Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ namo arihaMtANaM namo siddhANaM namo AyariyANaM namo uvajajhAyANaM namo loe savva sAhUNaM eso paMca namukakAro savva pAvappaNAsaNo maMgalANaM ca savvesiM paDhamaM havaI maMgalaM
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ jinAgama prakAzana yojanA pa. pU. AcAryazrI ghAMsIlAlajI mahArAja sAheba kRta vyAkhyA sahita DVD No. 1 (Full Edition) :: yojanAnA Ayojaka :: zrI caMdra pI. dozI - pIeca.DI. website : www.jainagam.com
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ JIVABHI SHRI SUTRA PART: 03 Il mal[4014 221: All-03 jIvAbhigamasUtra
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainAcArya-jainadharmadivAkara-pUjyazrI-ghAsIlAlajI-mahArAjaviracitayA prameyayotikAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtaM hindI-gurjara-bhASA'nuvAdasahitam ||shrii-jiivaabhigmsuutrm // (tRtIyo bhAgaH) niyojakaH saMskRta-prAkRtajJa-jainAgamaniSNAta-priyavyAkhyAni paNDitamuni-zrIkanhaiyAlAlajI-mahArAjaH prakAzakaH dhrAMgadhrAnivAsi-zreSThizrIjIvarAjabhAI mUlacaMdabhAI zAha __pradatta-dravyasAhAyyena a. bhA0 zve0 sthA0 jainazAstroddhArasamitipramukhaH zreSThi-zrIzAntilAla maGgaladAsabhAI-mahodayaH mu0 rAjakoTa prathama-AvRttiH prati 1200 vIra-saMvat 2501 vikrama saMvat 2031 IsavIsan 1974 mUlyam-rU0 35-00 jIvAbhigamasUtra
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ maLavAnuM ThekANu : zrI a. bhA, zve. sthAnakavAsI jainazAstrAddhAra samiti, The. gareDiyA kUvA roDa, rAjakADha, ( saurASTra ) Published by : Shri Akhil Bharat S. S. Jain Shastroddhara Samiti, Garedia Kuva Road, RAJKOT, (Saurashtra ), W. Ry, India E ye nAma kecidiha naH prathayantyavajJAM, jAnanti te kimapi tAn prati naiSa yatnaH / utpatsyate'sti mama ko'pi samAnadharmA, kAloyaM niravadhirvipulA ca pRthvI // 1 // Wan harigItacchandaH karate avajJA jo hamArI yatna nA unake liye / jo jAnate haiM taca kucha phira yatna nA unake liye || janamegA mujhasA vyakti koI tattva isase pAyagA / hai kAla niravadhi vipulapRthvI dhyAna meM yaha lAyagA // 1 // Jie prathama AvRtti prata 1200 vIra saMvat 2501 vikrama saMvata 2031 isavIsan 1974 jIvAbhigamasUtra mUlyaH 3, 35-00 * mudraka H maNilAla chaganalAla navaprabhAta prinTIMga zAha presa, ghIkAMTA roDa, amadAvAda,
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAdhyAya mATe khAsa sUcanA A sUtranA mUlapAThano svAdhyAya divasa ane rAtrinA prathama prahare tathA cothA prahare karAya che. (2) prAta:uSAkALa, sanyAkALa, madhyAhna, ane madhyarAtrimAM be-be ghaDI (48 miniTa) vaMcAya nahIM, sUryodayathI pahelAM 24 miniTa ane sUryodayathI pachI 24 miniTa ema be ghaDI sarvatra samajavuM. mAsika dharmavALAM strIthI vaMcAya nahIM temaja tenI sAme paNa vaMcAya nahIM. jyAM A strIo na hoya te oraDAmAM besIne vAMcI zakAya. (4) nIce lakhelA 32 asvAdhyAya prasaMge vaMcAya nahIM. (1) AkAza saMbaMdhI 10 asvAdhyAya kAla. (1) ulkApAta-moTA tArA khare tyAre 1 prahara (traNa kalAka svAdhyAya na thAya.) (2) digdAha-koI dizAmAM atizaya lAlavarNa hoya athavA koI dizAmAM moTI Aga lagI hoya to svAdhyAya na thAya. garjArava -vAdaLAMno bhayaMkara garjArava saMbhaLAya. gAjavIja ghaNI jaNAya to 2 prahara (cha kalAka) svAdhyAya na thAya. nirdhAta-AkAzamAM koI vyaMtarAdi devakRta ghoragarjanA thaI hoya, athavA vAdaLo sAthe vIjaLInA kaDAkA bole tyAre ATha prahara sudhI svAdhyAya nA thAya. (5) vidyuta--vijaLI camakavA para eka prahara svAdhyAya na thA. (6) cUpaka-zuklapakSanI ekama, bIja ane trIjanA divase saMdhyAnI prabhA ane caMdraprabhA maLe to tene cUpaka kahevAya. A pramANe cUpaka hoya tyAre rAtrimAM prathama 1 prahara svAdhyAya na karavo. (7) yakSAdIta-koI dizAmAM vIjaLI camakavA jevo je prakAza thAya tene yakSAdIpta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo. (8) ghumika kRSNa-kAratakathI mahA mAsa sudhI dhUmADAnA raMganI je sUkSma jala jevI dhUmmasa paDe che tene dhUmikAkRSNa kahevAya che. tevI dhUmmasa hoya tyAre svAdhyAya na karavo. (9) mahikAzveta-zItakALamAM zvetavarNavALI sUkSma jalarUpI je dhummasa paDe che. te mahikAzveta che tyAre svAdhyAya na karavo. (10) rajauddaghAta-cAre dizAmAM pavanathI bahu dhULa uDe. ane sUrya DhaMkAI jAya. te rajauddAta kahevAya. tyAre svAdhyAya na karavo.
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ (2) audArika zarIra saMbaMdhI 10 asvAdhyAya (11-12-13) hADakAM-mAMsa ane rUdhira A traNa vastu agnithI sarvathA baLI na jAya, pANIthI dhovAI na jAya ane sAme dekhAya to tyAre svAdhyAya na karavo. phUTeluM iMDu hoya to asvAdhyAya. (14) maLa-mUtra--sAme dekhAya, tenI durgadha Ave tyAM sudhI asvAdhyAya. (15) smazAna--A bhUminI cAre bAju 100/100 hAtha asvAdhyAya. (16) caMdragrahaNa-jyAre caMdragrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 8 muhUrta ane utkRSTathI 12 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (17) sUryagrahaNa--jyAre sUryagrahaNa thAya tyAre jaghanyathI 12 muhUrta ane utkRSTathI 16 muhUrta asvAdhyAya jANavo. (18) rAjavyagrata-najIkanI bhUmimAM rAjAonI paraspara laDAI thatI hoya tyAre, tathA laDAI zAnta thayA pachI 1 divasa-rAta sudhI svAdhyAya na karavo. (19) patana-koI moTA rAjAnuM athavA rASTrapuruSanuM mRtyu thAya to teno agnisaMskAra na thAya tyAM sudhI svAdhyAya karavo nahIM tathA navAnI nimaNuMka na thAya tyAM sudhI UMcA avAje svAdhyAya na karavo. (20) audArika zarIra-upAzrayanI aMdara athavA 100-100 hAtha sudhI bhUmi upara bahAra paMcendriyajIvanuM mRtazarIra paDyuM hoya to te nirjIva zarIra hoya tyAM sudhI svAdhyAya na karavo. (21thI 28) cAra mahotsava ane cAra pratipadA-ASADha pUrNimA, (bhUtamahotsava), Aso pUrNimA (indra mahotsava), kArtika pUrNimA (skaMdha mahotsava), caitrI pUrNimA (yakSamahotsava, A cAra mahotsavanI pUrNimAo tathA te cAra pachInI kRSNapakSanI cAra pratipadA (ekama) ema ATha divasa svAdhyAya na karavo. (29thI 30) prAtaHkAle ane sabhyAkALe dizAo lAlakalaranI rahe tyAM sudhI arthAta sUryodaya ane sUryAstanI pUrve ane pachI eka-eka ghaDI svAdhyAya na karavo. (31thI 32) madhya divasa ane madhya rAtrie AgaLa-pAchaLa eka-eka ghaDI ema be ghaDI svAdhyAya na karavo. uparokta asvAdhyAya mATenA niyamo mUlapAThanA asvAdhyAya mATe che. gujarAtI Adi bhASAMtara mATe A niyamo nathI. vinaya e ja dharmanuM mUla che. tethI AvA AvA vikaTa prasaMgomAM gurunI athavA vaDIlanI icchAne AjJAne ja vadhAre anusaravAno bhAva rAkhavo.
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ (1) (2) (3) (8) svAdhyAya ke pramukha niyama isa sUtra ke mUla pATha kA svAdhyAya dina aura rAtrI ke prathama prahara tathA cauthe prahara meM kiyA jAtA hai I prAtaH USA-kAla, sandhyAkAla, madhyAhna aura madhya rAtrI meM do-do ghaDI ( 48 miniTa) svAdhyAya nahIM karanA cAhie, sUryodaya se pahale 24 miniTa aura sUryodaya ke bAda 24 miniTa, isa prakAra do ghar3I sabhI jagaha samajhanA cAhie / mAsika dharmavAlI striyoM ko svAdhyAya nahIM karanA cAhie, isI prakAra unake sAmane baiThakara bhI svAdhyAya nahIM karanA cAhie, jahA~ ye striyA~ na hoM usa sthAna yA kakSa meM baiThakara svAdhyAya kiyA jA sakatA hai / nIce likhe hue 32 asvAdhyAya - prasaMgo meM vA~canA nahIM cAhie-- (1) AkAza sambandhI 10 asvAdhyAyakAla (1) (2) (3) (8) (5) (6) (7) (8) ulkApAta--bar3A tArA TUTe usa samaya 1 prahara (tIna ghaNTe) taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / digdAha -- kisI dizA meM adhika lAla raMga ho athavA kisI dizA meM Aga lagI ho to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / garjArava--bAdaloM kI bhayaMkara gaDagaDAhaTa kI AvAja sunAI detI ho, bijalI adhika hotI ho to 2 prahara (cha ghaNTe ) taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / nirghAta - AkAza meM koI vyantarAdi devakRta ghora garjanA huI ho athavA bAdaloM ke sAtha bijalI ke kaDAke kI AvAja ho taba ATha prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / vidyuta - bijalI camakane para eka prahara taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie I yUpaka -- zukla pakSa kI prathamA, dvitIyA aura tRtIyA ke dino meM sandhyA kI prabhA aura candraprabhA kA milAna ho to use yUpaka kahA jAtA hai| isa prakAra yUpaka ho usa samaya rAtrI meM prathamA 1 prahara svAdhyAya nahIM karanA cAhie I yakSAdIpta-- yadi kisI dizA meM bijalI camakane jaisA prakAza ho to use yakSAdIpta kahate haiM, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / dhUmikA kRSNa - kArtika se mAgha mAsa taka ghU~e ke raMga kI taraha sUkSma jala ke jaisI dhUmasa (koharA) par3atA hai use dhUmikA kRSNa kahA jAtA hai isa prakAra kI dhUmasa ho usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie /
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ (2) mahikAzveta--zItakAla meM zveta varNavAlI sUkSma jalarUpI jo dhUmasa par3atI hai vaha mahikAzveta kahalAtI hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (10) rajodghAta--cAroM dizAoM meM teja havA ke sAtha bahuta dhUla uDatI ho aura sUrya Dha~ka gayA ho to rajodghAta kahalAtA hai, usa samaya svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (9) aitihAsika zarIra sambandhI 10 asvAdhyAya -- (11,12,13) hADa-mAMsa aura rudhira ye tIna vastue~ jaba taka agni se sarvathA jala na jAe~, pAnI se dhula na jAe~ aura yadi sAmane dikhAI deM to svAdhyAya nahIM karanA cAhie / phUTA huA aNDA bhI ho to bhI asvAdhyAya hotA hai / (14) (15) (16) mala-mUtra - sAmane dikhAI hetA ho, usakI durgandha AtI ho taba-taka asvAdhyAya hotA hai / I zmazAna -- isa bhUmi ke cAroM tarapha 100 - 100 hAtha taka asvAdhyAya hotA hai / (19) candragrahaNa--jaba candragrahaNa hotA hai taba jaghanya se 8 muhUrta aura utkRSTa se 12 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie | (17) sUryagrahaNa - jaba sUryagrahaNa ho taba jaghanya se 12 muhUrta aura utkRSTa se 16 muhUrta taka asvAdhyAya samajhanA cAhie / (18) rAjavyudgata -- najadIka kI bhUmi para rAjAoM kI paraspara lar3AI calatI ho, usa samaya tathA lar3AI zAnta hone ke bAda eka dina-rAta taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / patana -- koI bar3e rAjA kA athavA rASTrapuruSa kA dehAnta huA ho to agnisaMskAra na ho taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie tathA usake sthAna para jaba taka dUsare vyakti kI naI niyukti na ho taba taka UMcI AvAja meM svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (20) audArika zarIra -- upAzraya ke andara athavA 100 - 100 hAtha taka bhUmi para upAzraya ke bAhara bhI paJcendriya jIva kA mRta zarIra par3A ho to jaba taka vaha nirjIva zarI vahA~ par3A rahe taba taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (21 se 28) cAra mahotsava aura cAra pratipadA - ASAr3hI pUrNimA ( bhUta mahotsava), Aso pUrNimA (indriya mahotsava), kArtika pUrNimA ( skandha mahotsava), caitra pUrNimA (yakSa mahotsava) ina cAra mahotsavoM kI pUrNimAoM tathA usase pIche kI cAra, kRSNa pakSa kI cAra pratipadA (aikama) isa prakAra ATha dinoM taka svAdhyAya nahIM karanA cAhie /
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ (29 se 30) prAtaHkAla aura sandhyAkAla meM dizAe~ lAla raMga kI dikhAI deM taba taka arthAt sUryodaya aura sUryAsta ke pahale aura bAda meM eka-eka ghar3I svAdhyAya nahIM karanA cAhie / (31 se 32) madhya divasa aura madhya rAtrI ke Age-pIche eka-eka ghar3I isa prakAra do ghar3I svAdhyAya nahIM karanA caahie| uparokta asvAdhyAya sambandhI niyama mUla pATha ke asvAdhyAya hetu haiM, gujarAtI Adi bhASAntara hetu ye niyama nahIM hai / vinaya hI dharma kA mUla hai tathA aise vikaTa prasaMgoM meM gurU kI athavA bar3oM kI icchA evaM AjJAoM kA adhika pAlana karane kA bhAva rakhanA cAhie /
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIjIvAbhigamasUtra kI viSayAnukramaNikA kramAGka viSaya pRSThAGka tIsarI pratipatti 1 vanaSaNDagata vApI AdikA varNana 1-35 2 jambUdvIpa dvAra saMkhyA kA nirUpaNa 35-65 3 vijayadvAra ke donoM pArzvabhAga kA varNana 65-81 4 vijayadvAra ke pArzva meM rahe huve naiSedhikI kA varNana5 vijayadvAra meM rahe huve cakradhvajAdika kA nirUpaNa- 110-128 6 vijayA rAjadhAnI kA sthala evaM unakA vistAra AdikA kathana- 128-147 7 vijayA rAjadhAnI ke cAroM ora vanaSaNDAdi kA nirUpaNa 147-177 8 sudharmAsabhA kA evaM usakI maNipIThikA kA varNana- 177-230 9 izAnakoNa kA siddhAyatana tathA upapAtasabhA kA varNana- 230-259 10 vijayadeva kA abhiSeka kA varNana 259-331 11 vijayadeva kA jina (kAmadeva) pratimA kA pUjana kA varNana12 vijayadvAra kA varNana 366-403 13 yamakaparvata ke nAma evaM nIlavaMtAdi draha kA kathana- 404-456 14 jambUpITha ke svarUpa kA kathana 456-466 15 jambUvRkSa kI cAra zAkhAoM kA varNana 466-476 16 puSkariNI ke madhya meM rahe hue prAsAdAvataMsaka kA kathana- 477-497 17 jambUdvIpa meM rahe hue sUrya candramA kI saMkhyA AdikA kathana- 497-501 18 lavaNasamudra evaM lavaNasamudra meM rahe hue candrAdi kI saMkhyA kA kathana- 501-528 19 lavaNasamudra meM jala kI nyUnAdhikatA hone kA kathana- 528-552 20 velandhara nAgarAja tathA anuvelandhara ke AvAsa parvatoM kA nirUpaNa- 552-585 21 gautamadvIpa ke adhipati susthita ke gautamadvIpa kA nirUpaNa- 585-599 jIvAbhigamasUtra
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 jambUdvIpa meM kahe gaye do candra ke caMdradvIpa kA nirUpaNa- 599-619 23 dhAtakIkhaNDa evaM devadvIpa meM kahe huve candra sUrya kA nirUpaNa- 619-651 24 lavaNasamudra ke udvedha parivRddhi evaM gotIrtha kA nirUpaNa- 651-663 lavaNasamudra ke saMsthAna kA nirUpaNa 663-682 26 dhAtakIkhaNDa kA evaM kAlodadhisamudra kA nirUpaNa 682-712 27 puSkaradvIpa evaM manuSyakSetra kA nirUpaNa 712-763 28 mAnuSottara parvata kA nirUpaNa 763-784 29 manuSya kSetragata jyotiSkadeva ke upapAta evaM puSkaroda samudra kA nirUpaNa- 784-811 30 varUNavaradvIpa evaM kSIrodAdidvIpa kA nirUpaNa- 811-835 31 kSododAdidvIpa evaM aruNAdi dvIpoM kA nirUpaNa- 835-903 32 jambUdvIpAdi dvIpoM ke nAma nirdeza 903-917 33 bahumatsya kacchapAkIrNa samudroM kI saMkhyA kA kathana- 917-921 34 indriya pudgala ke pariNAma kA evaM deva zakti kA nirUpaNa- 921-941 35 sUrya candra ke parivArAdi kA kathana evaM jyotiSkadeva kI cAragati kA nirUpaNa- 941-955 36 candrAdi devoM ke vimAnoM ke saMsthAna Adi kA kathana evaM candrAdi vimAnavAhaka devoM kI saMkhyA kA kathana- 955-992 37 candrasUryAdi kI gati kA va jambUdvIpastha tArArUpa ke antara Adi kA nirUpaNa- 992-1006 38 candravimAnastha devoM kI sthiti kA nirUpaNa- 1006-1010 39 vaimAnika devoM ke vimAnoM ke sthala tathA zakrAdi devoM kI pariSadA Adi kA nirUpaNa- 1010-1050 40 Urdhvaloka ke devoM ke vimAnoM kI sthiti evaM deva vimAna pRthivI ke vistArAdikA kathana- 1050-1096 41 avadhikSetra parimANa tathA saudharma IzAna Adi devoM ke saSudghAta evaM vibhUSA Adi kA nirUpaNa- 1096-1122 42 sarva prANabhUta Adi ke pUrvotpatti kA nirUpaNa- 1122-1136 caturthI pratipatti 43 pAMca prakAra ke saMsArI jIvoM kA nirUpaNa- 1137-1152 jIvAbhigamasUtra
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ 44 ekendriya jIvoM ke alpabahutva kA kathana pAMcavIM pratipatti chaha prakAra ke saMsArI jIvoM kA nirUpaNa45 pRthvIkAyAdi chaha prakAra ke jIvoM kA evaM sUkSmapRthvIkAya Adi jIvoM kA alpabahutva kA kathana46 bAdarakAyAdi jIvoM kI sthiti evaM bAdarAdi jIvoM ke alpabahutva kA nirUpaNa 47 nigoda jIvoM kA svarUpa nirUpaNa - chaTTi pratipatti 48 sAta prakAra ke saMsArI jIvoM kA nirUpaNasAtavIM pratipatti 49 ATha prakAra ke saMsArI jIvoM kA nirUpaNaAThavI pratipatti nava prakAra ke saMsArI jIvoM kA nirUpaNaraat pratipatti 51 daza prakAra ke saMsArI jIvoM kA nirUpaNa - dazavIM pratipatti 52 saMsArA saMsArasamApana sarva jIvoM kI dvaividhyatA kA nirUpaNa - 8 50 53 sarva jIvoM ke traividhyatA kA kathana - 54 sarva jIvoM ke caturvidhatA kA nirUpaNa55 sarva jIvoM ke pAMcaprakAratA kA nirUpaNa - 56 sarva jIvoM ke chaha prakAratA kA nirUpaNa57 sarva jIvoM ke sapta prakAratA kA nirUpaNa - 58 sarva jIvoM ke ATha prakAratA kA nirUpaNa59 sarva jIvoM ke navaprakAratA kA nirUpaNa - 60 sarva jIvoM ke dazaprakAratA kA nirUpaNa samApta jIvAbhigamasUtra 1152 - 1164 1164-1179 1179 - 1206 1206-1251 1251-1274 1275-1283 1284 - 1302 1303-1310 1310-1326 1326-1386 1386-1418 1418-1448 1448 - 1455 1455-1475 1475-1489 1489-1509 1509 - 1534 1535-1564
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ // zrI vItarAgAya nmH|| zrI jainAcArya-jainadharmadivAkara pUjya zrIdhAsIlAla vrativiracitayA prameyadyotikAkhyayA vyAkhyayA samalaGkRtam hindI-gurjarabhASAnuvAdasahitam ||shrii-jiivaabhigmsuutrm|| (tRtIyo bhAgaH) punaH vanaSaDamadhikRtyA'ha-'tassa NaM vaNasaMDassa' ityAdi / mUlam -tassa NaM vaNasaMDassa tattha tattha dese tahi tahiM bahave khuDDA khuDDiyAo vAvIo pukkhariNIo guMjAliyAo dIhi. yAo sarasIo sarapaMtiyAo sarasarapaMtIo bilapaMtIo acchAo sAhAo rayayAmayakUlAo vairAmayapAsANAo tava. NijamayatalAo veruliyamaNi phAliyapaDalapaJcoyaDAo NavaNIyatalAo suvaNNa sujjharayayamaNi bAluyAo suhoyArA suu. ttarAo NANAmaNi tittha subaddhAo cAra caukkoNAo samatIrAo ANuputvasujAyavappagaMbhIrasIyalajalAo saMchaNNapattabhisamuNAlAo bahuuppalakumuyaNaliNasubhagasogaMdhiyapoMDarIyasayapattasahassapattaphullakesarovaiyAo chappayaparibhujjamANakamalAo acchavimalasalilapuNNAo parihatthabhamaMtamacchakacchabha aNegasauNamiNaparicariyAo patteyaM patteyaM paumavaravediyA parikkhittAo patteyaM patteyaM vaNasaMDa parikkhittAo, appegaiyAo AsavodAo appegaiyAo vAruNodAo appegaiyAo khIrodAo appegaiyAo dhaodAo appegaiyAo khododAo amayarasasamarasodAo, apeggaiyAo apegaiyAo pagatIe udagaraseNaM paNNattAopAsAIyAo4, tAsiNaMkhuDiyANaM vAvINaM jI0 1 jIvAbhigamasUtra
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 jIvAbhigamasUtre jAva bilapaMtiyANaM tattha tattha dese 2 tahiM tahiM bahave tisovANa paDirUvagA paNNattA / tesi NaM tisovANa paDirUvagANaM aya meyAruve vaNNAvAse pannate taM jahA- vairAmayA nemA riTThAmayA patidvANA veruliyAmayA khaMbhA suvaNNarUppAmayA phalagA vairAmayA saMdhI lohitakkhamaIo sUIo NANAmaNimayA avalaMbaNA avalaMbaNavAhAo // tesi NaM tisovANapaDirUvagANaM purao patteyaM patteyaM toraNA paNNattA / te NaM toraNA NANAmaNimaya khaMbhe vaNivisa viTTA vivihamuttaMtarovaiyA vivihatArArUvovaciyA IhA miga usabhaturagaNaravihaga vAlagakiNNararurusarabhacamarakuMjaravaNalaya paumalaya bhatticittA khaMbhuggayavairaveDyA parigayAbhirAmA vijjAharajamalajuyala jaMtajuttAviva accisahasamAlaNIyA bhimANA bhibbhisamANA cakkhu loyaNalessA suhaphAsA sassirIyarUvA pAsAdIyA 4 // tesi NaM toraNANaM upi bahave aTTamaMgalagA pannattA / sotthiya - sirivaccha-diyAvatta- vaddhamANa - bhaddA saNa - kalasa-maccha - dappaNA-savvarayaNAmayA acchA sahA jAva paDiruvA / tesi NaM toraNANaM upi bahave kiNha cAmarajjhayA nIlacAmarajjhayA lohiyacAmarajjhayA hAlidacAdaramjhayA sukillacAmarajjhayA acchA sahA ruppapaTTA vairadaMDA jalayAmalagaMdhIyA surammA surUvA pAsAiyA 4 | tesi NaM toraNANaM upiM bahave chattAichattA paDAgAipaDAgA ghaMTAjuyalA cAmarajuyalA uppalahatthayA jAva saya sahassavatta hatthagA savvarayaNAmayA acchA jAva paDiruvA / tAsiNaM khuDiyANaM vAvINaM jAva bilapaMtiyANaM tattha tattha dese 2 tahiM tahiM bahave uppAya paTavayANiyaipavvayA jagaI pavvayA dArupavvayA dagavagA, dagamaMcagA dagamAlagA dagapAsAyagA UsaDAkhullA khaDahaDagA aMdo jIvAbhigamasUtra
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 3 lagA pakkhaMdolaNA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA / tesu NaM uppAyapavvaesu jAva pakkhaMdolaesu bahave haMsAsaNAI koMcAsaNAI garulAsaNAI uNNayAsaNAiM paNayAsaNAI dIhAsaNAiMbhadAsaNAiM pakkhAsaNAImagarAsaNAiM usabhAsaNAiMsIhAsaNAiM paumAsaNAI disAsovatthiyAsaNAI savvarayaNAmayAI acchAiM sohAiM laNhAiM dhaTTAI maTThAI NIrayAI NimmalAI NippaMkAiM NikaMkaDacchAyAiM sappabhAI samarIyAI saujjoyAiM pAsAdIyAiM dArisaNijjAiM abhirUvAiM paDirUvAiM / tassa NaM vaNasaMDassa tattha tattha dese dese tahi tahiM bahave AlidharA mAlidharA kayalidharA, layAdharA acchaNadharA pecchaNagharA majaNadharagA pasAhaNadharagA gabbhadharagA mohaNadharagA sAladharagA jAladharagA kusumadharagA cittadharagA gaMdhavvadharagA AyaMsadharagA sabarayaNAmayA acchA sahA laNhA dhaTA maTA NIrayA NimmalA NippaMkA nikaMkaDacchAyA sappabhA samarIyA saujjoyA pAsAdIyA darisaNijjA abhiruvA paDirUvA / tesu NaM Alidharaesu jAva AyaMsadharaesu bahaiM haMsAsaNAiM jAva disAsovatthiyAsaNAiM savarayaNAmayAiM jAva paDirUbAiM / tassa NaM vaNasaMDassa tattha tattha dese dese tahiM tahiM bahave jAimaMDavagA juhiyAmaMDavagA NavamAliyAmaMDavagA vAsaMtImaMDavagA dadhivAsuyamaMDavagA sUrillimaMDavagA taMbolImaMDavagA mudiyAmaMDavagANAgalayAmaMDavagA atisuttamaMDavagA apphoyAmaMDavagA mAlayAmaMDavagA sAmalayAmaMDavagA NiccaM kusumiyA NiccaM jAva paDirUvA // tesu NaM jAtImaMDavaesu jAva sAmalayAmaMDavesu bahave puDhavI silApaTTagA pannattA, taM jahA-haMsAsaNasaMThiyA koMcAsaNasaMThiyA garulAsaNasaMThiyA uNNayAsaNasaMThiyA paNayAsaNasaMThiyA dIhAsaNasaMThiyA bhadAsaNasaMThiyA pakkhAsaNasaMThiyA magarAsaNa jIvAbhigamasUtrA
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre saMThiyA usabhAsaNasaMThiyA sIhAsaNasaMThiyA paumAsaNasaMThiyA disA sotthiyAsaNasaMThiyA pnnttaa| tattha bahave varasayaNAsaNavisiTasaMThANasaMThiyA pannattA samaNAuso ? AINagarUyabUraNavanItatUlaphAsA mauyA savarayaNAmayA acchA jAva pddiruuvaa| tattha NaM bahave vANamaMtarA devA devIo ya AsayaMti sayaMti ciTuMti NisIdaMti tuyaTaeNti ramaMti lalaMti kIlaMti mohaMti purAporANANaM suviNNANaM suparikaMtANaM subhANaM kallANANaM kaDANaM kammANaM kallANaM phalavittivisesaM paJcaNubbhavamANA vihrNti|| tIse NaM jagatIe uppi aMto paumavaraveiyAe ettha NaM ege mahaM vaNa. saMDe paNNatte / desUNAI do joyaNAI vikkhaMbheNaM veDyAsamae NaM parivakheveNaM kiNhe kiNhobhAse vaNasaMDavaNNao maNitaNa sadavihuNo Neyavo, tattha NaM bahave vANamaMtarA devA devIo ya AsayaMti saMyaMti ciTuMti NisIyaMti tuyati ramaMti kIDaMti mohaMti purAporANANaM suparikkaMtANaM subhANaM kaMtANaM kammANaM kallANaM phalavittivisesaM paccaNubbhavamANA viharaMti ||suu0 54 // chAyA-tasya khalu vanapaNDasya tatra tatra deze tatra tatra bahavaH kSudrAH kSudrikAvApyaH puSkariNyo guJjAlikA dIrghikAH sarAMsi saraHpatayaH saraHsaraHpaktayaH bilapaGktayaH acchAH zlakSNAH rajatamayakUlA vajramayapASANAH tapanIyatalAH vaiDUryamaNisphaTikapaTalapratyavataTAH navanItatalAH suvarNasujjharajatamaNivAlukAH sukhAvatArAH sukhottArAH nAnAmaNitIrthasubaddhAH cArucatuSkoNAH samatIrAH AnupUrvyasujAtavapragambhIrazItalajalAH saMchannapatrabisamRNAlAH bahUtpalakumudanalinasubhagasaugandhika pauNDarIkazatapatrasahasrapatraphullakesaropacitAH paTpadaparibhujyamAnakamalAH acchavimalasalilapUrNAH paDihatthabhramanmatsyakacchapAnekazakunamithunaparicaritAH pratyekaM pratyekaM padmavaravedikAparikSiptAH pratyekaM pratyekaM vanaSaNDaparikSiptAH, apyekakA AsavodakAH, apyekakA vAruNodakAH, apyekakAH kSIrodakAH, apyekakA dhRtodakAH apyekakAH kSododakAH, apyekakAH amRtarasasamarasodakAH, apyekakAH prakRtyA udakara sena prajJaptAH, prAsAdIyAH 4 / tAsAM khalu kSudrANAM vApInAM yAvad jIvAbhigamasUtra
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 5 vilapaGktInAm tatra tatra deze tatra bahUni trisopAnapratirUpakANi prajJaptAni / teSAM khalu trisopAnapratirUpakANAmayametAvadrpo varNAvAsaH prajJaptaH, tadyathA-vatramayAnemAH riSTamayAH pratiSThAnAH vaiDUryamayAH stambhAH suvarNarUpyamayAH phalakAH vannamayAH sandhayaH lohitAkSamayyaH sUcyaH nAnAmaNimayA avalambanA avalambanabAhAH / teSAM khalu trisopAnakAnAM purataH pratyekaM pratyekaM toraNAni prajJaptAni / tAni khalu toraNAni nAnAmaNimayastambheSu upaviSTAni sanniviSTAni vividhamuktAntaropacitAni vividhatArArUpopacitAni IhAmRgavRSabhaturaganaramakaravihagavyAlakinnararurusarabhakuJjaravanalatApadmalatAbhakticitrANi stambhodgatavannavedikA parigatAbhirAmANi vidyAdharayamalayugalayantrayuktAnIva / aciHsahasramAlanIyAni bhisamANA bhibbhisamANA, dIpyamAnAni atizayena dIpyamAnAni cakSurlokanalezyAni sukhasparzAni sazrIkarUpANi prAsAdIyAni 4 / teSAM khalu toraNAnAmupari bahUni aSTASTamaGgalakAni prajJaptAni, svastika1-zrIvatsa2-nandikAvartta3varddhamAna4-bhadrAsana5-kalaza6-matsya7 darpaNAni sarvaratnamayAni acchAni zlakSNAni yAvat pratirUpANi / teSAM khalu toraNAnAmupari bahavaH kRSNacAmaradhvajA nIlacAmaradhvajA lohitacAmaradhvajA haridrAcAmaradhvajAH zukla cAmaradhvajA acchAH zlakSNA rUpyapaTTA vanadaNDA jalajAmalagandhikAH suramyAH surUpAH prAsAdIyAH 4 / teSAM khalu toraNAnAmupari bahUni chatrAticchatrANi patAkAtipatAkAH dhaNTAyugalAni cAmarayugalAni utpalahastakA yAvacchatasahasravRttahastakAH sarvaratnamayAH yAvatpratirUpAH / tAsAM khalu kSullikAnAM vApInA yAvad bilapaGktInAM tatra tatra dezera tatra tatra vahava utpAtaparvatA, niyatiparvatA jagatIparvatA dAruparvatAH dakamaNDapakA dakamaJcakA dakamAlakA dakaprAsAdakA usaDAH 'uccA' kSullAH khaDaha DagA andolakAH pakSyandolakAH sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH / teSu khalutpAtaparvateSu yAvat pakSyandolakeSu bahUni haMsAsanAni krauJcAsanAni garuDAsanAni unnatAsanAni praNatAsanAni dIrdhAsanAni bhadrAsanAni pakSyAsanAni makarAsanAni bRSabhAsanAni siMhAsanAni padmAsanAni diksauvastikAsanAni sarvaratnamayAni acchAni zlakSNAni laNhAni ghRSTAAna mRSTAni nIrajaskAni nirmalAni nippaGkAni niSkaMkaTacchAyAni saprabhANi samarIcikAni sodyotAni prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi / tasya khalu banapaNDasya tatra tatra deze tatratatrAlikagRhakANi kadalIgRhakANi latAgRhakANi avasthAnagRhakANi, prekSaNagRhakANi, maJjanagRhakANi prasAdhanagRhakANi garbhagRhakANi mohanagRhakANi zAlagRhakANi jAlagRhakANi kusumagRhakANi citragRhakANi gandharvagRhakANi AdarzagRha jIvAbhigamasUtra
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre kANi sarvaratnamayAni acchAni ilakSNAni laNhAni dhRSTAni mRSTAni nIrajaskAni nirmalAni niSpaGkAni niSkaGkaTacchAyAni saprabhANi samarIcIni sodyotAni prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi / teSu khalu AlikagRhakeSu yAvadAdarzagRhakeSu bahUni haMsAsanAni yAvadiksauvastikAsanAni sarvaratnamayAni yAvatpratirUpANi / tasya khalu vanaSaNDasya tatratatra deze tatratatra bahavo jAtImaNDapakA yathikAmaNDapakA mallikAmaNDapakA navamallikAmaNDapakA vAsantImaNDapakA dadhivAsukamaNDapakAH sUrillimaNDapakAH tAmbUlImaNDapakA mudrikAmaNDapakA nAgalatAmaNDapakA atimuktamaNDapakA apphoyAmaNDapakA mAlukAmaNDapakAH zyAmalatAmaNDa pakAH nityaM kusumitA nityaM yAvata prtiruupaaH| teSu khalu jAtImaNDapakeSu yAvat zyAmalatAmaNDapakeSu bahavaH pRthivIzilApaTTakAH prajJaptAH tadyathA-haMsAsanasaMsthitAH krauMcAsanasaMsthitA, garuDAsanasaMsthitA unnatAsanasaMsthitAH praNatAsanasaMsthitA dIrdhAsanasaMsthitA bhadrAsanasaMsthitAH pakSyAsanasaMsthitA makarAsanasaMsthitA vRSabhAsanasaMsthitAH siMhAsanasaMsthitAH padmAsanasaMsthitA disauvastikAsanasaMsthitAH prjnyptaaH| tatra bahavo varazayanAsanaviziSTasaMsthAnasaMsthitAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! AjinakarutabUranavanItatUlasparzA mRdukAH sarvaratnamayA acchA yAvat prtiruupaaH| tatra khalu bahavo vAnavyantarA devA devyazcAsate zerate tiSThanti niSIdanti tvavartayanti ramante lalanti krIDanti mohanti purApurANAnAM sucIrNAnAM suparikrAntAnAM zubhAnA kalyANAnAM kRtAnAM karmaNAM kalyANaM phalavRttivizeSa pratyanubhavanto viharanti / tasyAH khalu jagatyA upari antaH padmavaravedikAyAH, atra khalu eko mahAn vanapaNDaH prajJaptaH, dezone dve yojane viSkambheNa vedikAsamakaH khalu parikSepeNa kRSNAvabhAso vanaSaNDavarNako maNitaNazabdavihIno jJAtavyaH, tatra khalu vahavo vAnavyantarA devA devyazca Asate zerate tiSThanti niSIdanti tvagavarttayanti ramante lalanti krIDanti mohanti purApurANAnAM suparikrAntAnAM zubhAnAM kRtAnAM karmaNAM kalyANaM phalavRttivizeSa pratyanubhavanto viharanti // 54 // TIkA-'tassa NaM vaNasaMDassa' tasya khalu vanaSaNDasya madhye 'tattha tattha tatra2 'dese2' deze deze 'tahiM tahiM' tasyaiva dezasya tatra tatraikadeze 'bahave khuDUDA 'tassa NaM vaNasaMDassa tattha 2 dese tahiM tahiM vahave' ityaadi| TIkArtha-'tassa NaM vaNasaMDassa' usa vanaSaNDa meM jagaha jagaha prvanakhaMDane udezIne kathana karavAmAM Ave che. 'tassa NaM vaNasaMDassa tattha tattha dese tahiM tahiM bahave' tyAta -'tassa NaM vaNasaMDassa' se panamA sthaNe sthaNe 'bahave' mane jIvAbhigamasUtra
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 7 khuDiyAo vAvIo' bahvayaH kSudrAH kSudrikA :- laghavo ladhava ityarthaH vApyaH catusrAkArAH, 'putrakhariNIo' puSkariNyaH- vRttAkArAH yadvA puSkarANi - kamalAni vidyante yAsu tAH puSkariNyaH 'dIhiyAo' dIrghikAH - nirjharasahitA vApyaH sAriNyaH 'guMjA liyAo' guJjAlikAH cakrAH sAriNya eva guJjAlikAH 'sarasIo' sarAMsi bahUni kevalAni puSpAvakIrNAni, 'sarapaMtiyAo' saraHpaMkayaH-bahUni sarAMsi eka paMktyA vyavasthitAni saraH paMktistA eva bahavyaH saraHpaMktayaH 'sarasarapaMtIo' saraHsaraH paGktayaH yeSu sarassu paMtacA vyavasthiteSu kUpodakaM praNAlikA saMcarati sA saraH saraH paMktiH tA eva bahvayaH saraH saraH paGktayaH, 'bilapaMtIo' vilapaktayaH, vilAnIva bilAni - kUpA steSAM paGktayo bilapaGktayaH, etAzca sarvAH kathaM bhUtAstatrAha - 'acchAo' ityAdi, 'acchAo' acchA:'bahave' aneka 'khuDDA khuDDiyAo' choTI 2 'vAvIo pukkhariNIo guMjAliyAo dIhiyAo sarasIo sarapaMtiyAo, sarasarapaMtIo' caukhUMTIbApikAeM haiM, jagaha jagaha aneka gola AkAra vAlI yA puSkaroMvAlI puSkariNiyAM haiN| jagaha jagaha jharanoM vAlI vAvaDiyAM haiM, jagaha jagaha TeDe meDe AkAra vAlI vAvaDiyAM haiM jagaha jagaha puSpAvakIrNa aneka tAlAva hai, jagaha jagaha aneka saraH paMktiyAM haiM eka paMktise rahe hue aneka talAvoM ko saraH paMkti kahA gayA hai-aisI aneka saraH paMktiyAM vahAM para hai jagaha 2 aneka saraH sara paMktiyAM haiMpaMktiyAM se vyavasthita jina tAlAvoM meM kue kA pAnI nAliyoM dvArA lAyA jAtA hai usakA nAma saraH saraH paMkti hai, aisI saraH saraH paMktiyAM vahAM para aneka haiM 'vilapatiyAo' jagaha2 kuoM kI paMktiyAM haiM ye saba jalAzaya 'acchAo saNhAo' AkAza aura sphATikakI taraha 'khuDDAkhuDDiyAo' nAnI vAvaDiyo ' pukkhariNIo guMjAliyAo dIhiyAo sarasIo sarapaMtiyAo, sarasarapaMtiyAo' yA bhUziyA pAvo che, sthaNe sthaNe mane goNa AkAravALI athavA puSkarAvALI puSkariyA che. sthaLe sthaLe jharaNAovALI vAve che. sthaLe sthaLe vAMkAcuMkA AkAravALI vAvaDiyA che. sthaLe sthaLe puSpothI DhaMkAyelA aneka taLAvA che. sthaLe sthaLe aneka sara paktiyeA che . eka paMkti mAM rahelA aneka taLAvAnI paMktine sara:pakti kahe che. evI aneka saraH paMktiye tyAM e vanakhaMDamAM che. sthaLe sthaLe aneka saraHsara:5ktiyeA che. je paMkita addha taLAvAmAM kuvAnuM pANI naLiyA dvArA lAvavAmAM Ave tenu nAma saraHsaraHpaMDita che. khevI bhane saraHsaraHpaMDitayo me vana maMDamAM che. 'bilapaMtiyAo' sthaNe sthaNe duvAmonI paMDitayo che, mA adhA sAzayo 'acchAo jIvAbhigamasUtra
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre vApyAdayaH sphaTikavad-bahinirmalapradezAH, 'saNhAo' zlakSNAH-zlakSNapudgalaniSpAdita bahiH pradezAstA vApyAdayaH 'rayayAmayakUlAo' rajatamayakUlA:- rajatanirmitataTAH, rajatamayaM kUlaM-taTaM yAsAM vApyAdikAnAM tAstathA, 'samatIrAo' samatIrAH, samaM-gartAbhAvAt aviSamaM tIraM-tIrAvartijalApUritaM sthAnaM yAsAM tAH samatIrAH 'vairAmayapAsANAo' vajramayA pASANA:-prastarazilA yAsAM tAstathA, tathA-'tavaNijamayatalAo tapanIyamayatalAH, tapanIya-svarNavizeSastanmayaM talaMbhUmitalaM yAsAM tAstathA, tathA-veruliyamaNiphAliyapaDalapaccoyaDAo' vaiDUryamaNisphaTikapaTala-pratyavataTAH, vaiDUryamaNimayAni sphaTikapaTalamayAni pratyavataTAni-taTasamIpavartino'tyunnatapradezA yAsAM tAstathA, 'NavaNIyatalAo' navanItatalAH, navanItavat sukomalaM talaM yAsAM tAstathA, 'suvaNNa sujjhayarayayamaNi bAluyAo' suvarNasujjharajatamaNibAlukAH, tatra suvarNa-pItakAnti hema, sujjharUpyavizeSaH rajataM pratItaM tanmayyo bAlukA:-sikatA yAsu tAstathA, 'suhoyArA svacchanirmala-pradezoMvAle haiM 'rayaNAmayakUlAo vairAmayapAsANAo' rajata-cAMdI ke bane hue-inake taTa hai inameM jo patthara lage hue hai vajra ratna ke bane hue hai 'tavaNijjamayatalAo' inakA talabhAga tapanIya suvarNa kA banAhuA hai 'veruliyamaNikAliyapaDalapaccoyaDAo' inake jo taTa samIpavartI atyunnatapradeza hai ve vaiDUryamaNi aura sphaTika maNike bane hue hai 'NavaNIyatalAo' navanItamakkhana ke jaise inake sukomalatala hai 'samatIrAo' ve inake tIra garta Adike abhAva se sama hai viSama nahIM hai 'suvaNNa sujjharayayamaNivAluyAo' iname jo vAlukA hai vaha suvarNa pItakAntivAle suvarNa kI-aura zuddha rajatacAMdI kI evaM maNiyoM kI hai| 'muhoyArA suuttarAo' ye saba jalAzaya aise hai ki jinake bhItara praveza karane meM kisI bhI prakAra kI sahAo' 2|4|2mne TinI bhA34 2127 nibha prazA . 'rayaNAmayakulAo vairAmaya pAsANAo' 204ta nyAhAnA anesAmane taTAcha. samAM se ptth| sAtA cha. 22 122tnanA panesA cha. 'tavaNijjamaya talAo' senA tasamA tapanIya sonAnA paTo cha. 'veruliyamaNiphAliya paDalapaccoyaDAo' kInArA najIkanA ati unnata pradeza che te vairyamaNi ane sphaTika maNinA anesA cha. 'NavaNIyatalAo' navanIta 4tA mAyA sumA tanA taNA cha. 'samatIrAo' tebhara senA tI2 pradeza 13 mm| vinAnA pAthI sama che. viSama nathI. 'suvaNNasujjharayayamaNivAluyAo' mA vAyu-sarale tI cha, te pANI tIvaNA sonAnI bhane zuddha yAMhInI bhane maNiyonI che. 'suhoyaa| jIvAbhigamasUtra
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 9 suuttarAo' sukhAvatArAH sukhottArAH, sukhena - jalamadhye pravezanaM yAsu tAstathA, tathA sukhena uttAro jalamadhyAdvinirgamanaM yAsu tAH sukhottArAH, 'NANA maNi titthasubaddhAo' nAnAmaNi tIrthasuvaddhAH, nAnAmaNibhiH - nAnAprakArakairmaNibhiH tIrthAni tAni subaddhAni yAsAM tAstathA, 'cAru caukoNAo' cArucatuSkoNAH cAru iti manojJAtvAraH koNA yAsu tAstathA, etacca vizeSaNaM vApIH kUpAMzcAdhikRtya vijJeyam teSAmeva catuSkoNatvasaMbhavAt 'ANuputhvasujAyavapagaMbhIra sIyalajalAo' anupUrvyaM sujAtavapragambhIrazItalajalA:, anupUrvyeNa krameNa nIcaistarabhAvarUpeNa suSThu - atizayena yo jAto vapraH - kedAro jalasthAnaM tatra gambhIram alabdhasthAnaM zItalaM jalaM yAsu tAstathA, 'saMchaNNa pattabhisamuNAlAo' saMchannapatra - bisamRNAlA:, saMchannAni - jalenAntaritAni patrabisamRNAlAni yAsu tAstathA, atra khalu bisamRNAlasAhacaryAt patrANi - padminIpatrANi jJAtavyAni, tatra visAni - kandAH, mRNAlAni - padmanAlA iti / 'bahu uppalakumuyaNaliNasubhagaasuvidhA nahIM hotI hai aura una meM praveza karane ke bAda bAhara nika lane meM bhI kisI taraha kI aDacana nahIM hotI hai 'NANAmaNititthasubaddhAo' inake jo ghATa hai ve nAnA prakAra kI maNiyoM ke bane hue hai 'cArucakkoNAo' inake cAroM kone baDe hI manojJa hai yaha vizeSaNa vApI aura kUe ko lekara kahA hai kyoM ki catuSkoNa to vAvaDI aura kUpa ke ho sakate haiM 'ANupuvva sujAyavappagaMbhIra sIyalajalAo' inakA vapra - jalasthAna haiM vaha kramazaH nIce 2 gaharA hotA hai aura usameM jo jala hai vaha AgAdha hai tathA zItala hai 'saMchaSNapattabhisamuNAlAo' inameM jo padminI ke visa, mRNAla evaM patra hai ve jala se Dhake rahate hai kandoM kA nAma visa aura padmanAlakAnAma mRNAla hai 'bahu uppalakumuuttarAo' me madhA sAzaya sevA he menI aMdara praveza vAmAM a paNa prakAranI asuvidhA thatI nathI. ane temAM praveza karyo pachI temAMthI nIkaLavaamaaN pazu adha prahAranI aDayA thatI tathI. 'NANAmaNitittha subaddhAo' menA ne ghATa he te yAne aAranA bhaNiyothI manevA che. 'cArucaukkoNAo' senA cAre khUNA ghaNAja maneAjJa che. A vizeSaNa vAvA ane kuvAene uddezIne uDevAmAM Ave che. prema tuSNu to paave| ane huvAsana hoya che. 'ANu putra sujAva pagaMbhIrasIyalajalAo' tenu patra jalasthAna che te kramaza:nIce nIce uMDANavALu` hoya che. ane emAM je pANI che te ghaNuM ja agAdha che. ane zItaja che. 'saMchaNNapattabhisamuNAlAo' temAM ne padminIyonA jisa, bhRNAsa ane patro che, te pANIthI DhaMkAyelA rahe che. ka Mdenu' nAma khisa ane padmalatA jIvAbhigamasUtra
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre sogaMdhiyapoMDarIyasayapattasahassapattaphullakesarovaciyA' bahUtpalakumudanalinasubhagasaugandhikazatapatrasahasrapatraphullakesaropacitAH / atra phullakesareti vizeSaNapadasya paranipAtaH prAkRtatvAt, tena phullakesaraiH-praphullitakesarayuktavahubhirutpalAdi bhinnabhinna jAtIyakamalairupacitA upacayaM prAptA yAstAstathA / 'chappayaparibhujjamANakamalAo' SaTpadaparibhujyamAnakamalAH, padapadaiH-bhramaraiH paribhujyamAnAni kamalAni upalakSaNAt kumudAdIni ca yAsu tAstathA, 'acchavimalasalilapuNNAo' acchavimalasalilapUrNAH, acchaiH-svarUpataH sphaTikavat zubhnaH vimalairAgantukadopaparivarjitaiH salilaiH-jalaiH pUrNA yAstathA, 'paDihatthabhamaMtamacchakacchabhA' 'kacchabha' iti luptavibhaktikam ArSatvAt, tena paDihatthamramanmatsyA kacchapAH 'paDihattha' iti dezIzabdo'tirekatAvAcakastena paDi hatthAH-prabhUtA yaNaliNa subhagasogaMdhiya poMDarIyasayapatta sahassapattaphullakesarovaciyA' inake aneka utpala kumuda nalina subhaga, saugaMdhika puNDarIka zatapatra aura sahasrapatra phUle rahate hai, aura ye unake kicalkoM se vyApta bane rahate hai 'chappayaparibhujjamANakamalAo' inameM jo praphullitakamala aura upalakSaNa se kumuda hai unapara bhramara baiThe rahate hai aura rasAsvAdaliyA karate haiM 'acchavimalasalilapuNNAo' svabhAvataH sphaTika ke jaise zubhra aura vimala-Agantuka doSoM se rahita hone ke kAraNa nirmala jala se ye saba jalAzayaparipUrNa bhare rahate hai / 'parihattha bhamaMtamacchakacchabhA' yaha luptavibhakti vAlA hai iname bahuta adhika saMkhyA meM maccha aura kacchapa idhara se udhara-dhUmate rahate hai yahAM 'paDihattha' yaha dezI zabda hai isakA artha atirita aneka pakSiyoM ke joDe nu nAma bhRNAla che. 'bahuuppala kumuda NaliNa subhagasogaMdhiyapoMDariya sayapatta saharasapatta phullakesarovaiyAo' memA mane muddo, Grua nalina, subhA, sauga. dhika puMDarika, zatapatra ane sahasapatro khIlelA rahe che. ane e tenA kiMja sAthI 52||gaathaa vyAsa 29 che. 'chappaya paribhujjamANakamalAo' tebhAre - lita kamaLa ane upa lakSaNathI kumuda che. tenA para bhamarAo sadA besI rahe cha. bhane tenI 2sAvA sIdhA 42 cha. 'accha vimalasalilapuNNAo' spmaavathI ja sphaTikanA jevA sapheda ane vimala Agantuka de vinAnA hovAthI A sAzaya nima thI pUre puu2|| bharAyedA 29 . 'paDihatyabhamaMtamaccha kacchabhA' 2 // 54 suta vikSata pANu cha. 2VAzayomA ghaNI mAthi sadhyAmA mAchA bhane yamAyA mAmatema dhuubhy| 42 cha, mADIyA 'paDihattha' se dezIya zabda che. ane teno artha A zivAya aneka pakSiyenA joDalAo paNa temAM jIvAbhigamasUtra
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 11 ityarthaH, bhramanto matsyakacchapA yatra tAH paDihatthabhramanmatsyakacchapAH, tathA'aNegasauNamihuNaparicariyAo' aneka-zakunamithunaparicaritAH, tatra anekaiH zakunamithunakaiH paricaritAH-itastato gamanena sarvato vyAptAH, 'patteyaM patteyaM' pratyekaM pratyekam etA vApyAdayaH saraHsaraH paGkta yantAH pratyekaM pratyekam-ekamekaM prati, iti pratyekaM sarvA ityarthaH / 'paumavaraveiyA parikkhittAo' padmavaravedikayA parikSiptAH-sarvataH pariveSTitAH, tathA-'patteya patteyaM vaNasaMDaparikkhittAo' pratyekaM pratyekam - ekaikaM vanaSaNDaparikSiptAzca, 'appegaiyAo AsavodAo' apyekakA AsavodakAH, atrApi zabdo bADhAthai tathA ca bADhamekakAH kAzcana vApyAdayaH atra mAdhuryamadhikRtya Asavena saha aupamyam , tena Asavamivamadhuram udakaM-jalaM yAsAM tA AsavodakAH, tathA-'appegaiyAo vAruNodAbho' apyekakAH bADhamekakAH kAzcanavApyAdayaH bAruNasya-bAruNasamudrasyeva udakaM-jalaM yAsAMtA bAruNodakAH tathA-'appegaiyAo khIroyAo' apyekakAH kAzcana vApyAdayaH kSIraM dugdhamivodakaM jalaM yAsAM tAH kSIrodakAH, tathA-'appebhI ina meM cAroM ora idhara se udhara bhramaNa karate rahate haiM 'patteya pattatha vaNasaMuparikkhittAo' ina saba jalAzayo meM se hara eka jalAzaya vanaSaNDa se cAroM ora se ghirA huA hai 'pateyaM 2 paumavaravediyA parikkhittAo' aura pratyeka jalAzaya padmavaravedikA se yukta hai 'appegatiyAo AsavodAoM' inameM kitanekavApI Adi jalAzaya aise hai ki jinakA jala Asava ke jaise madhura svAdavAlA hai 'appegatiyAo vAruNodAo' kitanekavApI AdijalAzaya aise hai ki jinakA jala vAruNasamudra ke jala jaise svAdavAlA hai 'appegaiyAo khIrodAo' kitanekavApI Adi jalAzaya ese haiM ki jinakA jala dugdha ke jaise svAda vAlA hai 'appegaiyAo dhaodAo' kitane ka jalAzaya aise gyAre 125 pAmatema 32tA 29 che. 'patteyaM pateyaM vaNasaMDaparikkhittAo' mA yA pAyA pakSI 424 sAzayo panI thAre ta23 dhezayesA cha. patteya patteyaM paumavaraveiyA parikkhittAo' bhane 24 tAzayo 512 vahiAthI yuta cha. 'appegaiyAo AsavodAo' tebhA / pApa vigere sAzayo sevA cha renu 45 mAsa / bhii| svAda pANu cha. 'ApegaDayAo vALA keTalAka vAva vigere jalAzo evA che ke jenuM jala vAraNa samudranA jalanA svAda jevA svAdavALA jalayukata che. "bAra yAo khIrodAo' mA pApa vigere sAzayo sevA cheuna pANI dhana vA svAda vA che. 'appegaiyAo odAo' asA zAzayo jIvAbhigamasUtra
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre gaiyAo dhaodAo' apyekakAH kAzcana vApyAdayaH dhRtamivodakaM jalaM yAsAM tA dhRtodakAH, tathA-'appegaiyA khododAo' apyekakAH kAzcan vApyAdayaH kSoda iva-ikSurasa ivodakaM-jalaM yAsAM tAH kSododakAH, tathA'appegaiyAo amayarasasamarasodAo' apyekakAH kAzcana vApyAdayaH amRtarasasamarasamudakaM yAsAM tA amRtarasasamarasodakAH, tathA-'appegaiyAo udagaraseNaM pannatAo' apyekakAH kAzcana vApyAdayaH prakRtyA-svabhAvena udakarasenayuktAH prajJaptAH, 'pAsAIyAo4' prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH 'tAsiNaM khuiDiyANaM bAvINaM jAva bilapaMtiyANaM' tAsAM khalu kSudrikAnAM vApInAM yAvad bilapainktInAm puSkariNyAdInAM bilapaGktayantAnAm 'tattha tattha dese tahiM tarhi' tatra tatra deze tatra tatraikadeze 'bahave tisovANapaDirUvagA pannattA' bahUni trisopAnapratirUpakANi prajJaptAni, prati-viziSTaM rUpaM yeSAM tAni pratirUpakANi haiM kI jinakA jala dhRta ke jaise svAdavAlA hai| 'appegaiyA khododAo' kitaneka jalAzaya aise haiM ki jinakA jala ikSurasa ke jaisA svAda vAlA hai 'appegaiyAo amayarasasamarasodAo' kitaneka jalAzaya aise hai ki jinakA jala amRta rasake jaisA svAdavAlA hai appegaiyAo pagatIe udagaraseNaM pannattAo' kitaneka jalAzaya svabhAvataH hI apane udakarasa se yukta hai, 'pAsAiyAo' 4 ye saba jalAzaya prAsAdika hai darzanIya hai abhirUpa hai aura pratirUpa hai ina prAsAdika Adi vizeSaNoM kA artha pahile kahA jA cUkA hai, 'tAsiNaM khuDDiyANaM vAvINaM jAva vilapaMtiyANaM tattha 2 dese tahiM 2 vahave tisovANapaDirUvagA paNNattA' una choTI choTI vApikAoM ke rUpavAle yAvat puSkariNiyoM se lekara vilapaMktiyoM kUpoM ke una 2 pradezoM meM una una sthAnoM meM aneka triso mevA cha jenu pANI ghAnA re vAhA cha. 'appegaiyAo khododAo' keTalAka jaLAza evA che ke jenuM pANI zeraDInA rasa jevA svAdavALuM che. 'apegaiyAo amayarasasamarasodAo' 23 sAzayo sevA cha renu pANI mbhRtn| 2sa 1 / svAhA che. 'appegaiyAo pagatIe udgaraseNaM pannattAo' TamA 4Azayo 21mAthI pAtAnA 642sathI yurata cha. 'pAsAiyAo4' A badhA jalAza prAsAdIya che. darzanIya che. abhirUpa che, ane pratirUpa cha. 2 // prAsAhi vigere phone| 2 59i vAmAM pI gayesa cha. 'tAsiNaM khuDDiyANaM vApINaM jAva vilapaMtiyANaM tattha tattha dese tahiM tahiM bahave tisovANapaDirUvagA paNNattA' ko nAnI nAnI pAvonA 35 / / yAvat pariNiyo thI laIne bila paMkitA ane kUvAonA e e pradezamAM e e sthAnamAM jIvAbhigamasUtra
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 13 trayANAM sopAnAnAM samAhArastrisopAnaM tAni ca tAni pratirUpakANi ceti trisopAnapratirUpakANi kathitAni vizeSaNasya paranipAtaH prAkRtatvAt / 'tesi NaM tisovANapaDirUvagANaM' teSAM khalu trisopAnapratirUpakANAm 'ayameyArUve vaNNAvAse pannate' ayaM vakSyamANaH etAvadrUpa:-anupadaM vakSyamANasvarUpo varNAvAso varNakanivezaH prajJapta:-kathitaH, 'taM jahA' tadyathA-'vairAmayAnemA' vannamayA:vaz2aratnamayA nemA:- bhUmeradhobhAgapradezAH 'riTThamayA paiTThANA' riSTamayAni-riSTaratnamayAni pratiSThAnAni trisopAnamUlapAdAH, 'veruliyAmayA khaMbhA' vaiDUryaratnamayAH stambhAH, 'suvaNNaruppamayA phalagA' suvarNarUpyamayAni phalakAni trisopAnAGkabhUtAni, 'vairAmayA saMdhI' vanaratnamayAH sandhayaH phalakadvayApAntarAlapradezAH 'lohitakkhamaIo sUIo' lohitAkSamayyaH sUcyaH phalakadvayasambandha vidhanAbhAvahetukapAdukAsthApanIyAH, 'NANAmaNimayA abalaMvaNA' nAnAmaNimayA avalaMbanAH, pAna pratirUpaka arthAt viziSTa trisopAna kahe gaye haiM pratirUpaka zabda kA vaha viziSTa rUpa artha hai aisI tIna tIna sIDiyAM unavApI Adi jalAzayoM ke upara caDhane ke liye hai 'tesiNaM' tisovANapaDirUvagANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte una trisopAna pratirUpakoM kA varNa nyAsa varNa prakAra isa prakAra se haiM-'taM jahA jaise-'vairAmayA nemA' inakA mUla bhAga-jaDa vajra ratnakA banA huA hai, "riTThA mayA paDadvANA' inake mUlapAda riSTa ratna ke-bane hue hai 'veruliyAmayA khaMbhA' inake stambha vaiDUrya ratnake bane hue hai 'suvaNNaruppamayA phalagA' suvarNa aura rUpya-cAMdI ke inake phalaka pahiyAM hai 'vairAmayA saMdhI' ina paTiyoM kI saMdhiyo vajra ratna kI hai 'lohitakkhamaIo suIo' lohitAkSaratnamaya inakI sUciyAM hai donoM paTiyoM ko Apasa meM juDArakhane ke liye pAdukA aneka tripAna pratirUpaka arthAt vizeSa prakAranA tripAna kahevAmAM Avela che. pratirUpaka zabdane e vizeSa prakArane artha che. arthAt traNa traNa nisaraliyo se pAra vigere sAzayomA 52 yaDhavA bhATa rAmesa cha. 'tesi gaM tisovANapaDirUvagANaM ayame yArUce vaNNAvAse paNNate' se trisopAna prti35|nu pani // zate cha. 'taM jahA' 3 'vairAmayA nemA' mene| bhU bhAga-bhUjanA pradeza 121 2tnn| anesa che. 'riTTAmayA paiTThANA' senA bhUgayA 2i082tnanA manera che. 'veruliyAmayA khaMbhA' senA stambha vaiDUya 2tnanA panesA che. 'suvaNNa ruppamayAphalagA' sonA mane yahIna tn| 344 4Deta pATiyA che. 'vairAmayAsaMdhI' se pATiyAsAnI sadhI mArA 1012tnana bhane cha. 'lohitakkhamaio sUio' soDitAkSa ranamaya enI sUci che. ane pATiyAone paraspara joDi rAkhavAvALA sAMdhAM jIvAbhigamasUtra
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 jIvAbhigamasUtre avalambyante iti avalambanAH, avataratAmuttaratAM cAvalambane hetubhUtAH avalambanavAhAto vinirgatAH kecidavayavAH / 'avalaMbaNavAhAo' avalambanabAhA api nAnAmaNimayA jJAtavyAH trisopAnapratirUpakANAm ubhayorubhayoH pArzvayoravalambanAzrayabhUtA bhittayo'valambanabAhAH procyante / / 'tesi NaM tisovANapaDirUvagANaM' teSAM khalu trisopAnapratirUpakANAm 'purao patteyaM patteyaM toraNA patratA' purataH-agre pratyekaM pratyekaM toraNAni prajJaptAni kathitAnIti / 'te NaM toraNA' tAni khalu toraNAni 'NANAmaNimayakhaMbhesu uvaNi viTThasaNNiviTThA' nAnAmaNimayeSu stambheSu upaniviSTAni-samIpyena sthitAni, tAni ca kadAciccalAni spurata-Aha-saMniviSTAni-samyagnizcalatayA avasthAnaparihAreNa nivike sthAnApanna-kIloM ke jaisI sUciyAM-hai 'NANAmaNimayA avalaMbaNA' inake upara caDhane utarane ke liye jo AjU vAjU meM lambe lambe daMDe ke jaise avalambana lage hue hai ve avalambana yahAM nAnAmaNiyoM ke bane hue hai inakA pakaDa kara hI caDhane vAle aura utaranebAle inake upara Dhate hai, aura upara se nIce utarate hai| 'avalaMbaNabAhAo' avacalambaNavAhA bhI aneka maNiyoM ke bane hue hai| abalambana jinake sahAre para rahatA hai aisI donoM tarapha kI jo bhittiyAM hai unakA nAma avalambanabAhA hai 'tesiNaM tisovANapaDirUvagANaM' una pratirUpaka nimopAnoM ke 'purao' Age 'patteyaM patteyaM pratyeka pratyeka alaga 2 -'toraNA pannattA' toraNa kahe gaye haiN| 'te NaM toraNA' ye toraNa 'jANAmaNimaya khaMbhe su uvaNiviTTasaNNiviTThA' aneka maNiyoM ke bane hae khabhoM ke Upara pAsa me hI sthita hai aura majabUtI ke sAtha ThIka nA sthAnApanna bhImA kI sUyiyo DAya che. 'NANAmaNimayA avalaMbaNA' tenI upara caDavA utaravA mATe Aju bAjumAM zariyAonA jevA avalaMbana lAgelA che. te avalaMbane tyAM aneka prakAranA maNiyothI banelA che. tene pakaDIne ja ynaaraay| mane utaranArAmA tanA 52 utare che.'avalaMbaNa bAhAo' ma laMbana vAhApaNa aneka prakAranA maNiyanI banela che. avalaMbana jenA AdhAre rahe che, evI banne bAjunI je bhIto che, tenuM nAma avalambana vAhA kahevaay che. 'tesi gaM tisovANapaDirUvagANaM' se prati354 trisapAnAnA 'purao' bhAsaNa patteyaM patteyaM' hare 624 mA misa 'toraNA pannattA' to DAya hai toraNA' se tANe 'gANA maNimayakhaMbhesu uvaNiviTTha saMnividA' mane maNinA banela thAMbhalAonI upara pAseja sthira rahelA che. ane majabati thI yogya sthAna 52 nivezita cha. 'vivaha mutaMtarovaiyA' temA bhane pAnI jIvAbhigamasUtra
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 9 STAnIti nAnAmaNimayastambheSu upaniviSTasanniviSTAni, 'vivihamuttarovar3ayA' vividhamuktAntaropacitAni vividhA - vividhavicchittikalitAmuktA-muktAphalAni antarA zabdo'tra vIpsAmapekSate tena antareti antarA2 madhye 2 upacitA AropitA yatra tAni vividhamuktAntaropacitAni, 'vividhatArArUvociyA' vividhatArArUpopacitAni vividherane kaprakArakaistArArUpairupacitAni toraNeSu zobhAtizayArtha tArakA baddhayante iti lokaprasiddhiriti / ' IhA miyau sabhatura gaNaramagara vihagavAlaga kiNNararurusarabhacamarakuMjaravaNalaya paumalayabhatticittA' IhAmRgavRSabhaturaMga naramaravihagavyAlakinnararurusarabha kuJjaravanalatA padmalatAbhakticitrANi, tatra IhA mRgAdi padmalatAntAnAM bhaktyA - vicchicyA citra-vicitramAlekho yeSu tAni tathA, tathA - 'khaMbhuggayavaira ve iyAparigayAbhirAmA' stambhogatavatra vedikAparigatAbhirAmANi stambhogatAbhiH stambhoparivarttinIbhirvajraratnamayIbhirvedikAbhiH parigatAni santi yAni abhirAmANi - sundarANi tAni tathA, tathA - 'vijjAharajamalajuyalajaMtajuttAviva vidyAdharayamalayugala yantrayuktAnIva, vidyAdharayoryadayamalaMsthAna para niviSTa hai 'viviha muttatarovaiyA' inameM aneka prakAra kI racAnAoM se yukta bIca bIca meM muktAmaNilage hue hai| 'viviha tArArUvovaciyA' vividha aneka prakAra ke tArArUpoM se ye toraNa upacita - khacita- hai zobhA ke nimitta toraNoM meM tArakAeM lagAI jAtI hai yaha bAta loka me bhI dekhI jAtI hai 'ihAmiya usama - turaga - Nara-magara - vihaga-vAlaga - kiNNara - ruru - sarabha- camara kuMjara vaNalaya - paumalayabhatticittA' IhAmRga - vRka- vRSabha vaila-turaga-dhor3A nara-manuSya, makara - vihaga - pakSI - vyAla- zvApada - bhujaga, kinnara, ruru, mRga, sarabha-aSTA pada kuJjara hAthI, vanalatA evaM padmalatA ina saba ke una toraNoM meM citra bane huye hai 'khaMbhuggayavairaveDyA parigayAbhirAmA' ina toraNoM ke stambhoM ke Upara vajramayIvedikAeM hai isa kAraNa ye toraNa bahuta hI rathanAbhothI yukta pathamAM vathamAM motiyo sAgesA che. 'viviha tArArUvovaciyA' aneka prakAranA tArA rUpAthI e tAraNA racelA che. zeAbhAne mATe tAraNeAmAM tArAma sAvavAmAM Ave che. A mAmata boDa prasiddha che. 'ihAmiya usama tura gaNaramagaravihagavA lagakiNNara ruru sarabha camara kuMjara vaNalaya paumalaya bhatticittA' hAmRga 93 vRSala khaLada turaga gheADA bhujaga sarpa kinnara rUrU bhRga sarabha aSTApada kuMjara hAthI vanalatA ane padmalatA A badhAnA e tAraNAmAM yitro citremA - manAvelA che. 'khaMbhuggaya vairaveiyA parigayAbhirAmA' yA torazInA thAMbhalA upara vajAmayI vedikA che. tethI e tAraNA ghaNAja suMdara lAge jIvAbhigamasUtra 15
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre samazreNIkaM yugalaM-dvandvaM teSAM yantrANi tairyuktAnIva toraNAnIti sambandhaH, 'accisahassamAlaNIyA' aciHsahasramAlanIyAni, arciSAM sahasra linIyAniparivAraNIyAni, ayamarthaH-evaM nAma prabhAsamudAyopetAni ye netthaM saMbhAvyate yathA nUname tAni na svAbhAvikaprabhA samudAyopetAni kintu viziSTavidyAzaktimatpuruSavizeSa prapazcayuktAnIvAbhAnti tAni toraNAni, 'rUvagasahassakaliyA' rUpakasahasrakalitAni rUpakANAM sahasrANi taiH kalitAni yuktAni, iti / 'bhisamANA' dIpyamAnAni 'bhibbhisamANA'atizayena dIpyamAnAni toraNAni 'cavakhulloyajalesA' cakSurlokanale sAni, cakSuH netraM lokane-avalokane lisatIva-darzanIyatyAtizayataH zliSyatIva yatra tAni cakSulokanalesAni 'suhaphAsA' sukha-parzAnisundara lagate hai 'vijjAhara jamala juyalajaMtajuttAviva accisahassamAlaNIyA' inake Upara samazreNi meM vidyAdharoM ke yugaloM ke citra bane hue hai tathA ye toraNa svAbhAvika prabhAsamudAya se yukta hai tAtparya isa kathana kA aisA hai ki yadyapi ye toraNa isa prakAra se prabhAsamudAya se yukta hai ki jisase aisI saMbhAvanA hotI hai ye svAbhAvika prabhAsamudAya se yukta nahIM hai kintu viziSTa vidyAzakti zAlI puruSavizeSa ke prapaJca se yuka ho rahe hai 'rUvagasahassakaliyA' rUpaka sahasroM se-saikaDoM nAnA prakAra ke citroM se-ye toraNa yukta hai 'bhisamANA' apanI prabhA se cAroM ora camakIle bane hue hai 'bhibhisamANA' aura ye isa prakAra se viziSTarUpa meM camakIle bane hue haiM ki jisase ye 'cakkhulloyaNalesA' dekhane para mAnoM donoM netroM ko AliGgana sA karate hoM unase cipakane se hI ina AtmAoMkA 'suhaphAsA' sparza sukha hai 'sassirIyarUvA' pasAiyA 4 // che. 'vijjAharajamalajuyalajaMtajuttA viva accisahassamAlaNIyA' tenA 752 smzreNImAM vidyAdharonA yugalanA citro banelA che. tathA e toraNe svAbhAvika prabhA samudAyathI yukata che. A kathananuM tAtparya evuM che ke jo ke A tAraNo evA prakAranI prajA samudAyathI yukata nathI paraMtu viziSTa vidyAzakitazALI 535 vizeSanA apayathA yu4ta 26 27 cha. 'rUvagasahassa kaliyA' 354 sA. sthA arthAta se ane: 42nA citrAthI ye tornn| yurata cha. 'bhisamANA' pAtAnI pramAthI thAre ta23 yabhaDita maneA cha. 'vimbhisamANA' se mApAtAnI pramAthI yati maneA cha nAthI ko 'cakkhulloyaNalesA' tene netaiar jANe te banne netrone AliMgana ApatA na hoya tema jANe temAM cAMTi jAya cha. ye tornnaan| 25za 'suhaphAsA' subhaI cha. sassirIya rUvA, pAsAiyA4' jIvAbhigamasUtra
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 17 sukhadasparzayuktAni, 'sassirIyarUvA' sazrIkarUpANi, sazrIkANi sazobhAkAni rUpANi yatra tAni, tathA-'pAsAdIyA4' prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi etat padacatuSTayasyArthaH prAgvat / 'tesi NaM toraNANaM uvari' teSAM khalu toraNAnAmupari-UrdhvabhAge 'bahave aTThamaMgalagA pannattA' bahUni aSTASTamaGgalakAni prajJaptAni kathitAni kAni tAni aSTASTamaGgala kAni tatrAha- 'taM jahA' ityAdi, 'taM jahA' tadyathA-'sotthiya-sirivaccha-'NaMdiyAvattavaddhamANa-bhadAsaNakalasamacchadappaNA' svastika-zrIvatsa-nandikAvatte-varddhamAnaka-bhadrAsana-kalazamatsya-darpaNAni svastikAdIni khalu aSTa aSTa aSTASTasaMkhyAkAni maGgalakAni-maGgalacihnAni, ebhiyuktAni tAni toraNAni, iti, etAni svastikAdIni kiM svarUpANi tatrAha-'savvarayaNAmayA' sarva ratnamayAni tAni svastikAdIni aSTASTamaGgalAnIti / kathaM bhUtAni tatrAha-'acchA saNhA jAva paDirUvA' acchAni yAvatpratirUpANi arthaH prAgvat / 'tesi NaM toraNANaM uppi' dekhane vAloM ko inakA rUpa bahuta hI suhAvanA lagatA hai ataH ye sazrIka rUpa vAle haiM ye toraNa prAsAdIya darzanIya abhirUpa aura pratirUpa ina cAra vizeSaNoMvAle haiM ina vizeSaNoM kA artha jagaha jagaha likhA jA cUkA hai' 'tesiNaM toraNANaM uriM bahave aTTha maMgalagApaNNattA' ina toraNoM ke Upara aneka ATha ATha maMgala dravya kahe gaye hai 'sosthiya, sirivaccha, NaMdiyAvattavaddhamANa, bhadAsaNa, kalasamacchadappaNA' una ATha maMgala dravyoM ke ye nAma hai-svastika 1, zrIvatsa2, naMdikAvartta 3, varddhamAna 4, bhadrAsana 5, kalaza 6, matsya 7, aura darpaNa ye 8, saba ATha maMgala dravya 'saccarayaNAmayA acchA saNhA, jAva, paDirUvA' sarvAtmanA ratnamaya hai AkAza aura sphaTika maNi ke jonArAone enuM rUpa ghaNuMja sohAmaNuM lAge che. tethI te sazrIka rUpavALA cha. ye tornne| prAsAhIya, zanIya, mali35, mane prati35, 2 // yA vishSaNene artha aneka sthaLe AvI gayela che tethI te tyAMthI samajI levo. 'tesi NaM toraNANaM ubari bahave aTThamaMgalagA paNatA' me torAnI 752 mane 218 2mA masa dravyo vAmAM Ave che. 'sosthiya sirivaccha NaMdiyAvata vaddhamANa bhaddAsaNa kalasa, maccha dappaNA' se 23 masa dravyonA naam| A pramANe che.-svastika 1 zrIvatsa 2 naMdikAvata 3 vaddhamAna 4 bhadrAsana 5, 426, matsya 7 mane 65958 2 // 2mA bhI dravyo 'savvarayaNAmayA acchA saNhA jAva paDirUvA' sAre 2tnamaya cha. 2mA 412 // sane maziyonIma svaccha che. kSaNa yAvat pratirUpa che. laNathI pratirUpa sudhInA A padonI jI03 jIvAbhigamasUtra
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre teSAM khalu toraNAnAmupari-UrdhvamAge 'bahave kiNhacAmarajjhayA' bahavaH-aneke kRSNAcAmaraiyuktA dhvajA storaNAnAmuparibhAge vidyante tathA-'nIlacAmarajjhayA' bahavo nIlacAmarairyukta dhvajA vidyante tathA-'lohiyacAmarajjhayA' bahavo lohitacAmaradhvajA vidyante, tathA 'hAriddacAmarajjhayA' hAridracAmara dhvajAH, pItavarNadhvajA ityarthaH 'sukillacAmarajjhayA' zuklavarNopetacAmarayuktAdhvajAH santi, te ca 'acchA' acchAH sphaTikavadati zubhrAH 'saNhA' zlakSNapudgalaskandhanirmitAH 'rUppapaTTA' rUpyapahAH, rUpyaM rajataM tanmayAH vajradaNDasyoparipaTTA yeSAM te rUpyapaTTA dhvajAH 'vairadaMDA' vajradaNDAH, vano-vajraratnamayo daNDo rUpyapaTTamadhyavartI yeSAM te vajradaNDAH, 'jalayAmalagaMdhiyA' jala jAmalagandhikAH, jalAjAtaM-samudbhUtaM jalajaM-kamalaM teSAmiva jalajakusumAnAM padmAdInAmiva amalonirmalo yo gandhaH-surabhigandhaH sa vidyate yeSAM te tathA, ataeva 'surammA' jaise svaccha hai ilakSNa yAvat pratirUpa hai / zlakSNa Adi pratirUpaparyanta ke ina padoM kI vyAkhyA pIche kI jA cukI hai 'tesiNaM toraNANaM umpi vahave kiNhacAmarajjhayA' una toraNoM ke urvabhAga meM aneka kRSNakAntivAle cAmaroM se yukta dhvajAeM hai 'nIla cAmarajjhayA' nIlavarNavAle cAmaroM se yukta dhvajAeM hai 'lohiya cAmarajjhayA' lohita lAlavarNavAle cAmaroM se yukta dhvajAeM hai 'hAriddacAmarajjhayA' hAridravarNa ke pIlevarNa ke cAmaroM se yukta dhvajAeM hai 'sukillacAmarajjhayA' zukla varNa ke cAmaroM se yukta dhvajAeM hai / 'acchA saNhA rUppapaTTAvaDara daMDA jalayAmalagaMdhiyA surUvA pAsAiyA 4' ye saba dhvajAeM accha svaccha hai- AkAza aura sphaTikamaNi ke samAna ati zubhra hai ilakSaNa cikanI hai vajradaNDa ke upara meM inake pada cAMdI ke bane hue hai 'vaira daMDA' inake daNDavajraratna ke bane hue haiM inakA gaMdha jalaja-kamala ke 8yA yA pahei DevAmA bhAvI Ayeta cha. 'tesiNaM toraNANaM uppiM bahave kiNhacAmarajjayA' se tANAnA 52nA mAgamA bhane 48 tivAya yAmazathI yuta camacha. 'lohiyacAmarajjhayA' sAsa paayaabh| yuta dhanaya . 'hAriha cAmarajjayA' pI va nA yAbharAvA nase che. 'sukkillacAmarajjhayA' sa vAva yAmazathI yuta yo cha. 'acchA saNhA rUpapapar3A vairadaMDA jalayAmalagaMdhiyA surUvA pAsAi yA4' mA madhI gho / 2027 2127 cha. 24 // ane sphaTika maNi sarakhI atyaMta veta che. kSaNa cIkaNI che. vajadaMDanI upara senA 56 yahinA panetA cha. 'vairadaMDA' mene| 6 5 2tnn| anerA cha. enI gaMdha jalaja-kamalanA gaMdha jevI che. ethI ja e suramya che manahara che. 'surUvA' menu 35 zreSTha che. mane se prAsAhIya vigere vizeSaNathI yurAta che. jIvAbhigamasUtra
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 19 suramyAH-atIvaramaNIyAH 'surUvA' surUpAH-sundrarAkArAH 'pAsAiyA' prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH pratirUpAste dhvajAstoraNAzritA vidyante iti // 'tesi NaM toraNANaM uppi' teSAM khalu anantarakathitAnAM toraNAnAmupari acaMbhAge 'bahave cha tAiccha ttA' bahUni-anekAni chatrAtichatrANi chatrAt lokaprasiddhAt ekasaMkhyAt atizAyIni dvisaMkhyakAni trisaMkhyakAni vA yAni tAni chatrAticchatrANi 'paDAgAipaDAgA' patAkAtipatAkAH vahavyaH patAkAbhyo lokaprasiddhAbhyaH atizAyinyo dIrdhatvena vistAreNa ca yAH patAkAstAH patAkAtipatAkAH, 'ghaMTAjuyalA' bahUni ghaNTAyugalAni, 'cAmarajuyalA' bahUni cAmarayugalAni 'uppalahatthayA jAva sayasahassapattahatthagA' utpalahastakA:-utpalAkhyajalajakusumasamUhavizeSAH, hastakazabdo'trasamUhavAcakaH, yAvatpadena eteSAM saMgrahaH bahavaH padmahastakAH, bahavo nalinahastakA bahavaH subhagahastakAH, bahavaH saugandhika hastakAH, bahavaH puNDarIkahastakA: bahavaH zatapatrahastakAH, bahavaH shsrptrhstkaaH| gandha jaisA hai ata eva ye suramya-manohara hai 'suruvA' inakA rUpa zreSTha hai aura ye prAsAdIya Adi 4 vizeSaNoM se yukta hai| 'tesi NaM toraNANaM umpi' ina toraNoM ke upara-'vahave chattAi chattApaDAgAipaDAgA dhaMTAjuyalA cAmarajuyalA uppalahatthayA jAva sayasahassapattahatthagA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' aneka chatrAti chatra hai-eka chatrake upara dUsarA chatra, dUsare chatra ke Upara tIsarA chatra isa rUpa se haiM aneka patAkAti patAkAe~ haiM-eka patAkA ke upara dasarI patAkA, dUsarI patAkA ke upara tIsarI patAkA isa taraha se haiM, aneka dhaMTAyugala hai aneka cAmara yugala hai aneka utpalahastaka hai-samUha kA nAma hastaka hai yahAM prathama yAvatpada se 'aneka nalina hastaka haiM aneka subhagahastaka haiM / aneka saugaMdhika hastaka haiM, 'tesiNaM toraNANaM upi' the toraNAnI 752 'bahave chattAichattA paDAgAipaDAgA ghaMTAjUyalA uppalahatthayA jAva sayasahassapattahatthagA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' bhanera chAti chatra che. 4 chatranI 52 mI chatrI chatranI upara trIjuM chatra A rIte che. aneka patAkAti patAkA che. eka patAkAnI upara bIjI patAkA bIjI patAkAnI upara trIjI patAkA A rIte rahela che. aneka ghaMTA yugale che. aneka cAmara yugale che. aneka utpala harataka-samUhe che. hastakane artha samUha e pramANe che. ahIyAM pahelA yAvarapadathI aneka nalina hastaka che. aneka subhagA hastaka che. aneka saugaMdhika hastaka che. aneka paMDarika jIvAbhigamasUtra
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ 20 jIvAbhigamasUtre padmAdi padAni pUrva vyAkhyAtAni, sarvecaite chatrAticchatrAdi sahasrapatrahastakAntAH, 'savvarayaNAmayA sarvaratnamayAH niravazeSatayA ratnamayAH, tathA-'acchA jAva paDirUvA' acchA yAvatpratirUpAH acchAdivizeSaNAni vyAkhyAtapUrvANi, 'tAsiNaM khuiDiyANaM vAvINaM jAva bilapaMtiyANaM' tAsAM khalu kSullikAnAM vApInAM yAvad bilapaMktInAM puSkariNIto bilapaMkti paryantAnAmapAntarAleSu 'tattha tattha dese tahiM tahiM' tatra tatra deze tasyaiva dezasya tatra tatraikadeze, pradezakabhAge ityarthaH 'bahaveuppAyapavvayA bahavo'neke utpAtaparvatAH, yatrAgatya bahavo vAnavyantaradevA devyazca vicitrakrIDAnimittaM vaikriyazarIramAzrayanti, 'Niyai paccayA' niyatiparvatAH, niyatyA-nayatyena parvatAH niyatiparvatAH sadA bhogyatvenAvasthitAH 'jagaI pavvayA' aneka puNDarIka hastaka haiM / aneka zatapatra hastaka haiM aura aneka sahasrapatra hastaka haiM / isa prakAra ke pATha kA saMgraha huA hai ye saba 'savvarayaNAmayA' sarvAtmanA ratnamaya hai accha AkAza aura sphaTikamaNi ke jaise ati zubhra hai yAvat pratirUpa hai zlakSNAdi padoM kA artha pUrvavat samajhalenAcAhiye 'tAsiNaM khuDDiyANaM vAvINaM jAva vilapaMtiyANaM' una choTI choTI vApikAoM ke vila paMktiyoM ke uttara 2 pradezoM meM, pradezoM ke bhI eka eka deza meM bhI 'bahave uppAyapadhvayA' aneka utpAda parvata hai ina para aneka vyantara deva aura deviyAM Akara ke vicitra prakAra ke krIDA karane kI nimitta uttara vaikriya zarIra kI racanA karate haiM isaliye inakA nAma utpAda parvata hai aneka 'Niyai pavvayA' niyati parvata haiM ye vAnavyantaroM ke niyatarUpa se sadA bhogya me Ane vAle hone se inako niyati parvata kahate haiM 'jagaIpavvayA aneka hastaka che. aneka zatapatra harataka che. ane aneka sahastrapatra hastaka che. A prA2na pAune saMbaDa thayesa cha. 2 mA samUDa 'savvarayaNAmayA' sarvAtmanA ratnamaya che. accha AkAza ane sphaTika maNi pramANe atyaMta veta che. yAva(prti35 cha. sa vizere pahAnI athadeg pUrva pramANe sama sevA. 'tAsiNaM khuDDiyANaM vAvINaM jAva vilapaMtiyANaM' se nAnI nAnI pAThiyonI misa 5.tiyon| uttara uttaranA pradezamA prdeshaan| 55 me se dezamA 5 'bahave upAyapavvayA' mane pAta 5 to cha. ten| 52 mane vyanta2 hevo bhane deviyo AvIne vicitra prakAranI krIDA karavA mATe uttara vaikriya zarIranI racanA 42 cha. tethI tenu nAma pAta pati cha. 'NiyaipavvayA' mane niyati 5'ta che. A parvate vAtavyantaronA mRtarike upayogamAM AvanAra hovAthI tene niyati 51ta 4 cha. 'jagatI pavvayA' mane tI pavato cha. 'dArupavvayA' jIvAbhigamasUtra
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 21 jagatIparvatAH parvata vizeSAH, 'dArupavvayA' dAruparvatAH, dArunirmApitA iva parvatA dAruparvatAH dagamaMDavagA' dakamaNDapakAH, sphaTikanirmApitamaNDa pakA ityarthaH, 'dagamaMcagA' dakamaJcakAH sphaTikamaJcakA ityarthaH 'dagamAlagA' dakamAlakAH sphaTikanirmApitA mAlakA ityarthaH 'dagapAsAyagA' dakaprAsAdakAH, ime ca dakamaNDapAdayaH kecit 'UsaDA' utsRtA uccA ityarthaH, kecit 'khullA' kSudrA laghIyAMso ladhava ityarthaH 'khaDa haDagA' laghava AyatAzca kecaneti 'aMdolagA' andolakAH 'pakkhaMdolagA' pakSyandolakAH, yatra tatrA''gatya AtmAnamandolayanti te andolakAH, 'jhUlA' iti lokaprasiddhA, tathA-yatrAgatya pakSiNa Atmanamandolayanti te pakSyandolakAH te ca andolakAH pakSyandolakAzca tasmin vanaSaNDe tatratatra pradeze vAnavyantara devadevI krIDAyogyA bahavaH santi / te cotpAtaparvatAdayaH kathaMbhUtAstatrAhajagatI parvata vizeSa hai aneka 'dArupavyayagA' dAru parvata hai dAru lakaDI ke bane hue jaise hone se ye parvata dAru parvata kahe gaye haiM 'dagamaMDavagA' aneka dakamaMDapaka hai| sphaTika maNi se racita maMDapa hai 'dagamaMcagA' sphaTika maNike bane hue maMca hai 'dakamAlagA' aneka skaTila maNi ke bane hue prAsAdaka-mahala-bhavana hai ina dakamaNDapAdikoM meM se kitaneka 'UsaDA' UMce hai kitaneka 'khuDDA' choTe hai 'khaDahaDagA' aura kitaneka laghu aura Ayata-laMbe hai 'aMdolagA pakkhaMdolagA savvarayaNAmayA' inameM kitaneka maMDapAdika to andolakarUpa haiM aura kitaneka pakSyandolakarUpa hai jahAM para Akara ke deva deviyAM apane Apako jhalAtI hai arthAt jhulatI hai-unakA nAma andolaka hai / aura jahAM para Akarake pakSI jhalate hai ve pakSyAndolaka hai| aise Andolaka aura pakSyAndolaka usa vanakhaNDa meM jagaha jagaha para bahuta hai| ye saba vyantaradeva aura dArU parvata che. eTale ke lAkaDAnA banelA jevA hevAthI e parvata dArU parvata pAya cha 'dagamaMDavagA' mane 64 mo cha. geTave 2524 mazithI zyeta 5 / cha. 'dagamaMcagA' 2584 mazinA manApAmA mAvasa bhy| cha. 'dkmaastranA aneka sphaTika maNinA banAvela prAsAda-mahelo che. A daka maMDapAdikAmAMthI 'UsaDA' yA cha.TasA 'khar3A' nAnA cha. 'khaDaha DagA' mane TamA nAnA ane. 2Ayata-ain che. 'aMdolagA pakkha dolagA savvarayaNAmayA' TasA maMDapa vigere te aMdelaka rUpa che. ane keTalAka pazcaMdelaka rUpa che. jyAM AgaLa deva deviye AvIne pite pitAne julAve che. arthAt pite khulA khAya che, tene Alaka kahevAmAM Ave che. ane jyAM AgaLa pakSio AvIne jhule che te padyAlaka kahevAya che. evA AMdalaka ane pakSyAMdelaka e vana jIvAbhigamasUtra
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 'savvarayaNAmayA' sarvaratnamayAH sarvAtmanAH ratnamayAH, 'acchA jAva paDirUvA' acchA yAvatpratirUpAH / 'tesiM NaM utpAyapavvaesu jAva pakkhaMdolaesu' teSu khalu utpAtaparvateSu yAvat pakSyandolakeSu yAvatpadena niyati parvatAdInAM saMgrahaH / teSu 'bahave haMsAsaNAI' bahUni haMsAsanAni, tatra yeSAmAsanAnAmadhobhAge haMsA vyavasthitAH, yathA siMhAsane siMhAH tAni haMsAsanAni 'koMcAsaNAI' kroJcAsanAni yeSAmAsanAnAmadhaH kroJcAH - pakSivizeSA vyavasthitAstAni kroJcAsanAni evam - 'garulAsaNAI ' garuDAsanAnyapi jJAtavyAni, 'uSNayAsaNAI' unnatAsanAniuccAsanAni 'paNayAsaNAI' praNatAsanAni - prakarSeNa natAni yAni AsanAni tAni praNatAsanAni, 'dIhAsaNAI' dIrghAsanAni dIrghANi AsanAnItyarthaH 'bhaddAsaNAI' deviyoM ke krIDAyogya sthAna hai / ye utpAda parvatAdika 'savvarayaNAmayA' sarvAtmanA ratnamaya hai 'acchA jAva paDiruvA' AkAza aura sphaTika maNi ke jaise ye saba ati zubhra hai tathA zlakSNa Adi vizeSaNoMvAle hai 'tesu upAyapavvate su jAva pakvaM dolesu vahave haMsAsaNAI ko cAsaNAI garulAsaNAI' utpAdaparvatoM se lekara pakSyAndolanataka ke ina saboM para aneka haMsAsana hai - siMhAsana meM jaise adho bhAga me citritasiMha vyavasthita hote haiM usI prakAra se jina siMhAsanoM ke adho bhAga meM haMsa citrita hote haiM ve haMsAsana hai aise haMsAsana yahAM aneka hai isI prakAra aneka kroMcAsana hai aneka garUDAsana hai 'uSNayAsaNAI' aneka unnatAsana UMce 2 Asana hai aneka 'dIhAsaNAI' dIrgha lambe 2 Asana hai aura ye zayyArUpa meM haiM 'bhaddAsaNAI' 22 khaMDamAM sthaLe sthaLe ghaNA che. e badhA vyantara deva ane deviyAne krIDA karavAne yogyasthAno che. yA utpAta parvata vigere 'savvarayaNAmayA' sarvAtmanA ratnabhaya 'che. 'acchA jAva paDivA' Aza bhane 2ITiGa maNinA bhevA se maghA dhAna zubha-zveta che. tathA saha vigere vizeSaNo vAjA che. 'tesu NaM utpAyapavvasu jAva pakkha dole bahave haMsAsaNAI koMcAsaNAi garulAsaNAI' utpAda parvato thI AraMbhIne paThyAndolaka sudhInA A badhAja patA upara aneka husAsanA che, si`hAsanAmAM jema nIcenA bhAgamAM citrelA siMha hAya che, eja rIte A siMhAsanAnI nIcenA bhAgamAM haMsA citralA hAya che. tene hu sAsana kahevAya che. evA aneka hu sAsanA e patA para che. eja rIte krauMcAsanA chene gaDAsanA che. 'uNNayAsaNAI' ne unnatAsana yA yA Asano che bhane 'dIhAsaNAI' dIrgha sAMgA sAMgA Asana che ane te zayyA nevA hoya che, 'bhaddAsaNAI' bhane ladrAsano che. bhenI nIthenA lAgabhAM pIDiagaMdha jIvAbhigamasUtra
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 23 bhadrAsanAni, yeSAmadhobhAge pIThikA bandho bhavati tAni 'pakkhAsaNAI' pakSyAsanAni, yeSAmadhobhAge nAnAsvarUpAH pakSiNo vyavasthitAstAni pakSyAsanAni, evam-'magarAsaNAI' makarAsanAni, makarAkArAsanAni 'usabhAsaNAI' vRSabhAsanAni 'sIhAsaNAI' siMhAsanAni 'paumAsaNAI' padmAsanAni padmAkArANi AsanAni 'disAsovatthiyAsaNAI' disauvastikAsanAni, yeSAmAsanAnAmadhobhAge diksauvastikAAlikhitAH santi tAni tathAbhUtAni, atra yathAkramamAsanAnAM saMgrAhikA saMgrahaNI gAthA-- 'haMse koce garule, uNNaya paNae ya dIha bhaddeya / pakkhe mayare usahe, sIhadisA sotthi bArasame' // 1 // haMsaH krozco garuDa unnataH praNato dIrghA bhadrazca / pakSImakaro vRpabhaH siho dikasauvastiko dvAdazaH // 1 / / iticchAyA etAni dvAdazasaMkhyAkAni haMsAsanAdIni kathaMbhUtAni tatrAha-'savvarayaNAaneka bhadrAsana haiM jinake adhobhAga meM pIThikA bandha hotA hai ve bhadrAsana kahalAte haiN| aneka 'pakkhAsaNAI' pakSyAsana hai isake adhobhAga meM pakSiyoM ke citra bane hue hote haiM aneka 'magarAsaNAI' makarAsana hai aneka 'usabhAsaNAI' vRSabhAsana hai, aneka 'sIhAsaNAI' siMhAsana hai aneka 'paumAsaNAI' padmAsana hai aneka 'disAsovasthiyAsaNAI' jina AsanoM ke adhobhAga meM dizA sauvastika Alikhita hote haiM ve Asana dika sauvastika hai yathAkrama se ina AsanoM kI saMgrAhikA gAthA isa prakAra se hai haMsa, kau ce1, ityAdi, haMsa1 koMca2, garuDa3, unnata4, praNata5, dIrdha6 bhadra7, pakSI8, makara9, vRSabha, 10, siMha11, dika sauvastika 12bArahavAM, ye saba bAraha Asana 'savvarayaNAmayAI' sarvAtmanA ratnamaya hai 'acchAI' AkAza aura sphaTikamaNi ke samAna DAya cha, te madrAsana upAya che, ane, 'pakkhAsaNAI' pkssyaasn| che. tenA nIyanA mAmA pakSiyonA yitro anesA DAya che. gAne 'magagasaNAI' bh421sne| cha. ane, 'usabhAsaNAI' vRSamAsanA . ane'sIhAsaNAI' siMhAsanache. mane 'paumAsaNAI' padmAsanA cha. mane 'disAsotthiyAsaNAI' sanonI nIcenA bhAgamAM dizA sauvastika AlekhavAmAM Avela hoya che. e Asana dizA sauvastika che. e AsanonA nAme saMgrahIta karIne batAvanArI gAthA 2 // pramANe cha. 'haMse koMca tyAsa 1, 2 2, 37 3, unnata 4, prazuta 5 dIrgha 6, bhadra 7 pakSI 8 makara vRSabha 10 siMha 11 ane diku sauvastika 12 mA mAre mAsana 'savvarayaNAmayAI' sAre 2tnamaya che. 'acchAI' mAza jIvAbhigamasUtra
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24 jIvAbhigamasUtre mayAi" sarvaratnamayAni sarvAtmanA ratnamayAni ratnaghaTitAni 'acchAI" acchAni acchAdi pratirUpaparyantaM vizeSaNakadambakaM vyAkhyAtapUrvam / 'tassa NaM vaNasaMDassa' tasya khalu vanaSaNDasya 'tattha tattha dese' tatra tatra deze 'tahiM tahiM' tasyaiva dezasya tatra tatraikadeze 'bahave AlidharA' bahUni AligRhakANi, tatra Ali:- vanaspativizeSaH tanmayAni gRhakANIti AligRhakANi 'mAladharA' mAlika gRhakANi, mAlirvanaspativizeSaH tanmayAni gRhakANi 'kayalIdharA' kadalIgRhakANi - kadalImayAni gRhakANIti 'layadharA' latAgRhakANi 'acchaNadharA ' acchaNagRhakANi- avasthAnagRhakANi yeSu yadA tadA vA Agatya bahavo devA devya sukhAsanenAvatiSThante iti / 'pecchaNadharA' prekSaNa gRhakANi yatrAgatya prekSaNAni vidadhati nirIkSante ca, 'majjaNadharA' majjanagRhakANi, yatrAatizubhra hai lakSNa Adi pratirUpaparyanta vizeSaNoMvAle haiM ina saba padoM kI vyAkhyA pIche kI jA cukI hai / 'tassa NaM vaNasaMDassa tattha 2 dese tarhi tahi bahave AlidharA' usa vanakhaMDa ke una 2 sthAnoM meM aneka AligRha hai AlinAmaka vanaspaniyoM ke gRha hai 'mAlidharA' aneka mAlinAmaka vanaspatiyoM ke ghara hai 'kayalIdharA' aneka kadalI keloM ke dhara hai arthAt jina gRho meM AlinAmakavanaspatiyAM hai ve AligRha hai jina gRhoM me mAlinAmakavanaspati kI pracuratA hai ve mAligRha - hai jina gRhoM meM kadalIke vRkSoM kI pracuratA dikhatI hai ve kadalIgRha hai / 'ladharA' anekalatA pradhAnatAvAle gRha hai ' acchaNadharA, pecchaNadharA, majjaNadharA' aneka avasthAnagRha haiM ye gRha dharmazAlA ke sthAnA panna hote haiM, kyoM ki yadA kadA Akara ke yahAM para vyantara deva deviyAM ane sphaTika maNinI jema atyaMta zubhra che. lakSNa vigere pratirUpa pantanA vizeSaNA vALA che, A badhAja pAnA anuM kathana pahelA AvI gayela che. 'tarasaNaM vaNasaM' issa tattha tattha dese tahiM tahiM bahave AlidharA' se vana khaMDanA e e sthAnAmAM aneka AlizRhe che. eTale ke Ali nAmanI vanaspatinA gRha che. 'malidharA' bhane bhAdidhara bhAsinAmanI vanaspatiyAMnA gRh| che. 'kavalIdharA' ne hI gRho- DejanA gharo che. arthAt me gRhomAM AsinAmanI vanaspatiyA che te AligRha che. je gRhAmAM mAlika nAmanI vanaspatiyAnuM adhikapaNuM che te mAlIghara che. je je gRheAmAM keLanA vRkSe vizeSa pramANamAM hoya te hasI gRhe| che. 'layadharA' bhane batA pradhAnatAvALA graheA che. 'acchaNadharA, pecchaNadharA, majjaNadharA' ane avasthA gRho che. yA gRh| dhrmzALA jevA hAya che, kemake jyAre tyAre vyaMtara devA ane deviyA pAtAnI jIvAbhigamasUtra
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 25 gatya svecchayA majjanaM snAnaM kurvanti, 'pasAhaNadharagA' prasAdhanagRhakANi, yatrAgatya svaM paraMca prasAdhayanti maNDayantItyarthaH / 'gabbhadharagA' garbhagRhakANi-garbhagRhAkArANi, 'mohaNadharagA' mohanagRhakANi, mohanam-maithunasevA tatprasAdhakAni gRhakANi mohanagRhakANi vAsabhavanAnItyarthaH / 'sAladharagA' zAlAgRhakANi paTTazAlApradhAnAni gRhakANi 'jAladharagA' jAlagRhakANi jAlayuktAni gRhakANi 'kusumadharagA' kusumagRhakANi-kusumaprakAropacitAni gRhakANi / 'cittadharagA' citragRhakANi-citrapradhAnAni gRhakANi, 'gaMdhavvagharagA' gandharvagRhakANi-gItanRtyAdyabhyAsayogyAni gandharvagRhakANi, iti, 'AyaMsadharagA' AdarzagRhakANiapanI icchA ke anusAra Ananda se Thaharate haiM aneka prekSaNa gRha hai yahAM Akara ke deva deviyAM aneka prakAra ke kautukoM ko-kheloM ko dekhate haiM aura aneka prakAra ke kheloM ko svayaM bhI karate haiN| majana gRha haiM-aneka snAnagRha hai yahAM para Akara vyantara deva deviyAM svecchA se khUba snAna karate haiM / 'pasAhaNadharagA' aneka prasAdhanagRha hai-yahAM para Akarake vyantaradevAdika apane ko aura parako vibhUSAoM se vibhUSita karate hai 'gambhadharagA' aneka garbhagRha ke AkAra ke dhara hai 'mohaNadharagA' maithuna sevana jahAM para kiyA jAya aise aneka mohana dhara haiN| inheM vAsabhavana bhI kahA jAtA hai 'sAlagharagA' aneka paTTazAlA pradhAna dhara haiM aneka 'jAlagharagA' jAlayukta dhara hai| aneka 'kusumadharagA' puSpoM ke samUha se yukta gRha hai| aneka 'cittadharagA' citroM kI pradhAnatAvAle gRha hai 'gaMdhavvadharagA' gIta -nRtya Adi abhyAsa jina meM kiyA jAtA hai aise bhI aneka gaMdharva IcchA pramANe AnaMdapUrvaka tyAM nivAsa kare che. aneka kSiNa gRho che. ahIyAM AvIne deva devi aneka prakAranA khela jove che ane svayaM paNa aneka prakAranA khelo kare che. aneka majajana gRho che. aneka snAna gRho che. ahIyAM AvIne vyata2 35 heviyo svechApUrva 4 bhUma snAna 42 cha. 'pasAhaNadharagA' bhane prasAdhana gRho che. ahIMyA AvIne vyaMtara deva deviyo pite ane anyane mAbhUSaNothI bhUpa sArI zete vibhUSita 42 cha. 'gabhadharagA' mane palaDana mAnA ghre| cha 'mohaNadharA' yA 2bha-bhaithuna sevana 42vAmA sAve sevA bhane maangh| cha. mene pAsa32 5 vAma gAve cha. 'sAladharagA' mane 5dRza pradhAna ghre| che. 'jAlagharagA' ane: 01140 / che. 'kusumadharagA' bhane dhyAnA samUhAthI yuta gRh| che. 'cittadharagA' mane 2maNIya citrAnA pAnatAvaNA guDecha, 'gaMdhavadharagA' bhane gIta mane nRtya vigerenAmA bhalyAsa jI04 jIvAbhigamasUtra
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre AdarzamayAni darpaNamayAni gRhakANItyarthaH / etAni AlikagRhakAdi AdarzagRhakAntAni kathaM bhUtAni, tatrAha-'savarayaNAmayA' sarvaratnamayAni sarvAtmanA ratnanirmApitAnIvAbhAnti, 'acchA' acchAni-sphaTikavadati zubhrANi ityAdIni 'paDirUvA' pratirUpakANi iti paryantAni vizeSaNAni vyAkhyAtapUrvANIti / 'tesu NaM Aligharaesu jAva AyaMsadharaesu' teSu khalu AlikagRheSu yAvatyAvatpadagrAhyeSu AdarzagRhaparyanteSu 'bahUI haMsAsaNAI jAva disAsovatthiyAsaNAI' bahani haMsAsanAni yAvatpada grAhyANi dizAsauvastikAsanAni, iti paryantAniAsanAni santi / tAni kIdRzAnItyAha-'savvarayaNAmayAiM jAva paDirUvAI sarvaratnamayAni yAvata-pratirUpANi prAgvata, 'tassa NaM vaNasaMDassa' tasya khalu vanaSaNDaraya madhye 'tattha2 dese2' tatra tatra deze deze 'tahiM tahiM' tasyaiva dezasya tatra tatraikadeze 'bahave jAimaMDavagA' bahavo jAtImaNDapakAH, jAtInAmapuSpavizeSaH, 'jU hiyAmaMDavagA' yathikAmaNDapakAH, yathikA-puSpalatAvizeSarupA, gRha hai / 'AyaMsadharagA' aneka darpaNamaya gRha haiN| ye saba 'savvarayaNAmayA' acchA ityAdi pratirUpa paryata ke vizeSaNoM vAle haiM ina saba padoM kI vyAkhyA pIche kI jA cukI hai| tesu NaM Aligharaesu jAva AyaMsadharaesu bahaI haMsAsaNAI jAva disAsovasthiyAsa NAI' ina Alidhara se lekara Adarza ghara taka ke samasta gharoM meM alaga alaga rUpa meM aneka haMsAsana se lekara anekadik sauvaritakAsana taka ke Asana hai| 'tassa NaM vaNasaMDassa tattha 2 dese 2 tahiM tahiM bahave jAimaMDavagA jUhiyAmaMDavagA' usa vanaSaNDa ke bIca meM jagaha 2 para una 2 sthAnoM para aneka jAti maMDapa hai= camelI ke puSpoM lade hue maMDapa kuJja-hai aneka svarNa juhI ke puSpoM se lade hue maMDapa-kuJja hai 'malliyAmaMDapagA' aneka mallikAke maMDapa hai modharA ke puSpoM se lade hue kuca hai 'NavamAliyA maMDavagA' nava mallikA ke maMDapa hai 'vAsaMtI maMDa42vAmA sAve sevA bhane A che. 'AyaMsadharagA' anemAzagaDa 45 bhaya hai| che. me 14aa 'savvarayaNAmayA' 2052-7 4tyAhithI prati35 5ya tanA vizeSaNovALA che. A badhA padono artha pahelA kahevAmAM AvI gayela che. 'tesuNaM Alidharaemu jAva Ayasadharaesu bahUI haMsAsaNAiM jAva disAsovatthiyAsaNAI' A AligharathI AraMbhIne Adarza ghara sudhInA saghaLA gharomAM alaga alaga rUpe aneka haMsAsanathI AraMbhIne aneka dizAsauvastikAsana sudhInA Asano che. 'tassa NaM vaNasaMDarasa tattha tattha dese dese tahiM tahiM bahave jAimaMDavagA jUhi yA maMgvA e vanakhaMDamAM sthaLe sthaLe e e sthAno para aneka jAInA maMDapa che. caMmelInA puSpothI ladAyelA aneka maMDapa che. aneka senAnI juIne puSpathI jIvAbhigamasUtra
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 27 'malliyA maMDavagA' mallikAmaNDapakAH, mallikA'pi puSpalatAvizeSarUpaiva 'NavamAliyAmaMDavagA' navamAlikAmaNDapakAH, 'vAsaMtI maMDavagA' vAsantImaNDapakAH, vAsantI puSpavizeSarUpA, 'dadhivAsuyA maMDavagA' dadhivAsukAmaNDapakAH, dadhivAsukA nAma vanaspativizeSaH, tanmayAmaNDapakAH, 'sUrillImaMDavagA' sUrillImaNDapakAH sUrillIkila vanaspativizeSastanmayA maNDapakAH, 'taMbolI maMDavagA' tambUlImaNDapakAH tAmbUlI - nAgavallI tanmayA maNDapakAH 'muddiyAmaMDavagA' mRdvIkAmaNDapakAH, mRdvIkA - drAkSA tanmayAmaNDapakAH, 'nAgalayAmaMDabagA' nAgalatAmaNDapakAH nAgo vRkSavizeSaH sa eva latA nAgalatA, atra khalu yasya tiryak tathAvidhA zAkhAprazAkhA na prasRtA sA latetyabhidhIyate, nAgalatAmayamaNDapakAH, 'atimuttamaMDavagA' atimuktakamaNDapakAH, atimuktAbhidho vRkSastanmayA maNDapakAH, 'appheyAmaMDavagA' apphoyAmaNDapakA, aSphoyA vanaspativizeSastanmayA maNDapakAH, 'mAluyA maMDagA' mAlukAmaNDapakAH, mAlukA : ekAsthiphalA vRkSavizeSAstadyuktA maNDapakAH, 'sAmalayAmaMr3avagA' zyAmalatAmaNDapakAH, zyAmalatA - latAvizeSastanmayA vagA' vAsantIlatA ke maMDapa hai 'dadhivAsuyAmaMDavagA' aneka dadhivAsukoM ke maMDapa hai ye dadhivAsuka vanaspativizeSa hai| 'rilimaMDavagA' sUrililanAmaka vanaspativizeSa ke maMDapa hai 'tabolI maMDavagA' aneka tAmbUlI- pAnoM kI veloM ke maMDapa hai 'muddiyAmaMDavagA' aneka mRddhI kA - drAkSA ke maMDapa hai 'nAgalayAmaMDavagA' aneka nAgalatArUpa vRkSa vizeSa ke maMDapa hai / aneka 'atimuttamaMDavagA' atimuktakalatAoM ke maMDapa hai | aneka 'aSphoyAmaMDavagA' aSphoyA nAmakI vanaspativizeSa ke maMDapa hai / 'mAlayAmaMDavagA' aneka mAlukAke maMDapa hai eka guThalI hI jisa phala meM hotI hai usa phala vAle vRkSakA nAma mAlukA hai sahAyesa bhaDayo che, 'malliyA maMDavagA' bhane mahilA puSyonI vesanA bhaDayo che. arthAt bhogarAnA puSpothI sahAyesa hune che. 'navamAliyA maMDavagA' nava bhabsiAnA bhaDayo che. 'vAsaMtima 'DavagA' vAsa' tisatAnA maMDapo che. 'dadhivAsuyA 'jIva' aneka dadhivAsukAnA maMDapo che. A didhavAsuka e eka prakAranI vanasptinu' nAma che. 'sUrilli maMDabagA' sUrisI nAmanI vanaspatinA bhaDyo che. taMbolimaMDavagA' mane tAMmusonA-pAnanI vedanA bhaDayo che. 'muddiyAmaMDavagA' mane bhudri-harAmanI vesonA bhaDayo che. 'nAgalayAmaMDavagA' bhane nAgasatA nAbhanI vanaspatinA bhaDayo che bhane 'atimutta maMDavagA' atibhukta vatAnA bhaDayo che. 'apphoyA maMDavagA' yA nAmanI vanaspati vizeSanA bhaDayo che. 'mAluyA maMDavagA' ne mAnA bhAMDayo che se golI ? imA jIvAbhigamasUtra
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre maNDapakAH, ete kIdRzAstatrAha-'NiccaM kusumiyA' nityaM kusumitA:-puSpabhArA vanatA ityarthaH "NiccaM jAva paDirUvA' nityaM yAvat-pratirUpAH, atra yAvatpadena'mauliyA niccaM lavaiyA niccaM thavai yA nicca gummiyA niccaM gocchiyA niccaM jamaliyA niccaM juyaliyA niccaM viNamiyA niccaM paNamiyA niccaM kusumiyamauliyalavaiyathavaiyagummiya gucchiya jamaliya juyaliyaviNamiya paNamiya suvibhatta parimaMjarivaDaMsagadharA savvarayaNAmayA acchA sahA laNhA ghaTTA maTThA nIrayA nimmalA nippaMkA nikkaMkaDacchAyA sappabhA saujjoyA samarIyA pAsAdIyA darisaNijjA abhirUvA' ityeteSAM saMgrahaH, eSAM vyAkhyA padmavaravedikA varNanaprakaraNe drssttvyaa| 'tesu NaM jAtImaMDavaesa' jAva sAmalayA maMDavesu' teSu khalu jAtImaNDapeSu yAvat zyAmalatAmaNDapeSu jAtImaNDapAdArabhya zyAmalatAparyanteSu maNDapeSu 'bahave puDhavIsilApaTTagA paNNa tA' bahavo'neke pRthivIzilApaTTakAH prajJaptA:-kathitAH 'taM jahA' 'sAmalayA maMDavagA' aneka zyAmalatAoM ke maMDapa haiM ye saba maMDapa 'NiccaM kusumiyA NiccaM jAva paDirUvA' sarvadA puSpoM se yukta rahate hai, yAvata ye pratirUpa taka ke samastavizeSaNoM se yukta haiM yahAM yAvatpada saMgrAhya padoM kA artha isa prakAra hai-ve sarvadA-mukulitapallavita stabakita gulmita gucchita yamalita yugalita vinamita praNamita rahate haiM ina saba vizeSaNoM se yukta hokara sundara racanAyuktaviziSTa maMjarI rUpa avataMsa ziro bhUSaNavAle hai, aura sarvAtmanA ratnamaya hai tathA accha Adi pratirUpatakake vizeSaNoM vAle hai isa savavizeSaNoM kA pUrA pATha aura artha padmavara vedikA kI latAoM ke varNana meM dekha lenA caahiye| 'tesu NaM jAtImaMDavesu jAva sAmalayamaMDavesu' bahave puDhavisilApaTTagA paNNattA' ina jAtI maMDapoM meM yAvat yUthikA maMDapoM se lekara zyAmalatAhAya se vAmA vRkSanu nAma mAsu cha. 'sAmala yAma DavagA' bhane zyAmasatamAna mo cha. 2 // yathA bho 'NiccaM kusumiyA NiccaM jAva paDirUvA' sarvadA puSapothI yukta rahe che. yAvat e badhA pratirUpa sudhInA saghaLA vizeSaNa vALA che. ahIM yAvatpadathI saMgraha thayela padano artha A pramANe che. e saha bhukSita, savita, stamati, guhimata, surichata, yamasita, yugalita, vinamita, ane praNamita rahe che. A badhAja vizeSaNothI vizeSita banIne suMdara racanAthI yukta viziSTa maMjarIrUpa avataMsaka zirebhUSaNavALA che. ane sarva prakAre ratnamaya che. tathA acha vigere pratirUpa sudhInA vizeSaNo vALA che. e badhA vizeSaNone purapATha ane saMpUrNa artha pAvara vedikAnI latAmaanaa 1 nabhana sevA. 'tesu NaM jAtImaDavesu jAva sAmalayAmaDavesu bahave puDhavIsilApaTTagA paNNattA' 2 tiya bhAbhA yAvat thi| ma pAthI sadhane jIvAbhigamasUtra
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 29 tadyathA 'haMsAsaNasaMThiyA' haMsAsanasaMsthitAH, 'koMcAsaNasaMThiyA' krauJcAsanasaMsthitAH, 'garulAsaNasaMThiyA' garuDAsanasaMsthitAH, 'uNNayAsaNasaMThiyA' unnatAsanasaMsthitAH 'paNayAsaNasaMThiyA' praNatAsanasaMsthiyAH, 'dIhAsaNasaMThiyA' dIrdhAsanasaMsthitAH, 'bhadAsaNasaMThiyA' bhadrAsanasaMsthitAH 'pakkhAsaNasaMThiyA' pakSyAsanasaMsthitAH 'magarAsaNasaMThiyA' makarAsanasaMsthitAH 'usabhAsaNasaMThiyA' vRSabhAsanasaMsthitAH, 'sIhAsaNasaMThiyA' siMhAsanasaMsthitAH, 'paumAsaNasaMThiyA padmAsanasaMsthitAH 'disAsovatthiyAsaNasaMThiyA diksauvastimaMDapoM paryanta ke maMDapoM meM aneka pRthivI zilApaTTaka kahe gaye haitaM jahA -haMsAsaNa saMThiyA koMcAsaNa saMThiyA, garulAsaNasaMThiyA, uNNayAsaNasaMThiyA' inameM kitaneka pRthivI zilApaTTaka aise haiN| jo haMsAsana ke jaise sthita hai kitaneka krocAsana ke samAna sthita hai kitaneka garuDAsana ke samAnasthita hai / kitaneka unnatAsana ke samAna sthita hai kitaneka 'paNayAsaNasaMThiyA' praNatAsana ke samAnasthita hai| 'bhadAsaNasaMThiyA' kitaneka bhadrAsana ke samAnasthita hai| 'pakkhAsaNasaMThiyA' kitaneka pakSyAsana ke samAnasthita hai| 'magarAsaNasaMThiyA' kitaneka pRthivIzilApaTaka makarAsana ke samAnasthita hai, 'usabhAsaNasaMThiyA' kitaneka vRSabhAsana ke samAnasthita hai| 'sIhAsaNasaMThiyA' kitaneka siMhAsana ke jaise sthita hai / 'paumAsaNasaMThiyA' kitaneka padmAsana ke samAnasthita hai| 'dIhAsaNasaMThiyA' kitaneka dIrdhAsana ke samAnasthita hai| 'disAsovatthiyAsaNasaMThiyA' aura kitaneka pRthivI zilApaTTaka zyAmalatA maMDapa sudhInA maMDapamAM aneka pRthvI zilA pake kahevAmAM Ave cha. taM jahA haMsAsaNasaMThiyA koMcAsaNasaMThiyA garulAsaNasaMThiyA uNNayAsaNasaMThiyA' tamai 884 viishilaaptttt| sAsanAnI vA che. mane TakhA kacAsananI jema rahelA che. keTalAka garUDAsananI mAphaka rahelA che. keTalAka unnata bhAsananI s25|| 29sA cha. 'paNayAsaNasaMThiyA' 321 pratAsana samAna 27sA cha. 'bhaddAsaNasaMThiyA' Ane sA4 bhadrAsananI ma sthita cha. 'pakkhAsaNasaMThiyA' OMsA pakSyAsananI ma sthita cha. 'magarAsaNasaMThiyA' TA4 pRthvI zikSA 5 / bh42||snaanii bhA34 2mAvesA cha. 'usabhAsaNasaMThiyA' sA palAsanAnI bha sthita cha. 'sIhAsaNasaMThiyA' mA siDasanAnI rebha sthita sA che. 'paumAsaNasaMThiyA' sA4 5zAsanAnI ma sthita-sA cha. dIhAsaNasaThiyA' Tasa hAsanAnI bhA34 sthit-2|| cha. 'disAsovAsthayAsaNasaThiyA' bhane keTalAka pRthvIzIlA paddake dizA sauvastikAsananI mAphaka risthata rahelA che. jIvAbhigamasUtra
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 jIvAbhigamasUtre kAsanasaMsthitA-prajJaptAH, pRthiviishilaapttttkaaH| AsanAnAM vyAkhyA pUrvavat / 'tattha baha ve varasayaNAsaNa visiTThasaMThANasaMThiyA pannattA samaNAuso !' he zramaNa he AyuSman tatra-teSu zilApaTTakeSu madhye bahavaH kecana zilApaTTakAH, yAni viziSTacihnAni viziSTanAmAni ca varANi pradhAnAni zayanAni AsanAni ca tadvat saMsthitA iti varazayanAsanaviziSTasaMsthAnasaMsthitAH prajJaptAH kathitA iti / te zilApaTTakAH kIdRzasparzavantaH ? tatrAha-'AiNNagaruyabUraNavaNItatUlaphAsA mauyA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' AjinakaM carmamayaM vastram, rUtaM-'I' iti prasiddham, bUraH-vanaspativizeSaH, navanItaM-mrakSaNaM makkhana iti bhASA prasiddham tUla iti-haMsa garbhatUlI, tatsparzavat sukumAlasparzA; mRdukAH komalAH sarvaratnamayAH sarvAtmanAH ratnadhaTitAH acchA yAvat pratirUpAH, acchAdi vizeSaNakadambakaM pUrvavat pUrvoktasvarUpAH zilApaTTakA iti kim ? tatrAha'tattha ' tatra teSu utpAtaparvatAdi gata haMsAsanAdiSu yAvannAnArUpasaMsthAnadiksauvastikAsana ke samAna sthita hai 'tattha bahave varasayaNAsaNavisiha saMThANasaMThiyA paNNattA samaNAuso' he zramaNa-AyuSman ! vahAM para una pRthivIzilApaTakoM meM aneka pRthivIzilApaTTaka jitaneviziSTa cinha hai aura jitane viziSTa nAma hai aura bhI jitane prAdhAna zayana aura Asana hai unake samAnasthita hai-unake sparza kisa prakAra kA hotA hai so kahate hai 'AiNNaga rUyabUraNavaNIya tUlaphAsA mauyA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' unakA sparza Ajinaka carmamayavastra rUI bUravanaspatimakkhana-tUla haMsa tulI inake sparza jaise sukumArakomalasparzavAle hai sarvAtmanA ratnamaya hai accha yAvat pratirUpa haiM yahAM yAvatpada se 'sahA ilakSaNA' yahAM se lekara pratirUpa paryanta ke 'tattha bahave varasayaNAsaNavisiTThasaMThANasaMThiyA paNNattA samaNAuso' 3 zrama aayumana tyAM e pRthvIzIlA paTTAmAM aneka pRthvIzilA paTTaka jeTalA vizeSaprakAranA cinhAvALA che ane jeTalA viziSTa tenA nAma che, ane bIjA paNa jeTalA mukhya zayana, Asana vigere che, tenI jema sthita che. tene sparza kevA aranI hAya che te sUtra42 have tAve cha. 'AiNagalyavaraNavaNIya tUlaphAsA mauyA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' tenI 25 mA 2 yamabhaya patra, 3, 52 nAmanI vanaspati mA 'tUlahaMsatulI' tenA sparza jevo sukumAra komaLa sparza tene che. sarva prakArathI ratnamaya che. 127 yAvat prati35 cha. 2maDIyA yAt54thI 'sahA-lakSNA' mahIthI sadhana pratirUpa sudhInA vizeSaNane artha pahelAM AvI gayela che te pramANe ahIM jIvAbhigamasUtra
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 31 saMsthita pRthivIzilApaTTakeSu khalu 'bahave vANamaMtarA devA devIo ya' bahavo'ne ke vAnavyantarA devA devyazca 'AsayaMti' yathA sukhamAsate - upavizantItyarthaH 'sayaMti' zerate - dIrghakAya prasAraNena varttante natu nidrAM kurvanti teSu devayonikatayA nidrAyA asaMbhavAditi, 'citi' tiSThanti - UrdhvasthAnena vartante 'NisIdaMti' niSIdanti upavizantItyarthaH, 'tumarhati' khaparivartayanti - vAmapArzvataH parAvRtya dakSiNapArzvenAvatiSThanti dakSiNapArzvato vA parAvRttya vAmapArzvanAvatiSThanti, 'ramaMti' ramanteratimAbadhnanti, 'lalaMti' lalanti-mana IpsitaM yathA bhavati tathA varttante iti / vizeSaNoM kI vyAkhyA pahale jaisI hI hai / 'tattha NaM bahave vANa maMtarA devA devIoya AsayaMti sayaMti, ciDaMti, NisIdaMti, tuyarhati' ina utpAtaparvata AdikoM para jo haMsAsana Adi Asana hai aura nAnA rUpa saMsthAnavAle jo pRthivI zilApaTTaka hai ina para aneka vAnavyantara deva aura deviyoM kA samUha sukha pUrvaka uThatI baiThatI hai sotI hai arthAt apane zarIra ko lambA karake leTatI hai nidrA nahI letI hai / kyoM ki devayoni hone se inameM nidrAkA abhAva rahatA hai tathA icchAnusAra khaDe rahate hai icchAnusAra ArAma karate hai icchAnusAra vAma karavaTa ko badalakara dakSiNa karavaTa lete haiM aura dakSiNa karavaTa ko badalakara vAmakaravaTa lete haiM isa taraha se vahAM ve vizrAma karate haiM / rati krIDA kiyA karate haiM manake anusAra jaisA karanA cAhate haiM vaisA saba kucha kAryakarate haiM tathA idhara udhara jAne rUpa vinoda se evaM gIta nRtyAdirUpa - vinoda se apane manako bahalAte rahate haiM 'mohaMti' evaM maidhuna sevana sama sevA. 'tattha NaM bahave vANamantarA devA devIoya AsayaMti, sayaMti, ciTThati, NisIdaMti, tuyaTTaMti' me utpAparvata vigere parvata para meM sAsana vigere mAsanA che, te ane aneka prakAranA saMsthAnavALA pRthvIzilA paTTA che, tenA para aneka vAnavyaMtara jAtInA deva ane deviyAnA samUha sukha pUrvaka uThe bese che ane sUve che. arthAt potAnA zarIrane lAMbu karIne suve che. paNa te uMghatA nathI. kemake te devAni heAvAthI teAne nidrAnA abhAva hoya che. tathA teo icchApUrvaka ubhA rahe che. icchAnusAra ArAma kare che. icchApUrvaka DAbA paDakhAne pheravIne jamaNo mAjI kare che. ane jamaNA paDakhAne badalIne DAkhI tarapha pheravIle che. A rIte teo tyAM vizrAma kare che. ratikrIDA kare che. tathA potAnA mana pramANe je kAryo karavA icche che tevA badhAja kAmeA kare che. tathA Amatema javA rUpa vineda ane gIta nRtya vagere prakAranA vineAdathI potAnA bhanane mahesAvyA 4re che, 'mohaMti' bhane maithuna sevana re che, mA jIvAbhigamasUtra
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 jIvAbhigamasUtre 'kolaMti' krIDanti-yathA sukha mitastato gamanavinodena gItanRtyAdi vinodena vA krIDAM kurvntiiti| 'mohaMti'-maithunaM sevante ityevaM prakAreNa 'purAporANANa' purA-pUrva prAgbhave kRtAnAm ataeva paurANAnAm 'suciNNANaM' sucIrNAnAm viziSTa tathAvidhadharmAnuSThAnaviSayApramAdakaraNakSAntyAdi zubhAcaraNena samupArjitAnAm, tathA'suparikkaMtANaM' suparikrAntAnAm / sakalasattvamaitrI-satyabhApaNaparadravyAnapaharaNasuzIlAdi suparAkrama janitAnAm, ata eva 'subhANaM' zubhAnAm iha kiJcidazubhaphalamapi mativiparyAsAt zubhaphalamAbhAti tatastAttvika zubhavapratipattyarthamasyaiva paryAyazabdamAha-'kallANANaM' kalyANAnAm tattvatastathAvidhaviziSTaphaladAyinAm athavA-kalyANAnAm-anarthopazamakAriNAm 'kaDANaM kammANaM' kRtAnAM pUrvabhave samAcaritAnAm karmaNAM 'kallANaM phalavittivisesaM' kalyANaM kalyANarUpaM phalavRttivizeSa phalavipAkam, 'paJcaNubbhavamANA' pratyanubhavanto yathA sukham, 'viharaMti' viharanti tiSThantIti // karate hai isa prakAra ve 'purAporANANaM suciNNANaM' pUrva janma meM usa prakAra ke dharmAnuSThAna viSayaka apramAda kSAntyAdi zubha AcaraNoM se arjita kiye gaye hai 'suparikaMtANaM subhANaM' samastajIvoM ke sAtha maitrI bhAva satyabhASaNa para dravya anapaharaNa suzIlatA Adi rUpa zubha parAkrama se janita hone se zubha, aise to azubha bhI buddhi ke viparyAsa se zubhapratIta hote hai isakA nirAkaraNa karate hai 'kallANANa' ekAnta taH azubha phalako dUra kara tAtvika zubha phalako hI pradAna karane vAle hote haiM isa prakAra ke 'kaDANaM kammANaM' apane pUrva meM kiye gaye karmoM ke 'kallANaM phalavittivisesaM' 'kalyANarUpa phalavipAkako 'paccaNabhavamANA' bhogate hue "viharaMti' sukha zAnti pUrvaka apane samaya ko vyatIta karate rahate haiM / 'tIseNaM jagatIe uppi aMto paumavaravedizate tamA 'purAporANANaM suciNNANaM' pUrva bhimA ye mAnA dharmAnuDAna samAdhi maprabhA 2sane kSAtyA zubha yAyaNAthI bhegavesa che. suparikkaMtA samAi saghaLA jIvo sAthe metribhAva satyabhApaNu paridravyAnapaharaNa-paradhana grahaNa na karavuM te tathA suzIlapaNu vigere prakAranA zubha parAkramethI maLelA hovAthI zubha, ema zubha paNa buddhinA pheraphArathI zubha hotA nathI. tenuM nivA23 42tA sUtrA2 49 cha 'kallANANaM' santata: mazula ne i2 4rIne tAvita zubha janeza prahAna 42vAvA ya che. ye praa2n| 'kaDANaM kammANaM' pote pUrva mama 42 4bhanA 'kallANaM phalavittivisesa 4kSyA435 // vipAne paccaNubbhavamANA' mAgavatA 'viharati' suzAMti pUrva pAtAnA sama yane piitaavt| 2he che. 'tIse NaM jagatIe uppiM aMto paugavaravediyAe' se. tAnI jIvAbhigamasUtra
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 54 vanaSaNDagata vApyAdInAM varNanam 33 'tI se NaM jagatIe' tasyAH khalu jagatyA: ' upi aMto paDamavaraveiyAe upari urdhvabhAge padmavara vedikAyA antarbhAge 'ettha NaM ege mahaM vaNasaMDe pannatte' 'eko mahAn vanapaNDaH prajJaptaH kathitaH, 'desUNAI do joyaNAI vikkhaMbheNaM' dezone dve yojane viSkambheNa 'veDyA samaeNaM parikkheveNaM' vedikAsamakaH khalu parikSepeNa, kIdRzaH sa vanapaNDaH ? tatrAha - ' kinhe kiNhobhAse' kRSNo vanaSaNDaH kRSNAvabhAsazveti ityAdi sarvaH 'vaNasaMDavaNNao' vanapaNDavarNakaH / vanapaNDavarNanaprakAraH - padmavara vedikA vadeva jJAtavyaH, navaram - vizeSastvayam - yat bAhyabhAgavartivana SaNDavarNana prakAratatra tRNamaNi zabdavarNanaprakAro yAeM' usa jagatI ke Upara aura padmavara vedikA ke antara mArga meM 'ettha ege mahaM vaNasaMDe paNNatte' eka vizAla vanakhaMDa kahA gayA hai 'desUNAI do joyaNAI vikkhaMbheNaM veiyA samaeNaM parikkheveNaM kiNhe kinhobhAse vaNavaNNao maNitaNa saddamivihUNo Neyacco' yaha padma varavedikA ke bhItara kA vanaSaNDa kucha kama do yojana ke vistAra vAlA hai tathA isakA parikSepa padma vara vedikA ke bAhara ke bhAga meM sthita vana SaNDa ke parikSepa jaisA hai ityAdi saba kathana rUpa varNana yahAM para pahile hI jaisA kahalenA cAhiye parantu isa bhItarI vagaSaNDa meM tRNa aura maNiyoM kA zabda nahIM hotA hai aisA jAnanA cAhiye tathA vaha vanapaNDa bhI kRSNa aura kRSNAvabhAsa Adi vizeSaNoM vAlA hai, ityAdi rUpa se jaisA vanaSaNDakA varNana pahile padmavara vedikA ke bAhya vaSaNDa kA kiyA gayA hai vaisA hI vaha saba varNana isa banaSaNDa upara mane padmavara vehinA aMdara lAgamAM 'ettha NaM evaM mahaM vaNasaMDe paNNatte' meDa vizANa vanajaGa uDesa che. 'desUNAI do joyaNAI vikkhaMbheNaM veiyA samae NaM parikhakheveNaM kInhe kInhobhAse vaNasaMDavaNNao maNitaNasaddavihUNo Neyavvo' e padmavara vedikAnI aMdaranuM vanakhaMDa kaIka kama e yeAjananA vistAravALuM che. tathA tenA parikSepa padmavara vedikAnI bahAranA bhAgamAM rahelA vanakhaMDanA parikSepa jevA che. ItyAdi tamAma kathana rUpa vana ahIyAM pahelAnA kathana pramANenuM saghaLuM kathana samajI levu' joie. paraMtu e aMdaranA vanakhaMDamAM tRNu ane NiyAnA zabdo hAtA nathI. tema samajavuM, tathA e vanakhaMDa paNu kRSNa ane kRSNAvabhAsa vigere vizeSaNAvALu che. vigere prakArathI jevuM vana vanakhaMDanu pahelA padmavara vedikAnA khAdya vanakhaMDanu karavAmAM Avela che. eja pramANenu e tamAma varNana A vanakhaMDanA varNanamAM paNa samajavuM joie. ahiyAM je nI0 5 jIvAbhigamasUtra
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre vartate , atra tu 'taNamaNisadavihUNo Neyavo' tRNamaNi zabdavihIno varNanaprakAro jJAtavya ityevavizeSo jJAtavyaH-atra vanaSaNDavarNane tRNAnAM maNInAM ca zabdavarNana na vaktavyam, padmavarakedikAntaritatayA tathAvidhavAtAbhAvatastRNAnAM maNInAM ca calanAbhAvena parasparasaGgharSAbhAvAditi / 'tatthaNaM bahave vANamaMtarA devA devIo ya' tatra-padmavaravedikAntargatavanapaNDe khalu bahavo'ne ke vAnavyantarA devA devyazca 'AsayaMti sayaMti ciTThati NisIyaMti tuyIti ramaMti lalaMti kIDaMti ke varNana me bhI kahalenA cAhiye yahAM jo tRNa aura maNiyoM ke zabda hone kA niSedha kiyA gayA hai usakA kAraNa aisA hai ki padmavara ve. dikA ke andara ke bhAgame hone ke kAraNa tathAvidha vAtakA praveza vahAM nahIM ho sakatA hai / ataH tRNoM aura maNiyoM meM calana rUpa kriyA nahIM hotI hai isaliye paraspara meM saMgharSa ke abhAva se zabdotthAna bhI nahIM hotA hai / 'tattha Na bahave vANamaMtarA devA devIoya AsayaMti' usa bhItarI vanaSaNDa meM bhI aneka vAnavyantara deva aura deviyoM ke gaNa sukha pUrvaka uThate vaiThate rahate hai 'sayaMti' pasara kara sote rahate haiM ArAmakarate haiM / nidrA nahIM lete hai kyo ki devoM meM nidrA kA abhAva kahA gayA hai, 'ciTThati tuyati NisIyaMti' khaDe rahate haiM parizramako dUra karate hai karavaTeM badalA karate haiM 'ramaMti' ramaNakarate rahate haiM 'lalaMti' icchAnusAra kAma karate rahate haiM 'krIDaMti' vividha prakAra ke khelatamAze kiyA karate haiM 'mohaMti' maithUna sevana kiyA karate haiM isa prakAra ve deva deviyoM ke gaNa vahAM para pUrvabhava meM acchI taraha se kiye gaye apane zubhakarmoM ke jo ki zubhaphaloM ke hI denevAle haiM / kalyANa kAraka phala tRNa ane maNinA zabda hovAne niSedha karela che. enuM kAraNa evuM che ke paghavara vedikAnA aMdaranA bhAgamAM hovAthI tevA prakAranA vAyu vigereno praveza tyAM thaI zakato nathI. tethI tRNa ane maNimAM calana rUpa kiyA thatI nathI. tethI a2sa 52 ghasApAna samAthI 54ne| ma thata! nathI. 'tattha NaM bahave vANamaMtarA devA devIoya AsayaMti' se maranA nabhama paNa mane pAnavya tara heve| bhane viyAnA sbhuuii| supa514 tA mesatA 2 cha. 'sayaMti' sArI zate zayana kare che. ArAma kare che. paNa nidrA letA nathI. kemake devomAM nidrAno samApa usa che. 'ciTuMti tuyaTuMti NisIyaMti' ubhA 29 cha. thA tAre cha. 57 // mahase che. 'ramaMti' 2mA 42 cha. 'lalaMti' 427 nusAra ma 42 cha. 'kIDati' nuha! juTa 4aarn| bhane merA mane tamAzA dvArA manana yA 42 cha. 'mohaMti' maithuna sevana karatA rahe che. e rItanA e deva ane deviyenA gaNo pUrva jIvAbhigamasUtra
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 35 mohaMtipurAporANANaM suciNNANaM suparikaMtANaM subhANaM kaDANaM kammANaM kallANaM phalavittivisesaM pacaNubbhavamANA viharaMti' etAni 'AsayaMti' ityArabhya 'viharaMti' ityantAni padAni-anupadameva pUrva vyAkhyAtAni // 54 // samprati-jambUdvIpasya dvArasaMkhyA pratipAdanArthamAha-'jaMbuddIvassaNaM' ityAdi, mUlam-jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! dIvassa kai dArA pannattA ? goyamA ! cattAri dArA pannatA, taM jahA-vijae vejayaMte jayaMte apraajie| kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvassa dIvassa vijaenAmaM dAre pannatte, goyamA! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimeNaM paNayAlIsaM joyaNasahassAiM abAdhAe jaMbuddIve dIve purathimaperaMte lavaNasamuha purathimaddhassa paJcatthimeNaM sIyAe mahAIe uppi ettha NaM jaMbuddIvassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNate, aTu joyaNAiM urdU uccatteNaM cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM tAvatIyaM ceva paveseNaM see varakaNagathUbhiyAge IhAmiya usabhaturaganaramagaravihagavAlakiNNararurusarabha kuMjaravaNalaya paumalayabhatticitte, khaMbhuggayavairaveiyA parigayAbhirAme, vijAhara jamalajuyalajaMtajutte iva accI sahassamAliNIe rUvagasahassa kalie bhisamANe bhibhisamANe cakkhulloyaNalese suhaphAse sassirIyarUve vaNNodArasta tassimo hoi, taM jahA-vairAmayA NimmA, riTrAmayA, paiTANA, veruliyAmayA khaMbhA, jAyarUvovaciyavara paMcavaNNa maNirayaNakoTTimatale, haMsagabbhamae elae gomejamae iMdakIle lohitakkhamaiyodAraceDIo joIrasamae uttaraMge, veruliyAmayA kavADA, vairAmayA saMdhI, lohitakkhaparipAka ko 'paccaNubhavamANA' bhogate hue 'viharaMti' sukha pUrvaka apane samaya ko sukha zAnti ke sAtha vyatIta karate rahate haiM ||suu054|| bhavamAM sArI rIte karela pitAnA zubha karmo ke je zubha phaLeja ApanArA hoya cha. tyA424 31 pariyAne 'paccagunbhavamANA' lAgavatA 'viharaMti' suma pUrvaka pitAnA samayane vItAvatA rahe che, je sU. 54 che jIvAbhigamasUtra
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 jIvAbhigamasUtre maIo sUIo NANAmaNimayA samuggayA, vairAmaIo aggalAo aggalapAsAyA, vairAmaI AvattaNapeDhiyA aMkuttarapAsae niraMtariyadhaNakavADe bhittIsu ceva bhittIguliyA chappaNNA tipiNa hoMti gomANasI tattiyA nANAmaNimayarayaNavAlarUvagalIlaTThiya sAlabhaMjiyA vairAmae kUDe rayayAmae ussehe savvatavaNijamae ulloe NANAmaNimayarayaNajAla paMjaramaNivaMsaga lohiyakkhapaDivaMsagarayayabhomme aMkAmayA pakkhavAhAo jotIrasAmayA vaMsA vaMsakavellugA ya, rayayAmaIo paTTiyAo jAyarUvamaIo ohADaNI vairAmaIo uvaripucchaNIo savvaseya rayayamaecchAyaNe aMkamayakaNagakUDa tavaNijathrubhiyAe see saMkhatalavimalaNimmaladadhidhaNagokhora pheNarayayaNigarappagAse tilagarayaNaddhacaMdacitte NANAmaNimayadAmAlaMkie aMto ya bahiM ya saNhe tavaNijaruilabAluyApatthaDe suhaSphA se sassirIyarUve pAsAIe4 // vijayassa NaM dArassa ubhayopAsi duhao NisIhiyAe do do caMdanakalasapaDivADIo paNNattAo / te NaM caMdaNa kalasA varakamala paTTANA surabhivaravAripaDipuNNA caMdNakayacaccAgA Aba kaMTheguNA paramupalapihANA savvarayaNAmayA acchA saNhA jAva pADavA mahayA mahayA mahiMda kuMbhasamANA paNNattA samaNAuso ! vijayassa NaM dArassa ubhao pAsiM duhao NisIhiyAe do do nAgadaMta parivADIo paNNattAo / te NaM NAgadaMtA muttAjAlaMtarussiya hemajAlagavakkhajAlakhikhiNI ghaMTAjAla parikvittA abbhuggayA abhiNisiTTA tiriyaM susaMpaggahiyA ahe paNNagaddharuvA paNNagaddhasaMThANasaMThiyA savvarayaNAmayA acchA jAva paDivA, mahayA mahayA gayadaMta samANA pannattA samaNAuso ! // tesu NaM NAgadaMtasu bahave kiNhasutta baddhavagghAriyamalla jIvAbhigamasUtra
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 37 dAmakalAvA jAva sukilla sutta vddhvgdhaariymlldaamklaavaa| te NaM dAmA tavaNija laMbasagA suvaNNapataragamaMDiyA NANA. maNirayaNavivihahAraddhahArauvasobhiya samudayA jAva sirIe atIva atIva uvasobhemANA uvasobhemANA ciTuMti // tesiNaM nAgadaMtagANaM uvariM aNNAo do do NAgadaMtaparivADIo pnnttaao| tesi Na NAgadaMtagANaM muttAjAlaMtarUsiyA taheva jAva smnnaauso!| tesu Na NAgadaMtaesu bahave rayayAmayA sikayA pannattA, tesu NaM rayayAmaesu sikaesu bahave veruliyA maIo dhUvaghaDIo pannattAo taM jahA-tAo NaM dhUvaghaDIo kAlAgurupavarakuMdarukaturukkha dhUvamadhamadhaMtagaMdhuddhyAbhirAmAo sugaMdhavaragaMdhagaMdhiyAo gaMdhavaTTibhUyAo orAleNaM maNuNNeNaM ghANamaNaNivvuikareNaM gaMdheNaM te paese savvao samaMtA ApUremANIo ApUremANIo atIva atIva sirIe jAva cittuNti| vijayassa NaM dArassa ubhayao pAsiM duhao NisIhiyAe do do sAlabhaMjiyA parivADIo paNNattAo tAo NaM sAlabhaMjiyAo lIlaTriyAo supayaTTiyAo sualaMkiyAo NANAgAravasaNAo NANAmallapiNaddhAo muTrigejjhamajhAo AmelagajamalajuyalavaTTiya abbhuNNaya pINaraiya saMThiyapaoharAo rattAvaMgAo asiyakesIo miuvisaya pasasthalakkhaNa saMvelliyaggasirayAo IsiM asogavarapAyavasamuvaTriyAo vAmahatthagahiyaggasAlAo IsiM aDDacchikaDakkha ciTriehiM lUsemANIo iva cakkhuloyaNalesAhiM aNNamaNNaM khijamANIo iva puDhavI pariNAmAo sAsayabhAvamuvagayAo caMdANaNAo caMdavilAsaNIo caMdaddhasamaniDAlAo caMdAhiyasommadaMsa jIvAbhigamasUtra
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre NAo ukkAiva ujjoemANIo vijjudhaNamarIcisUradIppaMtate yasaMnikAsAo siMgArAgAracAravesAo pAsAiyAo4, teya sA atIva atIva uvasobhemANIo uvasobhemANIo cittrNti| vijayassa NaM dArassa ubhaya o pAsiM duhao NisIhiyAe do do jAlakaDagA pnnttaa| te NaM jAlakaDagA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA // vijayassa gaMdArassa ubhayao pAsiM duhao NisIhiyAe do do ghaMTA parivADIo pnnttaao| tAsi NaM dhaMTANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte, taM jahAjaMbUnaya maIo ghaMTAo vairAmaIo lAlAo NANAmaNiyA ghaMTA pAsagA, tavaNija maIo saMkalAo rayayAmaIo rjjuo| tAo NaM ghaMTAo ohassarAo mehassarAo haMsassarAo koMcassarAoNaMdissarAoNaMdidhosAo sIhassarAo sIhadhosAo maMjussarAo maMjudhosAo sussarAo sussaraNigghosAo te padese orAleNaM maNuNNeNaM kaNNamaNivvuikareNa saddeNa jAva ciTuMti / vijayassa NaM dArassa ubhayao pAsiM NisohiyAe dodo vaNamAlA parivADIo pannattAo, tAo NaM vaNamAlAo NANAdumalayA kisalayapallavasamAulAo chappayaparibhujamANakamala sobhaMta sassirIyAo pAsAiyAo4, te pae se urAleNaM jAva gaMdheNaM ApUremANIo 2 jAva citi ||suu0 55 // ___ chAyA-jambUdvIpasya khalu bhadanta ! dvIpasya kati dvArANi prajJaptAni ? gautama ! catvAri dvArANi prajJaptAni tadyathA-vijayaM vaijayantaM jayantamaparAjitam / kutra khalu bhadanta ! jambUdvIpasya dvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptat ? gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya paurastye catvAriMzad yojanasahasrANi abAdhayA jambUdvIpasya dvIpasya paurastye paryante lavaNasamudrapUrvArddhasya pAzcAtye zItAyA mahAnadyA upari atra khalu jambUdvIpasya dvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam, aSTayojanAni UrdhvamaJcatvena, catvAri yojanAni viSkalbheNa, tAvatka jIvAbhigamasUtra
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 39 meva pravezena zvetaM varakanakastUpikAkam IhAmRgavRSabhaturaganaramakaravihagavyAlakinnararurusarabhacamarakuJjaravanalatA padmalatAbhakticitram, stambhodgatavajravedikA parigatAbhirAmam, vidyAdharayamalayugalayantrayuktamiba arcisahasramAlikaM rUpakasahasrakalitaM dIpyamAnaM dedIpyamAnaM cakSurlokanalesaM sukhasparza sazrIkarUpaM varNoM dvArasya tasyAyaM bhavati, tadyathA-vannamayA nemAH, riSTamayAH pratiSThAnAH, vaiDUryamayAH stambhAH, jAtarUpopacitapravarapaJcavarNamaNiratnakuTTimatalo haMsagarbhamayaejukaH, gomedamaya indrakIlaH, lohitAkSamagyau dvAraceTayau, jyotIrasamayamuttaraGgam, vaiDUryamayAH kapATAH, vajramayyaH saMdhayaH lohitAkSamayyaH sacyaH, nAnAmaNimayAH samudkAH, vajramayyaH argalAH argalaprasAdAH vanamagya AvartanapIThikAH, aGkottarapArzvakaM nirantikadhanakapATam, bhittiSveva bhittiguTikAH SaTpazcAzatrikA bhavanti, gomAnasyastAvatikAH, nAnAmaNiratnavyAlarUpakalIlAsthitasAlabhaJjikAH, vajramayaH kUTaH, rajatamaya utsedhaH sarvatapanIyamaya ullokaH, nAnAmaNiratnajAlapaJjaramaNivaMzakalohitAkSaprativaMzakarajatabhaumaH, aGkamayAH pakSavAhAH, jyotIrasamayA vaMzAH vaMzakavellukAzca, rajatamayyaH paTTikAH, jAtarUpamayyo'vadhATinyaH vaz2amayya upari punchanyaH sarvazvetarajatamayaM chAdanam, aGkamayakanakaTatapanIyastUpikA, zveta zaMkhatalavimalanirmaladadhidhanagokSIraphenarajatanikaraprakAzam, tilakaratnArddhacandracitram, nAnAmaNimayadAmAlaGkRtam, antarbahizca zlakSNam. tapanIyabAlukAprastaTam, zubhasparza sazrIkarUpaM praasaadiiym4| vijayasya khalu dvArasyobhayo pArzvayo vidhAto naiSedhikyAM dve dve candanakalazaparipATayau prajJapte, te khalu candanakalazAH varakamalapratiSThAnAH surabhivaravAripUrNAH candanakRtacarcAkAH AviddhakaNTheguNAH padmotpalapidhAnAH sarvaratnamayA acchAH zlakSNA yAvatpratirUpAH, mahAtimahanmahendrakumbhasamAnAH prajJaptAH zramaNAyuSman ? / vijayasya khalu dvArasya ubhayoH pArzvayo dvidhAto naiSedhikyAM dve dve nAgadantaparipATayau prajJapte, te khalu nAgadantAmuktAjAlAntarotsRtahemajAlagavAkSajAlakiGkiNIdhaNTAjAlaparikSiptA abhyudgatA abhinisRSTAstiyakUsusaMpragRhItA adhaHpannagA rUpAH pannagAddhasaMsthAna saMsthitAH sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH, mahAtimahad ganadantasamAnAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! // teSu khalu nAgadantakeSu bahavaH kRSNasUtrabaddhavyAdhAritamAlyadAmakalApA yAvacchuklasUtra baddhavyAghAritamAlyadAmakalApAH / tAni dAmAni tapanIya lambUsakAni suvarNapratarakamaNDitAni nAnAmaNimayaratnavividhahArArddhahAropazobhitasamudAyAni yAvacchiyA AtIvAtIvopazobhamAnAni upazobhamAnAni tiSThanti // teSAM khalu nAgadantakAnAmupari anye dve dve nAgadantaparipATayau prajJapte, teSAM khalu nAgadantakAnAM muktAjAlAntarotsatA stathaiva yAvat zramaNa ! jIvAbhigamasUtra
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 ___ jIvAbhigamasUtre AyuSman ! teSu khala nAgadantakeSu bahUni rajatamayAni sikakAni prajJaptAni, teSu khalu rajatamayeSu sikakeSu bahavyaH vaiDUryamayyo dhUpaghaTikAH prajJaptAH, tadyathAtAH khalu dhUpaghaTikAH kAlAgurupravarakundaruSkaturuSka dhUpamaghamaghAyamAnagandhoghRtAbhirAmAH sugandhavaragandhagandhikAH gandhavartibhUtA udAreNa manojJena ghrANamanonivRttikareNa gandhena-tAn pradezAn sarvataH samantAt ApUrayantyo'tIvAtIva zriyA yAvattiSThanti // vijayasya khalu dvArasyobhayoH pAyo vidhAto naiSedhikyAM dve dve zAlabhaJjikA paripATayau prajJapte, khalu zAlabhaJjikAH lIlAsthitAH supratiSThitAH svalakRtA nAnAkAravAsanA nAnAmAlyapinaddhA muSTigrAhyamadhyA AmelakayamalayugalavartitA'bhyunnata pInaratida saMsthitapayodharA raktApAGgA asitakezyaH mRduvizadaprazastalakSaNasaMvellitAgrazirojA ISadazokavarapAdapasamupasthitA vAmahastagRhItAnazAkhaH, ISad aDDAkSikaTAkSaceSTi taimuSNantya iva cakSulokanalesairanyonyaM khidyantya iva pRthivIpariNAmAH zAzvata bhAvamupagatAzcandrAnanA zcandravilAsinya zcandrArdhasamalalATAzcandrAdhikasaumyadarzanAH, ulkA iva udadyotamAnA vidyud ghanamarIci sUryadIvyattejodhikatarasannikAzAH zRGgArAkAracAruveSAH prAsAdIyAH4 tejasA atIvAtIva upazobhamAnA upazobhamAnAstiSThanti / vijayasya khalu dvArasyobhayoH pArzvayo DheidhAto naiSedhikyAM dvau dvau jAlakaTakau prajJaptau, te khalujAlakaTakAH sarvaratnamayA acchA yAvat prtiruupaa| vijayasya khalu dvArasyobhayoH pArzvayo dvivAto naiSedhikyAM dve dve ghaNTAparipATayau prajJapte, tAsAM khalu ghaNTAnAmayametAvadrapo varNAvAsaH prajJaptaH tadyathA-jAmbUnadamayyo ghaNTAH, vanamayyolAlAH, nAnAmaNimayA ghaNTApAH , tapanIyamayyaH zRMkhalA, rajatamayyo rajjvaH tAH khalu ghaNTA oghasvarA meghasvarA haMsasvarAH krauJcasvarA nandisvarA nandighoSAH siMhasvarAH siMhaghoSA majusvarA maJjughoSAH susvarAH susvaranirghoSAH, tAn pradezAn udAreNa karNamanonivRttikaraNa zabdena yAvattiSThanti vijayasya khalu dvArasyobhayoH pArzvayordvi dhAto naiSedhikyAM dve dve vanamAlAparipATayau prajJapte tAH khalu vanamAlA nAnAdrumalatAkisalayapallavasamAkulAH SaTrapadaparibhujyamAnakamalazobhamAnasazrIkAH prAsAdIyAH4, tAn pradezAn udAreNa yAvad gandhena ApUryamANA2 yAvattiSThanti |suu.55| samprati jambUdvIpasya dvAravarNanaM karoti sUtrakAraH 'jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! dIvassa' ityaadi| TIkA-'jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! dIvassa' jambUdvIpasya khalu bhadanta ! dvIpasya, 'jabuddIvassa NaM bhaMte / dIvassa kai dArA pannattA' ityAdi TIkArtha-zrIgautamasvAmI ne prabhuzrI se aisA pUchA hai 'jambuddIvassa NaM 'jabuddIvassa NaM bhaMte ! dIvassa kai dArA paNNattA' chatyAha An:-zrIgautamasvAmI prabhuzrIna me pUchyu 'jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! jIvAbhigamasUtra
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 41 kaidArA pannattA' kati-kiyatsaMkhyakAni dvArANi prajJaptAni-kathitAnIti praznaH, bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'cattAri dArA pannattA' jambUdvIpasya catvAri dvArANi prajJaptAni-kathitAni tAnyeva dvArANi nAmato darzayati-taMjahA' ityAdi, taM jahA' tadyathA-'vijae vejayaMte jayaMte aparAjie' vijayaM nAmakaM prathamam 1, vaijayantaM dvitIyam 2, jayantanAmakaM tRtIyam 3, aparAjitaM caturtha4, 'kahi NaM bhaMte !' kutra kasmin sthAne khalu bhadanta ! 'jaMbuddIvassa dIvassa' jambUdvIpanAmakasya dvIpasya 'vijae nAmaM dAre pannatte' vijayanAmakaM dvAraM prajJapta-kathitamiti praznaH bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi, 'goyamA' he gautama ! 'jaMbuddIve dIve' jambUdvIpe dvIpe 'maMdarassa pavvayassa' mandarasya parvatasya 'puratthime NaM' paurastye-pUrvasyAM dizi 'paNayAlIsaM joyaNasahassAI' paJcacatvAriMzad yojanasahasrapramANa yA 'avAdhAe' abAdhayA-apAntarAlena 'jaMbuddIve dIve purathimaperaMte' jambUdvIpanAmakadvIpe paurastyaparyante 'lavaNasamudda purasthimaddhassa' lavaNasamudrapaurastyArddhasya 'paJcatthimeNaM' pAzcAtye pazcime bhaMte dIvassa kai dArA paNNattA' he bhadanta ! jambUdvIpa ke kitane dvAra kahe gaye hai ? uttara me prabhuzrI kahate haiM 'goyamA ! cattAri dArA pannattA' hegautama jambUdvIpa ke cAra dvAra kahe gaye hai 'taM jahAM unake nAma isa prakAra se hai 'vijaye' 'vejayaMte' 'jayaMte 'avarAjie' 'vijaya' 'vaijayanta' 'jayanta' aura aparAjita 'kahiNaM bhaMte' jaMbuddIvassa dIvassa vijaye nAmaMdAre paNNatte' he bhadanta ! jambUdvIpa nAma ke dvIpa kA vijayanAma kA dvAra kahAM para kahA gayA hai ? uttara meM prabhuzrI kahate hai 'goyamA ! jaMbuhIve dIve' maMdarassa pavvayassa purasthimeNaM paNayAlIsaM joyaNasahassAI abAdhAe jaMbuddIve dIve purathimaperaMte lavaNasa muddapurathimaddhassa pacasthimeNaM sItAe mahANaIe upi ettha NaM jambUddIvassa dIvassa vijayedIvarasa kai dArA paNNattA' mana bhUdvIpanA DeTA 2 / 4aa cha ? uttaramA prabhuzrI 49 cha 'goyamA ! cattAri dArA paNNatA' he gautama ! 4 bhUdrIyanA yA2 dvArA sA che. 'taM jahA' tana! nAbhA mA pramANe che. 'vijae, vejayaMte, jayaMte, avarAjie' viya, vaizyanta nyanta bhane 2052|0t 'kahi NaM bhaMte ! jabuddIvassa dIvassa vijaye nAmaM dAre paNNatte' he bhagavan ! pUdI nAmanA dIyanu vilaya nAmanuM dvAra kyAM kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che OM goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa purathimeNaM paNayAlIsaM joyaNasahassAI abAdhAe jaMbuddIve dIve purasthimaperaMte lavaNasamudda puramatthiddhassa paJcasthimeNaM sItAe mahANaIe uppiM ettha NaM jaMbuddIvassa dIvassa vijaye NAma dAre paNNate' gautama ! madI jI06 jIvAbhigamasUtra
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ 42 jIvAbhigamasUtre bhAge 'sIyAe mahAnaIe uppi' zItAyA mahAnadyA uparibhAge 'ettha NaM jaMbuddIvassa dIvassa vijae NAmaM dAre pannatte' atra khalu-asmin pradeze jambUdvIpasya dvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam-kathitamiti / tatpramANamAha-'aTTha joyaNAI uDUM uccateNaM' aSTayojanAni Urdhvam-uparibhAge uccaistvena 'cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM' catvAri yojanAni viSkaMbheNa 'tAvaiyaM ceva paveseNaM' tAvatkameva catvAri yojanAnyeva pravezena-pravezamArgeNa, kathaMbhUtaM vijayanAmakaM dvAraM tatrAha'see' ityAdi, 'see' zvetam-zuklavarNayuktam bAhulye nAGkaratnamayatvAt tathA'varakanagathUbhiyAe' varakanakastUpikAkam-varakanakamayo stUpikA-zikharaM yasya tadvarakanakastUpikAkaM dvAram, 'IhAmiyausabhaturaganaramagaravihagavAlakinnararurusarabhacamarakuMjaravaNalayapaumalayabhatticite' IhAmRgavRSabhaturaganaramakaravihagavyAlaNAmaM dAre paNNatte' he gautama ! jabUdvIpa ke madhya meM vartamAnamandara parvata pUrva dizA meM 45 hajAra yojana Age Ane para jambUdvIpa ke pUrva ke anta meM evaM lavaNa samudra me pUrvArdha ke pazcima bhAga meM sItAmahAnadI ke Upara yahAM para jambUdvIpakA vijayanAmakA dvAra kahA gayA hai / aba usakA pramANa kahate haiM 'aTTajoyaNAI uI uccattaNaM cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM tAvatiyaM ceva paveseNaM' yaha dvAra ATha yojanakA UMcA hai aura cAra yojana kA cauDA hai aura cAra yojana kA hI isakA praveza hai vaha dvAra kisa prakAra kA hai, usakA varNana karate hai 'see vara kaNagathUbhiyAge' isakA varNa zukla hai, kyoM ki aGkaratna kA banA huA hai, isakA zikhara zreSTha suvarNa kA banA huA hai 'ihAmiya usabha turaganara magara vihagavAlakiNNararurusarabhacamara kuMjaravaNalaya paumalaya bhatticitte' isa para ihAmRgake, vRSabhake, turaga-dhoDe ke-nara-manuSya ke panA madhyamAM rahela maMdara parvanI pUrva dizAmAM 45 pistALIsa hajAra ejana AgaLa javAthI jaMbudvIpanI pUrvanA antamAM tathA lavaNu samudramAM pUrvArdhanA pazcima bhAgamAM sItAmahAnadInI upara jaMbudvipanuM vijya nAmanuM dvAra kahela che. Dave se hAranu prabhAra matAvAmAM Ave che. 'aTThajoyaNAI uDDha uccatteNaM cattAri joyaNAI vikhaMbheNaM tAvatiyaM ceva paveseNaM' mA 2 mA yosananI yA pA che. ane cAra yajana pahoLuM che. ane teno praveza paNa cAra ejanano che. se dvA2 341 prA2nu cha u tanu na 42vAmAM Ave cha. 'see varakaNaga thUbhiyAge' tenI 2 sa34 cha. ubha te 14 ratnAnu maneta cha. tenu zi52 zreSTha suvana anerA cha. 'IhAmiya usabha turaganaramagara vihagavAlakinnaraharu sarabhacamarakuMjaravaNalayapaumalayabhatticite' tenA 52 DA bhRganA, vRSabha-hanA, jIvAbhigamasUtrA
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 43 kinnararuruzarabhacamarakuJjaravanalatApamalatAbhakticitram, IhAmRgAdicitravicchicyA cicaracanayA citritam, 'khaMbhuggayavairaveiyA parigayAbhirAme' stambhogatavajrave. dikA parigatAbhirAmam, vijAharajamalajuyalajaMtajutte iva' vidyAdharayamalayugalayantra yuktamiva 'accisahassamAliNIe' aciHsahasramAlinIkam 'rUvagasahassakalie' rUpakasahasrakalitam 'bhisamANe bhibbhisamANe' dIpyamAnaM dedIpyamAnam, 'cakkhuloyaNale se' cakSurlokanalesam 'suhaphAse' sukhasparzam 'sassirIyarUve' sazrIkarUpam -makara ke-pakSI ke, vyAla-sarparAja ke-kinnara ke, ruru-mRga ke, sarabha -aSTApada ke, camarI gAya ke, kuMjara-hAthI ke, vanalatAoM ke, aura padmalatAoM ke citra bane hue hai 'khaMbhuggayavairavejhyA parigayAbhirAme' yaha dvAra vajravedikAoM se jo ki isake khaMbho para banI huI hai bahuta hI adhika AkarSaka hai| 'vijjAhara jamalajuyalajaMtajutte iva accisahassa mAliNIe' vidyAdharoM ke samazreNikayugala-joDe yaMtra me lage hue pratIta hote haiM arthAt ve aise pratIta hote haiM ki ye svAbhAvika nahIM hai kintu viziSTa vidyAzaktivAle kisI puruSane apanI divya zakti ke puruSa ke prapaJca se banAe hai aura prabhAsamudAyase yukta hai| 'rUvagasahassakalie' yaha hajAroM rUpoM se yukta hai 'bhisamANe' apanI prabhA se camakatA rahatA hai aura 'bhibbhisamANe' bahuta hI adhika rUpa meM tejasvI pratIta hotA hai, 'cakkhuloyaNalese' dekhane para yaha aisA pratIta hotA hai ki mAno AMkhoM meM hI samAyA jA rahA hai| 'suhaphAse' isakA sparza adhika sukhajanaka hai 'sassirIyarUve' isakArUpa adhika suhAvanA aura lubhA. turagagheDAnA nara-manuSyanA magharanA pakSInA sapanA kinnaranA rUrU nAmanA mRganA sarabha aSTApadanA, camarI gAyanA kuMjara hAthInA. vanalatAonA ane padmasaamaan citro netA che. 'khaMbhuggayavairaveiyA parigayAbhirAme' mA 2 1x. vedikAothI ke je tenA thAMbhalAo para banela che. ane ghaNaja adhika prabhAthI pita sANe cha. 'vijjAharajamalajuyalajaMtajutte iva accisahassa mAliNI vidyAdhanA sama zreNiyApara yugalo-sA yatramA samAusApA jaNAya che. arthAe evA jaNAya che ke teo svAbhAvika nathI. paraMtu vizeSa prakAranI vidyAzaktivALA keI purUSe pitAnI vidyAnA prabhAvathI banAvelA che. bhane te pramAsamudAyathI yuTata cha. 'rUvagasahassakalie' te 12 // 3pothI yuti cha. 'bhisamANe potAnI pramatIthI yamatA 2 che. 'bhibbhisamANe' padhAre prabhAmA tevI ya che. 'cakakhuloyaNalese' nepAthI sevA arelu cha MNe manAmA sabhA taya che. 'suhaphAse' tenA 25 padhAre supa jIvAbhigamasUtra
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 'IhAmiya0' ityArabhya 'sassirIyasve' ityantAnAM dvAravizeSaNAnAM vyAkhyApadmavaravedikA bahirti vanapaNDagatatoraNavarNane drssttvyaa| 'vaNNodArassa tassimo hoi' tasya dvArasyAyaM varNoM bhavatIti, varNoM varNakanivezaH dvArasya tasya vijayanAmakasya ayaM vakSyamANarUpo bhavati / tadeva darzayati="taM jahA' ityAdi, 'taM jahA' tadyathA 'vairAmayA NimmA' vanamayA nemAH bhUmibhAgAdRvaM niSkrAmantaH pradezAH 'riTThamayA paiTThANA' riSTaratnamayAni pratiSThAnAni-mUlapAdAH 'veruliyAmayA khaMbhA' vaiDUryaratnamayAH stambhAH , 'jAyarUvovaciyapavarapaMcavaNNamaNirayaNakoTTimatale' jAtarUpopacitapravarapaJcavarNamaNiratna kuTTimatalam, jAtarUpeNasuvarNenopacitairyuktaiH pradhAnaiH paJcavarNamaNibhizcandrakAntAdibhiH ratnaiH karketanAdibhiH kuTTimatalam baddhabhUmitalaM yasya tattathA, 'haMsagabbhamae elae' haMsagarbhamaya elukaH, haMsagarbhaH-ratnavizeSastanmaya elukaH-dehalI, 'gomejjamae iMdakIle' gomeyakamaya vanA hai ihAmRga' se lekara yahAM taka ke padoM kI savistara vyAkhyA padmavara vedikA ke bAhara ke vanaSaNDa meM rahe hue toraNoM ke varNana meM dekhalenI cAhiye / 'vaNo dArassa tassimo hoi' isa chAra kA varNana isa isa prakAra se hai-'taM jahA vairAmayA NemA' isa dvArake bhUmi bhAga se UparakI ora nikale hue pradeza rUpa nima vajramaya hai isake mUlapAdarUpa pratiSThAna riSTharatnamaya hai 'veruliyaruilakhaMbhe' isake rucira-suhAvane stambha vaiDUryaratnake bane huve haiN| 'jAyarUvovaciyapavara paMcavaNNamaNirayaNakohimatale' isakA kuTimatala-baddhabhUmitala-suvarNa se upacita pravara-pradhAna-zreSTha aise-pAMca varSoM vAle candrakAnta Adi maNiyoM se evaM katanAdi ratnoM se banAyAgayA hai / 'haMsagabbhamae elae' isakI eluka-dehalI-haMsagarbharUpa ratnavizeSa kI banI huI hai 'gomejamae 1. cha. 'sassirIyarUve' tenu 35 padhAre soDAmA bhane sonAvanA che. 'uhAmiga' thI sadhana mI sudhIna 5honI vistAra pUnI vyAcyA 5512 vedikAnA bahAranA vanakhaMDamAM tAraNonA varNanamAM karela che te joI levI. 'vaNNo dArassa tassimo hoi' 241 ranu vA na 2 // rIte cha. 'taM jahA vairAmayA NimmA' se vA2nI bhUmilAnI 52nI ta26 nIsA pradeza 35 mimI 4x bhaya cha. tenA bhUpA4 35 pratiSThAna riTa 2tnamaya cha. 'veruliyaruilakhaMbha' tenA sto 352 soDAmA cha bhane te vaiya 2(nanA anesA cha. 'jAyarUvo vaciya pavara paMcavaNNamaNirayaNakoTTimatale' tenu muhimatasa pada bhUmimA suvarNathI racita atyaMta zreSTha evA pAMca varNovALA caMdrakAMta vigere maNiyethI bhane tana vigere ratnAthI manAvAmAM Ave che. 'haMsagabbhamae elae' tenA mesu heDalI sAla 35 2tna vizeSanI mane cha. 'gomejjamae iMdakIle' jIvAbhigamasUtra
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 45 indrakIlaH gomeyako ratnavizeSastanmaya indrakIlaH, 'lohitakkhamaIo dAra. ceDIo' lohitAkSaratnamasyau dvAraceTayau dvArazAkhe 'jotIrasamae uttaraMge' jyotIrasamayamuttaraGgam dvArasyopari tiryag vyavasthitaM kASTham 'veruliyA mayA kavADA' vaiDUryyaratnamayau kapATau, 'vairAmayA saMdhI' vajramayyaH saMdhaya sandhimelAH phalakAnAm, vanaratnApUritAH phalakAnAM sandhaya ityarthaH 'lohitakkhamaio sUio' lohitAkSaratnAtmikAH sUcayaH phalakadvayasambandha vidhanAbhAva hetupAdukAsthAnIyAH, 'NANAmaNimayA samuggayA' nAnANimayAH samudkAH, samudgakA iva samudkAH sUtikAgRhANi tAni nAnAmaNimayAni 'vairAmaIo aggalAo aggalapAsAyA vajaratnamayyo'rgalA argalAprAsAdAH, tatra argalAlokaprasiddhA idakIle' gomeda ratna kA isakA indrakIla banA huA hai 'lohitakkhamaIo dAraceDIo' lohitAkSaratna kI isakI dvAra zAkhAeM banI huI hai| 'joirasAmae uttaraMge' isakA uttaraMga dvAra ke Upara tiryaga rUpa se rakhA huA kASTha-jyotIrasa ratna kA banA huA hai 'veruliyAmayA kavADA' isa dvAra ke kivADavaiDUryaratna ke bane hue hai / 'vairAmayA saMdhI' ina kivADoM kI saMdhiyA vajraratna kI haiM / arthAt ina kivADoM ke paTiyoM kI jo saMdhiyA hai ve vajraratna kI haiM / arthAt ina kivADoM ke paTiyoM kI jo saMdhiyAM hai ve vajraratna se bharI huI haiM / 'lohitakkhamaio saIo' kivADoM ke donoM paTiyoM ko Apasa meM vighaTita na hone dene meM kAraNa bhUta pAdukA ke sthAnApanna sUciyAM-kIle lohitAkSa ratna kI banI huI hai| 'NANAmaNimayA samuggayA' samudraka kI taraha samudgaka-sUtikA gRha-nAnAmaNiyoM ke bane hue hai| 'vayarAmaIo aggalAo' argalA vajraratnakIbanI huI hai / 'aggalapAsAyA' argalA prAsAda-argalAoM ke tIsa gobhe ratnano mane cha. 'lohitakkhamaIo dAraceDIo' sAkSi ratnanI tenI 2 thA / anesa cha. joirasAmae uttaraMge' tena utaraMga arthAta dvAranI upara tichuM rAkhavAmAM Avela kASTha tIrasa ratnanuM anesa . 'veruliyAmayA kavADA' te vAna ghAsa su42 47 vaizya ratnanA manerI cha. 'vaharAmayA saMdhI' se mAna sAMdhAna mAsa 1002nanI banela che. arthAt e kamADAnA pATiyAnA sAMdhAne je bhAga che, te vaja 2tnathI pUre cha. 'lohitakkhamaIo sUIo' mAnA anna pATiyAmAne eka bIjAthI judA na paDavA devAnA kAraNa rUpa temAM je sUciyo khIlA savAmA mAvesa chate soDitAkSara 2tnAnA ne che. 'NANAmaNimayA samuggayA' sabhuza sUti / mane prAranA bhaNiyonA panesA cha. 'vairAmaIo aga jIvAbhigamasUtra
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46 jIvAbhigamasUtre argalAprAsAdAH yatra argalA niyamyante, tathA caitau dvAvapi vajraratnamayau iti / 'vairAmaI AvattaNapeDhiyA' vajraratnamayI AvartanapIThikA yatrendrakIlako bhavati, 'aMkottarapAsae' aGkottarapArzvakam, aGkaratnamayA uttarapArthA yasya tat aGkottarapArzvakam 'niraMtariyadhaNakavADe' nirantarikadhanakapATam, nirgatA antarikA ladhvantararUpA yayostau nirantariko ataeva dhanau kapATau yasya tannirantarikadhanakapATam 'bhittisu ceva bhittiguliyA chappaNA tinni hoti' tasya dvArasyobhayoH pAyo bhittiSu bhittigatA bhittigulikAH pIThasaMsthAnIyA stisraH SaTpaJcAzattrika pramANA bhavantIti / 'gomANasI tattiyA' gomAnasyaH zayyA stAvanmAtrAH paTUpazcAzattrika trikapramANA bhavantItyarthaH 'NANA maNirayaNavAlarUvagalIlaTThiyasAlibhaMjiyA' nAnAmaNiratnAni-nAnAmaNiratnamayAni vyAla (nAga) rUpakANi lIlAsthitazAlabhaJjikAzca-lIlA sthita-puttalikAzca yasya tattathA 'vairAmaya rahane ke sthAna bhI vajraratna ke bane hue hai jina para argalA laTakAI jAtI hai ve yahAM argalA prAsAda zabda se kahe gaye hai| 'vayarAmaI AvataNapeDhiyA' jahAM para indrakIlikA rahatI hai aisI vaha AvartanapIThikA bhI vastraratnakI banI huI hai 'aMkottarapAsae' ina kivADoM kA uttara pArzva bhItara kA pArzva bhAga-aGkaratnakA banA huA hai| 'NiraMtariyadhaNakavADe' isa dvAra ke kapATa aise majabUta aura Apasa meM juDe hue haiM ki jiname thoDA sA bhI antara nahIM paDatA hai arthAt chidra nahI dikhAI paDatA hai| 'bhittiptu ceva bhittiguliyA chapannAtini hoMti' bhItoM meM 168 bhittigulikA-khUTiyAM-hai 'gomANasItattiyA' gomAnasIzayyAeM-bhI 168 hI hai / 'NANAmaNirayaNa vAlarUvagalIlahiya sAlabhaMjiyA' nAnAmaNiyoM aura ratnoM ke isa dvAra para vyAloM ke citra lAo' tanI AT A Hism 4 ratnanI mane cha. 'aggalapAsAyA' mA prAsA4 2 204thI usa cha. 'vairAmaI AvattaNapeDhiyA' bhAdrazAsi he sevI te sAta na pA6814] 1012tnanI panerA cha. 'aMkottarapAsae' se kamADAne uttara pArdhA-aMdaranI bAjune bhAga aMka ratnane banAvela che. 'niraMtariyadhaNakavADe' se vAranA 4mA sevA bharabhUta mane 52252 DAyesA che ke jemAM jarA sarakhuM paNa aMtara paDatuM nathI. arthAt chidra dekhAtuM nathI. 'bhittisa ceva bhittiMguliyA chppnn| tinni hoMti' tenI mI tAmA 168 mese| 48 mittizuliyA-bhUTiyo che 'gomANasItattiyA' zayyAmA 59 168 so 2074 21 cha. 'NANAmaNirayaNavAlasvagalIladviya sAlabhaMjiyA' bhane prakAranA maNiye ane ratnathI nirmita e dvAra para vyAlo-sarponA citro jIvAbhigamasUtra
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 47 kUDe' bajraratnamayaH kUTaH mADabhAgAH 'rayayAmae usse he' rajatamaya utsedhaH zikharam atra kevalaM zikharaM tu tasyaiva mADabhAgasya sambandhi vijJeyam natu dvArasya, dvArasya tu prAgevoktatvAta 'savvatavaNijjamae ulloe' sarvAtmanA tapanIyamayaHsuvarNamaya ullokaH-uparibhAgaH, 'NANAmaNirayaNajAlapaMjaramaNivaMsagalohitakkhapaDivaMsagarayaya bhomme' nAnAmaNirajatajAlapaJjaramaNivaMzakalohitAkSaprativaMzakarajatabhaumam, maNayo-maNimayA vaMzA yeSAM tAni maNivaMzakAni lohitAkSA:-lohitAkSamayAH prativaMzA yeSAM tAni lohitAkSaprativaMzakAni, rajatA-rajatamayA bhUmiyeSAM tAni rajatabhaumAni, maNivaMzakAni lohitAkSaprativaMzakAni rajatabhaumAni nAnAmaNiratnAni-nAnAmaNiratnamayAni jAlapazcarANi-gavAkSAparyAyANi yasmin dvAre tattathA, 'aMkamayA pakkhavAhAo aGkamayA:-aGkaratnamayAH pakSabAhAH, 'jotIrasAmayA vaMsA' jyotIrasamayAvaMzAH 'vaMsakavellugA' vaMzakavellukAzca, 'rayayA bane hue hai tathA lIlAsthita zAlabhacikAeM bhI-puttalikAeM bhI nAnA maNiyoM aura ratnoM kI banI huI hai 'vairAmae kUDe' vajraratnakA isakA kUTa-mADa bhAga hai| 'rayayAmae ussehe' zikhara isakA ratnamaya-hai yaha zikhara mADabhAga kA hI samajhanA cAhiye dvAra kA nahIM' dvArakA zikhara pahale batA jA cUkA hai / 'savvatavaNijjamae ulloe' candaravArUpa Upara kA bhAga arthAt chatakA nIce kA bIca kA bhAga isakA sarvAtmanA tapanIya suvarNa kA banA huA hai| 'NANAmaNirayaNajAlapaMjaramaNivaMsagalohitakkhapaDivaMsagarayayabhomme' isakI dvAra kI khiDakiyAM maNimaya vaMzoMvAlI lohitAkSamaya prativaMzoMvAlI rajatamaya bhUmivAlI aura nAnAmaNiyoM vAlI hai / 'aMkamayA pakkhA pakkhavAhAo' isake pakSa aura pakSavAha aGkaratna ke bane hue hai| civelA che. te temaja lIlA karatI zAlabhaMjIkA-putaLIye paNa aneka prakAranA bhaNiyo bhane 2tnAnI manesa cha. 'vairAmae kUDe' 12tnano ten| - bhAumA cha. 'rayayAmae ussehe' tenu zi52 2tnamaya che. ye zipa2 bhAusAganu / samajavuM paNa dvAranuM samajavAnuM nathI kAraNa ke kAranA zikharanuM varNana pahelA 42 / 4 gayesa cha. 'savvatavaNijjamae ulloe' tenA 42v| 35 752ne mAga chata nI nIcene eTaleke vacceno bhAga sarva prakAre tapanIya senAno banela che. 'NANAmaNirayaNajAlapaMjaramaNivaMsagalohitakkha paDivaMsagara yayabhomme' tenA dvAranI khaDakI maNimaya vaMzavALI lehitAkSamaya prativaMzavALI rajatamaya bhUmipaajii bhane bhane 42 // bhaNiyojI che. 'aMkamayA pakkhA pakkhavAhAo' tenA pakSI mane pksspaah| ma 2tnanA manesA cha. jotirasAmayA vaMsA vaMsakavellugAya' jIvAbhigamasUtra
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48 jIvAbhigamasUtre maio paTTiyAo' rajatamayyaH paTTikAH 'jAyarUvamaio ohAuNI' jAtarUpamayyo'vaghATinyaH, 'vairAmaIo uvari puMchaNIo' vanamayya uparibhAge pujchanyaH 'sabaseyarayayAmae chAyaNe' sarva-zvetarajatamayaM chAdanam, 'aMkamayA pakkhA' ityantazabdAnAM vistArArthaH padmavaravedikAprakaraNe draSTavyaH, 'aMkamayakaNagakUDatavaNijjadhUbhiyAge' aGkamayatapanIyastUpikAkam, aGkamayam-bAhulyenAGkaratnamayaM pakSabAhAdInAmaGkaratnAtmakatvAt kanakaM-kanakamayaM-suvarNamayaM kUTaM zikharaM yasya tatkanakakUTaM tapanIyA-tapanIyamayI--suvarNamayI stUpikA-ladhuzikhararUpA yasya tat tapanIyastUpi kakam tataH padatrayasya padadvayamIlanena karmadhArayaH, etena yat _ 'jotirasAmayA vaMsA vaMsakavellugA ya' jyotirasa ke isake Upara ke vaMza-vAMsa hai aura jyotirasaratna ke hI isake vaMzakavellaka-vAsoM ke upara chAye gaye khaparA hai| 'rayayAmaio paTTiyAo' cAMdI kI isakI paTTiyAM hai vAMsoM ko Apasa meM vikhara na jAne meM kAraNabhUta nIce kI ora chAI gaI vAsoM kI hI pazcoM (chipATeM) ke rUpa meM ye paTTikAeM hotI hai / 'jAtarUvamaIo ohAuNI' isakI avaghATanI jAtarUpa kI hai 'vairAmaIo uvari puMchaNIo' isake Upara ke bhAga meM puMchaNiyAM hai ve vajrakI banI huI hai| 'sabasetarayayamae chAyaNe' isakA chAdana ratnakA banA huA hai aura vaha sampUrNa rUpa se sapheda hai 'aMkamayA pakkhA' pUrvokta ina padoM kI vyAkhyA-padmavaravedikA ke prakaraNa meM kI jA cukI hai| 'aGkamayakaNagakUDatavaNijjathUbhiyAge' isakA pradhAna zikhara-aGkaratna kA aura kanakasuvarNa kA banA huA hai| tathAstRpikA-choTI choTI zikhareM tapanIya suvarNa kI hai| tenA uparanAvazo tirasa ratnanA che. ane tenA vaMzaveluko vAMsanI 52 sAvatA pATiyA 55 jyoti21 2tna cha. 'rayayAmaio paTTiyAo' tenI paDhiye cAMdInI banela che. eTale ke vAMsa eka bIjAthI chUTA na paDi jAya te mATe nIcenI tarapha chAvAmAM Avela vAMsanIja e paTTi hoya che. 'jAtarUpamaIo ohAuNI' tenI 201ghATana gata 35 2tnathI bhanera . 'vairAmaIo uvarIpuchaNIo' tanA 52 bhAgamA chAyo che. te 100nI manesa cha. 'savyasetarayayamae chAyaNe' tenu chAhana ratnanu anesa cha. ana te sapUNa pAthI sa34 cha. 'aMkamayA pakkhA' / vizeSaguthI sadhane 52 2mAvesA tamAma padanI vyAkhyA padmavara vedikAnA prakaraNamAM karavAmAM AvI gayela che. to te tyAMthI sabha7 se. 'aMkamayakaNagakUDatavaNijjathUbhiyAge' tenu bhuNya zikhara aMka ratnanuM ane kanaka sonAnuM banela che. tathA tRpikA nAnA nAnA zikhare tapanIya senAnI banela che. jIvAbhigamasUtra
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 49 sAmAnyena pUrva kathitam 'see varakaNagathUbhiyAge' tadevAtra vistAreNa pradazitam, samprati-tadeva zvetatvamupasaMhAravyAjena punarapi pradarzayati-'see' zvetam zvetatvamevopamayA dRDhI karoti-'saMkha' ityAdi, 'saMkhatalavimalaNimmaladadhidhaNagokhIrapheNarayayaNigarappagAse' zaGkhatalavimalanirmaladadhidhanagokSIraphenarajatanikaraprakAzam, vimalaM-vigatamalaM yata zaGkatalama zaGkhasyoparitano bhAgaH yazca nirmalo dadhidhanodhanIbhUtadadhi gokSIrapheno rajatanikarazca tadvat prakAzo yasya tattathA, 'tilagarayaNaddhacaMdacitte' tilakaratnArddhacandracitram, tilakaratnAni-puNDravizeSAstaiH tathA'rddhacandrazca citram nAnArUpaM tattathA, 'NANAmaNimayadAmAlaMkie' nAnAmaNimayadAmAlakRtam nAnAmaNimayAni-dAmAni-mAlAstairalaGkRtam 'aMtoya bahiMya saNhe' antazca bahizca zlakSNaM ilakSNa pudgalaskandhanirmApitam 'tavaNijjavAluyA patthaDe' tapanIyavAlukAprastaTam, tapanIyAH-tapanIyamanyaH suvarNamayyo bAlukAH __ aba sUtrakAra 'seyavarakaNagathUbhiyAge' isa pATha meM jo zveta pada kahA gayA hai usa zveta tatvakI puSTi karane ke liye 'saMkhatalavimalaNimmaladadhidhaNagokhIrapheNarayayaNigarappagAse' kahate hai ki jaisA zveta zaGkhatala hotA hai, aura jaisA vaha vimala-vigatamalavAlA-hotA hai, isI prakAra kA yaha bhI sapheda hai tathA jaisA nirmala dhanIbhUtadadhi hotA hai| gAya ke kSIra kA phena jaisA nirmala sapheda hotA hai, tathA rajata cAMdI kA nikara jaisA nirmala sapheda hotA hai usI prakAra kA isakA zubhra prakAza hai 'tilagarayaNaddhacaMdacitte' tilakaratnoM-puNDravizeSoM evaM ardha candroM se jo nAnArUpa banA huA hai| ___NANAmaNidAmAlaMkie' anekamaNimayamAlAoM se jo alaMkRta ho rahA hai 'aMtocca bahiM ya saNhe' bhItara aura bAhara meM jo zlakSNa pudgaloM ve sUtra42 'see varakaNagabhiyAge' 2 mA ra zveta56 chu cha, te vetanI puSTi 421 // mATe sUtra42 nIyana sUtra pAthI 4 cha 'saMkhatala vimalaNimmaladadhighaNagokhIra pheNarayayaNigarappagAse' na sa ta DAya cha, ane te jevuM vimala malavinAnuM hoya che. e ja rItathI A paNa zveta che. tathA jevuM nirmala jamAvela dahIM hoya che. gAyanA dUdhanA phINa jevA sapheda hoya che. tathA rajana-cAMdIne samUha je nimala ane sapheda hoya che. eja shtn| tena pra41zveta cha. tilagarayaNaddhacaMdacitte' tiA 2tnI vishess| bhane ma yadrothI re mane pra42thI soDAmA anesA cha. 'NANAmaNidAmAlaMkie' bhane maNimaya bhANAmAthI 2 mata tha6 29 che. 'aMtocca bahiyasaNhe' maharanI mA. maDA2 re 165 pugatAnA 24pAthI manApesa cha. tavaNijja jI0 7 jIvAbhigamasUtra
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ 50 jIvAbhigamasUtre sikatAH tAsAM prastaTa:-prastAro yasmin tattathA 'suhaphAse' sukhasparzam sukhadasparzayuktam , 'sassirIyarUve' sazrIkarUpam-atizayasuzobhitarUpaviziSTam 'pAsAIe4' prAsAdIyaM darzanIyam amirUpaM pratirUpamiti // ___ 'vijayassa NaM dArassa ubhayIpAsiM' vijayasya khalu dvArasyobhayoH pArzvayorekaikanaSedhikIbhAvena 'duhao' dvidhAto dviprakArAyAM naiSedhikyAm naiSedhikIniSIdanasthAnam 'do do caMdaNakalasaparivADIo pannattAo' dve dve candanakalazaparipATa yau-dvayo dvayoH kalazayoH paktiH kalazaparipATItyucyate te dve dve prajJapte-kathite 'te NaM caMdaNakalasA varakamalapaiTANA' te khalu candanakalazAH varakamalapratiSThAnAH, varaM-pradhAnaM yat kamalaM tat pratiSThAnam-AdhAro yeSAM te tathA zreSTha kamalopari pratiSThitA ityarthaH, tathA-'surabhivaravAri paDipuNNA' surabhike skandha se nirmApita hai 'tavaNijjavAluyApatthaDe' tapanIya suvarNa kI vAlukAoM kA jisa meM prastaTa-prastAra hai 'suhaphAse' sparza jisakA sukhaprada hai| 'sassirIyarUve' rUpa jisakA baDA suhAvanA yA lubhAvanA hai aura 'pAsAIe' jo prAsAdIya darzanIya abhirUpa evaM pratirUpa ina vizeSaNoM vAlA hai aisA yaha jambUdvIpa kA vijaya nAmakA dvAra hai 'vijayassaNaM dArassa ubhayopAse' vijayadvAra kI donoM tarapha 'duhatoNisIhiyAe' do naiSedhikiyAM hai| baiThane ke sthAna hai 'do do caMdaNakalasaparivADIo' ina donoM sthAnoM para do do candana ke kalazoM kI paMkti rakhI huI hai 'teNaM caMdaNakalasA varakamalapaiTThANA' ye candanakalaza sundarakamala jinakA AdhAra hai aise hai arthAt ina candanakalazoM ke nIce sundara kamala hai unake Upara ye sthApita hai| 'surabhivaravAripaDipuNNA' ina meM sugaMdhita jala bharA huA hai 'caMdaNakayacaccAgA' vAlayApatthaDe' tapanIya sonAnI vAyu retIna prastaTa anerA cha. 'suhaphAse' ren| 250 su542 che. 'sassirIyarUve' renu 35 dhA soDAmA mana somAmA cha. ane. 'pAsAIe' te prAsAhIya, zanIya, mali35, ane prati35 se padhAra vizeSaNavALuM ane ghaNuM ja ramaNIya A jaMbudvIpanuM vijaya nAmanuM dvAra che. 'vijayassa NaM dArassa ubhao pAse' yi 62nI panne mAnnu 'duhatoNisIhiyAe' sApaDIyo cha. naivedhichI mero mesavAnu thAna cha. 'do do caMdaNakalasa parivADIo' se manna sthaan| 52 me me yahananA sazAnI parata zavAmA mAveza cha. 'teNaM caMdaNakalasA varakamalapaiTThANA' se yahana 4s| su2 bha ne| AdhAra che. evA che. arthAt e caMdana kalazenI nIce suMdara kamaLe che. te para a2 ch.ten| 52 te 4s| rAme che. 'surabhivAriparipuNNA' temA jIvAbhigamasUtra
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 51 varavAriparipUrNAH-sugandhiyukta svaccha jalaparipUrNA ityarthaH 'caMdaNakayacaccAgA' candanakRtacarcAkAH candanakRtoparAgA ityarthaH 'Aviddha kaMThe guNA' AviddhaHAropitaH kaNThe-grIvAyAM guNo raktasUtrarUpo yeSu te tathA / 'paumuppalapihANA' padmotpalapidhAnAH, padmamutpalaM ca yathAyogaM pidhAnaM yeSAM te tathA, 'savarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' sarvaratnamayA acchAH-sphaTikavadati svacchAH yAvat pratirUpAH, arthaH prAgvat / 'mahayA mahayA mahiMdakuMbhasamANA paNNattA samaNAuso' mahAnto mahAnto mahendrakumbhasamAnAH kumbhAnAmindra iti indrakumbhaH mahAMzcAsau indrakumbhazcati mahendrakumbhastasya samAnA:-tulyA mahAkalazapramANAH prajJatA:-kathitA he zramaNa ! he AyuSman ! 'vijayassaNaM dArassa ubhayo pAsiM' vijasya khalu dvArasyobhayoH pArzvayorekaika naiSedhikI sadbhAvAt , 'duhao NisI. hiyAe' dvidhAto naiSedhikyAm, 'do do NAgadaMtaparivADIo' dve dve nAgadanta ina kalazoM ke Upara candana kA lepa ho rahA hai 'Aviddha kaMTheguNA' inake kaMThoM meM rakta DorA-maulI-bAMdhA gayA hai| 'paumuppalapihANA' inake mukhapara padma aura UtpalakA Dhakkana rakhA gayA hai 'savvarayaNAmayA acchA saNhA jAva paDirUvA' ye candanakalaza sarvAtmanAratnoM se jaTita hai AkAza aura sphaTikamaNi ke jaise atizubhra hainirmala hai aura ilakSaNa Adi vizeSaNoM se lekara pratirUpa taka ke samasta vizeSaNoM se vizeSita hai / 'mahatA2 mahiMda kuMbhasamANApaNNattA samaNAuso' he zramaNa AyuSman ! ye candanakalaza vizAla baDe baDe mahendra kumbha ke samAna kahe gaye hai arthAt mahAkalaza ke jaise prakaTa kiye gaye hai 'vijayassa NaM dArassa ubhao pAsiM duhato NisIhiyAe do do NAgadaMtaparivADIo vijayadvAra ke donoM pArzva meM arthAt donoM sugadha yuta 4 ma2vAmA mAvesa cha. 'caMdaNakayacaccAgA' se sazAnI 52 hanana se5 42vAmA mAveza cha. Aviddha kaMTheguNA' tenA i ane ganI ho| madheisa che. 'paumuppalapihANA' tenA bhupanAmA 55 mane pasanu sixey rAme che. 'savvarayaNAmayA acchA sahA jAva paDirUvA' 2 // na 412 sarva prakAranA ratnothI jaDela che. AkAza ane saphaTika maNi ratna jevA atyaMta sapheda che. nirmala che. ane zlaphaNa vigere vizeSaNothI laIne abhirUpa pratirUpa sudhinA sA vizeSa! paNa che. 'mahatA mahatA mahiMdakubhasamANA paNattA samaNAuso' meM zrama AyuSman 2 // yadana moTA moTA mahendra huna s2|| che. arthAt te bhA4sazanI vA pAnusa cha. vijayassa NaM dArassa bhopAsiM duhato NisIhiyAe do do gAgadaMtaparivADIo' qiorya 2nA sanna jIvAbhigamasUtra
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ 52 jIvAbhigamasUtre paripATayau prajJapte, 'te NaM NAgadaMtagA' te khalu nAgadantakAH 'muttAjAlaMtarusiyahemajAlagavakkhajAlakhikhiNI dhaMTAjAlaparikkhittA' muktAjAlAnAmantareSu yAni utsRtAni-lamvamAnAni hemajAlAni-suvarNamayadAmasamUhAH yAni ca gavAkSajAlAni-gavAkSAkRtiratnavizeSadAmasamUhAH yAni ca kiMkiNI kSudradhaNTikA kiGkiNI jAlAni-kSudradhaNTAsamudAyAH ebhiH parikSiptAH-sarvato vyAptA iti, 'abbhuggayA' abhyudgatAH 'abhi-abhimukham udgatA agrimabhAge manAga unnatA ityabhyudgatAH 'abhiNisiTThA' abhinisRSTAH abhi-abhimukham bahirbhAgAbhimukhaM nisRSTA ityabhinisRSTAH 'tiriyaM susaMpagahiyA' tiryag susaMpragRhItAH, tiryabhitti pradeze su-suSTu-atizayena samyag manAgapi acalanena pragRhItA iti susaMpragRhItAH, 'ahe paNNagaddharUvA' adhaH- adhobhAge pannagArddharUpAH pannagAI vadatisaralA dIrdhAzceti bhAvaH, etadeva vivRNoti 'paNNagaddhasaMThANasaMThiyA' pannagArddha saMsthAnasaMsthitAH adhaH pannagAdhasaMsthAnasaMsthitAH 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' tarapha donoM niSedhikAoM meM do do nAgadantakoM-khUTiyAM kI paripATI hai 'teNaM NAgadaMtagA muttAjAlaMtarusita hemajAlagavakkhajAlakhikhiNIdhaMTAjAlaparikkhittA' ye saba nAgadantaka muktAjAloM ke antara meM bhItara meM laTakatI huI suvarNamayamAlAoM se aura choTIra dhaNTikAoM se cAroM ora se ghire hue haiN| 'abhuggayA' Age ke bhAga meM ye nAgadantaka kucha2 UMcAI ko liye hue haiN| 'abhiNisiThThA' abhinisRSTa haiM-arthAt niSedhikAoM kI bhIta meM ye khUba gahare rUpa meM Thuke hue haiN| 'tiriyaM susaMpagahiyA' yahI bAta isa pada dvArA prakaTa kI gaI hai / 'ahe paNNagaddharUvA' adhobhAga meM ye sarpa ke ardhabhAga jaise AkAravAle haiM-arthAt atisarala aura dIrgha hai / 'pannagaddhasaMThANasaMThiyA' isa pada dvArA spaSTa kI gaI hai| 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' ina paDakhAmAM eTale ke banne bAjunI bane niSedhikAomAM babbe nAgadaMta-mUTiyo 5.hita 35 vAmAM Ave che. teNa NAgadaMtagA muttAjAlaMtararusiya hemajAla gavakkhajAlakhikhiNI ghaMTAjAlaparikkhittA' mA cI nAta bhutaine khaMTiyAnI paMktinI aMdara bhAga laTakatI sonAnI mALAo ane nAnI nAnI ghaTayothI yAre mAthI dhezaye che. 'abbhuggayA' mAnA nAmAM se ngddhnt-bhuttiye| 444444 yA vANI che. 'abhiNisiddhA' saminihita marthAta niSedhimAnI nItabhA se bhUma 3 sudhI asAre cha. 'tiriya susaMpagahiyA' se vAta 254 dvArA pragaTa 428 che. 'ahe paNNagaddharUvA' nIyana bhAgamAM e sApanA ardhabhAga jevA AkAravALI che. arthAt atyaMta sarala bhane hA cha, 'pannagaddhasaMThANasaMThiyA' 2 // 54 // 2 // 56 me pAta 2558 jIvAbhigamasUtra
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3. sU. 55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 53 sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH, eSAmarthaH prAgvat / 'mahayA mahayA gayadaMta samANA pannattA samaNAuso' mahAti mahAnto gajadantasamAnA:- atizayena mahAnto gajadantatulyAH prajJaptAH -kathitAH he zramaNa ! he AyuSman ! 'tesu NaM NAgadaMtasu' teSu khalu nAgadantakeSu 'bahave kiNhasutta baddhavagdhAriyamalladAmakalAvA' bahavaH kRSNasUtre baddhA vyAdhAritA avalambitA: mAlyadAmakalApAH - puSpamAlAsamUhAH 'jAva sukillattavazvAriyamalladA makalAvA' yAvannIlasUtrabaddhA vyAdhAritA mAlyadAmakalApAH, lohitasUtrabaddhA vyAghAritA mAlyadAmakalApAH, hAridrasUtra baddhA vyAdhAritA mAlyadAmakalApAH zuklasUtra baddhA vyAdhAritA mAlyadAmakalApAH santIti, 'te NaM dAmA tavaNijjalaMbUsagA' tAni khalu dAmAni tapanIyalambUsakAni, tapanIyaH - suvarNastanmayo lambUsakaH - dAmnA magrimAgrimabhAge prAGgaNe lambamAno maNDanavizeSo golakAkRti yeSAM tAni tathA, 'suvaNNapataragamaMDiyA' suvarNa, padoM kA artha jaisA pahile spaSTa kiyA gayA hai vaisA hI hai / 'mahayA 2 gayatasamANA paNNattA samaNAu so' he zramaNa AyuSman ! ye nAgadantaka aise pratIta hote hai ki jaise mAnoM bahuta vizAla gajadanta hI hoM 'tesu NaM NAgadaMtasu' una nAgadantakoM ke Upara 'bahave kiNha suptavAriyamalladAmakalAvA jAva sukillasuttavagdhAriyamalladAmakalAvA' kRSNasUtra se baMdhI huI aneka puSpamAlAeM laTaka rahI haiM aura yAvatpadagrAhya-nIla-sUtra meM baMdhI huI, lohita-lAla-sUtra meM hAridrasUtra meM, pIle sUtra meM baMdhI huI aura zuklasUtra meM baMdhI huI aneka puSpamAlAeM laTaka rahI haiM / 'teNaM dAmA tavaNijjalaMbUsagA' ina mAlAoM ke agrabhAga meM golAkAra eka maMDanavizeSa laTakA huA hai 'suvaNNapataragamaMDiyA' ye saba puSpamAlAeM suvarNa ke patra se maNDita hai / 9 are che. 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDivA' yA hono artha prema paDesA uDevAmAM Ave che tebhana che. 'mahayA mahayA gayadaMtasamANA paNNattA samaNA ko' huM zramaNa AyuSman ! e nAgadantake evA jaNAya che ke jANe meTA vizANa gantana hoya 'tesu NaM nAgadaMtarasu' me nAgaha to u52 'bahave kiNhasuttavagdhAri malladAmakalAvA jAva sukilla suttavagdhAri yamalladAma kalAvA' sUtrathI bAMdhela aneka puSpa mALAo laTakI rahela che. ane yAvat padathI grahaNa thayela nIla sUtramAM bAMdhela leAhitalAla sUtramAM pILA sUtramAM AMdhela ane saha sUtramAM madhesa bhane puNya bhASAo saTaDIrahesa che. 'te NaM dAmA tava niyUsanA' e mALAonA AgaLanA bhAgamAM gALAkAra eka maMDana vizeSa saTaTThe che. me adhI puSpabhAgAmo 'suvaNNapataragamaMDiyA' sonAnA patrAthI bhaDhesa jIvAbhigamasUtra
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 jIvAbhigamasUtre pratarakamaNDitAni pArzvataH sAmastyena suvarNapratarakeNa-suvarNapatrakeNa maNDitAni, 'NANAmaNirayaNavivihahAraddhahArauvasobhiyasamudayA' nAnAmaNiratnavividhahArArddhahAropazobhitasamudAyAni, nAnAmaNInAM ratnAnAca vividhAH-vicitravarNAhArA:-aSTAdazasarikAH ardhahArAH navasarikAstairupazobhitaH samudAyo yeSAM tAni tathA 'jAva sirIe atIva atIva uvasobhemANA uvasobhemANA ciTuMti' yAvat zriyA atIvAtIvopazobhamAnAni tiSThanti, atra yAvatpadena-'Isi aNNamaNNamasaMpattA puvvAvaradAhiNuttarAgaehiM vAehiM maMdAyaM ejjamANA ejjamANA palaMbamANA palaMbamANA jhajhamANA2 pajhajhamANA2 te NaM orAleNaM maNuNNeNaM maNahareNaM kaNNamaNaNivvuikareNaM saddeNaM (te paese) savvao samaMtA ApUremANA 2 sirIe aIva aIva uvasobhemANA uvasobhemANA ciTaMti' iti / eteSAM vyAkhyAnaM padmavaravedikA varNane eva kRtamiti tatraivA'valokanIyam / / 'NANAmaNirayaNa vivihahAraddha hAra uvasobhiyasamudAyA' aneka maNiyoM se, ratnoM se tathA aneka prakAra ke hAroM se evaM ardhahAroM se ye mAlAeM vizeSa rUpa se suzobhita haiN| 'jAva sirIe atIva atIva uvasobhe mANA2 ciTThati' yAvat ina mAlAoM kI zobhA bahuta hI adhika baDhI caDhI huI hai| yahAM yAvatpada se 'Isi aNNamaNNa masaMpattApuccAvaradAhiNuttaragaehiM vAehiM maMdAya ejjamANA2 palaMvamANA2 jhaMjhamANA2 pajhjhamANA2 teNaM orAleNaM maNuNNeNaM maNahareNaM kaNNamaNanivvuikareNaM sadeNaM (te paese) savvao samaMtA ApUremANA2 sirIe aIvara uvasobhemANA2 ciTThati' isa pATha kA saMgraha huA hai| ina padoM ko vyAkhyA padmavaravedikA ke varNana karate samaya kI jA cUkI hai isaliye vahIM se ina padoM kI vyAkhyA samajha lenI cAhiye / cha. 'NANAmaNirayaNavivihahAraddhahAra uvasobhiya samudayA' mane bhaNiyothI ratnAthI tathA aneka prakAranA hAthI ane ardha hArathI e mALA vizeSa prakAra thI zole cha. 'jAva sirIe atIva atIva ubasobhemANA2 ciTThati' yAvat se bhANA monI zomA ghall qdhAre suMda2 sANe che. mI yAvat54thI 'Isi aNNa maNNamasaMpatA puvyAvaradAhiNuttaragaehiM vAehiM maMdAyaM ejjamANA ejjamANA palaMba mANA palaMbamANA jhaMjhamANA jhaMjhamANA pjhNjhmaann| pajhaMjhamANA teNaM orAleNaM maNuNNeNaM maNahareNaM kaNNamaNaNibbuikareNaM sagaM (te paese) sabao samaMtA ApUremANA AparemANA sirIe aIva aIva uvasobhemANA uvasobhemANA ciTuMti' 24 // 54ne| saMgraha thayela che. A badhA padanI vyAkhyA padmavara vedikAnuM varNana karatI vakhate karavAmAM AvI gayela che. tethI te padene artha tyAMthI ja samajI le, jIvAbhigamasUtra
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 55 'tesiNaM nAgadaMtagANaM uvari' tepAmanantarapUrvaprakaraNe varNitAnAM nAgadantakAnAmupari-UrdhabhAge 'aNNAo do do NAgadaMtaparivADIo pannattAo' anye dve dve nAgadantaparipATa yau prajJapte / 'tesi NaM nAgadaMtagANaM muttAjAlaMtarusiya taheva jAva samaNAuso !' teSAM khalu nAgadantakAnAM muktAjAlAntarotsRta tathaiva yAvat, atra yAvatpadena pUrvagatanAgadantavarNanaM sarvamatra vAcyam yAvanmahAti mahAnto gajadantasamAnAH prajJaptAH he zramaNa ! he AyuSman ! iti / tesu NaM NAgadaMtaemu bahave rayayAmayA sikkayA pannattA' teSu khalu nAgadantakeSu bahUni rajatamayAni sikkAni prajJaptAni-kathitAni 'tesuNaM rayayAmaesu sikkaemu bahave veruliyA maIo dhRvadhaDIo pannattAo' teSu khalu rajatamayeSu sikkakeSu baha yo vaiDUryaratnamayyo vaiDUrya'tesi NaM NAgadaMtagANaM uri una nAgadantoM ke Upara 'aNNAo do do NAgadaMtapaDivADIo pannattAo' aura bhI dUsarI do do nAgadantakoM kI paripATI kahI gaI hai / 'tesi NaM NAgadaMtANaM muttAjAlaMtarusiyataheva jAva samaNAuso' ina do do nAgadantoM ke antara meM-bhItara meM muktAjAla Adi kA jaisA varNana pUrva ke nAgadantakoM ke sambandha meM Upara kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI vaha kaha denA cAhiye yahAM yAvatpada se yahI vAta prakaTa kI gaI hai / aura yaha saba varNana 'yAvanmahAtimahAnto gajadantasamAnAH prajJaptAH' isa pATha taka kA yahAM grahaNa kara lenA cAhiye tesu NaM NAgadaMtaesu bahave rayayAmayA sikayA paNNattA' ina nAgadantoM para aneka ratnamaya sIke rakhe hue kahe gaye haiN| 'tesu NaM rayayAmaesu sikkaesu bahave veruliyA maio dhUvaghaDIo pannattAo' ina chIkoM ke Upara aneka vaiDUryaratna ke bane hue dhUpaghaTa rakhe 'tesiM gaM NAgadatagANaM uvari' se nAtI -muTiyonI 52 'aNNAo do do NAgadaMtaparivADIo paNNattAo' mI madhye suTiyAnI DA2 hAvAnu 49sa che. 'tesiMNa NAgadaMtANaM muttAjalaMtarusiya taheva jAva samaNAuso' he zrabhA mAyudhman e babbe nAgadaMtakanI vacamAM muktAjAla vigerenuM varNana pahelAnA nAgadantakonA varNanamAM je pramANe upara kahevAmAM Avela che. e ja pramANenu ahIMyA paNa samajI levu ahIyAM yAvatpadathI eja vAta pragaTa karavAmAM Avela che. mane ye tamAma vana 'yAvanmahAtimahAnto gajadantasamAnA prajJaptAH' 21 3 paryantanu 4thana maDiyAM ahAya rIse. 'tesu Na NAgadataesu bahave rayayAma yA sikkayA paNNattA' 2nAtInI 752 ane4 2tnamaya sImA 2|vaamaaN Avesa cha. 'tesuNaM rayayAmaesu sikkaesu bahave veruliyA maio dhUvaDio pannattAo' e zIkAonI upara vairya ratnanA banela aneka dhUpaghaTa rAkhavAmAM AvelA jIvAbhigamasUtra
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre ratnAtmikAH dhUpaghaTayo dhUpaghaTikAH prajJaptAH-kathitAH 'tAo NaM dhUvaghaDIo kAlAgurupavarakuMdarukkaturukadhUvamaghamaghaMtagaMdhuddhyAbhirAmAo' tAzca khalu dhUpaghaTayaH kAlAgurupravarakundaruSkaturuSkadhUpamaghamaghAyamAnagandhodhUtAbhirAmAH, tatra kAlAgurudhUpavizeSo lokaprasiddhaH pravaraH-pradhAnaH, kundaruSkazcIDA, turuSkaM-silhakaM, kAlAguruzca pravarakundaruSkaturuSkazceti kAlAgurukundaruSkaturuSkANi teSAM dhUpasya yo maghamaghAyamAno gandha uddhRtaH-itastato niHsRtastenAbhirAmA:-manoharA iti, tathA sugaMdhavaragaMdhagaMdhiyAo' sugandhavaragandhagandhikAH zobhano gandho yeSAM te sugandhaH sugandhAzca te varagandhA steSAM gandhastAdRzo gandho'sti Asu iti te tathA, ata eva 'gaMdhavaTTibhUyAo' gandhavartibhUtAH-saurabhyAtizayAd gandhadravyaguTikA sadRzAH 'orAleNaM' udAreNa sphAreNetyarthaH 'maNuNNeNaM' manojJena mano'nukUlena gandhenetyarthaH, kathaM manonukUlatvaM tatrAha-'ghANamaNo' ityAdi, 'ghANamaNoNivvuikareNaM' ghrANamanonivRttikaraNa, ghrANamanonirvRttikareNetyatra hetau tRtIyA, tathA ca yato ghrANamaNonivRttikarastasmAd manojJaH, ghrANendriyamanasazcAhAdajanakaH etAdRzena 'gaMdheNaM' gandhena-surabhiNA 'te paese tAn pradezAn-AsannavartidezAn hue hai 'tAoNaM dhRvaghaDIA kAlAgurupavarakuMdakkaturukka dhUvamaghamaghaMtagaMdhuddhRyAbhirAmAo' ye dhUpaghaTa kAlAguru-dhUpavizeSa-ciuDI dhUpavizeSa evaM silhaka-lobAna kI dhUpavizeSa kI gandha se jo ki idhara udhara phaila rahI hai baDe hI manorama bane hue hai 'sugaMdhavaragaMdhagaMdhiyAo' zobhanagaMdhavAle padArthoM kI jaisI gaMdha hotI hai vaisI hI gaMdha ina ghaTikAoM se sadA nikalatI rahatI hai| ata eva ye ghaTa 'gaMdhavahi bhUyAo' gaMdhavartI-gaMdhakI guTikA-jaise pratIta hote haiM / 'orAleNaM maNuNNeNaM ghANamaNo nivvuikareNaM gaMdheNaM te paese savvao samaMtA ApUremANIo atIvara sirIe jAva ciTTati' aura isI kAraNa ye cha. tAo NaM dhUvaghaDIo kAlAgurupavarakudarukka turukka dhUvamaghamaghaMta gaMdhuddhyAbhirAmAo' 2 // dhUpaghaTa tAzu3 dhUpavizeSa ne gutImA 22 4 che. te tathA ciuDI dhUpavizeSa evaM sillaka lebAnanI gaMdhathI ke je gaMdha Ama tamA saDAya tanAthI manorama 4Aya che. 'sugaMdhavaragaMdhagaMdhiyAo' sArI gaMdhavALA padArthonI jevI suMdara gaMdha hoya che. e ja rItanI sugaMdha A gaMdha ghaTikAomAMthI kAyama nIkaLyA kare che. tethIja e gaMdha ghaTikA 'gaMghavaTribhUyAo' madhapati zuTi-sudhanI jIpIya . 'orA leNaM maNuNNeNaM ghANamaNoNivvuikareNaM gaMdheNaM te paese savyao samaMtA Apare maNIo atIva 2 sirIe jAva ciTuMti' tethIye 2, manojJa, bhanana mAna jIvAbhigamasUtra
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 57 'savvao samaMtA' sarvataH-sarvAsu dikSu samantAt-sarvAsu vidikSu 'ApUremANIo ApUremANIo' ApUrayantya ApUrayantyaH-gandhavyAptiM kurvantyaH, ataeva 'atIva atIva sirIe jAva ciTThati' atIvAtIva-atizayayA zriyA-gandhazobhArUpayA yAvadupazobhamAnA upazobhamAnA stiSThantIti // 'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalu dvArasya 'ubhayao pAsiM' ubhayoH pArzvayoH 'duhao NisIhiyAe' dvidhAtodviprakArAyAM naSedhikyAm 'do do sAlabhaMjiyA paDivADIo pannattAo' dve dve zAlabhajjikA paripATa yau prajJapte-kathite 'tAo NaM sAlabhaMjiyAo' tAH khalu zAlabhaJjikA:-ladhuputtalikAH, 'lIlaTThiyAo' lIlAsthitAH lIlayA-lalitAzanivezarUpayA sthitA iti lIlAsthitAH, 'supaiTThiyAo' supratiSThitAH, susuSThu manojJatayA prakarSeNa sthitA iti, 'sualaMkiyAo' svalaMkRtAH, su-suSThu atizayena ramaNIyatayA alaMkRtA iti, 'NANAviharAgavasaNAo' nAnAvidharAgaudAra-sphAra-manojJa gaMdha se nAsikA aura mana ko zAnti pradAna karate rahate haiM aura cAroM dizAoM meM una2 pradezoM ko-bhUbhAgoM koevaM vidizAoM ke pradezoM ko gandha kI vyApti se bharate rahate haiN| isaliye ye apanI zobhA kI garimA se bahuta adhika suhAvane lagate haiN| 'vijayassa NaM dArassa ubhao pAsiM' vijayadvAra kI donoM ora kI naiSedhikI meM-vaiThaka zAlA meM-'do do sAlabhaMjiyA paDivADIo pannatAo' do do zAlabhaJjikAoM-choTI2 puttalikAoM kI paripATI katAra kahIM gaI haiM 'tAo NaM sAlabhaMjiyAo lIlaTThiyAo' vahAM ye puttalikAeM krIDArata huI citrita kI gaI haiM 'supaiDiyAo' aura ye baDe hI sundara DhaMga se vahAM prakaTa kI gaI hai / tathA 'sualaMkiyAo' veSabhUSA se susajjita kI gaI haiM 'jANAviharAgavasaNAo' raMgaviraMge kapaDoM se ApavAvALA evA gaMdhathI nAka ane manane AnaMda upajAve che. ane cAre dizAonA e e pradezane bhUmibhAgane ane dizA vidizAonA pradezane gaMdhanI vyApakatAthI bharatA rahe che. ethI ja e pitAnI zebhAnI garimAthI ghA padhAre soDAmA dAge cha. 'vijayassa NaM dArassa ubhao pAsiM' vilaya dvAranI bhanne mAnunI naiSadhImA 44 mA 'do do sAlabhaMjiyA parivADIo paNNattAo' me me samA nAnI nAnI putajiyonI ddaa| usa cha. 'tAo NaM sAlabhaMjiyAo lIlaTriyAo' tyAM te putajiyo DI42tI yAtanA cha. 'supaiTriyAo' bhane te gharI su2 pra42thI tyA matAvasa cha. tathA 'sualokayAoM' veSa mane bhUSaNethI sArI rIte soyI che. 'NANAviha rAga vasAmo' raMga viraMga kapaDAothI tene ghaNIja sarasa rIte sajAvavAmAM mI. jIvAbhigamasUtra
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre vasanAH, nAnAvidho'nekaprakAro rAgo yeSAM tAni nAnAvidharAgANi tAni ca vasanAni-vastrANi saMvRtatayA yAsAM tAstathA 'NANAmallapiNaddhAo' nAnAmAlyapinaddhAH, nAnArUpANi mAlyAni puSpANi pinaddhAni-AviddhAni yAsAM tAstathA 'muDhigejamajjhAo' muSTigrAhyamadhyAH, muSTigrAhyaM-muSTayA grahaNa yogyaM pratalamityarthaH madhyaM-madhyabhAga:-kaTibhAgo yAsAM tAstathA, 'AmelagajamalajuyalavaTTiya abbhuNNaya pINaraiyasaMThiyapaohArAo' AmelakayamalayugalavartitA'bhyunnatapInaratidasaMsthitapayodharAH, AmelakaH ApIDaH zekharaka ityarthaH, Amelaka sAdRzyAd Amelaka iti cUcukamityarthaH, tasya yamalaM-samazreNikaM yugalaM yugma yatra tau Amelaka yamalayugalau samazreNikaccukayugalayuktau iti bhAvaH, tathA-vartitau-vartulau kAThinyena golAkArau abhyunnatau-abhimukhamunnato, pInau -puSTau na tu kRzau, ataeva ratidasaMsthitau-ratyutpAdaka saMsthAnavantau etAdRzau payodharau-stanau yAsAM tA:-AmelakayamalayugalavartitAbhyunnata pInarati dsNsthitpyodhraaH| 'rattAvaMgAo' raktApAgAH, rakto lohitavarNaH, apAGga:nayanopAntadezo yAsAM tattathA, 'asiya kesIo' asitakezyaH, asitAHbhramaravat kRSNAH kezA:-ziroruhA yAsAM tAstathA kRSNakezA ityarthaH, 'miuvisayapasatthalakkhaNa saMvellitaggasirayAo' mRduvizada prazastalakSaNa saMvellitAAvRta kara inheM sajAyA gayA haiM 'NANAmallapinaddhAo' aneka mAlAeM inheM pahirAi gaI haiM / 'muTigevejjamajjhAo' inakI kamara itanI patalI hai ki vaha muThI meM bhara lI jAtI hai| 'AmelagajamalajuyalavaTiyaabbhuNNaya pINaraiya saMThiyapayoharAo' inake payodhara samazreNika cucukayugala se yukta haiM / kaThina hone se ye gola AkAra vAle haiM ye sAmhane kI ora tane hue hai jhuke hue nahIM hai puSTa haiN| kRza nahIM hai ataH ye ratid-ratyutpAdaka haiM / 'rattAvaMgAo' inake netra prAntarakta hai / 'asiyakesIo' bAla inake kRSNavarNa ke haiM-bhramara jaise yAveta cha. 'jANAmallapinaddhAo' mane prA2nI bhApAyI paDarAvInatene sArI zata mAve che. 'muThThigevejjamajjAo' tena! rimA aTo pAtako cha , te meM bhUmi sabhA taya che. 'Amelaga jamalajuyala vaTTiya anbhuNNaya pINaraiya saMThiya payoharAo' te payodharA-stana samazreNI vA yuyu4-DITIyothI cakta che. kaThaNa hovAthI e gelAkAravALA che. e sAmenI bAju unnata rahela che. namelA hatA nathI. e puSTa che. kRza nathI. tethI ja e ratida-AnaMda kAraka tine utpanna 42vAvA cha. 'ratAvaMgAo' tanA netrAno pratimA sA che. 'asiya kesIo tenA paNa varNana cha. meTale labharAnA 2 // s2|| jIvAbhigamasUtra
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 59 prazirojAH, mRdavaH-komalAH vizadAH-svAbhAvikAgantukamalarahitAH prazastAni zobhanAni asphuTitatva prabhRtIni lakSaNAni yeSAM te prazastalakSaNAH saMvellitaM saMvRtam agram-agrabhAgo yeSAM zekharakakAraNAt te saMvellitAgrAH zirojA-kezA yAsAM tA stathA, 'Isi asogavarapAdavasamuvaTThiyAo' ISadazokavarapAdapasamupasthitAH, ISat-manAka azokavarapAdape-zreSThAzokavRkSe samyag upasthitA AzritA iti IpadazokavarapAdapasamupasthitAH, 'vAmahatthagahi yaggasAlAo' vAmahasta gRhItAgrazAkhAH, vAmahastena gRhItamagram azokapAdapasya zAkhAyA agrabhAgo yAbhi stAstathA, 'IsiM aDDacchikaDakkhaciTThiehiM lUsemANIo iva' ISadaDDAkSikaTAkSaceSTitaimuSNantya iva, Ipat-manAka aDDe tiryag valitam akSi-netraM yeSu kaTAkSarUpeSu ceSTiteSu taiHmuSNantya iba-corayantya iva darzakAnAM manAMsi 'cakkhulloyaNa lesAhiM aNNa maNNaM khijjamANIo iva' cakSurlokanalezairanyonyaM khidyamAnA iva, anyonya parasparaM cakSuSAM netrANAM lokanena avalokanena lezAH saMzleSAstai khidyamAnA iva ayamarthaH evaM tAH tiryagravalitAkSi kaTAkSaiH parakAle haiM 'miuvisayapasatthalakkhaNasaMvellitaggasirayAo' tathA ye keza inake mRdu-komala haiM vizada-svAbhAvika evaM Agantuka mala se vihIna haiM prazasta lakSaNoM se yukta haiM mastaka mukuTa se yukta hone ke kAraNa ina kezoM kA agrabhAga DhakA huA haiM 'IsiM asogavarapAdavasamuvaTiyAo' ye azokavRkSa kA kucha sahArA liye huI khaDI huI hai| 'vAmahatthaggahiyagasAlAo' vAmahasta se inhoMne azoka vRkSa kI zAkhA ke agrabhAga ko pakaDa rakhA hai 'isiM aDDacchikaDakkhaciTTiehiM lUsemANIo iva' apane tirache kaTAkSoM se darzakajanoM ke manako mAnoM ye curA rahI haiN| 'cakkhulloyaNale sAhiM aNNamaNNaM khijjamANIo iva' paraspara ke tirache avalokana se aisA pratIta hotA hai ki mAnoM ye cha. miuvisaya pasatya lakkhaNa saMvellitaggasirayAo' tathA tebhanA / atyaMta kamaLa che. svAbhAvika ane AgaMtuka mela vinAnA che. prazasta lakSaNo vALA che. ane mastakano bhAga muguTothI yukta hovAthI e kezane agrabhAga DhAyeda cha. 'IsiM asogavarapAdamuvaTThiyAo' 22 maza: vRkssne| 2 / 2 / sadhane umeta cha. 'vAmahatthagahiyaggasAlAo' // yathI tesoye azI vRkSanI ajanI mayamA 54 rAmela cha. 'isiM aDacchi kaDakkhacidiehiM lUsemANIo 4 pitAnA tIrtho kaTAkSethI jenArAonA manane jANe te cuMTI rahI che. 'cakhulloyaNalesAhiM aNNamaNNaM khijjamANIo iva' se mInA tI aplokatathI evuM jaNAya che ke jANe e eka bIjAnA saubhAgyanI adekhAIthI jIvAbhigamasUtra
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre sparamavalokamAnA avatiSThante yathA nUnaM paraspara saubhAgyA sahanatastiryagRvalitAkSi kaTAkSaiH parasparaM khidyante iva pratibhAtIti 'puDhavI pariNAmAo sAsayabhAva muvagayAo' pRthivI pariNAmarUpAH zAzvatabhAvamupagatAH / 60 ayaM bhAvaH - imAH zAlabhaJjikAH vijayadvAzvadeva sadAvasthAnAt zAzvatabhAvaM nityatvaM prAptAH nityA ityarthaH, tathA - 'caMdANaNAo' candrAnanAH, candravadAnanaMmukhaM yAsAM tAzcandrAnanAH, yathA pUrNacandraH pUrNimAyAmAlhAdakairguNairlokAn raJjayati tathA imA api zAlabhaJjikAH darzakAnAmAnandajanakatvAt candrAnanA iti vyapadizyate / 'caMdavilAsiNIo' candravilAsinyaH candravad vilasantItyevaM zIlA iti, 'caMdaddhasamaniDAlAo' candrArddhasamalalATAH, candrArddhena - aSTamI candreNa samaM - tulyaM lalATaM yAsAM tAstathA, 'caMdAhiya sommadaMsaNAo' candrAdhikasaumya - darzanAH, candrAdapi adhikaM saumyaM - kAntimaddarzanamAkAro yAsAM tAstathA, 'ukkA iva ujjoemANIo' ulkA - mUlato vicchinnajvaladagnipuJjaivodyotamAnA, 'vijjueka dUsare ke saubhAgya ke asahanabhAva se kheda khinna sI hI ho rahI haiM / 'puDhavI pariNAmAo sAsayabhAvamuvagayAo' ye zAlabhaJjikAeM pRthivI pariNAma upagata haiM-arthAt pArthivakAya hai aura vijaya dvArakI taraha nitya haiM 'caMdANaNAo' inakA mukha caMndramAkA jaisA hai candramAjisa prakAra pUrNimAke dina apane zItalAdi guNoM dvArA darzaka janoM ke citta ko AlhAdita karatA hai usI prakAra ye bhI darzaka janoM ke mana ko mudita karatI haiM 'caMdavilAsiNIo' caMdramaMDala kI taraha ye suzobhita hotI haiM 'caMdaddhasamaniDAlAo' inakA lalATa aSTamI ke candramA ke jaisA suzobhita hai 'caMdAhiya somadaMsaNAo' candrake darzana se bhI adhika inakA darzana hai- arthAt candrake AkAra se bhI inakA AkAra adhika kAntivAlA hai 'ukkA iva ujjoemANIo' ulkA - mUla se hayukta manI rahI che. 'puDhavI pariNAmAo sAsayabhAvamuvagayAo' mA zAsa bhIMjIkAo pRthIvI piraNAma vALI che. arthAt pArthiva zarIra vALI che. bhane vinaya dvAranI bhebha nitya che. 'caMdANaNAo' tekhAnu bhuma caMdramA samAna che. eTale ke caMdramA pUrNimAne divase potAnA zubhra, zItala vigere guNAthI jonArAonA manane AhvAdavALA banAve che. eja pramANe A paNa jonArAmonaa bhanane mAnaM hita ure che. 'caMdavilAsiNIo' caMdrabhAnI prema se suzobhita hoya che. 'caMdaddhasamaniDAlAo' teno lAsa pradeza bATa AmanA caMdramA va che. 'caMdrAhiya somadaMsaNAo' caMdranA darzanathI pazu vadhAre suMdara temanuM darzana che, arthAt caMdra karatAM paNa tenA AkAra vadhAre kAnti yukta jIvAbhigamasUtra
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 61 dhaNamarIcimaradippaMtateya ahiyayarasaMnigAsAo' vidyuddhanamarIci sUryadIpyamAna tejo'dhikatarasannikAzAH, vidyuto ye dhanA bahulatarA marIca yastebhyaH yacca sUryasya dIpyamAnamanAvRtaM tejastasmAdapi adhikataraH sannikAzaH-prakAzo yAsAM tAstathA, 'siMgArAgAracAruvesAo' zRGgArAkAracAruveSAH, zaGgAro maNDanabhUSaNavizeSastatpradhAna AkAra AkRti ryAsAM tAH zRGgAkArAH cAru:-sundaro vepo nepathyaM yAsAM tAH cAru veSAH, zRGgArAkArAzca cAruveSAzceti zRGgArAkAracAruveSAH, 'pAsAIyAo4' prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH prtiruupaaH4|| 'teyasA atIva atIva' tejasA-prakAzena atIvAtIva-atizayena 'uvasobhemANIo uvasobhemANIo ciTaMti' upazobhamAnA upazobhamAnA stiSThanti / 'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalu dvArasya 'ubhayo pAsiM' ubhayoH pArzvayoH 'duhato nisI. hiyAe' dvidhAto dviprakArAyAM naiSedhikyAm 'do do jAlakaDagA pannattA' dvau dvau jAlakaTako prajJaptau-kathitau 'te Na jAlakaDagA savvarayaNAmayA acchA jAva vicchinna jAjvalyamAna agni puna-ke jaisI ye camakIlI hai 'vijju dhaNamarIcimUradIppaMtateya ahiyayarasaMnigAsAo' inakA prakAza vijalI kI sAndramarIciyoM se aura anAvRta sUrya ke teja se bhI adhi. katara hai 'siMgArAgAra cAravesAo' inakI AkRti zRMgAra pradhAna haiisI se inakAveza cAru-suhAvanA haiM 'pAsAIyAo4' ataHye prasAdIya haiM darzanIya haiM abhirUpa haiM aura pratirUpa haiM 'teyasA atIva 2 uvasobhemANIo 2 ciTThati' isa taraha ye apane teja se prakAza se-atyanta suzobhita hotI huI vijayadvAra kI ora donoM ora kI naiSedhikI meM khaDI huI haiM 'vijayassa gaM dArassa ubhayo pAsiM duhato nisIhiyAe do do jAlakaDagA pannattA' vijayadvAra kI donoM ora kI donoM naiSedhicha. 'ukkAiva ujjoemANIo' bhuma pAjIthI hAyesa pakSyamAna mani cunAvI se yAdI. cha. 'vijjudhaNamarIci sUradIppaMtateyaahiyayara saMnigAsAo' tena pra4 vireInA zithI mane nahIM aaye| sUrya nA tethI 55 padhAre cha. 'sIMgArAgAracAruvesAo' ten| 24 / 2 // 2 pradhAna cha. bhane tethii| ten| ve yA3 4tA su2 mane soDAmaNo cha. 'pAsAIyAo' tethI ja teo prAsAdIya che. darzanIya che. abhirUpa che ane pratirUpa che. 'teyasA atIva atIva upasobhemANIo2 ciTuMti' tethI teso potAnA tethI prakAzathI atyaMta suzobhita rIte vijaya dvAranI bane naidhikImAM ubhI rahe 2. 'vijayassa NaM dArassa ubhao pAsiM duhao nisIhiyAe do do jAlakaDagA quttA' vijaya dvAranI banne taraphanI beu naidhikAomAM babbe jAla kaTako jIvAbhigamasUtra
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre paDirUvA' te khalu jAlakaTakAH sarvaratnamayA acchA yAvat prtiruupaaH| 'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalu dvArasya 'ubhayopArsi' ubhayoH pArzvayoH 'duhao NisIhiyAe' dvidhAto dviprakArAyAM naiSedhikyAm 'do do dhaMTAparivADIo pannatAo' dve dve dhaNTAparipATa yau prajJapte-kathite 'tAsiNaM dhaMTANaM' tAsAM khalu dhaNTAnAm 'ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' ayam-anantarasvarUpakaH etAvadrapo vakSyamANasvarUpo varNAvAso varNakanivezaH prajJaptaH-kathitaH 'taM jahA' tadyathA-'jaMbUNada maIo dhaMTAo' jAmbUnadamayyo dhaNTAH 'vairAmaIo lAlAo' vanamayyolAlAH 'NaNA maNimayA dhaMTApAsagA' nAnAmaNimayA dhaNTApArthAH, 'tavaNijjamaIo saMkhalAo' tapanIyaH-suvarNastanmayyaH zaGkhalAH yAsu ghaNTA avalambitA stiSThanti, 'rayayAmaIo rajjUo' rajatamayyo rajjvaH dhaNTAvAdanArtha yA lAlAsu kAoM me do do jAlakaTaka kahe gaye haiN| 'te NaM jAlakaDagA savvarayaH NAmayA acchA jAva paDirUvA' ye saba jAla kaDaka sarvaratnamaya haiM acchaAkAza aura sphaTikake samAna atisvaccha haiN| yAvat pratirUpa haiN| 'vijayassaNaM dArassa ubhayopAsiM duhao nisIhiyAe do do ghaMTAparivADIo' usa vijayadvArakI donoM ora kI donoM naiSedhikAoM meM do do dhaMTAo kI paripATI-katAra hai / 'tAsiNaM dhaMTANaM' una ghaMTAoM kA 'ayameyArUve-vaNNAvAse paNNate' ina dhaMTAoM kA varNana isa prakAra se hai-'taM jahA' jaise 'jaMbUNamaIo dhaMTAo' ye saba dhaMTAeM suvarNamaya hai / 'vairAmaIo lAlAo' ina meM jo lAlAeM haiM / veM bajraratnamaya haiM / 'NANAmaNimayA dhaMTApAsagA' aneka maNiyoM ke bane hue dhaMTApAdava haiN| 'tavaNijjamaIo saMkhalAo' dhaMTAoM kI sAMkaleM tapanIya suvarNa kI banI huI hai| 'rayaNAmaIo rajjUo' rajatamaya rajjueM haiM-arthAt dhaMTA bajAne vAma yAda cha. 'teNaM jAlakaDagA savya rayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' 2 // tamAma jAlakaTaka sarva ratnamaya che. a7 AkAza ane sphaTikanI jema atyaMta 217 nibhA che. yAvat prati35 cha. 'vijayamsa NaM dArassa umao pAsiM o nisIhiyAe do do ghaMTA parivADIo' . vi045 dvAranI bhanne kAnunI ma nadhisabhA 17 vaTAmAnI paripATI na . 'tAsiNaM ghaMTANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' ko ghaTAyAnuna 2 // pramANenu cha. 'taM jahA' bhale 'jaMbUNadamaIo ghaMTAo' se tamAma ghaTA supA bhaya che. 'varAmaIo lAlAo' tamo saasmmaa-sos| che te 102tnamaya che. 'NANAmaNiyA ghaMTA pAsagA' bhane bhaNiyonA bhanera Tara pAya che. 'tavaNijjamaIo saMkhalAo' sAmAnI sAMtapanIya suvarNanI mane cha. 'rayaNAmaIo rajjUo' 24tamaya jIvAbhigamasUtra
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 63 baddhAstiSThanti 'tAo NaM dhaMTAo tAH khalu dhaNTAH 'ohassarA' odhasvarA-odhena pravAheNa svaro yAsAM tAH odhasvarAH, ekavAraM vAditAnAM dhaNTAnAM svaradhvani bahukAlaM yAvacchyate, 'mehassarAo' medhasvarAH medhasyeva atidI? gambhIraH svaro yAsAM tAH medhasvarAH, 'haMsassarAo' haMsasvarAH haMsasyeva madhuraH svaro yAsAM tAH haMsasvarAH, 'kocassarAo' krauJcasvarAH, krauzcasya-pakSivizeSasyeva svaraH komalo yAsAM tAH krauJcasvarAH, 'NaMdissarAo' nandisvarAH 'NaMdidhosA' nandighoSAH, dvAdazatUryasaMdhAto nandiH nandivad dhoSo ninAdo yAsAM tAH nandighoSAH 'sIhassarAo' siMhasvarAH siMhagarjanAvatsvaro yAsAM tAstathA, etAdRzyaH satyaH ke liye lAlAoM meM jo DorI baMdhI huI hai, vaha cAMdI kI banI huI hai 'tAo NaM dhaMTAo ohassarA mehassarAo haMsassarAo koMcassarAo NaMdissarAo sIhassarAo maMjussarAo sussarAo sussaraNigghosAo' ina dhaMTAoM kA svara AvAja ekavAra bajAne para bahuta dera taka sunane meM AtI rahatI hai isaliye inheM odhasvarabAlA kahA gayA hai vaha unakA svara medha kA svara bajate samaya jaisA gaMbhIra hotA hai vaisA hai isaliye inheM medhasvara jaisA kahA gayA hai| vaha unakA svara haMsake svara jaisA dhIre2 kama hotA huA madhura ho jAtA hai, isalie inheM haMsasvara jaisA kahA gayA hai| inakA vaha svara krauMca pakSI ke jaisA dhIre2 phira komala ho jAtA hai, isaliye inake svara ko krauMcapakSI ke svara jaisA kahA gayA hai naMdidhoSa-dvAdaza-turyoM ke saMghAta ke svara jaisA vaha svara hotA hai, isaliye usa svara ko naMdighoSa jaisA kahA gayA hai| siMha kI dariye che. arthAt ghaMTa vagADavA mATe temAM je dariye bAMdhavAmAM Avela che te yAMnI manAveta . 'tAo NaM ghaMTAo ohassarAo, mehassarAo, haMsassarAo koMcassarAo, NaMdissarAo, sIhassarAo, maMjussarAo, surasarAo, sussaraNigdhosAo' e ghaMTAone avAja ekavAra vagADavAthI ghaNA vakhata sudhI sAMbhaLavAmAM Ave che. arthAt saMbhaLAya che. tethI tene oghasvara vALA kahela che. eno svara vAgatI vakhate meghanA svara jevo gaMbhIra hoya che. tethI tene meghasvara je kahela che. teone svara haMsanA svaranI jema dhIre dhIre kama thatA thata madhura thaI jAya che. tethI ene haMsasvara je kahevAmAM Avela che. teone e svara kaucakSinA svara jevo dhIre dhIre pAcho kemaLa banI jAya che tethI enA svarane krauMcapakSInA svara je kahela che. naMdighoSa bAra turainA samudAyanA svara jevo e svara hoya che. tethI e svarane naMdighoSa jevo kahela che. siMhanI garjanA je eone svara hoya che, tethI ene siMha svara jIvAbhigamasUtra
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 'maMjussarA' maJjusvarAH maJjuH-priyaH svaro yAsAM tAH maJjusvarAH 'maMjudhosA' majudhoSAH, majuH-priyaH dhoSo ninAdo yAsAM tAstathA, kiMbahunA 'sussarAo' musvarAH su-suSThu svaro yAsAM tAH susvarAH 'sussaraNigdhosAo' 'susvaranirghoSAH 'te paese' tAn pradezAn 'orAleNaM maNuNNeNaM' udAreNa-sphAreNa manojJenamanasa AhyAdajanakena 'kaNNamaNaNivyuikareNaM saheNaM jAva ciTThati' karNamanonirvRttikaraNa zabdena yAvaditi sarvataH samantAt ApUrayantyaH2 AtIvAtIva zriyA upazobhamAnA upazobhamAnA stiSThantIti / _ 'vijayassa NaM dArassa ubhayopAsiM' vijayasya khalu dvArasyobhayoH pArzvayoH 'duhato NisIhiyAe' dvidhAto-dviprakArAyAM naipedhikyAm 'do do vaNamAlAparivADIo paNNattAo dve dve vanamAlAparipATayau prajJapte-kathite 'tAo NaM vaNamAlAo' tAH khalu vanamAlAH 'NANA dumalayAkisalayapallavasamAkulAo' garjanA ke jaisA vaha unakA svara hotA hai| isaliye use siMhasvara jaisA kahA gayA hai / una dhaMTAoM kA vaha svara sunane meM baDA priya mana ko suhAvanA pratIta hotA hai tathA kAnoM ko baDA hI pyAra lagatA hai| isa sambandha meM adhika kyA kahA jAve ve saba dhaMTAeM isa taraha acche svara vAlI aura acche nirghoSavAlI hai 'te paese orAleNaM maNNuNeNaM kaNNamaNamaNivvuikareNa saddeNa jAva ciTThati' ve apane karNa aura manojJa zabda se-AvAja se-yAvat dizA aura vidizA ke pradezoM ko vAcAlita karatI huI viziSTa zobhA saMpanna banI huI haiN| 'vijayassa NaM dArassa ubhayopAsiM duhao NisIhiyAe do do vaNamAlAparivADIo paNNattAo' usa vijayadvAra kI donoM ora kI donoM naiSedhikAoM meM do do vanamAlAoM kI katAra hai 'nnaannaadumje kahela che. e ghaMTAone svara sAMbhaLavAmAM ghaNo ja priya ane manane AlhAda kAraka jaNAya che. tathA kAnAne ghaNeja prItikara hoya che. e saMbaM, dhamAM vadhAre zuM kahevAya ? te badhIja ghaMTAo A uparoktarIte suMdara svara pANI bhane su42 niSi vANI che. 'te paese orAleNaM maNuNNeNaM kaNNamaNa NivvaikareNaM saddeNaM jAva ciTuMti' se pradezamA zrotAmonA 4 mane bhanane atyaMta AnaMda ApanAra udAra ane manejJa zabdathI-pitAnA avAjathI cAvata dizA ane vidizAnA bhU bhAgane vAcAlita karatI thakI vizeSa prakAranI zAmAthI yuta anesa cha. 'vijayassa NaM dArassa ubhao pAsiM duhao NisIhiyAe do do vaNamAlA parivADIo paNNattAo' ye vinya dvAranI bhanne mAnunI santa neSedhitImA ye vanamAmAnI 2 DAvAnu huM che. 'NANAdumalayA jIvAbhigamasUtra
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.55 jaMbUdvIpadvArasaMkhyAdi nirUpaNam 65 nAnAdrumalatA kisalayapallavasamAkulAH nAnAdrumANAM nAnAlatAnAM ca ye kisalaya rUpA atikomalAH pallavAstaiH samAkulAH saMmizrAH 'chappayaparibhujjamANakamalasobhaMtasassirIyAo' SaTpadaparibhujyamAnakamalazobhamAnasazrIkAH, SaTpadaiHbhramaraiH paribhujyamAnAni yAni kamalAni taiH zobhamAnAH ataeva sazrIkA:zobhAtizayatAM prAptAH 'pAsAIyAo4' prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH, pratirUpA 'te paese' tAn pradezAn 'urAleNaM jAva gaMdheNaM ApUremANIo2 ciTuMti' udAreNa yAvat-manojJena dhrANamanonivRtikaraNa gandhena sarvataH samantAt ApUrayantyaH2 atIvAtIvazriyA upazobhamAnAH2 tiSThantIti ||suu055|| mUlam-vijayassa NaM dArassa ubhayo pAsiM duhao NisI hiyAe do do pagaMThagA pannattA, te NaM pagaMThagA cattAri joyagAiM AyAmavikkhaMbheNaM do joyaNAI bAhalleNaM savvarayaNAmayA acchA jAva pddiruuvaa| tesi NaM payaMThagANaM uri patteyaM patteyaM pAsAyavaDeMsage pannatte, te NaM pAsAyaDiMsagA cattAri joyaNAI uDUM uccatteNaM do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM abbhulayA kisalayapallavasamAkulAo' yaha vanamAlAeM aneka vRkSoM aura anekalatAoM ke kisalayarUpa pallavoM se komala 2pattoM se yukta hai 'chappayaparibhujamANakamalasobhaMtasassirIyAo' bhramaroM dvArA bhujyamAna kamaloM se suzobhita haiM ataeva ye zobhAtizayavAlI haiM 'pAsAIyAo4' prAsAdIya hai, darzanIya haiM abhirUpa hai pratirUpa hai 'te paese urAleNaM jAva gaMdheNaM ApUremANIo2 ciTuMti' ye apanI udAragaMdha se jo ki dhANa aura mana ko zAnti pradAna karatA hai samasta dizAoM aura vidizAoM ke bhUpradezoM ko gaMdha se bhara kara sugaMdhita karatI rahatI haiM ||suu0 55 // sisalayapallavasamAkulAo' 2 // vanabhAnAmA bhane vRkSa mane ane: satAsAnA sisaya 35 58sayothI arthAt zubhAzubhama pAnAthI yukta cha. 'chappaya. paribhujjamANakamalasobhaMtasassirIyAo' jayamAna thatA abhaya dvArA mavAyesa bhajAthI suzAlita cha. tethii| ye zomAna atizaya vANI che. 'pAsAIyAo' 4 prAsAhIya che. zanAya che. mali35 cha. ane prati35 che. 'te paese urAleNaM jAva gaMdheNaM ApUremANIo ApUremANIo ciTuMti' ko potAnA hA2 madhathI je nAka ane manane zAMtI ApanAra che, saghaLI dizA ane vidizAe nA mULa pradezane gaMdhathI bharIne sugaMdhavALo banAvatA rahe che. 55 che jI09 jIvAbhigamasUtra
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ 66 jIvAbhigamasUtre yamUsiya pahasiyAviva vivihamaNirayaNabhatticittA vAudbhUya vijayavejayaMtI paDAgachattAtichattakaliyA tuMgA gagaNatalamaNulihaMta siharA jAlaMtararayaNapaMjarummiliyavvamaNikaNagadhUbhiyAgA viyasiyasayapatta poMDarIyatilagarayaNaddhacaMda cittA NANAmaNimayadAmAlaMkiyA aMto ya bAhiM saNhA tavaNijjaruila vAluyapatthaDA suhaphAsA sassirIvarUvA pAsAIyA 4 / tesi NaM pAsAvaDiMsagANaM ulloyA paumalayA jAva sAmalayA bhatticittA savvatavaNijjamayA acchA jAva paDiruvA / tesi NaM pAsAyavarDisagANaM patteyaM patteyaM aMto bahusamaNijje bhUmibhAge pannatte, se jahA NAmae AliMgapukkharei vA jAva maNIhiM uvasobhie, maNINaM gaMdho vaNNo phAso ya neyavvo / tesi Na bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM maNipeDhiyA pannattA, tAo NaM maNipeDhiyAo joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM addhajoyaNaM bAhalleNaM savvarayaNAmaIo jAva paDi - ruvAo / tAsi NaM maNipeDhiyANaM uvariM patteyaM patteyaM sIhAsaNe pannate, tesi NaM sIhAsaNANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte, taM jahA - tavaNijamayA cakkavAlA rayayAmayA sIhA sovaNNiyA pAdA NANAmaNimayAI pAyapIThAI jaMbUNayamayAI gattAI vairAmayA saMdhI NANAmaNimae vecce, te NaM sIhAsaNA ihAmiya usabha jAva paumalayabhatticittA sasArasArovaiya vivihamaNirayaNapAyapIThA, accharagamiumasUraga navatayakusaMtalicca sIhakesarapaccutthatAbhirAmA uvaciya khomadugullayapaDicchAyaNA suviraiyarayattANA rattaMsuyasaMvuyA surammA AINagarUyabUraNavaNIya tUlamauyaphAsA mauyA pAsAIyA 4 / tAsi NaM sIhA jIvAbhigamasUtra
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 56 vijayadvArasya pAzrvayorvarNanam saNANaM upiM patteyaM patteyaM vijayase pannatte, te NaM vijayasA seyA saMkhakuMdadgaraya amayamahiya pheNapuMjasaMnigAsA savvarayaNA mayA acchA jAva paDirUvA // tesi NaM vijayasANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM kuMbhikkAmuttAdAmA pannattA, te NaM kuMbhikAmuttAdAmA annehiM cauhiM cauhiM tadaddhucca pamANamete hiM addhakuMbhikehiM muttAdAmehiM savvao samaMtA saparikkhittA, te NaM dAmA tavaNijalaMbUsagA suvaNNapayaragamaMDiyA jAva ciTThati, tesi NaM pAsAyavaDiMsagANaM upi bahave aTTamaMgalagA pannattA sotthiya taheva jAva chattA ||suu0 56 // chAyA - vijayasya khalu dvArasya ubhayoH pArzvayo dvighAto naiSedhikyAM dvau dvau prakaNThako prajJaptau, te khalu prakaNThakA catvAri yojanAni AyAmaviSkambheNa dve yojane bAhalyena sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH / teSAM khalu prakaNThakAnAmupari pratyekaM pratyekaM prAsAdAvataMsakAH prajJaptAH, khalu prAsAdAvataMsakazcitvAri yojanAni Urdhvamucaistvena, dve yojane AyAmaviSkambheNa, abhyudgatotsRtaprahasitA iva vividhamaNiratnabhakticitrA vAtoddhRta vijaya vaijayantIpatAkA chatrAticchatrakalitAH tuGgA gaganatalAjulikhacchikharA jAlAntararatna -paJjaronmilitA iva maNikanakastUpikAH vikasitazatapatra puNDarIka tilakaratnArdhacandra citrAH nAnAmaNimayadAmAlaGkRtAH, antarbahizca zlakSNAH, tapanIyaruciravAlukAprastaTAH sukhasparzAH sazrIkarUpAH prAsAdIyA: 4 / teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAm ullokAH padmalatA yAvat zyAmalatA bhakticitrAH sarvatapanIyamayA acchA yAvatpratirUpAH / teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAM pratyekaM pratyekam antarbahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH tad yathA nAmakaH, AliGga-puSkaramiti vA yAvanmaNibhirupazobhitaH maNInAM varNo gandhaH sparzazca jJAtavyaH / teSAM khalu bahusamaramaNIyAnAM bhUmibhAgAnAM bahumadhyadezabhAge pratyekaM pratyekaM maNipIThikA prajJaptA, tAH khalu maNipIThikA: yojanamAyAmaviSkambheNa, arddhayojanaM bAhalyena sarvaratnamayya yAvat pratirUpAH, tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari pratyekaM pratyekaM siMhAsanaM prajJaptam, teSAM khalu siMhAsanAnAmayametAvadrayo varNAvAsaH prajJaptaH, tadyathA - tapanIyamayAH cakravAlAH, rajatamayAH siMhAH sauvarNikAH pAdAH nAnAmaNimayAni pAdapIThakAni jambUna damayAni gAtrANi, bajramayyaH sandhayaH, nAnAmaNimayaM vyUtam, tAni khalu siMhA jIvAbhigamasUtra 67
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre sanAni, IhAmRgavRSabha yAvat padmalatA bhakticitrANi sasArasAropacitavividhamaNiratnapAdapIThAH AstarakamRdumasarakanavatvaka kuzAntaliptasiMhakesarapratyavasRtAbhirAmANi upacitakSaumadukUlapraticchAdanAni suviracitarajastrANAni raktAMzukasaMvRtAni suramyANi AjinakarUtabUranavanItatUlamRdukasparzAni, mRdukAni prAsAdIyAni4 / teSAM khalu siMhAsanAnAmupari pratyekaM pratyekaM vijayadRSyaM prajJaptam, tAni khalu vijayadRSyANi zvetAni zaGkhakundadakarajo'mRtamathitaphenapuJjasannikAzAni sarvaratnamayAni acchAni yAvatpratirUpANi / teSAM khalu vijayadRSyANAM bahumadhyapradezabhAge pratyekaM pratyekaM vanamayA aGkuzAH prajJaptAH, teSu khalu vajramayeSu aGkuzeSu pratyekaM pratyekaM kumbhAgraM muktAdAma prajJaptam / tAni khalu kumbhAgrANi muktAdAmAni anyaizcaturbhizcaturbhistadarbhocapramANamAtrairardhakumbhAg2a muktAdAmabhiH sarvataH samantAt saMparikSiptAH tAni khalu dAmAni tapanIyalambUsakAni suvarNapratarakamaNDitAni yAvat tiSThanti / teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAmupari bahUni aSTASTamaGgalakAni prajJaptAni sauvastika yAvat tathaiva chatrANi ||suu0 55 // ___TIkA-'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalu dvArasya 'ubhayo pAsiM' ubhayoH pArzvayoH 'duhao Ni sIhiyAe' dvidhAto-dviprakArAyAM naiSedhikyAm 'do do pagaMThagA pannattA' dvau dvau prakaNThako prajJaptI-kathito,prakaNThako nAma pIThavizeSa: taduktam-'prakaNThau pIThavizeSauM' 'te NaM pagaMThagA' te khalu prakaNThakAH 'cattAri joyaNAI AyAmavikkha bheNaM' catvAri yojanAni AyAmaviSkambheNa-AyAmavikambhAbhyAmityarthaH / 'do joyaNAI bAhalleNaM' dve yojane bAhalyena sthaulyenetyarthaH 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' sarvaratnamayAste prakaNThakAH acchAH 'vijayassa gaM dArassa' ityAdi TIkArtha-vijayassa NaM dArassa ubhayo pAsiM duhao NisIhiyAedo do pagaMThagA paNNattA' vijayadvAra kI donoM ora kI donoM naiSedhikAoM meM do do prakaNThaka hai| pIThavizeSa kA nAma prakaNThaka hai 'tesiNaM pagaMThagA cattAri joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM do joyaNAI bAhalleNaM' ye pIThavizeSarUpa prakaNThaka cAra yojana ke lambe cauDe haiM aura moTAI meM 'vijayarasa NaM dArassa' tyAha TI -'vijayassa NaM dArarasa ubhao pAsiM duhao NisIhiyAe do do pagaMThagA paNNattA' vinya nAmanA dAnI bhanne mAnunI bhanne naiSedhinIyomA madhye / che.pIvizeSanu nAma 544 cha. 'tesiM NaM pagaMThagA cattAri joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM do joyaNAI bAhalleNaM' 4 pI vizeSa 35 yAra yojanA A para che. mane meM yojanA gherAvA che. 'savvarayaNAmayA' jIvAbhigamasUtra
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.56 vijayadvArasya pArzva yorvarNanam 69 AkAzasphaTikavadati svacchA yAvat pratirUpAH, 'tesi NaM pagaMThagANaM uvari teSAM khalu prakaNThakAnAmupari-UrdhvabhAge 'patteyaM patteyaM pAsAyavaDeMsage paNNatte' pratyekaM pratyeka prasAdAvataMsakaH prajJaptaH-kathitaH, tatra prAsAdAvataMsako nAma prAsAdavizeSaH prAsAdA. vataMsaka iva zekharaiva bhAti yaH sa praasaadaavtNskH| 'te gaM pAsAyavaDiMsagA' te khalu prAsAdAvataMsakAH, 'cattAri joyaNAI uDUM uccatteNaM' catvAri yojanAni Urdhvamuccaistvena 'do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' dve yojane AyAmaviSkambheNa 'abbhuggayamUsiya pahasiyAviva' abhyudgatotsRta prahasitA iva, abhyudgatAH-abhi-Abhimukhyena udgatA unnatAH sarvato vinirgatAH utsRtAH prabalata yA sarvAsu dikSu prastAH dhavalatvena prahasitA iva tiSThantItyarthaH / 'vivihamaNirayaNabhatticittA' vividhamaNiratnabhakticitrAH, vividhAH-anekaprakArakA maNaya:-candrakAntaprabhRtayaH yAni ca do yojana ke haiN| 'saccararayaNAmayA' ye prakaMThaka sarvAtmanA vajraratnamaya hai 'acchA jAva paDirUvA' AkAza aura sphaTika ke samAna atisvaccha hai yAvat pratirUpa hai 'tesiM NaM pagaMThagANaM uvari' ina prakaMThakoM ke upara-UrdhvabhAga meM-'patteyaM2' alaga alaga 'pAsAyavaDeMsage pannatte' prAsAdAvataMsaka kahA gayA hai| jo prAsAdoM ke bIca meM mukuTa ke jaisA pratIta hotA hai, vaha prAsAdAvataMsaka hai / 'te NaM pAsAyaDiMsagA' ye prAsAdAvataMsaka 'cattAri joyaNAI uDU uccateNaM' cAra yojana ke UMce aura 'do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' do yojana ke lambe cauDe kahe gaye haiN| 'abbhuggayamUsiya pahasiyAviva' ye prakaMThaka abhyudgata prabhAvAle samasta dizAoM meM phaile hue se evaM haMsate hue se-pratIta hote haiN| 'viviha maNirayaNabhaticittA' aneka prakAra kI candrakAnta Adi maNiyoM kI aura karketanAdi ratnoM kI racanA se ye eka rUpa ho mA sAre bhaya hAya che. 'acchA jAva paDirUvA' mA bhane 22TimaNinI ma 2527-2matyata ni cha. yAvat prati35 cha. 'tesiMNaM pagaMThagANaM uvari' / prajanI 052 'patteyaM patteya' PAL PAL 'pAsAyavaDeMsage vaLa' prAsAdAvataMsaka kahevAmAM Avela che. je prAsAdamAM mukuTo jevA jaNAya cha. te prAsAhAta sa4 4upAya che. 'teNaM pAsAyaDiMsagA' me mA prAsAdAsa 'cattAri joyaNAI uDDha ucca teNe' yA2 yonanI yA 40 // mane do joyaNAI AyAmavikhaMbheNaM' me yonI 5 paDA // 4 // cha. 'abbhuggaya masiya pahasiyAviva' se thA / unnata amApa sI hizAyAmA 3 // gayesA vA ane usatA na DAya tevA pAya che. 'viviha maNirayaNa bhatticittA' yandrata vigere bhAyo bhane tana vigere 2 auii ane: jIvAbhigamasUtra
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ 70 jIvAbhigamasUtre ratnAni karketanAdIni teSAM bhaktibhiH-vicchittibhizcitrA:-anekarUpA Azcaryavanto vA, 'vAuddhRya vijayave jayaMtI paDAgacchattAticchattakaliyA' vAtoddhRta vijayavaijayantIpatAkacchatrAticchatrakalitAH, bAtenoddhRtAH-vAyunA kampitAH vijayaHabhyudayastatsaMsUcikAH vaijayantI nAmnyo yAH patAkAH, athavA-vijayA iti vaijayantInAM pArzvakAH, kathyante tatpradhAnA vaijayantyo vijayavaijayantyaH patAkA stAeva vijayavaijayantyaH chatrAticchatrANi-uparyupari vidyamAnAni chatrANi taiH kalitA iti, / 'tuMgA' tuGgA uccA uccaistvena caturyojanapramANatvAt, ata eva 'gaganatalamanulihaMta siharA gaganatalAnulikhacchikharAH, gaganatalam-AkAzatalam anulikhanti-spRzanti zikharANi yeSAM te tathA, 'jAlaMtararayaNapaMjarummiliyavya' jAlAntararatnapaJjaronmIlitA iva, jAlAni-lokaprasiddhAni tadantareSu viziSTazobhAnimittaM ratnAni yeSu te jAlAntararatnAH tathA paJjarAdunmIlitA iva-bahikara bhI aneka rUpavAle pratIta hote haiM / AzcaryakAraka jJAta hote haiM 'vAudadhayavijayavejayaMtIpaDAgacchattAticchattakaliyA' ye prakaMThaka vAya se kaMpita evaM vijaya kI saMsacika jo vaijayantI nAmakI patAkAeM haiM una se evaM tarake Upara rahe hue chatrAtichatroM se yukta hai 'tuMgA' bahuta Uce haiM kyoMki inakI UMcAI 4 yojana kI kahI gaI hai ataeva ye aise jJAta hote haiM ki 'gaganatalamaNuliMhatasiharA' mAnoM inakA zikhara AkAzatala ko hI sparza kara rahA hai| 'jAlaMtararayaNapaMjarummiliyava tathA ina meM jo jAliyAM lagI huI haiM una meM viziSTa zobhAsaMpAdana ke nimitta bIca meM ratna lage hue hai ataH ye aise mAlUma dete haiM ki mAnoM inheM abhI2 piMjarA ke bhItara se bAhara nikAlA gayA prakAranI racanAthI eka rUpa hovA chatAM paNa aneka rUpavALA jaNAya cha. arthAta atyaMta mAzcaya // 24 bhAvavAya che. 'vAuddhRya vijaya vejayaMtI paDAgacchattAticchattakaliyA' se / 5vanathI pita tathA vinyane sUcita karavAvALI je vaijayanti nAmanI patAkAo che tenAthI tathA upara 2hesA chAtirachatrothI yukta che. 'tugA' satyatayA cha. ubha-tenI yA 4 yA2 yonanI 4Ama mAvesa cha. tethI se sevA kAya cha OM 'gagaNata lamaNulihaMtasiharA' and : tenA zipa2542tane 25deg 42 // 2 // na hAya tama ya . 'jAlaMtararayaNa paMjarummiliyavva' tathA tamA jiyo lAgelI che, temAM vizeSa prakAranI zobhA mATe vacamAM vacamAM ratna lagADavAmAM Avela che. tethI e evA jaNAya che ke jANa ene hamaNAMja pAMjarAmAMthI bahAra kahADavAmAM Avela che. vAMsa vigerethI banAvavAmAM Avela pAMjarAnI jIvAbhigamasUtra
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.56 vijayadvArasya pArzva yorvarNanam 71 kRtA iva, yathAhi kimapi vastuvaMzAdimaya pracchAdana vizeSAdvahiSkRtamatyantamavi STacchAyaM bhavati, evaM te'pi prAsAdAvataMsakAH prakAzitaprabhAvantaH santIti / 'maNikaNagadhUbhiyAgA' maNikanakastUpikAH, tatra maNikanakamayyaH stUpikA:zikharANi yeSAM te tathA, tathA-'viyasiyasayapattapoMDarIyatilagarayaNaddhacaMdacittA' vikasitazatapatrapauNDarIkatilakaratnAdardhacandracitrAH vikasitAni yAni zatapatrANi puNDarIkANi ca dvArAdau pratikRtitvena sthitAni tilakaratnAni bhityAdiSu puNDavizeSA ardhacandrAzca dvArAdiSu taizcitrAH nAnArUpA AzcaryabhUtA vA iti, 'NANAmaNimayadAmAlaMkiyA' nAnAmaNimayadAmAlaMkRtAH, nAnA-anekaprakArakA ye candrakAntAdi maNayaH tanmayAni yAni dAmAni-kusumamAlAH tairalakRtAniupazobhitAnIti, "aMto bAhi ca saNhA' antabehizca zlakSNA:- zlakSNa pudgalaskandhayuktAH, 'tavaNi jaruila bAluyapatthaDagA' tapanIyarucirabAlukAprastaTAH, ho vaMzAdikI paMcoM se nirmita piMjarAdi ke bhItara jo vastu rakhI rahatI hai usakI chAyA-phIkI nahIM paDatI hai, isI taraha se ina jAliyoM meM jo ratna lage hue haiM unase inakI kAnti baDha gaI hai-ataH inheM sUtrakArane isa prakAra se upamita kiyA hai 'maNikaNagathUbhiyAgA' ina ke upara jo zikhareM haiM ve maNiyoM kA aura suvarNa ke bane hue haiM 'viyasiyasayapattapoMDarIyatilagarayaNaddha caMdacittA' inake dvAra pradeza meM vikasita zatapatroM ke zatapatravAle kamaloM ke aura puNDarIkoM ke citra bane hue hai bhItoM meM tilaka ratna jaDe hue hai aura ardha candra ke citra khIMce hue hai 'NANAmaNimayadAmAlaMkiyA' ye prakaThaka aneka maNiyoM kI banI huI mAlAoM se alaMkRta bane hue haiM 'aMto bAhiMca sahA' bhItara aura bAhara ye cikane haiM / ilakSaNa pudgaloM se yukta hai 'tavaNijjavAlayapatthaDagA' inake bhItara tapanIya suvarNakI aMdara je vastu rAkhela hoya che, tenI chAyA phIkI paDatI nathI. eja rIte e jALImAM je ratno lagADelA che, tenAthI tenI kAMtI ghaNIja vadhelI jaNAya che. tethii| sUtrA2 tene mArIte 5 mApeTA cha 'maNikaNagathUbhiyAgA' tenA 12 zipa cha, te bhaNiyona mane sonAnA manAvesa cha. 'viyasiyasaya pattapoMDarIyatilagarayaNaddhacaMdacittA' tenA 2 pradezamA visita thayezatapatrAnA zatapatrAvALA kamaLa ane puMDarIkenA citra citrelA che. tathA temAM tilaka to cha. tabha01 2. yadrA2 citro meyesA che. 'NANAmaNimaya dAmAlakiyA' mA ch| mane prAranA maNiyothI manAvesa bhAjAmAthI malA kRta 42 // cha. 'aMto bAhica sahA' ko maha2 mane pa2 zivache. jIvAbhigamasUtra
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72 jIvAbhigamasUtre tatra tapanIyaM - suvarNa tena yuktam ataeva ruciraM bAlukAyA::- sikatAyAH prastaTam prataro yeSu te tathA, 'suhaphAsA' zubhasparzAH sukhasparzA vA 'sassirIyakhvA' sazrIkarUpAH 'pAsAdIyA4' prAsAdIyAH darzanIyA abhirUpAH pratirUpA iti // 'tesi NaM pAsAyavarDisagANaM teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAm ' ulloyA paumalayA jAva sAmalayA bhatticittA' ullokAH padmalatA yAvat zyAmalatA bhakticitrAH, tatra ullokAH prAsAdAnAmuparitanabhAgAH padmalatA yAvat zyAmalatA bhakticitrAH, yAvatpadena - azokacampakacUtavanavAsantikAtimuktakakundalatAnAM saMgrahaH / tathA - 'savvatavANajamayA' sarvatapanIyamayAH sarvAtmanA suvarNapradhAnA ityarthaH 'acchA jAva paDivA' acchA yAvatpratirUpAH / bAlukA bichI huI hai / ataeva 'suhaphAsA' inakA sparza atyaMta sukhajanaka hai / 'sassirIyatvA' inakA rUpa lubhAvanA hai ye prAsAdAvataMsaka- 'prAsAdIya' darzanIya abhirUpa aura pratirUpa vizeSaNoM vAle haiM / 'tesiNaM pAsAyavaDiMsagANaM' ina prAsAdAvataMsakoM ke 'ulloyA paumalayA jAva sAmalayAbhatticittA' ulloka - upara ke jo bhAga hai padmalatAoM kI racanA ke jo citra hai azokalatAoM kI racanA ke jo citra hai campakalatAoM kI racanA ke jo citra hai cUtalatAoM kI racanA ke jo citra hai vanalatAoM kI racanA ke jo citra hai aura vAsAtaka evaM atimuktaka aura kunda latAoM ke jo citra hai ve saba sarvAtmanA tapanIyamaya hai tathA 'acchA jAva paDiruvA' acchAdi vizeSaNoM vAle haiM yAvat pratirUpa haiM 'tesi NaM pAsAyavarDisagANaM' ina prAsAdAvataMsakoM meM se pratyeka prAsAdAvataMsaka meM 'aMtobahusamaramaNijje yugayothI yukta che. 'tavaNijjavAluyapatthaDagA' tenI maMdara tapanIya sonAnI vAlua-reta pAtharesa che. tethI 'suhaphAsA' teno sparza' sumAra che. 'sassiriyarUvA' menu' 35 solAmA che. the prAsAdAvata same prAsAhIya darzanIya aliya bhane ati35 vigere vizeSaNa vANA che. 'tesiM NaM pAsAyavaDiMsagANaM' me prasAdAvataMsamAM 'ulloyA paumalayA jAva sAmalayA bhatticittA' udalo eTaleke uparanA bhAga che. temAM padmalatAonI racanA vALA citra che. azeka latAonI racanA vALA citro che. caMpakalatAnI racanAvALA citro che. AmralatAnI racanAvALA je citrA che. vanalatAonI racanAvALA je citrA che. ane vAsantika ane atimukataka ane dalatAenI racanAvALA je citrA che te dhAna sarva akSare suvarNabhaya che tathA 'acchA jAva paDirUvA vigere vizeSazeovANA che. 'tesiMNaM pAsAyapaDisagANaM' se AsAhAvata so baiThI cha jIvAbhigamasUtra
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3. sU. 56 vijayadvArasya pArzvayorvarNanam 73 'tesi NaM pAsAyavarDisagANaM ' teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAm 'patteyaM patteya' pratyekaM pratyekam 'ato bahusamaramaNijje bhUmibhAge panate' antarmadhye bahusamaramaNIyo bhUmibhAgo-bhUmeH pradezaH prajJaptaH kathitaH / bahusamaramaNIyatAmeva dRSTAntena darzayati - ' se jahANAmae' ityAdi, ' se jahANAmae' sa yathA nAmakaH 'AliMgapukkha revA' AliGgapuSkaramiti vA 'jAba maNIhiM uvasobhie' yAvanmaNibhirupazobhitaH, 'maNINaM gaMdho vaNNo phAso ya neyavvo' maNInAM gandho varNaH sparzazca netavyaH, AliGgapuSkaramiti vA ityAdi sarvamapi bhUmivarNanaM padmavarave - dikA bhUmivad maNInAM varNapaJcaka surabhigandhazubhasparzavarNanaM padmavazvedikAvarNanavadeva jJAtayyam, 'tesi NaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM teSAM khala bahusamaramaNIyAnAM bhUmibhAgAnAm 'bahumajjhadesabhAe' bahumadhyadeza bhAge 'patteyaM patterya' pratyekaM pratyekam 'maNipeTikA pannattA' maNipIThikA prajJaptA - katheteti / 'tAo bhUmibhAge pannate' bhItarI bhUmibhAga bahusamaramaNIya hai / 'se jahA nAmae AliMga pukkhareivA jAva maNIhiM uvasobhie' isa bahusamaramaNIya bhUmibhAga kA varNana - jaisA AliGga - mRdaGga ke Upara caDhA huA camaDAsamapradezoM vAlA hotA hai ityAdi rUpa se pahile kahA huA jA cUkA hai aisA hI yahAM para varNana isakA kara lenA cAhiye yAvat yaha bhItarI bhUmibhAga aneka maNiyoM se upazobhita hai| yahAM para 'maNI gaMdho vaNNo phAso ya neyacvo' maNiyoM ke gaMdhakA varNakA aura sparzakA varNana pUrva meM kiye anusAra samajha lenA cAhiye / yaha saba varNana padmavara vedikA ke varNana meM kiyA jA cUkA hai 'tesiNaM bahusamaramaNijANaM bhUmibhAgANaM bahumajjhadesabhAe' una bahusamaramaNIya bhUmibhAgoM ke bahumadhya dezabhAga meM 'patteyaM 2' alagara 'maNipeDhiyA hare AsAhomA 'aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' aharano lUbhilAga bahu saro ne ramaNIya che. 'se jahA nAmae AligapukkhareivA jAva maNIhiM somi A bahu ramaNIya bhUmibhAganuM varNana A pramANe che. jemake Ali'ga -mRdaMganI upara caDAvavAmAM Avela samapradezavALu hAya che. ityAdi prakAratho pahelA je pramANe kahevAmAM Avela che eja pramANenu varNana ahIyAM paNa samajI levu yAvata e aMdaranA bhUmibhAga aneka prakAranA maNiyAthI zAbhAyamAna che. ahIMyA 'maNINa gaMdho vaNNo phAso ya neyavvo' bhaziyonA gaMdhanu', varNuna ane syarzanuH varNana pahelA Aja trIjI pratipatimAM karavAmAM Avela che, te pramANe samajI levuM. A upara kahela badhuM vaNuMna padmavara vedikAnA varNanamAM karavAmAM Avela che. tesi NaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM bahumajjhadesabhAe' me mahusa bharabhaNIya lUbhilAgonA jI0 10 jIvAbhigamasUtra -
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74 jIvAbhigamasUtre NaM maNipeDhiyAoM' tAH khalu maNipIThikAH 'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' yojanamekayojanapramANam AyAmaviSkambheNa, AyAmo dairghya viSkambho vistArastAbhyAmAyAnaviSkambhAbhyAm 'addhajoyaNaM bAhalleNaM' ardha yojanaM bAhalyena-sthaulyena prajJaptAH 'savva rayaNAmaIo jAva paDirUvAo' ratnamayyo yAvat pratirUpA iti / 'tesi NaM maNiper3hiyANaM uvari' tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari-UrdhvabhAge 'patteyaM patteyaM pratyekaM pratyekam 'sIhAsaNe' pannate' siMhAsanaM prajJaptam-kathitam / 'tesi NaM sIhAsANANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' teSAM khalu siMhAsanAnAma ayametAvadrUpo varNAvAsaH-vakSyamANo varNakanivezaH prajJaptaH-kathita iti / 'taM jahA' tadyathA-'tavaNijjamayA cakavAlA' tapanIya mayAni cakravAlAni-maNDanAni suvarNapradhAnAni cakravAlAni pAdAnAmadhaH pradezA bhavanti, 'rajatamayA sIhA' rajatamayAH pannattA' maNipIThikA kahI gaI hai / 'tAo NaM maNipeDhiyAo joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' ve maNipIThikAeM lambAI aura cauDAI meM ekayojana kI hai aura 'addhajoyaNaM bAhalleNaM 'moTAI meM Adhe yojana kI hai 'savvarayaNAmaIo jAva paDirUvAo' ye saba maNipIThikAeM sarvAtmanA ratnamaya hai / yAvat pratirUpa taka ke vizeSaNoM vAlI hai ina samasta padoM kI vyAkhyA pIche kI jA cukI hai| 'tesiNaM maNipeDhiyANaM uvari' ina maNipIThikAoM ke Upara-urdhvabhAga meM-'patteyaM patteyaM hara eka maNipIThikA meM 'sIhAsaNe-pannatte' eka2 siMhAsana kahA gayA hai tesiNaM sIhAsaNANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' ina siMhAsanoM ke sambandha meM varNana isa prakAra kA hai-'taM jahA-tavaNijjamayA cakkavAlA' inake pAyoM ke jo adhaH pradeza hai ve tapanIya suvarNa ke bane hue hai 'rajatamayA sIhA' ina siMhAsanoM para jo adho bhAga meM mamaya dezalAmA 'patteya patteyaM' 25 // 2595 'maNipeDhiyA pannattA' bhlipii8raay| 9sa cha. 'tAo NaM maNipeDhiyAo joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' ye bhASNuipI8mAnI sAmane pADA me yogananI che. mane 'addhajoyaNaM bAhalleNaM' bhane tanI moTAI mardhA yogananI cha. 'savvarayaNAmaIo jAva paDirUvAo' se adhI maNipIThikAo sarva prakArathI ratnamaya che. yAvat pratirUpa vigere vizeSaNa vALI cha. se madhA pahonI vyAcyA paDasA pATha gye| cha. 'tesi gaM maNipaDhiyANaM uvari' se bharA pI.mAnI 52 patteyaM patteya' 634 maNi pI.wi 'sIhAsaNe pannatte' me42 siddaasn| 4hyA cha. 'tesiM NaM sIhAsaNANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' te siMhAsano samadhI pani // zate cha. 'taM jahA tavaNijjamayA cakkavAlA' te siMhAsanAnA pAyAmAnAne nAyana mAga cha, te tapanIya sonAne manAyeda cha. 'rajatamayA sIhA' se sihAsanAnI 752 nAyanA jIvAbhigamasUtrA
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.56 vijayadvArasya pArzva yorvarNanam siMhAH rajatamayasiMhai rupazobhitAni siMhAsanAnItyarthaH, 'sovaNiyApAdA' sauvarNikAH pAdAH-suvarNamayAH pAdAH, 'NANAmaNimayAI pAyapIThagAI' nAnAmaNimayAni pAdapIThakAni-pAdazIrSakANi pAdAnAmuparitanAH-avayavavizeSAH 'jaMbUNaya mayAiM gattAi' jAmbUnadaH-suvarNavizeSa stanmayAni gAtrANi, zarIrANItyarthaH 'vairAmaI saMdhI' vajramayyaH sandhayaH-gAtrANAM sandhimelAH 'nAnAmaNimae vecce nAnA maNimayaM vyUtam-madhyam-vyUtasyAoM draSTavyaH, 'te NaM sIhAsaNA' tAni khalu siMhAsanAni 'IhAmiyausabha jAva paumalayabhatticittA' IhAmRga vRSabha turaganaramakaravyAlakinnararurusarabhacamarakuJjaravanalatA padmalatA bhakticitrANi 'sasArasArovaiya vivihamaNirayaNapAyapIThA' sasArasAropacitavividhamaNiratnapAdapIThAni, sArasAraiH pradhAnapradhAnai vividhairanekaprakArakarmaNibhizcandrakAntAdibhiH siMha ke citra bane hue haiM ve cAMdI ke bane hue hai / 'sovaNiyA pAdA' suvarNa ke inake pAye bane hue hai| 'NANAmaNimayAI pAyapIThagAI' aneka maNiyoM ke inake pAdapITha-paira rakhane ke pITha bane hue hai 'jaMbUNadamayAiM gatAI' ina siMhAsanoM kA jo kalevara hai vaha jambUnadakAsuvarNavizeSakA banA huA hai 'vairAmaI saMdhI' ina siMhAsanoM ke kalevara kI jo saMdhiyA hai darAre hai-ve vajra ratna kI banI huI hai| 'NANAmaNimae vecce anekamaNiyoM kA inakA madhyabhAga banA huA hai 'teNaM siMhAsaNA IhAmiya usabha jAva paumalayabhatticittA' ye siMhAsana ihAmRga-vyAghra-vRSabha-yAvat-turaga-nara-makara-vyAla-kinnara rurusarabha, camara-kuJjara-vanalatA-aura padmalatA inakI racanAoM se citrita hai 'sasAra sArovaiya vivihamaNirayaNapAyapIThA' ina siMhAsanoM ke jo bhAmA siDAnA yitrI citresA cha te yAhI manesA che. 'sovaNNiyA pAdA' sonAnA senA pAyA anesA cha. 'NANAmaNimayAiM pAyapIThagAI' senA paayaa| 5||raamvaan pIDhI mane pr4|2naa bhaNiyonA maneA cha. 'jaMbUNadama yAiM gattAI' e siMhAsana je kalevara che te jaMbUnada nAmanA suvarNa vizeSanA banelA cha. 'vairAmaIsaMdhI' se siDAsananA khevAnI saMdhiyo cha arthAta sihaasnne| sAMdhAno bhAga che te vajaratnane banela che. eTale ke sAMdhAnI je darAre-taDe cha te 1012tnathI pU2pAmA mAvesa che. 'NANAmaNimae vecce' senA madhya bhAga mane prAranA bhaliyonI anesa cha. 'te NaM sIhAsaNA IhAmiya usabha jAva paumalayAbhatticittA' se sihAsana mRga vA vRSama yAvat tu212 bha72 -maghara vyAla-sarSa kinara rUrU sarabha amara kuMjara vanalatA ane padmalatA sanI syanAmAthI citre che. 'sasArasArovaiya viviha maNirayaNapAyapIThA' se jIvAbhigamasUtrA
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ 76 jIvAbhigamasUtre ratnaizcopacitaiH pAdapIThaiH saha yAni tAni tAni sasArasAropacita vividhamaNiratnapAdapIThAni ' acchara gamiumasUraganavatayakusaMtaliccasI hakesarapaccutthuyAbhirAmA' Astarakam AcchAdanaM mRdu-komalaM yeSAM masUrakANAM tAni AstarakamRdUni AstarakavizeSaNasyApi mRduzabdasya paranipAtaH prAkRtatvAt navA - nUtanA tvak te navatvacaH kuzAntAH darbhaparyantAH navatvacazcate kuzAntAH pratyagratvagRdarbhaparyantarUpANitvati - komalAni - namra (manaH) zIlAni ca kesarANi, athavA 'sIha kesara' iti pAThastatra siMhakesaNANIva kesarANi madhye masUrakANAM tAni navatvakU kuzAntalica siMhakesarANi AstarakamRdubhirmasUrakainavatvaka kuzAntakesaraiH pratyavastRtAni AcchAditAni santi yAni abhirAmANi - manojJAni tAni AstarakamRdumasUra kanavatvak kuzAntalicca siMhakesara pratyavastRtAbhirAmANi, 'uvaciya khomadukUlapaDichAyaNA' upacitakSaumadakUlapraticchAdanAni upacitaM - parika pAdapITha hai ve pradhAnoM me bhI pradhAna aise aneka prakAra ke candrakAnta Adi maNiyoM se aura karketanAdi ratnoM ke bane hue hai| 'accharagamiumasUraga navatayakusaMtaliccasIha kesarapatyAbhirAmA' ina para pratyeka para mRdu AcchAdana vastra Upara se vichAyA gayA hai aura AcchAdana vastra ke nIce pratyeka vaDe siMhAsana para aise gadde ki jinameM namrI bhUta agrabhAgavAle aura navIna tvacAvAle darbhataka ke komala tRNa bhare hai bichAye hai aura isI kAraNa ye vaDe abhirAma hai, isa sUtra meM vizeSaNoM kA pUrvApara nipAta prAkRta hone se huA hai ina siMhAsanoM para pratyeka siMhAsana para jo gaddoM ke Upara AcchAdanavastra bichAyA gayA hai usa AcchAdanavastra ke Upara bhI eka aura dUsarA 'ubaciyakhomadukUla paDachAyaNA' upacita - jisa para aneka velabUTe Adibane hue haiM - bastra si`hAsanAnA je pAdapIDa che te pradhAnamAM paNa pradhAna evA aneka prakAranA zandraaMtabhaNi vigere bhaz2iyothI bhane utana vigere bhajiyothI maneA che. 'accharaga miu masUraMga navatayakusaMtalicca sIha kesara paccutthuyAbhirAmA' te pratyeka pAhacIThonI upara kamaLa AcchAdana vastra pAtharavAmAM Avela che. ane dareka moTA siMhAsaneAnA AcchAdana vastronI nIce evI gAdI rAkhavAmAM Avela che ke jenI aMdara namelA agrabhAgavALA ane navIna tvacA-chAlavALA kamaLa tRNeA bharavAmAM Avela hAya ane e kAraNathI ghaNIja suMdara---kAmala jaNAya che. A sUtramAM vizeSaNAnA pUrvApara nipAta prAkRta heAvAthI thayela che. e dareka si'hAsanAnI upara je AcchAdana vajra AMchADavAmAM Avela che. e AMchADanI upara paNa meDa jInnu vastra ke ne 'uvaciyakhoma dukUla paDichAyaNA' (patrita lenA para a jIvAbhigamasUtra
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 56 vijayadvArasya pArzvayorvarNanam 77 " mitaM yatkSaumaM dukUlaM kArpAsikaM vastraM tatpraticchAdanaM rajatastrANasyopari dvitIyamAcchAdanaM pratyekaM yeSAM tAni upacita kSaumadukUlapraticchAdanAni 'suviraciyarattANA' suviracitarajastrANAni suviracitaM rajastrANaM pratyekamupari yeSAM tAni tathA, 'raktaMmuyasaMvuyA' raktAMzukasaMvRtAni raktaJca tadaMzukaM ca tena saMvRtAni, ataeva 'summA' suramyANi 'AINagaruyavaraNavaNIyatUlamauya phAsA' AjinakarutabUra navanItatUlamRdusparzANi tatrAjinakaM carmamayaM vastraM tatsvabhAvAdevAti komalaM bhavati, rutaM karpA pakSma, bUro vanaspativizeSaH, navanItaM - makkhanamiti lokaprasiddham tUlam arkatUlaM teSAmiva sparzo yeSAM tAni tathA, 'mauyA' mRdUni ati komalAni pAsAIyA4' prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi iti / 'tesiNaM sIhAsaNANaM upi teSAM khalu siMhAsanAnAmupari - UrdhvabhAge 'patteyaM patteyaM' palaMgaposa- jo ki satI hai vichAyA gayA hai 'suviraciyarayattANA' isa palaMgaposa ke Upara sundara prakAra kA banA huA eka aura dhUlI Adi ko dUra karane kA vastra saMbhAlakara rakkhAgayA hai 'rataMya saMyA' ye saba siMhAsana lAlavastra se Upara se Dhake rahate haiM ataeva 'surammA' baDe acche pratIta hote haiM 'AINagakhyavaraNa vaNI yatUlamauyaphAsA' inakA sparza jaisA carma maya vastrakA hotA hai kapAsa se yuktavastra kA hotA hai| bUranAma kI vanaspatikA hotA hai, navanIta- makkhana kA hotA hai aura tUla-arkatUla Akake ruoM kA hotA hai vaisA hI ati komala hai / saba siMhAsana 'mayA' ati mRdu hai - kaThora nahIM hai 'pAsAiyA' tathA prAsAdIyaAdi pratirUpataka ke vizeSaNoM vAle haiM 'tesiNaM sIhAsaNANaM uppiM' ina - prakAranA ramaNIya velachUTA vigere anelA che. jene palaMgapAsa kahevAmAM Ave che ane ? sUtaranu janesa hoya che. 'suviraciyarayattANA' yA pakSagayosanI uparanI dhULa vigere dUra karavAmAM eka bIjI vastra saMbhALa pUrNAMka rAkhavAmAM Avela che. 'rasusaMvA' mA adhA siMhAsano dAsa vastrathI uparathI DhAMDIyelA rahe che. methIna me 'surammA' dhAna suMdara gAya che. 'AIgaNarUyavaraNavaNIya tUlamauyaphAsA' yen| sparza vo abhaya vastra hoya che. arthAsa sutarA uDAna - vastronA hAya che. khUra nAmanI vanaspatinA jevA spa hAya che. navanIta mAkhaNanA jevA spAya che, ane tUla AMkaDAnA rUnA jevA kemaLa sparza hoya che na prahArano atyaMta abhaga hoya . yA gadhA siMhAsanA 'mayA' atya Mta mRhu abhaNa che. uThora hotA nathI. 'pAsAiyA' prAsAdIya manohara hoya che. arthAt prAsAdIyathI sahane prati sudhInA vizeSazeovANA che. 'tesiM NaM sIhAsaNANaM uppiM te siMhAsanonI (52 'patteyaM patteyaM' hare siMhAsananI upara jIvAbhigamasUtra
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ 78 jIvAbhigamasUtre pratyekaM pratyekam 'vijayadu se panatte' vijayadRSyaM-vastravizeSaH prajJaptam-kathitam, taduktam-vijayadRSyaM vastravizeSa iti / teNaM vijayadUsA setA' tAni khalu vijaya dUSyANi zvetAni 'saMkhakuMdadagaraya amayamahiyapheNapuMjasaMnigAsA' zaMkhakundadakarajo'mRtamathitaphenapuJjasannikAzAni zaMkho-lokaprasiddhaH, kundeti kundapuSpam dakaraja udakakaNA amRtasya kSIrAvarNavajalasya mathitasyAlohitasya yaH phenapuJjaH tatsannikAzAni tatsamaprabhANi, punaH kathaMbhUtAni tatrAha-savvarayaNA' ityAdi, 'savarayaNAmayA' sarvaratnamayAni vijayadRSyANi 'acchA jAva paDirUvA' acchAni -AkAzasphaTikavat atinirmalAni ilakSNAni dhRSTAni mRSTAni nIrajaskAni nirmalAni niSpaGkAni niSkaGkaTacchAyAni saprabhANi sodyotAni darzanIyAni prAsAdIyAni abhirUpANi pratirUpANIti // siMhAsanoM ke Upara 'patteyaM patteya' pratyeka siMhAsana para alaga2 'vijaya dase pannatte' vijaya dRSya vastra vizeSa rakkhA huA kahA gayA hai, taduktam -vijayadRSyaM vstrvishessH| 'teNaM vijayadUsA setA' ye vijayadRSya sapheda hote haiM / 'saMkhakuMdadagaraya amaya mahiya pheNa puMjasaMnigAsA' aise sapheda hote haiM ki jaisA zaGkhasapheda hotA hai kunda-mogarA kA puSpa sapheda hotA hai, daka-jala bindu sapheda hotA hai amRta kA mathita phena-putra sapheda hotA hai-mathita kSIrArNava kA phena puJja sapheda hotA hai| ye saba vijaya dUSya 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' sarvAtmanA ratnamaya hai accha hai, yAvat pratirUpa hai| yahAM yAvatpada se zlakSNa, dhRSTa, maSTa, nIrajaska, nirmala-niSpaka-niSkaMkaTacchAya, saprabha, sodyota, darzanIya prAsAdIya, abhirUpa aura pratirUpa, ina padoM kA saMgraha huA vijayadase paNNatte' viyaradhya pakSavizeSa 26vAmA mAveza cha. ye pramANe yahAM cha 'vijayaduSyaM vastravizeSaH' vinya dUSya vastra vizeSane 4 cha. 'teNaM vijayadasA to ye vinayadhya vastra ghogA nuya che. 'saMkhakuMda dagarayaamayamathiya aura paMjasaMnigAsA' se strI sevA sa34 hAya cha / sa36 zAya che. kaMdana-megarAnuM puSpa jevuM sapheda hoya che. daka-jalabiMdu jevuM sapheda hoya che. maMthana karavAmAM Avela amRta phINane puMja Dhagale je sapheda hoya che. maMthana karavAmAM Avela kSIra sAgaranA phINano puMja Dhagale jevo sa hAya che. 2 // (vaya ipyA 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' 5 prakAre ratnamaya che. accha yAvat pratirUpa che. ahIyA yAvatpadathI glaNa gha. maSTha, nIrajaska, nirmala, niSpaka niSkakaTachAya samabha, sodyota, darzanIya prAsAdIya abhirUpa ane pratirUpa A badhA padone saMgraha thayela che. A jIvAbhigamasUtra
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 56 vijayadvArasya pArzvayorvarNanam 'tesiNaM vijayasANaM bahumajjhadesamAe' teSAM khalu vijayadUSyANAM bahumadhyadezabhAge 'patteyaM patteyaM' pratyekaM pratyekam ' vairAmayA aMkusA' vajramayAHvajraratnAtmikA aGkuzA:-aGkuzAkArA muktAdAmAvalambanabhUtAH prajJaptAH - kathitAH 'te NaM vairAmae aMkusesu teSu khalu vajraratnamayeSu aGkuzeSu 'patteyaM patteyaM' pratyekaM pratyekam 'kuMbhakkA muttAdAmA pannatA' kumbhagraM magadhadezaprasiddham kumbhapramANamuktAmayam muktAdAma - mukkAmAlyaM prajJaptaM kathitam 'teNaM kuMbhikA muttAdAmA' tAni khalu kumbhAgrANi muktAdAmAni 'annehiM cauhiM cauhi anyaizcaturbhizratubhirmuktAbhiH 'tadadyucca pamANa me tehiM' tadardhocca pramANamAtraiH 'arddhakuMbhikke hiM muktAdAmehiM arddhakumbhArmuktAdAmabhiH 'savvao samatA saMparikkhittA' sarvataH - sarvAsu dikSu samaMtAt - sAmastyena saMparikSiptAni veSTitAni iti / 79 - hai ina padoM kI vyAkhyA yathAsthAna likhI jA cUkI hai 'tesiM NaM vijaya dUsANaM bahumajjhadesabhAe pateyaM 2 vairAmayA aMkusA' ina vijaya dUSyoM ke bahumadhyadeza- bilkula bIca ke bhAga meM pratyeka meM alaga alaga vajramaya aGkuza hai - aGkuza ke AkAra ke muktAdAmoM ke avalambana sthAna hai 'suNaM vairAmaesa aMkusesu' ina vajranirmita aMkuzoM meM 'patte patteyaM' pratyeka aMkuza ke Upara magadhadeza prasiddha kumbha pramANavAle muktAoM ke muktAdAma rakhe hue kahe gaye haiM, 'teNaM kuMbhikA muttAdAmA agnehiM cauhira tadadhuccapamANamettehiM addhakuMbhikkehiM muttAdAmehiM saccao samaMtA saMparikkhittA' ye kumbhapramANavAle muktAoM ke muktAdAma aura dUsare cAra arddhakumbha pramANavAle muktAoM ke muktAdAmoM se ki jinakI UMcAI kA pramANa una muktA mAlAoM se AdhA hai saba ora se veSTita jIvAbhigamasUtra padonI vyAkhyA yAgya sthaLe AgaLa kahevAmAM AvI gayela che te tyAMthI samajI sevI. 'tesiMNaM vijayasANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM vairAmayA aMkusA' me vilya dRSya vastronA bahumadhya deza-kharAkhara vaccenA bhAgamAM alaga alaga vajramaya akuze che. arthAt aMkuzanA AkAranA mAtInI mALAAnA avalaana sthAneA che. 'tesuNaM vairAmae aMkusesu' A va bhaya azobhAM 'patteyaM patteya' 're4 maGkuzonI upara magadha deza prasiddha kumbha pramANavALI mAtIyAnI mALAe rAkhavAmAM mAvesa che. 'te NaM kumbhikA muttAdAmA annehiM cauhiM tadadyuccapamANamete hiM addhakubhikehiM muttAdAmehiM savvao samaMtA saMparikkhittA' mA hula prabhAzavANI mAtIyAnI mALAA khIjI cAra ardhakuMbha pramANavALI metIyAnI mALAAthI ke jenI uMcAinuM pramANa e mukatA mALAAthI adhu che. tenAthI cAre taraphathI
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra teNaM dAmA tavaNijjalaMbasagA suvaNNapayaragamaMDiyA jAva ciTuMti' tAni khalu dAmAni tapanIyalambUsakAni suvarNapratarakamaNDitAni nAnAmaNiratnavividhahArArddhahAropazobhitasamudAyAni IpadanyonyamasaMpRktAni pUrvAparadakSiNottarAgataitirmandaM manda mejamAnAni ejamAnAni vyejamAnAni vyejamAnAni prakampamAnAni prakampamAnAni udAreNa manojJena manohareNa krnnmnonivRttihai| teNaM dAmA tavaNijja laMbUsagA suvaNNapayaragamaMDiyA-jAva ciTuMti' ve mAlAeM tapanIya suvarNa ke laMbasakoM se jhumakoM se yukta hai evaM suvarNa ke pataroM se maMDita hai / yahAM yAvatpada se 'nANAmaNirayaNaviviha hAraddha hArauvasobhiyasamudAyA, IsiannamannamasaMpattA, puvvA-varadAhiNuttaragaehiM vAehi maMdAyaM maMdAyaM eijjamANA 2 veijjamANA2pakaMpamANAra pajhaMjhamANA pajhaMjhamANA orAleNaM maguNNeNaM maNahareNaM kaNNamaNanivvui kareNaM te paese savvao samaMtA ApUremANA sirIe uvasobhemANAciTThaMti' isa pATha kA saMgraha huA hai ye muktAdAma aneka prakAra kI maNiyoM se aneka prakAra ke ratnoM se aneka prakAra ke 18 sara vAle hAroM se aura aneka prakAra ke 9 saravAle arddha hAroM se zobhita samudAyavAle haiN| pUrva pazcima, uttara, aura dakSiNa se Agata vAyu ke jhokoM ina mAlAoM ko thoDe 2 rUpa se hilAte rahate haiM jora 2 se nahIM hilAte haiM, isI kAraNa ye Apasa meM eka dUsare muktAdAmoM se ulajhate nahIM hai maMda maMda rUpa se hilane para hI ye Apasa meM eka dUsare se dUra vATAye cha. 'teNaM dAmA tavaNijjalaMbUsagA suvaNNapayaragamaMDiyA jAva ciTrati' se bhAjAmA tapanIya sonAnA desI bUmAmAthI yuta cha bhane sonAnA patAthI bhI cha. mI yAvatpathI 'NANAmaNira yaNavivihahAraddhahAra uvasobhiyasamudAyA Isi annamannamasaMpattA puvvAvaradAhiNuttaragaehiM vAehi maMdAyaM maMdAya eijjamANA eijjamANA veijjamANA veijjamANA pakaMpamANA pakaMpa mANA pazaMjJamANA pajJaMjJamANA orAleNaM maNuNNeNaM maNahareNaM kaNNamaNaNivvuikareNaM te paese savvao samaMtA ApUremANA sirie uvasobhemANA ciThThati' 24 // pAnI saMgraha thayela che. A badhI mukatAdAme aneka prakAranA maNiyethI aneka prakAranA ratnathI aneka prakAranI 18 aDhAra leravALA hAthI aneka prakAranA 9 nava laravALA ardha hArethI zobhita samudAya vALI che. pUrva, pazcima uttara ane dakSiNathI Avela vAyu A mALAone thoDI thoDI halAvate rahe che. jora jorathI halAvatuM nathI. ane e ja kAraNathI e mALAo paraspara eka bIjAne athaDAtI nathI. maMda maMda rIte halavAthI ja te paraspara eka bIjAthI jIvAbhigamasUtra
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 57 vijayadvArapArzva sthitanaiSedhiSayAH ni0 81 kareNa tAna pradezAna ApUryamANAni ApUryamANAni zriyopazobhitAni tiSThantIti / 'tesi NaM pAsAyavarDisagANaM ' teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAm ' upi bahave aTTha maMgalagA pannattA' upari- UrdhvabhAge bahUni aSTamaGgalakAni prajJaptAni 'sotthiya tava jAva chattA' svastika 'sauvastikapatAkA chatrAticchatraNIti / / sU. 56 // mUlam - vijayassa NaM dArassa ubhayo pAsiM duhao NisIhiyAe do do toraNA pannattA, te NaM toraNA NANAmaNimayA tava jAva aTTa maMgalagA ya chattAtichattA / tesi NaM toraNANaM purao do do sAlabhaMjiyAo pannattAo, jaheva NaM heTTA taheva tesi NaM toraNANaM purao do do nAgadaMtA pannattA, te NaM NAgadaMtagA muttAjAlaMtarusiyA taheva, tesu NaM NAgadaMta esu bahave 2 rahate haiM yahI bhAva 'isimannamannamasaMpattA' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kiyA gayA hai bAra 2 ye viziSTarUpa se bhI hilate haiM bAra bAra ye kaMpita bhI hote haiM / isa sthiti meM ina se jo zabda nikalatA hai vaha udAra hotA hai manojJa hotA hai manohara hotA hai evaM karNa aura manako atyaMta zAMti pahuMcAne vAlA hotA hai isase vahAM kA inake AsapAsakA pUrA pradeza vAcAlita banA rahatA hai ye saba muktAdAma apane anupama saundarya se bahuta hI suhAvane lagate haiM / 'tesiNaM pAsAyavaDigANaM upa' ina prAsAdAvataMsakoM ke urdhvabhAga meM 'bahave' aneka prakAra ke 'aTTamaMgalagA pannattA' ATha maMgaladravya kahe gaye haiM / una maMgala dravyoM ke nAma 'sotthiya taheva jAva chattA' svastika se lekara chatrAtichatra taka jaise pIche prakaTa kiye gaye haiM vaise hI hai | sU0 56 // dUra rahe che. mena lAva 'isimannamannamasaMpattA' se sUtrapAThathI pragaTa uravAmAM Avela che. vAraMvAra e vizeSa prakArathI paNa hale che. vAraMvAra te ka Mpita paNa thAya che. e vakhate emAMthI je zabdo nIkaLe che, te udAra haiAya che. maneAjJa hAya che. manahara hAya che. temaja ka ane manane atyaMta zAMtI kAraka hAya che. tethI tyAMnA tenI AsapAsanA tamAma pradeza vAcAlita anela rahe che. A adhI bhutAhAbho potAnA anupama sauMdaryathI dhIra soDAmaNI dAge che. 'tesiM pAsA yava DiMsagANaM upiM me prasAhAta sanI upara 'bahave' maneDa prahAranA 'aTTha maMgalagA pannatA' AI maMgala dravya uDevAmAM Ave che. me maMgala dravyonI nAbhA 'sotthiya taheva jAva chattA' svastithI sahane chatrAtichatra sudhI bhesa pahelA kahevAmAM Avela che. eja pramANe ahi' paNa samajI levA, 5 sU. 56 5 jI0 11 jIvAbhigamasUtra
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre kiNhasuttavavagdhAriyamalladAmakalAvA jAva ciTuMti // tesi NaM toraNANaM purao do do hayasaMghADA pannattA, savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA, evaM paMtIo vIhio mihuNagA, do do paumalayAo jAva paDirUvAo, tesi NaM toraNANaM purao akkhA asovatthiyA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA, tesi NaM toraNANaM purao do do caMdaNakalasA pannattA, te NaM caMdaNakalasA varakamalapaiTANA jAva savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA smnnaauso!| tesi NaM toraNANaM purao do do bhiMgAragA paNNatA varakamalapaiTANA jAva savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA mahayA mahayA mattagaya muhAgiti samANA pannattA samaNAuso ! / tesi NaM toraNANaM purao do do AyaMsagA paNNatA, tesi NaM AyaMsagANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte, taM jahA tavaNijamayA payaMThagA veruliyAmayA charuhA (thaMbhayA) vairAmayA varaMgA, NANAmaNimayA valakkhA aMkamayA maMDalA aNodhasiya nimmalAe chAyAe savvao ceva samaNubaddhA caMdamaMDala paDinikAsA mahayA mahayA addhakAyasamANA pannattA samaNAuso ! / tesi NaM toraNANaM purao do do vai. rAmae thAle pannatte, te gaM thAlA acchaticchaDiyasAli taMdula naha saMdaTTa bahusamapaDipuNNA ceva ciTuMti, savva jaMbUNayA mayA acchA jAva paDirUvA, mahayAmahayA rahacakasamANA smnnaauso!| tesi NaM toraNANaM purao do do pAtIo pannattAo, jAo gaM pAtIo acchodayapaDihatthAo NANAviha paMcavaNNassa phalahariyagassa bahupaDipuNNAo viva ciTuMti, savvarayaNAmaIo jAva paDirUvAo mahayAmahayA gogaliMjaka cakasamANAo paNNattAo smnnaauso!|| tesi NaM toraNANaM purao jIvAbhigamasUtra
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.57 vijayadvArapAlasthitanaSedhikyA:ni0 83 / do do supaiTagA pannattA, te NaM supaiTagA NANAviha paMcavaNNa pasAhaNagabhaMDaviraciyA savvosadhipaDipuNNA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA // tesi NaM toraNANaM purao do do maNoguliyAo pannattAo, tAsu NaM maNogaliyAsu bahave suvapaNaruppamayA phalagA pannattA, tesuNaM suvaNNaruppamaesu phalaesu bahave vairAmayA NAgadaMtA muttAjAlaMtarusiyA hema jAva gayadaMtagasamANA paNNattA smnnaauso!|| tesuNaM vairAmaesu NAgadaMtaesu bahave rayayAmayA sikayA pannattA, tesu NaM rayayAmaesu sikaesu bahave vAyakaragA pnnttaa|| te NaM vAyakaragA kiNhasuttasikagavatthiyA jAva sukilla suttasikagavatthiyA savve veruliyAmayA acchA jAva pddiruuvaa| tesi NaM toraNANaM purao do do cittA rayaNakaraMDagA pannattA, se jahANAmae, raNo cAuraMta cakkabahissa citte rayaNakaraMDage veruliya maNiphAliyapaDalapaccoyaNe sAe pabhAe te paese sabao samaMtA obhAsai ujjovei tAveI pbhaasei| evAmeva te cittarayaNakaraMDagA pannattA veruliyapaDala paJcoyaDA sAe pabhAe te paese savvao samaMtA obhaasNti|| tesi NaM toraNANaM purao do do hayakaMThagA jAva do usabhakaMThagA pannattA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA / tesuNaM hayakaMThaesu jAva usabhakaMThaesu do do pupphacaMgerIo, evaM malla gaMdhacuNNavatthAbharaNa caMgerIo siddhattha caMgerIo lomahattha caMgerIo savvarayaNAmaIo acchAo jAva pddiruuvaao| tesiNaM toraNANaM purao do do pupphapaDalA jAva lomahatthapaDalA savvayaNAmayA jAva pddiruuvaa| tesi Na toraNANaM purao do do sIhAsaNAiM paNNattAiM, tesi NaM sIhAsaNANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte taheva jAva paasaaiyaa4| tesi NaM toraNANaM jIvAbhigamasUtrA
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre purao do do rUppacchadA chattA pannattA, te NaM chattA veruliyabhisaMtavimala daMDA jaMbUNaya kaNikA vairasaMdhI muttAjAla parigayA aTusahassa varakaMcaNasalAgA daddaramalayasugaMdhI savvoua surabhi sIyalacchAyA maMgalabhatticittA caMdAgArovamA vahA / tesi NaM toraNANaM purao dodo cAmarAo pannattAo tAo NaM cAmarAo (caMdappabhavairaveruliya nAnAmaNirayaNakhaciyadaMDA) NANAmaNi. kaNagarayaNavimalamaharihatavaNijjujjalavicittadaMDAo cilliyAo saMkhakuMdadagarayaamayamahiyapheNapuMjasapiNakAsAo suha. marayata dIhavAlAo savvarayaNAmayAo acchAo jAva pddiruuvaao| tesi gaM toraNANaM purao do do tellasamuggA koTusamuggA pattasamuggA coyasamuggA tayarasamuggA elAsamuggA hariyAlasamuggA hiMgula yasamuggA maNosilAsamungA aMjaNasamuggA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA ||su0 57 // chAyA-vijayasya khalu dvArasyobhayoH pArzvayo dvidhAto naiSedhikyAM dve dve toraNe prajJapte / tAni khalu toraNAni nAnAmaNimayAni tathaiva yAvata aSTamaGgalakAni chatrAticchatrANi / teSAM khalu toraNAnAM purato dve dve zAlabhaJjike prajJapte yathaiva khalu adhastAt tathaiva / teSAM khalu toraNAnAM purato dvau dvau nAgadantakau prajJaptau, te khalu nAgadantakAH muktAjAlAntarotsRtA tathaiva / teSu khalu nAgadantakeSu bahavaH kRSNasUtravRttAvalambitamAlyadAmakalApAH yAvattiSThanti / teSAM khalu toraNAnAM purato dvau dvau hayasaMghATakau prajJaptau, savaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH, evaM paMktayo vIthayo mithunakAni, dve dve padmalate yAvat pratirUpAH teSAM khalu toraNAnAM purato'kSAzca sauvastikAH sarvaratnamayA acchA yAvapratirUpAH, teSAM khalu toraNAnAM purato dvau dvau candanakalazau prajJaptI, te khalu candanakalazAH varakamalapratiSThAnAH yAvat sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH zramamaNAyuSman ! / teSAM khalu toraNAnAM purato dvau dvau bhRGgArako prajJaptau, varakamalapratiSThAnAH yAvatsarvaratnamayA acchA yaavtprtiruupaaH| mahatA mahatA mattagajamukhAkRtisamAnAH prajJaptAH zramaNAyuSman / teSAM khalu toraNAnAM purato dvau dvau Adarzakau prajJaptau, teSAM khalu AdarzakAnAm ayametAvadrUpo varNAvAsaH jIvAbhigamasUtra
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 57 vijayadvArapArzva sthitanaiSedhikyAH ni0 85 prajJaptaH, tadyathA - tapanIyamayAH prakaNThakAH vaiDUryamayAH stambhakAH vajramayAH varAGgAH nAnAmaNimayA valakSAH aGkamapAni maNDalAni anavadharSita nirmalayA chAyaya / sarvata eva samanubaddhA candramaNDalapratinikAzA H mahatA mahatA arddhakAya samAnAH prajJaptAH zramaNAyuSman / teSAM khalu toraNAnAM purato dve dve vajramaye sthAle prajJapte / tAni khalu sthAlAni acchatrichaTita zAli tandUlanakhasaMdaSTa bahusamaparipUrNAnIva tiSThanti sarvajAmbUnadamayAni acchAni yAvatpratirUpANi, mahatA mahatA rathacakrasamAnAni zramaNAyuSman ! / teSAM khalu toraNAnAM purato dve dve pAtrya prajJapte | yAH khalu pAtryaH acchodakaparipUrNAH nAnAvidhapaJcavarNaiH haritaphalairbahupratipUrNA iva tiSThanti sarvaratnamayyo yAvatpratirUpAH mahatA mahatA gokaliJjakacakrasamAnAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! / teSAM khalu tAraNAnAM purato dvau dvau supratiSThako prajJaptau, te khalu supratiSThakAH nAnAvidha paJcavarNaprasAdhanaka bhANDaviracitAH sarvoSadhipratipUrNAH sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH / teSAM khalu toraNAnAM purato dve dve manogulike prajJapte, tAsu khalu manogulikAsu bahUni suvarNarUpyamayAni phalakAni prajJaptAni teSu khalu suvarNarUpyamayeSu phalakeSu bahavo vajramayA nAgadantA muktAjAlAntarotsRtA hema yAvat gajadantakasamAnAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! / teSu khalu vajramayeSu nAgadantakeSu bahUni rajatamayAni sikkakAni prajJaptAni teSu khalu rajatamayeSu sikkakeSu bahavo vAtakArakAH prajJaptAH / te khalu vAtakArakAH kRSNasUtrasikkagavasthitAH yAvacchuklasUtrasikagavasthitAH sarva vaiDUryamayA: acchA yAvatpratirUpAH teSAM khalu toraNAnAM purato dvau citra ratnakaraNDakau prajJaptau sa yathAnAmakaH rAjJazcAturantacakravartinaH citro ratnakaraNDako vaiDUryamaNisphaTika paTalamayAcchAdanaH svakIyayA prabhayA tAn pradezAn sarvataH samantAt bhAsayati udyotayati tApayati prabhAsayati, evameva te citraratnakaraNDakAH prajJaptAH vaiye paTalamayAcchAdanAH svayA prabhayA tAn pradezAn sarvataH samantAt ababhAsayanti / teSAM khalu toraNAnA purato dvau dvau hathakaNThako yAvat RSabhakaNThako prajJaptau, sarvaratnamayau acchau yAvat pratirUpau / teSu khalu hayakaNThakeSu yAvat vRSabhakaNThakaSu dve dve puSpacaGgayya, evaM mAlyagandhacUrNavastrAbharaNacaGgerghyaH siddhArthakacaGgeyaH lomahastakacaGgeyryaH sarvaratnamayya : acchA yAvat pratirUpAH / teSAM khalu toraNAnAM purato dve dve puSpapaTale yAvallomahasta paTalAni sarvaratnamayAni yAvat pratirUpANi / teSAM khalu toraNAnAM purato dve dve siMhAsane prajJate / teSAM khalu siMhAsanAnA mayametAvadrUpo varNAvAsaH prajJapta stathaiva yAvat prAsAdIyAH 4 / teSAM khalu toraNAnAM purato dve dva rUpyAcchAdane chatre prajJapte, tAni ca chatrANi vaiDUryadIpyamAnavimaladaNDAni jAmbUnadakarNikAni vajrasandhIni muktA jIvAbhigamasUtra
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre jAlaparigatAni aSTasahasravarakAzcanazalAkAni, dardaramalaya sugandhi sarvatu surabhizItalacchAyAni maGgalabhatticitrANi candrAkAropamavRttAni / teSAM khalu toraNAnAM purato dve dve cAmare prajJapte, tAni khalu cAmarANi candraprabhavajravaiDUrya nAnAmaNi ratnakhacitadaNDAni nAnAmaNikanakaratnavimalamahArghatapanajvalavicitradaNDAni cillikAni zaMkhakundadakarajo'mRtamathitaphenapuJjasannikAzAni sUkSmarajata dIrghavAlAni sarvaratnamayAni acchAni yAvatpratirUpANi / teSAM khalu toraNAnAM purato dvau dvau tailasamudko koSThasamudgako patrasamudrako cUta (Amra) samudgako tagarasamudko elAsamudrako haritAlasamudrako hiGgulakasamudgako manaHzilAsamudgako aJjanasamudgako sarvaratnamayA acchA yAvat pratirUpAH ||suu57|| ____TIkA-'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalu dvArasya 'ubhayo pAsiM' ubhayoH pArzvayoH 'duhao NisIhiyAe' dvidhAto-dviprakArAyAm-naiSedhikyAm 'do do toraNA pannattA' dve dve toraNe prajJapte-kathite 'teNaM toraNA' tAni khalu toraNAni 'NANAmaNimayA taheba jAva aTTha maMgalagAya' nAnA-aneka prakArakamaNimayAni tathaiva yAvat aSTamaGgalakAni ca 'chattAicchattA' chatrAticchatrANi atra yAvatpadena pUrvavarNitatoraNaprakaraNamanusandheyam, tathAhi-'teNaM toraNA NANAmaNimaya 'vijayassa NaM dArassa ubhayo pAsiM duhao NisIhiyAe' ityAdi / TIkArtha-vijayadvAra kI donoM ora jo do naiSedhikI hai, una para 'do do toraNA pannattA' do do toraNa kahe gaye haiM / teNaM toraNA' ye toraNa 'NANAmaNimayA' aneka prakAra kI maNiyoM ke bane hue haiN| 'taheva jAva aTThamaMgalagAya' chattAtichattA ina toraNoM ke sambandhakA varNana usI taraha se yAvat ye chantrAtichatra taka ke ATha2 maMgaladravya vAle haiM yahAM yAvat zabda se yaha samajhAyA gayA hai ki pUrvavarNita toraNakA prakaraNa yahAM inake varNana meM grahaNa kara lenA cAhiye vaha pUrvavarNita toraNa prakaraNa isa prakAra se haiM-'teNaM toraNA jANAmaNi _ 'vijayassa NaM dArassa ubhao pAsiM duhao NisIhiyAe' tyAdi TIkAvijyadvAranI banne bAju je be naidhikI che, tenA para bharo do toraNA paNNattA' mA taarnn| vAmAM Ave che. 'teNaM toraNA se tornn| 'NANAmaNimayA' mane prAranI bhaNiyothI nAvesa che. 'taheva jAva adra maMgalagAya chattAtichattA' tornne| samadhI vana me4 rIte cha na thAvat chatrAtichatra sudhInA ATha ATha maMgala dravyavALA che. ahiM yAvat zabdathI e samajAvavAmAM Avela che ke pahelAM varNavela tAraNanuM prakaraNa ahiyAM paNa jIvAbhigamasUtra
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 57 vijayadvArapAyasthitanaiSedhikyAni0 87 khaMbhesu uvaNiviTThasaNNiviTThA vivihamuttaM tarovaitA vivihatArAkhvovaciyA IhAmiyausabhaturaganaramagaravihagavAlakinnararurusarabhacamarakuJjaravaNalayapaumalayabhatticittAkhaMbhuggayavairavediyA parigayAbhirAmA vijjAharajamalajugala jaMtajuttA viva accisahassa mAlaNIyA bhisamANA bhibhisamANA cakkhulloyaNalesA suhaphAsA sassiroyarUvA pAsAdIyA4 / tesiNaM toraNANaM uppiM bahave aTThamaMgalA pannattA sotthiyasirivacchaNaMdiyAvattabaddhamANabhadAsaNakalasamacchadappaNA savvarayaNAmayA acchA saNhA jAva paDirUvA // tesi NaM toraNANaM uppi bahave kiNhacAmarajjhayA nIlacAmarajjhayA lohiyacAmarajjhayA hAriddacAmarajjhayA sukillacAmarajjhayA acchA sahA ruppapaTTA vairadaMDA jalayAmalaga dhiyA suruvA paasaaiiyaa4| tesiNaM toraNANaM uppi bahave chattAichattA paDAgAipaDAgA ghaMTAjuyalA cAmarajuyalA uppalahatthayA jAva sayasahassapattahatthagA savvarayaNAmayA acchA jAva paDimayakhaMbhesu uvaNiviTThasanniviTThA viviha muttarovaitA, viviha tArAvovaciyA, ihAmiyausabhaturaganaramagaravihagavAlakinnara rurusarabhacamara kuMjaravaNalayapaumalayabhatticittA khaMbhuggayavaharabediyA parigayAbhirAmA, vijjAharajamalajugalajaMtajuttAviva-accisahassamAlaNIyA bhisamANAbhinbhisamANA cakkhulloyaNalesA suhaphAsA sassirIyarUvA, pAsAdIyA tesi NaM toraNANaM uppi bahave aTThamaMgalA pannattA, sotthiyasirivacchaNaMdiyAvattavaddhamANabhaddAsaNakalasamacchadappaNA, savvarayaNAmayA acchA saNhA, jAva paDirUvA, tesi NaM toraNANaM uppi bahave kiNhacAmarajjhayA, nIlacAmarajjhayA, lohiyacAmarajjhayA, hAriddacAmarajjhayA, sukkillacAmarajjhayA acchA sahA ruppapadAvairadaMDA, jalayAmalagaMdhiyA surUvA pAsAiyA4 tesi NaM toraNANaM uppi bahave chattAichattA paDAgAipaDAgA ghaMTAjuyalA cAmarajuyalA A varNana prakaraNamAM samajI levuM joIe. pahelAM varNavela te teraNa prakaraNa A rIte cha. 'te NaM toraNA NANAmaNimayakhaMbhesu uvaNiviTThasanniviTThA vivihamuttaMtarovaitA viviha tArArUvovaciyA ihAmiyausabhaturaganaramagaravihagavAlakinnararurusarabhacamarakuMjaravaNalayapaUmalayabhatticittA khaMbhuggayavairaveiyA parigayAbhirAmA vijjAhara jamalajugalajaMtajuttAviva accisahassamAlaNIyA bhisamANA bhibbhisamANA cakkhulloyaNalesA suhaphAsA sassiriyarUvA pAsAdIyA tesi NaM toraNANaM uppiM bahave aTThamaMgalA paNNattA sotthiyasirivacchaNaMdiyAvattavaddhamANa bhaddAsaNakalasamacchadappaNA, savvarayaNAmayA, acchA saNhA jAva paDirUvA tesi NaM toraNANaM uppi bahave kiNhacAmarajjhayA, nIlacAmarajjhayA, lohiyacAmarajjhayA, hAriddacAmarajjhayA, sukillacAmarajjhayA acchA sahA rUppapadA vairadaMDA jalayAmalagaMdhiyA surUvA pAsAiyA 4 tesiM NaM toraNANaM uppiM jIvAbhigamasUtra
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre vA' 'tAni khalu toraNANi nAnAmaNimayastambheSu upaniviSTasanniviSTAni vividhamuktAntaropacitAni vividhatArArUpopacitAni IhAmRgavRSabhaturaganaramakaravihagavyAlakinnararurusarabhacamarakuJjaravanalatApadmalatAbhakticitrANi stambhogatavajravedikAparigatAbhirAmANi vidyAdharayamalayugalayantrayuktAnIva arciHsahasamAlIni dIpyamAnAni dedIpyamAnAni cakSulokanalesAni zubhasparzAni sazrIkarUpANi praasaadiiyaani4| teSAM khalu toraNAnAmupari bahUni aSTamaGgalakAni prajJaptAni svastikazrIvatsanandikAvarta varddhamAnabhadrAsanakalazamatsya darpaNAni sarvaratnamayAni acchAni zlakSNAni yAvat pratirUpANi // teSAM khalu toraNAnAmupari bahavaH kRSNacAmaradhvajAH nIlacAmaradhvajAH lohitacAmaradhvajAH hAridracAmaradhvajAH zuklacAmaradhvajA acchAH zlakSNAH rUpyapaTTAH vajradaNDAH jalajAmalagandhikAH murUpAH praasaadiiyaa:4| teSAM khalu toraNAnAmupari bahUni chatrAticchatrANi patAkAtipatAkAni ghaNTAyugalAni cAmarayugalAni, utpalahastakAH padmahastakAH nalinahastakAH bahavaH subhagahastakAH bahavaH saugandhikahastakAH bahavaH puNDarIkahastakAH bahavaH zatapatrahastakAH sahasrapatrahastakAH sarvaratnamayAH acchAH yAvatpratirUpA iticchAyA, etasya prakaraNasya yAvatpadagrAhyasya vyAkhyAnaM vanapaNDIya vApIvarNanaprakaraNe kRtaM tadvadeva ihApi jJAtavyam, vistarabhayAnneha vyAkhyAyate iti // ___ 'tesi NaM toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purato'grimabhAge 'do do sAlabhaMjiyAo pannattAo' dve dve zAlabhaJjike-puttalike prajJapte-kathite 'jaheva NaM heTThA taheva' yathaiva khalu adhastAda vApI varNane yathAkRtaM tathaivAtrApi karttavyam tathAhi uppalahatthayA jAva sayasahassapattahatthayA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' isa pATha meM AgatapadoM kI vyAkhyA spaSTa hai 'tesi NaM toraNANaM purao' ina toraNoM ke agrabhAga meM-Age ke bhAga meM 'do do sAlibhaMjiyAo pannattAo' do do zAlabhaMjikAeM kahI gaI hai 'jaheva NaM heTThA taheva' vApI ke varNana meM jaisA inakA varNana kiyA gayA hai vaisA hI varNana inakA yahAM para bhI kara lenA cAhiye vaha bahave chattAichattA paDAgAipaDAgA ghaTAjuyalA cAmarajuyalA uppalahatthayA jAva sayasaharasapattahatthayA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' 2, 5 mAvesa pahAnI vyAcyA spaSTa cha. 'tesiM gaM toraNANaM purao' me toraNAnA mayabhAgamA 'do do sAlabhaMjiyAo pannattAo' ase zAsI-putaNIyo I cha. 'jaheva NaM heDA taheba' vAvanA vanamA pramANe mA putaLInuM varNana karela che eja rItanuM varNana ahiMyA paNa karavuM joIe. jIvAbhigamasUtra
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.57 vijayadvArapAca sthitanaSedhikyA:ni0 89 'tAo NaM sAlabhaMjiyAo lIlaTThiyAo supayaTThiyAo su alaMkiyAo NANAgAravasaNAo NANAmallapiNaddhio muhigejjhamajjhAo AmelagajamalajugalavaTTi abbhuNNayapINaraiyasaMThiyapaoharAo rattAvaMgAo asiyakesIo miduvisayapasatthalakkhaNasaMvelliyaggasirayAo IsiM asogavarapAdavasamuTThiyAo vAmahatthagahiyaggasAlAo IsiM addhacchikaDakvaviddhaehiM musemANIo iva cakkhulloyaNalesAhiM aNNamaNNaM khijjamANIo iva puDhavIpariNAmAo sAsaya bhAvamuvagayAo caMdANaNAo caMdavilAsiNIo caMdaddhasamaniDAlAo caMdAhiya somadaMsaNAo ukkAiva ujjomANIo vijjughaNamarIcisUradIppaMtateya ahiyayarasaMnikAsAo siMgArAgAracAruvesAo pAsAiyAo4, teyasA atIva atIva sobhemANIo sobhemANIo ciTuMti' 'tAH khalu zAlabhaJjikAH lIlAsthitAH supratiSThitAH svalakRtAH nAnAkAravasanAH nAnAmalyapinaddhAH muSTigrAhyamadhyAH varNana isa prakAra se hai 'tAo NaM sAlibhaMjiyAo lIlaTThiyAo supayaTTiyAo sualaMkiyAo NANAgAravasaNAo gANAmallapinadvAo muhigejjhamajjhAo' Amelagajamalajuyalavadhi-abbhuNNayapINaraiyasaMThiyapaoharAo rattAvaMgAo, asiya kesIo mivisayapasatthalakavaNasaMveliyaggasirayAo IsiM asogavarapAvasamuTThiyAo, vAmahatthagahiyaggasAlAo, isiM addhakkhikaDakvaviddhaehiM musemANIo, iva cakkhulloyaNa-lesAhiM aNNamaNNaM khijjamANIo iva puDhavI pariNAmAo sAsayabhAvamuvagayAo caMdANaNAo, caMdavilAsiNIo caMdaddhasamaniDAlAo, caMdAhiya-somadaMsaNAo, ukkA iva ujjomANIo, vijjughaNamarIci sUradIppaMtateya ahiyayarasaMnigAsAo, siMgArAgAracAruvesAo, pAsAiyAo4 teyasA atIvara sobhemANIo2 ciTThati' isa pATha kI pada vyAkhyA pIche kI jA cukI hai| te paNana 2 pramANe cha. 'tAo NaM sAlabhaMjiyAo lIlaThiyAo supayaTriyAo sualaMkiyAo NANAgAravasaNAo NANAmallapinaddhAo muTThigejjhamajjhAo Amelaka jamalajuyalavaTTi anbhuNNayapINaraiyasaMThiyapaoharAo rattAvagAo asiya kesIo miduvisaya pasattha lakkhaNasaMveliyaggasirayAo IsiM asogavarapAdavasamuTThiyAo vAmahatthagahiyaggasAlAo, isiM addhacchikaDakkhaviddhaehiM musemANIo iva cakkhulloyaNalesAhi aNNamaNNaM khijjamANIo iva puDhavI parimANAo sAsayabhAvamuvagayAo caMdANaNAo, caMdavilAsiNIo caMdaddhasamaniDAlAo, caMdAhiya somadasaNAo ukkAiva ujjomANIo, vijjughaNamarIcisUradippaMtateya ahiyayarasaMnigAsAo, siMgArAgAracAruvesAo pAsAiyAo teyasA atIva atIva sobhemANIo sobhemANIo jI012 jIvAbhigamasUtra
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre Amelakayamalayugalavaya'bhyunnatapInaratidasaMsthitapayodharAH raktApAGgAH asitakezyaH mRduvisadaprazastalakSaNasaMvellitAgrazirojAH IpadazokavarapAdapasamutthitAH vAmahastagRhItAgrazAkhAH IpadardhAkSikaTAkSavidvaimuSNantya iva cakSulauMkanalezaiH anyonyaM khedayantya iva pRthivI pariNAmAH zAzvatabhAvamupagatAzcandrAnanA candravilAsinyaH candrArdhasamalalATAH candrAdhikasaumyadarzanAH ulkevodyotamAnAH vidyuddhanamarIci dIvyatsUryatejo'dhikatarasannikAzAH zRGgArAkAracAruvezAH prAsAdIyAH tejasA atIvAtIvopazobhamAnA upazobhamAnAH tiSTantIticchAyA, etatprakaraNasya vyAkhyAnaM pUrvavadevAtrApi jJAtavyam iti || ___ 'tesi NaM toraNANaM purao do do NAgadaMtAo pannattAo' teSAM khalu toraNAnAM purato'gre dvau dvau nAgadantakau prajJaptau-kathitau 'teNaM NAgadaMtagA' te khalu nAgadantakAH 'muttAjAlaMtarusiyA taheva' muktAjAlAntarotsRtA stathaivapUrvavadeva tathAhi-'muttAjAlaMtarusiya hemajAla gavakkhajAlakhikhiNI ghaMTAjAla parikkhittA abbhuggayA abhiNisiTThA tiriyaM susaMpaggahiyA ahe paNNaggaddharUvA paNNagaddhasaMThANasaMThiyA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA mahayA mahayA gayadaMtasamANA pannattA smnnaauso!|' 'te khalu nAgadantakAH muktAjAlAntarotsRta hemajAlagavAkSajAlakiMkiNI ghaMTAjAlaparikSiptAH abhyudgatAH abhinisRSTAstiryak susaMparigRhItAH adhaHpannagArdharUpAH pannagArghasaMsthAnasaMsthitAH sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH mahattA mahatA gajadantasamAnAH prajJaptA zramaNA 'tesiNaM toraNANaM purao do do NAgadaMtAo paNNattAo' ina toraNoM ke Age do do nAgadanta-khUTiyAM kahI gaI hai 'teNaM NAgardatagA muttAjAlaMtarusiyA taheva' isa viSaya ke varNana meM pATha isa prakAra se hai 'muttAjAlaMtarasiya hemajAlagavakkhajAlakhiviNIghaMTAjAlaparikkhittA abbhuggayA abhiNimiTThA, tiriyaM susaMpariggahiyA, ahe pannagaddharUvA, paNNagaddhasaMThANasaMThiyA, savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA4 mahayA2 gayadaMtasamANA paNNattA samaNAuso' ina padoM kI ciTThati' 241 52 pAnA pahonI vyAdhyA paDasA 42vAmA mApI gayesa cha. 'tesiM NaM toraNANaM purao do do NAgadaMtAo paNNattAo' se toraNanI 2mA vo nAhata-bhUriyasa . 'te NaM NAgadatagA muttAjAlaMtarusiyA taheva' mA samadhana va nn| 54 mA pramANe cha. 'muttAjAlaMtarusiyahemajAlagavakkha jAlakhikhiNIghaMTAjAlaparikkhittA abbhugayA abhiNisidA tiriyaM susaMpariggahiyA ahe paNNagaddharUvA paNNagaddhasaMThANasaMThiyA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA 4 mahayA mahayA gayadaMtasamANA paNNattA samaNAuso' 240 pahanI paDelA vyAcyA jIvAbhigamasUtra
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.57 vijayadvArapArzva sthitanaipedhikyA:ni0 91 yuSman iticchAyA' vyAkhyA prAgvat krtvyaa| 'tesu NaM NAgadaMtaema' teSu khalu nAgadantakeSu 'bahave kiNhasuttavaTTavagdhAriyamalladAmakalAvA' vahavaH kRSNasUtravRttAvalambitamAlyadAmakalApAH 'nIlamuttabaTTavagdhAriya malladAmakalAvA' nIlasUtrabaddhAvalamvitamAlyadAmakalApAH yAvat 'sukkillamuttabaTTabagghAriya malladAmakalAvA' zuklasUtrabaddhAvalambitamAlyadAmakalApAH 'ciTThati' tiSThanti 'tesiNaM toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purataH 'do do hayasaMghADA pannattA' dvau dvau hayasaMghATako dvau dvau gajasaMghATako dvau dvau narasaMghATako dvau dvau kiMpuruSasaMghATako dvau dvau mahoragasaMghATako dvau dvau gandharvasaMghATako dvau dvau vRSabhasaMghATako prajJaptau, te ca saMghATAH kathaMbhUtA statrAha-'savvarayaNAmayA vyAkhyA pahile kI jA cukI hai 'tesu NaM NAgadaMtaesu bahave kiNha suttavavagghAriyamalladAmakalAvA' ina nAgadantoM ke Upara aneka kAle DoroM se gUthI huI gola 2 puSpoM kI mAlAeM laTaka rahI hai kahIM2 'nIlasuttavavagghAriyamalladAmakalAvA' nIle sUtra se gUthI huI puSpoM kI mAlAeM laTaka rahI hai yAvat kahIM2-'mukkillasuttavavagghAriyamalladAmakalAvA' kahIM sapheda DoroM se gUthI huI puSpoM kI mAlAeM laTaka rahI hai / 'tesi NaM toraNANaM purao' ina toraNoM ke Age 'do dohayasaMghADA pannattA' do do hayasaMghATaka, 'do do gayasaMghADA' do do gajasaMghATaka-do do hAthIyoM kI paMkti 'do do narasaMghADA' do do manuSya saMghATaka-do do kiMnarasaMghADA' do do kinnarasaMghATaka 'do do kiMpurisasaMghADA' do do kiMpuruSasaMghATaka, do do mahoragasaMghATaka dodo gaMdharvasaMghATaka evaM do do vRSabhasaMghATaka kahe gaye haiN| ye saba saMghATaka 'savarayaNA42vAmA bhAvI jayeza cha. 'tesu NaM NAgadaMtapasu bahave kiNhasuttavaTThavagdhAriya malladAmakalAvA' se nAgaha-tAnI 52 ane / horAthI 52|ys gANa dhyAnI bhAjAyoTI 2dA cha. yAM yA 'nIlasuttavaTTavagghAriyamalladAma kalAvA' nIda sUtrathI guthavAmA mAvesa puSpAnI bhASAmA sI 29 chayAvat 4yAM yAM 'suskillasuttavaTTavagdhAriyamalladAmakalAvA' sa34 horAthI yUthapAmA mAvesa 50pAnI bhAjA TI rahesa cha. 'tesiM gaM toraNANaM purao' me toraNAnI mA 'do do hayasaMdhADA paNNattA' madhye yasapATA 50. ghoDanI pati 'do do gayasaMdhADA' 55 104 spaattaa| me hAthInI patiyo 'do do narasaMghATA' madhye manuSya saghATa- manuSyanI pati 'do do kinnarasaMghATA' 55 2 sghaattaaye| 'do do kiMpurisa saMghADA' ye kiMpurUSanI paMkti, babbe mAragasaMghATaka, balba gaMdharva saMghATaka, ane babbe jIvAbhigamasUtra
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre acchA jAva paDirUvA' sarvaratnamayA ste saMghAtAH acchAH zlakSNAH laNhA: ghRSTAH mRSTAH nIrajaskAH nirmalAH niSpaGkAH niSkaMkaTacchAyAH saprabhAH sodyotAH samarIcikAH darzanIyAH prAsAdIyAH abhirUpAH / 'evaM hayapakti gajapakti vRSabhapaGkti, hayavIthi gajavIthi vRSabhAdivIthi, hayamithunaka gajamithunaka vRSabhAdimithunakAnyapi vaktavyAni 'do do paumalayAo jAva paDirUvAo' dve dve padmalate yAvatpratirUpAH, / teSAM toraNAnAM purato dve dve padmalate dve dve nAgala te dve dve azokalate dve dve campakalate dve dve cUtalate Amralate dve dve vAsantikalate dve dve kundalate dve dve atimuktalate dve dve zyAmalate prajJapte-kathite etAzca latAH kathaM bhUtA statrAha-'NicaM kusumiyAo NiccaM mauliyAo NiccaM mayA' sarvAtmanA ratnamaya hai 'acchA jAva paDirUvA accha AkAza aura sphaTikamaNi ke jaise atinirmala hai yAvat pratirUpa hai| yahAM yAvat zabda se 'ilakSNa laNha, ghRSTa mRSTa, nIrajaska, nirmala, niSpaGka, niSkaMkaTacchAya, saprabha, sodyota, samarIcika, darzanIya, prAsAdIya, abhirUpa' ina vizeSaNoM kA grahaNa huA hai| isI taraha se una toraNoM ke Age hayapaMkti, gajapaMkti, aura vRSabhAdipaMktiyAM bhI hai tathA yavIthikAH gajavIthikA aura vRSabhAdi vIthikAeM bhI hai aura hayamithunaka, gajamithunaka aura vRSabhAdimithunaka bhI hai 'do paumalayAo jAva paDirUvAo' isI prakAra se una toraNoM ke Age do do padmalatAeM yAvat-do do nAgalatAeM do do azokalatAeM, do do campakalatAeM, do do AmralatAeM, do do vAsantikatAeM, do do kundalatAeM do do atimuktakalatAeM aura do do zyAmalatAeM haiM / ye vRSala yAtiyo Dasa . 21 thA sNghaatt| 'savvarayaNAmayA' sAmanA ratna bhaya che. 'acchA jAva paDikhvA' 127-2012A mane 25Ti4 mAzInI ma atyaMta nirmaLa yAvat pratirUpa che. ahIyAM yAvat zabdathI kSaNa, saha, vRSTa, mRSTa, nIrajaska, nirmala, niSpaka nikaMkaTacchAya saprabha sedyota samarI cika, darzanIya prAsAdIya ane abhirUpa A tamAma vizeSaNa grahaNa thayA che. eja rIte e toraNanI AgaLa hayapaMkti, gajapaMkti ane vRSabhAdi paMkita paNa kahevAmAM Avela che. tathA hayavIthikA, gajavIthikA ane vRSabhAdi vIthikAo paNa che. tathA hayamithuna, gajamithuna, ane vRSabhAdi mithune paNa cha- 'do paumalayAo jAva paDirUvAo' se zate the toraNanI bhAga padmalatAo, yAvat balba AmralatAe bakhe vAsaMtilatAo babbe kuMda latAe banne atimukta latAo ane banne zyAmalatAo che. ane A jIvAbhigamasUtra
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.57 vijayadvArapAyasthitanaiSedhikyA:ni0 93 pallavaiyAo NiccaM thavaiyAo NiccaM gocchiyAo Nicca jamaliyAo Nicca viNamiyAo NiccaM paNamiyAo NiccaM muvibhattapaDimaMjarivaDaMsagadharIo NiccaM kusumiya muuliya lavaiya thavaiya 'nityaM gocchiya viNamiya paNamiya suvibhatta maMjarivaDaMsagadharIo' nityaM kusumitA nityaM mukulitA nityaM pallavitAnityaM stavakitA nityaM gucchitA nityaM yamalitA nityaM vinamitA nityaM praNamitAH nityaM subibhakta pratimaJjarIvaDisagaryaH nityaM kusumitamukulita pallavitastabakita nitya gucchitavina mitapraNamitasu vibhaktapratimaJjarI vaDaMsakadharyaH iticchAyA, vyAkhyAnaM pUrvavat / / 'tesi NaM toraNANaM purao akkhA asostiyA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' teSAM khalu toraNAnAM purato'kSAzca sauvastikAH sarvaratnamayAH acchA yAvatpratirUpAH, iticchAyA, 'tesiNaM toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purataH 'do do caMdaNakalasA panattA' dvau dvau candanakalazau prajJaptausaba latAeM NiccaM kusumiyAo0' sarvadA kusumita-puSpovAle sarvadA mukulita vikasita 'NiccaM lavaiyAo' NiccaM thavaiyAo NiccaM gocchiyAo, Nicca jamaliyAo, Nicca viNamiyAo, Nicca paNamiyAo, NiccaM suvibhattapaDimaMjarivaLisagAo, NiccaM kusumiyamauliyalavaiya thavaiya nicca gocchiyaviNamiya suvibhattapaDimaMjarivaDiMsagadharIo' tathA isa pATha ke anusAra sarvadA pallavita, sarvadA stavakita sarvadA gucchita, sarvadA yamalita sarvadA vinamita sarvadA praNamita hai evaM suvibhakta zreSTha maMjarIoM ko dhAraNa kiye rahatI hai isa prakAra nitya kusumita mukulita Adi vizeSaNoM vAlI ye latAeM una toraNoM ke Age prakaTa kI gaI hai| 'tesi NaM toraNANaM purao' una toraNoM ke Age 'do do caMdaNa mI satAyo 'Nicca kusumiyAo' savA sumita, husovA sa / bhuIsita visita 'NiccaM lavaiyAo Nicca thavaiyAo NiccaM gocchiyAo NiccaM jamaliyAo, Nicca viNamiyAo, Nicca paNamiyAo Nicca suvibhattapaDimaMjarivaDiMsagAo, Nicca kusumiyamauliya lavaiya, thavaiya, NiccaM' gocchiya viNamiya suvibhattapaDimaMjarivaDiMsagadharoo' 2anusAra saha pavita sahA stamati sarvadA gucchita, sarvadA yamalita, sarvadA vinamita sarvadA praNamita hoya che. eja rIte nitya kusumita, mukulita vigere vizeSaNa vALI e latAo e teraNanI 21101 upAmA 2AvI cha. 'tesi NaM toraNANaM purao' me toraNanI yA 'do do caMdaNakalasA paNNattA' me yahana 4 / / OMA cha. .'teNaM caMdaNakalasA jIvAbhigamasUtra
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre kathitau / 'teNaM kalasA varakamalapaiTThANA' te khalu kalazAH varakamalapratiSThAnAH zreSThakamalopari vidyamAnAH surabhi candanavAri pUrNA zcandanakRtacarcakAH AbaddhakaNThe guNAH padmotpalapidhAnAH sarvaratnamayAH acchAH zlakSNAH ghRSTA mRSTA nIrajaskAH nirmalAH niSpaGkAH niSkaGkaTacchAyAH saprabhAH sodyotAH samarIcikAH darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! // 'tesiNaM toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purata:-agre 'do do bhiMgAragA pannattA' dvau dvau bhRGgArako prajJaptau, te ca bhRGgArakAH 'barakamalapaiTTANA' varakamalapratiSTAnAH surabhivAri pUrNAH candanacarcAkAH AbaddhakaNThe guNAH padmotpalapidhAnAH sarvaratnamayAH acchA yAvatpratirUpAH, sarvamatra kalazavarNanavadeva varNanIyam navaramatra mattamahAgajakalasA varakamalapaiTThANA' ye candana kalaza sundara kamaloM ke Upara pratiSThita hai| surabhita candana jala se paripUrNa-bhare hue haiM tathA ina kalazoM ke Upara candana kA hI lepa ho rahA hai inake kaMTha bhAga meM DorA baMdhA huA hai| padma aura utpalakA inake Dhakkana hai ye sarvAtmanA ratnamaya hai aura he zramaNa AyuSman acchAdi vizeSaNoM vAle hai / 'tesi gaM toraNANaM purao' una toraNoM ke Age 'do do bhiMgAragA pannattA' do do bhRGgAraka-jhArI kahI gaI haiM, ye bhRGgAraka-'varakamalapaiTThANA' zreSThaka maloM ke Upara rakkhe hue haiN| ina meM sugaMdhitajala bharA huA hai candana kA ina para lepa ho rahA hai ina ke kaMTha meM sUtra baMdhA huA hai padma aura utpalakA inakA Dhakkana hai ye sampUrNarUpa se ratnamaya hai aura pUrvokta samasta acchAdi vizeSaNoM vAle haiM / tAtparya yahI hai ki ina vara kamalapaiTThANA' / yahana / su2 mIsA bhagAnI 52 22pAmAM Avela che. sugaMdhavALA caMdana jaLathI pUrNa rIte bharelA che. tathA e kalazo nI upara caMdanano lepa karavAmAM Avela che. tenA kaMTha pradezamAM re bAMdhela che. parva ane utpalanA tenA DhAMkaNa che. e sarva prakAre ratnamaya che. mana zrama AyuSman 2024Ahi vizeSaNa va cha. 'tesi NaM toraNANaM parao' toraNanI mA 'do do bhiMgAragA paNNattA' 7 bhR||24 ArI Dara cha. ye Ariyo 'vara kamalapaiTTANA' zreSTha bhagAnI 52 22vAmI Avela che. temAM sugaMdha yukata jala bharI rAkhela che. ane tenA para caMdanane lepa karela che. tenA kaMThamAM sUtra bAMdhela che. pa ane kamalanA tenA upara DhAMkaNe che. e saMpUrNa rIte ratnamaya che. ane pUrvokata accha vigere vizeSaNa vALA che. kahevAnuM tAtparya eja che ke A bhaMgArakA-jhariyAnuM varNana kalazanA varNana pramANe ja samajI levuM. kevaLa eTaluMja aMtara che ke A bhaMgArakone jIvAbhigamasUtra
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.57 vijayadvArapArzva sthitanaSedhikyAni0 95 mukhAkRtisamAnAH prajJaptAH zramaNAyuSman ! ityadhikaM vizeSaNaM vaktavyamiti // 'tesiNaM toraNANaM purao do do AyaMsagA pannattA' teSAM khalu toraNAnAM purato dvau dvau Adarzakau-darpaNau prajJaptau-kathitau, 'tesi NaM AyaMsagANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' teSAM khalu AdarzakAnAm ayametAvadrUpo-vakSyamANasvarUpaH varNAvAsa:-varNakanivezaH-prajJapta:-kathitaH, varNakanivezameva darzayati'ta jahA' ityAdinA, 'taM jahA' tadyathA 'tavaNijjamayA pagaMThagA' tapanIyamayAH suvarNapracurAH-prakaNThakAH-pIThavizeSAH 'veruliyamayA charuhA 'thaMbhayA' vaiDyaratnamayAH stambhakAH Adarza gaNDapratibandhapradezAH AdarzagaNDAnAM muSTigrahaNayogyA ityarthaH 'vairAmayA varaMgA' vanamayA vanaratnamayA varAGgAH kapolA ityarthaH, 'NANAmaNimayA valakkhA' nAnAmaNimayAH-anekamaNiniSpAditA valakSAH valakSo nAma zRMkhabhRgArakoM kA varNana kalazoM ke varNana jaisA hI hai / antara kevala itanA hI hai ki ina bhRgArakoM kA AkAra matta mahAgaja ke mukhakI AkRti ke jaisA hI hai, taba ki kalazoM kA AkAra aisA nahIM hai / ataH ina bhRGgArakoM ke varNana meM 'mattamahAgajamukhAkRti samAna' yaha vizeSaNa adhikarUpa se kahane yogya kahA gayA hai| 'tesiNaM toraNANaM purao do do AyaMsaNA pannattA' ina toraNoM ke Age do do AdarzakadarpaNa kahe gaye hai 'tesiNaM AyaMsagANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' ina AdazoM ke varNana ke sambandha meM aisA batalAyA gayA hai-'taM jahAtavaNijjamayA pagaMThagA' ina AdarzoM ke jo prakaNTaka-pIThavizeSahai-ve tapanIya suvarNa kA banA havA hai 'veruliyamayA charuhAthaMbhayA' vaiyamaya inake stambha hai 'varAmayAvaraMgA' vajramaya inake varAGga-kapola-hai 'NANAmaNimayAva lakkhA' zRGkhalAdirUpa avalambana AkAra madonmatta mahAgajarAjanA mukhanI AkRtI jeja che. ane kalazono AkAra e hato nathI. ethIe bhaMgArakonA varNanamAM "mattamahAgaja mukhanI AkRti samAna A vizeSaNa vadhAre kahevAnuM che. te sivAyanuM kathana kalazonA 1 na pramANe 4 sabhA'. 'tesiM NaM toraNANaM purao do do AraMsagA paNNattA' me toraNanI 10101 57 maash4-65| 49sa che. 'tesiM NaM AyaMsagANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' se mAhaze samadhI pANuna pramANenu sA che. 'taM jahA tavaNijamayA pagaMThagA' ko mahazeni TI-pITha vizeSo cha, ta tapanIya sonAnA anesa cha. 'veruliyamayA charahA thaMbhayA' senA stm| paiDyaratnabhaya maneA cha. 'vairAmayA varaMgA' 102tnamaya men| 12-yosana mA che. 'NANAmaNimayAvalakkhA' zrRmA vigere 35 PAK mana mane mANiyAnu manesa jIvAbhigamasUtra
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre lAdirUpamavalambanam, 'aMkamayA maMDalA' aGkaratnamayAni maNDalAni, maNDalaM nAma yatra pratibimbasaMbhUtiH pratibimbodgama ityarthaH / 'aNoghasiya nimmalAe chAyAe savvao ceva samaNubaddhA' anavadharSitayA-nirmalayA chAyayA caiva sarvataH samanubaddhAH avagharSitasyAbhAvo'navagharSitaM tena nirmalA iti anavadharSitanirmalA svAbhAvikI ityarthaH tayA chAyayA samanubaddhAH yuktA ityarthaH 'caMdamaMDalapaDinigAsA' candramaNDalapatinikAzAH candramaNDalatulyAH, 'mahayA mahayA' mahanmahAntaH-atizayena mahAntaH 'addhakAyasamANA' ardhakAyasamAnAH draSTuH zarIrArdhapramANAH 'pannattA samaNAuso' prajJaptAH-kathitAH he zramaNAyuSman gautama ! 'tesi NaM toraNANa purato do do ghairAmae thAle pannatte' teSAM khalu toraNAnAM purato'grabhAge dvau dvau vajramaye thAle prajJapte kathite 'teNa thAlA' tAni khalu sthAlAni 'acchaticchaDiya sAlitandulanahasaMdaTThabahupaDipuNNA acchatricchaTita zAlitandulanakhainakA anekamaNiyoM kA banA huA hai 'aMkamayA maMDalA 'aGkaratnakA banA huA inakA maMDala-jahAM para pratibimba paDatA hai vaha bhAga hai 'aNoghasiya nimmalAe chAyAe savvato ceva samaNubaddhA caMdamaMDalapaDiNikAsA mahatA mahatA addhakAyasamANA pannattA samaNAuso' ye svAbhAvika chAyA se yukta hai ata: bahuta hI adhika nirmala hai| jaisA gola candramaNDala hotA hai vaise hI gola AkAra vAle haiM tathA ye bahata hI baDe hai he zramaNa AyaSmana dekhanevAlekA jitanA apane zarIra ke Age ke bhAga kA pramANa hotA hai utane bar3e pramANavAle haiN| 'tesiNaM toraNANaM purato do do bairAmae thAle pannatte' ina toraNoM ke Age do do vajra ke bane hue sthAla kahe gaye haiN| 'teNaM thAlA acchaticchaDiya sAlitaMdulanahasaMdaTTa-bahupaDipuNNA' ye sthAla tInabAra supa Adi dvArA phaTakAra kara sApha suthare kiye cha. 'aMkama yA maMDalA' tenu bh|| jyAM tenu pratimi 5 te mAga ma4 2tnn| anerA che. 'aNoghasiya nimmalAe chAyAe savvato ceva samaNubaddhA caMdamaMDalapaDiNikAsA mahatA mahatA addhakAyasamANA paNNattA samaNAuso' 21 svAmAvi chAyAthI yukta che. tethI ja te khUbaja adhika nirmaLa dekhAya che. caMdramaMDaLa jevuM goLa AkAranuM hoya che tevAja goLa AkAra e jhAriyeno paNa che. e ghaNI ja meTi che. he zramaNa AyuSyama- jonArAonA zarIranA ardhAbhAganuM 29 prabhA-bhA5 cha. seTamA prabhAvANI se vi cha. 'tesiM NaM toraNA NaM purao do do vairAmae thAle paNNatte' se taarnn|nii mA 7 02tnanA manAveda yAsa-thANIyo 4aa cha. 'te NaM thAlA acchaticchaDiya sAlitaMdulanahasaMda bahupaDipuNNA' se sthaa-yaajaay| su5| vigerethI vA2 3rIna sAsu jIvAbhigamasUtra
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 57 vijayadvArapArzvasthitanaiSedhikyAH ni0 97 saMdaSTa bahuparipUrNAnIva, acchA nirmalAH zuddhasphaTikavat tricchaTitA ataeva saMdaSTAH nakhAH musalAdibhizcuMbitA yeSAM te tathA, acchetricchaTitaiH zAlitandulaiH nakhasaMdaSTairvahuparipUrNAnIva iti acchatricchaTitazAlitandulanakha saMdaSTa bahuparipUrNAnIva 'ceva ciTThati' eva tiSThanti, 'savva jaMbUNayamayA acchA jAva paDirUvA ' sarvAtmanA jAmbUnadamayAni acchAni zlakSyAni ghRSTAni mRSTAni nirmalAni nIrajaskAni niSpaGkAni niSkaGkaTacchAyAni saprabhANi sodyotAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi, 'mahayA mahayA rahacakasamANA pannattA samaNAuso' atizayena mahAnti rathacakrasamAnAni prajJaptAni he zramaNa ! he AyuSman ! 'tersi NaM toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purataH - agrabhAge ' do do pAtIo pannatAo dve dve pAyau - pAtravizeSarUpe prajJapte 'tAo NaM pAtIo acchodayaparipuNNAo viva citi' tAH khalu pAtryaH acchodakaparipUrNAH 'NANAvihassa jAne ke kAraNa AkAza evaM zuddha sphaTika ke jaise zAli-cAvaloM se paripUrNa bhare hue haiM ye cAvala musalAdi dvArA jinakI aMguliyoM ke nakha cumbita hue hai - ghise gaye hai, aise stryAdijanoM dvArA sApha kiye gaye haiM 'savva jaMbUNayamatA acchA jAva paDirUvA mahatA mahatA rahacakkasamANA pannattA samANAuso' ve thAla sarvAtmanA suvarNamaya hai / accha se lekara pratirUpAnta taka ke vizeSaNoM vAle haiM tathA jaisA rathakA pahiyA bahuta vizAla hotA hai vaise ye thAla bhI vizAla hai / 'tesi NaM toraNANaM purao do do pAtIo pannattAo' una toraNoM ke sAmane do do pAtrI kahI gaI hai / 'tAo NaM pAtIo acchodaya paDihatthAo' ye donoM pAtriyoM svaccha pAnI se bharI huI 'NANAvidha paMca vaNNassa phala hariyasa bahupasiyNNAo viva cirhati' tathA nAnA prakAra ke pAMca karavAthI AkAza ane zuddha sphaTikanA jevA cAkhAthI pUrNa rIte bharelA che. e ceAkhA sAbelA vigerethI jenI AMgaLIyAnA nakhA cusmita thayA che. tevA sAMNesAthI chaDIne sAI vAmAM Ave che. 'savva jaMbUNayamayA acchA jAva paDarUvA mahatA mahatA rahacakkasamANA pannattA samaNAuso, mI thANIyo sa prakArathI suvarNamaya che. ane acchathI laine pratirUpa sudhInA vizeSaNA vALI che. tathA jema rathanA paiDA ghaNA vizALa hAya che. e rIte A thALIye pazu dhANI vizANa hoya che. 'tesiM NaM toraNANaM purao do do pAtIo pannattAo' me toraNonI sAbhe mamme yAtrI usa che. 'tAo gaM pAtIo acchodayapaDihatthAo' yo bhanne yAtriyoM svaccha pANIthI laresI nevI che. 'NANAvidha paMcavaNNassa phalahariyasa bahupaDipuNNAo viva ciTThati' tathA bhane ajharanA pAMya vazevAjA jI0 13 jIvAbhigamasUtra
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigama phalahariyasa bahupaDipuNAo' atra tRtIyArthe paSThI bahuvacane caikavacanaM prAkRtatvAt, nAnAvidhaiH anekaprakAraiH haritaphalaiH 'phalahariyassa' ityatra vizeSaNasya haritazabdasya paranipAtaH prAkRtatvAt bahuprabhUtaM pratipUrNA iva tiSThanti na khalu tAni jalAni phalAniyA kintu tathArUpAH zAzvatabhAvamupagatAH pRthivIpariNAmA stata upamAnamiti / 'savvarayaNAmaIo jAva paDirUvAo' sarvaratnamayyastAH pAtryaH acchA: zlakSNAH laNhAH ghRSTAH mRSTAH nirajaskA: nirmalAH niSpaGkA niSkaMkaTacchAyAH saprabhAH sodyotAH samarIcikAH darzanIyAH prAsAdIyAH abhirUpA: pratirUpA: 'mahayA mahayA goka liMjagacakasamANA pattA samaNAuso' mahatA mahatA - atizayena mahatya: gokaliMjakacakrasamAnAH prajJaptAH - kathitAH he zramaNa ! he AyuSman ! / tesi NaM toraNANaM purao do do suparaTTagA paznattA' teSAM khalu toraNAnAM purato'gre dvau dvau supratiSThakau - AdhAravizeSau prajJaptau kathitau 'teNaM supaTTA NANAviha paMcavaNNa pasAhaNagabhaMDaviraciyA' te khalu supratiSThakA:AdhAravizeSAH nAnAvidhapaJcavarNaprasAdhanakabhANDaviracitAH, 'savvosadhipaDivarNovAle hare 2 phaloM se bharI huI jaisI pratIta hotI hai tAtparya kahane kA aisA hai ki ina pAtriyoM meM na jalabharA hai aura na hare 2 phala bhare hue hai kintu pRthivI pudgala hI zAzvatarUpa se isI taraha ke pariNAma se pariNata hue hai 'savvarayaNAmaio jAva paDivAo' ye pAtriyAM sarvAtmanA ratnamaya hai, aura accha Adi se lekara pratirUpataka ke vizeSaNoM vAlI hai / 'mahayA mahayA gokaliMjagasamANA pannattA samaNAuso' ataH ye bhI aisI hI pratIta hotI hai jaise mAno rathake do vizAla pahiye hoM / 'tesi NaM toraNANaM purao do do supaTTagA pannattA' una toraNoM ke Age do do supratiSThaka AdhAravizeSa - kahe gaye haiM / 'teNaM supaTTagA NANAviha paMcavaNNa pasAhaNagabhaMDaviraciyA' ye suprati 98 lIlA lIlA phaLothI bharelI heAya tema jaNAya che. kahevAnuM tAtparya evuM che ke e pAtriyAmAM nathI pANI bharela ke nathI lIlA lIlA phaLA bharelA paraMtu pRthvI pudgaleAja zAzvata rIte A rItanA pariNAmathI pariNata thayelA che. 'savvarayaNAmaiyo jAva paDirUvAo' me pratriyA sarvAtmanA ratnabhaya che. ane svaccha vigerethI bahane prati35 sudhInA vizeSaNo vANI che. 'mahayA mahayA gokaliMjagasamANA pannattA samaNAuso' tethI se sevI lagAya che bhAge rathanA meM vizAla paiMDA na hoya 'tesiM NaM toraNA NaM purao do do supaiTThagA pannattA' the toraNonI bhAgaNa mamme supratiNDa9 - sAdhAra vizeSa uDela che. 'teNaM supaidugA NANAvihapaMcavaNNapasAhaNagabhaMDaviraciyA' me suprtisstth| ane jIvAbhigamasUtra
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.57 vijayadvArapArzvasthitanaiSedhikyAni0 99 puNNA' sarvopadhiparipUrNAH, nAnAvidhairanekaprakArakaiH paJcavarNe vividhavarNopetaiH prasAdhanakabhANDaizca sauMSadhibhizca bahuparipUrNA iva tiSTanti, 'savarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' sarvaratnamayA acchAH-sphaTikAkAzavadati svacchAH zlakSNAH ghRSTAH mRSTAH nirmalAH nirajaskAH niSpaGkAH niSkakaTacchAyAH saprabhAH sodyotAH samarIcikAH prAsAdIyAH darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH / 'tesiNaM toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purato'grabhAge 'do do manoguliyAo pannattAo' dve dve manogulike-pIThike prajJapte-kathite, manogulikAnAma pIThikA, taduktam-manogulikA pIThiketi / 'tAsu NaM manoguliyAsu' tAsu khalu manogulikAsu-pIThikAsu 'bahave suvaNNaruppAmayA phalagA pannattA' bahavaH suvarNarupyamayAH phalakAH prajJaptAH-kathitAH 'tesu NaM suvaNNaruppamaesu phalaesa' teSu khalu suvarNarUpyamayeSu phalakeSu 'bahave vairAmayA NAgadaMtagA muttAjAlaMtarusiyA hema jAva gayadaMtagasamANA pannattA' bahavo vajramayA nAgadantakA muktAjAlAntarotsRta SThakanAnAvidha pAMcavoM ke prasAdhanabhANDoM se evaM 'savosadhipaDipuNNA' savauM SadhiyoM se bhare huai haiM 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' ye supratiSThaka sarvAtmanA ratnamaya hai tathA accha se lagAkara pratirUpataka ke samasta vizeSaNoM se yukta hai| 'tesi NaM toraNANaM purao do do mano guliyAo pannattAo' ina toraNoM ke Age do do mano gulikAeM-pIThikAeM-kahI gaI hai| 'tAsu NaM manoguliyAsu' una manogulikAoM ke Upara 'bahave suvaNNaruppamayA phalagA paNNattA' aneka suvarNa aura cAMdI ke phalaka-paTiye rakhe hue hai| tesu NaM suvaeNarUppamaesu phalaesu' ina suvarNa rupyamayaphalakoM meM 'bahave vairAmayA NAgadaMtagA muttAjAlaMtarusiyA hema jAva gayadaMtagasamANA pannattA' aneka vajramaya nAga daMtaka-khUTiyAM-lagI hui hai ye khuTiyAM muktAjAloM 2. pAyavANu prasAdhana pAsaNathI tathA 'savyosahi paDipuNNA' saveSidhiyothI aresA cha. 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' se pratiS4 saya prakAre ratnamaya che. tathA acchathI laIne pratirUpa sudhInA saghaLA vizeSaNovALA cha. 'tesiM gaM toraNANaM purao do do manoguliyAo pannattAo' yetozAnI bhAga 50 bhanAzulisa- pAsa 49sa cha. 'tAsu NaM manoguliyAsa' se bhanAzusimAnI 52 'bahave suvaNNaruppamayA phalagA paNNattA' mane sonA yahInA is|-paattiyaayo rAmapAmA mAtA cha. 'tesu NaM suvaNNaruppA mayesu phalaesu' mA suparNa mane yahIbhaya pATiyAmAmA 'bahave vairAmayaNAgadaMtagA muttAjAlaMtarusiyA hema jAva gayadaMtagasamANA paNNattA' mane bhaya nAma: jIvAbhigamasUtra
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ 100 jIvAbhigamasUtre hemajAla gavAkSajAla kiMkiNI ghaNTAjAla parikSiptAH abhyudgatA abhinisRSTAH tiryaksusaMparigRhItA adha:patita pannagArddharUpAH pannagAddhasaMsthAnasaMsthitAH sarvaratnamayA acchAH zlakSNAH ghRSTA mRSTA nirmalA nIrajaskA niSpaGkAH niSkaMkaTacchAyAH saprabhAH sodyotAH samarIcikAH prAsAdIyAH darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH atizayena mahAnto gajadantasamAnAH prajJaptAH he zramaNa ! he AyuSman ! // 'tesu NaM vairAmaesu NAgadaMtaema' teSu khalu vannamayeSu nAgadantakeSu 'bahave rayayAmayA sikayA pannattA' bahUni rajatamayAni sikakAni prajJaptAni kathitAni 'tesu NaM rayayAmaemu teSu khalu rajatamayeSu sikkakeSu 'bahave vAyakaragA panattA' ke antara meM laTakate hue hemamayamAlA samUhoM se gavAkSa jAla kI jaisI AkRtivAle ratnavizeSoM kI mAlAoM se kSudraghaMTikAoM ke samUha se, evaM baDe 2 ghaMTAoM ke samUha se sarvataH vyApta hai| ye nAgadantaka Age ke bhAga meM kucha unnata hai tathA vAhara kI ora nikale hue hai evaM vahAM para ye isa taraha se lage huve hai, ki jisase ye idhara udhara hila nahIM sakate hai ye saba nAgadantaka nIce paDe hue sarpa ke ardhabhAga ke jaise sIdhe aura lambe haiM / isI kAraNa inakA saMsthAna pannaga-sarpa ke Adhe zarIra ke jaisA ho gayA hai ye nAgadantaka sarvAtmanA ratnamaya hai accha hai zlakSNa hai aura ghRSTase lekara pratirUpAnta taka ke vizeSaNoMvAle haiN| 'tesu NaM vairAmaesu NAgadaMtaesu' ina vajraratnamayanAgadanto meM 'bahave rayayAmayA sikkayA pannattA' aneka vajraratnamaya chIke laTake hue hai| 'tesu NaM rayayAmaesu sikkaesu' ina ratnamayasIkoM ke Upara 'bahave vAya mUMTiye lagADavAmAM Avela che. e mUMTiyo mukatAjAlenI madhyamAM laTaktA suvarNanI mALA samUhathI ane meTA meTA ghaMTAonA samUhathI cAre bAjuthI vyApta thayela che. e khaMTiye AgaLanA bhAgathI kaMika uMcI che. tathA bahAranI taraphathI nIkaLela che. ane tyAM e evI rIte besArela che ke jethI te Amatema halI zakatI nathI A badhI khUMTiye nIce jamIna para paDelA sApanA ardhA bhAganI jema sIdhI ane lAMbI che. tethI ja tenuM sthAna sApanA ardhAzarIra pramANe kahela che. A khUTiye sarva prakArathI ratnamaya che accha che zvaSNu cha. ane. ghRSTathI sadhne prati35 sudhiin| saavishessnne| pANI che. 'tesu NaM vairAmaesu NAgadaMtaesu' mA 12tnabhaya nAtImA-bhATIyo 52 'bahave rayayA mayA sikkayA paNNattA' bhane 2tnamaya zIme vAma mAveza che. 'tesu NaM rayayAmaemu sikkaesu' the 2tnamaya zImAnI 52 'bahave vAyakaragA paNNattA' mane pAta424-pANI nA dhaany| 205pAmA mAvena che. 'te NaM jIvAbhigamasUtra
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ khalu prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 57 vijayadvArapArzva sthitanaiSedhikyAH ni0 101 bahavo vAtakarakAH - jalazUnyA ghaTAH prajJaptA - kathitAH ' teNaM vAyakaragA vAtakarakAH jalazunyakarakAH - ghaTA: 'kiNhasuttasikkagavatthiyA' kRSNasUtra sikkagavasthitAH, tatra AcchAdanaM gavasthAH tAH saMjAtA eSu iti gavasthitAH kRSNasUtraiH kRSNasUtramayairgavasyairityarthaH sikkakeSu gavasthitA iti kRSNasUtragavasthitAH, 'jAva sukillasutta sikkagavatthiyA' yAvacchuklasUtra sikkagavasthitAH, atra yAvapadena nIlasUtra kavasthitAH lohitasUtrasikagavasthitAH hAridramUtra sikkagavasthitAH eteSAM grahaNaM bhavatIti, te ca vAtakarakAH 'savva veruliyAmayA acchA jAva paDivA' sarva vaiDUryamayAH - sarvAtmanA vaiDUryaratnapradhAnAH acchA H sphaTikAkAzavadati svacchAH zlakSNAH ghRSTA mRSTA nIrajaskA nirmalA niSyaMkA niSkaMkaTacchAyAH saprabhAH sodyotAH samarIcikAH prAsAdIyAH darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH / ' tesiNaM toraNANaM purato do do cittA rayaNakaraMDagA pannatta!' teSAM khalu toraNAnAM purato'grabhAge dvau dvau citroM citravarNayuktau-AzcaryabhUtau vA ratnakaraNDakau - ratnamayakaraNDakau prajJaptau kathitau / ' se jahA NAmae' sa yathAnAmakaH 'raNo cAuraMtacakkavaTTissa' rAjJazcAturanta cakravarttinaH - caturSu - pUrvapazcimadakSiNo karagA pannatA' aneka bAta karaka- jalazUnya ghaTa rakhe hue hai / 'teNaM vAyakaragA kinha suttasikkagavatthiyA' ye jalazUnya ghaTa kAle sUtra ke bane hue AcchAdana se yAvat zukla sUtra ke bane hue AcchAdana se nIla sUtra ke bane hue AcchAdana se evaM lAla sUtra ke bane hue AcchAdana se tathA - pIle sUtra ke bane hue AcchAdana se Dhakkana se yukta hai ye saba vAtakaraka - sarvAtmanA vaiDUryaratnamaya hai aura accha se lekara pratirUpA - ntataka ke vizeSaNoMvAle haiM 'tesi NaM toraNANaM purato do do cittarayaNakaraMDagA pannattA' una toraNoM ke Age do do citra varNayukta ratnamaya piTora hai / 'se jahANAmae raNNo cAuraMtacakka vahissa' ye ratnamayavAyakaragA hita sikkagavatthiyA' me pANI vagaranA ghddaao| aNA sUtarathI anelA AcchAdana-DhAMkavAnA vastrathI yAvat sapheda sUtarathI banelA vastrathI nIla sUtrathI banela vastrathI temaja lAla sUtrathI banelA vastrathI tathA pILA sUtrathI banelA vastrathI DhAMkelA che. A badhA ghaDAe sa` prakArathI vaiDU ratnamaya che. ane acchathI sahane prati3pa sudhInA tamAma vizeSaNo vAjA che. 'tesi NaM toraNANaM purao do do cittA rayaNakaraMDagA paNNattA' me toraNonI bhAgaNa mamme citra vicitra vAzuyukta ratnabhaya paTArA che. 'se jahAnAmae raNNAcAraM tacakkavaTTissa' me ratnabhaya paTArAma thAturanta yavarti-pUrva pazcima uttara ane dakSiNa e cAre dizAonA antapanta eka cakrathI rAjya karavA jIvAbhigamasUtra
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre tareSu samudraparyanteSu cakreNa-caturvidhasainyena vartituM zIlasya tasya 'citte' citraH citravarNopeta AzcaryabhUto vA 'rayaNakaraMDe' ratnamayaH karaNDakaH 'veruliyamaNiphAliyapaDalapaccoyaDe' vaiDUryamaNisphaTikapaTalamayAcchAdanaH 'sAe pabhAe' svakIyayA prabhayA 'te paese savvao samaMtA' tAn samIpavartipradezAn sarvataHsarvAsu dikSu, samantAt-sAmastyena 'obhAsai' avabhAsayati, etavadeva paryAyatrayeNa vyAcaSTe-'ujjovei tAvei pabhAseI' udyotayati tApayati prabhAsayati 'evAmeva cittarayaNakaraMDagA pannattA' evameva te citraratnakaraNDakAH prajJaptAH kathitAH / 'veruliyapaDalapaccoyaDA' vaiDUryaratnapaTalamayAcchAdanAH 'sAe pabhAe' svakIyayA prabhayA 'te paese' tAn-pratyAsannAn pradezAn 'savvao samaMtA obhAsaMti' sarvataH sarvAsu dikSu, samantAt-sAmastyena sarvAsu vidikSu avabhApiTora cAturanta cakravartI pUrva pazcima uttara aura dakSiNa ina cAra dizAoM meM eka chatrarAjyavAle cakravatI narezakA 'rayaNakaraMDe'-ratnakaraNDa-ratnamayapiTArA ki jo 'veruliyamaNiphalihapaDalapaccoyaDe' vaiDUryamaNi evaM sphaTikamaNi ke bane hue DhakkanavAlA hotA hai aura 'sAe pabhAe' apanI prabhA se 'te paese savvao samatA' jaisA vaha una una samIpavartI pradezoM ko samasta dizAoM meM sava tarapha se 'obhAsaI' prakAzita karatA rahatA haiN| 'ujjovei tAveI' pabhAsei' udyotita karatA rahatA hai evaM camakatA rahatA hai kAnti se yukta karatA rahatA hai 'evAmeva cittarayaNakaraMDagA pannattA' isI taraha se ve citra ratna karaNDaka kahe gaye haiN| ye citra ratna karaNDaka bhI vaiDUrya ratna ke bane hue DhakkanavAle haiM aura 'sAe pabhAe' apanI prabhA se 'te paese' una samIvI pradezoM ko 'savvao samaMtA obhAseti' samastadizAoM meM aura samastavidizAoM meM prakAzita karate rahate haiM paNA yati nanA 'rayaNa karaMDe' 2lna427 2tnabhaya 58 / 2 / 2 veruliya maNiphalihapaDalapaccoyaDe' vaiDU bhAna bhane TimAthI manetA DhAthI DhAMsa cha. bhane 'sAe pabhAe' potAnI pramAthI te paese savvao samaMtA' te te sabhI5mA mAtA pradezAne saghajI himA 5dhI ta25thI 'obhAsei' zita 42 // 26 cha. 'ujjoveittA pabhAsei' dhotita 42tA rahe cha bhane yamatA 2 che. 2marthAt 4itithI yuta 42t| 2 cha. 'evAmeva cittarayaNakaraMDagA paNNattA' se 542 sthitra 2tna 42 / usa cha. se bhitra ratna 42 / 55 paiDUryaratnanA manera che DhaizAmAvA che. mane 'sAe pabhAe' pAtAnI pramAthI 'te paese' se nama 22sa prazAne 'savvao samaMtA obhAseMti' saghaNI hishaaene ane saghaLI vidizAone prakAzita karatA rahe che. udyotita karatA rahe che. jIvAbhigamasUtra
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.57 vijayadvArapArzva sthitanaSedhikyA:ni0 103 sayanti udyotayanti tApayanti prabhAsayantIti // 'tesi Na toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purata:-agrabhAge 'dodo hayakaMThagA jAva usamakaMThagA pannattA' dvau dvau hayakaNThakau-hayakaNThapramANau ratnavizeSau, dvau dvau gajakaNThako, dvau dvau kinnarakaNThako, dvau dvau kiMpuruSakaNThako dvaura gandharvamahoragakaNThako, dvau dvau vRSabhakaNThako prajJaptau-kathito, te ca hayakaNThAdi vRSabhakaNThAntaratnavizeSAH 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' sarvaratnamayA acchAH yAvata-ilakSaNAH ghRSTAmRSTA nirajaskA nirmalA nippaMkA niSkaMkaTakacchAyA abhirUpAH pratirUpA iti / 'tesuNaM hayakaMThaesu jAva usabhakaMThaemu teSu khalu hayakaNThakeSu yAvat-gajakinnara kiMpuruSamahoragagandharvavRSabhakaNThakeSu 'do do pupphacaMgerIo' dve dve puSpa caGgeyyau~ 'evaM mallagaMdhacuNNavatthAbharaNacaMgerIo' evameva-puSpacaMgerIvadeva mAlyagandhacUrNavastrAbharaudyotita karate rahate haiM camakAte rahate haiM evaM kAnti se yukta karate rahate haiN| 'tesi NaM toraNANaM purao do do hayakaMThagA jAva usabhakaMThagA pannattA' ina toraNoM ke sAmhane do do hayakaMThaka-hayakaMTha pramANa ratna vizeSa do do gajakaMThaka-gajakaMTha pramANa ratnavizeSa do do kinnara kaMTha pramANa ratnavizeSa, do do kiMpuruSa kaNThapramANa ratnavizeSa, do do gaMdharva kaNThapramANa ratnavizeSa aura do do vRSabhakaNThapramANa ratna vizeSa kahe gaye haiN| ye haya kaNThAdi se lekara vRSabhakaMTha taka ke samasta ratnavizeSa 'savvarayaNAmayA' acchA jAva paDirUvA' sarvAtmanA ratnamaya hI hai aura accha se lekara pratirUpa taka ke vizeSaNoM vAle haiM / 'tesu NaM hayakaMThaesu jAva usabhakaMThaesu do do pupphacaMgerIo' ina hayakaMTha se lekara vRSabha kaNTha taka ke ratnoM ke Upara do do puSpacaMgerikAeM hai, 'do do mallagaMdhacuNavatthA bharaNa caMgerIo' mAlya-mAlAoM ko rakhane yamAvatAmane tithI yuta 42t| 2 cha. 'tesiM NaM toraNANaM purao do do hayakaMThagA jAva usabhakaMThagA paNNattA' the tANonI sA 50 ya 444 meTa se yakaMTha pramANanA ratnavizeSa babbe gajakaMThaka gajanA kaMTha pramANavALA ratnavizeSa babe kinnara kaMTha pramANuvALA ratnavizeSa babbe kiM purUSa kaMTha pramANa vALA ratnavizeSa babbe gaMdharvakaMTha pramANavALA ratnavizeSa ane babbe vRSabhakaMTha pramANa vALA ratnavizeSa kahela che. A hayakaMThakathI laIne vRSabhakaMThaka sudhInA saghaLA 44. ratnavizeSathI nimita che. 'savvarayaNAmayA, acchA jAva paDirUvA' sarvAtmanA ratnamaya che. ane achathI laIne pratirUpa sudhInA badhAja vizeSaNe vA che. 'tesu NaM hayakaMThaesu jAva usabhakaMThaesu do do puSphacaMgerIo' 21 // haya kaMThakathI laIne vRSabha kaMThaka sudhInA ratnanI upara babbe puSpagaMgerIkAo jIvAbhigamasUtra
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 jIvAbhigamasUtra NacaMgeryo'pi vaktacyA jJAtavyAzca, 'siddhattha caMgerIo' siddhahasta caGgeryaH 'lomahastha caMgerIo' lomahasta caGgeryyaH-mayUrapicchahasta caMgeryaH, caMgerInAma pAtravizeSaH api vaktavyA jJAtavyAzca, kathaMbhUtA imA caGgeya statrAha-'sabarayaNA' ityAdi, 'savarayaNAmaIo acchAo jAva paDirUvAo' sarvaratnamayyo'cchAH yAvat zlakSNA ghRSTA mRSTA nIrajaskA nirmalA niSpaGkA niSkaMkaTacchAyA abhirUpAH pratirUpA iti / 'tesiNaM toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purata:-agrabhAge 'do do pupphapaDalAiM' dve dve puSpapaTale 'jAva lomahatthapaDalAI' yAvat-hayapaTalAni gajaTalAni kinnara kiMpuruSamahogagandharvavRSabha siddhahastapaTalAni jJAtavyAni kathaM bhUtAni etAni paTalAni tatrAha-savvarayaNAmayA' ityAdi, 'savvarayaNAmayAI jAva paDirUvAI' sarvaratnamayAni-yAvat-acchAni ilakSNAni nIrajaskAni kI-caMgerikAeM hai do do gaMdhacUrNa ko rakhane kI caMgerikAeM hai do do vastra rakhane kI caMgerikAeM hai, do do AbharaNoM ko rakhane kI caMgerikAeM (TokarI) hai| 'siddhatya caMgerIo' do do siddhArtha-sarasoM ko rakhane kI caMgerikAeM hai| 'lomahatthacaMgerIo' do do mayUra picchoM ko rakhane kI caMgerikAeM hai| ye saba caMgerikAeM 'savvarayaNA maIyo acchAo jAva paDirUvAo' sarvAtmanA ratnamaya hai, aura accha Adi vizeSaNoM vAlI haiM / 'tesiNaM toraNANaM purao' ina toraNoM ke sAmane do do puSphapaTalAI' do do puSpapaTala hai do 2 hayapaTala hai, do 2 gajapaTala hai do do kinnara paTala hai do do kiM puruSa paTala hai do do mahoraga paTala hai do do gaMdharva paTala hai, do do vRSabhapaTala hai do do siddhArtha paTala hai, ye saba paTala 'savvarayaNAmayAiM jAva paDirUvAI' sarvAtmanA ratnamaya cha. tabha04 madhye 'mallagaMdhacuNNavatthAbharaNacaMgerIo' maagaas| rAmapAnI yogeshkAo che. babbe gaMdhacUrNa rAkhavAnI caMgerIkAo che. babbe vastro rAkhavAnI zAma cha. mane mamme mAbhUSA 21vAnI yArImA cha. 'siddhattha caMgerIkAo' ra siddhArtha-sa2sapane zavAnI yArI cha. 'lomahatya caMgerIo' babbe meranA pIMchA rAkhavAnI caMgerikAo che. A badhIja caMgerIkAo (TopalI) 'savvarayaNA maIo acchAo jAva paDiruvAo' sAmanA 2tnamaya che. tema04 520 vigaire vizeSaNo vANI che. 'tesi NaM toraNANaM purao' meM teNInI sAme 'do do pupphapaTalAI' maNye 55 581 cha. ma ya 584 cha. maNye 1 paTala che. babbe kinnara paTala che. banne jiMpurUSa paTele che. babbe vRSabha ptts| che. siddhArtha 588 cha. mI yA 58 'savyarayaNAmayAiM jAva paDirUvAI' sarvAtmanA ratnabhaya che. anemanthI ne prati35 sudhiin| jIvAbhigamasUtra
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.57 vijayadvArapAca sthitanaSedhikyAni0 105 nirmalAni niSkaMkaTacchAyAni yAvat pratirUpANi iti / 'tesiNaM toraNANaM purato do do sIhAsaNAI paNNattAI teSAM khalu toraNAnAM purato dve dve siMhAsane prajJapte-kathite 'tesiNaM sIhAsaNANaM' teSAM khalu siMhAsanAnAm 'ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' ayametAvadrUpo vakSyamANasvarUpo varNAvAsa:-varNakanivezaH prajJaptaH kathitaH, 'taheva jAva pAsAIyA4' tathaiva yAvatprAsAdIyAH, tadyathA-tapanIyamayAH cakravAlA:-pAdAdhaHpradezAH rajatamayAni siMhAsanAni sauvarNikAH pAdAH nAnAmaNimayAni jAmbUnadamayAni gartAni vanamayyaH sandhayaH nAnAmaNimayaM vyUtaM madhyabhAgaH, tAni khalu siMhAsanAni IhAmRgaRSabhaturaganaramakaravihagavyAlavanalatA padmalatA bhakticitrANi sasArocita vividhamaNiratnapIThAni accharagamRdumasUrakuzAhai aura accha se lekara pratirUpataka ke vizeSaNoMvAle haiM / 'tesiNaM toraNANaM purao do do sIhAsaNAiM paNNattAI' ina toraNoM ke Age do do siMhAsanakahe gaye haiN| 'tesiNaM sIhAsaNANaM ayameyArave vaNNAvAse paNNatte' ina siMhAsanoM kA varNana isa prakAra se kahA gayA hai 'taheva jAva pAsAiyA 4' isa sUtrapATha ke anusAra inake cakrala tapanIya suvarNamaya hai / ina para jo siMha ke citra hai ve rajatamaya hai inake pAye suvarNa ke bane hue hai ina pAyoM ke jo garta-gaDe haiM ki jinameM ye pAye rakhe rahate haiM ve aneka maNiyoM ke aura suvarNa ke bane hue haiM ina siMhAsanoM kI saMdhiyA vajramaya hai| nAnA maNiyoM kA banA huA inakA madhyabhAga hai, ye saba IhAmRga-vRka-vRSabha-baila-turaga-ghoDA-nara-manuSya -makara-magara-vihaga-pakSI-vyAla-sarpa, vanalatA aura padmalatA kI racanA rUpa citroM se yukta hai| inake pAdapITha uttamottamasAra ke candrakAnta AdimaNiyoM ke bane hue haiM, tathA inameM aneka prakAra ke maNi vizeSaNo paa|| che. 'tesi NaM toraNANaM purao do do sIhAsaNAI paNNattAi' se toraNAnI mAga me siMhAsanArupAmA mAvesa cha. 'tesi NaM sIhAsaNANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' te siDAsanAnu pa na 2 // pramANe murI . 'taheva jAva pAsAiyA 4' 24 / sUtrapA pramANe tenA yasa tapanIya sUpArA nA mAnesa che. tenA para je siMhonA suMdara citro che te rajatamaya cAMdInA banela che. tenA pAyAo senAnA banAvelA che. e pAyA rAkhavAnA je gartA che ke jyAM e pAyAo rAkhavAmAM Ave che. te aneka maNi ane senAnA banela che. e siMhAsananI saMdhi vAratnamaya che. aneka prakAranA maNino banela tene madhyabhAga che. te badhA bhAgo para IhAmRga mRga mera haMsa vigere pakSI sarpa vanalatA ane padmalatAnI racanA rUpa citrothI yukta che. tenA pAdapIThe uttamottama jI0 14 jIvAbhigamasUtrA
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre ntaliptasiMhakesarapratyutthitAbhirAmANi upacita kSaumadukUlapraticchAdanAni suraviracitarajastrANAni raktAMzukasaMvRtAni suramyANi AdarzarUtabUranavanItatUla mRdukAni prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi / 'tesi NaM toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purato'grabhAge 'do do rUppacchadA chattA pannattA' dve dve rUpyAcchAdane chatre prajJapte-kathite 'teNaM chattA veruliyabhisaMta vimaladaMDA' tAni khalu chatrANi vaiDUryaratnamayavimaladaNDAni 'jaMbUNayakaNikA vairasaMdhI' jAmbUnadasuvarNavizeSa karNikAni vannamayasandhIni, 'muktAjAlaparigayA' muktAH-maNivizeSa stAsAMjAlaiH parigatAni-suzobhitAni 'aThThasahassa varakaMcaNasalAgA' aSTasahasravarakAJcanazalAkAni aSTau sahasrANi aSTasahasrasaMkhyakAH varakAJcanazalAkA:-zreSTa aura ratna jaDe hue hai / ityAdi rUpa se ina siMhAsanoM ke sambandha meM saba varNana pIche kiyA jA cukA hai so vahIM se ise dekhalenA caahiye| 'tesiNaM toraNANaM purao' ina toraNoM ke Age 'do do rUpacchadA chattA pannattA' do do rupya ke AcchAdana bhUta-una siMhAsanoM kI dhUpa Adi se rakSA karanevAle-chana kahe gaye haiN| 'teNaM chattA veruliyabhisaMtavimaladaMDA' ina chatroM kA daNDa vaiDUrya ratnakA banA huA hai ataeva vaha vimala hai 'jaMbUNayakaNikA' jAmbUnadasvarNa kI inakI karNikA haijinameM chatra ke tANIye tAra me poye hue rahate haiN| ina chatroM kI saMdhiyAM vajraratna kI hai bahuta majabUta vaha sundara hai| 'muttAjAlaparigayA' ye saba chatra maNivizeSake jAloMso parigata suzobhita hai| 'asahassavarakaMcaNasalAgA' 1008 zalAkAe~-tANIye-ina pratyeka chatroM meM lagI huI haiN| ye zalAkAeM sundara va suvarNa kI sAravALA caMdrakAMta vigere maNinA banAvela che. tathA temAM aneka prakAranA maNiye ane ratno jaDavAmAM Avela che. vigere prakArathI e siMhAsananuM varNana paDalA 42vAmA mApI gayeda che. to tyAMthI te sabha7 se. 'tesi NaM toraNANaM purao' se tANAnI 'do do ruppacchadA chattA pannattA' madhye rUpAnA AcchAdana eTale ke taDakA vigerethI e siMhAsananI rakSA karavAnA chatrI sA che. 'te NaM chattA veruliyabhisaMtavimaladaMDA' ye chInA haiM vaisya 2tnn| manAta che. ane tethI se nibhaya che. 'jaMbUNayakaNNikA' pUna senAthI banAvela tenI karNika che. arthAt jemAM e chatronA saLIyAo bharAvavAmAM yAve cha. se chatrAnI sadhiyo 5002tnAnI che. 'muttAjAlaparigayA' ko 5 // chatra maNivizeSanI jALathI zaNagArela hovAthI vadhAre suzobhita lAge che. 'aTTha sahassa varakaMcaNasalAgA' se 424 chatromA 1008 se 12 ne 23 jIvAbhigamasUtra
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.57 vijayadvArapAyasthitanaiSedhikyA:ni0 107 suvarNamayyaH zalAkAH vidyante yeSu tAni tathA, 'daddaramalaya sugaMdhi savvouya surabhisIyalacchAyA' dardaramalayasugandhisarvaRtu surabhizItalacchAyAni, dardaraH cIvarAvanaddhaM kuNDikAdi bhAjanamukham tena gAlitastatra pakko vA yo malayaH-malayajAtaM zrIkhaNDam tatsaMbandhinaH ye sugandhayo gandhavAsA stadvat sarveSu RtuSu surabhiH sugandhipUrNA zItalA chAyA yeSAM tAni tathA, 'maMgalabhatticittA' maGgalabhakticitrANi, teSA maSTAnAM maGgalAnAM svastikAdInAM bhaktyA-vicchintyA citramAlekho yeSAM tAni tathA, 'caMdAgArovamA vaTTA' candrAkAropamANi vRttAni, candrAkAra:-candrAkRtiH sa upamA yeSAM tAni candrAkAropamANi ataeva vRttAni-golAkRtIni candramaNDalavavRttAnItyarthaH 'tesiNaM toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purataH-agrabhAge 'do do cAmarAo pannattAo' dve dve cAmare prajJapte-kathite, 'tAo NaM cAmarAo tAni khalu cAmarANi 'caMdappabhavairaveruliya NANAmaNirayaNakhaciyadaMDA' candraprabhavajravaiDUrya nAnAmaNiratnakhacitadaNDAni, candraprabha:-candrakAntamaNiH, vajram-tadAkhyo ratnavizeSaH vaiDUrya prasiddham etAni candraprabhavanavaiDUryANi zeSANi ca nAnA-anekaprakArANi ca maNiratnAni khacitAni yeSu daNDeSu tAni vanI duI haiN| 'dadaramalayasugaMdhisavvouyasurabhisIyalacchAyA' kapaDe se chAne gaye malayacandana ke dravyakI jaisI khusabU hotI hai vaisI khusabU inakI zItala chAyA meM AtI hai, aura vaha zItala chAyA chaha RtuoM kI surabhi se paripUrNa banI rahatI hai 'maMgalabhatticittA' ina chatto para-hara eka chatte ke Upara-svastika Adi ATha maMgala dravyoM ke citra bane hue hai / 'caMdAgArovamA vaTTA' candramAke AkAra ke jaisA inakA AkAra hai arthAt vaha-vRtta-gola hai 'tesiM NaM toraNANaM purao do do cAmarAo pannattAo' ina toraNoM ke Age do do cAmara kahe gaye haiN| 'tAo NaM cAmarAo cNdppbhvirveruliynnaannaamnnirynnkhciyATha zalAkAo-sariyAo lagAvavAmAM Avela che. e sariyAo suMdara evA sonAnA manAveda cha. 'daharamalayasugaMdhi savvouya surabhisIyalacchAyA' 454AthI cALavAmAM Avela malaya caMdananA dravyanI jevI khusa-sugaMdha hoya che evI sugaMdha tenI zItala chAyAmAMthI Ave che. ane te zItala chAyA cha e RtuonI sumadhathI paripUrNa mAnesa 29 cha. 'maMgalabhatticittA' se 624 chatrAnI 52 svasti vigaire mA 54 // 2 // maja dravyAnA yitrI maneA cha. 'caMdAgArovamA vAra caMdramAnA AkAra je tene AkAra che. arthAt te vRtta-goLAkAravALA cha. 'tesiM toraNANaM purao do do cAmarAo pannattAo' ye tAnI - 40 yaabhre| 2|4paamaa mAda cha. 'tAo NaM cAmarAo caMdappabhavairaveruliya jIvAbhigamasUtra
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 jIvAbhigamasUtre candraprabhavajravaiDUryanAnAmaNiratnakhacitAni daNDAni 'NANAmaNikaNagarayaNavimalamahariha tavaNijjujalavicittadaMDA' nAnAmaNikanakaratna vimalamahArghatapanIyojvalavicitradaNDAni, nAnAmaNyAdi tapanIyojvalAntarUpAH citrA:-AzcaryakarA daNDA yeSAM cAmarANAM tAni tathA 'saMkhakakuMdadagaraya amayamahiyapheNapuMjasannikAsAo' zaGkhAGkakundadakarajo'mRtamathitaphenapuJjasannikAzAni, tatra zaMkho lokaprasiddhaH aGkolokaprasiddhaH kundohi puSpavizeSaH dakarajaH-udakakaNA amRtamathitaphenapuJjaH kSIrodArNavajalamathanasamutthaphenasamudAya eteSAmiva sanikAzaH-prabhA yeSAM tAni tathoktAni 'suhumarayayadIhavAlAo' sUkSmarajatadIrghavAlAni, sUkSmarajatamayA dIrghAH-vistRtA vAlA yeSAM tAni tathoktAni 'savvarayaNAmayAo' 'sarvaratnamayAni sarvAtmanA ratnamayAnItyarthaH 'acchAo jAva paDirUvAo' acchAni yAvatzlakSNAni ghRSTAni mRSTAni nIrajaskAni nirmalAni piSpaGkAni niSkakaTacchAyAni saprabhANi sodyotAni prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpAdaMDA' ina cAmaroM ke daNDoM meM candrakAntamaNi, vajraratna evaM vaiDUryamaNi Adi aneka prakAra ke ratna khacitta hai 'NANAmaNikaNagarayaNavimalamaharihatavaNijjujjalavicittadaMDA' isa taraha khacita aneka prakAra ke maNiyoM se kanaka se aura ratnoM se evaM jaDita vimala aura amUlyatapanIya suvarNa se ujjvalavicitra daNDavAle tathA 'saMkhakakuMdadagarayaamayamahiyapheNapuMjasannikAsAo' zaMkha, aMka, ratna, kundapuSpa, dakaraja-jala vindu, evaM amRta kA mathita phena putra kI jaisI zubhratAvAle 'suhumarayayadIhavAlAo sUkSma evaM rajata ke jaise dIrghavAlo-vAle ye cAmara 'savvarayaNAmayA' sarvAtmanA ratnamaya hai tathA-'acchAo jAva paDirUvAo' accha se lekara pratirUpa taka ke vizeSaNoM vAle haiN| 'tesiM NANAmaNirayaNakhaciyadaMDA' the yAmAnA yAmA yatimaNi, 142tna mane vai bhani vigere mane prAranA 2tnI usa cha. 'NANAmaNikaNagarayaNa vimalamahariha tavaNijjujjalavicittadaMDA' 21 prasArathI bhane pra42nA bhaNiyothI senAthI ane ratnothI jaDela ane vimala ane amUlya tapanIya suvarNathI Gorarue mane vicitra vA tathA 'saMkhaMkakuMdadagarayaamayamahiya pheNapuMjasannikAsAo' 524 2tna, 505 44204-4Ama tathA bhayana 42vAmAM mAveza sabhRtanA pInA DhagatA 21 sa36 cha. 'suhamarayaya dIhavAlAoM // mane yahIna 240 sa tathA einANa // 2 yaam| 'savvarayaNAmayA' saba 2thI ratnamaya che. tathA 'acchAo jAva paDirUvAo' 2527thI sadhane prati35 sudhInA vizeSa pAya che. 'tesiM NaM toraNANaM purao' the toraNanI mAga jIvAbhigamasUtra
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.57 vijayadvArapAca sthitanaSedhikyA:ni0 109 NIti / tesiNaM toraNANaM purao' teSAM khalu toraNAnAM purato'grabhAge 'do do tillasamuggA' dvau dvau tailasamudkau-sugandhitatailAdhAravizeSau, taduktam-tailasamudgako sugandhi tailAdhArau, evameva vakSyamANa koSThAdi samudkA api vaktavyAH 'koTa samuggA pattasamuggA' koSThasamudgako, koSThaH sugandhidravyaM tadAdhAravizeSau patrasamudrako 'coyasamuggA' coyasamudgako 'tayaramuggA' tayarasamudgako 'elAsamuggA' elAsamudagako 'hariyAlasamuggA' haritAlasamudgako 'hiMgulayasamuggA' higulakasamudgako 'maNosilAsamuggA' manaHzilAsamudgako 'aMjaNasamuggA' aJjanasamudgako, sarve ete 'savvarayaNAmayA' sarvaratnamayAH sarvAtmanA ratnapradhAnA ityarthaH 'acchA jAva paDirUvA' acchAH-sphaTikAkAzavat atisvacchAH zlakSNA NaM toraNANaM purao una toraNoM ke Age 'do do tillasamuggA' do do sugandhita tela ko dharane ke liye taila samudgaka hai / isI prakAra se una toraNoM ke Age do do koSThAdisamudgaka hai| yahI vAta sUtrakArane 'kohasamuggA pattasamuggA coyasamuggA elAsamuggA, maNosilAsamuggA, hariyAlasamuggA, hiMgula yasamuggA, aMjaNa samuggA' isa sUtra pATha dvArA samajhAI gaI haiN| sugandhita dravya vizeSakA nAma koSTha hai taja ke patroM kA nAma patra hai aura inake AdhAra bhUta pAtroM kA nAma patra samudgaka hai coya bhI eka prakAra kA sugandhita dravya hai tagara bhI sugandhita dravya hai ilAyacI kA nAma elA hai haritAla aura hiMgulaka ye lokaprasiddha hai| manaH zilA eka dhAtu vizeSa kA nAma hai| AMkhoM meM AMjane ke aMjana kA nAma aMjana hai ina saba ke jo AdhAra vizeSa pAtra hai ve saba yahAM samudgaka zabda se prakaTa kiye gaye haiN| ye saba samudgaka 'savvarayaNAmayA' 'do do tillasamuggA' sudhita tela mavAnA madhye teta smuhai| cha. merI rIte e teraNAnI AgaLa babbe keSTha Adi samudgake rAkhelA che. eja vAta sUtra42 'kodusamuggA pattasamuggA coyasamuggA elAsamuggA maNAsilA samumagA, hariyAlasamuggA, hiMgulayasamuggA aMjaNasamuggA' 2 // sUtrA dvArA samatAmai Avela che. sugaMdhita dravyavizeSanuM nAma keSTha che. tajanA patronuM nAma patra che. ane tene rAkhavAnA pAtronuM nAma samudgaka che. "caya" e eka prakAranA sugaMdhita dravyanuM nAma che. tagara e paNa eka prakAranuM sugaMdhita dravya che. IlAyacInuM nAma elA che. haritAla ane hiMgulaka-hIMgaLeka lekaprasiddha dravyo che. manaHzilA eka prakAranI dhAtune kahe che. AMkhomAM AMjavAnA aMjananuM nAma aMjana che. e badhAne rAkhavAnA je AdhAra vizeSa pAtra che. e badhAne ahIM 'sbhu|4' 54thI samAveza cha. 2mA 15 // sabhuga / 'savvarayaNAmayA' sapa jIvAbhigamasUtra
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre ghRSTA mRSTA nIrajaskA nirmalA niSpaGkA niSkaMkaTacchAyAH saprabhAH soyotAH samarIcikAH prAsAdIyAH darzanIyA abhirUpAH pratirUpA iti ||suu057|| mUlam-vijaeNaM dAre aTrasayaM cakajjhayANaM aTusayaM migajjhayANaM aTThasayaM garuDajjhayANaM asayaM vigajjhayANaM aTTasayaM ruruyajjhayANaM aTThasayaM chattajjhayANaM asayaM pichajjhayANaM aTThasayaM sauNijjhayANaM aTusayaM sIhajjhayANaM aTusayaM usabhajjhayANaM aTTasayaM seyANaM cauvIsANANaM NAgavaraketUNaM evA. meva saputvAvaraNaM vijayadAreya asIyaM keusahassaM bhavaMtIti makkhAyaM / vijayeNaM dAre Nava bhaumA pannattA, tesi NaM bhomANaM aMtobahusamaramaNijjA bhUmibhAgA pannattA jAva maNINaM phAso, tesi NaM bhomANaM uppiM ulloyA paumalayA jAva sAmalayA bhatticittA jAva savva tavaNijamayA acchA jAva paDirUvA, tesi NaM bhomANaM bahumajjhadesabhAe je se paMca bhomme tassa NaM bhomassa bahumajjhadesabhAe, ettha NaM ege mahaM sIhAsaNe pannatte, sIhAsaNa vaNNao vijayadUse jAva aMkuse jAva dAmA ciTuMti tassa gaM sIhAsaNassa avaruttareNaM uttareNaM uttarapurasthimeNaM ettha NaM vijayasta devassa cauNhaM sAmANiyasahassANaM cattAri bhadAsaNasAhassIo pannattAo, tassa NaM sIhAsaNassa purasthimeNaM etthaNaM vijayassa devassa aggamahisINaM saparivArANaM sarvAtmanA ratnake bane hue hai aura ye saba accha-AkAza aura sphaTika kI taraha atisvaccha ilakSaNa, ghRSTa, mRSTa, nIrajaska, nirmala, niSpaGka, niskaMkaTacchAya, samabha, sodyota, samarIcika prAsAdIya, darzanIya abhirUpa aura pratirUpa vizeSaNavAle haiM // 57 // prakArathI ratnanA banelA che. ane e badhAja samudgaka accha AkAza ane 2TinI rebha satyata 2127 cha. 26, pRSTa, bhRSTa, nI20424, nisa, niSpaka niSphakaTacchAya, saprama, dyota, samarIcika prAsAdIya, darzanIya, abhirUpa ane pratirUpa e vizeSaNathI yukta che. je sU. 57 che jIvAbhigamasUtra
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.58 vijayadvArasthitacakradhvajAdi nirUpaNam 111 cattAri bhaddAsaNA pannattA, tassa NaM sIhAsaNassa dAhiNapurasthimeNaM etthaNaM vijayassa devassa abhitariyAe parisAe aTaNhaM devasAhassINaM aTaNhaM bhaddAsaNasAhassIo pannattAo, tassa NaM sIhAsaNassa dAhiNeNaM vijayassa devassa majjhimiyAe parisAe dasaNhaM devasAhassINaM dasabhadAsaNasAhassIo pannattAo, tassa gaM sIhAsaNassa dAhiNa paccatthimeNaM etthaNaM vijayassa devassa bAhiriyAe parisAe bArasaNhaM devasAhassINaM bArasa bhadAsaNasAhassIo pannattAo, tassa NaM sIhAsaNassa paJca. thimeNaM ettha NaM vijayassa devassa sattaNhaM aNiyAhivaINaM sattabhadAsaNA pannattA, tassa NaM sIhAsaNassa puratthimeNaM dAhiNeNaM paJcasthimeNaM uttareNaM etthaNaM vijayassa devassa solasa AyarakkhadevasAhassINaM solasa bhaddAsaNasAhassIo pannattAo, taM jahA-purasthimeNaM cattAri devasAhassIo, evaM causu jAva uttareNaM cattAri sAhassIo, avasesesu bhomesu patteyaM patteyaM bhadAsaNA pannattA // vijayassa NaM dArassa uvarimAgArA solasavihehiM rayaNehiM upasobhiyA, taM jahA-rayaNehiM vairehiM veruliehiM jAva riTehiM / vijayassaNaM dArassa upi bahave aTU maMgalagA pannattA, taM jahA-sosthiya sirivaccha jAva dappaNA, savvarayaNAmayA acchA chAva pddiruuvaa|| vijayassaNaM uppiM bahave kaNhacAmarajjhayA jAva savvarayaNAmayA acchA jAva pddiruuvaa| vijayassa NaM dArassa uppi bahave chattattichattA taheva se keNaTreNaM bhaMte! evaM buccai vijae NaM dAre 2, goyamA! vijae NaMdAre vijae NAma deve mahaDDie mahajjuIe jAva mahANubhAve paliyovamadiIe parivasai, se NaM tattha cauNhaM sAmANiyasAhassINaM cauNhaM aggamahisINaM saparivArANaM tiNhaM parisANaM sahaM aNiyANaM jIvAbhigamasUtra
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 jIvAbhigamasUtre sattaNhaM aNiyAhivaINaMsolasaNhaM AyarakkhadevasAhassINaM vijayassaNaM dArassa vijayAe rAyahANIe aNNesiM ca bahUNaM vijayAe rAyahANIe vatthavvagANaM devANaM devINa ya AhevaccaM jAva divvAiMbhogabhogAiM jamANo vihri| se teNaTreNaM goyamA! evaM vuccai vijaedAre vijaedAre / aduttaraM ca NaM goyamA ! vijayassaNaM dArassa sAsae NAmadhejje paNNatte jaNNa kayAi gasthiNa kayAiNa bhavissai, jAva avaTrie Nicce vijae daare||suu058|| chAyA-vijaye khalu dvAre aSTazataM cakradhvajAnAm, aSTazataM mRgadhvajAnAm / aSTazataM garuDadhvajAnAm aSTazataM vRkadhvajAnAm aSTazataM rurudhvajAnAm aSTazataM chatradhvajAnAm aSTazataM picchadhvajAnAm aSTazataM zakunidhvajAnAm aSTazataM siMhadhvajAnAm aSTazataM vRSabhadhvajAnAm aSTazataM zvetAnAM caturvizAnAM nAgavaraketUnAm evameva sa pUrvApareNa vijayadvAre ca azItaM ketusahasraM bhavatItyAkhyAtam / vijaye khalu dvAre navabhaumAni prajJaptAni, teSAM bhaumAnAmantabahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJapto yAvanmaNInAM sparzaH, teSAM khalu bhaumAnAmupari ullokAH padmalatA yAvat zyAmalatA bhakticitrA yAvat sarva tapanIyamayAH acchA yAvatpratirUpAH, teSAM khalu bhaumAnAM bahumadhyadezabhAge yaH sa paJca bhaumaH tasya khalu bhaumasya bahumadhyadezabhAgaH, atra khalu ekaM mahat siMhAsanaM prajJaptam, siMhAsana varNanaM vijayaduSyaM yAvadakuzo yAbaddAmAni tiSThanti, tasya khalu sihAsanasya, aparottarasyAmuttarasyAm uttarapUrvasyAm / atra khalu vijayasya devasya caturNA sAmAnikasahasrANAM catvAri bhadrAsanasahasrANi prajJaptAni, tasya khalu siMhAsanasya pUrvasyAm atra khalu vijayasya devasya catasRNAmagramahiSINAM sa parivArANAM catvAri bhadrAsanAni prajJaptAni tasya siMhAsanasya dakSiNapUrvasyAm atra khalu vijayasya devasyAbhyantarikAyAM parSadi aSTAnAM devasahasrANAm aSTau bhadgAsanasahasrANi prajJaptAni, tasya khalu siMhAsanasya dakSiNasyAM vijayasya devasya madhyamikAyAM parSadi dazAnAM devasahasrANAM dazabhadrAsanasahasrANi prajJaptAni, tasya khalu siMhAsanasya dakSiNapazcimasyAm atra khalu vijayasya devasya bAhyAyAM parSadi dvAdazAnAM devasahasrANAM dvAdazabhadrAsanasahasrANi prajJaptAni, tasya khalu siMhAsanasya pazcimasyAm atra khalu vijayasya devasya saptAnAmanIkAdhipatInAM saptabhadrAsanAni prajJatAni, tasya khalu siMhAsanasya pUrvasyAM dakSiNasyAM pazcimAyAmuttarasyAm atra khalu vijayasya devasya SoDazAtmarakSakadevasahasrANAM Sor3azabhadrAsanasahasrANi jIvAbhigamasUtra
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ " prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 58 vijayadvArasthitacakradhvajAdi nirUpaNam 113 prajJaptAni tadyathA - pUrvasyAM catvAri deva sahasrANi evaM catasRSvapi yAvaduttarasyAM catvAri sahasrANi, avazeSeSu bhaumeSu pratyekaM pratyekaM bhadrAsanAni prajJaptAni vijayasya khalu dvArasya uparitanAkArAH SoDazavidhaiH ratnairupazobhitAH, tadyathA - ratnaivaiDUrye rvacairyAvadbhiSTaiH / vijayasya khalu dvArasyoparibahUni aSTamaGgalAni prajJaptAni tadyathA - svastika zrIvatsa yAvadarpaNAH sarvaratnamayA acchA yAvat pratirUpAH // vijayasya khalu dvArasyopari bahavaH kRSNacAmaradhvajA yAvatsarvaratnamayA acchA yAvat pratirUpAH, vijayasya khalu dvArasyopari bahUni chatrAticchatrANi tathaiva // tatkenArthena bhadanta ! evamucyate, vijayaH khalu dvAraM vijayaH khalu dvAram, gautama ! vijaye khalu dvAre vijayo nAma devo maharddhiko mahAdyutiko yAvanmahAnubhAvaH palyo - pamasthitikaH parivasati, sa khalu tatra caturNAM sAmAnikasahasrANAm catasRNAmamahiSINAM saparivArANAM tisRNAM parSadAM saptAnAmanIkAnAm saptAnAmanIkAdhipatInAM Sor3azAtmarakSakadevasahasrANAM vijayasya khalu dvArasya vijayAyA rAjadhAnyA anyeSAM ca bahUnAM vijayArAjadhAnI vAstavyAnAM devAnAM devInAM cAdhipatyaM yAvad dIvyAn bhogabhAgAn bhuJjAno viharati, tattenArthena gautama ! evamucyate - vijayadvAram vijayadvAram / athottaraM ca khalu gautama ! vijayasya khalu dvArasya zAzvatonAmadheya : prajJaptaH, yasmAnna kadAcit nAsti na kadAcinna bhaviSyati yAvadavasthitaM nityaM vijayadvAram // sU. 58 // TIkA- 'vijae NaM dAre' tasmin vijaye khalu dvAre' 'asayaM cakkajjhayANaM' aSTazatam - aSTottarazatam cakradhvajAnAm cakrAkAra cihnayuktadhvajAnAm 'asayaM' aSTazatam - aSTAdhikazatam ' migajjhayANaM' mRgadhvajAnAm - mRgAkAracihnoSetAnAm 'asayaM garulajjJayANaM' aSTazataM aSTottarazatam garuDadhvajAnAm ' asayaM vigajjhAyANaM' aSTazataM vRkadhvajAnAm 'aTThasayaM ruruyajjhayANaM' aSTazataM rurukadhvajA 'vijae NaM dAre asayaM cakkajjhAyANaM' - ityAdi / 'vijae NaM dAre' usa vijayadvAra ke Upara 'aThThasayaM cakkajjhAyANaM' cakrake jaise AkAravAle cihna se yukta 108 dhvajAeM hai / isI prakAra se 'asayaM migajjhAyANaM' 108 mRga ke jaise AkAravAle cihnavAlI dhva 'vijaya NaM dAre asayaM cakkajjhayANaM' hatyAhi TIDArtha' - 'vijae NaM dAre' me vinnya dvAranI u52 ' aThThayaM cakkajjhAyANaM' cakranA jevA AkAravALA cihnothI yukta eka se| A dhajAe che. eja pramANe 'asayaM migajjhayA NaM' the so mAha 108 bhRganA mevA AravANI dhanno che. 'aThThayaM garulajjhayANaM' 108 me so ATha gaDanA bhevA mAra vAjA yihnopANI ghalo che. 'aThThasayaM vigajjhAyANaM' vRnA mAra nevA jo0 15 jIvAbhigamasUtra
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre nAm 'aTTasayaM chattajjhayANaM' aSTazatam aSTAdhikazataM chatrAkAracihnopetadhvajAnAm 'aTThasayaM picchajjhayANaM' aSTazataM picchadhvanAjAm, aTThasayaM sauNijjhayANaM' aSTazatam-aSTottarazataM zakunidhvajAnAm pakSicihnopetadhvajAnAmityarthaH 'aTThasayaM sIhajjhayANaM' aSTazatam -aSTAdhikazataM siMhadhvajAnAM siMhacihnopetadhvajAnAm-siMhacitropetadhvajAnAmityarthaH 'aTThasayaM usabhajjhayANaM' aSTazataM vRSabhadhvajAnAm, 'aTThasayaM seyANaM cauvisANANaM NAgavaraketUNaM' aSTazataM zvetAnAM caturviSANAnAm - caturdantAnAM nAgavaraketUnAm caturdantahastizreSTadhvajAnAmityarthaH, 'evAmeva sapuvvAvareNa vijayadAreya' evameva sapUrvApareNa vijayadvAre ca asIyaM ke usahassaM bhavatItimavakhAyaM' azItam-azItyadhikaM ketusahasraM bhavatItyAkhyAtam jAeM hai| 'aTThasayaM garulajjhayANaM'108 garuDa ke jaise AkAra vAle cihnavAlI dhvajAeM hai 'aTThasayaM vigajjhayANaM' 108 vRka ke jaise AkAravAle cihnavAlI dhvajAeM hai 'aTThasayaM chattajjhayANaM' 108 chatra ke jaise AkAravAle cihnavAlI dhvajAeM hai / 'aTThasayaM picchajjhayANaM' 108 mayUrapiccha ke AkAra jaise cihna se yukta dhvajAeM hai 'aTThasayaM sauNijjhayANaM' 108 zakuni-pakSI-ke-AkAra jaise cihna se yukta dhvajAeM hai 'aTThasayaM sIhajjhayANaM' 108 siMha ke jaise AkAravAle cihna se yukta dhvajAeM hai 'aTThasayaM usabhajjhayANaM' 108 vRSabha ke jaise AkAravAle cihna se yukta dhvajAeM hai / 'aTThasayaM seyANaM cauvisANaM nAgavarakeUNaM' 108 zreSTha nAgake ketu bhUta zveta cAradaMtoM ke jaise AkAravAle cihnake yukta dhvajAeM hai / 'evAmeva sapuvAvareNaM vijayadAre ya' isa prakAra se sabamilAkara usa vijaya dvAra para 'asIi keusahassaM bhavaMtItimakkhAyaM' eka hajAra assI dhvajAoM kA parimANa kahA gayA hai| 242vANI 108 se sone 2064 / che. 'aTThasayaM chattajjhayANaM' chtrnaa| mA2paNA yinopAjI 108 mesone 28 5 / che. 'aTrasayaM picchajjhayANaM' 108 ekasene ATha mora pIMchanA AkAra jevA AkAravALI dhajAo che. 'aTrasayaM sauNijjhayANaM' meso 24 108 pakSInA maa4|22yihovaannii cantA cha. 'aTThasayaM sIhajjhayANaM' 108 sese| 218 siDanAvI mAra paNa yinAthI yuta pAsa cha. 'aTrasayaM usamajhayANaM' se| 213 108 vRSamanA / 2|4|2vaajii dhanI che. 'aTrasayaM seyANaM cauvisANaM nAgavara keuNaM' 108 meso 24 zreSTha nAgaDIyAmA tu35 arthAta uttama sevA bhane yo yAra hoto thiyonA mAravAjI cannamA che. 'evAmeva sapuvvA vareNaM vijayadAre ya' / pramANe yA bhaNIne se viorya dvA2 52 'asIi keusaharasaM bhavaMtItimavakhAya' me 12ne mesI 1080 80mAnu pramANa jIvAbhigamasUtra
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.58 vijayadvArasthitacakradhvajAdi nirUpaNam 115 kathitaM mayA anyaizca tIrthakarairiti / 'vijae NaM dAre NavabhaumA pannattA' vijayasya khalu dvArasya purato nava-navasaMkhayakAni bhaumAni prajJaptAni-kathitAni 'tesi NaM bhomANaM aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte' teSAM khalu bhaumAnAmantarbahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH-kathitaH 'jAva maNINaM phAso' yAvanmaNInAM sparzaH maNInAM tRNAnAM sparzavarNanaparyantaM bhUmibhAgasya varNanaM kartavyam, tathAhi-sa yathAnAmaka AliGga puSkaramiti vA mRdaGga puSkaramiti vA karatalamiti vA AdarzamaNDalamiti vA, candramaNDalamiti vA, urabhracarma iti vA, vRSabhacarma iti vA, varAhacarma iti vA, siMhacarma iti vA, vyAghracarma iti vA, vRkacarma iti vA, dvIpicarma iti vA, aneka zaGkukIlakasahasravitataH AvartapratyAvarta zreNIprazreNisvastika sovastika puSpamANa vartamAnamatsyANDamakarANDa jAramAraphullavalipadmapatrasAgarataraGga vAsantikalatA padmalatA bhakticitraiH sacchAyaiH samarIcikaiH sodyotaH nAnAvidhapazcavarNaiH tRNaizca maNibhizcopazobhita stadyathA-kRSNavarNairyAvacchuklavarNaiH tatra ye te kRSNamaNaya stRNAni ca teSAmayametAvadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH sa yathA nAmakaH jImUta iti vA aJjanamiti vA, khaJjanamiti vA, marSAti vA, guliketi vA gavalakaiti vA gabalaguTiketi vA, bhramara iti vA bhramarAvalIti vA bhramarapatragatasara iti vA jambUphalamiti vA yAvat kRSNabandhukajIvaka iti vA, etAvatyukte bhagavati gautamaH grAha-bhavedetAvadpaH kRSNo maNeH bhagavAnAha-nAyamarthaH samarthaH kintu ito'pi iSTatarako yAvadamana AmatarakaH kRSNavarNoM bhavatIti / evameva arthAt itanI dhvajAeM usa vijaya dvAra ke upara phaharAtI rahatI hai| aisA merA yaha kahanA anya pUrva ke tIrthaMkaroM kI paramparA ke anusAra hI haiM aisA jAnanA caahiye| ____ 'vijae NaM dAre Nava bhaumA pannattA' vijaya dvAra ke Age 9 bhauma viziSTa sthAna kahe gaye haiM 'tesi NaM bhomANaM aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' ina viziSTa sthAna rUpa bhaumoM kA jo bhItarI bhUmi bhAga hai vaha bahusama hone se atyanta ramaNIya hai isa bhUmibhAga kA varNana 'jAva maNINaM phAso' isa sUtra pATha taka jaisA pIche ke prakaraNa me kahevAmAM Avela che. arthAta eTalI dhajAo e vijya dvAranI upara pharakatI rahe che. A pramANenuM A mArUM kathana anya pUrvanA tIrthakaronI paraMparAo pramANe 1 cha. tama samA . 'vijayANaM dAre Nava bhaumA pannattA' vinya dAnI mAga nava moma vizeSa prA2nA sthAna pAma sAveda che. 'tesi NaM bhomANaM aMto bahusamaramaNijje bhUgibhAge paNNatte' se vizeSa prA2no lomAnI re mrn| mUbhilAga cha te ghaNo 2maNIya che. 2 // bhUmimAganu varNana 'jAva maNINaM phAso' mA jIvAbhigamasUtra
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre nIlalohitahAridrazuklavarNAnAM varNanaM kartavyam, evameva gandho'pi varNanIyaH, teSAM khalu tRNAnAM maNInAM ca kIdRzaH sparzaH prajJaptaH bhagavAnAha-Adarza iti vA ruta iti vA bUreti vA, navanItamiti vA haMsagarbhatUliketi vA sirISakusumaniciteti vA vAlakumudapatrarAziriti vA evamukte bhagavati gautamaH prAha-bhavedetAvadrUpo maNInAM tRNAnAM ca sparzaH kim, tato bhagavAnAha-nAyamarthaH samarthaH pradarzitA darzakAdi sparzApekSayA iSTatarako yAvadamana Amataraka eva sparzoM bhavatItyevaM rUpeNa bhUmibhAgasya sparzAnta varNanaM pUrvaprakaraNaparyAlocanena kRtaM bhavatIti // 'tesi NaM bhaumANaM uppi' teSAM khalu bhaumAnAmupari-agrabhAge 'ulloyA paumalayA jAva sAmalayA bhatticitA jAva savva tavaNijjamayA acchA jAva paDirUvA' ullokAH-prAsAdopari prAsAdavizeSAH padmalatA vanalatA cUtalatA zyAmalatA bhakticitrA yAvat sarva tapanIyamayA acchAH zlakSNA ghRSTA mRSTA nIrajaskA nirmalA niSkaMkaTacchAyA yAvatpratirUpA iti| 'tesi NaM bhomANaM bahu majjhadesabhAe' teSAM khalu bhaumAnAM viziSTasthAnAnAM bahumadhye dezabhAge 'je se paMcame bhome' yat tat paJcamaM bhaumam 'tassaNaM bhomassa bahumajjhadesabhAe' kahA jA cUkA hai vaisA hI yahAM para karalenA cAhiye / 'tesiNaM bhomANaM uppi ulloyA, paumalayA jAva sAmalayA bhatticittA jAva savvatavaNijamayA acchA jAva paDirUvA 'unaviziSTa sthAnarUpa bhaumoM ke Upara ulloka hai / prAsAda ke Upara jo prAsAda vizeSa hote haiM unakA nAma ulloka hai padmalatAeM hai, AmralatAeM hai| zyAmalatAeM hai aneka prakAra ke jIvoM kI racanA ke yahAM citra hai / yAvat ye bhauma sarvAtmanA tapanIya suvarNa maya hai aura accha ilakSNa, ghRSTa mRSTa Adi pUrvokta vizeSaNoM vAle haiM 'tesiNaM bhomANaM bahumajjhadesabhAe' ina bhaumoM ke bahumadhyapradezabhAga meM 'je se paMcame bhaume jo vaha pAMcavAM sUtrapATha sudhI je pramANe pahelAnA prakaraNamAM kahevAmAM Avela che. e ja pramANe mADIyAM 55 sama se. 'tesiM NaM bhomANaM uppiM ulloyA paumalayA jAva sAmalayA bhatticittA jAva savvatavaNijjamayA acchA jAva paDirUvA' se vizeSa prAna bhonI upara je prAsAda vizeSa hoya che tenuM nAma ulleka che. e ullekanI upara padmalatAnA citro che. vanalatAnA citro che. AmralatAnA citro che. zyAmalatAnA citro che. temaja aneka prakAranA prANinA citro citrelA che. yAvat e bhImo sarvAtmanA tapanIya suvarNamaya che. tathA accha, zlaSNu, vRSTa, mRSTa; vigere pUrita vizeSa vA cha. 'tesiM NaM bhomANaM bahumajjhadesabhAe' se naumAnA gaDamadhya zikSAmA 'je se paMcabhe bhaume, 2 pAMyamA lobha cha 'tassa jIvAbhigamasUtra
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.58 vijayadvArasthitacakradhvajAdi nirUpaNam 117 tasya khalu bhaumasya bahumadhyadezabhAge 'ettha NaM ege mahaM sIhAsaNe pannatte' atra khalu ekaM mahat siMhAsanaM prajJaptam 'sIhAsaNa vaNNao vijayadUse jAva aMkuse jAva dAmA ciTuMti' siMhAsanavarNanaM vijayadRSyaM yAvadazo yAvaddAmAni tiSThanti / teSAM ca bhaumAnAmupari pratyekaM pratyekaM siMhAsanaM prajJaptam, teSAM siMhAsanAnA mayametAvadrapo varNAvAsaH prajJaptaH tadyathA-tapanIyamayAH cakravAlAH rajatamayAni siMhAsanAni sauvarNikAH pAdAH nAnAmaNimayAni pAdapIThAni jAmbUnadamayAni gAtrANi vanamayyaH sandhayaH nAnAmaNimayaM vyutam-tAni siMhAsanAni IhAmRga RSabhanaramakaravihagavyAlakinnaravanalatA padmalatAbhakticitrANi sasArasAropacita bhauma hai 'tassaNaM bhomassa bahumajjhadesabhAe' usa bhauma ke bahumadhyadeza meM 'ettha NaM ege mahaM sIhAsaNe paNNatte' 'vizAla siMhAsana kahAgayA hai 'sIhAsaNavaNNao vijaya dUse jAva aMkuse jAva dAmA ciTThati' yahAM para siMhAsanakA varNana, vijayadRSyakA varNana evaM kuMbhAgrapramANa muktAoM kI mAlAoM kA varNana jaisA pahile kiyA jA cUkA hai vesA hI vaha saba varNana vahAM para bhI karalenA cAhiye ina bhaumoM meM se pratyeka bhaumake Upara eka eka siMhAsana kahA gayA hai ina siMhAsanoM ke varNana ke sambandha meM aisA kahA gayA hai ki 'inake cakkala tapanIyamaya hai inake adhobhAga meM rajata ke bane hue siMha ke citra hai suvarNa ke inake pAye haiN| aneka maNike bane hue inake pAdapITha haiN| ina siMhAsanoM kA kalebara jAmbUnada-suvarNa vizeSakAbanA huA hai| inakI saMdhiyAM-vajramaya hai / ityAdi rUpa se varNana jaisA pIche kiyA jA cUkA hai vaisA hI NaM bhomassa bahumajhadesabhAe' se laubhenA pamadhya deza lAmA 'ettha NaM ege mahaM sIhAsaNe paNNatte' meM vi siMhAsana pAmA mAvesa . 'sIhAsaNa vaNNao vijayadUse jAva aMkuse jAva dAmA ciTuMti' maDIyA siDAsanAnuna vijyadraSyanuM varNana ane kuMbhAgya pramANavALI matInI mALAonuM varNana jema pahelAM karavAmAM Avela che. e ja pramANe e tamAma varNana ahIyAM paNa karI levuM joIe. e bhamemAMthI dareka bhaumenI upara eka eka siMhAsana rAkhavAmAM Avela che. A siMhAsananA varNana saMbaMdhamAM evuM kahevAmAM Avela che ke-tenA cakale tapanIyamaya che. tenI nIcenA bhAgamAM rajata cAMdInA banelA siMhonA citro che. senAnA tenA pAyAo che. tenA pAdapIThe aneka maNinA banelA che. e siMhAsananuM kalevara jaMbUnada suvarNa vizeSanuM banela che. tenI saMdhi vajamaya che. ItyAdi prakArathI varNana jema pahelA karavAmAM Avela che. e ja pramANenuM e tamAma varNana ahIMyAM jIvAbhigamasUtra
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre vividhamaNiratna pAdapIThAni acchamRdumasUrakanavalakakuzAntaliptasiMhakesarapratyutthitAbhirAmANi upacitakSaumadukUlapraticchAdanAni suviracitarajastrANAni raktAMzukasaMvRtAni suramyANi AdarzakarutabUranavanItatUlamRdusparzAni mRdukAni prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi // teSAM siMhAsanAnAmupari pratyeka pratyekaM vijayaduSyaM prajJaptam / tAni vijayaSyANi zvetAni zaMkhakundadakarajo'mRtamathitaphenapuJjasannikAzAni sarvaratnamayAni acchAni yAvat pratirUpANi, teSAM khalu vijayadaSyANAM bahamadhyadezabhAge pratyekaM pratyekaM vanamayA azAH prajJaptA: teSu vajramayeSu aGkazeSu pratyekaM pratyekaM kumbhAgraM muktAdAma prajJaptam tAni khala kumbhAgrANi muktAdAmAni anyairanyaizcaturbhistadarbocca pramANamAtrairardhakumbhAgraimuktAdAmabhiH sarvataH samantAt saMparikSiptAni, tAni khalu muktAdAmAni tapanIyalambU sakAni suvarNapratarakamaNDitAni nAnAmaNiratnavividhahArAhAropazobhita samudAyAni ISadanyonyamasaMpRktAni pUrvAparadakSiNottarAgatetimaMdaM mandamejamAnAni vyejamAnAni prakampamAnAni2 udAreNa manojJena manohareNa karNamanonivRttikareNa tAn pradezAn samantAt ApUryamANAni zriyopazobhitAni tiSTantIti // 'tassa NaM sIhAsaNassa avaruttareNa' tasya khalu siMhAsanasya aparottareNa vAyavyakoNe ityarthaH, uttareNa-uttarasyAM dizi 'uttarapurasthimeNa uttara pUrvasyAM dizi IzAnakoNe ityarthaH 'ettha NaM vijayassa devassa' atra vijayasya devasya 'cauNhaM sAmANiyasahassANaM' caturNAm-catuHsaMkhyA parimitAnAM sAmAnikasahasrANAm 'cattAri bhadAsaNasAhassIo pannattAo' catvAri bhadrAsanasahasrANi prajJaptAni-kathitAni, 'tattha Na sIhAsaNassa' tasya khalu sihAsanasya 'puratthimeNaM' vaha varNana yahAM para bhI karalenA cAhiye siMhAsana sambandhI yaha sava kathana 54 namvara ke sUtra meM kiyA jA cukA hai| 'tassaNaM sohAsaNassa avaruttareNa' usa siMhAsana ke vAyavyakoNa meM 'uttara dizA meM 'uttara purathimeNaM' aura izAna koNa meM 'etthaNaM vijayadevassa cauNhaM samANiya sahassANaM' vijaya deva ke 4hajAra sAmAnika devoM ke 'cattAri bhaddAsaNasAhassIopaNNattAo' 4hajAra bhadrAsana kahe gaye haiN| 'tassa NaM sIhAsaNassa purathimeNaM ettha NaM vijayassa devassa cauNhaM aggamAhisI NaM paNa samajI levuM. siMhAsana saMbaMdhI A tamAma kathana sUtra 54mAM karavAmAM mAvata cha. 'tassa NaM sIhAsaNassa avaruttareNa' ye siMhAsanAnA pAyavya bhUmA 'uttareNa' utta2 dizAmA 'uttarapurathimeNaM' ane zAna bhUmA 'ettha NaM vijaya devassa cauNhaM sAmANiyasahassANaM' vinaya hevana 4 yA2 itara sAmAni hevAnA 'cattAri bhaddAsaNasAhassIo paNNattAo' yA2 // 2 mdraasn| rAmapAmA mAvata cha. 'tassa NaM sIhAsaNassa purathimeNaM ettha NaM vijayassa devassa cauNhaM jIvAbhigamasUtra
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.58 vijayadvArasthitacakradhvajAdi nirUpaNam 119 pUrvasyAM dizi 'ettha NaM vijayassa devarasa' atra khalu vijayasya devasya 'cauNhaM aggamahisINaM saparivArANaM' catasRNAmagramahiSINAM saparivArANAm 'cattAri bhaddAsaNA pannattA' catvAri bhadrAsanAni prajJaptAni-kathitAnIti / 'tassaNaM sohAsaNassa dAhiNapuratthimeNaM' tasya khalu siMhAsanasya dakSiNapaurastyena dakSiNapUrvasyAm agnikoNe ityarthaH, 'ettha NaM vijayarasa devassa' atra khalu vijayasya devasya 'ambhita riyAe parisAe' AbhyantarikAyAM prathamAyAM parSadi-sabhAyAm 'aTTaNhaM devasAhassINaM' aSTAnAM devasahasrANAm 'aTaNhaM bhadAsaNasAhassIo pannattAo' aSTau-aSTasaMkhyA parimitAni bhadrAsanasahasrANi prajJaptAni-kathitAnIti / 'tassa NaM sIhAsaNassa dAhiNe NaM' tasya khalu siMhAsanasya dakSiNena-dakSiNasyAM dizi 'vijayassa devassa' vijayanAmakasya devassa 'majjhimiyAe parisAe' madhyamikAyAM dvitIyasyAM parSadi-sabhAyAm 'dasaNhaM devasAhassINaM' dazAnAM dazasaMkhyA parimitAnAM devasahasrANAm, 'dasabhaddAsaNasAhassIo pannattAo' dazabhadrAsanasahasrANi-prajJaptAni-kathitAni 'tassa NaM sIhAsanassa dAhiNapaJcatthisaparivArANaM cattAri bhaddAsaNA paNNattA' tathA usa siMhAsanakI pUrvadizA meM vijaya devakI 4 saparivAra agramahiSiyoM ke cAra bhadrAsana kahe gaye haiM / 'tassaNaM sIhAsaNassa dAhiNapurasthimeNaM etthaNaM vijayassa devassa' tathA usa siMhAsana ke AgneyakoNa meM vijayadevakI 'abhitariyAe parisAe aTThaNhaM devasAhassINaM aTTaNhaM bhaddAsaNasAhassIo paNNattAo' AbhyantarapariSadA ke ATha hajAra devoM ke ATha hajAra bhadrAsanakahe gaye hai| 'tassaNaM sIhAsaNassa dAhiNeNaM usa siMhAsana kI dakSiNadizA meM 'vijayassa devassa' vijayadevakI majjhimiyAe parisAe' dvitIyamadhyamasabhA ke dasaNhaM devasAhassINaM' daza hajAra devoM ke dasabhaddAsaNasAissIo pannattAo' daza hajAra bhadrAsana kahe gaye haiM 'tassa aggamahisINaM saparivArANaM cattAri bhadAsaNA paNNattA' tathA se sihAsanAnI pUrva dizAmAM vijaya devanI 4 cAra amahiSinA saparivAra cAra bhadrAsane Dasa cha. 'tarasa NaM sIhAsaNarasa dAhiNapurasthimeNaM ettha NaM vijayassa devassa' tathA se sihAsananA maniyAmA vibhayahevanI 'abhiMtariyAe parisAe aTTaNhaM devasAhassINaM aTThaNhaM bhadAsaNasAhassIo paNNattAo' mAnyata2 pariSahAnA 2418 02 hevonA 28 2 mdraasn| 2|5paamaa 2mAveza cha tassa NaM sIhAsaNassa dAhiNeNaM' se siMhAsananI dakSiNa dizAmA vijayassa devassa' vinya hepanI 'manjhimiyAe parisAe' mA bhayama pariSadAmA 'dasaNhaM devasAha ssINaM' isa 602 hevAnA 'dasa bhaddAsaNasAhassIo pannattAo' isa para jIvAbhigamasUtra
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ 120 jIvAbhigamasUtre meNaM' tasya khalu siMhAsanasya dakSiNapazcimena dakSiNapazcimasyAM dizItyarthaH, 'ettha NaM vijayassa devassa bAhiriyAe parisAe' atra khalu vijayasya devasya bAhyAbhidhAnAyAM tRtIyasyAM parSadi - sabhAyAm 'bArasahaM devasAhassINaM' dvAdazAnAMdvAdazasaMkhyA parimitAnAM devasahasANAm ' vArasa bhaddA saNasAhassIo pannattAo' dvAdaza bhadrAsana sahasrANi prajJaptAni kathitAni 'tassa NaM sIhAsaNassa paccatthimeNaM' tasya khalu siMhAsanasya pAzcAtyena pazcimasyAM dizItyarthaH, 'etthaNaM vijayassa devassa' atra - pazcimasyAM dizi khalu vijayasya devasya 'sattA aNIyA hivaINaM' saptAnAmanIkAdhipatInAm - balAdhyakSANAm 'satta bhaddAsaNA pannattA' sapta-saptasaMkhyA parimitAni bhadrAsanAni prajJaptAni - kathitAni, 'tassa NaM sIhAsaNassa purasthimeNaM' tasya khalu siMhAsanasya pUrvasyAM dizi ' paccatthimeNaM' pAzcAtyenapazcimasyAM dizi 'uttareNaM' uttarasyAM dizi 'ettha NaM vijayassa devassa' atra khalu vijayasya devasya 'solasa Ayarakkhadeva sAhassINaM' SoDazAtmakarakSaka devasahasrANAm 'solasa bhaddAsa sAhassIo pannattAo' SoDaza bhadrAsanasahasrANi prajJaptAni NaM sIhAsaNassa dAhiNapaccatthimeNaM, usa siMhAsana kI dakSiNa pazcimadizA meM 'ettha' NaM vijayassa devassa bAhiriyAe parisAe' vijayadeva kI bAhyapariSada ke 'bArasahaM devasAhassINaM' 12 hajAra devoM ke 'bArasabhaddAsaNasAhassIo pannattAo' 12 bAraha hajAra siMhAsanakahe gaye haiM / 'tassaNaM sIhA saNassa paccatthimeNaM' usasiMhAna kI pazcimadizA meM 'ettha vijayassa devassa sattaNhaM aNIyAhivaiNaM' vijayadeva ke sAta anIkAdhipatiyoM ke 'satta bhaddAsaNA paNNattA' sAtabhadrAsana kahe gaye haiM / 'tassa' NaM sIhAsaNassa purAtthimeNaM' usa siMhAsana kI pUrvadizA meM paMcatthimeNaM' pazcima dizA meM 'uttareNaM' uttara dizA meM 'ettha NaM vijayassa devassa solasa Ayarakkha devasAhassINaM solasa bhadAsaNasAhassIo ladrAsanA aDesa che, 'sIhA saNassa dAhiNapaccatthimeNaM' se siMhAsananI dakSiNa pazcima dizAmA 'ettha NaM vijayassa devassa bohiriyAe parisAe' vinaya hevanI mA pariSahAnA 'bArasahaM devasAhassINaM' aura Dulara hevAnA 'bArasa bhadrAsaNa sAhasIo pannattAo' 12 mAra hara siMhAsano rAmavAmAM Ave che. 'tassa NaM sIhA saNassa paccatthimeNaM' me siMhAsananI pazcima dizAmA 'ettha NaM vijaya sa devassa sattahaM aNIyAhivaiNaM' vinaya hevanA sAta manIadhipatiyAnA 'satta bhAsaNA paNNattA' sAta bhadrAsano rAmesa che. 'tassa NaM sIhAsaNarasa puratthimeNaM' ye siMhAsananI pUrva hizAmAM 'paccatthimeNaM' pazcimahizAmAM 'uttareNaM' uttara hizAbhAM 'ettha NaM vijayamsa devarasa solasa AyarakkhadevasAhassINaM solasa bhaddAsaNa jIvAbhigamasUtra
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.58 vijayadvArasthitacakradhvajAdi nirUpaNam 121 kathitAni SoDabhezadameva darzayati-taM jahA' tadyathA 'purasthimeNaM cattAri sAhassIo' paurastyena-pUrvasyAM dizi catvAri-catuHsaMkhyAkAni bhadrAsanasahasrANi 'evaM causu vi jAva uttareNaM cattAri sAhassIo' evaM pUrvavadeva catasRSvapi yAva duttareNa catvAri sahasrANi ayaM bhAvaH-dakSiNasyAM dizi catvAri bhadrAsanasahasrANi, tathA pazcimasyAM dizi catvAri bhadrAsanasahasrANi, uttarasyAM dizi catvAri bhadrAsanasahasrANi prajJaptAni tadevaM sarvasaMkalanayA vijayadevasyAtmarakSakaSoDazadevasahasrANAM SoDaza bhadrAsanasahasrANi bhavantIti / tadevaM paJcame bhaume siMhAsanaM saparivAraM sAmAnikadevayogyaM bhadrAsanaM ca pradarzitam 'avasesesu bhaumesu' avazeSeSu-prathamadvitIyatRtIyacaturtheSu bhaumeSu 'patteyaM patteyaM bhadAsaNA pannattA' pratyekaM pratyekaM siMhAsanamaparivAraM sAmAnikadevayogyabhadrAsanarUpaparivArarahitaM bhadrAsanaM prajJaptaM kathitamiti // pannattAo' vijayadeva ke 16 hajAra AtmarakSaka devoM ke solaha hajAra bhadrAsana kahe gaye haiM / 'taM jahA' jo isa prakAra se haiM-'purathimeNaM cattAri sAhassIo' pUrvadizA meM cAra hajAra 'evaM causu vi jAva uttareNaM cattArisahassIo 'dakSiNadizA meM cAra hajAra pazcimadizA meM cAra hajAra aura uttaradizA meM 4 hajAra isa prakAra se ye AtmarakSaka devoM ke 16 hajAra bhadrAsana ho jAte haiM / isa prakAra se paMcama bhauma meM sihAsana kA evaM saparivAra sAmAnika devayogya bhadrAsana inakA kathana kiyA bAki ke bhaumoM meM prathama-dvitIya tRtIya aura caturtha ina cAra bhaumoM meM 'patteyaM patteyaM bhaddAsaNA pannattA' pratyeka bhauma meM eka eka siMhAsana sAmAnika Adi devayogya bhadrAsana rUpa parivAra se rahita kahA gayA hai 'vijayassa NaM dArassa' vijayadvAra kA 'uvarimAgArA' jo sAhassIo pannattAo' viyvn| 16 so 12 mane mAtma234 hevonI soga 002 mdraasn| rAmeTA che. 'taM jahA' te 20 pramANe cha. 'purathimeNaM cattAri sAhassIo' pUrva ziAmA yAra hu||2 'evaM causu vi jAva uttareNaM cattAri sAhassIo' dakSiNa dizAmAM cAra hajAra pazcima dizAmAM cAra hajAra ane uttara dizAmAM cAra hajAra A pramANe AtmarakSaka denA 16 soLa hajAra bhadrAsana thaI jAya che. A rIte pAMcamAM bhaumamAMnA siMhAsanuM ane saparivAra sAmAnika deva yegya bhadrAsananuM kathana karavAmAM Avela che. bAkInA bhamomAM eTale ke parasA, mI alon mane yAthA se yAre lobhamA 'patteyaM patteyaM bhaddAsaNA paNNattA' dareka bhaumamAM eka eka suMdara siMhAsana sAmAnika vigere deva egya bhadrAsana vigere 35 parivA2 512 // 4 cha. 'vijayassa NaM dArassa' vinya dvArA jI0 16 jIvAbhigamasUtra
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ 122 jIvAbhigamasUtre 'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalu dvArasya 'uvarimAgArA' uparitanA AkArAH-uttarAGgAdirUpAH 'solasavihehiM' SoDazavidhaiH-poDaza prakArakaiH 'rayaNehiM uvasobhiyA' ratnaiH-karketanAdibhirupazobhitAH-alainkRtAH 'taM jahA' tadyathA-rayaNehiM' ratnaiH-sAmAnyataH karketanAdi ratnaiH 'vayarehiM' vajranAmakaratnaiH 'veruliehiM' vaiDUryaiH-vaiDUryanAmakaiH 'jAva riTehiM' yAvadriSTaiH atra yAvatpadena lohitAkSaratnaiH masAragallaiH haMsagarbhaH pulakaiH saugandhikaiH jyotIrasaiH ajhaiH aJjanaiH rajataiH jAtarUpai aJjanapulakaiH sphaTika, eteSAM ratnAnAM grahaNaM bhavati, tathA ca sAmAnyaratnata Arabhya riSTAntaratnaiH vijayadvArasyoparitanAkArAH samuSazobhitA iti / 'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalu dvArasya, 'uppi' upariuparitane bhAge 'bahave aTThamaMgalagA pannattA' bahUni-anekaprakArakANi aSTa-aSTasaMkhyakAni maGgalakAni prajJaptAni-kathitAni, maGgalAnAmaSTau bhedAneva darzayati'taM jahA' tadyathA-'sotthiya sirivaccha jAva dappaNA' svastika zrIvatsa yAvat -nandikAvartavarddha mAnabhadrAsanakalazamatsyadarpaNarUpANi maGgalakAni kathaMbhUtAni tAni etAni tatrAha 'savvarayaNAmayA' ityAdi, 'savvarayaNAmayA acchA jAva Upara kA AkAra hai vaha 'solasavihehiM rayaNehiM uvasobhiyA' 16 prakAra ke ratnoM se suzobhita hai, 'taM jahA' unaratnoM ke nAma isa prakAra se haiM 'vayarehiM vajraratna, 'veruliehiM' vaiDUryaratna, 'jAva' riTehiM yAvat-lohi tAkSaratna, masAragallaratna, haMsagarbharatna, pulakaratna, saugandhikaratna, jyotirasaratna aMkaratna aJjanaratna rajataratna jAtarUparatna, aJjana pulakaratna, sphaTikaratna evaM riSTharatna 'vijayassaNaM dArassa uppiM bahave aTThamaMgalagA paNNattA' vijaya dvAra ke Upara aneka ATha 2 maMgaladravya kahe gaye haiN| 'taM jahA' unamaMgaladravyoM ke nAma isa prakAra se haiM-'sotthiya sirivaccha jAva dappaNA' svastika, zrIvatsa, naMdikAvarta varddhamAnaka,bhadrA'uvarimAgArA' 52ne maa4|2 cha ta 'solasavihehiM rayaNehiM uvasobhiyA' soca 42 // ratnAthI sumita cha. 'taM jahA' ye ratnAnA nAmI pramANe cha. 'vayarehiM 102tna 'veruliehiM vaiDUrya ratna 'jAva riTehiM' yAvat sAhitAkSaratna masAragalla ratna haMsagarbha ratna, pulakaratna, saugandhikaratna, tirasaratna aMka ratna, aMjanaratna, rajataratna, jAtarUparatna aMjanapulakaratna sphaTika ratna ane (2042tna 'vijayarasa NaM dArarasa uppiM bahave aTTha maMgalagA paNNattA' viya dvAranI 752 203 203 ma dhya 7uvAmAM mAvesa cha. 'taM jahA' te masa dravyA nA nAmI 24 // pramANe che. 'sosthiya sirivaccha jAva dappaNA' svasti:, zrIvatsa, nahita, mAna, madrAsana, 461, matsya, mane 45 'savvarayaNAmayA jIvAbhigamasUtra
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.58 vijayadvArasthitacakradhvajAdi nirUpaNam 123 paDirUvA' sarvaratnamayAni acchAni yAvat-zlakSNAni ghRSTAni mRSTAni nIrajaskAni nirmalAni niSkaMkaTacchAyAni saprabhANi sodyotAni samarIcikAni prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi / 'vijayassa NaM dArassa uppi' vijayasya khalu dvArasyopari-agratanabhAge 'bahave kaNhacAmarajjhayA jAva savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' bahavaH kRSNacAmaradhvajA nIlacAmaradhvajA lohitacAmaradhvajA hAridracAmaradhvajA zuklacAmaradhvajAH sarvaratnamayA acchAH zlakSNA nIrajaskA niSpaGkA nirmalA niSkakaTacchAyAH saprabhAH sodyotAH samarIcikA: prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH pratirUpA iti // 'vijayassa NaM dArassa uppi' vijayasya khalu dvArasya upari-agrabhAge 'bahave chattAticchattA taheva' bahUni chatrAsana, kalaza, matsya, evaM darpaNa, 'savvarayaNAmayA acchA jAvapaDirUvA' ye saba maMgala dravya sarvAtmanA ratnamaya hai, aura accha se lekara yAvata pratirUpataka ke vizeSaNoM se yukta hai / 'vijayassa NaM dArassa uppi bahave kaNhacAmarajjhayA jAva savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' vijaya dvAra ke upara aneka kRSNa cAmaroM kI dhvajAeM haiM aneka nIla cAmaroM kI dhvajAeM haiN| aneka lohitavarNavAle cAmaroM kI dhvajAeM hai aneka hAridravarNa ke cAmaroM kI dhvajAe~ hai aneka zuklavarNa vAle cAmaroM kI dhvajAe~ hai ye saba dhvajAe~ sarvAtmanA ratnamaya hai aura accha ilakSaNanIrajaska niSpaGka nirmala niSkaMkaTacchAya saprabha-sodyota samarIcikaprAsAdIya darzanIya abhirUpa-evaM pratirUpa vizeSaNoM vAlI hai| ina acchAdipadoM-kI vyAkhyA pIche aneka sthAnoM para kI jA cukI hai / ataH vahIM se ise dekhalenA cAhiye. 'vijayassa NaM dArassa uppiM bahave. acchA jAva paDirUvA' 2 // sapATa masa dravyo sAre ratnamaya cha. sana acchathI. sAdhane yAvat prati35 sudhInA vizeSaNevA che. 'vijayassa NaM dArassa uppiM bahave kaNhacAmarajjhayA jAva savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' vijyadvAranI upara aneka prakAranI kRSNa varNavAlI cAmaranI dhajAo che. aneka prakAranI nIla varNavALI cAmaranI dhajAo che. aneka prakAranI lAla varNavALI cAmaranI dhajAo che. aneka prakAranI pILA raMgavALI cAmaranI dhajA che. aneka prakAranI sapheda vaNa vALI cAmaranI dhajAo che. A badhI dhajAo sarvAtmanA 2tnamaya che. gAne 2127, 26, nI20464, ni054, nimasa, niSkakaTachAya saprabha, sadyota, samarIcika prAsAdIya, darzanIya, abhirUpa ane pratirUpa e badhAja vizeSaNa vALI che. ane te badhI ja suMdara che. A acha vigere padanI vyAkhyA AnI pahelAM paNa aneka sthaLe karavAmAM AvI gayela che tathA te tyAMthI samasavI. 'vijayassa NaM dArassa uppi bahave cchattAicchattA taheva' jIvAbhigamasUtra
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 jIvAbhigamasUtre ticchatrANi tathaiva patAkAtipatAkAni ghaNTAyugalAni cAmarayugalAni utpalahastakAH-utpalasamUhAH, kumudahastakAH, hastakazabdo'tra samUhavAcI evagre'pi nalinahastakAH pauNDarIkahastakAH zatapatrasahasrapatrahastakAH sarvaratnamayAH zlakSNA ghRSTA mRSTA nIrajaskA nirmalAH prAsAdIyA abhirUpAH pratirUpA iti / ___ 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccaI tatkenArthena bhadanta ! eva mucyate-kathyate'vijaeNaM dAre vijae NaM dAre' vijaya nAmaka khalu dvAram vijayanAmaka khalu dvAram iti, etasya vijayadvAramiti nAmakaraNe ko heturiti gautamasvAminaH bhagavantaM prati praznaH, bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'vijae NaM dAre vijae NAma deve" vijayanAmake dvAre vijayanAmako devaH 'mahaDie' maharddhikaH mahatI-vizAlA chattAicchattA taheva' vijayadvAra ke Upara aneka chatrAtichatra-chatrake Upara chatra hai, patAkAtipatAeM hai, ghaNTAyugala hai, cAmarayugala hai utpala samUha hai / kumuda samUha hai, nalinasamUha hai, pauNDarIkasamUha hai, zatapatra aura sahasrapatrasamUha hai, jina kamaloM meM sau patra hote haiM ve zatapatra samUha hai, aura jinameM eka hajAra patra hote haiM ve sahasrapatra hai / ye saba bhI sarvAsmanA ratnamaya hai evaM accha ilakSaNa Adi pUrvokta vizeSaNoMvAle haiN| 'sekeNaDhe NaM bhaMte ! evaM vuccai vijae NaM dAre vijae NaM dAre' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki yaha vijayadvAra haiarthAt vijayadvAra kA vijaya dvAra aisA nAma kisa kAraNa se huA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! vijae NaM dAre vijae NAmaM deve' he gautama / vijaya dvAra meM vijaya nAmakA deva rahatA hai, yaha deva 'mahaDDhie' bahuta vaDI bhavana parivAra AdirUpa vijyadvAranI upara aneka chatrAtichatra chatranI upara chatra che, patAkAti patAkA dhajAnI upara dhajA che. ane ghaMTA yugala che. cAmayugala che. kamaLanA samUho che. kumuda samUha che. nalina samUha che. pIMDarIka samUha che. zatapatra ane sahastra patranA samUha che. je kamaLomAM so pAMkhaDIye hoya che te zatapatra kahevAya che ane je kamaLamAM hajAra pAMkhaDI hoya che te sahastrapatra kahevAya che. A badhA sarva prakArathI 2tnabhaya tathA 120 1695 vigere pUrvota vizeSaNe! paNa cha. 'se keNaTre gaM bhaMte ! evaM vuccai vijae NaM dAre vijae NaM dAre' nAva me mA5 2 // 129thI kahe che ke A vijayadvAra che. arthAt vijayadvAranuM vijayadvAra evuM nAma zA 4|294thii thayesa cha ? 2mA prazna uttaramA pramuzrI 49 cha hai 'goyamA ! vijae NaM dAre vijae NAma devo' gautama ! viyadvAramA vinya nAmanA va 24 cha. se 'mahaDhie' lavana parivA2 35 4 mATI sevI RddhivA che. jIvAbhigamasUtra
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.58 vijayadvArasthitacakradhvajAdi nirUpaNam 125 RddhiH-bhavanaparivArAdikA yasya asau maharddhikaH 'mahajjuIe' mahadyutikaH mahatI vizAlA dyutiH zarIragatA AbharaNagatA yasyAsau mahAdyutikaH 'mahAbale' mahAbalaH 'mahAjase' mahAyazAH mahad yazaH-khyAti yasyAsau mahAyazAH 'mahAsokkhe' mahAsaukhyaH, mahat saukhyaM prabhUta savedyodayavazAt yasya sa mahAsaukhyaH, 'mahANubhAve' mahAnubhAvaH-paramatejaH sampannaH 'paliovamaTTiIe' palyopamasthitikaH palyopamapramANA sthitiH AyuSyakAlo yasya sa palyopamasthitikaH / etAdRzavizeSaNaviziSTo vijayAkhyodevaH 'parivasai' parivasatIti / 'se NaM tattha deve' sa khalu tatra devo vijayAkhyaH 'cauNhaM sAmANiyasAhassINaM' caturNA sAmAnika sahasrANAm, 'cauNhaM aggamahisI NaM saparivArANaM' catasRNAmagramahiSINAM saparivArANAm , 'tiNhaM parisANaM' tisRNAM pariSadAm Abhyantarika mAdhyamika bAhyAbhidhAnAm 'sattaNhaM aNiyANaM' saptAnAmanIkAnAm 'sattaNhaM aNiyAhivaI NaM' saptAnAmanIkAdhipatInAm, 'solasaNhaM AyarakkhadevasAhassINaM' SoDazAnAmAtmaRddhivAlA hai / 'mahajjuIe' bahuta baDI zarIra sambandhI yA AbharaNa sambandhI dyutivAlA hai 'mahAbale' bahuta baDe balavAlA hai 'mahAjase' bahuta baDI khyativAlA hai 'mahAsokkhe' prabhUtasAtAvedanIyakarma ke udaya se janya bahuta baDe sukha kA bhoktA hai / 'mahANubhAve' bahutabaDe teja vAlA hai, tathA 'paliovamaTTiIe' eka palyopama kI sthiti vAlA hai, ina vizeSaNoM vAlA vaha vijaya deva usa vijayadvAra para 'parivasaI rahatA hai, 'se NaM tattha deve cauNhaM aggamahisINaM saparivArANaM' vaha deva vahAM rahatA huA apanI saparivAra cAra agramahiSiyoM kI 'tiNhaM parisANaM' tInapariSadAoM kI-Abhyantarika mAdhyamika evaM vAdya pariSadAoM kI 'sattaNhaM aNiyAIvaINaM' sAta anIkAdhipatiyoM 'majjuie' zarI2 sadhI 2521 // 2||bhuupEY 55l ugle moTI dhutiya che. 'mahAbale' 5 vAna cha. 'mahAjase' ghaNI vidhyaativaa||ch. 'mahA sokkhe' tAhanIya bhn| yathI ghar bhATA sumane logavanA2cha -'mahA bhAve' ghag4 tethI cha. tan 'paliovamaTTiie' 24 pakSyopamanI sthiti vALA che. A badhA vizeSaNo vALA e vijayadeva e vijayadvAra para niraMtara savisaI, nivAsa 42 cha. 'se NaM tattha deve cauNhaM agAmahisINaM saparivArANaM' te deva tyAM rahetA thakA pitAnI parIvAra sahitanI cAra agramahiSinI 'tiNhaM parisANaM' R pariSahAsAnI arthAt mAbhyanta:24, mAdhyami4 mane mAra me the pariSahonI 'sattaNhaM aNiyAIvaINaM' sAta anAdhipatiyonI arthAt senApatIyAnI 'sattaNhaM aNiyANaM sAta senAmAnI 'solasaNhaM AyarakkhadevasAha jIvAbhigamasUtra
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ 126 jIvAbhigamasUtre rakSakadevasahasrANAm 'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalu dvArasya 'vijayAe rAyahANIe' vijayAyA rAjadhAnyAH, 'aNNesiM ca bahUNaM' anyeSAM ca bahUnAmanekeSAm 'vijayAe rAyahANIe vatthavvagANaM' vijayArAjadhAnI vAstavyAnAm, 'devANaM devINaya' devAnAM devInAM ca 'AhevaccaM' Adhipatyam adhipateH karma AdhipatyaM rakSA ityarthaH, sA ca rakSA sAmAnyenApi ArakSakena kartuM zakyate tata Aha-porevaccaM' 'paurapatyaM purasya patiH purapatiH tasya karma paurapatyam sarveSAmagresaratvamityarthaH, taccAgresaratvam nAyakatvamantareNApi svanAyaka niyukta-tathA vidhagRhacintakasAmAnyapuruSasyeva syAt tato nAyakala pratipattyarthamAha-svAmitvam, svam asyatIti svamI tadbhAvaH svAmitvaM nAyakatvamityarthaH, tadapi ca nAyakI-senApatiyoM kI 'sattaNhaM aNiyANaM' sAta senAoM kI 'solasaNhaM AyarakkhadevasAhassINaM' aura 16 hajAra AtmarakSaka devoM kI tathA -'vijayassa NaM dArassa' vijayadvAra kI 'vijayAe rAyahANIe aNNesiMca bahUNaM vijayAe rAyahANIe vatthavagANaM devANaM devINaya AhevaccaM' vijaya nAmakI apanI rAjadhAnI kI ora vijayA rAjadhAnI meM rahane vAle aneka deva devIoM kI rakSA karatA huA 'jAva divvAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharaI' yAvat divya bhoga upabhogoM ko bhogatA huA apane samaya ko Ananda se vyAtIta karatA rahatA hai| yahAM yAvat zabda se 'paurapatya nAyakatva-svAmitva bhartRkatva poSakatva mahattarakatva, 'ANAIsaraseNAvaccaM' ityAdi saba pUrvokta pATha grahIta huA hai yahAM jo ye paurapatya nAyakatva Adi pada Aye haiM unakI sArthakatA isa prakAra se haiM Adhipatya-rakSA-vinA purapatya hue bhI sAmAnya jana ke dvArA jaisI kI jAtI hai vaisI ho sakatI hai ataHyaha rakSA isa ssINaM' bhane so 12 mA bha264 hevAnI tathA 'vijayassa NaM dArassa' vibhaya dAnI 'vijayAe rAyahANIe aNNesiMca bahUNaM vijayAe rAyahANIe vatthavvagANaM devANaM devIyaNa AhevaccaM' vibhaya nAmanI pAtAnI 204AninImane vinyaa2|04dhaaniimaa huvaavaa|| bhane he viyonI 2kSA 42tA tha! 'jAva divvAiM bhogabhogAI bhujamANe viharaI' yAvat hiya logopalogone lagatA thA potanA samayane AnaMda pUrvaka vitAvatA rahe che. tyAM yAvat zabdathI paripatya, nAyakatva svAmitva, matRtva, poSa41, mautta24.1, 'ANAIsaraseNAvaccaM tyA pUrvokta tamAma pATha grahaNa thayela che. ahIyAM parapatya nAyakatva vigere je pado AvelA che tene artha A pramANe che. Adhipatya-adhipati paNuM rakSA, parapatya vinA paNa sAmAnya janadvArA jevI rakSA thaI zake che tevI te thaI jIvAbhigamasUtra
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.58 vijayadvArasthitacakradhvajAdi nirUpaNam 127 kala kadAcit poSakatvamantareNApi saMbhavati yathA hariNa pUthAdhipateH siMhasya tata Aha- bhartRtva-poSakatvamityarthaH, ataeva mahattarakatvaM, tadapi mahattarakatvaM kasyacidAjJAvikalasyApi saMbhavati yathA kasyacidvaNijaH svadAsadAsIvarga prati tatrAha-'ANAIsaraseNAvaccaM' AjJezvarasenApatyam. AjJayA Izvara AjJezvaraH senAyAH patiH senApati AjJezvarazcAsau senApatizceti AjJezvarasenApatiH tasya karma AjJezvarasenApatyam , svasainyaM prati adbhUtamAjJA pradhAnya mityarthaH, kArayan anyai niyuktaiH puruSaiH pAlayan 'ahayatti' AkhyAnaka pratibaddhAni, yadi vA ahatAni avyAhatAni nityAni-nityAnubandhInItyarthaH ye nATaya gIte-nATyaM nRtyaM gAnam,yAni ca vAditAni tantrItalatAlatruTitAni, tantrI-vINA, talau -hastatalau tAla:-kaMsikA, truTitAni-vAditrANi, tathA yazca dhanamRdaGgaH paTunA -puruSeNa pravAditaH, tatra ghanamRdaGgo nAma-meghasamAnadhvaniyoM mRdaGgaH dhanamRdaGgaH, teSAM raveNa 'divvAI bhogabhogAI' divyAn pradhAnAn bhogabhogAn zabdAprakAra kI nahIM thI kintu purapati hokara jaisI rakSA kI jAtI hai usa prakAra kI thI isI bAta ko prakaTa karane ke liye paurapatya yaha vizeSaNa diyA gayA hai, paurapatya nAyakatA ke vinA bhI ho sakatA hai ataH yaha paurapatya aisA nahI thA kintu nAyakatA ke sAtha thA, nAyakatA svAmitA ke sAtha thI svAmitA poSakatA ke sAtha thI poSakatA mahattarakatA Ajaizvarya senApatya ke sAtha thI isa prakAra se vaha vijayadeva ina sabavAtoM ko apanI prajAjanoM se apane niyukta puruSoM dvArA palavAtA thA, nATaka aura gItoM kA nirIkSaNa karatA thA unameM eka sA thA catura puruSoM dvArA vajAye gaye vAditroM ke zabdoM kA zravaNa karatA thA ye vAditroM kI dhvani meghakI dhvani ke jaisI snigdha aura atigaMbhIra hotI thI isa prakAra zake che paraMtu A rakSA tevI na hatI paraMtu purapatI thaIne jevI rakSA karI zakAya che. evA prakAranI hatI. e vAta pragaTa karavA mATe paripatya e vizeSaNa ApavAmAM Avela che. pIrapatya nAyakapaNuM vagara paNa thaI zake che. paraMtu A pirapatya evuM na hatuM paraMtu nAyakapaNAthI yukata hatuM. nAyakapaNuM svAmI paNa thI yukata hatuM. svAmipaNuM poSakapaNAthI yukata hatuM. piSakapaNuM mahattarakapaNuM AjJA aizvarya senApatya paNAthI yukata hatuM. A rIte e vijyadeva A tamAma vAtane pitAnI prajAjane pAse pote niyukata karela purU dvArA paLAvatA hatA. nATaka ane gItanuM nIrIkSaNa karatA hatA. temAM ekIsAthe catura purUSa dvArA vagADavAmAM Avela ramaNIya vAjItrAnA zabdonuM zravaNa karatA hatA. e vAjItranI dhvani meghanI dhvanInA jevI sinagdha ane gaMbhIra hatI. A pramANenA ThAThamAThathI jIvAbhigamasUtra
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 jIvAbhigamasUtre dayo bhogAstAna muMjamANe' bhuJjAnaH 'viharai' viharati-Aste 'se teNaTeNaM goyamA ! evaM vucaI' tattenArthena gautama ! evamucyate 'vijae dAre vijaya dAre' vijayadvAraM vijayadvAram, tat etena kAraNena kathayAmi vijayadvAraM vijayadvAramiti, vijayAbhidhAnadeva svAmikatvAdvijayamiti bhaavH| 'aduttaraM ca NaM goyamA!' athottaraM ca khalu gautama ! 'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalu dvArasya 'sAsae NAmadhejje paNNatte' zAzvataM nAmadheyaM prajJaptam, 'jaNNa kayAi natthi' yad kadAcinAsti, 'Na kayAi Na bhavissai' yanna kadApi na bhaviSyati jAva yAvat na kadApi nAbhUt api tu bhavatyeva bhaviSyatyeva abhUdeva, ataeva 'avaTThie Nicce vijae dAre' avasthitaM nityaM vijayadvAramiti // suu058|| mUlam - kahi NaM bhaMte ! vijayassa devassa vijayA NAma rAyahANI pannattA ? goyamA! vijayassa NaM dArasya purathimeNaM ThAThabATha se divyazabdAdika bhogoM ko bhogatA huA apane samaya ko vaha vijayadeva zAnti ke sAtha vyApita karatA rahatA hai / 'se teNaDhaNaM goyamA ! evaM vuccai vijae dAre vijae dAre' isa kAraNa he gautama ! vijayadvAra kA nAma vijayadvAra huA hai 'aduttaraM ca NaM goyamA ! vijayassaNaM dArassa sAsae NAmadhejje' athavA-vijayadvAra kA vijayadvAra aisA nAma he gautama zAzvata hI hai usameM koI nimitta nahIM hai kyoM ki 'jaNNa kayAi Natthi Na kayAi Na bhavissati jAva avar3ie Nicce vijae dAre' aisA to hai nahIM hai ki vijayadvAra aisA isa kA nAma pahile nahIM thA vartamAna meM nahIM hai aura bhaviSyat meM bhI aisA isakA nAma nahIM rahegA kintu isakA aisA nAma trikAlavasthAyI hai| ataH aisA hI nAma isakA maine kahA hai ||suu058|| e vijaya deva divya zabdAdika bhegone bhegavatA thakA pitAnA samayane zAMtI pUrva vAtAvata rahe cha. 'se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccai vijae NaM dAre vijae dAre' 2 // 4||294thii gautama ! viyadvA2nu nAma piyavA se pramANa thye| che. 'aduttaraM ca NaM goyamA ! vijayarasa NaM dArassa sAsae NAmadhejje' athAta gautama! vijaya dvAranuM vijyadvAra e pramANenuM nAma che te zAzvata ja che. tamA nimitta nathI bhaOM 'jaNNa kayAi Natthi Na kayAi Na bhavissai jAva avaDhie Nicce vijae dAre' seto cha 04 nahI vinyadvAra se nAma paDalA na hatuM vartamAnamAM nathI ane bhaviSyamAM e nAma raheze nahIM paraMtuM tenuM e nAma traNe kALamAM nitya rahevAvALuM che. tethI tenuM e pramANenuM nAma meM kahela che. tA. 58 che jIvAbhigamasUtra
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 59 vijayA rA. sthalaM vistArAdikaM ca 129 tiriyamasaMkhejje dIvasamudde vItivaittA aNNami jaMbuddIve dIve bArasajoyaNasahassAiM ogAhittA, ettha NaM vijayassa devasta vijayA NAma rAyahANI pannattA, bArasajoyaNasahassAiM AyAmavikhaMbheNaM sattatIsa joyaNasahassAiM nava ya aDayAle joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM pannattA // sA NaM egeNaM pAgAreNaM savvao samaMtA sNprikkhittaa| se NaM pAgAre sattatIsaM joyaNAiM addhajoyaNaM ca uDUM uccatteNaM mUle addha terasa joyaNAiM vikkhaMbheNaM, majjhettha sakkosAiM chajoyaNAiM vikkhaM bheNaM, upi tiNi saddhakosAiM joyaNAI vikkhaMbheNaM mle vicchiNNe majjhe saMkhitte uppi taNue bAhiM vaTTe aMto cauraMse gopuccha saMThANasaMThie savvakaNagAmae acche jAva paDirUve / se NaM pAgAre NANAviha paMcavaNNehiM kavisIsaehiM uvasobhie, taM jahA kiNhehiM jAva sukillehiM / te NaM kavisIsagA addhakosaM AyAmeNaM paMcadhaNusayAiM vikhaMbheNaM desoNamaddhakosaM ur3a uccatteNaM sabamaNimayA acchA jAva pddiruuvaa| vijayAeNaM rAyahANIe egamegAe bAhAe paNuvIsaM paNuvIsaM dArasayaM bhavaMtIti makkhAyaM // teNaM dArA bAvarTi joyaNAiM addhajoyaNaM ca uDDhe uccatteNaM ekatIsaM joyaNAI kosaM ca vikkhaMbheNaM tAvaiyaM ceva paveseNaM seyA varakaNagathUbhiyA IhA miya taheva jahA vijae dAre jAva tavaNijjavAluga patthaDA suhaphAsA sassirIyA surUvA paasaaiiyaa4|| tesi NaM dArANaM ubhayapAsiM duhato NisIhiyAe do do caMdaNakalasaparivADIo paNNattAo taheva bhANiyavvaM jAva vaNamAlAo // tesi NaM dArANaM ubhayo pAsiM duhato NisIhiyAe do do pagaMThagA pannattA, teNaM pagaMThagA ekatIsaM joyaNAI kosaM ca AyAmavikhaMbheNaM pannarasajoyaNAI jI017 jIvAbhigamasUtrA
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ 130 jIvAbhigamasUtre aDDAIjje kose bAhalleNaM pannattA savvavairAmayA acchA jAva paDiruvA || tesi NaM pagaMThagANaM upiM patteyaM patteyaM pAsAyavaDiMsagA ekatIsaM joyaNAI kosaM ca uDUM uccatteNaM pannarasa joyaNAI aDDAijje ya kose AyAmavikkhaMbheNaM sesaM taM caiva jAva samuggayA, NavaraM bahuvayaNaM bhaNiyavvaM / vijayAe NaM rAyahANIe egamege dAre asayaM cakkajjhayANaM jAva asayaM seyANaM cauvisANANaM NAgavara keUNaM, evAmeva sapuvAvareNa vijayAe rAyahANIe egamege dAre AsItaM AsItaM keu sahassaM bhavatIti makkhAyaM // vijayAeNaM rAyahANIe egamege (tesi NaM dArANaM purao) sattarasa bhomA pannattA, tesi NaM bhomANaM (bhUmibhAgA ) ulloyA (ya) paumalayA bhatticittA // tesi NaM bhomANaM bahumajjhadesabhAe je te navamanavamA bhomA tesi NaM bhomANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM sIhAsaNA pannattA, sIhAsaNavaNNao jAva dAmA jahA heTTA, ettha NaM avasesesu bhomesu patteyaM patteyaM bhAsaNA pannattA / tesi NaM dArANaM uttimaM ( uvarimA ) gArA solasavihehiM rayaNehiM uvasobhiyA taM caiva jAva chattAicchattA, evAmeva puvAvareNa vijayAe rAyahANIe paMcadArasayA bhavaMtIti makkhAyA // sU0 59 // chAyA - kutra khalu bhadanta ! vijayasya devasya vijayA nAmnI rAjadhAnI prajJaptA, vijayasya khalu dvArasya paurastyena tiryagasaMkhyeyAn dvIpasamudrAn vyatibrajya anyasmin jambUdvIpe dvIpe dvAdazayojanasahasrANi avagAhya atra khalu vijayasya devasya vijayA nAmnI rAjadhAnI prajJaptA, dvAdazayojanasahasrANi AyAmaviSkambheNa saptatriMzad yojanasahasrANi nava ca aSTacatvAriMzad yojanazataM kiJcidvizeSAdhikaM parikSepeNa prajJaptA / sA khalu ekena prAkAreNa sarvataH samantAt saMparikSiptA // sa khalu prAkAraH saptatriMzad yojanAni arddhayojanaM cordhvamuccasvena, mUle ardhatrayodazayojanAni viSkambheNa, madhye'tra sakrozAni paDyojanAni viSkambheNa upari trINi sArdhakrozAni yojanAni viSkambheNa mUle vistIrNo " jIvAbhigamasUtra
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 59 vijayA rA. sthalaM vistArAdikaM ca 131 madhye saMkSipta upari tanuko bahivRtto'ntazcaturasro gopucchasaMsthAnasaMsthitaH sarvakanakamayo'ccho yAvat pratirUpaH // sa khalu prAkAraH nAnAvidha paJcavarNaiH kapizIrSakairupazobhitaH tdythaa-kRssnnairyaavcchuklaiH| te khalu kapizIrSakA ardhakrozamAyAmena paJcadhanuHzatAni viSkambheNa dezonamardhakroza mUrdhvamuccatvena sarvamaNimayA acchA yAvatpratirUpAH / vijayAyAH khalu rAjadhAnyA ekaikasyAM bAhAyAM paJcaviMzatiH paJcaviMzatirazataM bhavantItyAkhyAtam, tAni khalu dvArANi dvASaSTiyojanAni arddhayojanaM cordhvamuccatvena ekatriMzad yojanAni krozaM ca viSkambheNa tAvadeva ca pravezena zvetA varakanakastUpikA ihAmRga tathaiva yathA vijayadvAre yAvat tapanIyavAlukA prastaTAH zubhasparzAH sazrIkAH surUpAH praasaadiiyaaH4|| teSAM khalu dvArANAm ubhayoH pAcayoH dvidhAto naiSedhikyAM dve dve candakalazaparipATayau prajJapte, tathaiva bhaNitavyaM yaavdvnmaalaaH|| teSAM khalu dvArANAmubhayataH pArzvayoH dvidhAto naidhikyAM dvau dvau prakaNThako prajJaptau te khalu prakaNThakAH ekatriMzad yojanAni krozazcAyAmaviSkambheNa paJcadazayojanAni sArddhadvikoza bAhalyena prajJaptA sarva vajramayA acchA yAvatpratirUpA / / teSAM khalu prakaNThakAnAmupari pratyekaM pratyekaM prAsAdAvataMsakAH prajJaptAH te khalu prAsAdAvataMsakAH ekatri. zada yojanAni krozaM cordhvamuccatvena paJcadazayojanAni sArddha dvikrozaM cAyAmaviSkambheNa zeSaM tadeva yAvat samudkAH , navaraM bahuvacanaM bhaNitavyam / vijayAyAH khalu rAjadhAnyAH ekaikasmin dvAre aSTazataM cakradhvajAnAm yAvadaSTazataM zvetAnAM caturviSANAnAM nAgavaraketunAm evameva sapUrvApareNa vijayAyA rAjadhAnyA ekaikasmin dvAre azItamazItaM ketusahasahasraM bhavatItyAkhyAtam / vijayAyAH khalurAjadhAnyA ekaikasmin dvAre teSAM dvArANAM purataH saptadaza bhaumAni prajJaptAni, teSAM khalu bhaumAnAm 'bhUmibhAgAH' ullokAzca padmalatA bhakticitrAH teSAM khalu bhaumAnAM bahumadhya dezamAge yAni tAni navamanavamAni bhaumAni, teSAM khalu bhaumAnaM bahumadhya dezamAge pratyekaM pratyekaM siMhAsanAni prajJaptAni, siMhAsanavarNanaM yAvad dAmAni yathA avastAt, atra khalu avazeSeSu bhaumeSu pratyekaM pratyekaM bhadrAsanAni prajJaptAni teSAM khalu dvArANAmuparitanAkArAH SoDazavidhaiH ratnairupazobhitAH tadeva yAvat chatrAticchatrANi evameva pUrvApareNa vijayAyA rAjaghAnyAH paJcadvArazatAni bhavantItyAkhyAtam ||suu059|| TIkA-'kahi NaM bhaMte' kutra-kasminnevasthAne khalu bhadanta ! 'vijayassa devassa' 'kahiNaM bhaMte ! vijayassa devassa vijayA NAma rAyahANI pannattA' i0| 'kahi NaM bhaMte ! vijayassa devassa vijayA NAma rAyahANI paNNattA' tyAdi jIvAbhigamasUtra
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ 132 jIvAbhigamasUtre vijayasya devasya 'vijayA NAma rAyahANI pannattA' vijayA nAmnI vijayAbhidhAnA rAjadhAnI prajJaptA-kathiteti gautamasya praznaH bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi 'goyamA !' he gautama ! 'vijayassa NaM dArassa' vijayasya khalu dvArasya 'purathimeNa' paurastyena pUrvasyAM dizItyarthaH / 'tiriyamasaMkhejje dIvasamudde' tiryag asaMkhyeyAn dvIpasamudrAn 'viivaittA' vyativrajya-atikramya 'aNNami jaMbuddIve dIve' anyasmin etasmAd jambUdvIpAdanyo yastasmin jambUdvIpe, etAvatA jambUdvIpAnAmasaMkhyeyatvaM sUcitam / 'bArasa joyaNasahassAI ogAhittA' dvAdazayojanasahasrANi avagAhya-antaH pravizya 'ettha NaM' atra khalu 'vijayassa devassa' vijaya nAmaka devasya-vijayadvArAdhipateH 'vijayA NAma rAyahANI pannattA' vijayA nAmnI rAjadhAnI prjnyptaa-kthiteti| sA ca vijayA nAmnI rAjadhAnI 'bArasa joyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM' dvAdazayojanasahasrANi AyAmaviSkambheNa, tatrAyAmo dairghya viSkaMbho vistAra stathA ca dairghya vistArAbhyAmityarthaH 'sattatIsajoyaNasahassAI' TIkArtha-he bhadanta ! vijayassa devassa' vijayadevako 'vijayA NAma rAyahANI' vijayA nAmakI rAjadhAnI kisa sthAnapara kahI gaI hai isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM 'goyamA ! vijayassaNaM dArassa purathimeNaM tiriyamasaMkhejje dIvasamudde vizvaittA aNNaMmi jaMbuddIve he gautama vijayadvArakI pUrvadizA meM tiryag asaMkhyAtadvIpa samudra ko pAra karake Agata anya jambUdvIpa meM 12 hajAra yojana jAne para ThIka isI sthAna para 'vijassadevassa' vijayadevakI 'vijayA NAma rAyahANI pannattA' vijayA nAma kI rAjadhAnI kahI gaI hai, anya jambUdvIpa pada ke kahane se yaha sUcita hotA hai ki jambUdvIpa asaMkhyAta hai / 'bArasa joyaNasahassAiM AyAmavikkhabheNaM sattatIsajoyaNasahassAI nava ya aDayAle joyaNasae kiMci vise TIrtha-mAvan 'vijayassa devassa' viyavanI 'vijayA NAma rAyahANI' vijayAnAmanI rAjadhAnI kayA sthAna para Avela che ? A praznanA uttaramAM pramuzrI 49 cha 'goyamA ! vijayassa NaM dArassa purathimeNaM tiriyamasaMkhejje dIva samudde viivaittA aNNaMmi jaMbuddIve dIve' he gautama ! viyadvAnI pUhizamAM tiyaMgU asaMkhyAta dvIpasamudrone pAra karIne AvatA bIjA jaMbudvIpamAM 12 bhA2 12 yona pAthI 52 / 42 me sthAna 52 'vijayasa devassa' vinya hevanI 'vijayA NAma rAyahANI paNNattA' viyAnAmanI yAnI 4pAmA mAvasa che. anya jaMbudvIpa pada kahevAthI e dhvanita thAya che ke je bUdvIpa asaMkhyAta cha. 'bArasa joyaNa sahassAI AyAmavikkhaMbheNaM sattatIsajoyaNasahassAI, navaya aDayAle joyaNasae kiMcivisesAhie parikkheveNaM paNNatte' mA vinyayAnAnI jIvAbhigamasUtra
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 59 vijayA rA. sthalaM vistArAdikaM ca 133 saptatriMzad yojanasahasrANi 'Navaya' nava ca 'aDayAle joyaNasae' aSTacakhAriMzadyojanazatam "kiMcivisesAhie' kiMcidvizeSAdhikam 'parikkheveNa pannattA' parikSepeNa prajJaptA-kathitA // 'sA NaM egeNaM pAgAreNaM' sA khalu vijayArAjadhAnI ekena prAkAreNa 'savyao samaMtA saMparikkhittA' sarvataH-sarvAsu dikSu, samantAtsarvAsu vidikSu saMparikSiptA-pariveSTitA 'se NaM pAgAre' sa khalu prAkAraH 'sattatIsaM joyaNAI' saptatriMzad yojanAni 'aTTa joyaNaM ca uDU uccatteNaM' ardhayojanaM cordhvamuccatvena 'mUle addhaterasajAyaNAI vikkhaMbheNaM' mUle-mUlabhAge ardhatrayodazayojanAni viSkambheNa 'majjhettha sakosAI cha joyaNAI' vikkhaMbheNaM' madhye'tra sakrozAni SaDayojanAni vikkhaMbheNaM ekena krozenAdhikAni SaDyojanAnItyarthaH 'uppi tiNNi saddhakosAIjoyaNAI vikkhaMbheNaM' upariUrdhvabhAge trINi yojanAni sArdhakrozayuktAni 'mUle vicchiNNe' mUle sa prAkAro vistIrNaH 'majjhe saMkhitta' madhye-madhyabhAge saMkSiptaH-saGkucitaH mUlaviSkambhasAhie parikkheveNaM paNNatte' yaha vijaya rAjadhAnI lambAI-cauDAI meM 12 yojana kI hai tathA isakA parikSepa-37948 yojana se kucha adhika hai 'sA NaM egeNaM pAgAreNaM savvato samaMtA saMparikkhittA' yaha rAjadhAnI eka prAkAra se cAroM ora ghirI huI hai, 'se NaM pAgAre sattattIsa joyaNAI addha joyaNaM ca uDUDha uccatteNaM mUle addhaterasajoyaNAI vikkhaMbheNaM' yaha prAkAra UMcAI meM 37 / / yojana kA UMcA hai aura mUla meM 12 // yojana kA vistAravAlA hai 'majjhettha sakkosAiM cha joyaNAI vikkhabheNaM uppi' evaM madhya meM eka koza sahita 6 yojana kA vistAravAlA hai tathA Upara meM "tiNi saddhakosAiM joyaNAiM vikkhaMbheNaM' 3 // tIna yojana kA vistAra vAlA hai isa taraha yaha prAkAra mUla meM vistIrNa 'majjhe saMkhitte' madhyabhAga meM saMkSipta saGkacita hai aura 'umpi laMbAI pahoLAI bAra 12 bAra ejananI che. tathA tene parikSepa 37948 yonayI 44 dhAre cha. 'sA NaM egeNaM pAgAreNaM savvato samaMtA saMparikkhittA' 28 // 2||dhaanii se prArathI thAre mA dhezaye che. 'se NaM pAgAre sattatIsa joyaNAI addhajoyaNaM ca uDDhaM uccatteNaM mUle addhaterasa joyaNAI vikkhaMbheNaM' 2 // 12 uMcAImAM 3chA sADI sADatrIsa ejanane che. ane mUlamAM 1rA sADAbAra yoninA vis||2vaa che. 'majjhettha sakkosAiM cha joyaNAI vikkhaMbheNaM uppiM tathA madhyamAM eka koSa sahita cha ejananA vistAra vALA kahevAmAM Avela che. tathA 52bhA 'tiNNi saddhakosAI joyaNAI vikkhaMbheNaM' 3 // sA vA yogananA vistAra pANI che. mArIta mA 2 bhUmA vistAra yukta tathA 'majhe jIvAbhigamasUtra
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ 134 jIvAbhigamasUtre to'rdhatruTitatvAt 'uppiM taNue' uparibhAge tanukaH madhyaviSkambhAdapi ardhasya truTitakhAt 'bAhiM vaTTe' bahivRtaH bAhyabhAge vRttAkAro golAkAraH 'aMto cauraMse' antarmadhyabhAge caturasraH-catuSkoNAkAraH 'gopucchasaMThANasaM Thie' gopucchasaMsthAnasaMsthitaH avIkRta gopucchasaMsthAnasaMsthita ityarthaH, 'savakaNagAmae acche jAva paDirUve' sarvakanakamayaH-suvarNamayaH, acchaH sphaTikAkAzavad atizubhraH zlakSNaH ghRSTo mRSTo nIrajasko nirmalo niSpaGko niSkaMkaNTacchAyaH sapramaH sodyotaHprAsAdIyo darzanIyo'bhirUpaH pratirUpa iti / 'se NaM pAgAre' sa khalu prAkAraH, 'NANAviha paMca vaNNehiM kavisIsaehiM uvasobhie' nAnAvidha paJcavarNaiH aneka prAkAraka kRSNanIlAdibhi viziSTaiH kapizIrSakairupazobhitassarvataH samalaGkRtaHnAnAvidhatvaM ca-varNApekSayA, kRSNanIlAdi varNatAratamyApekSayA vA, paJcavarNatvamevopapAdayati, 'taM jahetyAdi / 'taM jahA'-tadyathA-'kiNhe hiM jAva sukillehiM' taNue' Upara ke bhAga me patalA ho gayA hai / 'bAhiM vaDhe' bAhyabhAga meM yaha vRttAkAra-gola AkAra vAlA hai 'aMto cauraMse' madhya meM caurasa hai / bahu UMce uThAe hue gopuccha ke saMsthAnavAlA hai vaha pUrA kA pUrA suvarNamaya hai, AkAza aura sphaTikamaNi ke jaisA svaccha hai cikanA hai ghisA huA maThArA huAraja rahita nirmala, kisI prakAra ke lepa nahIM hone se niSpaMka niSkaMkaTa prabhAvAlA, prakAzavAna manako prasanna karane vAlA dekhane yogya rUpavAna jisake samAna dUsarA koi rUpavAn na ho atAvaha pratirUpa hai / phira vaha prAkAra 'nANAviha paMcavaNNehiM kavisIsaehiM uvasobhie' nAnAvidha pAMca prakAra ke varNavAle kaMguroM se upazobhita hai ve pAMca prakAra ke varNa kahate haiM 'taM jahA' ve isa prakAra ke haiM-kAle nIle saMkhitte' madhyamAma sakSita sathita che. ane, 'uppiM taNue' 52nA mAgamA pAtamA thaye cha. 'bAhiM baTTe' 5.2 mAmA te vRtt|2 gomA2 pANI che. 'aMto cauraMse' bhavyamA yA2sa cha. ma yu 421AmA mAyesa AyanA pUchaDAnA AkAra jevA AkAravALe e prAsAda che. te saMpUrNa paNe suvarNamaya che. AkAza ane sphaTikamaNinA je svaccha che. cikAzavALo che. arthAt lIse che. ghasavAmAM Avela che. ane maThArela che. jarahita hovAthI nimala che. kaI paNa prakArano lepa na hovAthI niSpaka niSkaTaka prabhAvALo, prakAzavAna manane prasanna karavAvALA jevA yogya rUpavAna jenA sarakho bIje kaI rUpavAna nahAya tave pAthI se prati35 cha. tathA te prA12 'nANAviha paMcavaNNe hiM kavisIsaehiM uvasobhie' mane pra412na pAya prA2nA ArAmAthI zobhAyamAna cha te pAya prA2nA 1 mA pramANe che. 'taM jahA' vANA jIvAbhigamasUtra
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 59 vijayA rA. sthalaM vistArAdikaM ca 135 kRSNavarga-nIlavaNa-auMhitavarga-hAridravarNai:-zuklavarNaizveti / 'te NaM kavisIsagA addha kosaM AyAmeNaM' tAni khalu kapizIrSakANi arddha krozaM yAvat, AyAmenadairyeNa, 'paMcadhaNusayAI vikkhaMbheNaM'-paJcadhaNuHzatAni viSkambheNa-vistAreNa, 'desoNa maddhakosaM uDUM uccattaNaM' dezonaM-dezataH paDihInamarddhakroza mUrdhvamuccatvena 'savvamaNimayA acchA jAva paDirUvA'-sarvamaNimayAH sarvAtmanA maNipracurAH acchAH-lakSNA ghRSTA-mRSTAH-nIrajaskAH nirmalAH niSkaNTakacchAyAH saprabhAHsodyotAH prAsAdIyAH-darzanIyAH abhirUpA-pratirUpA iti / "vijayAe rAyahANIe-'vijayAyAH khalu rAjadhAnyAH, 'egamegAe vAhAe' ekaikasyAM vAhAyAm, 'paNuvIsaM paNuvIsaM dArasayaM bhavantIti makkhAyaM' paJcaviMzaM paJcaviMzaMpaJcaviMzatyadhikadvArazataM bhavatItyAkhyAtaM pUrvadbhirmayA ca / 'te NaM dArA bAvarTi joyaNAI addha joyaNaM ca uDU uccatteNaM' tAni khalu dvArANi dvASaSTiryojanAni arddhayojanaM cordhvam uparibhAge-uccatvena, 'ekatIsaM joyaNAI kosaM ca vikkhaMlAla pIle aura zveta ve kaMgure laMbe cauDe kitane haiM usakA varNana karate haiM-'te NaM kavisIsagA addhakosaM AyAmeNaM' ve kaMgure laMbAI meM Adhe kozake haiM 'paMcadhaNusayAI vikhaMbheNaM' cauDAI meM pAMcasau dhanuSa ke hai| 'desoNamaddhakosaM uDUM uccatteNaM' eka dezakama Adhe koza ve UMce uThe hue arthAt UMce haiM phira kaise haiN| 'savvamaNimayA acchA jAva paDirUvA' ve sarvathA maNiyoM se hI bane hue acche Adi vizeSaNoM vAle prAsAdIya darzanIya abhirUpa aura pratirUpa hai 'vijayAe rAyahANIe' isa vijayA nAmakI rAjadhAnI meM 'egamegAe vAhAe' eka eka bAhA meM 'paNuvIsaM paNuvIsaM dArasayaM' eka sau pacIsa ekasau pacIsa dvAra hai aisA pahale ke tIrthaMkaro ne kahA hai aura maiM bhI kahatA hUM 'te NaM dArA bAvaDiM joyaNAI nIlavarNavALA lAlavaNa vALA pILAvavALA ane sapheda varNavALA. e kAMgarAo laMbAI pahoLAImAM keTalAM keTalA che? tenuM have sUtrakAra varNana kare che 'te NaM kavisIsagA addhakosaM AyAmeNaM' te garAyo mA adhAzanA . 'paMcadhaNusayAiM vikkhaMbheNaM' paDaNAma pAMyasa dhanuSavArA che. 'desoNamaddhakosaM uDUDhaM uccatteNaM' se zabha. ardhA zanI yA pAya che. 'savvamaNimayA acchA jAva paDirUvA' te 5dhI rIte maNIyonA maneA cha. 127 vigere vizeSaNe vALA che. prAsAdIya che. darzanIya che. abhirUpa che. ane pratirUpa che. 'egamegAe vAhAe' se ye vADamA 'paNuvIsaM paNuvIsaM dArasayaM' meso payAsa eka pacIsa dvAre che tema pahelAnA tIrthakaroe kahela che. ane huM paNa hyu chu. te NaM dArA bAvaDhi joyaNAI addha joyaNaM ca uDa Dha uccatteNaM' se jIvAbhigamasUtra
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre bheNa' ekatriMzad yojanAni krauzaikaM ca viSkambheNa-vistAreNa 'tAvatiyaM paveseNaM' tAvadeva pravezena tAvadeva-ekatriMzad yojanAni krozaikaM cetyarthaH pravezeneti, 'setA varakanakathUbhiyA' zvetA varakanakamayastUpikA, 'IhAmiya0 taheva jahA vijae dAre' IhAmRgaRSabhaturaganaramakaravihagavyAlakinnararurusarabhacamarakuMjaravanalatApadmalatAbhakticitrANi stambhogatavannavedikAparigatAbhirAmANi vidyAdharayamalayugalayantrayuktAnIvA'ciHsahasramAlIni rUpakasahasrakalitAni dIpyamAnAni dedIpyamAnAni ckssuloknleshaani zubhasparzAni sazrIkarUpANi varNoM dvArasya tada yathA vaz2amayA nemAH riSTamayAni pratiSTAnAni vaiDUryamayAH stambhAH jAlarUpopacitapravarapaJcavarNAbhAni ratnakuhimatalAni haMsagarbhamaya elukaH gomedamaya indrakIlakaH lohitAkSamayyau dvAraceTayau 'zAkhe-' jyotIrasamaya muttaraMga dvArasyopari addhajoyaNaM ca uDUM uccatte NaM' ve pratyeka dvAra sADhe bAsaThayojana ke UMce aura 'ekkatIsaM joyaNAI kosaM ca vikkhaMbheNaM' ikatIsayojana aura ekakoza ke vistAravAle haiN| aura 'tAvaiyaM ceva paveseNaM itanA hI arthAt ikatIsa yojana aura ekakoza vistAra kA hI pravezasthala (pravezamArga) hai phira ve dvAra zvetavarNa ke aura zreSTha sone ke tathA choTe choTe zikharoM vAle haiM 'ihAmiya0 taheva jahA vijae dAre jAva tavaNijjavAlaya patthaDA suhaphAsA sassirIyarUvA pAsAdIyA4' vijayadvAra kI taraha ihAmRga-vRSabha Adi padmalatA taka ke citroM kI chaTA se citrita hai, vijayadvAra ke varNana jaisA hI saba varNana ina dvAroM kA samajhalenA cAhiye / ina dvAroM kI banAvaTa kA varNana karate haiM unake vajraratnamaya nema arthAt bhUmibhAga se UMce bAhara nikalate hue pradeza hai, riSTa ratna ke pratiSThAna arthAt mUlabhAga hai| vaiDUryaratna ke bane hue khaMbhe haiM, suvarNa 424 vaa| sA! mA2 yonanI yA vANa mane 'ekatIsaM joyaNAI kosaMca vikkhaMbheNaM trIsa yona mane se sanA vistaa2|| cha. ane 'tAvaiyaM ceva paveseNaM' aTa arthAt metrIsa yona mane ye Asanu / pravezasthaLa (pravezamAga) che. tathA e dvAra sapheda varNanA ane uttama senAnA tathA tathA nAnA nAnAzivANu che. 'ihAmiya taheva jahA vijae dAre jAva tavaNijjavAluyapatthaDA suhaphAsA sassirIyarUvA pAsAdIyA 4' vinyadvArA varNana pramANeja tamAma varNana A kAronuM paNa che. te tyAMthI samajI levuM. A dvAranI banAvaTanuM varNana karavAmAM Ave che. tenA tema arthAt bhUmibhAgathI uMcA bahAra nIkaLate pradeza che te vajIratnamaya che. rijharatnanuM pratiSThAna arthAt mUla pradeza che. tenA staMbhe vaiDUryaratnanA banelA che. tene bhUmitalane jIvAbhigamasUtra
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 59 vijayA rA. sthalaM vistArAdikaM ca 137 tiryagra vyavasthitaM kASTham vaiDUryamayAH kapATAH vannamayAH sandhayaH nAnAmaNimayAH samudgakAH sUtikAgRhANi lohitAkSamayyaH sUcayaH, vajramayA argalAH, argalaprAsAdAH rajatamayya AvartanapIThikAH aGkaratnottarapArthAni nirantaradhana kapATAni bhittiSu bhittigulikAstisraH SaT paJcazataM bhavanti gomAnasyaH (zayyAH) tAvanmAtrA bhavanti, nAnAmaNiratnavyAlarUpakalIlAsthitazAlamaJjikAyuktaM vijayameM jaDI huI candrakAnta Adi pradhAna pAMca varNo kI maNiyoM se karketana AdiratnoM se unake bhUmitala bane hue hai haMsagarbharatna kI dehalI dvAra ke bIca kA bhAga-hai gomedaratnake indra kIlaka hai, lohitAkSa ratnoM kI dvAra zAkhAeM hai, dvArake upara TeDhA rakhA huA kASTha jisako uttarAMga kahate haiM ve jyotiratna ke bane hue haiM unake kapATa vaiDUryamaNike hai, kapAToM kI dono pATiyoM ke saMbaMdha ko banAye rakhanevAlI sUcikAeM lohitAkSaratnakI banI huI haiM / kapAToM ke pATiyoM kI saMdhiyAM vajraratnoM se pUrita hai, aneka prakAra ke maNiyoM se bane hue vahAM para sUtikA graha hai, unadvAroM kI argalAeM haiM aura argalA prAsAda arthAt jahAM argalAniyaMtrita hotI hai ve argalA prAsAda vajraratna ke bane hue haiM, jahAM indrakIla rahatA hai vaha Avartana pIThikAeM rajatamayI hai, aMkaratna ke uttara pArzva haiM ve kapATa itane ghana mile hue haiM jinameM thoDAsA bhI antara nahIM hai, unakI bhittiyoM me chappanako tInavAra karane se jo saMkhyA hotI haiM utanI paTe ke saMsthAnavAlI bhitti gulikAeM hai arthAt bhAga sonAmAM jaDelA caMdrakAMta vigere pradhAna pAMca varNonA maNiyethI kerkatana vigere ratnothI banela che. tenI dehalI dvArane vacale bhAga haMsagarbha ratnane banela che. gomedaratnanA IMdrakaliko che. lehitAkSa ratnonI dvAra zAkhAo che, dvAranI upara rAkhavAmAM Avela kASTha dAkhaNiyuM. jene uttarAMga paNa kahevAmAM Ave che. te tironuM banela che. tenA kamADa vaiDUryamaNinA che. kamAnA ane pATiyAone joDI rAkhavavALI sUcikAo-khIlAo lehitAkSa ratnanA che. kamADonA pATiyAono saMdhIbhAga vajIratnathI pUravAmAM Avela tyAM sUtikAgraho che. te dvArenI argalA sAMkaLo ane argalA prAsAda nA ke jyAM argalA niyaMtrita thAya che te ja ratnanA banAvavAmAM Avela che, jyAM IndrakIla rahe che. te Avartana pIDIkAo rajatamaya che. aMkaratnanA uttara pArtha che. e kamADo eTalA daDharIte maLelA che ke jemAM jarA sarakhuM paNa aMtara paDatuM nathI. tenI bhIMtemAM chapanane traNavAra-traNagaNuM karavAthI je saMkhyA thAya che eTalA paTTAnI saMsthAnavALI bhittigulikAo che. jI0 18 jIvAbhigamasUtra
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 jIvAbhigamasUtre dvAram idaM dvAravizeSayam vajramayaH kUTa: mADabhAgastasya rajatamayaH-utsedhaH "zikharama' sarvatapanIyamaya ullokaH 'uparibhAgaH' nAnAmaNiratnajAlapaJjaramaNivaMzakalohitAkSaprativaMzakarajatabhaumAni aMkaratnamayAH pakSA pakSavAhAzca jyotIrasamayavaMzAH vaMzakavellukAzca rajatamayyaH paTTikAH jAtarUpamayyo'vadhAnya vajramayIH puMchanI sarvazvetarajatamayamAcchAdanam aMkamaya kanakakUTatapanIyamayastUpikAni zaGkhatalavimalanirmaladadhidhanagokSIraphenarajatanikaraprakAzAni tilakaratnA'rdhacandracitrANi(168) ekasau aDasaThabhitti gulikAeM hai aura itanI hI vahAM para gomAnasikAeM arthAt zayyAeM hai unapara nAnAvidhamaNiyAM aura ratnoM ke bane hue sarpo ke rUpa aura lIlAsthita-krIDAeM karatI huI zAlabhaMjikAeM arthAt putaliyAM hai yaha vijayadvAra kA vizeSaNa hai| vajraratnoM kA kUTa jisakoM mAMDabhAga kahate haiM usa mAMDabhAga kA zikhara rajatamaya hai, tapanIyamaya ulloka-upara kA bhAga hai / usameM lage hue vAMsa maNiyoM ke bane hue hai aura prativaMza arthAt una vAsoM ke sAmane lage hue vAMsalohitAkSaratnoM ke haiM, vahAM kI bhUmi rajatamayI hai usa dvAra meM nAnA prakAra kI maNiyAM aura ratnoM ke jAla paMjara arthAt gokhaDe haiM aMkaratnoM ke pakSa aura pakSa vAhAeM hai jyotirasaratnoM ke vaMza aura vaMza kavelluka-vAsoM ke upara ke kelu hai, paTTikAeM rajatamayI haiM jAtarUpa mayI ohADaNiyAM hai vajraratnoM kI puMchanikAeM hai aura upara ke AcchAdana-Dhakkana zvetaratnoM ke haiM 'seyA varakana kathUbhiyAgA' ityAdi saba arthAt 168/ ekaso aDasaTha bhittigulikAo che. ane eTalIja tyAM gemAnasikAo arthAt zayyAo che. tenI upara aneka prakAranA maNiye ane ratnanA banAvela sarponA AkAravALI ane lIlAsthita kIDA karatI evI zAlabhaMjIkAo-putaLIye che. A vijyadvAranuM vizeSaNa che. vajaratnanA kuTa ke jene mAMDabhAga kahevAmAM Ave che. e mAMDabhAganuM zikhara rajatamaya che. tapanIya maya ulleka-uparane bhAga che. temAM lagADavAmAM Avela vAMsaDAo maNinA banelA che. ane prativaMza arthAt e vAMsanI sAme lagADela vAMsa lehitAkSa ratnanA che. tyAMne bhUmibhAga rajatamaya che. e dvAramAM aneka prakAranA maNiye ane ratnanA jAlapaMjara arthAt gokhalAo che. aMka ratnonA pakSa ane pakSavAhAe che. tiratnanA vaMza ane vaMzavelUke che. arthAt vAsenI uparanI padrikAo khapATiyA rajatamaya che. jAtarUpa ratnanI hADaNiye che. 4maratnAnI pIsI che. sane 52nu mAchAhana DhaixNa sa34 2tnAnu cha. 'seyA varakanakathUbhiyAgA' vigaire 52nu tamAma na 512 36 // 1 nanI bharA jIvAbhigamasUtra
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 59 vijayA rA. sthalaM vistArAdikaM ca 139 nAnAmaNimayadAmA'laGkRtAni antarbahizva-zlakSNAni tapanIya vAlukA prastaTAni sukhasparzAni sazrIkAni surUpANi prAsAdIyAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANIti / 'tesi NaM dArANaM ubhao pAsiM' teSAM khalu dvArANAubhayoH pArzvayoH, 'duhato NisIhiyAe' dvidhAto-dviprakArAyAM naiSedhikyAma do do caMdaNakalasaparivADIo pannattAo' dvau dvau candanakalazau paripATayau prajJaptI te candanakalazAH varakamalapratiSThAnAH sarvaratnamayAH-acchAH zlakSNAH ghRSTAH varNana padmavaravedikA jaise hI samajhalenA cAhiye / aMkaratnoM ke aura kanaka-sone ke kUTa-zikhara hai tapanIya zveta suvarNamayastUpikAeM-choTe zikhara haiM vaha zveta kisa prakAra kA hai vaha kahate haiM 'saMkhatala' ityAdi, nirmala malarahita jaisA zaMkha ke upara kA bhAga hotA hai vaisA tathA gADhA jamA huA dahI gAyake dUdha kA phena cAMdI kA puMja inake jaisA zveta hai, ratnoM ke tilaka aura arddha candroM ke citroM se citrita hai vahAM aneka prakAra kI maNiyoM kI mAlAeM lagI huI hai andara aura bAhara se lakSaNa-cikane haiM, tapanIya suvarNamayavAlukAbichI huI haiM jisakA sparzasukhada hai sazrIka Adi pratirUpa paryanta ke vizeSaNoM kA artha pahale kaha cuke haiM / 'tesiNaM dArANaM ubhao pAsiM' una pUrvokta vizeSaNoM vAle vijayadvAroM ke donoM pAzcoM meM do do prakAra kI naiSedhikAoM para 'do do caMdaNakalasaparivADIo pannattAo' do do caMdanakalazoM kI zreNiyAM hai ve candana kalaza sundara kamaloM ke-pratiSThAna-AdhAra para samajI levuM, te zikhare aMka ratnonA tathA kanaka kahetAM sonAnA banela che. ane tenI vikAo arthAt nAnA nAnA zikhare tapanIya veta suvarNanA banela tavA zveta cha ? ye bhATe 4 cha -'saMkhatala' chatyAzinI 52nA bhAga je nirmala malavagarano hoya che. te tathA khUba jAmI gayela dahI. gAyanA dUdhanA phINa cAMdIne Dhagalo e jevA sapheda hoya che, te sapheda e hoya che. e zikhare ratnanA tilaka ane ardhacaMdranA citrothI citrita che. tyAM aneka prakAranA maNinI mALAo lagADela che. aMdara ane bahArathI slaNa cIkaNuM che. tapanIya suvarNamaya reta pAtharela che. ke jene sparza ghara sukhada hoya che, e sazrIkathI laIne pratirUpa sudhInA tamAma vizeSaNovALA che A vizeSaNane artha pahelA kahevAmAM AvI gayela che, te te tyAMthI samaja sevo. 'tesi NaM dArANaM ubhao pAsiM' se pUrvAta vizeSa piyArInA manna 57mAmAmA madhye 42nI naSedhiyo bhUTiyo 52 'do do caMdaNakalasaparivADIo pannattAo' mohana 4sazAnI patiyo cha. ye hana jIvAbhigamasUtra
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ 140 jIvAbhigamasUtre mRSTAH nIrajaskAH nirmalAH niSkampAH niSkaMNTakacchAyAH saprabhAH soddyotAH prAsAdIyAH darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH atizayena mahanmahendrakumbhasamAnAH prajJaptAH, AyuSman ! vijayasya khalu dvArasyobhayoH pArzvayo DhiprakArAyAM naiSedhikyAM dvau dvau nAgadantakau prajJaptau, te ca-nAgadantakAH muktAjAlAntarotsRta hemajAlagavAkSajAlakiGkiNI ghaNTAjAlaparikSitAH abhyudgatAH abhisRSTA stiryak susaMpragRhItAH adhaH pannagAryarUpAH panagArdhasaMsthAnasaMsthitAH sarvaratnamayAH acchAH ilakSNAH ghRSTAH mRSTAH nIrajaskAH nirmalAH niSpaGkAH niSkaNTakacchAyAH saprabhAH soyotAH prAsAdIyAH darzanIyA abhirUpA pratirUpAH mahatA mahatA gajadantena samAnAH prjnyptaaH| zramaNAyuSman ? teSu nAgadanteSu bahavaH kRSNasUtrabaddhA'valambita nIlasUtrabaddhAvalamvita lohitasUtrabaddhA'valambita hAridrasUtravaddhA'valambita zuklasUtrabaddhA'valamvitamAlyakalApAH, tAni khalu-dAmAni rakhe hue haiM, ve kalazapUre ratnamaya svaccha ilakSNa se lekara pratirUpataka ke vizeSaNoM vAle haiM aura mahA mahendra kuMbha ke samAna hai, he AyuSman gautama ! 'taheva bhANiyavvaM jAva vaNamAlAo' yaha-saba varNana vanamAlAtaka kA yahAM samajhalenA cAhiye vaha saMkSepa se isa prakAra haiusa vijaya dvArake donoM tarapha do prAkArakI naiSodhikAoM meM do do nAgadanta hai ve nAgadanta, motiyoM kI jAloM ke andara uMce uThe hue hema jAla gavAkSa jAla kiGkiNI-choTI dhaMTikAoM ke samUha se pariveSTita hai| UMce uTe hue hai cikaNe hai TeDhe pakaDA huA nIce se Adhe sarpa ke AkArake hai, sarvaratnamaya haiM acchazlakSNa se lekara pratirUpatakake vizeSaNoM vAle haiM ve baDe baDe gajadanta ke samAna kahe gaye haiM / he zramaNa AyuSman ? una nAgadantoM meM bahuta sI kRSNa nIlalohita hAridra aura kalaze suMdara kamalenA pratiSThAna AdhAra para rAkhavAmAM Avela che. e kalaze saMpUrNa ratnamaya svaccha ane zlaSNathI laIne pratirUpa sudhInA vizeSaNa vALA cha. ane. mahAmandra bhanI s2|| cha. AyuSyaman gautama ! 'taheva bhANiyavvaM jAva vaNamAlAo' 24! vanamA sudhI tamAma vana sama se se e saMkSepathI A pramANe che. e vijaya dvAranI banne bAju be prakAranI nadhikAomAM babbe nAgadaMtake che. e nAgadaMtake motiyenI jALanI aMdara uMcA nIkaLela hemAla gavAkSa jAla kIMkiNI nAnI nAnI ghaMTaDiyenA samUhathI vIMTaLAyela che. upara nIkaLela che. cikaNuM che. vAMkAvaLela che. ardhA sapanA AkAra jevA che. sarva ratnamaya che. ane acha kSaNathI laIne pratirUpa sudhInA vizeSaNe vALA che. te te moTA moTA gajadaMta-hAthIdAMta jevA kahevAmAM jIvAbhigamasUtra
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 59 vijayA rA. sthalaM vistArAdikaM ca 141 tapanIyalambUsakAni suvarNapratarakamaNDitAni nAnAmaNiratnavividhahArArddhahAropazobhitasamudAyAni zriyA'tIvA'tIvopazobhamAnAni upazobhamAnAni tiSThantIti etatparyantaM pUrvaprakAroktaM vanamAlAparyantavarNanamatra kartavyam / etadAzayenaivAha'tavAha - ' tava bhANiyavvaM jAva vaNamAlAo' / 'tesiNaM dArANaM iti - teSAM khalu dvArANAmubhayoH pArzvayo: 'duhato NisIhiyAe' dvidhAto-dviprakArAyAM naiSedhikyAm, 'do do pagaMThagA pannattA' dvau dvau prakaNThaka - pIThavizeSau prajJaptI - kathitau 'te NaM pagaMThagA' te khalu prakaNThakAH 'ekatIsa' joyaNAI' kosa ca AyAmavikkhaMbheNa pratyekaM - pratyekamekatriMzad yojanAni krozamekaMca, AyAmaviSkambheNa - dairghyavistArAbhyAm, 'pannarasajoyaNAI' aDDAijje kose bAhalleNaM pannattA' paJcadazayojanAni arddhatRtIyAMzca krozAn zukla sapheda sUtroM meM gUthI huI puSpamAlAeM laTaka rahI haiM ve mAlAeM nIce laTakate hue tapanIya jAti ke sone ke golAkAra lambUsakojhUmako se yukta hai, sone ke pataroM se maDhe hue hai ve sabake saba nAnAvidhamaNiyoM aura ratnoM ke hAroM Arddha hAroM se zobhita ho rahe haiM, ataH ve apanI kAntise zobhita hote hue rahe hue hai, isa saba varNana ko lekara hI mUla meM pahale 'taheva bhANiyavvaM jAva vaNamAlAo' aisA kahA gayA hai / 'siNaM dArANaM' una pratyeka dvAroM ke donoM tarapha eka eka naiSedhikA hone se 'duhao nisIhiyAe' donoM prakAra kI naiSedhi kI meM do do prakaMThaka pITha vizeSa kahe gaye hai 'te NaM pagaMThagA' ve pITha vizeSa pratyeka 'ekatIsa joyaNAI kosaMca AyAmavikkhaMbheNaM' ikatIsa Avela che. he zramaNa AyuSman e nAgaDha takemA ghaNI evI kALA, nIla, lAla pILA, ane sapheda sUtaramAM gUMthavAmAM Avela puSpamALAe laTakI rahela che. e mALAe nIce laTakatA evA tapanIya jAtanA sAnAnA goLa AkAra vALA la'prUsake-jhumakhAothI yukta che. te nAgadatA seAnAnA patrAethI maDhavAmAM Avela che. e badhAja nAgaDha take aneka prakAranA maNiyA ane ratnAnA hArA adha hArAthI zebhAyamAna anela che. tethI te peAtAnI kAMtIthI ze|bhita thatA rahe che. A tabhAbha varNunane dhyAnamA banena sUtrAre pahelA bhUNabhAM 'taheva bhANiyavvaM jAva vaNamAlAo' mA prabhAno sUtrapATha uDesa che. 'tesi NaM dArANaM' me 424 dvAronI bhanne mAnnu hovAthI 'duhao nisIhiaTo- pIDavizeSa usa che. 'te NaM naiSedha yAe' bhanne prahAranI naiSedhimA pagaThagA' te 624 pITha vizeSa 'ekkatIsa joyaNAI kosaMca AyAmavikkhaMbheNaM' kheDa zrIsa yojanAne me azanI saMmAha mahojA vAjA che. 'pannarasa joya jIvAbhigamasUtra
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ 142 jIvAbhigamasUtre bAhalyena-sthaulyena prajJaptAH-kathitAH, 'savvavairAmayA acchA jAva paDirUvA' te ca prakaNThakAH sarva vajramayAH acchAH zlakSNAH ghRSTA mRSTA nIrajaskAH nirmalA niSpaGkAH niSkaNTakacchAyAH saprabhAH soyotAH prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH iti / 'tesi NaM pagaMThagANaM uppi' teSAM khalu prakaNThakAnAmupari UdprabhAge 'patteya-patteyaM' pratyekaM-pratyekam, 'pAsAyavaDiMsagA pannattA' prAsAdAvataMsakAH prAsAdavizeSAH prajJaptAH-kathitAH, 'te NaM pAsAyavaDiMsagA' te khalu prAsAdA'vataMsakAH 'ekatIsaM joyaNAI kosaM ca uDUM uccatteNaM' ekatriMzad yojanAni krozamekaM cordhvamuccatvena, 'pannarasajoyaNAI aDrAijjeya kose AyAmavikkhaMbheNaM' pazcadazayojanAni- arddhatRtIyAMzca krozAn AyAmaviSkambheNa dairdhya vistArAbhyAmityarthaH / 'sesaM taM ceva jAva samuggayA' zeSaM tadeva yAvatsamudrakAH, teSAM khalu dvArANAm 'abbhuggaya mUsiyapahasiyA viva' abhyudgatotsRta yojana aura upara ekakoza ke lambe cauDe hai 'pannarasajoyaNAI aDAijje kose bAhalleNaM' pandraha yojana aura DhAikosa kI vaha moTAI vAle haiM pUre ke pUre vajraratnoM ke haiM accha zlakSNa Adi vizeSaNoM vAle haiM 'tesiM NaM pagaMThagANaM uppi' una pITha vizeSoM ke Upara UMce bhAgame 'patteyaM 2' eka eka meM 'pAsAyavaDiMsagA paNNattA' prAsAdAvataMsaka kahe gaye haiM teNaM pAsAyavaDiMsagA' ve prasAdAvataMsaka 'ekatIsaM joyaNAI' ityAdi, igatIsayojana ke upara ekakosa jitane UMce haiM pandraha yojana aura DhAikosa ke lambe cauDe haiM 'sesaM taM ceva' zeSa saba varNana samudgakaparyanta-sUtikA gRhaparyanta pahale jaisA hI samajhalenA cAhiye' una dvAroM kA 'abbhuggayamasiya, ityAdi svarUpavarNana, ulloka varNana, madhyabhUmibhAgavarNana, siMhAsanavarNana-vijayadRSyakA varNana, muktA mAlAoM kA varNana, yaha NAI aDUDhAijje kose bAhalleNaM' 542 yona ane maDhI asanA vistAravA che. ane pUrepUrA vajaratnanA che. ane accha zlaNa vigere tamAma vizeSaNo vANa cha. 'tesiM NaM pagaMThagANaM uppi' se pI8 vizeSonA 52 arthAta 52n| bhAsAmA pattayaM pattayaM' 124bhA 'pAsAyavaDiMsagA' se prAsAdAyata 'ekkatIsaM goNAI yAtrIsa yona 652 24 siTamAyA cha. 542 yona bhane madisanAmA vA che. 'sesaM taM ceva' mADInu tamAma vana samuha sudhInuM arthAt sUtikA gRha paryantanuM pahelA kahyA pramANe ja che. te tyAMthI samave. ko daan| 'abbhuggayamUsiya0' tyA 42nu vANu na, vinyapyanu varNana, mukatAonI mALAonuM varNana A tamAma prakAranuM varNana vijayadvAranA jIvAbhigamasUtra
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 59 vijayA rA. sthalaM vistArAdikaM ca 143 prahasitA viva-ityAdi sAmAnyataH svarUpavarNanam-ullokavarNanaM-madhyabhUmibhAga varNanam siMhAsanavarNanam , vijayaduSyavarNanam muktAdAmopavarNanaM ca vijayadvAravadeva jJAtavyam zeSamapi toraNAdikaM vijayadvAravadeva jJAtavyam, vizeSajighRkSubhistata eta dRdRSTavyaM vistarabhayAnneha vitanyate / 'navaraM bahavayaNaM bhANiyavvaM navaraM-vijayadvAratoraNAdivarNane yatraikavacanaM prayuktaM tAdRzasthAne'tra bahuvacanaM varNanIyam anyatsarvaM pUrvavadeva-vijayadvAravadeva jJAtavyamiti // 'vijayAe NaM rAyahANIe'-vijayAyAH khalu rAjadhAnyA, 'egamege dAre' ekaikasmin dvAre-pratidvAramityarthaH 'aTThasayaM cakkajjhayANaM aSTazatam-aSTottaraM zataM cakradhvajAnAm, 'jAva aTThasayaM seyANaM cauvisANANaM NAgavarakeUNaM' yAdaSTazataM zvetAnAM caturviSANAnAM nAgavaraketUnAm yAvatpadenAyaM bhAvaH-dvAreSu pratyekam-ekaikasyAM naiSedhikyAM dve dve toraNe vaktavye, teSAzca toraNAnAmupari pratyekamaSTAvaSTau maGgalakAni, teSAJca toraNAnAmupari-kRSNalohitAdi cAmaradhvajAdayo dhvajA vaktavyAH, tadanantaraM toraNAnAM purataH zAlabhaJjikA vaktavyAH, tadantaraM nAgadantakA vaktavyAH, tadantaraM-teSu nAgadantakeSu dAmAni vaktavyAni, tadanantaraM-hayAdi saMghATAdayaH saMghATA vaktavyAH, tadanantaraM-hayapaMktyAdayaH-paGktayaH vaktavyAH, tadanantaraM-hayavIthyAdayo vIthayo vaktavyAH , tadanantaraM-hayamithunakAdIni mithunAni vaktavyAni, tadanantaraM-padmalatAdikA latAH vaktavyAH, tatazcaturdikSu caturadika sauvastikA vaktavyAH, tadanantaraM candanakalazAH vaktavyAH, tadanantaraM-bhRGgArakA vaktavyAH tadanantaram-AdarzakAH vaktavyAH, tadanantaraM-sthAlAni vaktavyAni, tada. nantaraM pAtryo vaktavyAH, tadanantaraM supratiSThAni, tadanantaraM manogulikAH tadanantaraM saba varNa vijayadvAra ke varNana meM dekhalenA cAhiye, isI prakAra toraNa Adi kA varNana bhI vahIM se samajhalenA cAhiye / 'navaraM bahuvayaNaM bhANiyavvaM' antara itanA hI hai ki vahAM vijaya dvArake varNana meM eka vacana hai aura yahAM bahuvacana se kahanA caahiye| phira candana kalaza, phira bhRGgAraka-jhAriye, phira Adarzaka, sthAla pAtrikAeM supratiSThaka, manogulikAeM, una manogulikAoM ke Upara jalavinA ke vAtakaraka vaayuvarNana pramANe che. te tyAMthI samajI levuM eja pramANe teraNa vigerenuM varNana 555 tyAMnA pramANe cha. 'navaraM bahuvayaNaM bhANiyavvaM' mata2 meTayu cha hai tyAM vijyadvAranA varNanamAM eka vacanane prayoga thayela che, ane ahIyAM bahu vacanane pravega karavAnuM che. te pachI caMdana kalaza, te pachI bhaMgAraka-jhAriyo te pachI Adazaka, sthAla patrikAo supratiSThake, managulikAo, te mane gulikAonI upara jalavagaranA vAtakaraka vAyu bharelA ghaDAo te pachI aneka jIvAbhigamasUtra
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ 144 jIvAbhigamasUtre manogulikAsu-jalazUnyA vAtakarakAH tadanantaraM citrA ratnakaraNDakAH tadanantaraMhayakaNThA:-gajakaNThA:-narakaNThAH kinnara-kiM puruSa-mahoraga gandharva-vRSabhakaNThakAH krameNa vaktavyAH, tadanantaraM-puSpAdi caGgeryaH vaktavyAH, tadanantaraM puppAdi paTalakAni, tadanantaraM-siMhAsanAni, tadanantaraM chatrANi, tadanantaraM-cAmarANi vaktavyAni tadanantaraM cakradhvajAdayo dhvajA vaktavyAH / teSAzca dhvajAnAmidaM caramasUtram'evAmeva sapuvvAvareNaM vijayAe rAyahANIe'-evameva sapUrvApareNa vijayAyAH rAjadhAnyA-'egamege dAre' ekaikasmin dvAre-pratidvAra mityarthaH / azI2'-azItya zItisaMkhyakam, 'keUsahassaM bhavaMtIti makkhAyaM' ketusahasram-azItyadhika sahasraketUnAM bhavantIti vyAkhyAtaM-kathita miti / tadanantaraM bhaumAni vaktavyAni tatsUtraM sAkSAdeva darzayati 'vijayAe NaM' ityaadi| 'vijayAeNaM rAyahANIe' vijayAyAH khalu rAjadhAnyA 'egamege dAre' ekaikasmin dvAre pratidvAropari 'sattarasa bhomA pannattA'-saptadaza bhaumAni prAsAdArUpaviziSTasthAnAni prajJaptAni-kathitAni, 'tesi NaM bhomANaM' teSAM khalu bhaumAnAm, 'bhUmibhAgA ulloyA ya paumalayA vaNalayA maDe ghaDe tadanantara aneka prakAra ke ratnakaraNDaka, phira hayakaMTha gajakaMTha narakaMTha kinnara kiMpuruSa mahoragagandharva aura vRSabhakaMThaka phira puSpAdi paTalaka, siMhAsana chatra cAmara cakradhvajAeM hai, aisA saba varNana yahAM samajhalenA cAhiye 'evAmeva sapuvAvareNaM vijayAe rAyahANIe' isa prakAra ke saba milAkara vijayA rAjadhAnI ke 'egamege dAre' eka eka dvAra meM 'asIti-asIti keusahassaM bhavaMtItimakkhAyaM' eka hajAra assI eka hajAra assI ketu-dhvajAvizeSa hai aisA bhagavAnane kahA hai| phira 'vijayAe NaM rAyahANIe' vijayA rAjadhAnI ke 'egamege dAre eka eka dvAra ke upara 'sattarasabhomA paNNattA' satraha satraha-bhauma--upara ke mahala-hai 'tesiNaM bhomANaM bhUmibhAgA ulloyA ya paumalayA, vaNalayA prakAranA ratna karaMDake, te pachI hathakaMTaka gajakaMTaka, narakaMTake te pachI kiMnara kiM purUSa mahAraga gaMdharva ane vRSabha kaMTaka te pachI puSpAdi paTala, sihAsana chatra, cAmara, cakra ane dhajAo che. e rIte tamAma varNana ahiMyA samajI khe. 'evAmeva saputvAvareNaM vijayAe rAyahANIe' se zate mA bhajIna viny| 204dhaaniin| 'egamege dAre' 4 4 vAramA 'asIi keusahassA bhavaMtIti makkhAyaM' eka hajArane eMsI dhajAo thAya che. e pramANe bhagavAne kahela che te pachI 'vijayAeNaM rAyahANIe' viy| 204thAnInA 'egamege dAre' se mevAnI 52 'sattarasabhomA pannattA' sattara sattara lobha 52nA bhANa cha. 'tesi NaM bhomANaM bhUmibhAgA ulloyA ya paumalayA vaNalayA bhatticittA' se laubhAnA bhUmimA mana Gas jIvAbhigamasUtra
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 59 vijayA rA. sthalaM vistArAdikaM ca 145 bhatticittA' bhUmibhAgA ullokAzca padmalatA-vanalatA bhakticitrAH, bhUmibhAgollokAdInAM varNanaM pUrvavadeva kartavyamiti / 'tesi NaM bhomANaM bahumajjhadesabhAe' teSAM khalu-bhaumAnAM prAsAdarUpaviziSTasthAnAnAm bahumadhyadezabhAge, 'je te navamanavamA bhaumA' yAni khalu tAni navama-navamAni bhaumAni 'tesiNaM bhomANaM bahumajjhadesabhAe' teSAM khalu navamanavamAnAM bhaumAnAM bahumadhyadezabhAge' 'patteya patteyaM sIhAsaNA pannattA' pratyekaM pratyekaM vijayadeva yogyAni siMhAsanAni prajJaptAni, 'sIhAsaNa vaNNao jAva dAmA jahA heTA' siMhAsana varNanaM dAmaparyantaM pUrvakathitavijayadvAraprakaraNagatamaNipITikAsthitasiMhAsanavarNanavadevA'trApi varNana kartavyam / tathAhi-tapanIyamayAzcakravAlAH rajatamayAH siMhAH sauvarNikAH pAdAH bhatticittA' una bhaumoM ke bhUmibhAga aura ulloka-andara kI chata padmalatA azokalatA caMpakalatA-cUtalatA (AmakIlatA) vanalatA vAsaMtikalatA ke aneka citroM ki chaTAse citrita haiM, yaha saba varNana pUrva me kahe huve prAsAdAvataMsaka jaisA hI yahAM samajhalenA cAhiye tesiNaM bhomANaM vahumajjhadesabhAe' una bhaumoM ke bIcoM bIca ke bhAga meM 'je te navama navamA bhomA' jo ve navama navama nauveM se nauvA arthAt pratyeka bhauma ke jo satrahavAM satrahavAM bhauma hai una una saba bhaumoM ke bIcoM bIca pratyeka bhauma meM 'sIhAsaNA paNNattA' siMhAsana kahe gaye haiM 'sIhAsana vaNNao jAva dAmA jahA heTThA' una siMhAsanoM kA dAmaparyanta kA varNana jaisA pahale vijaya dvAra ke varNana meM maNipIThikA sthita siMhAsanoM ke varNana jaisA yahAM bhI varNana karalenA cAhiye, jaise una siMhAsanoM ke tapanIyamaya cakravAla haiM rajatamaya siMha hai sone ke pAye haiM, ityaadi| yahAM aMdarane bhAga pAlatA, azokalatA, caMpakalatA, AmralatA, vanalatA ane vAsaMtikalatAnA aneka citronI chaTAthI citrelA che. A tamAma varNana pahelAM vAmAM mAvesa prAsAdAyata sa4 pramANe 24 2maDIyA sabhovuna. 'tesiMNaM bhomANaM bahumajjhadesabhAe' se laubhAnI pthye| vayanA mAmA 'je te navama navamA bhaumA jAva' navabhAthI navamA arthAt 424 bhobhAna re sattaramA sttrm| maubha-bhA cha te te mayA lomAnI thye| 1225 124 lobhamA 'sIhAsaNA paNNattA' siddaasn| 4pAmA mAsA che. 'sIhAsaNa vaNNao jAca dAmA jahA hedA' e siMhAsananA dAma-paryantanuM varNana pahelAM jema vijayadvAranA varNanamAM maNi pIThikAmAM kahela siMhAsananA varNana pramANenuM varNana ahIMyA paNa karI levuM joIe. jemake e siMhAsananA cakavAla tapanIya senAnA che. rajatamaya siMha che senAnA pAyAo che ItyAdi prakArathI kahevuM joIe. ahIMyA aMtara kevaLa jI0 19 jIvAbhigamasUtra
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ 146 jIvAbhigamasUtre ityAdi / navaraM vijayadvAre saparivArANi siMhAsanAni kathitAni iha tubhadrAsanAni vaktavyAni-ataevoktam-'ettha NaM avasesesu bhomesu patteyaM patteyaM bhadAsaNA pannattA' atra khalu-avazeSeSu navamanavamAtirikteSu bhaumeSu pratyekaM pratyekaM bhadrAsanAni saparivArANi prajJaptAni, / "tesi NaM dArANaM uvarimAgArA' teSAM khalu-dvArANAmuparitanAkArabhAgAH, 'solasavidhehiM rayaNehiM uvasobhiyA' SoDazavidhaiH ratnairupazobhitAH ratna1 vajra2 vaiDUrya3 lohitAkSa4 masAragalla5 haMsagarbha6 pulaka7 saugandhika8 jyotIrasA9'JjanA10 jAmalaka11 rajata12 jAtarUpA13 Gka 14 sphaTika 15 riSTa 16 ratnairupazobhitAH / 'taM ceva jAva chattAichattA' anyat sarva vanamAlAdikaM chatrA'tichatraparyantaM vijayadvAravadeva paTra catvAriMzat svatravadeva varNanIyam / 'evAmeva puvvAvareNa' evameva pUrvApareNa, 'vijayAe' rAyahA antara kevala itanA hI hai ki vahAM para saba meM saparivAra siMhAsanakahe haiM kintu 'ettha NaM avasesesu bhomesu 'patteyaM pattayaM bhaddAsaNA paNNattA' yahAM para avazeSa jo navamanavama bhaumoM ke sivAya ke saba bhaumoM meM pratyeka meM bhadrAsana kahe gaye haiN| 'tesiNaM dArANaM uvarimAgArA' unadAroM ke upara ke bhAga hai saba 'solasavihehiM rayaNehiM uvasobhiyA' solaha prakAra ke ratna jaise-ratna 1 vajra 2 vaiDUrya3 lohitAkSa4 masAragalla5 haMsagarbha6 palaka, saugandhika 8 jyotIrasa 9 aJjana 10 aJjanapulaka 11 rajata 12 jAtarUpa 13 aGka 14 sphaTika 15 riSTa 16 ina solaha prakAra ke ratnoM se upazobhita hai| 'taM ceva jAva chattAichattA' dUsarA saba varNana vanamAlA se lekara chatrAtichatra paryanta kA varNana chayAlIsaveM sUtra meM kahe gaye vijayadvAra ke varNana jaisA hI samajha lenA cAhiye / 'evAmeva sapuvvAvareNaM vijayAe rAyahANIe paMcadArasayA bhavaMtItimakkhAyA' isa meTa cha tyo madhe04 saparivAra siNhaasne| usa cha. 52tu 'ettha NaM avasesesu bhomesu patteyaM patteyaMbhaddAsaNA paNNattA' mADiyAM avazeSa navamanavama-navamAMthI namA sImAnA vinAnA mA saubhAmA 424mA madrAsane 4 // cha. 'tesiM NaM dArANaM uvarimAgArA' se dorAnI 2 752 mA che. te madho 'solasavihehiM rayaNehiM uvasobhiyA' so 42 // ratnAthI zolAyamAna cha. se so 42 // 2tne| A pramANe che. ratna 1 vaja 2, vaiDUrya 3 lehitAkSa 4 mAragala 5 haMsa garbha 6 pulaka 7 saugaMdhika 8 tirasa 9 aMjana 10 aMjanapulaka 11 2041 12 135 13 254 14 25Ti4 15 riTa 16 'taM ceva jAva chattAichattA' vanamALAthI laIne chatrAhicchatra sudhInuM bIjuM tamAma varNana cheMtALIsamAM sUtramAM vAmAM mAvesa (ArianRai qNunanI ma sama yu. evAmeva sapuvvAvareNaM jIvAbhigamasUtra
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 60 vijayAyAH caturdikSu vanaSaNDAdikani0 147 NIe' vijayAyAM rAjadhAnyAm' 'paMcadArasatAbhavatItimakkhAyA'-paMca dvArazatAni bhavantIti vyAkhyAtamiti ||suu.59|| mUlam-vijayAeNaM rAyahANIe caudisi paMca joyaNasayAI abAhAe, ettha NaM cattAri vaNasaMDA pannattA taM jahA-asogavaNe caMpagavaNe sattavaNNavaNe cUyavaNe purasthimeNaM asogavaNe, dAhijeNaM-sattavaNNavaNe, paJcatthimeNaM-caMpagavaNe uttrennN-cuuyvnne| teNaM vaNasaMDA sAiregAiM dubAlasajoyaNasahassAiM AyAmeNaM paMcajoyaNasayAI vikkhaMbheNaM paNNattA patteyaM patteyaM pAgAraparikkhittA kiNhA kiNhAvabhAsA vaNasaMDa vaNNao bhANiyavo jAva bahave vANamaMtarA devA devIo ya AsayaMti-sayaMticiTuMti-NisIyaMti-tuyaTrayaMti-ramaMti-lalaMti-kIlaMti-mohaMti purAporANANaM suciNNANaM suparikaMtANaM subhANaM kammANaM kaDANaM kallANaM phalavittivisesaM paJcaNubbhavamANA vihrNti| tesi NaM vaNasaMDANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM pAsAyavaDiMsagA pannattA teNaM pAsAyavaDiMsagA vAvarsTi joyaNAI addhajoyaNaM ca uDDe uccateNaM ekatIsaM joyaNAI kosaM ca AyAmavikkhaMbheNaM abbhugata bhUsiyA, taheva jAva saMto bahusamaNijjA bhUmibhAgA pannattA, ulloyA paumabhatticittA bhANiyavvA tesiMNaM pAsAyaDiMsagANaM bahumajjhadesabhAge patteyaM patteyaM sIhAsaNA pannattA vaNNAvAso saparivAro tesi NaM pAsAyavaDiMsagANaM uppiM bahave aTramaMgalagAjayA chattAichattA tattha NaM catAri devA mahaDDiyAjAva paliovamadvitIyA parivasaMti taM jahA-asoe sattavaNNe caMpae cuute| prakAra pUrvApara-AgepIche ke milAkara vijayA rAjadhAnI ke saba pAMca sau dvAra kahe gaye haiM ||suu0 59 // vijayAe rAyahANIe paMcadArasayA bhavaMtItimakkhAyA' 2 // zata pUrvA52 mA pA71 nA badhAyamaLIne vijyArAjadhAnInA pAMcase dvAre kahevAmAM Avela che sU. 59 jIvAbhigamasUtra
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 jIvAbhigamasUtre tattha NaM te sANaM vaNasaMDANaM sANaM sANaM pAsAyavarDisagANaM sANaM sANaM sAmANiyANaM sANaM sANaM aggamahisINaM sANaM sANaM parisANaM sANaM sANaM AyarakkhadevANaM AhevaccaM jAva viharati / vijayAe NaM rAyahANIe aMtobahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte jAba paMcavaNNehiM maNIhiM uvasobhie taNasaddavihuNe jAva devA 1 devIo ya AsamaMta jAva viharati / tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM ege mahaM ovariyAleNe paNNatte bArasa joyaNasayAI AyAma vikkhaMbheNaM tini joyaNasahassAiM sattaya paMcANautte joyaNasate kiMcivise sAhie parikveveNaM addhakosaM bAhalleNaM savvajaMbUNatAmatteNaM acche jAva paDirUve / teNaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvato samatA saMparikkhitte paramavaraveiyAe vaNNao vaNasaMDavaNNao jAva viharaMti, se NaM vaNasaMDe desUNAI do joyaNAI cakkavAlavikkhaMbheNaM ovariyAlayaNasaMparivakheveNaM / tassa NaM ovariyAlayaNassa cauddisiM ca cattAri tisovANapaDirUvagA pannattA, vaNNao tesi NaM tisovANapaDirUvagANaM purato patteyaM patteyaM toraNA pannattA chattAichattA / tassa NaM uvariyAlayaNassa upi bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte jAva maNIhiM uvasobhite maNivaNNao gaMdharasaphAso tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhade sabhAe ettha NaM ege mahaM mUlapAsAyavaDiMsage pannatte seNaM pAsAyavaDiMsage bAvaTThi joyaNAI addhajoyaNaM ca uDUM uccatteNaM ekatIsaM joyaNAI kosaM ca AyAmavikkhaMbheNaM abbhuggayabhUsiya pahasite taheva tassa NaM pAsAyavaDiMsagassa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte jAva maNiphAse ulloe / tassa NaM bahusamaramaNijassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe jIvAbhigamasUtra
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 60 vijayAyAH caturdikSu vanaSaNDAdikani0 149 ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA sA ca joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM addhajoyaNaM bAhalleNaM savvamaNimaI acchA snnhaa| tIse NaM maNipeDhiyAe uvari ege mahaM sIhAsaNe pannatte evaM sIhAsaNa vaNNao saparivAro tassa NaM pAsAyavaDiMsagassa uppi bahave aTramaMgalagA jhayA chattAtichattA / se NaM pAsAyaDisae aNNehiM cauhiM tadadhuJcattappamANamettehiMpAsAyavaDisaehiM sabatosamaMtA saMparikkhitte, te NaM pAsAyaDiMsagA ekatIsaM joyaNAI kosaM ca uDUM uccatteNaM addhasolasajoyaNAiM addhakosaMca AyAmavikkhaMbheNaM abbhuggata0 taheva tesi NaM pAsAyaDiMsagANaM aMtobahusamaramaNijjA bhUmibhAgA ulloyaa| tesi NaM bahu. samaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM sIhAsaNaM paNNattaM vnnnno| tesiM parivArabhUtA bhadAsaNA pannattA tesi NaM aTramaMgalagA jhayA chattAiM chttaa| teNaM pAsAyavaDiMsagA aNNehiM carahiM cauhiM tadadhuJcattappamANamettehiM pAsAyavaDiMsarahiM savvato samaMtA sNprikkhittaa| teNaM pAsAyaDiMsagA addhasolasajoyaNAI addhakosaM ca urdU uccatteNaM desUNAI aTrajoyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM abbhugaya0 taheva tesi NaM pAsAyavaDiMsayANaM aMtobahusamaraNijjA bhUmibhAgA ulloyA tesiM gaM bahasamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM paumAsaNA pannattA tesi NaM pAsAyANaM aTThamaMgalagA jhayA chttaatichttaa| teNaM pAsAyavaDiMsagA aNNehiM cauhiM tadadhuccatta. ppamANamettehiM pAsAyavaDisaehi savvato samaMtA sNprikkhittaa| teNaM pAsAyaDiMsagA desUNAiM aTThajoyaNAI uDuM uccatteNaM desUNAiM cattArijoyaNAiM AyAmavikhaMbheNaM abbhuggata0 bhUmibhAgA jIvAbhigamasUtra
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ 150 jIvAbhigamasUtre ulloyA bhadAsaNAI uvariM maMgalagA jhayA chttaatichttaa| teNaM pAsAyavaDiMsagA aNNehiM cauhiM tadadhuJcattappamANamettehiM pAsAyavaDisaehiM savvato samaMtA saMparikkhittA / teNaM pAsAya vaDiMsagA desUNAI cattAri joyaNAiM uDUM uccatteNaM desUNAiM do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM abbhuggaya mUsiya0 bhUmibhAgA ulloyA paumAsaNAiM uvariM aTumaMgalagA jhayA chttaaichttaa| suttassa mUlaM samattaM ||suu0 60 // chAyA-vijayAyAH khalu-rAjadhAnyAH caturdikSu paJcayojanazatAni abAdhayA, atra khalu catvAro vanaSaNDA prajJaptAH, tadyathA-azokavanaM, campakavanaM, saptaparNavanaM, cUtavanam. pUrveNA'zokavanaM, dakSiNena-saptavarNavanaM, pazcimena-campakavanam, uttareNa cUtavanam / te khalu-vanaSaNDAH sAtirekANi dvAdazayojanasahasrANi-AyAmena paJcayojanazatAni viSkambheNa prajJaptAH pratyekaM pratyekaM prAkAraparikSiptA kRSNAvabhAsAH vanaSaNDavarNanaM bhaNitavyaM yAvat bahavo vAnavyantarA devAzca-devyazcA''sate-zerate-tiSThanti-niSIdanti-tvaparivartayanti ramante-lalanti-krIDantimohanti purAporANAnAM sucIrNAnAM suparikrAntAnAM zubhAnAM karmaNAM kRtAnAM kalyANaphalavittivizeSaM pratyanubhavanto viharanti / teSAM khalu-canapaNDAnAM bahumadhyadezabhAge pratyekaM pratyekaM prAsAdA'vataMsakAH prajJaptA, te khalu prAsAdAvataMsakAH dvApaSTiyojanAni arddha yojanazcordhva muccatvena ekatriMzad yojanAni krozaJcA''yAmaviSkambheNA'bhyudgatotsRtA stathaiva yAvat-antarbahasamaramaNIyA bhUmibhAgAH prajJaptA ullokAH padmabhakticitrA bhaNitavyAH, teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAM bahudezamadhyabhAge pratyekaM pratyekaM siMhAsanAni prajJaptAni varNAvAsaH saparivAraH, teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAmupari bahUnyaSTamaGgalakAni dhvajA. chatrAticchatrANi // tatra khalu-catvAro devA mahaddhikA yAvatpalyopamasthitikAH parivasanti tadyathA-'zokaH saptaparNa-zcampaka-cUtaH / tatra khalu-te sveSAM sveSAM vanapaNDAnAM sveSAM sveSAM prAsAdAvataMsakAnAM sveSAM sveSAM sAmAnikAnAM svAsAM svAsAMm-agramahiSINAM svasAM svAsAM parSadAM sveSAM sveSAmAtmarakSaka devAnAmAdhipattyaM yAvad viharanti / vijayAyAH khalu-rAjadhAnyAH antarbahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJapto yAvat-paJcavarNaimeNibhirupazobhitaH tRNazabdavihIno yAvat devAzca-devyazvA''sate yAvad viharanti / / tasya khalu vahusamaramaNIyasya bhUmi jIvAbhigamasUtra
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 60 vijayAyAH caturdikSu vanaSaNDAdikani0 151 bhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu-ekaM mahadupakArikAlayanaM prajJaptaM dvAdaza yojanazatAni-AyAmaviSkambheNa, trINi yojanasahasrANi saptayojanazatAni paMca navatAni kizcidvizeSAdhikAni parikSepeNA'rddhakrozaM bAhalyena sarvajAmbUnadamayamaccha yAvat pratirUpam / tat khalu-ekayA padmavaravedikayA-ekena vanaSaNDena ca sarvataH samantAt saMparikSiptaM padmavaravedikA varNanaM-vanaSaNDavarNanaM yAvad viharanti, sa khalu-vanaSaNDo dezone dve yojane cakravAlaviSkambheNa upakArikAlayana samaparikSepeNa // tasya khalu upakArikAlayanasya caturdikSu catvAri trisopAnakapratirUpa kANi prajJaptAni varNakaH, teSAM khalu trisopAnapratirUpakANAM purataH pratyekaM pratyeka toraNAni prajJaptAni chatrAtichatrANi / / tasya khalu-upakArikAlayanasyopari bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJapto yAvanmaNibhirupazobhitaH maNivarNakaH gandharasa-sparzAH, tasya bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu-eko mahAn mUlaprAsAdAvataMsakaH prajJaptaH, sa khalu prAsAdAvataMsakaH dvApaSTi yojanAni-arddha yojanazcordhva muccatvena-ekatriMzad yojanAni krozaJcA''yAma viSkambheNA'bhyudgatotsRta prahasita stathaiva tasya khalu-prAsAdAvataMsakasyA'ntabahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJapto yAvanmaNi sparza ullokH|| tasya khalu-bahasamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu-ekA mahatI maNipIThikA prajJaptAH sA caikaM yojanamAyAviSkambheNA'rddhayojanaM bAhalyena sarvamaNimayI acchA zlakSNAH // tasyAH khalu maNipIThikAyA upari ekaM mahat siMhAsanaM prajJaptam, evaM siMhAsanavarNakaH saparivAraH, tasya khalu prAsAdAvataMsakasyopari bahUnyaSTamaGgalakAni dhvajAzchatrAtichatrANi // tatra khalu prAsAdAvataMsako'nyaizcaturbhistadarboccatvapramANamAtraiH prAsAdAvataMsakaiH sarvataH samantAt-saMparikSiptaH, sa khalu prAsAdAvataMsakaH ekatriMzad yojanAni krozaM cordhvamuccatvena arddhaSoDazayojanAni ardhakrozazcA''yAmaviSkambheNA'bhyudgata stathaiva / teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAm antarbahusamaramaNIyA bhUmibhAgA ullokaaH| teSAM khalu bahusamaramaNIyAnAM bhUmibhAgAnAM bahumadhyadezabhAge pratyekaM pratyeka siMhAsanaM prajJaptam varNakaH, teSAM parivArabhUtAni bhadrAsanAni prajJaptAni teSAM khalu aSTamaGgalakAni dhvajA ichatrA'ticchatrANi te khalu prAsAdAvataMsakA anyaizcatubhizcaturbhi stadarboccatvapramANamAtraiH prAsAdAvataMsakaiH sarvataH samantAta sNprikssiptaaH|| te khalu prAsAdAvataMsakAH arddhaSoDazayojanAni-ardhakrozaM cordhva muccatvena dezonAni-aSTau yojanAnyAyAmaviSkambheNA'bhyudgata stathaiva, teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAmantabahusamaramaNIyA bhUmibhAgA ullokAH, teSAM khalu-bahusamaramaNIyAnAM bhUmibhAgAnAM madhyadezabhAge pratyekaM pratyekaM padmAsanaM jIvAbhigamasUtra
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre prajJaptam teSAM prAsAdAnAM aSTamaGgalakAni dhvajAichatrAticchatrANi // te khaluprAsAdAvataMsakA anyaizcaturbhi stadarboccatvapramANamAtraiH prAsAdAvataMsakaiH sarvataH samantAt saMparikSiptAH // te khalu-prAsAdAvataMsakA dezonAni aSTau yojanAni Urdhvamuccatvena dezonAni catvAri yojanAni AyAmaviSkambheNa, abhyudgata0 bhUmi bhAgA ullokAH bhadrAsanAni uparimagalakAni dhvajA chatrAticchatrANi / te khalu -prAsAdAvataMsakA aSTau caturbhi stadardhauccatva pramANamAtraiH prAsAdAvataMsakaiH sarvataH samantAt saMparikSiptAH te khalu-prAsAdAvataMsakAH dezonAni cakhAriyojanA nyUrdhvamuccatvena dezone dve yojane AyAmaviSkambheNA'bhyudgatotsRta bhUmibhAgA ullokAH padmAsanAni upari-aSTamaGgalakAni dhvajAzchatrA'ticchatrANi suu||6|| TIkA-'vijayAe rAhANIe'-vijayAyA:-vijayAbhidhAyAH khalu-rAjadhAnyAH, 'caudisiM'-caturdikSu, catasro drizaH samAhRtA-iti caturdika tasmin caturdizi catasRSu dizAsu-ityarthaH / 'paMcajoyaNasayAI' abAdhAe-pazcapaJcayojanazatAni abAdhayA-bAdhanaM bAdhA, AkramaNam na bAdhA'bAdhA tasyAmabAdhAyAm iti kRtvA apAntarAleSu muktvA-iti bhAvaH / 'ettha NaM cattAri vanasaMDA paNNattA' atra rAjadhAnyAzcaturdikSu catvAro vanaSaNDAH dhatuHsaMkhyakA vanasamudAyAH prajJaptAH kthitaaH| tAneva vanaSaNDAn nAmato-digdezatazca darzayitumAha-'taM jahA-ityAdi, 'taM jahA-' tadyathA, 'asogavaNe -azokavanama, azoko nAma vRkSavizeSo loke prasiddhaH, tatpradhAnakaM vanam, vRkSasamudAyAtmakamazokavanam / 'sattavaNNavane'-saptaparNavanam saptaparNaH 'vijayAe NaM rAyahANIe' ityAdi / 'vijayAe NaM rAyahANIe' vijayA nAmakI rAjadhAnI kI 'cauhisiM cAradizAoM meM "paMcajoyaNasayAI abAhAe' pAMca sau yojana Age jAne para 'ettha NaM cattAri vanasaMDA paNNattA' ThIka isI sthAnapara cAra vanakhaMDa kahe gaye haiM 'taM jahA' jinake nAma isa prakAra se haiM 'aso. gavaNe' azokavana isa vana meM azoka vRkSoM kI pradhAnatA hai 'sattavaNNa vaNe saptaparNa puSpoM se yuta jo vRkSa hote haiM unakA nAma saptaparNa 'vijayAe NaM rAyahANIe' tyAdi TI-'vijayAe NaM rAyahANIe' vioyA nAmAnI ||dhaaniinii 'cauddisiM' yAre hizAsabhA 'paMcajoyaNasayAI abAhAe' pAMyasa yozana Mya tyAre 'ettha NaM cattAri vanakhaMDA paNNatA' 12212 me24 sthAna52 yA2 na. 49. vAmAM AvetA cha. 'taM jahA' nAnAbha2pramANe che. 'asogavaNe' aza vana, sabhA msh| nAmanA vRkSAnu pradhAna pAche. 'sattapaNNavaNe' sasapA puSpAvA vRkSa lAya cha, tenu nAma sa15 vana cha, 'caMpakavaNe' trIna jIvAbhigamasUtra
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3sU. 60 vijayAyAH caturdikSu vanaSaNDAdikani0 153 puSpavRkSavizeSa statpradhAnakaM vanaM-saptaparNavanam-'caMpagavaNe'-campakavanam, campakavRkSa pradhAnakavanam / 'cUtavaNe-cUtavanam, cUta AmravRkSaH 'AmracUto rasAlo'sau' ityamarAt tatpradhAnakavanam-Amravanamiti / 'purathimeNaM asogavaNe'-pUrveNa rAjadhAnyAH pUrvasyAM dizi-azokavanam / 'dAhiNeNaM sattavaNNavaNe' dakSiNena rAjadhAnyAH dakSiNasyAM dizi saptaparNavanaM vidyate / 'paccatthimeNaM caMpagavaNe'-pazcimena rAjadhAnyAH pazcimadigvibhAge campakavanam / 'uttareNaM cUtavaNe'-uttareNa rAjadhAnyAH uttarasyAM dizi AmrANAM vanaM bhavatIti / 'te NaM vaNasaMDA'-te khalu vanaSaNDAH 'sAiregAI' sAtirekANi, 'duvAlasajAyaNasahassAI AyAmeNaM' dvAdaza yojanasahasrANi AyAmenadairyeNa, 'paMcajoyaNasahassAI vikkhaMbheNaM'-paJcayojanazatAni viSkambheNa-sthaulyena, 'pannattA'-prajJaptA-kathitAH / 'patteyaM patteyaM pAgAraparikkhittA'-pratyekaM pratyeka prAkAreNa parikSiptAH saMveSTitA ityrthH| atha-kathaMbhUtA azokavanaSaNDAH-tatrAha 'kiNhA' ityAdi, 'kiNhA kiNhobhAsA' kRSNAH-kRSNavarNacchAyopetatvena kRSNAH, banakhaMDa hai 'caMpakavaNe' tIsarAvana hai caMpakavana', isameM caMpaka vRkSo kI pradhAnatA hai / 'cUyavaNe' AmravRkSa kA vanakhaMDa haiM, 'purasthimeNaM asogavaNe' rAjadhAnI kI pUrvadizA meM azokavana hai 'dAhiNeNaM sattavaNNavaNe' dakSiNa dizA meM saptaparNavana hai| 'paccatthimeNaM caMpagavaNe' pazcimadizA meM caMpakavana hai 'uttareNaM cUyavaNe' aura uttaradizA meM Amravana haiN| teNaM vaNasaMDA' ye saba pratyeka bana 'sAiregAI duvAlasajoyaNasahassAI AyAmeNaM' lambAI meM kucha adhika 12 hajAra yojana ke hai aura 'paMcajoyaNasayAI vikkhaMbheNaM' cauDAI meM 500 sau yojana ke haiM / 'pattaya patteyaM pAgAra parikkhittA' pratyeka bana prAkAra-koTa se ghirA huA hai azoka vana khaMDa 'kiNhA kiNhAvabhAsA' atyanta dhanA hone ke kAraNa vana nAma 54vana che. temA 54 vRkSAnu pradhAna pAche. 'cUyavaNe' mAnapanamA 2mA vRkSArnu pradhAna pA cha. 'purasthimeNaM asogavaNe' yAnInI pUrva himA ma pana che. 'dAhiNeNaM sattavaNNavaNe' 6kSiNa dizAma sasa vana che. 'paccasthimeNaM caMpagavaNe' pazcima dizAmA 54vana che. 'uttareNaM cUyavaNe' mane uttarahizAmA sAmravana che. teNaM vaNasaMDA' ye 424 vana 'sAiregAiM duvAlasajoyaNasaharasAiM AyAmeNaM' mAmA 444 vadhAre 12 12 12 yona cha. ane 'paMcajoyaNasayAI vikkhaMbheNaM' 5 mA 500 pAMyaso yojanA cha. 'patteyaM patteyaM pAgAraparikkhittA' 424 pana prA.2 TathI gheraaye| cha. azA vana 'kiNhA kiNhAvabhAsA' satyata dhana-06 DAvAthI 4is 4yAM to pAya che, tathA emAM je chAyA nIkaLe che te paNa kALI ja dekhAya che. ane kyAMka jI020 jIvAbhigamasUtra
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ 154 ___ jIvAbhigamasUtre kRSNavarNAvabhAsAH, 'evaM-nIlAH nIlavarNA'vabhAsAH, haritAH-haritAvabhAsAH, zItAH (zvetAH) zItAvabhAsAH kRSNAH kRSNacchAyAH dhanapUritakaTacchAyAH ramyAH mahAmedhanikuraMvabhUtAH, vanaSaNDAntargatapAdapAH mUlavantaH skandhavantaH tvagvantaH pravAlavantaH patravantaH puSpavantaH phalavanto bIjavantaH, ityAdi pUrvapradarzitakrameNaivehA'pi vanaSaNDavarNanaM kartavyam vistarabhayAnneha tattatprakaraNAni kahIM kahIM to kRSNa kAlA pratIta hotA hai tathA isameM jo chAyA nikalatI hai vaha bhI kAlI hI nikalatI hai kahIM 2 yaha-nIlAH nIlavarNAvabhAsAH' nIlavarNa kA pratIta hotA hai aura nIlavarNa kI hI isameM se chAyA nIkalatI hai 'haritAH haritAvabhAsAH' kahIM 2 yaha hare varNa kA pratIta hotA hai aura isase chAyA bhI harI harI hI nikalatI hai 'zItAH zItAvabhAsAH' kahIM kahIM yaha bilakula sapheda pratIta hotA hai aura sapheda raMgavAlI hI isameM se chAyA nikalatI hai, ityAdi saba varNana jaisA ki pahile kiyA jA cUkA hai vaisA hI vaha saba varNana yahAM para bhI kara lenA cAhiye ye saba vanakhaMDa bahuta ramya-sundara hai aura aise mAlUma dete haiM ki jaise mAno baDe baDe meghoM kA samudAya hI ekatrita huA hai| ina vana khaMDo ke antargata jo pAdapa-(vRkSa) haiM ve saba prazasta mUlavAle haiM, prazasta skandhoMvAle haiM prazasta chAlavAle haiN| prazasta pravAloM vAle haiM, prazasta patroM vAle haiM, prazasta evaM sundara phUloM vAle hai phaloM vAle haiM aura bIjavAle haiM ityAdi sabavarNana bhI pUrva me pradarzita krama ke anusAra yahAM para bhI kara lenA cAhiye vistAra ho jAne ke bhaya se hama use six te 'nIlAH nIlavaNNAvabhAsAH' nIaqNu nA pAya che. ane nIsanI tabhA chAyAnI che. 'haritAH haritAvabhAsAH' jyAM4 4yAM te haritavArI nAya cha. mane tabhA chAyA 555 harita 2nI 4 pAya che. 'zItAH zItAvabhAsA' kayAMka kyAMka e bindula sapheda dekhAya che. ane temAM chAyA paNa sapheda ja nIkaLe che. vigere prakArathI badhu ja varNana ahIyAM paNa karI levuM joIe. A tamAma vanakhaMDe ghaNAja ramya suMdara che. ane te vanakhaMDa evA jaNAya che ke jANe moTA moTA meghanA samudAyeja ekaThA thayelA che. e vanakhaMDanI aMdara je pAdapi-vRkSe che te badhA prazasta mULavALA che. prazasta skaMdhe vALA che. prazasta chAla vALA che. prazasta pravAla vALA che. prazasta patrovALA che. suMdara phUlavALA che. suMdara phaLavALA che. ane suMdara bI vALA che. ItyAdi prakArathI tamAma varNana paNa pahelAM kahevAmAM Avela che te pramANe ahIMyA paNa karI levuM joIe, vadhAre vistAra thavAnA kAraNe te ahIMyAM varNavela nathI. A jIvAbhigamasUtra
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 60 vijayAyAH caturdikSu vanaSaNDAdikani0 155 punarullikhyante etadAzAyenA''ha - 'vaNasaMDavaNNao bhANiyacco' vanapaNDavarNanako bhaNitavyaH, pUrvapradarzitavanakhaNDavarNakaH samagro'pyatra vaktavyaH kiyatparyantaM vanapaNDavarNako vaktavyastatrAha - 'jAva bahave vANamaMtarA' ityAdi / 'bahave vANamaMtarA devAdevIo' raise vAnavyantarA devAzca devyazca - 'Asayati' yathA sukhamAsate, 'saMyaMti' zerate, dIrghakAyaprasAraNena vartante, na tu nidrAM kurvanti vAnavyantarANAM devayonikatayA'smadAdivat nidrAyA abhAvAd iti / 'cidvaMti' - tiSThanti, UrdhvasthAnena vartate / 'NisIdati' -nipIdanti - upavizanti, 'tuyadvaMti' - tvagvartayanti tvak parAvarttanaM kurvanti vAmapArzvataH parAvRtya dakSiNapArzvanAvatiSTante, dakSiNapAdvA parAvRtya vAmapArzvanAvatiSThante iti / 'ramaMti' ramante ratimAbadhanti, 'lalaMti'= lalanti, manaIpsitaM yathA bhavati tathA vartate ityarthaH ' kIlaMti' - krIDanti - yathA yahAM nahIM kara rahe haiM isI varNana ke karane kI vAta 'vaNasaMDavaNNao bhANiyo' sUtrakArane isa sUtra dvArA yahAM prakaTa kI hai banoM kA varNana 'jAva bahave vANamaMtarA' isa sUtrAnusAra yahAM aisA kara lenA cAhiye ki ina vanapaNDoM meM 'bahave vANamaMtarA devA devIo' aneka vAnavyantara devaaura deviyAM Akarake sukha pUrvaka uThA baiThA karatI hai / 'sayaMti' sotI haiM paira pasAra karake ArAma karatI hai / naki hamAre jaisI nidrA letI haiM kyoMki devayoni hone se unake hamAre jaisI nidrA nahI hotI hai| 'citi' kahIM kahIM ve khaDI rahatI haiM 'NisIdati' kahIM 2 ve baiThI rahatI haiM, kahIM 2 para ve 'tuyati' leTI rahatI haiM, karavaTa badalatI huI ArAma karatI hai / 'ramaMti' kahIM kahIM ve Apasa meM premAliGgana karatI haiM 'lalaMti' tathA - kahIM kahIM unake mana meM jaisA rucatA hai vaisA kAma bhI kiyA karatI hai| 'kIlaMti' kabhI ye khelatI hai / arthAt inako jisa prakAra varNuna 42vAnA saMadhama sUtrare 'vaNasaMDavaNNao bhANiyavvo' mA sUtrapATha dvArA aDIMyAM pragaTa puresa che nAnu varSAna 'jAva bahave vANamaMtarA' mA sUtra pAhanA kathana pramANe ahIMyAM e pramANe karavuM joIe ke A vanakhaDAmAM 'vave vALa maMtarA devAya devIoyA' bhane vAnavyantara heva ne heviyA bhAvIne sUmapUrva uThe jese che. 'sayaMti' sUve che. paNa sAvIne ArAma ure che. manuSyo pramANe te uMghatA nathI. kemake devayeAni heAvAthI tene manuSya pramANe nidrA hAtI nathI. 'ciTTheti' yAM yA tethe lA rahe che. 'NisIdati' yAMyAM tethe mesI rahe che. yAM yAMtemA 'tuyati' sUha rahe che, paDamA mahale che bhane ArAma 1re che. 'rabhaMti te paraspara premAsijana re che. 'lalaMti' tathAyAM yAM tenA manamAM ne 3ye me amaryA re che. 'kolaMti' jIvAbhigamasUtra
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre sukhamitastato gamanavinodena gItanRtyAdi vinAdena vA tiSThanti, 'mohaMti' viSaya sevanaM kurvanti ityevaM rUpeNa 'purAporANANaM' purApaurANAnAm purA prAk, bhave kRtAnAM karmaNAM ityagrimeNa sambandhaH, ataeva paurANAnAm, 'suciNNANaM' sucIrNAnAM-sucaritAnAm, iha sucaritaM karmA'pi sucaritaM 'kAryakAraNopacArAt' tadayamarthaH viziSTa tathAvidha dharmA'nuSThAnaviSayA'pramAdakaraNa kSAntyAdi sucaritAnAm, tathA 'suparikaMtANaM' suparAkrAntAnAm suparAkrAntajanitAni karmANyeva suparA krAntAni, sakalamaitrI-satyabhASaNa-paradravyA'napahAra suzIlAdi rUpaparAkramajanitAnAmiti ataeva-'subhANaM' zubhAnAM zubhaphalAnAm zubhaphalAnAm, iha kizcid zubhaphalamapIndriyaviparyAsAt zubhaphalamAbhAti tatastAtvika zubhava pratipatyarthamasyaiva paryAya zabdamAha-'kallANaM' kalyANAnAm tattvavRttyA tathAvidha viziSTaphaladAyinAm / athavA-kalyANAnAmanarthopamazamakAriNAm 'kallANaM' kalyANasvarUpam, 'phalavittivisesaM phalavittivizeSa-phalavipAkam, 'paJcaNubhavamANA' pratyeka manubhavase sukhamilatA hai usa prakAra se ye idhara udhara una vana SaMDoM meM phiratI haiM tathA manovinoda ke nimitta ye kabhI kabhI-nAcatI hai kabhI-gAtI bhI haiM aura kabhI nAnA prakAra ke vAditroM ko bhI bajAtI hai| 'mohaMti' kabhI 2 ve vahAM viSaya sevana bhI karatI hai / isa rUpa se ye deva deviyAM 'purA porANANaM' pUrva bhava meM kiye hue apane aise purAne karmoM ke jo ki 'suciNNANaM' usa samaya meM viziSTa tathAvidha dhArmika anuSThAna karane meM apramAda karane se kSamA Adi bhAvoM ke rakhane se upArjita kiye gaye, 'suparikkaMtANaM' maitrI satya bhASaNa, paradravyAnapahAra, evaM suzIlatA Adi rUpaparAkrama ke kAraNa jinameM anubhAgabandha zubha hI paDA aura isI kAraNa 'subhANaM" jo zubha phala ke dene vAle hue hai 'kallANaM' anarthoM ko upazamana karane vAle hue haiM 'kallANaM phalavittivisesaM' kyAreka te khele che. arthAt tene je rIte sukha lAge te pramANe teo Ama tema e vanakhaMDomAM phare che. tathA manovida mATe teo kayAreka kayAreka nAce paNa che. kyAreka kyAreka gAya che. ane kayAreka aneka prakAranA vAjIMtra 4 // che. 'mohaMti' cyA24 4yA24 teyo tyo viSaya sevana 5 42 cha. 2mA pramANe te heva bhane viyo 'purAporANANaM' pUrva lavamA 42sA potAnA sevA pUrvanA bhInA ne 'suciNNANaM' se samayamA vizeSa prasArathI te janethita dhAbhi anuSThAna karavAmAM apramAda karavAthI kSamA vigere bhAve rAkhavAthI prApta karavAmAM mAvesa 'suparika tANaM' bhaitrI satyabhASaNa, 52vyAna 592 ane suzAra pA vigere rUpa parAkramanA kAraNe jemAM anubhAga baMdha zubharUpa ja thAya ane eja 2Ne 'subhANaM' zubhasane mA55 pAthaya che. 'kallANaM' manAne 5zama jIvAbhigamasUtra
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.60 vijayAyAH caturdikSu vanaSaNDAdikani0 157 ntaH, 'viharaMti' yathA sukhaM viharanti-Asate, iti / tesi NaM vaNasaMDANaM bahumajjhadesabhAe' teSAM khalu vanaSaNDAnAM bahudezamadhyabhAge, 'patteyaM pateyaM pasAyavaDisagA' patratA' pratyekaM pratyekaM prAsAdAvataMsakAH prAsAda zreSTAH prajJaptAH kathitAH / 'te NaM pAsAyavaDiMsagA' te khala prAsAdAvataMsakAH, 'bAvaDiM joyaNAI addha joyaNaM ur3e uccatteNaM' dvASaSTiojanAnyadakrozaM covamuccatvena, 'ekatIsaM joyaNAI kosa ca AyAmavikkhaMbheNaM' ekatriMzadyojanAni krozaikaMcA''yAmaviSkambheNa, dairdhyavistArAbhyAm, 'abbhuggatamusiyA' abhyudgatotsataprahasita iva vividhamaNiratnabhakticitrA vAtoddhRtavijayavaijayantI patAkA chatrA'ticchatrakalitAH maNikanakastUAnandaprada udaya vizeSa ko 'paccaNubbhavamANA' bhogate rahate haiN| 'tesiNaM vaNasaMDANaM' unavanaSaNDoM ke 'bahumajjhadesabhAe' ThIka bIcoM bIca meM 'patteyaM patteyaM pAsAyaDiMsagA pannattA' arthAt pratyeka bana SaNDa ke vilakula madhyadeza meM zreSTha prAsAda kahe gaye haiN| 'teNaM pAsAyavaDi sagA vAvaDiM joyaNAI addha joyaNaM urdU uccatteNa' ina prAsAdoM kI UMcAI 62 yojana evaM artha koza kI hai 'ekatosajoyaNAI kosaM ca AyAmavikkhaMbheNaM' tathA-inako lambAI aura cauDAI 31 yojana evaM eka koza kI hai / 'avbhuggatamUsiyA taheva jAva aMto bahu samaramaNijjA bhUmibhAgA pannattA' isa prAsAdAvataMsakoM ke viSaya meM isa sUtrapATha dvArA jaisA varNana bahusamaramaNIya bhUmibhAga taka pahile kiyA gayA hai vesA hI varNana yahAM para bhI kara lenA cAhiye / isa varNana meM 'abhyudgatotsRta prahasitA iva, vividhamaNiratnabhakticitrA vAtoddhRta vijaya vaijayantI patAkA' ityAdi saba pATha AtA hai anta meM ina prAsA 42vAvANA mevA 'kallANaM phalavitti visesaM' mAna 4124 udaya vizeSane 'paccaNa bhavamANA' saagpt| 2 cha. 'tesiMNaM vaNasaMDANaM' se bnn| 'bahumajjhadesabhAe' 5252 pthy| pacya patteyaM patteyaM pAsAyaDiMsagA paNNattA' arthAt 124 vanakhaMDAnA barAbara madhya bhAgamAM zreSTha prAsAdo kahyA che. A prAsAdanI 2 pAsa yorana mane 4 sanI che. 'ekkatIsajoyaNAI kosaM ca AyAma vikkhaMbheNaM' tathA tanI ens 45 31 trIsa yorana mana me sanI cha. 'abhuggayamUsiyA taheva jAva aMto bahusamarasaNijjA bhUmibhAgA paNNattA' mA prAsAta sonA samayamA 0 sUtra dvArA pramANenu pANana bahu samaramaNIya bhUmibhAga sudhI pahelA karavAmAM Avela che. e ja pramANenAM 4 mahIyA 59 42rIle naye. 2 // vanamA 'abhyudgatotmRtaprahasitA iva jIvAbhigamasUtra
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre pikAkAH tuGgA''gaganatalamabhilaMdhyamAnazikharAH jAlAntararatnapaJjaronmIlitA iva maNikanakastUpikAkAH vikasitazatapatrapuNDarIka tilakaratnA'rdhacandracitrAH nAnAmaNimayamAlA'laGkRtAH antarvahizca zlakSNAH suvarNarutavAlukAprastaTA: zubhasparzAH sazrIkarUpAH prAsAdIyAH darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH / etadevadarzitam / 'taheva jAva aMto bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA pannattA' tathaiva-yAvatantarbahusamaramaNIyAH bhUmibhAgAH prajJaptAH kthitaaH| 'ulloyA paumabhatticittA bhANiyavyA' ullokAH padmalatAbhakticitrAH bhaNitavyAH atra samagro'pi ullokavarNako vaktavyaH 'tesi NaM pAsAyavaDiMsagANaM' teSAM khalu prAsAdAvataMsakAnAm, 'bahumajjhadesabhAe' bahumadhyadezabhAge, 'patteyaM patteyaM sIhAsaNA pannattA' pratyekaM pratyekaM siMhAsanAni prajJaptAni, 'vaNNAvAso saparivAro' varNAvAso varNakanivezaH saparivAraH, 'bhadrAsanavarNanapUrvakaM siMhAsanavarNanaM kartavyam' 'tesi NaM pAsAyavaDiMsagANaM umpi' teSAM khalu prasAdAvataMsakAnAmupari, 'bahave aTThamaMgalagachattAicha ttA' bahUnyaSTamaGgalakAni zrIvatsa svastika varddhamAnakAdIni kRSNa nIladAvataMsakoM ke varNana meM aisA kahA gayA hai ki inakA jo bhItara kA bhAga hai usakI bhUmi bahusama hai aura isI se vaha baDI ramaNIya hai yahAM 'ulloyA paumabhati citA bhANiyavvA' isa pATha kI sUcanAnusAra padmalatA kI racanA se vicitrita ullokoM-candaravoM-kA bhI varNana pUrA kahalenA cAhiye 'tesiNaM pAsAyavaDiMsagANaM' ina prAsAdAvataMsakoM ke ThIka ThIka madhyabhAga meM arthAt 'patteyaM 2 sIhAsaNA pannatA' pratyeka zreSTha prAsAda meM siMhAsana hai 'vaNNAvAso sapaviAro' yahAM para bhadrAsanoM ke varNana pUrvaka hI siMhAsanoM kA varNana karanA cAhiye 'tesiNaM pAsAyavaDisagANaM umpi' ina prAsAdAvataMsakoM ke Upara bahave aTThamaMgalagAvividhamaNiratnabhakticitrA vatoddhRtavijayavaijayantI patAkA' vigere 5 // 01 54 samajI le. aMtamAM A prAsAdAvaMtasakenA varNanamAM evuM kahevAmAM Avela che. ke ene je aMdarano bhAga che, tenI bhUmi ghaNIja sama sarakhI che. ane tathA 1 te ghaNI 2maNIya che. 2maDIyA 'ulloyA paumabhatticittA bhANiyavyA' A pAThanA kathanAnusAra padmalatAnI racanAthI citaravAmAM Avela ulleke-caMdarapaasaanu vANuna yA pUre 53 42rI se ye 'tesiM gaM pAsAyaDiMsagANaM' se prAsAhAta sonI 52 / 12 madhyabhAgamA arthAt 'patteyaM patteyaM sIhAsaNA paNNattA' 124 zreSa: prAsAhomA siddaasn| sA che. 'vaNNAvAso saparivAro' ahIMyAM bhadrAsananA varNana pUrvaka ja siMhAsananuM varNana karavuM joIe. te siMNaM pAsAyavaDiMsagANaM uppi' se prAsAhAta sonI 52 'bahave amaMgalagAjhayA jIvAbhigamasUtra
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3sU. 60 vijayAyAH caturdikSu vanaSaNDAdikani0 159 lauhitAdidhvajAH patAkAtipatAkAH chatrA'ticchatrANi vaktavyAni / 'tatthaNaM' tatra vanapaNDamadhye khalu 'cattAri devA' catvAro devAH, 'mahaddhiyA jAva paliovamadviiyA parivasaMti' maharTikAH mahadyutinAH mahAbalAH mahAyazasaH mahAsaukhyAH mahAnubhAvAH palyopamasthitikAH parivasanti, taM jahA-tadyathA 'asoe' azoko azokavane azoko devaH prativasati, 'sattavaNNe'-saptavarNaH saptaparNavane saptaparNavano nAmAdevaH parivasati,-'caMpae' campakaH campakavane campako nAmadevaH parivasati, 'cUe' cUtaH cUtavane cUto nAmadevaH parivasati, iti 'tattha NaM tesANaM tesANaM vaNasaMDANaM' tatrA'zokavanAdau vidyamAnAste khalu-azokAdayo devAH jhayA chatAichattA' aneka aSTa maMgala dravya hai-inake nAma zrIvatsa svastika baDhemAnaka Adi hai|tthaa kRSNavarNa kI nIlevarNa kI aura lo hata rakta Adi varNa kI aneka dhvajAeM haiM / arthAt aneka patAkAtipatAkAeM bhI haiM aura inameM chatro ke Upara me bhI aneka chatra laTake hue hai| 'tatthaNaM vaNasaMDe' ina vanakhaMDo ke bIca meM 'cattAri devA' cAra deva jo ki 'maha diyA jAva paliovamahiiyA parivasaMti' parivAra Adi rUpa mahARdvivAle hai zarIra AbharaNa Adi ke viziSTa kAnti puMja se jo yukta hai mahAbalazAlI hai mahAyaza saMpanna aura mahA sukhoM ke bhoktA hai / tathA jinakA prabhAva bhI bahuta adhika hai evaM jinakI ekapalyopama kI sthiti hai rahate hai 'taM jahA' jaise-'asoe' azoka vana meM azoka nAmakA deva rahatA hai 'sattavaNNe' saptaparNavana meM saptaparNavana nAmakA deva rahatA hai 'caMpae' campakavana meM campaka nAmakA deva rahatA hai 'cUe' Amravana meM cUya nAmakA deva rahatA hai 'tattha NaM tesANaM chattAichattA' mana maTamasa dravya che. tenA nAma zrIvatsa; svasti, 15 bhAna vigere pahelA kahevAmAM AvI gayela che te pramANe samajavA. tathA kALAvanI nIlAvaNanI ane lAla varNanI vigere raMgenI aneka dhajAo che. ane temAM chatrInI 52 5] mane chatrI saTasA che. tattha NaM vaNasaMDe' se panapanI kyamA 'cattAri devA' yA2 he re / 'mahaddhiyA jAva paliovamadviiyA privanaMti' parivAra vigere rUpa mahAddhi vALA che. zarIra AbharaNa vigerethI viziSTa kAMtipujethI yukta che. mahAbalazAlI che. mahAyaza saMpanna ane mahAsukhone bhegavavA vALA che. tathA jene prabhAva paNa ghaNo vadhAre che. ane jenI sthiti meM pakSyopabhanI che. mevA yA2 he| 2 cha. 'taM jahA' te 2 // pramANe cha. 'asoe' mazavanamA ma nAmanA heva nivAsa 42 cha. 'sattavaNNe' sasa parNavanamAM saptaparNa nAmanA de rahe che. "cUrNa AmravanamAM cUyanAmanA deva rahe jIvAbhigamasUtra
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre sveSAM vanapaNDAnAm , / 'sANaM sANaM pasAyavaDiMsagANaM' sveSAM sveSAM prAsAdAbataMsakAnAm 'sANaM sANaM sAmANiyANaM sveSAM sveSAM sAmAnikAnAm, 'sANaM sANaM aggamahisINa' svAsAM svAsAmagramahiSINAm 'sANaM sANaM AyarakkhaaivANaM'sveSAM sveSAmAtmarakSaka devAnAm 'AhevaccaM jAva viharaMti' AdhipatyaM paurastyabhAgezvarasenApatyaM yAvata-yathAsukhaM viharantIti 'vijayAe NaM rAyahANIe'vijayAyAH khalu rAjadhAnyAH, 'aMtobahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte' antamadhye bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH-kathitaH, 'jAva paMcavaNNehiM maNIhiM uvasobhie' yAvat paJcavarNairmaNibhirupazobhitaH [atra yAvatpadena sa yathA nAmaka AliGga puSkaramiti vA-mRdaGgapuSkaramiti vA, sarastalamiti vA, karatalamitivA, AdarzamaNDalamiti vA,-candramaNDalamiti vA, sUryamaNDalamiti vA, urabhracarmeti vA, vRSabhacarma tesANaM vaNasaMDANaM' una azoka Adi vanoM meM vidyamAna ye azoka Adideva 'sANaM sANaM pAsAyaDiMsagANaM' apane apane prAsAdAvataMsakoM kA 'sANaM 2 sAmANiyANaM' apane 2 sAmAnika devoM kA 'sANaM 2 aggamahisINaM' apanI 2 paTTadeviyoM kA 'sANaM sANaM Ayarakkha devANaM' apane apane AtmarakSaka devoM kA 'AhevaccaM jAva viharai' Adhipatya karate hue vahAM sukha pUrvaka rahate haiN| yahAM yAvatpada se 'paurastyabhAgezvara senApatyam' isa pATha kA grahaNa huA hai| 'vijayAeNaM rAyahANIe' vijayA rAjadhAnIkA 'aMto bahusamaramaNijje' bhItara kA bhAga vahuta adhika sama hone ke kAraNa baDA hI manohara kahA gayA hai 'jAva paMca vaNNehiM maNIhiM ubasobhie' yAvat vaha pAMca varSoM kI maNiyoM se upazobhita hai| yahAM yAvatpada se-'sa yathA nAmaka AliGga puSkaramiti vA, mRdaGga puSkaramiti vA, sarastalamiti vA, AdarzamaNDalamiti vA' cha. 'tattha NaM tesANaM tesANaM vaNasaMDANaM' ye msh| vigere panImA rasuvAvANA msh| vigere he| 'sANaM sANaM pAsAyavaDiMsagANaM' pAtapAtAnA prAsAdApatAnA 'sANaM sANaM sAmANiyANaM' pAtapAtAnA sAmAni hevAnu 'sANa sANa aggamahisINaM' pAtapAtAnI mamaDiyA vAyonu 'sANaM sANaM AyarakkhadevANaM' pAtapAtAnI mAtma264 hevonu 'AhevaccaM jAva viharaI' madhipatiyA 42 // 24 // tyA suma 54 2 cha. pahiyA yAvatpathI 'paurastyabhAgezvara senApatyam' 2 pAnA saMgraha thayo cha. 'vijayAe NaM rAyahANIe' viy|| 204thAnInA 'aMtobahusamaramaNijje' marana mAdhaNe yAre sama hAvAthI gha4 manoDa2 49sa cha. 'jAva paMcavaNNehiM uvasobhie' yAvat te pAya pani maNiyothI zolAyamAna cha. miDIyo yAvatpathI 'sa yathAnAmaka AliGgapuSkaramiti vA, mRdaGgapuSkaramiti vA sararatalamiti vA jIvAbhigamasUtra
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 60 vijayAyAH caturdikSu vanaSaNDAdikani0 161 iti vA, varAhacarma iti vA, siMhacarma iti vA, vyAghracarma iti vA, vRkacarma iti vA, dvIpicarma iti vA, anekazaGkakIlakasahasrANi, tata Avarta pratyAvartta-zreNI prazreNI-svastika sauvarNika-puSpamANavavarddhamAnamatsyANDamakarANDa jAramAraphullAvalIpadmapatrasAgarataraGgavAsaMtikalatApamalatAbhakticitraiH sacchAyaiH samarIcikaiH soyotaiH maNibhiH) ityantasya prakaraNasya saMgraho bhavatIti / 'taNasaddavihUNe jAva' tRNazabdavihIno yAvat (atra tRNAnAM maNInAM ca varNagandhAdayaH zabdavihinAH varNayitavyAH) maNiprakaraNaM ca, 'taM jahA-kiNhehiM jAva sukkehi, tattha NaM je te kiNhA taNa-rasa-maNIya tesi NaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNate, se jahA NAmae-jImUteti vA-khaMjaNeti vA, (ityAdi svayamevohanIyam) ati vistaratvAnnapunaratra likhyate, kiyatparyantaM maNiprakaraNaM netavyaM tatrAha - 'jAva devAya-devIoya' ityAdi / devAya-devIoya Asayanti-devAzca devyazvA''sate-zerate tiSThanti-niSIdanti-tvagvartayanti-ramante-lalanti-krIDanti-mohanti purApaurANAM-suvarNAnAM-suparAkrAntAnAM-zubhAnAM-kRtAnAM-karmaNAM, kalyANaMityAdi pUrvokta samastavarNana 'maNibhiH padatakakA grahIta huA hai 'taNasadavihaNe jAva' yahAM isa sUtrapATha ke anusAra tRNoM kA varNana nahIM karanA cAhiye maNi prakaraNa meM 'kiNhe hiM jAva sukkehiM tattha NaM je te kiNhA taNa-rasamaNIya tesiNaM' ityAdi rUpa se yaha saba pATha pUrva meM varNita ho cukA hai ataH use svayaM hI udbhAvitakara samajhalenA cAhiye yahAM jo vaha pATha nahIM likhA gayA hai usakA kAraNa grantha ke kalevara kA vistRta ho jAnA hai yahAM vaha maNi prakaraNa 'jAva devAya devIoya' yahAM taka kA grahaNa huA hai| arthAt yahAM para deva aura deviyAM uThatI vaiThatI rahatI hai, ityAdi rUpa se jaisA abhI varNana inake sambandha meM kiyA gayA hai vaisA hI vaha saba varNana yahAM para bhI 'jahA sukhaM viharaMti' isa AdarzamaNDalamitivA' tyA 42thI tamAma pana 'maNibhiH' se 54 sudhAnu ahae thye| cha. 'taNasaddavihUNe jAva' 2 // sUtra 5 pramANe tRNunu pAna 42 namadhye. mazinA pra426mA 'kiNhe hiM jAva sukkehiM tattha NaM je te kiNhA taNarasamaNIya tesiNaM' tyAdi prAthI sagha 54 59i vAma mAvI gayela che. tethI tene svayaM udbhAvita karIne samajI levo joIe. ahIMyAM te pATha lakhavAmAM Avela nathI tenuM kAraNa granthane vistAra vadhI na jAya te cha. maDIyA te mA4i265 'jAva devAya devIoya' 2DIyo yo bhane viyo uThe bese che. vigere prakArathI jema hamaNAMja A prakaraNamAM karavAmAM Avela me pramANenu me tamAma 14 maDIyA 555 'jahA sukha' mADI sudhAnu 421 jI0 21 jIvAbhigamasUtra
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre zubhaM-phalavipAkodayaM pratyekamanubhavanto yathAsukhaM viharantIti // 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya, 'bahumajjha desabhAe' bahumadhya dezabhAge, 'ege mahaM ovariyAleNe patratte' atraikaM mahadupakArikAlayanaM prajJapta-kathitam rAjadhAnI svAmisatka prAsAdAvataM. sakAdIn upakaroti upaSTabhnAti-ityupakArikA, rAjadhAnIsvAmisatka prAsAdAvataMsakAdInAM pIThikAH anyatreyamupakAryopakAre prasiddhAH / taduktam-gRhasthAnaM smRtaM rAjJAmupakAryopakArikA' iti / upakArikAlayanamiva-upakArikAlayana vizrAmasthAnam / tat-'bArasa joyaNasayAI AyAmavikkhaM bheNaM' dvAdazayojanazatAni AyAmaviSkambheNa, dairdhya-vistArAbhyAM dvAdazayojanazatAnItyarthaH / 'timni joyaNAsahassAI sattajoyaNa sate' trINi yojanasahasrANi sapta ca yojanazatAni, 'paMcANaute' paJcanavatAni-pazcanavatyadhikAni, 'kiMcid visesAhie' kizcid vizeSAdhikAni, 'parikkheveNaM' parikSepeNa prajJaptAni, 'addhakosaM bAhalleNaM' arddhakrozaM dhanuHsahasraparimANaM bAhalyena, 'savya jaMbUNatAmate NaM' sarva jAmbUnadamayaMsarvAtmanA suvarNamayam suvarNarUpam, 'acche jAva paDirUve' acchaM sphaTikavad kathana paryanta kara lenA cAhiye 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' usa bahuta adhika samapradezavAle ramaNIya bhUmi bhAga ke 'bahumajjhadesabhAe' ThIka bIca bhAga meM 'ege mahaM ovariyAleNe paNNatte' eka bahuta vaDA upakArikAlayana-vizrAma sthAna hai| yaha vArasajoyaNasayAI AyAmavikkhaMbheNaM' lambAI aura cauDAI meM 12 sau yojana kA hai| 'tinijoyaNasahassAI sattayajoyaNasaye' isakA parikSepa 3 hajAra sAtasau 95 yojana se kucha adhika hai 'addhakosaM bAhalleNaM' tathA isakI moTAI Adhe koza kI evaM 1 hajAra dhanuSakI hai yaha sthAna puur| kA pUrA 'savvajaMbUNayamayaM' suvarNamaya hai aura 'acche jAva paDirUve' sphave 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' the. 5 4i smprdeshaa|| 2maNIya bhUmimAna 'bahumajhadesabhAe' 52152 5-yen| mAmA 'ega mahaM ovariyA leNe paNNate' me ghA mATu 75424sayana-vizrAmasthAna cha. 2 // vizrAma sthAna 'bArasajoyaNasayAI AyAmavikkhaMbheNaM' 415 pADaNamA 12 mA2 yojanA vistaa21|| cha. 'tinni joyaNasahassAiM sattaya joyaNasaye' tenA parikSepa gherAva traNa hajAra sAtase paMcaNuM janathI kaMIka vadhAre che. "gaDha kosaM bAhalleNaM' tathA tena vistAra se usa ane se hu2 dhanuSa / cha. 2 // pUre 53 sthAna 'savvA jaMbUNayamayaM' supaNa bhaya che. mane 'acche jAva vahikalA' sphaTina maNinA je nimeLa che. cikAza yukta che. dhULa vigerenA jIvAbhigamasUtra
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 60 vijayAyAH caturdikSu vanaSaNDAdikani0 163 vimalaM, ilakSNaM-nIrajaskam-nirmalaM niSpakaM niSkaNTakacchAyam, saprabhaM-soddyotam, samarIcikam-prAsAdIyaM-darzanIyam, abhirUpaM-pratirUpam iti 'se gaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samaMtA saMparikkhitte' upakArikAlayanaM khalu ekayA padmavaravedikayA ekena vanapaNDena sarvataH-sarvAsu dikSu samantataH sAmastyena saMparikSiptam pariveSTitam, 'paumavaraveiyAe vaNNao' padmavaravedikAyA varNaka iha krtvyH| tathAhi-'sA NaM paumavaravediyA aTThajoyaNaM urle uccatteNaM paMca dhaNusayAI vikkhaMbheNaM savvarayaNAmae jagatI sAmitA parikkheveNaM savvarayaNAmaI0 / tIse NaM paumavaravediyAe ayamevArUve vaNNAvAse pannate, taM jahA-vairAmayA nemA riTThAmayA-paiTANA-veruliyAmayA khambhA-suvaNNarUppamayA phalagA bairAmayA saMdhI lohitakkhamaIo sUIo NANAmaNimayA kalevarA kalevarasaMghADA NANAmaNimayArUvA nANAmaNimayA rUvasaMdhADA aMkAmayA pakkhA pakkhavAhAo jotIrasAmayA vaMsA vaMsakavellugAya rayayAmaIo paTTiyAo jAtarUpamao ohADaNIo vairAmaIo uvari puMchaNIo sabasee rayayAmate chAdaNe / sANaM paumavarave diyA egame geNaM hemajAleNaM egamegeNaM gavakkhajAleNaM egamegeNaM khikhiNIjAleNaM jAva maNijAleNaM kaNayajAleNaM rayaNajAleNaM egamegeNaM paumavarajAleNaM savarayaNAmaeNaM savyao samaMtA saMparikkhittA / 'te NaM jAlA tavaNijja laMbUsagA suvaNNapayaragamaMDiyA nAnAmaNi rayaNa vivihahAraddhahAra uvasobhitasamudAyA IsiM aNNamaNNasaMpattA puvAvaradAhiNa uttarAgatehiM vAehiM maMdAgaM2 ejjaTikamaNi ke jaisA vimala hai cikanA hai| dhUla Adi ke saMsarga se bilakula rahita hai nirmala hai niSpaGka hai niSkaMTaka chAyA vAlA hai saprabha hai udyota sahita hai samarIcika hai prAsAdIya hai darzanIya hai abhirUpa aura pratirUpa hai / ina padoM kI vyAkhyA pahile ke anuvAda meM kI jA cukI hai| 'seNaM egAe paumavaravaDyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvaosamaMtA saMparikkhitte' yaha upakArikAlayanarUpa vizrAmasthala eka padmavara vedikA se aura eka vanakhaNDa se cAroM ora se ghirA huA hai, 'paumavaraveiyAe vaNNao' yahAM padmavara vedikA kA varNana kara lenA cAhiye saMsargathI bilakula rahita che. nirmaLa che. niSkaTaka chAyAvALe che. suprabha che. utasahita che. samarIcika che. prAsAdIya che. darzanIya che. abhirUpa ane prati35 cha. ma pahAnI vyAcyA paDasA 42vAmA mApI gayesa cha. 'se gaM egAe paumavaravediyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savyao samaMtA saMparikkhi te' 2 // 5 // 24 // layana rUpa vizrAma sthAna eka padmavara vedikAthI ane eka vanakhaMDathI cArebAju dhezayeda cha. 'paumavaraveiyAe vaNNao' yo 512 164Anu pa na 42 jIvAbhigamasUtra
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 jIvAbhigamasUtre mANA2 kaMpijjamANA2 laMbamANA2 pajhaMjhamANA2 sadAyamANA2 te NaM orAleNaM maNuNNeNaM kaNNa maNaNivvutikareNaM sadeNaM savvato samaMtA ApUremANA sirIe atIva uvasobhemANA uvaciti / tIse NaM paumavaravediyAe tattha2 dese tahiM tahiM baha ve hayasaMdhADA gayasaMdhADA narasaMghADA kiNNarasaMghADA kiMpurisasaMghADA mahoragasaMdhADA gaMdhavvasaMdhADA vasahasaMdhADA savvarayaNAmayA acchA saNhA laNhA ghaTTA maTThA NIrayA Nimmala NippaMkA NikaMkaDachAyA sappabhA samarIiyA saujjoyA pAsAIyA darasaNijjA abhirUvA paDirUvA / tIse NaM paumavaravediyAe tattha tattha dese tahiM tahiM bahave hayapaMtIo taheva jAva paDirUvAo / evaM hayavIhIo jAva paDirUvAo / evaM-hayamihaNAiM jAva paDirUvAItIse NaM paumavaravediyAe tattha tattha dese tahiM tahiM bahave paumalatAo nAgalatAo, evaM asoga. caMpaga0 cUtavaNa0 vAsaMti0 atimuttaga0 kuMda0 sAmalatAo NiccaM kusumiyAo jAva suvibhatta piMDa maMjarIvaDiMsagadharIo savvarayaNAmaIo sahAo laNhAo dhaTTAo maTTAo NIrayAo NimmalAo NippaMkAo Nika kaDachAyAo sappabhAo samarIyAo saujjoyAo pAsAiyAo darasaNijjAo abhiruvAo paDirUvAo / tesiNaM paumavaraveiyAe tattha tattha dese tahiM tahiM bahave akkhaya sotthiyA pannattA sabarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA / se kepaTTeNaM bhaMte ! evaM buccai paumabaravediyA3 paumavaravediyA goyamA! paumavaravediyAe tattha-tattha dese tahiM tahiM vediyAsu vediyA vAhAsu vediyAsu sIsaphalae su vediyA puDaMtaresu khaMbhesu khaMbhavAhAsu khaMbhasIsesu khabhapuDaMtaresu suIsu suImuhesu suIphalaesu suIpuDaMtaresu pakkhesu pakkha vAhAsu pakkhaperaMtaresu vahUI uppalAI paumAI, jAva sata sahassapa tAIsavvarayaNAmayAI acchAIsaNhAI laNhAI ghaTAI maTThAI NIrayAINimmalAINippaMkAI nikakaDachAyAiM sappabhAI samarI iyAisaujjoyAI pAsAdIyAidarisaNijjAI abhirUvAI paDirUvAI mahatA mahatA vAsikacchattasamayAI paNNattAIsamaNAuso ! se teNaTeNaM goyamA ? evaM vuccai paumavaravediyA paumavaravediyA 'iti' 'sA khalu-padmavaravedikA'STayojanamUrdhvam - uccatvena paJcadhanuHzatAni viSkambheNa sarvaratnamayA jagatIsamitA, parikSepeNa sarvaratnamayI, tasyAH khalu padmavarajo isa prakAra se hai 'sANaM paumavara vediyA aTThajoyaNaM uDU uccatteNaM paMca dhaNu sayAI vikkhaMbheNaM, savarayaNAmae' ityAdi isa pAThagata padoM kI vyAkhyA 43 veM sUtra meM kI gaI vyAkhyA ke anusAra hI hai ataH sevu naye. 2mA pramANa cha. 'sANaM paumavaraveiyA aTThajoyaNaM uDu uccatteNaM paMcadhaNusayAI vikkhaMbheNaM savvarayaNAmae' tyA 42thI cha. 2 // 54ma mAvesa padanI vyAkhyA 43 tetALIsamA sUtramAM karavAmAM Avela vyAkhyA pramANe ja jIvAbhigamasUtrA
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 60 vijayAyAH caturdikSu vanapaNDAdikani0 165 vedikAyAH ayametadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH, tadyathA vajramayA nemA riSTamayAH pratiSThAnAH vaiDUryamayAH stambhAH suvarNarUpyamayAH phalakAH vajramayAH, sandhayaH - lohitAkSamayyaH sUcyaH, nAnAmaNimayAni kalevarANi, kalevarasaMghAtAH nAnAmaNimayAni rUpANi, nAnAmaNimayAH rUpasaMghATAH, aGkamayAH pakSAH, pakSavAhAH jyotIrasamayAH vaMzAH, vaMzakavelukAzca rajatamayAH, paTTikAH jAtarUpamayyaH avadhAnyaH vajramayyaH upari puMchanyaH sarvazvetaM rajatamayaM tat khalu AcchAdanam / sA khalu padmavara vedikA ekaikena - hemajAlena, ekaikena gavAkSajAlena, ekaikena kiGkiNI. jAlena yAvanmaNijAlena, kanakajAlena ratnajAlena, ekaikena padamavarajAlena sarvaratnamayena sarvataH samantAt samparikSiptA / tAni khalu jAlAni tapanIyalambUsakANi suvarNapratarakamaNDitAni nAnAmaNiratnAni vividhahArArddhahAropazobhita samudAyAni IpadanyonyamasamprAptAni pUrvAparadakSiNottarAgataivartirmandaM mandam ejamAnAni kampamAnAni lambamAnAni zabdAyamAnAni tenodAreNa manojJena karNamanonivRtikareNa zabdena sarvataH samantAt ApUryamANAni zriyA'tIvopazobhamA nAni upatiSThanti / tasyAH khalu padmavara vedikAyAH tatra tatra deze tatra tatra bahavo hayasaMghATAH, gajasaGghATAH, kinnarasaMghATAH, kimpuruSasaMghATAH, mahoragasaMghATAH, gandharvasaMdhATAH, vRSabhasaMghATAH, sarva ratnamayA: acchA: zlakSNAH lahA ghRSTAH mRSTAH nIrajaskA: nirmalAH niSpaGkAH niSkaNTakacchAyakAH samarIcikAH sodyotaH prAsAdIyAH darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH / tasyAH khalu padmabaravedikAyA statra tatra deze tatra tatra bahavo hayapaGktayaH tathaiva yAvat pratirUpAH / evaM - hayavIthayo yAvatpratirUpAH / evam hayamithunakAni yAvatpratirUpANi tasyAH khalu padmavara vedikAyAH tatra tatra deze tatra bahucaH padmalatA nAgalatAH, evamazoka0 caMpakacUtavanavAsantikA'timuktakakundazyAmalatA : nityaM kusumitAH yAvat suvibhakta piNDamaJjarIvataMsakadharbhyaH sarvaratnamayyaH zlakSNAH laNhAH dhRSTAH sRSTAH nIrajaskA : nIrmalA : niSpaGkAH niSkaNTakacchAyAH saprabhAH samarIcikAH sodyotAH prAsAdIyAH darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH / tasyAH khalu padmavaravedikAyA statra tatra deze tatra tatra bahavo'kSayasauvastikAH prajJaptAH sarvaratnamayAH acchAH yAvatpratirUpA : tatkenA'rthena bhadanta ! eva mucyate padmavaravedikA padmavara vedikA, gautama ! padmavara vedikAyAstatra tatra deze tatra tatra vedikAsu vedikA vedikAzIrSaka phalakeSu vedikapuTAntareSu stambheSu stambhavAhAsu stambhazIrSeSu stambhapuTAntareSu sUcISu sUcImukheSu sUcIphalakeSu sUcIpuTAntareSu pakSeSu pakSavAhAsu pakSaparyanteSu bahUnyutpalAni padmAni yAvat zatasahasrapatrANi sarvaratnamayA acchAni zlakSNAni laNhAni dhRSTAni nIrajaskAni nirmalAni niSpa jIvAbhigamasUtra
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ 166 jIvAbhigamasUtre GkAni niSkaNTakacchAyAni saprabhANi samarIcikAni sodyotAni, prAsAdIyAni, darzanIyAni, abhirUpANi pratirUpANi / mahatA mahatA-vArSikachatra samayAni prajJaptAni zramaNA''yuSman ! tattenA'rthena gautama ! evamucyate padmavaravedikA padmavaravedikA [itichAyA etasya padmavaravedikA prakaraNasya vyAkhyA tricatvAriMzatsUtrapradarzitakrameNa jJAtavyA paunaH punyena na vyAkhyAyate // ___ vyAkhyA-'vanasaMDavaNNao jAva viharaMti' vanapaNDavarNako yAvad viharanti, 'kiNhe kiNhobhAse jAva aNegasagaDarahajANajuggaparimoyaNe suramme pAsAie saNhe laNhe ghaTTe maDhe nIrae nippaMke nimmale nikkaMkaDachAe sappabhe samarIe saujjoe pAsAie darisaNijje abhirUve paDirUve' kRSNaH kRSNA'vabhAso yAvada ne kazakaTarathayAnayugyaparimocanaH suramyaH prAsAdIyaH zlakSNo laNho dhRSTo mRSTo norajasko nirmalo niSpaGko niSkaNTakacchAyaH saprabhaH samarIcikaH soddyotaH prAsAdIyo darzanIyo'bhirUpaH pratirUpaH evaM krameNa vanaSaNDavarNanaM karttavyama, yAvad viharantIti // 'se NaM vaNasaMDe desUNAIdo joyaNAI cakkavAlavikkhaMbheNaM' sa khalu vanaSaNDaH dezone dve yojane cakracAlaviSkambheNa, 'ovAriyAlayaNa samaparikkheveNaM' upakArikAlayana-vizrAmasthAnasa maparikSepeNa, [trINi yojanasahasrANi duvArA use yahAM nahIM likhA hai / 'vaNasaMDavaNNao jAva viharaMti' bana khaNDa kA varNana bhI 'yAvat viharanti' pATha taka yahAM karalenA cAhiye yaha varNana isa prakAra se hai-'kiNhe, kiNhobhAse, jAva aNega sagaDa raha jANa juggaparibhoyaNe, suramme pAsAdIe saNhe laNhe ghaTe, maTTe, nIrae nippaMke nimmale nikkaMkaDachAe sappabhe samarIie saujjoe pAsAdIe, darisaNijje abhiruve, paDirUve' / 'se NaM vaNasaMDe, desUNAI do joyaNAI cakkavAlavikkhaMbheNaM' yaha vanaSaNDa cakravAla viSkambha kI apekSA kucha kama do yojana kA hai arthAt isa vanaSaNDakA dhera do yojana meM kucha kama hai 'ovAriyAlayaNasamaparikkhe veNaM' upakArikA che. tethI punarUkti thavAnA kAraNe ahIMyAM kahela nathI. to te tamAma vyAkhyA tyAMthI sama sevI. 'NasaMDavaNNao jAva viharaMti' banaunu parvA na 5 'yAvadviharaMti' 240 413 sudhI mADIyA 42 se na . 21pazu - 2 rIte cha. 'kiNhe kiNhobhAse, jAva aNega sagaDaraha jANa juggaparibhoyaNe, suramme pAsAdIe saNhe laNhe ghaTe maDhe nIrae nippaMke nimmale nikkaMkaDachAe sappa samarIie sau jjoe pAsAdIe darisaNijje abhirUve paDirUve se NaM vaNasaMDe desUNAI do joyaNAI cakkavAlavikkhaMbheNa' 21 // 43 yAsa vilanI apekSAthI 444 sAdhu be jananuM arthAta A vanakhaMDane gherA be ejanathI kaMIka e che che, jIvAbhigamasUtra
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 60 vijayAyAH caturdikSu vanaSaNDAdikani0 167 saptayojanazatAni paJcanavatAni kiJcid vizeSAdhikAni parikSepeNa ityarthaH ] 'tassa NaM zravAriyAlayaNassa' tasya khalu upakArikAlayanasya, 'cauddisiM' caturdizi catasRSu dikSu, 'cattAri' catvAri ekaikasyAM dizi ekaikabhAvena catuHsaMkhyakAni, 'ti sovANapaDirUvagA pannattA' trisopAnapratirUpakANi pariviziSTarUpANi trisopAnAni prajJaptAni kathitAni, 'vaNNao' varNakaH [atra trisopAnavarNanaM kartavyam ] tathAhi - tesi NaM tisovANapaDirUvANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte, taM jahAvarAmayA nemA riTThAmayA suparaTThANA veruliyA mayA khaMbhA suvaNNarupamayA phalagA rAIsaMdhI lohitakkhamaIo sUIo NANAmaNimayA avalaMbaNA avalaMbaNavAhAo' teSAM khalu trisopAnapratirUpakANAm ayam etadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH, tadyathAvajramayA nemA riSTamayAH supratiSThAnAH vaiDUryamayAH stambhAH suvarNarUpyamayAH phalakAH vajramayyaH sandhayaH lohitAkSamayyaH sUcyaH, nAnAmaNimayAni avalalayanarUpa vizrAmasthAna 3795 yojana se kucha adhika parikSepavAlA hai 'tassaNaM ovAriyAlayaNassa' isa upakArikAlayana rUpa vizrAmasthAna ko 'cauddisiM' cAradizAoM meM arthAt eka eka dizA meM 'tisovANapaDirUvagA pannattA' sundara 2 tIna 2 sopAna hai / yahAM para trisopAnoM kA varNana isa prakAra se karanA cAhiye- 'tesiM NaM tisovANapaDaruvANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' taM jahA - vairAmayA, nemArimayA, paTTANA beruliyA mayA khaMbhA suvaNNaruppAmayA' phalagA vairAmaI, saMdhI lohitakkhamaIo saio NANAmaNimayA avalaMvaNA avalaMvaNavAhAo' purato patteyaM 2' Age ke bhAga meM pratyeka sopAna ke Upara 'toraNA paNNattA' toraNa hai / ora ye toraNa 'chatAI chattA' eka eka 'ovAriyAlayaNasamaparikkheveNaM' upa4riDAsayana 35 mA vizrAmasthAna 3785 RNu hunnara sAtaso paMthA yojanathI OM vadhAre parikSepa vA che. 'tara NaM ovariyAlayaNassa' meM upari sayana35 vizrAmasthAnane 'cauddisiM' thAre dizAAmAM arthAt dareka dizAmAM 'tisovANapaDivagA paNNattA' suMdara suMdara traNa traNa seApAna-pagathIyAe che. ahIMyAM trisepAnAnuM varNana A rIte karavuM ye 'tesiM NaM tisovANapaDirUvANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte taM jahA vairAmayA nemA, riTThAmayA paTTANA, veruliyAmayA khaMbhA suvaNNarupamayA phalagA, vairAmaI saMdhI, lohitakkhamaIo sUIo, NANAmaNimayA avalaMbaNA, avalaMvaNavAhAo purato patte patteya' AgaNanA lAgamAM hare sopAna - pAthiyAnI upara 'toraNA paNNattA' toraNe che. mane me toragonI (52 'chattAi chattAI' me hare toraNa upara eka eka chatra che. ahIyAM tAraNA vigerenu varNana pahelAMnI jema karI jIvAbhigamasUtra
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 jIvAbhigamasUtre vanAni avalamvanavAhAH [iti chAyA ] ' purato patteyaM patteyaM purato'grabhAge pratyekaM pratyekam 'toraNA paNNattA' chattAichattA' toraNAni prajJaptAni chatrAticchatrANi, ( toraNAdInAM varNanaM pUrvavadeva kartavyam) 'tassa NaM uvariyAlayaNassa upi' tasya khalu - upakArikAlayanasyopari - UrdhvabhAge, 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte- 'bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH kathitaH, 'jAva maNIhi uvasobhie ' yAvada maNibhirupazobhitaH, 'maNi vaNNao gaMdha-rasaphAso' - maNivarNako gandharasa sparzAH [atra maNivarNanaM kartavyam ] tathA - maNInAM varNa- gandha-rasa-sparzA api varNanIyAH / ' tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' tasya khalu bahu samaramaNIyasya bhUmibhAgasya, 'bahumajjha desabhAe' bahumadhyadeza bhAge, 'ettha NaM' atra bahu madhyadeza bhAge khala, 'egaM mahaM mUlapAsAyavarDisae pannatte' eko mahAn mUlaprasAdA'taMsakaH prajJaptaH kathitaH, 'se NaM pAsAyavarDisae' sa khalu mUlaprAsAdAsaisakaH, 'vAvahiM joyaNAI addha joya NaM ca dvApaSTiyajanAni arddhayojanaM ke Upara eka eka hai yahAM para toraNAdikoM kA varNana pahile kI taraha hI kara lenA cAhiye / 'tassaNaM uvariyAlayaNassa uppi' isa upakarikA layanarUpa vizrAmasthala ke Upara kA bhAga 'bahusamaramaNijje bhUmibhAgepaNNatte' bahusama hone se bahuta hI ramaNIya hai / yaha bhUmibhAga 'jAva maNIhi uvasobhie' yAvat maNiyoM se alaGkRta hai / 'maNivaNNao gaMdharasaphAso' yahAM maNiyoM ke gandha rasa aura sparzake varNana ke sambandha meM kathana karanA cAhiye "tarasaNaM bahusamaramaNijjassa' bhUmibhAgassa' isa bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke 'bahumajjhade sabhAe ' ThIkabIcoM bIca ke bhAga meM 'egaM mahaM mUlavAsAyavarDisae paNNatte' eka vahuta vaDA mUla prAsAdAvataMsaka hai 'seNaM pAsAyavaDiMsae' yaha mUla prAsAdAvataMsaka 'bAvahiM joyaNAI addhajoyaNaM ca' 62 yojana tathA Adhe sevu lekhe. 'tassa NaM uvariyAlayaNassa uppi se upAssiyana 35 vizrAma sthAnanI uparano lAga 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' / samahovAthI dhAgona ramaNIya che. A bhUmibhAga 'jAba maNIhiM asobhie' yAvat bhaNiyothI suzolita che. 'maNivaNNao gaMdharasaphAso' maDiyAM bhagiyonA gaMdha rasa bhane sparzanA varNana saMbaMdhAM uthana 42 le 'tarasa NaM bahusamaramaNijjarasa bhUmibhAgassa' yA jaDu samaramaNIya bhUmilAganI 'bahumajjhadesabhAe~' naromara madhyabhAgamAM 'eAM mahaM mUlapAsAyavaDisae paNNatte' se dho bhoTo bhUtaprAsAThI vataMsa che. 'se NaM pAsAyavaDiMsae' bhA mUla prAsAdAvata' 'bATThi joyaNAI addhajoyaNaMca' 12 khAsa yojana bhane arghAyojananIM 'uDUTa' jIvAbhigamasUtra
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 60 vijayAyAH caturdikSu vanaSaNDAdikani0 169 ca, 'uhUM uccateNaM' Udharva muccatvena, 'ekatIsaM joyaNAI kosaM ca' ekatrizad yojanAni krozaikaM ca, 'AyAmavikkhaMbheNaM' AyAmo dairghya, viSkambho vistArastAbhyAm, 'abbhUggayabhUsiyappahasite taheva' abhyudgatotsRtaprahasitaH, tathaivavanapaNDavadeva, 'tassa NaM pAsAyavarDisagassa tasya khalu mUlaprAsAdAvataMsakasya, 'aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannate' antarmadhye bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaH prastutaH, 'jAva maNiphAse ulloe' yAnmaNisparza ullokaH, 'se jahA nAma' [ ityAdi bhUmibhAgavarNanaM maNisparzAdivarNanaM kartavyam ] 'tassa NaMvahusamaramaNijjarasa bhUmibhAgassa' tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya, 'bahumajjha desabhA e' bahumadhyadezabhAge, 'ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA' - atra bahumadhyadeza bhAge khalu ekA mahatI maNipIThikA prajJaptA kathitA, tatra maNi - yojana kA 'uDDa ucca teNaM' UMcA hai tathA 'egatIsaM joyaNAI ko saMca AyAmavivakhaMbheNaM' 31 yojana aura 1 kozakA isakA AyAma lambA. panA aura viSkambha cauDAI hai, 'abbhuggayamUsiyappahasite, ataH yaha aisA pratIta hotA hai ki mAnoM yaha AkAzatala kA hI avalambana kara rahA hai 'tassa NaM pAsAya va DiMsagassa' isa prAsAdAvataMsaka ke 'aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' madhya meM eka bahutasama ramaNIya bhUmibhAga kahA gayA hai 'jAva maNiphAse ulloe' yahAM para maNiyoM ke sparza kA aura ulloka - candaravA kA varNana 'se jahA nAmae' ityAdi sUtrapATha dvArA karalenA cAhiye, 'tassaNaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' isa bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke 'bahumajjhasabhAe' ThIka bIcoM bIca ke bhAga meM 'ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannatA' eka bahuta baDImaNipIThikA kahI gaI hai / 'sAca egaM joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' ucca teNaM' yA pANo he arthAt hazA sADI mAsa yojananI yA vANA che. tathA 'ekatIsa joyaNAI kosaMca AyAmavikrameNaM' 31 meDIsa yojana ane eka kesanA tenA AyAma-lambAI ane viSNubha-paheALAi che. mu yamUsiyA pahasite' tethI me bheSu pratIta thAya che lage me AmazatAne bha bhavasaMmana urI rahesa che. 'tarasa NaM pAsAyavaDiMsagassa' yA prAsAdAvata sanA 'aMtosamaramaNijje bhUmibhAge paNa te madhyamAM ye dhana sabha ane ramAzIya bhUbhi lAga uDela che. 'jAba maNINaM phAse ulloe' aDIyAM bhaziyonA sparzanA ane use yahazvAnu vAguna 'se jahA nAmae' ityAdi sUtrapATha dvArA urI sevu ye tarasaNaM bahusamaramaNijjarasa bhUmibhAgassa' mA maDusamarabhaNIya bhUbhilAganA 'bahumajjha sabhAe ' marImara vasya vasnA lAgabhAM 'ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA jI0 22 jIvAbhigamasUtra
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre pIThikA maNipIThavizeSaH 'sA ca egaM joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' sA ca maNipIThikA-ekaM yojanaM dairghyavistArAbhyAM bhavati, 'aDa joyaNaM bAhalleNa' bAhalyena sthaulyena ca khalu sA maNipIThikA'rdhayojanapramANA, 'savva maNimaI acchA-saNhA' sarvamaNimayI-sarvAtmanA maNinirmitAH acchAH sphaTikavannirmalA zlakSNAH laNhAH dhRSTAH mRSTAH nIrajaskAH nirmalA niSpaGkA niSkaNTakacchAyA -saprabhAsa-udyotA-samarIcikA-prAsAdIyA darzanIyA'bhirUpA pratirUpeti // 'tIse NaM maNipIDhiyAe uvari' tasyAH khalu-maNipIThikAyA uparyuvabhAge, 'egaM mahaM sIhAsaNe pannate' ekaM mahat siMhAsanaM prajJaptam-kluptam, 'evaM sIhAsaNavaNNao saparivAro' eva matra parivArasahitasiMhAsanavarNanaM kartavyam / yaha maNipIThikA AyAma aura viSkambha kI apekSA eka yojana kI hai / 'ajAyaNaM vAhalleNaM' tathA-moTAi meM Adhe yojana kI hai yaha 'savamaNi maI acch| sahA' samasta rUpa se maNiyoM kI banI huI hai tathA sphaTika ke jaisI yaha nirmala hai ilakSaNa-cikanI hai aura yAvat yahAM yAvatpada se 'laNhA, dhRSTA, mRSTA nIrajaskA nirmalA, niSpaGkA niSkaMTakacchAyA saprabhA sa udyotA samarIcikA prAsAdIyA darzanIyA abhirUpA, ina padoM kA grahaNa huA hai ina laSTa Adi padoM kA artha anyatra likhAgayA hai / ataH vahAM se dekhalenA cAhiye 'tIseNaM maNIpIThiyAe uvariM' isa maNipIThikA ke Upara 'egaM mahaM sIhAsaNe pannatte' eka bahuta vaDA siMhAsana kahAgayA hai / 'evaM sIhAsaNavaNNao saparibAro' isa siMhAsana ke Asa pAsa aura bhI aneka bhadrAsana Adi rUpa siMhAsana hai isa taraha se siMhAsana kA parivAra sahita yahAM varNana paNNattA' me ghI bhArI bhASA vAmAM Ave cha. 'sA ca egaM joyaNaM AyAmavikkha bheNaM' 2 // ma pAnI mAyAma mane vibha-40 paDaNA me yogananA cha. 'aDDhajoyaNaM bAhalleNaM' tathA mAyanI apekSAthI ardhA jananI che. ane samasta rIte maNinI banela che. tathA te sphaTikanA jevI nirmaLa che. kSaNa cIkaNI che. ane yAvat pratirUpa che. ahIMyAM yAvatpadathI 'laNhA, dhRSTA mRSTA nIrajaskA nirmalA niSpaGkA niSkaTakacchAyA saprabhAsa udyotA samarIcikA prAsAdIyA darzanIyA, abhirUpA' 2 // 5 aDa 42||yaa cha. 2 vaSTa vigere padano artha pahelA kahevAmAM AvI gayela che. tethI te tyAMthI joI sevo. 'tIseNaM maNipATiyAe uvari' - bhalie pAnI 52 'egaM mahaM sIhAsaNe paNNatte' se pA vizAla siDAsana 4pAmA Ave che. 'evaM sIhAsaNavaNNao saparivAro' 20 sihAsananI 2numAnu mIna 595 mane madrA jIvAbhigamasUtra
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 60 vijayAyAH caturdikSu vanapaNDAdikani0 171 tasya ca siMhAsanasya parivArabhUtAni vizeSANi bhadrAsanAdIni pUrvavadeva vaktavyAni iti / 'tassa NaM pAsAyaDiMsagassa uppi' tasya khalu prAsAdAvataMsakasyopari, 'bahave aTTa maMgalA jhayA chattAichattA' bahUnyaSTamaGgalAni svastika sauvastikAdInidhvajAH kRSNa-nIlAdikAH chatrAtichatrANi pUrvavadeva vaktavyAni / 'teNaM pAsAyavaDisae' sa khalu prAsAdAvataMsakaH, 'aNNehiM cauhiM' anyaizcatuHsaMkhyakaiH, 'tadadhuJcattappamANamettehiM tadardhauccatva pramANamAtraiH, 'pAsAyavaDisaehi prAsAdAvatasakaiH-prAsAdAvata sakordhvA'dhaH pramANaiH mUla prAsAdAvataMsakaparivArabhUtaprAsAdAvataMsakAnA mUrdhvA'dhaH pramANamAtraiH mUlaprAsAdA'pekSayA cturbhaagprmaannmaatrairityrthH| 'savao samatA saMparikkhite'-sarvataH, sarvAsu dikSuH samantataH sAmastyena saMparikSiptaH pariveSTitaH // tadUrvA'dhaH pramANameva darzayati 'teNe' ityAdi / 'teNaM pAsAyavaDiMsagA' te khalu-zeSabhUtAH prAsAdAvataMsakAH, 'ekatIsaM joyaNAI kosaM ca uDUM uccatteNaM' ekatriMzad yojanAni krozaikaM cordhva muccatvena, 'advasolasajoyaNAI addhakosaM ca AyAmavikkhaMbheNaM' ardhaSoDaza karalenA cAhiye 'tassa NaM pAsAyaDiMsagassa uppi' isa prAsAdAvataM. saka ke Upara 'bahave aTThamaMgalajjhayA chattAtichattA' aneka aSTa svastika Adi maGgala dravya hai, tathA sauvastika Adi kAle nIle varNa kI aneka dhvajAeM hai, chatroM ke UparA Upara aneka chatra bhI hai 'te gaM pAsAyaDiMsae aNNehiM cauhiM taduccattappamANamettehiM pAsAyaDisaehiM savao samaMtA saMparikkhitte' isa prAsAdAvataMsaka ke Asa pAsa cAroM dizAoM meM isakI UMcAI se AdhI UMcAI vAle cAra prAsAdAvataM saka aura hai| 'te gaM pAsAyavaDiMsagA ekatIsaM joyaNAI kosaMca uDUM uccatteNaM 'ye prAsAdAvataMsaka UMcAI meM 31 yojana ke aura 1 koza ke hai / / 'addha sana vigere rUpa siMhAsane che. e rIte A siMhAsana saparivAra maDIyA va dhye. 'tassa NaM pAsAyavaDiMsagassa uppi' 2 // prAsAhI tasa4nI 52 'bahave aTThamaMgalajjhayA chattAtichattA' ane 13 svsti| vigere maMgala dravya che. tathA savastika vigere kALA lIlA vigere varNanI aneka dhajAo che. temaja chatronI uparAupara aneka chatra paNa cha. 'te NaM pAsAyavaDisae aNNehiM cauhiM taduccattappamANamettehiM pAsAyavaDisaehiM savvao samaMtA saMparikkhitte' 2 prAsAhAta sanI mAnnupAnunI cAre dizAomAM tenI uMcAIthI adhei uMcAI vALA bIjA paNa cAra prAsAdA patI cha. 'teNaM pAsAyavaDiMsagA ekkatIsaM joyaNAI kosaMca uDDhaM uccatte NaM' e prAsAdAvataM ke uMcaImAM 31 ekatrIsa jana ane eka kezanA che. jIvAbhigamasUtra
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ 172 jIvAbhigamasUtre yojanAni ardhakozaM ca, paJca dazayojanAni-ardha tRtIyAMzca krozAnityarthaH AyAmaviSkambhAbhyAM-dairdhyavistArAbhyAm, 'abbhugaya0 taheva' abhyudgatotsata prahasita ivetyAdi vizeSaNaM niravazeSaM pUrvavadevA'trApi vaktavyam / 'tesi NaM pAsApAsAyavaDiMsagANaM' teSAM khalu prAsAdAvata sakAnAm, 'aMto vahusamaNijjAbhumibhAgA ulloyA' antarmamadhyabhAge bahusamaramaNIyA bhUmibhAgA ullokAzca 'AliMgapukkharetivA' ityAdi bhUmibhAgavarNanamullokavarNanaM ca kartavyam / 'tesi NaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM' teSAM khalu bahusamaramaNIyAnAM bhUmibhAgAnAm, 'bahumajjha desabhAe' bahumadhyadezabhAge, 'patteyaM patteyaM sIhAsaNaM pannata' pratyekaM pratyekamekaikasmin siMhAsanaM prajJaptam, 'vaNNao' varNakaH siMhAsanasyAtrasolasa joyaNAI addhakosaMca AyAmavikkhaMbheNaM' tathA-lambAI aura cauDAI meM ye 15 // yojana evaM 2 // DhAI koza ke hai| 'abbhuggaya0 taheva' isa taraha se ye aise mAlUma hote haiM, ki mAnoM ye AkAza ko hI chanA cAhate haiN| 'tesiNaM pAsAyaDiMsagANaM aMto bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA ulloyA' ina prAsAdAvataMsakoM ke madhyamabhAga meM bahusamaramaNIya bhUmibhAga hai, aura ulloka-candaravAM hai yahAM AliMgapukkharetivA' ityAdi rUpa se bhUmi bhAga kA varNana aura ullokoMkA varNana karalenA cAhiye 'tesiNaM bahusamaramaNijjANaM' isa bahusamaramaNIya 'bhUmibhAgA NaM' bhUmibhAgoM ke 'bahumajjhadesabhAe' ThIka bIcoM bIca ke bhAga meM 'patteyaM 2 siMhAsaNaM pannata' pratyeka 2 pRthaka 2 prAsAdAvataMsakoM me bhadrAsana kahe gaye hai 'vaNNao' yahAM parivAra bhUta bhadrAsana rUpa siMhAsanoM kA varNana vijaya sUtra ke anusAra karalenA cAhiye 'tesiNaM aTThamaMgalagA 'addhasolasa joyaNAI addhakosaMca AyAmavikkha bheNaM' tathA els paDAmA 15 // sA 562 yona mane 2 // sanA cha. 'anbhuggaya0 taheva' 2 // pramANe se savA saya cha naye ye mazinAta 250 42vA yAI cha. 'tesiMNaM pAsAyavaDiMsagANaM aMto bahusamaramaNijjA bhUbhibhAgA ulloyA' - prAsAta sInA madhya bhAgamAM bahumaramaNIya bhUmibhAga che. ane ulleka-caMdaravAo che. ahIMyAM 'AliMgapukkharetivA' tyA prAthI bhUmimA garnu pani ane usonu vana 41 'tesiNaM bahusamaramaNijjANaM, 20 masabharamaNIya bhUmibhAgANaM' bhUmilAganI 'bahumajjhadesabhAe' 12252 pathyAvayanA mAgamA 'patteyaM patteyaM sIhAsaNe pannatta' dareke darekamAM judA judA prAsAdAvataMsakomAM bhadrAsane kahelA che " vAlo ahiyA parivA2 352 'bhadAsaNA paNNattA' madrAsanA / cha tenuna tathA sira sanAnuq naviya dvArA vanamA pramANe 42 . 'tesiM NaM aTThamaMgalagA jIvAbhigamasUtra
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.60 vijayAyAH caturdikSu vanaSaNDAdikani0 173 vijayasUtrato vaktavyaH / tesiM parivArabhUtA bhadAsaNA pannattA' teSAM siMhAsanAnAM parivArabhUtAni avAntarasiMhAsanAni bhadrAsanAni prajJaptAni, prathitAni. 'tesi NaM aTThamaMgalagA jhayA chattAichattA' teSAM bhadrAsanAnAmaSTamaGgalakAni svastikAdIni dhvajA, kRSNa nIlAdikAH chatrAticchatrANi vaktavyAni, 'teNaM pAsAyavaDiMsagA' te khalu prAsAdAvata'sakA ; 'anne hi cauhiM cauhi' anyaizcaturbhizcaturbhiH, 'tada dhuccappamAName te hiM pAsAyavaDisaehiM tadarbocca pramANamAtraiH prAsAdAvataMsakaiH, 'savvato samaMtA saMparikkhittA' sarvataH sarvAsu dikSu samantAt sAmastyena saMparikSiptAH pariveSTitAH, te NaM pAsAyavaDisagA' te khalu prAsAdAvataMsakAH 'addhasolasa joyaNAiM addhakosaM ca uDUM uccateNaM' addhaSor3aza yojanAni arddhakrozaM cordhvamuJcatvena, 'desUNAI aTTha joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' dezonAni dezataH parihInAni aSTajhayA chattAichattA' ina siMhAsanoM ke parivAra bhUta jo avAntara bhadrAsanAdi rUpa siMhAsana kahe gaye hai / aura ina bhadrAsanoM ke AThamaMgaladravya tathA-kAlI nIlI dhvajAeM kahI gaI hai aura tarake Upara chatra kahe gaye haiM ina saba kA yahAM para varNana karalenA caahiye| te NaM pAsAyaDiM. sagA' ye prAsAdAvataMsaka 'aMnehiM cAhiM 2 tadadhuccattappamANamettehiM pAsAyava DisaehiM' ye prAsAdAvataMsaka anya cAra 2 prAsAdAvataM sakoM se ki jinakI UMcAI una prAsAdAvataMsakoM se AdhI hai Asa pAsa me cAroM dizAo meM ghire hue hai |'te NaM pAsAyaDiMsagA ye saba prAsAdAvataMsaka 'addha solasajoyaNAI addhakosaM ca uDU uccatteNaM, arddha solaha yojana ke 15 // yojana ke aura Adhe koza ke UMce kahe haiM 'desUNAI aTTa joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' tathA inakI lambAI cauDAI jhayA cha taaicchtt|' 2siMhAsanAnA parivAra 35 matargata madrAsanA635 siMhAsana para ATha ATha maMgala dravya tathA kALI nIlI vigere dhajAo kahela che. ane chatranI uparacha kahelA che. e tamAmanuM varNana ahIMyA karI levuM nase. te NaM pAsAyavaDisagA' se prAsAvitaso 'anahiM ca uhiM tada cattApamANa mettehiM pAsAyavaDisaehi' mI yA2 yA2 praasaadaayts| thAnIya e prasAdAvAMsakAthI adhi che. ane AsapAsa cAre dizAomAM gherAyela cha. 'te NaM pAsAyavaDiMsagA' se prAsAdAyata 'addhasolasajAyaNAI addhakosaMca uDUDha uccatteNaM' yA sI yona sahita arthAt 15 // sA 512 yona mane mazinA yA cha. 'desUNAI aDha jAyaNAI AyAma vikkha bheNaM' tathA tenI mA 57 // 444 ch| 2115 yonanI cha. 'abhuggaya'0 tethI sasANe the ye saashne| 25 421 // yA cha. 'tesiNaM jIvAbhigamasUtra
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ 174 jIvAbhigamasUtre yojanAni AyAmaviSkambhAbhyAm dairdhyavistArAbhyAM dezonASTayojanAnItyarthaH, 'abbhuggaya0 taheva' abhyudgatotsRta prahasitenetyAdi vizeSaNaM niravazepaM pUrvavadeva saMgrAhyam iti // 'tesi NaM pAsAyavaDisAgANaM' teSAM khalu praasaadaavtNskaanaam| 'aMto bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA ulloyA' antarmadhyabhAge bahusamaramaNIyA bhUmibhAgA ullokAzca bhavanti [bhUmibhAgavarNanam ullokavarNanaM cA'tra vijayasUtravat / 'tesiNaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANa' teSAM khalu bahusamaramaNIyAnAM bhUmibhAgAnAm, 'bahumajjha desabhAe' bahumadhyadezabhAge, 'patteyaM-patteyaM paumAsaNA pannattA' pratyekamekaika padmAsanAni prajJaptAni pratiSThApitAni santi; 'tesiNaM pAsAyANaM aTTha maMgalagA jhayA chattAichattA' teSAM khalu prAsAdAnAm aSTAvaSTau maGgalakAni svastikAdIni dhvajA chatrA'ticchatrANi sannivezitAni; 'te NaM pAsAyavaDe sagA 'te khalu punaH prAsAdAvataMsakAH; 'aNNehiM cauhiM tadachuccappamANakucha kama ATha yojana kI hai 'abhuggaya0' isase aisA lagatA hai ki mAno ye saba AkAza ko hI chUnA cAhate haiM / 'tesiNaM pAsAyaDiMsagANaM aMto bahu samaramaNijjA bhUmibhAgA' ina prAsAdAvataMsakoM kA bhItarI bhUmibhAga bhI bahusamaramaNIya hai / aura 'ulloyA' ina sabameM Upara meM caMdavA tane hue hai / yahAM vijaya sUtra ke anusAra hI bhUmi bhAga kA varNana ullokoM kA varNana kara lenA cAhiye, 'tesiNaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM bahumajjha desabhAe patteyaM 25 ina vahusamaramaNIyabhUmibhAgoM ke madhya bhAga meM pratyeka 2 bhUmibhAga meM 'paumAsaNA pannatA' padmAsana kahe gaye haiM / 'tesiNaM pAsAyANaM aTThamaMgalaga bhrayA chattAichattA' ina prasAdAvaMtasakoM ke agra bhAga meM ATha 2 svastika Adi maMgaladravya hai aura chatrAti chatra hai / 'te NaM pAsAyabaDeMsagA aNNehiM cAhiM taddhaccattappamANamettehiM pAsAvavaDeMsaehi pAsAyava DisagANaM aMto bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA' se prAsAdAta sAno maratI mA 55 ghaNe samarabhaNIya che. mane 'ulloyA' se pAnI 52 caMdaravA bAMdhelA che. ahIMyAM vijya sUtranA kathana pramANe ja bhUmibhAganuM varNana mana zAnu na 42 se. 'tesi NaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM bahamajjhadesabhAe patteya patteyaM' / samaramaNIya bhUmi bhUmimAgonI madhyamA 42 424 bhUmimAmA 'paumAsaNA paNNattA' 5maasn| sA che. 'tesiNaM pAsAyANaM aTumaMgalagabhUyA chattAichattA' se prAsAdAyata sonI sabhAmA 24 sara svasti vigere bhara dravyache. mana chAti chatra cha. 'teNaM pAsAya vaDisagA aNNehi cahiM tadadhuccappamANamettehiM pAsAyavaDesaehi savvao samaMtA jIvAbhigamasUtra
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.60 vijayAyAH caturdikSu vanaSaNDAdikani0 175 mettehi' anyaizcaturbhistadarboccapramANamAtra, 'pAsAyavaDeMsaehi' prAsAdAvataMsakaiH 'savato samaMtA saMparikkhittA' sarvataH sarvAsu dikSu samantataH sarvatra saMparikSiptAH nivezitAH // 'teNaM pAsAyavaDiMsagA' te khalu prAsAdAvatasakAH, 'desUNAI aTThajoyaNAI uDDU uccatteNaM' dezonAni aSTa yojanAni Udadhvamuccatvena, 'desUNAI cattAri joyaNAI AyAmavikkhabhaNa' dezonAni catvAri yojanAni AyAmaviSkambheNa, 'abbhuggaya0' abhyudgatotsRtaprahasita ityAdi, 'bhUmibhAgA' AliMga pukkhara-ityanta bhUmibhAgavarNanam, 'ulloyA bhadAsaNAI' ullokAH bhadrAsanAni, 'uvariM maMgalagA bhUyA chattAichattA' bhadrAsanopari aSTa maGgalakAni svastikAdIni savao samaMtA saMparikkhittA' ye prAsAdAvataMsaka anyacAra prAsAdAvataMsakoM se ki jinakI UMcAI una cAra prAsAdAvataMsakoM se AdhI hai, cAroM ora se ghire hue haiM / 'tesiNaM pAsAyANaM aTThamaMgalabhUyAchattAichattA' ina prAsAdAvataMsakoM ke Age AThamaMgaladravya hai aura chatrAtichatra hai| 'te NaM pAAsAyaDiMsagA dekhaNAiM aTThajoyaNAI uDUM uccatteNaM' ye prAsAdAvataMsaka kucha kama ATha yojana kI UMcAI vAle hai / 'desUNAI cattAri joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' tathA kucha kama cAra yojana ke lambe cauDe haiM 'abhuggaya0' isase aisA jJAta hotA hai ki mAnoM ye AkAza ko hI chU rahe haiN| 'bhUmibhAgA AliMgapukkhara' yahAM ke bhUmibhAga isa sUtra ke anusAra 'AliMgapuSkara ke jaise haiM isa rUpa se varNana kara lenA cAhiye 'ulloyA bhaddAsaNANi' yahAM ullokoM kA evaM bhadrAsanoM kA bhI kathana karalenA cAhiye 'uri maMgalagA bhUyA chatAichattA' saMparikkhittA' 2 // prAsAhIvata s| mIta yA2 prAsAdAyata thI lenI yA e cAra prAsAdAvataMkathI adhei che. tenAthI cAre bAju e gherAyelA che. 'tesiNaM pAsAyANaM adRTumaMgalabhUyA chattAi chattA' se prAsAhAta sonI PM 213 madara dravyo 4aa cha. mane chAti chatrI cha. 'teNaM pAsAyavaDiM sagA desUNAI aTThajoyaNAI uDDhauccatteNaM' se prAsAta sau 4 maach| 24 yonanI yA vANa cha. 'desUNAI cattAri joyaNAi ayAmavikkha bheNaM' tathA 474 ch| yA2 yonanI 5 pADavA cha. 'abbhuggaya0 // 54thI mema 245 // che se prAsAdAyatasa banaNe mAzinI25za 4rI 2 // cha. 'bhUmibhAgA AliMgapukkhara' mA sUtra pAnA 4thana pramANe tyAMnI bhUmimA 'AliMga pukkhare iyA' 5042 // vo cha. 21 // tanu parjuna 4rI se ye 'ulloyA bhaddAsaNANi' mahIyai Sea mane madrAsanAnuna 4rI nase jIvAbhigamasUtra
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ 176 jIvAbhigamasUtre kRSNa nIlAdidhvajAzchatrA'ticchatrANi [etatsarvaM yathAvadvarNanIyamatra] 'te NaM pAsAvaDiMsagA' te khalu prAsAdAvataMsakAH, 'aNNehiM ca uhiM tadadhuccattappamANamettehiM pAsAyava.saehiM' anyaizcaturbhiH prAsAdAvataMsakaistadarbocca pramANamAtraiH, 'savvato samaMtA saMparikkhittA' sarvato dikSu samantataH sAmastyena saMparikSiptAH / tadarboccakha pramANameva darzayati 'te NaM' ityAdi, 'teNaM pAsAyavaDiMsagA' te khalu prAsAdAvatasakAH, 'desUNAI cattAri joyaNAI uDDUM uccatteNaM' dezonAni cakhAri yojanAni Urdhva muccatvena, 'do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' dve yojane AyAmavistArAbhyAm, 'abbhuggayamusiya' bhUmibhAgA ulloyA' abhyudgatotsRtetyAdi bhUmibhAgA ina saba prAsAdAvataMsakoM ke Age ATha ATha maMgala dravya tathA kAlI nIlI dhvajAeM evaM chatrAtichatra haiM aisA bhI varNana karalenA cAhiye 'te NaM pAsAyavaDiMsagA aNNehiM tadadhuccattappamANamettehiM pAsAyavaDiMsaehiM savao samaMtA saMparikkhittA' ye prAsAdAvataMsaka bhI una cAra prAsAdAvataMsakoM se AdhI UMcAivAle anya cAra prAsAdAvataMsakoM se cAroM ora se ghire hue hai| 'te NaM pAsAyaDiMsagA desaNAI cattAri joyaNAI uDUM uccateNaM' ye prAsAdAvataMsaka kucha kama cAra yojana kI UMcAi vAle haiM 'do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' aura lambAI cauDAI inakI do yojana kI hai| 'abbhuggaya mUsiya bhUmibhAgA ulloyA' isa kathana ke anusAra yahAM para bhI aisA kahanA cAhiye ki ye cAra prAsAdAvataMsaka apanI UMcAI se aise jJAta hote haiM ki mAno ye AkAza ko hI chU rahe hai inakA bhUmibhAga samahone se bahuta ho ramaNIya hai ulloka bhI yahAM para hai| inakA varNana pahile hI 'uvariM maMgalagAbhUyA chattAi chattA' 2 // madhArI prAsAdAyata sonI 241311 208 ATha maMgala dravya tathA kALI nIlI vigere dhajAo ane chatrAti chatra che. e pramANenu 55 varNana 42 se. 'te NaM pAsAyavaDisagA aNNehiM tadadhuccatappamANamettehi pAsAyavaDisaehi savao samaMtA saMparikkhittA' se prAsApatI paNa e cAra prAsAdAvataM sakathI adhei uMcAIvALA bIjA cAra prAsAdAvataM kethii thAre mAnnusa dhezayA cha. 'te NaM pAsAyavaDisagA desUNAI cattAri joyaNAI uDDhaM uccatteNaM' se praasaah| pt| 4 mAchA yA2 yojananI yAvA cha. 'do joyaNAI AyAma vikkhabheNaM' bhane tenI 5 paDA yoganatI cha. 'anbhuggayamUsiya bhUmi bhAgA ulloyA' 21 // OMthana pramANe mahIyA 544 me kahevuM joIe ke e cAra prAsAdAvataMsako pitAnI uMcAIthI evA jaNAya che jANe teo AkAzanoja sparza karI rahyA che. teno bhUmibhAga samahovAthI jIvAbhigamasUtra
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 61 sudharmAsabhAyAH varNanam 177 lokavarNanaM pUrvavadeva | 'paumAsaNAI' padmA''sanAni, 'uvariM aTTha maMgalagA jhayA chattAichattA' padmAsanopari - aSTamaGgalakAni dhvajAca chatrA'ticchatrANi ityAdikaM sarva varNanaM pUrvavat (tadevaM te catasraH prAsAdAvataMsaka paripATho bhavanti iti / 60 / mUlam - tassa NaM mUlapAsAyavaDiMsagassa uttarapuratthimeNaM ettha NaM vijayassa devassa sabhA sudhammA pannattA addha terasa joyaNAI AyAmeNaM cha sakkosAiM joyaNAiM vikkhaMbheNaM navajoyaNAI u uccatteNaM aNegakhaMbha sata saMniviTThA abbhugaya suphayavairavediyA toraNavararatiya sAlabhaMjiyA susiliTTa visiTulaTusaMThiyapasatthave ruliyavimalakhaMbhA nANAmaNi kaNagarayaNakhaiya ujjala bahusamasuvibhattacittaNiciyaramaNijakuTTimatalA IhA miya paumalayabhatticittA thaMbhuggayavairaveDyA parigayAbhirAmAvijjAharajamalajuyalajaMta juttAviva acci sahassa mAlaNIyA ruvagasahassakaliyA bhisamANIbhibbhisamANI cakkhuloyaNalesA suhaphAsA sassirIyarUvA kaMcaNamaNirayaNadhUbhiyAgA nANAviha paMcavaNNaghaMTApaDAgapaDimaMDitaggasiharA dhavalAbhiriya kavaca viNimmuyaMtI lAulloiyamahiyA gosIsa sarasarattacaMdaNadaddaradinnapaMcaMgulitalA uvaciya caMdaNakalasA caMdaNadhaDa sukaya toraNa jaisA karalenA cAhiye | 'paumAsaNAI' ina saba prAsAdAvataMsakoM meM pratyeka prAsAdAvataMsaka meM pRthak pRthak rUpa se padmAsana hai / 'uvariM maMgalagA dhajA chatAichattA' inake Upara ATha 2 maMgala dravya hai / kAlI nIlI dhvajAeM hai aura chatrAti chatra hai / ityAdi saba varNana pahile hI jaisA hI samajhanA cAhiye // 060 // ghaNAja ramaNIya che. ulleAka paNa tyAM rAkhela che. tenu varNana pahelAnI jema ahIMyA pazu samala bevu 'paumAsaNAI' se adhA prAsAdAvata sabhAM arthAt hare! prAsAdAvata sobhAM bhuTTA luTTA padmAsano rAmesa che. 'uvari maMgalagA dhajA chattAichattA' tenI 752 Ahe AI maMgaladravyo che bhane ajI, nIsI vigere dhajAo che. tathA chatrAtichatra che. vigere prakArathI tamAma varNana pahelA kahela terI samanvu // sU. 60 // jI0 23 jIvAbhigamasUtra
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ 178 jIvAbhigamasUtre paDiduvAra de sabhAgA- Asattosatta viulabahUvagdhAriya mahadAmakalAvA paMcavaNNa murasasurabhimukkapuSpha puMjovayArakalitA kAlAgurupavara kuMda rukkaturukka dhUvamaghamadheMta gaMdhuddhUyAbhirAmA sugaMdhavaragaMdhiyA gaMdhavahiyA accharagaNasaMghasaMvikinnA divvatuDiyama hurasahasaMpaDAiyA suraMmA savvarayaNAmaI acchA jAva paDiruvA / tIse NaM sohammAe sabhAe tidisiM tao dArA pannattA / teNaM dArA patteyaM patteyaM do do joyaNAI uDUM uccatteNaM evaM joyaNaM vikkhaMbheNaM tAvaiyaM ceva paveseNaM seyA varakaNagathrubhiyAgA jAva vaNamAlAdAravannAo / tesi NaM dArANaM purao muhamaMDavA pannattA / teNaM muhamaMDavA addhaterasa joyaNAI AyAmeNaM cha joyaNAI sakkosAI vivakhaMbheNaM sAiregAI do joyaNAI uhUM uccateNaM muhamaMDavA aNegakhaMbhasaya saMniviTThA jAva ulloyA bhUmibhAga vaNNao / tesiNaM muhamaMDavANaM uvariM patteyaM patteyaM aTThaTTha maMgalagA paNNattA jAva macchA / tesi NaM muhamaMDavANaM uvariM patteyaM patteyaM pecchAdhara maMDavA pannattA teNaM pecchAgharamaMDavA addhaterasa joyaNAI AyAmeNaM jAva do joyaNAI uDDa uccateNaM jAva maNiphAso / tesi NaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM vairAmaya akkhADagA pannattA / tesi NaM vairAmayANaM akkhADagANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM patteyaM maNipIDhiyA pannattA / tAo NaM maNipIDhiyAo joyaNamegaM AyAmavikkhaMbheNaM addhajoyaNaM bAhalleNaM savvamaNimaIo acchAo jAva paDirUvAo / tAsi NaM maNipIDhiyANaM upi patteyaM patteyaM sIhAsaNA pannattA sohAsaNa vaNNao jAva dAmA parivAro / tesi NaM pecchAgharamaMDavANaM upi aTTa maMgalagA jhayA chattAichattA / tesi NaM pecchAghara jIvAbhigamasUtra
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam ___ 179 maMDavANaM purato tidisiM tao maNipIDhiyAo pannattAotAo NaM maNipeDhiyAo do joyaNAI AyAmavikakhaMbheNaM joyaNaM bAhalleNaM savva maNimaIo acchAo jAva pddiruuvaao| tAsiNaM maNipeDhiyANaM uppi patteyaM patteyaM ceiya thUbhA pannattA teNaM ceiya zubhA do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM sAtiregAiM do joyaNAI uDDe uccatteNaM seyA saMkhaMka kuMdadagarayAmayamahitapheNapuMja saMNikAsA savva rayaNAmayA acchA jAva pddiruuvaa| tesi gaM ceiyathUbhANaM uppi aTTha maMgalagA bahukiNha cAmarajjhayA paNNattA chttaaichttaa| tesi gaM ceiyathUbhANaM caudisiM patteyaM patteyaM cattAri maNipeDhiyAo pannattAo tAo NaM maNipeDhiyAo joyaNamAyAmavikkhaMbheNaM addhajoyaNaM bAhalleNaM savvamaNimaIo tAsi NaM maNipeDhiyANaM umpi patteyaM patteyaM cattAri jiNapaDi. mAo jiSNosseha pamANamettAo paliyaMkaNisaNNAo thUbhAbhimuhIo saMniviTAo ciTuMti / taM jahA-usabhA vaddhamANA caMdANaNA vAriseNA tesi NaM cetiyathUbhANaM purato tidisiM patteyaM patteyaM maNipeDhiyAo pnttaao| tAoNaM maNipeDhiyAo do do joyaNAI AyAmavikhaMbheNaM joyaNaM bAhalleNaM savvamaNimaIo acchAo sahAo laNhAo maTAo ghaTAo pariyAo NippaMkAo jAva pddiruuvaao| tAsi NaM maNipe. DhiyANaM upi patteyaM patteyaM ceiyarukkhA pnnttaa| te NaM ceiya rukkhA aTra joyaNAiM uTheM uccatteNaM addhajoyaNaM uvveheNaM do joyaNAI khaMdhI addhajoyaNaM vikkhaMbheNaM cha joyaNAI viDimA bahamajjhadesabhAe aTujoyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM sAiregAI ahajoSaNAiM savvaggeNaM paNa taaii| tesi NaM ceiyarukkhANaM aya jIvAbhigamasUtra
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ 180 jIvAbhigamasUtre meyAve vaNNAvAse pannatte, taM jahA - vairAmayA mUlA rayayasupaidviyA viDimA riTThAmaya vipulakaMda veruliyaruilakhaMdhA sujAyaruva paDhamaga visAlasAlI nAnAmaNirayaNa vividha sAhappasAhave ruliya pattatavaNija pattaveMTA jaMbUNayarattama usukumAlapavAlapallavaso 1 varaMkura siharA vicitta maNirayaNasurabhikusumaphalabharaNamiyasAlA sacchAyA sappabhA samarIIyA sa ujjoyA amayarasasamarasaphalA adhiyaM NayaNamaNaNivvutikarA pAsAIyA darisaNijA abhirUvA paDirUvA / teNaM ceiyarukkhA annehiM bahuhiM tilayalavayachattovagasirAsa sattavanna dahivanna lodbadhava caMdaNanIvakuDayakaya baMpaNasa tAlatamAlapiyAlapiyaM gupArAvayarAya ruktakha naMdirukhehiM savvao samatA saMparikkhitA / teNaM tilayA jAva naMdirukkhA mUlavaMto kaMdavaMto jAva surammA / teNaM tilayA jAva naMdirukkhA annehiM bahUhiM paumalayAhiM jAva sAmalayAhiM savvato samatA saMparikkhittA tAoNaM paumalayAo jAva sAmalayAo NiccaM kusumiyAo jAva paDirUvAo / tesi NaM ceiyarukkhANaM upi bahave aTTamaMgalagA jhayA chattAichattA / tesi NaM ceiyarukkhANaM purato tidisiM tao maNipeDhiyAo pannatAo tAo NaM maNipeDhiyAo joyaNaM AyAmavivakhaMbheNaM addhajoyaNaM bAhalleNaM savvamaNimaIo acchAo jAva paDirUvAo / tAsi NaM maNipeDhiyANaM upi patteyaM patteyaM mAhiMda jhayA addhaTTamAI joyaNAI uDUM uccatteNaM addhakosaM ucveheNaM addhakosaM vikkhaMbheNaM vairAmaya vaTulaTTha saMThiya susiliTTha parighaTUmaTTa supatiTThitA visiTTA aNegavarapaMcavaNNa kuDabhI sahassa parimaMDiyAbhirAmA vAuya vijayavejayaMtI paDAgA chattAichata jIvAbhigamasUtra
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam 181 kaliyA tuMgA gagaNatalamabhilaMdhamANasiharA pAsAdIyA jAva paDirUvA // tesi NaM mAhiMdajjhayANaM uppiM aTTa maMgalagA jhayA chttaaichttaa| tesi NaM mAhiMdajhayANaM purato tidisiM tao NaMdAo pukkhariNIo pannattAo tAo NaM pukkhariNIo addhaterasa joyaNAI AyAmeNaM sakosAiM cha joyaNAiM vikkhaMbheNaM dasajoyaNAI uvveheNaM acchAo saNhAo pukkhariNI vaNNao patteyaM patteyaM paumavaravediyA parikkhittAo patteyaM patteyaM vaNa. saMDaparikkhittAo vaNNao jAva paDirUvAo // tAsi gaM pukkhariNINaM patteyaM patteyaM tidisiM tisovANapaDirUvagA pannattA / tesi NaM tisovANapaDirUvagANaM vaNNao toraNA bhANiyavvA jAva chattAichattA sabhAe NaM suhammA cha maNoguli sAhassIo paNNattAo taM jahA-puTaveNaM do sAhassIo, paJcatthimeNaM do sAhassIo dAhiNeNaM egA sAhassIo uttareNaM egA sAhassI tAsu gaM maNoguliyAsu bahave suvaNNa rUppAmayA phalagA pannattA tesu NaM suvaNNaruppAmaesu phalagesu bahave vairAmayA NAgadaMtagA pannattA tesu NaM vairAmaesu NAgadaMtaesu bahave kiNhasutta vavagdhArita malladAmakalAvA jAva-sukka sutta vadRvagdhAriya malladAmakalAvA teNaM malladAmA tavaNija laMbUsagA jAva ciTuMti / sabhAeNaM suhammAe cha gomANasI sAhassIo pannattAo taM jahA-purasthimeNaM do sAhassIo evaM paJca. thimeNa vi dAhiNeNaM sahassaM evaM uttareNa vi / tAsu NaM gomANasIsu bahave suvaNNaruppamayA phalagA pannattA jAva tesu NaM bairAmaesu NAgadaMtaesu bahave rayatAmayA sikkagA pannattA tesu NaM rayatAmaesu sikaesu bahave veruliyA maIo dhUvaDi. jIvAbhigamasUtra
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 jIvAbhigamasUtre yAo paNNattAo tAo NaM dhUvaDiyAo kAlAgurupavarakuMdaraka turukka jAva dhANamaNaNivvuikareNaM gaMdheNaM savvato samaMtA ApU. remANIo ciTuMti / sabhAeNaM suhammAe aMtobahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte jAva maNINaM phAso ulloyA paumalayabhati. cittA jAva savvatavaNijamae acche jAva paDirUve ||suu061|| chAyA-'tasya khalu mUla prAsAdAvataMsakasyottarapUrvasyA matra khalu vijayasya devasya sabhA sudharmA prajJatA-arddhatrayodazayojanAni-AyAmena SaTUsakrozAni yojanAni viSkambheNa navayojanAni-UrdhvamuJcatvena anekastambhazatasanniviSTA abhyudgata sukRta vajravedikA toraNavararacitazAlabhaJjikAH muzliSTaviziSTalaSTa saMsthitaprazastavaiDUryavimalastambhAH nAnAmaNi kanakaratnakhacitojjvalabahusama suvibhaktacitranicitaramaNIyakRtrimatalAH IhAmRgaRSabhaturaganaramakaravihagavyAlakinnararurusarabhacamarakuJjaravanalatA-pamalatAbhakticitrAH stambhodgata vajravedikAparigatA'bhirAmAH vidyAdharayamalayugala yantrayuktAivAciHsahasramAlanIyA-rUpakasahasrakalitA dIpyamAnA dedIpyamAnAH cakSurlokanalezyAH zubhasparzAH sazrIkarUpAH kAJcanamaNiratnastUpikAH, nAnAvidhapaJcavarNaghaNTApatAkaparimaNDitAgrazikharAH dhavalAH marIcikavacaM vinirmuzcantI ulloyitamahitAH gozIrSa sarasaraktacandanadadaradIrNa paJcAGgulitalAH upacitacandanakalazAH candanaghaTa sukRtatoraNapratidvAradezabhAgAH AsaktosaktavipulavRntA'valambitamAlyadAmaka lApAH paJcavarNasurabhimuktapuSpapuJjopacArakalitAH kAlAgurupravarakundaruSkaturuSkadhrupamadhamadhAyamAna gandhodhUtA'bhirAmAH sugandhavaragandhitA gandhavartibhUtA apsarogaNasaMghasaMvikIrNAH divyatruTitamadhurazabdasaMpraNAditAH suramyAH sarvaratnamayyaH acchAH yaavtprtiruupaaH| tasyAH khalu sudharmasabhAyA stridizi trINi dvArANi prajJaptAni / tAni khalu dvArANi pratyekaM pratyekaM dve dve yojane udardhvamuccatvena ekaikayojanaM viSkambheNa tAvadeva, pravezena zvetAni varakanakastU pikAkAni yAvadvanamAlAdvAravarNakaH / teSAM khalu dvArANAM purato mukhamaNDapAH arddhatrayodazayojanAni AyAmena Sar3ayojanAni viSkambheNa sAtireke dve yojane urdhvamuccatvena mukhamaNDapA anekastambhazatasaniviSTAH yAvadullokAH bhUmibhAgavarNakaH teSAM khalu mukhamaNDapAnAmupari pratyekaM pratyekamaSTAvaSTau maGgalakAni prajJaptAni yAvanmatsyAH / teSAM khalu mukhamaNDapAnAM purataH pratyekaM pratyekaM prekSAgRhamaNDapAH prjnyptaaH| te khalu prekSAgRhamaNDapAH arddhatrayodazayojanAni-AyA jIvAbhigamasUtra
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 61 sudharmAsabhAyAH varNanam 183 meNa yAvata dve yojane, dardhvamuJcatvena yAvanmaNisparzAH / teSAM khalu bahumadhyadeza bhAge pratyekaM pratyekaM vajramayAH akSavATakAH prajJaptAH teSAM khalu vajramayAnAmakSAvATakAnAm bahumadhya dezabhAge pratyekaM pratyekaM maNipIThikAH prajJaptAH / tAH khalu maNipIThikAH yojanamekamAyAmaviSkambheNA'rddhayojane bAhalyena sarvamaNimadhyo'cchAH yAvat pratirUpAH / tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari pratyekaM pratyekaM siMhAsanAni prajJaptAni siMhAsana varNako yAvaddAmAni parivAraH / teSAM khalu prekSAgRhamaNDapAnAmupari - aSTAvaSTau maGgalakAni dhvajAcchatrAtizchatrANi // teSAM khalu prekSAgRha maNDapAnAM puratastridizi tisro maNipIThikAH prajJaptAH / tAH khalu maNipIThikA: dve yojane AyAmaviSkambheNa yojanaM bAhalyena sarvaratnamayyo'cchAH yAvatpratirUpAH / tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari pratyekaM pratyekaM caityastUpAH prajJaptAH te khalu caityastUpAH dve yojane AyAmaviSkambheNa sAtireke dve yojane Urdhvamucatvena zvetAH zaGkhAGkakundodakarajo'mRtamathita phenapuJjasannikAzA sarvaratnamayAH acchA yAvatpratirUpAH / teSAM khalu caityastUpAnAmupari - aSTau - aSTau maGgalakAni bahukRSNa cAmaradhvajAH prajJaptAni chatrAticchatrANi / teSAM caityastUpAnAM caturdizi pratyekaM pratyekaM catasro maNipIThikAH prajJaptAH / tAH khalu maNipIThikAH yojanamAyAmaviSkambheNA'rddhayojanaM bAhalyena sarvamaNimayyaH / tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari pratyekaM pratyekaM catasro jinapratimAH jinotsedhapramANamAtrAH paryaGkaniSaNNAH stUpikA'bhimukhyaH sanniviSTAstiSThanti / tadyathA - RSabhA varddhamAnA:- candrAnanA-vArisenAH / teSAM khalu caityastUpAnAM puratastridizi pratyekaM pratyekaM maNipIThikAH prajJaptAH / tAH khalu maNipIThikAH dve dve yojanenA''yAmaviSkambheNa sarvamaNimayo'cchAH laNhaH zlakSNAH vRSTA mRSTA niSpaGkA nIrajaskA yAvatpratirUpAH tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari pratyekaM pratyekaM caityavRkSAH prajJaptAH te khalu caityavRkSAH aSTayojanAni UrdhvamuccatvenA'rddhayojanamutsedhena dve yojane skandhaH arddhayojanaM viSkambheNa Sar3ayojanAni viDimA bahumadhyadeza bhAge'STayojanAni AyAmaviSkambheNa sAtirekANi aSTayojanAni sarvAgreNa prajJaptAH // teSAM khalu caityavRkSANAm ayametadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH / tadyathA - vajramayA mUlA: rajata supratiSThitA 'viDimA' riSTamayavipulakandavaiDUryaruciraskandhAH sujAtarUpaprathamaka vizAlazAlAH nAnAmaNiratna vividha zAkhaprazAkha vaiDUryapatra tapanIyapatra - vRntA: jAmbUnadaratna mRdusukumArapravAlapallavazobhamAnavarAGkurA'grazikharAH vicitramaNiratna surabhi kusumaphalabharanatazAkhAH sacchAyAH saprabhAH samarIcikAH soddyotA: amRtarasasamara saphalAH, adhikaM nayanamanonivRtikarAH prAsAdIyAH darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH / te khalu caityavRkSAH anyairbahubhistilaka - lavaMga - jIvAbhigamasUtra "
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ 184 jIvAbhigamasUtre chatropagazirISa - saptaparNa - dadhiparNaM - lodhradhavacandananI pakuTajakadambapanasatAlatamAlapriyAlapriyaGgu - pArAvatarAjavRkSa nandivRkSaiH sarvataH samantAt saMparikSiptAH // te khalu tilakA yAvat nandivRkSAH mUlavantaH kandavanto yAvatsuramyAH te khalu tilakAH yAvannandivRkSAH anyAbhirbahvIbhiH padmalatAbhi yavat - zyAmalatAbhiH sarvataH samantAt samparikSiptAH tAH khalu padmalatAH yAvat - zyAmalatAH nityaM kusumitAH yAvatpratirUpAH teSAM khalu caityavRkSANAmupari bahUni aSTamaGgalakAni dhvajAzchatrAticchatrANi / teSAM khalu caityavRkSANAM puratastridizi tisro maNipIThikA: prajJaptA / tAH khalu maNipIThikAH yojanamAyAmaviSkambheNA'rddhayojanaM bAhalyena sarvamaNimayyaH acchA yAvat pratirUpAH tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari pratyekaM pratyekaM mAhendradhvajA aSTamAni yojanAni Urdhvamuccatvena ardhako zamudvedhenA'rddhakozaM viSkambheNa vajramayavRtta laSThasaMsthita suzliSTa parighRSTamRSTasupratiSThitA'viziSTAH anekavara paJcavarNakuDabhI sahasraparimaNDitA'bhirAmAH vAtoddhRta vijayavaijayantIpatAkAH chatrAticchatrakalitAH tuGgA gaganatalamabhilaGghayamAna zikharAH prAsAdikAH yAvatpratirUpAH / teSAM khalu mAhendradhvajAnAmupari aSTAvaSTau manalakAni dhvajA chatrAticchatrANi / teSAM khalu mAhendradhvajAnAM tridizi tisro nandAH puSkariNyaH prajJaptAH tAH khalu puSkariNyaH arddhatrayodaza yojanAni AyAmena sa krozAni SaDUyojanAni viSkambheNa dazayojanAni udvedhenA''cchAH zlakSNAH puSkariNI varNakaH pratyekaM pratyekaM padmavaravedikAH parikSiptAH pratyekaM pratyekaM vanakhaNDa parikSiptAH varNako yAvat pratirUpAH / tAsAM khalu puSkariNInAM pratyekaM pratyekaM tridizi trisopAnapratirUpakAH prajJaptAH, teSAM khalu trisopAnapratirUpakANAM varNakaH - toraNAni bhaNitavyAni yAvat - chatrAticchatrANi sabhA sudharmAyAH khalu SaDmanogulisAhastryaH prajJaptAH / tadyathA - pUrvasyAM dve sAhastryau pazcimAyAM dve sAhastryau dakSiNasyAM - ekasAhasrI tAsu khalu manogulikAsu bahavaH suvarNarUpyamayA phalakAH prajJaptAH / teSu khalu suvarNarUpyamayeSu phalakeSu bahavo vajramayA nAgadantakAH prajJaptAH teSu khalu vajramayeSu nAgadantakeSu bahavaH kRSNasUtravRttAvalambita mAlyadAmakalApAH yAvat zukasUtravRttAvalambita mAlyadAmakalApAH tAni khalu mAlyadAmAni tapanI yalambu sagAni yAvattiSThanti / sabhAyAH khalu sudharmAyAH SaDgomAnasI sAhastryaH prajJaptAH, tadyathA - pUrvasyAM dve sAhastrayoM evaM pazcimAyAmapi dakSiNasyAM sahasram - evamuttarasyAmapi tAsu khalu gomAnasISu bahavaH suvarNarUpyamayA phalakAH prajJaptA yAvatteSu khalu vajramayeSu nAgadantakeSu bahavo rajatamayAH sikkA: prajJaptAH teSu khalu rajatamayeSu sikakeSu baDhyo vaidUryamagyo dhUpaghaTikAH prajJatA, tAH khalu dhUpadhaTikAH kAlAguru- pravarakundarukaturuSka yAvad prANa jIvAbhigamasUtra
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam 185 manonivRtikareNa gandhena sarvataH samantAt ApUryamANAstiSThanti / sabhAyAH khalu sudharmAyAH antarbahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJapto yAvanmaNInAM sparza ullokAH pAlatA bhakticitrAH yAvat-sarvatapanIyamayo'ccho yAvat pratirUpaH ||suu061|| ___TIkA-'tassa NaM mUlapAsAyaDisagassa'-tasya khalu mUlaprAsAdAvataMsakasya, 'uttarapuratthimeNaM'-uttarapUrvarayAmIzAnakoNe, 'ettha NaM' atrottarapUrvasyAM khalu, 'vijayassa devassa' vijayanAmno devasya, 'sabhA sudhammA pannattA' sabhA sudharmA nAmnI prajJaptA-kathitA, sA ca sabhA-'addha terasajoyaNAI AyAmeNaM' arddha trayodaza yojanAni-AyAmena dairyeNa, 'cha sakosAI joyaNAI vikkhaMbheNaM' SaT sakrozAni yojanAni viSkambheNa, 'Nava joyaNAI uDUM uccatteNaM' nava yojanAnyUrva muccaistvena 'aNegakhaMbhasatasaMniviTThA' anekaiH stambhAnAM zataiH sanniviSTAH, sA khalu'abbhugaya mukayavairave diyA' abhyudgatA'dhaH pradezAdArabhyo yAvat suSTu kRtA vaneNa vedikA yatraivaM nirmitA, 'toraNavararatiyasAlabhaMjiyA' toraNavare (toraNe varA-bA) racitA zAla bhaJjikA zobhAmuddizyAtiramaNI yA kRtrima puttalikA yatra sA 'tassaNaM mUlapAsAyaDiMsagassa uttarapurasthimeNaM' ityAdi ||suu059|| tassaNaM mUlapAsAyava DiMsagassa' mUlaprAsAdAvataMsaka kI 'uttara purathimeNaM' IzAnadizA meM 'ettha NaM vijayassa devassa sabhA sudhammA pannattA' vijayadevakI sudharmA nAmakI sabhA kahI gaI hai 'addhaterasa. joyaNAI AyAmeNaM cha sakosAiM joyaNAI vikkhaMbheNaM' yaha sabhA 12 // yojana kI lambI hai aura 6 / yojana kI cauDI hai 'NavajoyaNAI uDaM uccattaNa' isakI UMcAI nau yojana kI hai, 'aNegakhaMbhasayasaMnividyA aneka saikaMDostambha usame lage hue hai / 'abbhugayasukayavaharavediyA'nIce se lekara Upara taka acchI taraha se banI huI vedikA se yaha yukta hai 'toraNavara ratiyasAlabhaMjiyA' isake uttama-toraNa para bAhirI dara 'tassa NaM mUlapAsAmavaDisagarasa uttarapurasthimeNaM tyAta TI -'tassa NaM mUlapAsAyavaDisagassa' te bhUta prAsAdApata sanI 'uttaraparasthimeNaM' uttara pUrva arthAt zAna zubhAM etya NaM vijayassa devarasa sabhA sudhammA paNNattA' viyavanI sudhA namAnI samA vAma mAvesa cha. 'addhaterasa joyaNAI AyAmeNaM cha sakkosAiM joyaNAI vikhaMbheNaM' se samA 12 // sA pAra yonanI hI cha. mana / savA 7 yAnanI pahANI che. 'Nava joyaNAI uddhaTa uccattaNa' tenI yA nava yogananI . 'aNegakhaMbhasayasaMnividrA' tamA bhane se 4 thAlamA khAsA cha. 'abhuggayasukayavaraveiyA' nIyathA a52 sudhA sArI zate manApesa hAthI ta yurata cha. 'toraNavararatiyasAlabhaMjiyA' ten| uttama jI0 24 jIvAbhigamasUtra
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 'susiliTThavisiTThalaTThasaMThiyapasattha ves liyavimalakhaMbhA' muzliSTaH saMyojito yo viziSTo laTThaH sudhAlepavizeSaH haMsa iva zvetatara statra saMsthita prazastavaiDUryamaNibhirvimalAH stambhAH yasyAH sA sabhA, 'NANAmaNikaNagarayaNa khaiya ujjala bahasamasuvibhattacittA NiciyaramaNijjakuTTimatalA' nAnAmaNikanakaratnaiH khacitaH, aMto'pyujjvalanirmalaH bahusamaH, atyantasamaH suvibhaktazcitranicitaH-citra ptio ramaNIyazca kRtrimatalo yasyAM sA-nAnAmaNi kanakaratnakhacitojjvalabahusamasuvibhaktacitra nicitaramaNIyakRtrimatalA, 'IhAmiya=usabha-turagaNaramagara-vihagavAlagakiNNararurusarabhacamarakuMjaravaNa layapaumalaya bhatticittA' IhAmRgavAje para zobhA baDhAne ke nimitta eka zAlabhaJjikA puttalikA-banI hui hai 'susaliTThavisiTTa laTThasaMThiyapasatthaveruliyA vimalakhaMbhA' inake khambhoM para sudhA-cUnA-kA bahuta hI acchI taraha se lepa palastara-kiyA gayA hai aura usameM vaiDUryamaNi khacita hai| isa kAraNa khambhe isake vaDe nirmala pratIta hote haiM 'la?' zabda kA artha manojJa hai suzliSTa zabda yaha 'laTakA vizeSaNa hai acchI taraha se lagAyAgayA aisA artha suzliSTa pada kA hai 'NANAmaNikaNagarayaNaraiya ujjalabahusamasuvibhatta cittA Nici. yaramaNijakuTimatalA' isa sabhA kA jo bhUmibhAga hai vaha aneka maNiyoM se suvarNa se evaM ratnoM se (jaDA huvA) khacitta hai ata: vaDA hI vaha ujjvala lagatA hai| tathA-yaha bhUmi bhAga ekasA hai-UMcA nIcA nahIM hai nibiDa hai kaThora hai-phusa phusA nahIM hai suvibhakta hai-aura ramaNIya hai| 'ihAmiya-usabha-turaga-Nara-magara-vihaga-vAlaga-kiNNara rurutoraNonI upara bahAranA daravAjAnI upara zobhA vadhAravA mATe eka ati ramaenniiy sama4-putaNI maneTa cha. 'susiliTu visiTThalasaMThiya pasatthaveruliyA vimalakhaMbhA' tenA thAnAsAnI 952 sudhA tAsane samAna mAta Borge cunAne lepa ghaNIja suMdara rIte karela che. arthAt palAstara karela che. ane temAM DUrya maNiye jaDelA che. tethI te staMbhe ghaNAja nirmaLa jaNAya che. ' zabdano artha majJa e pramANe che. suzliSTa e zabda " e padanuM vizeSaNa che. suzliSTa pahano artha sArI zete sayAmA mAvesa pramANe thAya che. 'NANAmaNikaNagarayaNaraiya ujjala bahusamasuvibhattacittA NiciyaramaNijja kuTTimatalA' mA samAnIko bhUmibhAga che, te aneka prakAranA kImati maNicothI suvarNathI ane ratnathI jaDela che. tethI te ghaNoja ujajavala lAge che. tathA A bhUmibhAga eka sarakho che uMcA nIce nathI. nibiDa gADha che. kaThora che. pace nathI. suvibhakta che. ane 2maNIya che. 'ihAmiya usamaturagaNara magara vihagavAlagakinnararurusarabhacamarakuMjaravaNalaya jIvAbhigamasUtra
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam 187 vRSabhaturaganaramakaravihagavyAla kinnararurusarabhacamarakuJjaravanalatApamalatAbhakticitrA, punazcaibhi citrasthaizcamatkRtA sudharmA''ste, tathA-'thaMbhuggaya vairaveiyA parigayAbhirAmA' stambhodgatavajravedikA parigatAbhirAmA, tatra stambhogatayA-stambhoparivartinyA vajravedikayA-vanaratnamayyA vedikayA parigatA satI yA'bhirAmA manasa AhlAdikA sA stambhodgata vanavedikAbhirAmA 'vijjAhara jamalajugalajaMtajuttA viva accisahassa mAlaNIyA' vidyAdharayamala yugalayantrayuktAnIvA'rciHsahasramAlanIyA, 'vidyAdharayoryad yamalaM samazreNIkaM yugalaM-dvandvam iti vidyAdharayamalayugalaM tasya yaMtrANi prapaMcAstaiyuktAivA-'ciSAM sahasrairmAlanIyA zobhanIyA ityaciHsahasramAlanIyA / 'ayambhAvaH' evaM nAma prabhAsamudAyopetA sabhA yenaivaM sambhAvanA jAyate yathA nUnametAni nAsvabhAvikaprabhAsamudAyAni kintuviziSTa vidyAdharazaktimatpuruSavizeSaprapaJcayuktAnIti / 'rUvagasahassa kaliyA' rUpaka sahasrakalitAH rUpakANAM sahasrANi rUpakasahasrANi taiH kaliteti rUpakasarabha-camara-kuMjara-vaNalaya-paumalaya-bhatticittA' usa sabhAmeM IhAmRga vRSabha-bela turaga-dhoDA-nara-manuSya, bhakara-magara-vihaga-pakSIvyAla-sarpa-kinnara-devajAti vizeSa, ruru-mRgavizeSa,-sarabha-aSTApada, camara-camarIgAya, kuMjara--hAthI, vanalatA-padmalatA, ina sabake citra bane hue hai ataH inase vaha sabhAbaDI suhA banI ho rahI hai, 'thaMbhuggayavairaveiyA pariggayAbhirAmA' isa meM thaMbho ke Upara vajra kI vedikAeM vanI huI hai| ataH unase yukta huI yaha sabhA vaDI hI cittAkarSaka ho rahI hai 'vijAharajamalajugalajaMtajuttAviva accisahassa mAlaNIyA' vidyAdharoM kI joDI kI jaiso hajAroM kI mAlAoM se yaha cAroM ora se parivRtta banI huI hai 'ruvagasahassakaliyA hajAroM rUpoM se yaha yukta hai, 'misamANI bhibbhisamANI' teja se sahita hai aura vizeSa rUpa se paumalayabhatticittA' se samAmA DAmA vRSabha- turaga-dhonA-manuSya bh42madhara vihaga-paki cAla-sapa kinnara-deva vizeSa rUrU-mRgavizeSa-sarabha aSTApada camara camarI gAya kuMjara-hAthI vanalatA, pAlatA A badhA prakAranA citro manApAmA mAvesa cha. tethI se samA ghaNI soDAmaNI sAge cha. 'thaMbhuggaya vairaveiyA pariggayAbhirAmA' temA 2tamAnI 52 500nI hAya manAvara cha. tathI 2samA ghaNI yittA pAya . 'vijjAharajamalajugalajaMtajuttAviva accisahassamAlaNIyA' vidyAdhana sAmanI rebha / bhAmAthI se yAre manuthI vIjAyesa cha. 'rUvagasahassakaliyA' te 12 / 35thI yukta cha. 'misamANI bhibhisamANI' ta yukta che. mane vizeSa prA2na tenA pramAthI jIvAbhigamasUtra
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 jIvAbhigamasUtre sahasrakalitA, 'misamANIbhibbhi samANI' dIpyamAnA dedIpyamAnA-prakAzamAnA'tizayena prakAzamAnA, 'cakkhulloyaNalesA-cakSulauMkanalezAH cakSuSkartRkalokane'valokane darzanIyatvA'tizayataH zliSyatIti cakSurlokitalezyA, 'muhaphAsA' zubhasparzAH, 'sassirIyarUvA' sazrIkarUpA, sa zobhAkAni rUpANi vidyante yatra sAsa zrIkarUpA, 'kaMcaNamaNirayaNathUbhiyAgA' kAMcanamaNi ratnastUpikAkAH kAzcanamaNiratnAnAM stUpikA-zikharaM yasyAH sA kAzcanamaNiratnastUpikAkA, 'NaNAviha paMca vaNNa ghaMTA paDAga paDimaMDitaggasiharA' nAnAvidha pazcavarNa ghaNTA patAkA parimaNDitAgrazikharA, nAnAvidhAbhiranekaprakArAbhiH patAkAbhiH paJcavarNaiH saMyutAbhighaMTAbhizca parimaNDitAni agrazikharANi yasyAH sA tatheti / 'dhavalA' dhavalAH zvetAH 'marIi kavacaM viNimmuyaMtI' marIcayaH eva kavacaM vimuzcantIva bhaaste| 'lAulloiya mahiyA-lAulloiyamahitA, lAuiyaM nAma yad bhUme gomayAdinA-ullepanam ulloiyaM kuDayAnAM mAlasya ca seTikA dibhiH samaSTI karaNamiti, tAbhyAmiva mahitA-pUjitA iti 'lAulloiya mahitA yuktaa| tathA teja ke hI prabhAva se camaka damakavAlI banI huI hai| 'cakkhulloyaNalesA' dekhanepara yaha-aisI lagatI hai ki mAno dekhanevAloM ke netroM ko yaha pakaDa rahI hai 'suhaphAsA' isakA sparza sukhakArI hai / 'sassirIya. rUvA' rUpa isakA baDA manohara hai 'kaMcaNamaNirayaNathUbhiyAgA' isake zikhara suvarNa maNi evaM ratnoM ke bane hue hai| 'NANAvihapaMcavaNNaghaMTA paDAgapaDimaMDitaggasiharA' aneka prakAra kI patAkAoM se evaM pAMcavarNoM se yukta ghaMTAoM se isake Age ke zikhara suzobhita hai / 'dhavalA' ye zikhara sapheda hai / 'marIikavacaM viNimmuyaMtI' ataH unase yaha aisI jJAta hotI hai ki mAno yaha kiraNarUpI kavacoM koM hI choDa rahI hai arthAt kiraNoM ke samUha ko hI ugala rahI hai 'lAulloiyamahiyA' gomaya se isakA nIcekA saba bhAga lipA huA hai aura bhIteM isakI yabhAgI anesa cha. 'cakkhulloyaNalesA' navAthI ge sevA mAge nArAyanA netrIne 54ii 27sa che. 'suhaphAsA' tenA 25 satyata sum4|24 cha. 'sassirIyarUvA' tenu 35 ghana manA 2 . 'kaMcaNamaNirayaNa thUbhiyAgA' tenu zi52 suvarNa, bhaNI mane ratnAnA anesa cha. 'NANAviha paMcavaNNa ghaMTApaDAgapaDimaMDitamgasiharA' mane prAranI patAmAthI mane pAya pothI yuta ghaTAyAthI tenA mAnA zirI suzobhitacha. 'dhavalA' se shim| sapA sa34 cha 'marIikavacaMviNimmuyaMti' tethI se sevAya cha. hai me 29 3pI 41ene ja cheDI rahela che. arthAt kiraNonA samUhane ja ogALI rahela hoya che. jIvAbhigamasUtra
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam ___ 189 'gosIsa sarasarasacaMdaNadadaradinnapaMcagulitalA' gozIrSa sarasaraktacandanadardaradIrNapaJcAGgulitalA' tatra-gozIrSaNa gozIrSakanAmaka candanena-raktacandanena-dardareNa hastatalAghAtena capeTAkAreNa vA dattAH paJcAGgulayastalA yatra sA, tathA'uvaciya caMdaNakalasA' upacita candana kalazAH upacitA-nivezitAH candanAnAM varakalazAH maGgalaghaTA yasyAm evaMvidhA, tathA-'caMdaNaghaDasukaya toraNapaDiduvAradesabhAgA' candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgA tatra-candanakalazaiH suSTu saMpAditAni zobhanAni toraNAni pratipravezadvAre prati nirgamadvAre dezabhAge yasyAmevaMvidhA, tathA-'Asattosatta viulavaTTavAgdhAriya malladAmakalAvA' AavAk adhobhUmau saktaH AsaktaH bhUmau lagnaH, ut-Urdhvam utsaktaH ullocatale-upari sabaddha ityarthaH vipulo vistIrNo vRtto vartulaH vagdhAritaH Alambito mAlyadAmakalApaH puSpANAM mAlAsamudAyo yasyAM sA, tathA-'paMca vaNNasarasasurabhimukkapuSphapuMjovayArakaliyA' paMcavarNasarasasurabhimuktapuSpapuJjopacArakalitApazcavarNena-kRSNanIlAdinA yuktena sarasena-sacchAyena surabhi''muktena kSiptenapuSpacandanalakSaNenopacAreNa-pUjayA kalitA kalpitAH muzobhitetyarthaH tathAsaba cUnA se putI huI hai / 'gosIsasarasarattacaMdaNadadara dinnapaMcaMgulitalA' isakI bhittiyoM para gozIrSacaMdana evaM raktacandana ke lepoM ke moTe 2 hAthe-thApe lagAe gaye haiM / 'uvaciyacaMdaNakalasA' bahutasA caMdanakalaza-maGgalaghaTa-isameM rakhe gaye hai / 'caMdaNa ghaDasukaya toraNa paDiduvAradesabhAgA' praveza dvAroM ke Age candana ke kalazoMkA toraNa isameM sthApita kiyA gayA hai| 'Asatto sattaviulavavagdhAriyamalladAmakalAvA isakI Upara kI bhItarIchatapara jo vistRta evaM gola 2 mAlAoM kA samUha laTakAyA gayA hai vaha nIce taka jamIna para laTaka rahA hai 'paMcavaNNa sarasasurabhi mukkapupphapuMjovayArakaliyA'-paMcavarNa (mil27 cha.) 'lAulloiyamahiyA' tenA nAyanA mA AyanAthI dIpesa che. mane tenI tamAma lIta yunAthI dhoNesa che. 'gosIsasarasarattacaMdaNadadaradinnapaMcagulitalA' menI bhIta52 zIrSa yana mane 24 hananA sepAthI moTara bhoTa! hAya-yA cha. 'uvaciya caMdaNakalasA' ! suMdara yana 4sazIbhI ghaTI tamA 21vAmAM Ave che. 'caMdaNadhaDasukayatoraNapaDiduvAradesabhAgA' tenA praveza dvAranI AgaLa caMdananA kalazenA tAraNe rAkhavAmAM Avela che. 'AsattosattaviulavaTTavagdhAriyamalladAmakalAvA' te sudharmAsamAna 52nI manI bhIMta para je moTI ane goLa goLa mALAone samUha laTakAvela che. te nIce sudhI bhAna 52 184ii 294 cha. 'paMcavaNNa sarasasurabhimukkapuSphapujovayArakaliyA' jIvAbhigamasUtra
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 'kAlAgurupavarakuMdurukkaturukadhUvamaghamaghata gadhuddhRyAbhirAmA' kAlAgurupravarakundaruSka turuSka dhUpamaghamaghAyamAnagandhoddhRtAbhirAmA, kAlAgupravarakundaruSkaturuSkAdayo ye dhRpA steSAM sarvadizi prasaranto ye gandhA AmodAstaimanohareti yAvat, tathAsugaMdhavaragaMdhiyA' suzobhano yo gandhastena varagaMdhA, 'gaMdhavaTTibhUyA' gandhavartibhUtA, saurabhyAtizayAt gandhadravyaguTikA tulyA, tathA-'accharagaNasaMghasaMvikinnA' pRthak pRthak apsarasogaNAnAM saMSaivikIrNA vyAptA, tathA-'divva tuDiya mahurasadda saMpaDAiyA' divyatruTitamadhura zabdasaMpraNAditA, divyaH muralaukikaH truTitaH satAlamRdaGgAdivAdyaiH sampAdito ataeva madhuro yaH zabdastaiH saMpraNAditA 'surammA' suramyA manaso ramaNasthAnatvena sthitA 'savva rayaNAmaI' sarvaratnamayI 'acchA jAva paDirUvA' acchA-AkAzasphaTikavat nirmalA zlakSNA laNhA ghRSTA mRSTA nirmalA ke sarasa sugaMdhita puSpo ke puMja se yaha sabhA yukta hai-suzobhita hai| 'kAlAgurupavara kudurukkaturukka dhUvamaghamadhaMtagaMdhaddhRyAbhirAmA' kAlA guru Adi jo sugaMdhita dravya hai, ve saba yahAM pada rakhI huI hai ataH cAroM dizAoM meM inakA gaMdha phaila rahA hai ataH usase yaha suzobhita hai'sugaMdhavaragaMdhiyA' sugaMdha se yaha sarAboravanI huI hai| ataH 'gaMdhavahibhUyA' yaha gandhavartI ke jaisI banI huI pratIta hotI hai 'accharagaNa saMgasaMvikinnA' pRthaka pRthaka yaha phaile hue apsarAoM ke gaNoM se khacAkhacabharIhuI hai| divvatuDiyamahurasaddasaMpaDAiyA' divyavAditroM ke madhura zabdoM se yaha pratidhvanita banI huI hai / 'surammA' ise dekhane vAloM ke manako vaDA isase Ananda hotA hai / 'savvarayaNAmaI' yaha sarvAtmanA ratnamayI hai 'acchA jAva paDirUvA' AkAza evaM sphttikpAMca vaNanA sarasa sugaMdhita puSonA pujethI A sabhA yukta che. arthAt ghajI suzamita cha. 'kAlAguru pavara kuMdurukkaturukka dhUvamadhamatagadhuLyA mi7mA kAlA gurU vigere je sugaMdhita dravya che te badhAja dravya ahIMyA rAkhavAmAM Avela che. tethI cAre dizAmAM tenI sugaMdha phelAI rahela che. tethI tenAthI te zobhAyamAna 4Aya che. 'sugaMdhavara gaMdhiyA' sumadhathI se taramANa anesa cha. tethI 'gaMdhavaTTibhUyA' te pati-sugadhanI vATa 2vI manesAya cha. 'accharagaNasaMgasaMvikinnA' anuhA / saaye| 251sarAsonA samUhAthI bhIyobhAya marAyesa cha. 'divya tuDiyamahurasahasaMpaDAiyA' divya pAtrAnA madhura madhu2 hAthI te pratidhvanita bhane cha. 'surambhA' tene nArAsonA bhanane ghaNe mAna thAya che. 'savvarayaNAmaI' se sAmanA 2tnabhaya che. 'acchA jAva paDirUvA' 24|| mane TimaNinI mate ni cha. yAvat prati35 jIvAbhigamasUtra
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam 191 niSpaGkA nIrajAH-niSkaMTakacchAyA-soyotA-prAsAdIyA darzanIyA'bhirUpApratirUpA // 'tIse NaM suhammAe sabhAe' tasyAH khalu sudharmAsabhAyAH, 'tidisi' tisRSu dikSu pratyekabhAge 'tao dArA pannattA' trINi dvArANi prakhyAtAni-pUrvadakSiNa-pazcimAsu, 'te NaM dArA patteyaM patteyaM tAni khalu dvArANi pratyekaM pratyekam, 'do do joyaNAI uDUM uccatteNaM' dve dve yojane Urdhvamucairatvena; 'egaM joyaNaM vikkhaMbheNaM' eka yojanaM viSkambheNa, 'tAvaiyaM ceva paveseNaM' tAvadevaekaikameva yojanaM pravezena, 'seyA varakanagathUbhiyA' zvetAni varakanakastUpikAni, varaiH zreSThaiH kanakaiH kRtA nirmitA stUpikA-uparitanabhAgA yeSu tAni, tathA-'jAva vaNamAlAdAravannao' yAvadvanamAlAdvAravarNakaH tathAhi-IhAmRgamaNi ke samAna yaha nirmala hai yAvat-pratirUpa hai yAvat zabda se ilakSNA-laNhA-vRSTA-mRSTA nirmalA-niSpaMkA, nIrajA-niSkaMTakacchAyA, sodyotA prAsAdIyA darzanIyA abhirUpA, yahAM ina padoM kA saMgraha huA hai 'tIseNaM suhammAe sabhAe' usa sudharmAsabhAkI 'tidisi' tIna dizAoM meM 'tao dArA paNNattA' tIna daravAje kahe gaye hai 'taM jahA' jaise-'purasthimeNaM dAhiNeNaM uttareNaM' eka daravAjA pUrva dizA meM dUsarA daravAjA dakSiNadizA meM aura tIsarA daravAjA uttara dizA meM hai| 'teNaM dArA patteyaM 2' ye daravAje pratyeka-arthAt ina tInoM daravAjoM meM se pratyeka daravAjA-'do 2 joyaNAI uTTe uccatteNaM' UMcAI meM do do yojana kA hai 'egaM joyaNaM vikkhaMbheNaM' aura cauDAi meM eka 2 yojana kA 'tAvaiyaM ceva paveseNaM' inakA pratyekakA praveza itanA hI haiarthAta-1 yojana kA hai| 'seyA varakanakathUbhiyA' ina daravAjoM ke uparitanabhAga zveta evaM zreSTha aise suvarNa ke bane hue haiM / 'jAva vannacha. yAvat 4thI 'lakSNA-laNhA-ghRSTA-mRSTA-nirmalA-niSpaMkA-nIrajA-niSkaMTakacchAyA, sodyotA prAsAdIyA darzanIyA abhirUpA' 241 pahAnA mA saI thayesa cha. 'tIse NaM suhammAe sabhAe' ye sudhasimAnI tidisi' traNe hizAyamA 'tao dArA paNNattA' 4 42500 / usa che. 'taM jahA' ma 'purasthimeNaM, dAhiNeNaM uttareNaM' se4 42vAle pUrva zAma mIla. 42vA hakSiNa dizAmA bhane trIne 42vAnna utta2 himAMche 'teNaM dArA patteyaM patteya' se 124 12vAta seTale hai RNe 42vaan| paitrI me 4 42vAta 'do do joyaNAI uDUDhaM uccatteNaM' yAbhA madhye yojanA che. 'ega joyaNaM vikkha bheNaM' mane paDAmA se se yonina cha. 'tAvaiya ceva paveseNaM' te 124ne| praveza 571 koTA che. marthAt me yojanA cha. 'seyA varakanakathUbhiyA' ko 42vAtamAnI parne mAga sa34 mane uttama sevA sonAna ganesa cha. 'jAva vaNNamAlA dAravaNNaoM' mahIyAM jIvAbhigamasUtra
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ 192 jIvAbhigamasUtre vRSabhaturaganaramakaravihagabyAlakinnararurusarabhacamarakuJjaravanalatApamalatAbhakticitrama, stambhogatavajravedikA parigatAbhirAmam vidyAdharayamalayugalayantrayuktamivA'ciH sahasramAlinam rUpakasahasrakalitam dIpyamAnaM dedIpyamAnam cakSurlokanalezam zubhasparzam sazrIkarUpam varNoM dvArasya tasya bhavati tadyathA-vajramayA nemAH riSTastnamayAni pratiSThAnAni vaiDUryaratnamayAH stambhAH jAtarUpopacitapravarapaJcavarNamaNiratnakuTTimatalam haMsagarbhamaya elukaH (dehI) gomedaratnamaya indrakIlaH, lohitAkSaratnamayyau dvAraceTayau (dvArazAkhe) jyotIrasamaya muttaraGgam (dvArasyoparivyatiryam vyavasthitaM kASTham) vaiyaratnamayAH kapATAH, vajramayAH sandhayaH, lohitAkSamayyaH sUcayaH (phalakadvaya sambandhavidhaTanAbhAva hetupAdukAsthAnIyAH) nAnAmaNimayAH samudgakAH (sUtikAgRhANi) vajramayA agalA prAsAdAH vajramayI AvartanapIThikA (yatrendrakIlo vartate) aGkaratnamayamuttarapArzvam, nirantarita dhanakapATam tasya dvArasyobhayoH pArzvayobhittigatA bhittigulikA, (pIThakasaMsthAnIyAH) SaTtriMzAtpramANA bhavanti gomAnasyaH zayyAH SaT paJcAzat trikapramANAH, nAnAmaNiratna vyAlarUpakalIlAsthitazAlabhaJjikAH vajraratnamayaH kUTo mANabhAgaH rajatamayaH utsedhaH (zikharam) sarvAtmanA tapanIya maya ullokaH uparibhAgaH nAnAmaNiratnajAlapaMjaramaNivaMzaka lohitAkSa prativaMzaka rajatabhUmAni aGkaratnamayAH pakSA pakSavAhAH jyotIrasamayA vaMzAH vaMzakavelukAzca, rajatamayI paTTikA, jAtarUpamathyo'vadhAnyaH, vajramayI upari puJchanI, sarvazveta rajatamayA''cchAdanam, aGkamaya kanakakUTatapanIyAstUpikAkam zvetam zaMkhatalavimalanirmaladadhidhanagokSIramAlAdAravannao' yahAM vanamAlA aura dvAroM kA isa prakAra se varNana karanA cAhiye-IhAmRgaRSabha-turaga-nara-makara -vihaga-vyAla-kinnara -ruru-sarabha-camara-kuJjara-vanalatA padmalatA bhakticitram, stambhodgata vajravedikAparigatAbhirAmam , vidyAdharayamalayugalayantrayuktamiva acisahasramAlinam, rUpakasahasrakalitam, dIpyamAnam dedIpyamAnam cakSu locnleshm, zubhasparzam , sazrIkarUpam "ina padoM kA artha abhI abhI likhA jA cukA hai| tathA-'vajramayA nemA' pATha se lekara pratirUpam pATha ramaNIya vanamAlAo ane dvAranuM nIce ApavAmAM Avela pada pramANe varNana 42vu naye 'IhAmRgavRSabha turaganaramakara vihagavyAlakinnararurUsarabhacamarakujaravanalatApadmalatAbhakticitram stambhodgatavajravedikA parigatAbhirAmam vidyAdharayamalayugalayantrayuktamiva arcisahasramAlinam rUpakasahasrakalitam dIpyamAnam dedIpyamAnam cakSurlocanalezyam zubhasparzam sazrIkarUpam ) 2 // phne| matha mAna samAmA bhAvI gayesa cha. tathA 'vajramayA nemA' se pAthI bane 'pratirUpam' se pA4 sudhIna jIvAbhigamasUtra
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam kenarajatanikaraprakAzaM tilakaratnArdhacandracitram nAnAmaNidAmAlaMkRtam antarbahizca zlakSNam tapanIyavAlukAprastaTam zubhasparzam sazrIkarUpam prAsAdIyam darzanIyam abhirUpam pratirUpam ityAdi mAlyadAmaparyantaM varNanIyam // ___'tesi NaM dArANaM purao muhamaMDavA pannattA' teSAM khalu dvArANAM purato'grabhAge mukhamaNDapAH viziSTabhAvakalitAH prajJaptAH, 'teNaM muhamaMDavA' te khalu mukhamaNDapAH, 'addha terasa joyaNAI' AyAmeNaM-'arddhatrayodazayojanAni sArdhadvAdazAni yojanAnItyarthaH AyAmena-dairyeNaM 'joyaNAI sakkosAI vikkhaMbheNaSayojanAni sakrozAni-krozAdhikAnItyarthaH viSkambheNa pRthutvena, 'sAiregAI do joyaNAI uDU uccatteNaM' sAtireke dve yojane Urdhvamuccaistvena, 'muhamaMDavANegakhaMbhasayasaMniviTThA' te mukhamaNDapA aneka stambhazatasanniviSTAH 'jAva ulloyA bhUmibhAga vaNNAo' yAvadullokA bhUmibhAgavarNakaH ullokasya bhUmibhAgAdInAM ca varNanaM yathA pUrvaprakaraNe kRtaM tathaivAtrApi kartavyam // "tesi NaM muhamaMDavANaM uvari-teSAM khalu mukhamaNDapAnAmuparitanabhAge, 'patteyaM patteya' pratyekaM pratyekam, taka ke pATha kA artha bhI anya pratiyoM se jAnA jA sakatA hai vahAM vyAkhyA ina saba padoM kI kara dI gaI hai| 'tesi NaM dArANaM purao muhamaMDavA pannattA' ina daravAjoM ke sAmane mukhamaMNDapa-viziSTa bhAvayukta sthAnavizeSa haiN| 'teNaM muhamaMDavA' ye saba mukhamaMDapa addhaterasajoyaNAI' 12 // yojana ke 'AyAmeNaM' lambAIvAle haiN| 'cha joyaNAI' sakosAiM vikkhaMbheNaM' aura eka koza adhika 6 yojana kI cauDAivAle haiN| 'sAiregAiM do joyaNAI uDUM uccatteNaM' kucha adhika do yojana kI inakI UMcAI hai 'muhamaMDavA aNegakhaMbhasayasaMniviThThA' ye saba mukhamaMDapa saiMkar3oM khaMbho se yukta hai| 'jAva ulloyA bhUmibhAgavaNNao' yahAM ulloka pAThane saMgraha thayela che. tene artha paNa pahelA AvI gayela che. te tyAMthI samajI sevo. 'tesiNaM dArANaM purao muhamaMDavA paNNattA' se 42vAta sonI sobhe bhupa bha75 vizeSa prA2nA mApa yuta sthAna vizeSa che. 'te NaM muhamaMDavA' se padhArA bhu5 bhaMDapo 'addhaterasa joyaNAI' 12 // sA bhAra yogananI 'AyAmeNaM' mA 1 // cha. 'cha joyaNAI sakkosAI vikkha bheNaM' mane se sathI padhAre cha yonanI paDe cha. 'sAiregAI do joyaNAI uDDha uccatteNaM' 44 padhAre the yonI tanI yA cha. 'muhamaMDavA aNegakhabhasayasaMnividvA' me ayA bhumamayo se 4 stanAthI yuTata cha. 'jAva ulloyA bhUmibhAgavaNNao' ahIMyAM ulleka ane bhUmibhAga vigerenuM varNana jema pahelAnA prakaraNamAM jI0 25 jIvAbhigamasUtra
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ 194 jIvAbhigamasUtre 'aTTha maMgalA pannattA' aSTAvaSTau maGgalakAni prajJaptAni, tadyathA-svastikazrIvatsanandikAvarta-varddhamAna-bhadrAsanakala zamatsya-darpaNAkhyAni / 'tesi NaM muhamaMDavANaM purao' teSAM khalu mukhamaNDa pAnAM purastAt, patteyaM patteyaM' pratyekaikasmin, 'pecchAgharamaMDavA pannattA' prekSAgRhamaNDapAH nirmitAH, 'te NaM pecchAgharamaMDavA' te khalu prekSAgRhamaNDapAH, 'addha terasa joyaNAI AyAmeNaM 'arddhatrayodazayojanAni daiyeNa, 'do do joyaNAI uDDa uccatteNaM' dve dve yojane Urdhvamuccatvena, 'jAva maNiphAso' yAvanmaNisparzaH prekSAgRhamaNDapAnAM bhUmibhAgavarNanaM maNisparzavarNanaparyantaM vaktavyamiti / 'tesi NaM bahumajjhadesabhAe' teSAM khalu bahusamaramaNIyAnAM evaM bhUmibhAga AdikoM kA varNana jaisA pUrva prakaraNa meM kiyA jA cukA hai vaisA hI karanA cAhiye 'tesiNaM muhamaMDavANaM uvari' ina mukhamaMDapoM ke Upara ke bhAga meM arthAt patteyaM patteyaM pratyeka pratyeka mukhamaMDapa ke uparitabhAga meM 'aTTamaMgalA pannattA' ATha ATha maMgala dravya kahe gaye haiN| ve maMgaladravya isa prakAra se haiM 1, svastika2, zrIvatsa 3, nandikAvarta4, varddhamAnakara, bhadrAsana6, kalaza7, matsya8, aura darpaNa 'tesiNaM muhamaMDavANaM purao' ina mukhamaMDapoM ke Age 'patteyaM patteyaM' arthAt pratyeka mukhamaNDapa ke Age 'pecchAgharamaMDavA pannattA' prekSA gRha maNDapa bane hue haiM-raMgazAlAeM banI hui hai 'teNaM pecchAdharamaMDavA' ye pratyeka prekSAgRhamaMDapa 'addhaterasajoyaNAI AyAmeNaM' 12 // yojana ke lambe haiM 'do do joyaNAI uDUM uccatteNaM' tathA do do yojana kI inakI pratyeka kI UMcAI haiM 'jAva maNiphAso' yahAM prekSAgRhoM ke bhUmibhAga kA varNana maNiyoM ke sparza ke varNana taka jaisA pahile kiyA karavAmAM Avela che, e ja rIte karavuM joIe. 'tesiNaM muhamaDavANaM uvari' se bhubha bha ponI 52namAmA arthAt 'patteya patteya" 123 424 bhu5 bhNpn| 52mAmA 'achu magalagA paNNattA' ATha ATha maMgala dravya kahelA che, te maMgala dravyanA nAme A pramANe che. svasti: 1, zrIvatsa 2, navita 3, paddhamAna4 4, madrAsana 5, 4101, matsya 7, bhane 655 8, 'tesi NaM muhamaMDavANaM purao' ko bhubhamaponI 2011 'pattaya patteya' arthAt 424 bhupamapAnI mA 'pecchAgharamaDavA pannattA' prekSAgaDa bhayo maneA che. arthAt 2 // // manera cha. 'teNaM pecchAgharamaDavA' ye 624 prekSA bho 'addhaterasa joyaNAI AyAmeNaM' 71 // 2 yoganAnI mAvA che. 'do do joyaNAI uDDa uccatteNaM' te 124nI yA samayAnanI cha. 'jAva maNiphAso' 2maDIyA prekSAgRhAnA bhUmimAnupANuna bhaNiyonA 25shn| vana sudhA 2vI rIta paDadA 42vAmAM mAvesa cha. se pramANe 4 sayu 'tesiNaM jIvAbhigamasUtra
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam bhUmibhAgAnAM bahumadhyadeza bhAge, 'patteyaM patteyaM vairAmayA akkhADagA pannattA' pratyeka pratyekaM vajraratnamayA akSavATakAH dyUtakrIDAsthAnavizeSAH caturasrAkA prajJaptAH, // 'tesi NaM vairAmayANaM akkhADagANaM' teSAM khalu vajramayANAmakSavATakAnAm, 'bahumajjhadesabhAe' bahumadhyadezabhAge, 'pattayaM patteyaM maNipIThiyA panattA' pratyekaM pratyekaM maNipIThikAH prajJaptAH, 'tAo NaM maNipeDhiyAo' tAH khalu maNipIThikAH, 'joyaNamegaM AyAmavikkhaMbheNaM' AyAmaviSkambhAbhyAmekayojana pramANA bhavanti / 'addha joyaNaM bAhalleNaM' pRthutvenAIyojanam, 'savvamaNimaio' sarvAtmanA maNimayyaH, 'acchA jAva paDirUvAo' acchA AkAzavat ilakSNAH-laNhA-ghRSTA-mRSTA-nIrajaskAH nirmalA niSpaGkAH niSkaNTakacchAyAH samarIcikAH-sodyotA:-saptabhAH prAsAdIyA darzanIyAH abhirUpAH-pratirUpAH 'tAsi NaM maNipeDhiyANaM uppi' tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari, 'patteyaM patteyaM' jA cukA hai vaisA karanA cAhiye / 'tesi NaM bahumajjhadesabhAe' ina bahusamaramaNIya bhUmibhAgavAle prekSAgRhoM ke bIca meM 'pateyaM patteyaM pratyeka meM 'vairAmayA akkhADagA pannattA' vajraratna ke akhADe haiM 'tesiNaM vairAmayANaM akkhADagANaM' ina vajraratnamaya akhADoM ke 'bahumajjhadesabhAe' bahumadhyadezabhAga meM 'patteyaM patteyaM maNipIThikA pannattA' alaga2 maNipIThikAeM haiN| 'tAoNaM maNipeDhiyAo joyaNamegaM AyAmavikhaMbheNaM' ye maNipIThikAeM eka yojana kI lambI cauDI hai| 'addhajoyaNaM bAhalleNaM' tathA-Adhe yojana kI moTI hai| 'savvamaNimaio' ye saba maNi pIThikAeM sarvAtmanA maNimaya hai| 'acchAo jAva paDirUvAo' evaM accha-AkAza tathA sphaTika maNi ke jaisI nirmala hai yAvat pratirUpa hai / yahAM yAvat zabda se 'laNhA, ghRSTA mRSTA nIrajaskA, nirmalA' Adi padoM kA grahaNa huA hai 'tAsi NaM maNipeDhiyANaM umpi' ina maNipIThibahumajjhadesabhAe' se pahusa 2maNIya bhUmimAyA prekSAhAnI payamA patteyaM patteya' hare 424mA 'vairAmayA akkhADagA paNNattA' 100 2tnn| 2mamA che. 'tesiNaM vairAmayANaM akkhADagANaM' se 1012tnamaya 255maagon| 'bahumajhadesabhAe' ma madhyadeza mAgamA 'patteyaM patteyaM maNipeDhiyA paNNattA' 2010 // 25 // mnnipaay| cha. 'tAo NaM maNipeDhiyAo joyaNamegaM AyAmavikkhaMbheNaM' se maNipAlAmA 4 yogananI paDavANI che. 'addhajoyaNaM bAhalleNaM' ardhA yojanA vistAravANI che. 'acchAo jAva paDirUvAo' tathA 2527-23 / 4 / 2 // mane Ti malinA 2ii nima cha. yAvat prati35 cha. miDIyA yAvat zapathI 'laNhA dhRSTA, mRSTA, nirajaskA, nirmalA' vigere 5honA sayaDa thye| cha. 'tAsiNaM maNi jIvAbhigamasUtra
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ 196 jIvAbhigamasUtre pratyekaM pratyekam 'sIhAsaNA paNNattA' siMhAsanAni saMsthitAni, 'sIhAsaNa 'vaNao jAva dAmA parivAro' teSAM siMhAsanAnAM varNanaM - dAmaparivAravarNanaM ca pUrvavadeva jJAtavyam // ' tesi NaM pecchAgharamaMDavANaM upi teSAM khalu prekSAgRhamaNDapAnAmupari - agrabhAge, 'aTTamaMgalagA jhayA chattAichattA' aSTAvaSTau maGgalakAni svastikAdIni darpaNAntAni kRSNanIlAdidhvajAH chatrAticchatrANi | 'tesi NaM pecchAgharamaMDavANaM purao' teSAM khalu prekSAgRhamaNDapAnAM purastAt 'tidisiM tao maNi per3hiyAo pannattAo' tridizi-pUrva dakSiNAdiSu - anyAstisro maNipIThikAH prajJaptAH // 'tAo NaM maNipeDhiyAo do joyaNAI AyAma vikkhabheNaM' tAH khalu maNipIThikA dve yojane AyAmaviSkambhAbhyAm dairghyavistArAbhyAm, 'joyaNaM vAhalleNaM' yojanamekaM bAhalyena, 'savvamaNimaIo' sarvAtmanA maNimayyaH 'acchAo jAna paDirUvAo' acchA H zlakSNAH ghRSTA mRSTA yAvatpratirUpAH / / 'tAsi NaM kaoM ke Upara 'patteyaM patteyaM' pRthak pRthak 'sIhAsaNA pannattA' siMhAsana kahe gaye haiM / ina siMhAsanoM kA tathA mAlAoM kA varNana yahAM para jaisA inakA varNana pahile kiyA jA cukA hai vaisAhI karanA cAhiye, 'tesi NaM pecchAghara maMDavANaM uppi' ina prekSAgRhamaMDapoM ke Upara agrabhAga meM 'aTThaTThamaMgalagA bhUyA chattAichattA' ATha ATha svastika Adi maMgala dravya tathA kRSNanIla Adi varNa kI dhvajAeM hai aura chatrAtichatra hai / 'tesiNaM pecchAghara maMDavANaM purao' una precchAgharamaMDapoM ke sAmane 'tidisi' tIna dizAoM meM 'maNipeDhiyAo pannattAo' anya aura maNipIThikAeM hai / 'tAo NaM maNipeDhiyAo do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' ve maNipIThikAeM do yojana kI lambI cauDI hai / 'joyaNaM bAhalleNaM' aura eka yojana kI moTI hai / 'savvamaNimaio' ye saba maNipIThikAeM sarvApeDhiyANaM uppiM' me bhaNipIDiamonI upara 'patteyaM patteyaM' pRtha5 pRtha5 'sIhAsaNA paNNattA' siMhAsanA usa che me siMhAsano bhane bhASAnu varguna paDesAM prema uravAmAM AvI gaye che te prabhArI sevu' le 'tesiNaM pecchAgharamaMDavANaM uppiM' se prekSAgraha bhaDayonI uparanA agrabhAgamA 'aTThaTTha maMgalagA bhUyA chattAichattA' svasti vigere mAI AI maMgala dravyoM tathA dRSNu, nIsa, vigere raMgonI dhannayo che mane chatrAti chatra che. 'tesiNaM pecchAgharamaMDavANaM purao' me prekSAgraha bhaDayonI sAme 'tidisi' trANe hizAsabhAM 'maNipeDhiyAo pannattAo' mIla maNi pIDiao che. 'tAo NaM maNipeDhiyAo do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' me maNi pIDiao meM yojananI sAMgA pahoNAra vANI che. 'joyaNaM bAhalleNaM mane ye yojananI vistAra vANI che. 'savva maNimaio' me adhIna bhari jIvAbhigamasUtra
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam 197 maNiper3hiyANaM uppi' tAsAM maNipIThikAnAM khalu upari, 'patteyaM patteya ceiyathUbhA pannattA' pratyekaM pratyekaM caityastUpAH prajJaptAH (iha caityapadaM jJAnabodhakam) citIsaM jJAne' iti smaraNAt, na tu-jinabimba bodhakamiti rahasyam // 'te NaM ceiyathUbhA' te khalu caityastUpAH, 'do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' dve yojane AyAmaviSkambhAbhyAm, 'sAiregAiM do joyaNAiM urdU uccatteNaM' sAtireke dve yojane Urdhva muccaistvena, 'seyA' zvetAH zvetatvamevopamayA darzayati-'saMkha kuMda' ityAdi / 'saMkhaMka kuMda-dagarayAmaya mahitapheNapuMjasaNNikAsA' zaGkhAGkakundodakarajo'mRtamathitaphenapuJjasannikAzAH, 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' sarvaratnamayA tmanA ratnamaya hai 'acchAo jAva paDirUvAo' aura accha-AkAzaevaM sphaTikamaNi ke jaisI nirmala evaM yAvat pratirUpa hai / yahAM yAvatpada me ilakSNA ghRSTA mRSTA Adi padoM kA saMgraha huA hai 'tAsi NaM maNipeDhiyANaM umpi' ina pratyeka maNipIThikAoM ke Upara 'patteyaM patteyaM' alaga alaga-ceiyathUbhA pannattA' caitya stUpa-staMbha hai, jinabimbakA nhiiN| 'te NaM ceiyathUbhA' ve cetyastUpa 'do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' lambAi coDAi meM do yojana ke haiM 'sAiregAiM do joyaNAI' uDUM uccatteNaM' aura UMcAI meM ye kucha adhika do yojana ke hai / 'seyA' tathA vilakula ye saba zvetavarNa ke hai 'saMkhakakuMdadagarayAmayamahitapheNapuMjasanikAsA' jaisA zaGkha sapheda hotA haiM, vaise hI ye saba sapheda hai jaise akaratna evaM kunda puSpa sapheda hotA hai| tathA udakapAnI -sapheda hotA hai / raja-amRta, mathita phena puJja sapheda hotA hai / vese hI ye sapheda hai ye unakI saphedI prakaTa karane ke liye dRSTAnta rUpa meM pIDA sarvAtmanA 2tnamaya che. 'acchAo jAva paDirUvAo' bhancha AkAza ane sphaTika maNina jevI nirmaLa che. yAvat pratirUpa che. ahiyAM yAvat 54thI 16 // dhRSTa bhRSTa vigere pahAnI saDa thye| cha. 'tAsiNaM maNipeDhiyAo uppiM' se 424 maNipI mAnI 52 patteyaM patteyaM' maga sasa 'ceiyathUbhA pannattA' caitystuup| sthaale| cha. na naDI 'tesi NaM ceiyathUbhA' 22 caitystuup| 'do joyaNAiM ayAmavikrakhaMbheNaM' meM yonanI mA pahA va cha. 'sAiregaM do joyaNAI uDhaM uccattaNaM' mane yAmA se 444 padhAre the yonanA cha. 'seyA' te adhA yetystuup| ma saha pani cha. 'saMkhakuMda dagarayAmayamahitaphenapuMjasannikAsA' 5 / sa36 jAya che tevAja e caityastUpa sapheda hoya che. eka ratna jevuM sapheda hoya che. kuMda puSpa tathA pANI, amRta, maMthana karavAmAM Avela phINane Dhagalo e badhA jevA jIvAbhigamasUtra
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre acchAH zlakSNAH-dhRSTA-mRSTA nirmalA niSpaGkA nIrajaskAH soyotA saprabhAH prAsAdIyAH darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH iti / 'tesiNaM ceiyathabhANaM uppi' teSAM khalu caityastUpAnAmuparitane, 'aTThamaMgalagA' aSTAvaSTau maGgalakAni svastikAdIni, // 'bahukiNhacAmarajjhayA-bahukRSNacAmaradhvajAH, 'pannattA' prajJaptAH, tathA 'chattAicchattA' chatrAticchatrANi prajJaptAni // 'tesiNaM ceiyathUbhANaM caudisiM'teSAM khalu caityastUpAnAM caturdizi pUrvadakSiNapazcimottararUpAsu, 'patteyaM patteya' pratyekaM pratyekam, 'cattAri maNipeDhiyAo pannattAo' catasro maNipIThikAH prajJaptAH kathitAH / 'tAo NaM maNipeDhiyAo' tAzcatasro'pi khalu maNipIThikAH, 'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' ekayojanapramANAH AyAmaviSkambhAbhyAM bhavanti, pada kahe gaye hai / 'savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' ye saba sarvAsmanA ratnamaya hai aura AkAza evaM sphaTikamaNi ke jaise nirmala hai yAvat pratirUpa hai yahAM yAvatpada se ilakSNA' Adi padoM kA grahaNa huA hai / 'tesiNaM ceiyathUbhANaM uppi aTThamaMgalagA' una caityastUpoM ke Age svastika Adi ATha ATha maMgala dravya hai| 'vahu kiNhacAmarabhUyA paNNattA' aneka kRSNavarNa ke cAmara haiM aura dhvajAeM hai / tathA 'chattA ichattA' chatrAtichatra haiN| 'tesiNaM ceiyathUbhANaM cauddisiM pattaya patteya' una cetyastUpoM kI cAroM dizAoM meM alaga alaga 'cattAri maNipeDhiyAo pannattAo' cAra maNipIThikAeM hai 'tAo NaM maNipeDhiyAo' vemaNipIThikAeM 'joyaNaM AyAmavikkhaM bheNaM' eka pojanakI lambI cauDI haiN| 'addhajoyaNaM' bAhalleNaM aura Adhe yojana kI ye moTI haiN| 'savvamaNimaio' tathA ye saba sarvAtmanA maNimaya hai 'tAsi NaM maNipeDhisa34 hAya cha savA 2 // stUpa sa36 DAya che. 'savva rayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' se thA thatyastUpa sazate ratnamaya che. mane 2mA tathA 25Ti4 maNinA jevA nirmaLa che. yAvat pratirUpa che. ahIMyAM yAspadathI zlaNa vigere pahAnI saDa yesa cha. 'tesiNaM ceiyathUbhANa uppiM aTu maMgalagA' se tyastUpAnI // 24 mA masa dravyo cha. 'bahu kiNhacAmarabhUyA paNNattA' mane4 4 2janI yaabhre| che. mane nA che. tathA 'chattAichattA' chAti-chatra cha. 'tesi NaM ceiyathUbhANaM caudisiM patteyaM patteyaM' thaitya stUpAnI thAre hizAma hI TI 'cattAri maNipeDhiyAo paNNattAo' yA2 maNipIDiyo DasI che. 'tAo NaM maNipeDhiyAo' se maNipI 'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' me4 yonI sA paDANA vANI cha. 'addha joyaNaM bAhalleNaM' mane ardhA yogananA vistAra pAjI cha. 'savvamaNimaio' jIvAbhigamasUtra
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam ___ 199 'addhajoyana bAhalleNaM sthUlatvena 'savva maNimaIo' sarvAtmanA maNimayyo bhavanti / 'tAsiNaM maNipeDhiyANaM uppi' tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari, 'patteyaM patteyaM cattAri jiNapaDimAo' pratyekaikasyAM catasro 2 jinapratimAH, 'jiNussehapamANamettAo' 'jinotsedhapramANamAtrAH, jinotsedhohi-utkarSata:-paJcadhanuzzatAni jaghanyataH saptahastAH, 'paliyaMkaNisaNNAo' paryaGkAsananiSaNNAH paryaGkAtsaneSUpaviSTA ityarthaH 'thUbhAbhimukhIo ciTThati' stUpAbhimukhAstiSThanti iti // 'taMjahA'-tadyathA-'usabhA vaddhamANA caMdANaNA vAriseNA' RSabhA barddhamAnAzcandrAnanA vaarissennaaH| 'tesiNaM ceiyathUbhANaM purao tidisi-teSAM khalu caityastUpAnAM purastAt tridikSu pUrva dakSiNottarAsu, 'patteyaM patteya' pratyekaikasyAm, 'maNipediyANaM upi una maNipIThikAoM ke Upara 'patteya patteya' pratyekamaNipIThikA ke Upara 'cattAri jinapaDimAo' cAra jina pratimAeM hai| yahAM jina zabda kAmadevoM kI paDimAvAcaka hai vizeSajijJAsuoM ko jJAtAdharmakathAGga sUtrakA anagAradharmA'mRtavarSiNI TIkA meM draupadIcarcA adhyayana solaha meM sejAna lenaa| 'jiNussehapamANamettAo' jinakA utsedha UtkRSTa se pAMca sau dhanuSakA hai aura jaghanya se sAta hAthakA hai 'paliyaMkaNisaNNAo' ye saba jina pratimAeM paryaGkAsana se baiThI huI hai| 'thUbhAbhimukhIo ciTThati' tathA ina sabakA mukha stRpa kI ora hai ina pratimAoM ke nAma isa prakAra se hai 'usabhA-vaddhamANA, caMdANaNA, vAriseNA' RSabha, varddhamAna, candrAnana, aura vAriseNa, 'tesiNaM ceDaya thUbhANaM purao tidisiM' ina caityastUpoM ke Age pUrva dakSiNa aura uttara tathA te mI bhAnapI. sarvAtmanA bhAbhaya che. 'tAsi NaM maNipeDhiyA NaM uppiM' se maNi pIAmAnI 52 'patteyaM patteyaM' hare 424 maNipAnI 752 'cattAri jinapaDimAo' yAra chana pratimA che. maDIyAM na zAma devanA arthamAM vaparAyela che. tethI kAmadeva pratimA che tema samajavuM vizeSajIjJAsuoe jJAtAdharma kathAga sUtranI anagAra dharmAmRta varSiNI TIkAmAM draupadI. yA madhyayana 16 soma na sama00 se. 'jiNusseha pamANamettAo' jene utsadha utkRSTathI pa00 pAMcase dhanuSane che. ane jaghanyathI sAta hAthane cha. 'paliyaMkaNisaNNAo' ye sadhI pratibhAmA 5 sAnamA me che. 'thUbhAbhimukhIo ciTThati' te 4thI pratimAsAnu bhuma stUpanI ta25 che. te pratimAsAnA nAmI 2 // pramANe che. 'usabhA vaddhamANA caMdANaNA vAriseNA' vRSama 1ddha bhAna yAnana mane pArisena 'tesiM Na ceiyathUbhANaM purao tidisiM' se caityastUponI AgaLa pUrva, dakSiNa ane uttara dizAmAM arthAt dareka dizAmAM jIvAbhigamasUtra
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ 200 jIvAbhigamasUtre yAo pannattAo' maNipIThikA AsanavizeSAH prajJaptAH / 'tAo NaM maNipediyAo' tAzca khalu maNipIThikAH 'do do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM-dve dve yojane dairghya vistArAbhyAm / 'joyaNaM vAhalleNaM' pRthutvena yojanamekaM bhavanti, 'savva maNimaio' sarvamaNimayyastA bhavanti maNipIThikAH, 'acchAo' acchAH svacchAH AkAzavat 'laNhAo' laNhAH, 'saNhAo' zlakSNAH, 'ghaTTAo' ghRSTAH gharzitAH, 'mahAo' 'mRSTAH marditAH, 'NippaMkAo' niSpaGkAH svabhAvataH svatomalarahitAH, 'NIrayAo' 'nIrajaskAH 'NimmalA' nirmalAH AgantukamalarahitAH saprabhAHsoyotAH prAsAdIyAH darzanIyAH abhirUpAHpratirUpAH etadeva darzayati'jAva paDirUvA' yAvatpratirUpA bhavanti tAstAmaNipIThikAH'tAsiNaM maNiper3iyANaM dizAoM meM se pratyeka dizA meM 'maNipeDhiyAo pannattAo' maNipIThikAeM AsanavizeSa hai| 'tAoNaM maNipeDhiyAo' ve maNipIThikAeM 'do do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' lamvAI-cauDAI meM do do yojana kI hai| 'joyaNaM bAhalleNaM' tathA moTAi meM eka yojana kI hai| 'savvamaNimaio' ye saba maNipIThikAeM sarvAtmanA maNimaya hai 'acchAo jAva paDirUvAo' evaM ye saba maNipIThikAeM AkAza evaM sphaTikamaNi ke samAna nIrmala yAvat pratirUpa hai| yahAM yAvatpada se 'lahAo sahAo ghaTAo maTThAo NippaMkAo' NIrayAo, NimmalAo' ityAdi abhirUpa taka ke padoM kA grahaNa huA hai isase yaha batalAyAgayA hai ki ye saba maNipIThikAeM cikanI hai 2 ghisI huI hai mRSTa hai svabhAvataH malarahita haiM nIrajaska hai-Agantuka mela se rahita hai| ata eva nirmala-bilakula sApha sutharI haiN| prabhA sahita haiN| udyota 'maNipeDhiyAo pannattAo' mA pIsa pathAt mAsana vizeSa cha. 'tAo maNipeDhiyAo' ye maNipI 'do do joyaNAI AyAma vikkha bheNaM' an4 paDAmA ma yonI che. 'joyaNaM bAhalleNaM' tathA vistAramA se yonI che. 'savyamaNimaIo' ko tamAma maNipIDiyo sAmanA bhalibhaya che. 'acchAo jAva paDirUvAo' ye tamAma maNi pii4|| 2 // 3 ane sphaTika maNi sarakhI nirmaLa yAvat pratirUpa che. ahiMyA yAva5dathI. 'laNhAo saNhAo ghaTAo maTAo NippaMkAo NIrayAo NimmalAo' tyAdi abhirUpa sudhInA padono saMgraha thayela che. enAthI e batAvavAmAM Avela che ke A badhIja maNipIThikA cIkaNI che. ghaselI che. mRkha che. svabhAvathIja mala vinAnI che. ane raja vinAnI che. arthAt AgaMtuka mela vinAnI che. tethI ja te ghaNIja nirmala ekadama sApha supha che. prabhAyutaka che. udyota jIvAbhigamasUtra
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam __ 201 umpi' tAsAM khalu maNipIThikAnAmagrabhAge, 'patteyaM patteya'-ceiyarukkhA pannattA' pratyekaM pratyekaM caityavRkSAH jJAnaprayojanA vRkSAH yamAsAdya jJAnaM vivardhate nirmala ca bhavati tathAbhUtAstevRkSAH prajJaptAH-khyAtiM gatA loke / 'teNaM ceiyarukkhA' te khalu caityavRkSAH 'aTTha joyaNAI uDUM uccatteNaM' aSTau yojanAni Urdhvamuccatvena, 'addhayojaNaM uvveheNaM' arddhayojanaM yAvadudvedhena digantarAle caturdikSu vistRtyA, 'do joyaNAI khaMghI' dve yojane skandhAH, 'addha joyaNaM vikkhaMbheNa' arddhayojanaM viSkambhavRttyA, 'cha joyaNAI viDimA' SaDyojanAni viDimA yAvadvahumadhyadezabhAge Urdhva vinirgatA zAkhA sA viDimA sA ca Sar3ayojanAni Urdhvamuccaistvena, 'bahumajjhadesabhAe aTTha aTTha joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' bahumadhyadezabhAge'STa yojanAni-AyAmaviSkambhAbhyAm dairghya vistArAbhyAM arddhayojanaM viSkambheNa, sahita hai prAsAdIya hai darzanIya haiM aura abhirUpa hai| 'tAsi NaM maNipeDhiyANaM uppi' una maNipIThikAoM ke agrabhAga meM 'pattayaM 2' aTTha joyaNAI uDUM uccatteNaM' ye caityavRkSa UMcAI meM ATha yojana ke kahe gaye hai| 'addhajoyaNaM unhe NaM' aura uddhedha kI apekSA ye Adhe yojana ke-do koza ke kahe gaye haiN| cAroM dizAoM meM jo isakA phailAva hai vaha yahAM udvedha zabda se prakaTa kiyA gayA hai 'do joyaNAI kaMdhe do yojana taka inake skandha vistRta hai / 'addhajoyaNaM vikkhaMbheNaM' Adhe yojanakA vaha skandha moTA hai 'cha joyaNAiMviDimA' cha yojana kI isakI zAkhAeM hai jo zAkhAeM vRkSa ke ThIka-bIca meM se nikalatI huI UMcI jAtI hai| unakA nAma viDimA hai| 'bahamajjhadesabhAe aTTajoyaNAI AyAmavikhaMbheNaM' bIca meM isa viDimA kI lambAI cauDAI ATha yuzta cha. zanIya cha bhane mani35 cha. 'tAsiNaM maNipeDhiyANaM upi' se maNipAThasAnI 52n| ma patteyaM patteya" 25 mA 'cehayAkkhA pannattA' caitya vRkSa che. 'teNaM ceiyarukkhA aTTa joyaNAI uDDhe uccatteNaM' se caitya vRkSa mA yogananI yA che. 'addha joyaNaM uvveheNaM' mane dvedhanI apekSAe e ardhA ejananA arthAt be kosanA kahela che. cAre dizAomAM je tanA sA che. tene maDiyA dveSa za54thI yAma mAvasa cha. 'do joyaNAI kaMdhe se yona panta tena 24-jIyonI vistAra che. 'addhajoyaNaM vikkhaMbheNaM' ardhA yonina te 24 ghanA vistA2 cha. 'cha joyaNAI viDimA' cha jananI tenI zAkhAo che. je zAkhAo vRkSanA bAbara vacamAMthI nIkaLIne ye taya che. te mAne vimA vAma mAve che. 'bahumajjhadesabhAe adra joyaNAI AyAmavikkha bheNaM' se pAnI ens pA 248 yogananI cha. jI0 26 jIvAbhigamasUtra
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 jIvAbhigamasUtre 'sAiregAI' aTTa joyaNAI savvaggeNaM paNNattAI' sarvAgreNa prajJaptAni sAtirekAyaSTau yojanAni te caityavRkSAH prajJaptAH, 'tesi NaM ceiyarukkhANaM teSAM khalu caityavRkSANAm, 'ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' ayametadrUpo vakSyamANasvarUpa varNAvAso vaNaikaH prajJaptaH prakAzitaH / 'taM jahA ' tadyathA 'vairAmayA mUlA' vajramayANi mUlAni vajrasaMjJakaratnamayAnyeva mUlAni, 'rayayamupaTTiyA viDimA ' rajatamupratiSThita viDimA: rajatamayIsupratiSThitA viDimA vahumadhyadezabhAge Urdhva vinirgatAH zAkhAste tathA supraSThitA viDimAH, tathA - 'riTThAmaya vipulakaMde veruliyaruilakhaMdhA' riSTamaya vipulakandAH, vaiDUrya ruciraskandhAH, tatra riSTamayaH riSTaratnamayaH kando yeSAnte riSTamayakandAH, tathA- - vaiDUryamayaH vaiDUryaratnamayo ruciro manojJaH skandho yeSAM te vaiDUryarUciraskandhAH, 'sujAtavara jAyarUva paDamagavisAlasAlA' sujAta--varajAtarUpaprathamaka vizAlazAkhAH, sujAtaM mUladravyazuddhaM varaM pradhAnaM yajjAtarUpaM tadAtmakA prathamA mUlabhUtA vizAlA zAkhA yeSAM te sujAtavarajAtarUpa - prathamaka vizAlazAkhAH, 'nAnAmaNirayaNayojana kI hai| tathA yaha viDimA Adhe yojana kI moTI hai / 'sAira - gAIM aTTha joyaNAI savvaggeNaM paNNattAI' ye saba caityavRkSa milakara kucha adhika AThayojana ke vistAravAle kahe gaye hai / 'tesiNaM ceiyarukkhANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' ina caityavRkSoM kA varNana isa prakAra se haiM jaise - ' vairAmayA mUlA' inakI jaDe -: - mUlabhAga-vajraratna kI haiM 'rayasupaTTiyA viDimA' cAMdI kI inakI viDimA zAkhAeM hai| 'riTThAmaya vipulakaMde veruliyaruilakhaMdhA' riSTa ratnamaya inake vipula kanda haiM / vaiDUryaratna ke inake rucira skandha hai 'sujAtavara jAyakhvapaDamagavisAlasAlI' tathA inakI jo mUla bhUta prathama zAkhAeM haiM ve zuddha zreSTha suvarNa kI hai / 'nAnAmaNirayaNavividhasAhasAhA' inakI aneka prakAra kI ora prazAkhAeM nAnA prakAra ke maNiyoM kI aura ratnoM kI ramane se viDiyA DANa ardhA yojanA vistAra vANI che. 'sAiregAI aTTha joyaNAI savvageNaM paNNattAI' me madhA caityavRkSA bhaNIne 45 vadhAre A yojanA vistAravANA uDelA che. 'tesiNaM' ceiyarukkhANaM' ayameyArUve vaNNA vAse paNNatte' me yaityavRkSAnu varNana yA pramANe che mare 'vairAmayA malA' teno bhUja lAga 1 ratnano che. 'rayayasupaTTiyA viDimA' tenI viDibhA zAmA yAMhInI che. 'riThThAmaya vipulakaMde veruliyaruilasaMdhA' riSTa ratnabhaya tenA viyusa 24 ho che. vaiDUrya ratnonA tenA 3thira che. 'sujAtavarajAyarUva paDamaga visAmATI tathA tenI je mUla rUpa pahelI zAkhAo che, te zuddha ane uttama mevA sonAnI che. 'nAnAmaNirayaNavivihasAhasAhA' tenI bhane prAranI ne jIvAbhigamasUtra
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam 203 vividha sAhapasAhA, veruliyapattA tavaNijapattavaMTA-' nAnAmaNiratnavividhazAkhaprazAkhAH, vaiDUryamayapatrAstapanIyapatravRntAH tatra-nAnAmaNiratnAtmikAH aneka prakArakamaNiratnarUpAH vividhAH zAkhAH prazAkhAzca yeSAM te nAnAmaNiratnavividhazAkhaprazAkhAH, vaiDUryANi-vaiDUryamayANi patrANi yeSAM te vaiDUryapatrAH, tathAtapIyAni-tapanIyamayAni suvarNAtmikAni patravRntAni yeSAM te tapanIyapatravRntAH tathA- 'jaMbUNayarattamauyasukumAlapavAlapallavasobhaMtavaraMkuraggasiharA'- jAmbUnadaraktamRdukasukumArapravAlapallavazobhamAnavarAGkurAyazikharAH tatra-jAmbUnadAH jAmbUnAmaka suvarNavizeSamayAH raktA-raktavarNA mRdavo manojJAH sukumArAH sukumAraspIH ye pravAlAH ISadunmIlitapatrabhAvAH pallavAH saMjAtaparipUrNaprathamapatrabhavAH zobhamAnA varAGkurAH zikharA yeSAM te tathA, tathA-'vicittamaNirayaNasurabhikusumaphalabharaNamiyasAlA' - vicitramaNiratnasurabhikusumaphalabharanamitazAkhAH tatra-vicitrANi ratnAni vicitramaNiratnamayAni yAni surabhINi kusumAni-phalAni ca teSAM bhareNa-bhAreNa namitAH pUrvamanamrA api natAH zAkhA yeSAM te tathA, 'sa cchAyA'-satI-zobhanA chAyA yeSAM te-sa cchAyAH, 'sappabhA'-saprabhAH prabhayA saha vartamAnAH, 'samarIciyA'-samarIcikAH, cAkacikyakiraNayuktAH 'sa ujjohai| inake patra vaiDUryaratnake haiM / aura patroM ke vRnta DaMThala-tape hue suvarNa ke haiN| 'jaMbUNayarattamauyasukumAlapavAlapallava sobhaMtavaraMkuraggasiharA' jAmbU nAmaka suvarNa vizeSamaya inake lAlavarNana ke mRdu manojJa pravAla aura pallava hai| aura ina se unake pAsa ke sundara aGkara suzobhita hai| 'vicittamaNirayaNasurabhi kusumaphalabharaNabhiyasAlA' inakI zAkhAeM vicitramaNiratnoM ke surabhita kusumoM aura phaloM ke bhAra se jhUkI huI hai| 'sacchAyA' inakI chAyA vaDI bhavya hai| 'sappabhA' prabhAsahita hai 'samaroIyA' kiraNoM se yukta hai 'saujjoiyA' udyotasahita prazAkhAo che te aneka prakAranA maNinI ane ratnanI che. tenA pAna vaiDUrya ratnanA che. ane pAnanA DIMTAe tapAvavAmAM Avela paramazuddha senAnA cha. 'jaMbUNayarattamauya sukumAlapavAlapallavasobhaMtavaraMkuraggasiharA' bhU nAmanA suvarNa vizeSanA lAlavarNavALA kamaLa ane manejha pravAla kUMpaLa ane patra pAnaDAo che. ane tenI pAsenA aMkure suMdara ane suzobhita jaNAya cha. 'vicitta maNirayaNasurabhikusumaphalabharaNamiyasAlA' tenI mAyA viyitra maNi ratnAnA sudhA po mane jAnA mAthI nabhekI che. 'sacchAyA' tenI chAya! ghaNI savya che. 'sappabhA' pramA yuta cha. 'samarIiyA' thI yuta cha. 'saujjoyA' dhota sahita cha. 'amayarasasamarasaphalA' tenA me jIvAbhigamasUtra
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 jIvAbhigamasUtre iyA' sodyotA: maNiratnAnAmudyotena saha varttante mRdubhAvAt, 'amayarasa samarasaphalA' - amRtarasasya samarasAni phalAni yeSAM te tathAbhUtAH, 'adhiyaM NAyaNamaNanibbu karA' - adhikaM nayanayormanasazca nivRtikarAH, 'pAsAiyA' - prAsAdIyAH 'darisaNijjA' darzanIyA: draSTuM yogyAH, 'abhiruvA' - abhirUpAH, ataeva - 'paDirUvA' pratirUpAH / ' te NaM ceiyarukkhA annehiM bahuhiM' - te khalu caityavRkSAH anyaiH svAtiriktarapi bahubhiH, 'tilayalavayachattovagasirI sasattavaNNadahivannaloddhadhavacaMdaNIvakuDakaryavapaNasatAlatamAla piyAla - piyegu - pArAvaya - rAyarukkha - naMdirukkhe hiM' - tilakalavaGga chatropaga zirISa saptaparNa dadhipUrNa lodhraghavacandananIpakuTaja - kadambapanasatAlatamAlapriyAla - priyaGgu pArAvata- rAjavRkSanandivRkSaiH - etannAmakapuSpavizeSaiH 'saccao samatA saMparikkhittA' sarvata caturdikSu samantAt sarvato bhAvena hai 'amayarasa samarasa phalA' inake phala samAnarasavAle haiM, aura unakA vaha rasa amRta ke rasa jaisA susvAdu hai / 'adhiyaM NayaNamaNaNivvuikara' ye saba bahuta hI adhika rUpa meM nayanoM aura manako zAntilAbha denevAle haiM / 'pAsAiyA' prasanna karanevAle haiM 'darzanIyAH' dekhane yogya hai / abhiruvA' abhirUpa aura pratirUpa hai / 'teNaM ceiyarukkhA annehiM bahuhiM' ve caityavRkSa anya aura bhI bahuta se 'tilaya lavaya chatovagasirIsa sattavaNNadahibanna, loddha-dhava, caMdaNa, nIva kuDayA kayavapaNasatAla tamAla piyAlu piyaMgu pArAvaya rAyarukkha naMdirukkhehiM' tilaka vRkSoM se lava vRkSoM se, chatropagavRkSoM se zirISavRkSoM se saptaparNavRkSoM se dadhiparNavRkSoM se lodhravRkSoM se candana vRkSoM se nIvavRkSoM se kuTajavRkSoM se kadambavRkSoM se panasavRkSoM se tAlavRkSoM se tamAlavRkSoM se priyAlavRkSoM se priyaMguvRkSoM se, parAvatavRkSoM se, rAjavRkSoM " sarakhA rasavALA che ane tenA e rasa amRta rasanA jevA svAdISTa che, 'adhiyaM NayaNamaNaNivvuikarA' se maghA netro bhane bhanane dhAna adhika pazu zAMtI bhADavAvANA che. 'pAsAiyA' prasanna 42vA vANA che. 'darzanIyAH' levA sAya che. 'abhiruvA paDivA' abhi35 bhane pratiya che. 'te NaM ceiyaskkhA annehi N bahuhi' the caityavRkSo mIla pazu ghANA mevA 'tilaya lavaya chattovaga sirIsasattavaNNadahivaNNalodbadhavacaMdaNanIvakuDayakayavapaNasatAlatamAlapiyAlupiyaMgupArAvaya rAyarukkhanaM dirukkhehi' tisa vRkSothI savaMga vRkSothI chatrIpaNa vRkSothI zirISa vRkSAthI saptaparNa vRkSAthI dadhipavRkSAthI lApravRkSeAthI ane caMdananA vRkSeAthI nIvavRkSAthI kuTaja vRkSAthI kadamba vRkSeAthI panasa vRkSeAthI tAla vRkSeAthI tamAla vRkSAthI priyAla vRkSAthI priyaMgu vRkSAthI pArAvata vRkSeAthI rAja vRkSAthI ane jIvAbhigamasUtra
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 61 sudharmAsabhAyAH varNanam 205 saMparikSiptAH [: vyAptAH ( adattaprAyo'vakAzAH ) ' te NaM tilayA jAva naMdirukkhA ' te khalu tilakalavaMgAdi nandivRkSAntA vRkSAH, 'mUlavaMto kaMdavaMto jAva surammA'mUlavantaH kandavantaH skandhavantaH zAkhA pravAlapatrapuSpaphalavantaH ataeva - suramyAH 'te NaM tilayA jAva naMdirukkhA' te khalu tilakA:yA vat - nandivRkSAH (atra yAvatpadena lavaMga chatropagazirISa saptaparNAdi rAjavRkSAntAnAM saMgrahaH kAryaH ) 'annehiM bahuhiM paumalayAhiM jAva sAmalayAhiM' anyAbhiH padmalatA bhirnAgalatA bhirazokalatAbhi campakalatAbhi cUtalatAbhi rvanalatAbhi rvAsantikalatAbhi rvimuktakalatAbhiH kundalatAbhiH zyAmalatAbhiH - ' savvato samaMtA saMparikkhittA' sarvataH sarvadikSu samantaH sakalapradezeSu yathA sthAnaM pariveSTitAH / 'tAo NaM paumalayAo jAva sAmalayAo' tAHkhalu padmalatA : azokalatAH campakalatAH cUtalatAH vanalatAH se aura nandivRkSoM se 'savvao samatA saMparikkhittA' cAroM ora se ghire hue hai / 'teNaM tilayA jAva naMdirukkhA' ye saba tilakavRkSa se lekara nandivRkSa taka jitane vRkSa hai saba 'mUlavaMto kaMdavato' prazasta mUlavAle aura prazasta kandavAle hai / 'yAvat surammA' yAvat suramya haiN| yahAM yAvatpAda se skandhavantaH' zAkhA prazAkhAvantaH pravAlavantaH patra puSpa phalavantaH ' ina padoM kA saMgraha huA hai / 'teNaM tilayA jAva naMdirukkhA' ye saba tilakavRkSa se lekara yAvat nandivRkSa taka ke jitane bhI vRkSa hai ve saba 'annehiM bahuhiM paumalayAhiM jAva sAmalayAhiM savvao samaMtA saMparikkhittA' anya aura aneka padmalatAo se yAvat zyAmalatAoM se cAroM ora se ghire hue haiN| yahAM yAvat zabda se nAgalatAoM kA azoka latAoM kA campakalatAoM kA, vimukta latAoM kA aura kundalatAoM kA grahaNa huA hai 'tAo NaM paumalayAo jAva sAmala zAkhA prazAkhAvantaH pravAlavantaH nahI vRkSothI 'savvao samaMtA saMparikkhittA' yAre mAnnudhI gherAyelA che. 'teNaM tilayA jAva naMdirukkhA' tisa vRkSathI bahane nadIvRkSa sudhInA se maghA vRkSA 'mUlavaMto kaMdavato' prazasta bhUgavANA bhane prazasta vANI hai yAvat 'surammA ' surabhya che. ahIMyAM yAvatpathI 'skandhavantaH patrapuSpaphalavantaH' yA pahono saMgraha thayesa che. ' teNaM tilayA jAva naMdirukkhA' tisa vRkSathI sardhane yAvat nahivRkSa sudhinA bheTalA vRkSa che, te gadhA 'annehi' bahuhiM malayAhiM jAva sAmalayAhiM savvao samatA saMparikkhittA' mI ane padmalatAothI yAvat zyAmalatAethI cAre bAjuthI gherAyelA che, ahIM yAvat zabdathI nAgalatAe azeAkalatAe caMpakalatAe vimukatalatAe ane kudalatA aNu thayesa che. 'tAo NaM paumalayAo jAva sAmalayAo' yA adhI padmasatAo, jIvAbhigamasUtra
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ 206 jIvAbhigamasUtre vAsantikalatAH atimuktalatAH kundalatAH zyAmalatA : - 'bhANiyavvaM kusumiyAo jAva paDiruvAo' nityaM kusumitAH phalitAH pallavitAH stavakitAH gulmitAH nityaMyugalitAH phalabhAranatAH suvibhakta viziSTa maJjarI avataMsakadhAriNyaH sarvaratnamayAH zlakSNAH laNhA : ghRSTA mRSTA nIrajaskA nirmalAniSpaGkA niSkaNTakacchAyAH saprabhAH samarIcikAH sodyotAH prAsAdikA darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH 'tesi NaM ceiyarukkhANaM upi' - teSAM khalu caityavRkSANAmupari - UrdhvabhAge, 'vahave aTTamaMgalagAjhayA chattAichattA' bahUnyaSTau maGgalakAni svastika zrIvatsa - varddhamAna nandikAvartta bhadrAsana kalazamatsyadarpaNAkhyAni kRSNanIlalohitahAridrazuklacAmaradhvajAH chatrAticchatrANi, / ' tesi NaM ceiyarukkhANaM purao tidisi' teSAM khalu caityavRkSANAM puratastridizi pUrvadakSiNottarAsu ' 'tao maNi yAo' ye saba padmalatAeM azokalatAeM. campakalatAeM cUya- AmralatAeM, vanalatAeM, vAsantikalatAeM, atimuktakalatAeM, kundalatAeM evaM zyAmalatAeM, 'bhANiyavvaM kusumiyAo jAva paDiruvAo' kusumita hai / aura yAvat pratirUpaka hai / yahAM yAvatpada se 'phalitAH, pallavitAH, gulmitAH, nityaM yugalitAH, phalabhAranatAH, suvibhakta viziSTa maJjarI avataMsakadhAriNyaH, sarvaratnamayAH, zlakSNAH, lavhAH ghRSTAH, nIrajaskA: nirmalAH, niSpaMkAH, niSkaMTaka cchAyAH, saprabhAH, samarIcikAH, sodyotAH, prAsAdikAH darzanIyAH abhirUpA:' ina samasta padoM kA grahaNa huA hai / 'tesiNaM ceiyarukkhANaM uppi' ina caityavRkSoM ke urdhvabhAga meM 'bahave aTTamaMgalagA bhUyA chatAichattA' aneka svastika, zrIvatsa, vardhamAna, nandikAvarta bhadrAsana, kalaza matsya, darpaNa ye aSTamaMgala dravya hai / tathA kRSNanIla lohita hAridra zukla varNa kI camarAkAra vAlI dhvajAeM azo'satAo, thauMya9satAo, AmrasatAo bhane shyaamstaao| 'bhaNiyavvaM kusu miyAo jAva paDirUvAo' sumita che, yAvat prati3ya che. ahIMyAM yAvatyadRthI 'phalitAH pallavitAH gulmitAH nityaM yugalitAH phalabhAranatAH suvibhakta viziSTamaJjarI avataMsakadhAriNyaH, sarvaratnamayAH zlakSNAH lavhAH ghRSTAH mRSTaH: nIrajaskA: nirmalAH niSpaMkAH niSkaMTakacchAyAH saprabhAH samarIcikAH sodyotAH prAsAdikAH darzanIyA abhirUpAH' mA dhAna ho zraNu urAyA che. tesiMNaM ceiyarukkhANaM uppiM me yaityavRkSAnA uparanA lAgabhAM 'bahuve aTTamaMgalagA bhUyA chattAichatA' bhane svasti, zrIvatsa na MdikAva vaddhamAna, bhadrAsana, kaLaza, matsya daNu e ATha maMgala dravya che. tathA sRRSNu, nIsa, bAsa, pIjA, saharaMganI yamarAjaravANI dhanno che. ane chatrAtichatra che. 'tesiNe ceiyarukkhANaM purao tidisi' me bhaityavRkSonI bhAgaNa trazu jIvAbhigamasUtra
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam peDhiyAo pannattAo'-trisaMkhyakA maNipIThikAH kathitAH / 'tAo NaM maNipeDhiyAo' tAH khalu maNipIThikAH, 'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' ekaM yojanamAyAmaviSkambhAbhyAm, 'addha joyaNAI bAhalleNaM' arddhayojana mAtraM pRthatvena, 'savyamaNimaIo'-sarvAtmanA maNimayyaH, 'AcchA jAva paDirUvAo' acchA AkAzasphaTivat zlakSNAH laNhAH ghRSTA mRSTA nIrajaskAH nirmalA niSpaGkA niSkaNTakacchAyAH saprabhAH soyotAH samarIcikAH prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH // 'tesi NaM maNipeDhiyANaM uppi'-tAsAM khalu maNipIThikAnAmupari, patteyaM patteyaM mAhiMdajhayA' pratyekaM pratyekaM mAhendradhvajAH, aTThamAI joyaNAI uDU uccatteNaM'-arddhASTamAni sArddha saptayojanAni-Urdhvamuccaistvena 'addhakosaM uvve heNa ardhakrozaM catu:sahasrapramANamudvedhenA'dhobhAge, 'addhakosaM vikkhaMhai aura chatrAtichatra hai / 'tesi NaM ceiyarukkhANaM purao tidisi' ina caityavRkSoM ke Age tIna dizAoM meM-pUrvadizA, dakSiNadizA aura uttara dizA meM-'tao maNipeDhiyAo paNNattAo' tIna maNipIThikAeM hai| 'tAo NaM maNipeDhiyAo joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' ye maNipIThikAeM lamvAI cauDAi meM eka yojana kI hai| 'addhajoyaNaM cAhalleNaM' tathA Adhe yojana kI inakI moTAI hai| 'savvamaNimaIo' ye saba maNi. pIThikAeM sarvAtmanA maNiyoM kI banI huI hai| 'acchA jAva paDirUvAo' ye saba maNipIThikAeM AkAza aura sphaTikamaNi ke jaisI nirmala haiM aura yAvat pratirUpa hai yahAM yAvatpada se 'zlakSNA laNhA' Adi padoM kA grahaNa huA hai 'tesiNaM maNipeDhiyANaM uppi' ina maNipIThikAoM ke upara 'patteyaM patteya' alaga alaga 'mahiMdajhayA' mAhendradhvajAe hai / 'addhaTThamAiM joyaNAI uDUM uccatteNaM' sADhe sAta yojanakI ye UMcI hizAyAmA 'tavo maNipeDhiyAo paNNattAo' trae maNipAsa cha. 'tAoNaM maNipeDhiyAo joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' se maNipI 3 pa me yogananI che. 'addhajoyaNaM bAhalleNaM' tathA ardhA yonI tanA vistAra cha. 'savvamaNimaiyo' se dhI bhaepI sarvazate maNiyonI aneTasa cha. 'acchA jAva paDirUvAo' 2 // madhI maNipI8127 maa2|| bhane 2584 bhaninAvI nimacha. ane yAvatprati35 cha. DiyAM yAt54thI 'lakSNA laNhA' vigaire pahonA soDa yeta cha. 'tesiNaM maNipeDhiyANaM uppi' te bhayAyinI 752 patteyaM patteyaM' 26L PARL 'mAhiMdajjhayA' bhADandra bnn| che. 'addhaTumAiM joyaNAI uDU uccatteNaM' se sADesAta yonanI yApAjI cha. 'addhakosaM udhveheNaM' ardhA asn| tena dvedha 15 cha. 2mane 'addhakosaM vikkhaMbheNaM' mI jIvAbhigamasUtra
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ 208 jIvAbhigamasUtre bheNaM'-ardhakrozaM dhanuHsahasrapramANaM viSkambheNa, 'vairAmaya vaTThalaTThasaMThiyamusiliTThaparighaTTamahasupaiTThiyA' vajramaya vRttalaSTa saMsthita muzliSTa parighRSTa mRSTa supatiSThitAH // atra vajramayAH-vajraratnamayAH tathA-vRttaM vartulam, laSTaM-manojJam, saMsthitaM saMsthAnaM yeSAM te vRttalaSTasaMsthitAH tathA-zliSTAH yathA bhavanti parighRSTAH dravaghRSTAH zliSTapariSTAH mRSTAH supratiSThitAH manAgapyacalanAt / 'aNegavarapaMcavaNNakuDabhIsahassaparimaMDiyAbhirAmA-' ane kaivaraiH pradhAnaiH paJcavarNaiH kRSNAdibhiH kuDabhIsahasraiH laghupatAkAsahasraiH parimaNDitA santo'bhirAmA:manojJAH, 'vAuchuyA vijaya vejayaMtI paDAgA'-vAtodbhUta vijaya vaijayantIpatAkAH tatra-vAtoddhRtAH vAyunA'navarataM prakampitAH, vijayo'bhyudayaH tat saMsUcikA vaijayantI nAmnyo yAH patAkA, athavA-vijayA iti vaijayantInAM pArzvakarNikAH ucyante tatpradhAnA vaijayantyo vijayavaijayantyaH patAkA hai / 'addhakosaM ubveheNaM' Adhekoza kA ina kA udvedha gaharAI hai aura 'addhakosaM vikkhaMbheNaM' Adhe hI koza kI inakI cauDAI hai / 'vai. rAmaya vaTThalaTTha saMThiyasusiliTTha parighaTTamaTTasaMpaiTTiyA' ye mAhendradhvajAeM vajraratna kI hai aura inakA saMsthAna gola hai| manojJa hai, ye saba aisI pratIta hotI hai ki mAnoM acchI taraha se ghisI gaI hai tathA pramArjita kI gaI hai / aura apane sthAna se thoDI sI bhI nahIM calane ke kAraNa ye supratiSThita haiN| 'aNegavarapaMcavaNNakuDabhIsahassaparimaMDiyAbhirAmA' tathA ye saba mAhendradhvajAeM anya aneka zreSTha pAMcavarNoM vAlI choTI choTI hajAroM laghupatAkAoM se parimaMDita haiN| ataH dekhane meM baDI sundara jacatI haiN| 'vAuddhRyA vijayavejayaMtIpaDAgA' vijaya vaijayantI nAmakI aura bhI dhvajAeM haiM / jo nirantara vAyu se uDatI rahatI hai| vaijayantI nAmakI dhvajAeM-patAkAeM vijaya kI arthAt abhyudaya kI sUcikA hai| isaliye inheM vijaya vaijayantI sanI tenI pA che. 'vairAmaya vaTTalaTTasaMThiya susiliTTha parighaTTamaTTha sNpidi' e mahendra dhajAo vAratnanI che. ane tenuM saMsthAna goLa che. manojJa che. e badhI evI jaNAya che ke jANe sArI rIte ghasavAmAM Avela che. tathA pramAjIta karavAmAM Avela che. ane pitAnA sthAnathI DIpaNa na cAlavAthI te supratiDita che. 'aNegavarapaMcavaNNa kuDamI sahassa parimaMDiyAbhirAmA' tathA ye badhI mahendra dhajAo bIjI aneka zreSTha pAMcavaNa vALI nAnI nAnI hajAro laghupatAkAothI parimaMDita che. tethI jovAmAM ghaNI ja suMdara jaNAya che. 'vAuddhyA vijaya vejayaMtI paDAgA' vinya vaiyantI nAmanI mI cannamA che, je haMmezAM vAyuthI uDatI rahe che. vijayantI nAmanI dhajAo, patAkAo jIvAbhigamasUtra
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 61 sudharmAsabhAyAH varNanam 'chattAichatta kaliyA' - chatrAticchatrakalitAH chatrAticchatrANi uparyuparisthitAniAtapatrANi taiH kalita', 'tuMgA' - tuGgA uccAH, uccaistvena caturyojana pramANatvAt / ataeva - 'gagaNatalamabhilaMghamANasiharA' gaganatalamabhilaMghyamAna zikharAH gaganatalamAkAzapradezo'bhilaMdhyamAnaM zikharaM yeSAM te tathA 'pAsAIyA jAva paDirUvA' - prAsAdIyAH darzanIyA abhirUpAH, 'tesiNaM mAhiMdajjhayANaM upi' - teSAM khalu mAhendradhvajAnAmupari, 'aTTamaMgalagA jhayA chattAichattA' - aSTAvaSTau maMgalakAni svastikAdIni kRSNanIlAdidhvajAH chatrAticchatrANi / 'tesiNaM mahiMda - jjhAyANaM purao' - teSAM khalu mAhendradhvajAnAM purastAt, 'tidisiM tabha naMdAo pukkhariNIo pannattA' - tridizi pUrvadakSiNottarAsu tisro nandA nandAbhidhAnAH kahA gayA hai / athavA vaijayantI patAkAoM ke pAsa kI jo karNikAeM hai / unakA nAma vijaya hai isa vijaya pradhAnatAvAlI jo patAkAeM hai ve vijaya vaijayantI hai / ye vijaya vaijayantI patAkAeM 'chattAichattakaliyA' apane Upara Upara sthita chatroM se- AtapatroM se yukta haiM / ye saba vijaya vaijayantI patAkAeM 'tuGgA' bahuta UMcI hai| kyoMki inakI UMcAI kA pramANa cAra yojana kA haiM ataeva ye aisI pratIta hotI hai ki 'gagaNatalamamilaMghamANasiharA' mAnoM inake zikhara - agrabhAgaAkAzatalako hI ullaMghana karane ke liye kaTibaddha ho rahe haiM / 'pAsAiyA jAva paDivA' ye prAsAdIya hai - citta meM prasannatA bhara detI hai aura yAvat pratirUpa hai / 'tesiNaM mAhiMdajhayANaM uppi' ina pUrvoktamAhendradhvajAoM ke Upara 'aTThaTTha maMgalagA jhayA chattAichattA' ATha ATha svastikAdi maMgala dravya hai dhvajAeM haiM aura chatra ke Upara chatra bhI hai 209 vijayane arthAt abhyudayane sUcavanArI che. tethI tene vijaya vejayantI kahe che. athavA vaijayantI patAkAonI pAMsenI je karNikAo che. tenu nAma vijaya che, me vinaya pradhAnavANI ne patAAoo che. te vinnya vaizyati che. 'chattAi chattakaliyA' potAnI upara upara rahelA chothI yukta che se jadhI vitrya vaijayantI patAkAe 'tuir' ghaNIja uMcI che kemake-tenI uMcAinuM pramANa cAra yogananu che. tethI se mevI bhagAya che - 'gagaNatalamabhilaMghamANasiharA' bho bhenA shim| bhADAzatasanena bhojagavA mATe taiyAra thaha rahe che. 'pAsAiyA jAva paDivA' se prasAhIya che, vittamAM prasannatA bharI che bhane yAvatpratizya che. 'tesi NaM mAhiMdajjhayANaM upiM bhI pUrvosta mAhendra dhannayonI (52 aThThaThThamaMgalagA jhayA chattAichattA' mA mA svati vigere maMgala dravyo che dhanayo che, mane chatranI upara chatra che. 'tesiNaM mahiMdajjhayANaM purao tidisi tao jI0 27 jIvAbhigamasUtra
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ 210 jIvAbhigamasUtre puSkariNyaH prajJaptA vizutAH, 'tAo pukkhariNIo' tAH khalu puSkariNyaH, 'addhaterasa joyaNAI AyAmeNaM'- sArddha dvAdaza yojanAni dairyeNa 'sakkosAi cha joyaNAI vikkhaMbheNaM' SaDyojanAni krozaikenAdhikAni viSkambheNa vistAreNa 'dasa joyaNAI uvveheNaM'-daza yojanAnyudvedhena, 'acchAo sahAo pukkhariNI vaNNayo' acchAH zlakSNAH yAvat puSkariNI varNakaH kartavyaH tAH khalu puSkariNya: 'pattaya patteyaM-pratyekaikam, 'paumavaraveiyA parikkhittAo' padmavaravedikayA pariveSTitAstAstAH, 'patteyaM patteyaM vaNasaMDaparikkhittAo'-pratyekaM pratyekaM vanaSaNDAH parikSiptAH, 'vaNNao jAva paDirUvAo'-atra padmavaravedikAvarNanaM vanaSaNDa'tesiNaM mahiMdajhaNANaM purao tidisi tao naMdAo pukkhariNIo paNNattA' ina mAhendradhvajAoM ke Age pUrvadizA dakSiNadizA aura uttaradizA ina tIna dizAoM meM nandA nAmakI tIna puSkariNiyAM haiN| ve puSkariNiyAM 'addhaterasajoyaNAI AyAmeNaM sakosAI cha joyaNAivikkhaMbheNaM' 12 // yojanakI lambI hai aura sabA cha yojana kI cauDI hai / 'dasa joyaNAI uvveheNaM' tathA inakI gaharAI 10 yojana kI hai 'acchAo sahAo pukkhariNI vaNNao' yahAM pUrva kI taraha ina puSkariNiyoM kA varNana 'ye AkAza aura sphaTika kI taraha nirmala hai ilakSNa-cikanI hai| ityAdi rUpa se kaha lenA cAhiye 'patteyaM patteyaM paumavaraveiyA parikkhittAo' ye pratyeka puSkariNiyAM padmavaravedikAoM se pariveSTita hai| 'patteyaM patteyaM vaNasaMDaparIkkhittAo' padmavaravedikAeM vanakhaNDoM se pariveSTita hai| 'vaNNao jAva paDirUvAo' yahAM ina padmavaravedikAoM kA aura vanakhaNDoM kA varNana naMdAo pukkhariNIo paNNattA' se mAhendra yAnI 21 pUrva dizA, dakSiNa dizA, ane uttara dizA e traNa dizAomAM naMdA nAmanI traNa puSkariNI che. se 2i0Iyo 'addhaterasajoyaNAI AyAmeNaM sakkosAiM chajoyaNAI vikkhaMbheNaM 12 // sADA bAra jananA vistAravALI che. ane savA cha jananI pahoLI che. 'dasa joyaNAI uvveheNaM' tathA tenI 15 10 6sa yonanI che. 'acchAo saNhAo pukkhariNI vaNNao' 2IyAM paDasAnI ma mA puNiyAnuna te AkAza ane sphaTika maNIyenA jevI nirmaLa che. glaNa cikaNI che. vigere 542thI 4za se 'patteyaM patteyaM paumavaraveiyA parikkhittAo' ye 424 pariNiyo 512 vediyothI pITAyesI che. 'patteyaM patteyaM vaNasaMDaparikkhittAo' se 124 Y4riNIyo 4143thI pI jAyasI che. 'vaNNao jAva paDirUvAo mahIyAM jIvAbhigamasUtra
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 61 sudharmAsabhAyAH varNanam 211 varNanazca karttavyaM yAvatpratirUpAH / 'tesi NaM pukkhariNINaM'-tAsAM khalu puSkariNInAm 'patteyaM patteyaM tidisi'-pratyekaM pratyekaM tridizi pUrvadakSiNottarAsu, 'tisovANapaDirUvagA vaNNao'-teSAM khalu trisopAnapratirUpakANAM varNana matra kartavyam, 'toraNA bhANiyavvA'toraNAni bhaNitavyAni tadvarNanamapi pUrvadeva, kiyatparyantaM toraNAdi varNanaM tatrAha-'jAva chattAichattA'-yAvat-chatrAticchatrANi aSTamaGgalakadhvajAdInAM saMgrahaH / 'sabhAeNaM muhammAe chamaNoguliya sAhassIo pannattAo'-sabhAyAM khalu sudharmAyAM SaT SaTra saMkhyAparimitAni manogulikA sahasrANi prajJaptAni- kathitAni, 'taM jahA' tadyathA-'purasthimeNaM do sAhassIo 'pUrvasyAM dizi dve sahasra, 'paJcatthimeNaM do sAhassIo'-pazcimAyAM dizi dve pUrva kI taraha yAvat pratirUpa' pada taka kara lenA cAhiye 'tesiNaM pukkhariNINaM patteyaM 2 tidisi' ina puSkariNiyoM kI arthAt pratyeka puSkariNIkI-vAvaDI kI pUrvadakSiNa aura uttara ina tIna dizA meM 'tisovANapaDirUvagA vaNNao' tIna tIna sopAna paMktiyAM hai| ye trisopAnapaMktiyAM yAvat pratirUpa haiM aisA yahAM varNana kara lenA cAhiye tathA 'toraNA bhANiyavvA' yahAM toraNoM kA bhI varNana kara lenA cAhiye 'jAva chatAichattA' aura yaha varNana yAvat chatrAtichatrapAThataka karanA caahiye| yahAM para yAvat zabda se aSTa mahAmaMgala aura dhvajA AdikoM kA grahaNa huA hai| 'sabhAeNaM suhammAe chamaNoguliyA sAhassIo paNNattAo' sudharmAsabhA meM cha hajAra manogulikAeM kahI gaI hai| 'taM jahA' jo isa prakAra se hai-'purathimeNaM do sAhassIo' pUrvadizA meM do hajAra 'paJcatthimeNaM do sAhassIo' pazcimadizA meM e padmavara vedikAonuM ane vanakhaMDanuM varNana pahelAM kahela te pramANe yAvat prati35 2 54 paryanta zo 'tesiNaM pukkhariNINaM patteyaM patteyaM tidisi' 2 // puSkariNiyenI eTale ke dareka puSkariNInI traNa dizAmAM eTale ke pUrva, dakSiNa mane uttara dizAmA 'tisovANapaDirUvagA vaNNao' trANa sopAna-5thiyAyanI paMkti che. e tripAna paMkti yAvat pratirUpa che e pramANe ahiyAM varNana 4 dona. tathA 'toraNA bhANiyavvA' miDIyA toraNanu pani 55 OMrI devu . 'jAva chattAichattA' mane se pa na yAvat chAtichatra ye pAra sudhI karI levuM. ahIyAM yAvat zabdathI ATha mahA maMgaLa dravya ane dhajAo grahaNa thayeTa che. 'sabhAe NaM suhammAe cha maNoguliyA sAhassIo paNNattAoM' sudharmA samAmA cha 612 manoguliyo se che. 'taM jahA' ? 2 // pramANe che. 'purasthimeNaM do sAhassIo' pUrva dizAma me 7002 'paccatthimeNaM do sAhassIo' jIvAbhigamasUtra
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ 212 jIvAbhigamasUtre sahasre, 'dAhiNeNaM egA sAhassI' - dakSiNasyAM dizi sahasramekam, 'uttareNaM egA sAhassI' - uttarasyAM dizi sahasramekam tadevaM saMkalanayA paDU manogulikA sahasrANi bhavanti // ' tAsu NaM maNoguliyAsu' - tAsu khalu manogulikAsu, 'bahave suvaNNaruppAmaA phalagA paNNattA' - bahavaH suvarNarUpyamayAH phalakAH prajJaptAH, 'tesu NaM suvaNNarUppAmarasu phalagesu' - teSu khalu muvarNarUpyamayeSu phalakeSu 'bahave vairAmaA nAgadaMtagA pattA ' - bahavo bajramayA nAgadaMtakAH prathitAH, ' tesu NaM vairAmaesa nAgadaMtasu' - teSu khalu vajramayeSu nAgadantakeSu, 'bahave kinhasuttavabagghAriya malladAmakalAvA' - bahavo'neke kRSNasUtravRttAvalambitamAlyadAmakalApAH nIlasUtravRttAvalambita mAlyadAmakalApAH lohitasUtravRttAvalambitamAlyadAmakalApAH hAridrasUtravRttAvalambitamAlyadAmakalApAH, 'jAva sukillasutta vaTTavagvAriyamalladAmakalAvA' - do hajAra 'dAhiNeNaM egA sAhassI' dakSiNadizA meM eka hajAra 'uttareNaM egA sAhassI' aura uttaradizA meM ekahajAra isa prakAra se manogulikAoM kA yaha 6 hajAra kA pramANa ho jAtA hai / 'tAsu NaM maNoguliyAsu' una manogulikAoM meM vaiThakoM meM 'bahave suvaNNarUppAma A phalagA paNNattA' aneka suvarNa aura cAMdI ke paTiye kahe gaye hai 'tesu NaM suvaNNarUppAmaesa phalagesu' una suvarNa aura cAMdI ke phalakoM meM 'bahave vairAmayA nAgadaMtagA paNNattA' aneka vajramaya nAgadanta - kIleM lagI huI hai / 'tesuNaM vairAmaesa nAgadaMtaesa' una vajramaya nAgadantoM meM 'bahave kitavagghAriyamalladAmakalAvA' aneka kRSNasUtra se yAvat nIlasUtra se gUMdhI huI puSpoM kI mAlAoM ke samUha TaMge hue haiN| yahI bAta 'nIlasUtra vRttAvalambitamAlyadAmakalApAH, lohitasUtravRttAvalambitamAlyadAmakalApAH' Adi pAThoM dvArA prakaTa kI gaI hai 'teNaM pazcimahizAmAM me hunara 'dAhiNe NaM egA sAhassI' dakSiNu vizAmAM me hara 'uttareNaM egA sAhassI' uttara dizAmAM me! hattara se pramANe manogusigonu Acha innaranu prabhASa bhajI laya che. 'tAsu NaM maNoguliyAsu' se manozusilA zobhAM - me'bhAM 'bahuve suvaNNarUppAmaA phalagA paNNattA' bhane sonA bhane yAMhInA pATiyA hyA che. 'tesu NaM suvaNNaruppAmayesu phalagesu' se sonA mane yAMhInA pATiyAmA 'bahave vairAmayA NAgadaMtagA paNNattA' ne vakrabhaya nAgavaMta mIsAga bAgelA che. 'tesu NaM vairAyaesa nAgadaMtaesa' se vakrabhaya nAgaha to bhAM 'bahave kahata dhAriyamalladdAma kalAvA' mane! SNu sUtramAM yAvat nIsasUtramAM guthavAmAM Avela puSpAnI atisuMdara mALAonA samUha rAkhela che. eja vAta 'nIlasUtravRttAvalambita mAlyadAmakalApAH lohitasUtra vRttAvalambita mAlyadAmakalApAH' jIvAbhigamasUtra
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.61 sudharmAsabhAyAH varNanam 213 yAvat zuklasUtravRttA'valambitamAlyadAmakalApAH, 'te NaM dAmA tavaNijjalaMbUsagA jAva ciTuMti' tAni khalu dAmAni tapanIyalambUsagAni yAvattiSThanti iti // 'sabhAeNaM suhammAe'-sabhAyAM khalu sudharmAyAm, 'cha gomANasasAhassIo pannatAo'-paigomAnasikAH zayyArUpAH sthAnavizeSAH tAsAM sahasrANi prajJaptAni, 'taM jahAM-tadyathA-'purathimeNaM do sAhassIo'-pUrvasyAM dizi dve sahasre, 'evaM pacatthimeNAvi'-evaM pUrvavadeva pazcimAyAmapi dizi dve sahasre, 'dAhiNeNaM sahassaM-dakSiNasyAM dizi sahasramekam, 'evaM uttareNA vi'-uttarasyAmapi sahasramekaM dakSiNadigvat, 'tAsu NaM gomANasIsu'-tAsu khalu gomAnasikAsu'-bahave suvaNNaruppamA phalagA pannattA'-bahavo'neke suvarNarUpyamayAH phalakAH prajJaptAH kathitAH / teNaM vairAmaesa nAgadaMta esu'-teSu khalu vajramayeSu nAgadantakeSu, 'bahave rayayAmayA sikattA paNNattA'-bahUni rajatamayAni zikAni (saikatAni) prajJaptAni-prathitAni, 'tesu NaM rayatAmaemu sikkaemu' teSu khalu rajatamayeSu zikkeSu dAmA tavaNijjallaMbUsagA jAva ciTThati' ve mAlAeM tape hue suvarNa ke laMbUsagoMvAlI hai| 'sabhAe NaM suhammAe cha gomANasasAhassIo pannattA' usa sudharmA sabhA meM cha hajAra gomAnasika jo ki zayyArUpa -sthAna vizeSa rUpa hote haiM / ye 'purathimeNaM do sAhassIo' pUrva dizA meM do hajAra hai| "evaM paccatthimeNAvi' pazcimadizA meM bhI ye do hajAra hai dAhiNe NaM sahassaM evaM uttareNA vi' tathA dakSiNa dizA meM ye eka hajAra hai aura uttara dizA meM bhI ye eka hajAra hai| 'tAsu NaM gomANasIsu' ina gomAnasika rUpa sthAna vizeSoM meM 'bahave suvaNNaruppamaA phalagA paNNattA' aneka suvarNa aura cAMdI ke bane hue phalaka kahe gaye haiM 'tesuNaM vairAmaesu nAgadaMtaesu' una vajramaya nAgadaMtoM meM bahave rayayAmayA sikatA paNNattA' aneka cAMdI ke bane vigaire pAhApragaTa 42 che. 'teNaM dAmA tavaNiyalaMbUsagA jAva ciTuMti' se bhaamaa| tapesA sonAnAsa pANI che. 'sabhAeNaM suhammAe cha gomANasasAhassIo pannattA' se sudhamasimAmA 7 huna jomAnasimarthAta 2 zayyAnA sthAna vizeSa 35 hAya che. 'purasthimeNaM do sAhassIo' pUrva dizAmA 2 cha. 'evaM paccatthimeNAvi' pazcima dizAmA 54 2 me 12 cha. 'dAhiNe NaM sahassaM evaM uttareNavi' tathA kSiNa dizAmA se ye 2 cha. mane uttara dizAmA 5 se 2 012 . 'tAsu NaM gomANasIsu' ye gomAnasi4 35 sthAna vizeSomA 'bahabe suvaNNaruppamaA phalagA paNNattA' sonA yAMhIna manasA mana 55|-paattiyaa cha. 'tesuNaM vairAmaesu nAgadaMtaesu' 2 1% bhaya nAtAmA jIvAbhigamasUtra
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ 214 jIvAbhigamasUtre 'bahave veruliyAmaIo dhUpaghaTiyAo pannatAo'-baDhayo vaiDUryamayyaH dhUpaghaTikAH prajJaptA, kathitAH 'tAoNaM dhUvaghaDiyAo' tAzca khalu dhUpaghaTikAH, kAlAgurupavarakuMdarukkaturukkajAva ghANamaNoNivbuikareNaM gaMdheNaM'-kAlAgurupravarakundaruSkaturu kadhUpamaghamaghAyamAnaghrANamanonivRtikaraNagandhena, 'savvato samaMtA ApUremANIo ciTaMti'-sarvataH sarvAsu dvikSu samantataH sAmastyenA''pUryamANAstiSThanti, / 'atra phalaka toraNa nAgadantadhUpaghaTikAvarNanaM vijayadvAravadeva kartavyam) vistarabhayAnneha punaH prapaJcyate // sabhAeNaM suhammAe'-sabhAyAH khalu sudharmAyAH, 'aMto bahUsamaramaNijje bhUmibhAge pannatte'-antarmadhyabhAge bahusamaramaNiyo bhUmibhAgaH prajJaptaH, 'jAva maNINaM phAsa:'-yAvanmaNInAM sparzaH, vinayadvAravadevA'trApi bhUmibhAga varNanaM maNisparzAnta yAvatkartavyam / 'ulloyA paumabhatticittA jAva savva tavahue chIMke haiM 'tesiNaM rayayAyaesu sikkaesu' una cAMdI ke sIkoM para 'bahave veruliyAmaIo dhUvaghaTiyAo pannattAo' aneka vaiDUryaratnake bane hue dhUpa ghaTa rakhe hue hai / 'tAo NaM dhUvaghaTiyAo' ye dhUpaghaTa 'kAlAgurupavara kuMdarukaturukka jAva ghANamaNo NivvuikareNaM gaMdheNaM' kAlAguru kI pravara kundaru kI aura turuSka-lobhAna kI prANa aura manako Anandita karane vAlI gaMdha se 'savvao samaMtA ApUremANIo ciTThati' cAroM ora se khUba bhare hue hai| yahAM para phalaka, toraNa nAgadanta aura dhUpa ghaTikAoM kA varNana vijayadvAra ke varNana ke jaise hI karalenA cAhiye yahAM 'sabhAeNaM suhammAe' sudharmA sabhA ke 'aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' bhItara meM jo bhUmibhAga hai vaha bahu samaramaNIya hai / 'jAva maNINaM phAso' yahAM maNisparza taka ko vijayadvAra ke jaisA hI bhUmi bhAga kA varNana kara lenA cAhiye 'ulloyA pauma'bahave rayayAmayA sikkagA pannattA' yAhIna manesAmane sImA cha. 'tesiNaM rayayAmaesu sikkaesu' ko yahInA sImAnI 52 'bahave veruliyAmaIo dhUvaghaTiyAo paNNattA' vaiDUratnanI manera mane dhUpaghaTiyA-dhUpahAnIyo rAmesa cha. 'tAo NaM dhUvaghaTiyAo' se dhUpaghaTo 'kAlAguru pavarakuMdurukkaturukka jAva dhANamaNanivvuikareNaM gaMdheNaM' saashu3n| prava2 13nI mane tu304-sAmAnanA bhana bhane prANa driyane mAna 5mAvA thI 'savvao samaMtA ApUremANIo ciTThati' thAre ta25thI bhUma mre| che. hI yAMsa, toraNa, nAgata bhane 55cATAyarnu varNana 42 se . mI 'sabhAeNaM suhammAe' sudhama samAnA 'aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' marane bhUmimA cha te masabharabhaNIya che. 'jAva maNINaM phAso' mahIyA su2 mnniyon| 25za sudhA viyAnA parNana prabhArI bhUbhilAganu na za se naye. 'ulloyA jIvAbhigamasUtra
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 62 madhyabhAgasthitamaNipIThikAyAHvarNanam 215 Nijjamae acche jAva paDirUve' ullokAH padmabhakticitrA yAvat sarva tapanIyamayaH acchaH zlakSNo yAvat pratirUpaH, ihApi-ullokAdi varNanaM vijayadvAravadeva karaNIyam suu0||61|| mUlam-tassa NaM bahusamaramaNijassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA, sANaM maNipeDhiyA do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM joyaNaM bAhalleNaM savvamaNimayA // tIse NaM maNipeDhiyAe uppi ettha NaM mANa. vae NAmaM ceiyakhaMbhe paNNatte addhahamAiM joyaNAI uDUM ucca. tteNaM addhakosaM uvveheNaM addhakosaM vikkhaMbheNaM chakoDIe chalaM se chaviggahie vairAmayavaTulaTusaMThie evaM jahA mAhiMdajjhayassa vaNNao jAva pAsAie / tassa NaM mANavagassa ceiya khaMbhassa uri chakkose ogAhittA heTTA vi chakkose vajjettA majjhe addhapaMcamesu joyaNesu ettha NaM bahave suvaNNaruppamayA phalagA pannattA bhatticittA jAva savva tavaNijjamae acche jAva paDirUve' sudharmA sabhA meM ulloka Upara kI chattapara candovA hai padmalatA ke citra haiM yAvat ye saba tape hue suvarNa ke bane hue hai 'acche jAva paDirUve' accha AkAza aura sphaTika maNi ke jaise nirmala haiM aura yAvat pratirUpa hai isa taraha se ulloka AdikoM kA varNana vijayadvAra ke varNana ke jaisA hI jAnanA caahiye| arhannapi jinazcaiva, jinaH sAmAnya kevlii| kaMdarpo'pi jinazcaiva jino nArAyaNo hariH iti / haimInAmamAlA ||suu061|| paumabhatticittA jAva tavaNijjamae acche jAva paDirUve' sudharmAsamAmai Geey uparanI bAju caMdara che. palatAnA citra che. yAvat e badhA tapelA senAnA che. 'acche jAva paDirUve' 2527-mA. ane 2384 bhAga pramANe ni che. ane yAvat pratirUpa che. e rIte ulleka vigerenuM varNana vijaya dvAranA varNana pramANe karI levuM. 'arhannapi jinezvaiva, jinaH sAmAnya kevalI kaMdarpo'pi jinazcaiva, jino nArAyaNo hariH // iti haimImAlA // sU. 61 // jIvAbhigamasUtra
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ 216 jIvAbhigamasUtre tesu NaM suvaNNaruppamaesu phalaesu bahave vairAmayA NAgadaMtA paNNattA tesu NaM vairAmaesu NAgadaMtarasu bahave rajatamayAsi kagA paNNattA tesu NaM rayayAmayasikaesu bahave vairAmayA golavasamuggakA paNNattA / tesu NaM vairAmaesu golavaTTasamuggaesu bahave jiNa sakahAo saMnikkhittAo ciTraMti jAo NaM vijayassa devasta aNNesiM ca bahUrNa vANamantarANaM devANa ya devINa ya aJcaNijjAo vaMdaNijjAo pUyaNijjAo sakAraNijAo saMmANaNijjAo kallANaM maMgalaM devayaM cetiyaM pajjuvAsaNi. jjaao| mANavassa NaM cetiyakhaMbhassa uvariM aTra maMgalagA jhayA chattAichattA // tassa NaM mANavakassa ceiyakhaMbhassa puracchimeNaM ettha NaM egA mahA maNipeDhiyA pannattA sANaM mahAmaNipeDhiyA do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM joyaNaM bAhalleNaM savvamaNimaI jAva paDirUvA / tIse NaM maNipeDhiyAe uppiM ettha NaM ege mahaM sIhAsaNe paNNatte sIhAsaNa vnnnno| tassa NaM mANavagassa ceiyakhaMbhassa pacatthimeNaM ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA joyaNa AyAmavikkhaMbheNaM addhajoyaNaM bAhalleNaM savvamaNimaI acchA / tIseNaM maNipeDhiyAe upi ettha NaM egemahaM devasayaNijje pannatte tassa NaM devasayaNijjassa ayameyArUve vaNNAvAse pannatte / taM jahA-nAnAmaNimayA paDipAdA sova piNayA pAdA NANAmaNimayA pAyasIsA jaMbUNayamayAiM gattAiM vairAmayA saMdhI nAnAmaNimae cicce rayayAmayAtalI lohiyakkhamayA vivvoyaNA tavaNijjamaI gaMDovahANiyA, se NaM devasayaNijje ubhayo vivvoyaNe duhao uNNae majjheNa ya gaMbhIre sAliMgaNavaTTIe gaMgApuliNa vAla uddAla sAlisae uvacitakkhomadugullapaTTapaDicchAyaNe oyaviya visiTTa parikammiyaM suviracitarayattANe rattasuyasaMvue suramme AINagarutabUraNa jIvAbhigamasUtra
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 62 tatrasthitamaNipIThikAyAH varNanam 217 vaNIya tulaphAsamaue pAsAie // tassa NaM devasayaNijjassa uttarapuratthimeNaM ettha NaM mahaI egA maNipIDhiyA pannattA joyamegaM AyAma vikakhaMbheNaM addhajoyaNaM bAhalleNaM savvamaNimaI jAva acchA / tIse NaM maNipeDhiyAe upi egaM mahaM khuDae mahiMdajjhae pannatte addhamAI joyaNAI u uccateNaM addhakosaM ucveNaM addhako vikkhaMbheNaM veruliyAmaya vaTTala TrasaMThie tava jAva aTThaTTha maMgalA jhayA chattAichattA / tassa NaM khuDDumahiMdajjhayassa paJccatthimeNaM ettha NaM vijayassa devassa cuppAlae nAma paharaNakose pannatte / tattha NaM vijayassa devassa phaliharayaNapAmokkhA bahave paharaNarayaNA saMnikkhittA ciTTaMti ujjala suNisiya sutikkhadhArA pAsAIyA / tIse NaM sabhAsu suhamAe upi bahave aTTha maMgalagA jhayA chattAichattA ||suu0 62 // chAyA - tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khala ekA mahatI maNipIThikA prajJaptA-sA khalu maNipIThikA dve yojane AyAmaviSkambheNa yojanaM bAhalyena sarvamaNimayI / tasyAH khalu maNipIThikAyAH upari atra khalu mADavanAmA caityastambhaH prajJaptaH / arddhaSTamAni yojanAni Urddha muccai - stvenA'rddhakrozamudvedhenA'rddhakrozaM viSkambheNa SaTkoTikaH SahasrikaH pavigrahika: vajramayavRtta laSTasaMsthita', evaM yathA mAhahendradhvajasya varNako yAvatprAsAdIyaH / tasya khalu mANavakasya caityastambhasyopari SaTkrozAnavagAhyA'dhastAt api paTU krozAn varjayitvA madhye'rdhapaJcameSu yojaneSu atra khala bahavaH suvarNarUpyamayAH phalakAH prajJaptAH, teSu khalu suvarNarUpyamayeSu phalakeSu bahavo vajramayA nAgadantAH prajJaptAH teSu khalu vajramayeSu nAgadantakeSu vajramayeSu bahani rajatamayAni zikkAni prajJaptAni teSu khalu rajatamaya zikakeSu bahavo vajramayAH golavRtta samudrakAH prajJaptAH teSu khalu vajramayeSu golavRttasamudrakeSu bahUni jisakthIni saMnikSiptAni tiSThanti yAni khalu vijayasya devasyA'nyeSAM ca bahUnAM vAnavyantarANAM devAnAM ca devInAM cA'canIyAni vandanIyAni pUjanIyAni satkAraNIyAni kalyANaM maGgalaM daivataM caityaM paryupAsanIyAni / mANavakasya khalu caityastambhasyopari - aSTAvaSTau maGgalakAni dhvajAzchatrAticcha jI0 28 jIvAbhigamasUtra S
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ 218 jIvAbhigamasUtre trANi / tasya khalu mANavakasya caityastambhasya pUrvasyAm atra khalu ekA mahAmaNipIThikA prajJaptA sA khalu mahAmaNipIThikA dve yojane AyAmaviSkambheNa, yojanaM bAhalyena sarvamaNimayI yAvatpratirUpA / tasyAH / khalu maNipIThikAyAH upari-atra khalu ekaM mahat siMhAsanaM prajJaptam siMhAsanavarNakaH / tasya khalu mANavakasya caityastambhasya pazcimAyAm atra khalu-ekA mahatI maNipIThikA prajJaptA, yojanamAyAmaviSkambheNArddhayojanaM bAhalyena sarvaratnamayI-acchA yAvat prtiruupaa| tasyAH khalu maNipIThikAyA upari atra khalu ekaM mahad devazayanIyaM prajJaptam / tasya khalu devazayanIyasyA'yametadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH tadyathA-nAnAmaNimayAH pratipAdAH sauvarNikAH pAdAH nAnAmaNimayAni pAdazIrSAni jAmbUnadamayAni gAtrANi, vannamayAH sandhayaH nAnAmaNimayaM cyutam rajatamayItUlI lohitAkSamayANi vivvoyaNA upadhAnakAni tapanIyamayyo-gaNDopadhAnakAH tat khalu devazayanIyamubhayato vivvoyaNam ubhayata unnatam madhye natagambhIram sAliGganavartikam gaGgApulinavAlukAvadAlasadRzam upacitakSaumadukUlapaTTapraticchAdanam AvikaviziSTaparikarmitam muviracitarajatatrANam raktAMzukasaMvRttam suramyam AdarzakarutavUranavanItatUlasparzamRdukam prAsAdIyam / tasya khalu devazayanIyasyottara-pUrvasyAm atra khala mahatyekA maNipIThikA prajJaptA yojanamekamAyAmaviSkambheNa ardhayojanaM bAhalyena sarvamaNimayI acchA yAvatpratirUpA / tasyAH khalu maNipIThakAyA upari eko mahAn kSullako mAhendradhvajaH prajJaptaH ardhASTamAni yojanAni-UrdhvamuccatvenA'rdhakrozamudvedhenA'rdhakrozaM viSkambheNa vaiDUryamayavRttalaSTasaMsthita stathaiva yAvadaSTAvaSTau maGgalakAni dhvajAzchatrAticchatrANi / tasya khalu kSulla mAhendradhvajasya pazcimAyAm atra khalu vijayasya devasya copAlako nAma praharaNakozaH prajJaptaH tatra khalu vijayasya devasya parigharatnapramukhANi bahUni praharaNaratnAni tiSThanti / ujjvalamunizitasutIkSNadhArANi prAsAdikAni / tasyAH khalu sudharmAyAH sabhAyAH upari aSTAvaSTo maGgalakAni dhvajA-chatrAticchatrANi suu.|| 62 // TIzA-'tassa NaM bahusamaramaNIyassa'-tasya khalu bahusamaramaNIyasya, bhUmibhAgassa'-bhUmibhAgasya, 'bahumajjhadesabhAe'-bahumadhya dezabhAge, 'etthaNaM egA mahaM 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' ityAdi / TIkArtha-'tassaNaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' usa bahasamaramaNIya bhUmi bhAga ke 'bahumajjhadesabhAe' ThIka bIca meM 'ettha NaM 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' tyAha TI -'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' se pasabharabhaNIya bhUmilAnA ettha NaM egaM mahaM maNipIThiyA paNNattA' 24 ghazI vi bhAna jIvAbhigamasUtra
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.62 tatrasthitamaNipIThikAyAH varNanam 219 maNipeDhiyA pannattA' atra khalu ekA mahatI mahAvizAlA maNipIThikA prajJaptAkathitA, 'sA NaM maNipeDhiyA'-sA khalu maNipIThikA, 'do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' dve yojane AyAmaviSkambhAbhyAm-dairghyavistarAbhyAmityarthaH, tathA'joyaNaM bAhalleNaM'-yojanamekaM bAhalyena, 'savvamaNimayA' sarvamaNimayANisarvAtmanA maNimacurA, 'tIse NaM maNipeTiyAe' uppi-tasyAH khalu maNipIThikAyA upari bhAge, 'etthaNaM mANavae NAma ceiyakhaMbhe pannatte'-atra maNipIThikoparibhAge khalu mANavakanAmA caityastambhaH prajJaptaH, sa ca-'aTTamAI joyaNAI uDU uccatteNaM'-ardhASTamAni sArdhAni saptayojanAni Urdhvamuccaistvena, 'addhakosaM unveheNaM'-ardhakrozaM dhanuHsahasra pramANamudvedhenA'dhobhUmibhAge, 'addhakosaM vikkhaMbheNa' ardhakrozaM dhanuHsahasraM viSkambheNa, 'chakkoDIe'-SaTkoTikaH, 'chalaMse' paisikaH, 'chaviggahite vairAmayavaTThalaTThasaMThie'-SaDvaigrahiko vajramayavRttalaTThasaMsthitaH, 'susiliTTha parighaTTamahasupatihite'-suzliSTa parighRSTa mRSTa egA mahaM maNipIThiyA paNNattA' eka bahuta baDI maNipIThikA-cabutarA haiM 'sA NaM maNipIThiyA' vaha maNipIThikA-'do joyaNAI, AyAmavikvaM bheNaM' lambAI cauDAI meM do-yojana kI hai tathA 'joyaNaM bAhalleNaM' moTAI meM eka yojana kI hai 'savvamaNimayA' yaha sarvAtmanA maNiyoM kI banI huI hai 'tIseNaM maNipeDhiyAe uppi' usamaNipIThikA ke Upara 'ettha NaM mANavara NAma ceie khaMbhe paNNatte' eka mANavaka nAmaka caitya stambha hai 'aTTamAI joyaNAI uDUM-uccattaNaM' yaha mANavaka caitya stambha sADhe sAta yojana kA UMcA haiM 'addhakosaM uvveheNaM' adho bhUmi bhAga meM isakA vistAra AdhekozakA hai 'cha koDIe chalaMse chaviggahite vairAmayavaTThalaTThasaMThie' isake 6 kone haiM, 6 saMdhiyAM haiM cha sthAna haiM yaha vajrakA banA huA hai, gola hai aura sundara hai| 'susiliTThaparighaTTa pii.61-ymut| cha. 'sA NaM maNipIThiyA' se bhAzupI do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' 5 paDabhA meM yonI matAvesa che. tathA 'joyaNaM bAhalleNaM' tena vist||2 me yonI che. 'savvamaNimayA' ko sa 42thI bhaNiyonI 1 anesa cha. 'tIseNaM maNipIThiyAe uppiM' ko maNipAnI 52 'ettha gaM mANavae NAma ceie khaMbhe paNNatte' se bhA414 nAmanI thaityastama cha. 'addhamAI joyaNAI uDDa uccatteNaM' se bhApa4 caityastambha sA sAta 7 // yoganatI yA pANI che. 'addhakosaM ujveheNaM' nIyanI bhUmimAmA tanA vistAra ardhA azanI cha. 'chakoDIe chalaMse cha viggahite vairAmayavaTThalaTThasaMThie' tenA cha bhUSNAmA cha. cha saMdhi che. cha sthAna che. te vAnuM atiramaNIya banela che. goLa che. ane jIvAbhigamasUtra
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ 220 jIvAbhigamasUtre pratiSThitaH 'visiDe' - viziSTaH, 'aNegavarapaMcavaNNakuDabhIsahassa parimaMDiyAbhirAme' - ane kavarapaJcavarNa kuDabhIsahasraiH laghupatAkA sahasraiH parimaNDitAbhirAma: vAtoddhRta vijayavaijayantIpatAkaH chatrAticchatrakalitaH tuGgo gaganatalamabhilaMghyamAna zikhara : prAsAdikaH, etadAzayenaivAha - ' evaM jahA ' - ityAdi / ' evaM jahA mAhidajjhayassa vaNNao jAva pAsAdIe ' - evaM yathA mAhendradhvajasya varNako yAvat prAsAdIyaH, mAhendradhvajavadeva mANavakanAmaka caityastambhasyApi varNanamazeSaM karttavyaM yAvatpratirUpa iti / ' tassa NaM mANavayassa ceiyakhaMbhassa' maha supaiDiyA' yaha suzliSTha hai / kharazANa se ghise hue pASANa kI taraha sukumANazANa se ghise hue pASANa kI taraha yaha cikanA hai aura supratiSThita hai viziSTa hai 'aNegavara paMcavaNNakuDabhisahassa parimaMDiyAbhirAme' tathA aneka sundara pAMcavarNoMvAlI choTI choTI hajAroM dhvajAoM se yaha parimaMDita hai isase vaha baDA hI sundara dikhatA hai havA se kaMpita vijayavaijayantI patAkAeM sadA havA se isa para phaharAtI rahatI hai / isa para chatrAticchatra bhI hai yaha tuGga - UMcA haiM ataH UMcAI se yaha aisA jJAta hotA hai ki mAnoM yaha AkAza - tala ko hI ullaGghana kara rahA hai yaha citta ko prasanna dekhate hI kara detA hai isI azaya ko lekara ' evaM jahA mAhiMdajjhayassa vaNNao jAva pAsAdIe' aisA sUtrapATha - isake varNana karane ke nimitta kahA gayA hai tAtparya isakA yahI hai ki isa mANavaka caitya stambha kA varNana yAvat 'pAsAdIe' isa pATha taka mAhendradhvajA ke jaisA hI haiM / 'tarasaNaM mANavayassa suMdara che. 'susila paridhaTTa maTTha supaiTTiyA' se dhana suSTi che. parasANurthI e ghaselA bhASAzunA bhevo thieo cha bhane supratiSThita che. viziSTa che. 'aNegavara paMcavaNa kuDabhisahassa parimaMDiyAbhirAme' tathA ane praaranA suMdara pAMyavAzevAjI nAnI nAnI hajAro dhajAethI e parima`Dita-suzeAbhita che. tenAthI te ghaNuM ja sudara dekhAya che. havAthI kapAyamAna vanya vaijayantI patAkAo hamezAM tenA para pharakatI rahe che. tenA para chatrA ticchatra paNa che. te ghaNuMja tuga che, arthAt ghaNuM ja uMcuM che. tethI uMcAI thI te evuM jaNAya che ke jANe te AkAzatalaneja ALagIrahyA che. tene jotAMja cittamAM prasannatAja upaje che. eja mAzaya ne sane 'evaM jahA mAhiMdajjhayassa vaNNao jAva pAsAdIe' mA sUtrapATha kahela che. AkathananuM tAtpa evu che ke-A mANuvaka staMbhanuM varNana yAvat 'pAsAdIe' mA pAI sudhI mAhendraghananA sagA usa vana prabhAgena che. 'tassa NaM mANavayassa ceiyakhaMbhassa' se bhAva caityasta lanI 'uvari' (52 'chakkose jIvAbhigamasUtra
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.62 tatrasthitamaNipIThikAyAH varNanam 221 tasya khalu mANavaka nAmnaH caityastambhasya-'uvari chakkose ogAhi ttA'-upariUdhrva SaT krozAnavagAhya, 'heTThA vi chakkose vajjettA'-adhastAdapi SaT krozAn varjayitvA, 'majjhe addha paMcamesu joyaNesu'-madhye madhyabhAge'rdhapazcameSu sArdhacaturdA yojaneSu, 'etthaNaM bahave suvaNNaruppamayAH phalagA pannattA'-atra ardhapazcama yojaneSu khalu bahavaH suvarNarUppamayA phalakAH prajJaptAH, atra phalakAnAM varNanaM pUrvavat iti // 'tesu NaM suvaNNarupyamaemu phalagesu-teSu khalu suvarNarUpyamayeSu phalakeSu, 'bahave vairAmayA NAgadaMtA pannattA'-aneke vajraratnamayA nAgadantakAH prajJaptAH [atra nAgadantavarNanaM kartavyama] 'temu NaM vairAmaesu nAgadaMtarasu'-teSu khalu vajraratnamayeSu nAgadantakeSu, 'bahave rajatamayA sikkagA pannattA'-bahUnyanekAni rajatamayAni sikkakAni prajJaptAni (atra zikkaka varNana yathAvatpUrvavarNanavat) 'tesuNaM rayayAmayasikkaemu'-teSu khalu rajatamayazikkakeSu, 'bahave vairAmayA golavaTTa ceiyakhaMbhassa' isa mANavaka caityastambha ke 'uvariM' Upara 'chakkose ogAhittA' chakkosa Age jAkara ora 'heTThA vi chakkose vajjettA' nIce ke bhAga ke cha kosa choDakara 'majjhe addhapaMcamesu joyaNesu' bIca meM 4 // yojanoM meM 'etthaNaM bahave suvaNNaruppamayA phalagA pannattA' aneka suvarNa aura cAMdI ke phalaka pATiye haiN| ina phalakoM kA varNana pahile ke jaisA hI haiN| 'tesu NaM suvaNNaruppamaesu phalagesu' una suvarNa aura cAMdI ke bane hue phalakoM meM 'bahave vairAmayA NAgadaMtA pannattA' aneka vajraratnoM ke bane hue nAgadanta-kIle haiM / yahAM nAgadantoM kA bhI varNana karalenA cAhiye 'tesuNaM vairAmaesu nAgadaMtaesu bahave rajatamayAsikkagA paNNattA' ina vajramaya nAgadaMto para aneka cAMdI ke bane hue chIke laTake hue hai 'tesu NaM rayayAmayasikkaesu' ina cAMdI ke chIkoM meM 'vahave vairAmayA golavadRsamuggakA pannattA' aneka vajrake bane hue golAogAhittA' 7 Asa mAnemane 'hedvAvi chakkose vajjettA' niiyn| mAnA cha asa choDIne 'majhe addhapaMcamesu joyaNesu' yA 29 vayasA sAyA2 yoganamA 'etthaNaM bahave suvaNNaruppamayA phalagA paNNattA' sona! mane yAhIna bhane 4sAtma pATiyAmAche. 2mA sAnuna pasAnI bha0 cha. "tesu NaM suvaNNaruppamaesu phalagesu' se sonA yAMhInA netA sabhA 'bahave vairAmayA NAgadaMtA paNNattA' 4ratnanA banela aneka nAgadaMtaka-khIlAo che. ahIMyA nAgadaMtakonuM varNana paNa 4 sa base 'tesu NaM vairAmaesu nAgadaMtaesu bahave rajatamayA sikkagA pannattA' se 100bhaya nAtInI 52 yAMhIna manesAmane sI. sarAvesa che. 'tesu NaM rayayAmayasikkaesu' se yAhInA sImAmA 'bahave vairAmayA golavaTTasamuggakA paNNattA' jIvAbhigamasUtra
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ 222 jIvAbhigamasUtre samuggakA pannattA'-bahavo'neke vajraratnamayAH golavRttAH samudkAH prajJaptAH / 'tesu NaM vairAmaesu golavaTTasamuggaesu-teSu khalu vajraratnamayeSu golavRttasamudkeSu, 'bahave jiNa sakahAo saMnikkhittAo ciTThati-bahUnyanekAni jinasakthIni jinAsthInItyarthaH saMnikSiptAni tiSThanti / 'jAo NaM vijayassa devassa'yAni khalu jinasakthIni vijayasya devasya vijayanAmakadevAdhipateH, tathA'aNNesiM ca vahaNaM vANamaMtarANaM devANa-ya devINa ya-anyeSAM jinadevAtiriktAnAM ca bahUnAM vAnavyantarANAM devAnAM ca devInAM ca, 'accaNijjAo'-arcanIyAni, 'vaMdaNijjAo'-vandanIyAni, 'pUyaNijjAo'-pUjanIyAni, 'sakkAraNijjAo'satkAraNIyAni, 'sammANaNijjAo' saMmAnanIyAni, kallANaM maMgalaM devayaM cetiyaM pajjuvAsaNijjAo' kalyANaM maGgalaM daivataM caityamiti paryupAsanIyAni tAni skthiini| mANavassa NaM ceiyakhabhassa' mANakanAmna zcaityastambhasya, 'uvariM aTThakAra vAle samudgaka-Dabbe haiM 'tesuNaM vairAmaessu golavaTTasamuggaesu' ina vajranirmita golAkAra vAle samudgakoM meM 'bahave jiNasakahAo saMnivikhattAo ciTThati' aneka-jinendroM kI haDDiyAM rakhI huI haiN| 'jAoNaM vijayassa devassa aNNesiMca bahUrNa vANavaMtarANaM devANayadevINaya' ye jinendradevoM kI asthiyoM devAdhi devapati vijayadeva tathA vAnavyantaradevoM aura deviyoM dvArA 'accaNijjAo' arcanA karane ke yogya hai 'vaMdaNijjAo vaMdanA karane yogya haiM / 'pUyaNijjAo' pUjA karane yogya hai| 'sakkAraNijjAo' satkAra karane yogya hai 'sammANaNijjAo' sammAna karane yogya haiN| kyoMki ye unakeliye 'kallANaM maMgalaM devayacetiyaM pajjuvAsaNijjAo' kalyANakArI devasamAna evaM caitya samAna hai| ataH ye paryupAsanIya hai 'mANavassaNaM ceiyakhaMbhassa uvari' mANavaka vanA anesAmane // 2 // 42 // 7 // sabhura-mAsache. 'tesu NaM vairAmaesu golavaTTasamuggaesu' 204 mane 12nasamudrImA 'bahave jiNa sakahAo saMnikkhittAo ciTuMti' mane zrInendra bhagavAnanA, 4aa / rAmecha. 'tAo NaM vijayassa devassa aNNesiM ca bahUNaM vANamaMtarANaM devANayadevINaya' senendravAnA hADakAo devAdhideva pati vijaya deva tathA vAnavyantara deva ane devidvArA 'accaNijjAo' artha nA 421 / yogya che. 'vaMdaNijjAo' pahanA 42vA yogya che. 'pUyaNijjAo' pUna42vAne yogya che. 'sakkAraNijjAo satyA2 42vAne yogya che. 'sammANaNijjAo' sanmAna42vAne yogya cha. ma sa tamanA bhATe 'kallANaM maMgalaM devayaM cetiyaM pajjuvAsaNijjAo' 4kSyArI heva samAna bhane thaitya samAna cha. tethI se paryupAsanIya che. 'mANavassa NaM ceiyakhabhassa uvari' bhaY14 caitya jIvAbhigamasUtra
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.62 tatrasthitamaNipIThikAyAH varNanam 223 maMgalagA' UrdhvabhAge'STAvaSTau maGgalakAni svastika-zrIvatsa varddhamAnaka-nandikAvartta-bhadrAsanakalaza-matsya-darpaNAkhyAni santi / tathA-'jhayA' dhvajAH kRSNanIlalohitahAridrazuklacAmaradhvajAH bhavanti, tathA-'chattAichattA'-chatrAtichatrANi iti / 'tassaNaM mANavayassa ceiyakhaMbhassa'-tasya khalu mANavakanAmnazcaityastambhasya, 'puracchimeNaM'-pUrvasyAm, 'egA mahA maNipeDhiyA pannattA' ekA mahatI maNipIThikA prjnyptaa| 'sA NaM mahAmaNipeDhiyA'-sA khalu mahAmaNipIThikA, do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM'-yojanadvayapramANA bhavatyAyAmaviSkambhAbhyAm 'joyaNaM bAhalleNaM'-pRthutvena yojanamekam, 'savyamaNimaI jAva paDirUvA'-savAtmanA maNimayI acchA-zlakSNA-ghRSTA mRSTA nirmalA nIrajaskA niSpaGkA niSkaNTakacchAyA saprabhA sodyotA samarIcikA prAsAdIyA darzanIyA'bhirUpA prtiruupeti|| 'tIse NaM maNipeDhiyAe uppi'-upari maNipIThikAyAstasyAH, 'ettha NaM caityastambha ke upara aTTamaMgalayA' ATha ATha maMgala dravya hai tathA 'jhayA' kRSNa, nIla, lohita, hAridra, aura zuklavarNa kI dhvajAeM hai aura chatrAtichatra hai| 'tassa NaM mANavayassa ceiyakhaMbhassa' usa mANavaka caityastambha kI 'puracchimeNaM' pUrva dizA meM 'egA mahA maNipeDhiyA paNNattA' eka vizAlamaNipIThikA hai 'sA NaM maNipeDhiyA do joyaNAi AyAmavikkhaMbheNaM' vaha maNipIThikA 2 yojana kI lambI cauDI hai| 'joyaNaM vAhalleNaM' tathA eka yojana kI moTI hai 'savvamaNimaI jAva paDirUvA' yaha maNipIThikA sarvAtmanA maNimayI hai aura yAvat pratirUpa hai / yahAM yAvat zabda se acchA zlakSNA dhRSTA mRSTA nirmalA, nIrajaskA niSpaGkA niSkaMNTakacchayA saprabhA sodyotA, samarIcikA prAsAdIyA darzanIyA abhirUpA, ina padoM kA saMgraha huA hai| 'tIseNaM sta sanI 52 'amaMgalayA' 2418 2mA matadravya cha. tathA 'jhayA' kRSNa, nIsa, soDita, (ant) ridra, (pIo) mane sa36 vANunI to cha. mane chAtichatrI cha. 'tassa NaM mANavayamsa ceiyakhaMbhassa' se bhAzupa4 caityasta bhanI "purasthimeNaM' pUrva dizAmA 'egA mahA maNipeDhiyA paNNattA' se viNa mnnipaa| cha. 'sA gaM maNipeDhiyA do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' se maNipI. me yonanI sainI pahAjI che. 'joyaNaM bAhalleNaM' tathA me yojanA vistAravANI che. 'savvamaNimaI jAva paDirUvA' 2 // mnnipaal| sarvAtmanA mAzImayI che. mane yAvat prati35 cha. miDIyA yA1204thI 'acchA, lakSNA, ghRSTA mRSTA, nirmalA, nIrajaskA niSpaMkA niSkaMTakacchAyA saprabhA sodyotA samarIcikA prAsAdIyA darzanIyA, abhirUpA' mA5honA saha yeta cha. 'tIse NaM maNipeDhiyAe uppi' se maNi jIvAbhigamasUtra
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ 224 jIvAbhigamasUtre ege mahaM sIhAsaNe panatte'-atra maNipIThikopari khalvekaM mahatsiMhAsanaM prajJaptam, 'sIhAsaNa vaNNao' (atra siMhAsanavarNanaM pUrvavat) 'tassaNaM mANavagassa ceiya khaMbhassa pacatthimeNaM'-mANavakanAmnastasya caityastaMbhasya pazcimAyAm, 'ettha - egA mahaM maNipeDhiyA pannattA'-atra khalvekA mahatI maNipIThikA prjnyptaa| 'sA khalu maNipIThikA-'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM'-yojanamekaM yAvad dairghya vistArAbhyAm, 'addha joyaNaM bAhalleNaM' dhanuHsahasraM yAvadbhavati bAhalyena (iyazca) 'savva maNimaI acchA'-sarvAtmanA maNimayI acchA zlakSNA ghRSTA mRSTA nirmalA nIrajaskA niSpaGkA-niSkaNTakacchAyA-saprabhA soyotA prAsAdIyA darzanIyA 'bhirUpA pratirUpeti / 'tIseNaM maNipeDhiyAe uppi' tasyAzca maNipIThikAyA UrdhvabhAge, 'etthaNaM ege mahaM devasayaNijje pannatte' mahadatraikaM devazayanIyaM maNipImaNipeDhiyAe umpi' isa maNipIThikA ke Upara 'ege mahaM sIhAsaNe pannatte' eka vizAla siMhAsanarakhA hai| 'sIhAsaNavaNNao' yahAM siMhAsana kA varNana pahile jaisA varNana kiyA gayA hai, vaisA hI karalenA caahiye| 'tassa NaM mANavagassa ceiyakhaMbhassa paccatthimeNaM' usa mANavaka caityastambha kI pazcimadizA meM estha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA' eka vizAlamaNipIThikA hai| vaha maNipIThikA 'joyaNaM AyAmavikkhabheNaM, addhajoyaNaM bAhalleNaM' eka yojana kI lambI cauDI hai| aura Adhe yojana kI moTI hai yaha maNipIThikA 'savvamaNimaI acchA' sarvarUpa se maNiyoM kI hai aura AkAza evaM sphaTikamaNiyoM ke jaisI nirmala hai yahAM-ilakSaNA ghRSTA, mRSTA, nirmalA Adi pUrvoktapadoM ko grahaNa kara lenA cAhiye / 'tesiNaM maNipeDhiyANaM umpi' una maNipIThikAoM ke upara 'etthaNaM ege mahaM devasayaNijje pannatte' eka vizAla willisitii 352 'egaM mahaM sIhAsaNe paNNatte' pisa siMhAsana pe che. 'sIhAsaNavaNNao' maDiyA siDAsananu vA na pAsa bha 42vAmAM Ave che te pramANe 4za se. 'tassa NaM mANavagassa ceiyagvaMbhassa paccatthimeNaM' se mAra caityasta manI pazcimahimA 'ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA paNNattA meM vizAbhalipIche te maNipA.81 'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM addhajoyaNaM bAhalleNaM' eka jananI lAMbI pahoLI che. ane ardhA ejananA vistAravALI che. mA bhalipI31 'sabamaNimaI acchA' sarva re bhaNiyonI che. sana 24 // 2 // sana 2384 bhaNiyo nApI ni cha. miDiyAM lakSNA, ghRSTA, mRSTA, nirmalA, vigaire pUrvAta pahone aDae424 cha, 'tesiNaM maNipeDhiyANaM uppi' se bhalipI AsAnI 52 'ettha NaM ege mahaM devasayaNijje paNNatte' viheva jIvAbhigamasUtra
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 62 tatrasthitamaNipIThikAyAH varNanam 225 Thikopari prajJaptam ' tassa NaM devasayaNijjassa' - tasya devazayanIyasya khalu, ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' -ayametadrUpo vakSyamANA''kAravAn varNAvAsaH prajJaptaH 'taM jahA tadyathA - ' NANAmaNimayA paDipAyA - 'nAnAmaNimayAH pratipAdAH mUla pAdAnAM prativiziSTopaSTambha karaNAya pAdAH iti pratipAdAH 'sovaNiyA pAyA' sauvarNikAH pAdAH mUlapAdAH ityarthaH / 'NANAmaNimayA pAyasIsA' - nAnAmaNimayA pAdazIrSakAH, 'jaMtraNayamayAI gattAI' - jAmbUnadamayAni gAtrANi zarIrANItyarthaH 'vairAmayA saMdhI' - vajramayAH - vajrAkhyaratnasaMghaTitAH sandhayaH, 'NANAmaNimaecicce' nAnAmaNimayaM cyutam ' zyayAmayA tUlI' tUlI - tUlikA rajatamayI, 'lohiyakkhamayA vivvoyaNA' - lohitaratnamayAni vibboyaNAH upadhAnakAni / 'tavaNijjamaI gaMDovahANiyA- tapanIyamayA gaNDopadhAnikA: ( kapolasthala sthApanIyAni) 'se NaM devasayaNijje ' - tatkhalu devazayanIyam, 'ubhao vivvoyaNe - 'ubhayato vivvoyaNam - ubhayataH, ubhau zirontapAdAntau - Azritya vivvoyaNe - upadhAne devazayanIya zayyA hai 'tassa devamayaNijassa ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' usa devazayanIya kA varNana isa prakAra kA hai - ' NANAmaNimayA paDipAyA' aneka maNiyoM ke to isake pratipAda hai / mUlapAyoM ke nIce rakhe gaye pAye haiM 'sovaNiyA pAyA' mUlapAda suvarNa ke bane hue hai / 'NANA maNimayA pAyasIsA' isake pAda ke Upara ke bhAga anekamaNiyoM ke bane hue haiM / 'jaMbUNayAI gattAI' isakA sArA zarIra suvarNakA banA huA hai 'vairAmayA saMdhI' isakI saMdhI vajraratnakI banI huI haiM / 'rayayAmayA tUlI' ratnoM kI banI hui isakI nivAra hai 'lohiya kkhamayA vimboyaNA' lohitAkSamaNi ke bane hue takiye haiM / 'tavaNijamaI gaMDovahANiyA' tape hue suvarNa ke gaMDopadhAna haiM - gAloM ke nIce zayanIya- zayyA che. 'tassa devasayaNijjassa ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' se devazayanIyanuM varNana yA pramANe che 'gANAmaNimayA paDipAyA' bhane bhaliyonA to tenA pratiyAha che. arthAt bhUNa pAyAyonI nIce rAjesa pAyA che. 'sovaNiyA pAyA' tenA bhUNa yAha sonAnA anesA che. 'NANAmaNimayA pAyasIsA' tenA bhaganI uparano lAga bhane bhaliyono mata che. 'jaMbUNayAiM gattAI' tenu' saMpUrNa zarIra sonAnu janesa che. 'vairAmayA saMdhI' tenI saMdhI patraratnanI janesa che. 'rayayAmayA tUlI' tenI nivAra ratnAnI anesa che. 'lohiyakkhamayA vibboyaNA' tenA taDIyA soDitAkSabhaliyonA anesA che. 'tavaNijjamaI gNdhovdALiyA' tapelA sAnAnA anela gAlApadhAna-gAlAnI nIce rAkhavAmAM AvanArA jI0 29 jIvAbhigamasUtra
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 jIvAbhigamasUtre yatra tad ubhayato vivyoyaNam, 'duhao uNNae'-ubhayata unnatam, 'majhe NayagaMbhIre'-madhyabhAgato nata gambhIraM kapolabharAkrAntatvAt, 'sAliMgaNavaTTie'sAliGganavartikam AliGganavartinA zarIrapramANopadhAnena saha yadvartate tat sA liGganavartikam / 'gaMgApuliNa vAlu uhAlasAlisae'-gaGgApulinavAlukA'vadAlasadRzam, gaGgA taTasthavAlukAyA avadAlo'dhogamanaM pAdanyAsena vidalanaM tena tulyaM yat yathAbhavettathA, / 'uvacitakkhomadugullapaTTapaDichAyaNe'-upacita kSaumadukulapraticchAdanam, 'oyaviyavisiTTha parikammiyaM' Avikena kambalAdinA viziSTaM parikarmitaM kSauma-kArpAsikaM vA yadukUlaM tad AcchAdanam, [adhonyasta kambalo rakheM jAne vAle takiye haiM 'se NaM deva sayaNijje' vaha devazayanIya donoM tarapha zirakI ora aura pairoM kI ora upadhAnavAlA hai| 'dUhao unnae' isa taraha yaha donoM ora to unnata hai / 'majjhe NayagaMbhIre' aura madhyabhAga meM nata aura gaMbhIra hai| 'sAliMgaNavaTTie' yaha sAliGgana vartika hai / arthAt sote samaya jo karavaTa ke pAsa takiyA lagAyA jAtA hai usakA nAma sAliGgana vartikA haiM / 'gaMgA puliNa. vAlu uddAla sAlisae' jisa prakAra gaMgA ke taTa para rahI huI vAlu para paira rakhane se manuSya nIce kI ora dhasatA sA pratIta hotA haiisI prakAra se isa para bhI uThate baiThate nIce kI ora kamara kA bhAga dhasa jAtA hai| ataH yaha gaMgA ke pulina kI vAla ke jaisA kahA gayA hai / 'uvacittakhomadugullapaTTa paDicchAyaNe' Unake kambala se aura rezamI vastra ke cAdara se yaha DhakA haA hai| 'oyaviya visiTTha parikammiyaM' athavA unakA jisa para kAma ho rahA hai 'velAbUTA jisa tayA cha. 'se NaM devasayaNijje' ye devazayanIya bhanne bu bhAthAnI mA bhane pAnI mA 5thAna pANu cha. 'duhao unnae' 21 zate ko sanna mA to yA cha 'majjhe NayagaMbhIre' madhya bhAgamA nabhesa bhane lI2 cha. 'sAliMgaNavaTTie' se sAla navati cha. arthAt sUtI vamate 4218-57mAnI pAMse je takiyA rAkhavAmAM Ave che, tenuM nAma sAliMganavati e pramANe che. 'gaMgApuliNavAluuddAlasAlisae' ma Ana (naa| 52 23 2tanI 52 paga rAkhavAthI manuSya nIcenI tarapha khasatA jaNAya che. e ja pramANe tenA parapaNa uThatI besatI vakhate nIcenI tarapha kamarane bhAga khasI jAya che. ethI sAnA nAnI 2tanI ma upAmA mAvesa cha. 'uvacitakhoma dugullapaTTapaDicchAyaNe' tene ma mane rezamI pavanI yA42 thI DhAMsa che. 'oyaviya visiTThaparikammiyaM' mathA n||52 vesa, bhUTA, vigaire bhare cha. sevI jIvAbhigamasUtra
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.62 tatrasthitamaNipIThikAyAH varNanam 227 parikSaumAdi vistIrNa] yasya tattathA / 'muviraiyarayattANe' suviracitarajastrANam, 'rattaMsuyasaMbuDe' raktAMzukasaMvRtam, ataeva-'suramme -suramyam, 'AiNagarutabUraNavaNItatalaphAsamaue'-AdarzakarutabUranavanItatUlam, mRdusparzam evaM bhUtaH zayyAsparzaH 'pAsAIe'-prAsAdikaM darzanIyam abhirUpaM pratirUpamiti // 'tassa NaM devasayaNijjassa-tasya khalu devazayanIyasya, 'uttarapurasthi meNaM'uttarapUrvasyAM dizi-IzAnakoNe, 'ettha NaM mahaI egA maNipeDhiyA pannattA' atra devazayanezAnakoNe mahatyekA maNipIThiketi vizeSaH prajJaptA-kathitA sA khalu'joyaNamegaM AyAmavikkhaMbheNaM'-yojanamekamAyAmaviSkambhAbhyAm 'addha joyaNaM para Una se bhare hue haiM aise sundara sUtI caddara se yaha DhakA huA hai tAtparya kahane kA yahI hai ki isake nIce UnakI kambala vichI haI hai aura usapara veza kImatI sUtI cAdara bichI huI hai / 'suviraiyarayattANe' paira poMchane ke liye vahIM para eka rajastrANa vastra bhI pAsa meM rakhA huA hai 'rattaMsuyasaMvuDe' yaha lAlavastra se DhakA huA hai / 'suramme' ataH dekhane meM yaha baDA suhAvanA jacatA hai / 'AiNagarutavUraNavaNItatUlapAsamaue' mRgacarmakA aura rUI kA yA pAlAza kA jaisA mRdusparza hotA hai / usI prakAra se isakA bhI mRdusparza hai / yaha devazayyA 'pAsAie' citta ko AhlAdakAriNI hai| darzanIya hai abhirUpa hai aura pratirUpa hai ina padoM kA artha pIche likhA jA cUkA hai 'tassa. NaM devasayaNijassa' isa devazayanIya kI uttara pUrvadizA meM-IzAnakone meM 'ettha NaM mahaI egA maNipeDhiyA pannattA' eka bahuta baDIvizAla-maNipIThikA hai / yaha maNipIThikA 'joyaNaM egaM aayaamvisuMdara sUtaranI cAdarathI te DhAMkela che. kahevAnuM tAtparya eja che ke-tenI nIcenI bAju kAMbaLa pAtharela che. ane tenA para rezamI ane sUtaranI cAdara pAtharesa cha. 'suviraiyarayattANe' mane 5 // 1 // mATe tyAMsa me 2047 vastra 555 rANe cha. 'rattaMsuyasaMvuDe' te sAsa paravathI Dhai cha. 'suramme' tethI vAmAM se pA lAmA sAge cha. 'AiNagarutabUraNavaNItatUlapAsamaue' mRgacarmane rUno ane pAlAzane je komaLa sparza hoya che, e ja pramANene ten| 25za 573 ghnne| ma cha. 2 // 412yA 'pAsAie' cittane mAjhA utpanna karavA vALI che. darzanIya che. abhirUpa ane pratirUpa che. A padene matha paDai wawi vI gye| cha 'tassa NaM devasayaNijjassa' me hevazayanIya nI uttara pUrva dizAmA arthAt 4Ana mAmA 'ettha NaM mahaI egA maNipeDhiyA pannattA' ghI visa bhalipI. cha. 2 // mnnipii.85| 'joyaNaM egaM AyA jIvAbhigamasUtra
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ 228 jIvAbhigamasUtre bAhalleNaM'- ardhayojanaM - dhanuH sahasrapramANaM vAhalyena 'savvamaNimaI jAva acchA paDirUvA' - sarvaratnamayI yAvad acchA: zlakSNA ghRSTA mRSTA nirmalA nIrajaskA niSpaGkA niSkaNTakacchAyAH saprabhAH sodyotAH prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH 'tI se gaM maNipeDhiyAe upi' - tasyAH khalu maNipIThikAyAH uparitanabhAge, 'ega mahaM khuDDae mahiMdajjhae pannatte' - ekaH kSullako laghurmahendradhvajaH prajJaptaH kathitaH, sa camarendradhvajaH - 'aTTamAI joyaNAI uDUM uccateNaM' - arthASTamAnisArdhasaptayojanAni - Urdhvamuccaistvena, 'addhakosaM ucveheNaM' dhanuHsahasramAnamitasudhenAsdhobhAgAsthitamAnena, 'addhakosaM vikkhabheNaM' viSkambheNa vistAradRSTayASpi tAvadevArdhakrozam, 'beruliyAmayavaTTalaTThasaMThie' - vaiDUryamaya vRttalaSTa saMsthitaH suzliSTa ghRSTa mRSTa supratiSThito'nekavarapaJcavarNa kuDabhI sahasraparimaNDitA'bhi bhegaM' lambAI cauDAI meM ekayojanakI hai aura 'advajoyaNaM bAha leNaM' moTAI meM Adheyojana kI hai 'savvamaNimaI jAva acchA paDirUvA' yaha maNipIThikA pUrNarUpa se ratnanirmita haiM yAvat AkAza aura sphaTikamaNi ke jaisI nirmala hai / evaM yAvat pratirUpa hai yahAM yAvat zabda se 'ilakSNA' Adi padoM kA grahaNa huA hai / 'tIseNaM maNipIThi - yA upa' isa maNipIThikA ke Upara 'ege khuDDie mahiMdajjhae pannatte' eka choTI sI mahendradhvajA aura hai 'addhaTTamAI joyaNAI uDuM uccatteNaM' yaha mahendradhvaja sADhe sAta yojana kA UMcA hai / 'addhakosaM ucveheNaM' aura isakA udvedha Adhekosa kA hai / arthAt nIce jamIna meM isakA pramANa 1 hajAra dhanuSa kA hai / 'addhakosaM vikkhaMbheNaM' isakA viSkaMbha Adhekoza kA hai / 'veruliyA maya vaTThalaTTha saMThie' yaha vajraratna kA banA huA hai gola AkAra kA hai cikanA hai yahAM isake varNana meM, suzliSTa mavikkhaMbheNaM' samAI hoNAbhAM me yonI che bhane 'addhajoyaNaM bAhalleNaM' bhoTAImAM mardhA yojananI che. 'savvamaNigaI jAva acchA paDirUvA' mA bhaNipIDi sapUrNa rIte ratnathI banAvela che. ane AkAza ane sphaTika maNinA jevI nirmANa che. tathA yAvatprati3ya che. ahIMyAM yAvatzabda thI 'zlakSNA' vigere yh| zrahuNu urAyA che. 'tIse NaM maNipeDhiyAe uppiM' se bhaNipIDanI upara 'eMgekhuDDie mAhiMdajjhae pannatte' se mIla nAnI dhana che. 'addhaTTamAI joyaNAI uDUDhaM uccatteNaM yA mAhendra dhanna jo soDA sAta yojananI aMthI che. 'addhakosaM uveheNaM' ne teno udvedha ardhA asato he arthAt nIye bhInamAM tenu prabhANu 1 meDa innara dhanuSanuM che. 'addhakosaM vikkhaMbheNaM teneo viSDala ardhA apanA che. 'veruliyA mayavaTTalasAThae' se 12tnano anesa che, goja mArane jIvAbhigamasUtra
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 62 tatrasthitamaNipIThikAyAH varNanam 229 rAmo vAtoddhRtA vijayavaijayantIpatAkaH chatrAticchatrakalitastuGgo gaganatalalaMghamAnazikharaH prAsAdiko yAvatpratirUpaH / tasya khalu mAhendradhvajasyopari-aSTAat maGgalAni svastika zrIvatsAdIni kRSNanIlAdi cAmaradhvajacchatrAticchatrANi, etadabhiprAyeNAha ' taheva jAva maMgalAjhayAchattAichattA' - tathaiva yAvanmaGgalakAni dhvajAzchatrAticchatrANi / ' tassa NaM khuDDama hiMdajjhayassa' - tasya khalu kSudramahendradhvajasya, 'paccatthimeNaM'- pazcimAyAM dizi, 'etthaNaM vijayassa devassa' atra mahendradhvajapazcimadigvibhAge vijayasya devasya, 'coppAlae nAma paharaNako se pannatte' - copAlako nAma praharaNakozaH praharaNasthAnaM zastrAgAraH prajJaptaH 'tatthaNaM vijayassa devassa' atra khalu vijayasya devasya, 'phaliharayaNapA mokkhA' - parigha - ratnapramukhANi 'bahave' bahUni 'paharaNarayaNA saMNikkhittA cidvaMti' - praharaNaghRSTa sRSTa supratiSThita' ina padoM ko bhI lagAnA cAhiye tathA 'aneka vara paJcavarNa kuDabhI sahasraparimaNDitAbhirAmaH vAtoddhRta vijaya vaijayantIpatAkA chatrAtichatra kalitaH tuGgo, gagatalalaMghamAnazikharaH prAsAdiko yAvatpratirUpaH, isa pAThako bhI lagAnA cAhiye ina sabakA artha pIche spaSTa kara likhA jA cUkA hai / 'tassa NaM' isa mahendradhvaja ke Upara ATha ATha svastikAdi maMgaladravya hai isI abhiprAya ko lekara 'taheva jAva maMgalA jhayA chattAichattA' aisA sUtrakAra ne kahA hai 'tassarNa khuDDama hiMdajjhayassa' isa kSutra mahendradhvajA kI 'pacyasthimeNaM' pazcimadizA meM 'ettha NaM vijayassa devassa' vijayadeva kA coppAlae nAma paharaNakose paNNatte' caupAla nAmakA zastrAgAra haiM / 'etthaNaM vijaya devassa phaliharayaNapA mokkhA vahave paharaNarayaNA saNikkhittA ciTThati' che, cikaNA che. ahIM tenA varNanamAM 'suziSTa dhRSTa sRSTa supratiSThita vigere hone lagAvI sevA tathA 'anekavara paJcavarNakuDabhI sahasra parimaNDitAbhirAma: vAttodyUta vijaya vaijayantIpatAkAchatrA ticchatrakalitaH tuGgo gagaNatalalaMghamAnazikharaH prAsA - diko yAvatpratirUpaH 2mA pATha pazu lagAvIovo samadhAna zamhono artha spaSTarIte pahelA hevAmAM bhAvIgaye che. 'tassaNaM' se mahendra-dhalanI upara mA mA svasti vigere maMgala dravya che. mena abhiprAya thI 'taheva jAva maMgalA jyA chattAichattA' yA prabhAno sUtrapATha sUtraare uDesa che. 'tassa NaM khuDDamahiMdajjhayassa' me kSudra mAhendra dhannanI 'paccatthimeNaM' pazcima dizAmA 'ettha * vijayadevassa' vinaya hevanA 'coppAlae nAma paharaNakose paNNatte' caupAsa nAmano zastrAgAra che. 'ettha NaM vijayadevarasa phaliharayaNa mokkhA bahave paharaNarayaNI saNakkhittA ciTThati' mahIyAM vinnya hevanA siTiGa vigere bhane zastra ratno rAjesA che. jIvAbhigamasUtra
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre ratnAni zreSThazastrANi saMnikSiptAni tiSThanti / kathaMbhUtAni ratnapraharaNAni-tatrAha 'ujjala'-ityAdi 'ujjalasuNisiyasutikkhadhArA'-ujjvala sunizitasutIkSNadhArANi-tatrojjvalAni cAkacikyA'tizayena nirmalAni sunizitAni-atizayena tejitAni, etaeva sutIkSNadhArANi, 'pAsAiyA'-prAsAdikAni darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi 'tIseNaM sabhAe muhammAe'-uppiM-tasyAH sudharmAyAH khalUparisabhAyAH bahave aTThamaMgalagA.'-bahUnyaSTau aSTau maGgalakAni svastika-zrIvatsa prabhRtIni, 'jhayA'-kRSNanIlAdi cAmaradhvajAH 'chattAichattANi'-chatrAtichatrANi ||suu 0 62 // mUlam-sabhAeNaM suhammAe uttarapurasthimeNaM ettha NaM ege mahaM siddhAyataNe paNNate addhaterasa joyaNAI AyAmeNaM cha joyaNAiM sakosAiM vikkhaMbheNaM navajoyaNAI uDDUM uccatteNaM jAva gomANasiyA vattavvayA jAceva sahAe suhammAe vattavvayA sA ceva niravasesA bhANiyavvA taheva-dArAmuhamaMDavA pecchAgharamaMDavA jhayA thUbhA ceiyarukkhA mahiMdajjhayA gaMdAo pukkhariNIo, tao ya suhammAe jahA pamANaM maNaguliyANaM gomANasIyA dhUvayaghaDio taheva bhUmibhAge ulloe ya jAva maNiyahAM vijayadevake sphaTika Adi aneka zastraratna rakhe hue hai / 'ujjala suNIsiya sutikkhadhArA pAsAdIyA' ye zastra bahuta hI camakIle haiN| teja haiM aura tIkSNadhAra vAle hai| tathA 'pAsAIyA' prAsAdIya hai| yahAM 'darzanIyAni abhirUpANi, pratirUpANi' ina pAdoM kA bhI kathana kara lenA cAhiye 'tIseNaM sabhAe suhammAe uppi' isa sudharmAsabhA ke Upara 'bahave aTTamaMgalagA' aneka svastika Adi 8-8 maMgaladravya haiN| 'jhayA' kRSNa nIla Adi raMga kI aneka cAmaradhvajAeM haiM aura chatrAtichatra haiM ||suu062|| 'ujjalasuNIsiyasutikkhadhArA pAsAdIyA) se zastro ghara yama 2 che. te||2 cha. sana tA pAravANA cha. tathA 'pAsAIyA' prAsAhIya che. mI yA 'darzanIyAni abhirUpANi pratirUpANi' - 5honu 55 4thana 42rI ve'. 'tIseNaM sabhAe suhammAe upiM' 24 // sudharmA samAnI 752 'bahave aTuTTha maMgalagA' bhane svasti vigare mA3 2418 bhAsA dravyo che. 'jhayA' , nIsa, vigere nI bhane yAbhara ghaya che. mane chAtichatrI che. // sU. 12 // jIvAbhigamasUtra
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 63 IzAnakoNe siddhAyatanavarNanam 231 phAse // tassa NaM siddhAyataNassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM egA mahaI maNipeDhiyA paNNattA do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM joyaNaM bAhalleNaM savvamaNimaI acchA0 tIseNaM maNipIDhiyAe upi ettha NaM ege mahaM devachaMdae pannatte do joyaNAI AyAmavivakhaMbheNaM sAiregAI do joyaNAI uDDUM uccatteNaM savva rayaNAmae acche / tattha NaM devachaMda asayaM jiNapaDi mANaM jiNussehappamANamettANaM saSNikkhittaM ciTTai / tAsiNaM jiNapaDimANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte, taM jahA-tavaNijamayA hatthatalA aMkAmayAiM NakkhAiM aMtolo hiyakkha pariseyAI kaNagamayA pAyA kaNagAmayA goSphA kaNagAmaIo jaMghAo kaNagAmayA jANU kaNagAmayA UrU kaNagAmayAo gAyalaTTIo tavaNijamaIo NAbhIo riTThAmaIo romarAIo tavaNijamayA cuccuyA tavaNijamayA sirivacchA kaNagamayAo bAhAo kaNagamaIo pAsAo kaNagamaIo gIvAo riTThAmae maMsu silavAlamA uTTA phalihAmayA daMtA tavaNijamaIo jIhAo tavaNijamayA tAluyA kaNagamaIo NAsAo aMto lohitakkhapariseyAo aMkAmayAiM acchINi aMto lohitakkha paDiyAI pulagamaIo diTTIo riTThAmaIo tAragAo riTTAmayAI acchipattAI riTThAmaIo bhamuhAo kaNagAmayakavolA kaNagAmayA savaNA kaNagAmayA NiDAlA vahA vairAmaIo sIsaghaDio tavaNijamaIo kesaMta kesabhUmIo riTThAmayA uvarimuddhajA / tAsi NaM jiNapaDimANaM piTuo patteyaM patteyaM chatta dhArapaDimAo paNNattAo, tAo NaM chattadhArapar3imAo himarajatakuMde sappakAsAI sakoreTeM malladAmadhavalAI AtapattAI jIvAbhigamasUtra
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ 232 jIvAbhigamasUtre salIlaM ohAramANIo ciTraMti, tAsiNaM jiNapaDimANaM ubhao pAsiM patteyaM patteyaM cAmaradhArapaDimAo paNNattAo, tAo NaM cAmaradhArapaDimAo caMdappahavairaveruliya nAnAmaNikaNagarayaNavimalamahariha tavaNijjujjala vicittadaMDAo cilliyAo saMkhaM. kakuMdadagarayaamayamathitapheNapuMjasaMnikAsAo suhuma rayayadohavAlAo cAmarAo salIlaM ohAremANIo ciTuMti / tAsiNaM jiNapaDimANaM purao do do nAgapaDimAo do do jakkhapaDimAo do do kuMDAdhArapaDimAo viNaovaNayAo pAyavaDi. yAo paMjaliuDAo saMNikkhittAo ciTuMti / savvarayaNAmaIo acchAo sahAo laNhAo ghaTAo maTTAo NIrayAo NippaM. kAo jAva pddiruuvaao| tAsi NaM jiNapaDimANaM purao aTTasayaM ghaMTANaM aTThasayaM caMdaNakalasANaM evaM aTThasayaM bhiMgAragANaM evaM AyaMsagANaM thAlANaM pAINaM supaiTakANaM maNaguliyANaM vAyakaragANaM cittANaM rayaNakaraMDagANaM hayakaNThagANaM jAva usabhakaMThagANaM pupphacaMgerI NaM jAva lomahatthacaMgerINaM pupphapaDalagANaM aTusayaM tellasamuggANaM jAva dhUvakaDucchyANaM saMNikhittaM ciTui / tassa NaM siddhAyayaNasta NaM upi bahave aTTamaMgalagA jhayA chattAichattA uttimAgArA solasavihehiM rayaNehiM uvasobhiyA taM jahA-rayaNehiM jAva riTehiM ||suu0 63 // chAyA-sabhAyAH khalu sudharmAyAH uttarapUrvasyAM dizi atra ekaM mahat siddhAyatanaM prajJaptam, ardhatrayodaza yojanAnyAyAmena sakrozAni SaTyojanAni viSkambheNa navayojanAnyUrdhvamuccaistvena yAvad gomAnasI vaktavyA yaiva sabhAyAH sudharmAyAvaktavyatA saiva niravazeSeNa bhaNitavyA, tathaiva dvArANi mukhamaNDapAH prekSAgRhamaNDapAH dhvajAH stUpAH caityavRkSAH mAhendradhvajAH nandAH puSkariNyaH tatazca-sudharmAyAM yathA pramANaM manogulikAnAM gomAnasyo dhUpaghaTikAH tathaiva bhUmibhAga ullokazca yAvanmaNisparzaH / tasya khalu siddhAyatanasya bahumadhyadezabhAge atra khalu ekA jIvAbhigamasUtra
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ 233 prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 63 IzAnakoNe siddhAyatanavarNanam mahatI maNipIThikA prajJaptA, dve yojane AyAmaviSkambheNa yojanaM bAhalyena, sarvamaNimayI acchA / tasyAH khalu maNipIThikAyAH upari atra khala ekomahAn devacchandakaH prajJaptaH dve yojane AyAmaviSkambheNa sAtireke dve yojane Urdhvamuccatvena sarvaratnamayo'cchaH / tatra khalu devacchandake'STazataM jinapratimAnAm jinotsedhapramANamAtrANAm saMnikSiptaM tiSThanti / tAsAM khalu jinapratimAnAmayametadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH, tadyathA - tapanIyamayAni hastatalAni, aGkamayA nakhAH antarlohitAkSapratiSekAH kanakamayAH pAdAH kanakamayAgulphAH kanakamayyo jaMghAH kanakamayAni jAnUni kanakamayA UravaH kanakamayyo gAtrayaSTyaH tapanIyamayAnAbhayaH riSTamayyo romarAjayaH tapanIyamayAzcUcukAH tapanIyamayAH zrIvatsAH kanakamayA vAhAH kanakamayAH pArzvAH kanakamayyo grIvAH riSTamayaM mAMsam zilAprAvAlamayA oSTAH sphaTikamayA dantAH tapanIyamayyo jihvAH tapanIyamayAni tAlakAni kanakamathyo nAsikAH antarlohitAkSapratiSekAH aGkamayAni akSINi antarlohitAkSapratiSekANi pulakamayyo dRSTayaH, riSTamayyastArikAH riSTamayAnyakSipatrANi riSTamayyo bhruvaH kanakamayAH kapolAH kanakamayAH zravaNAH kanakamayyo lalATAH vRttAH vajramayyaH zIrSaghaTikAH tapanIyamayyaH kezAntakezabhUmayaH riSTamayA uparimUrdhajAH tAsAM khalu jinapratimAnAM pRSThataH pratyekaM chatradharapratimAH prajJaptAH tAH khalu chatradharapratimAH himarajatakundenduprakAzAni / sakoraNTaka mAlyadAmadhavalAni AtapatrANi salIlam avadhArayantyastiSThanti / tAsAM khalu jinapratimAnAm ubhayoH pArzvayoH pratyekaM pratyekaM cAmaragharapratimAH prajJaptAH tAH khalu cAmaragharapratimAH candraprabhavajravairyanAnAmaNikanakaratnavimalamahArghatapanIyojjvalavicitradaNDAni citrANi zaGkhAGkakundodakara jo'mRtamathitaphenapuJjasannikAzAni sUkSmarajatadIrghavAlAni dhavalAni cAmarANi salIlam avadhArayantyastiSThanti / tAsAM khalu jinapratimAnAM purato dve dve nAgaprati dve dve yakSapratime dve dve bhUtapratime, dve dve kuNDadhArapratime, vinayopanate pAdapatite prAJjalipuTe saMnikSipte tiSThataH / sarvarajatamayA acchAH zlakSNAH laNhAH ghRSTAH mRSTAH nIrajaskA niSpaGkAH yAvatpratirUpA / tAsAM khalu jinapratimAnAM purato'STazataM ghaNTAnAmaSTazataM candanakalazAnAm evamaSTazataM bhRGgArakANAmevamAdarzAnAM sthAlAnAM pAtrINAM supratiSThAnAM manogulikAnAM vAtakarakANAM citrANAM ratnakaraNDakAnAM hayakaNThakAnAM yAvat RSabhakaNThakAnAM puSpacaMgerINAM yAvat - lomahastacaGgerINAM puSpapaTalakAnAmaSTazataM tailasamudrakAnAM yAvat - dhUpa kaDucchukAnAM sannikSiptaM tiSThati / tasya khalu siddhAyatanasya khalUparibahUnyaSTAvaSTau maGgalakAni dhvajAcchatrAticchatrANi-utta mAkArANi SoDazavidhaH - ratnairupazobhitAni tadyathA - ratnairyAvadriSTaiH // 063 // jI0 30 jIvAbhigamasUtra
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ 234 jIvAbhigamasUtra TIkA-'sabhAeNaM suhammAe'-sabhAyAH khalu sudharmAyAH, uttarapuratthimeNaM' uttarapUrvasyAM dizi-IzAnakoNe, 'ettha NaM' atra sudharmAyA IzAnakoNe khalu, 'egemahaM siddhAyataNe pannatte' ekaM mahat siddhAyatanaM prajJaptam, tacca siddhAyatanam 'addhaterasajoyaNAI AyAmeNaM'-arddhatrayodaza-sArdhadvAdaza yojanAni dairghyaNa, 'cha joyaNAI sakosAivikkhaMbheNa Sar3ayojanAni sakrozAni-krozaikAdhikAni viSkambheNa-vistAreNa-'navajoyaNAI uDUM uccatteNaM' navayojanAni-UrdhvamuccaistvenetyAdi sudharmAsabhAvadevavaktavyaM yAvadgomAnasI vaktavyatA / tathA ca svayameva vakSyati-'jA ceva sabhAe sudhammAe vattavvayA sA ceva niravasesA bhANiyavvA jAva gomANasIA'-yA eva sabhAyAH sudharmAyAH vaktavyatA-sA-eva vaktavyatA niravazeSeNa siddhAyatanasyApi bhaNitavyA, yAvadgomAnasyaH, ayaM bhAvaH-yathA 'sabhAe NaM suhammAe uttarapurasthimeNaM' ityAdi / TIkArtha--'sabhAeNaM suhammAe' sudharmAsabhA ke uttara pUrva dizAmeM izAna kone meM 'etthaNaM ege mahaM siddhAyataNe paNNatte' eka vizAla siddhAyatana hai 'addha terasajoyaNAI AyAmeNaM' isakI lambAi 13 // yojana kI hai aura 'cha joyaNAI sakosAiM vikkhaMbheNaM' aura cauDAI isakI eka koza sahita 6 yojana kI hai tathA 'nava joyaNAI uDUM uccatteNaM jAva gomANasiyA vattavvayA' isakI UMcAI nau yojana kI hai| ityAdi saba kathana yahAM sudharmA sabhA kI taraha gomAnasIzayyAkAra sthAnavizeSa-vaktavyatA taka kahanA cAhiye yahI vAta 'jA ceva sabhAe sudhammAe vattavvayA sA ceva niravasesA bhANiyacA jAva gomANasIo' isa sUtrapATha dvArA puSTa kI gaI hai tAtparya yaha hai ki 'sabhAe NaM suhammAe uttarapurathimeNaM' tyAhi Atha-'sabhAe NaM suhammAe' sugharbhA samAnI uttara pUrva dizAmA arthAt zAna bhUmA 'etthaNaM ege mahaM siddhAyataNe paNNatte' 24 vizAla siddhAyatana cha. 'addhaterasa joyaNAI AyAmeNaM' tenI Rs 12 // sA pA2 yogananI che. bhane 'chajoyaNAI chakosAiM vikkhaMbheNaM' mane tenI paDAmA ! mana cha yogananI cha. tathA 'nava joyaNAI uDDha uccatteNaM jAva gomANasiyA vattavyayA' tenI uMcAI nava jananI che. vigere prakArathI tamAma kathana ahIM sudharmA sabhAnA kathana pramANe gemAnasika zAkAra-sthAnavizeSa e kathana paryanta hI se. me pAta 'jA ceva sabhAe suhammAe vattavvayA sA ceva niravasesA bhANi yavvA jAva gomANasIo' 2 // sUtrAthI sUtrAre puSTa 428 cha. 2 // 4thananu tAtparya e che ke-je pramANe sudharmA sabhAnA dvAre pUrva, dakSiNa ane uttara jIvAbhigamasUtra
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.63 IzAnakoNe siddhAyatanavarNanam 235 sudharmAyAH sabhAyAH pUrvadakSiNottaradikSu dvArANi teSAM trayANAM purato mukhamaNDapAH mukhamaNDapAnAM purataH prekSAgRhamaNDapAH, teSAM ca prekSAgRhamaNDapAnAM purataHcaityastUpAH teSAM caityastUpAnAM puratazcaityavRkSAH, teSAM ca caityavRkSANAM purato mahendradhvajAH teSAM mahendradhvajAnAM purato nandApuSkariNyaH kathitAH tadanantaraM sudharmAsabhAyAM SaDmanogulikA:-sahasrANi SaDUgomAnasIsahasrANi kathitAni dhUpaghaTikA kathitA tathaivA'tra-siddhAyatane'pi niravazeSa vaktavyam ullokavarNana-bahusamaramaNIya bhUmibhAgavarNanamapi tathaiva vaktavyam yadAha svayameva-'taheva'-ityAdinA / 'tahevadArA' tathaiva yathA-sudharmasabhAyAM trINi dvArANi tathaivAtrApi trINi dvArANi vaktavyAni 'muhamaMDavA'- mukhamaNDapAH dvArANAM purato mukhamaNDapAH prajJaptAH, mukhamaNDapAnAM purataH-'pecchAgharamaMDavA-prekSAgRhamaNDapAH vaktavyAH tadanantaraM-tadagrejisa prakAra se sudharmA sabhA kA pUrvadakSiNa uttaradizAoM meM dvAra hai| aura inake Age mukhamaNDapa hai| ina mukhamaNDapAM ke Age prekSAgRha maNDapa hai / prekSAgRha maNDapoM ke Age caityastUpa hai| caityastUpoM ke Age caityavRkSa haiN| ina caityavRkSoM ke Age mahendra dhvajAeM haiN| mahendradhvajAoM ke Age bhandApuSkariNiyAM vAvaDiyAM hai| tathA sudharmAsabhA meM 6 hajAra manogulikA haiM / ye manogulikAeM pUrva pazcima meM 2-2 hajAra hai| aura uttara dakSiNa meM ye 1-1 hajAra hai| isI prakAra kA varNana isa siddhAyatana ke sambandha meM bhI kara lenA cAhiye tathA yahAM ulloka aura bhUmibhAga kA varNana bhI maNisparza sudharmAsabhA ke jaisA hI varNita huA hai| aisA jAnanA cAhiye, isa siddhAyatana ke bahamadhya dezabhAga meM eka vizAla maNipIThikA hai yaha maNipIThikA do yojana kI lambI cauDI hai / aura eka yojana kI moTI hai yaha sarvAtmanA dizAmAM che ane tenI AgaLa mukha maMDapa che. e mukhamaMDapanI AgaLa prekSAgRha maMDapa che. prekSAgraha maMDapanI AgaLa cityastUpa che. cetyastUpanI AgaLa caityavRkSa che. e caityavrukSenI AgaLa mAhendra dhajAo che. mahendra dhajAonI AgaLa nandA puSkariNIye arthAt vAve che. tathA sudharmAsabhAmAM cha hajAra ane gulikAo che. e mAgulikAo pUrva pazcimamAM babbe hajAra che. ane uttara dakSiNa dizAmAM e 1-1-eka eka hajAra che. e ja prakAranuM varNana A siddhAyatananA saMbaMdhamAM paNa karI levuM joIe. tathA ahIyAM ulleka ane bhUmibhAganuM varNana paNa maNi sparza vigere prakArathI sudharmAsabhAnA varNana pramANe ja varNavela che. tema samajavuM. e siddhAyatananA baha madhyadezabhAgamAM eka vizAla maNipIThikA che. A maNipIThikA be jananI lAMbI pahoLI jIvAbhigamasUtra
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ 236 jIvAbhigamasUtre 'jhayA' dhvajAH vaktavyAH 'zubhA' stUpAH, tadanantaraM caityastUpAH vaktavyAH 'mahiMda jjhayA'-caityavRkSANAM purato mAhendradhvajA vaktavyAH, teSAM mahendradhvajAnAM purataH 'naMdAo-pukkhariNIo'-nandA puSkariNyo vaktavyAH 'taoya suhammAe jahA pamANaM maNaguliyANaM' tatazca yathA sudharmAyAM sabhAyAM manogulikAnAM kathitaM tathaivAtrApi jJAtavyam, 'gomANasIo dhUvaghaDio'-gomAnasyaH zayyA sadRzasthAna vizeSo dhUpaghaTikA api sudharmAsabhAvadevA'trApi jJAtavyAH / 'taheva bhUmibhAge ulloe ya jAva maNiphAse' tathaiva bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH ullokazca varNayitavya ihApi yAvat tRNAnAM-maNInAM ca sparzaH kiM bahunA-sarvamapi-sudharmAsabhAvadevA'trApi jJAtavyamiti / / 'tassa NaM siddhAyataNassa' tasya khalu siddhAyatanasya, 'bahumajjhadesabhAe'-bahumadhyadezabhAge, 'ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA'atra siddhAyatanabahumadhyadezabhAge khalu ekA mahatI maNipIThikA-pIThavizeSaH prajJaptA-kathitA, sA khalu maNipIThikA 'do joyaNAI-dve yojane, 'AyAmavikkhaMbheNaM' AyAmaviSkambhAbhyAm dairghyavistArAbhyAM yojanadvayapramANA bhavati maNipIThiketyarthaH / 'joyaNaM bAhalleNaM' yojanamekaM bAhalyena-pRthutvena, 'savva maNimaI acchA' sarvamaNimayI-sarvAtmanA maNi pracurA, 'acchA' AkAzasphaTikaratna bat-zubhrA, shlkssnnaa-ghRssttaa-mRssttaa-niirjskaa-nirmlaa-nisspngkaa-nissknnttkcchaayaa-praasaadiiyaa-sprbhaa-soyotaa-smriicikaa-drshniiyaa'bhiruupaa-prtiruupaa| 'tIseNaM maNipeDhiyAe uppi' tasyAH khalu maNipIThikAyA upari, ettha NaM' atra maNipIThikoparitanabhAge khalu, 'ege mahaM devachaMdae pannatte' eko mahAn devacchandakaH AsanavizeSaH prajJaptaH kathitaH,-sa ca devachandakaH-'do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' AyAmaviSkambhAbhyAM dve yojane, dairdhyavistArAbhyAmityarthaH / maNiyoM kI banI huI haiN| isake varNana meM acchAdi padoM kA prayoga karanA cAhiye ? isa maNipIThikA ke Upara eka-vizAla devacchandaka hai yaha do yojana kA lambA cauDA hai / aura kucha adhika do yojana kA UMcA hai / yaha devacchandaka bhI accha evaM ilakSNa Adi vizeSaNoM vAlA hai isa devacchandaka meM 108 jina pratimAeM arthAt kAmadevoM kI mUrtiyAM hai / inakA sambandha kA varNana isa prakAra se haiM / rakta suvarNa che. ane eka ejananA gherAvAvALI che. e sarva rIte maNinI banela che. tenA varNanamAM accha vigere padene prayoga karI le. e maNipIThikAnI upara eka vizAla devacchedaka che. e be jananI laMbAI pahoLAI vALe che, ane kaMIka vadhAre be ejananI uMcAI vALe che. A devacchedaka paNa azlaphaNa Adi vizeSaNa vALe che. e devachaMdakamAM 108 jIna pratimAo arthAta jIvAbhigamasUtra
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 63 IzAnakoNe siddhAyatanavarNanam 237 'sAiregAi uDUM uccatteNaM' sAtireke dve yojane-Urdhvamuccaistvena, 'savvarayaNAmae acche' sarvAtmanA'cchaH zlakSNe ghRSTo mRSTo laNho nIrajasko nirmalo niSpako niSkaNTakacchAyo yAvatprAsAdIyo darzanIyo'bhirUpapratirUpaH iti // tattha NaM devachaMdae' tatra khalu devachandakaH, 'aTTasayaM jiNapaDimANaM' aSTAdhikaM zataM jinapratimAnAm,kathambhUtAnAM tAsAM tatrAha-'jiNussehe' tyAdi, 'jiNussehappamANa mettANaM' jinotsedhapramANamAtrANAm 'saNNikkhittaM ciTThai' sannikSiptaM tiSThati, tatra devacchandake etAvatyo vyavasthitAH pratimA ityarthaH / 'tAsiNaM jiNapaDimANaM' tAsAM khalu jinapratimANAm, 'ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' ayametadrUpo varNAvAso varNanivezaH prajJaptaH kathitaH / 'taM jahA' tadyathA-'tavaNijjamayA hatthatalA'tapanIyaH-suvarNastanmayAni hastatalAni 'aMkAmayAiM NakkhAI'-aGkamayA aGkaranamayAnakhAH, 'aMtolohiyakkha pariseyAI'-antarmadhye lohitAkSaratnapratiSekAH, 'kaNagamayA pAyA' kanakamayAH pAdAH, 'kaNagamayA gopphA'-kanakamayA gulphA, kaNagAmaIo jaMghAo' kanakayyo jaGghAH, 'kaNagamayA jANU' kanakamayAni jAnUni, 'kaNagA. mayAo UrU' kanakamayA UravaH, 'kaNagamayAo gAyalaTThI' kanakamayyo gAtrayaSTayaH zarIramityarthaH, 'tavaNijjamaIo NAbhIo'-tapanIyamayA nAbhayaH, 'rihAyaIo romarAIo' riSTamayyo romarAjayaH-romAvalyaH, 'tavaNijjamayA cuccuyA'-tapanIya mayAzcUcukAH, stanAgrabhAgAityarthaH, 'tavaNijjamayA sivicchA-tapanIyamayAHke jaise inake hAthoM ke taliye haiM aMka ratna ke jaise inake nakha haiN| lohitAkSaratna kI inakI rekhAeM haiM / 'kaNagAmayA pAyA' inake paira suvarNa ke haiM / 'kanakamayA gophA' inakI eDiyAM kanakakI banI huI haiN| 'kanakamayyo jaghA' suvarNamaya inakI jaMghAeM haiN| 'kanakamayAni jAnUni' suvarNamaya inake jAnU haiM 'kanakamayAo urU' suvarNamaya inakI urU haiM 'kanakamayyo gAtrayaSTayaH 'ghuTane' suvarNa ke bane hue hai / tapanIyamayA nAbhayaH' tape hue-suvarNa kI inakI nAmiyAM hai| 'riSTamayyo romarAjayaH' inakI romarAjiyAM riSTa ratnakI hai / tapanIya. kAmadevanI mUrti che. tenA saMbaMdhI varNana A rIte che. tenA hAthanA taLiyA lAla suvarNana jevA che. aMkaranA jevA tene nakhe che. lehitAkSaratnanI 2pAsa cha. 'kaNagAmayA pAyA' tena paayaa| sonAnA che. 'kaNagAmayA gophA' tanI Diyo OMnanI mane cha. 'kanagAmaiyo jaMghA' suva bhaya tanI / che. 'kanakamayAni jAnUni' suvarSa bhaya tn| tanu cha. 'kanakAmayA uravaH' supa bhaya tenA 3 cha. 'kanakamaya gAtrayaSTayaH' tenA dhur| suvA bhaya che. 'tapanIya mayA nAbhayaH' tape sonAnI tenI naliyo manehI cha. 'riSTamayyo romarAjayaH' tenI jIvAbhigamasUtra
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ 238 jIvAbhigamasUtre zrIvatsAH 'kaNagamayAo bAhAo'-kanakamayA bAhAH 'kaNagamaIo pAsAo' kanakamayAH pAzrvAH 'kanagamaIo gIvAo' kanakamayyo grIvAH 'ridvAmae maMsu' 'riSTaratnamayaM mAMsam 'silappavAlamayA oTThA' zilApravAlamayA oSThAH vidramavinirmitA itiyAvat, 'phalihAmayA daMtA'-sphaTikaratnamayAH dantAH, 'tavaNijjamaIo jIhAo' tapanIyamayA jihvAH 'tavaNijamayA tAluyA' tapanIyamayAni tAlukAni, 'kaNagamaIo NAsAo' kanakamayyo nAsikAH 'aMto lohitakkhapariseyAo' antamadhye lohitAkSaratnapratiSekAH, 'aMkamayAI acchiNI aMto lohitakkha pariseyAI antarmadhyapradeze lohitAkSaratnapratiSekANi-aGkaratnamayAni-akSINi, mayAzcukAH' tape hue suvarNa ke inake cUcuka haiM-stana ke agrabhAga hai| 'tapanIyamayAH zrIvatsA' tapta suvarNa ke inake zrIvatsa haiM-chAtI ke Upara rahe hue cinha vizeSa haiM / 'kaNagamayA vAhAo kaNagAmaio pAsAo' suvarNamaya inake bAha haiM suvarNamaya inake donoM pArzvabhAga haiM / 'kanakamayyo grIvA' suvarNamaya inakI grIvAeM gardane haiN| 'riSTamayaMmAMsam' riSTamaya inakA mAMsa hai 'zilApravAlamayA oSThA' inake oSThazilApravAla-mUgA ke haiM / 'sphaTikamayA dantA' inake dAMta sphaTikamaNi ke bane hue haiN| 'tapanIyamayyo jihA' inakI jIbheM tapanIya suvarNa kI banI hui haiM / 'tapanIyamayAni tAlukAni' tAlubhAga inakA tapanIya svarNa kA banA huA hai 'kanakamayyo nAsikAH' inakI nAsikAeM suvarNa kI banI huI hai 'antarlohitAkSapratiSakAH' nAka ke bhItara kI rekhAeM lohitAkSaratnakI banI huI haiM 'aGkamayAni akSINi' aGkaratnakI inakI AkheM. zama (318) 27 28 2tnAnI che. 'tapanIyamayAzcUcukAH' tapesA sonAnA tenA piyu| che. arthAt stananI malA che. 'tapanIyamayA ! zrIvatsAH' tapasA sonAnA ten| zrIvatsa chAtInI 752 22sa cinha vizeSa che. 'kaNagamayA vAhAo kaNagAmaio pAsAo' suvA bhaya tenA mAhu-DAyo cha bhane suvarSa bhaya tenA bhanne 57mAyA cha. 'kanakamayyo grIvA' tenI zrIvA- supa bhaya che. 'riSTamayaM mAMsam' Timaya tenu mAMsa cha. 'zilApravAlamayA oSTA, tenAmA zikSA pravAsa bhUgAnA che. 'sphaTikamayA dantA' tena t| 2384 bhnin| maneA cha. 'tapanIyamayyo jihvA' tenI ma tapanIya sonAnI bhanera che. 'tanIyamayAni tAlukAni' ten| tAbuna pradeza tapanIya suvAnI manesa cha. 'kanakamayyA nAsikA' tenA nA sonAnA anesA che. 'anta lohitAkSa pratiSekA' nAnI 542nI 2mA soDitAkSa 2tnanI manesa cha. 'aGkamayAni akSINi' tenI mA ma 2tnanI manesa che. 'antalohitAkSapratiSekANi' mAmAnI ma42nI 2mA soDitakSa 2tnanI manesa jIvAbhigamasUtra
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.63 IzAnakoNe siddhAyatanavarNanam 239 'pulagamaIo diTTIo' pulakamayyo dRSTayaH 'riTTAmaIo tAragAo' riSTamayyo'kSimadhyagatAstArikAH kanInikAH 'riTAmayAI acchipattAI' riSTaratnamayAnyakSi patrANi, 'riTThAmaIo bhamuhAo' riSTaratnamayyo dhruvaH, 'kaNagAmayA kavolA'kanakamayAH kapolAH 'kaNagAmayA savaNA'- kanakamayAni zravaNAni-karNAH, 'kaNagAmayA NiDAlA'-kanakamayA lalATAH kapoletyarthaH 'vaTTA' vRttAH, 'vairAmaIo sIsaghaDIo'-vanamayyaH zIrSaghaTikAH 'tavaNijjamaIo kesaMta kesabhUmio' tapanIyamayyaH kezAnta kezabhUmayaH 'riTThamayA uvari muddhajA'-riSTaratnamayA upari bhAge mUrdhajAH kezAH, // 'tAsiNaM jiNapaDimANaM' -tAsAM khalu jinapratimAnAm, 'piTThato patteya patteya'-pRSThataH parabhAge pratyekaM pratyekamekaikamityarthaH 'chattadhAra paDibanI huI hai 'antarlohitAkSa pratiSekANi' AMkhoM ke bhIrata kI rekhAeM lohitAkSaratna kI banI huI hai / riSTamayyastArikAH' AMkheM kI tArikAeM-kanInikAeM riSTa ratnakI banI huI haiN| 'riSTamayAni akSipatrANi' AkhoM kI baroniyAM riSTaratnoM kI banI huI hai| 'riSTamayyobhravaH' inakI donoM bhaueM riSTa ratnoM kI banIhuI haiM 'kanakamayA kapolA:' inake donoM gAla suvarNa ke bane hue hai / kanakamayAH zravaNAH' inake donoM kAna suvarNa ke bane hue haiN| 'kaNagAmayA niDAlA' suvarNa ke inake bhAla haiN| 'vairAmaIo sIsaghaDio' vajra ke inake mastaka haiM / 'tavaNijjamaio kesaMtakesabhUmio' tapanIyasuvarNa kI inakI kezabhUmi hai / 'riSTamayA uparimUrdhajAH' riSTha ratnake inake mastakake bAla haiN| 'tAsiNaM jiNapaDimANaM piTThatA patteyaM 2 chattaghArapaDimAo' ina jina pratimAoM kAmadeva kI pratimAoM paikI pratyekajina pratimA-kAmadeva kI pratimA ke cha. 'riSTamayyastArikAH' mAMjAnA tArAma ziSTa 2tnanA anesa cha. riSTamayAni AkSapatrANi' mAnI pApaNe riSTa 2tnAnI maneta che. 'riSTamayyo bhravaH' tenA bhanne sbh| viSTa 2tnanA panesa cha. 'kanakamayA kapolAH' tenA sanna ho suvarNa na mane cha. 'kanakamayAH zravaNAH' tenA mannAna supa nimita che. 'kaNagAmayA niDAlA' tena mArA pradeza suvarNa nA che. 'vairAmaIo sIsaghaDIo' tenA bharatI 1002tnanA panesa cha. 'tavaNijjamaio kesaMta kesabhUmio' tapanIya suparNa nI tenI 3 bhUmiyA cha. 'riSTamayA uvarimuddhajA' tenA mAthAnAvA (2STa 2lanA manasA che. 'tAsiNaM jiNapaDimANaM pito patteyaM patteyaM chattadhAra paDimAo pnnnnttA A jana pratimAo-kAmadevanI pratimAo paikI dareka jana pratimAnI pAchaLa tenA para chatra dharI rAkhanArI pratimAo che. te badhI vyaMtara jAtanA devAnI cha. 'tAo NaM chattadhArapaDimAo himarajakuMdenduppabhAsAI koriMTamalladAmAI jIvAbhigamasUtra
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240 jIvAbhigamasUtre mAo pannattAo'- chatradharapratimAH, chatradhAraNakartyaH pratimAH kathitAH, 'tAo NaM chattadhArapaDimAo'-tAzca khalu chatradhArapratimAH, 'himarayatakuMdeMdusappagAsAI' -himarajatakundenduprakAzAni, ataeva 'sakoreMTamalladAmadhavalAI-sakoraNTaka mAlyadAmadhavalAni-svacchAni, 'AtapattAI' AtapatrANi, chatrANIti yAvat 'salolaM' salIlaM-anAyAsato yathA bhavet tathA, 'ohAramANIo'-avadhArayantyaH, 'ciTThati tiSThantIti // 'tAsiNaM jiNaparimANaM ubhao pAsiM'-tAsAM khalu jinapratimAnAmubhayoH pArzvayoH, 'patteyaM patteyaM'-pratyekaM pratyekam, cAmaradhArapaDimAo pannattAo' cAmaradhArakapratimAH prajJaptAH, 'tAo NaM cAmaradhArapaDimAo' cAmaradhAriNyazca khalu tAHpratimAH, 'caMdappa havairaveruliya nAnAmaNi kaNagarayaNa vimala mahariha tavaNijjujjala vicittadaMDAo' candraprabha vanavaiDUrya nAnAmaNikanakavimalamahardha tapanIyojjvalavicitradaNDAni, candraprabhazcandrakAnto maNiH vajraM ca - vaiDUryaceti pIche unapara chatrako dhAraNa karane vAlI chatra dhAriNI pratimAeM haiN| ye saba pratimA vyantara jAtI ke devakI hai 'tAo NaM chattadhArapaDimAo himarajatakuMdeMduppabhAsAiMkoriMTa malladAmAiM dhavalAI AtapattAI salIlaM ohAramANIo 2 ciTThati' ye chatradhAriNI pratimAeM hima raja kunda puSpa evaM indu ke jaisI zveta prabhAvAle evaM koraMTa puSpoM kI mAlA se yukta aise sapheda AtapatroM ko baDe hI nakharoM ke sAtha una pratimAoM ke upara tAne hue hai| 'tAsiNaM jiNapaDimA NaM ubhao pAsiM patteyara cAmaradhArapaDimAopaNNa. tAo' ina jinapratimAoM kAmadeva kI pratimAoM ko dono ora aurabhI 2-2 cAmaradhAriNI pratimAeM haiM, 'tAo NaM cAmaradhArapaDimAo caMdappahaveruliyaNANAmaNikaNagarayaNavimalamaharihatavaNijujjalavici. ttadaMDAo' ye cAmara dhAriNI pratimAeM una pratimAoM ke upara cAmaroM ko Dhora rahI haiM ina cAmaroM ke daNDa candrakAntamaNiyoM ke dhavalAI AyavattAI salIlaM ohAramANIo ohAramANIo ciTuMti' - chayAriyA pratimAo hima, rajata, kuMda puSpa, ane caMdranA jevI zveta che. tathA prabhA vALA ane keraMTa puSponI mALAthI yukata evA sapheda chatrane ghaNAja nakharAnI sAthe meM pratibhAsAnI 52 52 cha. 'tAsiNaM jiNapaDimANaM ubhao pAsiM patteyaM patteyaM cAmaradhArapaDimAo pannattAo' mena pratimAyo-mahevanI pratimAmAne bhanne mAta mI 7 me yAbha2 namAvI pratimA cha. 'tAoNaM cAmaradhArapaDimAo caMdappahaveruliya NANAmaNikaNagarayaNavimalamahariya tavaNi jjujjalavicittadaMDAo' se yAmadhArI pratimA te pratimAmAnI 652 ybhre| DhoLI rahI che e cAmarane daMDa caMdrakAMta maNiyethI vaiDUrya vigere aneka prakAranA jIvAbhigamasUtra
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.63 IzAnakoNe siddhAyatanavarNanam 241 candraprabha vajravaiDUryANi nAnAmaNikanakaratnAni vimalamahArdhatapanIyAni caibhirujjvalA vicitrA daNDA yeSAM tAni, 'cilliyAo' citrANyAzcaryANi 'saMkhaMkakudadagaraya amayamahiyapheNapuMjasaNNikAsAo' zaGkhA'Gkakundodakarajo'mRtamathitaphenapuJjasannikAzAni, 'muhumarayatadIhavAlAo'-sUkSmarajatadIrghabAlAni, 'cAmarAo'cAmarANi; 'salIlaM'-khedarahitaM yathA tathA, 'ohAremANIo' avadhArayantyaH 'ciTuMti-Asate // 'tAsiNaM jiNapaDimANaM purao do do nAgapaDimAo'tAsAM khalu jinapratimAnAM purato dve-dve nAgapratime, sannikSipte tiSThataH ityagrimeNa sahAnvayaH, tathA-'do do jakkhapaDimAo' dve-dve yakSa pratime, do do vaiDUrya Adi aneka prakAra ke maNiyoM ke evaM kanaka ratna ke tathA vimala veza kI banI tapanIya svarNa ke bane hue hai , ataH ye baDe hI vicitra aura ujvala dekhane meM lagate haiN| 'cilliyAo' ye cAmara aneka prakAra ke haiM athavA inake daNDa aneka prakAra ke haiM / 'saMkhakakuMdagaraya amayamahiyapheNa puMja saMnikAsAo' tathA zaMkha aMka kunda, udaka, raja, aura mathita amRta ke phena puMja ke jaise ye cAmara pratIta hote haiN| 'sUkSmarajatadIrghavAlA' ina cAmaroM ke bAla bilkula sUkSma cAMdI ke tAroM ke jaise dIrgha hai, ye cAmara 'dhavalAo' dhavala hai aise ina cAmaroM ko ye cAmara dhAriNI pratimAeM baDe hI nakharoM ke sAtha DhoratI huI khaDI hai| 'tAsiNaM jiNapaDimANaM' ina jina pratimAoM-kAmadeva kI pratimAoM ke sAmane 'do do nAgapaDimAo paMjaliuDAo saMNikkhittAo ciTThatti' do do nAgapratimAeM hAtha joDe hue khaDI huI hai tathA 'do do jakkhapaDimAo do do bhUtapaDimAo do do kuMDAdhArapaDimAo maNithI tathA kanaka ratnothI tathA vimala vezathI banela tapanIya senAthI anesa cha. tethI te bhavAmA vicitra mane Sarge sAge cha. 'cilliyAA' se yaam| mane prA2nA cha. athavA tenA 31 bhane 42nA cha. 'saMkhakakudadagaraya amayamahiyaphenapuMjasaM nikAsAo' tathA 5 4 4 4 204 mane maMthana karavAmAM Avela amRtanA phINanA DhagalA jevA e cAmare jaNAya che. sUkSmarajatadIrghavAlA' se yAmanA pANI 46ma sUkSma yAhInA tApA ein cha. me yaam2| 'dhavalAo' ghoNIya che. sevI se yAbharAne te yAbhara dharavAvALI pratimAo ghaNAja nakharAo pUrvaka DhaLatI hoya tema ubhela che. 'tAsiNaM jiNapaDimANaM' pratimAmAnI sAme 'do do nAgapaDimAo paMjaliuDAo ciTThati' bhanne nA pratimAsA hAtha DIna umerA cha. tathA jI0 31 jIvAbhigamasUtra
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre bhUpamio' dve dve bhUtapratime, tathA - 'do do kuMDAdhArapa DimAo - dve dve kuNDAdhArapratime, ( kathaMbhUte ime ) tatrAha - 'viNaovaNatAo' vinayopanate, 'pAyapaDiyAo - pAdapatite, 'paMjaliuDAo prAJjalipuTe, 'saMNikkhite cidvaMti' - sannikSipte tiSThataH - sarvAtmanA ratnamayyo'cchA AkAzasphaTikavadati svacchAH 'saNhAo' - zlakSNAH, 'laNhA:, 'ghaTTAo - maTTAo' - ghRSTAH mRSTAH 'NIrayAo'nIrajaskA: 'NiSpaMkAo' - niSpaGkA 'jAva paDirUvAo' - niSkaNTaka cchAyAH saprabhAH sodyotAH samarIcikAH prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH pratirUpA iti / 'tAsi NaM jiNapa DimANaM' - tAsAM khalu jina pratimAnAm, 'purao asayaM ghaMTANaM' agrabhAge'STAdhikaM zataM ghaNTAnAm, 'asayaM caMdaNakalasANaM - aSTazataM candanakalazAnAm, 'evaM asayaM bhiMgAragANaM' - aSTazataM pUrvavad bhRGgArANAm, 'evaM AyaMsagANaM' evamaSTazatam, AdarzakANAM-darpaNAnAm, 'thAlANaM' aSTazataM sthAviNayovaNayAo pAyavaDiyAo paMjaliuDAo sannikkhittAo citti' do do yakSa pratimAeM do do bhUta pratimAeM evaM do do kuNDadhAra pratimAeM vinaya se yukta huI, pairoM meM patita huI hAtha joDe hue khaDI huI hai 'savvarayaNAmaio acchAo, saNhAo laNhAo ghaTTAo, mahAo, NIrayAo, NiSpaMkAo jAva paDivAo' ye saba pratimAeM sarvAtmanA ratnamaya haiM AkAza aura sphaTika maNi ke jaisI nirmala hai lakSaNa haiM ghRSTa hai, mRSTa hai, nIrajaska hai, niSpaGka haiM evaM yAvat pratirUpa hai / 'tAsiNaM jiNaparimANaM purao aTTamayaM ghaMTANaM asayaM caMdaNakalasANaM' ina jina pratimAoM 'kAmadeva kI pratimAoM ke samakSa 108 ghaTAeM hai | 108 caMdana kalaza haiM ' evaM aTThasayaM bhiMgAragANaM evaM AryasagANaM thAlANaM' isI taraha se 108 bhRGgAraka - jhArI - haiM / 108 Ada'do do akkhapaDimAo do do bhUtapaDimAo do do kuMDAdhArapaDimAo viNayoyaNayA o pAyavaDiyAo paMjaliuDAo sannikkhittAo ciTThati' jamme yakSa pratibhAo khakhkhu bhUta pratimA ane abbe kuMDadhAra pratimAe vinaya pUrNAMka pageAmAM paDatI hoya tebha hAtha leDIne ule che. 'savvaravaNAmaio acchAo sahAo lAo ghaTTAo maTThAo NIrayAo NiSpaMkAo jAva paDiruvAoM me pratibhAgI sarvAtmanA ratnamaya che. AkAza ane sphaTika maNinA jevI niLa che. zlakS che, ghRSTa che, bhraSTa che, nI2425 che; niSya' che ane yAvatprati 35 che. 'tAsiNaM jiNapaDimANaM purao asayaM ghaMTANaM aTThasayaM caMdNakalasANaM' se na pratimAenI sAme 108 ekaso ATha ghaTAe che. 108 ekasA ATha yaddana usazI che 'evaM aTThasayaM bhiMgArANaM evaM AyaMsagANaM thAlANaM' bheTa rIte 242 jIvAbhigamasUtra -
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3sU.63 IzAnakoNe siddhAyatanavarNanam 243 lakAnAm, 'pAtINaM' pAtrINAmaSTazatam kaTorItibhASAprasiddhA 'mupatidvANam' aSTazataM supratiSThakAnAm , 'maNaguliyANaM' aSTazataM manogulikAnAm, 'vAtakaragANaM' vAtakarakANAM' jalarahitaghaTAnAmaSTazatam, 'cittANaM rayaNakaraMDagANaM'-citrANAM ratnakaraNDakAnAmaSTazatam, 'hayakaMThagANaM jAva usabhakaMThagANaM'-hayakaNThakAnAmajakaNThakAnAM zatamaSTau, narakaNThakAnAM-kinnarakaNThAnAM-kiMpuruSakaNThAnAM mahoragakaNThAnAMgandharvakaNThAnAM-RSabhakaNThAnAM-vRSabhakaNThAnAM cA'STazatam 'pupphacaMgerINaM jAva lomahatthacaMgerI gaM'-puSpacaGgerINAM yAvallomahastacaMgerINAM-mAlyacaMgerINAM-cUrNacaGgerINAM-vastracaMgerINAmAbharaNacaMgerINAM yAvadaSTazatam / tatra-lomahastakA mayUrapicchapuJjanikA, 'pupphapaDalagANaM'-aSTazataM puSpapaTalakAnAm, aSTazataM mAlyapaTalakAnAm netrakalIni puSpANi grathitAni mAlyAni cUrNapaTalakAnAM-gandhapaTalakAnAM vastrAbharaNasiddhArthalomahastapaTalakAnAmapi pratyekaM pratyekamaSTazataM vaktavyam / siMhAsanAnAM-chatrANAM-cAmarANAmaSTazataM jJeyam, 'aTThasayaM tellasamuggakANaM-dhUvakaDucchuyANaM' -aSTazataM tailasamudgakAnAmaSTazataM koSTasamudkAnAmaSTazataM zaMka-darpaNa haiM 108 baDe 2 thAla hai 'evaM pAINaM supaiTTagANaM maNa. guliyANaM vAtakaragANaM' 108 choTI-choTI pAtrI-choTA pAtra vizeSa haiM, 108 supratiSThita hai, 108 manogulika pIThikAvizeSa haiM 'vAtakaragANaM, cittANaM rayaNakaraMDagANaM, hayakaMThagANaM jAva usabha kaMThagANaM' 108 vAtakaraka-jalarahita ghaTa-ghaDA haiM, 108 citra haiM 108 ratnakaraNDa hai 108 hayakaMTha hai| yAvat 108 vRSabhakaMTha haiM 'pupphacaMgerINaM jAva lomahatthacaMgerINaM, pupphapaDalagANaM aTThasayaM tella. samuggakANaM jAva dhUvakaDucchuyANaM saMNikkhittaM ciTThai' 108 puSpacaMgerI haiM -puSpoM ko rakhane kI TokariyAM haiM / yAvat-108 romahastaka caMgerIkAeM-mayUrapicchikAeM haiM 108 puSpa paTalaka hai, 108 tela samudgaka 108 ekaso ATha bhaMgAraka-jhArIye che. 108 ekase ATha Adarzaka darpaNa che. 108 seso 2mA moTA moTA thA cha. 'evaM pAINaM supauTThagANaM maNaguliyANaM vAtakaragANaM' 108 24so 2 nAnI nAnI pAtrIyo-nAnuvAsa cha. 108 24se| 28 suprti54| cha. 108 bhanAjuli pI.81 vizeSa cha. 'vAtakaragANaM cittANaM rayaNakaraMDagANaM hayakaMThagANaM jAva usamakaMThagANaM' 108 pAta4231-mAsI ghAma che. 108 citra che. 108 ratnakaraMDake che. 108 kaMThako che. yAvat 108 vRSabha kaMThake cha. 'pupphacaMgerINaM jAva lomahattha vaMgerINaM puSphapaDalagANaM adusayaM tellasamuggakANaM jAva dhUvakaDucchuyANaM saMNikkhitaM ciTThaI 108 575 rIyache. puNyAne bhavAnI TapalIye. yAvatu 108 ekase ATha mahastaka caMgerikAo arthAta mayura pIchIkAo che. 108 puSpa paTela che. 108 tela samudake che. yAvat 108 jIvAbhigamasUtra
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ 244 jIvAbhigamasUtre coyasamudkAnAmaSTazataM tagarasamudkAnAmaSTazatamelAsamudkAnAmaSTazataM haritAlasamudrakAnAmaSTazataM hiMgulakasamudkAnAmaSTazataM manazzilAsamudrakAnAmaSTazata maJjanasamudrakAnAm, sarvANyetAni tailAdInyaJjanAntAni paramasurabhigandhopetAni draSTavyAni-aSTazataM dhvajAnAm 'saMNikkhittaM ciTaI' sannikSipta tiSThati // 'tassaNaM siddhAyataNassa uppi'-tasya siddhAyatanasyopari khalu, 'bahave aTTa maMgalagAjhayA chattAichattA' aSTamaGgalakAni-svastikAdIni-dhvajAH kRSNanIlAdikAH chatrAticchatrANi 'uttimAgArA'-uttamaprakArANi 'solavihehiM rayaNehi'-SoDzaprArakai ratnaiH; 'uvasobhiyA'-upazobhitAni, 'taM jahA' tadyathA-'rayaNehiM jAva riTehiM - ratnaiH sAmAnyairyAvadriSTaiH, yAvat-padena-vajra- vaiDUryasphaTikAdInAM saMgrahojJAtavyaH iti ||suu0||63|| mUlam-tassa NaM siddhAyayaNassa uttarapurasthimeNaM etthaNaM egA mahaM uvavAyasabhA pannattA jahA sudhammA taheva jAva gomANasIo uvavAyasabhAe vi dArA muhamaMDavA savvaM bhUmibhAge taheva jAva maNiphAso (suhammA sabhA vattavvayA bhANiyavvA jAva bhUmIe phAso) tassa NaM bahusamaramaNijassa bhUmibhAgassa bahu. majjhadesabhAe-ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM addhajoyaNaM bAhalleNaM savva maNimaI acchaa| tIse NaM maNipeDhiyAe upi ettha NaM ege mahaM devasayaNijje hai, yAvat 108 dhUpakaDucchuka haiN| arthAt ye saba vastueM unake samakSa rakhI huI hai| tassa NaM siddhAyataNassa NaM uppi bahave aTThamaMgalagA bhuyA chattAichattA uttamAgArA solasavihehiM rayaNehiM uvasobhiyA, rayaNe. hi jAva riTehiM' usa siddhAyatanake Upara ATha svastika Adi maMgaladravya haiM dhvajAeM haiM aura chatrAtichatra haiM, ye sava uttama AkAravAle hai / tathA solaha prakAra ke riSTAdi ratnoM se suzobhita hai ||suu063|| 554427 / che arthAt me mA 12tu temanI sAme rAme cha. 'tassaNaM siddhAyataNassa NaM uppiM bahave aTTaTumaMgalagA bhUyA chattAichattA uttamAgArA solasavihe hiM rayaNehiM uvasobhiyA rayaNehiM jAva riTehiM' se sidvAyatananI 52 svastika vigere ATha maMgala dravya che. dhajAo che ane chatrAtichatro che. e badhA uttama AkAravALA che. tathA soLa prakAranA riTa vigere ratnothI suzAmita cha // sU. 13 // jIvAbhigamasUtra
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.64 upapAtasabhAyAH varNanam 245 pannatte tassa NaM devasayaNijassa vaNNao uvavAyasabhAeNaM uppi aTU maMgalagA jhayA chattAichattA jAva uttimAgArA tIse NaM uvavAyasabhAe uttarapuracchimeNaM etthaNaM ege mahaM harae pannatte se NaM harae addha terasajoyaNAI AyAmeNaM chakkosAiM joyaNAI vikkhaMbheNaM dasa joyaNAI uvveheNaM acche saNhe vaNNao jaheva NaMdANaM pukkhariNINaM jAva toraNa vaNNao tassa NaM haratassa uttarapurasthimeNaM ettha NaM egA mahaM abhiseyasabhA pannattA jahA sabhA suhammA taM ceva niravasesaM jAva gomANasIo bhUmibhAge ulloe thev|| tassa NaM bahusamaramaNijassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM addhajoyaNaM bAhalleNaM savva maNimayA acchaa|| tIse NaM maNipeDhiyAe uppiettha NaM ege mahaM sIhAsaNe pannatte sIhAsaNavaNNao aparivAro / tattha NaM vijayassa devassa subahu abhisekke bhaMDe saMNikkhitte citti| abhiseyasabhAe upi aTra maMgalae jAva uttimAgArA solasavihehiM rayaNehi tIseNaMabhiseyasabhAe uttarapurasthimeNaMetthaNaMegAmahaM alaMkAriya sahA vattavvayA bhANiyavvA jAva gomANasIo maNipeDhiyAo jahA abhiseyasabhAe upi sIhAsaNaM aprivaarN| tattha NaM vijaassa devassa subahu alaMkArie bhaMDe nikkhitte ciTai / uttimAgArA alaMkAriyasabhAe uppi maMgalagA jhayA chttaaichttaa| tIse NaM alaMkAriyasabhAe uttarapurasthimeNaM ettha NaM egA mahaM vavasAyasabhA pannatA abhiseyasabhA vattavvayA jAva sIhA saNaM aparivAraM // ettha NaM vijaassa devassa ege mahaM potthayarayaNe saMnikkhitte ciTui tassa NaM potthayarayaNassa ayameyArUve vaNNA jIvAbhigamasUtra
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ 246 jIvAbhigamasUtre vAse pannatte taM jahA-riTrAmaIo kaMviyAo [rayayAmayAiM pattakAiM riTrAmayAiM akkharAiM] tavaNijamae dAre NANAmaNimae gaMThI [aMkamayAiM pattAiM] veruliyamae lippAsaNe tavaNijamaI saMkalAriTramaI masI vairAmaI lehiNI riTrAmaiM akkharAiM dhammie stthe| vavasAyasabhAeNaM uppiM aTThamaMgalagA jhayA chattAichattA uttimAgArei // tIse NaM vavasAyasabhAe uttarapurasthimeNaM ege mahaM balipeDhe pannatte do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM joyaNaM bAhalleNaM savva rayayAmae acche jAva paDirUve // ettha NaM tassa NaM valipeDhassa uttarapurasthimeNaM egA mahaM naMdA pukkhariNI pannattA taM ceva mANaM harayassa taM ceva savvaM ||suu0 64 // chAyA-tasya khalu siddhAyatanasyottarapUrvasyAm atra khalu ekA mahatI-upa pAtasabhA prajJaptA / yathA sudharmA tathaiva yAvadgomAnasyaH, upapAtasabhAyAmapi dvArANi mukhamaNDapAH sarva bhUmibhAgAH tathaiva yAvanmaNisparzaH sudharmAsabhA vaktavyatA bhaNitavyA yAvadbhUmisparzaH) tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhA. gasya bahumadhyadezabhAge atra khalu ekA mahatI maNipIThikA prajJaptA yojanamAyAmaviSkambheNA'rdhayojanaM bAhalyena sarvamaNimayI-acchA / tasyAH khalu maNipIThikAyA upari-atra khalu ekaM mahadevazayanIyaM prajJaptam tasya khalu devazayanIyasya varNakaH, upapAtasabhAyAH khalUpari-aSTAvaSTau maGgalakAni dhvajA ichatrAticchatrANi yAvat uttamAkArANi / tasyAH khalUpapAtasabhAyA uttarapUrvasyAm atra khalveko mahAn hRdaH prajJaptaH sa khalu hradaH arddhatrayodaza yojanAni-AyAmena SaT krozAni yojanAni viSkambheNa dazayojanAni-udvedhenA'cchaH zlakSNo varNakaH yathaiva nandAyAH puSkariNyAH yAvat-toraNavarNanam / tasya khalu hUdasyottarapUrvasyAm atra khalvekA mahatyabhiSekasabhA prajJaptA yathA sabhA sudharmA tadeva niravazeSa yAvadgomAnasyo bhUmibhAga ullokastathaiva / tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu ekA mahatI maNipIThikA prajJaptA yojanamAyAmaviSkambheNA'rdhayojanaM vAhalyena sarvamaNimayI-acchA tasyAH khalu maNipIThikAyAH upari atra khalu ekaM mahatsiMhAsanaM prajJaptam siMhAsana varNako'. parivAraH / tatra khalu vijayadevasya subahu-abhiSekamANDaM sannikSiptaM tiSThati abhiSekasabhAyA upari-aSTAvaSTau maGgalakAni yAvaduttamAkArANi SoDazavidhai jIvAbhigamasUtra
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 64 upapAtasabhAyAH varNanam ratnai tasyAH khalu abhiSekasabhAyA uttarapUrvasyAm atra khala ekA mahatyalaGkAra - sabhA vaktavyatA bhaNitavyA yAvat - gomAnasyo maNipIThikA: yathA'bhiSekasabhAyA upari siMhAsanamaparivAm / tatra khalu vijayasya devasyA''laMkArikabhANDaM sanni kSiptaM tiSThati uttamAkArA'laGkArasabhAyA upari maGgalakAni dhvajA ilatrA'ticchatrANi / tasyAH khalu alaGkArikasabhAyAH uttarapUrvasyAm atra khalu ekA mahatI vyavasAyasabhA prajJaptA abhiSekasabhA vaktavyatA yAvatsiMhAsanamaparivAram atra khala vijayasya devasyaikaM mahatpustakaratnaM sannikSiptaM tiSThati / tasya khalu pustakaratnasyA'yametadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH tadyathA - riSTamathyau kaMvike tapanIyamayo davarakaH nAnAmaNimayA granthiH vaiDUryamayaM lipyAsanaM tapanIyamayI zRGkhalA riSTamayaM chAdanaM riSTamayI maSI vajramayI lekhanI riSTamayAnyakSarANi dhArmikaM zAstram / vyavasAyasabhAyAH upari-aSTAvaSTau maGgalakAni dhvajA ichatrA'ticchatrANi - uttamAkArANi / tasyAH khalu upapAta (vyavasAya) sabhAyA uttarapUrvasyAmekaM mahadvalipIThaM prajJatam dve yojane AyAmaviSkambheNa yojanaM bAhalyena sarvarajatamayamacchaM yAvatprati rUpam / atra khalu tasya balipIThasyottarapUrvasyAmekA mahatI nandA puSkariNI prajJaptA yadevamAnaM hRdasya tadeva sarvam || sU0 63 || TIkA- 'tassa NaM siddhAyayaNassa ' - tasya khalu siddhAyatanasya 'uttarapurasthi - meNaM' uttarapUrvasyAM dizi IzAnakoNe, 'ettha NaM egA mahaM uvavAyasabhA pannattA' atra siddhAyatanasyaizAnyAM khalvekA mahatI - vizAlA upapAta sabhA, yatra sthitaH san anyatra gantumutpatati tAdRzIsabhA prajJaptA kathitA 'jahA suhammA taheva jAva gomANasIo' yathA sudharmAsabhA varNitA tathaivopapAtasabhAmapi varNanIyA yAvadgo 247 'tassaNaM siddhAyayaNassa NaM uttarapura sthimeNaM' - ityAdi / TIkArtha-usa siddhAyatana kI IzAna dizA meM 'egA mahaM uvavAyasabhApaNNattA' eka vizAla upapAta sabhA haiM 'jahA sudhammA taheva' jaisI sudharmA - sabhA haiM vaisI hI upapAta sabhA hai, isa sabhA meM rahakara hI deva anyatra jAne ke liye uttara vaikriya zarIra kI racanA karate haiM / 'jAva gomANasIo uvavAyasabhAe vi-dArA muMhamaMDavA savva' isa 'tassa NaM siddhAyayaNassa uttarapuratthimeNaM' hatyAhi artha - ' tassa NaM siddhAyayaNassa uttara puratthimeNaM' me siddhAyatananI IzAna hizAbhAM 'egA mahaM uvavAyasabhA paNNattA' me vizANa upayAta salA che' 'jahA sudhammA taheva' ne prabhANunI sudharmA salA che na prabhASenI upayAta salA che. me sabhAmAM rahIneja devA khIje javA mATe uttara vaikriya zarIranI racanA kare che. 'jAva gomANasIo uvavAyasabhAe vi dvArA muhagaMDavA savva' me upayAta salAnA jIvAbhigamasUtra
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ 248 jIvAbhigamasUtre mAnasyastAvatparyantam / 'uvavAyasabhAe vi dArA muhamaMDavA savvaM' upapAtasabhAyAmapi dvArANi mukhamaNDapAH sarva vaktavyam 'bhUmibhAge taheva jAva maNiphAse-bhUmibhAge'pi tathaiva-sudharmAsabhA bhUmivadeva varNayitavyA yAvanmaNi sparzaH / ayambhAvaH iya mupapAtasabhA'rdhatrayodazayojanAnyAyAmena SaDyojanAni krozAdhikAni viSkambheNa navayojanAnyUrdhvamuccaistvena anekazatastambhaiH sanniviSTA'bhyudgata sukRta vajravedikA ityAdi pramANasvarUpavarNanam tasyAzcopapAtasabhAyAstrINi dvArANi pUrvadakSiNottaradikSuH teSAM dvArANAM purato mukhamaNDapAH te ca mukhamaNDapAH ardhayojana trayodazayojanAnyAyAmena krozAdhikAni Sar3ayojanAni viSkambheNa sAtireke dve yojane Urdhvamuccaistvena te mukhamaNDapA-anekastambhazatasanniviSTA, ityAdyullokavarNanaM bhUmibhAgavarNanam // mukhamaNDapAnAM purataH prekSAgRhamaNDapavarNanam prekSAgRhamaNDapAnAM upapAta sabhA ke sambandha meM varNana saba gomAnasItaka jaisA sudharmAsabhA kA kiyA jA cUkA hai vaisA hI hai, ataH isa upapAta sabhA meM bhI tIna dvAra haiN| unake Age mukhamaMDapa haiM ityAdi saba kA kathana yahAM para gomAnasI ke varNana taka karalenA cAhiye 'bhUmibhAge taheva jAvamaNiphAse' isake bAda ulloka kA varNana aura bhUmibhAga kA varNana maNisparzo ke varNana taka karalenA cAhiye isa ikAra ke kathana se yaha upapAtasabhA 12 yojana kI lambI hai, 1 koza adhika 6 yojana kI cauDI hai tathA 9 yojana kI cauDI hai tathA 9 yojana kI UMcI hai, saikaDo khaMbho isameM lage hue hai, isa meM eka sundara vajravedikA hai' ityAdi rUpa se saba varNana yahAM para karalenA cAhiye isa upapAta sabhA meM pUrva dakSiNa aura uttara-dizA meM tIna dvAroM ke Age mukha maMDapa hai, 12 // yojana ke to lambe haiM aura 6 / yojana ke cauDe haiM, tathA kucha adhika do yojana saMbaMdhamAM tamAma varNana gomAnasika sudhInuM jema sudharmA sabhAnuM varNana karela che temaja che. te pramANe upapAta sabhAmAM paNa traNa dvAro che. tenI AgaLa mukhamaMDapa che. ItyAdi prakArathI badhuja kathana ahIMyAM gamAnasikanA varNana sudhI 4rI se. 'bhUmibhAge taheva jAva maNIphAse' te 50ii AnuvarNana mane bhUmibhAganuM varNana maNisparzanA varNana sudhI karI levuM. A rItanA kathanathI A upapAta sabhA 12 yojana lAMbI che. eka keza vadhAre che jana pahoLI che. tathA 9 nava jana uMcI che. temAM seMkaDo thAbhalAo lAgelA che. temAM eka suMdara vAvedikA che, vigere prakArathI tamAma varNana ahIMyAM karI levuM. e upapAtasabhAmAM pUrva dakSiNa ane uttara dizAmAM traNa dvArA che. e dvAronI AgaLa mukhamaMDapa che. e mukha maMDapa 1rA sADA bAra yojana lAMbA che. jIvAbhigamasUtra
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.64 upapAtasabhAyAH varNanam ____ 249 puratastridizi maNipIThikAvarNanam ityAdi gomAnasI varNanaparyantaM varNanIyam ullokavarNanaM-bhUmibhAgavarNanaM ca sarvamadhi kartavyamiti / 'tassa NaM bahasamaramaNijjassa' tasya khalu bahusamaramaNIyasya, 'bhUmibhAgassa bahumajjJadesabhAe' bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge, 'ettha NaM' bahusamaramaNIya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge khala, 'egA mahaM maNipeDhiyA pannattA'-ekA mahatI maNipIThikA prathitAH sA khalu maNipIThikA-'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' yojanamekamAyAmaviSkambhAbhyAm, daiyavistArAbhyAM yojanaikapramANAmaNipIThiketyarthaH, 'addhajoyaNaM bAhalleNa' ardhayojana-dhanuHsahasrapramANaM bAhalyena-pRthutvena, 'savvamaNimaI acchA' sarvAtmanA maNimayA-acchA-ilakSNA-vRSTA mRSTA nIrajaskA nirmalA niSpaGkA ke uMce haiN| ye mukhamaMDapa saikaDoM khaMbho se yukta hai / yahAM para ulloka kA varNana aura bhUmibhAga kA varNana jaisA sudharmAsabhA meM kiyA gayA haiM vaisA hI karalenA cAhiye, mukhamaMDapoM ke Age prekSAgRha maMDapa hai, prekSAgRha maMDapoM ke Age tIna dizAoM meM maNipIThikAeM haiM ityAdi rUpa se sarva prakAra kA varNana yahAM gomAnasIke varNana taka karalenA cAhiye 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe' usa bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke madhyabhAga meM 'egA mahaM maNipIThiyA pannattA' eka bahutavizAla maNipIThikA kahI gaI hai yaha maNipIThikA 'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' lambAI cauDAI meM 1 yojana kI hai 'addhajoyaNaM bAhalleNaM' tathA moTAI meM Adhe yojana kA hai, yaha maNipIThikA 'savvamaNimaI acchA' sarvAtmanA maNiyoM kI hI banI huI hai, aura AkAza evaM sphaTikamaNi ke jaisI nirmala hai yahAM 'zlakSNA, ane hA savA cha jana paheLA che. tathA kaMika vadhAre be jana uMcA che. e mukhamaMDapa seMkaDe staMbhothI yukta che. ahIMyAM ullekanuM varNana ane bhUmibhAganuM varNana je rIte sudharmAsabhAnA kathanamAM kahela che eja pramANe karI levuM. mukhamaMDapanI AgaLa prekSAgraho che. prekSAgraha maMDapanI AgaLa traNa dizAomAM maNipIThikAo che. ityAdi rIte tamAma prakAranuM varNana ahIMyAM zobhAnasInA varNana sudhI 42rI se ya. 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe' se paDasama 2bhaya bhUmilAnI madhyamA 'egA mahaM maNipeDhiyA pannattA' 5 55 bhATi mAzupI44 cha. ye maziyA 681 'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' 5 pAma 1 me yAnanI cha. 'addhajoyaNaM bAhalleNaM' tathA ardhA yAnanA (vastA2 pAjI cha. 2 // mazipI681 'savvamaNimaI acchA' sarvAtmanA bhaNiyAnI 4 mane cha. mane 24 tathA jI0 32 jIvAbhigamasUtra
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre niSkaNTakacchAyA saprabhA sodyotA samarIcikA prAsAdIyA darzanIyA'bhirUpApratirUpA / 'tI seNaM maNipeDhiyAe upi tasyA yathAsvarUpaM varNitAyAH maNipIThikAyA upari, 'ettha NaM' atra maNipIThikopari khalu, 'ege maha' devasyaNijje pannatte' ekaM mahaddevazayanIyaM prajJaptam, 'tarasaNaM devasaya Nijjarasa vapNao' tasya khalu devazayanIyasya varNakaH tathAhi - tasya khalu devazanI yasyA'yametadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH nAnAmaNimayAH pratipAdAH sauvarNikA mUlapAdAH jAmbUnadamayAni gAtrANi, vajraratnapUritAH sandhayaH rajatamayI tUlI lohitAkSaratnamayAni upadhAnakA ni, tapanIyamathyo gaNr3opadhAnikAH, ubhayata unnataM - madhye natagambhIra - sAliGgana varttikam, (saha AliGganavarttyA zarIra pramANenopadhAnena yadvartate tattathA ) ghRSTA, mRSTA, nIrajaskA' Adi jo vizeSaNa pUrva meM jagaha jagaha kahe jA cUke haiN| ve saba yahAM para bhI pratirUpavizeSaNa taka lagAlenA caahiye| 'tIseNaM maNipeDhiyAe upi' isa maNipIThikA ke Upara 'etthaNaM ege mahaM devasayaNijje pannante' eka vizAla devazayanIya hai / 'tassa NaM devasaya NijjarasavaNNao' isa devazayanIyakAvarNana isa prakAra se haiisa devazayanIya ke pratipAda pAdoM ke nIce ke pAda aneka maNiyoM ke bane hue haiM / mUlapAda sUvarNa ke bane hue hai / devazayanIya kA pUrA zarIra jAmbUnada suvarNa kA banA huA hai / isakI saMdhiyAM vajraratna se bharI huI haiM / vajraratna kI isakI nivAra hai lohitAkSaratna ke isa para takiye rakhe hue haiN| gAloM ke nIce lagAyA jAnevAlA takiyA tape hue suvarNa kA banA huA hai yaha devazayanIya pairoM kI tarapha aura zirahAne kI tarapha unnata hai / aura bIca meM namra haiM gaMbhIra - haiM tathA 250 TimbhaNinA nevI nirmANa che. ahIMyA 'zlakSNA, ghRSTA, mRSTA, nIrajaskA' vigere je vizeSaNA pahelAM aneka sthaLe kahevAmAM Avela che. e badhA prati35 sudhInA vizeSa sahIMyAM pazu samala sevA. 'tIse NaM maNipeDhiyAe upiM me maNipIrianI upa2 ' ettha NaM ege mahaM devasayaNijje paNNatte' me vizAsa devazayanIya che. A devazayanIyanu varNana A pramANe che.-e devazayanIyanA pratipAdA-pAyAenI nIcenA pAyAe aneka maNiyAnA khanelA che. mULa pAyA seAnAnA anela che. saMpUrNa devazayanIya jakhUnada nAmanA sAnAthI banela che. tenI sadhiyA vAratnAthI bharavAmAM Avela che. vajra ratnanA tenA nIvAra che. leAhitAkSa ratnanA tenA para takiyAe che. gAleAnI nIce rAkhavAmAM AvanArA takiyA tapAvelA sAnAnA banelA che. A devazayanIya paganI bAjI ane mAthAnI bAju uMcA che, ane vacamAM namela che. gabhIra che. tathA zarIra pramANa takiyAthI jIvAbhigamasUtra
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ ma 251 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 64 upapAtasabhAyAH varNanam gaGgApulinavAlukAvadAlasam, oyaviyakSaumadukUla praticchAdanam, raktAMzukasaMvRtam, suramyaM prAsAdikaM-darzanIyamabhirUpaM pratirUpam / tasyAH khalu-'uvavAyasabhAe gaM uppi' upapAtasabhAyA upari, 'aTThamaMgalagA' aSTAvaSTau maGgalakAni svastika-zrIvatsa-prabhRtIni, 'jhayA' dhvajAH kRSNanIlAdikAH 'chattAichattA jAva uttimAgarA' chatrAticchatrANi-uttamaprakArANi SoDazavidhaiH ratnavaiDUryAdibhirupazobhitAni / 'tIse gaM uvavAyasabhAe' tasyAH khalUpapAtasabhAyAH 'uttarapurathimeNaM' aizAnyAm, 'etthaNaM ege maha harae pannate' atra khalUpapAta. sabhAyA uttarapUrvadigbhAge-eko mahAn hRdaH prajJaptaH // 'se gaM harae' sa khalu hRdaH 'addhaterasa joyaNAI AyAmeNaM' ardhatrayodaza-sArdhadvAdaza yojanAnyAyAmena, 'chakkosAI joyaNAI bikkhaMbheNa' SaTU krozAni yojanAni viSkambheNa-krozAdhikAni SaD yojanAni vistAravRttyA ityarthaH 'dasajoyaNAI uvveheNaM' dazayojanAnyuzarIra pramANa takiye se yukta hai 'ityAdi rUpa se jaise sudharmAsabhA. sthita devazayanIya devazayyAkA varNana kiyA gayA hai vaisA hI varNana yahAM para bhI isakA karalenA cAhiye 'tassA uvavAyasabhAeNaM umpi' usa upapAta sabhA ke upara 'aTTamaMgalagA' ATha ATha maMgaladravya hai evaM kRSNa nIla Adi varNavAlI aneka dhvajAeM haiM tathA chatrAtichatra hai| ye chatrAti chatra solaha prakAra ke vaiDUrya AdiratnoM se suzobhita hai| 'tIseNaM uvavAyasabhAe' usa upapAta sabhA kI 'uttarapurasthimeNaM' izAna dizA meM 'etthaNaM ege mahaM harae pannatte' eka vizAla hRda haiM 'seNaM harae' yaha hRd 'addhaterasajoyaNAI AyAmeNaM chakosAiM joyaNAI vikkhaMbheNaM' lambAI meM 12 // yojana kA hai aura cauDAi meM 6 / yojana kA hai / 'dasa joyaNAI utveheNaM' tathA isakA udvedha 10 yojana kA hai, yukta che. vigere prakArathI sudharmAsabhAnA devazayanIyanuM je rIte varNana karela che, merI pramANenu varNana miDIyA 5 42rI se 'tassA uvavAyasabhAe NaM uppi' yo 55ta samAnI 52 'aTThamaMgalagA' svasti vigere 203 28 maMgala dravyo che. ane kRSNanIla vigere raMganI dhajAo che. tathA chatrAtichatra cha. 2 // chAtichatrI so pr42|| vaiDUya vigere ratnAthI suzAmita cha. 'tIseNaM uvavAyasabhAe' se yAta samAnI 'uttarapurathimeNaM' zAna dizAmA 'ettha NaM ege mahaM harae pannatte' se viza 4 che. 'se NaM harae' se 64 'addhaterasa joyaNAI AyAmeNaM chakkosAiM joyaNAi vikkhaMbheNaM' mA 12 // saa| mA2 yAna che. mane paDAmA 11 sapA 7 thAna cha. 'dasa joyaNAI uvveheNaM' tathA ten| udveSa 10 isa yojanA cha. 'acche saNhe' mA 427. jIvAbhigamasUtra
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ 252 jIvAbhigamasUtre dvedhena, 'acche saNhe' -acchaH zlakSNo dhRSTo mRSTo nIrajasko nirmalo niSpaGko niSkaNTakacchAya ityAdi rUpeNa hada varNako vidheyaH / ' jaheva naMdANaM pukkhariNINaM jAva toraNa vaNNao' yathaiva nandApuSkariNyA varNakastathehA'pi kartavyaH iti / 'tassa NaM haratassa' yathoktasvarUpaM varNitahRdasya, 'uttarapura sthimeNaM' uttarapUrvayorantarAle, 'ettha NaM egA mahaM abhiseyasabhA pannattA' atra khalu ekA bRhatyabhiSekasabhA vistAritAssste yA hi-pramANa-svarUpa - mukhamaNDapa - prekSAgRhamaNDapa - caityastUpa varNana prakAreNa sudharmAvattAvadvAcyA syAdyAvadgomAnasIvaktavyatA, anantaraMca ulloka varNanaM bhUmibhAgavarNanaM yAva tRNAnAM maNInAM ca sparzaH / etadabhiprAyeNAha - ' jahA suhammA sabhA taM caiva niravasesaM jAva gomANasIo bhUmibhAge ulloe taheva' yathA 'acche, saNhe, ' yaha hUda accha, zlakSNa Adi pratirUpa taka ke vizeSaNoM vAlA hai 'jaheva naMdANaM pukkhariNINaM jAva toraNa vaNNao' jisa prakAra se naMdA puSkariNI - bAvarI kA varNana pIche kiyA jAcukAhai isI prakAra isa hRda kA bhI varNana toraNoM ke varNana taka kara lenA cAhiye 'tassa NaM haratassa uttarapuratthi meNaM' isa hada kI izAna dizA meM 'ettha NaM egA mahaM abhiseyasabhA pannattA' eka vizAla abhiSeka sabhA hai sudharmA sabhA ke jaisA hI isakA pramANa hai isake Age ke mukhamaMDapoM ke Age ke prekSAgRha maMDapoM kI aura caityastUpoM kA varNana sudharmA sabhA meM jaisA inakA varNana kiyA gayA hai vaisA hI hai abhiSeka sabhA ke ina mukhamaMDapa AdikoM kA varNana gAmAnuSI ke varNana taka hI grahaNa karanA cAhiye. isake bAda vahAM ke ullokoM kA aura bhUmibhAga kA kSaNa vigere prati35 sudhInA vizeSazeo vA che. ' jaheva NaMdANaM pukkhariNInaM jAva toraNa vaNNao' ke pramANe hA puNDariNI-pAvanuM varNana paDelA uravAmAM AvI gayela che. eja pramANe A hRdanuM paNa varNana teAraNeAnA varNana sudhI karI ag'. 'tassa NaM haratarasa uttarapurasthimeNaM' se hanI IzAna dizAmA 'ettha NaM egA mahaM abhiseyasabhA pannattA, me vizAla aliSe sabhA che. te salAnu pramANu sudharmA sabhAnA pramANa jeTalu ja che. tenI AgaLanA mukhamaDapenu prekSAgRhamaMDapAnu tathA caityastUponuM varNana sudharmAMsabhAnuM varNana karyuM che eja pramANe tenuM varNana karavAmAM Avela che tema samajI levu abhiSeka sabhAnA A mukhamaMDa vigerenuM varNana gAmukhInA varNana sudhI ja grahaNa karavAnu che. tenA pachI tyAMnA ulleAkAnuM tathA bhUmibhAganuM varNana maNiyAnA sparza sudhI karI levu ane te jema pahelA karavAmAM Avela che teja pramANe samajavuM e ja vAta jIvAbhigamasUtra
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.64 upapAtasabhAyAH varNanam 253 sudharmAsabhA tadeva niravazeSa yAvadgImAnasyo vizrAmasthAnabhUmibhAga ullokasthaiveti / 'tassa bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya, 'bahumajjha desabhAe' bahumadhyadezabhAge, 'ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA' atra bahumadhyadezabhAge ekA bRhata rA maNipIThikA vizrutA sA khalu-'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' yojanamAtramAyAmavistArAbhyAm 'addhajoyaNaM bAhalleNaM'ardhayojanaM bAhalyena-dhanuHsahasramAnaM pRthutvena 'savvamaNimayA acchA0' sarvabhAvena maNimayI-acchA zlakSNA-laNhA dhRSTA mRSTA nIrajaskA nirmalA niSpaGkA niSkaNTakacchAyA saprabhA sodyotA smriicik| prAsAdIyA darzanIyA'bhirUpA pratirUpA iti 'tIseNaM maNi peDhiyA uppi' tasyAH maNipIThikAyA upari khalu 'ettha NaM ege mahaM sIhAsaNe pannate' atra maNipIThikopari-ekaM mahatsiMhAsanaM varNana maNiyoM ke sparza taka kara lenA, jaisA ki pahile yaha kiyA jA cukA hai| yahI bAta 'jahA sudhammA sabhAtaM ceva niravasesaM jAva gomANasIo bhUmibhAge ulloe taheva' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI hai 'tassa NaM bahusamaramajjissa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA paNNa tA' usa bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke bIca meM eka vizAla maNipIThikA hai 'joyaNaM AyAmavikkhaM bheNa addhajoyaNaM bAhalleNaM savvamaNimayA acchA' yaha maNipIThikA lambAI cauDAI meM eka yojana kI hai aura moTAI meM Adhe yojana kI hai / yaha sarvAtmanA maNiyoM kI banI huI hai tathA acchA-AkAza aura sphaTikamaNi ke jaisI nirmala hai yahAM isake varNana meM ilaTaNA, lohA, dhRSTA, mRSTA,' ityAdi vizeSaNoM kA bhI kathana kara lenA cAhiye, aura yaha kathana pratirUpa vizeSaNa taka karanA cAhiye 'tIseNaM maNipeDhiyAe uci isa maNipIThikA ke Upara 'estha NaM mahaM ege sIhAsaNe pannate eka 'jahA suhammA sabhA taM ceva niravasesaM jAva gobhANasIo bhUmibhAge ulloe tahevA 2 // sUtra dvArA pragaTa 428 cha. 'tassa NaM bahusamaraNijjassa bhUmibhAgassa bahamajjha desabhAe etthaNaM egA mahaM maNipeDhiyA paNNattA' se masabhA2maNIya bhUmimAnA kyama se vizAla maNipA. che. 'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM addhajoyaNaM bAhalleNaM savva maNimayA acchA' 24 bhAbhI mAmA se yojanA che. ane teno vistAra ardhA janane che. te siva rIte maNiyothI banela che. tathA "ja" AkAza ane sphaTika mahinA jevI te nirmala che. ahiM tenA varNanamA 'lakSNA, laNhA, ghRSTA, mRSTA' vigere vizeSaNenu 4thana 575 khe. 'tIseNaM maNipeDhiyAe uppiM' se maNipAnI 652 'ettha NaM mahaM ege jIvAbhigamasUtra
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ 254 jIvAbhigamasUtre yaccetthaM susajjitam, 'sIhAsaNa vaNNao aparivAro' atra siMhAsana varNana kartavyam bhdraasnaatmkprivaarvrnnnrhitmiti| 'tattha NaM' tatra khalu siMhAsane 'vijayassa devassa subahu abhisekke bhaMDe saNNikkhitte ciTai' vijayasya devasya subahu abhiSekabhANDamekaM sannikSiptaM tiSThati / 'abhiseyasabhAe upi aTThamaMgalae jAva uttimAgArA solasavihehiM rayaNehiM' abhiSekasabhAyA upari aSTAvaSTau maGgalakAni yAvad uttamAkArANi SoDazavidhai ratnaiH 'tIse NaM abhiseyasabhAe uttarapurathimeNaM tasyAH khalu abhiSekasabhAyAH uttarapUrvasyAm-IzAnakoNe 'ettha NaM egA mahaM alaMkAriyasahA vattavvayA bhANiyacyA jAva gomANasIo maNipeDhiyAo' atra khalu ekA mahatI-bRhattarA alaGkArasabhAvaktavyatA bhaNitavyA vizAla siMhAsana hai 'sIhAsaNavaNNao' isa siMhAsana kA varNana yahAM usake bhadrAsana AdirUpa parivAra siMhAsanoM ko chor3akara karanA cAhiye yahI bAta 'aparivAro pada dvArA yahAM prakaTa kI gaI hai. 'tattha NaM vijayassa devassa' usa siMhAsana para vijaya deva kA 'subahu abhiseke bhaMDe saMnivikhatte ciTThai' eka bahuta sundara abhiSekapAtra rakhA huA hai 'abhiseya sabhAe uppiM aTThamaMgalae jAva uttimAgArA solasavihe hiM rayaNehiM' abhiSeka sabhA ke upara ATha ATha svastika Adi maMgala dravya hai yAvat yahAM kRSNa nIla Adi vargoM kI dhvajAeM haiM aura chatrAti chatra haiM inake AkAra solaha prakAroM ke ratnoM se yukta hone ke kAraNa baDe uttama haiN| 'tIseNaM abhiseyasabhAe uttarapurasthime NaM ettha NaM egA mahaM alaMkAriyasabhAvattavvayA bhANiyavvA' isa abhiSeka sabhA kI IzAna dizA meM eka vizAla alaMkArika sabhA hai isake pramANa kA sIhAsaNe paNNatte' me4 vi siDAsana cha. 'sIhAsaNavaNNao' 2 // siddaasananuM varNana ahIMyA tenAM bhadrAsana vigere prakArathI parivAra ane siMhAsnaane choDIna 42 seme pAta 'aparivAroM' ko 54thI mahI pragaTa 42 che. 'tattha NaM vijayasa devarasa' se siDAsananI 752 vikSya hevanu 'subahu abhisekabhaMDe saMnikkhitte ciTTaI' 24 pAna su42 maliSe pAtra rAmesa cha. 'abhiseyasabhAe uppiM aTThamaMgalae jAva uttamAgArA solasavihe hiM rayaNe hiM' mamiSe samAnI upara ATha ATha svastika vigere maMgala dravya che. yAvat kRSNa, nIla, vigere raMganI dhajAo che. ane chatrAtichatro che. tene AkAra saLa prakAranA ratnothI yukta pAthI te ghI uttama kAya cha 'tIseNaM abhiseyasabhAe uttarapurathimeNaM estha gaM egA mahaM alaMkAriyasabhA vattavyayA bhANiyavvA' se amiSe samAnI IzAna dizAmAM eka vizALa alaMkArika sabhA che. tenA pramANanuM varNana parivAra jIvAbhigamasUtra
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.64 upapAtasabhAyAH varNanam __ 255 yAvad gomAnasyo maNipIThikAH 'jahA abhiseyasabhAe uppiM sIhAsaNaM aparivAraM' yathA abhiSeksabhAyA upari siMhAsanam aparivAram parivArarahitaM yathA tathA vaktavyamityarthaH / 'tattha NaM' tatra khalu siMhAsane 'vijayassa devassa' vijayasya devasya yogyama, "subahu alaMkArie bhaMDe' subahu-alaGkArikam-alaGkaraNa yogyavastUpetaM bhANDa mekam 'saMnikkhitte ciTThai' sannikSiptaM tiSThati, 'uttimAgArA alaMkAriyasabhAe uppi' uttamAkArA'laGkArasabhAyA uparitane bhAge, 'maMgalajhayA chattAichattA' maGgalakAni-aSTau svastikAdIni dhvajAH kRSNanIlAdikAchatrAticchatrANi, 'tI seNaM alaMkAriyasahAe' tasyAH khalu alaMkArikasabhAyAH 'uttarapurasthimeNaM' aizAnyAm 'etthaNaM egA maha' atra khalu ekA mahatI 'vavasAyasabhA dvAratrayakA mukha maNDapoM kA, aura prekSA gRha maNDapa AdikoM kA varNana aparivAra bhUta siMhAsana ke varNana taka kara lenA cAhiye isa varNana ke antargata gomAnuSIyoM kA-vizrAma sthAnoM kA-aura maNipIThikAoM kA bhI varNana A jAtA hai yahI bAta 'jahA abhiseyasabhAe uppi sIhAsaNaM aparivAraM' isa sUtrapATha dvArA sUtrakAra ne prakaTa kI hai 'tatthaNaM vijayassa devassa subahu alaMkArie bhaMDe saMnikkhitte ciTThai' usa alaMkArika sabhA ke aparivAra bhUta siMhAsana ke Upara vijayadeva kA eka bahuta acchA yogya alaGkAra bhANDa rakkhA huA hai| 'uttimAgArA alaMkAriya sabhAe upi maMgalagA jhayA jAva chattAichattA' isa alaMkAra sabhA ke Upara bhAga meM ATha ATha maMgala dravya hai| kRSNa nIla Adi vaNoM kI dhvajAeM haiN| aura solaha prakAra ke ratnoM se jaTita hone ke kAraNa uttama AkAra vAle chatrAtichatra hai| 'tIseNaM alaMkAriyasabhAe uttarapurathimeNaM' isa alaMkAra sabhA kI izAna dizA meM 'etthaNaM egA zivAyanA siMhasananA varNana sudhI karI levuM. e varNananI aMdara gamAnuSinuM arthAt vizrAmasthAnanuM ane maNi pIThikAonuM varNana paNa AvI Mya cha. me pAta 'jahA abhiseyasabhAe uppiM sIhAsaNaM aparivAraM' 2 // sUtra 54 2 // sUtradhAre pragaTa 42 cha. 'tantha gaM vijayassa devassa subahu alaMkArie maMDe saMnikkhitte ciTui' me 258424! samAna 255rivA2 35 sihAsanAnI upara vijayadevanuM eka ghaNuM ja suMdara ane yogya alaMkAra bhAMDa rAkhavAmAM Avela cha. 'uttimAgArA alaMkAriya sabhAe uppiM maMgalagA jhayA jAva chattAichattA' se mAra sabhAnI upara ATha ATha maMgala dravya che. kRSNa, nIla vigere raMganI dhajAo che, ane seLa prakAranA ratnathI jaDela uttama AkAravALA chatrAtichatra che. 'tIseNaM alaMkAriyasabhAe uttarapurathimeNaM' se ma 2i4 samAnI na hazamai jIvAbhigamasUtra
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ 256 jIvAbhigamasUtre pannatA' vyavasAyasabhA kathitA, abhiseyasabhAvattavvayA jAva sIhAsaNaM aparivAra' abhiSekasabhAvata vyatA yAvasiMhAsanamaparivAram, iyazca vyavasAyasabhA'bhiSekasabhAvat pramANa-svarUpa-drAratraya- mukhamaNDapa prekSAgRhamaNDapAdi varNana prakAreNa tAvadvaktavyA yAvadrabhadrAsanAdri parivArarahitaM siMhAsanam iti / atra siMhAsane 'vijayassa devassa' vija yasya devasya 'ege mahaM potthayarayaNe' mahadekaM pustakaratnam 'saMnivikhatte ciTThai' sannizritaM tiSThati 'tassa NaM-potthayarayaNassa' tasya khalu pustakaratnasya, 'ayame yArUve vaNNAvAse pannate' ayametadrUpo vakSyamANaprakArako varNAvAso varNakaH prajJaptaH, 'taM jahA' tadyathA-'riTamaIo kaMvikAo' riSTha mayyau-riSTaratnamaye kavike puSTake prajJapta, 'tavaNijjamae dore' tapanIyamayodavarakaH yatra patrANi proptAni (anusyUtAni) vartante, 'nAnAmaNimayAgaMThI' nAnAmahaM vavasAyasabhA pannattA' eka vizAla vyavasAya sabhA haiM 'abhiseya sabhA vatavvayA jAva sIhAsaNaM aparivAraM' yaha vyavasAya sabhA abhiSeka sabhA kI taraha ke pramANa yukta hai isa meM tIna dvAra hai unake Age mukhamaMDapa hai mukhamaNDapoM ke Age prekSAgRha maMDapa hai ityAdi sabakA varNana yahAM para siMhAsana ke varNana taka kara lenA cAhiye parantu siMhAsana ke varNana meM usake parivAra bhUta siMhAsanoM kA varNana nahIM karanA cAhiye isa siMhAsana para vijayassa devassa 'ege mahaM potthaparayaNe saMnikkhitte ciTThai' vijaya deva kA eka vizAla pustaka ratna rakhA huA hai 'tassaNaM potthayarayaNassa ayameyArave vANAvAse pannatte' isa pustakaratna kA varNana isa prakAra se hai-'riTamaIo kaMbikAo' isake jo puDhe haiM ve riSTa ratna ke bane hue hai / 'tavaNijamae dore' Dore inake tapanIya suvarNa ke bane hue hai ki jinameM pustaka ke patra poye hue 'ettha NaM egA mahaM vavasAyasabhA pannattA' 2 vizA vyavasAya samA cha. 2 // vyavasAya sabhA abhiSeka sabhAnA pramANa jeTalA pramANa vALI che. temAM traNa dvAro che. tenI AgaLa mukha maMDapa che. mukhamaMDapanI AgaLa prekSAgRha maMDapa che. vigere prakArathI tamAma varNana ahiMyAM siMhAsananA varNana sudhI karI levuM paraMtuM siMhAsananA varNanamAM tenA parivAra rUpa siMhAsanuM varNana karavAnuM nathI. ye siDAsananI 52 'vijayarasa devassa ege mahaM potthayarayaNe saMnikkhi ta ciTTaI' viya vanu se vizANa pusta5 2tna 25vAmI mAvesa cha. 'tattha NaM pAttha yarayaNassa ayame yArUve vaNNAvAse paNNatte' / pusta 2tnanu vaena pramANe cha. 'ridamaIo kaMbikAo tanA hI che te 25 2tnanA ane cha. 'tavaNijjamae dore' tena hosa tapanIya sonAnA anesA che. mAM jIvAbhigamasUtra
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ 257 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.64 upapAtasabhAyAH varNanam maNimayI granthiH davarakasyAdau yena patrANi na nirgacchanti, 'aMkamayAI pattAI' aGkamayAnyaGkaratnamayAni patrANi, 'veruliyamae lippAsaNe' vaiDUryamayaM lipyAsanam, maSIbhAjanam, 'tavaNijjamaI saMkalA' tapanIyamayI zrRMkhalA maSIbhAjanasthA' riTamae chAdaNe' riSTamayamuparitanaM mapIpAtrasya chAdanam 'riTamaI masI' riSTaratnamayI mapI, 'vairAmaI lehaNI' vajramayIlekhanI 'riTThAmayAI akkharAI' riSTaratnamayAnyakSarANi 'dhammie satthe' dhArmika zAstram 'vavasAyasabhAe gaM umpi' vyavasAyasabhAyA UrdhvabhAge 'aTTha maMgalagA' aSTAvaSTau maGgalakAni 'jhayA chattAichattA' uttimA gArA' dhvajAH kRSNanIlAdikAzchatrAticchatrANi-uttamaprakArANi iti / 'tIseNaM hai 'nAnAmaNimayIgaMThI' aneka maNiyoM kI ina doroM meM gAMThe lagI huI hai 'aMkamayAiM pattAI' aGkaratnamaya isake patra hai / 'veruliyamae lippAsaNe' vaiDUryaratna ke dAbAta maSIpAtra hai 'tavaNijjamaI saMkalA' maSIpAtra meM jo sAMkala lagI huI hai vaha tapanIya suvarNa kI hai 'rihamaye chAyaNe' maSI pAtra kA jo chAdana-Dhakkana-hai baha riSTa ratna kA hai 'riTThamaI masI' aura isa meM jo syAhI hai vaha riSTa ratna kI banI huI hai 'riTThamayAI akkharAI' isa pustaka ratna ke jo akSara haiM ve riSTa ratna ke bane hue hai 'dhammie satthe yaha pustaka ratna dharma zAstra kA hai 'vavasAya sabhAe uci' isa vyavasAya sabhA ke Upara 'aTTha maMgalagA' ATha ATha mAMgalika dravya hai 'jhayA' kRSNa nIla Adi varNoM kI dhvajAeM haiM 'chattAI chattA' aura solaha prakAra ke ratnoM se khacita hone ke kAraNa uttama alaMkAra ke chatrAtichantra haiN| 'tIseNaM vavasAyasabhAe uttarapurasthimeNaM ege mahaM pustnpaan| pazavesa cha. 'nAnA maNimayAgaMThI' se harAmA bhane 4 maNiyonI gAMDa mAusa che. 'aMkamayAI pattAI' 24 2tnamaya tanA pAnAmA cha. 'veruliyamae lippAsaNe' vaiDUya 28nanA maDiyA cha. 'tavaNijjamaI saMkhalA' te mAyAmA 2 saim sAsa cha te tapanIya sonAnI cha. 'ridamae chAyaNe' te maThiyAnu re Dhai cha ta 2Ta 2tnanu cha. 'ridramaI masI' bhane tamA 2 zAhI cha te viSTa 2tnanI anesa cha. 'vairAmayI lehaNI' 4sama 101 2tnanI anesa che. 'ridamayAI akkharAI' se pustama akssre| sA che te ziSTa 2tnanA anesa cha. 'dhammie satthe' / pusta4 2tna dhAbhi zAstranu cha. 'vavasAyasabhAe uppiM mA vyavasAya samAnI 52 'aTu maMgalagA' 2408 218 bhAsa dravyo cha. 'jhayA' 455, nIsa virore 2 gonI cAyA cha. 'chattAi chattA' mane chAti chatrI se prA2nA ratnothI 3 uttama ma 2 yuTata cha. 'tIse NaM vavasAyasabhAe uttarapurasthimeNaM ege mahaM balipeDhe pannatte' se vyavasAya samAnI zAna mAM jI033 jIvAbhigamasUtra
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre vavasAyasabhAe' tasyAH khalu vyavasAyasabhAyAH 'uttarapuratthimeNaM' aizAnyAm 'ege mahaM balipeDhe pannatte' eko mahAn balipITha: prajJaptaH, sa ca balipITha: - 'do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' dve yojane AyAmaviSkambhAbhyAm 'joyaNaM bAhalleNaM' yojanamekaM pRthutvena, 'savvarayayAmae acche jAva paDirUve' sarvathA rajatamayo'ccha AkAzavat yAvat zlakSNo laNho nIrajasko nirmalo niSpaGkaH niSkaNTakacchAyaH saprabhaH sodyotaH samarIcikaH prAsAdIyo darzanIyo'bhirUpaH pratirUpaH 'ettha NaM tassaNaM balipedassa' atra khalu tasya khalu balipIThasya, 'uttarapuratthimeNaM 'uttarapUrvasyAM dizi, egA mahaM NaMdA pukkhariNI paNNattA' mahatyekA nandA nAmnI puSkariNI prastutA, sArdha trayodazayojanAni - AyAmataH, krozAdhikAni SaDyoja - nAni viSkambheNa, dazayojanAni - udvedhA'cchA zlakSNA yAvat pratirUpA eta devAha - 'jaM ceva mANaM harayassa taM caiva savvaM' yadeva pramANaM hRdasya tadeva sarva nandA puSkariNyA api iti ||sU0 64 // 258 balipeDhe paNNatte' isa vyavasAya sabhA kI IzAna dizA meM eka vizAla balipITha hai yaha balipITha 'do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' lambAI cauDAI meM do yojana kA hai 'joyaNaM bAhalleNaM' aura moTAI meM eka yojana kA hai 'saccarayayAmae acche jAva paDirUve' yaha sarvAtmanA cAMdI kA banA huA hai tathA yaha AkAza aura sphaTika maNi ke jaisA nirmala hai yAvat pratirUpa hai| yahAM yAvat zabda se zlakSNa' AdivizeSaNoM kA saMgraha huA hai 'tassa NaM balipeDhassa uttarapuratthimeNaM' isa balipITha kI IzAna dizA meM 'egA mahaM NaMdA pukkha riNI paNNattA' eka vizAla naMdA puSkariNI hai yaha lambAI meM 12 // | yojana kI hai aura cauDAI meM 6 | yojana kI hai tathA isakA uddedha dasa yojana kA haiM yaha 4 vizAla sipI rAjavAmAM Ave che. ye masipIDa 'do joyaNAiMAyAmavikkhaMbheNaM' sauMjArdha yahoNAbhAM me yonTananu' che. 'joyaNa bAhalleNaM' ane teneo vistAra bhe yojanA che. 'savvarayayAmae acche jAva paDirUve' me sarva rIte yAMhInu anela che. tathA te AkAza ane sphaTika maNinA jevuM niLa che, yAvaprati rUpa che. ahIMyAM yAvapadathI '''' vigere vizeSaNAnA sagraha thayela che. 'tassa NaM balipeDharasa uttarapuratthimeNaM' mA yadi pIDanI IzAna dizAbhAM 'egA mahaM NaMdA pukkhiriNI paNNattA' me vizAsa naMhI puNDariNI che. te saMkhAbhAM 12aa sADA bAra ceAjananI che. ane paheALAimAM 6aa savA cha ceAjananI che. tathA tenA udveSa daza caiAjananA che. te accha vigere vizeSaNA vALI che. jIvAbhigamasUtra
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 65 vijayadevAbhiSekavarNanam 259 ' tadeva krameNa yatra yAdRzI rAjadhAnI vijaya devasya sA yathAvadvarNitA, samprati-tatkRtimupAdizati mUlam - teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM vijae deve vijayAe rAyahANIe uvavAyasabhAe devasayaNijjaMsi devadUtarie aMgulassa asaMkhejai bhAgamettIe boMdIe vijayadevattAe uva vapaNe / taeNa se vijae deve ahuNovavaNNamettae caiva samANe paMcavihAe pajjatIe pajattIbhAvaM gacchati taM jahA- AhArapajatIe sarIrapajjattIe iMdiyapajattIe ANApANu pajattIe bhAsA - maNapajattIe / taeNaM tassa vijaassa devassa paMcavihAra pajattIe pajjattIbhAvaM rAyassa ime eyAruve ajjhatthie ciMtie patthie maNogae saMkappe samupajjitthA kiM me puvvaM seyaM kiM me pacchA seyaM kiM me puTiMva karaNijjaM kiM me pacchA karaNijjaM kiM me puTiMva vA pacchA vA hiAe suhAe khemAe jisseyasAe aNugAmiyatAe bhavissatI tikaTTu evaM saMpeheti / taeNaM tassa vijayassa devassa sAmANiya parisovavaNNagA devA vijayassa devassa imaM eyArUvaM ajjhatthiyaM ciMtiyaM patthiyaM maNogayaM saMkaSpaM samupavaNaM jANittA jeNAmeva se vijae deve teNAmeva uvAgacchaMti teNAmeva vAgacchittA vijayaM devaM karatalapariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTTa jaeNaM vijaeNaM vaddhAveti jaeNaM vijaeNaM vaddhAvettA evaM vayAsI evaM khalu devANuppiyANaM vijayAe rAyahANIe siddhAyataNaMsi asayaM jiNapaDimANaM jiNussehapamANamettANaM saMnikkhittaM ciTThai sabhAe ya suhammAe mANavae ceiya acchAdi vizeSaNoM vAlI hai 'jaM ceva pamANaM harayassa' isa naMdA puSkariNI kA pramANa hRda kA jo pramANa kahA gayA hai vaisA hI hai | sU0 63 // puS5 rizInu pramANa hanu ne prabhAga ! sU. 64 u 'jaM caiva pamANaM' harayarasa' bhI nahI kahevAmAM Avela che eja pramANe che jIvAbhigamasUtra
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 jIvAbhigamasUtre khaMbhe vairAmae golavahasamuggakesu bahuo jiNasakahAo saMnikkhittAo citi jAoNaM devANupiyANaM annesiM ca bahUNaM vijayarAyahANivatthavvANaM devANaM devINa ya accaNijAo vaMdaNijAo pUyaNijAo sakAraNijAo sammANaNijAo kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM pajjuvAsaNijAo eyaNNaM devAppiyANaM puvi vi seyaM eyaNaM devANuppiyANaM pacchA vi seyaM eyaNaM devANuppiyANaM puTiMva karaNijjaM pacchA karaNijjaM etaNNaM devANupiyANaM puvi vA pacchA vA jAva ANugAmiyattAe bhavissaI tikaTTu mahayA mahayA jayajayasa paraMjaMti // taNaM se vijae deve tesiM sAmANiyaparisovavaSNagANaM devANaM aMtie eyamaTTaM soccA jisamma haTTatuTTha jAva hiyae devasayaNijAo abbhuTTei abbhuTTittA divvaM devadUsajuyalaM parihei pariittA devasayaNijjAo paJcoruhai paccaruhittA uvavAyasabhAo puratthimeNaM dAreNaM Niggacchai NiggacchittA jeNeva harate teNeva uvAgacchai uvAgacchittA harayaM aNupadAhiNaM karemANe karemANe puratthimeNaM toraNeNaM aNuSpavisai aNuvyavasattA purathimilleNaM tisovANapaDirUvaeNaM paJccoruhati paJcaruhittA harayaM ogArhati harayaM ogAhittA jalAvagAhaNaM kareMti karettA jalamajjaNaM kareMti karettA jalakiDUM kareM ti karitA AyaMte cokkhe paramasUibhUte harayAo paccuttarati paccurittA jeNAmeva abhiseyasabhA teNAmeva uvAgacchati uvA gacchittA abhiseyasabhaM payAhiNaM karemANe purathimilleNaM dAreNaM aNuSpavisati aNuppavisittA jeNeva sae sIhAsaNe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA sIhAsaNavaragate puracchAbhimuhe sapiNa sapaNe // 55 // taNaM tassa vijayassa devassa sAmANiya pari jIvAbhigamasUtra
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ 261 prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 65 vijayadevAbhiSekavarNanam sovavaNNagA devA abhijogiyadeve sahAveMti saddAvettA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA vijayassa devassa mahatthaM mahagdhaM maharihaM vipulaM iMdAbhiseyaM uvaTTaveha / tateNaM te Abhi jogiyA devA sAmANiya parisovavaNNehiM evaM vRttA samANA tujAva hiyayA karatalapariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTTu evaM devA tahatti ANAe viNaNaM vayaNaM paDisuNaMti paDiNittA uttarapuratthimaM disIbhAgaM avakkamaMti avakkamittA vevviyasamugdhAeNaM samohaNaMti samohaNittA saMkhejAI joyaNAI daMDa NisaraMti taM jahA - rayaNANaM jAva riTThANaM ahA bAyare pogale parisAti paDisADittA ahA suhume poggale pariyAyaMti pariyAittA doccaMpi veubviyasamugdhAeNaM samohaNaMti samohaNittA aTTa sahassaM sovaNiyANaM kalasANaM aTTa sahassaM ruppa mayANaM kalasANaM aTTa sahassaM maNimayANaM aTu sahassaM suvaNNaruSpamayAvAM aTTha sahassaM suvaNNa maNimayANaM aTTha sahassaM rUppamaNimayANaM aTU sahassaM suvaNNarupamayANaM aTTha sahassaM bhomejjANaM aTTha sahassaM bhiMgAragANaM evaM AyaMsagANaM thAlANaM pAINaM supaiTTagANaM cittANaM rayaNakaraMDagANaM puSpacaMgerINaM jAva lomahattha caMgerINaM puSpha paDalagANaM jAva lomahatthagapaDalagANaM aTU sataM sIhAsaNANaM chattANaM cAmarANaM avapaDagANaM vaTTagANaM tavasippANaM khorakANaM pINakANaM tellasamuggakANaM asataM dhUvakaDucchrayANaM viuvvaMti te sAbhAvie viubvie ya kalaseya jAva dhUvakaDucchue ya geNhaMti geNhittA vijayAto rAyahANIto paDiNikkha maMti paDiNikkhamittA tAe ukkiTTAe jAva udghRtAe divvAe devagatIe tiriyamasaMkhejANaM dIvasamuddANaM majjhaM majjhe vIivayamANA 2 jeNeva chIrode samudde teNeva uvAgacchati teNeva jIvAbhigamasUtra
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ 262 jIvAbhigamasUtre uvAgacchittA khIrodagaM gimhittA jAiM tattha uppalAI jAva sata. sahassapattAI tAiM giNhaMti, giNhittA jeNeva pukkharode samudde teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA pukkharodagaM geNhaMti, pukkharodagaM giNhittA jAI tattha uppalAiM jAva satasahassapattAI tAI giNhaMti, tAI gimihattA jeNeva samayakhette jeNeva bharaheravayAiM vAsAI jeNeva mAgadhavaradAma pabhAsAiM titthAiM teNeva uvAgacchaMti teNeva uvAgacchittA titthodagaM giNhaMti gimhittA tittha maTTiyaM geNhati geNhittA jeNeva gaMgA-siMdhu rattA-rattavatI salilA teNeva uvAgacchaMti teNeva uvAgacchittA saritodagaM geNhati giNhittA ubhao taDamaTTiyaM gehaMti giNhittA jeNeva cullahimavaMtasiharivAsadharapavvayA teNeva uvAgacchaMti teNeva uvAgacchittA savvatUvareya savvapuppheya savvagaMdheya savamalleya savvosahisiddhasthae giNhaMti savvosahisiddhatthae giNihattA jeNeva paumadaha puMDarIyadahA teNeva uvAgatchaMti teNeva uvAgacchittA dahodagaM geNhaMti jAiM tattha uppalAI jAva satasahassapattAI tAiM geNhaMti tAI giNihattA jeNeva hemavayaheraNavayAiM vAsAI jeNeva rohiyarohitaMsa suvaNNakUla ruppakUlAo teNeva uvAgacchaMti teNeva uvAgacchittA salilodagaM geNhaMti salilodagaM geNhittA ubhao taDamaTTiyaM giNhati geNhittA jeNeva sadAvAti mAlavaMta pariyAgA vaTTavetaDDapavvayA teNeva uvAgacchaMti teNeva uvAgacchittA savvatuvareya jAva samvosahi siddhatthae ya geNhaMti siddhatthae ya geNhittA jeNeva mahAhimavaMta ruppivAsagharapavvatA teNeva uvAgacchaMti teNeva uvAgacchittA savva pupphe taM ceva jeNeva mahApaumadaha mahApuMDarIyadahA teNeva uvAgcchaMti teNeva uvAgacchittA jAiM tattha uppalAiM taM ceva jeNeva harivAse rammA vAseti jeNeva harakAMta harikaMta NarakaMta nArIkaMtAo salilAo jIvAbhigamasUtra
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ 263 prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 65 vijayadevAbhiSekavarNanam teNeva uvAgacchaMti teNeva uvAgacchittA salilodagaM gevhaMti salilodagaM gevhittA jeNeva viyaDAvai gaMdhAvai vaTTaveyaDDa pavayA teNeva uvAgacchati savva puppheya taM caiva jeNeva Nisaha nIlavaMtavAsaharapavvayA teNeva uvAgacchaMti teNeva uvAgacchittA savvatuvareya taheva jeNeva tigicchadaha kesari hA teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA jAI tattha uppalAI taM caiva jeNeva puvva videhAvaravidehavAsAi jeNeva sIyA sIoyAo mahAIo jahANaIo jeNeva savvacakkavahivijayA jeNeva savva mAgahavaradAmapabhAsAI titthAI taheva jaheva jeNeva savvavakkhAra pavvatA savva tuvareya jeNeva savvaMtaraNadIo salilodagaM gepahaMti givhittA taM ceva jeNeva maMdare pavvate jeNeva bhaddasAlavaNe teNeva uvAgacchati savvaMtuvareya jAva savvosahisiddhatthae givhaMti geNhittA jeNeva NaMdaNavaNe teNeva uvAgacchaMti, uvAgacchittA savvatuvare jAva savvosahi siddhatthasya sarasaM ca gosIsacaMdaNaM givhaMti givhittA jeNeva somaNasavaNeteNeva uvAgacchaMti uvA gacchittA savvatuvareya jAva savvosahi siddhatthaeyasara sagosIsa. caMdaNaM divvaM ca sumaNadAmaM gevhaMti gevhittA jeNeva paMDagavaNe teNAmeva samuvAgacchati teNeva samuvAgacchittA savvatuvare jAva savvosahi siddhatthae sarasaM ca gosIsaM caMdaNaM divvaM ca sumaNo dAmaM daddarayamalaya - sugaMdhieya gaMdhe gevhaMti giNhattA egato milaMti milittA jabuddIvassa purathimilleNaM dAreNaM Niggacchati puratthimilleNaM niggacchittA tAe ukkiTTAe jAva divvAe devagatIe tiriyamasaMkhejjANaM dIvasamuddANaM majjhaM majjheNaM vIyIvayamANA 2 jeNeva vijayA rAyahANI teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA vijayaM rAyahANiM aNuppayAhiNaM kare jIvAbhigamasUtra
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ 264 jIvAbhigamasUtre mANA 2 jeNeva abhise yasabhA jeNeva vijae deve teNeva uvAgacchaMti uvAgacchittA karatalapariggahItaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTu jaeNaM vijaeNaM vaddhAti vijayassa devassa taM mahatthaM mahagdhaM maharihaM vipulaM abhise yaM ubaTuveti ||suu0 65 // chAyA-'tasmin kAle tasmin-samaye vijayo devo vijayAyA rAjadhAnyA upapAtasabhAyAM devazayanIye devadRSyAntarite'GgulasyA'saMkhyeyabhAgamAtrayA'vagAhanayA vijayadevatayA samupannaH tataH khalu sa vija yadevo'dhunopapannamAtraeva san paJcavidhayA paryAptyA paryAptibhAvaM gacchati tadyathA-AhAraparyAptyA 1 zarIraparyAptyA 2 indriyaparyAptyA 3 Anata-prANataparyAptyA 4 bhASAmanaH paryAptyA 5 tataH khalu vijayasya devasya paJcavidhayA paryAptyA paryAptibhAvaM gatasyA'yametadrUpa AdhyAtmikazcintitaH prAthito manogataH saGkalpaH samudapadyata kiM meM pUrva zreyaH kiM me pazcAzreyaH kiM meM pUrva karaNIyaM kiM me pazcAtkaraNIyam ki me pUrva vA, pazcAdvA hitAya-sukhAya-kSemAya-niHzreyasAyA'nugAmikatAyai bhaviSyatIti kRtvAevaM saMprekSate // tataH khalu vijayasya devasya sAmAnikaparSadupapannakAzca devA vijayasya devasya imametadrUpamAdhyAtmikaM cintitaM-prArthitaM-manogataM-saMkalpaM samutpanna jJAtvA yatraiva sa vijayo deva statraivopagacchanti tatraivopagatya vijayaM devaM karatalaparigRhItaM zirasAvarta mastake'JjaliGkRtvA jayena-vijayena vardhApayanti / jayenavijayena vardhApayitvA-evamavAdiSuH evaM khalu devAnupriyANAM vijayAyA rAjadhAnyAH siddhAyatane'STazataM jinapratimAnAM jinotsedhapramANamAtrANAM saMnikSiptaM tisstthti| sabhAyAzca sudharmAyAH mANavake caityastambhe vajramayeSu golavRttasamudkeSu bahUni jinasakthIni saMnikSiptAni tiSThanti yAni khalu-devAnupriyANAmanyeSAM ca bahUnAM vijayArAjadhAnI vAstavyAnAM devAnAM-devInAM cA'rcanIyAni vandanIyAni pUjanIyAni satkAraNIyAni sammAnanIyAni kalyANaM-maGgalaM-daivataM-caityaM paryupAsanIyAni etatkhalu devAnupriyANAM pUrvamapizreyaH etatkhalu devA'nupriyANAM pazcAdapi zreyaH etatkhalu devAnupriyaNAM pUrva karaNIyaM pazcAt karaNIyam etatkhalu devAnupriyANAM pUrvavA-pazcAdvA yAvad AnugAmikatAyai bhaviSyatIti kRtvA mahatA mahatA-jayazabdaM prayuJjanti / tataH khalu sa vijayodeva steSAM sAmAnikAnAM parSad upapannakAnAM devAnAmantike-evamartha zrutvA nizamya hRSTatuSTo yAvat-hRdayo devazayanIyAdabhyuttiSThate, abhyutthAya divyaM devadUSyayugalaM paridhatte paridhAya devazayanIyAt-pratyavarohati pratyavaruhyopapAta samAyA pUrveNa dvAreNa nirgacchati / nirgatya yenaiva [yatraiva] hUdastatraivopAgacchati upAgatya ida manupradakSiNaM kurvan jIvAbhigamasUtra
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 65 vijayadevAbhiSekavarNanam 265 pUrveNa toraNenA'nupravizati anupravizya pUrveNa trisopAnapratirUpakeNa pratyavarohati pratyavaruhya hudamavagAhate / avagAhya jalAvagAhanaM karoti-jalAvagAhanaM kRtvA jalamajjanaM karoti jalamajjanaM kRkhA jalakrIDAM karoti jalakrIDAM kRtvA cAntazcokSaH paramazucibhUto hUdAt pratyuttarati pratyuttIraya yogA'bhiSeka sabhA taukopAgacchati tatraivopAgatya-abhiSekasabhAMpradakSiNI kurvana pUrveNa dvAreNA'nupravizati anupravizya, yauva svakIyaM siMhAsanaM tatraivopAgacchati tauvopAgatya siMhAsanavaragataH pUrvAbhimukhaH sanniSaNNaH / tataH khalu tasya vijayasya devasya sAmAnikaparSadupapannakA devAH abhiyogikAn devAn zabdAyante zabdayitvA-eramavAdiSuH, kSiprameva bhoH ? devA'nupriyA ? vijayasya devasya mahArtha mahAgha mahAI vipulam indrAbhiSekamupasthApayata / tataste AbhiyogikA devAH sAmAnikaparpadupapannakaiH evamuktA hRSTatuSTAyAvad hRdayAH karatala parigRhItaM zirasA''vatai kRtvA'JjaliM mastake -evaM devAH-tathA'stu, AjJayA vinayena vacanaM pratizRNvanti pratizrutyottarapUrva digvibhAgamavakrAmanti, avakramya vaikriyasamudghAtena samavaghnanti-samavahatya saMkhyeyAni yojanAni daNDaM niHsRjanti, tadyathA-ratnAnAM yAvadriSTAnAm yathA bAdarAn pudgalAn parizAtayanti parizAtya yathA sUkSmAn pudgalAn paryAdadate, paryAdAya dvitIyenA'pi vaikriyasamudghAtena samavaghnanti samavahatya, aSTasahasraM sauvarNikAnAM kalazAnAm, aSTasahastraM, rUpyamayANAM kalazAnAm aSTasahasraM maNimayAnAm aSTasahasraM suvarNarUpyamayAnAma aSTasahasraM suvarNamaNimayAnAm . aSTasahasraM rUpyamaNimayAnAm, aSTasahasraM suvarNa rUpyamayAnAm, aSTasahasraM bhaumeyAnAm, aSTasahasraM bhRgArakANAm, evamAdarzakAnA sthAlAnAM pAtrINAM-supratiSThakAnAM citrANAM ratnakaraNDakAnAM puSpacaMgerINAM yAvat lomahastacaMgerINAM puSpapaTalakAnAM yAvallomahastapaTalakAnAm aSTazataM siMhAsanAnAM chatrANAM cAmarANAm avapaTTakAnAm vartakAnAM tapaH siprANAm kSaurakANAM pINakAnAM tailasamudgakAnAmaSTazataM dhUpakaDucchukAnAM vikurvanti, tAn svAbhAvikAn vikurvitAzca kalazAMzca yAvaddhRpakaDucchukAMzca gRhNanti gRhItvA vijayAto rAjadhAnItaH pratiniSkrAmanti pratiniSkramya tayA utkRSTayA yAvaduddhRtayA divyayA devagatyA tiryagasaMkhyeyAnAM dvIpasamudrANAM madhye madhye vyativrajana yauva kSIroda. samudrastatraivopAgacchaMti upAgatya kSIrodakaM gRhItvA yAni tatrotpalAni yAvacchata sahasrapatrANi tAni gRhNanti gRhItvA yatraiva puSkarodaH samudrastatraivopAgacchanti tatraivopAgatya puSkarodakaM gRhNanti gRhItvA puSkarodakaM yAni tatrotpalAni yAvat zavasahasrapatrANi tAni gRhNanti tAni gRhItvA yatraiva samayakSetra yatraiba bharatairAvatAci varSANi yatraiva mAgadhavaradAmaprabhAsAni tIrthAni tatraivopA gacchanti tauvopAgatya tIrthodakaM gRhNanti, tIrthodakaM gRhItvA tIrthamRttikAM gRhNanti, gRhItvA yatraiva gaGgAsindhu jI0 34 jIvAbhigamasUtra
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 jIvAbhigamasUtre raktA raktavatI salilA tatraiva upAgacchanti, tatraivopAgatya saritodakaM gRhNanti gRhI. tvobhayataTamRttikAM gRhNanti gRhItvA yatraiva cullahimavat-zikhari varSadharaparvatAstatraivopAgacchanti, tatraivopAgatya sarvatuvarAMzca sarva puSpANi ca sarvAn gandhAna ca sarvamAlyAni ca sauSadhIH siddhArthAn gRhNanti sauSadhisiddhArthAn gRhItvA yatraiva padmadapuNDarIkahUdAstatraivopAgacchanti tatraivopAgatya hradodakaM gRhNanti gRhItvA yAni tatrotpalAni yAvat zatasahasrapatrANi tAni tAni gRhNanti gRhItvA yatraiva haimavata hairaNyavatAni varSANi yatraiva rohita rohitAMzasuvarNakUlarUpyakUlA statraivopAgacchanti upAgatya salilodakaM gRhNanti salilodakaM gRhItvA ubhayataTamRttikA gRhNanti, gRhItvA yatraiva zabdApAtI mAlyavantaprayAgAH vRttavaitAdyaparvatAstatraivopAgacchanti, tatraivopAgatya sarvartuvarAn yAvatsavauSadhisiddhArthAzca gRhNanti siddhArthAzca gRhItvA yatraiva mahAhimavat rUpyavarSadhara parvatAstatraivopAgacchanti, tatraivopAgatya sarvapuSpANi tadeva / yatraiva, mahApadmadamahApuNDarIkahUdAstatraiva upAgacchanti, tatraivopAgatya, yAni tatrotpalAni tadeva, yatraiva harivarSako ramyakavarSa iti yatraiva harakAnta harikAnta narakAnta nArIkAntAH salilAstatraivopAgacchanti tatraivopAgatyasalilodakaM gRhNanti salilodakaM gRhIkhA yatraiva vikaTAvatI gandhApAtivRtta-vaitAda yaparvatAstatraivopAgacchanti sarvapuSpANi ca tadeva, yatraiva niSadhanIlavad parSadharaparvatAstatraivopAgacchanti, tatraivopAgatya, sarvartuvarAMzca tathaiva tigiccha hUdakesarihRdAstatraivopAgacchanti upAgatya yAni tatrotpalAni tadeva, tatraiva pUrvavidehAparavidehavarSANi yatraiva sItAzItodakA mahAnadyo yathA nadyaH, yatraiva sarvacakravartivijayAH yatraiva sarva mAgadhavaradAma prabhAsAkhyAni tIrthAni yathaiva tathava, yatrava sarvavakSaskAraparvatAH sarvartuvarAMzca yatraiva sarvAntaranadyaH, salilodakaM gRhNanti gRhItvA tadeva yatraiva mandaraH parvataH yatraiva bhadrazAlavanaM tatraivopAgacchanti, sarvartuvarAMzca yAvatsavauMSadhisiddhArthAn gRhNanti, gRhItvA yatraiva nandanavanaM tatraivopAgacchanti, upAgatya sarvartuvarAn yAvatsavauSadhi siddhArthI zca sarasaM ca gozIrSacandanaM gRhNanti gRhItvA yatraiva saumanasavanaM tatraivopAgacchanti tatraivopAgatya sarvartuvarAMzca yAvat sauMSadhi siddhArthAMzca sarasagozIrSacandanaM divyazca sumanodAma gRhNanti, gRhItvA yatraiva paNDakavanaM tatraiva samupAgacchanti tatraiva samupAgatya sarvatuvarAn yAvatsavauSadhi siddhArthAn sarasaM ca gozIrSacandanaM divyaM ca sumanodAma dardara malayasugandhika ca gRhNanti, gRhItvaikatra milanti ekatra militvA jambUdvIpasya pUrveNa dvAreNa nirgacchanti pUrveNa dvAreNa nirgatya tayotkRSTayA yAvad divyayA devagatyA tiryagasaMkhyeyAnAM dvIpasamudrANAM madhyamadhyena vyativrajan yatraiva vijayA rAjadhAnI tatraivopAgacchati, tatraivopAgatya vijayAM rAjadhAnIm anupradakSiNIkurvan yatraivA'bhi jIvAbhigamasUtrA
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam 267 SekasabhA yatraiva vijayodevastatraivopAgacchanti, tatraivopAgatya karatala parigRhItaM zirasAvarta mastake'JjaliM kRkhA jayena vijayena vardhApayanti vijayasya devasya taM mahAthai mahAdha mahArha vipulamabhiSekamupasthApayanti ||suu0 65 // TIkA-'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' ityAdi, 'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' tasminkAle tasmin samaye 'vijae deve' vijayanAmako devaH 'vijayAe rAyahANIe' vijayAyA rAjadhAnyAH 'uvavAyasabhAe' upapAtasabhAyAm, 'devasayaNijjasi' devazayanIye, 'devasaMtarie' devadRSyAntarite-vastrAcchAdite devasabhAyAma, 'aMgulassa asaMkhejjai bhAgametIe bauMdAe' aMgulasyA'saMkhyeyabhAgamAtrapramANena, zarIreNa 'bijayadevattAe uvavaNNe' vijayadevatvenopapannaH samutpannaH, / 'taeNaM se vijaya deve' tasmAdanantaram-utpateranantaraM sa vijayadavaH, 'ahuNovavaNNamettae ceva samANe' adhunotpannamAtra eva-tatkSaNotpannaH sanneva 'paMcavihAe pajjattIe'-pazca vidhayA''hArendriya-prANa-bhASA-manorUpayA paryAptyA, 'pajjatI. bhAvaM gacchati' paryApti bhAvaM-paryAptatAM gacchati-prApnIti, paJcaparyAptibhiH paryApto bhavatItyarthaH tadeva darzayati-'taM jahA'-tadyathA 'AhAra pajja toe'-ahAraparyAptiH teNaM kaleNaM teNaM samaeNaM-ityAdi TIkArtha-teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' usa kAlameM aura usa samaya meM-'vijae deve vijayAe rAyahANIe uvavAyasabhAe' vijaya deva vijaya rAjadhAnI kI upapAta sabhAmeM 'devadUsaMtarite devasayaNijjaMsi' devadUSya se aMtarita deva zayyA para 'aMgulassa asaMkhejjaibhAga metIe' aMgula ke asaMkhyAta ve bhAga mAtra 'boMdAe' avagAhanA vAle zarIra se 'vijaya devattAe uvavaNNe' vijayadeva ke rUpa meM utpanna huA 'taeNaM se vijaye deve' isake anantara hI vaha vijayadeva 'ahaNovavana mettaye ceva samANe' utpanna hote hI 'paMcavihAe pajjattIe pajjattAbhAvaM gacchaI' pAMca prakAra kI paryAptiyoM se paryApta bana gayA 'taM jahA' ve pAMca prakAra kI paryAptiyAM ye 'teNaM kAleNaM teNaM samae ' tyAha sAtha-'teNaM kAleNaM teNaM samaeNaM' se sane se samayamA 'vijae deve vijayAe rAyahANIe uvavAyasabhAe' virAya va viya 204dhAnInI 5pAta samAmA 'devadUsaMtarite devasayaNijjaMsi' hevaNyathI matarita hevazayyAnI 52 'aMgulassa asaMkhejjai bhAgamettIe' mAMgasana manyAta bhAgamAtra 'boMdIe' ma AInA paNa! zarIrathI 'vijayadevattAe uvavaNNe' vinya hevapAthI apanna thayA, 'taeNaM se vijaye deve' tenA pachI te viya deva 'ahuNovavaNNamettae cevasamANe' utpanna dhane tara 'paMcavihAe pajjattIe pajjattibhAvaM gacchaI' pAya mAranI pattiyothI paryApta sanI yA ta jahA' pAya 542nI liyo / jIvAbhigamasUtra
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 jIvAbhigamasUtre " 'sarIra pajjattIe' - zarIra paryAptiH, AhArasAdhyatvAt zarIrasyeti' 'iMdiya pajjatIe' indriyaparyAptiH, zarIrAdhInatvAdindriyANAm, / ' ANApANu pajjattIe' AnataprANa paryAptyA 'bhAsAmaNapajjattIe' bhASAmanaH paryAptiH satyeva prANe bhASAmanasordarzanAt, / 'taeNaM tassa vijayassa devassa' tataH khalu tasya vijayadevasya, 'paMcavihAra pajjattIe pajjattIbhAvaM gayassa' - paJcavidhayA''hAra zarIrendriya prANabhASAmanorUpaparyAptyA paryAptibhAvaM prAptasya sataH, 'imeyArUve' ayametadrUpo vakSyamANaprakAraH, 'saMkappe ' manovyApArarUpaH saMGkalpaH samudapadyata ityagreNa sambandhaH / kIdRzaH saGkalpaH statrAha - 'ajjhatthie - AdhyAtmikaH Atmani iti adhyAtmaM tatrA''tmaviSayaka ityarthaH saGkalpohi-dvi prakArako bhavati, AdhyAtmikaH - 1 cintArUpazca2 tayormadhye'yaM cintAtmakaH saGkalpa iti dyotayitumAha - 'ciMtie'- cintitaH cintA saMjAtA'sminniti cintitaH cintAtmakaityarthaH / ciMtito'pi saGkalpaH kazcidabhilASAtmakaH kazcidanyathA bhavati / tatrA'yamabhilASAtmakastatrAha - 'pathie' - prArthitaH prArthanA saMjAtA'syeti prArthito'bhilASAtmaka ityarthaH / paunaHpunyena kathaMbhUtastatrAha = 'maNogae' manogataH manasyeva jAto na tu vacasA prakaTI kRtarUpaH, 'saMkappe' saGkalpaH, 'samupajjitthA' samudapadyata - prAdurAsIt / kimAkArakaH saGkalpastatrAha - ' kiM me puvvaM seyaM - kiM me pacchA seyaM' hai 'ahArapajattIe, sarIrapajatIe, iMdiyapajjattIe, ANapANu pajjattIe 'bhAsAmaNa pajjatIe' AhAra paryApti 'zarIra paryApti' indriya paryApti zvAsocchvAsa paryApti aura bhASA manaparyApti ina pAMca paryAptiyoM se vaha paryApta huA, 'tae NaM tassa vijayassa devassa paMca vihAe pajjattIe pajjattIbhAvaM gayassa' isa prakAra se pUrvokta ina pAMca paryAptiyoM se paryApta bane hue usa vijaya deva ke manameM' ime eyArUve ajjhatthie ciMtie patthie manogae saMkappe samuppajjitthA' isa prakAra kA yaha AdhyAtmika cintita prArthita manogata saMkalpa huaa| 'kiM me purva seyaM kiM me pacchA pramANe Ahesa che 'AhArapajjattIe, sarIrapajjattIe, iMdiyapajjatIe, ANApANupajjatIe bhAsAmaNapajjattIe' AhAraparyApti. zarIraparyApti, driyaparyApti, zvAsocchavAsa ane bhASAbhana paryApti, yA pAMya paryAtiyothI te paryApta manyA. 'tapaNaM tassa vijayassa devarasa paMcavihAe pajjatIe pajjattIbhAva gayassa' yA pramANe pUrvota e pAMca prakAranI paryAptiyAthI paryApta banelA e vijaya devanA manamAM meeyaave ajjathie ciMtie pathie maNogae saMkappe samuppajjityA' sApramANe yA AdhyAtmi ciMtita, prArthita, manogata, saDa utpanna thayo 'kiM me puc seyaM kiM me pacchA seyaM' huve bhArI lasAI pahelA zebhAM che ? mane pachI thI jIvAbhigamasUtra
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam kiM me pUrva zreyaH, kiM mama pazcAt-zreyaH kiM me puvaM karaNijja-kiM me pacchAkaraNijja'-kiM mama pUrva kartumucita, kiM pazcAt-'ki me puTvivA-pacchAvA hitAya, kiM me pUrvamapi-pazcAdapi hitAya bhAva pradhAno'yannirdeza stathA ca-devabhavaviSaye na tu paraloke hitAya-pariNAmasundaratAyai, 'suhAe' sukhAya-zarmaNe' 'khemAe' kSemAya, 'NisseyasAe' niHzreyasAya nizcitakalyANAyetyarthaH 'aNugAmiyattAe'-AnugA. mikatAyai yAvadbhavastAvatparyantam, 'bhavissai' bhaviSyati, idaM sarvaM gatipunyAdikaM sAvadha matodevabhavAya- na tu-paralokAya, 'tti kaTu' iti kRtvA-'evaM saMpehei' evam yathoktaprakAreNa samprekSate-vicArayati, / 'tae NaM' tataH khalu-etadvicAraNAnantarameva divyAnubhAvataH-'tassa vijayassa devassa' tasya vijayasya devasya' 'sAmANiyaparisovavanagA devA'-sAmAnikaparSadupapannakAzca devAH sAmAnikAH-Abhyantarika mAdhyamika-bAhyaparSadyupagatA devAH, 'vijayassa devassa' vijayasya devasya, 'imaM eyA rUvaM' ima manantaroktam-etadrUpam, anantaroditasvarUpam, 'ajjhatthiya' AdhyAtmikam, 'ciMtie' cintitam, 'patthiya' prArthitam, 'manogayaM' manogatam, 'saMkappaM' saGkalpam, 'samuvavaSNa' samutpannam , 'jANittA' jJAtvA, parijJAyetyarthaH, 'jeNAmeva seyaM' ava merI pahile bhalAI kisameM hai aura pIche bhalAI kisameM hai 'kiMme pucviM karaNijjaM, kiM me pacchA karaNijja' pahile mujhe kyA karanA cAhiye aura piche kyA karanA cAhiye 'kiM me puTviM vA pacchAvA hiyAe suhAe khemAe NisseyasAe ANugAmiyattAe bhavissaIti kaTu evaM saMpe heI' pahile athavA pIche hita ke liye sukha ke liye kSemake liye, ni:zreyasa ke lie aura sAtha meM jAne ke liye mujhe konasI vastu hogI isa prakAra se usane vicAra kiyA 'tae NaM tassa bijayassa devassa sAmANiya parisovavannagA devA' isake bAda usa vijayadeva ke sAmAnika devoM ne 'vijayassa devassa imaM eyArUvaM ajjhasthiya, ciMtiyaM, patthiyaM, maNogayaM saMkappaM samupapaNaM jANittA' vijayadeva ke utpanna hue isa prakAra ke lAzemA cha ? 'kiM me puTiva karaNijja, kiM me pacchA karaNijja' mAre paDasA zu 42 mane pachI zu 427 naye ? 'kiM me puSvi vA pacchA vA hiyAe suhAe khemAe Nisse yasAe ANugAmi yatAe bhavissaitikaTTha evaM saMpehei' pahelAM agara pachInA hita mATe sukha mATe kSema mATe niHzreyasa mATe ane sAthe javA mATe mAre zuM karavuM joIe? A pramANe te vijayadeve vicAra karyo 'taeNaM, tassa vijayassa devarasa sAmANiyaparisovavaNNagA devA' te 5chI viyvn| sAmAni voye 'vijayassa devassa imaM eyArUva ajjhatthiyaM ciMtiyaM patthiyaM maNo gayaM saMkappaM samuppaNNaM jANi tA' viya hevane utpanna thayesa 2 // 4 // 2 // mA jIvAbhigamasUtrA
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ 270 jIvAbhigamasUtre se vijae deve' yatraiva sa vijayo devaH samupaviSTa AsIt, 'teNAmeva uvAgacchaMti' tatraiva vijayadevasamIpe upAgacchanti 'teNAmeva uvAgacchittA'-tatraivopAgatya, 'vijayaM devaM matthae' vijayaM devaM (namaskartu) mastake, karatalapariggahiyaM sirasAvata' dvayorhastayoranyonyAntaritAGgulikayoH saMpuTarUpatayA yadekatramIlanaM so'JjaliH taM karatalAbhyAM niSpAdya parigRhItastam, paribhrAmaNamAvataH zirasi yasminkarmaNisa tam, 'aMjaliM kaTUTu'-zirasyAJjaliM nidhAya, 'jaeNaM vijae NaM'-jayena-vijayena ca, 'vaddhAvati'-vardhApayanti jayatvaM vijasvadeva ! uccai?payanti parairanabhibhUyamAnatA jayaH, vijayastu-pareSAmasahamAnAnAM parAbhavotpAdaH / 'jaeNaM vijaeNaM vaddhAvettA'-jaya vijayAbhyAM vardApayitvA, 'evaM vayAsI'-evamavAdiSu kimavAdiSu. statrAha-evaM khalu devANuppiyANa'-evaM khalu devAnupriyANAm, 'vijayAe rAyahANIe'-vijayArAjadhAnyAH 'siddhAyataNaMsi'-siddhAyatane, 'aTThasayaM jiNapaDimANaM' isa AdhyAtmika, cintita, prArthita manogata saMkalpa ko jAnA aura jAnakara ke 'jeNAmeva se vijae deve teNAmeva uvAgacchati' phira ve jahAM vaha vijayadeva thA vahAM para Aye 'teNAmeva uvAgacchittA vijayaM devaM karatalapariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTu jaeNaM vijayae NaM vaddhAti' vahAM Akara ke unhoMne vijayadeva ko donoM hAtha joDakara aura mastaka ke Upara se usa aMgulI ko vAra 2 dhumAkara jayavijaya zabdoM ke dvArA badhAidI 'jaeNaM vijaeNaM baddhAvettA' jaya vijaya zabdoM se badhAi dekara phira ve 'evaM vayAsI' usase isa prakAra kahanelage 'evaM khalu devANuppiyANaM vijayAe rAyahANIe siddhAyataNaMsi aTThasayaM jivapaDimANaM' ApadevAnupriya kI vijaya rAjadhAnI meM vartamAna siddhAyatana meM 108 jina pratimAeM kAmadeva kI pratimAeM hai / aura inakA adhyAtmira, yitita, prArthita, manAta sa485ne eyo bhane tayAna 'jeNA meva vijae deve teNAmeva uvAgacchaMti' te 57 tame yai te viya devatA tyA tayA sAcyA 'teNAmeva uvagacchittA vijayaM deva karatalaparimAhiyaM sirasAvattaM matthae aMjaliM ka8 jaeNaM vijaeNaM vaddhAve ti' tyAM mAvIne temANe vibhayahevane bane hAtha joDIne ane mastaka uparathI eN joDelA hAthane vAraMvAra pheravIne nya vinya ho daa|| yA mApI 'jaeNaM vijaeNaM vaddhAvetA' rAya piya zabdathI vadhAI ApIne te pachI teo parva vavANI' emane A pramANe kahevA aPAL. 'evaM khalu devANuppiyANaM vijayAe rAyahANIe siddhAyataNaMsi adusayaM jina paDimANaM' 25 hevAnupriyanI viya 24pAnImA mAsA siddhAyatanamA 108 se so mAna pratimAmA-mahevanI pratibhA cha bhane 'jiNusseha pnn| jIvAbhigamasUtra
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam 271 aSTotarazataM jinapratimAnAm, 'jiNusseha pamANamettANa'-jinotsedhapramANamAtrANAm, 'saMnikkhittaM ciTaMti'-sannikSiptaM sannidhApitaM tiSThati, tathA-'sabhAe sudhammAe' sabhAyAzca sudharmAyAH, 'mANavae cetiya khaMbhe'-mANavakanAmni caityastambhe' vairAmaesu golavaTTasamuggaesu' vajranirmita golavartulasamudkeSu, 'bahUo jinasakahAo saMnikkhittAo ciTThati'-bahUni jinasakthIni sannikSiptAni santi, 'jAoNaM'yAni khalu sakthIni, 'devANuppiyANa'-devAnupriyANAm , 'aNNesiM ca bahUNaM'-anye pAzca bahUnAm, vijayarAyadhAnI vatthavvANaM devANaM devINaya-vijayarAjadhAnI vAstadhyAnAM devAnAM devInAM ca, 'accaNijjAo'- arcanIyAni, 'vaMdaNijjAo' vandanIyAni 'pUyaNijjAo' pUjanIyAni 'sakAraNijjAo'-satkAraNIyAni, 'saMmANa'jiNusseha pamANamettANaM' utsedha jina jinoMkA jitanA kahA gayA hai utanA hai isa prakAra apane apane zarIra kI UMcAI vAlI aisI 108 jina pratimAeM vahAM siddhAyatana meM virAjamAna haiM 'sabhAeya suhammAe mANavae cetiyakhaMbhe vairAmaesu golavaTTasamuggaesu bahuo jiNasakahAo sannikkhittAo ciTThati' tathA sudharmA sabhA meM eka mANavaka nAmakA caitya stambha hai isameM vajra ke bane hue gola 2 samudgaka hai| unameM jinendra devoM kI haDDiyAM rakhI huI hai| 'jAoNaM devANuppiyANaM annesiM ca bahUNaM vijayarAyahANivatthavvANaM devANaM devINaya acca. NijjAo' ye haDDiyAM Apa devAnupriya ko aura vijayarAjadhAnI meM rahanevAle anya devoM aura deviyoM ko arcanIya hai 'vaMdaNijjAo' vaMdanIya hai 'pUyaNijjAo' pUjanIya hai 'sakAraNijjAo' satkAra karane yogya hai 'sammANaNijjAo' sanmAnakarane yogya hai, 'kallANaM maMgalaM devayaM Name tANaM' 'ten| utsedha re nana / vAmAM Ave DAya se pramANe che. e rIte pitA potAnA zarIra pramANa uMcAivALI evI 108 eka se 8 chana pratibhAmA tyo siddhAyatanamA 24mAna che. 'sabhAe suhammAe mANavae ceiyakhaMbhe vairAmaesu golavaTTasamuggaesu bahuo jiNasakahAo sannikkhitAo ciTThati' tathA sudharmAsamAmA se bhA14 nAmano thaityastana cha. tamA vajanA banela goLa goLa samudgakA che. temAM jInendra devonA hADakA rAkhavAmAM mAvesA cha. 'jAoNaM devANuppiyANaM annesiM ca bahUNaM vijayarAyahANi vatthavvANaM devANaM devINaya accaNijjAo' ye 744 // A5 devAnupriyane mane pinya rAdhAnImA sAvA mI vo mane vimAne manyanIya che. 'vadaNijjAo pahanIya che. 'pUyaNijjAo' pUlanIya che. 'sakAraNijjAo' st4|21| sAya che. 'sammANaNijjAo' sanmAnanIya che. 'kallANaM maMgalaM devayaM ceiyaM pajjuvAsaNijjAo' jIvAbhigamasUtra
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ 272 jIvAbhigamasUtre NijjAo'-sammAnanIyAni 'kallANaM maMgalaM-devayaM-cetiyaM'-kalyANa-maGgalaMdaivatam caityamitimatvA-'pajjupAsaNijjAo' paryupAsanIyAni, 'etaNNaM' etatkhalu, 'devANuppiyANaM'-devAnupriyANAm, 'pucipi' pUrvamapi vyatIta-janma nyapi, 'seya-zreyaH kalyANakArakam, 'etaNNaM devANuppiyANaM pacchA vi seyaM'etatkhalu pUjanIyAditvaM devAnupriyANAM pazcAdapi devabhave parityAgo'pi ca zreyaH kalyANakArakam, 'etaNNaM devANuppiyANaM puci karaNijjaM-etadeva khalu devAnupriyANAM pUrva karaNIyam 'etaNNaM devANuppiyANaM pacchA karaNijja'-etadeva devAnupriyANAM viduSAM pazcAdapi khalu karaNIyam, 'etaNNaM devANuppiyANaM puci vA-pacchA vA jAva ANugAmittAe bhavissati-etadeva khalu devAnupriyANAM pUrvavA-pazcAdvA hitAya sakhAya-kSemAya-niHzreyase AnugAmikatAyai bhaviSyati. 'tti kaTu'-itikRtvA'vadhArya-'mahatA mahatA jayasaI pauMjaMti'-mahanmahajjaya zabdaM prayuJjanti-saMyojacetiyaM pajjuvAsaNijjAo' tathA ye kalyANakArI maMgala ke liye devasvarUpa hai isa prakAra mAnakara 'pajjuvAsaNijjAo' ye paryupAsanA karane ke yogya hai, 'eyaNNaM devANuppiyANaM pusvi pi seyaM' ye saba Apa devAnupriya ke liye prathama bhI kalyANaprada haiM aura-'eyaNNaM devANupiyANaM pacchAvi seyaM' ye saba Apa devAnupriya ko pIche bhI kalyANaprada hai| isaliye 'eyaNNaM devANuppiyANaM pubdhi karaNIyaM eyaNNaM devANuppiyANaM pacchA karaNijja' ApadevAnupriya ko yaha pahile bhI karaNIya hai aura bAda meM bhI karaNIya hai kyoM ki 'eyaNNaM devANuppiyANaM puvi vA pacchA vA jAva ANuggAmiyattAe bhavissati' yahI ApadevAnupriya ke liye pUrva meM aura bAda me hitake liye sukha ke liye kSemake liye nizreyasa ke liye hogA 'ttika?' isa prakAra kahakara 'mahatA 2 jayasaI pauMjaMti' unhoMne baDe jora jora se jaya jaya tathA kalyANakArI, maMgalakArI tathA deva svarUpa che. e pramANe mAnIne 'pajjuvAsaNijjAo' paryupAsanA 42vA yogya che. eyaNNaM devANuppiyANaM puTiva pi seyaM meM macA // 5 hevAnupriyane 48yaae| 42nA. mane 'eyaNNaM devANupiyANaM pacchAviseyaM' se macA mA5 hedAnupriyane 54IthI thavAvA4cyA pra4 che. tethI 'eyaNNaM devANuppiyANaM pukhikaraNIya eyaNNaM devANuppiyANaM pacchA karaNIya' mA5 devAnupriye A pahelA paNa karavA yogya che ane bAdamAM pachIthI paNa karavA yogya cha. 'eyaNNaM devANu0 puvvivA pacchAvA jAva aNugAmiyattAe bhavissati' se Apa devAnu priye pahelA ane pachI hita mATe sukha mATe kSema mATe nizreyasa bhATa tharI tikaTTa, 2mA pramANe DIne 'mahatA mahatA jayasadaM pati' temAse gha moTara mAthI nyAya zothI vadhAcyA, 'taeNaM se vijae deve te jIvAbhigamasUtra
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3. sU. 65 vijayadevAbhiSekavarNanam 273 yanti / 'tara NaM se vijae deve'- ' - tata etadvacaH zravaNAnantaraM khalu vijayo devaH saH - ' tesiM sAmANiyaparisovavaNNagANaM devANaM aMtie'- teSAM sAmAnikaparSadupapannakAnAM devAnAmantike 'eyamahaM soccA' etatpUrvodita hitavacanamAkarNya nisamma ' - nizamya - manasi pariNamayya, 'haTTatuTTa jAva hiyae' hRSTatuSTa paramAnanditaH saumanasthitaH harSavazavisarpahRdayo hRSTatuSTo'tIvatuSTaH, yadvA-hRSTo nAma vismayamA - panaH yathA - zobhanamaho ! etairupadiSTam, tuSTastoSaM gataH yathA - bhavyamabhUt yadetairi tthamupadiSTam, toSavazAdeva cittamAnanditam sphItIbhUtam, prItamanAH- prItaM - prasannaM zarada saritAM jalamiva yasyA'sau manaH prItamanAH jinArcanaviSaye bahumAnaparAyaNaH tataH krameNa bahumAnotkarSavazAtparamasaumanasthitaH, zobhanaM mano yasyA'sau sumanAH tasya bhAvaH saumanasyaM paramaM ca saumanasyaM jAtamasyeti saumanasthitaH ( tArakAditvAditaraca - ) ataeva - visarpaddhRdayaH harSabalena calad hRdayo vijayadevo devaH, 'devasa vaNijjAo' - 'abbhuTThe' - devazayanIyAdabhyuttiSThati - utthito bhavatItyarthaH, zabdoM se badhAyA 'tae NaM se vijae deve' isake bAda vaha vijayadeva'tesiM sAmANiyaparisovavaNNagANaM devANaM aMtie' 'vijaya devane jaba una sAmAnikadevoM ke pAsa se 'eyamahaM soccA' isa artha ko hita kAraka kathana ko sunA to sunakara aura 'nisamma' use hRdaya meM dhAraNa kara baha 'haTTa tuTTha jAva thie' hRSTa huA aura tuSTa huA- athavA-hRSTa huA - vismaya yukta huA - oha-ina sabane bahuta sundara kahA tathA tuSTa -huA bahuta acchA huA jo inhone mujhe isa prakArakA upadeza diyA isa vicAra se usakA citta isa kArya meM bahuta baDhagayA - zaradkAla meM nadiyoM ke jala ke prasanna mana samAna huA vaha jinArcana - kAmadeva kI mUrtike viSaya meM bahumAnazAlI hokara parama saumanasthita huA- saba kAryako choDakara isI kArya ke karane meM usakA mana' kaba yaha kArya karU yachI me vibhayaheva ' tesiM sAmANiya parisovavaNNagANa devANaM atie' vibhyadeve kyAre the sAmAni devA pAsethI 'eyamaTTha' soccA' mA arthane arthAt hitA vaha uthanane sAMlajyu ane salagIne ane 'nisamma' tene hRdayamA dhAraNa rIne tethe 'haThuTTa jAva hiyae' hRSTa thayA tuSTa thayA vismaya yukta thayAM are mA badhAe ghaNu ja suMdara kahyuM. ghaNuM sArUM thayuM ke AmaNe mane A pramANe upadeza ApyA. A vicArathI tenuM citta e kA mATe ghaNuM vadhI gayuM. zarada kALamAM nadIyAnA jalanI jema prasannamana thai te jInAna--kAmadevanI mUrti saMbaMdhamAM ghaNAja mAnayukta banIne parama saumanasthita thayA. badhAja kAmeAne cheDIne Aja kAma karavAmAM tenuM mana kayAre A kAryo karUM e rIte utAvaLuM " jI0 35 jIvAbhigamasUtra
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ 274 jIvAbhigamasUtre 'abbhuTTittA' abhyutthAya ca, 'divvaM devadUsajuyalaM pahihei-divyaM devadRSyavastraMparidhatte, 'pariheittA'-paridhAya, 'devasayaNijjAo paccoruhai' devazayanIyA devazayyAtaH pratyavarohati-avatarati, 'pacyorahittA' avatIrya, 'uvavAyasabhAo puratthimeNaM dAreNa'-upapAtasabhAyAH pUrvadigdvAreNa, 'Niggacchai' nirgacchatiniryAti-bahiH pradezaM niSkrAmati, 'NiggacchittA jeNeva harate -nirgatya yatraivahRdaH, 'teNeva uvAga gacchai-tenaivopAgacchati hRdasamIpamupadhAvati, 'uvAgacchittA harayaM aNupadAhiNaM karemANe' upAgatya hRdasamIpaM hUdamanupradakSiNaM kurvan 2 idamanupradakSiNIkRtya 'purasthimeNaM toraNeNaM' pUrveNa toraNena 'aNuppavisai' anupravizati 'aNupavisittA' anupravizya 'purathimilleNaM' pUrveNa 'tisovANapaDirUvaeNaM paccoruhai, pacoruhittA harayaM ogAhai' trisopAnapratirUpakeNa pratyavarohati pratyavaruddha isa prakAra se utAvalA banagayA isa utAvalI meM usakA hRdaya AnaMda ke mAre uchalane lagA aura vaha 'devasayaNijjAo abbhuDhei' devazayyA se uThabaiThA anbhuTTittA' uThakara 'divvaM devadUsajugalaM parihei' usane divya devadaSya yugala vastra ko pahirA 'devasayaNijjAo paccoruhai una vastra ko pahinakara phira vaha devazayanIya se nIce utarA-'paccorahittA' nIce utarakara 'uvavAyasabhAo purathimeNaM dAreNaM Niggacchaha vaha usa upapAtasabhA ke pUrvadigdvAra se bAhara nikalA 'NiggacchittA jeNeva haraye' bAharanikala kara phira vaha jahAM para hUda thA 'teNeva uvA gacchaI' vahAM gayA-'uvAgacchittA' vahAM jAkara ke usane 'harayaM aNupadAhiNaM karemANe karemANe purathimeNaM toraNeNaM aNuppavisaI' usa hadakI bAra bAra pradakSiNA kI pradakSiNA karake phira vaha usameM pUrva toraNa dvAra se hokara praviSTa huA 'aNupavisittA 'purathimilleNaM banI gayuM. e utAvaLamAM tenuM hRdaya AnaMdane laIne uchaLavA lAgyuM ane te devasayaNijjAo abhuTTei' heva zayyAthI yo 'anbhudvittA' hI 'divvaM devadUsa jagalaM paridei' teNe hivya pahUNya yugasane pA29 4yu 'devasayaNijjAo paccoruhaI' te paDarIna pachIthI se hevazayanIyathA nIye taya 'paccoruhitA' nAye uttIne 'uvavAyasabhAo purathimeNaM dAreNaM Niggacchai' te se yAta samAnA pUrva zAnadArathI mA2 nIjyo 'niggacchittA, jeNeva harae' mAra nIjIna te pachI te nyAhu tu teNeva uvAgacchaI' tyAM gayA 'uvAgacchittA' tyAMne teNe 'harayaM aNupayAhiNaM karemANe purasthimeNaM toraNeNaM aNuppavisaI' tyAM jaIne e hadanI vAraMvAra pradakSiNA karIne te pachI te tenA pUrvadizAnA tA25 dvAre thane temA praveza 4o 'aNupavisittA purathimilleNaM tisovANa jIvAbhigamasUtra
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam 275 idamavagAhate 'harayaM ogAhittA jalAvagAhaNaM karei' hUdamavagAhya jalAvagAhanaM karoti, 'jalAvagAhaNaM karettA jalamajjaNaM kareI' jalAvagAhanaM kRkhA tato jalamajjanaM karoti 'jalamajjaNaM karettA jalakiiDaM karei' jalamajjanaM kRtvA jalakrIDAM karoti 'jalakiDDaM karettA' jalakrIDAM kRtA 'AyaMte cokkhe paramasuibhUe harayAo paccuttarai' AcAntazcokSaH paramazucibhUto hradotpratyuttarati navAnAmapi srotasAM zuddhajalaprakSAlanenA''cAntaH gRhItAcamanaH cokSaH svalpasyA'pi malasyA'panayanAt ataeva-paramazucibhUtaH idAjjalAzayAtpratyuttarati, niSkrAmatItyarthaH 'paccuttarittA' pratyuttIrya 'jeNA meva abhiseyasabhA teNAmeva uvAgacchai' yatraiva pradeze'bhiSekasabhA vidyate tAmevA'bhiSekasabhAmupAgacchati, 'uvAgacchittA abhiseyasabhaM padAhiNaM karemANe' upAgatya samIpamabhiSekasabhAyAH pradakSiNaM kurvANa : 'purathimilleNa dAreNa aNupavisai' pUrvadvAreNAbhiSekasabhAmanupravizati 'aNupavisittA jeNeva tisovANapaDirUvaeNaM paccoruhai' praviSTa hokara vaha pUrvadizA kI ora jo trisopAnapakti thI usa para gayA-caDhA khaDA ho gayA 'paccoruhittA harayaM ogAhai' khaDe hone ke bAda phira vaha ida meMpraviSTa huA 'ogAhittA jalAvaggahaNaM karei' hUda meM praveza karake usane vahAM snAna kiyA 'kare tA jalamajjaNaM karei' snAna karake usane phira apane zarIra ko malA malakara bAra 2 jala meM DubakI lagAI-'karettA jala kiDDa karei' phira usane jala krIDA kI 'AyaMte cokkhe paramasuibhUe harayAo paccoruhai' AcamanakiyA zuddhi ke isa prakAra se paramazUcIbhUta huA vaha vijayadeva hrada se bAhara nikalA 'paccottarittA jeNAmeva abhise yasabhA teNAmeva uvAgacchai' bAhara nikalakara vaha jahAM abhiSeka sabhA thI vahAM para gayA 'uvAgacchitA' vahAM jAkara ke usane 'abhiseyasabhA payAhiNaM karei' abhiSeka sabhA kI pradakSiNA pAMDarUvaeNaM paccoruhai' temA pravezAne te pUrva zi. mAnunI trisopAna hita tI. ten| 52 te . S52 vaDhIne tyai GRL RL. 'paccoruhitA harayaM ogAhai' mA 2hA mAha teNe mAM praveza 4yA. 'ogAhittA jalAvaggahaNaM karei' mA pravezAne tethe tyAM snAna yu 'karettA jalamajjaNaM karei' snAna zana te pachI taNe samaya pAra pA2 mIya savI 'karettA jala kiDU karei' te pachI teNe varls. 42rI 'AyaMte cokkhe paramasuibhUe harayAo paccoruhai' te pachI teNe Acamana karyuM ane zuddhi karI A rIte te parama zucIbhUta thayo zayAbhUta dhana te vijaya heva 4thI mahA2 nIyo. 'paccuttarittA jeNAmeva abhiseyasabhA teNAmeva uvAgacchii' mahA2 nIjIne te yA maliSe salA jIvAbhigamasUtra
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ 276 jIvAbhigamasUtre sIhAsaNe teNeva uvAgacchai' anupravizyAbhiSekasabhA yatraiva siMhAsanaM svakIyaM tatraivopAgacchati, 'uvAgacchittA sIhAsaNavaragae puratthAbhimuhe sanisaNe abhiSekasabhAmupAgatya siMhAsanavaragataH siMhAsane - upaviSTaH pUrvAbhimukho bhUkhA sanniSaNNaH smupvissttH| 'taeNaM tassa vijayassa devassa' tataH khalu siMhAsano, pavezanAnantaraM tasya vijayadevasya 'sAmANiyaparisovavanagA devA' sAmAnikAH parSadupapannakAzca devAH 'Abhijogie deve sadAveti' AbhiyogikAn devAn niyojana karmaNi saMlagnAn zabdAyanti-AhutA bhavanti, abhiyoge preSyakarmaNi karmakaratvena sthApitAbhiyogikAnAkArayanti smetyarthaH, 'sadAvettA evaM vayAsI' zabdayitvA''haya tAn prati evmvaadissuH| 'khippAmeva bho devANuppiyA' bhoH bhoH devAnapriyAH kSipramevA'laM vilambena 'vijayassa devassa' vijayadevasya 'mahatthaM' mahAnoM yasmiMstanmahArtham 'mahagdhaM' artho mUlyaM mahAnyatra tanmahAdham 'maharihaM' maho'bhikotsavastamahatoti mahAIm, 'viulaM' vipulaM-zakrAbhiSekavadvistIrNam 'iMdAbhiseyaM uvaTaveha' idrAbhiSeka-samArambhamupasthApayata, 'taeNaM te AbhiyogiyA' tata kI aura pradakSiNA karake phira vaha usameM 'purathimilleNaM dAreNaM aNupavisaI' usake pUrva dvAra se praviSTa huA 'aNupavisittA jeNeva sae sIhAsaNe teNeva uvAgacchaI' praviSTa hokara vaha jahAM para siMhAsana thA vahAM para gayA 'uvAgacchitA' vahAM jAkara vaha 'purasthAbhimuhe sanisaNe' usapara pUrva dizA kI ora muMha karake vaiThagayA 'taeNaM tassa vijayassa devassa sAmANiyaparisovaNNagA devA' isake bAda usa vijayadeva ke sAmAnika devoM ne 'Abhiyogikadeve sadAveti' AbhiyogikadevoM koniyojana karma ke saMlagna devoM ko bulAyA 'sahAvettA evaM vayAsI' aura bulAkara unase aisA kahA 'khippAmeva bho devANuppiyA' / he devAnupriyoM tumaloga bahuta hI jaldI 'vijayassa devassa mahatthaM-mahagdhaM tI tyai gayo 'uvAgacchittA' tyAM na 'abhiseyasabhA payAhINaM karei' maniSa samAnI prakSiA 42rI mane prakSiA 4Ine 'purathimilleNaM dAreNa aNupavisai'pUrva hAthI teNe temA praveza 4 'aNupavisittA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai' tebhA praveza parIne te yA siDAsana tu tyo gayo 'uvAgacchittA' tyai ne 'purasthAbhimuhe sannisanne' pUrva 6 ta26 bhuma 72rIne te tn| 52 mesI gayo. 'taeNaM tassa vijayadevassa sAmANiyaparisovaNNagA devA' te pachI se viyavanA sAmAni vA 'Abhiyogika deve sahAveMti' mAliyo hevAne arthAta niyota yabhai sA vona mAsAvyA. 'sadAvettA evaM vayAsI' bhane mosAvA tene 2 // pramANe 4hyu 'khippAmeva bho devANuppiyA' he hRvAnupriya tabhI dhAgA S uthI 'vijayarasa devarasa mahatthaM mahagdhaM maharihaM viulaM iMdAbhiseyaM uva jIvAbhigamasUtra
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ 277 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam 277 AbhiyogikA devA Adeza zravaNAnantarameva 'sAmANiya parisovavaNNehiM evaM vuttA samANA' sAmAnika parSadupapannakairAjJaptAH santaH 'haTTatuTTa jAva hiyayA' hRSTatuSTamAnanditAH pratimanaso harSavisarpaddhRdayAH, 'karayalapariggahiyaM' karatalaparigRhItam 'sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTu' zirasAvarta mastake'JjaliM kRtvA 'evaM devA tahetti ANAe viNaeNaM vayaNaM paDisugaMti, evam , yathaiva yuSmAbhirAdiSTaH tathaiva kurmaH itthaM vinayena sAmAnikAnAmAjJAvacanaM pratizRNvanti, 'paDimuNittA uttarapurasthimaM disIbhAgaM avakamaMti' pratizrutya sAmAnikAnAM manobhiprAyasUcaka vacanamuttarapUrvayorantarAle dikzUlAdi doSavarjitatvAt AdeyavastvAdhAratvAcca prathama maharihaM vipulaM iMdAbhiseyaM uvaDheha' vijayadeva ko indrAsana para abhiSeka karane ke liye mahAn arthavAlI veza kImatI vistRta aisI abhiSeka kI sAmagrI upasthita karo 'taeNaM te AbhiyogiyA devA' tava una abhiyogika devoM ne 'sAmANiyaparisovavannehiM evaM vuttA sa mANA' jo ki sAmAnikadevoM dvArA isa prakAra se Adezita kiyegaye the 'haTTatuTTa jAva hiyayA' aura upadeza sunakara-jo hRSTa evaM tuSTa hue the| aura jinakA hRdaya Ananda ke vazavartI hokara vizeSarUpa se uchala rahA thA-'karayaralapariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjali kaTu' donoM hAtha joDakara aMjalike rUpa meM unheM mAthe para dhumAyA aura dhumAkara 'evaM devA tahatti' he devoM jaisA Apa kahate haiM-hameM ApakI AjJA pramANa hai' isa prakAra 'ANAe' unakI AjJA ke "viNaeNaM vayaNaM paDisuNeti' vacanoM ko baDI hI vinaya ke sAtha svIkAra karaliyA 'pddire vijaya devano IdrAsana para abhiSeka karavA mATe mahAna artha yukta veza kImatI ane vistAra vALI abhiSeka mATenI sAmagrI lAvIne ahIM hAjara 42. 'taeNaM te AbhiyogiyA devA' te 5chI se mAliyo hevAme 'sAmANiya parisovavannehiM' evaM vuttA samANA yA sAmAni heve| // 2 // 52 pramANe mAheza 42|yes| utA tasA 'hadvatuTu jAva hiyayA' mane 753 samajAne hemA hRSTa ane tuSTa thayA hatA ane jeenuM hRdaya AnaMda vazavatI banIne vizeSa prAthI chajI 2yuM tu 'karayala pariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjali ja banne hAtha joDIne aMjalI karIne teNe e aMjalIne pitAnA mastaka 52 12vI mane se pramANa mAthA 52 32vIne 'evaM devA tahatti' homa tabhI hai| ch| arthAt samAne mApanI mAjJA mAnya che. 2 // pramANe 'aannaae| memanI mAzAnA 'viNaeNaM vayaNaM suaiti' vayanAne gha4 vinaya pUrva svArI alil 'paDisuNittA' svI4.2 4Ina te 54ii to uttarapurasthimaM disIbhArga' jIvAbhigamasUtra
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 jIvAbhigamasUtre tatraivApakrAmati, 'avakkamittA veubviyasamugdhAeNaM samohaNaMti' apakramya vaikriyasaMmuddhAtena vaikriyavidhinA samavabadhnanti-samavahatA bhavanti, 'samohaNittA' samavahatya vahatAMzcA''tmapradezAndUrato nikSipanti 'saMkhejjAI joyaNAI daMDaM NisIraMti' saMkhyeyAni yojanAni daNDaM niHsRjanti, tatra daNDavad daNDaH UrdhvamadhazcA''yataH zarIrabAhalyo jIvapradezasamUhastaM zarIrAbahiH saMkhyeyAni yojanAni yAvaniH sRjanti -niSkAzayanti, niHsRjya tathAvidhAn pudgalAnAdadate tadeva darzayati 'taM jahA' tad yathA 'rayaNANaM jAva rihANaM' ratnAnAM karketanAdInAm , vaiDUryANAm lohitAkSANAm masArANAM-gallAnAm-haMsagarbhANAM-pulakAnAM-saugandhikAnAM-jyotirasAnAm-aJjanAnAm-aJjanapulakAnAm-rajatAnAM-jAtarUpakANAm aGkAnAM riSTAnAm / 'AhAvAyare poggale' yathA'sArAn bAdarAn pudgalAn 'parisuNitA' svIkAra karake phira ve 'uttara purathimaM disIbhAgaM' izAna dizA kI ora 'avakkabhaMti' cale gaye 'abakkamittA' vahAM jAkara ke 'veuvviyasamugdhAeNaM samohaNaMti' unhoMne vaikriyasanuddhAta kiyA 'vaikriyasamuddhAta karaka 'saMkhejjAI joyaNAI daNDaM nisIraMti' unhoMne saMkhyAta yojanoM taka apane AtmapradezoMko daNDa ke rUpa meM bAhara nikAlA isa sthitimeM Atmapradeza urdhva aura adhaH daNDa kI taraha lambe ho jAte haiM aura unakI moTAI zarIra ke pramANa rahatI hai, Atma pradezoM ko daNDa ke AkAra meM bAhara nikAla kara phira unhoMne 'rayaNANaM jAva rihANaM ahAvAyare poggale parisADaMti' karketana Adi ratnoM ke, vatroM ke, vaiDUryoM ke, lohitAkSoM ke, masAragalloM ke, haMsa garbho ke, pulakoM ke saugaMdhikoM ke, jyotIrasoM ke, aMjanoM ke, aMjanapulakoM ke, rajatoM ke, jAta rUpoM ke, aDoM ke, sphaTikoM ke, aura riSToM ke-ina saba ke yathA bAdara zAna zAnI ta25 'avakamaMti' yadayA gayA tyA ne 'vauvviya samugdhAeNaM samohaNaMti' tamAse vaiThiya samuddhAta yo vaiThiya samuddhAta zana'saMghajAI joiNAI daNDa nisIraMti' tamAsa saMnyAta yAnI sudhI pAtAMnA yAtmaprazAne daMDAkAre bahAra kahAyA. A sthitimAM arthAt daMDAkAra karavAthI Atmapradeze nIce ane upara daMDanI mAphaka lAMbA lAMbA thaI jAya che. ane tenI jADAI zarIra pramANanI rahe che. Atmapradezane daMDAkAre bahAra kahADIne te pachI teo ye 'rayaNANaM jAvariTANaM ahA bAyare pAggale paDisADati' tana vigere 2tnAnA vajonA viDrayaranA, lehitAkSa ratnonA, mAragala ratnanA haMsa garbha ratnanA, pulAkanA, rajatanA jAtarUpanA, saugandhikanA jyotirasenA, aMjana ratnanA aMjana pulAnA, jAta rUpanA aMkanA, sphaTikanA, ane ripTonA e badhAnA yathA bAdara asAra pudgalanI parizATanA karI ane yathA zukala jIvAbhigamasUtra
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam 279 sADaMti' parizAtayanti, 'parisADittA jahA muhume poggale pariyAyaMti' parizAtya sthUlAn pudgalAn yathA sUkSmAn sArapudgalAn paryAdadate 'pariyAittA' paryAdAya ca cikI pitarUpArtham 'doccapi' dvitIyamapi vAram 'veuvviya samugdhAeNaM samohaNaMti' vaikriyasamudghAtena samavadhnanti 'samohaNittA' samavahatya yathokta ratnAdInAM yogyAn yathA bAdarAn pudgalAn parizAtayanti-yathA sUkSmasArapudgalAnAdadate AdAya ca 'aTTha sahassaM sovaNiyANaM' aSTAdhikasahasraM suvarNamayAnAM kalazAnAM vikurvanti-agrimeNa sambandhaH, 'aTThasahassaM ruppamayANaM kalasANaM' aSTasahasraM rUpyamayakalazAnAm, 'adRsahassaM maNimayANaM' aSTAdhikasahasraM maNimayakalazAnAm 'aTThasahassaM suvaNNarUppamayANaM' suvarNarUpyamaya kalazAnAmaSTAdhikasahasram, 'aTThasahassaM suvaNNamaNimayANaM' suvarNamaNimayakalazAnAmaSTAdhikasahasram 'aTTha sahassaM ruppamaNimayANaM, aTThasahassaM suvaSNaruppamayANaM' aSTAdhikasahasaM rUpyamaNimayakalazAnAm, aSTAdhikasahasraM suvarNarUpyamayakalazAnAm 'aTTa sahassaM asAra-pudgaloM kI parizAtanA kI aura yathA zukla-sArabhUta pudaloM ko grahaNa kiyA' isa prakAra karake phira unhoMne 'doccaMpi-vecciya samu. gdhAeNaM samohaNaMti' duvArA bhI vaikriya samuddhAta kiyA duvArA vaikriya samuddhAta karake 'aTThasahassaM sovaNiyANaM kalasANaM aTThasahassaM ruppamayANaM kalasANaM aTThasahassaM maNimayANaM aTThasahassaM suvaNNaruppamayANaM' phira unhone 1008 suvarNa ke kalazoM ko 1008 cAMdI ke kalazoM ko 1008 maNiyoM ke kalazoM ko 1008 suvarNa aura rUpA ke kalazoM ko 'arthAt gaMgA jamunI ke kalazoM ko 'aTThasahassaM suvaNNamaNimayANaM' 108 suvarNa aura maNi ke mizrita kalazoM ko 'asahassaM ruppamaNimayANaM' 1008 cAMdI aura maNiyoM ke mizrita zlakSaNoM ko 'aTThasahassaM suvaNNaruppamayANaM' 1008 suvarNa aura cAMdI ke mizrita kalazoM ko sArabhUta pugatAne ghaDa 4aa 2 pramANe 4Ine temANe 'doccaMpi veubviya samugdhAeNaM samohaNaMti' mI vA2 temAye vaiThiyasabhudhAta vaiThiyasamuddhAta 4Ine 'aTThasahassaM sovaNiyANaM kalasANaM aTThasahassaM ruppamayANaM kalasANaM aTThasahassaM maNimayANaM adusahassaM suvaNNaruppamayANaM' te 54ii temANe 1008 se utarane ATha senAnA kalaze 1008 eka hajArane ATha cAMdInA kalaza 1008 eka hajArane ATha maNinA kalaze 1008 sonA ane rUpAnA kalaze arthAt bhunI 46 / 'adusahassaM suvaNNamaNimayANa' 1008 24 tarane yA sonA bhane maNiyonA mizrAguvA 42 / / 'adusassaM ruppamaNimayANaM' 1008 se 022 mA yAdI mane maNiyonA bhizrIta 4sazo 'aTThasahassaM suvaNNa ruppamayANaM' jIvAbhigamasUtra
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre " bhojjANaM' bhaumeyakalazAnAmaSTAdhikasahasram 'aTTha sahassaM bhiMgAragANaM' aSTAdhika sahasraM bhRGgArakANAm, ' evaM AyaMsagANaM' evamevASTasahasraM darpaNAnAm, 'thAlANaM pAINaM suparaTTakANaM-cittANaM- rayaNakaraMDa gANaM- puSpha caMgerINaM jAva lomahastha caMgerINaM' evameva sthAlAnAM -pAtrINAM supratiSThakAnAM citrANAM - ratnakaraNDakAnAM puSpacaMgerINAM-yAvaloma hastacaMgerINAM pratyekaikasyA'STAdhikasahasram 'pupphapaTalagANaM- jAva lomahatthapaTalagANaM' puSpapaTalakAnAM yAvallomahastapaTalakAnAm 'asayaM sIhAsaNANaM - chattANaM- cAmarANaM - avapaDagANaM- vaTTakANaM - tavasippArNa khorakANaM- pINakANaM- tellasamuggakANaM' evameva siMhAsanAnAm chatrANAM - cAmarANAm - avapaTTakAnAm vartakAnAM tapaH siprANAM - kSaurakANAM - pInakAnAM tailasamudra'asahassaM bhomejjANaM' 1008 miTTI ke kalazoM ko 'aTTasahassaM bhiMgAragANaM' 1008 jhAriyoM ko 'evaM AyaMsagANaM' 1008 darpaNoM ko 'thAlANaM' 1008 thAloM ko 'pAtINaM' 1008 pAtriyo ko 1008 'supatiTThakANaM' supratiSThakoM ko 'cittANaM' 1008 citrakoM ko 'rayaNakaraMDagANaM' 1008 ratna ke piTAroM ko, 'puSkacaMgerINaM' 1008 puSpacaMgerIyoM ko 'jAva lomahattha caMgerINaM' yAvat lomahasta caMgerikAoM ko' 'puSphapaDalagANaM' puSpapaTaloM ko 'jAva lomahastapaTalagANaM' yAvat lomahasta paTaloM ko tathA 'adRzata 108 siMhAsanoM ko 'chattANaM cAmarANaM avapaDagANaM - kANaM tavasiSpANaM, khorakANaM, pINakANaM tellasamuggakANaM asataM dhUvakaDucchayANaM vi ucyaMti' 108 chatroM ko, 108 cAmaroM ko 108 aba pahakoM ko dhvajAoM ko, 108 vartakoM ko, 108 tapaH siproM ko, 108 www 280 1008 24 Dalarane AI sonA bhane thAMhInA bhizraNuvANA usazI 'aTTasaharasaM bhomejjANaM' 1008 24 hunnarane mAI bhATInA esazo 'aTTasahassaM bhiMgArANaM' 1008 meDa halarane AI ArIyo evaM AryasagANaM' 1008 meDa Dalarane 2mA darpaNa 'thAlANaM' 1008 me Dunnarane mAthANo tathA 'pAtINaM' 1008 khelarane mA pAtriyoM supaiTThiyANaM' 1007 4 Dalarane mA suprtisstth| 'cittANaM' 1008 yitrIne 'rayaNakaraMDagANaM' 1008 meDa innarane AI ratnanA paTArAmA 'puHphacaMgerINaM' puSpa yagerIyA 'jAva lomahattha caMgerINaM' yAvat sobhahasta thagerIyA 'puraphapaDalagANaM' puSpa paTIne 'jAva lomahattha paDalagANaM' yAvat sobhahasta paTalI tathA 'aTThasaya sIhAsaNANaM' 108 mesomA siMhAsanA 'chattANaM cAmarANaM avapaDagANaM vaTTakANaM tavasippANaM khorakANaM pINakANaM tellasamuggakANaM asataM dhUvakaDucchrayANaM vivvaMti' 108 use AI chatrI 108 yaam| 108 ekasA ATha avapaTTakA arthAt dhajA 108 ekaso ATha paTTA 108 jIvAbhigamasUtra
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam 281 kAnAmaSTAdhikazatam / 'aTThasayaM dhUvakaDucchuyANa'-zatamaSTAdhikaM dhUpakaDacchukAnAm 'viucvaMti --uparokta kalazAdInAM pratyekaM pratyekamaSTazataM (sahasram-) vikurvanti, 'te sAbhAvie viuvvie ya kalaseya jAva dhUvakaDucchueya geNhaMti' tAn svabhAvikAn vikurvitakalazAna yAvadhUpakaDucchukAna te-AbhiyogikadevA gRhNanti, 'giNhittA vijayAo rAyahANIto paDinikkhamaMti'-kalazAdIn tAMstAn vikurvitAnAdAya vijayArAjadhAnItaH pratiniSkrAmanti, 'paDiNikkhamittA'-vinirgatya rAjadhAnItaH-'tAe ukkidvAe jAva uddhRtAe divvAe devagaIe'-tayotkRSTayA capalayA kharitayoddhatayA devagatyA, 'tiriyamasaMkhejjANaM dIvasamuddANaM majjha majjheNaM vIIvayamANA vIIvayamANA'-'tiryagasaMkhyeya dvIpasamudrANAM madhyaM madhyena vyativrajantaH2 'jeNeva khIrode samuhe teNeva uvAgacchaMti'-yatraiva kSIrodasamudraH tatraivopAgacchanti, 'teNeva uvAgacchittA'-tatraiva kSaurakoM ko 108 pIThakoM ko aura 108 tailasamugakAM ko tathA108 dhUpakaDucchakoM ko vikurvita kiyA-arthAt apanI uttaravikriyA zakti ke prabhAva se ina sabako unhoMne banAyA utpanna kiyA 'te sAbhAvie viucie ya kalaseya jAva dhUvakaDucchue ya geNhaMti' ina svAbhAvika vikurvita hue kalazoM kI yAvat dhUpakaDacchakoM ko unhoMne uThAyA aura 'giNhittA uThAkara ve 'vijayAo' rAyahANIto paDinikkhamaMti' vijayA rAjadhAnI meM se hokara nikale 'paDiNikkhamittA tAe ukkiTThAe jAva uddhRtAe divvAe devagaIe' nikalakara ve usa-utkRSTa capala-tvarita, aura uddhRta devagati se tiriyama saMkhajANaM dIvasamuddANaM majhamajjheNaM vIyIvayamANA2' tiryaga asaMkhyAta dvIpa samudroM ke bIca meM se hokara calate calate 'jeNeva' khIrode samudde teNeva uvAgacchaMti'-jahAM kSIrodadhi samudra thA vahAM ekaso ATha tapasine 108 eka ATha laurake 108 ekaso ATha pIThake ane 108 ekaso ATha tela samugaka tathA 108 ekaso ATha dhUpakacchaka dhUpadAnIne vikuvaNa zaktithI utpanna karyA arthAt vikiya zaktithI banAvyA 'te sAmAvie vikuvvieya kalaseya jAva dhUvakaDucchueya geNhaMti' se svAmAvi vikurvaNa zaktithI utpanna karelA kalazone yAvat dhUpakaDucchakone teNe uThAvyA bhane 'giNDittA' cIna tegA 'vijayAo rAyahANIo paDiNikkhamaMti' vinyA 20dhAnImA ne nI4jyA 'paDiNikkha mittA tAe ukiTAe jAva uddhRtAe divyAe devgii|' nIjIna teyA paTa 25satvarita ana dhUta gatithI 'tiriyamasaMkhejjANaM dIvasamudANaM majhamajheNaM viivayamANA vidAyamANA' tiya asa. jI0 36 jIvAbhigamasUtra
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 jIvAbhigamasUtre kSIrasamudrasamIpaM gatvA, 'khIrodagaM gehaMti'- kSIrasamudrajalaM gRhNanti, 'khIrodagaM geNhittA'-kSIrodajalaM gRhItvA 'jAI tattha uppalAI jAva satasahassa pattAI'yAni tatra kSIrodasthotpalAni kamala-kumuda- nIlotpala-puNDarIkazatasahasrapatrANi tAni gRhNanti 'geNhitA'-tAni tAni saMgRhya-'jeNeva pukkharode samudde teNeva uvAgacchaMti'-yatra puSkarodasamudra statraivopAgacchanti, 'uvAgacchittA'-puSkarodamupAgatya, 'pukkharodagaM geNhaMti'-puSkarodakaM gRhyanti, 'pukkharodagaM geNhittA'puSkarodakaM gRhItvA, 'jAI tattha uppalAI jAva sata sahassapattAi tAI givhaMti' yAni tatrotpalAni yAvacchatasahasrapatrANi tAni tAni gRhNanti, 'geNhittAgRhItvA, jeNeva samayakhette jeNeva bhara heravayAtavAsAI'-yatraiva samayakSetraM para Aye 'teNeva uvAgacchittA' vahAM Akara ke unhoMne 'khIrodagaM giNhaMti' kSIrodaka ko bharA khIrodagaM geNhittA' kSIrasAgara ke jalako bharakara phira unhoMne 'jAI tattha uppalAI jAva satasahassapattAI' jitane bhI vahAM para utpala yAvat-kumudanIlotpala puNDarIka zatapatra aura sahasra patra kamala the| 'tAI giNhaMti' una sabako liyA 'gihittA jeNeva pukkharode samudde teNeva uvAgacchaMti' lekara phira ve sabake saba jahAM puSkaravara samudra thA vahAM para Aye 'uvAgacchittA 'pukkharodagaM gehaMti' vahAM Akara unhoMne usameM se puSkarodaka bharA 'pukkharodagaM giNihattA jAi tattha uppalAI jAva satasahassapattAi tAI giNhaMti' puSkarodaka bharakara phira unhoMne vahAM para jitane utpala yAvat zatapatra aura sahasra patravAle kamala the una sabako liyA 'giNhittA jeNeva samayakhette jeNeva bharaheravayAiM vaasaaii| una jyAta dI5 samudronI kyamA dhane yAsatA yAsatA 'jeNeva khIrode teNeva uvAgacchaMti' nyAM kSIzahadhi samudra to tyAM te maavy| teNeva uvAgacchittA' tyA bhAvIna. 'khIrodagaM giNhaMti' kSIza64 mayu 'khIrodage giNhittA' kSIra sAbhAthI kssiirsaa||2|| kasane mArIne te pachI teo 'jAI tattha uppalAiM jAva satasahassa pattAI' 28sA tyAM 200 yAvat subhu nAsopasa dhurI zatapatra bhane sasa patra mAtA 'tAI givhiMti' se madhAne sIdhA 'giNhittA jeNeva pukkharode samudde teNeva uvAgacchaMti' te sana pachIthI te mA jyAM 504212 samudra to tyA 2 te 21vyA 'ubAgacchittA pukkharodagaM gehaMti' tyA mAvIna tamAsa temAMthI 542 / 14 mayu 'pukkharodagaM giNhittA jAI tattha uppalAI jAva satasaharasapattAI tAiM giNhaMti' 5842 / 44 barIne te pachI tethe e tyAM AgaLa jeTalA utpala yAvat zatapatra ane sahasa patrAvALA kamaLa utA se ayAne sIdhA 'geNhittA jeNeva samavAyakhette jeNeva bharaheravayAiM vAsAI' jIvAbhigamasUtra
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam yatraiva bharatairavatAdi varSANi kSetrANi, 'jeNeva mAgadha-varadAma-pabhAsAi titthAI' yatraiva mAgadha-varadAma-prabhAsAkhyani tIrthAni 'teNeva uvAgacchaMti'-tatraiva bharatAdi prabhAsAntaM tattattIrthasamIpamupAgacchanti 'teNeva uvAgacchittA' tatropAgatya, 'titthodagaM gehaMti'-tata tIthoMdakaM gRhNanti, 'titthodagaM geNhittA'tIrthodakaM gRhItvA, 'titthamaTTiyaM gehaMti'-tIrthamRttikAM gRhNanti, 'tittha maTTiyaM geNhittA'-tIrthamRttikAM guhItvA, jeNeva gaMgAsiMdhu rattA-rattavatI salilA'yatraiva gaGgA-sindhu-raktA raktavatI salilA mahAnadyaH, 'teNeva uvAgacchaMti'tatraivopAgacchanti-'teNeva uvAgacchitA' tatropAgatya, 'saritodagaM gehaMti'saritAmudakaM gRhNanti, 'sAritodagaM geNhitA'-saritAmudakaM pratigRhya, 'ubhao taTamaTTiyaM geNhaMti'-ubhaya taTavatinImutikAM gRhNanti, 'geNhittA'-gRhItvobhaya taTamRttikAm, 'jeNeva culla himavaMta siharivAsaharapavattA teNeva uvAgacchati' yatraiva kSudrahimavat-zikhari-varSadharaparvatAstatraivopAgacchanti 'uvAgacchittA'-upAsabako lekaraphira ve jahAM manuSyakSetra meM bharatakSetra aura airaktakSetra the| 'jeNeva mAgaghavaradAmapabhAsAiM titthAI' aura unameM jahAM para mAgadhavaradAma evaM prabhAsa nAmake tIrtha the 'jeNeva savvavakkhArapavvayA' evaM jahAM para sarva vakSaskAra parvata the 'teNeva uvAgacchaMti' vahAM Aye, vahAM para Akarake unhoMne 'titthodagaM giNhaMti' tIrthodaka bharA 'titthodagaM giNhittA' tIrthodaka bharakara 'titthamaTTiyaM geNhaMti' phira unhoMne tIrtha kI mRttikAlI tIrtha kI mRtikA lekara 'jeNeva gaMgAsiMdhurattArattavatI salilA teNeva uvAgacchaMti' phira ve jahAM para gaMgAsindhu raktA aura raktavatI mahAnadiyAM thI vahAM para Ae vahAM Akarake unhoMne unameM se 'saritodagaM geNhaMti' pAnI bharA, pAnI bharakara phira unhoMne unake 'ubhayao' donoM taToM se' taTamaTTiyaM geNhaMti' mRtikA lI 'geNhittA jeNeva cullte badhAne laIne te pachI teo jyAM manuSyakSetramAM bharatakSetra ane eravatakSetra hatA. jeNeva mAgadhavaradAma pabhAsAI titthAI' yA bhAgadhAma mana prabhAsa nAbhanA tIrthI uta! 'teNeva uvAgacchaMti' tyAM 2010 tamo mAyA teNeva uvAgacchitA' tyo 11 sAvIna tayANe tityodagaM giNhaMti' tI aDaera yu. giNhittA' tIrthA64 marIna 'tittha maTTiyaM geNhaMti' te 5chI tamAme tIrthanI mATI sIdhI tItha nI bhATI ne 'jeNeva gaMgAsiMvurattArattavatI salilA teNeva uvAgacchaMti' te 50ii to nyAM 2011 // sidhu 24tA 24tavatI e nAmanI mahAnadI hatI o AgaLa AvyA. tyAM AvIne teoe temAMthI 'saritodagaM geNhaMti' 5mayu" pANI bharIne te pachI tamAma tenA 'ubhayao' jIvAbhigamasUtra
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre gamya-'savvatUvareya savvapu'keca savvagaMdheya savvamalleya savvosahi siddhatthaeya giNhaMti'-sarvartuvarAMzca sarva puSpANi ca sarvagandhAMzca sarvamAlyAni ca sarvoSadhI siddhArthAzca gRhNanti, himavadAditaH sarvartuvarAn vibhinnajAti sarva puSpANi ca sarvagandhAna sarvamAlyAni ca sauSadhIH siddhArthakAn sarpapAMzca gRhNanti, ityarthaH 'sayosahi siddhatthae geNhitA'-sauSadhi siddhArthAnsaMgRhya, 'jeNeva paumadaha puMDarIyadahA teNeva uvAgacchaMti'-yatraiva padmahUda puNDarIkahUdAH tatraivopAgacchanti, 'teNeva uvAgacchi tA' tatraiva padmahadAdiSUpAgatya, 'dahodagaM gehaMti'-idodakaM gRhNanti 'dahodagaM geNhittA' hRdodakaM gRhItvA, 'jAI tattha uppalAI jAva himavaMta siharivAsadhara pavvayA teNeva uvAgacchaMti' mRttikA lekara phira ve jahAM kSudra himavAna aura zikharI varSadhara parvata the vahAM para Aye 'teNeva uvAgacchittA sacca tUvareya savva puppheya savva gaMdheya savva malleya' vahAM Akarake unhoMne saba vastuoM ke uttama samasta puSpoMko samasta sugaMdhako, samasta mAlAoM ko 'samvosahi siddhasthae ya giNhaMti' samasta auSadhiyoM ko, samasta siddhArthakoM ko aura samasta sarSapoM ko liyA 'siddhatthae geNhittA' sarva siddhArthakoM ko lekara 'jeNeva paumaddaha puMDarIyadahA teNeva uvAgacchaMti' phira ve jahAM padmahUda aura puNDarIkahada thA vahAM para Aye 'teNeva uvAgacchittA' vahAM Akara ke unhoMne 'hadodagaM geNhaMti' hradodakaliyA 'hRdodage gehitA' hRdodaka lekara 'jAI tattha uppalAiM jAva sayasahassapattAI' phira vahAM jitane utpala aura zatapatravAle evaM sahasrapatravAle kamala the, 'tAI geNhaMti' unheM liyA 'tAI geNhittA' unheM lekara 'jeNeva bhanna nArAmA 52thI 'taTamaTTiyaM geNhaMti' bhATI sIdhI giNhittA jeNeva calla himavaMta siharivAsadharapabvayA teNeva uvAgacchaMti' taTa 52thI mATI banate pachI teo jyAM AgaLa himavAna ane zikharivarSadhara parvate hatA tyAM AgaLa teo mAvyA 'teNeva uvAgicchattA savvatUvareya savvapuHpheya savvagaMdheya sabamalleya' tyAM AgaLa AvIne teoe badhI vanaspatinA badhA uttama uttama saghaLAM pupone sA muMgadhita dravyAne sadhaNI mANasAne 'savvosahi siddhatthaeya giNhaMti' saghaLI auSadhi, saghaLA siddhArthaka ane saghaLA sarSa pine teoe lIdhA 'siddhae geNhittA' sarva sidvArthAne sana 'jeNeva paumadaha puMDarIya dahA teNeva uvAgacchaMti' te pachI tamA nyo 54 ane purI tA tyA mANa mAvyA. 'teNeva uvAgacchittA' tyA 2||viin tamAme 'hadodagaM gehaMti' ho sIdhu 'hadodage geNhittA' as saune 'jAI tattha uppalAiM jAva sayasahassa pattAI' te pachI tyAM jeTalA upalA ane zata patrovALA ane sAhasa patrovALa kamaLa jIvAbhigamasUtra
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ 285 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam sayasahassapa tAI tAi geNhaMti' yAni tatra tatra hU deSatpalAni yAvacchatasahasrapatrAntAni tAni gRhNanti' 'tAI geNhitA' tAni utpalAni gRhItvA, jeNeva hemavayaheraNNavayAi vAsAi'-yatraiva haimavata heraNyavatAkhyAni varSANi 'jeNeva rohiya rohi yaMsa suvaNNakUla rUppakUlAo' yatraiva rohita rohitAMzu suvarNarajatakUlAH mahAnadyaH, 'teNeva uvAgacchaI' yatraivarohitAMzu suvarNakUlA rajatakUlAsu mahAnadISu upAgacchanti 'teNeva uvAgacchitA'-tatraivopAgatya, 'salilodragaM gehaMti'-nadyA jalaM gRhNanti' 'geNhittA ubhao taDamaTTiyaM giNhaMti' gRhItvA jalamubhayataTamRttikAM gRhaNanti, 'geNhittA' mRttikAM gRhItvA, "jeNeva saddAvAti mAlavaMtapariAgA vaTTa vetaDa pavatA teNeva uvAgacchaMti'-yatraiva zabdAtipAtI-mAlyavanta prayAgavRttavaitADha ya parvatAstatraivopAgacchanti, 'teNeva upAgacchi ttA' tatraivopAgamya, 'saccatUbareya jAva savvosahi siddhatthae ya gehaMti'- sarvaturAn sarva puSpANi yAvat sauMSadhi gandhavAsAdIn sarvArthasiddhArthakAMzca gRhNanti, 'siddhatthaeya geNhittA' sarvArthasiddhAhemavaya heraNNavayAI vAsAI' phira ve jahAM haimavatakSetra aura hairaNyavatakSetra the 'jeNeva rohiya rohitaMsa suvaNNakUlaruppakUlAo teNeva uvAgacchaMti' aura unameM jahAM rohita aura rohitAMzu suvarNakUlA aura rupyakUlA ye mahAnadiyAM thI vahAM para Aye, vahAM Akara ke unhoMne unameM se pAnI bhr| aura unake donoM taToM kI miTTIko liyA 'geNhitA jeNeva saddAvAti mAlapavaMta pariyAgA vaTaveyaDapavatA teNeva uvAgacchaMti' miTTI ko lekara phira ve jahAM zabdApAti, mAlya. vanta, prayAga vRtta, aura vaitADhayaparvata the vahAM para Aye, 'teNeva uvAgacchittA' vahAM Akarake unhoMne 'savvatUvare ya jAva savosahi siddhasthavareya gehaMti' samasta RtuoM ke utama yAvat sauM Sadhi ko DatA 'tAI gehaMti' tena tesAye sIdhA 'tAI giNhittA' tene chana jeNeva hemavaya heraNNavayAI vAsoI' te 5chI tasA yA bhaktakSetra bhane 29yatakSetra DatA mane 'jeNeva rohiya rohitaMsa suvaNNa kUlaruppakUlAo teNeva uvAgacchaMti' temAM jyAM haimavatakSetra ane haraNyavatakSetra rohita ane hitAMza suvarNakalA rUdhyakUlA e mahA nadI hatI tyAM AvyA. tyAM AvIne teoe tenuM jala mayu. mane tenA bhanne nArAmAnI moTI sIdhI. 'geNhittA jeNeva sahAvAti mAlavaMta pariyAgA vaTTa veya? pavvayA tegeva uyagacchaMti' bhATI na te pachI teo jyAM zabdApAti mAlyavaMta prayAgavRtta ane vaitADhaya parvatA hatA tyAM teo sAvyA. 'teNeva uvAgacchittA' tyA bhAvAne temANe 'savvatUvareya savvosahi siddhatthavare ya geNhaMti' saghajI bhuumiyon| uttama yAvat sayaupadhAna mane. uttama jIvAbhigamasUtra
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ 286 jIvAbhigamasUtre , rthakAM gRhItvA, 'jeNeva mahAhimavaMta ruppivAsahara pavvatA teNeva uvAgacchaMti' yatraiva mahAhimavadrUpya varSadharaparvatA statraivopAgacchanti, 'teNeva uvAgacchitA sacca puSphe taM ceva' - tatraiva upAgatya mahAhimavadAdiSu nirgatya sarva puSpa mAlyau - at siddhArthakAM gRhNanti, gRhItvA 'jeNeva mahApaumadaha mahApuMDarIyadahA teNeva uvAgacchati yatraiva mahApadmahUda mahApuNDarIka hUdAstatraivopAgacchanti, 'teNeva uvAgacchitA' tatraiva mahApadmahadAdiSUpAgatya, 'jAI tattha uppalAI' taM ceva' yAni tatrotpalAdIni mAGgalyAni tAni gRhNanti, tAni gRhItvA - 'jeNeva harivAserambhagavA seti jeNeva harakAMta harikAMta-garakAMta-gArIkAMtAo salilAo teNeva uvAgacchati' - yatraiva harivarSoramyaka varSa iti yatraiva harakAnta harikAnta narakAnta aura uttamasidvArthoM ko liyA 'siddhattheya geNhittA' siddhArtho ko lekara phira ve 'jeNeva mahAhimavaMta ruppivAsahara paccayA 'teNeva uvAgacchaMti' jahAM mahAhimavAna aura rupyaparvata the vahAM para Aye 'teNeva uvAgacchittA savva puSphe ta ceva' vahAM Akarake unhoMne sarva puSpoM ko sarva mAlAoM ko sarva auSadhiyoM ko aura siddhArtha koM ko liyA lekara phira ve 'jeNeva mahApa umaddaha mahApuMDarIya dahA teNeva uvAgacchaMti' jahAM mahApadmahRda aura mahApuNDarIka hada the vahAM para Aye 'teNeva uvAgacchatA' vahAM Akarake 'jAI tattha uppalAI ta ceva' jitane vahAM utpala se lekara zatapatra evaM sahasrapatravAle kamala the una sabako unhoMne liyA aura unheM lekara phira ve 'jeNeva harivAsa rammagavAsaMti jeNeva harakAntaharikaMta NarakaMta nArikatAo salilAo teNeva uvAgacchati' jahAM para harivarSa aura ramyakavarSa tathA harakAnta-harikAnta Adi mahAnadiyAM siddhArtha ane (sarvavAne sIdhA 'siddhattheya gevhittA' siddhArtha ane sahane te pachI tethe| 'jeNeva mahAhimavaMta ruppivAsaharapavvayA teNeva uvAgacchati' lyAM mahAhibhavAna mane 3dhya parvata hutA tyAM teI mAvyA. 'teNeva uvAgacchittA samva puSphe taM ceva'tyAM AvIne teoe badhI ja prakAranA puSpone sa mALAone sa prakAranI auSadhiyAne ane siddhA kAne lIdhA te badhA dravye laIne te pachI teya! 'jeNeva mahApa umaddae mahApuMDarIya dahA teNeva uvAgacchati' nayAM mahApadmA cha ramane bhahAM puMDarI cha hatA tyAM tethe AvyA. 'teNeva uvAgacchittA' tyAM bhAvIne 'jAIM tatthauppalAI taM ceva' tyAM bhAgaNa bheTalA utpothI sahane zatapatravANA ane sahasrapatro vALA kumaLA hatA e badhAne teoe lIdhA ane tene laIne te pachI tethe ' jeNeva harivAse rammagavAsaMti jeNeva harakAMta harikaMta NarakAMta nArikatAo salilAo teNeva uvAgacchaMti' lyAM bhAgaNa harivarSa bhane rabhyavarSa tathA hari jIvAbhigamasUtra
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam ____287 nArIkAntAH salilA mahAnadya statraiva harikAntAdi mahAnadIpUpAgamya saliloda kaM gRhNanti, salilodagaM geNhittA' 'saritodagaM geNhittA' salilodakaM mahAnadyA gRhItvA, 'jeNeva viyaDAvai gaMdhAvai-vaTTa veyaDU pavvayA teNeva uvAgacchaMti'yatraiva vikaTApAti gandhApAti vRttavaitAda ya parvatAstatraivopAgacchanti, tatraivopAgatya 'savvapuppheya taM ceva' sarvartuvarAn sarvANi puSpANi sarvamAlyAni sarvoSadhIH sarvArtha siddhakAMzca gRhaNanti tAni sarvANi saMgRhya- jeNeva Nisaha nIlavaMtavAsaharapavyayA teNeva uvAgacchaMti'-yatrava niSadhanIlavada varSadharaparvatA statraivoSAgacchanti, 'teNeva uvAcchitA savvatuvareya taheva'-tatraivopAgatya sarvartuvarAn sarva puSpANi sarvamAlyAni sarvoSadhIH siddhArthakAMzca gRhaNanti tAni sarvANi gRhItvA 'jeNeva tigicchada ha kesaridahA teNeva uvAgacchati'-yatraiva tigiccha kesarihadAstatraivopAgacchanti teNeva uvAgacchittA-tatraivopAgamya, 'jAi tattha uppalAitaM thI vahAM para Aye vahAM Akarake unhoMne 'salilodagaM geNhaMti' unameM se pAnI bharA 'salilodagaM geNhittA jeNeva viyaDAvai gaMdhAvai vaTTaveyaDU pavvayA teNeva uvAgacchaMti' pAnI bharakara phira ve jahAM para vikaTApAti gandhApAti aura vRtavaitADhaya parvata the vahAM para Aye 'satvapuppheya taM ceva' vahAM Akarake unhoMne saba RtuoM ke samasta puSpoMko yAvat sarvArtha siddhakoM ko liyA 'jeNeva NisahanIlavaMtavAsaharapaccatA teNeva uvAgacchaMti' una sabako lekara phira ve jahAM niSadha parvata aura nIlavAnaparvata the vahAM para Ae 'teNeva uvAgacchitA samvatUvareya taheva' vahAM Akarake unhoMne samasta RtuoM ke samasta puSpAdikoM ko liyA aura lekara 'jeNeva tigicchadahakesaridahA teNeva uvAgacchaMti' jahAM para tigicchada aura kesarIhRda the vahAM para Aye 'teNeva uvaagkAMta vigere mahA nadI hatI tyAM teo AvyA. tyAM AvIne teoe 'salilodagaM geNhati' tebhAMthI pANI mayu 'salilodagaM geNhittA jeNeva viyaDAvai gaMdhAvai vaTUTa vaiyaDDha pavvayA teNeva uvAgacchaMti' pI marIna te pachI teyo jyAM vikaTApAtI aMdhApAti ane vRtta vitADhaya parvata hatA tyAM AgaLa AvyA. 'savva puppheya taM ceva' tyA gAvIne temAye dhI *tunA sA puppo yAvat sarvArtha siddhIne ahae yA 'jeNeva NisahanIvaMtavAsaharapavva yA teNeva uvAgacchaMti' e badhI vastuo laIne teo jyAM niSadha ane nIlavAna parvata hatA tyAM sAvyA. 'teNeva uvAgacchittA savvatUvare ya taheva' tyAM mApIna temAye saba *tubhAnA s0|| puSpA vigere sIdhA mane te macI vastu sadhne 'jeNeva tigiccha daha kesaridahA teNeva uvAgacchaMti' yA ti2766 mane asAra 14 tA tyAM jIvAbhigamasUtra
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28. jIvAbhigamasUtra ceva' yAni tatrotpalAdIni zatapatra sahasrapatrAntAni tAni gRhNanti gRhItvA ca'jeNeva puvvavidehAvaravidehavAsAI jeNeva sIyAsIoyAo mahANaIo jahA NaIo' yatraiva pUrvavidehA'paravidevarSANi yatraiva sItodakA mahAnadyo yathAnadyaH 'jeNeva savvacakavaTi vijayA'-yatraiva sarvacakravarti vijayAH 'jeNeva savvamAgahavaradAmapabhAsAI titthAI taheva jaheva'-yatraiva sarvamAgadha-varadAma prabhAsAkhyatIrthAni tatrovopAgacchanti tatraivopAgatya tIrthodakaM taTavartimRttikAMzca gRhItvA, 'jeNeva savvabakkhArapavvayA savvatUvareya' tatraiva sarvavakSaskAra parvatAstatraivopAgacchanti tatraivopAgatya sarva sarvapuSpANi sarvamAlyAni savauSadhIH siddhArthakAMzca gRhNanti, gRhItvA 'jeNeva savvaMtaraNaIo saritodagaM geNhaMti' taM ceva' yatraiva sarvAntara nadyastatraivocchittA jAI tattha uppalAiM taM ceva' vahAM Akarake unhoMne vahAM se jitane utpala jAdi the una saba ko liyA phira 'jeNeva puzvavidehAvara videha vAsAiM jeNeva sIyAsIoyAo mahANaIo jahA NaIo' ve jahAM para pUrva videha aura aparavideha the aura jahAM sItA aura zItodakA nadiyAM thI tathA 'jeNeva savvacakavahi vijayA' jahAM para sarva cakravartiyoM ke vijetavya vijaya the evaM 'jeNeva savvamAgahavaradAmapabhAsAI titthAI taheva jaheva' jahAM para sarva mAgagha, varadAma aura prabhAsa nAmake tIrtha the 'jeNeva savvavakkhAra pavvayA' evaM jahAM para sarvavakSaskAra parvata the vahAM para Aye vahAM Akarake unhoMne vahAM se 'savvatUvareya' tIrthodaka Adiko evaM samasta RtuoM ke puSpAdikoM ko grahaNa kiyA sabako yathA sthAna se lekara phira vahAM se ve 'jeNeva savvaM taraNadIo salilodagaM geNhaMti' jahAM sarvAntara nadiyAM thI vahAM para Aye vahAM tesA sAvyA. 'teNeva uvAgacchittA jAI tattha uppalAiM taM ceva' tyo AvIna tamAya te hobhATA 58 vigere utA se dhAne sIdhA te pachI jeNeva puvva videhAvaravidehavAsAiM jeNeva sIyA sIoyAo mahANaIo' tAnyo AgaLa pUrvavideha ane apara videha hatA ane jyAM sItA ane zItadA nahIyo utI tathA 'jeNeva savva cakvaTTi vijayA' yA mA sayapatinA vitavya vinyo utA mane 'jeNeva savva mAgahavaradAma pabhAsAiM titthAI taheva jaheva' yA mA sarpa bhAga 124Ama ane prabhAsa nAbhanA tIrthA utA 'jeNeva savva vakkhArapavvayA' mane nyo 25 sayakSa2412 5'to to tasA bhAvyA tyA mAvIna tamAme tyAMcI 'savvatUvareya' tIrthA vigere tathA samasta RtuonA puSpAdikene grahaNa karyA te badhI vastuo egya sthAna 52thI sadhana te pachI tyAMcI nIjIne to 'jeNeva savvataraNadIo salIlo jIvAbhigamasUtra
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam 289 pAgacchanti tatraivopAgatya saritodakaM taTamRttikAMzca gRhNanti gRhItvA jeNeva 'savaMtaraNaIo saritodagaM geNhaMti' taM caiva yatraiva sarvAntaranadyastatravopAgacchanti, tatraivopAgatya saritIdakaM taTamRttikAMzca gRhNanti, gRhItvA jeNeva maMdare pavvae jeNeva bhahasAlavaNe teNeva upAgacchai'-yatraiva maMdaro parvata, yatraiva bhadrazAlavanaM ca tatraivopAgacchanti tatraivopAgatya sarvartuvarAn sarvANi puSpANi sarvANi mAGgalyAni sauMSadhIH siddhArthakAMzca gRhNanti sarvArthasiddhArthakAMzca gRhItvA jeNeva naMdaNavaNe teNeva uvAgacchaMti'-yatraiva nandanavanaM tatraivopAgacchanti 'teNeva uvAgacchittA'-tatraiva nandanavana evopAgamya 'savvatUvareya jAva savvosahi siddhatthae sarasaM ca gosIsacaMdaNaM geNhaMti'-sarvatuvarAn sarvapuSpANi sarvamAlyAni sarvoSadhIH siddhArthakAMzca gozIrSa candanaM ca gRhNanti 'geNhittA'- gRhItvA siddhArthakAMzca-'jeNeva sImaNasavaNe teNeva Akarake unhoMne vahA~ se jala aura taTamRttikA lI aura lekara phira ve 'jeNeva maMdare pavvae jeNeva bhaddasAlavaNe teNeva uvAgacchai' jahAM mandara parvata thA aura usameM bhI jahAM bhadra zAlavana thA vahAM para Aye vahAM Akarake unhoMne 'savvatUvareya jAva samvosahi siddhatthae giNhaMti' samasta RtuoM ke puSpAdikoM ko evaM savauM SadhiyoM ko aura sarSapoM ko liyA 'giNhittA jeNeva NaMdaNavaNe teNeva uvAgacchai' unheM lekara phira ve jahAM nandanavana thA vahAM para Aye 'uvAgacchittA sadhvatUvare jAva savosahi siddhatthae ya sarasaM ca gosIsacaMdaNaM giNhaMti' vahAM Akarake unhoMne vahAM samasta RtuoM ke puSpAdikoM ko evaM sauSadhiyoM ko aura sarSapoM ko sAtha meM sarasa gozIrSacandana ko gorocana ko bhI liyA 'gimihattA jeNeva somanasavaNe teNeva uvAdagaM gehaMti' jyAM 20 santi2 nahIyotI tyA temA mAlyA. tyA mAvAne teoe tyAMthI tIrthodaka tathA tenA kinArA paranI mATI lIdhI ane te laIne te pachI teso 'jeNeva maMdare pavae jeNeva bhaddasAlavaNe teNeva uvAgacchaMti' nyo AgaLa maMdara parvata hatuM ane temAM paNa jyAM bhadrazAla nAmanuM vana hatuM tyA 2 temA mAvyA tyA mAvIna tamAme 'savvatUvare ya jAva sayosahi siddhatthae geNhaMti' saghajI RtumAnA 55 vigerene ane savauSadhiyAne tathA savAna sIdhA 'giNhittA jeNeva NaMdaNavaNe teNeva uvAgacchaMti' tene sachana te pachI tamannyAM mananavana utu tyAMcyA. 'uvAgacchitA savvatUvare jAva savvosahi siddhatthaeya sarasagosIsacaMdaNaM giNhaM ti' tyA mAvAne teyAye sadhaNI tuonA pupa tathA savapidhi ane sarSapAne lIdhA temaja sAthe sAthe gauzISa yana goyana 5] sIdhA 'gichihatA jeNeva somaNasavaNe taNeva uvA jI0.37 jIvAbhigamasUtra
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ 290 jIvAbhigamasUtre uvAgacchaMti' yatraiva saumanasavanaM tatraivopAgacchanti, 'teNeva uvAgacchittA' samvatUvareya jAva savvosahisiddhatthaeya sarasagosIsacaMdaNaM divvaM ca sumaNadAmaM gehaMtitatraiva saumanasavane upAgatya sarvartuvarAn sarvANi puSpANi sarvamAlyAni sauMSadhI:siddhArthakAn sarasagozIrSacandanaM sumanodAma ca gRhNanti 'geNhittA'-gRhItvA puSpAdIni 'jeNeva paMDagavaNe teNeva uvAgacchaMti' yatraiva paNDakavanaM tatraivopAgacchanti 'teNeva uvAgacchittA savvatUbare jAva savvosahi siddhatthae sarasaM ca gosIsacaMdaNaM divvaM ca sumaNodAmaM daddaramalaya sugaMdhiya gaMdhe geNhati'-tatraivopAgatya sarvartuvarAn sarvapuSpANi sarvamAlyAni sarvoSadhIH siddhArthakAn sarasazca gozIrSacandanaM divyazca sumanodAma dardaramalayasugandhAna gandhAna, tatra-dardaraH cIvarAvanaddhakaNDikAdi gacchati' lekara phira ve jahAM para saumanasavana thA vahAM para Aye 'teNeva uvAgacchittA savvatUvareya jAva savvosahi siddhatthae sarasagosIsacaMdaNaM divvaM ca sumaNadAmaM geNhati' vahAM Akarake unhoMne samasta RtuoM ke puSpAdikoM ko aura sauSadhi evaM siddhArthakoM ko liyA tathA sAtha meM sarasa gozIrSa candana ko evaM divya puSpoM kI mAlA ko bhI liyA 'geNhittA jeNeva paMDagavaNe teNeva uvAgacchaMti' saba ko lekara vahAM para Aye ki jahAM para pANDukavana thA 'teNeva uvAgacchitA savvatavare' vahAM Akarake unhoMne vahAM se samasta RtuoM ke puSpAdikoM ke yAvat savauSadhiyoM ko aura siddhArthakoM-sarasoM ko liyA 'sarasaM gosIsacaMdaNaM divvaM ca sumaNodAmaM dadarayamalaya sugaMdhieya gaMdhe geNhati) sAtha meM vahAM se unhoMne sarasagozIrSa candana liyA evaM divya sumanamAlAeM lI aura vastra se gacchati' te AdhI pastumA sadhana te pachI tamA nyo mA saumanasa vana hetu tyA vyA. 'teNeva uvAgacchittA savvatUvareya jAva savvosahi siddhatthae kharasa gosIsacaMdaNaM divvaM ca sumaNodAmaM geNhaMti' tyA mAgaNa mAvIna tamAme saghaLI vastuone pupi vigerene tathA sarvopadhi ane siddhArtha ke lIdhA tathA te sAthe sarasa gAzISacaMdana ane divya puchapa ane mALAo paNa lIdhI 'geNhittA jeNeva paMDagavaNe teNeva uvAgacchaMti' se madhI vastumA sadhane tem| tyA mAmAcyA nyo 574vana tu teNeva uvAgacchitA, savvatUvare' tyAM AvIne teoe tyAMthI saghaLI hatuonA pukhedikone yAvat savadhine mane siddhA-savAna sIdhA 'sarasaM gosIsacaMdaNaM divvaM ca sumaNodAma dadara yamalaya sugaMdhieya gaMdhe geNhaMti' sAthe sAthe tyAMthA tesoye sa2sa gozApayana lIdhuM ane divya puSpamALAo lIdhI ane vastrathI jenuM mukha badhela che. jIvAbhigamasUtra
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.65 vijayadevAbhiSekavarNanam 291 bhAjana mukhaM tena gAlitaM, pakvaM vA yanmalayodbhavatayA prasiddhatvAnmalayaM zrIkhaNDaM yeSu tAn sugandhAn paramagandhopetAn gandhAn gRhanti 'geNhittA'-etAn gRhItvA 'egato milaMti'-ekatra milanti-samavetA bhavanti te sarve'pi-AbhiyogikA devAH 'egattomilittA' ekatra saMyujya, 'jaMbuddIvassa purathimilleNaM dAreNaM NiggacchaMti'-jambUdvIpanAmnodvIpasya pUrveNa dvAreNa kRtakAryAH sarve devA nirgacchanti niSkAmanti, 'purathimilleNa dAreNa NiggacchittA'-pUrvadvAreNa nirgatya, 'tAe ukiTAe jAva divvAe devagaIe'-tayotkRSTayA capalayA tvaritayA divyayA devagatyA 'tiriyamasaMkhejjANaM dIvasamudANaM majjhaM majjheNaM' tiryagasaMkhyeyANAM dvIpasamudrANAM madhyaM madhyena, 'vIyIvayamANA vIyovayamANAM'-vyativrajanto vyativrajantaH gacchantaH, 'jeNeva vijayA rAyahANI-teNeva uvAgacchati'-yatraiva khalu vijayA rAjadhAnI tatraivopAgacchanti, vinayAmabhimukhIkRtya kRtakAryAH kRtArthAH jisakA mukha baMdhA huA hai aise pAtra meM gAlA gayA yA usameM pakAyA jo malaya-zrIkhaNDa candana hai usakA nAma dardara hai aisA candana jina gaMdha dravyoM meM milA huA hai aise sugaMdhita dravyoM ko liyaa| 'geNhittA egato milaMti' ina sabako lekara phira ve eka sthAna para sabake saba ekatrita hue 'milittA' aura ekatrita hokara ve 'jaMbUddIvassa purathimilleNaM dAreNaM NiggacchaMti' jambUdvIpake pUrvadvAra se hokara nikale 'purathimilleNa dAreNa NiggacchittA tAe ukiTAe jAva divvAe devagaie' aura pUrvadvAra se nikalakara ve apanI usa utkRSTha yAvat divya devagati 'se tiriyamasaMkhejANaM dIvasamudANaM majha majheNaM vIyIvayamANA2 jeNeva vijayA rAyahANI' tiryagU asaMkhyAta dvIpa samudroM ke bIcoM bIca se jAte hue jahA vijayA rAjadhAnI thI, 'teNeva uvAgacchaMti' vahAM para Ae' 'uvAgacchittA vijayaM rAyahANi evA pAtramAM rAkhela athavA temAM pakAvavAmAM Avela je malaya zrIkhaMDa caMdana che tenuM nAma darda che. evuM caMdana je dravyamAM meLavavAmAM Avela cha sevA sudhita dravyo sIdhA. 'goNhittA egato milaMti' se macI vstu| sAdhana teme me sthAna52 44 thayA. 'milittA' mane 21 tha/ne 'jaMbadIvassa purathimilleNaM dAreNaM NiggacchaMti' dIpanA pUrva dAre dhana tamA nI4yA. 'purathimilleNa dAreNa NiggacchittA tAe ukkidvAe jAva divyAe devagaie' bhane pUrva vArethI nIjIna te potAnI aSTa yAvat hivyatithI 'tiriyamasaMkhejjANaM dIvasamuddANaM majha majjheNaM vIyIvayamANA vIyovayamANA jeNeva vijayA rAyahANI' tIya yU asaNyAta dvIpasamudraunI 12ye| vayamAthI dhana jIvAbhigamasUtrA
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ 292 jIvAbhigamasUtre santaH samAgatAH, 'uvAgacchittA vijayaM rAyahANiM aNuppayAhiNaM karemANA karemANA'-upAgatya vijayAM rAjadhAnI pradakSiNamanukurvantaH anukurSantaH 'jeNeva abhisegasabhA jeNeva vijae deve teNeva uvAgacchaMti' yatraivA'bhiSekasabhAH yatraiva vijayodevaH tatraivopAgacchanti, "uvAgacchitA-AbhiyogikA devA vijayadevasya samIpamAgatya, 'karayala pariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjaliMkaTu' karatalAbhyA gRhItaM zirasAvata mastake zirasi aJjalinA'JjaliM kRtvA, 'jaeNaM vijaeNaM vaddhAveMti' jayena vijayena vijayaM devaM vaddhAparyanti, jayadeva-vijayasva deva ! ityevaM rItyA 'vijayassa devassa taM mahatthaM mahagyaM maharihaM viulaM-abhiseyaM uvaTThaveM ti' vardhApayitvA vijayasya devasya mahAtha mahAghu-mahArha vipulamindrAbhiSekayogyaM kSIrodapatra puSpAdi sAmagrI samudAyamupasthApayanti-upanayanti-samarpayanti |suu.65| mUlam-taeNaM taM vijayaM devaM cattAriya sAmANiya sAhassIo cattAri aggamahisIo saparivArAo tiNNiparisAo aNuppayAhiNaM karemANA2 jeNeva abhiseyasabhA 'jeNeva vijae deve teNeva uvAgacchaMti' vahAM Akara ve vijayA rAjadhAnI kI pradakSiNA karate hue jahAM abhiSekasabhA thI aura usameM bhI jahAM vijayadeva thA vahAM Aye 'uvAgacchittA karayalapariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTu jaeNaM vijaeNaM vaddhAveMti' vahAM Akarake unhoMne donoM hAthoM ko jor3akara aMjalI banAi aura use mastaka ke Upara se ghumAte hae jaya vijaya zabdoM ke uccAraNa pUrvaka vijayadeva ko badhAI dI 'vijayassa devassa taM mahattha mahagdhaM, mahariyaM, viulaM abhiseyaM uvaThThaveti' aura phira vijayadeva ke abhiSeka kI vaha mahArtha vAlI, vezakImatI, vipula sAmagrI usake samakSa upasthita kara dii|suu0 65 // jyA vaya 24dhAnI utI 'teNeva uvAgacchaMti' tyA mAvyA. 'uvAgacchittA vijaya rAyahANiM aNuppayAhiNaM karemANA karemANA jeNeva abhiseyasabhA jeNeva vijae deve teNeva uvAcchati' tyA mApAne tesAsa vinya 204dhAnInI prakSiA 42rI pradakSiNA karIne jayAM abhiSeka sabhA hatI ane temAM jayAM vijayadeva hatA tyAM mAvyA. 'uvAgacchittA karayalaparigahiyaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTu jaeNaM vijaeNaM baddhAveM ti' tyA bhAvAne temA bhanne hAtha DIne 2ival manAvI ane e aMjalI ne mAthA upara pheravIne jaya vijaya zabdo bolIne vijayadevane qaa mApI 'vijayassa devassa taM mahatthaM mahagdhaM viulaM abhiseya uvaduveti' te pachI vijayadevanA abhiSekanI te mahAarthavALIveza, kImatI evI vipula sAmagrI teonI sAme upasthita karI dIdhI. sU. 65 che jIvAbhigamasUtrA
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 293 satta aNiyA satta aNiyAhivaI solasa AyarakkhadevasAhassIo anne ya bahave vijayarAyahANIvatthavvayA vANamaMtarA devA ya devIo ya tehiM sAbhAviehiM uttaraveuvviehiM varakamalapaiTrANehiM surabhivaravAripaDipuNNehiM caMdaNakayacaccIehiM Aviddha kaMThaguNehiM paumuppala pidhANehiM karatalasukumAlakomala pariggahiehiM aTra sahassANaM sovaNiyANaM kalasANaM rUppamayANaM tAva jAva aTu sahassANaM bhomeyANaM kalasANaM savvodaehiM savvamaTriyAhiM savvatUvarehiM savapupphehiM jAva savvosahi siddhatthaehiM savaDDIe savvajuIe savvabaleNaM savvasamudaeNaM savAyareNaM savvavibhUie savvavibhUsAe, sabasaMbhameNaM savAroheNaM saThavaNADaehiM sadapupphagaMdhamallAlaMkAravibhUsAe sabadivatuDiyaNiNAeNaM mahayA iDDIe mahayA juIe mahayA baleNaM mahayA samudaeNaM mahayA turiya jamagasamagapaDuppavAiyaraveNaM saMkha-paNava-paDaha-bherI-jhallarIkharamuhi-muraya-muyaMga-duMduhi huDukkaNigyosasaMninAditaraveNaM mahayA-mahayA iMdAbhiseeNaM abhisicNti| tae NaM tassa vijayassa devasta mahayA mahayA iMdAbhiseyaMsi vaTTamANaMsi appegaiyA devA NaccodagaM NAimaTTiyaM paviralaphusiyaM divvaM surabhi rayareNu viNAsaNaM gaMdhodagavAsaM vAsaMti, appegaiyA devA NihayarayaM NaTrarayaM bhaTUrayaM pasaMtarayaM uvasaMtarayaM kareMti, appegaiyA devA vijayaM rAyahANi sabhitara vAhiriyaM Asiya saMmajiovalitaM sittasui sammaTraratthaMtarAvaNavIhiyaM kareMti, appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM maMcAimaMcakaliyaM kareMti, appegaiyA devA vijayaM rAya. hANiM NANAviharAgaraMjiyaUsiyajayavijayaMvejayaMtI paDAgAi. par3AgamaMDiyaM kareMti, appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM lAullo. iyamahiyaM kareMti, appegaIyA devA vijayaM rAyahANiM gosIsa jIvAbhigamasUtrA
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ 294 jIvAbhigamasUtre sarasarattacaMdaNadadaradiNNapaMcaMgulitalaM kareMti, appegaiyA devA vijayaM rAyahANi uvaciyacaMdaNakalasaM caMdaNadhaDasukayatoraNa paDiduvAradesabhAgaM kareMti, appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM AsattosattaviulavaTTavagdhAriya malladAmakalApaM kareMti, appe gaiyA devA vijayaM rAyahANiM paMcavaNNasarasasurabhimukkapupphapuMjovayArakaliyaM kareMti, appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM kAlAgurupavarakuMdurukaturukadhUvamaghamaghetagaMdhuddhyAbhirAmaM sugaMdha varagaMdhiyaM gaMdhavahibhUyaM kareMti appegaiyA devA hiraNNavAsaM vAsaMti appegaiyA devA suvaNNavAsaM vAsaMti appegaiyA devA evaM rayaNavAsaM vairavAsaM pupphavAsaM mallavAsaM gaMdhavAsaM cuNNavAsaM vatthavAsaM AharaNavAsaM appegaiyA devA hiraNavidhimAiMti evaM suvaNNavidhi rayaNavidhi vairavidhi puSphavidhi mallavidhi cuNNavidhi gaMdhavidhiM vatthavidhimAiMti AbharaNavidhi / appe gaiyA devA duyaNavidhi uvadaMseMti appegaiyA devA vilaMbita. NahavihiM uvadaMseMti appegaiyA devA dutavilaMbitaM nAma NaTravihiM uvadaMseMti appegaiyA devA aMciyaM NaTTavihiM uvadaMseMti appegaiyA devA ribhitaM NaTTavihiM uvadaMseMti appegaiyA devA aMcitaribhitaM NaTTavihiM uvadaMseMti appegaiyA devA ArabhaDaM paTTavihiM uvadaMseMti appegaiyA devA bhasolaM NaTTavihiM uvadaMseMti appegaiyA devA ArabhaDabhasolaM NAma divvaM NaTTavihiM uvadaMseMti appegaiyA devA uppAyaNivAyapavuttaM saMkuciyapasAriyaM riyAriyaM bhaMtasaMbhaMtaM NAma divvaM NaTTavihiM uvadaMseMti appegaiyA devA cauThivahaM vAtiyaM vAdeti taM jahA-tataM vitataM ghaNaM jhusiraM appegaiyA devA cauvvihaM geyaM gAyati taM jahAukkhittayaM pavattayaM maMdAyaM roiyAvasANaM, appegaiyA devA cauvihaM jIvAbhigamasUtra
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 295 abhiNayaM abhiNayaMti, taM jahA-diTratiyaM pADaMtiyaM sAmaMtovaNivAtiyaM logamajjhAvasANiyaM, appegaiyA devA pINaMti appega. iyA devA vukkAreMti, appegaiyA devA taMDaveMti, appegaiyA devA lAseMti, appegaiyA devA pINaMti-vukAreMti-taMDaveMti-lAseMti, appegaiyA devA apphoDeMti, appegaiyA devAvagaMti,appegaiyA devA titi chiMdaMti, appegaiyA devA apphoDaMti-vagaMti titi chideMti; appegaiyA devA hayahesiyaM kareMti, appegaiyA devA hathigulagulAiyaM kareMti, appegaiyA devA rahaghaNaghaNAyitaM kareMti, appegaiyA devA hayahesiyaM kareMti, hathigulagulAiyaM kareMti, rahaghaNaghaNAiyaM kareMti,appegaiyA devA uccholeMti, appegaiyA devA pacholeMti, (appegaiyA devA ukiTiM kareMti) appegaiyA devA ukkiTrIo kareMti, appegaiyA devA uccholeMti-paccholiMti-ukkiTrIo kareMti, appegaiyA devA sIhaNAdaM kareMti, appegaiyA devA pAdadadarayaM kareMti appegaiyA devA bhUmicaveDaM dalayaMti,appegaiyA devA sIhanAdaM pAdadadarayaM bhUmicaveDaMdayalayaMti, appegaiyA devA hakkAreMti, appegaiyA devA vukkAreMti, appegaiyA devA thakkAreMti,appegaiyA devA pukAreMti, appegaiyA nAmAiM sAveMti, appegaiyA devA hakkAreMti-vukkAreMti thakkAreMti-pukkAreMti NAmAiM sAti, appegaiyA devA uppa. taMti-appegaiyA devA NivayaMti, appegaiyA devA parivayaMti appegaiyA devA uppayaMti, NivayaMti, parivayaMti, appegaiyA devA jaleMti, appegaiyA devA tavaMti appegaiyA devA pataveMti appegaiyA devA jalaMti-tavaMti patavaMti, appegaiyA devA gajjeMti, appegaiyA devA vijjuyAyaMti, appegaiyA devA vAsaMti, appegaiyA devA gajjaMti, vijju jIvAbhigamasUtra
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ 296 jIvAbhigamasUtre yAyaMti-vAsaMti, appegaiyA devA devasannivAyaM kareMti, appegaiyA devA devukkaliyaM kareMti, appegaiyA devA devakahakahaM kareMti, appegaiyA devA duhaduhaM kareMti, appegaiyA devA devasannivAyaM deva ukaliyaM-devakahakaha-devaduhaduhaM kareMti, appegaiyA devA devujoyaM kareMti, appegaiyA devA vijjuyAiM kareMti, appegaiyA devA celukkhevaM kareMti, appegaiyA devA devujoyaM vijjuyAiM celukkhevaM kareMti, appegaiyA devA uppalahatthagayA jAva sahassapattahatthagayA ghaMTAhatthagayA, kalasahatthagayA jAva dhUvakaDucchahatthagayA haTTatuTrA jAva harisavasavisappamANahiyayA vijayAe rAyahANIe savvao samaMtA AdhAveMti paridhAveti / taeNaM taM vijayaM devaM cattAri sAmANiya sAhassIo cattAri aggamahisIo saparivArAo jAva solasa Ayarakkha deva sAhassIo aNNe ya bahave vijayarAyahANI vatthavvayA vANamaMtarA devA ya devIo ya tehiM varakamalapaiTANehiM jAva aTrasaeNaM sovaNiyANaM kalasANaM taM ceva jAva aTrasaeNaM bhomejjANaM kalasANaM savvodaehiM savvamaTTiyAhiM savvatUvarehiM savvapupphehiM jAva savvosahi siddhathaehiM savviDDIe jAva nigghosanAiyaraveNaM mahayA mahayA iMdAbhiseeNaM abhisiMcaMti patteyaM patteyaM sirasAvattaM aMjalikaTu evaM vayAsI jayajaya gaMdA ? jayajaya bhadA ? jayajaya naMda bhadaM te ajiyaM jiNehi jiyaM pAlayAhi ajiyaM jiNehi sattu pakkhaM jiyaM pAlehi mittapakkhaM jiyamajjhe vasAhi taM deva ! niruvasaggaM iMdo iva devANaM caMdo iva tArANaM camaro iva asurANaM dharaNo iva nAgANaM bharaho iva maNuyANaM bahuNi palioyamAI bahUNi sAgarovamANi cauNhaM sAmANiyasAhassINaM jAva AyarakkhadevasAhassINaM jIvAbhigamasUtra
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 297 vijayasta devassa vijayAe rAyahANIe annesiM ca bahaNaM vija. yarAyahANI vatthavvagANaM vANamaMtarANaM devANaM devINa ya AhevaccaM jAva ANAIsaraseNAvaccaM kAremANe pAlemANe viharAhi ttikaTTha mahayA mahayA sadeNaM jayajayasadaM pauMjaMti ||suu066|| chAyA-tataH khalu taM vijayaM devaM catvAri ca sAmAnikasahasrANi catasro'gramahiSyaH saparivArAH tisraH pariSadaH saptA''nIkAni saptAnIkAdhipatayaH SoDazAtmarakSakadevasahasrANi anye ca bahavo vijayarAjadhAnI vAstavyA vANamantarA devAdevyazca taiH svAbhAvikai ruttaravaikurvikaizca varakamalapratiSThAnaiH surabhivaravAri paripUrNa-zcandanakRtacarcAkaiH AviddhakaNTheguNaiH padmotpalapidhAnaiH karatalasukumAlakomalaparigRhItaiH aSTasahasrANAM sauvarNikakalazAnAM rUpyamayANAM tAvat yAvada aSTasahasrANAM bhaumeyakalazAnAm, savauSadhIbhiH sarvamRttikAbhiH sarvartuvaraiH sarvapuSpaiH yAvatsauMSadhi savArthasiddhakaiH sarvaRddhayA sarvadyutyA sarvavalena sarvasamudayena sarvAdareNa sarvavibhUtyA sarvavibhUSayA sarvasaMbhrameNa sarvAroheNa sarvanATakaiH sarvapuSpagandhamAlyAlaGkAravibhUSayA sarvadivyatruTitaninAdena, mahattyA RddhayA, mahatyA dyutyA, mahatA balena mahatA samudayena mahatA truTitayamakasamaka paTu pravAditaraveNa zaMkha paNava paTaha bherI jhallarI kharamukhI mRdaGga dundubhi huDukka nirghoSa saninAditaraveNa mahatA indrAbhiSekeNa abhisiJcanti / tasya khalu vijayasya devasya mahatA mahatA indrAbhiSeke vartamAne-apyekakA devA nAtyudakaM nAtimRttikaM praviralaspRSTaM divyaM surabhiM rajoreNuvinAzanaM gandhodakavarSa varSanti, apyekakA devA nihatarajasaM naSTarajasaM bhraSTarajasaM-prazAntarajasamupazAntarajasaM kurvanti, apyekakA devA vijayAM rAjadhAnI sarvA''bhyantara-bAhyAmAsikta-sammArjito-paliptAm-sikta-zuci-sammRSTaradhyAntarA''paNa-vIthikAM kurvanti, apyekakA devAH vijayAM rAjadhAnI-mazcA'timaJcakalitAM kurvanti, apyekakA devA vijayAM rAjadhAnI nAnAvidharAgaraJjitocchita jayavijaya vaijayantI patAkA'tipatAkamaNDitAM kurvanti, apyekakA devA vijayAM rAjadhAnI gozIrSaraktacandanadardaradattapazcAGgulitalAM kurvanti - apyekakA devA vijayAM rAjadhAnImupacitacandanakalazAM candanaghaTasukRtatoraNapratidvAradezabhAgAM kurvanti apyekakA devA vijayAM rAjadhAnIm-Asaktotsakta vipulavRttAvalambitamAlyadAmakalApAM kurvanti , apyekakA devA vijayAM rAjadhAnImpaJcavarNasarasasurabhi muktapuSpapuJjopacArakalitAM kurvanti apyekakA devAH vijayAM rAjadhAnI kAlAgurupravarakundaruSkaturuSkadhUpamaghamaghAyamAnAM gandhoddhRtAbhirAmAM sugandhavaragaMdhavartibhUtAM kurvanti apyekakA devA hiraNyavarSa varSanti apyekakA devAH suvarNavarSa varSanti, jI0 38 jIvAbhigamasUtra
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ 298 vAbhigama apyekakA devA evaM ratnavarSa vajravarSa - puSpavarSa - mAlyavarSa - gandhavarSa - cUrNa varSa - vastravarSam AbharaNavarSam, apyekakA devA hiraNyavidhi - bhAjayaMti -evaM- suvarNavidhiM - ratnavidhiM - cUrNavidhi - gandhavidhi-vastravidhiM bhAjayanti - AbharaNavidhim apyekakAH devA drutaM nATayavidhimupadarzayanti apyekakA devA drutavilambitaM nAma nATyavidhimupadarzayanti, apyekakA devA aJcitaM nATyavidhimupadarzanti apyekakA devA ribhitaM nATyavidhimupadarzayanti apyekakA devA aJcitaribhitaM nATyavidhimupadarzayanti, apyekakA devA ArabhaTaM nATyavidhimupadarzayanti, apyekakA devA bhasolaM nATayavidhimupadarzayanti apyekakA devA ArabhaTabhasolaM nAma divyaM nATayavidhimupadarza yanti, apyekakA devA utpAta - nipAtapravRttaM saMkucitaprasAritaM gamanamAgamanaM bhrAntasaMbhrAntaM nAma divyaM nATyavidhimupadarzayanti, apyekakA devAzcaturvidhaM vAdyaMvAdayanti tadyathA-tataM vitataM dhanaM- zuSiram, apyekakA devAzcaturvidhaM geyaM gAyanti, tadyathA - utkSiptaM-pravRttam- mandAyam - rocitAvasAnam / apyekakA devAzcaturvidhamabhinayamabhinayanti tadyathA - dASTantikaM - pratitruTitaM - sAmAnyato vinipAtikaM-lokamadhyAvasAnikam - apyekakA devAH pInayanti, apyekakA devA vukArayanti, apyekakA devAH tANDavayanti, apyekakA devA lAsyanti / apyekakA devAH pInayanti - kArayanti - tANDavayanti lAsyanti, apyekakA devA AsphoTayanti, apyekakA devA valganti, apyekakA devA tripAdikAM chindanti, apyekakA devA AsphoTayanti valganti tripAdikAM chindanti apyekakA devA hayadveSitaM kurvanti - apyekakA devA hastigulagulAyitaM kurvanti - apyekakA devA rathaghana nAtiM kurvanti, apyekakAH devA hayaheSitaM kurvanti - hastigulagulayitaM kurvanti rathaghanaghanAyitaM kurvanti, adhyekakA devA ucchalanti - apyekakA devAH pracchalanti ( apyekakA devA utkRSTiM kurvanti) apyekaka devA utkRSTIH kurvanti apyekakA devA ucchalanti - pracchalanti- utkRSTIH kurvanti, apyekakAH devAH siMhanAdaM kurvanti - apyekakA devAH pAdadardarakaM kurvanti, adhyekakA devAH bhUmicapeTAM dalayanti, adhyekakA devAH siMhanAdaM pAdadardarakaM bhUmicapeTAM dalayanti, apyekakAdevA hakkArayanti, apyekakA devA vakArayanti apyekakA devA thakkArayanti, adhyeaar devAH pUtkArayantiH apyekakA devA nAmAni zrAvayanti, apyekakA devA hakkArayanti - bukArayanti-thakArayanti - pUtkArayanti nAmAni zrAvayanti, apyekakA devA utpatanti, apyekakA devA nipatanti adhyekakA devA paripatanti apyekakA devA utpataMti - nipatanti - paripatanti - apyekakA devA jvalaMti apyekakA devAstapaMti apyekakA devAH pratapanti apyekakA devA jvalanti-tapanti - pratapanti, apyekakA devA garjanti, apyekakA devA vidyutAyante adhyekakAH devA varSanti, apyekakA devA jIvAbhigamasUtra -
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam garjanti-vidyutAyante-varSanti apyekakA devA devasannipAtaM kurvanti apyekakA devA devotkalitaM kurvanti apyekakA devA deva kahakahaM kurvanti apyekakA devA devaduhaduharka kurvanti apyekakA devA devasannipAtaM devotkalikAM devakahakahaM devaduhaduhaM kurvanti apyekakA devA devodyotaM kurvanti apyekakA devA vidyutaM kurvanti apyekakA devAzcailotkSepaM kurvanti apyekakA devA devodyotaM vidyutaM-cailotkSepaM kurvanti, apyekakA devA utpalahastagatAH yAvat-sahasrapatrahastagatAH ghaNTAhastagatAH kalazahastagatAH yAvat-dhUpakaDucchukahastagatAH hRSTatuSTAH yAvat-harSavaza visarpamANahRdayAH vijayAyA rAjadhAnyAH sarvataH samantAt AdhAvanti-paridhAvanti // tataH khalu ta vijayaM devaM catvAri sAmAnikasahasrANi catasro'yamahiSyaH-sa parivArAH yAvatSoDazAtmarakSakadevasahasrANi anye ca bahavo vijayArAjadhAnI vAstavyA vAnavyantarA devAzca devyazca tairvarakamalapratiSThAna vit-aSTazataM sauvarNikAnAM kalazAnAM tadeva yAvat aSTazataM bhaumAnAM kalazAnAM sarvodakaiH sarvamRttikAbhiH sarvatuvaraiH sarvapuSpaiH yAvat-sauMSadhisiddhArthakaiH sarvaryA yAvat-nirghoSanAditaraveNa mahatA-mahatendrAbhiSekeNAbhiSiJcanti 2 / pratyekaM pratyekaM zirasAvarta maJjali kRtvA evamavAdiSuH-jayajayananda-! jayajaya bhadra ! jayajayanandabhadra-? te'jitama jaya-jitaM pAlaya ajitaM jaya zatrupakSaM jitaM pAlaya mitrapakSaM jitamadhyevAsaya tadeva nirupasarga:-indraiva devAnAm, candraiva tArANAm camaraivA'surANAma dharaNaiva nAgAnAm, bharataiva manuSyANAm bahUni palyopamAni-sAgaropamANi-caturNA sAmAnikasahasrANAm-yAvat-AtmarakSakadevasahasrANAm vijayasya devasya vijayAyA rAjadhAnyAH anyeSAJca bahUnAM vijayarAjadhAnI vAstavyAnAM vAnavyantarANAM devAnAM devInAzcA''dhipatyaM yAvat-AjJayA-Izvara sainyA'dhipatyaM kurvan-pAlayan vihara iti kRtvA mahatA mahatA zabdena jayajayazabdaM prayuJjanti // (itichAyA) suu0||66|| TIkA-'taeNaM' tato'bhiSekasAmagrayupasthApanA'nantaraM khalu, 'vijayaM devaM' vijayanAmnA prakhyAtaM devam-abhiSekaM kurvantItyagrimeNa sambandhaH-'cattAri ya 'tae NaM taM vijayadevaM cattAriya sAmANiya sAhassIo' ityAdi / TIkArtha--'taeNa' abhiSeka sAmagrI upasthita karane ke bAda 'taM vijayadeva usa vijayadeva kA abhiSeka kiyA gayA yaha abhiSeka kina kina ne kiyA aba yahI bAta prakaTa kI jAtI hai-'cattAri sAmANiya __ 'tae NaM taM vijayadevaM cattAriya sAmANiya sAhassiyo' ityAdi TA-'tae NaM' maniSenI sAmagrI seThI 4aa pachI 'taM vijayadeva e vijayadevane tyAM abhiSeka karavAmAM Avyo A abhiSeka kaNe kaNe karyo me pAta sUtrA2 matAva cha. 'cattAri sAmANiyasAhassIo yAra 042 sAbhAni jIvAbhigamasUtra
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre sAmANiya sAhassIo'-catvAri ca sAmAnikasahasrANi, 'cattAri aggamahisIo saparivArAo' catasro'gramahiSyaH saparivArAH, 'tinni parisAo' tisraH-Abhyantarika mAdhyamika bAhyAH pariSadaH, yathAkramam-aSTau, daza-dvAdaza, 'sattAnIkA' saptAnIkAni, 'satta aNiyAhivaI'-saptA''nIkAdhipatayaH, 'solasa Ayarakkha. devasAhassIo' poDazAtmarakSakadeva sahasrANi, 'anneya bahave vijayarAyahANI vatthavvagA' anye ca bahavo vijayarAjadhAnI vAstavyakAH, 'vANamaMtarA devA devIo ya'-vAnavyantarA devAzca devyazca vakSyamANasAmagrIbhi vijayadevam abhiSekamahotsavaM varttayanti, tathAhi- tehiM' tai stadgatadevajanaprasiddhaH, 'sAbhAviehi uttaraveuvitehiMya' svAbhAvikai vikurvikaizca, 'varakamalapaiTThANehiM' varakamalapratiThAnaH surabhivaravAripaDipuNNehi-surabhivaravAriparipUrNaiH, 'caMdaNakayacaccAehi' sAhassIo' cAra hajAra sAmAnika devoMne 'sa parivArAo cattAri aggamahisIo' saparivAra cAra hajAra agramahiSiyoMne 'tiNi parisAo' tIna pariSadAoM-Abhyantarika-mAdhyamika aura bAhA pariSadAoM ne 'satta aNiyA satta aNiyAhivaI' sAta anIkoMnesAta anIkake adhipatiyoMne 'solasa AyarakkhadevasAhassIo' 16 hajAra AtmarakSaka devoMne 'anne ya bahave vijayarAyahANi vatthavvagA vANamaMtarA devAya devIoya' tathA anya aura bhI aneka vijayarAjadhAnI ke nivAsI vAnavyantara devoMne yaha abhiSeka kiyA abhiSeka kisase kiyA ? to isake liye kahA gayA hai ki-'tehiM sAbhAviehiM uttara viuvviviehiM ya varakamalapatihANehiM' usa devajana prasiddha svAbhAvika sAmagrI se evaM uttara vikriyA karake Abhiyogika devoM dvArA lAi gaI sAmagrI se abhiSeka huA isI bAta ko sUtrakAra vAye 'saparivArAo cattAri aggamahisIo' pAta pAtAnA parivAra sahita yAra M2 25matiSiyothe 'tiNNi parisAo' ra pariSahAmA-mAmya ta2, mAya, mane madhyamA senA pariSahAmAye 'satta aNiyA satta aNiyAhivaI' sAta manasa-sainyAya sAta manIna madhipatIyoo 'solasa Aya rakkha devasAhassIo' 16 se 3012 mAma264 hevAme 'anne ya bahave vijaya rAjadhAni vatthavvagA vANamaMtarA devAya devIoya' tathA mI 55 mane vilya rAjadhAnImAM vasanArA vAnavyantara devoe ane devie te abhiSeka karyo te abhiSeka kaI kaI vastuothI karavAmAM Avyo? te batAvavA mATe sUtrakAra nIce sUtra54 4 cha-'tehiM sAbhAviehiM uttaraviuvviehiM ya varakamalapatiDhANehiM' e abhiSeka devajanamAM prasiddha svAbhAvika sAmagrIthI temaja uttara vikiyA karIne Abhiyogika devo dvArA lAvavAmAM Avela samagra sAmagrI vaDe abhiSeka jIvAbhigamasUtra
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 301 candanakRtacarcAkaiH, candanenAnuliptaiH 'Aviddha kaMTheguNehiM' AviddhakaNTheguNaiH, 'paumuppalapihANehiM'-padmotpalapidhAnaH, 'karayalamukumAlakomalapariggahiehiM' karatalasukumArakomalaparigRhItaiH, aSTasahasrasaMkhyakakalazaiH, tAneva kalazAnAha'aTThasahassANaM sovaNNiyANaM kalasANaM' aSTasahasraM sauvaNikakalazAnAm, 'ruppamayANaM tAva jAva aTThasahassANaM bhomejjakalasANaM' rUpyamayakalazAnAM tAvad yAvad aSTasahasreNa maNimayAnAM kalazAnAm, aSTasahasreNa suvarNarUpyamayAnAM kalazAnAm, aSTavizeSarUpa se spaSTa karate haiM-jina kalazoM se usa vijayadevakA abhiSeka kiyA gayA ve kalaza uttaravikriyA dvArA niSpanna hue the-aura ve saba bhinna2 sthAna se lAye gaye kamaloM ke Upara sthApita kiye gaye the 'surabhivaravAri paDipuNNehi' unameM sugaMdhita zreSTha pAnI bharA huA thaa| 'caMdNa kayacaccAehi' candana se carcita kiye gaye the / 'Aviddha kaMTheguNehiM' unake kaMThoM meM sUtra baMdhA huA thA 'paumuppalapihANehi' padma aura utpala kA una para Dhakkana lagA huA thA 'karatalasukumAlakomalapariggahiehi' ve sukomala hastatala meM dhAraNa kiye huye the arthAt aise hAthoM dvArA ve pakaDe hue the 'asahassANaM sovaNiyANaM kalasANaM' ina kalazoM meM 1008 suvarNake bane hue kalaza the| 'ruppamayANaM jAva aTThasahassANaM bhomeyANaM kalasANaM' 1008 cAMdI ke bane hue kalaza the yAvat 1008 miTTI ke bane hue kalaza the| yahAM yAvat se pada se 1008 maNi ke bane hue kalazoM kA 1008 suvarNa aura cAMdI karavAmAM Avyo. eja vAta have sUtrakAra vizeSa rIte batAvavA nIcene sUtra pATha kahe che. je kalazethI te vijaya devane abhiSeka karavAmAM AvyuM ekalaze uttara vikiyA zaktithI utpanna thayA hatA. ane te badhA kalazo judA judA sthAnamAMthI lAvavAmAM AvelA kamaLanI upara sthApita karavAmAM AvyA hatA. 'saramivaravAripaDipuNNehiM temA suga yuddhata zreSTha pANI sa2pAmA mAvesa tu. 'caMdaNakaya caccAtehiM hanathI te yati 42vAmA mAyA tA. 'AviddhakaM TheguNehiM 55 ane apanA tenA 52 ddh4|| rAmapAmA mAsa hatA. 'karatala sukumAla komala pariggahiehiM te sumAyAmA dhA29 42vAmA AvyA hatA arthAt evA hAthamAM dhAraNa karavAmAM AvyA hatA arthAt evA hAthI te ssh| 54sA utA. 'adusahassANaM sovaNiyANaM kalasANaM' the 46. zamA 1008 me utarane mA4 sonAthI manAvesa 4sazI utA. 'ruppamayANaM jAva aTra sahassANaM bhomeyANaM kalasANaM' 1008 me Dantara 24 yAMhInA bhanera kalaze hatA. yAvat 1008 eka hajArane ATha mATinA banela kalaza hatA. jIvAbhigamasUtra
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 jIvAbhigamasUtre sahasreNa suvarNamaNimayAnAM kalazAnAm, aSTasahasreNa rUpyamaNiyAnAM kalazAnAm aSTasahastreNa suvarNarUpyamaNiyAnAM kalazAnAm, aSTasahasreNa bhaumeyAnAM kalazAnAm, sarvasaMkhyayA'STasahasraizcatuH SaSTyadhikaiH, tathA - 'savvodaehiM' sarvodakaiH, gaGgAdi sarvajalairityarthaH, 'savvamaTTiyAhiM' sarvamRttikAbhiH, 'savvatUvarehiM' sarvartuvaraiH, 'savyapupphehiM jAva savvosahi siddhatthara hiM' sarvapuSpaiH sarvagandheH sarvamAlyaiH sarvacUrNaiH sarvoSadhIbhiH siddhArthakaiH - sarSapairityarthaH, 'sabbiDDIe' sarvaRddhyA - parivArAdirUpayA, 'savvajuIe' - sarvadyutyA, yathAzakti visphAritena zarIratejasA, 'savva baleNaM' sarvabalena sAmastyena sva svahastyAdi sainyena, 'savva samudapaNaM' sarvasamudayena svasvAbhiyogyAdi samasta parivAreNa, 'savvAyareNa' sarvAdareNa - samasta yAvat-zaktitolanena, 'savva vibhUIe' sarvavibhUtyA svasvAbhyantara vaikriyakaraNAdi bAhyaratnAdi sampadA, savva vibhUsAe' - sarvavibhUSayA yAvat zaktisphArodAra zRGgArakaraNena, 'savva saMbhameNaM' sarvasambhrameNa - sarvotkRSTasambhrameNetyarthaH, kI milAvaTa se bane hue kalazoM kA, 1008 suvarNa aura maNi kI milAvaTa se bane hue kalazoM AdikoM kA' grahaNa huA hai / isa taraha 8 hajAra 64- kalazoM dvArA usakA abhiSeka kiyA gayA tathA 'saccodahiM' savvamahiyAhiM savvatvarehiM savva pupphehiM jAva savvosahi siddhattha hiM' gaMgA Adi mahAnadiyoM ke jala dvArA mahAnadiyoM ke donoM taToM se lAI gaI mRttikA ke dvArA samasta RtuoM ke zreSTha puSpAdikoM dvArA yAvat sarvauSadhiyoM evaM pIta sarvapoM dvArA 'sacivaDIe, sadhvajutIe, sadhdhavaleNaM savvasamudapaNaM savvAdareNa samba vibhUtie savva vibhUsAe, savva saMbhrameNa savvAroheNaM savvaNADaehiM ahIyAM cAvat zabdathI 1008 eka hajArane ATha maNithI banelA kalazeAnA 1008 eka hajArane ATha seAnA ane cAMdInI milAvaTathI banAvavAmAM AvelA kalazonA 1008 eka hajArane ATha seAnA ane maNiyAnI milAvaTathI banAvelA kalazo vigere grahaNa karAyA che. A pramANe 84 cAyazI hajAra ane 64 ceAsaTha lazothI te vijayadevanA abhiSeka karavAmAM Avela hatA. tathA 'savvodarahiM savvamaTTiyA hiM savvatUvarehiM savvapupphehiM jAva svvoshiNsiddhcadi'gaMgA vigere mahAnadIyAnA jala dvArA ane e mahAnakriyAnA banne kinArAe parathI lAvavAmAM Avela mArTithI saghaLI RtuonA uttama puSpa vigerethI yAvat sarvauSadhiyo bhane pINA sarpayo dvArA 'savviDDhoe savva - juttIe savvavaleNaM savvasamudapaNaM savvAdareNaM savvavibhUtie savvavibhUsAe savvasaMbhrameNaM sabbAroheNaM savvaNADarahiM savvapuSpagaMdhamallAlaMkAravibhUsAe' tethe jIvAbhigamasUtra
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ 303 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 'savvAroheNaM' sarvAroheNa sarvAbhiH sAmagrIbhiH, 'savvanADaehi sarvanATakai, anekaprakArakai nATakairityarthaH, 'savvapuppha gaMdhamallAlaMkAravibhUsAe' -sarvapuSpagandhamAlyAlaGkAravibhUSayA, tatra-puSpANi, campakAdIni, gandhA-vAsAH, mAlyAni puSpagrathita dAmAni, alaGkArA AbharaNajAtAni kaTakakeyUrAdIni eteSAM vibhUSayA zobhayA 'savvadivva tuDiyaNiNAeNaM' sarvadivya truTitaninAdena sarveSAM divyAnAM vilakSaNAnAm, divibhavAnAM vA truTitAnAM vAdyAnAm-AtodyAdInAM ninAdenavilakSaNakarNamanonivRtikareNa zabdena, 'mahayA iDDIe'-mahatyA RddhayA, mahatyAyAvat-zakti tulitayA, RddhayA-parivArAdikayA, 'mahayA juIe'-mahatyA yutyA visphAritavikAzitatejasA, 'mahayA balena' mahatA balena-svahastyazvarathapadAti savvapupphagaMdhamallAlaMkAravibhUsAe' unhoMne parivAra sahita AdirUpa Rddhi ke anusAra, zakti ke anusAra visphArita zArIrika teja ke anusAra, apanI2 hastyAdirUpa sainya ke anusAra tathA apane apane abhiyogya Adi samasta parivAra ke anusAra evaM bahuta hI adhika Adara ke sAtha sAtha apanI apanI Abhyantarika vaikriya karaNAdirUpa evaM vibhUti ke sAtha sAtha evaM vAhya meM ratnAdi sampatti ke sAtha sAtha sarvarUpa se apanI zakti ke anurUpa zRGgAra Adika kara saba prakAra ke Adara bhAva ke sAtha samasta prakAra kI sAmagrI ke sAtha2 aneka prakAra ke nATakoM ke karanerUpa mahAn utsavoM ke sAtha sAtha samasta puSpa, gaMdhamAlAeM aura alaMkAra rUpa vibhUSAoM ke sAtha sAtha 'savva divya tuDiyaNiNAeNaM' samasta divya vAjoM kI dhvanI ke sAtha2 'mahayA iDDIe' baDI bhArI apanI parivAra Adi rUpa Rddhi ke sAtha sAtha 'mahayA juttIe' vaDe bhArI teja ke sAtha2 'mahayA balena' parivAra yukta vigere prakAranI addhi anusAra, zakti anusAra, visphArita zArIrika teja pramANe pita pitAnA hAthI vigere prakAranA sinya pramANe tathA pita pitAnA Abhigya vigere saghaLA parivAra pramANe temaja ghaNAja vadhAre Adara pUrvaka pita pitAnI Abhyantarika kriyakaraNAdi rUpa zaktithI ane pita pitAnI vibhUti sAthe tathA bAhyamAM ratnAdi saMpattithI sarva prakArathI pita pitAnI zakti pramANe zRMgAra vigere karIne tamAma prakAranA Adara bhAva sAthe saghaLI prakAranI sAmagrI sAthe temaja aneka prakAranA nATaka karavArUpa mahAna utsava pUrvaka saghaLA puSpo gaMdha, mALAo, ane alaMkAra 35 viruSAyAnI sAthe sAthe 'savva divya tuDiyaNiNAeNaM' saghA hivya pAtamI nI panIna-AqA pUrva 'mahayA iDDhIe' ghaNI bhATI vI pAta pAtAnI jIvAbhigamasUtra
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ 304 jIvAbhigamasUtre " sainyena, 'mahayA samudaNaM' mahatA samudayena svasvAbhi yogyAdisamasta bhAgyodayena, 'mahayA tuDiyajamagasamagapaDuppavAditaraveNaM' mahatA truTita yamaka - samaka paTupravAditaraveNa mahatA - sphUrtimatA truTitAnAmasphoTitAnAmAtodyAnAM vAdyavizeSANAM yamakasamakena samakAlaM paTubhiH puruSaiH pravAditAnAM prakarSeNa vAditAnAM yo ravaH zabdastena / sAmAnyataH kathitameva vizeSataH kathayati - 'saMkha - paNava paDahabheri - jhallari - kharamuhi-murayamuyaMga- duMduhi huDukaNigghosa saMninAditaraveNaM' zaGkho jalaja:, paNavo-bhaNDavAdyaH paTaho lokaprasiddhaH, bherI DhakkA, 'Dhola iti bhASAprasiddha:' jhallarI carmAvanaddhA vistIrNA valarUpA kharamukhI - vAdyavizeSaH rajo laghupramANo mardala:, mRdaGga dundubhi huDakA - mahApramANo mardalaH eteSAM nirghoSo mahAn zabdaH saMpAdite ca ghaNTAbhirvAdane taduttarakAlabhAvI satatadhvaniH tallakSaNo yo vastena, 'mahayA - mahayA iMdAbhisegeNaM abhisicaMti' mahatA - mahatA - indrAbhi apane apane hastI, azva, ratha, padAti-paidala sainya ke sAtha sAtha 'mahayA samudapaNaM' apane svAmI Adi rUpa abhyudaya ke sAtha2 'mahatAtuDiyajamagasama gapaDuppavAditaraveNaM' tathA eka sAtha bahuta sundara DhaMga se catura puruSoM dvArA bajAye gaye vAjoM kI dhvanI ke sAthara 'saMpaNa vaha bherijhallari khara muhimuyaMgaduduhihuDukaNigghosasaMninAditarabeNaM' evaM zaGkhapaNava bhaNDavAdya, paTaha bherI DhakkA - Dhola-jhallarInagADA, muraja-mardala, mRdaGga, laghu AkRti - kA vAdya vizeSa tabalA huDukka-baDI AkRtikA vAdya vizeSa- tabalA evaM ghaMTA Adi ke bajAne para jo usakI - bajAne ke bAda bhI jhAMI sI nikalatI rahatI hai ina sabake zabdoM ke sAtha 'mahayAra iMdAbhisegeNaM abhisiMcati' jaisA indrakA abhiSeka honA cAhiye usake anusAra baDe hI ThATa bATa se parivAra vigere prahAranI Rddhi yUrva 'mahayA juttIe' dhaNA moTA tena pUrvachu mahayA baleNa' pota yotAnA hAthI, ghoDA, ratha, yahAti-pAyahaNa sainyanI sAthai sAthai 'mahayA samudaNaM' pota potAnA svAmI vigere alyuhayanI sAthai sAthai 'mahayA tuDiya jamagasamaga paDuppavAditaraveNaM' tathA me sAthai dhAna suMdara prArathI yatura puraSo dvArA vagAuvAmAM AvelA vannayonA savAna pUrva 'saMkha paNava paTahabherijhallarimukharamuhimuyaMgadu duhi huDukkaNigghosasaMninAditaraveNaM' tathA zaMbha, paNava, bhaDa e nAmanu vAdya pAha bherI DhAla, jhAlara, nagArA suraja-mala mRdaMga nAnA AkAranuM vAdya vizeSa takhalA hu ukaka-meTA AkAranuM vAvazeSa takhalA tathA ghaMTA vagerene vagADavAthI je tene vagADayA pachI paNa raNakAra nIDajayA 1re che. me adhAna prahAranA zamho pUrva' 'mahayA mahayA iMdAbhisegeNaM abhisiMcati' ? pramANe drano maliSe 42vAmAM Ave che. te pramANe dhAna jIvAbhigamasUtra
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ 305 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam SekeNa vijayaM devamabhiSiJcati, 'tae NaM tassa vijayassa devassa'-tataH khalu tasya vijayasya devasya, 'mahayA mahayA iMdAbhisegaMsiM vaTTamANaMsi'-mahAmahatIndrA'bhiSeke vartamAne sati, 'appegaiyA devA' apyekakA devAH vijayAyAM rAjadhAnyAm-'NacodagaM' nA'tyudakam prabhUta jalasaMgrahabhAvato vairasyopapatte, 'NAtimaTTiya'-nA'timRttikam atimRttikAyA api kardamarUpatAyAm-utsAhavRddhijanakatvA'bhAvAt, 'paviralaphusiyaM'-aviralaspRSTam, tatra-praviralAni dhanabhAve kardabhasaMbhavAt prakarSeNa yAvatA reNavaH sthagitA bhavanti tAvanmAtreNotkarSeNa spRSTAni-sparzanAni yatra varSaNe tatpraviralaspRSTam, 'divvaMsurabhiM' rayareNuviNAsaNaM'-divyaM surabhiM rajoreNuvinAzanam tatra ilakSNatarAreNu pudgalAH rajAMsi AkhyAyante, taeva pudgalAH sthUlAH santo reNako bhavanti rajAMsi ca reNavazceti rajoreNavasteSAmubhayeSAM vinAzanam, 'gaMdhodagadhAsaMusa vijayadeva kA indrapada meM abhiSeka kiyaa| 'tae NaM tassa vijayassa devassa mahatA mahatA iMdAbhisegaMsi vahamANaMsi' isa prakAra ke baDe bhArI ThATabATa se jaba vijayadeva kA indrapada meM abhiSeka ho rahA thA-taba 'appegaiyA devA NacodagaM NAti maTTiyaM paviralaphusiyaM divvaM surabhi rayareNuviNAsaNaM gaMdhodgavAsaM vAsaMti' kitaneka devoMne vijayA rAjadhAnI meM megha ke rUpa meM hokara jala ke dvArA chiDakAva kiyA isameM adhika pAnI kA upayoga nahIM kiyA gayA vaha jalakA chiDakAva sirpha aisA hI huA ki jisameM mArga meM kIcaDa nahIM huI isa taraha viralI badoM vAlA pAnI chiDakA gayA isase uDatI huI dhUli rAstoM meM jama gaI, ataH pAnI kI bUdoM kA aura rAste kI dhUlikA kevala Apasa meM sparza mAtra hI huA usase kIcaDa rAste meM nahIM ho pAI mAthI se vijayavanA chandra 54mA mamiSe yo 'tae NaM tassa vijayasa devassa mahatA mahatA iMdAbhesegaMsi baTTamANasi' ke pramANe ghA04 mA samArAI pUrva nyAre vizya hevn| chndrphne| mabhiSe thato to tyAre appegaiyA devA NaccodagaM NAtimaTiyaM paviralaphusiyaM divvaM surabhiM rayareNuviNAsaNaM gaMdhodagavAsaM vAsaMti' DeTA vA bheghanA 3 // dhA25 4Ine vicyA 24dhAnImA jalathI chaMTakAva karyo e chaMTakAvamAM vadhAre paDate pANine upayoga karavAmAM Avela na hato e chaMTakAva kevaLa eTaleja karyo hato ke jethI rastAomAM kAdava na thAya e rItathI virala bIMduo vALuM pANI chAMTavAmAM Avela jethI uDatI dhULa rastAmAM jAmI gaI. A rIte pANInA biMduono ane rastAnI dhULano kevaLa paraspara sparza mAtraja thayo. jethI rastAmAM kAdava na thayo. keTalAka jI039 jIvAbhigamasUtra
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ 306 jIvAbhigamasUtre vAseM ti'-gandhodakavarSa varSanti / 'appegaiyA devA'-api kecana devAH, 'NihayarayaM' nihatarajasaM-nihatAni rajAMsi yatra tAM nihatarajasam 'NaTTarayaM' naSTarajasaM-naSTaM rajoyatra tAm 'bhaTTarayaM-bhraSTarajasaM-vAtoddhRta tayA rAjadhAnyAdUrataH palAyitaM rajo yasyAH sA-tAm-abhramevArthamekArthika vizeSaNadvayena prakaTayati-'pasaMtarayaM' prazAntarajasam, 'uvasaMtarayaM kareMti' upazAntarajasaM vijayAM rAjadhAnI kurvanti / 'appegaiyA devA' apyekakAH kecana devAH, 'vijayaM rAyahANI '-vijayAM rAjadhAnIm, 'sabhitara bAhiriyaM' sarvAbhyantarabAhyAm 'Asitta sammajjrittovalittaM' Asikta-sammAkitaneka devoMne usa samaya rajareNu vinAzaka choTe baDe dhUli ke kaNoM ko zAnta karane vAle aise divya sugaMdhita jala kI varSA kI 'appegatiyA devA NihatarayaMNaharayaM bhaTTarayaM kitaneka devoMne usa samaya vijayA rAjadhAnI ko nihata rajavAlI naSTa rajavAlI bhraSTarajabAlI ataeva 'pasaMtarayaM, uvasaMtarayaM kareMti' prazAnta rajavAlI upazAMta rajavAlI banAyA yadyapi ye saba zabda ekArtha ke hI vAcaka hai parantu sUkSmatA se jaba inake artha kA vicAra kiyA jAtA hai to ina saba zabdoM kA artha alaga2 pratIta hotA hai jaisI uDatI huI dhUliko yA paDI huI dhUliko dAbadAba kara dabA denA yaha artha nihatarajakA hai dhUliko vahAM se bilakula sApha kara denA isakA nAma naSTaraja hai tathA vahAM se dhUliko uThAkara dUsarI jagaha pheka denA isakA nAma bhraSTaraja hai aba vijayArAjadhAnI kI sthiti dhUliko lekara aisI ho gaI taba vaha prazAntarajavAlI aura upazamanarajavAlI bana gaI 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANi' kitaneka devoMne usa samaya vijayA rAjadhAnI ko 'abhiMtara bAhiriyaM' dee te samaye rajareNune zamAvanA nAnA moTA dhULanA kaNane zamana karavAvaaysvaahity bhane sumadhIvA rajanI 12sA4 12sAvyA. 'appegaiyA devA NihatarayaM NaTTarayaM bhaTUrayaM' 86 // devAya te samaye vinyA204pAnI nita24vAjI naSTa204AjI bhRSTa204pANI ane tethii| 'pasaMtarayaM DavasaMtarayaM kareM ti' prazAnta rajavALI banAvI. upazAMta rajavALI banAvI che ke A badhA pade ekAtha batAvanArA che. paraMtu sUkSamapaNAthI jyAre tene vicAra karavAmAM Ave te e badhA zabdano artha ja deja jaNAya che. jemake-uDatI dhULane athavA paDela dhULane dabAvI dabAvIne dabAvI devI e artha niharaja e zabdane che. dhULane tyAMthI bilakula sApha karavI e naSTaraja padane artha che. tathA dhULane tyAMthI uThAvIne bIje sthaLe pheMkI devIe bhraSTaja e zabdano artha che. A pramANe vijayArAjadhAnI chULa vinAnI banI gaI tyAre te prazAntaraja vALI ane upazamana 204vAjI manI 15 'apvegaIyA devA vijayaM rAyahANi' 884 hevAsa se mate jIvAbhigamasUtra
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 307 jitto-paliptAm, Asecita-sammArjitopaliptAM, jalasecana-kacavarazodhanagomayAdhupalepanaiH kurvanti 'sittasui sammaTTaratthaMtarAvaNavIhiyaM kareMti-siktazuci-sammRSTa-rathyAntarA''paNavIthikA kurvanti jalena siktAni-ataeva-zucIni pavitrANi sammRSTAni saMmArjitAni kacavarA'panoda nena rathyAntarANi-ApaNavIthayo haTTamArgoM yasyAM sA tAM tathA kurvanti, / 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANi maMcAtimaMcakaliyaM kareMti'-api nAma kecana devA vijayAM rAjadhAnI maJcAtimazcaiH kalitAM kurvanti, 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANi' apyekakAH kecana devA vijayAM rAjadhAnIm-'NANAviharAgaraMjiya Usiyajaya vijayavejayaMtI paDAgarmaDiyaM kareMti-nAnAvidharAgaraJjitocchritavijayavaijayantIpatAkAtipa'tAkA maNDitAM kurvanti tatra-nAnAvidhaiH anekaviziSTabhedavadbhiH rAgaiH raJjitA ucchritAH arva sthApitAzca yAH jayavijayadyotikAH vaijayantIpatAkAtipatAkAstAbhirmaNDitAM bhItara evaM bAhara se-saba tarapha se 'AsittasammajittovalitaM' jalakA chiDakAva dekara aura pocha pochakara tathA use lIpa potakara usakI 'sitasuisammaTTharatyaMtarAvaNavIhiyaM kareMti' galiyoM ko usake bAjAra ke rAstoM ko bilakula sApha sutarAkarane meM lage hue the 'appe gaiyA devA vijayaM rAyahANiM maMcAtimaMcakalitaM kareMti' kitaneka deva isa samaya vijayArAjadhAnI ko maMcoM ke Upara maMce jisameM vichAI jA rahI haiN| isa prakAra kI karane meM lage hue the 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANi NANAviharAyaraMjiya Usiya jayavijayavejayantI paDAgAtipaDAgamaMDiyaM kareMti' kitaneka deva vijayArAjadhAnI ko aneka prakAra ke raMgoM se raMgI huI evaM jaya sUcaka vijaya vaijayantI nAmakI patAkAoM para patAkAoM se maMDita karane meM lage hue the 'appegaiyA devA vijayaM (104yA 24thAnIne 'abmiMtara bAhiriyaM' 2542 25ne 172thI madhI mAthI 'Asittasammajitovalita' pANInI 41 4Ine tathA chI pUchIna tathA tara sIpI pAtIna tenI 'sittasui sammaTTaratyaMtarAvaNavIhiyaM kareMti' tenI liyona tanA maranA 2stAsAne mema sA su3 42vAmA khAsA tA. 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM maMcAtimaMcakalitaM kareMti' se mate // // viyA rAjadhAnIne maMcanI upara maMce jemAM pAtharavAmAM Ave tevA prakArathI zaNuM ||2paamaa lAgesA tA. 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM NANAviha rAyaraMjiya Usiya jayavijayavejavantI paDAgAtipaDAgamaMDiyaM kareMti' 2 vo vijaya rAjadhAnIne aneka prakAranA raMgathI raMgavAmAM temaja jaya sUcaka vijaya vaijayantI nAmanI dhajAonI upara dhajAothI zaNagAravAmAM lAgyA hatA. jIvAbhigamasUtra
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ 308 jIvAbhigamasUtre kurvanti, 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM lAulloiyamahiyaM kareMti-apyekakA devA vijayAM rAjadhAnI lAulloiyamahitAM gomayodakAdinA liptAM kurvanti, 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANi' apyekakA devA vijayAM rAjadhAnIm-'gosIsasarasarattacaMdaNadadaradiNNapaMcagulitalaM kareMti' gozIrSasarasaraktacandanadardaradatta paJjA gulitalaizcitritAM kurvanti, 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM' apyekakAH kecana devA vijayAM rAjadhAnIm-'uvaciya caMdaNakalasaM caMdaNaghaDa sukaya toraNapaDiduvAradesabhAgaM kareMti'-upacitacandanakalazAm candanaghaTasukRta toraNapratidvAradezabhAgAM kurvanti, 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM' apyekakAdevAH vijayAM rAjadhAnImrAyahANiM lAulloiya mahiyaM kareMti' kitaneka deva usa vijayA rAjadhAnI ko gomaya Adi se lIpane meM lage hue the aura udaka Adi se tara karane meM lage hue the yA usameM jagaha jagaha caMdavA bAMdhane meM lage hue the 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM' kitaneka deva usa vijayA. rAjadhAnI ko 'gosIsasarasarattacaMdaNadaddaradiNNapaMcaMgulitalaM kareMti' gozIrSa caMdanasarasaraktacaMdana evaM darda ra candana ke lepoM se apane hAthoM ko lipta karake pAMcoM aMguliyoM se yukta chApoM vAlI kara rahe the 'appegaiyA' kitaneka deva "vijayaM rAyahANi vijayArAjadhAnI ko 'uvaciyacaMdaNaghaDasukayatoraNapaDiduvAradesabhAgaM kareMti' pratyeka daravAjoM para jahAM candana ke ghaTa rakhe gaye haiM aura unhIM ke toraNoM se jahAM kA pratyeka dvAra sajAyA gayA hai aisI banAne lage hue the 'appegaiyA devA vijayaM 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM lAulloiyamahiyaM kareMti' mA hevo ye viyA rAjadhAnIne gomaya- gAyanA chANa vigerethI lIpavAmAM lAgelA hatA ane pANI vigerethI taraboLa karavAmAM lAgelA hatA. athavA temAM sthaLe sthaLe caMdaravA mAMdhavAmA sImA tA. 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM TA hevA se viya 24thAnIne 'gosIsasarasarattacaMdaNadadaraddiNNapaMcaMgulitalaM kareM ti' zI caMdana sarasa rakata caMdana ane dara caMdananA lepathI pitAnA hAthamAM lepa karIne pAMce AMgaLIyothI yukata evA chApavALI banAvI rahyA hatA arthAt hthin| thaa| sAvI rahyA tA. 'appegaiyA' 484 / 'vijaya rAyahANi' (vaya yAnIne 'uvaciya caMdaNaghaDasukayatoraNapaDiduvAradesabhAgaM kareMti' 424 421AnayAnI 52 yAM yana 4s|| rAmapAmA mAsA utA ane tenAja toraNathI jyAMnA dareka dvAre sajAvavAmAM AvelA hoya evA manAvAmA mevA manAvAmAge tA. 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM' jIvAbhigamasUtra
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 309 'AsattosattavipulavaTTavagdhAriyamalladAmakalAvaM kareMti'-Asaktotsata vipulavRttavagdhArita [avalaMbita] mAlyadAmakalApAM kurvanti, 'appegaiyA devA'-apyekakA devAH, vijayaM rAyahANI' vijayAM rAjadhAnIm -'paMcavaNNasarasamurabhi mukkapupphapuMjovayArakaliyaM kareMti'-paJcavarNasarasasurabhimuktapuSyapuJjopacArakalitAM kurvanti, 'apyeyaiyA devA vijayaM rAyahANI'-'apyekakA devA vijayAM rAjadhAnIm 'kAlAgurupavarakuMdurukkaturukkadhUvamaghamaghAyamAna gaMdhuddhRyAbhirAmaM kareMti'-kAlAgurupravarakundaruSkaturuSkadhUpamaghamaghAyamAna gandhoddhRtA'bhirAmaM kurvanti / 'sugaMdhavaragaMdhiyaM gandhavaTTibhUyaM kareMti'-sugandhavaragandhagandhitAm-ataeva gandhavartibhUtAM kurvanti eteSAM vizeSaNAnAM vyAkhyAnaM prAkvarNita vijayArAjadhAnI prakaraNAdeva-jJAtavyam / 'apperAyahANi' kitaneka deva usa vijayArAjadhAnI ko 'AsattosattavipulavazvagdhAriyamalladAmakalAvaM kareMti' Upara se nIce taka laTakane vAlI baDI2 golAkAra puSpamAlAoM se zrRGgArita kara rahe the 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANiM' kitaneka deva usa vijayArAjadhAnI ko 'paMcavaNNasarasasurabhimukkapuSphapuMjovayArakaliyaM kereMti pAMca varSoM ke zreSTha sugaMdhita pupSoM ke puMjo se yukta banA rahe the / 'appegaiyA devA vijaya rAyahANiM' kitaneka deva usa vijayArAjadhAnI kA 'kAlAgurupavarakuMdarukkaturakadhUvamagha maghAyamAnagaMdhuddhRyAbhirAmaM kareMti' kRSNAguru uttama kundurukka evaM turuSka-lomAna-jalA2 kara uThI huI sugandha kA mahakavAlI banA rahe the 'sugaMdhavara gaMdhiyaM gaMdhavahibhUyaM kareMti' ataeva vaha rAjadhAnI aisI laga rahI thI ki mAnoM yaha sugaMdha se viziSTa huI gaMdha kI vartikA-battI-hI hai ina saba vizeSaNoM kI vyAkhyA vijayA rAjadhAnI ke prakaraNa meM pahale kiyA gayA haiM ataH vahAM TamA hevAya vi08yA 24dhAnIna 'AsattosattavipulavaTUTa vagdhAriyamalladAmakalAvaM kareM ti' 752thI nAye sudhI saTavAvAjI moTI moTI gauNa mAnI puSpAnI bhANAmAthI sArI 26 tA. 'appegaiyA devA vijayaM gayahANi' TamA devAsa viyA pAnIne 'paMcavaNNasarasasurabhimukkapupphapujovayArakaliyaM kareM ti' pAMca raMganA uttama ane sugaMdhavALA punA DhagalA vALI banAvI rahyA hatA. 'appegaiyA devA vijayaM rAyahANi' mA vAme viyA yAnIne 'kAlAgurupavarakuMdurukkaturukkadhUvamadhamaghAyamANagaMghujhyAbhirAmaM kareM ti' kRSNa azu3, uttamakuMdurUkaka, ane turUSka,-labAnane saLagAvIne temAMthI nIkaLatI sugaMdhavALI manAvatA tA. 'sugaMdhavaragaMdhiyaM gadhavaTTibhUya' 2|4|24thii piyA yAnI evI lAgatI hatI ke jANe A nagarI vizeSa prakAranA sugaMdha dravyanI vRttikA -vATaja che. A badhA vizeSaNanI vyAkhyA vijayA rAjadhAnInA prakaraNamAM jIvAbhigamasUtra
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ 310 jIvAbhigamasUtre gayA devA hiraNavAsaM vAsaMti' apyekakA devA hiraNyavarSa varSanti, 'appegaiyA devA suvaNNavAsaM vAsaMti- apyekakA devAH suvarNavarSA varSanti, suvarNavarSA kurvanti ityarthaH 'appegA devA evaM rayaNavAsaM' - apyeke devA ratnavarSa varSanti, - ' vairavAsa' vajravarSa varSanti, 'puSpavAsaM' puSpavarSa varSanti, 'mallavAsa' - mAlyavarSa varSanti, 'gaMdhavAsaM ' gandhAnAM varSA kurvanti, 'cuNNavAsaM' - cUrNAnAM varSa' varSa nti, 'vatthavAsaM' AharaNavAsaM'vastrAbharaNayorSarSa varSantIti / 'appegaiyA devA hiraNNavihiM bhAIti' - apyekakA devAH zeSa devebhyaH hiraNyavidhiM bhAjayanti vizrANayanti dadantItibhAvaH / evaM' suvaNNavidhiM bhAjayanti dadatItyarthaH, 'rayaNavidhiM vairavidhi' - ratnavidhiM vajravidhiM bhAjayanti dadati, 'puSkavidhi malavidhiM gaMdhavidhiM puSpamAlyagandhAnAM vidhiM bhAjayanti, cUrNavidhiva, 'vatthavidhiM AbharaNavidhi' vastrAbharaNAnAM vidhiM bhAjayanti / iti se ise dekhalenA cAhiye 'appegaiyA devA suvaNNavAsaM vAsaMti' kitaneka devoM ne usa samaya suvarNa kI baraSA kI 'appegaiyA devA evaM rayaNAvAsa' kitaneka devoMne usa samaya ratnoM kI varaSA kI, 'varavAsa' vajraratnoM kI varSA kI 'pupphAvAsaM' puSpoM kI varaSA kI, 'mallavAsaM' mAlAoM ko varaSA kI 'gaMdhavAsaM' gaMdha kI varSA kI 'cuNNavAsaM' sugaMdhita cUrNa kI varaSA kI 'vatthavAsaM' veza-kImatI vastroM kI varaSA kI 'AbharaNavAsaM' AbharaNoM kI varSA kI 'appegaiyA devA hiraNNavIhiM bhAiti' kitaneka devoMne suvarNakA dAna diyA 'rayaNavIdhi' ratnoM kA dAna diyA 'vairavidhiM' vajraratnoM kA dAna diyA 'puSpavidhi, mallavidhi, gaMdhavidhi' puSpoM kA dAna diyA, mAlAoMkA dAna diyA, sugaMdhita dravyoM kA dAna diyA 'cuNNavidhi, vatthavidhi, AbharaNavidhi' cUrNakA dAnadiyA, vastroM kA dAna diyA, aura Abha - pahelA 52vAmAM bhAvI gayesa che. tethI te tyAMthI samala sevI 'appegaiyA devA suvaNNavAsaM vAsaMti' DeTA devoye te vayate sonAno parasAda varasAvyA. 'appegaiyA devA evaM rayaNavAsaM' DeMTalA hevAthe se sabhaye ratnona parasAha 12sAvyA. 'vairavAsaM, 1 ratnono varasAda parasAvyA. 'pupphAvAsaM' puSyono va2sADha varasAvyA 'mallavAsa' bhANAmano varasAda parasAvyA. 'gaMdhavAsa' sugaMdha dravyano varasAha parasAvyA. 'cuNNavAsaM' sugaMdhita yUrNunA parasAha varasAvyA. 'vatthavAsa' zrImatI vastrono parasAha varasAvyA. 'AharaNavAsaM' AbhUSaNono varasAha varasAvyA. 'appegaiyA devA hiraNNavIhiM bhAiMti' DeTA devo sonAnA hAna hIghA. 'rayaNavIhiM' DeTalA devoye ratnAnA hAna hIghA 'vaIravIhiM' DeTalA hevA va ratnonA hAna hIdhA. 'pupphavIhiM, mallavIhiM, gaMdhavIhiM uTalAI devAkhe puNyonA dAna dIdhA mALAonA dAna dIdhA suga Mdhita dravyenA dAna dIghA 'cuNNavIhiM jIvAbhigamasUtra w
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 66 vijayadevAbhiSekavarNanam 311 'apegaiyA devA duyanavidhiM uvaseMti - apyekakA devA drutanAmaka dvAviMzati tamAM nATayavidhi mudarzayanti, atra khala dvatriMzatprakArakA nATayavidhayo bhavanti te ca yena krameNa bhagavato varddhamAnasvAminaH purataH sUryAmadevenabhAvitA rAjapraznIyopAne, te - ihApi pradarzyante, tatra svastika zrIvatsanandAvarta varddhamAnaka bhadrAsana kalaza matsya darpaNAsskhyASTamaGgalAkArA'bhinayAtmakaH prathamo nATyavidhiH - dvitIyaHAvarta - pratyAvartazreNi prazreNIsvastikapuSyamANavaka varddhamAnakamatsyANDaka makarANDakajAramArapuSpAvali patra sAgarataGga vAsantIlatA padmalA bhakticitrAbhinayAtmakaH - 2 tRtIyaH - IhAmRga RSabhaturaga naramakara vihaga vyAla kinnararururaNoM kA dAna diyA 'appegajhyA devA' kitaneka devoMne 'duyaM nahavidhi uvadaMseti' drutanAmaka rakhI nATyavidhikA pradarzana kiyA, nATayavidhiyAM 32 prakAra kI hotI haiM ye jisa krama se bhagavAn varddhamAnasvAmI ke samakSa sUryAbhadeva ne rAjapraznIya upAsakAGga meM prakaTa kI haiM ve saba usI taraha se yahAM para bhI devoM ne kI aisA yahAM dikhAyA jAtA hai / inameM svastika, zrIvatsa, nandAvarta, barddha mAnaka, bhadrAsana, kalaza, mastya, aura darpaNa - nAmake jo aSTamaMgala dravya hai ina ATha maMgala dravyoM ke AkArakA abhinayarUpa jo nATayavidhi haiM vaha prathama nATayavidhi hai 1 Avartta pratyAvartta zreNI prazreNI svastika puSpamANavaka, varddhamAnaka maslyANDaka makarANDaka jAramAra puSpAvalipatra patra sAgarataraGga, vAsantIlatA, padmalatA, ina saba racanA karane rUpa jo abhinaya hai vaha dvitIya nATyavidhi hai2 IhAmRga, RSabha, turaMga, naramakara, vihaga, vyAla, vatthavIdhiM AbharaNavIdhiM' yUrNAnA hAna hIghA vastronA hAna hIghA, sane mAlUSonA hAna hIdhA. 'appegaiyA devA' DeTalA devo. 'duyaM naTTavidhiM uvada seMti' drutanAmanA nATayavidhInuM pradarzana karyuM. nATayavidhi 32 batrIsa prakAranI hAya che. e nAvidhi je kamathI zrIbhagavAna vamAna svAmInI sanmukha sUryAMladeve rAjapraznIya upAMgamAM pragaTa karela che. e tamAma krama eja rIte ahIMyAM paNa devAe khatAnyeA. e pramANe ahIyAM batAvavAmAM Ave che. temAM svasti4, zrIvatsa nahAvarta, varSabhAna, madrAsana, utsaza, matsya, bhane harSA e nAmanA je ADa mAMgala dravye che. e magala dravyanA AkAranI je abhi naya 35 nATayavidhi che. te paDecI nATayavidhi che. 1, Avarta, pratyAvarta zreNI, prazreNI, svastika, puSpamANuvaka, vardhamAnaka; matsyAMDaka makarANDaka jAramAra puSpAvalIpatra patra, sAgarataraMga, vAsaMtIlatA, padmalatA A badhI racanA karavA rUpa je abhinaya che e bIjI nATavividha che. ra. jIvAbhigamasUtra
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ 312 jIvAbhigamasUtre sarabhacamarakuJjaravanalatA padmalatAbhakticitrAtmakaH 3 caturthaH-ekatazcakra dvidhAtazcakra ekatazcakravAla dvidhAtazcakravAlacakrArdhacakravAlAbhinayAtmakaH-4 paJcamaH-candrAbalipravibhakti sUryAvalipravibhakti valayAvalipravibhakti haMsAvalipravibhakti tArAvalipravibhakti muktAvalipravibhakti ratnAvalipravibhakti puSpAvalipravibhakti naamaanaattyvidhiH-5| SaSThazcandrodgamapravibhakti sUryodmapravibhakti-AtmakaH udramodgamanapravibhaktanAmA-6 / saptama zcandrAgamana-sUryAgamana-pravibhaktyabhinayAsmaka AgamanAgamanAvibhaktinAmA-7 aSTamaH candrAvaraNapravibhakti-sUryAvaraNa pravibhaktyAtmaka AvaraNAvaraNapravibhaktinAmA 8 navamaH- candrAstamanapravibhakti kinnara, ruru, sarabha, camara, kuJjara, vanalatA, padmalatA, ina sabakI racanA karane rUpa jo nATayavidhi haiM, vaha tRtIya nATyavidhi haiM 3 ekataH cakra, dvidhAtovakra, ekataH-cakravAla, dvidhAtaH cakravAla, cakrArdha cakravAla inake abhinayAtmaka jo nATayavidhi haiM, vaha caturtha nATyavidhi haiM4 / candrAvali pravibhakti sUryAvali pravibhakti valayAvali pravibhakti haMsAvali pravibhakti tArAvali pravibhaktimuktAvalipravibhakti ratnAvali pravibhakti aura puSpAvalipravibhakti nAmakI jo nATayavidhi haiM vaha pAMcavIM nATayavidhi haiM candrodmapravibhakti, evaM sUryodmapravibhakti inakI jo abhinayAtmaka nATyavidhi haiM 5 / vaha udgamodbhamana nAmakI6 vIM nATayavidhi hai| jisa nATayavidhi meM candra ke AgamanakA evaM sUrya ke Agamana kA abhinaya kiyA jAtA hai vaha 7 vIM abhinayAtmaka pravibhakti nAmakI nATayavidhi haiM jisa nATayavidhi meM candra ke AvaraNa hone rUpa ghaDAmA, RSana, tu2, na242, vi, vyAsa-sa5, pinna2, 33, sa21, camara, kuMjara, vanalatA padmalatA A badhAnI racanA karavA rUpa je nATathavidhi cha trI nAyavidhi cha.3 ota:14, vidhAtAva4, seta:yAsa, dvidhAta: cakavAla, cakA-cakavAla, AnA abhinayAtmaka je nATavidhi che. e cothA prakAranI nATavidhi che. caMdrAvali pravibhakti, tArAvalipravibhakti, muktA valipravibhakti, haMsAvali pravibhakti ane puSpAvali pravibhakti, nAmanI je nATyavidhi che te pAMcamAM prakAranI nATacavidhi che. paMcadrioma pravibhakti ane sUryodramAM pravibhakti, enI je abhinayAtmaka nATyavidhi che. te udramo krama e nAmanI chaThThA prakAranI nATyavidhi che. 6 je nATacavidhimAM caMdranA Agamanane ane sUryanA Agamanane abhinaya karavAmAM Ave che te sAtamI abhinayAtmaka pravibhakti e nAmanI nATayavidhi che. 7 je nATavidhimAM caMdranA AvaraNa thavArUpa ane sUryanA AvaraNa thavArUpa abhinaya batAvavAmAM jIvAbhigamasUtra
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam sUryAstamanapravibhaktyabhinayAtmako'stamayanA'stamayanapravibhaktinAmA 9 dazama:candramaNDalapravibhakti - sUrmamaNDalapravibhakti nAgamaNDalapravibhakti-yakSamaNDalapravibhakti-bhUtamaNDalapravibhakti-abhinayAtmako maNDalapravibhaktinAmA 10 ekAdaza RSabhamaNDalapravibhakti-siMhamaNDalapravibhakti-hayavilaMbita - gajavilaMbita-hayavilasita-gajavilasita-mattahayavilasita - mattagajavilasita-mattahayavilaMbita-mattagajavilaMbitA'bhinayo drutavilaMbitanAmA 11 dvAdazaH-sAgarapravibhakti nAgapravibhattayabhinayAtmakaH sAgara-nAgapravibhakti nAmA 12 trayodazaH-nandApravibhakti campApravibhaktyabhinayAtmako nandA-campApravibhattayAtmaka 13caturdazaH-matsyANDa aura sUrya ke AvaraNa hone rUpa abhinaya kA pradarzana kiyA jAtA hai vaha AThavIM AvaraNAvaraNa nAmakI nATayavidhi hai jisa nATyavidhi meM candra ke asta hone kA aura sUryakA asta hone kA abhinaya dikhAyA jAtA hai vaha nATyavidhi astamayanAstamayana nAmakI navamI nATayavidhi hai / jisa nATyavidhi meM candramaMDala, sUryamaMDala, nAgamaMDala yakSamaMDala, bhUtamaMDala, inakA alaga alaga abhinaya karake dikhAyAjAtA hai / vaha maMDala pravibhakti nAmakI 10vIM nATayavidhi hai / RSabhamaMDala pravibhakti, siMhamaMDala pravibhakti, hayavilambita pravibhakti, gajavilambita pravibhakti, hayavilasita, gajavilasita, mattahayavilasita, mattagajavilasita, mattahayavilambita, evaM mattagajavilambita ina sabakA abhinaya jisameM dikhAyA jAtA hai vaha nATyavidhi drutavilambita nAmakI 11 vIM nATayavidhi hai / sAgara pravibhakti aura nAgapravibhakti kA abhinaya jisameM dikhAyA jAtA hai / vaha sAgara Ave te AvaraNavaraNa nAmanI AThamI nAthavidhi che. je nATyavidhimAM caMdrana astathavAne ane sUryane asta thavAne abhinaya batAvavAmAM Ave che te nATyavidhi astamayanAstamaya e nAmanI navamI nATyavidhi che. je nATayavidhimAM caMdramaMDala, sUryamaMDala, nAgamaMDala, yakSamaMDala, bhUtamaMDala, e badhAne jude jude abhinaya karIne batAvavAmAM Ave che. e maMDala pravibhakti nAmanI 10 dasamI nATacavidhi che. 2SabhamaMDala pravibhakti siMhamaMDala pravibhakti, vilasita, gajavilasita. mattehayavilasita. ane mattagajavilasita A badhAne jemAM abhinaya batAvavAmAM Ave che. te dratavilakhita nAmanI agiyAramI nATacavidhi che. 11 sAgara pravibhakti ane nAga pravibhaktino jemAM abhinaya batAvavAmAM Ave che, te sAgara nAmanI bAramI nATacavidhi che. 12 naMdA pravibhakti, ane caMpA pravibhaktine jemAM abhinaya batAvavAmAM jI040 jIvAbhigamasUtra
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre pravibhakti - makarANDakapravibhakti jArapravibhaktimArapravibhaktyabhinayAtmakaH matsyANDakamakarANDaka-jAramArapravibhaktinAmA kathyate -14 paJcadazaH kaiti kakArapravibhaktiH khaiti khakArapravibhaktiH - gaiti gakAra pravibhaktiH - ghaiti ghakAra pravibhaktiH - Gaiti GakAra pravibhaktiH ityevaM kramabhAvikakArAdi pravibhaktaca minayAtmakaHkakAra - khakAra - gakAra - ghakAra - GakAra pravibhaktinAmA - 15 evaM - SoDazaH - cakAra - chakAra-jakAra- jhakAra - JakAra pravibhakti nAmA- 16 saptadazaH-TakAra- ThakAraDhakAra - NakAra pravibhaktinAmA 17 aSTAdaza - stakAra - thakAra - dakAra-dhakAranakAra pravibhaktinAmA 18 ekonaviMzati - pakAra - phakAra - bakAra - bhakAra-makArapravibhaktinAmA 19 viMzatirnATayavidhiH - azoka pallavapravibhaktyAmrapallava nAmakI 12vIM nATayavidhi hai / nandA pravibhakti aura campApravibhakti kA abhinaya jisameM dikhAyA jAtA hai| vaha 13 vIM nATayavidhi haiM / isa nATayavidhi kA nAma nandA campA pravibhakti hai mastyANDaka pravibhakti, makarANDapravibhakti, jAra pravibhakti, mAra pravibhakti inakA abhinaya jisameM dikhAyA jAtA hai, vaha 14vIM nATyavidhi haiM isakA nAma matsyANDaka makarANDaka jAramArapravibhakti hai jisa nATayavidhi meM ka kha ga gha aura inakI pravibhakti kA abhinaya dikhAyA jAtA hai, vaha 15 vIM nATayavidhi hai / jisa nATyavidhi meM cakAra chakAra jakAra jhakAra trakAra kI pravibhakti kA abhinaya dikhAyA jAtA hai vaha 16vIM nATayavidhi hai / Ta Tha Da Dha aura Na inakI pravibhakti kA abhinaya jisameM dikhAyA jAtA hai vaha 17vIM nATyavidhi hai / ta tha da dha aura na inakI pravibhakti kA jisameM abhinaya dikhAyA jAtA hai, vaha 18vIM nATayavidhi haiM pa pha ba bha aura ma inakI Ave te teramI nATavidhi che. 13 A nATacavidhinuM nAma naMdA caMpA pravibhakti e pramANe che. matsyAMDaka pravibhakti, makarAMDaka pravibhakti, jAra pravibhakti, mArapravibhakti AnA jemAM abhinaya batAvavAmAM Ave che. te caudamI nATavividha che, AnuM nAma matsyAMkaDaka makarAMDaka jAramAra pravibhakti e pramANe che. 14 je nAvidhimAM cakAra, kAra, jakAra; jhakAra, bekAra pravibhaktinA abhinaya khatAvavAmAM Ave che te seALamI nATacavidhi che. 16 Ta, Tha, Da, Dha ane Nu AnI pravibhaktinA je nATavidhimAM abhinaya batAvAmAM Ave che. te sattaramI nAvidhi che. 17 je nAvidhimAM ta, tha, da, dha, ane na AnI prativibhaktinA abhinaya batAvavAmAM Ave te aDhAramI nATavividha che. 18 je nATyavidhimAM 5, raeN, ba, kha, ane ma nI pravibhaktine 314 jIvAbhigamasUtra
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 66 vijayadevAbhiSekavarNanam 315 pravibhakti jambUpallavapravibhaktikozovapallavapravibhaktyabhinayAtmakaH pallavapravibhaktinAmA - 20 ekaviMzatistu - padmalatApravibhakti - azokalatA - pravibhakti campakalatA pravibhakti cUtalatA pravibhakti vanalatA pravibhakti vAsantI latApravibhakti-atimuktakalatA pravibhakti zyAmalatApravibhaktyibhinayAtmako latApravibhaktinAmA 21 dvAviMzati - drutanAmA 22, trayoviMzatitamo vilambita nAmA - 23 caturviMzatitamo drutavilambitanAmA 24 paJcaviMzatiH - azcitanAmA 25 SaDaviMzati tamo ribhitanAmA 26 saptaviMzatitamo aMcitaribhitanAmA 27 aSTAviMzatitamaH - ArabhaTanAmA 28 ekonatriMzattamo - bhasolanAmA 29 triMzattamaH - ArabhaTa bhasopravibhakti kA jisameM abhinaya dikhAyA jAtA hai vaha 19vIM nATayavidhi haiM / jisameM azoka pallavoM kI pravibhakti, Amra ke pallavoM kI pravibhakti, jambUke pallavoM ko pravibhakti evaM kozAmbake pallavoM kI pravibhakti kA pradarzana kiyA jAtA hai| vaha pallava pravibhakti nAmakI 20vIM nATayavidhi haiM jisameM padmalatA pravibhakti, azokalatA pravibhakti campakalatA pravibhakti cUtalatA pravibhakti, vanalatA pravibhakti, vAsantIlatA pravibhakti, atimuktakalatA pravibhakti aura zyAmalatA pravibhakti kA abhinaya pradarzita kiyA jAtA haiM vaha latA pravibhakti nAmakI 21vIM nATayavidhi haiM 22vIM nATayavidhikA nAma druta hai / 23vIM nATayavidhikA nAma vilambita haiM / 24vIM nATayavidhikA nAma drutavilambita haiM 25vIM nATayavidhikA nAma azcita hai 26vIM nATayavidhikA nAma ribhita haiM / 27vIM nATayavidhikA nAma aMcitaribhita hai abhinaya khatAvavAmAM Ave te ogaNIsamI nATavividha che. 19 jemAM azeka pallaveAnI pravibhakti, AMbAnA pallavAnI pravibhakti, jA MbUnI pallaveAnI pravibhakti temaja kezAMkhanA pallavAnI pravibhakti batAvavAmAM Ave che. te pallava pravibhakti e nAmanI vIsamI nATavividha che. 20 je nATayavidhimAM padmalatA pravibhakti, azekalatA pravibhakti caMpakalatA pravibhakti; AmralatA pravibhakti, vanalatA pravibhakti, vAsantIlatA pravibhakti, atimuktalatA pravibhakti, ane zyAmalatA pravibhaktinA abhinaya batAvavAmAM Ave e latA pravibhakti e nAmanI ekavIsamI nATavividha che. 21 bAvIsanI nATavividha nuM nAma druta che. 22 tevIsamI nATavidhinuM nAma vilammita e pramANe che. 23 cAvIsamI nATyavidhinuM nAma krutavilambata e pramANe che. pacIsamI nATyavidhinuM nAma aMcita e pramANe che. 25 chavvIsamI nATavidhinuM nAma ribhita e pramANe che. 26 satyAvIsamI nATyavidhinuM nAma aMcitaribhita jIvAbhigamasUtra
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ 316 jIvAbhigamasUtre lanAmA 30 ekatriMzattamaH - utpAtanipAtaprasaktasaMkucitaprasArita rekaracitabhrAntasaMbhrAntanAmA 31 dvAtriMzattamaH - caramAcaramanAmA nibaddhanAmA sa ca sUryAbhadevena bhagavato varddhamAnasvAminaH purato bhagavatazvarama pUrvamanuSya bhavacaramadevaloka bhavacaramacyavana caramagarbhasaMharaNa caramabharatakSetrA'vasarpiNI tIrthakara janmAbhiSeka carama bAlabhAva carama yauna caramakAmabhoga caramaniSkramaNa carama tapazcaraNa caramajJAnotpAda caramatIrtha pravacana carama nirvANAbhinayAtmako bhAvitaH 32 / tatraiteSAM dvAtriMzato nATyavidhInAM madhye kAMcana nATayavidhInupanyasyati - 'appegaiyA devA - apyekakAH kecana devAH, 'duyaM vihiM uvadati - drutaM - drutanAmakaM dvAviMzatitamaM nATayavidhi28vIM nATayavidhi kA nAma ArabhaTa haiM 29vIM nATayavidhikA nAma sola hai 30 vIM nATyavidhikA nAma ArabhaTabhasola hai / 31vIM nATyavidhi kA nAma utpAtanipAta prasakta saMkucita prasArita rekaracita bhrAntasaMbhrAnta hai / aura 32vIM nATayavidhikA nAma caramAcarama yA nivaddha hai yaha nATyavidhi sUryAbhadevane bhagavAna zrI barddhamAna svAmIke samakSa unake carama manuSyabhava ke aura pUrva ke manuSyabhava ke abhinayarUpa meM caramadevaloka ke abhinayarUpa meM caramacyavana ke abhinayarUpa meM carama garbhApahAra ke abhinayarUpa meM caramabharatakSetrAvasarpiNI ke tIrthakara ke janmAbhiSekarUpa meM carama unake bAlabhAva ke abhinayarUpa meM carama unake yauvana ke abhinayarUpa meM carama unake kAmabhoga ke abhinayarUpa meM carama unake niSkramaNa kalyANa ke abhinayarUpa meM unake carama tapazcaraNa abhinayarUpa meM, unake carama kevala jJAnakI prApti ke abhinayarUpa meM unake carama tIrtha ke pravacana ke abhinayarUpa meM aura antima unake nirvANa prApti ke abhinaya ke rUpa meM kI thI / e pramANe che. aThayAvIsamI nATavividhanuM nAma ArabhaTa e pramANe che. 28 ogaNatrIsamI nATayavidhinuM nAma bhasAla e pramANe che. 29 trIsamI nATathavidhinuM nAma AraMbhaTa bhasela e pramANe che. 30 ekatrIsa mI nATya vidhinuM nAma utpAta nipAta prasakata saMkucita prasArita raeNkaracita bhrAnta sabhrAnta e pramANe che. 31 tathA batrIsamI nATyavidhinuM nAma caramAcarama athavA nibaddha e pramANe che. 32 A nATyavidhi sUryAbhadeve zrIva mAna mahAvIrasvAmInI sAthe teenA caramamanuSyabhavanA tathA pUrvInA manuSyabhavanA abhinayarUpe caramagarbhApahAranA abhinayarUpe carama bharata kSetrAvasarpiNImA tI - karanA janmAbhiSekarUpe tenA carama bAlabhAvanA abhinayarUpe carama tenA yauvananA abhinayarUpe teonA kAmabhoganA carama abhinayarUpe teonA niSkramaNa kalyANunA carama abhinayarUpe teenA caramatapazcaraNanA abhinayapaNAthI teonA jIvAbhigamasUtra
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 317 mabhinaya prakAramupadarzayanti, 'appegaiyA devA-vilaMbiyaM NaTTavihiM uvadaMseMti' apyekakA devAH vilamvitaM nATayavidhimupadarzayanti, 'appegaiyA devA- duyavilaMbiyaM naTTavihiM uvadaMseM ti'-api kecana devA drutavilamvitaM nAma nATayavidhi mupadarzayanti, 'appegaiyA devA-apyekakA devAH-'aMciyaM naTTavihiM uvadaMseti'-azcita nAmakaM nATayavidhi darzayanti, 'appegaiyA devA ribhitaM naTTavihiM uvadaMseMti'-apikecanaike devA ribhitaM nAma nATayavidhAnaM darzayanti / 'appegaiyA devA aMciya-ribhitaM naTTavihiM uvadaMseMti'- apyekakA devA azcitaribhitanAmakaM nATayavidhimupadarzayanti, 'appegaiyA devA'-apikecana devAH-'ArabhaDaM NaTTavihiM uvadaMseMti'-ArabhaTa nAmakaM nATayavidhimupadarzayanti, 'appegaiyA devA bhasolaM naTTavihiM uvadaMseMti'-appe devoM ne ina 32 prakAra kI nATayavidhiyoM meM se kitaneka nATyavidhiyoM kA isa samaya pradarzana kiyA isa bAta ko sUtrakAra prakaTa kara rahe haiN| ____ 'appegaiyAdevA duyaM NaTTavihiM uvadaMseMti' usI pradarzana meM kitaneka devoMne yaha 22vIM druta nATayavidhikA pradarzana kiyA 'appegaiyA devA vilaMbiyaM naTTavihiM uvadaMseMti' kitaneka devoM ne usa samaya vilaMbita nATyavidhi kA upadarzana kiyaa| 'appegaiyA devA duya vilaMbiyaM navihiM uvadaMseMti' kitaneka devoMne usa samaya dUtavilaMbita nATyavidhikA pradarzana kiyA 'appegaiyA devA aMciyaM naTavihiM uvadaMseMti' kitaneka devoMne usa samaya aMcita nATyavidhikA pradAna kiyaa| 'appegaiyA devAribhitaM nahavihiM uvadaMseMti' kitaneka devoM ne usa samaya ribhita nATayavidhikA upadarzana kiyA 'appegaIyA' devA aMciyaribhiyaM naTTavihiM uvadaMseMti' kitaneka devoMne usa samaya carama kevaLajJAnanI prAptinA abhinaya rUpe teonA carama tIrthanA pravacananA abhinayarUpe ane chellA teonI nirvANa prAptinA abhinayarUpe batAvela hatI. devoe A batrIsa prakAranI nATyavidhimAMthI keTalika nATyavidhi A samaye bhatAra se pA sUtra42 pragaTa 42 cha. 'appegaiyA devA duyaM naTUTavihi DavadaMseti' se prazanamA 4 vo 22 yAvIsabhI druta nAmanI nATayavidhi matAcI 'appegaiyA devA vilaMbiyaM naTavihiM uvada se ti' TA devAya te samaya simita madhyavidhi hemADI 'appegaiyA yAvalaMbiyaM naTTavihiM uvada se ti' 84 he te mate drutavilamita nAdhyavidhi matAvI. 'appegaiyA devA aMciyaM naTTavihiM uvadaM se ti' mA hevAse te 1mate mayata nAmanI nATyavidhi matAvI. 'appe gaiyA devA ribhitaM naTTavihiM uvada se tisa hevAye se samaye amita nAmanI navyavidhi satAvI. 'appe gaiyA devA aMciyaribhiyaM naTTavihiM uvadaMseM ti' mA hevAye the mate mathita jIvAbhigamasUtra
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre kakAH kecana devAH bhasolanAmakaM nATayavidhindarzayanti, 'appegaiyA devA'-api eke devAH-'arabhaDabhasola nAma divvaM naTTavihiM uvadaMseMti'-ArabhaTa bhasolanAma divyaM nATayavidhi mupadarzayanti, 'appegaiyA devA' -apyekakA devAH-uppAyanivAya pavutaM'-utpAtaH utpatanaM, nipAto'dhaH patanaM tatprayuktam, 'saMkuciyapasAriya'-saMkucitaprasAritam, 'riyAriyaM'- gamanAgamam 'bhaMta-saMbhaMta'-bhrAnta sambhrAntam etanAmakam, 'divyaM NaTTavihiM uvadaMseMti'-divyaM-suralokocitaM nATayavidhimupadarzayanti / 'appegaiyA devA caunvihaM vAtiyaM vAdeMti'-apyekakA devAH-catuSprakAraka vAdyamAtodyAdikaM vAdayanti-vAdyabhedAn darzayati-taM jahA' ityAdi-tadyathA-'tataMvitataM-ghaNaM-jhusiraM' tata vitata dhana zuSiram, tatra-tata-mRdaGga paTa hAdiH, vitataM aMcitaribhita nATayavidhikA pradarzana kiyA 'appegaiyA devA ArabhaDaMnaTTavihiM uvadaMseMti' kitaneka devoM ne usa samaya ArabhaTa nAmakI nATyavidhikA pradarzana kiyA 'appegaiyA devA bhasolaM naTTavihiM uvadaMseMti' kitaneka devoMne usa samaya bhasola nAmakI nATyavidhikA upadarzana kiyA 'appegaIyA devA ArabhaDabhasolanAmadivvaM-naTTavihiM uvadaMseMti' kitaneka devoMne usa samaya ArabhaTa bhasola nAmakI divya nATayavidhikA pradarzana kiyA 'appegaiyA devA uppAya nivAya pavuttaM' kitaneka devoMne usa samaya utpAta-upara uchalane rUpa aura nipAta adhaH patana hone rUpa, saMkucita prasArita karane rUpa, gamana AgamanarUpa aura bhrAntarUpa sabhrAntarUpa divya nATyavidhiko upadarzita kiyA 'appegaiyA devA cauvvihaM vAdiyaM vAdeti' kitaneka devoMne usa samaya cAra prakAra ke vAjoM ko bajAyA ve cAra prakAra ke bAje isa prakAra se haiM 'tataM vitataM ghaNaM jhusiraM' tata vitata ghana aura jhusira inameM mRdaGga aura paTaha Adi simita se nAmanI nATayavidhi matAvI. 'appegaiyA devA ArabhaDaM nadravirahiM uvadaMseti' mA hevAsa te 1mate mAlaTa nabhanI nATayavidhi matApI appegaiyA devA bhasolaM naTTavihiM uvadaMse ti' 21 hevAye ye samaye nasoya nAmanI nATayavidhi tAvI. 'appegaiyA devA ArabhaDabhasola nAma divvaM naTTavIhiM upase ti sA4 hevAya te mate mAramaTa masesa nAmanI nATayavidhi satAvI. 'appegaiyA devA uppAyanivApayavutaM' 8sA hevAya te mate tyAta uparauchaLavArUpa ane nipAta-nIce pathArUpa, saMkucita prasArita karavArUpa gamana mAgamana35 tathA prAnta samamAnta35 hivya nATayavidhi matAvI. 'appegaiyA devA cauvihaM vAdiyaM vAdeti' 814 hevAye ye mate yA2 prA2nA paan| gayA. te yA2 5412pAyo 2 pramANe cha. 'tataM vitataM ghaNaMjhusiraM tata jIvAbhigamasUtra
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 319 vINA vipazcI prabhRtiH, ghanaM-kaMsikAdiH, zuSiraM kAhalAdiH etAn vAdyavizeSAna vAdayanti-iti / 'appegaiyA devA cauvihaM geyaM gAyati' api kecana devAzcaturvidhaM geyaM-gAnaM gAyanti, geya cAturvidhyaM darzayati-taM jahe' tyAdi, 'tajahA' tadyathA 'ukkhittayaM' utkSipta prathamataH samArabhamANam, 'pavattayaM' pravRttam, utkSepAvasthAto vikrAnta manAgmareNa pravarttamAnama 'maMdAya' madhyabhAge mUrcchanAdiguNa yuktatayAmanda-mandaM gholanAdyAtmakam, 'roiyAvasANaM' rocitAvasAnam rocitaM yathocitalakSaNopetatayA bhAvitaM satyApitam avasAnaM yasya tat / 'appegaiyA devA' appekakA devAH 'cauvihaM abhiNayaM abhiNayaMti' catuSprakArakamabhinayam-abhilakSI. rUpa jo bAje haiM ve tata kahalAte haiM / vINA vipazcI Adi rUpa jo bAjeM haiM ve vitata hai kAsikAdi rUpa jo bAje haiM ve ghanarUpa haiM aura kAhala Adi rUpa jo bAje haiM ve jhusira hai 'appegaiyA devA cauvihaM geyaM gAyaMti' kitaneka devoMne usa samaya cAra prakAra ke gAne ko gAyA 'taM jahA' vaha cAra prakAra kA gAnA isa prakAra se haiM 'ukkhittaM'1 utkSipta-jo gAnA saba se pahile prArambha kiyA jAtA haiM uThAyA jAtA hai vaha utkSipta hai / 'pavattayaM' pravRtta-gAne ko prArambha karane ke bAda jo use kucha gale para bhAra dekara gAyA jAtA haiM vaha pravRtta haiM 2 'maMdAyaM' bIca meM jo gAna mUrcchanA Adi guNoM se yukta karake manda svara se gAyA jAtA hai vaha maMda gAnA hai / 'roiyAvasANaM' aura gAne kI vidhi ke anusAra jo anta meM samApta kiyA jAtA hai / vaha rocitAvasAna gAnA hai 'appegaiyA devA cauvvihaM abhiNayaM uvadaMseMti' kitaneka devoMne usa samaya vitata ghana ane sira temAM mRdaMga ane paToLa vigere je vAjIMtra che, tata che. vINA vipacIrUpa je vAge che te vitata che. kAsikAdi rUpa je vAjAo cha ta dhana35 che. sane isa vigere 2 vAje tejuSi2 cha. 'appegaiyA devA cauvvihaM geyaM gAyati' Tasa hevAme ta pamate yAra 412nA gAyana yA. 'taM jahA' se yAra prA2nA gAyana 2mA pramANe cha. 'ukkhitta' lakSita je gAyana badhAnI pahelA prAraMbha karavAmAM Ave arthAt uThAvavAmAM Ave te lakSita nAmanu gAna cha. 1, 'pavattayaM pratta-yanane mAra na 4aa pachI tena kaMIka gaLA para bhAra daIne gAvAmAM Ave te pravRtta nAmanuM gAna che. 2, 'maMdAya' vayamA 2 ||yn bhUrita vigere guNethI yuta 4rIne bhaI 212thI vAmAM Ave te mAna upAya che. 3, 'roiyAvasANaM' gAyananI vidhi pramANe je te samApta karavAmAM Ave te hitAvasAna nAmanuM gAyana kahevAya che. 'appegaiyA devA caubvihaM abhiNayaM ubadaMseM ti' mA hevAya te mate jIvAbhigamasUtra
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ 320 jIvAbhigamasUtre kRtyA'bhinayaM kurvanti 'taM jahA' tadyathA--'dilRtiyaM' dATantikam 'pADisutiyaM' prAtizrutakam 'samaMtovaNivAiyaM' sAmAnyato vinipAtikam 'logamajjhAvasANiyaM' lokamadhyAvasAnikam, ete'bhinayaprakArAH nATayakuzalaitivyAH sampradAyAdvAjJAtavyAH iti / 'appegaiyA devA pINaMti' apyekakA devAH pInayanti pInaM-sthUlaM mAtmAnaM kurvanti, atisthUlA bhavantItyarthaH / 'appegaiyA devA vukkAreMti' eke devAvutkArayanti-vutkAraM karoti 'appegaiyA devA tAMDaveM ti' eke kecana devAstANDavayanti-tANDavanAma nRtyaM kurvanti / 'appegaiyA devA lAseMti' apyekakA devAH kecana lAsyanti lAsyayanti lAsyarUpaM nRtyaM kurvanti 'appegaiyA devA pINaMti vukAreM-taMDaveM ti-lAseMti' apyekakA devAH pInayatyAtmAnaM-vutkArayanti tANDavaM kurvanti-lAsya nRtyaM kurvanti iti / etAni pInatvAdIni catvAri kurvanti ityarthaH, cAra prakAra kA abhinaya dikhAyA 'taM jahA' vaha cAra prakAra kA abhi. naya isa prakAra se haiM 'dihratiyaM, pADisutiyaM, sAmaMtovaNivAtiyaM, logamajjhAvasANiyaM' dArTAntika pratizrutika, sAmAnyatovinipAtika, aura loka madhyAvasAntika, ina abhinaya prakAroM kA svarUpa nATayakalA meM kuzala puruSoM se jJAta karalenA cAriye athavA saMpradAya se jJAta karalenA cAhiye 'appegaiyA devA pINaMti, appegaiyA devA vukkAreti appegaiyA devA taMDaveMti' kitanekadevoM ne usa samaya apane Apako bahuta hI sthUla-moTA-banAliyA, kitanekadevoMne usa samaya apane muhase hI bAjoM kI dhvanike jaisI dhvani kI, kitanekadevoM ne usa samaya tANDava nAmakA nRtyakiyA 'appegaiyA devA lAse ti' appegaiyAdevA pINaMti, vukkAreti taMDaveti, lAsaMti' kitanekadevoM ne usa samaya lAsyarUpa nRtya kiyA aura kitaneka devoM ne apane Apako sthUla bhI yA2 542 / mabhinaya matAvya.. 'taM jahA' te yA2 54 / 2 / malinaya // pramANe cha. 'didvaMtiya, papADisutIya, sAmaMtobaNivAtiyaM logamajjhAvasANiyaM' httaanika, pratikRtika, sAmAnya/vinipAtika ane lekama dhyAvasAnika A abhinaya prakAranuM svarUpa nATaya kaLAmAM kuzaLa purU pAsethI jIjJAsuoe samajI de athavA sAthI ongii devu naye. 'appegaiyA devA pINaMti appegaiyA devA vukkAre ti, appegaiyA devA taMDaveti' 2 vAme te 1mate pitAne ghaNAja skUla-jADA banAvyA. keTalAka dee pitAnA mukhathIja vAjAnA avAja jevA avAje karyA keTalAka dee e vakhate tAMDava nAmanuM nRtya karyuM, 'appegaiyA devA lAseM ti, appegaiyA devA pINaMti, vukkareM ti, taMDaveM ti, lAseMti' keTalAka devee e vakhate lAsya rUpa nRtya karyuM, ane keTalAka dee pitAne jIvAbhigamasUtra
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 66 vijayadevAbhiSekavarNanam 321 'appegaiyA devA apphoDaMti' apyekakA devA AsphoTayanti vilakSaNazabdaM kurvanti, 'appegaiyA devA vagati' apyekakA devA valganti hastinAdaM nadanti, 'appegaiyA devA tipeMti - chiMdaMti' apyekakA devAH tiSyanti - chindanti, 'appegaiyA devAH apyekakA devAH 'apphoDaMti vaggati tipeMti chideti' AsphoTayanti valgatitipyanti - chindanti - AsphoTAdIni catvAri kurvantItyarthaH / 'appegaiyA devA' apyekakAH kecana devAH 'hayahesiyaM kareMti' hayAna hevA zabdaM kurvanti, 'halthigulagulAiyaM kareMti' hastivat guGaguGaityAkArakaM zabdaM kurvanti, 'appegaiyA devA 'rahaghaNaghaNAiyaM kareMti' apyekakA devA rathasya saMcalane yAdRzo'vyaktaH zabdastabanA liyA, muMha se bAjoM ke jaisI dhvani bhI kI tANDava nRtya bhI kiyA aura lAsyarUpa nRtya bhI kiyA 'appegaiyA devA apphorDeti' kitanekadevoM ne usa samaya vilakSaNa prakAra kA zabdoccAraNa kiyA 'appegaiyA devA vaggaMti' kitaneka devoM ne usa samaya hastinAda ciMghADano ke jaisI dhvani kiyA 'appegaiyA devA tipeMti chiMdaMti' kitaneka devoM ne usa samaya tripadikA chedana kiyA 'appegaiyA devA apphoDeMti, vaggaMti, tipeMti chiMdaMti' kitaneka devoM ne usa samaya vilakSaNa prakArakA zabdoccAraNa bhI kiyA hAthI ke jaisI AvAja bhI kiyA aura triSadikA chedana bhI kiyA 'appegaiyA devA hayahesitaM kareMti appegaiyA devA hatthigulagulAiyaM kareMti' kitaneka devoM ne usa samaya ghoDe ke hinahinAne ke zabdoM kA uccAraNakiyA, kitanekadevoM ne usa samaya hastI kI taraha guDa guDa zabda kA uccAraNa kiyA 'appegaiyA devA rahaghaNaghaNAiyaM kareMti' kitaneka devoM ne usa samaya ratha ke calane para jADA banAvyA. meDhethI vAjAonA jevA avAja paNa karyAM, tAMDava nRtya paNa aryu', ane sAsya nAmanu' nRtya pazu ryu'. 'appegaiyA devA apphoDe ti' DeTasA devAye the vamate visakSaNu prahArano zaharayAra yu'. 'appegaiyA devA vaggati' DeMTalA hevAo me samaye hastinAda siMghATanA vI dhvanI urI 'appegaiyA devA tipeMti chidaMti' DeMTalA hevA me samaye tripahI chehana yu appe gaiyA devA apphoDe ti, vaggaMti tipeMti chideti' DeTalA hevA me sabhaye vilakSaNa prakAranA zabdeoccAraNa paNu karyuM hAthInA jevA avAja paNa karyo mane tripadInu chena pazu ' 'appegaiyA devA hayahesiyaM kareM ti appegaiyA devA hatthigulagulAiyaM kare Mti' DeTalA hevAye ye sabhaye ghoDAnA nevA huDaNATavAnA zabdonuM uccAraNa karyuM keTalAka devAe e vakhate hAthInA jevA gaDagaDATavALA zabdanu ubhyAraNa ryu' 'appegaiyA devA rahaghaNaghaNAiyaM kareti' DeTalA hevAye jI0 41 jIvAbhigamasUtra
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ 322 jIvAbhigamasUtre manukurvanti, 'appegaiyA devA hayahesiyaM kareMti, hatthigulagulAiyaM kareMti, rahaghaNaghaNAiyaM kareMti' api kecana ekakAdevAH hayaheSitAdIni trInyapi zabdAn kurvntiityrthH| 'appegaiyA devA uccholeMti' apyekakA devA ucchalanti UrdhvamArohante 'appegaiyA devA paccIleMti' apyekakA devA pracchalanti-bhrUkSepaM kurvanti, 'appegaiyA devA ukkiDio kareMti' apyekakA devA utkRSTIH kurvanti, 'appegaiyA uccholeMti-paccholeMti-ukkiTio kareMti' api kecana devAH ucchalanti pracchalanti utkRSTIH kurvanti, 'appegaiyA devA sIhaNAdaM kareMti' apyekakAH kecana devAH siMhanAdaM kurvanti-siMhasya ghanAnukAri nadanti, 'appegaiyA devA pAdadadarayaM kareMti' apyekakA devAH pAdadardarakaM bhUmaupAdAghAtaM kurvanti, 'appegaiyA devA bhUmicaveDaM dalayaMti'apyekakA devA bhUmau capeTAM hastatalena tADanaM dalayanti kurvanti, iti / 'appegaiyA devA sIhaNAdaM pAdadadarayaM jaisA avyakta zabda hotA hai, vaise zabda kA uccAraNa kiyA 'appegaiyA devA uccholeMti' kitaneka deva usa samaya harSa ke mAre Upara uchalanelage 'appegaiyA devA paccholeti' kitaneka deva usa samaya dRSTi maTakAne lage 'appegaiyA devA ukkiDio kareMti' kitanekadevoM ne eka dUsare deva ko apanI godI meM bharaliyA 'appegaiyA devA ucchole ti, pacchoMle ti ukkiDio kareti' kitane deva usa samaya Upara bhI uchale AkhoM ko bhI maTakAne lage aura eka dUsare ko hAthoM meM bharakara goda meM bhI vaiThAne lage 'appegaiyA devA sIhaNAdaM kareti' kitaneka devoM ne usasamaya siMhanAda kiyA siMha ke jaisA meghoM kI garjanAko anukaraNa karanevAlA zabda kiyA 'appegaiyA devA pAdadaddarayaM kare ti, appegaiyAdevA bhUmicaveDaM dalayaMti' kitaneka devoM ne usa samaya jora jora se jamIna para donoM pairoM ko paTakA kitanekadevoM ne usa samaya e samaye ratha calAvavAthI je avyakta zabda thAya che. evA prakAranA zabdanuM ayyA25 4yu 'appegaiyA devA ucchole ti' TadA hevAtasamaye anasana. S52 7014 sAyA. 'appegaiyA devA pacchole ti' 4 vo se samaye mAM bhaTa dAyA. 'appegaiyA devA ukkiDio kareMti' TA4 hevAye samI yona potAnI mathama sabhApI sIdhA 'appegaiyA ucchole ti paccholeMti ukkiTrio kareMti' 894 he| ye sabhaye 52 55 uyA . mAM 55] maTakAvavA lAgyA ane eka bIjAne batha bharI bharIne pitAnI godamAM besA. uvA dAyA. 'appegaiyA devA sIhaNAdaM kareMti' TA4 hevAye se samaya siMha nAda karyo arthAt siMhanA je meghAnI garjanAnuM anukaraNa karavAvALA zabda dhyA, appegaiyA devA pAdadaddarayaM kareMti appegaiyA devA bhUmicaveDaM dalayaMti' TamA jIvAbhigamasUtra
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 66 vijayadevAbhiSekavarNanam 323 bhUmicaveDaM dalayaMti' apyekakA devAH siMhanAdaM pAdadardarakaM bhUmiva peTAM dalayanti - etat trINyapi kurvantItyarthaH / ' appegaiyA devA hakkAreti' apyekakA devA hakkArayanti, 'appegaiyA devA bukAreMti' -adhyekakA devA butkArayanti- butkAraM kurvanti, 'appegaiyA devA thakkAreti' -adhyekakA devA thUtkArayanti, 'appegaiyA devA pukkAreti' - apyekakA devAH pUtkArayanti, 'appegaiyA devA nAmAI sArveti' - apyekakAH devA nAmAni zrAvayanti, 'appegaiyA devA hakAreti bukAreti thakAreti -pukA reti nAmAi sAvayaMti' apyekakA devA hakkArayanti- bukArayanti dhakkArayantipUtkArayanti nAmAni zrAvayanti sarvAnetAnkurvantI ityartha: / 'appegaiyA devA upajamIna para donoM hAthoM ko paTakA 'appegaiyA devA sIhaNAdaM pAdadaddarayaM bhUmicaveDaM dalayaMti' kinhIM eka devoM ne usa samaya siMhanAda bhI kiyA, donoM pairoM ko jamIna Upara bhI paTakA aura donoM hAthoM ko bhI jamIna para paTakA 'appegaiyA devA hakkAre ti' kitanekadevoM ne usa samaya eka dUsare devoM ko hAMkanA prArambha kiyA jaisA ki khela khela meM choTe choTe bacce eka dUsare choTe baccoM ko baila Adi banAkara hAMkate hai 'appegaiyA devA bukAreti' kitaneka devoM ne usa samaya bukkAranA prArambha kiyA - bakarI ke taraha meM meM bolanA prArambha kiyA 'appegaiyA devA thukkAreti' kitanekadevoM ne usa samaya thUtkAra karanA prArambha kiyAthU thU isa prakAra ke zabdoM kA uccAraNa karate hue khela tamAzA karanA zuru kara diyA 'appegaiyA devA pukkAreMti' kitanekadevoM ne 'phUphU' aisA zabda karanA prArambha kara diyA 'appegaiyA devA nAmAI sAveMti' kita 1 devAe e samaye jora jorathI banne pagone jamInapara pachADayA. ane keTalAka hevAo me samaye kamIna para janne hAtho pachADayA. 'appegaiyA devA sIhaNAda padadaddarayaM bhUmicaveDaM dalayaMti' DeTalA hevA me samaye siMhanAda pazu ya banne pagA jamIna para paNa pachADayA. ane banne hAtheAne paNa jamIna para pachADayA ' appegaiyA devA hakkAreti' DeTalA hevA me samaye kheDa mIna devAne hAMkavA lAgyA. jema ramata karavAmAM nAnA nAnA chekarAe eka mIjA nAnA nAnA chorAgone magaha vigere manAvIne DAMDe che tema. 'appegaiyA devA vukkAre ti' uTavAra devoge se pate meM azvAna prAraMbha ya arthAt marInA nabha meM meM se pramANe mosavAnA prAraMbha uryo 'appegaiyA devA thukAre 'ti' keTalAka dhruveAe e samaye thukAravAnA prAraMbha karyo arthAt thU thU e prakAranA zamhonu' ubhyA2] 12tA 42tA jela tamAzI 42vAnI zamata purI. 'appegaiyA devA pukAreti' DeTA devA I sevA prabhAranA zamho ubhyAraNa ravAnA Alaya. 'appegaiyA devA nAmAi sAveMti' DeTalA hevA me samaye paraspara jIvAbhigamasUtra
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ 324 jIvAbhigamasUtre taMti'-api kecana devA utpatanti-UrdhvaM gacchanti, 'appegaiyA devA NivayaMti'apyekakAH devA kecana nipatanti-nIcairgacchanti, 'appegaiyA devAparivayaMti' apye. kakA devAH paripatanti 'appegaiyA devA uppayaMti-NivayaMti-parivayaMti'-'apyekakA devA utpatanti-nipatanti-paripatanti, utpata nAditrayaM kurvantItyarthaH / 'appegaiyA devA jaleMti'-apyekakAH devAH jvalanti jvAlAmAlAkulAbhavanti, 'appegaiyA devA tavaMti'-apyekakA:-devAstapanti tApa-taptA bhavanti, 'appegaiyA devA pataveMti'api kecana devAH prApanti-sAtizayaM taptA bhavanti, 'appegaiyA devA jaleti tavaMti neka devoM ne usa samaya Apasa meM eka dUsare devoM ke nAmo ko sunAnA prArambha kiyA appegaiyA devA hakAreMti, bukkAreti,thukkAreMti' kitaneka devoM ne usa samaya hakkAra karanA bukkAra karanA aura thukkAra karanA ye tInoM kAma karanA prArambha kiyA tathA 'nAmAiMsAveMti' nAmoM ko sunAnA bhI zurukiyA 'appegaiyA devA uppataMti' kitanekadevoM ne usa samaya uchala kUda karanA prArambha kiyA to 'appegaiyA NivayaMti' kitaneka devoM ne jamIna Upara loTa poTa karanA prArambha kiyA 'appegaiyA devA parivayaMti' kitaneka deva usa samaya paripatana karanA prArambha kiyA 'appe gaiyA devA uppayaMti, NivayaMti, parivayaMti' kitanekadevoM ne usa samaya ye tInoM kAma karanA bhI prArambha kiye ve Upara kI ora uchale bhI, jamIna para lauTe bhI aura idhara udhara phirakara gire bhI 'appegaiyA devA jaleMti' kitanekadevoM ne usa samaya aisA tamAsA batAyA ki mAnoM ve agni kI jvAlA se hI AkUla vyAkUla ho rahe haiM 'appegaiyA devA * mI vAnA nAmI samAdhAna praa2|| yo 'appegaiyA devA hakkAreM ti vakkAreMti thukkAreti mA vAme ko samaye 44 / 2 42vAnumu12 42vAnu bhane thu44|2 42vAnume traNe 42vAna prAramadhya tathA 'nAmAiM sAveti' naam| samAvavAnI 5 232mAta 42rI. 'appegaiyA devA uppataMti' mA hevAye se paNate 77 4 42vAna prArama jyo. to 'appegaiyA NivayaMti' OMTasA hevAya mIna 52 mANasavAna prArama - 'apegaiyA devA parivayaMti' mA he| te mate paripatana 4218 sAlyA arthAt 142 zazana 57vA sAyA. 'appegaiyA devA uppayaMti NivayaMti parivayaMti' mA havAle se samaye 52nI ta23 vA paNa lAgyA jamIna para ALoTavA paNa lAgyA. ane Amatema kudaraDI pharIne 57 55 sAyA. oma tra 42thI tamAsAmA 42tA utA. 'appegaiyA devA jaleti' mA vo // pAte the| mesa mAvA sAyA naye taso mAninI pAlAmAthI yA vyApa tha6 2hyA cha. 'appegaiyA jIvAbhigamasUtra
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 325 patavaMti'-apyekakAH kecana devA jvalanti tapanti prata panti, jvalanAditrikamapi kurvanti, / 'appegaiyA devA gajjeti'-eke kecana devA garnanti-garjanamuccairnAda kurvanti, 'appegaiyA devA vijjuyAyaMti'-api kecana devA vidyutaM kurvanti, 'appegaiyA devA vAseMti'-varSanti-kecanaike varSoM kurvanti, 'appegaiyA devA gajjati vijjuyAyaMti-vAsaMti'-api kecana devA garjanAdi tritayaM kurvanti, 'appegaiyA devA devasaMnivArya kareMti'-apyekakAH devAH devasannipAtaM-samyaksuyogaM tavaMti' kitanekadevoM ne usa samaya aisA ThATa racA ki mAnoM ve tApagarmI se atyanta tapta ho rahe haiM 'appegaiyA devA pataveMti' kitaneka devoM ne aisI sthiti jAhara kI ki mAnoM ve garmI se bUrI taraha se ghAyala ho rahe haiN| 'appegaiyA devA jalaMti tavaMti tavaMti kitaneka devoM ne apane Apako usa samaya jvAlA mAlA se AkUla vyAkUla honA bhI, garmI se tapta honA bhI aura garmI se bUrI taraha se ghAyala honA bhI prakaTa kiyA arthAt isa prakAra ke unhoMne usa samaya svAMga race, 'appegaiyA devA gajje ti appegaiyA vijjuyAyaMti appegaiyA devA vAsaMti' kitanekadevoM ne usa samaya aisA dRzya upasthita kiyA ki mAnoM ve meghoM ke jaise garajarahe haiM kitanekadevoM ne aisA dRzya upasthita kiyA ki mAnoM ve vijalI rUpa meM camaka rahe haiM aura kitaneka devoM ne aisA dRzya upasthita kiyA ki mAnoM ve pAnI ke rUpa meM varasa rahe hai kitanekadevoM ne ye tInoM kAma bhI kiye ve garaje bhI camake bhI aura varase bhI 'appegaiyA devA devasannivAyaM kareMti' kitanekadevoM devA taveMti' sA hevAye ge sabhaye gv| 318 ya ta teso tApaabhithI matyata tI 25 DAya 'appegaiyA devA pataveti' mA vAme evI sthiti te samaye batAvI ke jANe teo gamithI ghaNIja kharAba rIte ghAyata 2hA DAya 'appegaiyA devA jalaMti tavaMti patavaMti' 84 hevAye pitAne e samaye. vAlA mAlAthI AkuLa vyAkuLa thavAnuM paNa, garmithI tapAyamAna thavAnuM paNa, ane gathiI burI rIte ghAyala thavAnuM paNa pragaTa karyuM marthAt me pr4|2naa teyAya te 1mate svaa|| 22yo. 'appegaiyA devA gajje ti, appegaiyA vijjuyAyati appegaiyA devA vAsaMti' sA hevAye the sabhaye me dazya batAvyuM ke jeNe teo meghAnI jema garjI rahyA hoya keTalAka devAe evuM dazya upasthita karyuM ke jANe teo vijaLI jevA camakI rahyA hoya ane keTalAka dee evuM dazya batAvyuM ke jANe teo pANInI jema varasI rahyA che. tathA keTalAka dee traNe kAryo paNa karyA teoe garjanAo paNa karI ym|2| 544 4aa mane 121 // 5 521. 'appegaiyA devA devasannivArya jIvAbhigamasUtra
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ 326 jIvAbhigamasUtre sambandhaM kurvanti, 'appegajhyA devA devakaliyaM kareMti' apyekakA devA devotkalikAM devAnAM vAtasyaivotkalikA-tAM kurvanti, 'appegajhyA devA kahakahaM kareMti' - apyekakAH kecana devAH devakahakahaM kurvanti-prabhUtAnAM devAnAM pramodavazAt svecchAvacanaiH ke lirdeva kahakahastaM kurvantItyarthaH / 'appegaiyA devA devaduduhaM kareMti' - adhyekakA devA deva duduhukaM (anukaraNametat ) kurvanti / 'appegajhyA devA devasaMnivArya devaukkaliyaM - devakahakahaM - devaduduhaM kareMti' - api kecana devAH devasannipAtaM devItkalikAM-deva kahakahakaM - deva duhaduhakaM kurvantiH / ' appegaiyA devA devajjoyaMkareMti'- apyekakA devA devodadyotaM kurvanti, 'appegajhyA devA vijjuyAraM kareMti' - apyeke kecana devA vidyutaM kurvanti, 'appegaiyA devA celukkhevaM kareMti' - apyeaar devAt kurvanti, 'appegaiyA devA devujjoyaM vijjuyAraM celakkhevaM ne usa samaya deva sannipAta kiyA arthAt Apasa meM bahuta acchA sambaMdha kiyA 'appegajhyA devA devukkaliyaM kareti' kitaneka devoM ne usa samaya devotkalikAkI - devoM ko havA kI taraha nacAyA 'appegaiyA devA deva kahakahaM kareMti' kitanekadevoM ne kaha kaha kiyA - pramoda ke vaza hokara icchAnusAra vacanoM dvArA jo deva krIDA karate haiM usakA nAmadeva kaha kaha haiM 'appegaiyA devA devaduha duhaM kareM ti' kitane kadevoM ne usa samaya 'duha duhakaM' isa prakAra kA anukaraNa zabda kiyA 'appegaiyA devA devajjoyaM kareti kitanekadevoM ne usa samaya devodyota kiyA 'appegajhyA devA, vijjugAraM kareMti' kitanekadevoM ne usa samayabijaliyAM camakAI 'appegaiyA devA celukvevaM kareti' kitane kadevo ne usa samaya vastroM ko havA meM pharakAyA 'appegaiyA devA devujjoyaM, vijjuyAraM celukkhevaM kareMti' kitaneka devoM ne usa samaya devodyota bhI kareM 'ti' DeMTalA hevAthe se vamate devasaMnipAta arthAt paraspara gho sAro saMbaMdha gAMdhyo. 'appegaiyA devA devakkaliyaM kareti' DeMTalA hevA me samaye devAdi purI arthAt devAne huvAnI nema nayAvyA. 'appegaiyA devA 'deva sent kareti' aisA devo deva Da ya arthAt mAnaM vaza janIne potAnI icchA pramANenA vacanA dvArA je devA krIDA kare che. tenuM nAma deva u che. 'appegaiyA devA duduhaM kareti' DeTalA hevA me samaye huDahuDa e yA pramANa`nA anu42 zamhono uccAra ye 'appegaiyA devA devajjoyaM kareM ti' DeMTalAe heyo me samaye devodyotaya. 'appegaiyA devA vijjuyAraM kareM ti DeMTalA hevAye me samaye viraNIya samAvI. 'appegaiyA devA celukvevaM kareM 'ti' DeMTalA hevA me samaye patrone irAvyA. 'appegaiyA devA devajjoyaM vijjuyAraM celukvevaM kareti' DeMTalA hevA me samaye devodyota pazu ya, vijI jIvAbhigamasUtra
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 327 kareM ti- apyekakA devAH devodyotaM vidyutaM cailotkSepaM ca kurvanti / 'appegaiyA devA uppalahatthagatA jAva sahassapattahatthagatA'-apyekakA devAH utpalahastagatAH kumudahastagatAH zatapatrahastagatAH sahasrapatrahastagatAH, 'ghaMTAhatthagatA kalasahatthagatA jAva dhUvakaDucchahatthagatA'-ghaNTAhastagatAH kala zahastagatAH yAvat-dhUpakaDucchukahastagatAH, yAvatpadena bhRGgArAdarza sthAlapAtrIsupratiSThaka vAtakaraka citraratna karaNDapuSpacaMgerI, yAvallobhahastacaMgerI puSpapaTalakayAvallomahastapaTalaka siMhAsanacAmaratailasamudka yAvadaJjanasamudgakadhUpakaDucchukahastagatAH 'hahatuTTA jAva harisavasavisappamANahiyayA'- hRSTa tuSTAH-pramoditAH harSavazavisarpadahRdayAH 'vijakiyA, vijaliyA bhI camakAI aura havA meM vastroM ko bhI phaharAyA 'appegaiyA devA uppalahatthagatA jAva sahassapattahatthagatA' kitaneka devoM ne usa samaya kamaloM ko hAtha meM le rakkhA thA, kitaneka devoM ne yAvat sahasra patra vAle kamaloM ko hAtha meM le rakkhA thA 'ghaMTAhatthagatA kalasahatthagatA jAva dhUvakaDucchukahatthagatA' kitaneka devoM ne ghaMTA ko hAtha meM le rakkhA thA, kitaneka devatAoM ne kalazoM ko hAtha meM le rakkhA thA kitaneka devatAoM ne dhUpa ke kaDache ko hAtha meM le rakkhA thA yahAM anta ke yAvatpada se bhRGgAra, Adarza, sthAla, pAtrI, supratiSThaka, vAtakaraka, citra, ratnakaraNDa puSpacaMgerI yAvallomahasta caMgerI puSpapaTalaka yAvat lomahastapaTalakasiMhAsana, cAmara, telasamudgaka yAvat aMjana samudgaka aura dhUpakaDUcchuka' ina saba kA grahaNa huA hai 'haTTatuTTha jAva harisavasavisappamANahiyayA' isa prakAra se ve sabake saba deva haSTa, 54 yabhAvI, mane pAmA vastro 54 324cyA. 'appegaiyA devA uppalahattha gatA jAva sahassapattahatthagatA' mA hevAye 2 samaye 4bhA DAyamA aDa karyA hatA, keTalAka dee yAvat sahasapatro vALA kamaLane hAthamAM dhAraNa 4. tA. 'ghaMTAhatthagatA kalasahatthagatA jAva dhUvakaDucchahatthagatA' mA hevAye ghaMTAo hAthamAM lIdhA hatA. keTalAka dee kalazo hAthamAM grahaNa karyA hatA. keTalAka deoe dhUpadAnIne hAthamAM dhAraNa karI rAkhela hatI. ahIMyA sUtranA aMtamAM Avela yAtpathI bhaMgAra, Adarza, sthAla, pAtrI, supratiSThaka vAtakaraka, citra, ratnakaraMDaka, puSacaMgerI, yAvat lAmahastacaMgerI, puSpapaTalaka, thAvat lamasta paTalaka, siMhAsana, cAmara, telasamudgaka yAvat aMjana samu4. mane dhU542-74 2 // 55o aDa6 42 / / cha. 'hatuTu jAva harisavasavisappamANahiyayA' 2 // rIta teso sabhA he| haSTa, tuSTa, yAvat jIvAbhigamasUtra
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ 328 jIvAbhigamasUtre yAe rAyahANIe savvatosamaMtA AdhAti padhAveMti' vijayAyA rAjadhAnyAH sarvataH caturdikSu samantAtsAmastyena AdhAvanti-pradhAvanti, iti / rAjadhAnyA AsamantAt caturdikSu dhAvanti, prakarSeNa dhAvanti / _ 'taeNaM taM vijayaM devaM tataH khalu taM vijayaM devam / 'cattAri sAmANiyasAhassIo'-catvAri sAmAnikasahastrANi, 'cattAri aggamahisIo saparivArAo'-catasro rAjamahiSyaH saparivArAH, 'jAva solasaAyarakkhadevasAhassIo'-saptAnIkAni saptAnIkAdhipatayaH SoDazAtmarakSakadeva sahastrANi, 'aNNeya bahave'-anye ca bahavaH 'vijayarAyahANIvatthavvA'-vijayarAjadhAnI vAstavyAH nivAsinaH, 'vANamaMtarAdevAya devIoya'-vAnavyantarAH kinviSAdevAH tadIyadevyazca-sarve'pyete 'tehiM varakamala patihANehi-tairvarakamalapratiSThAnaiH varakamalasaMsthitaiH 'jAva aTThasateNaM sovaNiyANaM kalasANaM'-yAvadaSTazatena taSTa yAvat harSa ke vaza se uchalate hue hRdaya vAle hokara 'vijayAe rAyahANIe savato samaMtA AdhAveti padhAveMti' vijayArAjadhAnI kI cAroM dizAoM meM cale aura dauDe 'taeNaM taM vijayadevaM' isake bAda usa vijayadeva ko 'cattAri sAmANiya sahassIoM' cAra hajAra sAmAnika devoM ne 'cattAri aggamahisIoM saparivArAoM' apane apane parivAra sahita cAra agramahiSIyoM ne 'jAva solasa Ayarakkhadeva sahassI o' yAvat 16 hajAra AtmarakSaka devoM ne tathA 'tathA aNNe ya bahave jiyarAyahANIvatthavvayA' aura aneka vijayarAjadhAnI ke nivAsI devoM ne jaise 'vANamaMtarA devA ya devIoya' vAnavyantara devoM ne evaM inakI deviyoM ne 'tehiM varakamalapaiThANehiM' una sundara kamaloM ke Upara rakkhe hae 'jAva asateNaM sovaNiyANaM kalasANaM' yAvat 108 suvarNa ke harSanA atirekathI uchalatA hRdayavALA thaIne arthAt AnaMdathI praphullita thaIne 'vijayAe rAyahANIe savvato sanaMtA AdhAti padhAveMti' viya yAnInI thAre hizobhA yAsatA mana hotA tA. 'taeNaM taM vijayadevaM pachI se (vaya hevane 'cattAri sAmANiyasAhassIo yAra 7012 sAmAni TevAye 'cattAri aggamahisIo saparivArAo' yotapAtAnA parivAra sAthe yAra samAhabiyANe 'jAva solasa AyarakkhadeksAhassIo' yAvat 16 se 2 yAtma264 hevAye tathA 'aNNe ya vahave vijayarAjadhAnI vatthavyayA' mI paY mane viya 24pAnImA nivAsa 42vAvANA he| mane viyoma-'vANamaMtarA devAya devIo ya' vAnavyanta2 TevAya ane temanI kyio tehivarakamalapaidANehiM' kI su2 bhagAnI 52 rAmapAmA mAvasa 'jAva asateNaM sovaNiyANaM kala jIvAbhigamasUtra
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.66 vijayadevAbhiSekavarNanam 329 sauvarNikAnAM kalazAnAm, 'taM ceva aTTasaeNaM bhomejjANaM kalasANaM'-tadevaasmin eva sUtre'mUSAM sAmagrINAM samupasthApanasamaye yad yad yathAkathitaM-tattathaiva yAvat aSTazatena bhaumeyAnAM kalazAnAm, 'savvodaehiM savvamaTTiyAhiM'-sauMdakaiH-sarvatIrthajalaiH sarvamRtikAbhiH, 'savvatUvare hiM savvapupphehiM jAva savvosahi siddhatthaehi'-sarvartuvaraiH sarva RtuSu jAtaiH sarva puSpaiH nandanAdi vanAnItaiH sarvamAlyaiH cUrNAdibhiH yAvat-sauSadhibhiH sarva rthasiddhakaizca, 'savvaDIe jAva nigdhosa nAiyaraveNaM' sarvaRddhayA-sarvadyutyA yAvat -nirghoSanAditaraveNai, 'mahayA mahayA iMdAbhiseeNa' abhisiMcai' -mahatA mahatA-indrAbhiSekeNa taM vijayaM devamabhiSizvanti iti / 'patteyaM patteyaM sirasAvattaM aMjaliM kaTu evaM vayAsI'-pratyekaM pratyeka sAmAnikAdayo devAH zirasAvarta karatalaparigRhItabhaJjaliM kRtvA-evaM vakSyakalazoM ke 'taM ceva jAva aTTasaeNaM bhomejjANaM kalasANaM' pUrvoktAnusAra yAvata 108 mRttikA ke kalazoM ke 'savvodaehiM savvamaTiyAhiM' samasta udakoM se aura samAta mihiyoM se 'savvatUvarehiM savapupphehi jAva savvosahisiddhatthaehiM' evaM samasta RtuoM ke zreSTha samasta puSpoM se yAvat savauM SadhiyoM se aura pIta sarSapoM se 'sacaDIe jAva nigyosanAiyaraveNaM' sarvaRddhi ke anusAra sarvadyuti ke anusAra yAvat vAjoM ke gaDagaDAhaTa ke sAtha2 mahayA mahayA iMdAbhiseeNaM' vaDe bhArI utsava se yukta usa indrAbhiSeka kI sAmagrI se 'taM vijayadevaM abhisiMcati' usa vijaya deva kA abhiSeka kiyA 'patteyaM patteya sirasAvattaM aMjalikaTu evaM vayAsI' aura phira alaga alaga rUpa se donoM hAthoM kI aMjali karake aura use zira para ghumAkara AzIrvAda ke rUpa meM usase sANaM' yAvat 108 24 mA suvarNa nA yama44.2 4sAthI 'taM ceva jAva aTrasaeNaM bhomejjANaM' kalasANaM' paDasA upAmA 2AcyA pramANe yAvat 108 se sone mA bhaattiin| sazathI. 'savvodaehiM savvamaTTiyAhiM' savA tIna thI bhane sadhaNI nahIsA mana sA tIrthAnI mATIthI 'savvatUvarehiM savvapupphehi jAva savvosahi siddhatthaehiM' tathA saghajI tumonA uttama uttama samasta puNyAthI yAvata savidhiyothI tabha0 pii|| 2 // sapa pAthI 'savvaDhIe jAva nigyosanAiyaraveNaM' sa prA2nI ddhi anusA2 savadhuti anusAra yAvat vAmAnA 12vANI hivya canIyAnI sAthe sAthe 'mahayA mahayA iMdAbhiseeNaM' ghA moTA sevA utsava pUrva se niSenI samaya sAmagrIthI 'taM vijaya devaM abhisiMcaMti' se vizya hevn| abhiSe 4ye 'patteyaM patteyaM sirasAvattaM aMjali kaTu evaM vayAsI' bhane te pachI dUI hI zate ganne hAyAnI Aarel jI0 42 jIvAbhigamasUtra
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre mANavacanairAzIrvacAMsyavAdiSuH, 'jayajayanaMdA jayajayabhadA' he nanda ! jayajaya, he bhadra ! jayajaya 'jayajayanaMdabhadA' he nandabhadra ! jayajaya, 'ajiyaM jiNehi jitaM pAlayAhi'-ajitaM vazamAnaya jitaM ca pAlaya, 'ajitaM jiNehi sattupakkhaM pAlehi mittapakkhaM jiyamajJavasAhi taM deva'-ajitaM vijayasva zatrupakSaM jitaM pAlaya, mitrapakSaM jitamadhye vAsaya tvaM deva ! 'niruvasaggaM iMdo iva devANaM-caMdo iva tArANaM' -nirupasarga-yathAsyAt vihareti-agrimeNa sambandhaH saMbaddhaH, devAnAmindra ivacandraiva tArANAm 'camaroiva asurANaM'-asurANAM camara iva, dharaNo iva nAgANaM'nAgAnAM madhye dharaNaiva, 'bharahoiva maNuyANaM'-manujAnAM madhye bharataiva, 'bahUNi paliyovamAI bahUNi sAgarovamANi'-bahUni palyopamAni yAvad bahUni sAgaropamANi aisA kahA 'jaya jaya naMdA jaya jaya bhaddA' he nanda ApakI jaya ho jaya ho he bhadra ApakI jaya ho jaya ho 'jaya jaya gaMdabhaddA ! he nanda bhadra ! ApakI bAra bAra jaya ho 'ajiyaM jiNehi jitaM pAlayAhi Apa ajita ko vaza meM kareM aura jitekA pAlana kareM 'ajitaM jiNehi sattupakkhaM, pAlehi mittapakkhaM' ajita-zatrupakSa ko Apa vaza meM kareM aura mitra pakSa kA Apa pAlanapoSaNa evaM rakSaNa kreN| 'jiyamajjhe vasAhi (taM dava) he deva tuma jita pakSa meM apane mitra ko vasAo 'nirUvasaggo iMdo iva devANaM caMdo iva tArANAM' devoM ke bIca meM indra kI taraha tArAgaNoM ke bIca meM candra kI taraha tuma nirUpasarga hokara vicaro isI taraha tuma asuroM meM camara kI taraha 'dharaNo iva nAgANaM' nAgoM meM dharaNa kI taraha 'bharaho iva maNuyANaM' manuSyoM meM bharata kI taraha nirUpasarga hokara karIne ane te aMjalIne mAthA para pheravIne AzIrvAda rUpe teone A pramANe 4hyu 'jayajaya naMdA jayajaya bhaddA' huna tmaa| rAya thAnya thAyA hai madra tmaa| ya thAmerAya thAyo 'jayajaya gaMdA bhaddA' 3 nanda sadra tabhA pAra pA2 15 1542 thaa| 'ajiyaM jiNehi jitaM pAlayAhi' 2 / 5 achata-nahIM jItAyelAone vaza kare ane jItelAonuM pAlana poSaNa kare. 'ajitaM jiNehi sattupakkha, pAlehi mittapakkhaM' nahI paaye| zatrupakSane paza 4|-to mane bhitra pakSanu pAlana 42|-2kssnn 421. 'jiyamajjhe vasAhi (taM deva) he deva mA5 chata pakSamA tmaa| bhitrIne saav| niruvasaggo iMdoiva devANaM, caMdoiva tArANaM' hevAmA chandra pramANe ane tA2. gomA nIma mA5 ni35sA manIna viya291 42. tebha04 25surezamA yandranI meM 'gharaNo iva nAgANaM' nAvAmA 52NendranI ma 'bharahoiva maNuyANaM' bhanuSyAmAM bharatanI 2bha mA5 ni35saga manIna viya2) 421. 2 / 5 'bahUNi paliyovamAI bahUNi jIvAbhigamasUtra
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 66 vijayadevAbhiSekavarNanam 331 yAvat, 'caunhaM sAmANiyasAhassINaM jAva AyarakkhadevasAhassINaM' - caturNAM sAmAni sahasrANAM yAvadAtmarakSaka devasahasrANAm, 'vijayassa devassa vijayAerAyahANI e' - vijayasya devasya vijayArAjadhAnyAH, 'aNNehiM bahUNaM vijaya rAyahANivatthavvANaM' - anyeSAJcabahUnAM vijayArAjadhAnI vAstavyAnAm, ' vANamaMtarANaM devANaM devINaya' - vAnavyantarANAM devAnAM devInAM ca, 'AhevaccaM jAva ANAIsaraseNAvacca' - AdhipatyaM paurapatyaM yAvat- AjJezvarasenApatyam, 'kAremANe pAlemANe' - kurvan pAlayan = 'viharAhi tti kaTTu' - vihara yathAmukha mitikRtvAsszIrvacanaM prayujya, 'mahayA mahayA saddeNaM jayajayasaddaM vauMjaMti' mahatA - mahatA zabdena jayajayazabdaM prayuJjanti iti // sU066 || vicaro tuma 'bahUNi paliyovamAI bahUNi sAgarovamAI' aneka palyopama kI aura aneka sAgaropama kI Ayutaka 'cauNhaM sAmANiya sAhassINaM' cAra hajAra sAmAnika devoM ke 'jAva Ayarakkha devasAhassINaM' yAvat 16 hajAra AtmarakSaka devoM ke 'vijayassa devassa vijayAe rAyahANIe ' vijayadeva kI vijayarAjadhAnI ke 'aNNesiM bahuNa vijayarAyahANivatthavvANaM' tathA aura bhI vijayA rAjadhAnI ke nivAsI 'vANamaMtarANaM devANaM devINaM' vAnavyantara devoM ke deviyoM ke 'AhevaccaM jAva ANaIsara seNAvacca' adhipatyako, AjJA se Izvara senApatyako 'kAremANe pAlemANe' karate hue evaM unheM pAlate hue 'viharAhitti kaTu' sukha pUrvaka vihAra karo isa prakAra ke AzIrvAdAtmaka vacana ko kaha kara 'mahayA mahayA sadeNaM jaya jaya saddaM paraMjati' unhoMne jora jora se jaya ho jaya ho isa prakAra kA uccAraNa kiyA // 66 // sAgarobamAI' ane4 paDhyo bhanI bhane bhane sAgaropabhanI AyuSya paryanta 'caunhaM sAmANiyasAhassINaM' yAra hunnara sAmAni hevAnA 'jAva Ayarakkhadeva sAhassINaM' yAvat 16 soNa unnara AtmarakSa devAnA 'vijayassa devassa vijayAe rAyahANIe' vinayadveSanI vikyArAbhdhAnInA 'aNNesiM bahUNa vijaya rAyahANivatthavvANaM' tathA mIla pazu vinyA rAjdhAnImAM nivAsa 42nArA 'bANamaMtarANaM devANaM devINaM' vAnavyantara heve| ane heviyAnA 'AhevaccaM jAva ANA IsaraseNAvaccaM ' adhiyatipANu AjJAthI 4zvara senApati yAne 'kAremANe pAlemANe' hatA thA tathA teyonuM pAsana uratA thA 'viharAhitti kaTTu' sumayUrva vihaa242| the prabhAainA AzIrvAdAtbha vayanAne uDIne 'mahayA mahayA saddeNaM jayajayasadaM pauMjaMti' teoe jora jorathI jaya hai| jaya he| e pramANenA uccAra karyAM ! sU. 665 jIvAbhigamasUtra
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ 332 jIvAbhigamasUtre mUlam-taeNaM se vijae deve mahayAmahayA iMdAbhiseeNaM abhisitte samANe sIhAsaNAo abbhuTrei sIhAsaNAo abbhu. TrettA abhiseyasabhAo purasthimeNaM dAreNaM paDinikkhamai paDinikkhamittA jeNAmeva alaMkAriyasabhA teNeva uvAgacchati teNeva uvAgacchittA alaMkAriyasabhaM aNupayAhiNI karemANe 2 purasthimeNaM dAreNaM aNupavisati purathimeNaM dAreNaM aNupavisittA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvaagcch| teNeva uvAgacchittA sIhAsaNavaragate purasthAbhimuhe snnnnisnnnne| tae NaM tassa vijaya. ssa devassa sAmANiyaparisovavaNNagA devA Abhijogie deve sadAveti sadAvittA evaM vayAsI-khippAmeva bho devANuppiyA vijayasta devassa alaMkAriyaM bhAMDaM uvaNeha te alaMkAriyaM bhaMDaM jAva uvahati / taeNaM se vijae deve tappaDhamayAe pamhala sukumAlAe divvAe surabhIe gaMdhaphAsAIe gAyAI lUheMti, gAyAiM lUhettA saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM gAyAiM aNuliMpati saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM gAyAiM aNuliMpai, aNuliMpettA tao'NaMtaraM ca NaM NAsANI sAsavAyavajhaM cakkhuharaM vaNNapharisajuttaM hayalAlA pelavAiregaM dhavalaM kaNagaravaiyaMta kammaM AgAsaphalihasarisappabhaM ahataM divvaM devadUsajuyalaM NiyaMsei NiyaMsettA hAraM piNaddhei hAraM piNivettA evaM ekAvali piNidhei piNidhettA evaM eeNaM abhilAveNaM muttAvaliM-kaNagAvaliM-rayaNAvaliMkaDagAiM-tuDiyAiM-aMgayAiM-keUrAiM dasamuditANaMtakaM -kaDisuttagaM te asthisuttagaM-muraviM kaMThamuravi pAlaMvaMsi kuMDalAiM cUDA. maNiM cittarayaNukaDaM mauDaM piNidhei piNidhittA gaMthimaveDhima pUrima saMghAimeNaM cauviheNaM malleNaM kapparukkhayaMpiva appANaM alaMkiyavibhUsiyaM karei kapparukkhayaMpiva appANaM alaMkiya jIvAbhigamasUtra
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.67 vijayadevasya jinapratimApUjanam 333 vibhUsiyaM karettA dadaramalayasugaMdhagaMdhiehiM gaMdhehiM gAyAI sukiDati sukiDittA divvaM ca sumaNadAmaM piNiddhati // taeNaM se vijae deve kesAlaMkAreNaM vatthAlaMkAreNaM mallAlaMkAreNaM Abha raNAlaMkAreNaM cauviheNaM alaMkAreNa alaMkite vibhUsie samANe paDipuNNAlaMkAre sohAsaNAo abbhuTTaii abbhuTettA alaMkA. riyasabhAo purathimilleNaM dAreNaM paDinikkhamati, paDinikkhamittA jeNeva vavasAyasabhA teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA vavasAyasabhaM aNuppayAhiNaM karemANe2 purathimilleNaM dAreNa aNuppavisati aNuppavisittA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA sIhAsaNavaragate puratthAbhimuhe saNNi saNNe // taeNaM tassa vijayassa devassa AbhijogikA devA potthayarayaNaM uvaNeti / taeNaM vijayae deve potthayarayaNaM geNhai geNhittA potthayarayaNaM muyai potthayarayaNaM muettA potthayarayaNaM vihADeti vihADetA potthayarayaNaM vAeti potthayarayaNaM vAettA dhammiyaM vavasAyaM geNhaMti dhammiyaM vavasAyaM geNhittA potthayarayaNaM paDiNikkhivei paDiNikkhivittA sIhAsaNAo abbhuTei abbhuTretA vavasAyasabhAo purathimilleNaM dAreNaM paDinikkhamai paDinikkhamittA jeNeva gaMdA pukkhariNi teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA gaMdA pukkhariNI aNuppadAhiNI karemANe puratthimilleNaM dAreNaM aNupavisai aNupavisittA purasthimilleNaM tisovANapaDiruvagaeNaM paccoruhai paccoruhittA hatthaM pAdaM pakkhAleti hatthaM pAyaM pakkhAlittA egaM mahaM seyaM rayayAmayaM vimalasalila puNNaM bhattagaya mahAmuhAkiti samANaM bhiMgAraM pagiNhaMti pagiNhittA jAiM tattha uppalAiM paumAiM jAva satasahassapattAiM tAI giNhaMti geNhittA naMdAo pukkhariNIo jIvAbhigamasUtra
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ 334 jIvAbhigamasUtra paccuttarei paccuttarittA jeNeva siddhAyataNe teNeva pahArettha gama. NAya / taeNaM tassa vijayassa devassa cattAri sAmANiyasAhassIo jAva aNNe ya bahave vANamaMtarA devA devIo ya appegaiyA uppalahatthagayA jAva hatthagayA vijayaM devaM piTato piTuto aNugacchaMti // taeNaM tassa vijayassa devassa bahave AbhijogiyA devA devIo ya kalasahatthagatA jAva dhUvakaDucchya hattha gayA vijayaM devaM piTuto 2 annugcchti| taeNaM se vijae deve cauhi sAmANiyasAhassehiM jAva aNNehiM ya bahahiM vANamaMtarehiM devehi ya devIhiya saddhiM saMparikhuDe ya savvaDDIe savvajuie jAva NigghosaNAiyaraveNaM jeNeva siddhAyayaNe teNeva uvAgacchai, uvAgacchittA siddhAyataNaM aNupayAhiNIkaremANe 2 puratthimilleNaM dAreNaM aNupavisai aNupavisittA jeNeva devachaMdae teNeva upAgacchati uvAgacchettA Aloe jiNapaDimANaM paNAmaM kareti paNAmaM karettA lomahatthagaM geNhiti lomahatthagaM geNhittA jiNapaDimAo lomahatthaeNaM pamajati pamajittA surabhiNA gaMdho. daeNaM NhANeti pahANettA divyAe surabhigaMdhakAsAie gAtAI lUheti lUhettA saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM gAtANi aNuliMpai aNuliMpettA jiNapaDimANaM mahayAI setAiM divvAI devadUsajugalAI NiyaMsei giyasettA aggehiM varehi ya gaMdhehiM ya mallehi ya acceti accettA pupphAruhaNaM gaMdhAruhaNaM mallAruhaNaM vaNNAhaNaM cuNNAruhaNaMAbharaNAruhaNaMkareti karettA AsattosattaviulavaDavagghAritamalladAmakalAvaM karei karettA acchehi saNhehi rayayAmaehiM accharasA taMDulehiM jiNapaDimANaM purao aTramaMgalae Alihati sosthiya sirivaccha jAva dappaNa aTTamaMgalage Alihati AlihittA kayaggAhaggahita karatala pabbhavippamukkeNaM dasaddha jIvAbhigamasUtra
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.67 vijayadevasya jinapratimApUjanam 335 vaNNeNaM kusumeNaM mukkapupphapuMjovayArakalitaM karei karettA caMda ppabhavairaveruliya vimaladaMDaM kaMcaNamaNi rayaNabhatticittaM kAlAgurupavarakuMdurukkaturukkadhUvagaMdhuttamANuviddhaM dhUmavahi viNummuyaMtaM veruliyAmayaM kaDucchyaM pagahittu payatteNa dhUvaMdAuNa jiNavarANaM aTusayavisuddhagaMdhajuttehiM mahAvittehiM asthajuttehiM apuNaruttehiM saMthuNittA sattaTupayAiM osarati sattaTupayAiM osarittA vAma jANuM aMcei aMcettA dAhiNaM jANuM dharaNitalaMsi NivADei ttikhutto muddhANaM dharaNiyalaMsi Namei NamittA isiM paccuNNamati paccuNNamittA kaDayatuDiyarthabhiyAo bhujAo paDisAharati paDisAharettA karatalapariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTu evaM vayAsI NamotthurNa arihaMtANaM bhagavaMtANaM jAva siddhigaiNAmadheyaM ThANaM saMpattANaM tikaTu vaMdati namaMsati ||suu067|| chAyA-tataH khalu sa vijayo devo mahatA-mahatA indrAbhiSekeNA'bhiSiktaH san siMhAsanAdabhyuttiSThati, siMhAsanAt-abhyutthAyA'bhiSekasabhAyAH pUrveNa dvAreNa pratiniSkrAmati pratiniSkramya yatraivAlaGkArasabhA tatraivopAgacchati-tatraivopAgatyAlaGkArasabhA manupradakSiNIkurvan-2 pUrveNa dvAreNA'Nupravizati pUrveNa dvAreNA'nupravizya yatraiva siMhAsanaM tatraivopAgacchati tatraivopAgamya siMhAsanavaragataH pUrvA'bhimukhaH snissnnnnH| tataH khalu tasya vijayasya devasya sAmAnikaparSadupapannAdevA AbhiyogikAn devAn zabdAyante zabdayitvA-eva-mavAdiSuH-kSiprameva bho devAnupriyAH ! vijayasya devasyA''laGkArikaM bhANDamupanayata, tatraiva te-AlakArika bhANDaM yAvat-upasthApayanti ! tataH khalu sa vijayo devaH tatprathamatayA pakSmalasukumAratayA divyayA surabhitayA gandhakASAyikyA gAtrANi rukSayati gAtrANi rukSayitvA saraseNa gozIrSacandanena gAtrANyanulimpanti saraseNa gozIrSacandanena gAtrANyanulipya tadanantaraM ca khalu nAsAniHzvAsavAtabAhyaM cakSuharaM varNasparzayuktaM hayalAlApelavA'tirekaM valakanakakhacitAntakarma-AkAzasphaTika sadRzaprabhamahataM divyaM devadUSyayugalaM nivaste nivasya hAraM pinahyati hAraM pinahya-evamekAvaliM pinAti ekAvali pinahya evametenAbhilApena muktAvaliM kanakAvali ratnAvaliM kaTakAni truTitAni-aGgadAni keyUrANi dazamudrikA'nantakaM kaTi jIvAbhigamasUtrA
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ 336 jIvAbhigamasUtre sUtrakaMtryasthisUtrakaM muraviM kaNThamuraviM prAlamvakuNDale cUDAmaNiM citraratnotkaTaM mukuTaM pinAti, pinahya granthima-veSTima-pUrima saMghAtimena caturvidhena mAlyena kalpavRkSamivA''tmAnamalakRtavibhUSitaM karoti kalpavRkSamivA'laGkRtavibhUSitaM kRtvA dardaramalayasugandha gandhikai rgandhai gAtrANi sukrIDati sukrIDaya divyaM ca sumanodAmapinahyati / tataH khalu sa vijayo devaH kezA'laGkAreNa vasrAlaGkAreNa mAlyAlaGkAreNA''bharaNAlaGkAreNa caturvidhenA'laGkAreNAlaGkRto vibhUSitaH san paripUrNAlaGkAraH siMhAsanAdabhyuttiSThati siMhAsanAdabhyutthAyA'laGkArikasabhAyAH pUrveNa dvAreNa pratiniSkramati-pratiniSkramya yatraiva vyavasAyasamA tatraivopAgacchati tatraivopAgatya vyavasAyasabhA manupradakSiNo kurvan-2 pUrvadvAreNAnupravizati pUrvadvAreNAnupavizya yatraiva siMhAsanaM tatraivopAgacchati tatraivopAgatya siMhAsanavaragataH pUrvAbhimukhaH sanniSaNNaH / tataH khalu tasya vijayasya devasyA''bhiyogikA devA pustakaratnamupanayanti tataH khalu sa vijayo devaH pustakaratnaM gRhNAti pustakaratnaM gRhItvA muJcati muktvA pustakaratnaM vighATayati pustakaratnaM vighATaya pustakaratnaM vAcayati pustakaratnaM vAcayitvA dhArmikaM vyavasAyaM pragRhNAti dhArmika vyavasAyaM pragRhya pustakaratnaM pratinikSipati pustakaratnaM pratinikSipya siMhAsanAdamyuttiSThati abhyutthAya vyavasAyasabhAyAH pUrvadvAreNa pratiniSkrAmati pUrvadvAreNa pratiniSkramya yatraiva nandA puSkariNI tatraivopAgacchati tatraivopAgatya puSkariNImanupradakSiNIkurvan pUrvadvAreNA'nupravizati pUrvadvAreNA'nupravizya trisApAnapratirUpakeNa pratyavarohati trisopAnapratirUpakeNa pratyavaruhya hastau pAdau prakSAlayati hastau pAdau prakSAlya ekaM mahat zvetaM rajatamayaM vimalasalilapUrNa mattagajamahAmukhAkRtisamAnaM bhRGgAraM pragRhaMti bhRGgAraM pragRhya yAni tatrotpalAni padmAni yAvat-zatasahasrapatrANi tAni gRhNAti tAni gRhIkhA nandAtaH puSkariNItaH pratyuttarati nandApuSkariNIta pratyuttIrya yatraiva siddhAyatanaM tatraiva pradhAvitavAn gamanAya / tataH khala tasya vijayasya devasya catvAri sAmAnikasahasrANi yAvadanye ca bahavo vAnavyantarAH devAH devyazca apyekakA utpalahastagatAH yAvat-hastagatA: vijayaM devaM pRSThataH pRSThato'nugacchanti, tataH khalu tasya vijayasya devasya bahava AbhiyogikAH devA devyazca kalazahastagatAH yAvat-dhUpakaDucchukahastagatAH vijayaM devaM pRSThataH pRSThato'nugacchanti / tataH khalu sa vijayo devazcaturbhiH sAmAnikasahasraiH yAvadanyaizca bahubhirvAnavyanrairdevaizca devIbhizca sAdha samparivRtaH sarvaRddhayA sarvadyutyA yAvat-nirghoSanAditaraveNa yatraiva siddhAyatanaM tatraivopAgacchati tatraivopAgatyasiddhAyatanamanupradakSiNI kurvan-2 pUrvadvAreNA'nupravizati anupravizya yatraiva devacchandaka statraivopAgacchati tatraivopAgatyA''loke jinapratimAnAM praNAma karoti jIvAbhigamasUtra
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 337 praNAmaM kRtvA lomahastakaM gRhNAti lomahastakaM gRhItvA jinapratimAH lomahastakena pramArjayati pramAya' surabhiNA gandhodakena snApayati snApayitvA divyayA surabhi gandhakASAyikyA gAtrANi rUkSayati rUkSayitvA sarasena gozIrSacandanena gAtrANi anulimpati gAtrANyanulipya jinapratimAbhyaH ahatAni zvetAni divyAni devadRSyayugalAni (niyaMsei) paridhApayati paridhAppA'graivaraizca gandhaizca mAlyaizvA'rcayati arcayitvA-puSpAropaNaM gandhAropaNaM mAlyAropaNaM varNakAropaNaM cUrNAropaNamAbharaNAropaNaM karoti kRkhA''saktotsatavipulavRttavagdhAritamAlyadAmakalApaM. karoti kRtvA'cchaiH zlakSNaiH rajatamayaiH accharasataNDulai jinapratimAnAM purataH aSTau-aSTau maGgalakAni-Alikhati svastika zrIvatsa yAvat darpaNam aSTAvaSTau maGgalakAni Alikhati-Alikhya kacagrAhagRhIta karatalaprabhraSTavipramuktena dazArdhavarNena kusu mena muktapuSpapuJjopacArakalitaM karoti kRtA-candraprabhavajravaiDUryavimaladaNDAM kAJcanamaNiratnabhakticitrAM kAlAgurupravarakundaruSkaturuSkadhUpagandhottamAnuviddhAM dhUpavartti vinirmuzcantaM vaiDUryamayaM kaDacchukaM pragRhya prayatnena dhUpaM datvA jinavarebhyo'STazatavizuddhagranthayuktairmahAvRttairarthayuktairapunaruktaiH saMstauti saMstutya saptASTapadAni-apasarati saptA'STapadAni-apamRtya vAmaM jAnumazcati vAmaM jAnumaJcayitvA dakSiNaM jAnuM dharaNitale nipAtayati triH kRtaH mUrdhAnaM dharaNitale namayati namayitvA-Ipatpratyunnamayati-ISatpratyunnamayya kaTakatruTitasaMstambhitau bhujau pratisaMharati pratisaMhRtya karatalapratigRhItaM zirasAvata mastake'JjaliM kRkhAevamavAdIta 'namo'stu khalu arhadabhyaH bhagavabhyaH yAvata siddhagatinAmadheyaM sthAnaM samprAptebhyaH' iti kRtA vandate-namasyati // 67 // ____TIkA-'tae NaM se vijae deve' tataH khalu sa vijayo devaH 'mahayA mahayA iMdAbhiseeNaM' 'abhisitte samANe' sAmAnikAdivAnavyantarAdi devairmahatAmahatA indrAbhiSekeNA'bhiSiktaH san 'sIhAsaNAbho abbhuDhei' siMhAsanAd abhyuttiSThati, 'taeNaM se vijae deve' ityAdi / TIkArtha-'tae NaM se vijae deve' isake bAda vaha vijaya deva jaba baDebhArI ThATa bATa ke sAtha2 indrAbhiSeka se abhiSikta ho cukA taba vaha 'sIhAsaNAo abbhuDheI' siMhAsana se uThA 'abbhuTettA' aura uThakara phira vaha 'abhiseyasabhAo purathimeNaM dAreNaM paDiNikkhamaI' 'taeNaM se vijae deve' tyA TI-'tee Na se vijae deve' te 5chI se viyava nyAre 54 88 bhAunI sAthe sAthe 'drAbhiSethI aniSita tha yudhyA tyAre te 'sIhAsaNAo' abbhuDhei' sihAsana 52thI 6821. 'abbhudvettA' hIna te pachI te 'abhiseyasabhAo jI0 43 jIvAbhigamasUtrA
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ 338 jIvAbhigamasUtre 'abbhuTettA' abhyutthAya siMhAsanAt-'abhiseyasabhAo puratthimeNaM dAreNaM paDiNikkhamai' abhiSekasabhAtaH pUrvadvAreNa pratiniSkrAmati, 'paDiNikkhamittA' pratiniSkramyA'bhiSekasabhAtaH-'jeNAmeva-alaMkAriyasabhA teNeva uvAgacchai' yatrai vAlaGkArikasabhA tatraivopAgacchati, 'teNeva uvAgacchittA' tatraivA'laGkArikasabhAyA mupAgatya, 'alaMkAriyasabhaM aNuppayAhiNIkaremANe' alaGkArikasabhAmanupradakSiNIkurvan 2 'purasthimeNaM dAreNaM aNuppavisaI'-pUrva digdvAreNAlaGkarikasabhA manupravizati'purasthimeNaM dAreNaM aNupavisittA' pUrvadvAreNAnu pravizya, 'jeNeva sIhAsaNe teNevauvAgacchati' yatraiva siMhAsanaM tatraivopAgacchati, 'teNeva uvAgacchittA'-tatraiva siMhAsanasaMnidhAne-upAgatya, 'sIhAsaNavaragate puratyAbhimuhe saNNisaNNe' siMhAabhiSeka sabhA se pUrva ke dvAra se bAhara hokara nikalA 'paDiNikkhamittA jeNAmeva alaMkAriyasabhA teNeva uvAgacchai' aura bAhara nikala kara vaha jahAM alaGkArika sabhA thI vahAM para AyA 'teNeva uvAgacchitA' vahAM Akara ke vaha 'alaMkAriya sabhaM aNuppayAhiNI karemANe' usane usa alaGkArika sabhA kI pradakSiNA kI aura pradakSiNA karake phira vaha 'purathimeNaM dAreNaM aNupavisaI' pUrva ke dvAra se hokara usameM praviSTa huA 'purasthimeNaM dAreNaM aNupavisittA' pUrva ke dvAra se hokara jaba vaha praviSTa huA to vaha phira 'jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai vahAM gayA jahAM ki siMhAsana thaa| 'teNeva uvAgacchittA' vahAM jAkara vaha 'purasthAbhimuhe' pUrvadizA kI aura muha karake 'sIhAsaNa varagae sannisaNe' usa zreSTha siMhAsana ke Upara baiTha gayA 'taeNaM tassa vijayadevassa sAmANiya parisovavaNNagA devA AbhiNiogie deve purathimeNaM dAreNaM paDiNikkhamai' maniSa samAnA pUrva dizAnA 42vAra yadhana pAra nInyA. 'paDiNikkhamittA jeNAmeva alaMkAriya sabhA teNeva uvAgacchaI' mahA2 nIjIna te yai PRE4.24 samA tI tyAM 11 mAvyA. 'teNeva uvAgacchittA' tyA bhAvIna te 'alaMkAriyasabhaM aNuppayAhiNIkaremANe tere se ma 24 samAnI prkssi| 431. ane prakSizana te pachI te 'purasthimeNaM dAreNaM aNuppavisaI' pUrva 6zAnAdvArethI tamA praveza pro. purathimeNaM dAreNaM aNupavisittA' pUrva vArathI temA praveza parIne te pachI te jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchaI' yA siMhAsana hetu tyAM gayA. 'teNeva uvAgacchittA' tyAM dhanate 'pUramuhe' pUrva dizAnI ta23 bhu5 mIne 'sIhAsaNavaragae sannisaNNe' sa zreSTha sihAsana 52 te mesI gayA 'tae NaM tassa vijayadevassa sAmANiya jIvAbhigamasUtra
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 339 sanavaragataH pUrvA'bhimukhaH sanniSaNNaH sadupaviSTaH 'tae NaM tassa vijayassa devassa' tataH siMhAsane-ucitopavezanA'nantaraM khalu tasya vijayadevasya, 'sAmANiyaparisovavaNNagA devA AbhiNi bhogie deve sadAveMti' sAmAnikaparSadupapannakA devA AbhiyogikAn devAn zabdAyante-Ahvayanti / 'sadAvettA evaM vayAsI' zabdayitvA evaM vakSyamANaM vaco'vAdiSuH-'khippAmeva bho devANuppiyA' bho-bhoH ? devA'nupriyAH zIghraM yathA tathA-'vijayassa devassa alaMkAriyaM bhaMDaM uvaNeha' vijaya devasya heto ralaGkArika bhANDa mupanayata, 'teNeva te alaMkAriyaM bhaMDaM jAva uvaTThaveMti' te-AbhiyogikAH AjJAsamanantaraM tatraiva tadaiva tadevA''laMkArikaM bhANDa mupasthApayanti, 'tae NaM se vijae deve' tataH khalu sa vijayodevaH-'tappaDhamayAe' tatprathamatayA tasyAmalaGkArasabhAyAM prathamataeva-'pamhalasukumAlAe' pakSmalamukumArayA-pakSmalA ca mukumArAceti pakSmalamukumArA tayA pakSmalayuktayA sadAve ti' isa ke bAda usa vijayadeva ke sAmAnika devoM ne abhiniyogika devoM ko bulAyA 'sadAvettA evaM vayAsI' bulA kara unhoMne una se aisA kahA 'khippAmeva bho devANuppiyA / ' he devAnupriyo! tuma saba bahuta hI jaldI 'vijayasta devassa alaMkAriyaM bhANDaM uvaNeha' vijayadeva ke nimitta alaMkArika bhANDa ko le Ao 'teNeva te alaMkAriyaM bhaMDaM jAva uvaTThati' isa prakAra kI sAmAnika devoM kI bAta ko svIkAra kara ve Abhiyogikadeva vahAM para usI samaya usa alaMkArika bhANDa ko le Aye 'tae NaM se vijae deve tappaDhamayAe pamhalasukumAlAe' isake bAda saba se pahile usa alaMkArika sabhA meM vijayadeva ne romavAlI evaM sukumAra tathA 'divvAe surabhIe' divya aura sugaMdhita 'gaMdhakAsAIe' tathA sugaMdha yukta kaSAya dravya se parisovavaNNagA devA AbhiNiogie deve sadAveM ti' te pachI te 14ya devanA sAmA. nivAsa, mAminiyogi hevAne mosAvyA. 'sadAvettA evaM vayAsI' mosAvIna tamAsa temane mA pramANe 4yu 'khippAmeva bho devANuppiyA' he devAnupriyo tame // 244ma diEthI 'vijayassa devassa alaMkAriyaM bhAMDe uvaNeha' vinaya hara maTi PRA24 mAMDAne samAvo. 'teNeva te alaMkAriyaM bhaMDa jAva uva Taveti' 2mA pramANenI sAmAni vAnI maajnyaane| svI2 4Ina te maliyAyogi / merI samaye 2624 mAMDAne tyAMcyA 'taeNaM se vijae deve tappaDhamayAe pamhalasukumAlAe' te 5chI sauthI pahusAM se PA24 sabhAmA vizyave rAmavAsI mane subhA2 tathA 'divvAe surabhIe' hivya bhane sugaghi vANA mevA 'gaMdhakAsAIe' 4Aya dravyAthI manAvAmAM mAvasa vAthI vizeSa jIvAbhigamasUtra
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigama sUtre sukumArayAcetyarthaH ' davvAe surabhIe' divyayA surabhitayA 'gaMdhakAsAIe' surabhigandhakASAyikyA - surabhigandhakapAya dravyaparikarmitayA laghuzA TikayA, 'gAtAIlUheMti' gAtrANi - zarIrANi rUkSayati, 'gAtAI lUhettA' gAtrANi rUkSayitvA' 'saraseNa gosIsacaMdaNeNa gAtAI aNulipati' sarasenA'tizayitagandhayuktena gozIrSacandanena zarIrANi anulimpati, 'sarasena gosIsacaMdaNeNa gAtAI anulipettA' sarasagozIrSacandanena svazarIramanulipya, 'tao aMtare ca NaM' tatpazcAt khalu, 'nAsANIsAsavAyavajjhaM' nAsikAnisazvAsavAtavAhya - nAsAzvAsaM nirudhya, 'cakkhuhare ' manohAritvAt cakSurharati-AtmavazaM nayati rUpAtizayitatvAcca yattat-cakSurha - ram, 'vaNNapharisajutaM' varNAtizayena sparzAtizayena ca saMyojyA''kalikam, 'hayalAlApelavAtiregaM' hayalAlA pelavAtirekam - hayasyA'zvasya lAlAto'pi - adhikaMpelavaM sukumArama - 'dhavalaM' zvetam ' kaNagakhaiyaMta kammaM' kanakakhacitAntakarma - kanabanI hone ke kAraNa vizeSa sugaMdhavAlI aisI eka choTI sI tauliyA se ' gAyA lUti' apane zarIra ko pochA 'gAthAI lUhittA' zarIra ko poMchakara 'saraseNa gosIsacaMdaNeNaM gAyAI aNuliMpati' phira usane apane zarIra para sarasa gozIrSa candana kA lepana kiyA 'sarasena gosIsa caMdaNeNa gAyAI aNuliMpettA' sarasa gozIrSa candana se zarIra para lepa karake 'tao aMtare ca NaM' phira bAda meM usane 'NAsANIsAsabAyavajjhe' nAka kI nizvAsa ke vAyu se - uDajAya aise 'cakkhuharam' tathA cakSu ko haraNa karane vAle - jabardastI AkhoM ko bhI atizaya sundaratA ke kAraNa apanI ora khIMca lene vAle aise 'vaNNapharisajutta' tathA sundara varNa aura sundara sparza ina donoM se yukta aise 'halAlApelavAtiregaM' tathA ghoDe kI lAra se bhI adhika sukumAra 'dhavala' aAranA sugaMdhavAjA metrA me nAnA sevA 3bhAsathI 'gAyAI lurheti' potAnA zarIrane cha' 'gAyAI luhitA' zarIra bUchIne 'saraseNa gosAsacaMdaNeNa gAyAI aNulipettA' te pachI gozIrSa yahananA potAnA zarIra para leya. 'saraseNa gosIsa caMdaNeNa gAyAiM aNulipettA' sarasa gozIrSa yahanathI zarIra para beya ne 'tao aMtare caNaM ' te pachI tethe 'NAsANIsAyavAyavajjhe' nAunA niHzvAsanA pavanathI uDI laya sevA 'cakkhuharam' yAMmone haraNa 42vAvAjA arthAt ytizaya suMdaratAnA kAraNe AMkhAne potAnI tarapha AkarSita karavAvALA evA 'vaNNa phArisattaM' su Mdara varNa bhane suMdara sparza se mannethI yukta 'hayalAlA pelavAtiregaM' ghoDAnI sAthI pazu vadhAre suMdara 'dhavalaM' tathA saIta 'kaNagakhaiyaM takam' tathA nenA bhanne cheddaao| sonAnA DinArothI laresA sevA 'AkAsa 340 jIvAbhigamasUtra
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 341 kavicchuritAni-antaH karmANi-azcalayonilakSaNAni yasya tattathA, 'AkAsaphalihasarisappabhaM' AkAzasphaTikasadRzaprabhAbhirvirocamAnaM - AkAzasphaTiko vilakSaNaH kazcitkacidbhavati tatprabhAbhAsuramityarthaH, 'divvaM'-divibhava-vilakSaNaM vA divyam 'devadUsajuyalaM'-devadUSyayugalam deva paridhAnIyakSama vAsoyugam , 'NiyaMsei' nivaste-paridhatte, 'NiyaMsettA' nivasya-paridhAya 'hAraMpiNaddheti' hAraMpinAti-urasi prakSipati, tatra-hAraH-aSTAdazasarikaH, 'hAraM piNidvettA' hAraM pinahya, 'evaM egAvaliM piNidhaMti'-evamekAvali vicitramaNikAM pinAti 'egAvali piNidhettA'-ekAvaliM pinA, 'evaM eteNaM abhilAveNaM-evametenAbhilApena, 'muttAvaliM' muktAvali muktAphalamayIM mAlAm 'kaNagAvaliM' kanakamaNimayIM mAlAm rayaNAvaliM' ratnAvaliM-ratnamayIM mAlAm 'kaDagAI' kaTakAni-kalAcikAbharaNAni, tathA zubhra-dhavala, 'kaNagakhaiyaMtakamma' evaM jisake donoM aMcala-chora kevAna kanaka kenAroM se khacita the aise 'AkAsa phAlihasarisappa' AkAza aura sphaTika ke jaisA-jo apanI prabhA se camaka rahA thA 'divvaM' ataeva svargIya hone ke kAraNa pravalita vastra se bilakula anokhA thA aise 'devadUsajuyalaM' devadUSya yugala ko devoM ke pahirane yogya vastra yugala ko 'NiyaMseI' pahirA 'NiyaMsittA' devadRSya yugala ko dhAraNa karake phira usane 'hAraM piNaddhei' gale meM 18 lara kA hAra ko pahirA 'hAraM piNahettA' hAra ko pahira kara phira usane 'evaM egAvali piNidhaMti' eka ekAvalI hAra vizeSa-ko pahirA 'egAvali piNivettA' ekAvalI pahina kara phira 'evaM eteNaM abhilAveNaM' usane isI abhilApa-kathana ke anusAra 'muttAvali' muktAvalI-muktAphala mayI mAlA ko-'kaNagAvaliM' kanakamaNimayI mAlA ko 'rayaNAvaliM' ratnamayI phAliha sarisappabhaM' 2 / 4 / 25 mane 27Tina pI pItAnI xitIthI reyA yamI 2 // tA. 'divvaM tethI narezIya DAvAnA 22 prayasita vIthI hama dudha ghAnA tAvA 'devadUsajuyalaM' hepadavya yugata 2 vona 5921 // yogya sevA patra yusane 'NiyaMseI' paryA 'NiyaMsettA' hekSya yugalane pA21 412 te 50ii teNe 'hAra piNaddhei' 18 21DhA2 seravAjA mabhUsyahA2 mAmA paDa hAraMpiNaddhatA' 2 paDezana te pachI tethe 'egaM egAvaliM piNaddhati' pati-hA2vizeSane dhAraNa ye 'egAvaliM piNivettA' mesI ne pADezana 'evaM eteNaM abhilAvaNa' terI mAM manitA5-4thana pramANe 'muttAvaliM' bhutApasI-mustA 50 pANI bhAsAne 'kaNagAvaliM' unamayI bhAvAne 'rayaNAvaliM' ratnAnI bhAgAne 'kaDagAI' Tone-zinnA mAnUpAne 'tuDiyAI' truTitAna jIvAbhigamasUtra
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ 342 jIvAbhigamasUtre 'tuDiyAI' truTitAni-bAhurakSakAH hastAbharaNAH 'aMgayAI' aGgadAni-bAtAbharaNavizeSAH 'keurAI' keyUrANi, 'dasamuditANaMtakaM' dazamudrikAnantakaM hastAGgulisa mbandhi mudrikAdazakam 'kaDisuttakaM' kaTisUtrakam 'te asthisuttakaM' vyasthi sUtrakam 'muravi-kaMThamuravi-mukhIM-kaNThamukhIm-AbharaNavizeSau, 'pAlaMvasi'-prAlambaM, tapanIyamayaH vicitramaNiratnabhakticitrAtmanaH pramANena svapramANaH AbharaNavizeSaH / 'kuMDalAI'-kuNDale-karaNAbharaNe, 'cUDAmaNi'-cUDAmaNiH, tatra cUDAmaNirnAmasakalapArthiva-ratnasarvasAraH devendramanuSyendraziraH kRtanivAsaH niHzeSA'pamaGgala zAntirogapramukhadoSApahArakArI pravaralakSaNopetaH pravaramaGgalabhUtaAbharaNavizeSaH, mAlA ko 'kaDagAI' kaTakoM ko kalAI ke AbharaNoM ko 'tuDiyAI truTitoM ko-bAhurakSakoM ko 'aMgayAI' aMgadoM ko-bAhu ke vizeSoM ko 'keyUrAiM' keyUroM ko 'dasamuditAgaMtaka' 10 mudrikAoM ko aMgUThiyoM ko 'kaDisuttayaM' kaTisUtra ko-karadhonI ko 'te atthisuttakaM' vyasthi sUtra ko 'muraviM' kaMTha muravi ko 'palaMbasi' prAlambaka ko-tapanIya suvarNa ke bane hue vicitra maNiyoM ke citroM se vicitra tathA pahirane vAle ke barAvara jo AbharaNa vizeSa hotA hai usakA nAma mAlambaka haiM aise prAlambaka rUpa AbharaNa vizeSa ko 'kuMDalAI kAnoM meM kuNDaloM ko 'cUDAmaNi' ziroratna ko yaha ratna saba pArthiva ratnoM meM sArabhUta mAnA gayA hai, indra aura cakravartI ke mastaka para yaha dhAraNa kiyA jAtA hai| samasta amaMgaloM kA evaM rogoM kA aura doSoM kA yaha vinAzaka hotA hai tathA sundara lakSaNoM se yaha yukta hotA hai, aisA yaha maGgala bhUta AbharaNa vizeSa hotA hai| aise AbharaNa mAI 2kSIne 'aMgayAI' mahIne arthAt 4in mAbhUSaNa vizeSane 'keyarAiM yuuro| 'dasamudiyANaMtakaM' 10 isa mudriA-vITIyAne 'kaDisuttaya' paTisUtra 44rAne 'te atthisuttakaM' yasthisUtrane 'muravi' bhu2vIna 'pAlabasiM' prAlaMbakane eTale ke-tapanIya senAnA banela vicitra maNinA citrathI citarela tathA paheravAvALAnI babaranuM je AbhUSaNa vizeSa hoya che. tenu nAma prArama che. sevA prAramane 'kuMDalAiM' namAnasone 'caDA imAthAnA ratnane A mastakanuM AbhUSaNa pArthiva ratnamAM sAra rUpa mAnavAmAM Avela che. ane te Indra ane cakavati rAjAnA mastaka para dhAraNa karAvavAmAM Ave che. e saghaLA amaMgalenuM tathA saghaLA raMganuM ane saghaLA doSanuM vinAzaka hoya che. tathA suMdara lakSaNathI e yukta hoya che. AvuM e se bhI 35 mAbhUSA vizeSa cha. 2mA mAbhUSA vizeSane tathA 'cittarayaNu jIvAbhigamasUtra
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 343 'cittarayaNukkaDaM mauDe'-citraratnotkaTaM mukuTam tatra citrANi nAnAprakArakANi yAni ratnAni taiH utkaTaH prabhUtaratnanicayopetaH ityarthaH / 'piNidhei'-etAdRzamAbharaNAdikaM pinahyati, 'piNidhittA'-pinayoktaratnAbharaNAni, 'gaMThimaveDhimapUrimasaMghAimeNa caubiheNaM malleNaM' granthimaveSTimapUrimasaMghAtimena caturvidhena mAlyena, tatra-granthimaM granthanivRttaM veSTimaM-yadranthitaM sat veSTayate yathA puSpalaMbUsakaM (jhammanakam) pUrimaM yena vaMzazalAkAdi mayapaJjarI pUryate, saMghAtimaM-yatparasparato nAlasaMghAtena saMghAtyate, 'kappa rukkhayaM piva appANaM alaMkiyavibhUsiyaM kareM ti'-evaM vidhena caturvidhena mAlyenA''tmAnaM kalpavRkSamivA'laGkRtavibhUSitaM karoti, 'kapparukkhayaMpiva appANaM alaMkiyavibhUsiyaM karettA'-kalpavRkSamivasvAvizeSakoM tathA 'cittarayaNukkaDaM maUDa' nAnA prakAra ke ratnoM se utkRSTa mukuTa ko 'piNidheI' pahirA 'piNidhettA' isa prakAra ke pUrvokta samasta AbharaNoM ko yathA sthAna pahira karake 'gaMThimavedita pUrima saMdhAimeNaM cauThivaheNaM malleNaM' phira usane granthima Dore meM gAMThe lagA2 kara vanAI gaI mAlA se veSTima-puSpalaMmvUsaka jhammanaka kI taraha DoroM ko veSTita karake banAI gaI mAlA se pUrima veza zalAkAoM ko Apasa meM pUrakara banAI gaI TokarI Adi kI taraha phUloM ko pUrakara banAI gaI mAlA se aura saMghAtima-paraspara meM nAloM ko jor3akara banAImAlA se-ina cAra prakAra kI mAlAoM se apane Apako alaMkRta kara vibhUSita kiyA usa samaya vaha aisA lagA thA ki mAnoM yaha eka 'kapparukkhayaMpiva' kalpavRkSa hI hai 'kapparukkhayaMpiva appANaM alaMkiyavibhUsiyaM karettA' kalpavRkSa kI taraha apane ko alaMkRta evaM vibhUSita kaDaM mauDe' mane prA2nA ratnAthI uttama bhuTane 'piNidheI' paDeya 'piNidhettA' mA zatanA pUrita sAmAnaNAne yogya sthAna parIne 'gaMDhima veThimapUrima saMghAimeNaM cauvviheNaM malleNaM' te 5chI teNe anthima-horAmA iith egAvI lagAvIne banAvavAmAM Avela mALAthI veSTima-puSpanA taMbUsaka-jhabhanakanA jema derAthI vIMTIne banAvavAmAM Avela mALAthI pUrima-zalAkAone paraspara parovIne banAvavAmAM Avela TopalI vigerenI jema phulene parovIne banAvavAmAM Avela mALAthI ane saMghAtima-eka bIjAmAM nALAne joDIne banAvavAmAM Avela mALAthI A rIte A cAra prakAranI mALAothI pitAne alaMkArita zana vibhUSita 4 te 1mate me tu tu 10 20 se 'kapparU kkhavayaMpiva' 485334 cha 'kapparukkhayaM piva appANa alaMkiyavibhUsiyaM karettA' su42 savA 465vRkSanI ma pAtAne ta mane vibhUSitarIna 'daddaramalaya jIvAbhigamasUtra
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre tmAnamalaGkRtavibhUSitaM kRtvA, 'daddaramalayasugaMdhagaMdhitehiM gaMdhehiM gAttAI sukiDati' dardara malaya sugandhitairgandhairgAtrANi sukrIDati - svalaGkaroti, 'sukkiDittA' - sukrIDya, 'divvaM ca sumaNodAmaM piNiddhati' divyazca sumanodAma divyAM puSpamAlAM pinayati - ghArayati, 'taNaM se vijae deve'" - tataH khalu sa vijayo devaH 'kesAlaMkAreNa vatthAlaMkAreNa mallAlaMkAreNa AbharaNAlaMkAreNa kezamanoharakArakeNa - alaGkAreNa, tathA - vakhAlaGkAreNa mAlyAlaMkAreNa - AbharaNAlaGkAreNa, 'caucciheNaM alaMkAreNaM alaMkie vibhUsie samANe' catuSprakArakeNA'laGkAreNA'laGkRto vibhUSitazca san ata eva - 'paDipuNNAlaMkAre' paripUrNAlaGkAraH 'sIhA saNAo abbhuTTe'- siMhAsanAdAbhyuttiSThate siMhAsanAdutthito bhavatItyarthaH / 'abbhuTTettA' abhyutthAya, 'alaMkarake 'daddaramalayasugaMdhagaMdhitehiM gaMdhehiM gAtAI suvikati' phira usane dardaramalaya candana kI sugaMdhita gaMdha se apane zarIra ko alaMkRta kiyA 'sukkiDittA' isa prakAra se apane zarIra ko alaMkRta karake 'divvaM ca sumaNodAmaM piNiddhati' phira usane divya puSpamAlA ko pahirA 'taeNa se vijae deve' isake bAda vaha vijayadevane 'kesAlaMkAreNa, vatthAlaMkAreNaM, mallAlaMkAreNa, AbharaNAlaMkAreNa caubviheNaM alaMkAreNaM alaMkie vibhUsie samANe' isa ke bAda vijaya deva ne kezoM ko manohara karane vAle alaGkAra se, vastroM ko suhAvane jacAne vAle alaGkAra se, evaM mAlAoM ko bhI alaGkRta karane vAle alaGkAra se aura AbharaNoM ko bhI vizeSa rUpa se uddIpita karane vAle alaGkAra se isa prakAra ke cAra prakAra vAle alaGkAroM se jaba vaha 'paDipuNNAlaMkAre' sampUrNa rUpa se saba alaGkAroM ko pahina cukA taba vaha 'sIhAsaNAo sugaMdhagaMdhitehiM gAtAI sukviDati' te pachI tethe 64rabhasya yahananI sugaMdhavAnA thaMDanathI potAnA zarIrane asata. 'sukkiDittA' mA pramANe potAnA zarIrane asara vA manAvIne 'divyaMca sumaNodAmaM piNiddhati' te pachI te hivya mevI puNyonI bhAjA dhAraNa purI 'taeNa' se vijae deve' te pachI me vibhyadveve 'ke sAlaMkAreNaM vatthAlaMkAreNa mallAlaMkAreNa AbharaNAlaMkAreNa cau vviNa alaMkiyavibhUsie samANe' te pachI vinayadeve dezone suMdara anaavvA vALA alaMkArathI vastrone suMdara lagADavAvALA ala kArathI temaja AbhUSAne paNa vizeSa prakArathI zAbhAvavAvALA alaMkArathI A pramANenA cAra prakAravALA mAthI potAne dvivya rIte zolAyamAna purI sIdhA bhane nyAre 'paDipuNNA laMkAre' sa MpUrNa pAthI dhAna aro paherIsIdhA tyAra pachI te 'sIhAsaNAo abbhuTThei' sihAsana parathI ulo thayo acbhuTThettA' lA thayA pachI te 344 jIvAbhigamasUtra
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 345 kAriyasabhAo purathimilleNa dAreNa paDinikkhamati' alaGkArikasabhAyAH pUrvadvAreNa pratiniSkrAmati bahirgacchati, 'paDiNikkhamettA - pratiniSkramya, 'jeNeva - vavasAyasabhA taNeva uvAgacchai' yatraiva vyavasAyasabhA tatraivopAgacchati, 'teNeva uvAgacchittA' tatraivopAgatya vyavasAyasabhAyAm, 'vavasAyasabhaM aNupadAhiNaM karemANe karemANe ' vyavasAyasabhAmanupradakSiNI kurvan - 2 ' puratthimilleNaM dAreNaM aNuSpavisa-pUrva dvAreNAnupravizati vyavasAyasabhAm 'aNuppavisittA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgaccha ' - vyavasAyasabhAM pravizya yatraivAste siMhAsanaM tatraivopAgacchati, 'teNeva uvAgacchittA sIhAsaNavaragate puratthAbhimuhe saNasaNe' - tatraivopAgatya siMhAsanavaragataH pUrvAbhimukho bhUtvA samupaviSTaH sa vijayo devaH iti / 'taNaM tassa vijayassa devassa' - siMhAsanopavezanataH pazcAt khalu tasya vijayasya devasya, 'AbhijogiyA devA' preSye karmaNi niyojitAH 'potthayarayaNaM uvarNeti' - abbhuTThei' siMhAsana se uThA 'abbhuTTettA' uThakara vaha 'alaMkAriya sabhAo puratthimilleNaM dAreNaM paDinikkhamai' usa alaMkArika sabhA ke pUrvadvAra se hokara bAhara nikalA 'paDiNikkhamittA jeNeva vavasAya sabhA teNeva uvAgacchara' bAhara nikala kara phira vaha jahAM vyavasAya sabhA thI vahAM para AyA 'teNeva uvAgacchittA' vahAM Akara ke usane 'vavasAyasabhaM aNupayAhiNaM karemANe karemANe' usa vyavasAya sabhA kI pradakSiNA dI pradakSiNA dekara phira vaha 'purasthimilleNaM dAreNaM aNupavisa' pUrva ke dvAra se usa meM praviSTa huA 'aNupavisittA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai' vahAM praviSTa hokara vaha jahAM siMhAsana thA vahAM para gayA 'uvAgacchittA' vahAM jAkara 'sIhAsaNavaragae purasthAbhimuhe saNNasaNNe vaha zreSTha siMhAsana ke Upara pUrva dizA kI ora muMha karake baiTha gayA 'taNaM tassa vijayassa devassa Ahi 'alaMkAriya sabhAo puratthimilleNa dAreNa paDiNikkhamai' se sariGa salAnA pUrvadvArathI mahAra nIjjayo 'paDiNikkhamittA jeNeva vavasAyasabhA teNeva uvaarAjjI' bahAra nIkaLIne te pachI te jyAM vyavasAya sabhA hatI tyAM AgaLa te mAvyA. 'teNeva utrAgacchittA' tyAM bhAvIne tethe 'vavasAyasamaM aNupayAhiNaM karemANe karemANe' pradakSiNA urIne te pachI te 'purathimilleNaM dAreNaM aNupavisa ' pUrva dizAnA dvArethI temAM praveza ye 'aNupavisittA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai' tyAM praveza urIne nayAM siMhAsana hetu tyAMte gaye. 'uvAgacchittA sIhANavaragae puratthAbhimudde saNNisaNNe' te ttama siMhAsananI upara pUrvadvizA ta23 bhukha rANIne jesI gayA. 'taeNa tassa vijayassa devarasa AhiogiyAdevA jI0 44 jIvAbhigamasUtra
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre pustakaratna mupanayanti-devAyA'rpayatItyarthaH 'taeNaM se vijae deve potthayarayaNaM geNhaMti'-tata AnItaM pustakamuttamaM devo gRhNAti, 'geNhettA potthayarayaNaM muyati' gRhItvA pustakaratnaM svotsaGge muJcati, sthApayati, 'potthayarayaNaM muettA'-pustakaratnaM nidhAyotsaGge, 'potthayarayaNaM vihADeti'-pustakaratnaM paThitumuddhATayati, 'potthayarayaNaM vihADettA-pustakaratnaM samudghATaya, 'potthayarayaNaM vAeti' vAcayati puptaka ratnam-viziSTamarthamupalabdhum, 'potthayarayaNaM vAettA' pustakaratnaM vAcayitvA, 'dhammiyaM vavasAyaM geNhati-dhArmika vyavasAyaM pragRhNAti, vyavasAyaM kartumabhilapati, vyavasAyasabhAyAH zubhA'dhyavasAyanibandhakhAt / kSetrAderapi karmakSayopazamahetukhAt, taduktam-'udayakkhaovasamo vasamA jaM ca kammuNo bhaNiyA-davvaM khettaM kAlaM bhavaM ogiyA devA potthayarayaNa uvaNeti' isake cAda usa vijaya deva ke abhiyogika devoM ne vahAM use eka pustakaratna arpita kiyA 'taeNaM se vijae deve potthayarayaNaM geNhaMti' taba usa zreSTha pustaka ko usa vijayadeva ne le liyA 'geNhettA potthayarayaNaM muyati' lekara use usane apanI godI meM rakha liyA 'potthayarayaNaM muettA' pustakaratna ko godI meM rakha kara 'potthayarayaNaM vihADeti' usane use paDhane ke lie kholA 'potthayarayaNaM vihADettA' pustaka ratna ko kholakara 'potthayaraNaM vAeti' phira vaha use vAcane lagA 'potthayarayaNaM vAettA dhammiyaM vavasAyaM geNhai' vAcakara phira usane dhArmika vyavasAya kAma karane kI abhilASA kI kyoMki vyavasAya sabhA zubhAdhyavasAya kA kAraNa hotI hai aura isakA kAraNa bhI yaha hai ki kSetrAdika bhI karma ke kSayopazama meM hetu paDate haiM kahA bhI hai 'udayakkhaovasamovasamA jaM ca kammuNo pottharayaNa uvaNeti' te 5chI vinyapane mAniyo hevoye tyAM tana me pusta4 2tna ma yu. 'taeNaM se vijae deve potthayarayaNaM geNhaMti' tyAre se zreSTha pusta4 2tna se vinya deve sIdhu. 'geNhettA potthayarayaNaM muyati' te sana tene teNe potAnA mAmA bhyu. 'potthayarayaNaM muettA' pusta42tna maNamA zamIne 'potthayarayaNaM pihADeti' te pusta4 2tnane terI pAyavA mATe ghAyu. 'potthayarayaNaM pihADettA' pusta4 2tnane mAlIna 'potthayarayaNaM vAeMti' pusta2tnane vAyA sAyA. 'potthayarayaNaM vAettA, dhammiyaM vavasAyaM geNhai' vAMyIna te pachIteNe dhArmika vyavasAya grahaNa karavAnI IcchA karI. kemake vyavasAya sabhA zubha adhyavasAyanA kAraNa rUpa hoya che. ane tenuM kAraNa paNa eja che ke kSetrAhi 551 manA kSayopazamamA tu 35 DAya che. yu 55 cha -'udaya kkhaovasamovasamAjaM ca kammuNo bhaNiyA, davvaM, khettaM, kAlaM, bhavaM ca bhAvaM ca jIvAbhigamasUtrA
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 347 ca bhAvaM ca apappa'-udaya kSayopazamAH ye ca karmaNo bhaNitAH, dravyaM kSetra kAlaM bhavaM ca bhAvazca saMprekSasva'-iti chAyA, 'dhammiyaM vavasAyaM pageNhittA potthayarayaNaM paDinikkhavei'-dhArmikaM vyavasAyaM-gRhItvA pustakaratnaM pratikSipati-parityajatItyarthaH, 'paDi nikkhavettA' pratinikSipya vyavasAyaM-pustakaM ca, 'sIhAsaNAo abbhuDhei'-siMhAsanAdabhyuttiSThati, 'abbhuTetA' siMhAsanAdabhyutthAya, 'vavasAyasabhAo purathimilleNaM dAreNaM paDinikkhamai'-vyavasabhAyAH pUrvadvAreNa bahini: sarati-vahiH prayAti, 'paDinikkhamittA'-pratiniSkramya vyavasAyasabhAtaH 'jeNevagaMdA pukkhariNI teNeva uvAgacchai'-yatraiva pUrvoktavizeSaNaviziSTA nandA puSkariNI -tatraivApAgacchati, 'teNeva uvAgacchittA gaMdA pukkhariNI aNupayAhiNI karemANe purasthimilleNaM dAreNaM aNupavisai'-tatropAgatya nandA puSkariNIm anupradakSiNI bhaNiyA davvaM, khettaM kAlaM bhavaMca bhAvaMca saMpappa' dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAvako Azrita karake bhI karma kI udaya, kSaya kSayopazama aura upazama, avasthAeM hotI haiN| 'dhammiyaM vavasAyaM geNhittA potthayarayaNaM paDiNikkhavei' dhArmika vyavasAya karake phira usane usa pustaka ratna ko rakha diyA 'paDinikkhavettA sIhAsaNAo abbhuTTei' pustakaratna ko rakhakara phira vaha siMhAsana se uThA 'abbhuTettA' siMhAsana se uThakara vaha 'vavasAyasabhAo puratthimilleNaM dAreNaM paDinikkhamaI' usa vyavasAya sabhA se usake pUrva dvAra se hokara nikalA 'paDinikkhamittA' bAhara nikala kara 'jeNeva gaMdA pukkhariNI teNeva uvAgacchai' vaha jahAM nandA puSkariNI thI vahAM para gayA 'teNeva uvAgacchittA gaMdA pukkhariNI aNupayAhiNI karemANe purathimilleNaM dAreNaM aNupavisaI' vahAM jAkara vaha usa naMdA puSkariNI meM pradakSiNA dekara usake pUrvadvAra se praviSTa huA saMsappa' dravya, kSetra, 7, ma bhane bhAvanA mAzraya zana. 5 bhanI tya, kSaya, 5zama ane 2012thaa| uya che. 'dhammiyaM vavasAyaM geNhittA potthayarayaNaM paDiNikkhamai' pAbhivyavasAya zana te pachI to ye purata: 2tnane bhavI hIdhu'. 'paDiNikkhamittA sIhAsaNAo abbhuDheI' pusta4 ratnana bhUIna te pachI te siMhAsana 52thI nIye to. 'abbhuTettA' sihAsana 52thI utarIna te 'vavasAyasabhAo purathimilleNaM dAreNaM paDiNikkhamai' se vyavasAya samAnA pUrva dizA dvAre dhane pA2 nIyo. 'paDiNikkhamittA' 52 nIjIna 'jeNeva gaMdA pukkhariNI teNeva uvAgacchai' te yAMnA 5542NI tI tyAM gayA. 'uvAgacchittA gaMdAkkhariNI aNupayAhiNI karemANe purathimilleNaM dAreNaM aNupavisaI' tyo na to ye nh| 54riNInI pradakSiNA zena tena jIvAbhigamasUtra
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ 348 jIvAbhigamasUtre kurvan pUrvadigdvAreNA'nupravizati, 'aNupavisittA purathimilleNaM tisovANapaDirUva gaeNaM paccoruhati' anupravizya pUrveNa trisopAnapratirUpakeNa pratyavarohati-nandAM pravizati, 'pacoruhettA nandA pratyavaruhya-antaH pravizya, 'hatthaM pAdaM pakkhAleti' hastau pAdau prakSAlayati nandAjalena, 'hatthaM pAdaM pakkhAlettA' hastau pAdau prakSAlya, egaM mahaM setaM rayatAmayaM-vimalasalila puNNaM' ekaM mahat zvetaM ataeva-rajatamayaM vimalasalilapUrNa vyapagatasakalamalajalapUrNam , 'mattagayamuhAkiti samANaM' mattagajamukhAkRtisamAnam madamattavAraNamukhAkRti, 'bhiMgAraM pageNhati' bhRGgAraM viziSTaM jalapAtraM pragRhNAti, bhiMgAraM pageNhittA' bhRGgAraM pragRhya, jAi tattha uppalAI paumAiM jAva sayasahassapatAiM tAiM geNhai' yAni tatrotpalAni padmAni kumudAni yAvat-puNDarIkANi mahApuNDarIkANi zatasahasrapatrANi tAni sarvANi puSpANi gRhNAti, 'tAI geNhettA naMdAto pukkhariNito paccuttarei' nandApuSkariNIto bahini'aNupavisittA' praviSTa hokara 'aNupavisittA' puSkariNI meM praviSTa hokara 'purathimilleNaM tisovANapaDirUvagaeNa paccoruhai' vaha usakI trisopAna paMkti se utara kara usameM praviSTa huvA 'paccoruhittA hatthapAdaM pakkhAleti' praveza karake hAthoM aura pairoM ko dhoyA 'pakkhAlittA egaM mahaM setaM rayaNAmayaM vimalasalilapuNNaM mattagaya mahA kittisamANaM bhiMgAraM pagiNhati' hAtha pairoM ko dhokara usane cAMdI kI banI huI eka vimala jala se paripUrNa zRMgAra-jhArI ko uThAyA jisake muha kI AkRti madonmatta gajarAjake zuNDAdaNDa jaisI thI 'bhiMgAra pageNhittA jAiM tattha uppalAIpaumAiM jAva sayasahassapattAiM tAI giNhati' bhRgAra uThAne ke bAda phira usane jitane bhI vahAM utpala padma yAvat zatasahasra pattoM vAle kamala the una saba ko le liyA 'giNhittA gaMdAo pukkhariNIo paccuttarei' lekara phira vaha gaMdA 6zAnA 42vAle dhana tamA praveza 4o. 'aNupavisittA' praveza 4zana 'purathimilleNaM tisovANapaDirUvagaeNaM paccoruhai' te tenI trisApAna patithI utarIna tabhA praveza zyo. 'paccoruhittA hatthapAdaM pakkhAle ti' temA praveza zana teNe potAnA DAya 5 // pAyA. 'pakkhAlittA ega mahaM settaM rayayAmayaM vimalasalilapuNNaM mattagaya mahAkittisamANaM bhiMgAra pagiNhai' DAya 5 // ghodhana teNe yAhInI manesa se nirmaLa jaLathI bharela jhArI uThAvI ke jenuM mukha manmatta hAthInI sUMDha revu tu. bhiMgAra geNhittA jAiM tattha uppalAiM paumAiM jAva sayasahassapattAI tAI giNhaMti' ArI sIn pachI tethe tyAM22 Gual, 5o yAvat zata patra, sakhapatra vA bho hutAte yAne sIdhA. 'giNhittA gaMdAo pukkhariNIo paccuttarei' te 4ne te n| dhuriNIyomAthI maDA nIjayo. jIvAbhigamasUtra
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 349 gacchati, 'naMdAto pukkhariNIto paccuttarittA' nandApuSkariNItaH pratyuttIryaH 'je Neva siddhAyataNe teNeva pahArettha gamaNAya' yatraiva siddhAyatanaM tatraivopAdhAvitavAn gamanAya. 'taeNaM tassa vijayassa devassa' tatazca tasya vijayadevasya, 'cattAri sAmANiyasahassIo jAva' cakhAri sAmAnikAnAM sahasrANi yAvat catasro'gramahiSyaH saparivArAH saptasaptA'nIkA'nIkAdhipatayaH, 'aNNe ya bahave vANamaMtarA devA devIo ya' anye ca bahavo vAnavyantaradevA devyazca, 'appegaiyA uppalahatthagayA jAva hatthagayA' apyekakAdevAH padmotpala kumudakairavazatapatrasahasrapatrANi yAvatpragRhItahastakAH samabhavan, 'vijayaM devaM piTThato piTThato anugacchaMti' vijayadeva pRSThatora'nuvrajanti, vAtyA nIyamAnA iva svayaM gacchanti, 'taeNaM tassa vijayassa puSkariNI se bAhara nikalA 'NaMdAo pukkhariNIo paccuttaritA' naMdA puSkariNI se bAhara nikala kara phira vaha 'jeNeva siddhAyayaNe teNeva pahArettha gamaNAe' jahAM siddhAyatana thA usa ora calA 'taeNaM tassa vijayassa devassa' taba usa vijaya deva ke 'cattAri sAmANiya sAhassI. o jAva aNNeya bahave vANamaMtarA devAya devIo ya' cAra hajAra sAmAnika deva yAvat-parivAra sahita cAra agradeviyAM, sAta anIkAdhipati, aura dUsare bhI aneka vAnavyantaradeva evaM deviyAM jo ki inameM se 'appegaiyA' kitaneka 'uppalahatthagayA jAva sahassapatta hatthagayA' hAthoM meM jinake utpala haiM aise the yAvat kumuda, kairava, zatapatra aura sahasrapatra hAtha meM liye hue the tathA hAthoM meM hAtha DAlakara cala rahe the so ve saba 'vijayaM devaM piTuto piTThato aNugaMchaMti' usa vijayadeva kehI pIche2 cala rahe the aura aise lagate the jaise-mAnoM havA hI inheM uThAkara 'gaMdAo pukkhariNIo paccuttarittA' na. Y04294ImAthI 2 nIjIna te pachI te 'jeNeva siddhAyayaNe teNeva pahArettha gamaNAe' yA siddhAyatana tu te ta25 yAsA sAyA. 'taeNaM tassa vijayassa devassa' te 5chI te viya hevn| cattArisAmANiyasAhassIo jAva aNNeya bahave vANamaMtarA devAya devIoya' yA 2 sAmAnika deva yAvat pitApitAnA parivAra sAthe cAra agramahiSi sAta anIkAdhipati ane bIjA paNa aneka vAnavantara deva ane devi ke jeo bhAMthI 'appegaiyA' 894 'uppalahatthagayA jAva sahassapattahatthagayA' potAnA hAthamAM utpala rAkhyA hatA yAvat kumuda, kairava, zatapatra ane sahasa patra hAthamAM lIdhA hatA. temaja eka bIjAnA hAthamAM hAtha rAkhIne cAlatA hatA se mayA. 'vijayadevaM piTuto piTThato aNugacchaMti' se viya hevanI paa7|| pAcha cAlatA hatA. ane teo evA lAgatA hatA ke jANe havAja temane uDADIne jIvAbhigamasUtra
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 jIvAbhigamasUtre bahave AbhijogiyA devAdevIo ya kalasahatthagayA jAva dhUkaDucchuya hatthagayA' vijayadevaM yAntamanugacchanti bahavo 'nye'pi vAnavyantaradevA devyazca kalaza-bhRGgArAdarzasthAla-pAtrI-supratiSThaka-bAtakaraka-citrakaNThaka-puSpacaMgerI yAvallomahastacaGgerI - puSpapaTalaka-lomahastapaTalaka - siMhAsana-chatra-cAmara-tailamudkayAvadaJjanasamudgaka-dhUpa kaDucchukahastAH 'vijayaM devaM piTThato piTThato anu gaccheti' vijayadevAnusaraNakrameNa pRSThato'nugacchanti, 'taeNaM se vijae deve cauhiM sAmANiyasahassIhiM jAva' tatazca vijayo devaH catuH sAmAnikasahasraiH yAvat-catasRbhiH saparivArAbhiragramahiSIbhiH saptAnIkairanIkAdhipaizca SoDazAtmarakSakasahasraiH parivRttaH-'aNNehi ya bahUhiM vANamaMtarehi devehiya devIhiya saddhiM anyaizca katipayai nivyantaradevaizca devIbhizca sArdham, 'saMparibuDe' samparivRttaH, 'savvaDIe savvajuie jAva NigghosanAdiyaraveNaM' sarva RddhayA sarvadyutyA yAvat-sarvabalena sarvasamudayena sarva vibhUtyA sarvasambhrameNa sarvapuSpagandhamAlyAlaGkAreNa sarvatruTita zabdaninAdena mahatyA RddhayA mahatyA dhutyA mahatA balena mahatA. le jA rahI hai 'taeNaM tassa vijayassa devassa abhiyogiyA devA devIo ya kalasahatthagayA jAva dhUvakaDucchahatthagayA' tathA aura bhI jo abhiyogika deva the evaM deviyAM thIM ve saba hAthoM meM kalazoM ko yAvat dhRpakaDucchakoM ko lekara 'vijayaM devaM piTTaopiTTao aNugacchaMti' vijayadeva ke pIche2 cala rahe the 'taeNaM se vijae deve cauhi sAmANiyasAhassIhiM jAva aNNehi ya bahUhi~ vANamaMtarehiM devehi devIhi saddhiM saMparivuDe savvaDIe savvajuIe jAva NigghosaNAiyaraveNaM jeNeva siddhAyayaNe teNeva uvAgacchai' isa prakAra vaha vijayadeva cAra hajAra sAmAnika devoM se yAvat aura bhI aneka vAnavyantara devoM se evaM deviyoM se ghirA huA samasta Rddhi aura yuti se yukta huA vAjoM kI gaDagaDAsa ya che. 'taeNaM tassa vijayassa devassa AbhiyogiyA devA devIoya kalasahatthagayA jAva dhUvakaDucchahatthagayA' tathA mI pay? mAliyoni heve| utA. bhane viyo utI te mA chAyAmA 46 / / yAvat 55 4327ne sana 'vijayaM devaM piTrao piTTao aNugacchaMti' viyavanI pA75 5 / 7 yAsatAitA 'tae NaM se vijae deve ca uhiM sAmANiyasAhassIhiM jAva aNNe hiMya bahUhiM vANamaMtarehiM devehiM devIhiM saddhiM saMpaDibuDe savvaDDhIe savvajjuie jAva NigghosaNAiyaraveNaM jeNeva siddhAyayaNe teNeva uvAgacchai' mArIte te piyara yAra hunara sAmAnika devonI yAvat bIjA paNa aneka vAnavyantara devAthI ane deviyethI gherAIne saghaLA prakAranI baddhi ane ghutithI yukta banIne vAjAonAgaDagaDATanI jIvAbhigamasUtra
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 351 samudayena mahatA varatruTita yamakasamakapaTupravAdi taraveNa zaMkha-paTaha-bherIjhallarI-kharamukhI-huDukka-dundubhinirdhApanAditaraveNa, 'jeNeva siddhAyataNa teNeva uvAgacchai' yatrA''ste siddhAyatanaM tatraivopAgacchati, 'teNeva uvAgacchittA siddhAyataNaM aNupayAhiNI karemANe, tatropAgatya siddhAyatanam-anupradakSiNI kurvan-2 'purathimilleNaM dAreNaM aNupavisaI' pUrvadvAreNa pravizati siddhAyatanam' 'teNeva-aNupavisittA jeNeva devacchaMdae teNeva uvAgacchai' tatraiva siddhAyatamanupravizya tato yatra devacchandaka statraivopAgacchati, 'teNeva uvAgacchittA' Aloe jiNapaDimANa paNAmaM karei' tatraivopAgatyA''loke jinapratimAnAM praNAmaM karoti, 'paNAmaM karettA' praNAmaM katvA-tataH-lomahatthagaM gehai' lomahastakam-mayUrapicchanirmitAM pramAjikAM gRhNAti, 'loma hatthagaM geNhittA' lomahastakaM pragRhya, jiNapaDimAo lomahatthaeNaM pamajai-jinapratimAM tena pramAjati, 'lomahatthaeNaM pamajjitA lomahastakena jinapratimAM cAru pramaj, 'surabhiNA haTa ke sAtha2 jahA~ siddhAyatana thA vahAM gayA teNeva uvAgacchittA siddhAyayaNa aNupayAhiNI karemANe purathiyilleNaM dAreNaM aNupavisaI' vahAM jAkara usane siddhAyatana kI pradakSiNA kI aura phira usake pUrvadvAra se vaha usameM praviSTa ho gayA 'teNeva aNupavisittA jeNeva devacchaMdae teNeva uvAgacchai' vahAM pahuca kara vaha usa ora gayA ki jahAM devacchandaka-deva kA Asana vizeSa thA 'teNeva uvAgacchittA Aloe jiNapaDimANaM paNAmaM karei' vahAM jAkara usane jina-kAmadeva kI pratimA ke dekhate hI use praNAma kiyA 'paNAmaM karettA' praNAma karake 'lomahatthayaM geNhaI' usane mayUrapiccha nirmita muSTi ko uThAyA 'lomahatthayaM geNhittA' usa muSTi ko uThAkara phira usane 'jiNapaDimAo lomahatthaeNaM pamajai' una jina-kAmadeva pratimAoM kA usa lomasAtha sAthe yA siddhAyatana-yantayata utu tyAM gayA, 'teNeva uvAgacchittA siddhAyayaNa aNupayAhiNI karemANe purathimilleNNaM dAreNaM aNupavisaI' tyAMnateNe siddhAyatananI pradakSiNA karI ane te pachI tenA pUrva dizAnA dvArethI teNe temAM praveza 4 teNeva aNupavisittA jeNeva devacchaMdae teNeva uvAgacchai' temA praveza 4zana te jyAM va2744-hevarnu mAsana vizeSa utute // 24 gayo. teNeva uvAgacchittA Aloe jiNapADamANaM paNAmaM kareI' tyAne tethe chana pratimA -mahevanI pratibhAne pramo . 'paNAmaM karettA' prama rIne 'lomahatthayaM geNhai' tethe bhA2 pIchA thI nAvesa bhuSTi 4 'lomahatthayaM geNhittA' se muSTinavIna te pachI tethe 'jiNapaDimAo lomahatthaeNaM pamajai' mena jIvAbhigamasUtra
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ 352 jIvAbhigamasUtra gaMdhodaeNaM hANeti' surabhitagandhanalena snapayati, 'gaMdhodaeNa hANettA' snapayitvA gandhodakena, 'divvAe surabhigaMdhakAsAIe gAtAI lUhei' divyayA surabhigandhakASAyikyA-surabhitagandhasArikayA gAtrANi rUkSayati, jinapratimAyAM sthita jalamapanayati, prakSAlayatItyarthaH 'gAtAI lUhettA' gAtrANi rUkSayitvA prakSAlya 'saraseNa gosIsacaMdaNeNaM gAtAI aNuliMpai' anirvacanIyagozIrSasahakRta malayacandanena gAtrANi sarvato limpayati, 'gAtAI aNuliMpettA' 'gAtrANyanulipya, 'jiNapaDimANaM ahayAi setAI divvAI devadasa juyalAI NiyaMseI ahatA'parimarditadivyadevaparidhAnayogyapaTTavastrayugalAni jinapratimAbhyaH samaya paridhApayati, 'NiyaMsettA' paridhApya, 'aggehiM varehiya gaMdhehiya mallehiya acceti'anH hastaka se pramArjana kiyA 'lomahatthaeNaM pamajittA' lomahastaka se pramArjita karake 'surabhiNA gaMdhodaeNaM pahANeti' phira usane usa pratimA kA sugaMdhita gaMdhodaka se abhiSeka kiyA 'gaMdhodaeNaM NhANettA' gaMdhodaka se abhiSeka karake phira usane 'divvAe surabhigaMdhakAsAIe gAyAI lUheI' divya evaM surabhi gaMdha se yukta kASAyika toliyA se pavitra channe se usa jina-kAmadeva pratimA ke zarIra ko poMchA 'gAyAI lUhettA' zarIra ke upara kA pAnI poMcha kara 'saraseNa' gosIsacaMdaNeNaM gAyAI aNuliMpaI' phira usane gozIrSa candana se usake sAre zarIra para lepa kiyA, 'gAyAI aNuliMpettA' zarIra para lepa karake 'jiNapaDimANaM aiyAI setAidivvAI devadUsajuyalAI NiyaMseI' phira usane ahata aparimardita zveta divya dRSya yugala una pratimAoM ko pahirAyA 'NiyaMsettA' pahirA kara 'aggehiM varehiya gaMdhehiya mallepratimA-mahevanI pratibhAnu se soma stathI, amAna yu 'lomahatthaeNaM pamajjittA' sobhahastathI prabhAna 4202. 'surabhiNA gaMdhodaeNaM NhANeti' te pachI teNe te pratimA upara sugaMdha vALA gaMdakathI abhiSeka karyo abhiSeka karIne te pachI ta 'divvAe surabhigaMdhakAsAIe gAyAi lUheI' divya bhane suganyA thI yati vAsathI tela-maheSa pratibhAnA zarIrane sUjhyu 'gAyAI lUhettA' zarIra upa2nu pAe chIna 'saraseNa gosIsacaMdaNeNa gAyAiM aNulipaI' te pachI tethe AzISa nathI tenA sampUrNa zarI2 52 se5 4: 'gAyAI aNuliMpittA' zaza2 52 khe5 4zana 'jiNapADamANaM aiyAI settAi divvAI devadUsajuyalAI Niya sei' te 57 teNe mahata, 55rimadita zveta mane divya sa va idhya yugasa pratimAmAne parAvyu 'NiyaMsettA' 5DerAvIna 'agehi varehiya gaMdhehiya mallehiya acceti' para pdd|viin te pachI terI zreSTha sugavANI vI jIvAbhigamasUtra
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 353 aparimuktai varairgandhairmAlyaizvArcayati, 'accettA pupphAruhaNaM gaMdhAruhaNaM mallAruhaNaM vaNNAruhaNaM cuNNAruhaNaM AbharaNAruhaNaM kareti' acitvA puSpAropaNaM-puSpaiH pUjAma, gandhAropaNaM-mAlyAropaNaM-varNAropaNaM-cUrNAropaNam-AbharaNAropaNaM gandhAdhaiH pUjA ca karoti, 'karettA' kRtvA puSpAdhAropaNam, 'Asattosatta vipulavaTevagdhArita malladAmakalAvaM kareti' Asaktotsakta vipulavRttavyAdhArita mAlya dAmakalApaM karoti, 'karettA' prazasta mAlyadAmakalApaM kRtvA, 'acchehi saNhe hiM rayayAmaehiM accharasA taMDulehi' acchaiH ilakSNai rajatamayairaccharasataNDule:-tatrA'ccha AkAzasphaTikavadatinirmalaH ilakSaNo-masaNaH, accho raso yeSAM te-accharasAH, pratyAsannavastu pratibi. hiya acceti' pahirA kara phira usane zreSTha sugaMdhita aisI aparibhukta mAlAoM se unakI arcanA kI 'accattA pupphAruhaNaM gaMdhAruhaNaM, mallAruhaNaM, vaNNAruhaNaM cuNNAruhaNaM, AbharaNAruhaNaM, kareti' arcanA karake phira usane unapara puSpa caDhAye, puSpoM se unakI arcanA kI gaMdha se dhUpa se unakI arcanA kI mAlya-mAlAoM se-unakI arcanA kI, varNaka se unakI arcanA kI cUrNa se unakI arcanA kI aura AbharaNoM se unakI arcanA kI 'karettA' puSpAdikoM se arcanA karake, 'AsatosattavipulavavagdhAriya malladAmakalAvaM kareMti' phira usane vahAM para pRthivI tala taka lambI hotI huI aisI puSpa mAlAoM kA samUha vahAM rakkhA 'karettA' isa prakAra se puSpamAlAoM kA samUha vahAM karake 'acchehi saNhe hiM rayayAmaehiM accharasAtaMDulehi' phira usane svaccha-AkAza aura sphaTika jaise nirmala cikane, accha rasa vAle pratyAsanna vastukA jinameM pratibimba paDa jAve aise rajatamaya aparimita bhutAmAmAthI tenu mana 4yu 'accattA pupphAruhaNaM gaMdhAruhaNaM mallAruhaNaM vaNNAruhaNaM cuNNAruhaNaM AbharaNAruhaNaM kareti' parthanA 4aa pachI tere te kAmadeva pratimAnI upara puSpa caDAvyA. arthAt puthI tenuM arcana karyuM tathA gaMdha ane dhUpa dravyathI tenI arcanA karI, puSpamALAothI tenI arcanAkarI. varNakathI tenI arcanAkarI, cUrNa dravyathI tenI arcanA karI temaja mAbhUSaNathI tanI anya nA 421. 'karettA' 2 // pramANe puNya vigerethI arthanA 4zana 'Asa tosattavipulavaTTa vagdhAriyamalladAmakalAvaM kAti' te 5chI tethe tyAM AgaLa jamInasudhI pahoMce evI lAMbI puSpanI mALAone samUha tyAM rAjyo 'karettA' mArIte 15 bhAkAmAnA samUhathI artha nA 42rIne 'acchehi saNhehiM rayayAmaehiM accharasAtaMDulehi te 5chI teNe 2127-2mA mane phaTika jevA nirmala cikaNuM accharasavALA arthAt samIpamAM rahela vastunuM jI045 jIvAbhigamasUtra
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre bAdhArabhUtA ivA'tinirmalAH ityarthaH etAdRzAzvate taNDulA iti-accharasataNDulAH tairaccharasataNDulaiH, 'jiNapaDimANaM-purao' 'jinapratimAnAM purataH 'aTThamaMgalae Alihai'-ASTASTau maGgalAnyAlikhati, pratimApuro bhAge, tAnyaSTamaGgalAni nirdizati -'sotthiyasirivaccha jAva dappaNA'-svastika-zrIvatsa-carddhamAnaka-nandikAvartamahAsana-kalaza-matsya-darpaNAkhyAni maGgalAni likhiti, 'AlihittA'-svastikAdimaGgalAnyAlikhya-'kayaggAhaggahitakaratala pabmaTTavippamukke kacagrAhagRhItakaratalaprabhraSTavipramuktena, paJcAGgulibhiH kezeSu grahaNaM kacagrAhaH tena gRhItaM karatalAd vimuktaM sat prabhraSTamiti karatalaprabhraSTavimuktam tena, 'dasaddhakusumeNaM'-dazArdhenapaJca kAlanIlAdi varNavatA kusumena-puSpeNa-'mukkapupphapuMjovayArakaliyaM kare ti' mukto yaH puSpANAM puJjaH samudAyaH sa evopacAraH pUjA tena kalitaM muktapuSpapuJjopacArakalitaM-yuktaM karoti, / 'karettA' kRtvA-'caMdappabhavairaveruliyacAvaloM se 'aTTamaMgalae Alihai' ATha 2 maMgala dravyoM kA una pratimAoM ke Age Alekhana kiyA-arthAt aise cAvaloM se usane ATha2 svastika Adi mAMgalika dravyoM ke vahAM citra banAe 'sosthiya, sirI. vaccha jAva dappaNA' ve ATha mAMgalika dravya isa prakAra se hai-1 svastika 2 zrIvatsa, 3 varddhamAnaka, 4 nandikAvartta, 5 mahAsana, 6 kalaza, 7 matsya aura 8 darpaNa 'AlihitA' ina ATha mAMgalika dravyoM kA vahAM cAvaloM se banAkara 'kayaggAhaggahita karatala pacbhaTThavippamukkeNa dasaddha vanneNaM kusumeNaM mukkapupphapuMjovayArakaliyaM kareti' keza pAza ko grahaNa karane jaise hAtha se grahaNa kiye gaye ataeva karatala se nIce gire hae aise puSpoM ko choDakara zeSa pAMca varNa ke puSpoM kA usane vahAM puMjakiyA-arthAt upacAra arcanA kI 'karettA' isa prakAra se upacAra ramA pratima-54Ayo 53 sevA 24 tabhaya yomAthI 'aTTama galae AliiI' ATha ATha maMgaladravyanuM e pratimAonI AgaLa Alekhana karyuM" arthAta evA cokhAthI teoe svastika vigere ATha ATha maMgalAdi dravyonA tyAM yitrI manAvyA. te bhAMjali dravyo / pramANe cha.-'sotthiya, sirIvaccha jAva dappaNA1, 2vasti 2, zrIvasta 3, 1ddha mAna44, nanvita 5, bhaDAnasa6, 417, bhattya bhane 8 4555 'AlihittA' 203 bhAMsi drvyon| yihno tyo me yAmAthI manAvAne 'kayaggAhagahiyakaratalapanbhaTTa vippamukkeNa dasaddhavaNNeNaM kusumeNaM mukkapuSphapujovayArakaliyaM kareMti' zAzane ghA'5 421 // 21 // yathI ghaDaNa 42 ane tethI ja hAthamAMthI nIce paDelA evA pupane choDIne bAkInA pAMcapnaa pAnI tethe tyAM dra yo arthAt 75yA2 ayn| 42. 'karettA' jIvAbhigamasUtra
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.67 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 355 vimaladaMDAM' candraprabho vajravaiDUryamayo'ta eva vimalo daNDo yasyAstAm-'kaMcaNamaNirayaNabhatticittaM' kAzcanamaNiratna bhakticitrAm, 'kAlAgurupavarakuMdarukaturukadhUvagaMdhuttamANu viddhaM'-kAlAgurupravarakunduruSkaturuSkadhUpagandhottamAnuviddhAm, 'dhUvavarTi' dhUpavattim, dhUmadhUmamityarthaH vinimmuyaMta'-vinirmuzcantaM-bahiniHsArayantam, 'veruliyAmayaM'-vaiDUryaratnamayam 'kaDucchuyaM' dhUpAdhArapAtram 'paggahittu-pragRhya, 'payatteNaM' prayatnena, "dhUvaM dAuNa'-dhUpaM datvA, 'jiNavarANaM'-jinavarebhyaH, jinapravarebhya ityarthaH / 'aTThasayavisuddhagaMdhajutehiM' aSTazatavizuddhagandhavadbhiH, 'mahAvittehi' mahA. vRttaH, 'atthajuttehiM' arthayuktaiH-arthasAraiH 'apuNaruttehiM'-apunaruktaiH-punaruktidoSarahitaiH 'saMthuNaI'-saMstauti-jinavarastuti karoti, 'saMthuNettA' saMstutya, 'sattadRpayAI 'osarai'-saptASTau vA padAni apasarati pazcAdAgacchati, 'sattaTTapadAiM osaritAarcanA karake 'caMdappabhava iraveruliyavimaladaMDA' phira usane candrakAnta vana aura vaiDUrya ratnamaya vimala daMNDoM vAle 'kaMcaNamaNirayaNabhatticitaM' kAJcana aura maNiratna kI vicitra racanAoM se yukta 'kAlAgurupavarakuMdarUkka turukka dhUvagaMdhuttamANuviddhaM' evaM kAlAguru, kundarukka aura lobAna kI dhUpa se uttama sugaMdhi vAle ataeva 'dhUva vahi dhUpa kI vartI ko hI 'vinimnuyaMta' mAnoM bAhara nikAla rahAho aise 'veruliyAmayaM kaDucchuyaM paggahitu' vana ratna ke bane hue dhUpa ke AdhAra bhUta pAtra ko lekara 'payatteNa' usane baDI sAvadhAnI se 'dhUvaM dAuNaM' dhUpa dekara 'jiNavarANaM aTThasayavisuddha gaMthajuttehiM mahAvitehiM annajuttehiM apuNaruttehiM saMthuNai' jinavaroM-kAmadevoM kI 108 vizuddha baDera sArthaka apunarukta aise chandoM se stuti kI 'saMthUNittA sattaTTamA pramANe upayA2 artha nA 4Ina 'caMdappabhavairaveruliyavimaladaMDA' te pachI tethe yandraxita, pay mane peDUya 2tnamaya vimA 'kaMcaNamaNirayaNabhatticittaM' iyana mane maNiratnAnI viyitra mevI syanAmAthI yuddhata 'kAlAguru pavarakudarukaturukkadhUpagaMdhuttamANuviddhaM' mane saa||3, 24, tu344, ane samAna nA 55. thI uttama sugayAmane seTasA mATe 'dhUvavaTTi dhUpanI paattn| 'vinimmayaMta' Hel pa2 43utA hAya mevA 'veruliyAmayaM kaDucchuyaM paggahitu' 12tnanA manasa dhuupn| saadhaa2|| pAtra arthAt dhUpahAnIna. sana 'payatteNa' tarI dhI " sAvadhAnI pUrva 'dhUvaM dAUNaM' 55 42rIna 'jiNavarANa adRsayavisuddha gaMdhajuttehiM mahAvittehiM annajuttehiM apuNaruttehiM saMthuNai' chana12-mavanI 108 eka ne ATha vizuddha ane moTA moTA sArthaka-arthavALA A punarUkta evA hAthI stuti 420 'saMthuNittA sattaTupayAhiM osarai' stuti4zana sAta mA jIvAbhigamasUtra
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ 356 jIvAbhigamasUtre saptA'STau padAnyapamRtya, 'vAmaM jANuM aMcei'-vAmaM jAnu mazcati utpATayati, 'aMcittA dAhiNaM jANuM dharaNitalaMsi NivADei'-aJcayitvA dakSiNaM jAnuM dharaNitale -bhUmau nipAtayati, 'tikkhutto muddhANaM dharaNitalaMsi NivADei'-triH kRtvo vAratrayaM bhUmau mastakaM nipAtayati namayati, 'dharaNitalaMsi namittA IsiM paccuNNamai' bhUmauziro namayitvA Ipat-pratyunnamayati, 'pacvugNamittA kaDayatuDiyarthabhiyAo bhuyAo paDi sAharati'-ISatpratyunnamayya kaTakatruTita staMbhitau bhujau pratisaMharati-saGkocayati, 'paDisAharettA karayalapariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTUTu' evaM vayAsI'bhujau-saMhRtya karatalaparigRhItaM zirasAva mastake'JjaliM nidhAya-evaM vakSyamANaM vaco'vAdIt-'namotthuNaM arihaMtANaM' namo'tu-arhadbhayaH, 'bhagavaMtANaM jAva siddhipayAI osaraI' stuti karake phira vaha sAta ATha paira Age saraka gayA aura saraka kara Age jAkara 'vAmaM jANu aMcei' usane apanI bAI jAnu ko paira ko Upara uThAyA 'aMcittA dAhiNaM jANu dharaNitalaMsi NivADei' aura uThAkara dAhinI jAnu yukta paira ko jamIna para rakhA phira usane 'tikkhuto muddhANaM dharaNitalaMsi NivADei' apane mastaka ko tIna bAra jamIna para jhukAyA-namAyA 'dharaNi talaMsi namittA' mastaka ko tIna bAra jamIna para namAkara phira vaha 'isipaccuNNamaha' kucha UMcA uThA 'paccuNNamittA' kucha UMcA uThakara 'kaDayatuDiya thaMbhiyAo bhuyAo paDisAharai' phira usane apanI kaTaka aura truTita se stabhita donoM bhujAoM ko pasArA 'paDisAharitA karatalapariggahiyaM sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTTu evaM vayAsI' pasAra kara unakI aMjalI banAI aura use mastaka para dhumAyA phira vaha isa prakAra se kahane lagA DagalA AgaLa khasI gayA. ane e pramANe khasI jaIne jarA AgaLa jaIne 'vAma jANu aMcei' teNe potAnA mI pANuna tanu ne pAnI 52 5vI 'aMcittA dAhiNaM jANu dharaNitalaMsi NivADei' mane merIta vIna bhe| nanu ne 5thI nIye mIna52 21cyo. te pachI teNe 'tikkhutto muddhANaM dharaNitalaMsi NivADei' pAtAnA masta netraguvA2 mIna ta26 nabhAvyu 'dharaNitala si namittA' bhasta4ne vAra 04mIna 52 namAvIna te 5chI te 'isi paccuNNamai' 44 anyAyayo 'paccuNNamittA' 444 the| yadhane 'kaDaya tuDiya thaMbhiyAo bhuyAo paDisAharai' te pachI tethe potAnI 444 bhane truTita thI stamita mevI panne mujamA na 3AvI. 'paDisAharittA karatalapariggahiya sirasAvattaM matthae aMjaliM kaTu evaM vayAsI' DAya pIne tenI 2iral sanAvI mane tene potAnA bhasta4 52 32vI tepachI te 2 // pramANe 41 // sAyA, 'Namotthu NaM' arihaMtANaM jIvAbhigamasUtra
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 68 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 357 gaiNAmadheyaM ThANaM saMpattANaM' bhagavadbhayaH samastaizvaryyayuktebhyaH adikarebhya stIrthakarebhyo yAvat - apunarAvRtiM gatebhyaH siddhi gatinAmadheyaM sthAnaM samprApte bhyaH, 'ttikaTu' evaM kRtvA, 'vaMdai namasai' - vandate - namasyati, bhagavantaM namaskaroti vandanaM kurute vijayo devaH iti / / sU0 67 // mUlam - vaMdittA namaMsittA jeNeva siddhAyataNassa bahumajjha desabhAe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA divvAe udagadhArAe abbhukkhar3a abbhukkhittA sara seNaM gosIsacaMdaNeNaM paMcagulitaleNaM maMDalaM Alihai maMDalaM AlihettA vaccae dalayai vaccae dalaittA kayaggAhaggAhiya karayalapa bhaTTavimukkeNaM dasavapaNeNaM kusumeNaM mukkapuSpha puMjovayArakaliyaM kareMti kareMttA dhUvaM dalayati dhUvaM dalaittA jeNeva siddhAyataNassa dAhiNille dAre teNeva uvAgacchai uvAgacchittA lomahatthayaM gevhai geNhittA dAraceDIo ya sAlabhaMjiyAo ya bAlarUpae ya lomahatthaeNaM pamajjai pamajjettA bahumajjhade sabhAe saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM paMcaMgulitaleNaM aNuliMpai aNuliMpittA caccae dalayati dalaittA pupphAruhaNaM jAva AharaNA ruhaNaM kareMti karettA Asattosattavipula jAva malla 'NamotthUNaM ArihaMtANaM bhagavaMtANaM jAva siddhigaNAyadheyaM ThANaM saMpattANaMti kaTTu vadati NamaMsati' yAvat siddhigati nAmaka sthAna ko prApta hue samasta tIrthakara arihaMta bhagavaMto ko merA namaskAra ho 'tikaTTu vaMdai NamaMsai vaMdittA NamaMsittA jeNeva siddhAyayaNassa bahumajjhede sabhAe teNeva uvAgacchai' isa prakAra kahakara usane unakI vaMdanA kI aura namaskAra kiyA || 67 // bhagavaMtANaM jAva siddhigai NAmadheyaM ThANaM ttikaTTu vadati NamaMsaMti' yAvat siddhigati nAmanA sthAnane prApta thayelA saghaLA tIrthaMkara arihaMta bhagavAne bhAza nbhs4|rhe| 'tikaTu vaMdai NamaMsai vaMdittA NamaMsittA jeNeya siddhAyayaNassa bahumajjhasabhAe teNeva uvAgacchaI' mA pramANe uDIne tethe tekhAne vahanApurI namaskArakaryo vaMdanA namaskAra karIne jyAM siddhAyatananA madhyabhAganA pradeza hatA tyAM te AvyA. 5 sU0 67 // jIvAbhigamasUtra
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ . jIvAbhigamasUtre dAmakalAvaM kareti karettA kayaggahagahita jAva puMjovayArakaliyaM kareti karettA dhUpaM dalayati, dhUvaM dalaittA jeNeva muhamaMDavassa bahumajjhadesabhAe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA bahumajjha desabhAe lomahattha eNaM pamajjai pamajjittA divvAe udgadhArAe abbhukkhei abbhukttA saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM paMcagulitaleNaM maMDalagaM Alihati AlihittA caccae dalayai dalaittA kayaggAha jAva dhUvaM dalayai dalaittA jeNeva muhamaMDavassa paccatthimille dAre teNeva uvAgacchai uvAgacchettA lomahatthagaM geNhai geNhittA dAraceDIo ya sAlabhaMjiyAo ya bAlarUvaeya lomahatthageNa pamajjai pamajjittA divvAe udgadhArAe abbhukkheti abbhukhettA saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM jAva caccae dalayaMti dalaittA Asattosatta0 kayayaggAha0 dhUvaM dalayai dalaittA jeNeva muhamaMDavasta uttarillANaM khaMbhapaMtIe teNeva uvAgacchai uvAgacchettA lomahatthagaM parA0 sAlabhaMjiyAo divvAe udgadhArAe saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM puSphAruhaNaM jAva Asattosatta0 kayaggAha dhUvaM dalayai jeNeva muhamaMDavassa purathimille dAre taM caiva savvaM bhANiyavvaM jAva dAragassa aJccaniyA jeNeva dAhiNille dAre taM caiva savaM jeNeva pecchAdhara maMr3avassa bahumajjha de sabhAe jeNeva vairAma akvADae jeNeva maNipeDhiyA jeNeva sIhAsaNe teNeva uvAgacchai uvAgacchittA lomahatthagaM geNhati lomahatthagaM gevhittA akkhADagaM ca sIhAsaNaM ca lomahatthageNaM pamajjai pamajjettA divvAe udgadhArAe abbhu0 pupphAruharaNaM jAva dhUvaM dalayai jeNeva pecchAdhara maMDava paJcatthimille dAre dAracaNiyA uttarillA khaMbhapaMtI taheva puratthimille dAre taheva jeNeva dAhiNille dAre taheva jeNeva cetiya thrubhe teNeva uvAgacchai uvAga 358 jIvAbhigamasUtra
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 68 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 359 cchittA lomahatthagaM gehar3a gevhittA cetiya thrubhaM lomahattha eNa pamajjai pamajjittA divvAe daga0 saraseNa0 pupphAruhaNaM Asatosatta jAva dhUvaM dalayati dalaittA jeNeva paccatthimillA maNipeDhiyA jeNeva jiNapaDimA teNeva uvAgacchai jiNapaDimAe Aloya paNAmaM karei karitA lomahatthagaM geNhar3a gevhittA taM caiva savvaM jaM jiNa DimANaM jAva siddhigainAmadhejjaM ThANaM saMpa tANaM vaMdai namasai / evaM uttarillAe vi evaM purathimillAe fa evaM dahillie vi jeNeva ceiyarukkhA dAravihIya maNipeDhiyA jeNeva mahiMdajjhae dAravihI jeNeva dAhiNillA naMdA pukkhariNI teNeva uvAgacchai uvAgacchitA lomahatthagaM geha geNhittA cetiyAoya tisovANapaDirUvaeya toraNeya sAlabhaMjiyAoya bAlarUvaeya lomahatthaeNaM pamajjai pamajjinttA divvAe udgadhArAe siMcai saraseNaM gosIsacaMdaNamaNuliMpai aNuliMpittA puSphAruhaNaM jAva dhUvaM dalayati dhruvaM dalaittA siddhAyataNaM aNuppayAhiNaM karemANe jeNeva uttarillA naMdApukkhariNI teNeva uvAgacchai uvAgacchittA taheva mahiMdajjhayA ceiyarukkho ceiyathrubhe paccatthimillA maNipeDhiyA jiNapaDimA uttarillA purathimillA dAhiNillA pecchAgharamaMDavassa vi taheva jahA dakkhiNillassa paccatthimille dAre jAva dAhiNillANaM khaMbhapaMtI muhamaMDavassa vi, tinhaM dArANaM accaNiyA bhaNiUNaM dAhiNillANaM khaMbhapaMtI uttare dAre puracchime dAre sesaM teNeva kameNaM jAva purathimillANaM dArapukkhariNI jeNeva sabhA suhammA teNeva pahArettha gamaNAya || sU0 68 || chAyA-' banditvA namasthitvA yatraiva siddhAyatanasya bahumadhyadezabhAga statraivopAgacchati tatraivopAgatya divyayodakadhArayA'bhyukSati - abhyukSya sarasena gozIrSa jIvAbhigamasUtra
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ 360 candanena paJcAGgulitalena maNDalamAlikhati maNDalamA likhyA'rcanikAM dadAti aar sagrAhagRhIta karatalaprabhraSTavipramuktena dazArdhavarNena kusumena muktapuSpa pRJjopacArakalitaM karoti kRtvA dhUpaM dadAti datvA yatraiva siddhAyatanasya dAkSiNAtyaM dvAraM tatraivopAgacchati tatraivopAgamya lomahastakaM gRhNAti gRhItvA dvAra - vAbhima vaMditA namasittA ityAdi / TIkArtha- vandanA namaskAra karake phira vaha jahAM siddhAyatana kA vahumadhya deza bhAga thA vahAM para gayA 'uvAgacchittA divvAe udgadhArAe abbhukkhar3a' vahAM jAkara usane divya udaka dhArA se use sIMcA 'attA sarasena gosIsacaMdaNeNaM paMcagulitaleNaM maMDalaM Alihai' sIMca kara phira usane vahAM sarasa gozIrSa candana se hAthoM ko lipta karake pAMcoM aMgulioM ke chApe se yukta eka maMDala likhA 'maMDalaM AlihittA' maMDala likhakara 'vaccae dalayai' arcanA kI 'vaccae dalaittA' arcanA karake phira usane 'kayaggAhagahiyakarayala paTabhaTTa vippamukkeNaM dasavaNNeNaM kusumeNaM mukkapuSpha puMjovayArakaliyaM kareM ti' keza pAza ko pakar3ane jaise hAtha meM se paDe hue puSpoM ko choDakara zeSa pA~ca varNa vAle puSpoM kA puMja kiyA 'karetA dhUvaM dalayai' puSpoM kA puMja karake phira usane dhUpa jalAI 'dhUvaM dalaittA jeNeva siddhAyataNassa dAhipille' dhUpa jalAkara phira vaha jahAM para siddhAyatana kA dakSiNa dizA kI ora 'dAre' dvAra thA 'teNeva uvAgacchai' vahAM para AyA 'uvAga ' vaMdittA NasittA' ityAdi TIkA -vaMdanA namaskAra karIne siddhAyatananA madhya pradezamAM Avye 'uvAgacchittA divvAe udgadhArAe abbhukkha' tyAM nhAne tethe hivya sevI 4 dhArAthI tenu siyana yu' 'abbhukkhittA sarasena gosIsacaMdaNeNaM paMcagulitaleNaM maMDalaM Alihai' sIyana urIne te pachI tethe tyAM gozIrSa yahanathI hAthA para lepa karIne pAMce AMgaLIyAthI yukta chApA lagAvyA. te pachI eka bhausa sacyu- arthAt manAyu 'maMDalaM AlihittA' bhausa janAvIne 'vaccae dalayai' arthanA rI ' vaccae dalaittA' arthanA rIne te pachI tethe 'kayaggAhagahiya karayalapavbhaTTavippabhukkeNa dasaddhavaNNeNaM kumumeNaM : mukkapupphovayArakaliyaM 'ti' kezapAzane pakaDavA jevA hAthamAMthI paDelA puSpAne cheDIne bAkInA yAMyavarNaM vAjA puSpono Dhagalo janAvyo 'karetA dhUvaM dalayai' puSyono Dhagaseo janAvIne te pachI tethe tyAM dhUpa ye 'dhUvaM dalaittA jeNeva siddhAyataNassa dAhi jille' dhUpa sajagAvIne te pachI te nyAM siddhAyatananI dakSiNa jAnunu' 'dAre' jIvAbhigamasUtra
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.68 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 361 zAkhAzAlabhaJjikA vyAlarUpakANi ca lomahastakena pramArjayati-lomahastakena pramArya bahumadhyadezabhAgaM sarasena gozIrSacandanena paJcAGgulitale nA'nulimpati anulipya-carcakaM dadAti datvA puSpAropaNaM yAvat-AbharaNAropaNaM karoti-kRtvA''satotsakta vipula yAvat-mAlyadAmakalApaM karoti kRtvA kacagrAha gRhIta yAvatpuJjopacArakalitaM karoti kRtvA dhUpaM dadAti dhUpaM datvA yatraiva mukhamaNDapasya bahumadhyadezabhAgaH tatraivopAgacchati tatraivopAgatya bahumadhyezabhAgaM lomahastakena pramANayati pramAya divyodakadhArayA'bhyukSati abhyukSya sarasena gozIrSacandanena paJcA gutalitalena maNDalamAlikhati-Alikhya-carcakaM dadAti datvA-kacagrAha yAvad dhUpaM dadAti datvA yatraiva mukhamaNDapasya pazcimaM dvAraM tatraivopAgacchati upAgatya lomahastakaM gRhNAti-gRhItvA-dvArazAkhe ca zAlabhaJjikAzca vyAlarUpakANi ca lomahastakena pramArjayati pramAdyaM divyodakadhArayA'bhyukSati abhyukSya-sarasena gozIrSacandanena yAvad carcakaM dadAti datvA''saktotsakta0 kacagrAha0 dhUpaM dadAti dayA cchittA lomahatthayaM geNhai' vahAM Akara ke usane mayUrapicchiko uThAi 'geNhittA dAraceDIo sAlabhaMjiyAoya' mayUrapicchikA uThAkara usane usa se dvAra kI ceTikA rUpa zAlamaMjikAoM kA aura 'vAlaruvaeya lomahatthaeNaM pamajjaI vyAla rUpoM kA pramArjana kiyA 'pamajjettA bahumajjha desabhAe saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM paMcagulitaleNaM aNuliMpaI' prabhArjana karake phira usane usa siddhAyatana ke bahumadhya deza bhAga meM sarasa gozIrSa caMdana se pAMcoM aMguliyoM ke chApe lagAe 'aNuliMpittA' chApe lagAkara phira usane 'caccae dalayai' vahAM arcanA kI 'dalaittA pupphAruhaNaM jAva AharaNAruhaNaM karei' arcanA karake phira usane vahAM puSpa caDhAe yAvat AbharaNa pahirAye 'karettA Asatosata vipula jAva dvAra hetu teNeva uvAgacchai' tyAM te mAnyo 'uvAgacchittA lomahatthayaM geNhaI tyA bhAvI te bhayU2 pichi sIdhI. 'geNhittA dAraceDIo sAlabhaMjiyAoya' mayUra pichikA laIne teNe tenAthI kAranI ceTika rUpa zAla bhaMjIkA-putajiiyonu mane 'bAlaruvaeya lomahatthaeNaM pamajjai' vyAsa 3ponu prabhAna yu. 'pamajjettA bahamajjhadesabhAe saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM paMcaMgulitaleNaM aliMpaI' pramArjana karIne te pachI teNe e sidvAyatananA bahu madhya deza bhAgamAM sarasa gazISa nathI pAMye mAMjIyothI yuta sevA ch|5gaavyaa 'aNuliMpittA' chaapaa| savIna te pachI tethe 'caJcae dalayai' tyAM manA rI 'dalaittA pupphAruhaNaM jAva AharaNArahaNaM karei' marthanArIne te pachI tethe 50 yAvyA. yAvat maabhuussnne| paDerAvyA 'karettA Asattosatta vipula jAva malladAmakalAvaM jI0 46 jIvAbhigamasUtra
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre yatraiva khalu mukhamaNDapasyottarA khalu stambhapaGkti statraivopAgacchati upAgatya lomahastakaM parAmRzati parAmRzya zAlabhaJjikAH didhyayodakadhArayA sarasena gozIrSa candanena puSpAropaNaM yAvata-Asavatosakta 0 kacagrAha 0 dhUpaM dadAti yatraiva mukhamaNDapasya pUrva dvAraM tadeva sarvaM bhaNitavyaM yAvat-dvArasyAnikA yatraiva dakSiNAtyaM dvAraM tadeva sarvam yatraiva prekSAgRhamaNDapasya bahumadhyadezabhAgaH yatraiva vajramayaH akSATako yatraiva maNipIThikA yatraiva sihAsanaM tatraivopAgacchati, tatraivopAgasya lomahastakaM gRhNAti lomahastakaM gRhItvA'kSATakaMca-siMhAsanaM ca-lomaharata ke na pramArjayati pramAjya divyayodakadhArayA'bhyukSati-puSpAropaNaM yAvat dhUpaM dadAti yatraiva prekSAgRhamaNDapapazcimadvAraM dvArArcanikA-uttarAstambhapaGktiH tathaiva-pUrva dvAraM tathaiva yatraiva dakSiNAtyaM dvAraM tathaiva yatraiva caityastUpaH tatraivopAgacchati, upAgatya lomahastakaM gRhNAti gRhItvA caityastUpaM lomahastakena pramArjayati. pramAya divyodakadhArayA0 sarasena0 puSpAropaNam Asaktotsavata yAvad dhUpaM dadAti dattvA yatraiva pAzcAtyA maNi pIThikA yatraiva jinapratimA tatraivopAgacchati tatraivopAgatya jinapratimAyA Aloke praNAmaM karoti praNAmaM kRtvA lomahastakaM gRhNAti gRhItvA tadeva sarvam yajinapratimAnAM siddhigatinAmadheyaM sthAnaM samprAptAnAM vandate-namasyati 'evam uttare'pi, evaM pUrvasminnapi, evaM dAkSiNAtye'pi, yatraiva caityavRkSAH dvAravidhizca maNipIThikAH yatraiva mahendradhvajo dvAravidhiH, yatraiva dAkSiNAtyA nandApuSkariNI tatraivopAgacchati upAgatya lomahastakaM gRhNAti gRhItvA, caityAni ca trisopAnapratirUpakANi ca toraNaM ca zAlabhaJjikAzca vyAlarUpakANi ca lomahastakena pramArjayati pramAyaM divyodakadhArayA siJcati sarasena gozIrSacanda ne nA'nulimpati anulipya puSpAropaNaM yAvada dhUpaM dadAti / dhUpaM datvA siddhAyatana manupradakSiNI kurvan yatraivottarAnandApuSkariNI tatraivopAgacchati tatraivopAgatya tathaiva mAhendradhvajazcaitya vRkSazcaityastUpaH pAzcAtyA maNipIThikA jinapratimA uttarA paurastyA-dAkSiNAtyA-prekSAgRhamaNDapasyA'pi tayaiva-tathaiva yathA dAkSiNAtyasya pAzrAstyaM dvAraM yAvat dAkSiNAtyA khalu stambhapaGktiH mukhamaNDapasyA'pi trayANAM dvArANAmanikA bhaNitavyA dAkSiNAtyA khalu stambhamalladAmakalAvaM kareti' AbharaNa pahirAkara phira usane Upara se nIce taka vipula yAvatU mAlAoM kA samUha vahAM rakhA ityAdi rUpa se isa sUtra kI vyAkhyA pUrvokta rUpa se spaSTa hI hai // 68 // kareM ti' bhASA parAvIna te pachI teNe 52thI nIye sudhI vidhura yAvat mAlAone samUha tyAM rAkhe. ItyAdi prakArathI A sUtranI vyAkhyA pahelAM kahyA pramANe ja spaSTa rIte che. je sU. 68 che jIvAbhigamasUtra
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.69 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 363 paktiH , uttaradvAra-paurastyadvAraM zeSaM tathaiva krameNa yAvatpaurastyA nandApuSkariNI yatraiva sabhAsudharmA tatraiva pradhAvitavAn gamanAya / / sU0 68 / / ___TIkA-vyAkhyAnigadasiddhAH iti / / mUlam-taeNaM tassa vijayassa devassa cattAri sAmANiya sAhassIo eyappabhi 2 jAva savvaDDie jAva NAiraveNaM jeNeva sabhAsuhammA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA taM sabhaM sudhamma aNupayAhiNI karemANe2 purathimilleNaM aNupavisai aNupavisittA Aloe jiNasakahANaM paNAmaM karei karettA jeNeva maNipeDhiyA jeNeva mANavaceiyakhaMbhe jeNeva vairAmayA golavaTTha samuggakA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA lomahatthayaM geNhai geNhittA vairAmae golavadRsamuggae lomahatthae pamajjai pamajjittA vairAmae golavadRsamuggae vihADeti bihADettA jiNasakahAo lomahatthaeNaM pamajjai pamajjettA surabhiNA gaMdhodaeNaM tisattakhutto jiNasakahAo pakkhAleti pakkhAlettA saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM aNuliMpai aNuliMpettA aggehiM varehiM gaMdhehiM mallehiya acciNai acciNettA dhUvaM dalayai dhUvaM dalaittA vairAmaesu golavaTTa samuggaesu paDiNikkhamai paDiNikkhamettA mANavakaM ceiyakhaMbhaM lomahatthaeNaM pamajjai pamajjettA divvAe udagadhArAe abbhukkhei abbhukhettA saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM caccae dalayai caccae dalaittA pupfAruhaNaM jAva Asattosatta0 kayagaha0 dhUvaM dalayai dhUvaM dalaettA jeNeva sabhAe sudhammAe bahumajjhadesabhAe taM ceva jeNeva sIhAsaNe teNeva jahA dAraccANittA jeNeva devasayaNijje taM ceva jeNeva khuDDAge mahiMdajjhae taM ceva jeNeva paharaNakose coppAle teNeva uvAgacchai teNeva uvAgacchittA patteyaM patteyaM paharaNAI lomahatthaeNaM pamajjati pamajjittA saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM taheva savvaM sesaMpi dAhiNillaM dAraM Adi kAuM taheva NeyavvaM jAva puracchimillANaMdAra jIvAbhigamasUtra
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ 364 jIvAbhigamasUtre pukkhariNI savvANaM sabhANaM jahA sudhammAe sabhAe tahA aJcaNiyA uvavAyasabhAe NavaraM devasayANijjassa aJcaNIyA sesAsu sIhAsaNA Na accaNiyA harayassa jahA gaMdAe pukkhariNIe aJcaNiyA vavasAyasabhAe potthayarayaNaM lomahattha0 divvAe udagadhArAe saraseNaM gosIsacaMdaNeNaM aNuliMpati aggehiM varehiM gaMdhehiya mallehiya acciNai aciNittA sIhAsaNe lomahatthaeNaM pamajjati jAva dhUvaM dalayati sesaM taM ceva gaMdAe jahA harayassa tahA jeNeva balipIDhaM teNeva uvAgacchai uvAgacchettA Abhioge deve sadAveMti sadAvettA evaM vayAsI khippAmeva bho devANuppiyA ? vijayAe rAyahANIe siMghADae suyatie suya caukkae suyacaccare suya caumuhe suya mahApahe suya pAsAe suyapAgAre suya aTAlae suyacariyA suyadAre suya gopure suya toraNe suya vAvI suya pukkhariNI suya jAva vilapaMtigA suya ArAmesuya ujjANesuya kANaNesuya vaNesuya vaNasaMDesuya vairAIsuya acaNiyaM karei karettA mameya mANattiyaM khippAmeva pcppinni| taraNa te AbhijogikA devA vijaeNaM deveNaM evaM kuttA samANA jAva haTTatuTTA viNaeNaM paDisuNati paDisuNittA vijayAe rAyahANIe siMghADaesuya jAva accaNiyaM karettA jeNeva vijae deve teNeva uvAgacchaMti teNeva uvAgagacchittA eyamANattiyaM paJcappiNaMti / taeNaM se vijae deve tesiNaM AbhijogiyANaM devANaM aMtie eyamadraM socA Nisamma haTTatuTTa cittamANaMdiya jAva hiyahiyae jeNeva pukkhariNI teNeva uvAgacchai uvAgacchittA purathimillelaM toraNeNaM jAva hatya pAyaM pakkhAletti pakkhAlettA AyaMte cokkhe paramasuibhUe gaMdA pukkhariNIo paccutarati paccutarittA jeNeva sabhA suhammA teNeva jIvAbhigamasUtra
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.69 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 365 pahArettha gamaNAe / taeNaM se vijae deve cauhiM sAmANiya sAhassIhiM jAva solasaehiM AyarakkhadevasAhassIhiM savva. Die jAva Nigghosa nAiyaraveNaM jeNeva sabhA suhammA teNeva uvAgacchati uvAgacchettA sabhaM sudhamma purathimille dAreNaM aNupavi. sai aNupavisittA jeNeva maNipeDhiyA teNeva uvAgacchai uvAgacchittA sIhAsaNavaragate puracchAbhimuhe saNisaNNe ||suu069|| __chAyA--tataH khalu tasya vijayasya devasya catvAri sAmAnikasahasrANi-etatprabhRti yAvatsarvaRddha yA yAvad nAditaraveNa yatraiva sudharmAsabhA tatropAgacchati tatraivopAgatya tAM khalu sabhAM sudharmA manupradakSiNIkurvan-2 paurastyenA'nupravizati anupravizyA''lokya jinasavithabhyaH praNAmaM karoti praNAmaM kRtvA yatraiva maNipIThikA yatraiva mANavakastambhaH yatraiva vajramayAH golavRttasamudkAstatraivopAgacchati tatraivopAgatya lomahastakaM gRhNAti gRhItvA vanamayaM golavRtta samudkaM lomahastakena pramANayati pramAya' vajramayaM golavRttasamudkaM vidhATayati vidhATa ya jinasakthi lomahastakena pramArjayati pramAdyaM surabhigandhodakena trisapta kRtvo jinasakthIni prakSAlayati prakSAlya sarasena gozIpacandanenA'nulimpati, anulipyA'graivarairgandhairmAlyaizcArcayati arcayitvA dhUpaM dadAti dhUpaM datvA vajramayeSu golavRttasamudkeSu pratiniSkAmati pratiniSkramya mANavakaM caityastambhaM lomahastakena pramArjayati pramAdyaM divyodaka dhArayA'bhyukSati abhyukSya sarasena gozIpavandanena carcakaM dadAti-datvA puSpA''ropaNaM yAvat-Asaktotsata0 kacagrAha0 dhUpaM dadAti dattvA dhUpaM yatraiva sabhA sudharmAyAH bahumadhyadezabhAgasta deva sohAsanaM tatraiva yathAdvArArca nikA yatraiva devazayanIyaM tadeva yatraiva kSullako mahendradhvajastadeva yatraiva praharaNakozazvopAlakastatraivopAgacchati tatraiva upAgatya pratyekaM pratyekaM praharaNAni lomahastakena pramArjayati pramAya sarasena gozIpacandanena tathaiva sarvam zeSamapi dakSiNadvArAdikaM tathaiva netavyaM yAvatpaurastyA nandApuSkariNI sarvAsAM sabhAnA yathA sudharmAyAH sabhAyAH tathA'rcanikA upapAtasabhAyAM navaraM devazayanIyasyA'rcanikAzeSAsu siMhAsanamarcanikA hRdasya yathA nandAyAH puSkariNyA arthanikA vyavasAyasabhAyAM pusta karatnaM lomahastakena0 divyayodakadhArayA sarasena gozIrSacandanenA'nulimpati avarai gandhaizva-mAlyaizvA'rcayati arcapitvA siMhAsanaM lomahastakena pramArjayati-yAvad dhUpaM dadAti zeSaM tadeva nandAyAH yathA hRdasya tathA yatraiva valipITha statraivopAgachati tatraivopAgatyA''bhiyogikAn devAn zabdAyati jIvAbhigamasUtra
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre zabdAyitvA-evam avAdIt-kSiprameva bho devAnupriyAH ! vijayAyA rAjadhAnyAH siMdhATakeSu citraiSu catuSkoNeSu ca catvareSu ca caturmukheSu ca mahApathapatheSu prAsAdeSu ca prAkAreSu cA'TTAlakeSu ca carikAsu ca dvAreSu ca gopureSu ca toraNeSu ca vApISu ca puSkariNISu ca yAvat-vilapaGkti su cA''rAmeSu ca-udyAneSu ca kAnaneSu ca vaneSu ca vanaSaNDeSu ca vanarAjiSu cA'nikAM kuruta kRtvA mamAjJaptikAM kSiprameva pratyarpayata / tataH khalu te AbhiyogikA devA vijayena devena-evamuktAH santaH yAvat-hRSThatuSTAH vinayena pratizRNvanti pratizrutya vijayAyAH rAjadhAnyAH saMdhATakeSu ca yAvadanikAM kRtvA yatraiva vijayo devastatraivopAgacchanti tatraivopAgatya-etam AjJaptikAM pratyarpayanti / tataH khalu sa vijayo deva steSAmAbhiyogikAnAM devAnA mantike etamartha zrutvAnizamya hRSTa tuSTa cittAnandito yAvat hRdayaH yatraiva nandA puSkariNI tatraivopAgacchati upAgatya pUrveNa toraNena yAvat hastau pAdau prakSAlayati prakSAlyA''cAnta zrokSaH paramazucibhUto nandA puSkariNItaH pratyuttarati pratyuttIrya yatraiva sabhAsudharmA tatraiva pradhAvitavAn gamanAya tataH sa khalu sa vijayo devazcaturbhiH sAmAnika sahasraiH yAvat SoDaSA''tmarakSakadevasahasraiH sarvaRddhayA yAvad nirdhApanAditaraveNa yatraiva sabhA sudharmA tatraivopAgacchati tatraivopAgatya sabhAM sudharmA pUrveNa dvAreNA'nupravizati anupravizya yatraiva maNipIThikA tatraivopAgacchati tatraivopAgatya siMhAsanavaragataH pUrvA'bhimukhaH sannipaNNaH ||suu0 69 // vyAkhyAnigadasiddhA mUlam-taeNaM tassa vijayasta devassa cattAri sAmANiya sAhassIo avaruttareNaM uttareNaM uttarapurasthimeNaM patteyaM patteyaM puThvaNatthesu bhaddAsaNesu nnisiiyNti| taeNaM tassa vijayassa devassa cattAri aggamahisIo purathimeNaM patteyaM patteyaM puvvaNatthesu bhaddAsaNesu NisIyaMti / taeNaM tassa vijayassa dAhiNapurathimeNaM abhitariyAe parisAe aTTa devasAhassIo patteyaM 2 jAva NisIyaMti / evaM dakkhiNeNaM majjhimiyAe parisAe dasa devasAhassIo jAva NisIyaMti / dAhiNapacchimeNaM bAhiriyAe parisAe bArasa devasAhassIo patteyaM patteyaM jAva NisIyati / taeNaM tassa vijayassa devassa paJcasthimeNaM satta jIvAbhigamasUtra
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.69 vijayadevasya kAmadevapratimApUjanam 367 aNiyAhivaI patteyaM 2 jAva NisIyati / tassa gaM vijayassa devassa purathimeNaM dAhiNeNaM paJcasthimeNaM uttareNaM solasa Ayarakkha devasAhassIo patteyaM 2 puThavaNatthesu bhaddAsaNesu NisIdaMti / taM jahA-purasthimeNaM cattAri sAhassIo jAva uttareNaM 4 teNaM AyarakkhA sannaddha baddhavammiya kavayA uppilIya sarAsaNavaTiyA piNaddhagevejjavimalavaraciMdhapaTTagahiyAuhapaharaNA tiNayAiM tisaMdhINi vairAmayA koDINidhaNUI ahigijjhapariMyAiya kaMDakalAvA NIlapANiNo pIyapANiNo rattapANiNo cAvapANiNo cArupANiNo cammapANiNo khaggapANiNo daMDapANiNo NIyapIyarattacAvacArucammakhaggadaMDapAsavaradharA AyarakkhA rakkhovagA guttAguttapAlitA juttA juttapAlitA patteyaM 2 samayato viNayaMto kiMkarabhUtAviva ciTuMti / vijayassa NaM bhaMte ! devassa sAmANiyANaM devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! ega paliovamaM ThiI pnnttaa| evaM mahaDDie evaM mahajjuIe evaM mahabbale evaM mahAjase evaM mahAsokkhe evaM mahANubhAve vijae deve vijae deve // suu070|| ___ chAyA--tataH khalu tasya vijayasya devasya catvAri sAmAnikasahasrANi aparottareNa-uttareNa-uttarapUrveNa-pratyekaM pratyekaM pUrva nyasteSu bhadrAsaneSu nisIdanti / tataH khalu tasya vijayasya devasya catastro'gramahiSyaH pUrveNa pratyekaM pratyeka pUrvanyasteSu bhadrAsaneSu nipIdanti / tataH khalu tasya vijayasya devasya dakSiNapUrveNA''bhyantarikAyAM parSadi aSTau devasahasrANi pratyekaM-2 yAvanniSIdanti / evaM dakSiNena mAdhyamikAyAM parSadi dvAdazadevasahasrANi pratyekaM-2 yAvat niSIdanti / tataH khalu tasya vijayasya devasya pUrveNa-dakSiNena pazcimeno-ttareNa SoDazAtmarakSakadevasahastrANi pratyeka-2 pUrvanyasteSu bhadrAsaneSu niSodanti tadyathA-pUrveNa catvAri sahasrANi yAvaduttareNa-4 / te khalu AtmarakSakAH sannaddhabaddhavabhita kavacAH utpIDitazarAsanapaTTikAH pinaddhagraiveyakavimalavaracihnapaTTAH gRhItA -''yudhapraharaNAH trinatAni trisandhIni vajramayakoTIni dhapi abhigRhya paryApta kANDakalApAH nIlapANayaH pItapANayaH raktapANayaH cApapANayaH cArupA jIvAbhigamasUtra
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ 368 jIvAbhigamasUtre Naya: carmapANayaH khaDgapANayaH daNDapANayaH pAzapANayaH nIla-pIta-rakta cApa cAru carmakha gadaNDapAzavaradharAH AtmarakSakAH guptAH guptapAlitAH yuktAH yuktapAlitAH pratyekaM-2 samaya to vijayataH kiMkarabhUtA iva tisstthnti| vijayasya khalu bhadanta ! devasya kiyatkAla sthitiH prajJaptA ? gautama ! eka palyopamaM sthitiH prjnyptaa| vijayasya khalu bhadanta ! devasya sAmAnikAnAM devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama-! eka palyopamam sthitiH prajJaptA evaM maharddhikaH evaM mahAdyutikAH evaM mahAbalaH evaM mahAyazAH evaM mahAsaukhyaH evaM mahAnubhAgo vijayo devA vijayA devaH / / sU0 70 // ___TIkA--'taeNaM tassa vijayassa' tataH siMhAsane upavezanataH parakSaNe vijayadevasya, 'cattAri sAmANiya sAhassIo' catvAri sAmAnikAnAM sahasrANi, 'avaruttareNa' aparottareNa 'uttareNaM' uttaradigbhyaH uttarapuracchimeNaM' pUrvataH uttaratazca parivArya-AveSTaya, 'patteyaM-2" pratyekaM pratyekam, "puTavaNNatthesu bhaddAsaNemu" pUrvanyastabhadrAsaneSu pUrvameva susajjita bhadrAsaneSu, "NisIyaMti" niSIdanti 'taeNaM tassa vijayassa devassa' tataH paraM tadvijaya devasya, 'cattAri aggamahisIo' catasro'yamahiSyaH 'purathimeNaM' pUrvasyAM dizi, 'patteyaM 2 pratyeka 'taeNaM tassa vijayassa devss'-ityaadi| TIkArtha-jaba vijayadeva siMhAsana para baiTha gayA taba thor3I hI dera bAda usa vijayadeva ke 'cattAri sAmANiya sAhassIo' cAra hajAra sAmAnika deva 'avaruttareNa uttareNaM uttara purathimeNaM' anukrama se uttara Adi digbhAgoM meM-izAna vidizA meM A A karake patteyaM patteyaM' eka eka 'puvaNatthesu' pUrva se rakhe hue 'bhaddAsaNesu' bhadrAsanoM para "NisIyaMti' baiTha gaye 'taeNaM tassa vijayassa devassa' isake bAda usa vijayadeva kI 'cattAri AgamahisIo' cAra paTTadeviyAM 'purasthimeNaM' pUrva dizA meM 'patteyaM 2' eka eka 'puvaNatthesu bhaddAsaNesu' pUrva se 'taeNaM tassa vijayassa devassa' tyAdi TIkAtha-jyAre vijayadeva siMhAsana para besI gayA tyAre thoDI ja vAra 50ii se vizya hevana'cattArisAmANiyasAhassIo' yA2 huna2 sAmAni va 'avaruttareNaM uttareNaM uttarapurasthimeNaM' anubhathI uttara vigere yAre himAgomAM nAhi hizAmAmA mApIne 'patteyaM patteyaM' se 4 'puvaNNatthesu' paDasethI raame| 'bhadAsaNesu' mdraasn| 52 'NisIyaMti' gesI AyA. 'taeNaM tassa vijayassa devassa' te 5chI se vinya hevanI 'catta.ri aggamahisIo' yA2 582liye| 'parasthimeNaM' pUrva vizAmA 'patteyaM patteyaM' me4 me4 'puvaNatthesu bhaddAsaNesu' jIvAbhigamasUtra
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.70 vijayAdidvAranirUpaNam 369 pratyekam pratyekaikasmin pratyekaikasmin 'puTavaNNatthesu bhadAsaNesu NisIaMti' pUpikalpitazubhAsaneSu niSIdanti, 'tae NaM tassa vijayassa devassa' tataH parastAt vijayadevasya, 'dAhiNapurasthimeNa' dakSiNapUrvasyAm, 'abhitariyAe parisAe" AmyantarikAyAM pariSadi 'aTThadevasAhassIo' aSTau devAnAM sahastrANi, 'patteyaM-2' pratyekaM pratyekam , 'jAva NisIyaMti' yAvatsusajjitA niSIdanti bhadrAsaneSu / 'evaM dakkhiNeNaM majjhimiyAe parisAe' evaM dakSiNasyAM madhyamikAyAH parSadaH sthAne, 'dasadevasAhassIo jAva nisIyaMti' daza sahastrANi devAnAM yAvat niSIdanti bhadrAsaneSu 'dAhiNapaccatthimeNaM bAhiriyAe parisAe' evaM vijayasya dakSiNapazcimadizi tRtIyavAhyAyAH parSado'pi sthAne 'bArasadevasAhassIo' dvAdaza sahastrANi devAnAm, 'patteyaM-2 jAva NisIyaMti' pratyekasya bhadrAsane yAvat zIdhramupavizanti / 'taeNaM tassa vijayassa devassa' rakhe gaye bhadrAsanoM para 'NisIyaMti' baiTha gaI / 'taeNaM tassa vijayassa devassa' isake bAda usa vijaya deva kI 'dAhiNapurasthimeNaM' agneya dizA meM 'abhitariyAe parisAe' Abhyantarika pariSadA ke 'aTThadeva sAhassIo' ATha hajAra deva 'patteyaM 2' eka eka 'jAva NisIyaMti' bhadrAsana para baiTha gaye 'evaM dakkhiNeNaM majjhimiyAe parisAe dasadevasAhassIo jAva nisIyaMti' isI prakAra se dakSiNa dizA meM madhyama pariSadA ke 10 hajAra deva baiTha gaye 'dAhiNa paccatthimeNaM bAhiriyAe parisAe bArasadevasAhassIo' 'patteyaM 2 jAva NisIyaMti' dakSiNa pazrima dikoNa-naiRnya vidizA meM vAhA pariSadA ke 12 hajAra deva eka eka pUrvanyasta siMhAsanoM para baiTha gaye 'taeNaM tassa pasethI rANesA mdraasn| 52 'NisIyaMti' mesI AdhyA. 'taeNaM tassa vijayassa devassa' te 5chI ko viya hevanI 'dAhiNapurathimeNa" nAmAM 'abhiMtariyAe parisAe' mAnyata:24 parihAnA 'aTudevasAhassIo' mA 2 heko pattaya pateya' se ye 4 'jAva NisIyaMti' madrAsana 52 mesI yA. 'evaM dakkhiNeNaM majjhimiyAe parisAe dasa deva sAhassIo jAva nisIyaMti' se rIte dakSiNa dizAmAM madhyama pariSadAmAM 10 dasa hajAra deve besI gayA. 'dAhiNapaccatthimeNaM bAhiriyAe parisAe bArasa devasAhassIo pattaya patteyaM jAva jisIyaMti' dakSiNa pazcima e-Rtya vihazAmA // paripahAnA 12 bAra hajAra de eka eka pahelA rAkhela siMhAsananI upara besI gayA. 'tae NaM tassa vijayassa devassa paccatthimeNaM' te 5chI se piya vanI pazcima dizAmA sAta manIdhipatiyo 'satta aNIyAhibaI patteyaM pateyaM NIsIyaMti' jI047 jIvAbhigamasUtra
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ 370 jIvAbhigamasUtre anantaraM vijayadevasya 'paccatthimeNaM satta aNiyAhivatI pattayaM-2 NisIdaMti' pazcimadizi saptA-'nIkAdhipatayaH pratyekaM-2 bhadrAsaneSu niSIdanti 'taeNaM tassa vijayassa devassa' tataH paraM vijayadevasya 'purasthimeNa dAhiNeNaM paccatthimeNaM' pUrvasyAM dakSiNasyAM pazcimAyAm, 'uttareNaM' uttarasyAM dizi, 'solasa AyarakkhadevasAhassIo' SoDazAtmarakSakadevasahastrANi 'patteyaM-2 puvvaNNatthesu bhaddAsaNesu nisIyaMti' pratyekaM pratyekaM pUrvanyasteSu bhadrAsaneSu niSIdanti sarvataH samantAt 'taM jahA' tadyathA-'purasthimeNaM cattAri sAhassIo' pUrvasyAM catvAri sahasrANi caturyu bhadrAsaneSu niSIdanti 'jAva uttareNaM-4' yAvat uttareNa, evameva dakSiNasyAM pazcimasyAM cottarasyAM dizi svAtmarakSakasahasrANi pUrvanyastabhadrAsaneSu niSIdanti / kathaMbhUtAsta AtmarakSakAstatrahi 'teNaM AyarakkhA' te AtmarakSakA:-'saMnaddha baddha vammiyavijayarasa devassa paccasthimeNaM' isa ke vAda usa vijayadeva ke pazcima dizA meM 'satta aNiyAhicaI patteyaM 2 NisIyaMti' sAta anIkAdhipati eka eka siMhAsana para baiTha gaye 'taeNaM tassa vijayassa devassa purasthimeNaM dAhiNeNaM paccatthimeNaM' isake bAda usa vijayadeva ke pUrva dizA meM, dakSiNa dizA meM pazcimadizA meM aura 'uttareNaM' uttaradizA meM 'solasa AyarakkhadevasAhassIo patteyaM 2 puvaNattha bhaddAbhadAsaNe nisIyaMti' 16 hajAra AtmarakSaka deva pUrva se rakhe gaye eka eka bhadrAsana para cAroM ora baiTha gaye / 'taM jahA' jaise 'purathimeNaM cattAri sAhassIo' pUrva dizA meM cAra hajAra AtmarakSaka baiTha gaye 'jAva uttareNaM 4' yAvat uttaradizA meM cAra hajAra AtmarakSaka deva baiTha gae isI taraha se dakSiNa dizA meM cAra hajAra aura pazcima dizA meM cAra hajAra AtmarakSaka deva pUrvanyasta siMhAsanoM para baiTha gaye aisA jAnanA 4 4 siAsana 52 mesI AyA. 'taeNaM tassa vijayassa devassa purathimeNaM dAhiNeNaM paccatthimeNaM' te 50ii se viyavanI pUrva dizAmA kSiA dizAmA pazcima dizAmA bhane 'uttareNaM' uttara dizAmA 'solasa Ayarakkha devasAhassIo patteyaM patteyaM puvvaNNatthabhadAsaNesu NisIyaMti' 16 se 12 2mAtmarakSa va paDatethI rANesA ye madrAsana52 yAre tu mesI yA. 'taM jahA' rema 'purasthimeNaM cattAri sAhassIo, pUrva dizAma 2 012 mAma2kSa he mahI 'jAva uttareNaM' yAvat uttara dizAmA yAra 9012 2mAtma234 heve| me| mana merA pramANe dakSiNa dizAmAM cAra hajAra tathA pazcima dizAmAM cAra hajAra AtmarakSaka devo pothI rAmesA siddaasne| 52 tema sabhA. 'teNaM AyarakkhA saMnaddhabaddhavammikavayA' se mAma26 vA sobhanA jAtAmAthI yuta sevA jIvAbhigamasUtra
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.70 vijayAdidvAranirUpaNam kavayA' kavacaM-tanutrANaM, varma-lohamaya kutulikA dirUpam tatsaMjAtaM yasminnitivarmitaM, sanaddha-zarIre saMyojitaM tato baddhaM varmitaM kavacaM yaiste sannaddhavaddhavarmitakavacAH 'uppiliyasarAsaNapaTTiyA' utpIDitA zarAsanAnAM paTTikA dhanuSAM mRSTigrahaNasthAnaM thaiste utpIDitazarAsanapaTTikAH 'piNaddhageveja vimalavaraciMdhapaTTA' pinaddhauveyakaM grIvAbharaNaM vimalavaracihnapaTTazra yaiste pinaddhauveyakavimalavaracihnapaTTAH padAH 'gahiyAuhappaharaNA' gRhItAni AyudhAni praharaNAni ca yaiste gRhItAyudhapraharaNAH 'tiNayAi' triSu Adi madhyAvasAneSu natAni 'tisaMdhINi' triSu sthAneSu sandhiryeSAM tAni trisandhIni, 'vairAmayA koTiNi vajramayakoTIni, 'dhaNUI dhanUSi 'ahigijjha' adhigRhya, 'pariyAi kaMDakalAvA' paryAptakANDakalApAH vicitra kANDakalApayogAt 'nIlapANiNo' nIlaH kANDakalApaH pANau yeSAM te nIlapANaya AtmarakSakAH kecanA''san, 'pIyapANiNo' pItapANayaH 'ratapANiNo raktacAhie ' te NaM AyarakkhA saMnaddhavaddhavammikavayA' the AtmarakSaka deva lohamaya kIloM se yukta vakhtara ko khUba kasa kara pahire hue the 'uppIliyasarAsarapaTTiyA' hAthoM meM dhanuSa lie hue the, 'piNaddhagevejavimalavaraciMdhapaTTA' gale meM hAra aura vimala subhaTa cihna paTa se yukta dhe 'gahiyAuhapaharaNA' hAthoM meM AyudhoM ko liye hue the 'tiNayAI tisaMghINivairAmayakoDiNI dhaNUI abhigijjha paDiyAitakaMDakalAvA' tIna sthAnoM meM Adi madhya aura antarUpa tIna sthAnoM meM nata, tIna sadhiyoM vAle, vajramaya koTi vAle aise 'dhaNUI' dhanuSoM ko lekara jinake pAsabANa bahuta haiM athavA bANoM se bhAthA jinakA pUrNarUpa se bharA haA hai isI se kitaneka AtmarakSakoM ke hAtha meM nIle nIle vANa haiM tathA kitaneka AtmarakSakadeva 'pIyapANiNo' pIle vANa jinake hAthoM meM hai aise haiN| kitaneka AtmarakSakadeva 'rattapANiNo raktavANa jinake hAthoM mmt| bhUma sIne paresA utA. 'uppIliya sarAsaNapaTTiyA' DAyAmA dhanuSa dhA291 42sA utA. 'piNaddha gevejja vimalavaraciMdhapaTTA' mA 2 mane vibhasa subhaTa binA 54thI yuta tA. 'gahiyAuhapaharaNA' teyAye pAtAnA hAthAmA thiyaa| sIdhe tA. 'tiNayAI tisaMdhiNI vairAmayakoDiNI dhaNuiM abhigijjhapaDiyAita kaMDakalovA' 1 sthAnomA mAhi, madhyama, mane mata35 3 sthAnemAM namela traNa saMghIye vALA ane vajamaya kaTivALA "gharuM dhanuSya ne laIne jenI pAse bANe ghaNA che; athavA bANathI jeonA bhAthAo pUre pUrA bharelA che. ane tethI ja keTalAka AtmarakSaka devenA hAthamAM nIla varNanA mA cha. tathA TasA mAtmarakSa4 heyo 'pIyapANiNA' pInA mAnA jIvAbhigamasUtra
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ 372 jIvAbhigamasUtre pANayaH 'cAvapANiNo' cApapANayaH cArupANiNo' cArupANayaH cammapANiNo carmapANa yaH 'khaggapANiNo' khaDgapANaya 'daMDapANiNo' daNDapANayaH 'pAsapANiNo' pAzaH prAzo vA pANau yeSAM te pAzapANayaH etadeva samuditabhAvena darzayati 'nIlapIyarattacAvacArucammakhaggadaMDapAsavaradharA' nIlapItarakta cApapArucarmakhagadaNDapAzapraharaNadhAriNaH 'AyarakkhA' Atmano rakSakA vijayasya, 'rakkhovagA' rakSopagAH rakSAkarmaNi dattacittAH 'gutA' guptAH naitAnanye jAnanti ime'syAmeM hai aise hai| kitaneka AtmarakSakadeva 'cAvapANiNo kevala dhanuSa hI jinake hAthoM meM hai aise hai kitaneka AtmarakSaka deva 'cArUpANiNo' hAthoM meM cAru nAmaka hathiyAra vizeSa liye hue hai| 'cammapANiNo' kitaneka AtmarakSakadeva aise hai ki jinake hAthoM meM camaDe ke koDe hai kitaneka AtmarakSaka deva aise haiM ki jinake 'khaggapANiNo' hAthoM meM kevala talavAra hai kitaneka AtmarakSaka deva aise hai ki 'daMDapANiNo' jinake hAthoM meM kevala daNDa hI hai tathA kitaneka AtmarakSakadeva aise hai ki 'pAsapANiNo' jinake hAthoM meM kevala pAza-jAla-athavA prAza -mugdara-hI hai / isa prakAra se ve AtmarakSaka deva 'nIlapIyarattacAva. cArucamma khaggadaMDapAsadharA' nIla, pIta, lAla, varNoM ko liye hue, kevala dhanuSa ko liye hue tathA cAru nAmaka hathiyAra vizeSa ko liye hue camaDe ke koDoM ko liye hue, talavAroM ko liye hue tathA daNDoM ko evaM pAzoM ko liye vahAM cAroM dizAoM meM pahile se rakkhe gaye bhadrAsanoM para baiThe haiM ye AtmarakSakadeva vijayadeva ke 'AyaraDoyAmA cha. sevA utA. 3281 aatm264heve| 'rattapANiNo' sAsa ganA maann| manA DoyAmA cha. sevA utA. tathA 21 mAma224 / 'cAvapANiNo' va dhanuSa chAyAmA cha sevA tA. 4 mAtmarakSa hevo 'cArupANiNo' hAthAmA yA3 nAmanu thiyAra vizeSa sIsA utA, 'cammapANiNo' TamA mAtma264 hevAye potAnA DAyamA yAmAna yAmuLe prAhue yA utA 'khagga pANiNo' sA4 bhAbha264 havAya DoyAmA tavA dhA27 4rI tI 'daMDapANiNo' TA4 yAtma234 hevAye hAthAmA u DAna dhA29 4resa hutA. 'pAsapANiNoM' 894 yAtma264 vA potAnA chAyAmA pAza-one athavA prAza mudra ja dhAraNa karelA hatA, A pramANe te AtmarakSaka de nIlapIyarattacAvacArucammakhaggadaMDapAsadhArA' nIsa, pIrA, zatA, ronA dhanane ja potAnA hAthamAM dhAraNa karela hatA. tathA keTalAka AtmarakSaka deve pitAnA hAthamAM cAmaDAnA cAbuke, talavAro ane daMDAone tathA pAzene laIne cAre dizAomAM rAkhavAmAM Avela bhadrAsane para beThelA hatA. keTalAka jIvAbhigamasUtra
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ 373 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.70 vijayAdidvAranirUpaNam tmarakSakA iti, 'guttapAliyA' guptAH aprAkAzyaMgatAH pAlikAH parikhAdayo yeSAM te guptapAlikAH 'juttA' yuktAH svamanonIta sevakairupetAH 'juttapAliyA' yuktapAlitAH yuktAH parasparaM baddhA natu-bRhadantarAlApAliH seturyeSAnte, 'patteyaM2 pratyeyaM 2 'samayato viNa yato' samayavinayAbhyAm 'kiMkarabhUyAviva ciTTati' kiMkarA iva te'marAstiSThanti, neme kiMkarAH kintu-ziSTAcAravanto vinItAzcAta etai vijayo devaH saMmAnyate, yatohi eteSAmapi sAkamanena sammAnAsanAdIni zAstre labhyante, eteSAM paricayArtha praznaH 'goyamA' gautama ! itthaM saMbodhya bhagavata uttaram / tathAhi-'vijayassa NaM bhaMte ! devassa' he bhadanta ! vijayadevasya kkhagA' aMgarakSaka haiM 'rakkhovagA' usake rakSA karma meM nirata hai 'guttA guttapAliyA' ye vijayadeva ke aGgarakSaka haiN| isa prakAra se anya deva inheM nahI jAnate tathA inakI parikhA Adi ko bhI koI nahIM jAnatA kyoM ki vaha inakI gupta rUpa meM rahatI hai 'juttA' ye svamanonIta sevakoM se yukta hote haiM 'jutapAliyA' tathA inakI jo setu rUpapAli haiM vaha paraspara meM baddha rahatI hai bahuta antarAla vAlI nahIM hotI hai ye patteyara pratyeka AtmarakSakadeva 'samayato viNayato kiMkarabhUtAviva ciTThati' apane AcAra ke anusAra vinaya pUrvaka kiGkara ke jaise hokara vahAM baiThe rahate hai vaise ye usake kiMGkara nahIM haiM ye to ziSTAcAra vAle aura vinIta hai ataH inake dvArA vijaya deva sammAnIta hotA hai vijaya deva ke samAna hI inakI samAnatA hotI hai aura inake samAna hI inake Asana Adi aisA zAstroM meM dekhA jAtA hai aba gautamasvAmI prabhu se pUchate haivijayasa NaM bhaMte ! devassa kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA' he bhadanta ! mAbha264 / vizya devanA 'AyarakkhagA' 25 // 21 / utA 'rakkhovagA' teo vijaya devanA aMgarakSake che e pramANe anya deve temane jANatA nathI tathA teonI parIkhA vigerene paNa koI jANatuM nathI. kemake te gupta rIte 2 cha. 'juttA' se potAnA manonIta sevIthI yuta 2 cha. 'juttapAliyA' tathA teonI setu rUpa je pALe che te eka bIjAne saMbaMdhita rahe che. dhAre 57 // mAMtarAtI hAtI nathI. se 'patteyaM patteya' 124 mAbha264 dev| 'samayato viNayato kiMkarabhUtA vivaciThaMti' potAnA mAyA2 anusAra vinaya pUrvaka sevakonI jema tyAM besI rahe che. Ama te te teonA sevaka nathI. teoto ziSTAcAra vALA ane vinayAnvita che, tethI teo dvArA vijaya deva sanmAnIta thAya che. vijaya devanI sarakhAja teo che. ane teonA samAnaja teonA Asana vigere che. e pramANe zAstromAM jovAmAM Ave che. jIvAbhigamasUtra
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ 374 jIvAbhigamasUtre svarUpajJAnAya pRcchAmi, 'kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' kiyantaM kAlaM sthitiH bhavati' goyamA ? egaMpaliovamaM ThiI pannattA' ekaM yAvatpalyopamaM sthitiM viddhigautama ! 'vijayassa NaM bhaMte ! devassa sAmANiyANaM devANaM kevaiyaM kAlaM Thii pannattA?' vijayadevasya sAmAnikAnAM devAnAM brUhi bhagavan kiyantaM kAlaM sthiti ruktA? bhagavAnAha-'goyamA' gautama ! 'ega paliovamaM ThiI patnattA' eka palyopamaM sthitiH prajJaptA iti / 'evaM mahaDie-evaM mahajjuttIe-evaM mahabbale-evaM mahAjase evaM mahAmukkhe-evaM mahANubhAge' evameva mahardika:-mahAdyutika:mahAbalaH-mahAyazAH-mahAsaukhyaH mahAnubhAgaH pratyekaikasya sthitimA'tavyA, sarve'dbhuta sukhasampannA ityarthaH, 'vijae deve-vijaedeve' evaM prabhAvo vijayo devo vijayo devaH / prakaraNasamApti dyotayituM dviruktirdarzitA ||suu0||70|| vijayadeva kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! egaM paliovamaMThitI paNNattA' he gautama ! vijayadeva kI sthiti eka palyopama kI kahI gaI hai 'vijayassa NaM bhaMte ! devasta sAmANiyANaM devANaM kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA' he bhadanta ! vijayadeva ke sAmAnika devoM kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? 'egaM pAliovamaM ThitI paNNattA' he gautama eka palyopama kI sthiti vijayadeva ke sAmAnika devoM kI kahI gaI hai 'evaM mahiDIe, evaM mahajjuttIe, evaM mahavvale, evaM mahAyase, evaM mahAsukkhe, evaM mahAnubhAge vijae deve' vijaya deva kI aisI mahARddhi hai aisI mahAdhuti hai aisA mahAbala hai aisA mahAyaza hai aisA mahAsaukhya hai aura aisA usakA mahAprabhAva hai // 7 // huve gautamasvAmI prasuzrIne ye pUche che -'vijayassa NaM bhaMte ! deva sakevatiyaM kAlaM ThiI paNNattA ! mahanta ! vinya devanI sthiti 20 nI kahevAmAM AvI che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke 'goyamA ! ega paliovamaM ThiI paNNattA ? 3 gautama vinyapanI sthiti meM yopabhanI usa cha. 'vijayarasa NaM bhaMte ! devassa sAmANiyANaM devANaM kevaiya kAlaM ThiI paNNattA' lAvan vinya vonA sAmAni yonI sthiti sA pAnI svAmI vI cha ? 'egaM paliovamaM ThiI paNNattA' gautama vinya havana sAmAni hevonI sthiti me4 pakSyApabhanI usa cha. 'evaM mahiDhIe, evaM mahajjuIi, evaM mahatvale, evaM mahAjase, evaM mahAsokkhe, ethaM mahANabhAge vijae deve' vinya vanI mevI maDa * cha. 2 zatanI bhaDAdhuti cha. se pramANe mahAbaLa che. e pramANe mahAyaza che. e pramANe mahAsakhya che. mana merItano mene bhaDAmA cha. // sU. // 70 // jIvAbhigamasUtra
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.71 vijayAdidvAranirUpaNam 375 avataraNamAha-tadevaM vijayadvAravaktavyatA kathitAH samprati vaijayantadvAra vaktavyatAM prastotuM praznayannAha-'kahi NaM bhaMte ! ityAdi / ___ mUlam-kahiNaM bhaMte ! jaMbuddIvassa vejayaMte NAmaM dAre pannatte goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayasta dakkhiNeNaM paNayA. lIsaM joyaNasahassAiM abAdhAe jaMbuddIva dIvadAhiNa peraMte lavaNasamudda dAhiNaddhassa uttareNaM ettha NaM jaMbuddIvassa NaM dIvasta vejayaMte NAme dAre pannatte / aTujoyaNAiM urdU uccatteNaM sacceva savvA vattavvayA jAva nnicce| kahi NaM bhaMte! rAyahANI dAhiNeNaM jAva vejayaMte deve vejayaMte deve| kahi NaM bhaMte! jaMbuddIvasta dIvassa jayaMte NAmaM dAre pannatte, goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavayassa paJcatthimaperaMte lavaNasamudapaJcatthimaddhassa puracchi. meNaM sIyodAe mahANadIe upi ettha NaM jaMbuddIvassa jayaMte NAma dAre pannatte taM ceva sevamANaM jayaMte deve paJcatthimeNaM se rAyahANI jAva mahaDDie / kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvassa aparAjie NAmaM dAre pannatte goyamA! maMdarassa pavvayassa uttareNaM paNayAlIsaM joyaNasahassAI avAhAe jaMbuddIve dIve uttaraperaMte lavaNasamudassa uttaraddhasta dAhiNeNaM ettha NaM jaMbuddIve dIve aparAie NAmaM dAre pannatte taM ceva pamANaM, rAyahANI uttareNaM jAva aparAie deve, cauNha viyaNNaMmi jaMbuddIve / jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassa dArassaya esaNaM kevaiyaM abAdhAe aMtare pannatte goyamA! aNuNAsIti joyaNasahassAI bAvaNNaM ca joyaNAI desUNaM ca addhajoyaNaM dArassa ya dArassa ya abAdhAe aMtare pannatte ||suu0 71 // ___chAyA-kutra khalu bhadanta ! jambUdvopasya vaijayantaM nAma dvAraM prajJaptam gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya dakSiNena paJcacatvAriMzadyojana jIvAbhigamasUtrA
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ 376 jIvAbhigamasUtre sahasrANi abAdhayA jambUdvIpa dvIpadakSiNaparyante lavaNasamudradakSiNArddhasyottareNA'tra khalu jambUdvIpasya khalu dvIpasya vaijayantaM nAmadvAraM prajJatam / aSTau yoja. nAni Urdhva muccaistvena saiva sarvA vaktavyatA yAvad nityam / kutra khalu bhadanta ! rAjadhAnI0 dakSiNena yAvat vaijayanto devaH 2 / kutra khalu bhadanta ! jambUdvIpasya dvIpasya jayantaM nAma dvAraM prajJaptam ! gautama ? jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya. pazcimena pazca catvAriMzadyojanasahasrANi / jambUdvIpa pazcimaparyante lavaNasamudra pazcimArdhasya pUrveNa zItodakAyA mahAnadyAH upari atra khalu jambUdvIpasya dvIpasya jayantaM nAma dvAraM prajJaptam tadeva tatpramANaM jayanto devaH pazcimena sA rAjadhAnI yAvanmahardikaH kutra khalu bhadanta ! jambUdvIpasya dvIpasyA'parAjitaM nAma dvAraM prajJatam ? gautama ! mandarasya parvatasyottareNa paJca catvAriMzad yojanasahasrANi abAdhayA jambUdvIpe dvIpe uttaraparyante lavaNasamudrasya uttarArdhasya dakSiNenA'tra khalu jambUdvIpe dvIpe'parAjitaM nAma dvAraM prajJaptam tadeva pramANam rAjadhAnI- utareNa yAvat-aparAjito devH| caturNAmapi anyasmin jambUdvIpe / jambUdvIpasya khalu bhadanta ! dvIpasya dvArasya dvArasya ca etatkhalu kiyatyam abAdhayA'ntaraM prajJaptama ? gautama ! ekonAzItiryojanasahasrANi dvipaJcAzadyojanAni dezonaM cA-yojana dvArasya ca-dvArasya cA-'vAdhayA'ntaraM prajJaptam ||suu071|| TIkA-'kahi NaM bhaMte !' kutra khalu bhadanta ! kasmin sthAne 'jaMbuddIvassa vaijayaMte NAmaM dAre pannatte' jambUdvIpasya vaijayantaM nAma dvAraM pajJapta ? mitipraznaH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'jaMbuddIve dIve' jambUdvIpe khalu dvIpe madhya jambUdvIpe ityartha: 'maMdarassa pavvayassa' mandaranAmnaH parvatasya, 'dakkhiNeNaM' dakSiNa 'kahi NaM bhaMte ! jaMbUddIvassa vejayaMte NAmaM dAre pannatte' TIkArtha-isa prakAra se vijayadvAra kI vaktavyatA kahakara aba sUtrakAra vaijayantadvAra kI vaktavyatA kA kathana karate haiM-gautama svAmI ne prabhu se aisA prazna kiyA hai-he bhadanta ! jambUdvIpa kA vaijayantadvAra kahAM para kahA gayA hai ? utara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdassa pavvayassa dikhaNeNaM' he gautama ! yaha jo jambUdvIpa 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvasa vejayaMte NAmaM dAre paNate' / TIkA-A pramANe vijaya dvAra saMbaMdhI kathana karIne have sUtrakAra jyanta dvAranuM kathana kare che.-te saMbaMdhamAM gautamasvAmIe prabhuzrIne e prazna pUche che ke-he bhagavana ja budvIpanuM vijayanta dvAra kyAM AgaLa Avela cha / prazna uttaramA prabhuzrI 41 cha -'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa dakkhiNeNaM' he gautama! ! dI5 nAmanI dI5 cha bhane jIvAbhigamasUtra
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 71 vijayAdidvAranirUpaNam syAM dizi 'paNayAlIsaM joyaNasahassAI' paJcacatvAriMzad yojanasahasrANi, 'avAhAe' abAdhayA 'jaMbRddIva dIva dAhiNaperaMte' jambUdvIpa nAmakasya dvIpasya dakSiNaparyante 'lavaNasamuddadAhiNaddhassa' lavaNasamudradakSiNArdhasya 'uttareNaM' uttareNa yo bhAga Aste 'ettha NaM jaMbuddIvassa NaM dovassa' atra khala jambUdvIpasya khalu dvIpasya, 'vaijayaMte NAmaM dAre paNNatte' vaijayantaM nAma dvAraM proktam, 'ajoyaNAi u uccateNaM' aSTau yojanAni Urdhvam - AkAzatale uccaistvena vartate, 'saccaiva saccA vattacvatA jAva Nicce' saiva sarvA vaktavyatA yAvat nityam catvAri yoja - ara fashbheNa catvAri yojanAni pravezanakena / zvetaM varakanakastUpikAkam - IhAmRga - RSabha turaga - nara - makara - vihaga - vyAla - kiMnara ruru camarasarabha kuMjara vanalatA - padmalatA - bhakticitraM staMbhodgata vajravedikAkaM parigatA'bhirAmaM vidyAdharayamalayugalayaMtrayuktamivArciH sahasramAlikaM rUpakasahasrakalitaM dIpyamAnam ati dIpyamAnaM cakSurlokitalezaM zubhasparzam sazrokarUpaM varNanaM dvArasya vaijayantAkhyasya / tadyathA-vajramayA nevA'riSTa ( nemariSTa) ratnamayaM pratiSThAnaM vaiDUryamayAH stambhAH jAtarUpopacita paJcavarNamaNiratnakuTTimatalaM hemagarbhamayaelUkaH gomedamayam indrakIlaM vajramayyau dvArazAkhe' ityAdi krameNa vijayadvAravadeva toraNamaNipIThikAnAma kA dvIpa hai aura usameM jo sumeru parvata hai so usa sumeruparvata kI dakSiNa dizA meM 'paNayAlIsaM joyaNasahassAI 45 hajAra yojana 'abAdhAe jaMbuddIvadIva dAhiNaperaMte lavaNasamudda dAhiNaddhassa uttareNaM ettha NaM jaMbuddIvassa dIvassa vejayaMte dAre paNNatte' Age jAne para usa dvIpa kI dakSiNa dizA ke anta meM tathA dAkSiNa dizA ke lavaNasamudra se uttara meM jambUdvIpa nAma ke dvIpa kA vaijayantadvAra kahA gayA hai 'ajoyaNAI urdU uccateNaM saccaiva sacvA vattabvayA jAva Nicce' yaha ATha yojana kA UMcA hai aura cAra yojana kA cauDA hai| isakI vaktavyatA sava vijayadvAra ke jaisI hI haiM yAvat yaha nitya hai / 377 temAM ne subhe3 parvata che, ye subhe3 parvatanI dakSiNa dizAmA 'paNayAlIsaM joyaNasaharasAiM' cIstANIsa hannara yonana 'abAdhAe jaMbuddIvadIvadAhiNaperaM te lavaNasamuddadAhiNassa uttareNaM etthaNa jaMbuddIpassa dIvassa vejayaMte dAre paNNatte' AgaLa javAthI e dvIpanA dakSiNa dizAnA aMtabhAgamAM tathA dakSiNa dizAnA lavaNu samudrathI uttaramAM ja MbudrIpa nAmanA dvIpanuM vaijayanta nAmanuM dvAra he che. 'aTTha joyaNAI uDDha uccatteNaM sacceva savvA vaktavvayA jaavni--' enI ucAi ATha cAjananI che. ane tenI paheALAi cAra cAjananI che. tenuM samagra kathana vijaya dvAranA kathana pramANe ja che. yAvata te nitya che. nI0 48 jIvAbhigamasUtra
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ 378 jIvAbhigamasUtre siMhAsana-nAgadantaka sikkapuSpapaTalAdi hayasaMghATAdikaM sarvaM nirUpya tat khalu vaijayantadvAraM zAzvatanAmadheyaM yad na kadApi nAsIt yanna kadApi na bhaviSyati yana kadApi na bhavati, kintu-abhUt eva bhaviSyatyeva bhavatyeva avasthitamavyayaM nityam ityantaM vijayadvAravadeva varNanIyam , vizeSato vijayadvArAt / _ 'kahi NaM bhaMte ! vejayaMtassa devassa vejayaMtI nAma rAyahANI paNNattA' kutra sthAne khalu bhadanta ! vaijayantasya devasya vaijayantI nAmnI rAjadhAnI prajJaptAiti prazne-bhagavAnAha-he gautama ! 'vejayaMtassa dArassa' vaijayantAkhyasya dvArasya 'dAhiNe' dakSiNena, 'jAva vejayaMte deve 2' yAvad vaijayanto devo vaijayanta dvArasya pazcimAyAM dizi tiryagasaMkhyeyAn dvIpasamudrAn vyativrajyA'nyasmin jambUdvIpe dvIpe dvAdaza yojanasahasrANi samudrAntaramavagAhya, atra khalu vaijayantAkhyArAjadhAnI prajJaptA sA khalu rAjadhAnI dvAdaza yojanasahasrANi AyAmaviSkambhAbhyAm saptatriMzad yojanasahasrANi navazatamaSTacatvAriMzat-zataM kizcidvizeSAdhika parikSepeNa prajJaptA sA khalu rAjadhAnI ekena prAkAreNa sarvataH samantAt saMpari 'kahi NaM bhaMte ! rAyahANI vejayaMtassa devassa vejayaMte nAma' he bhadanta ! vaijayanta deva kI vaijayantI nAma kI rAjadhAnI kahAM para hai / uttara meM prabhu kahate haiM-'vejayaMtassa dArassa dAhiNe jAva vejayaMte deve2' he gautama ! vaijayantadvAra kI pazcima dizA meM tiryaga asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaGghana karake dUsare jambUdvIpa nAmake dvIpa meM 12 hajAra yojana pramANa samudra ke bhItara dhusane para vaijayanta deva kI vaijayantI nAmakI rAjadhAnI hai yaha rAjadhAnI 12 hajAra yojana kI lambI cauDI hai isakA parikSepa 37984 yojana se bhI kucha adhika hai / yaha rAjadhAnI cAroM ora se eka prAkAra se veSTita hai yaha prAkAra 37 // hajAra 'kahi NaM bhaMte ! rAyahAMNI vejayaMtassa vejayaMte nAma' he mApana yanta devanI vaijayantI nAmanI rAjadhAnI kyAM AgaLa Avela che? A praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha'vejayaMtassa dArarasa dAhiNe jAva vejayaMte devei' gautama! jayanta dvAranI pazcima dizAmAM tiasaMkhyAta dvIpa ane samudrone oLaMgIne bIjA jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM 12 bAra hajAra jana pramANe samudranI aMdara javAthI vajayanta devanI vaijayantI nAmanI rAjadhAnI Avela che. A rAjadhAnInI laMbAI bAra hajAra ejananI che. tathA tenI pahoLAI paNa 12 bAra hajAra ejananI che. tathA tene parikSepa-paridhi -gherA 37948 sADatrIsa hajAra navase aDatAlIsa ejanathI paNa kaMIka vadhAre che. A rAjadhAnI cAre bAjuthI eka prAkAra- koTathI vIMTaLAyelI che, jIvAbhigamasUtra
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.71 vijayAdidvAranirUpaNam 379 kSiptA sa khalu prAkAra saptatriMzad yojanAni ardhayojanaM caurdhvamuccastvena mUle'rdhatrayodazayojanAni viSkambheNa madhye krozAdhikAni Sar3ayojanAni viSkambheNa mUle vicchinnaH madhye-saMzliSTaH upari tanukaH bahirvRtto'ntazcaturasraH gopuccha saMsthAnasaMsthitaH sarvakanakamayo'cchaH yAvatpratirUpa: ityAdikaM sarvamatrApi vijayArAjadhAnIvat-vaktavyam / 'kahi gaM bhaMte !' kutra khalu bhadanta ! 'jaMbuddIvassa NaM dIvassa jayaMte NAmaM dAre pannatte' jambUdvIpasya khalu dvIpasya jayantanAmakaM tRtIyaM dvAraM prajJaptam iti praznaH ? uttaramAha bhagavAna-'goyamA' he gautama ! 'jaMbUddIve dIve maMdarassa pavvayassa paccatthimeNaM' jambUdvIpa nAmni dvIpe mandaraparvatasya pazcimena pazcimAyAM dizi, 'paNa yAlIsaM joyaNasahassAI' paJca catvAriMzadyoja yojana kA UMcA hai mUla bhAga meM isakA vistAra 12 // yojana kA hai madhya meM 6 / yojana kA hai Upara meM tIna yojana evaM Adhe koza kA hai mUla meM yaha vistAra vAlA hai madhya meM saMkucita aura Upara meM patalA hai vAhara se gola hai aura bhItara se caukora hai ataeva gAya ke puMcha kA jaisA AkAra hotA hai vaisA isakA AkAra hai yaha sarva rUpa se suvarNamaya aura nirmala yAvat pratirUpa hai ityAdi saba varNana yahAM para bhI vijaya rAjadhAnI ke jaisA hI jAnanA cAhiye 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvassaNaM dIvassa jayaMte NAmaM dAre pannatte' he bhadanta ! jambUdvIpa kA tRtIya jayanta nAma kA dvAra kahAM para kahA gayA hai uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdassa pavvayassa paccatthimeNaM' he gautama ! jambUdvIpa ke meruparvata kI pazcima dizA meM 'paNayAlIsaM joynne prAkAra 3LA sADI sADatrIsa jananI uMcAI vALe che. mULa bhAgamAM tene vistAra 12 sADA bAra janane che. madhyamA savA cha janane che. ane uparanA bhAgamAM traNa jana ane ardhA kezane che, arthAt te mULamAM vistAra vALo che. madhyamAM saMkucita-saMkaDAyela ane uparanA bhAgamAM pAtaLA che. te bahAranA bhAgamAM goLa che. ane aMdaranA bhAgamAM cakhUNiryo che. tethI gAyanA puMchane je AkAra hoya che te tene AkAra che. te saMpUrNapaNe suvarNamaya che. temaja nirmaLa cAvat pratirUpa che. ItyAdi prakArathI tenuM saghaLuM varNana vijaya rAjadhAnInA varNana pramANe ja samajI levuM. 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvassa NaM dIvassa jayaMte NAmaM dAre paNNatte' he bhagavana jaMbUdvIpanuM trIju je jayanta nAmanuM dvAra che te kayAM Avela che? A prazna n| uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa paJcatthimeNaM' hai gautama ! dIpanA bhe3 5 tanI pazcima dizAmA 'paNayAlIsaM joyaNasahassAI' 45 pistAvIsa 2 yosana mA pAthI 'jaMbuddIvapacca jIvAbhigamasUtra
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ 380 jIvAbhigamasUtre nAnAM sahasrANi 'jaMbuddIvapaccatthimaperaMte' jambUdvIpasya pazcimaparyante, 'lavaNasamuddapaccatthimaddhassa purathimeNaM' lavaNa samudrapazcimArdhasya pUrvasyAM dizi, 'sIyodAe mahANaIe' zItodakAyAH mahAnadyAH 'uppi' Urdhvam , 'estha NaM jaMbuddIvassa jathaM te NAma dAre paNNatte' atra sthAne jambUdvIpasya jayantaM nAma tRtIyaM dvAraM prajJasam iti / 'taM ceva se pamANaM' tadeva tatpramANam vijayadvArapramANato'trApi jayantadvArasya varNanam / 'jayaMte deve paccatthimeNaM se rAyahANI jAva mahaDrie' jayanto devaH pazcimena sA rAjadhAnI yAvad mahaddhikaH // 'kahi NaM bhaMte jaMbuddIvassa devassa aparAie NAmaM dAre paNNatte' kutra khalu bhadanta ! jambUdvIpasya khalu dvIpasyA-'parAjitaM nAma dvAraM prajJaptam itiprazna: bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'maMdarassa pavvayassa uttareNaM paNayAlIsaM joyaNasahassAI abAhAe' mandarasya parvatasyottarasyAM paJcacatvAriMzad yojanAnAM sahassAI' 45 hajAra yojana jAne para 'jaMbuddIva paccasthima perate' usa jambUdvIpa kI pazcima dizA ke anta meM 'lavaNasamudda paccatthi maddhassa purathimeNaM' lavaNa samudra ke pazcimA kI pUrva dizA meM 'sIyodAe' mahANaIe' sItodA mahAnadI ke 'umpi' Upara 'ettha NaM jaMbUddIvassa jayaMte nAmaM dAre paNNatte' jambUdvIpa kA jayanta nAma kA tRtIya dvAra hai 'taM ceva se pamANaM' isake pramANa Adi kA sava varNana vijayadvAra ke varNana jaisA hI hai aisA jAnanA cAhiye 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvassa aparAie NAmaM dAre paNNate' he bhadanta ! jambUdvIpa nAmaka dvIpa kA aparAjita nAmakA dvAra kahAM para kahA gayA hai uttara meM prabhu kahate hai 'goyamA ! maMdassa uttareNaM paNayAlIsa joyaNasahassAiM abAhAe' he gautama jaMyUdvIpa ke meruparvata se 45 hajAra yojana Age jAne para thimaperaMte' se dIpanI pazcima dizA manAma 'lavaNasamuha paccatthimaddhassa purathimeNaM' savA samudrana pazcimAnI pUrva dizAmA "sIodAe mahANadIe' sItohI mAnahAnA 'uppi' 752 'ettha NaM jaMbuddIvassa jayaMte NAmaM dAre pagNatte' pUdInu yata nAmanu trI dA2 cha. 'taM caiva se pamANaM' tenu pramANa vigere tamAma prakAranuM kathana vijaya dvAranA kathana pramANe ja che tema samanyu". 'kahi Na bhaMte ! jaMbuddIvassa aparAie NAma dAre paNNate' hai mApana jaMbudvipa nAmanA dvIpanuM aparAjIta nAmanuM cothuM dvAra kayAM AgaLa kahevAmAM mAveza cha ? 2 // praznanA uttama prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! maMdarassa uttare NaM paNayAlIsa joyaNa sahassAI avAhAe' hai gautama ! dIpabhA mAveza bhe3 patithI 45 pistAlIsa 2 yo- mAga pAthI 'jaMbuddIve uttaraperaMte' jIvAbhigamasUtra
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 71 vijayAdidvAranirUpaNam sahasrANi abAdhayA 'jaMbuddIve dIve uttaraperaMte-lavaNasamudassa utaraddhassa dAhiNeNaM' jambUdvIpe dvIpe uttaraparyante-lavaNodadhezcottarAdhisya dakSiNasyAm , tiryagasaMkhyeyAn dvIpasamudrAn vyativrajya, 'ettha NaM jaMbUdIve dIve aparAjie NAma dAre paNNatte' atra khalu jambUdvIpe dvIpe-'parAjitaM nAma dvAraM kathitam 'taM ceva pamANaM' tadeva pramANaM yad vijayanAmno dvArasya jJeyam / 'rAyahANI uttareNaM jAva aparAie deve' rAjadhAnyuttarasyAM dizi yAvadaparAjito devo 'parAjito devaH vijayarAjadhAnI pradeza pramANodho'dhaHprarUpaNAdikamatrApi vaktavyamiti // 'cauNha vi aNNaMmi' caturNAmapi anyasmin jambUdvIpe samprati vijayAdi dvArANAM pararaparamantaraM pratipAdayitumAha-'jaMbuddovassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassa dArassaya' jambUdvIpasya khalu bhadanta ! dvIpasya dvArasya vijathAde dvArasya ca jaMbUddIve uttaraperaMte' jabUdvIpa ke uttara dizA ke anta meM 'lavaNasamuhassa uttaraddhassa dAhiNeNaM' tathA lavaNa samudra ke UttarArdha kI dakSiNa dizA meM tiryag asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaGghana karane ke bAda "ettha NaM jaMbaddIve dIve aparAjie NAmaM dAre paNNatte' isa jambUdvIpa nAmake dvIpa meM aparAjita nAmakA dvAra kahA gayA hai / 'taM ceva pamANaM' isa dvAra ke pramANa Adi kA vivaraNa vijaya nAmaka dvAra ke jaisA hI hai 'rAyahANI uttareNaM jAva aparAie deve' aparAjita deva kI rAjadhAnI uttara dizA meM hai yAvat yahAM aparAjita deva hai isa rAjadhAnI kA pramANa evaM UMcAI Adi kA saba kathana pUrva ke jaisA hI hai 'cauNhaM vi aNNaMmi' aba sUtrakAra vijayAdi dvAroM kA paraspara meM jo antara hai usakA kathana karate haiM / isa meM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai dIpanI utta2 zAna matalAmA 'lavaNasamudassa uttaraddhassa dAhiNeNa' lavaNa samudranA uttarArdhanA dakSiNa dizAmAM tiya asaMkhyAta dvIpa ane abhadona mAyA pachI 'ettha NaM jaMbuddIve dIve aparAjie NAma dAre paNNate' A jaMbUDhIpa nAmanA dvIpamAM aparAjIta nAmanuM dvAra kahevAmAM Avela che. nava pamANaM' mA dAnA prabhA vigerenu saghaNuvarNa vinya nAmAnA dvAra nA varNana pramANe ja che te te tyAMthI samajI levuM. rAyahANI uttareNaM jAva aparAie deve' 2052 hevanI yAnI uttara dizAmAM che yAvatuM tyAM aparAjIta deva nivAsa kare che. A rAjadhAnInuM pramANa vigere 42nu saghaNu 4thana paData hyA pramANe cha. 'cauNhaM vi ami' have sUtrakAra vijaya vigere dvArAnuM je eka bIjAnuM aMtara che. tenuM kathana kare che. A saMbaMdhamAM gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM che jIvAbhigamasUtra
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra 'esa gaM kevaiyaM abAhAe aMtare pannatte' eteSAM khalu kiyatyam abAdhayA'ntara prajJaptam dvArANAM paraspara kiyadUdUra kathitamitipraznaH ? bhagavAnAha-'goyametyAdi / 'goyamA ! he gautama ! 'aNuNAsIti joyaNasahassAI' ekonaashiitiyojnshsraanni 'bAvaNaM joyaNAI' dvipazcAzayojanAni, 'desUNaM ca addhajoyaNaM' dezonaJcAyojanam 'dArassa ya dArassa' dvArasya ca dvArasya ca, 'abAhAe' aMtare paNNatte' abAdhayA antaram antarAlamityarthaH / prajJaptaM-kathitamiti tathAhicaturNAmapi vijayAdInAM dvArANAM pratyekaikasya kuDayasya dvArazAkhA'paraparyAyasya bAhalyaM gavyUtaM dvArANAM ca vistAraH pratyekaM pratyekaM catvAri catvAri yojanAni tatazca caturSapi dvAreSu sarvasaMkhyayA kuDa yadvArapramANamaSTAdazayojanAni jambudvIpasya ca paridhistisraulakSAH SoDazasahasrANi dvezate saptaviMzatyadhike 316227 krozatrayaM ca-3 aSTAviMzati catuHzatam 128 trayodazAGgulAni ekamardhAGgagulam 'jaMbuddIvANaM bhaMte ! dIvassa dArarasa ya dArassa ya esaNaM kevaiyaM abAhAe aMtare paNNatte' he bhadanta ! jambUddIpa ke eka dvAra se dUsare dvAra taka kitanA antara hai uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! auNAsIti joyaNasahassAI' he gautama 79 hajAra 'vAvaNNaM ca joyaNAI desonaM ca addhajoyaNaM' 52 yojana kA antara eka dvAra se dUsare dvAra taka hai parantu 52 // yojana pUrA nahI lenA cAhie kyoM ki kucha kama AdhA yojana hI antara pradarzana meM yahAM sUtrakAra ne prakaTa kiyA hai pratyeka dvAra kI zAkhA rUpa bhIta 1-1 koza kI moTI hai tathA pratyeka dvAra kA vistAra cAra cAra yojana hai isa taraha cAroM dvAroM meM kuDayadvAroM kA pramANa milAkara 18 yojana kA hai| jambUdvIpa kI paridhi tIna 316227 yojana 3 koza 128 dhanuSa evaM 13 // aMgula se kucha hai 'jaMbuddIbANaM bhaMte ! dIvassa dAramsaya esa NaM kevaiyaM AbAhAe aMtare paNNatte' he bhagavana jaMbudvIpanA eka dvArathI bIjA dvAra paryanta keTaluM aMtara che? mA prazna uttaramA pramuzrI 4 cha 'goyamA ! auNasIti joyaNasahassAI" gautama! 78052 sAMgaNyAMsI // 2 'bAvaNNaM ca jojaNAI desonaM ca addha joyaNaM' pAvana yonathI 444 padhAre mata2 me dvArathI mI dAra sudhImA che. paraMtu parA purUM sADA bAvana jana nathI. kemake kaMIka ochuM ardhA jananuM ja aMtara sUtrakAre sUtrapAThamAM batAvela che. dareka dvAranI zAkhArUpa bhIte eka eka kesa jeTalI vizALa che. tathA dareka kArene vistAra cAra cAra janane che. e pramANe cAre dvAramAM kuMDaya dvAra (bArI) nuM pramANa meLavIne 18 aDhAra jananuM che. jaMbudvIpanI paridhi traNa jana traNa kesa 128 eka aThayAvIsa dhanuSa ane 13 sADAtera AMgaLathI kaMIka vadhAre jIvAbhigamasUtra
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ 383 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.71 vijayAdidvAranirUpaNam 13 // iti / asmAcca jambUdvIpaparidheH sakAzAt tAni kuDaghadvAraparimANabhUtAnyaSTAdazayojanAni zodhyante zodhiteSu ca teSu paridhi satko yojanarAziH evaM rUpo jAtaH tisro lakSAH SoDazasahasrANi dvezate navottare 316209 zeSaM tathaiva tato yojanarAzezcaturbhirbhAgo hiya te labdhAni yojanAnAmekonA'zItiH sahasrANi dvipaJcazadadhikAni gavbUtaM caikam 79052 krozamekaM ? yAni ca paridhisatkAni trINi gavyUtAni tAni dhanustvena kriyante labdhAni dhanuSAM SaTsahastrANi yadapi ca paridhisatkam aSTAviMzadhanuHzatam tadapyeteSu dhanuSSu madhye prakSipyate tato dhanarAzirekaSaSTiHzatAni aSTAviMzatyadhikAni 1532 / yAnyapi trayodazAMgulAni teSAmapi catubhirbhAgohiyate labdhAni trINi aMgulAni, etadapi sarvadezona gavyUtamiti labdhaM dezonamardhayojanam taduktam-'kuDDa duvArapamANaM aTThArasajoyaNAI parihIe / sohiya cauhiM vibhattai Namo dAraM tara hoi // 1 // auNAsIisahassA vAvaNNAaddhajoyaNaM zRNaM / dArassa ya dArassa ya aMtarameyaM viNiDheiM // 2 // kuDa yadvArapramANam aSTAdazayojanAni paridhaH / zodhayitvA caturbhiH vibhakte idaM adhika hai isa meM se cAroM dvAroM ko evaM zAkhA dvAroM kA 18 yojana kA pramANa ghaTAne para paridhi kA pramANa 31629 yojana 2 koza 128 dhanuSa aura 13 // aMgula se adhika rahatA hai isake cAra bhAga karane para eka bhAga kA pramANa 79052 yojana 1 koza 1532 dhanuSa 3 aMgula aura 3 jaba AtA hai| itanA eka dvAra se dUsare dvAra kA antara jAnanA cAhiye taduktam-'kuDDuduvArapamANaM aTThArasajoyaNAi prihiie| sohiya cauhi vibhattai NamodAraM taraM hoi||1|| auNAsIi sahassA vAvaNNA addhajoyaNaM NUNaM dArassaya dArassaya aMtarameyaM viNidilaiM' ina gAthAoM kA artha spaSTa hai kyoM ki jo eka eka dvAra kA evaM do che. temAthI cAre dvArenuM ane zAkhA dvAranuM 18 aDhAra ejananuM pramANa ghaTADavAthI paridhinuM pramANa 316209 yAjana 3 traNa kosa 128 ese aThayAvIsa dhanuSa ane 13 sADAtera AMgaLathI vadhAre hoya che. tenA cAra bhAga karavAthI eka bhAganuM pramANa 790para ogaNyAsI hajAra ane bAvana jana eka kesa 1532 paMdarase batrIsa dhanuSa 3 traNa AMgaLa ane 3 traNa java jeTaluM thAya che. ATaluM aMtara eka dvArathI bIjA dvAra sudhInuM che. 'kucha duvArapamANaM aTThArasajoyaNAi parihIe sohi ya cauhi vibhattaiNamodAraMtara hoi' 15 'auNAsIisaharasA vAyaNA addhajoyaNaM NUNaM dArarasa ya dArassa ya aMtarameyaM vinnidi A gAthAono artha spaSTa che kemake je eka eka dvAranuM ane be kuDayA dvArenuM pramANa batAvIne jaMbudvIpanI paridhimAMthI tene kAma karavAmAM Avela che jIvAbhigamasUtra
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ 384 jIvAbhigamasUtre dvArAntaraM bhavati // 1 // ekonAzIti : sahasrANi dvipaMcAzadardhayojanam / dvArasya ca dvArasya ca antarametad vinirdiSTam ||iti||suu0 71 // mUlam-jaMbuddIvarasa NaM bhaMte ! dIvarasa paesA lavaNaM samudaM puTA hatA puTA / teNaM bhaMte! kiM jaMbuddIve dIve lavaNasamudde goyamA ! jaMbuddIve dIve no khalu te lavaNasamudde / lavaNassa NaM bhaMte ! samudarasa padesA jaMbuddIvaM dIvaM pudA haMtA puTTA teNaM bhaMte! kiM lavaNasamudde jaMbuddIve dIve goyamA ! lavaNeNaM te samudde no khalu te jaMbuddIve dIve ! jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve jIvA uddAittA lavaNasamude paJcAyati goyamA ! atthegaiyA paJcAyati atthegaiyA no paJcAyati / lavaNe NaM bhaMte ! samudde jIvA udAittA udAittA jaMbuddIve dIve paJcAyati goyamA ! atthegaiyA paJcAyati atthegaiyA no paJcAyati ||suu0 72 // chAyA-jambudvIpasya khalu bhadanta ! dvIpasya pradezA lavaNasamudraM spRSTAH haMta ! spRzAH te khalu bhadanta ! kiM jambudvIpo dvIpo lavaNasamudraH2 gautama ! jambUdvIpo dvIpa:-na khalu te lavaNa smudrH| lavaNasya khalu bhadanta ! samudrasya pradezAH jambUdvIpaM dvIpaM spRSTAH haMta spRssttaaH| te khalu bhadanta ! kiM lavaNasamudraH jambudvIpo dvIpaH gautama ! lavaNaH khalu te samudraH na khalu te jambudvIpo dviipH| jambUdvIpe dvIpe khalu bhadanta ! dvIpe jIvA avadAyA'vadrAya lavaNasamudre pratyAyAnti ? gautama ! santyekakAH pratyAyAnti santyekakA no pratyAyAnti / lavaNe khalu bhadanta ! samudre jIvA abadAyA'vadrAya jambudvIpe dvIpe pratyAyAnti gautama ! santyekakAH pratyAyAnti santyekakA no pratyAyAnti ||suu0||72|| TIkA--'jaMbuddIvassa NaM bhaMte dIvassa'-jaMbudvIpasya khalu bhadanta ! dvIpasya, paesA lavaNaM samuI paTTA' pradezAH svasImAntazcarama bhUbhAgAH kiM lavaNaM samudraM spaSTAH kuDaghadvAroM kA pramANa batalAkara jambUdvIpa kI paridhi meM se use ghaTAyA gayA hai vahI kathana ina gAthAoM dvArA puSTa kiyA gayA hai // 69 // 'jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! dIvassa' ityAdi / TIkArtha-he bhadanta ! jambUdIpa ke pradeza kyA lavaNa samudra ko eja saghaLuM kathana A gathAo dvArA puSTa karavAmAM Avela che. je sU. 68 che 'jaMbuddIvassa NaM bhaMte ! dIvassa' tyAta jIvAbhigamasUtra
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 72 vijayAdidvAranirUpaNam 385 - 1 spRSTavanta / kAvavA praznaH praznakarturayamAzayaH - yadi spRSTAH pRcchayante, no spRSTA starhi pRcchyante / bhagavAnAha - 'haMtA puTThA' hanta - gautama ! jambudvIpasya ye pradezA ste spRSTA evaM punaH praznayannAha - ' te NaM' ityAdi / ' te NaM bhaMte kiM jaMbuddIve lavaNa samudde' te khalu bhadanta ! jambudvIpasya pradezAH kiM jaMbudvIpo - lavaNasamudro vA ? iha yena yatspRSTaM tat kiMcittadvyapadezaM labhate, prApnoti (ityapi niyamaH) yathA-surAsTrebhyaH saMkrAnto magadhadezaH kiM mAgadhaH (parairA krAnte magadhe magadhani vAsino hIyante gauravAt natu saurASTro magadhatAM yAti kiMcitpunastena spRSTo'pi na tadUvyapadezaM labhate yathA tarjanyA saMpRSTA'pi jyeSThA'Gguli jyeSThAGgulireva kathyate, natu - tarjanI saMjJAM bhajate tarjanIti / evaM prakRte - jambUdvIpapradezA lavaNasparza karate haiM uttara meM prabhu kahate haiM 'haMtA' puTThA' hA, gautama jambUdvIpa ke pradeza lavaNasamudra ko sparza karate haiM / 'te NaM bhaMte ! kiM jaMbuddIve 2 lavaNa samudde' he bhadanta ! ve pradeza kyA jambUdvIpa ke haiM yA lavaNasamudra ke haiM / tAtparya pUchane kA yaha hai ki svasImAgata jo carama pradeza haiM ve kyA jambUdvIpa rUpa haiM yA lavaNa samudra rUpa haiN| kyoM ki jo 'jisake dvArA spRSTa hotA hai vaha kiJcit rUpa meM usake vyapadeza vAlA bana jAtA hai' aisA bhI niyama hai - jaise surASTra se saMkrAnta magadhadeza surASTra kaha diyA jAtA hai kahIM kahIM aisA vyapadeza nahIM bhI hotA hai-jaise tarjanI aMgulI se saMspRSTa jyeSThA aMgulI tarjanI vyapadeza vAlI na banakara jyeSThA vyapadeza vAlI hI banI rahatI hai isI taraha se yahAM aisA saMzaya huA hai ki jambUdvIpa ke carama pradeza lavaNa samudra ko TIkA-he bhagavan ja zrRdvIpanA pradeza zuM lavaNa samudrane sparzI kare che ? yA praznanA uttaramA prabhuzrI uhe che - 'haMtA puTThA' hA gautama ! - dvIpano pradeza savANu samudrano sparza re che. 'teNaM bhaMte! kiM jaMbuddIve dIve lavaNasamudde' he bhagavan pradezo zuM jamUdrIpanA che? ke lavaNu samudranA che ? A prazna pUchavAnuM tAtparya e che ke potAnI sImAmAM Avela je carama pradeza che te zuM jamRdvIpa rUpa che ? ke lavaNasamudrarUpa che ? kemake-je jenA dvArA pRSTa thAya che, te kiMcitapaNAthI tenA nRpadeza vALe banI jAya che. evA paNa niyama che, jema surASTrathI vyAsa magadha dezane surASTra kahevAmAM Ave che, kayAMka kayAMka evA vyapadeza nathI paNa thatA jema tarjanI AMgaLI thI sparzAyela madhyamAM jyeSThA athavA vacalI AMgaLI tarjanInA byapadezavALI na anatAM jyeSThAnA vyapadeza vALIja anI rahe che. eja pramANe ahIyAM evA saMzaya thayela che ke-ja khUdvIpanA carama pradeza lavaNane sparzela che. jI0 49 jIvAbhigamasUtra
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ 386 jIvAbhigamasUtre samudraM spRSTavantaH tato vyapadezacintAyAM kiM te pradezAH jambudvIpo lavaNasasamudro vetisaMzayaH tatra bhagavAnAha - 'goyamA' ! he gautama ! 'jaMbuddIve dIve no khalu te lavaNasamudde' jambUdvIpo dvIpaH na khalu te lavaNasamudraH jambudvIpacaramapradezA jambudvIpa eva samIpatitvAt / na khalu te jambU dvIpa caramapradezAH lavaNasamudraH na te pradezAH jambUdvIpasImAntargatAH santa eva lavaNasamudraM spRSTavantaH iti taTasthatayA saMsparzabhAvAt tarjanyArapRSTA jyeSThAGguliriva te pradezAH jambudvIpa vyapadezaM bhajante, natu-vyapadezAntaram / ataste pradezA jambUdvIpa eva, na lavaNasamudraH iti / 'lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa'-lavaNasya khalu bhadanta ! samudrasya, 'paesA jaMbuddIvaM dIvaM puTThA' pradezAH svasImAnta caramapradezAH kiM jambudvIpaM spRSTAH spRSTavantaH ? ihApi kAkvA prazna:-spRSTA vA na vaa| bhagavAnAha-'haMtA' ityAdi, 'haMtA puTTA' hanta gautama ! laraNasamudrasya svasImAvatino ye caramapradezA ste jambudvIpaM spRSTavanta eva / punaH zrIgautamasvAmI bhagavantaM praznayanAha-'te gaM bhaMte !' te khalu pradezA lavaNasamudrasya, 'kiM lavaNasamuddeNaM jaMbuddIve dIve' te pradezA kiM lavaNasamudro jambudvIpo vA jambudvIpaspRSTAnAM lavaNasamudrapradezAnAM lavaNa chue hue haiM ataH ve pradeza jambUdvIpa rUpa haiM yA lavaNa samudra rUpa hai isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! jambUddIve dIve no khalu telavaNa samudde' he gautama ! ve pradeza jambUdvIpa rUpa hI haiM lavaNa samudra rUpa nahIM haiM 'lavaNasamudassa NaM bhaMte ! samudassa paesA jambuddIvaM puDhA' he bhadanta lavaNa samudra ke pradeza jaMbUdvIpa ko spRSTa kiye hue haiM ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM 'hattA' puTThA' hAM, gautama ! lavaNa samudra ke pradeza jambUdvIpa ko chue hue haiN| 'te NaM bhaMte ! kiM lavaNasamudde jaMbuddIve dIve' he bhadanta ! ve pradeza kyA lavaNasamudra rUpa haiM yA jaMbudvIpa rUpa haiM ? tAtparya yahI hai ki lavaNa samudra ke carama pradeza jaMbuddhIpa se saMspRSTa hai to bhI ve lavaNa samudra rUpa hI hai jambUdvIpa rUpa nahIM haiN| tethI te pradeza aMbudvIpa rUpa ja che ? ke lavaNa samudrarUpa che? A praznanA uttaramA pramuzrI he cha -'goyamA ! jaMbuddIve dIve no khalu te lavaNasamudde' gautama ! se pradeza pudI5 3504 che. 21 samudra 35 nathI. 'lavaNa samuhassa NaM bhaMte ! samudassa paesA jaMbuddIvaM pudA' lAvan vA samudranA prdesh| zu ddhIpane 25zeda cha ? 2mA praznanA uttaramA prabhu 49 cha -'haMtA pudrA' / gautama ! Ajsamudrana prhe| dIpane 25zeyara cha. 'teNaM bhaMte ! kiM lavaNasamudde jaMbuddIve dIve' 3 lagavan te prdesh| zusA samudra 35 cha ? 3 jaMbudvIpa rUpa che? A praznanuM tAtparya eja che ke-lavaNu samudranA carama pradeza jaMbudvIpathI sparzAvela che. te paNa te lavaNa samudra rUpaja che. jaMbU jIvAbhigamasUtrA
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ 387 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.72 vijayAdidvAranirUpaNam samudra iti jambudvIpa iti vA vyapadezaH syAditi praznaH bhagavAnAhagoyametyAdi / 'goyamA' ! he gautama ! 'lavaNe gaM te samudde no khalu te jaMbuddIve dIve' lavaNaH khalu te pradezAH samudro na punarjambudvIpo dvIpaH / ayambhAvaHlavaNasamudrasya caramapradezAH jambudvIpasaMspRSTA api te lavaNasamudrarUpAeva, natujambudvIpa vypdeshbhaajH| tarjanyAsaMspRSTa jyeSThAngulIvat / 'jaMbuddIveNaM bhaMte ! dIve jIvA udAittA-2 labaNasamudde paccAyaMti' he bhadanta ! jambUdvIpe dvIpe jIvA avadrAya 2 mRtvA 2 kiM lavaNasamudre pratyAyAnti-utA'nyatreti prazne bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'atthegaiyA paccAyati' santyekakA jIvA ye jambudvIpe mRtvA pratyAgacchanti lavaNodadhim 'atthegaiyA no paccAyati' santyekakA jIvA jambUdvIpanivAsino ye mRtvA lavaNasamudraM na pratyAyAnti, jIvAnAM svakarma vivazatayA tathA tathA vicitragati sambhavAt iti / 'lavaNe NaM bhaMte ! samudde jIvA uddAittA 2 jaMbuddove dIve paccAyati' lavaNe khalu samudre bhadanta ! vartamAnAjIvA avadrAya2-mRtvA kiM jambUdvIpa mAgacchanti prazne bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! jaise tarjanI se spRSTa huI jyeSThA hI kahalAtI hai tarjanI nahIM / 'jaMbudIve NaM bhaMte ! dove jIvA uddAittA 2 lavaNasamudde paccAyaMti' he bhadanta! jambUdvIpa nAma ke dvIpa meM bhara kara kyA jIva lavaNa samudra meM Ate hai janma lete hai| uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! atthegaiyA paJcAyaMti' he gautama ! kitaneka jIva aise hote haiM, jo mara kara lavaNasamudra meM Ate haiM / 'tathA atthegaiyA no paccAyaMti' kitaneka jIva ese bhI hai jo jaMbadvIpa meM mara kara lavaNa samudra meM nahIM Ate haiM kyoM ki jIva apane apane kRtakarma ke AdhIna hote haiM isase unakI vicitra prakAra kI gati hotI rahatI hai 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde jIvA udAittA2 dvIpa rUpa nathI jema tarjanI AMgaLIthI sparzAvela jeThA-vacalI AMgaLI yeSThAja kahevAya che. tarjanI nahIM. 'jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve jIvA uddAittA udAittA lavaNasamudde paccAyati' he bhagavana jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM marIne zuM jIva lavaNa samudramAM Ave cha ? arthAt namase che ? 2mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! atthegaiyA paccAyati' 3 gautama ! sA4 / me| DAya cha - bharIna sa19) samudramA Ave che. tathA 'atthegaiyA no paJcAyati' TA4 / mevA paNa hoya che je jaMbudvIpamAM marIne lavaNa samudramAM AvatA nathI. kemake jIva pitapotAnA karela karmone adhIna hoya che. tethI tenI gati vicitra prajAnI thatI 2 cha. 'lavaNe te ! samudde jIvA uddAitA udAitA jaMbuddIve jIvAbhigamasUtra
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ 388 jIvAbhigamasUtre 'atthegaiyA paccAyaMti' santyekakA evaMvidhA ye jIvA lavaNodadhau mRtvA jambUdvIpamAgacchanti, 'atthegaiyA no paccAyati' santyekakA jIvA no pratyAyAnti, svasvakarmavazavartitayA jIvAnAM tathA tathA vicitragati sambhavAt ||suu0||72|| ____ mUlam-se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai jaMbuddIve dIve goyamA! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayasta uttareNaM NIlavaMtassa dAhiNenaM mAlavaMtassa vakkhArapavvayasta paccatthimeNaM gaMdhamAyaNassa vakkhArapavvayassa purasthimeNaM ettha NaM uttarakurA NAma kurA pannattA pAINapaDINAyatA udINadAhiNavicchiNNA addhacaMdasaMThANasaMThiyA ekArasa joyaNasahassAiM aTTa vAyAle joyaNasatte doNi ekoNavIsaibhAge joyaNassa vikkhaMbheNaM tIse jIvA pAINapaDINAyayA duhao vavavArapavvayaM puTA paccasthimillAe koDIe paJcathimillaM vanakhArapavvayaM puTA tevaNNaM joyaNasahassAiM AyAmeNaM tIse dhaNu puDhe dAhiNeNaM sarTi joyaNasahassAI cattAri ya aTArasuttare joyaNasate duvAlasa ya ekUNavIsaibhAe joyaNassa parikkheveNaM pannatte // uttara kurAeNaM bhaMte ! kurAe jaMbuddIve dIve paccAyaMti' he bhadanta ! lavaNasamudra meM vartamAna jIva mara kara kyA jambUdvIpa meM Ate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! atthegaiyA paccAyaMti' he gautama ! kitaneka jIva aise haiM jo lavaNasamudra meM marakara jaMbUdvIpa meM Ate haiM aura 'atthegaiyA' kitaneka jIva aise haiM jo mara kara 'no paJcAyaMti' jambUdvIpa meM nahIM Ate haiN| kyoMki bandha kiye gaye karmoM dvArA jIvoM kI gati vicitra huA karatI hai // 72 // dIve paccAyati' hai magavan sapaNasamudramA rhen|| 71 bharIna zu ddhIpamA yAce cha ? uttama prabhuzrI 49 cha -'gAyamA ! atthegaiyA paccAyati he gautama ! keTalAka che evA hoya che ke jeo lavaNa samudramAM marIne pudIpamA Ave che. ane 'atthegaiyA' 4 saya sevA ya cha remA tyAMcI bharIne 'no paccAyati' mUdvIpamA 5||ch| mAtA nathI. kemake baMdha karavAmAM Avela karmo dvArA jIvanI gati vicitra prakAranI thayA 4re cha. // sU. 72 // jIvAbhigamasUtra
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.73 vijayAdidvAranirUpaNam ____ 389 kerisae AgArabhAvapaDoyAre pannatte goyamA ! bahusamaramaNi. jje bhUmibhAge pannatte se jahA NAmae AliMgapukkhareti vA jAva evaM egoruyadIvavattavvavA jAva devalogapariggahANaM te maNuyagaNA paNNattA samaNAuso Navari imaM NANattaM cha dhaNusahassa jhusittA do chappannApiTu karaMDa sattA aTumabhattassa AhAraTTe samupajjai tinni paliovamAiM desUNAI paliovamassAsaMkhijjai bhAgeNa UNagAiM jahanneNaM tinni paliovamAiM ukkoseNaM egaNapaNNarAiMdiyAiM aNupAlaNA sesaM jahA-eguruyANaM / uttarakurAeNaM kurAe chavvihA maNussA aNusajjaMti taM jahApamhagaMdhA miegaMdhA ammamA sahA teyAlI se snniccaarii|suu073| chAyA-tatkenArthena bhadanta ! eva mucyate jabUmdvIpo jambUdvIpaH gautama ! jambUdvIpo dvIpaH mandarasya parvatasyottareNa nIlavato dakSiNena mAlyavato vakSaskAra parvatasya pazcimAyAM gandhamAdanasya vakSaskAra parvatasya pUrvasyAm atra khalUttarakuravo nAma kuravaH prajJaptAH prAcIna pratIcInA''yatA udIcInadakSiNavistIrNAH ardhacandrasaMsthAnasaMsthitAH ekAdazayojanasahasrANi aSTau yojanazatAni dvAcatvAriMzadadhikAni dvau ca ekonaviMzatibhAgau yojanasya viSkambheNa / tAsAM jIvAH prAcIna pratIcInAyatA ubhayatovakSaskAraparvataM spRSTAHpUrvayA koTayA pUrva vakSaskAraparvataM spRSTAH pazcimayA koTa yA pazcimaM vakSaskAraparvataM spRSTAH tripaJcAzadayojanasahasrANi aayaamen| tAsAM dhanuH pRSTaM dakSiNena SaSTiyojanasahastrANi catvAri cA'STAdazottarANi yojanazatAni dvAdaza caikonaviMzatibhAgayojanasya parikSepeNa prajJaptaH / uttarakurUNAM khalu bhadanta kurUNAM kIdRza AkAra bhAva pratyavatAraHprajJaptaH gautama ! bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH tadyathA nAmakaH-AliMga puSkaramiti vA yAvat evam ekoruka dvIpa vaktavyatA yAvadevalokaparigrahAH khalu te manujagaNAH prajJaptAH zramaNAyuSman ? navaram-idaM nAnAtvam SaDdhanuH sahasramucchritAH dviSaTpaJcAzat pRSTha karaNDakazatAni aSTamabhaktasyA''hArArthaH samutpadyate trINi palyopamAni dezonAni palyopamasyA'saMkhyeyabhAgeno-nagAni jadhanyena trINi palyopamAni utkarSeNa ekonapazcAzadrAtriMdivAni anupAlanA zeSaM yathA-ekorukANAm / uttarakuruSu khalu kuruSu SaividhA manuSyA anusajjanti tadyathA-padmagandhAH1 mRgagandhAH2 amamA: 3 sahA: 4 tejasvina: 5 zanaizvAriNaH 6 / iti // 73 // jIvAbhigamasUtra
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre TIkA-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai jaMbuddove dIve' tatkenArthena bhadanta evamucyate jambudvIpo dvIpaH etasya jambudvIpa iti nAmakaraNe ko hetuH iti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ? 'jaMbuddIve dIve' jaMbUdvIpo dvIpaH 'maMdarassa pavvayassa uttareNaM' mandaraparvasyottarasyAM dizi-'nIlavaMtassa dAhiNeNaM' nIlavato varSadharasya dakSiNasyAm, 'mAlavaMtassa vakkhArapavvayassa paccatthimeNaM' mAlyavato vakSa skAragireH pazcimAyAm 'gaMdhamAyaNassa vakkhArapavvayassa purasthimeNaM' gandhamAdana vakSaskAragireH pUrvasyAm 'ettha NaM uttarakurAnAma kurA pannattA' atra sthAne khalu uttarakuravo nAma kuravaH kSetravizeSAH prajJaptAH prthitaaH| 'pADINapaDINAyatA-prAcIna 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai' ityAdi / TIkArtha-'se keTeNaM bhaMte ! evaM buccai jaMbuddIve dIve' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki jambUdvIpa nAmakA eka dvIpa hai ? arthAt jambUdvIpa kA jambUdvIpa aise nAma hone kA kyA kAraNa hai ? uttara meM bhagavAna kahate haiM-'goyamA !' he gautama ! 'jaMbuddIveNaM dIve maMdarassa pavvayassa uttareNaM' suno-jaMbUdvIpa meM eka sumeruparvata hai isa kI uttara dizA meM 'nIlavaMtassa dAhiNeNaM' nIla nAmakA eka varSadhara parvata hai isa varSadhara parvata kI dakSiNa dizA meM 'mAlavaMtassa vakkhAra pavvayassa paccatthimeNaM' eka mAlyavAna nAmakA vakSaskAra parvata hai isa parvata kI pazcima dizA meM 'gaMdhamAyaNavakvArapavvayassa purasthimeNaM' gandhamAdana nAmakA eka vakSaskAra parvata hai isa parvata kI pUrva dizA meM 'ettha NaM uttarakurA nAma kurA pannattA' uttara kuru nAmakA eka kSetra vizeSa hai 'pADINapaDINAyatA' yaha pUrva se pazcima taka 'se teNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai(tyAdi TI -'se teNa?NaM bhaMte ! eva vuccai jaMbuddIve dIve' lAvan mA5 me zA kAraNathI kahe che ke jaMbudvIpa nAmane eka dviIpa che? arthAt jaMbudvIpanuM jaMbudvIpa e pramANenuM nAma zA kAraNathI thayela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 49 cha - 'goyamA! OM gautama ! jaMbuddIveNaM dIve maMdarassa pavvayassa uttareNaM' dIpabhA me subhe3 parvata cha. tanI uttara dizAmA 'nIlavaMtassa dAhiNeNaM' nAaai nAmanI me4 varSa 52 ta cha. me 152 patanI dakSiNa dizAmA 'mAlavaMtassa vakkhArapavyayassa paJcatthimeNaM' me mAsyavAna nAmanA 19242 5'ta cha. se 5 tanI pazcima dizAmA 'gaMdhamAyaNavakkhArapavvayassa purathimeNaM' mAina nAmanI me pkss24|2 parvata cha, ye patanI pUrva hizAmA 'etthaNaM uttarakurA nAma kurA pannattA' utt242|| nAmanu se kSetra vizeSa jIvAbhigamasUtra
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.73 vijayAdidvAranirUpaNam pratIcInAyatAH-pUrvataH pazcimAyAmAyatA-dIrdhAH 'udINa dAhiNavicchiNNA'udIcIna dakSiNa vistIrNA uttarato dakSiNasyAM vistIrNAH 'addhacaMdasaMThANa saMThiyA' aSTamI candravat ardhagolAkArAH / 'egArasa joyaNasahassAI' ekAdazayojana sahasrANi, 'aTThajoyaNasate'-aSTau yojanazatAni, 'vAyAle' dvicatvAriMzadadhikAni, 'doNiya' dvau ca, 'ekkoNavIsati bhAge joyaNassa' ekonaviMzatibhAgI yojanasya, 'vikkhaMbheNaM' viSkambheNa-dakSiNottarato vistAreNa, tathAhi-mahAvidehe meroH uttarakuravaH taduttaraM dakSiNato dakSiNakuravaH tato yo mahAvidehakSetrasyaviSkambhaH pariNAha : tasmAt mandaraparvataviSkambhazodhinaM yadavaziSyate tasyAdhayAvatparimANametAvat pratyekaM dakSiNakuruNA muttarakuruNAJca visskmbhH| uktaJca'vaidehAvikkhaMbhA maMdara vikkhaMbhasohiyaddhaMjaM / kuruvikkhaMbhaM jANam'-vaideha viSkambhA mandaraviSkambhazodhitAdha yat kuruviSkambhaM jAnIhi-iti (chAyA) sa ca viSkambho lambA hai 'udINadAhiNavicchiNA' aura uttara dakSiNa dizA taka phailA huA hai 'addhacaMdasaMThANasaMThiyA' isakA saMsthAna aSTamI ke candramA ke jaisA gola hai 'egArasa joyaNasahassAI aTThajoyaNa satevAyAle doSiNa ekkoNavIsati bhAge joyaNassa vikkhaMbheNaM' isakA vistAra 1184,3. yojana kA hai yaha vistAra uttara dakSiNa meM hai yaha isa prakAra se phalita hotA hai-mahAvideha kSetra meM uttara kI ora uttarakuru nAmake kSetra haiM mahAvideha kSetra kA jo vistAra hai usameM se sumeruparvata ke vistAra ko kama kara dene se jIvoM kA vistAra vacatA hai use AdhA karane para jo pramANa AtA hai vaha dakSiNakuru aura uttarakuru kA vistAra hotA hai / kahA bhI hai 'vaidehA vikkhaMbhA maMdaravikkhaMbha sohiyaddhaMtaM, kuruvikkhaMbhaM jANasu' isakA tAtparya aisA hai cha, 'pADINapaDINAyatA' se pUrvathI pazcima sudhI sAMgu che. 'udINa dAhiNavicchiNNA' uttarathI dakSiNa dizA sudhI sAyeda cha. 'addhacaMdasaMThANasaMThiyA' tenu saMsthAna 24manA droNa cha. 'egArasa joyaNa sahassAiM adra joyaNasate vAyAle doNNi ekoNa vIsati bhAge joyaNassa vikhaMbheNaM' tenA vistAra 11842 19 agIyAra hajAra AThaso beMtAlIsa be ogaNIsa ejana no che. A vistAra uttara dakSiNa bAjue che. te A rIte phalita thAya che. mahAvideha kSetramAM je vistAra che, temAMthI sumerU parvatanA vistArane ocho karavAthI bAkIne je vistAra bace che, tene ardhA karavAthI je pramANe Ave cha te dakSi43 mane utta233no vistAra che. 4thu 54 cha -'vaidehA vikkhaMbhA maMdara vikkhaMbhasohi yaddhaM taM kuru vikkhaMbhaM jANa' mAnu tAt5 me che jIvAbhigamasUtra
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ 392 jIvAbhigamasUtre yathokta pramANa eva tathAhi mahAvidehe viSkambha:-trayastriMzadayojanasahastrANi-paTa zatAni-caturazItyadhikAni yojanAnAM catasraH kalAH 33684 kalAH-4, etasmAt meru viSkambho dazayojanasahasrANi zodhyante tatpazcAt-trayoviMzatiH sahasvANi sthitAni caturazItyadhikAni yojanAnAM catasraH kalAH 23684 kalAH4 eteSAmadhe labdhAni ekAdazasahastrANi aSTauzatAni dvicatvAriMzadadhikAni yojanAnAM dveca kale 11842 kale 2 / 'tIse jIvA' tAsAmuttarakurUNAM jIvAH 'pAINapaDINAyatA'-prAcInapratIcInAyatAH uttarato nIlavarSadharasamIpe, 'duhao vakkhArapavvayaM puTThA'-ubhayataH pUrvapazcimabhAgAbhyAM vakSaskAraparvataM yathAkrama mAlyavantaM ca gandhamAdanaM spRSTAH etadeva darzayati-'purathimillAe koDIe'pUrvayA koTa yA 'purathimillaM vakravArapavvayaM puTThA' pUrvAvalamvinaM mAlyavantaM vakSamahAvideha kSetra kA vistAra 3368416 hai| isa meM meruparvata kA vistAra 10000 dhaTA denA cAhiye tava 23684.6 vacate haiM isake do bhAga karane para 1184203 Ate haiM so yaha uttarakuru aura dakSiNa kuru kA vistAra nikala AtA hai 'tIse jIvA pAiNapaDINAyatA' una uttarakuruoM kI jihA uttara dakSiNa taka vistIrNa hai| uttara meM yaha nIla varSadhara ke samIpa meM cauDI vistIrNa hai aura pUrva pazcima taka lambI hai 'duhao vakkhArapavvayaM puTThA' donoM vakSaskAra parvatoM ko yaha sparza kara rahI hai / pUrva dizA ke anta meM pUrva dizA ke mAlyavanta vakSaskAra parvata ko aura pazcima dizA ke anta meM pazcimadizA ke gandhamAdana vakSaskAra parvata ko sparza karatI hai| yahI bAta sUtrakAra ne 'purathimillAe koDIe purathimillaM vakkhArapacapaccathimillAe ke mahAvideha kSetrano vistAra 33684 tetrIsa hajAra chasso coryAzI ogaNIsIyA cArano che. temAMthI merU parvatane vistAra dasa hajAra ocho karavo joIe te ocho karavAthI 23684 8 tevIsa hajAra chase cAryAzI ogaNIsIyA cAra bace che. tenA be bhAga karavAthI 11842 6 agIyAra hajAra ATha se beMtAlIsa ogaNasIyA be thAya che. to te uttarakuru ane kSiNa 93na vistAra nI4I pAye cha. 'tIse jIvA pAiNapaDINAyatA' se uttara kurUonI havA uttara dakSiNa sudhI phelAyela che. uttaramAM te nIla varSadhara parvatanI samIpamAM peLI phelAyela che ane pUrva pazcima sudhI lAMbI hao vakkhArapavyayaM pudA' bhanne 132412 5vatAne 2 25zI 29sa che. pUrva dizAnA aMtamAM pUrva dizAnA mAlyavaMta vakSaskAra parvatane ane pazcima dizAnA aMtamAM pazcima dizAnA gaMdhamAdana vakSaskAra parvatane sparza kare che. se vAta sUtradhAre 'purathimillAe koDIe purathimillaM vakkhArapavva paccasthi jIvAbhigamasUtra
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 73 vijayAdidvAra nirUpaNam - skAram pavarta spRSTA: 'paccatthimilAe koDIe paccatthimillaM vakkhArapavvaya puTThA' pazcimayA koTayA pazcimAvalambinaM gandhamAdanaM vakSaskAraM spRSTAH teca jIvAH ' tevaNaM joyaNasahassAiM AyAmeNaM' AyAmena tripaJcAzadyojana sahastrANi kathaM tripaJcAzadayojanasahasrANi bhavanti tatrocyate iha meruparvata pUrvasyAmaparasyAM ca dizi bhadrazAlavanasya yaddairyeNa parimANaM yacca merorviSkambhasya parimANaM tadekatramilitaM gandhamAdana- mAlyavadvakSaskAra parvatamUla pRthutvarahitaM yAvatpramANaM bhavati tAvaduttarakurUNAM jIvAnAM parimANam uktaJca- 'maMdrara puveNAyayavAvIsasahassabhahasAlavaNaMduguNaM maMdara sahiyaM duselarahiyaM ca kurujIvA // 1 // mandarapUrveNA''yata dvAviMzati sahasrabhadrazAlavanam / dviguNaM mandarasahitaM dvizailara hitaM ca kurujIvAH ? taccaparimANaM yathoktapramANameva tathAhi - meroH pUrvasyAmaparasyAM ca dvizi pratyekaM bhadrazAlavanasya dairghyaparimANaM dvAviMzatiryo janasahasrANi dvAbhyAM guNyante tato koDIe paccatthimillapavvayaM puTThA' isa sUtra pATha dvArA prakaTa kI hai| yaha - jihvA - jIvA - ' tevaNNaM joyaNasahassAiM AyA meNaM' 53000 lambI hai / isakI yaha lambAI isa prakAra se nikalatI hai- meruparvata kI pUrvadizA meM aura pazcima dizA meM bhadrazAla vana kI jo lambAI 22000 - yojana kI hai isameM meru parvata ke viSkambha kA jo parimANa hai use milA dene se aura donoM vakSaskAra parvatoM ke pramANa ko ghaTA dene se jo pramANa AtA hai vahI uttarakuruoM kI jihvA kA pramANa nikala AtA hai- uttaca-maMdara pugveNAyayayAvIsa sahasta bhaddasAlavaNaM duguNaM maMdarasahiyaM duselarahiyaM ca kurujIvA' isakA tAtparya aisA hai meruparvata kI pUrva pazcima dizA meM pratyeka bhadrazAlavana kI lambAI kA parimANa 22000 yojana kA hai ataH donoM kI lambAI kA pramANa millAe koDI patthimillapavvayaM puTTA' mA sUtrapATha dvArA matApekSa che. yA 'vA' 'tevaNaM joyaNaM sahassAI AyAmeNaM' 53000 teyana inbhara ceAjananI lAMkhI che. tenI A laMbAi A pramANe nIkaLe che-merU paryaMtanI pUrva dizAmAM ane pazcima dizAmAM bhadrazAla vananI je laMbAi 22000 khAvIsa hajAra cAjananI che temAM merU parvatanA vikhkhuMbhanu je parimANu che tene meLavavAthI ane banne vakSaskAra patAnA pramANane ghaTADI devAthI je prabhA na te uttara monI hA prabhANu che. 'ukta'ca' yA che' maMdara puveNAyaya bAvIsa sahassabhahasAlavaNaM duguNaM maMdarasahiyaM duselAra hiyaM ca kuru jIvA' yA tAtparya mevu che - me3 parvatanI pUrva pazcimahizAmAM dareka bhadrazAlavananI la khAinuM parimANa pramANa 22000 bAvIsa hajAra yoja jI0 50 jIvAbhigamasUtra 393
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ 394 jIvAbhigamasUtre jAtAni catuzcatvAriMzat sahasrANi 44000, mero pRthutvaM dazayojanasahasrANi tAni pUrvarAzau prakSipyante tato jAtAni catuSpaJcAzat sahasrANi 54000, gandhamAdana - mAlyavatozca vakSaskAra parvatayoH pratyekaM mUle pRthutvaM paJca yojanazatAni tataH paJcazatAni dvAbhyAM gupyante tato jAtaM yojanasahasram tataH pUrvarAzeH apanIyate tato jAtAni tripaJcAzadyojanasahasrANi 53000, 'tI se dhaNupuIM ' tAsAmuttarakurUNAM dhanuSpRSTham ' dAhiNeNaM saTThi joyaNasaharasAI' dakSiNataH SaSTiryojana sahasrANi 'cattAriya aTTArasuttare joyaNasae' aSTAdazottarANi catvAri ca yojanazatAni ' dubAlasaya egUNavIsai bhAe joyaNassa' - dvAdazaikona viMzatibhAgAyojanasya 'parikkheveNaM pannattA' parikSepeNa prajJaptAH dvayorgandhamAdanamAlyavato rAyAmaparimANam ekatra milita muttarakurUpA dhanuSpRSThapari mANam ' AyAmo selANaM dopahavi milio kuruNa dhaNupa' iti vacanAt / 44000 yojana kA ho jAtA hai isa meM meruparvata kI pRthutA kA 10000 yojana rUpa parimANa milAne se 54000 yojana ho jAte haiM / isa pramANa meM se donoM vakSaskAra parvatoM kA 500-500 yojana kA pramANa ghaTAne se 53000 yojana A jAte haiM so yahI pramANa jihvA kA nikalatA hai / 'tIse dhaNupuTTa' dAhiNeNaM saTThi joyaNasahasAiM cattAri aTThArasuttare joyaNasae duvAlasaya egUNavIsaiyabhAe joyaNassa' isa uttarakuruoM kA dhanuSpRSTha dakSiNa dizA meM 6041813 yojana kA hai yaha dhanuSpRSTha paridhirUpa paDatA hai / gandhamAdana aura mAlyavAna kI lambAI kA jo parimANa hai vahI uttarakuruoM ke dhanupRSTha kA parimANa hai kyoM ki 'AyAmo selANaM donhavi milio kurUNadhaNupu' aisA zAstra meM kahA gayA hai gandhamAdana aura maalynavu che. tethI khannenI laMbAinu' pramANa 44000 cuMmALIsa hajAra cAjananu thai jAya che. temAM merU parvatanI pRthutA 10000 dasa hajAra cAjana rUpa parimANu meLavavAthI 54000 yAjana thai jAya che. e pramANamAMthI banne vakSaskAra pa tAnuM pAMcaso pAMcase yAjana pramANa ghaTADavAthI 53000 yAjana yahAM laya che, mena pramANa kaDavA thAya che. 'tIse dhaNupuThThe dAhiNeNaM saTTi joyaNasahassAI cattAri aTThArasuttare joyaNasae gUNavIsaibhAe joyaNassa' e uttara kurUonA dhanuSkRSTha dakSiNa dizAmAM 60418 v yAjananuM che. e dhanuSkRSTha paridhi rUpa che. gandhamAdana ane mAlyavAna patanI laMbAinu je parimANa che e ja parimANa uttara kurUnA dhanupRSThanuM parimANa che kemake 'AyAmo selANaM donhavi milio kurUNa dhaNupuThThe' mA pramANe zAstramA uDesa jIvAbhigamasUtra
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 73 vijayAdidvAranirUpaNam gandhamAdana - mAlyavatoca pratyaikaikasyA''yAmaparimANaM triMzadayojanasahasrANi paTUca kalAH 30209 kalAH 6 ubhayo rAyAmaM ekatrIbhavan yathoktaparimANo dve zate navottare bhavati 60418 kalAH 12 ' uttarakurAeNaM bhaMte ! kurAe ' uttarakurUNAM bhadanta ? kurUNAm 'kerisae' kIdRzaH 'AyArabhAvapaDoyAre pannatte' AkArabhAvapratyavatAraH AkArabhAvasya svarUpasya pratyavatAraH sambhavaH prajJaptaH iti gautamena pRSTaH bhagavAnAha - 'goyamA' he gautama ! 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge' pannate' bahusamaramaNIyo'tiramyo bhUmibhAgaH prathitaH ' se jahANAmae AliMgapukkhareti vA jAva evaM ekorukadIvavattacvayA jAva deva logapariggahANaM te maNuyagaNApannattA samaNAuso' sa yathA nAmaka : AliGgapuSkaramiti vA yAvat evamekorukadvIpa vaktavyatA yAvad devalokaparigrahAH khalu te manujagaNAH prajJaptAH he zramaNa - AyuSman ! ' se jahANAmae AliMgapukkhareivA' ityAdi - jagavAna parvatoM meM pratyeka parvata kA AyAma parimANa 302096 yojana kA hai donoM kA ekatra parimANa 6041833 yojana kA ho jAtA hai| 'uttarakurueNaM bhaMte ! kurAe kerisae AgArabhAva paDoyAre paNNatte' he bhadanta ! uttara kuruoM kA kaisA svarUpa kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' he gautama yahAM kA bhUmibhAga bahusama ramaNIya hai 'se jahA NAmae AliMga pukhareti vA jAva evaM ekkoruyadIva vaktavvayA' jaise AliGga puSkara vAditra kA mRdaGga kA tala hotA hai yAvat isa prakAra kI ekoruka dvIpa kI vaktavyatA jaisI pahile kahI gaI hai aura ye saba marakara devaloka meM jAte haiM yahA~ taka ise samApta kiyA gayA hai vaisI vaha saba vaktavyatA yahAM para bhI kaha lenI cAhiye jagatI ke Upara vnche. gaMdhamAdana ane mAlyavAna pa temAM dareka patAnA AyAma parimANa 30209 trIsa hajAra khasAnava ogaNIsIyA cha ceAjananuM thai jAya che. 'uttarakurueNaM bhaMte! kurue kerisae AgArabhAva paDoyAre paNNatte' De lagavan uttara kurUAnuM svarUpa kevu' kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI ache - 'goyamA ! bahusamaramA Nijje bhUmibhAge paNNatte' he gautama! tyAMnA lUbhilAga asama ane ramaNIya che. ' se jahANAmae AliMgapukkhareti vA GIF evaM ekko yadIttavvA' prema AsiMga puS2 vAmane hanu tala eka sarakhu hAya che yAvata e pramANenuM ekAka dvIpa sabaMdhInu kathana jema pahelAM kahevAmAM AvI gayela che. ane te badhA marIne devalekamAM jAya che. tyAM sudhI kahIne te kathana pUrNa karela che. eja pramANenu' kathana ahIMyA jIvAbhigamasUtra 395
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre tyuparivanapaNDavarNavat tAvad vaktavyaM yAvat tRNAnAJca maNInAMca varNo gandhaH sparzazca savarNakaH paripUrNa ukto bhavati caramasUtraM cedam - divvaM naI sajjaM geyaM pagIyANaM bhave eyArUve siyA haMtA siyA' divyaM nRttaM - nATayaM sajjaM geyaM pragItAnAM bhave devaMrUpo maNInAM tRNAnAMca he gautama ? syAt kadAciditi / 'uttarakurAe NaM kurAe' ityAdi - uttarakuruSu kuruSu tatra tatra deze - 'bahave khuDDA khuDDAiovAvIo - ityAdi tatra trisopAnapratirUpakANi toraNAni parvatakAH parvatakeSu - AsanAni gRhANi gRhakeSu - AsanAni maNDapakAH maNDapakeSu pRthivIzilApaTTakA: pUrvavadevavaktavyAH tadanantaraM cedaM sUtraM vatavyam ' tattha NaM bahave uttarakurA maNussA maNusIo ya Asayati-sayaMti jAva kallANaM phalavittivisesaM paccUNubbhavamANA viharaMti' tatra khalu bahava uttarakurumanuSyAH mAnuSyazcAsssate zerate yAvatkalyANaM phalavittivizeSaM pratyanubhavanto viharanti etadvyAkhyAnaM pUrvavadeva jJAtavyam / SaNDa kA varNana vahAM taka kahanA ki jahAM tRNoM kA aura maNiyoM kA varNa gandha aura sparza varNita huA hai vahAM kA antima sUtra - 'divvaM nahaM sajjaM geyaM pagIyANaM bhave eyArUve ?" haMtA, siyA, aisA hai usa uttarakuru meM vahAM vahAM 'khuDDA khuDDiyAo vAbIo' aneka choTI 2 vADiyAM haiM inameM jAne ke liye trisopAna paMktiyAM haiM / toraNa haiM parvata haiM parvatoM para baiThane ke Asana rUpa sthAna haiM, ghara haiM gRhoM meM bhI Asana haiM, maNDapaka hai, maNDapoM meM pRthivI zilApaTTaka haiM ityAdi saba kathana pUrva ke jaisA hI yahAM para kaha lenA cAhiye isa varNana ke bAda phira aisA 'tatthaNaM bahave uttarakurA maNussA maNussIo, AsayaMti, sati jAva kallANaM phalavittivisesaM paccaNurabhavamANA viharaMti' sUtra kahanA cAhiye isa sUtra kA vyAkhyAna pUrva meM likhA jA cukA paNa kahI levuM jagatInI upara vanakhaMDanu varNana tyAM sudhI kahevuM ke jyAM sudhI tRNA ane maNiyAnA varNa, gaMdha, ane pa`tu. varNana karavAmAM Avela che. tyAM sudhInuM aMtima sUtra 'divvaM na sajjaM geyaM pagIyANaM bhaveeyArUvo ? haMtA siyA' se pramANe che. me uttara3mAM tyAM tyAM 'khuDDA khuDDiyAo vAbIo' aneka nAnI nAnI vAvaDIyA che. temAM javA mATe triseAnapa Mktiye che. teAraNA che. paryaMta che. patA para besavA mATe Asana rUpa sthAna che. ghara che. gharAmAM paNa Asana che. maMDapakA che. maMDapomAM pRthvIzilA paTTako che. vigere prakAranuM saghaLuM kathana pahelA pramANeja che. te tamAma kathana ahIMyA paNa samajI levuM A vaSa~na pachI nIce pramANenA sUtrapATha kahevA je A pramANe 'tattha NaM bahave uttarakurA maNussA maNurasIo ya AsayaMti, sarvati jAva kallANaM 396 jIvAbhigamasUtra
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.73 vijayAdidvAranirUpaNam 397 tatrottarakuruSu bahavaH sarikA gulmAH navamAlikAgulmAH bandhu jIvakagulmAH mano vadhagulmAH vIyakagulmAH vANagulmAH karavIragulmAH kubjakagulmAH sinduvAragulmAH jAtigulmAH mudgaragulmAH yUthikAgulmAH mallikAgulmAH bAsantikagulmAH vastulakAdayo lokataH pratyetavyAH gulmA nAma hUsvaskandha bahu kANDa patra puSpaphalopetAH, te khalu gulmakAH dazArdhavarNakusumaM kusumayanti yena bahu samaramaNIyo bhUmibhAgo vAtavidhUtAgrazAkhAbhiH muktapuSpapuJjopacArakalitaH zriyA'tIvopazo bhamAnastiSThati / ityAdikrameNa ekorukadvIpavaktavyatA sarvApi vaktavyA yAvada hai| una utarakuruoM meM aneka sarikA gulma hai, navamAlikA gulma hai, bandhujIvaka gulma hai, manovadya gulma hai, bIyaka gulma hai, vANagulma hai (kaNavIra gulma hai) kubjaka gulma hai / sinduvAra gulma hai jAti gulma haiM mudgara gulma haiM yUdhikA gulma haiM mallikA gulma hai vAsantika gulma haiM, vastula gulma hai, kastUla gulpa hai, sevAla gulma hai agastya gulma haiM magadanti gulma hai| campaka gulma hai, jAti gulma haiM, navamAlikA gulma haiM, kubja gulma hai aura mahAkandagulma hai jinake skandha to choTe hote haiM aura zAkhA prazAkhAeM bahuta hotI haiM bahuta lambI hAtI haiM evaM jo patra puSpa aura phaloM se yukta rahA karate haiM ve gulma kaha lAte haiM, ye gulma paMcavarNa vAle puSpoM ko utpanna karate hai isase uttara kuruoM kA vahusama ramaNIya bhUmibhAga havA se kampita agrazAkhAoM phalavittivisesaM paccaNubhavamANA viharaMti' 2 // sUtranI vyAdhyA parasA upAmA AvI gayela che. e uttara kurUomAM aneka sarikA gume che. navamAlikA gubhe che. baMdhujIvaka gume che. manavadya guma che. bIja gume che. siMdhu gubhe che. jAti gume che. mudugara gulmo che. yUthikA gulamo che. bANagubhe che. (kaNavIra gume che.) kunjakagubhe che. mallikA gulamo che. vAsanika gume che. varatula gulma che. kastula gulmo che. sevAla gulma che. agatya gume che. mudugara gume che. yuthikA guma che. magadakti gume che. caMpaka gulamo che. jAti gulma che. navamAlikA gulmo che. kuMda gulmo che. ane mAhAkuMda gulmo che. jenAM thaDa nAnA hoya ane DALe ane pAMkhaDIo ghaNI hoya ane ghaNI lAMbI hoya temaja je patra, pula ane phaLothI yukta rahyA karatA hoya te guma kahevAya che. A gula pAMca raMganA puSpane pedA kare che. tethI uttara kurUone bahu ramaNIya bhUmibhAga havAthI kaMpamAna thayela agra zAkhAethI paDelA pupapu jethI e jaNAya che ke A game tene pupethI ja zobhAyamAna thaI rahyA che. A rIte te jIvAbhigamasUtra
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre devalokaparigrahAste manujagaNAH prajJaptAH he zramaNA''yuSman ? (antima sUtraM cedam / teSAM khalUtarakuruvAstavyAnAM bhadanta ? kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? bhagavAnAhahe gautama ! jadhanyena dezonAni trINi elyopamA'saMkhyeyabhAgenonAni utkarSataH paripUrNAni trINi palyopamAni / 'teNaM bhaMte ! manujA' ityAdi te khalUttarakuruvAstavyA manujAH kAlaM kRtvA kvagacchanti ? he gautama ! te manujAH SaNmAsAvazepAyupaH kRtaparabhavAyubandhAH svakAle yugalaM prasuvate prasUya-ekonapazcAzataM rAtri divAni tayugalamanupAlayanti anupAlya kAzitvA kSutvA kSubhitvA'kliSTA avyathitA aparitApitAH kAlamAse kAlaM kRtvA devalokeSu samutpadyante se gire hue puSpa puMjoM se aisA jJAta hotA hai ki mAnoM ye gulma isake puSpoM se hI zobhAmAna ho rahe haiM isa prakAra yaha una puSpoM se vihita zobhamAna ho rahA hai / isa prakAra yaha una puSpoM se vihita zobhA dvArA vaDA hI suhAvanA lagatA hai ityAdi krama se ekorUka dvIpa kI jaisI vaktavyatA hai vaha saba yahAM para kaha lenI cAhiye he zramaNa AyuSman yAvat yahA~ ke manuSya marakara devaloka meM bhI jAte haiN| una uttarakuruoM ke rahane vAloM kI sthiti kitanI hai' yaha vahAM kA antima sUtra hai isake uttara meM prabhu ne aisA kahA hai he gautama ! vahAM ke rahane vAloM ko jadhanya sthiti to palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se hIna tIna palyopama kI hai aura utkRSTa sthiti pUre tIna palyopama kI hai / he bhadanta ! ye uttarakuru ke nivAsI manuSya marakara kahAM jAte haiM ? gautama ! jaba inakI 6 mAha kI Ayu zeSa rahatI hai| taba inake putra aura putrI ye donoM utpanna hote hai unheM ye 49 unacAsa dina taka pAlate hai parabhava kI Ayu kA bandha to inheM pahile e pupithI yukta zebhA dvArA ghaNo ja ramaNIya lAge che. vigere prakArathI ekarUka dvIpanuM je pramANenuM kathana che te tamAma kathana ahIMyAM paNa kahI levuM. he zramaNa AyuSyan yAvat ahIMnA manuSya marIne devalekamAM paNa jAya che. e uttara kurUomAM rahevALAonI sthiti keTalI che? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe evuM kahyuM ke he gautama ! tyAMnA rahevAvALAonI jaghanya sthiti palyopamanA asaMkhyAtamA bhAgathI hIna traNa pApamanI che. ane utkRSTa sthiti pUrA traNa palyopamanI che. he bhagavan A uttara kurUnA nivAsa karanArA mana marIne kayAM jAya che? uttaramAM prabhutrI kahe che ke-he gautama! jayAre teonuM AyuSya 6 cha mahInAnuM bAkI rahe che tyAre teone putra ane putrI e banne joDakArUpe utpanna thAya che. tene teo 49 ogaNapacAsa divasa paryanta pALe che. parabhavanA AyuSyane baMdha te teone pahelethI ja thaI jAya jIvAbhigamasUtra
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 73 vijayAdidvAra nirUpaNam devalokaparigrahAste manujagaNAH prajJaptAH he zramaNAyuSman ! etatparyantamekoruka dvIpavadeva uttarakuruvaktavyatApi vaktavyA / kevalaM yadaMze ubhayorvailakSaNyaM tat svayaM darzayati- 'navariimaM NANattaM' navaraM kevalamimAni vakSyamANAni nAnAtvAni bhedAH jJAtavyAni tathAhi - 'chadhaNusahassa jUsittA' SaDdhanussahasrANi ucchritAni, 'do chappannapiTTakaraMDasatA' dviSaTpaJcAzat pRSThakaraNDazatAni 'aTTamabhattassa AhAraTThe samupajjati' aSTamabhaktasyAhArArthaH samutpadyate 'tiSNi palio mAI desUNAI' palio massa saMkhijjaibhAgeNa UNagAI jahanneNaM' trINi palyopamAni dezonAni palyopamAsaMkhyeyabhAgenonAni jaghanyena 'tinni palio mAi ukko seNaM' 399 se hI ho jAtA hai ataH ye chIka aura khAMsI lekara tathA jibhAI lekara marate hai marate samaya 3 inheM jarA sA bhI kaSTa nahIM hotA hai ye marakara vANavyantara yA bhavanapati devalokoM meM utpanna hote haiM isa liye he zramaNa AyuSman inakI utpatti devaloka meM kahI gaI hai| isa prakAra se uttarakuru kI vaktavyatA ekoruka dvIpa kI jaisI prakaTa karake aba sUtrakAra ina donoM kI vaktavyatA meM jo antara hai use 'navaraM imaM NANattaM ' dvArA prakaTa karate haiM-'cha dhaNusahassajU sittA dochappannA piTTakaraM DasatA aTTamabhattassa AhAraDe samuppajjati' inake zarIra kI UMcAI 6 hajAra dhanuSa kI hai arthAt 3 koza kI hotI hai 256 inakI pasaliyAM hotI haiM 3 dina ke bAda inheM AhAra kI icch| hotI hai 'tiSNipaliodamAI desRNAI palio massa saMkhijjaDa bhAgeNaM UNagAIM jahanneNaM tinnipaliovamAI ukkosAI' jadhanya Ayu che. tethI teo chI ka ane khAMsI laine tathA jIbhAi-bagAsu laine mare che. maratI vakhate teAne jarApaNa duHkha paDatu nathI. tee marIne vAnabhyantara athavA bhavanapati devaaAmAM utpanna thAya che. tethI he zramaNa AyuSman teonI utpattI devaleAkamAM kahevAmAM Avela che. A pramANe uttara kunI vaktavyatA ekeka dvIpanA kathana pramANe kahIne have sUtrakAra e bannenA kathanamAM je 3232 chetene 'navaraM imaM NANattaM' mA sUtrAMza dvArA pragaTa pure che. 'cha sahasa jUsitA do chappannA piTTakaraMDasatA aTThamabhattassa AhAraTTe samuppa jjati' tekhAnA zarIranI yA 6 cha ra dhanuSanI che. arthAt zu asanI thAya che. tenA zarIranI pAMsaLIyA 256 khaseA chappana che. 3 traNa divasa pachI temAne bhADAranI icchA thAya che. 'tiSNi palio mAI desUNAI paliovamassa saMkhejjaibhAgeNaM UNagAI jahaNNeNaM tinni palio mAI ukkosAIM ' teonI jaghanya Ayu pApamanA asaMkhyAtamA bhAgathI hIna traNa yahayoya. jIvAbhigamasUtra
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ 400 jIvAbhigamasUtre trINi palyopamAni utkarSeNa 'egUNapaNNarAI' divAI aNupAlaNA' ekonapaJcA zAtriM divAni anupAlanA 'sesaM jahA egoruyANaM' zeSaM navaram ityAdinA yatkathitaM tadatiriktaM sarvameko rukamanujavadeva jJAtavyam || uttarakuruSu bhadanta ! kati prakArakA jAti bhedena manuSyA vasanti ? bhagavAnAha - he gautama ! 'uttarakurAeNaM kurAe chaccihA maNussA aNusajjaMti' uttarakuruSu khalu kuruSu jAtibhedena SaDUvidhA manuSyA anusajjanti santAnenAnuvartante ityarthaH 'taM jahA ' tadyathA'pamhagaMdhA - miyagaMdhA - amamA - sahA - teyAlI se -saNiccArI' padmagandhAH - mRgagandhAH - amamAH mamatvarahitAH - sahanazIlAH, tejasvinaH-zanaizcAriNaH / atrottarakuru viSayaka sUtra saMkalanArthaM saMgrahagAthAtrayaM bhavati - 'usujIvA dhaNupuDhaM bhUmIgummAinakI patyopama kI asaMkhyAtaveM bhAga se hIna tIna palyopama kI hai aura utkRSTa Ayu pUre tIna palyopama kI hai 'ekkUNa paNNA ratiM diyAI aNupAlaNA sesaM jahA egaruyANaM' 49 dina taka ye apane putra putrI rUpa yugala kI pAlanA karate hai bAkI kA aura saba kathana yahAM ekoruka nAmake antara dvIpa ke kathana jaisA hI hai hai bhadanta ! uttarakuruoM meM jAtibheda ko lekara kitane prakAra ke manuSya rahate hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'chabihA maNussA aNusajjaMti' he gautama! jAti bheda ko lekara 6 prakAra ke manuSya rahate haiM 'taM jahA' jaise pahagaMdhA, miyagaMdhA, amamA, sahA, telI, saNiccArI' padma jaisI gandha vAle padmagaMdha, mRga jaisI gandha vAle mRgagandha, mamatva se vihIna hue amama, sahanazIlatA se yukta hue sahA teja se yukta hue, tejasvI, aura dhIre 2 calane vAle zanaizvArI, uttarakuru ke viSaya ke pratipAdana karane bhanI che. ane utRSTa AyuSya pUrA bhAgu payobhanu che. 'ekkUNa paNNAratiM diyAI aNupAlanA sesaM jahA egoruyAgaM' 48 bhogaNa payAsa nirAta sudhI teo petAnA putraputrI rUpa yuganuM pAlana kare che. khAkInu tamAma ahIMyAM ekeka nAmanA aMtara dvIpanA thana pramANe che. he bhagavan uttara kurUomAM jAti bhedane laIne keTalA prakAranA manuSyA rahe che ? A praznanA uttaramA ache - 'chavvIhA maNurasA aNusajjaMti' he gautama! lati lehane sahane cha aAranA manuSyo rahe che. 'taM jahA' prema 'pAhagaMdhA, miyagaMdhA, amamA sahA, telI, saNiccArI' padmanA devI gaMdhavAjA padmagaMdha, bhRganA jevI gaMdhavALA mRgagaMdha, mamatvathI rahita thayela amama, sahana zIlatA vALA, saha, tejathI yukta thayela tejasvI ane dhIredhIre cAlavAvALA zanaizcArI kathana jIvAbhigamasUtra
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ 401 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.73 vijayAdidvAranirUpaNam paheruruddAlA / tilaggalayAvaNarAI rukkhAmaNuyAya AhAre // 1 // gehA gAmAya asI hiraNNarAyA ya dAsamAyAya / ari verieya mitte vivAhamahanadRsagaDAya // 2 // AsA gAvo sIhA sAlIkhANUya gaDudaMsAhI / gahamuddharogaThiI uvaTThaNAya aNusajjaNA ceva // 3 // iSu jIvA dhanuHpRSTha bhUmirgulmAzca heruuddAlAH / tilakalatAvanarAjiH vRkSA manujAzcAhAraH // 1 // gehA grAmAzcAsiH hiraNyarAjA ca dAsamAtA ca / ari vairikazcamitraM vivAha mahanRtyazakaTAzca // 2 // azvA gAvaH siMhAH zAliH sthANuzca garta daMzAhiH / graha yuddharogasthitayaH udvartanA ca anusajjanA eva // 3 // asya vyAkhyAH prathama muttarakuruviSaya mISujIvA dhanuSpRSThapratipAdakaM sUtram tadanantaraM merutAlavanaviSayakaM-tadanantaram uddAlAdi viSayakaM sUtram tadanantaraM-tilaga iti tilakapadopalakSitaM sUtram tato latAviSayakaM sUtram tato vanarAjIviSayaka vAle sUtra ko saMkalana karane ke liye ye tIna saMgraha gAthAeM haiM usujIvANupuDhe bhUmIgummA ya heruuddAlA, tilagalayAvaNarAI rukkhA maNuyA ya AhAre // 1 // , gehA gAmA ya asI hiraNNarAyA ya dAsamAyA ya, ariverie ya mitte vivAhamahanadRsagaDAya // 2 // AsA, gAvo, sIhA, sAlI, khANUya, gaDDadaMsAhI, gahamuddharogaThiI uvaTTaNA ya aNusajjaNA ceva // 3 // ' ina gAthAoM kA bhAva aisA hai| sabase prathama uttara kuru ke viSaya meM iSu jIvA dhanupRSTha inakA pratipAdaka sUtra hai isake bAda bhUmi viSayaka sUtra hai isake bAda gulma pratipAdaka sUtra hai isake bAda herutAlavana viSayaka sUtra hai isake bAda uddAla Adi viSayaka sUtra hai isake bAda tilakapada se upalakSita sUtra hai, isake bAda latA uttarakurUnA viSayanuM pratipAdana karavAvALA sUtranuM saMkalana karavA mATe A traNa saMgraha gAthAo che. 'usu jIvA dhaNupuTuM bhUmigummA ya heru uddAlA, tilagalayAvaNarAI rukkhA maNuyAya AhAre // 1 // gehA gAmAya asIhiraNNarAyA ya dAsamAyA ya, / ariverie ya mitte vivAhamaha nadu sagaDA ya // 2 // AsA, gAvo, sIhA, sAlI khANUya gaDDadesAhI / gahamuddharogaThiI, uvaTTaNAya aNusajjaNA ceva // 3 // A gAthAone bhAva A pramANe che-sauthI pahelAM uttara kurUnA saMbaMdhamAM supujhA dhanueges tenuM pratipAdaka sUtra che. te pachI heratAla vana saMbaMdhI sUtra che te pachI gulma pratipAdaka sUtra che. te pachI udAla vigere saMbaMdhI sUtra che. te pachI tilaka padathI upalakSita pada che. te pachI latA saMbaMdhI jI0 51 jIvAbhigamasUtra
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre sUtram tato dazavidhakalpavRkSaviSayA dazadaNDakAH tato manujaviSayAH sUtradaNDakAH tadyathA-AdyaH puruSaviSayakaH-dvitIyaH strIviSayakaH-tRtIyaH sAmAnyataH ubhayaviSayakaH sUtradaNDakaH / tata AhAraviSayakaH / tato gRhaviSayako dvau daNDako Adyo gRhAkAravRkSAviSayako-dvitIyo gehAyabhAvaviSayakaH / gAmA iti grAmyabhAvaviSayakaH, tadanantara masyAyagAnaviSayakaH, tato hiraNyAghabhAvaviSayakaH, tadanantaraM rAjAdyabhAvaviSayakaH, tadanantaraM dAsAdyabhAvaviSayakaH, tadanantaraM mAtrAdyabhAvaviSayakaH tadanantara marivairiprabhRti pratiSedhaviSayakaH, tadanantaraM mahaHpratiSedha viSayaka sUtra hai isake bAda vanarAji viSayaka sUtra hai isake bAda daza prakAra ke kalpavRkSoM ko pratipAdana karane vAle 10 dasa sUtra haiM inake bAda manuSyaviSayaka 3 sUtra haiM ina meM pahilA sUtra puruSa viSayaka hai dvitIya sUtra strI viSayaka hai aura tRtIya sUtra sAmAnyataH ubhaya viSayaka hai inake bAda AhAra viSayaka sUtra hai isake bAda gRha viSayaka do sUtra haiM ina meM prathama sUtra gRhAkAra vRkSa kA kathana karatA hai, aura dUsarA gRha Adi ke abhAva kA kathana karane vAlA hai isake bAda asI Adi ke abhAva kA kathana karane vAlA sUtra hai isake bAda hiraNya Adi ke kathana karane vAlA sUtra hai isake bAda rAjAdi ke abhAva ko kahane vAlA mUtra hai isake bAda dAsa Adi ke abhAva kA kahane vAlA sUtra hai isake bAda mAtA Adi abhAva kA pratipAdana karane vAlA sUtra hai isake bAda arivairi Adi kA pratiSedha karane vAlA sUtra hai isake bAda pitrAdi ke abhAva ko kahane vAlA sUtra hai isake bAda vivAha kA pratiSedha karane vAlA sUtra hai isake bAda mahakA pratiSedha karane vAlA sUtra hai sUtra che. te pachI vanarAjI saMbaMdhI sUtra che. te pachI 10 dasa prakAranA ka95 vRkSene pratipAdana karavAvALA 10 dasa sUtro che. te pachI manuSya saMbaMdhI 3 ghaNuM sUtro che. temAM paheluM sUtra purUSa saMbaMdhI che. bIju sUtra strI saMbaMdhI che. ane trIjuM sUtra sAmAnya rIte ubhayanA saMbaMdhamAM che. te pachI AhAra saMbaMdhI sUtra che. te pachI gRha saMbaMdhI be sUtro che. temAM paheluM sUtra guhA kAra vRkSanuM kathana kare che. ane gRha vigerenA abhAvanuM kathana karanAruM che. te pachI grAmAdinA abhAvanuM kathana karavAvALuM sUtra che. te pachI asI vigerenA abhAvanuM kathana karavAvALuM sUtra che. te pachI hiraNya vigerenuM kathana karanArUM sUtra che te pachI rAjA vigerenA abhAvAne batAvanAruM sUtra che. te pachI dAsa vigerenA abhAvane batAvanAruM sUtra che. te pachI mAtA vigerenA abhAvanuM prati pAdana karavAvALuM sUtra che. te pachI ari-verI-zatru vigerene pratiSedha karavAvALuM sUtra che. te pachI pitA vigerenA abhAvane batAvanArUM sUtra che. te pachI jIvAbhigamasUtra
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.73 vijayAdidvAranirUpaNam 403 viSayakaH tato nRtyapadopalakSita prekSApratiSedhaviSayakaH, tadanantaraM zakaTAdi pratiSedhaviSayakaH, tato-'zvAdi paribhogapratiSedhaviSayakaH, tadanantaraM strIgavyAdi pratiSedhaviSayakaH, tadanantaraM siMhAdi pratiSedhaviSayakaH tadanantara siMhAdizvApadaviSayakaH tataH zAlyAdhupabhogaviSayakaH tataH sthAlyAdi pratiSedhaviSayakaH tadanantaragartAdipratiSedhaviSayakaH, tato dezAdhabhAvaviSayaH tato'kSAdiviSayaH, tadanantaraM gaha iti grahadaNDAdi viSayakaH, juddha iti yuddhapadopalakSitaDibAdi pratiSedhaviSayakaH sUtradaNDakaH, tadanantara roga-iti rogopalakSita durbhUtAdi pratiSedhaviSayaH, tataH sthitisUtram tato manuSajanasUtram iti ||suu 0 73 // isake bAda nRtya viSayaka sUtra hai isake bAda prekSA pratiSedhaka sUtra hai isake bAda zakaTAdi pratiSedhaka sUtra hai isake bAda azvAdi paribhAga pratiSedhaka sUtra hai| isa ke bAda strI gAya Adi ke paribhoga pratipAdaka sUtra hai isake bAda siMhAdi jAnavara viSayaka sUtra hai isa ke zAlI Adi upabhoga pratiSedhaka sUtra hai isake bAda sthANu Adi kA pratiSedhaka sUtra hai isake bAda gati Adi kA pratiSedhaka sUtra hai isake bAda daMza Adi ke abhAva kA pratipAdaka sUtra hai isake bAda sarpa Adi ke viSaya kA pratiSedhaka sUtra hai isake bAda graha daNDa Adi kA sUtra hai isake bAda yuddhapadopalakSita DimbAdi Adi kA pratiSedhaka sUtra hai isake bAda rogapadopalakSita durbhUta Adi kA pratiSedhaka sUtra hai isa ke bAda sthiti kA kathana karane vAlA sUtra hai aura phira isake bAda anusajana sUtra hai // 73 // vivAhano niSedha karavAvALuM sUtra che. te pachI mahane pratiSedha karavAvALuM sUtra che. te pachI nRtya saMbaMdhI sUtra che. te pachI prekSAnuM pratiSedha karanArUM sUtra te pachI zakaTa-gADA vigerenA pratiSedha saMbaMdhI sUtra che. te pachI azva vige. renA paribhegane pratiSedha karavAvALuM sUtra che. te pachI strI, gAya vigerenA paribhegone pratiSedha karanArUM sUtra che. te pachI siMha vigere jAnavara saMbaMdhI sUtra che. te pachI zAlI-DAMgara vigerenA upabheganA pratiSedha karanArUM sUtra che. te pachI sthANu vigerene pratiSedha karanArUM sUtra che. te pachI gati vigerenA pratiSedhanuM sUtra che. te pachI daMza vigerenA abhAvanuM pratipAdana karanArUM sUtra che. te pachI sarSa vigere viSayanuM pratiSedha sUtra che. te pachI graha daMDa vigere saMbaMdhI sUtra che. te pachI roga e padathI upalakSita durbhata vigerenA pratiSedha saMbaMdhI sutra che. te pachI sthitinuM kathana karavAvALuM sUtra che. ane te pachI anusajana sUtra che. je 73 che jIvAbhigamasUtra
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ 404 jIvAbhigamasUtre ____mUlam-kahiNaM bhaMte ! uttarakurAe kurAe jamagA nAmaM dube pavvayA pannattA? goyamA! nIlavaMtassa vAsadharapavvayassa dAhiNeNaM aTa cottIse joyaNasate cattAriya sattabhAge joyaNassa abAdhAe sItAe mahANaIe puThvapacchimeNaM ubhayo kUle etthaNaM uttarakurAe jamagA NAmaM duve pavvayA pannattA egamegaM joyaNasahassaM uTheM uccatteNaM aDDAijAiM joyaNasayANi uvveheNaM mUle egamegaM joyaNasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM mUle tiNi joyaNasahassAiM egaM ca bAvadi joyaNasataM kiMci visesAhiyaM parikkheveNaM majhe do joyaNasahassAI tinni bAvattare joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNa pannatte ubari pannarasaM ekAsIte joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM pannatte mUle vicchinnA majjhe saMkhittA upi taNuyA gopuccha saMThANasaMThiyA savvakaNagamayA acchA saNhA jAva paDirUvA patteyaM patteyaM paumavaraveiyA parikkhittA patteyaM patteyaM vaNasaMDaparikkhittA vaNNao doNhavi tesiNaM jamagapavvayANaM uppiM bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte vaNNao jAva aasyNti0|| tesiNaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM-2 pAsAyavaDe. sagA pannattA teNaM pAsAyavaDeMsagA bAvarTi joyaNaM ca uDDhaM uccatteNaM ekatIsaM joyaNAI kosaM ca vikkhaMbheNaM abbhugaya. mUsiyA vaNNao bhUmibhAgA ulloyA do joyaNAI maNipeDhiyAo varasIhAsaNA saparivArA jAva jamagA ciTuMti / se keNaTreNaM bhaMte evaM vuccai jamagA pavvayA-2 goyamA! jamagesuNaM paThavaesu tattha tatthadese tahiM tahiM bahuio khuDDA khuDDiyAo bAvIo jAva vilapaMtiyAo tAsuNaM khuDDA khuDDiyAsu jAva bilapaMtiyAsu bahuiM uppalAiM-2 jAva satasahassapattAiM jamaga jIvAbhigamasUtra
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 74 yamakaparvatanAmAdikanirUpaNam 405 ppabhAI jamagavaNNAiM jamagAya ettha do devA mahaDDiyA jAva paliovamaTTiIyA parivasaMti / teNaM tattha patteyaM-2 cauNhaM sAmANiya sAhastINaM jAva jamagANa pavvayANaM jamagANa rAyahANINaM aNNesiM ca bahUNaM vANamaMtarANaM devANa ya devINa ya AhevaccaM jAva pAlemANA viharaMti se teNaTreNaM goyamA! evaM0 jamagapavvayA-2 aduttaraM ca NaM goyamA jAva nniccaa| kahiNaM bhaMte ! jamagANaM devANaM jamagAo nAma rAyahANIo paNNatAo ? goyamA ! jamagANaM pavvayANaM uttareNaM tiriyamasaMkhejje dIvasamudde vIiyaittA aNNaMmi jaMbuddIve dIve bArasa. joyaNasahassa jahA vijayassa jAva mahaDDiyA jamagA devA jamagA devA ||suu074|| ___ chAyA-kutra khalu bhadanta ! uttarakuruSu kuruSu yamako nAma dvau parvatau prajJaptI gautama ? nIlavato varSadharaparvatasya dakSiNena aSTa catustriMzadyojanazatAni caturazca yojanasya saptabhAgAn avAdhayA zItAyA mahAnadyAH pUrva pazcimena ubhayoH kUlayoH atra khalu-uttarakuruSu yamako nAma dvau parvatau prajJaptau / ekaikaH yojana sahasramUrdhvamuccastvena ardhatRtIyAni yojanazatAni udvedhena-mUle ekaikaM yojanasahasramAyAma viSkambheNa-madhye'rdhASTamAni yojanazatAni-AyAmaviSkambheNa upari pazcayojanazatAni AyAmaviSkambheNa mUle trINi yojana sahasrANi ekaM ca dvASaSTayojanazataM kizcid vizeSAdhika parikSepeNa madhye dve yojanasahasre trINi ca dvAsaptatAni yojanazanAni-kiJcidvizeSAdhikAni parikSepeNa prajJaptau upari paJcadazayojanazatAni ekAzItAni kiJcidvizeSAdhikAni parikSepeNa prajJaptau / mUle vistIrNI-madhye saMkSiptau upari tanukau-gopuccha saMsthAnasaMsthitau-sarvakanakamayauacchau-zlakSNau-yAvat-pratirUpau pratyekaM pratyekaM padmavaravedikAparikSiptau pratyeka pratyekaM vanaSaNDaparikSiptau varNako dvayo rapi tayoH khalu yamakaparvatayoH upari bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH varNakaH yAvadAsate / teSAM khalu bahusamaramaNIyAnAM bhUmibhAgAnAM bahumadhyadezabhAge pratyekaM 2 prAsAdAvataMsakAH prajJaptAH te khala prAsAdAvataMsakAH dvASaSTiH yojanAni-ardhayojanaM cordhva muccai stvena ekatriMzadayojanAni krozaMca viSkambheNa-abhyudgatocchritau varNakaH bhUmibhAgaH ullokaH dve yojane maNipIThikAvarasiMhAsanaM saparivAraM yAvat yamako tiSThataH / tatke jIvAbhigamasUtra
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ __ jIvAbhigamasUtre nArthena bhadanta ! eva mucyate yamakau prvtau| yamako parvatau gautama ! yamakayoH khalu parvatayo statra tatra deze tatra tatra bahRyaH kSulla kSullikA vApyo yAvad bilapaGtayaH tAsu khalu kSullakSullikAsu yAvad bilapaMktiSu bahUni utpalAni yAvat zatasahasrapatrANi yamakaprabhANi yamakavarNAni yamako atra dvau devau mahardiko yAvatpalyopamasthitiko parivasataH tau khalu tatra pratyekam 2 caturNA sAmAnika sahasrANAM yAvada yamakayoH parvatayoH yamakayoH rAjadhAnyoH anyeSAM ca bahUnAM vAnavyantarANAM devAnAM devInAM cAdhipatyaM yAvat pAlayantau viharataH / tattenArthena gautama ! evam0 yamako parvatau yamakau parvatau athottaraM ca khalu gautama ! yAvatnityau / kutra khalu bhadanta ! yamakayo devayoryamake nAma rAjadhAnyau prajJapte ? gautama ! yamakayoH parvatayoH uttareNa tiryagasaMkhyeyAn dvIpasamudrAn vyativrajyA'nyasmin jambUdvIpe dvIpe dvAdazayojanasahasrANyavagAhyA'tra khalu yamakayordevayorthamake nAma rAjadhAnyau prajJapte dvAdazayojanasahasraM yathA vijayasya yAvatmaharSiko yamakau devau yamakau devau ||suu074|| TIkA-'kahi NaM bhaMte' kutra kasmin sthAne khalu he bhadanta ! 'uttarakurAe kurAe' uttarakuruSu kuruSu 'jamagA nAma duve pavvayA pannattA' yamako nAma dvau parvatau kathitau iti prazne bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'nIlavaMtassa vAsa dhara pavvayasya'-nIlavato varSadharaparvatasya 'dAhiNe NaM' dakSiNadiktaH 'aTTa cottIse joyaNasate cattAriya sattabhAge joyaNassa'-aSTa catustriMzadyojanazatAni-aSTau aba sUtrakAra uttarakuru ke yamaka parvatoM ke sambandha kI vaktavyatA kA pratipAdana karate haiN| isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai 'kahi NaM bhaMte ! uttarakurAe jamagAnAma-ityAdi / TIkArtha-'kahi NaM bhaMte ! uttarakurAe kurAe yamagAnAmaM duve paccattA paNNattA' he bhadanta ! uttarakuruoM meM kisa sthAna para yamaka nAma ke do parvata haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! nIlavaMtassa vAsadhara pavvayassa dAhiNeNaM aTTha cottIse joyaNasatte cattAriya sattabhAge joya. have sUtrakAra uttara kurUnA yamaka parvata saMbaMdhI kathananuM pratipAdana 42 cha. 'kahi NaM bhaMte ! uttarakurAe kurAe jamagA nAma' yA TI-20 samayamA gautabhasvAmI prabhuzrIna se pUcha cha-'kahi NaM bhaMte ! uttarakurAe kurAe jamagA nAma duve pavvayA' magavan ! 3yAmA kyA sthAna para camaka nAmanA be parvata che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI hecha-'goyamA! nIlavaMtassa vAsaharapavvayassa dAhiNeNaM aTra cottIse joyaNa. sae cattAriya sattabhAge joyaNassa abAhAe' he gautama ! nIta tinI jIvAbhigamasUtra
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.74 yamakaparvatanAmAdikanirUpaNam 407 yojanazatAni catustriMzadadhikAni ityarthaH caturazca yojanasya saptabhAgAn 'abAdhAe'-abAdhayA-apAntarAle muktvetyarthaH, 'sIyAe mahANaIe' sItA / zItA / nAmnyo mahAnadyAH 'puvvapacchimeNaM' pUrvapazcimena 'ubhao kUle' ubhayostaTayoH 'ettha NaM uttarakurAe' atra khalUttarakuruSu 'jamagA NAma duve pavvayA pannattA'yamako nAma dvau parvatau prajJaptau 'egamegaM'-ekaikaH sItAyAH pUrvapazcimayorekatrakUle vyavasthitaH sa ca-'egamega joyaNasahassaM uDU uccatteNaM' pratyekaM 2 yojanasahasamUrdhva muccatvena 'aDrAijjAiM joyaNasatANi uvve heNaM' ardhatRtIyAni yojana zatAni-udvedhenA'vagAhanena meruvyatirekeNa zeSa zAzvataparvatAnAM sarveSAmavizeSeNoccatvA'pekSayA caturbhAgasyA'vagAhanAbhAvAt / 'mUle egamegaM joyaNasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM' pratyekaM yojanasahasramAyAmaviSkambhAbhyAM mUle, 'majjhe aTThamAI Nassa avAdhAe' he gautama ! nIlavanta parvata kI dakSiNa dizA se 8344 yojana Age jAne para 'sItAe mahANaIe 'puccapacchimeNaM' sItA mahAnadI ke pUrva pazcima meM 'ubhayo kUle' donoM taToM ke kinAre 'itthaNaM uttarakurAe jamagAnAma duve pavvattA paNNattA' uttarakA kSetra meM do yamaka nAma ke parvata haiM 'egamegaM joyaNasahassaM ur3a uccatteNaM' ina meM eka eka yamaka ko UMcAI eka eka hajAra yojana kI hai inameM eka sItA mahAnadI ke pUrva kinAre para hai / aura dUsarA pazcima kinAre para hai inake jamIna meM gaharAI 'aDAijjAI joyaNasayAiM ucveheNaM' aDhAI sau yojana kI hai| UMcAI kI apekSA zAzvata parvata kI jamIna ke bhItara gaharAI caturtha bhAga pramANa hotI hai isI lie gaharAI 250 yojana kI vatalAI gaI hai 'mUle egamegaM joyaNasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM' ye parvata mUla meM eka hajAra yojana ke lambe cauDe haiM 'majjheaTTamAiM dakSiNa dizAthI 834 AThaso trIsa sAtiyA cAra cejana AgaLa javAthI 'sItAe mahANaIe (puvapacchimeNaM), sItA mahA nahInapUrva pazcimamA 'ubhao kale' bhanna taTAnA nAre 'etyaNaM uttarakurAe jamagA nAma duve pavvayA paNNattA' utta2 13 kSetramA me yama4 nAmanA pati cha. 'egamegaM joyaNasahassaM uDDha uccatteNa' tanA 4 me yamanI yA 4 me 12 yonI che. tema eka sItA mahAnadInA pUrva kinArA para che. ane bIjuM pazcima kinArA 52. tanI bhInamI ma 12nI 610 'aDDhAijjAI joyaNasayAI uvveheNa" aDhArase jananI che. uMcAInI apekSAe zAzvata parvatanI jamInanI aMdara nI uMDAI cothA bhAga pramANa vALI hoya che. tethI uMDAI 250 aDhIse yogananI Desa cha. 'mUle egamegaM joyaNasahassaM AyAmavikkhaMbheNa' me bhUgamA jIvAbhigamasUtra
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ 408 jIvAbhigamasUtre joyaNasatAI AyAmavikkhaMbheNaM' madhye sArdhasaptayojanazatAni AyAmaviSkambheNa, 'uvari paMcajoyaNasayAI AyAmavikkhaMbheNaM' UrzvabhAge paJcayojanazatAni dairdhya vistArAbhyAm 'mUle tiNNi joyaNasahassAI' mUle trINi yojanasahasrANi 'egacavAvaDiM joyaNasataM kiMci visesAhiyaM parikkheveNaM' ekazca dvASaSTam dvASaSTaya dhikaM yojanazataM kizcidvizeSAdhikaM parikSepeNa prajJaptau yamako tAvadadrI, 'majjhe dojoyaNasahassAI'-madhye dve yojanasaharI 'tinniyavAvattare joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM' paNNatte trINi yojanazatAni dvAsaptatyadhikAni 2372 kizci dvizeSAdhikAni parikSepeNa yamakAvAsAte 'uppi pannarasaM ekkAsIte joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM paNNatte' upari paJcadaza yojanazatAni ekAzItAni kizcidvizeSAdhikAni upari ekaM yojanasahasraM paMcaca ekAzItAni yojanazatAni ekAzItyadhikAni ca paJcazatAnItyarthaH, kiJci dvizeSAdhikAni parikSepeNa prajJaptau tau yamakau ityarthaH 'mUle vicchiNNA' mUle vistIrNI 'majjhesaMkhittA' madhye saMkSiptau, 'uppi taNuyA' upari svalpo, etAvatA gopucchasaMThANa joyaNasayAI AyAmavikkhaMbheNaM' madhya meM ye sADhe sAta sau yojanake lambe cauDe haiM aura 'uvari paMca joyaNasayAiM AyAmavikkhaMbheNaM' Upara meM pAMca sau yojana ke lambe cauDe haiN| 'mUle tiNi joyaNasahassAiM egaM vAvaDiM joyaNasayaM kiMcivisesAhiyaM parikkheveNaM' mUla meM tIna hajAra eka sau bAsaTha yojana se kucha adhika kI paridhi hai 'majjhe do joyaNasahassAI tinniya vAvattare joyaNasae kiM civisesAhie parikkheveNaM' madhya meM do hajAra tIna sau bahattara yojana se kucha adhika paridhi hai / 'uppi pannarasaM ekAsIte joyaNasae kiMcivisesAhie parikkheveNaM paNNatte' tathA Upara meM 1581 yojana se kucha adhika kI se 12 yonanI mA pA che. 'majhe aTThamAiM joyaNasayAI AyAmavikkhaMbheNa' madhyama se sAra sAtase yA aian pa che. mana 'uvari paMca joyaNasayAI AyAmavikkhaMbheNa' 852na mAM paaNyse| yonI Ans pii| vA cha. 'mUle tinni joyaNasahassAI ega bAvadi joyaNasayaM kiMcivisesAhiyA parikkheveNa' bhUsamA 12 so mAsa yonayI 444 padhArenI 52thi che. 'majhe do joyaNasahassAI tinniya bAvattare joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNa' me 2 se mAMtara yoganathI padhAre nI paridhi cha. uppiM pannarasaM ekatIse joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM paNNatteM' ekkAsIte joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM' tathA 52 sAlamA 1581 54rse| ekAsIjanathI kaMIka vadhAre tenI paridhi che. A yamaka parvata A rIte jIvAbhigamasUtra
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 74 yamakaparvatanAmAdikanirUpaNam 409 saMThio' gopucchasaMsthitiM dadhatau 'savvakaNagamayA' sarva kanakamayo 'acchA-saNhA jAva paDirUvA' acchau zlakSNau ghRSTau mRSTau nirmalau niSpaGko niSkaNTakacchAyo prAsAdIyau soyotau samarIcikau darzanIyau-abhirUpau-pratirUpau iti / 'patteyaM patteyaM paumavaraveiyA parikkhittA' pratyekaM 2 padmavaravedikA parikSiptau-tAvekai padmavaravedikayA pariveSTitau 'patteyaM 2 vaNasaMDaparikkhittA' pratyekaM 2 tau yamako vanaSaNDenA''citau 'vaNNao dohavi' varNako dvayorapi / atra padmavaravedikAyAH vanakhaNDasya ca varNanaM jagatyupari padmavedikA vanaSaNDavarNanavadeva karttavyam / paridhi hai ye yamaka parvata isa taraha se 'mUle vicchinnA, majjhe saMkhittA, uppi taNuyA' mUla meM vistIrNa haiM madhya meM saMkucita haiM aura Upara meM patale haiM etAvatA ye 'gopucchasaMThANasaMThio' go puccha ke jaise AkAra vAle haiM / ye donoM yamaka parvata 'savvakaNagamayA' sarvAtmanA svarNamaya haiM 'acchA sahA jAva paDirUvA' AkAza sphaTika maNi ke jaise nirmala haiM cikane haiM aura yAvat pratirUpa haiM 'ghRSTau, mRSTI, nirmalau, niSpaMko, miSkaMTakacchAyo, prAsAdIyo, sodyoto, samarIciko, dazanIyau, abhirUpau pratispo' ina padoM kA yahAM yAvat zabda se grahaNa huA hai| 'patteyaM 2 paumavaraveiyA parikhittA' ye pratyeka parvata zreSTha eka 2 padmavara vedikA se parikSipta haiM ghire hue haiN| 'patteyaM vaNasaMDaparikhittA' ye pratyeka vama khaNDa se vyAsa hai 'vaNNao doNhavi' isa prakAra se yaha donoM parvatoM kA varNana hai / yahAM padmavara vedikA kA aura vanaSaNDa kA varNana jaisA jagatI ke Upara jo padmavara vedikA kA evaM vanaSaNDa kA varNana 'mUle vicchinnA, majjhe saMkhittA, uppi taNuyA,' bhUbhAgamA vistAra pAcha madhyabhAgamAM saMkucita che. ane uparanA bhAgamAM pAtaLA che. tethI te parvata 'gopucchasaMThANasaMThiyA' gAyanA dhuna 2012nA yA 24|2naa cha. 2 // panna yama pti| 'savvakaNagamayA' sava rIte suvarNa bhaya cha. 'acchA sahA jAva paDirUvA' 21 // 42 // sana 23Ti4 mazina vA ni cha. yi4|| cha. mane yAvat prati35 cha. 'ghRSThauM, mRSTau nirmalau, niSpaMko, niSkaMTakacchAyau, prAsAdIyau sodyotauM samarIcikau darzanIyau abhirUpau pratirUpau' 2 // 5ho yAvat 4thI akSaya 42||yaa cha. 'pattaya patteyaM paumavaraveiyA parikkhittA' ko 124 5vt| zreSTha 3 5 5512 vahathI parikSita cha. arthAt dherAyeA che. 'patteyaM vaNasaMDaparikkhittA' the 424 patimuM2 vanathI vyAsa cha. 'vaNNao doNhavi' 2 // zata A banne parvatanuM varNana karavAmAM Avela che. ahIMyAM pAvara vedikA ane vanakhaMDanuM varNana jema jagatInI upara je padmavara vedikAne ane vanakhaMDanuM varNana jI0 52 jIvAbhigamasUtra
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ 410 jIvAbhigamasUtre tathAhi-yamakaparvatayoH ekA padmavaravedikA prajJaptA sA khalu-ardhayojana mUrdhva muccaistvena paJcadhanuH zatAni viSkambheNa parikSepeNa jagatI tulyA, tasyAH padmavaravedikAyAH ayametadrUpo varNAvAsaH-vajramayA nemAH riSTamayAni pratiSThAnAni vaiDUryamayAH stambhAH ityAdirUpeNa jagatIprakaraNavadevehApi dvAyovarNanaM kartavyamiti / 'tesiMNaM jamagapavyayANaM uppi' tayoH yamakaparvatayo khalUparitane 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte-bahusamaramaNIyo manoharo bhUmibhAgaH prajJaptaH 'vaNNao jAva AsayaMti' tadyathA-AliGgapuSkaramiti vA ityAderArabhya tatra bahavo vAnavyantarA devA devyazcAsate-zerate-tiSThanti-tvagvarttayanti-niSIdanti-lalante -krIDanti purApaurANAnAM sucIrNAnAM parAkrAntAnAM zubhAnAM kAntAnAM kalyANAnAM kiyA gayA hai usake hI jaisA hai vaha isa prakAra se hai yamaka parvatoM ke pAsa eka padmavara vedikA hai yaha padmavara vedikA Adhe yojana kI UMcI hai aura pAMcasau dhanuSa kA isakA viSkambha hai tathA isakA parikSepa jagatI ke parikSepa jaisA hai isa padmavara vedikA kA varNAvAsa -varNana-isaprakAra se hai-isakI nema nIva mUlabhAga vajrakI banI huI hai pratiSThAna nIva ke Upara kA bhAga isakA riSTa ratna kA banA huA hai stambha isake vaiDUrya ratnoM ke bane hue haiM ityAdi rUpa se jagatI ke prakaraNa kI taraha hI isa padmavara vedikA kA varNana hai 'tesi NaM jamagapaccayANaM uppi' una donoM yamaka parvatoM ke Upara ke bhAga meM 'bahusamaramaNIjje bhUmibhAge paNNatte' bahusama ramaNIya bhUmi bhAga hai 'vaNNao jAva AsayaMti' yaha bhUmibhAga mRdaMga ke mukha jaisA cikanA hai| yahAM aneka vAnavyantara deva aura deviyAM uThatI baiThatI hai, sotI karavAmAM Avela che. tenA ja jevuM ahIM paNa samajI levAnuM che. te A pramANe cheyamaka parvatanI pAse eka pAvara vedikA che. A padvavara vedika ardhA jananI uMcAI vALI che. ane tene vizkebha 500 pAMcaso dhanuSane che. tathA tene parikSepa-paridhi jagatInA parikSepa jevo che. e padravaradikAnuM varNana A pramANe che-tenI nema arthAt mULabhAga vajane banela che. pratiSThAna-mULabhAganI uparane bhaga riSTa ratnone banela che. tenA staMbho vaiDUrya ratnanA banela che. vigere prakArathI jagatInA prakaraNamAM kahyA pramANe ja A padvavara vedikAnuM paNuna cha. 'tesiNaM jamagapavvayANaM uppi' se bhanne yama yatAnI 652n| ma 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' 5 Ane samaramaNIya bhUmimA che. 'vaNNao jAva AsayaMti' 24 // bhUmimA bhRganA bhUpareko yi che. ahIMyAM aneka vAnavyantara deva ane devi uThe che, bese che, suve che, jIvAbhigamasUtra
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.74 yamakaparvatanAmAdikanirUpaNam 411 karmaNAM phalavizeSa pratyanubhavanto viharanti etadantaM varNanam ubhayoH / 'tesi NaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM' teSAM bahusamaramaNIyAnAM khalu bhUmibhAgAnAm bahumajjhadesabhAe' bahumadhyadezabhAge 'patteyaM 2 pAsAyavaDe sagA paNNattA' prAsAdAvataMsakA prAsAdoparivarti laghu prAsAdA mUlaprAsAdasya karNabhUSaNavadatimanoharAH prajJaptAH 'teNaM pAsAyavaDeMsagA'-tau khalu prAsAdAvataMsako 'bAvaDiM joyaNAI addhajoyaNaM ca uTTe uccatteNaM' dvApaSTiyojanAni ardhayojanaM ca uparibhAge uccaistvena, 'ekatIsaM joyaNAI kosaM ca vikkhaMbheNaM' ekatriMzayojanAni krozAdhikazca pRthutvena 'abbhuggayamUsiyA vaNNo' abhyudgatocchritau varNakaH abhyudgatoDritaprahasitau iva vividharatnamayabhakticitrau vAtoddhRta vijaya vaijayantIhai / kahIM kahIM khaDI rahatI hai leTI rahatI hai ityAdi rUpa se isa bhUmibhAga kA varNana pUrva meM jaisA kiyA gayA hai vaisAhI kara lenA cAhie 'tesi NaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM' una bahusama ramaNIya bhUmi bhAga ke 'bahumajjhadesabhAe' bilakula bIca meM 'patteyaM patteyaM pAsAyavaDeMsagA paNNattA' hara eka bhUmibhAga meM prAsAdAvataMsaka prAsAdoM ke Upara ke choTe choTe prAsAda jo mUla prAsAda ke karNabhUSaNa ke jaise utpala manohara lagate haiM 'te NaM pAsAyavaDeMsagA' ye donoM bhUmibhAgoM ke prAsAdAvataMsaka 'bAvaTTi joyaNAI addhajoyaNaM ca ur3a uccateNaM' UMcAI meM 62 // yojana kA UMce haiM 'ekkatIsaM joyaNAI kosaM ca vikhaMbheNaM' inakI pRthutA lambAI cauDAI 31 yojana aura 1 koza kI hai 'abbhuggamUsiyA vaNNao' ye AkAza tala ko hI mAnoM avalambana kara rahe haiM aise dikhAI dete haiM isa taraha se yahAM kayAMka kayAMka ubhA rahe che ane kyAMka kayAMka paDi rahe che. vigere prakArathI A bhUmibhAganuM varNana pahelAM je pramANe karavAmAM Avela che te pramANe karI levuM. 'tesiMNaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANa' se pA samaramaNIya bhUmilAgAnA 'bahumajjhadesabhAe' misa payamA 'patteya patteya pAsAyavaDe sagA paNNattA' 124 bhUmibhAgomAM prAsAdAvataMsake eTale ke prAsAdanI uparanA nAnA nAnA prasAda 2 bhUkha prAsAhana minI 21 GuatthI bhanAi2 dAge che. 'teNaM pAsAyavaDe sagA' meM sanna bhUmimAgAna prAsAhavatI 'bAvadvi joyaNAi addhajoyaNaM ca uDUDha uccatteNaM' mA 12 // sADI mAsa yojanA, 'ekatIsa joyaNAI kosaMca vikkhaMbheNa' tenI pRthutA-mA pddaa|| 31 ra trIsa yosana bhane 1 me sanI cha. 'abbhuggaya mUsiyA vaNNao' tayA // AkAza taLane ja jANe avalaMbana karI rahelA che. evA dekhAya che. A jIvAbhigamasUtra
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ 412 jIvAbhigamasUtre patAkA chatrAticchatrakalitau lalitau tuMgau gaganatalamabhilaMghyamAna zikharau jAlAntararatnapaJjara militau iva maNikanakastUpikA''citau vikasitazatapatra - puNDarIka tilakaratnArdha candracitrau nAnAmaNimayadAmAlaMkRtau antarbahiH zlakSNau tapanIyaruta vAlukAprastau zubhasparzo sazrIkarUpau prAsAdIyau / tayoH khalu prAsAdAvataMsakayoH pratyekam 2 antarbahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH sa yathAnAma AliGga puSkaramiti vA ityAdi varNanaM pUrvavadeva kartavyam / tayoH khalu prAsAdAvataMsakayoH ullokAH chataitibhASAprasiddhAH padmalatA nAgalatA caMpakalatA yAvat zyAmalatA bhakticitrAH sarvatapanIyamayA: acchA: yAvatpratirUpAH / pahile kA kahA gayA saba varNana kaha lenA cAhiye isa varNana meM prahasitau iva, vividha ratnamaya bhakticitrau, vAtodbhuta vijayavaijayantI patAkA chatrAtichatrakalitau lalitau tuMgau gaganatalamabhilaMdhya mAnazikharau, jAlAntara ratnapaJjara militau iva maNikanaka stUpikAcitau vikasita zatapatra puNDarIka tilakaratnArdhacandra citrau nAnAmaNimaya dAmAlaMkRtau antarbahizlakSNau tapanIya ruta vAlukAprastaTau zubhasparzo sazrIkarUpau prAsAdIyau ina saba padoM ko grahaNa kara lenA cAhiye inakA artha pIche likhA jA cukA hai tayoH prAsAdAvataMsakayoH pratyekam 2 ina pratyeka prAsAdAvataMsakoM kA bhUmibhAga bahusamaramaNIya hai yaha bhUmibhAga mRdaGga ke mukha jaisA ekasA hai ityAdi rUpa se isa sambandha meM lagatA varNana yahAM para jaisA ki pahile kiyA gayA hai kara lenA cAhiye ina prAsAdAvataMsakoM kI chatakA evaM ina meM padmalatAoM ke nAgalatAoM ke caMpakalatAoM ke yAvat zyAmalatAoM ke bane hue citroM kA bhI yahAM para varNana kara lenA cAhiye ye saba bhUmibhAga sarvAtmanA pramANe ahIyAM pahelAM kahevAmAM Avela saghaLuM varNana kahI levuM joie. e varSAnamA 'prahasitau iva vividharatnamayabhakticitrau, vAtoddhUtavijayavaijayantI patAkA chatrAtichatrakalitau nAnAmaNimaya dAmAlaGkRtau antarbahizca RkSNau tapanIya ta vAlukAsta zubhasparzo sazrIkarUpau prAsAdIyau' mA dhAna ho aNu rI sevA ho yA pahanA artha pahelA ahevAmAM bhAvI gayesa che 'tayoH prAsAdAvataMsakayoH pratyekam pratyekam !' me 624 AsAhAta sonA lubhilAga maDDu samaramaNIya che. A bhUmibhAga mRttuganA mukha jevA eka sarakhA che. vigere prakArathI A saMbaMdhane lagatuM saghaLuM varNana ahiyAM jema pahelAM karavAmAM Avela che e pramANe karI levuM. e prAsAdAvata...sAnI chatanuM tathA temAM Avela padmalatAonA, nAgalatAnA, caMpakalatAnA yAvat zyAmalatAonA khanelA citrAnuM varNana paNa ahIyAM karI levu joie. A saghaLA bhUmibhAga jIvAbhigamasUtra
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.74 yamakaparvatanAmAdikanirUpaNam 413 teSAM khalu bahusamaramaNIyAnAM bhUmibhAgAnAM bahumadhyadezabhAge pratyekaM 2 maNipIThikAH prajJaptA sA ca maNipIThikA yojanamAyAmaviSkambheNA'rdhayojanaM bAhalyena sarvaratnamayI acchA yAvatpratirUpA tayormaNipIThikayo rupari pratyekaM ? siMhAsanaM prajJaptam / atra siMhAsanavarNanam / IhAmRgavat amala yAvat padmalatAbhakticitram tayoH siMhAsanayoH upari pratyekaM 2 vijadUSyaM prajJaptam tatzvetaM zaMkhakundadakarajo'mRtamathitaphenapuJjasannikAzaM sarvaratnamayaM yAvatpratitapanIya suvarNamaya haiM AkAza aura sphaTika maNi ke jaise nirmala hai aura yAvat pratirUpa haiM / ina bahusama ramaNIya bhUmibhAgoM ke bahumadhyadeza meM pratyeka bahumadhyadezabhAga maNipIThikAoM se yukta hai pratyeka maNipIThikA eka yojana kI lambI cauDI hai tathA isakI cauDAI Adhe yojana kI haiM yaha maNipIThikA sarvAtmanA ratnamayI hai accha-AkAza aura sphaTika maNi ke jaisI nirmala hai yAvatU pratirUpa hai ina donoM maNipIThikAoM ke Upara pratyeka meM siMhAsana hai| yahAM siMhAsanoM ke sambandha meM varNana jaisA pahile kiyA gayA hai| vaisA kara lenA cAhie ina donoM siMhAsanoM para IhAmRgoM ke citroM kI racanA hai yAvat padmalatA ke citroM kI racanA hai ina donoM siMhAsanoM meM se pratyeka siMhAsana para devadUSya rakkhA huA hai yaha devadUSya bilakula sapheda haiataH isakI saphedAI zaMkha kI saphedAI jaisI, pAnI kI saphedAI jaisI, raja kI saphedAI jaisI amRta kI saphedAI jaisI, mathita phena puMja kI saphedAI jaisI, pratIta hotI haiM yaha sarvAtmanA ratnamaya hai sarva prakAre tapanIya suvarNamaya che. AkAza ane sphaTika maNinA je nirmaLa che. ane yAvat pratirUpa che. A bahu samaramaNIya bhUmibhAgonA bahamadhya deza bhAgamAM dareka bahu madhya dezabhAga maNipIThikAo thI yukta che. dareka maNi pIThikAe eka jananI laMbAI paheLAI vALI che. tathA tene gherA ardhA janane che. A maNipIThikA sarvAtmanA ratnamayI che. "accha-AkAza ane phaTikamaNinA jevI nirmaLa che. yAvata pratirUpa che. A banne maNipIThikAo nI upara darekanI upara siMhAsane che. ahiyAM siMhAsana saMbaMdhI varNana je pramANe pahelAM karavAmAM Avela che. e ja pramANe karI levuM. A banne siMhAsananI upara IhimRgonA citranI racanA karavAmAM Avela che. yAvata paghalatAnA citronI racanA karavAmAM Avela che. A banne siMhAsanamAM dareka siMhAsananI upara devadUSya vastra rAkhavAmAM Avela che. A devadUSya vastra ekadama sapheda che. tethI tenI dhavalatA zaMkhanI saphedAI jevI maMthana karavAmAM jIvAbhigamasUtra
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ 414 jIvAbhigamasUtre rUpam tayoH khalu vijayadRSyayorbahUmadhyadezabhAge vajramaya aGkuzau prajJaptau tayorvajramayoH aGgaGkuzayoH madhye pratyekaM 2 kumbhikAmuktAdAma prajJaptam tatkuMbhi kAmukAdAma0 anyaizcaturbhiH kumbhikAdAmabhistadardhocca pramANamAtraiH sarvataH samantAt saMparikSiptaM tAni khalu muktAdAmAni tapanIyalaMbu sagAni suvarNaprataramaNDitAni yAvatiSThanti evaM krameNa prAsAdAvataMsakavarNanaM bhUmibhAgavarNanam ullokavarNanaM maNipIThikAvarNanaM siMhAsanavarNanaM vijayaSyavarNanam aGkuzavarNanaM dAmavarNanaM ca kartavyam etadabhiprAyeNaivAha - ' bhUmibhAgA ulloyA' bhUmibhAgauullokau tayoH prAsAdAvataMsakayoH bhUmibhAgau-ullokau ca varNanIyau tayo bhUmibhAgayoH 'do joyaNAI maNipeDhiyAo' dve yojane AyAmaviSkammeNa maNiyAvat pratirUpa hai ina donoM vijaya dUSyoM ke bahumadhya bhAga meM do vajramaya aGkuza hai ina vajramaya aMkuzoM ke madhya meM se pratyeka madhyabhAga meM kumbhikA muktAdAma haiN| pratyeka kuMbhikA muktAdAma jinakI UMcAI kA pramANa kumbhikAdAma se AdhA hai cAroM ora se ghirA huA hai ye muktAdAma tapanIya suvarNa ke jhUmakoM se yukta hai / evaM suvarNa ke prataroM se maNDita haiM isa krama se prAsAdAvataMsakoM kA bhUmibhAga kA, ulloka - chata kA, aura maNipIThikAoM kA, siMhAsanoM kA, vijayadRSyoM kA aGkuzoM kA aura muktAdAmoM kA varNana kara lenA cAhiye isI abhiprAya meM sUtrakAra ne 'bhUmibhAgA, ulloyA' una donoM prAsAdAvataMsakoM ke bhUmibhAga evaM ulloka varNanIya haiM aisA kahA hai ina bhUmibhAgoM kI 'do joyaNAI maNipeDiyA' maNipIThikAeM do yojana Avela phINanA DhagalA jevI atiramaNIya jaNAya che. A siMhAsanA sarvAtmanA ratnamaya che. yAvat pratirUpa che. A banne vijaya dRSyanA bahumadhyabhAgamAM e vajAmaya a'kuzA che. e vajramaya aMkuzAnI madhyamAM eTale ke dareka aMkuzAnA madhya bhAgamAM bhikA muktAdAma che. dareka kuMbhikAmuktAdAma khIjI aneka kulikAmuktAdAmAMthI ke jenI uMcAinuM pramANu bhikAdAmathI adhu che tenAthI cAre bAjuthI gherAyela che. A muktAdAma tapanIya seAnAnA jhumakAethI yukta che. tathA senAnA pratarAthI suthebhita che. A kramathI prAsAdAvata...sakeAnu bhUmibhAgAnuM ulleAka-chatanuM ane maNipIThikAonuM sihAsaneAnu vijaya dRSyAnu' aMkuzAnu ane muktAdAmAnuM varNana karI levu joie. A hetuthI sUtraThAre 'bhUmibhAgA ulloyA' me me AsAhAvataMsanA lUbhilAga ane ulleAkeAnu varNana karI levuM ema kahela che.-e bhUmibhAgeAnI ddo goyanArUM maNipeDhiyA' me yojananI saMgAI yahoNAra vAjI bhaDipIDiyA che. me mi jIvAbhigamasUtra
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.74 yamakaparvatanAmAdikanirUpaNam 415 pIThikAH prajJaptAH / maNipIThikAyA varNanaM pUrvavadeva kartavyam / 'varasIhAsaNA' maNipIThikAyA pratyekaM 2 varasiMhAsanaM prajJaptam 'saparivArA' saparivAra bhadrAsanasahitaM varNanIyam / 'jAva jamagA ciTThati' yAvad yamakau devau tatra tiSThata iti / tayoH siMhAsanayoH pratsakaM 2 uttarapUrvasyAM dizi yamakadevayoryamakAdi svAmino devayoH pratyekaM 2 caturNA sAmAnikasahasrANAM yogyAni catvAri bhadrAsanasahasrANi prajJaptAni evaMkrameNA'tra siMhAsanaparivAro vaktavyo yathA-pUrva vijayadevasya nirUpitam tayoH prAsAdAvataMsakayo rupari pratyekaM 2 upari aSTAvaSTau svastikAdIni maGgalakAni dhvajAchatrAticchatrANyapi vaktavyAni etatsarvamapi vijayadeva prakaraNavadeva varNanIyaM jJAtavyaMceti / samprati nAmanibandhanaM pipRcchiSu rAha - 'se keNadveNaM bhaMte evaM vuccaI' tatkenArthena bhadanta ! eva mucyate, 'jamagA paccayA jamagA pavvayA' yamakau parvatau yamako parvatau-iti prazne bhagavAnAha-'goyamA' kI lambI cauDI hai maNipIThikA kA varNana pUrva ke jaisA hI hai / pratyeka maNipIThikA para saparivAra-bhadrasiMhAsana sahita-siMhAsana hai / yAvat do yamaka nAmake deva una para vaiThate haiN| ina pratyeka siMhAsanoM kI uttara aura pUrvadizA meM donoM yamaka devoM ke cAra hajAra sAmAnika devoM ke cAra hajAra bhadrAsana aura hai vijaya deva ke prakaraNa meM jisa prakAra se pahile siMhAsana parivAra kA varNana kiyA gayA hai-vaisA hI usakA varNana yahAM para bhI kara lenA cAhiye arthAt yahAM ina donoM prAsAdAvataMsakoM ke Upara ATha ATha maMgala dravya hai| dhvajAeM haiM chatrAtichatra hai / aisA saba varNana yahAM karane yogya hai / 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai jamagA pavvayA jamagA pacvayA' he bhadanta ! inako yamaka parvata kisa kAraNa se kahA gayA hai / isa ke uttara meM prabhu kahate pIThikAnuM varNana pahelAnA varNana pramANe che. dareka maNipIThikAnI upara sapa. rivAra-bhadrasiMhAsananI sahita siMhasana che. yAvat be yamaka nAmanA deva tenA para bese che. e dareka siMhAsanenI uttara ane pUrva dizAe bane yamaka denA cAra hajAra sAmAnika denA cAra hajAra bhadrAsane che. vijaya devanA prakaraNamAM je pramANe pahelA siMhAsanenA parivAranuM varNana karavAmAM Avela che eja pramANenuM varNana ahIMyAM paNa karI levuM joIe. arthAt ahiMyAM e bane prAsAdAvataMsakonI upara ATha ATha maMgala dravya che. dhajAo che. ane chatrAti chtr| cha. 2 // prabhAnu saghaNu vana mahIM 4 . 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai jamagapavvayA jamagapavvayA' hai magavana mA yama 5 tAnu yama pati jIvAbhigamasUtra
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ 416 jIvAbhigamasUtre gautama ? ' jamasu NaM pavvaesu' yamakayoH khalu parvatayoH 'tattha tattha dese tahiM tahiM bahuo khuDDA khuDiyAo vAvIo jAva bilapatiyAo tAsu NaM' tatra tatra deze tatra tatra bahUbayaH kSullakakSullikA vApyo yAvad bilapatayaH, 'tAsu khalu khuDDAkhuDiyAsu jAva sayasahassapattAi' kSullaka - kSullikAsu vApISu saraHsu jAva bilapatiyAsu bahUI uppalAI ' sarapaGktiSu bileSu bilapaMktikAsu utpalAni padmAni kumudAni kamalAni puNDarokANi mahApuNDarIkANi zatapatrANi sahasrapatrANi, 'jamagappabhAI' yamakaprabhANi - yamakAH pakSivizoSA statkAntI nItyarthaH tadevAha - 'jamagavaNNAI' yamakavarNAni 'jamagAya ettha do devA' atra yamakanAmAnau dvau devau staH 'mahar3iyA' jAva paliovamaTTiIyA parivasaMti' tatra tatra yamakaparvatayoH svAminau dvau devau maharddhikau mahAdyutikau mahAyazasau mahAsau khyau mahAnubhAgau palyopamasthitiko parivasataH / 'teNaM tattha patteyaM 2' tau yamakahaiM - 'goyamA ? jamagesu NaM pavvaesa khuDDA khuDDiyAsu jAva sahassapattAI' he gautama! yamakaparvatoM para jo choTI choTI vApikAeM haiM, tAlAva haiM, tAlAva paktiyAM haiM vile haiM, bilapaMktiyAM haiM unameM saba meM - ' uppalAI jAva sahassapattAI' aneka utpala haiM, padma haiM, kumuda haiM, kamala haiM, puNDarIka hai, mahApuNDarIka hai, zatapatra haiM aura sahasrapatra haiM 'jamagappa bhAI' inakI prabhA pakSiyoM kI prabhA jaisI hai yahAM yamaka zabda kA artha pakSi vizeSa hai / 'jamagavaNNAI' aura inakA varNa bhI yamakake varNa jaisA hI hai 'jamagAya ettha do devA' yahAM para yamaka nAmake do deva rahate haiN| 'jAba mahiDiyA' ye parivAra vimAna Adi rUpa mahatI Rddhi vAle haiN| mahAdyuti aura mahAyaza vAle haiM / mahAsukhazAlI aura mahAprabhAva - e pramANenuM nAma zA kAraNathI kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM anuzrI che - 'goyamA ! jamagesu NaM pavvaesa khuDDAkhuDiDayAsu jAva sahas pattAI' he gautama! yama parvatAnI upara ne nAnI nAnI vAvaDIyo che tjaave| che; tasAca paMktiyo che mile| che. misatiyA che, te dhAmAM 'uppalAI jAva saharasapattAI' ne utpoche, padmo che; kubhuo che; ubhA che, puMDarI che; zatapatro che, bhane sahasrapatra che. 'jamagapabhAI' tenI prabhA pakSiyonI pralA nevI che. mahiyAM yama zabdano artha pakSi me prabhAno che. 'jamaga vaNNAi' tenu varSAna pazu yabhAnA vArjuna bhevu che. 'jamagAya ettha do devA' ahIMyA yabhaH nAbhanA me deveo nivAsa ure che. 'jAva mahiiDiyA' tethe privAra vimAna vigere prakAranI mahAn RddhithI yukta che. mahAdyutivALA che ane mahAyazavALA che. mahAsukhazALI ane mahAprabhAvazALI che. teonI sthiti jIvAbhigamasUtra
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.74 yamakaparvatanAmAdikanirUpaNam 417 devau pratyekaM 2 tatra 'cauNhaM sAmANiyasAhassINaM jAvajamagANapavyayANaM'-caturNA sAmAnika sahasrANAM catasRNAM tadagramahiSINAM saparivArANAM tisRNAM Abhyantara madhyamabAhyarUpANAM yathAkramamaSTAdaza dvAdazadevasahasrasaMkhyakAnAM parSadAM saptAnIkAnAM saptanIkAdhipatInAM SoDazAtmarakSakadevasahasrANAM yamakayoH parvatayoH-svasvayamakasyaH parvatasya 'jamagANarAyahANINaM' yamakayoH rAjadhAnyoH sva svayamakAbhidhAnarAjadhAnyAH aNNesiM ca bahUNaM vANamaMtarANaM devANaM devINaya' anyeSAM ca bahUnAM vAnavyantaradevAnAM devInAM ca 'AhevaccaM jAva karemANA pAlemANA viharaMti' AdhipatyaM-svAmitvaM bhartRtvaM paurapatya mAjJezvarasenApatyaM kurvantau pAlayantau vihrtH| tato yamakA yamakavarNotpalAdiyogAt yamakAbhidhadevasvAmikatvAcca tau yamakaparvatau kathyete etadevA''ha-'se teNaTeNaM goyamA evaM0 'jamagapavvayA 2' zAlI haiN| eka palyopama kI inakI sthiti hai 'te tattha patteyaM 2' ye pratyeka yamakadeva cAra hajAra sAmAnika devoM ke parivAra sahita cAra agramahiSiyoM ke, Abhyantara evaM vAhya sabhA ke kramazaH 18 hajAra aura 12 hajAra devoM ke, apane 2 parvatoM ke evaM apanI-apanI yamakA nAmakI rAjadhAniyoM ke tathA 'aNNesiM ca bahUNaM vANamaMtarANaM devANaM devINa ya' aura aneka vAnavyantara devoM ke evaM deviyoM ke 'AhevaccaM jAva karemANA pAlemANA viharaMti' Adhipatya ko, svAmitva ko tathA bhartRtva, Adi ko karate hue evaM unakI paripAlanA karate hue Ananda se rahate haiN| isaliye yamaka ke jaise AkAra se aura yamaka ke jaise varNa se yukta hone ke kAraNa, tathA yamaka utpalAdi ke sambandha se aura yamaka nAmaka devoM ke svAmitva ke sambandha se ina parvatoM ko 'yamaka' isa nAma se kahA hai yahI bAta sUtrakArane 'se teNaTeNaM goyamA ! evaM me pakSyA5manI cha. 'te tattha patteyaM patteyaM' te 624 yama / yA2 12 sAmAnika denA parivAra sahita cAra hajAra agramahiSi Abhyantara ane bAhya sabhAnA kamathI 18 aDhAra hajAra ane bAra hajAra devanA potapotAnA pavatAnA mana pAtapAtAnI yama nAmanI rAthAnIyonA tathA 'aNNesiM ca bahUNaM bANamaMtarANaM devANaM devINaya' ilon [5] mane pAnayanta2 hevonu mane heviyonu 'AhevacaM jAva karemANA pAlemANA viharaMti' madhipatipaNAne svAmIpaNAne bhartRtva vigerene karatA thakA tathA teonuM pAlaNa piSaNa karatA thakA AnaMda pUrvaka rahe che. tethI yamakanA jevA AkAravALA ane yamakanA jevA varNavALA hovAthI tathA yamaka utpala vigerenA saMbaMdhathI tathA yamaka nAmanA devanA svAmIpaNAnA saMbaMdhathI e parvatane "yama" e nAmathI kahelA che, e ja jI053 jIvAbhigamasUtra
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ 418 jIvAbhigamasUtre tattenA'rthena gautama ? eva mucyate yamakau parvatau 2 iti yatohi yamaka zakuni vizeSAkArau yamakAvadhiSThitau tasmAt yamakau parvatA vitikhyAtigatau / 'aduttaraM caNaM goyamA ? gautama ? dvitIyazcedamuttarabhU-'jAva NiccA' yamakayoH parvatayoH zAzvataM nAma yamakau prasiddhau yannakadApinAsIt-yanna kadApina bhabhiSyatiyana kadApina bhavati api tu abhUdeva-bhaviSyatyeva-bhavatyeva-tasmAt zAzvatauavyayau-avasthitau nityAviti / saMprati yamakarAjadhAnI pRcchati 'kahiNaM bhaMte !' kutra sthAne khalu bhadanta ! 'jamagANaM devANaM' yamakanAmno devayoH sambandhinyau 'jamagAo NAma rAyahANIo' yamakAbhidhIne rAjadhAnyau 'pannatte' prajJapte iti praznaH tatrAha bhagavAn-'goyamA' he gautama ? 'jamagANaM pacayANaM uttare NaM' yamaka yamaga pavvayA 2' isa sUtrapATha dvArA spaSTa kI hai 'aduttaraM ca NaM goyamA he gautama ! isa viSaya meM dUsarA uttara aisA bhI hai 'jAva NiccA' ina yamaka parvatoM kA zAzvata nAma yamaka aisA prasiddha hai kyoM ki ye parvata pahile kabhI nahIM the aisA nahIM hai bhaviSya meM ye nahIM raheMge aisA bhI nahI hai aura vartamAna meM bhI ye nahI haiM aisA bhI nahI hai kyoMki trikAla meM inakA satva hai-ye pahile the, bhaviSya meM raheMge aura vartamAna meM bhI haiM isaliye ye zAzvata hai, vyayarahita haiM aura avasthita hai isIliye ye nitya haiN| 'kahi NaM bhaMte ? jamagANaM devANaM jamagAo NAma rAyahANIo' he bhadanta ! yamaka nAma ke devoM kI jo yamakA nAmakI do rAjadhAniyAM haiM ve kahAM para haiN| isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jamagANaM' pAta sUtra3 se teNaTeNaM goyamA ! evaM yamagapavvayA yamagapavvayA' 20 sUtra 48 dvArA spaSTa 428 cha. 'aduttaraM ca NaM goyamA !' gautama ! ma samayamA mona uttara sevA paY cha 'jAva NiccA' se yama4 5 tanuzavata nAma yamaka e pramANenuM prasiddha che. kemake e pavata pahelAM kayAreya na hatA tema nathI. bhaviSyamAM teo raheze nahIM tema paNa nathI ane vartamAnamAM paNa teo nathI tema nathI. kemake traNe kALamAM temanuM vidyamAnapaNuM che. teo pahelAM hatA. bhaviSyamAM raheze ane vartamAnamAM paNa che ja. tethI teo zAzvata che. vyaya rahita che. ane avasthita che. ane tethI ja teo nitya ja che. 'kahiNaM bhaMte ! jamagANaM devANaM jamagAo nAma rAyahANIo' mApan yamaka nAmanA devenI je yamakA nAmanI rAjadhAnI che, te kayAM Avela che ? mA prazna uttaramA prasuzrI temAne 49 cha -'goyamA ! jamagANaM pavvayANaM jIvAbhigamasUtra
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.74 yamakaparvatanAmAdikanirUpaNam 419 parvatayoruttarasyAm 'tiriyamasaMkhejje dIvasamudde' vIivaittA' tiryagasaMkhyeyAn dvIpasamudrAn vyatibajya 'aNNami jaMbuddIvedIve' anyatrasthale jambudvIpanAmni dvIpe 'vArasajoyaNasahassAIogAhittA' dvAdazayojanasahasrANyavagAhya 'ettha NaM jamagANaM devANaM atrasthAne yamakayordaivayoH 'jamagAo NAma rAyahANIo paNNattAo yamakanAmarAjadhAnyau prajJapte 'vArasajoyaNasahassa' dvAdazayojanasahasra pramANA sA yamakAbhidhAnArAjadhAnI vidyate iti| 'jahA vijayassa tahA jAva mahaDiyA jamagA devA jamagA devA jamagA devA' vijayasya yathA rAjadhAnI tathA yamakaraoNjadhAnyAH varNanaM kartavyam tatra yamako devau mahaddhiko mahAdyutiko mahAsaukhyau mahAbalau mahAbhAgau atA yamako devau yamakau devau iti // 74 // samprati ida vaktavyatA kathyate mUlam-kahi NaM bhaMte ! uttarakurAe kurAe nIlavaMta dahe NAmaM dahe pannatte ? goyamA ! jamagapavvayANaM dAhiNaNaM aTracottIse pacayANaM uttareNaM' he gautama ! donoM yamaka parvatoM kI uttaradizo meM tiryag asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ulaGghana karake Age Ae hue 'aNNaMmi jaMbuddIve dIve' dUsare jambUdvIpa meM 'vArasa joyaNasahassAI ogAhittA etthaNaM jamagANaM devANaM jamagAo NAma rAyahANIo paNNattAo' 12 hajAra yojana Age jAne para ThIka isI sthAna meM yamaka devoM kI yamakA nAmakI do rAjadhAniyAM haiM / 'jahA vijayassa tahA jAva mahiDDiyA jamagA devA jamagA devA' vijaya deva kI rAjadhAnI kA varNana jaisA pahile kiyA gayA hai vaisA hI varNana isa yamakA rAjadhAnI kA hai / yahAM do yamaka devoM kI do rAjadhAniyAM kahI gaI haiM / ataH do yamaka deva ina donoM ke adhipati haiM / ye deva maharddhika Adi rUpa pUrvokta vizeSaNoM vAle haiM // 74 // rahA he gautama ! ane yamaka parvatanI uttara dizAmAM tiryam asaMkhyAta dvIpa samudrona mANagIna mAga mAtA 'bArasa joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM jamagANaM devANaM jamagAo NAma rAyahANIo paNNattAo' 12 mA 12 yejana AgaLa javAthI barAbara eja sthAnamAM camaka devonI yamakA nAmanI 24thAnIya che. 'jahA vijayassa tahA jAva mahiDhiyA jamagA devA jamagA devA' pahelAM jema vijaya devanI rAjadhAnInuM varNana karavAmAM Avela che eja pramANenuM tamAma varNa A yamakArAjadhAnInuM paNa samajI levuM. ahIyAM be camaka devanI be rAjadhAnI kahevAmAM Avela che. tethI be camaka de e bane nagarInA adhipati che. e deve mahaddhika vigere prakAranA pUrvokta tamAma prakAranA vizeSa | vAmA cha. // sU. 74 // jIvAbhigamasUtra
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ 420 jIvAbhigamasUtre joyaNasate cattAri sattabhAgA joyaNassa abAhAe sItAe mahANaIe bahumajjhadesabhAe ettha NaM uttarakurAe kurAe nIlavaMtadahe nAmaM dahe pannatte uttara dakSiNAyae pAINa pAINavicchinne egaM joyaNasahassaM AyAmeNaM paMcajoyaNasatAI vikhaM. bheNaM dasa joyaNAI uvveheNaM acche saNhe rayatAmae kUle cau. koNe samatIre jAva paDirUve / ubhao pAsiM doNhiya paumavaraveiyAhiM vaNasaMDehiM savvato samaMtA saMparikkhitte doNha vi vnnnno| nIlavaMtassa dahassaNaM dahassa tattha 2 jAva bahave tIsovANapaDirUvagA papaNattA vaNNao bhANiyavvo jAva toraNa ti / tassa NaM nIlabaMtadahasta NaM dahassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM ege mahaM paume paNNatte joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM taMtiguNaM savisesaM parikkheveNaM addhajoyaNaM bAhalleNaM dasa joyaNAI uvveheNaM do kose Usite jalaMtAo sAtiregAiM dasaddhajoyaNAI savvaggeNaM pnnnntte| tassa NaM paumassa ayameyArUve vaNNA vAse pannatte taM jahA-vairAmayA mUlA riTThAmaMte kaMde veruliyAmae nAle veruliyAmayA bAhirapattA jaMbUNayamayA abhitarapattA tavaNijamayA kesarA kaNagAmaI kaNiyA nAnAmaNimayA pukkharatthibhugA // sA NaM kaNiyA addhajoyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM taMtiguNaM savisesaM parikkheveNaM kosaM bAhalleNaM savvappaNA kaNagamaI acchA sahA jAva pddiruuvaa| tIse NaM kaNiyAe uri bahusamaramaNijje desabhAe paNNatte jAva maNihiM / tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM egemahaM bhavaNe paNNatte kosaM AyAmeNaM addhakosaM vikkhaMbheNaM desUNaM kosaM uDDUM uccatteNaM aNegakhaMbhasatasaMnividraM jAva vaNNao tassa NaM bhavaNassa tidisiM tao dArA pannatA purasthimeNaM jIvAbhigamasUtra
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3. sU. 75 nIlavaMtAdiha danirUpaNam 421 dAhiNeNaM uttareNaM teNaM dvArA paMcadhaNusayAI uDUM uccatteNaM aDDAijjAI dhaNusayAI vikkhaMbheNaM tAvatiyaM ceva paveseNaM seyA varaNaga bhiyAgA jAva vaNamAlAuti // tassa NaM bhavaNassa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte se nAmae AliMgapukkhareti vA jAva maNINaM vaNNao / tassa NaM bahusamaramaNi - jassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM maNipeDhiyA pannA paMcadhaNusayAI AyAmavikkhaMbheNaM aDDAijjAI dhaNusayAI bAhalleNaM savvamaNimaI / tIse NaM maNipeDhiyAe uvariM ettha NaM ege mahaM devasayaNijje pannatte devasayaNijjassa vaNNao / se NaM paume apaNeNaM asateNaM tadaddhuccattappamANamettANaM paumArNa savvao samatA saMparikkhitte / teNaM paumA addhajoyaNaM AyAmavivakhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikakheveNaM kosaM bAhalleNaM dasajoyaNAI ucveheNaM kosaM usiyA jalaMtAo sAiregAI te dasajoyaNAI savvaggeNaM paNNattAiM / tesi NaM paumANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte taM jahA- vairAmayA mUlA jAva NANAmaNimayA pukkharasthibhugA / tAo NaM kaNNiyAo kosaM AyAmavikkhaMbheNaM taMtiguNaM savisesaM parikakheveNaM addhakosaM bAhalleNaM savvakaNagAmaIo acchAo jAva paDirUpAo / tAsi NaM kaNiyANaM upi bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA jAva maNINaM vaNNo gaMdho phAso / tassa NaM paumasta avaruttareNaM uttarapuracchimeNaM nIlavaMtaddahassa kumArassa caunhaM sAmANiya sAhassINaM cattAri pauma sAhassIo pannattAo evaM eteNaM savvo parivAro navari paumANaM bhANiyavvo / se NaM paume aNNehiM tihiM paumavaraparikakhevehiM savvao samatA saMparikkhite taM jahA- amitareNaM majjhimeNaM bAhiraeNaM abhitara 1 jIvAbhigamasUtra
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ 422 jIvAbhigamasUtre eNaM paumaparikkheve battIsaM paumasayasAhassIo paNNattAo bAhiraeNaM paumaparikkheve aDayAlIsaM paumasayaM majjhimaeNaM paumaparikkheve cattAlIsaM paumasayasAhassIo pannattAo evAmeva saputvAvareNaM egA paumakoDI bIsaM ca pauma sata. sahassA bhavaMtIti makkhAyA // se keNaTreNaM bhaMte! eyaM vuccai nIlavaMta dahe-dahe ? goyamA! nIlabaMtadaheNaM tattha tattha jAI uppalAiM jAva satasahassapattAiM nIlabaMtappabhAI nIlavaMta daha kumAreya0 so ceva gamojAva nIlavaMta dahe nIlavaMta dhe|suu075|| chAyA-kutra khalu bhadanta ! uttada kuruSu kuruSu nIlavadhUdo nAma hUdaH prajJaptaH ? gautama ! yamakaparvatayodakSiNena aSTacatustriMzad yojanazatAni caturazca saptabhAgAn yojanasyA'bAdhayA sItAyA mahAnadyAH bahumadhyadezabhAge atra khalu uttarakuruSu -kuruSu nIlavad ido nAma hRdaH prajJaptaH uttaradakSiNAyataH prAcInapratIcInavistIrNaH eka yojanasahasramAyAmena paMcayojanazatAni viSkambheNa dazayojanAni udvedhena acchaH zlakSNaH rajatamayakUlaH catuSkoNaH samatIro yAvatpratirUpaH ubhayoH pArzvayo bhyAM ca padmavaravedikAbhyAM vanaSaNDAbhyAM sarvataH samantAtsaMparikSiptaH dvayorapi varNakaH / nIlavad hRdasya khalu hadasya tatra tatra yAvat bahUni trisopA na pratirUpakANi prajJaptAni varNako bhaNitavyo yAvattoraNamiti / tasya khalu nIlavad hRdasya khalu hRdasya bahumadhyadezabhAge atra khalu mahatpamaM prajJaptam yojanamAyAmaviSkambheNa tat triguNitaM savizeSa parikSepeNa-ardhayojanaM bAhalyena dazayojanAni udvedhena dvau krozau ucchritaM jalAntAt sAtirekANi dazArdhayojanAni sarvAgreNa prajJaptAni tasya khalu padmasyA'yametAdrUpo varNAvAsaH prajJaptaH tadyathA-vajramayaM mUlaM riSmayaH kandaH vaiDUryamayo nAlaH vaiDUryamayAni bAhyapatrANijAMbUnadamayAni AbhyantarapatrANi tapanIyamayAni kesarANi kanakamayI karNikA nAnA maNimayI puSkarasthibukA sA khala karNikA'rdhayojanamAyAmaviSkambheNa tata triguNitaM savizeSa parikSepeNa-kozaM bAhalyena sarvAtmanA kanakamayI-acchA zlakSNA-yAvatpratirUpA / tasyAH khalu karNikAyAH upari bahusamaramaNIyodezabhAgaH prajJaptaH yAvanmaNibhiH / tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahudezamadhyabhAge atra khalu ekaM mahad bhavanaM prajJaptam krozamAyAmenArdhakrozaMviSkambheNa dezonaM krozamUrdhva muccaistvenA'nekastambhazatasanniviSTaM yAvad varNakaH tasya khalu bhavanasya tridizi trINi dvArANi prajJaptAni pUrveNa dakSiNeno-tareNa, jIvAbhigamasUtra
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.75 nIlavaMtAdihRdanirUpaNam 423 tAni khalu dvArANi pazcadhanuH zatAni Urdhvamuccaistvena ardhatRtIyAni dhanuH zatAni viSkambheNa tAvadeva ca pravezena-zvetAni varakanakastUpikAkAni yAvad vanamAlA-iti / tasya khalu bhavanasyAntabahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH sa yathA nAmaka AliGgapuSkaramiti vA yAvanmaNInAM varNakaH / tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu maNipIThikA prajJaptA pazca dhanuH zatAni AyAmaviSkambheNa ardhatRtIyAni dhanuH zatAni bAhalyena sarvamaNimayI / tasyAH khalu maNipIThikAyA upari atra khalvekaM mahadevazayanIyaM prajJaptam devazayanIyasya vrnnkH| tatkhalu padma manyenA'STazatena tadarthoccatva pramANamAtrANAM padmAnAM sarvataH samantAt saMparikSiptam / tAni khalu padmAni ardhayojanamAyAmaviSkambheNa tattriguNitaM savizeSa parikSepeNa krozaM bAhalyena dazayojanAni udvedhena krozamucchritAni jalAntAt sAtirekANi tAni dazayojanAni sarvAMgreNa prajJaptAni / teSAM khalu padmAnAmayametadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH tadyathA-vanamayAni mUlAni yAvannAnAmaNimayI puSkarasthibukA tAH khalu kaNikAH krozamAyAmaviSkambheNa tat triguNitaM savizeSa parikSepeNa ardhakrozaM bAhalyena sarvakanakamayI-acchA yAvatpratirUpA / tAsAM khalu kaNikAnAmupari bahusamaramaNIyA bhUmibhAgA yAvanmaNInAM varNoM gandhaH sparzaH tasya khalu padmasyA'parottare NottarapUrveNa nIlavad idasya kumArasya caturNA sAmAnikasahasrANAM catvAri padmasahasrANi prajJaptAni evametena sarvaH parivAraH / navaraM padmAnAM bhaNitavyaH / tat khalu padmama yaitribhiH padmavaraparikSepaiH sarvataH samaMtAtsaMparikSiptam tadyathAAbhyantareNa-madhyena bAhyena AbhyantareNa khalu padmaparikSepe-dvAtriMzatpadmazatasahasrANi prajJaptAni mAdhyamike khalu padmaparikSepe catuzcatvAriMzatpadmazatasahasrANi prajJaptAni / evameva sapUrvApareNaikA padmakoTiH viMzatizca padmazatasahasrANi bhavantItyAkhyAtam / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate nIlavad hRdo hradaH ? gautama ! nIlavada ide khalu tatra tatra yAni utpalAni yAvat zatasahasrapatrANi nolavatprabhANi nIlabadhUdakumArazca0 sa eva gamo yAvat nIlavadhUda iti // 75 / / TIkA 'kahiNaM bhaMte !' kutra khalu bhadanta ? 'uttarakurAe kurAe' uttarakuruSu 'kahi NaM bhaMte uttarakurAe' ityAdi / TIkArtha- hada vaktavyatA meM gautama svAmIne prabhu se aisA pUchA hai'kahi gaM bhaMte ! uttarakurAe kurAe nIlavaMtaddahe NAmaM dahe paNNatte' he 'kahiNaM bhaMte ! uttara kurAe' tyAdi TIkArtha- A hada saMbaMdhI kathanamAM zrI gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuche -'kahiNaM bhaMte ! uttarakurAe kurAe nIlavaMtaddahe NAmaM dahe paNNatte' uttara jIvAbhigamasUtra
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ 424 jIvAbhigamasUtre kuruSu 'nIla taNAmaM dahe pannatte' nIlavadhado nAma hRdaH prathitaH praznaH ? bhagavAnAha - ' goyamA ' gautama ? 'jamagapavvayANaM' yamakanAmaparvatayoH 'dAhipeNaM' dakSiNena caramAntAddakSiNAbhimukham ' aTThacottI se joyaNasate cattAri sattabhAgA' aSTau catustriMzAni catustriMzadadhikAni yojanazatAni caturatha saptabhAgAn 'joyaNassa avAhAe' yojanasyA'bAdhayA'pAntarAle muktvA'trAntarAle 'sItAe mahANaIe' zItAyA mahAnadyAH bahumajjhadesabhAe' bahumadhyadezabhAge, 'ettha NaM uttarakurAe kurAe' atra khalUttarakuruSu kuruSu 'nIlavaMtadahe NAmaM dahe' paNNatte' nIlavaMta hado nAma hRdaH prajJaptaH kathitaH sa ca hUdaH kiM viziSTa statrAha 'uttaradakkhiNAyae' uttaradakSiNAyataH uttaradakSiNAbhyAmavayavAbhyAM dIrghaH 'pAINa paDINavicchinne' prAcIna pratIcInavistIrNaH pUrvapazcimAvayavAbhyAM vistIrNaH pRthula: 'egaM joyaNasahassaM AyA meNaM' ekaM yonasahasramAyAmena dairyeNa 'paMca joyaNasayAI vikkhaMbheNaM' paJcayojanazatAni viSkambheNa vistAreNa 'dasajoyaNAI ucveheNaM dazayojanAnyudvedhena - antaramavagAhanena, acche sahe rayayAmae kUle ' acchaH sphaTikavannirmala pradezaH zlakSNaH cikaNa pula nirmApita bahirbhAgaH bhadanta ! uttarakuru kSetra meM nIlavaMta nAmakA hUda kahAM para kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama! donoM yamaka parvatoM kI dakSiNa dizA se 'aTTha cautI se joyaNasaye cattAri sattabhAge' 8343 yojana dUra sItA mahAnadI ke bahumadhya deza meM uttarakuru kA nIlavanta nAmakA ida kahA gayA hai 'uttaradakkhiNAyae pAiNapaDINavicchiNNe' yaha uttara dakSiNa taka lambA hai aura pUrva-pazcima taka cauDA hai 'ekkaM joyaNasahassaM AyAmeNaM paMcajoyaNasayAI vikkhaMbheNaM dasajoyaNAI uccaheNaM acche sahe rayayAmae kUle' yaha eka hajAra yojana kA lambA aura pAMca sau yojana kA cauDA hai evaM 10 yojana kA gaharA hai AkAza aura sphaTika maNi ke jaisA nirmala hai cikanA hai isake kinAre cAMdI ke vane kurUkSetramAM nIlavaMta nAmanuM hrada kayAM AgaLa Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! ane yamaka patAnI dakSiNa dizAthI 'g cottIse joyaNasae cattArisattabhAge' 834 hai Aso yAtrIsa sAtiyA yAra yeAjana dUra sItA nAmanI mahA nadI bahumadhya dezabhAgamAM uttarakurUnuM nIla. paMta nAma kucha Desa che. 'uttara dakkhiNAyae pAINa paDINavicchinne' se uttara dakSiNa sudhI sAMgu che bhane pUrva pazcima sudhI hoNu che. 'ekke joyaNasahassaM AyA miNaM paMca joyaNasayAI vikkhaMbheNaM dasa joyaNAI uvveheNaM acche sahe rayayAmaekUle' se me4 Dalara yojanAMmane pAMyaso yojana paheALu che, ane 10 dasa yeAjana uDu che, AkAza ane sphaTika maNinA jevuM jIvAbhigamasUtra
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.75 nIlavaMtAdihRdanirUpaNam ___ 425 tathA rajatamayakUlaH rajatamayaM-rUpyamayaM kUlaM yasya sa rajatamayakUlaH ityAdi sarvamapi vizeSaNaM jagatyupari vApyAdivat tAvad vaktavyaM yAvat 'paDihattha bhamaMta maccha kacchapa sauNamihuNapariyarie' pratihasta bhramanmatsya kacchapAneka zakunimithuna paricaritaH iti vizeSaNam / punaH kIdRzo hRdastatrAha-'caukoNe' catuSkoNaH 'samatIre' samo'viSamastIra staTo yasya sa samatIraH 'jAva paDirUve' yAvatpratirUpaH ghRSTo-mRSTo-nirmalo-niSpaGko-niSkaNTakacchAyaH sodyotaH samarIcikA sa prabhaH prAsAdIyo-darzanIyo'bhirUpaH pratirUpaH / 'ubho pAsiM dohiya paumavaraveiyAhiM vaNasaMDehiM savvato samaMtA saMparikkhitte' sa nIlavannAmA hUdaH zItAyAH mahAnadyAH ubhayoH pAyo staTayorvahi vinirgataH sa idastathAmUla: ubhayo bhyAM padmavaravedikAbhyAm ekasmin pArve ekA padmavaravedikA-dvitIya pArve'parA padma varavedikA, tathA-dvAbhyAM vanaSaNDAbhyAm sarvataH samantAtpariveSTitaH, 'dohavi vaNNao' dvayoH padmavaravedikAyAH vanaSaNDasya ca yathAvahue haiN| yAvat 'paDihatthabhamaMta macchakacchapasauNimihuNa pariyarie' isameM macchakacchapa magara vigere idhara ke udhara se phirate rahate haiM isa kinAroM para pakSiyoM kA joDA baiThA rahatA hai ityAdi saba vizeSaNa jaise jagatI ke Upara vApI ke varNana meM kahe gae haiM vaise hI ve saba vizeSaNa yahAM para bhI kaha lenA cAhie hUda 'caukkoNe' yaha cAra konoM vAlA hai 'samatIre' samAna tIra vAlA hai 'jAva paDirUve' yAvat pratirUpa haiN| yahAM yAvat zabda se 'ghRSTo, mRSTo, nirmalo, niSpako, niSkaNTakacchAyaH, sodyotaH, samarIcikaH, saprabhaH, prAsAdIyo, darzanIyo'bhirUpaH ina vizeSaNoM kA grahaNa huA hai, 'ubhayao pAsiM dohiya paumavaraveiyAhiM vaNasaMDehiM savvato samaMtA saMparikkhitte' isakI donoM bAjU do padmavara ni cha. yi che. tenA naaraa| yahInA maneA cha. yAvat 'paDihatya bhabhaMtamacchakacchapasauNimihuNapariyarie' temA mAMsAmA bhane yamAya tathA bhAra vigere jIva Ama tema pharatA rahe che. tenA kinArAo para pakSiyenA joDalAo besI rahe che. vigere prakAranA tamAma vizeSaNo je pramANe jagatInI uparanI vAvanA varNanamAM kahelA che. e ja pramANenA tamAma vizeSaNo ahIMyAM paNa kahevA joIe. mAha 'caukkoNe' yAra muSNAmAvANucha. 'samatIre' 12 // nArApANu che. 'jAva paDirUve' yAvat prati35 cha. 2maDIyAM yAvat 154thI 'dhRSTo, mRSTo, nirmalo, niSpaMko niSkaMTakacchAyaH sodyotaH samarIcikaH saprabhaH prAsAdIyo darzanIyo'bhirUpaH' mA yA vishessnne| yaha 42 // 4 // cha. 'ubhao pAsiM dohiya paumavaraveiyAhiM vaNasaMDehiM savvao samaMtA saMparikkhitte' tenI bhanne mAnnu me 512 vaay| jI0 54 jIvAbhigamasUtra
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ 426 jIvAbhigamasUtre dvarNanaM yathA jagatyuparikRtaM-kAryam / 'nIlavaMtassa dahassa NaM dahassa' nIlavato hRdasya tattha 'tattha jAva bahave tisovANapaDirUvagA paNNattA' tatra tatra deze tasya tassa dezasya bahUni trisopAnapratirUpakANi prajJaptAni / 'vaNNao bhANiyavyo jAva toraNANi' trisopAnapratirUpakANAM varNako bhaNitavyo yAvat toraNAnAm tathAhi-teSAM trisopAnapratirUpakANA mayametAvad rUpo varNAvAsaH prajJaptaH, tathA vajramayA nemA riSTamayAni pratiSThAnAni, vaiDUryamayAH stambhAH, suvarNa rUpyamayAH phalakAH, vanamayaH sandhiH, lohitAkSamayyaH sUcyaH nAnAmaNimayA avalaMbanavAhAH, teSAM trisopAnapratirUpakANAM purataH pratyekaM 2 toraNAni tAni vaidikAeM haiM / do vanakhaNDa haiM 'doNhavi vaNNao' jisa prakAra se padmavaravedikA kA aura vanakhaNDa kA varNana jagati ke varNana meM kiyA gayA hai vaisA hI varNana ina donoM kA yahAM para bhI kara lenA cAhiye 'tassa NaM nIlavaMtadahassaNaM dahassa tattha 2 jAva vahave tisovANa paDirUvagA paNNattA' isa nIlavaMta hUda kI trisopAna paMktiyAM haiM aura ye aneka haiM aura bhinna 2 jagaha meM haiM / 'vaNNao bhANiyanvo jAva toraNatti' inakA varNana yAvat toraNa sUtra taka pUrva meM jaisA kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI kara lenA cAhiye jaise-ina trisopAna pratirUpakoM kI nIva vajramaya hai nIva ke Upara bhAga ariSTa ratnamaya haiM stambha vaiDUryamaya haiM phalaka paTiyA suvarNarUpyamaya haiM saMdhiyAM vajramaya haiM lohitAkSamaya sUcI haiM, aneka maNimaya avalambana haiM, ina trisopAna pratirUpakoM meM ke pratyeka trisopAnaka ke Age toraNa haiM ye toraNa cha. me pana ma cha. 'doNha vi vaNNao pramANe 512 hanumane vanakhaMDanuM pahelAM varNana jagatInA varNanamAM sArI rIte karavAmAM Avela che; eja pramANenuM tamAma varNana A bane padmavara vedikAonuM ahIMyAM samajI se. 'tassaNaM nIlavaMtadahassaNaM dahassa tattha tattha jAva bahave tisovANapaDirUvagA paNNattA' 2 // nIsatanI se|paan 5tiya che. ane te anecha. mane masA masacyA cha. 'vaNNao bhANiyavyo, jAva toraNatti' tenu pANuna cAvat raNanA kathana paryantanuM pahelAM je pramANe varNavyuM che e ja pramANenuM varNana ahIyAM paNa karI levuM jemake-A tripAna pratirUpakenI nIva-mUla bhAga vajI maya che. nIvanI uparano bhAga ariSTa ranamaya che. tenA staMbhe vairyamaya che. phalaka-pATiyA senA ane rUpAnA che. tenI saMdhi vAmaya che. tenI sUci lehitAkSa maya che. aneka maNimaya avalaMbane che. A tripAna pratirUpakomAMthI dareka tripAna pratirUpakanI AgaLa teraNa che. e taraNe jIvAbhigamasUtra
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 75 nIlavaMtAdihRdanirUpaNam ____ 427 nAnAmaNimayAni nAnAmaNimayastambhasaMniviSTAni vividhamuktAntaropacitAni vividhatArArUpopacitAni IhAmRga-RSabha-turaga-nara-makara-vihaga vyAla kinnara ruru sarabha camara kuMjara vanalatA-padmalatA bhakticitrANi stambhodgatavajravedikAni parigatAbhirAmANi vidyAdharayamala-yugala yantrayuktAnIvAciH sahasramAlanIyAni rUpakasahasrakalitAni dIpyamAnAni dedIpyamAnAni cakSurlokanalezAni zubhasparzAni sazrIkarUpANi prAsAdikAni / 'tassa NaM nIlavaMtadahassa NaM dahassa' tasya nIlavad idasya khalu hRdasya 'bahumajjhadesabhAe' bahumadhyadezabhAge 'ettha NaM ege mahaM paume pannatte' ekaM maha dvizAlaM padmaM prajJaptam tat khalu kamalam-'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' yojanamekamAyAmaviSkambhAbhyAmubhAbhyAm 'taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM' tadAyAmaviSkambhApekSyayA triguNitaM savizeSa parikSepeNa (pradakSiNavRttyA) addhajoyaNaM bAhalle NaM' yojanArdha bAhalyena 'dasajoyaNAI uvve heNaM' dazayojanAni udvedhenoccatvena 'dokose usite jalaMtAojalAntAt jalasthitidezato dvau krozau Urdhva mucchritam 'sAiregAI dasaddhajoyaaneka maNimaya haiM aneka maNiyoM ke stambhoM para ye rakhe hue haiM aneka prakAra ke bhinnabhItiyoM se yukta haiM / aneka prakAra ke tArA rUpoM se ye sahita haiM ityAdi rUpa se toraNoM kA samasta varNana 'prAsAdika' pada taka kara lenA cAhiye ina samasta zabdoM kA artha pIche ke pAThoM meM likhA jA cukA hai 'tassa NaM nIlavaMtaddahassa NaM dahassa bahumajjha desabhAe ettha NaM ege mahaM paume paNNatte' isa nIlavanta ida ke bahumadhya bhAga meM eka vizAla padma hai 'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' isa kamala kI lambAI cauDAI 1 yojana kI hai 'taM tiguNaM saviseNaM parikkheveNaM' isa kI laMbAI cauDAI se kucha adhika tigunI haiM 'addhajoyaNaM vAhalleNaM' moTAI isakI Adhe yojana kI hai 'dasajoyaNAI udhveheNaM' gaharAI maNimaya che. aneka maNinA staMbha para tene ubhA rAkhela che. aneka prakAranI jUdI jUdI bhIMtethI te yukta che. aneka prakAranA tArA rUpothI te yukta che. vigaire pra42thI toraNenu sagha 1 na 'prAsAdikA' se 56 sudhi sabha se joIe. e badhAja vizeSaNono artha pahelAnA pAThamAM kahevAmAM AvI gayela cha. 'tassa NaM nIlavaMtadahassa bahumajjha desabhAe ege mahaM paume paNNatte' ko nIta bhAgamadhyamAma me visa 55 cha. 'joyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' se pAnImA bhane pahANA me yogananI cha. 'te tiguNaM vikkhaMbheNaM' mA bhavAnI paridhi mA pAthI 444 padhAre trae 50 cha. 'addhajoyaNaM bAhalleNaM tanI 1315 ardhA yogananI cha. 'dasa joyaNAI ubbeheNaM' tenI 4 jIvAbhigamasUtra
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ 428 jIvAbhigamasUtre NAI savvaggeNaM pannatte' sarvAgreNa sAtirekANi dazArdhayojanAni prajJaptAni / 'tassaNaM paumassa ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' tasya khalu padmasyA'yaM vakSyamANasva. rUpo varNAvAsaH varNanakramaH prajJaptaH 'taM jahA' tadyathA-'vairAmayA mUlA' padmamUlaM vannaratnamayam 'riTThAmae kaMde' riSTaratnamayaH kandaH 'veruliyAmae nAle' vaiDUryaratnamayo nAlaH 'veruliyA mayA bAhirapattA' bAhyapatrANi padmAnAM vaiDUryamayANi'jaMbaNayamayA abhitarapatA jAmbUnado viziSTaH svarNajAtau tadAkArANyantaH patrANi, 'tavaNijamayA kesarA' kesarANi-kamalakiMjalkAni kanakamayAni 'kaNagAmaI kaNNiyA' kanakamayI karNikA kamalasya puSpapatrakesarAntaH sthalam 'nAnAmaNimayA pukkharatthibukA' nAnAmaNimayI puSkarasthibukA 'sANaM kaNNiyA addhajoyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' sA khalu puSkara-kamala karNikA'rdhayojanamAyAmaviSkambheNa 'taM isa kI daza yojana kI hai 'dokose usite jalaMtAto' jala se yaha do koza UMcA uThA hai 'sAtiregAiM dasaddhajoyaNAI savvaggeNaM paNNatte' isa taraha yaha kamala sAdhika daza yojana kA hai| 'tassa NaM paumassa ayameyAkhave vaNNavAse paNNatta isa padma kA varNana isa prakAra se kahA gayA hai 'vairAmayA mUlA' isakA mUla vajraratnamaya hai 'riTThAmae kaMde' ariSTa ratnamaya isakA kanda hai 'veruliyAmae nAle' vaiDUrya ratnamaya isa kA nAla hai 'veruliyA mayA bAhirapattA' vaiDUrya ratnamaya isake bAhara ke patte haiM 'jaMbUNayamayA abhitarapattA' jaMbUnada ratnamaya isake bhItara ke patra haiM 'tavaNijamayA kesarA' isake kesara parAga tapanIya suvarNa maya haiM 'kaNagAmaI kaNiyA' kanakamaya isakI karNikA haiM 'nANAmaNimayA pukkharatthiyA' aneka maNiyoM kI isakI sthibukA hai / 'sA NaM kaNiyA addhajoyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' yaha karNikA lambAI cauDAI 10 435 yonI che. 'do kose usite jalaMtAo' etthI me me sikhA yA nINesA che. 'sAtirekAI dasaddhajoyaNAI savvaggeNaM paNNatte' 2 / rIte 2 // bhara 444 thAre 40 yAnanu cha. 'tassaNaM paumassa ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' 2 // 5manu na 2 pramANe 4AmA mAvasa che. 'vairAmayA mUlA' tenA bhUsa mA 2tnamaya cha. ridvAmae kaMde' (2Taratnabhaya ten| 46 mA che. 'veruliyA mae nAle' tenu nAsa-3isI vaiyaratnamaya che. veruliyA mayA bAhirapattA' vaiDUya 2tnabhaya pahA2nA paanaa| cha. 'jaMbUNayamayA abhiMtarapattA' pUnamaya ten| 22 / / 2bhaeNIya paanaa| cha. 'tavaNijjamayA kesarA' tenA za2-521 ta5. nIya supara bhaya che. 'kaNagAmaI kaNiyA' tenI 4jI nabhaya che. 'nANAmaNimayA pukkharatthibukA' tanI stimu bhane maNiyonI che. 'sA NaM kaNNiyA addhajoyaNaM jIvAbhigamasUtra
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 75 nIlavaMtAdiha danirUpaNam 429 tiguNaM savisesaM parikkheveNaM' AyAmatastriguNamadhikaM parikSepeNa 'kosaM bAhalleNaM' pRthutvena krozamitam 'savvapaNA kaNagamaI' sarvAtmanA kanakanirmiteva 'acchAsaNhA jAva paDiruvA' acchA - zlakSNA - ghRSTA mRSTA nIrajaskanirmalA niSpaGkA niSkaNTakacchAyA saprabhA sodyotA samarIcikA prAsAdIyA darzanIyA'bhirUpA - pratirUpA / 'tI se NaM kaNiyAe uvariM bahusamaramaNijje desabhAe pannate jAva maNihiM' tasyAH puSkara karNikAyAH upari bahusamaramaNIyo dezabhAgo yAvanmaNibhiH kathitaH / atra bhUmibhAgavarNanam 'se jahA nAmae' AliMgapukkhare vA ityAdi vijayarAjadhAnyA uparikAlayanasyeva tAvadvaktavyaM yAvanmaNInAM varNa gandha sparzameM Ayojana kI hai 'taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM kosaM bAhalleNaM savvapaNA kaNagamai acchA saNhA jAva paDivA' isakA parikSepaghirAva - lambAI-cauDAI kI apekSA kucha adhika tigunA hai eka koza kI isakI moTAI hai yaha sarvAtmanA kanakamayI hai AkAza aura spha Tika maNi ke jaisI yaha nirmala hai cikanI hai yAvat pratirUpa hai yahAM yAvat zabda se ghRSTa mRSTa Adi vizeSaNoM kA saMgraha huA hai 'tIseNaM kaNNiyAe uvari bahusamaramaNijje desabhAe pannatte' isa karNikA ke Upara bahusama ramaNIya bhUmibhAga kahA gayA hai yaha 'jAva maNIhiM' bhUmibhAga yAvat maNiyoM se suzobhita hai| yahAM bhUmibhAga kA varNana 'se jahAnAmae AliGgapukkhare ivA' ityAdi vizeSaNoM dvArA vijaya rAjadhAnI ke Upara ke Alayana ke varNana kI taraha kara lenA cAhiye aura yaha varNana maNiyoM ke varNana, gandha sparza kI vaktavyatA kI pariayAmavikkhaMbheNaM' yA praNInI saMsAra yahoNAra ardhA yonI che 'taMtiguNaM savisesaM parikkheveNaM kosaM bAhalleNaM savvapaNA kaNagamai acchA saNhA jAva paDi - rUvA' tena parikSepa gherAva saMbhA hoNAra 42445 vadhAre bha gaNuM che. enI jADAi eka kesanI che. e sarva prakAre kanakamaya che. AkAza ane sphaTika maNinA jevI e nirmaLa che. cikaNI che. yAvata pratirUpa che. ahIM yAvat zabdathI ghRSTa, sRSTa, vigere vizeSazono saMgraha thayo che. 'tIse NaM kaNNiyAe uvari bahusamaramaNijje desabhAe paNNatte' me anI upara hu samaramaNIya lUbhilAga uDela che. 'jAva maNIhiM' yA bhUmibhAga yAvat maNiyothI suzolita che. ahIMyAM lUbhilAganu varSAna ' se jahAnAmae AliMga pukkhareivA' vigere vizeSaNo dvArA vinyArAjdhAnInA uparanA yAsAyanA varNana pramANe karI levuM joie ane e varNana maNiyAnA vana ane gadha sparzanA uthananI sabhApti sudhIna gaDIyAM zraha 42 le 'tassa NaM bahu jIvAbhigamasUtra
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ 430 jIvAbhigamasUtre nAnA vaktavyatA parisamAptiH / ' tassaNaM bahusamaramaNijjassa' karNikopari vidyamAnasya tasya khalu bahusamaramaNIyasya 'bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe bhUmibhAgasya bahumajjhadesabhAeM bahumadhyadezabhAge bhUmibhAgasya 'ettha NaM' atra sthAne khalu 'eMge mahaM bhavaNe panate' mahadbhavanamekaM prajJaptam / tadbhavanasvarUpaM darzayati-'kosaM AyA meNaM addhakosaM vikkhabheNaM' krozamAyAmena - krozA viSkambheNa 'desraNaM korsa uDDhaM uccateNaM' dezonaM krozamUrdhvamuccaistvena 'aNegakhaMbhasatasaMnividvaM 'jAva vaNNao' tadbhavanamanekazatastambhairupetam abhyudrata sukRtavajJavedikaM toraNa racitazAlamaMjikAkaM suzliSTaviziSTalaSTasaMsthitaprazastavajra vimalastambhaM maNikanakaratnavajrojjvala bahula bahusamasuvibhaktacitraramaNIyakuTTimatalam IhAmRgaRSabha turaganaramakara vihaga vyAlakinnararurusarabhacamarakuMjaravanalatA padmalatA bhakticitram stambhogatavajavedikAparigatAbhirAmam vidyAdharayamalayugalayantrasamAptika hI yahAM grahaNa karanA cAhiye 'tassa NaM bahusamaramaNijassa, bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe' bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke bahudezabhAga meM 'ettha NaM egaM mahaM bhavaNe pannatte' eka vizAla bhavana hai| yaha bhavana 'kosaM AyA meNaM addhakosaM vikkhaMbheNaM' lambAI meM eka kosa kA hai aura cauDAI meM Adhe koza kA hai 'desUNaM korsa uDUM uccateNaM' isakI UMcAI kucha kama eka kosa kI hai / 'aNega khaMbhasayasaMnivi saikaDoM khaMbhoM se yaha yukta haiM 'jAva vaNNao' isa bhavana ke sambandha me varNana 'abhyudgatasukRtavajra vedikaM, toraNaracitazAlabhaMjikA kaM, suzliSTaviziSTalaSTa saMsthitaprazasta vajravimalastambhaM, nAnAmaNikanaka ratna bajrojvalabahulabahusamasuvibhaktacitraramaNIyakuTTimatalam, IhAmRgaRSabha turaganara makara vihagavyAlakinnararurusara bhacamarakuMjara banalatApadmalatAbhakticitram' ityAdi padoM se lekara 'darzanIyam, abhirUpam, prati samaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAeM' asabharabhaNIya bhUmibhAganA hu~ madhya deza lAgamA 'etthaNaM egaM mahaM bhavaNe paNNatte' me vizANa lavana che. mA lavananI 'kosaM AyAmeNaM addhakosaM yikkhaMbheNaM' sajAI meDa asanI che bhane hoNA ardhA asanI che. 'desUNaM korsa uDDha uccatteNaM' tenI yA 465 ochI the| asanI che. 'aNegakhaMbhasayasaMniviThTha' se sthalothI se yukta che. 'jAva vaNNao' mA lavana saMbaMdhI varNana 'abhyudgataM sukRtavajravedikaM, toraNaracitazAlabhaMjikAka zuliSTaviziSTalaSTa saMsthita prazasta vajra vimalastambhaM, nAnAmaNikanakaratnavajrojvalabahulabahusama suvibhaktacitraramaNIyakuTTimatavam, IhAmUga RSabhaturaMga nara makara vihaga vyAlakinnara rUrU sarabha camara kuMjara vanalatA padmalatA jIvAbhigamasUtra
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.75 nIlavaMtAdihRdanirUpaNam yuktamivArciH sahasramAlinaM rUpakasahasrakalitaM dIpyamAnaM dedIpyamAnaM cakSurlokam lezama, zubhasparza maGgalakArI sparzajanakam sazrIkarUpaM kAzcanamaNiratnastUpikAkam nAnAvidha paMcavarNaghaNTApatAkA'tipatAkamANDitazikharaM lAulloiyamahitaM gozIrSaraktacandanadardaradattapaJcAGgulitalam upacita candanakalazam candanaghaTamuktatoraNapratidvAradezabhAgam AsaktotsatavipulavRttavagghAritamAlyadAmaka lApaM paMcavarNa sarasasurabhimuktapuSpapuJjopacArakalitaM kAlAgurupravarakunduruSkaturuSka dhUpamaghamaghAyamAnagandhoddhRtAbhirAmaM sugandhavaragandhaM gandhavartibhUtam apsarogaNasaMgha saMvikIrNam divyatruTitamadhurazabdasaMpraNAditam sarvaratnamayamacchaM ilakSNaM nirmalaM nIrajaskaM niSpay niSkaNTakacchAyaM saprabhaM samarIcikaM soyotaM prAsAdikaM darzanIya mabhirUpaM pratirUpam etatparyantaM bhavanavarNanam / 'tassa NaM bhavaNassa tidisiM tao dArA pannattA' yathAvarNitasya tasya bhavanasya tridizi ekaikasyAmekaikadvAra bhAvena trINi dvArANi prajJaptAni tathAhi-'purathimeNaM-dAhiNeNaM uttareNaM' pUrva dakSiNottarAsu dikSu-pratyekatraikatayA trINi dvArANi / 'te NaM dArA paMca dhaNusayAI uDDhaM ucca teNaM' paJca dhanuH zatAni tAni dvArANi khalu Urdhvamuccaistvena 'aDAijja dhaNusatAiM vikkhaMbheNaM' ardhatRtIyAni dhanuSAM zatAni sArdhadve dhanuzzate viSkambheNa 'tAvatiyaM ceva paveseNaM' tAvatpramANaM ardhatRtIya dhanu zatAnyeva pravezerUpam' ina antima padoM taka yahAM kiyA gayA hai so kara lenA cAhiye ina samasta padoM kA artha yathA sthAna likhA jA cukA hai 'tassa NaM bhavaNassa tidisiM' isa bhavana kI tIna dizAoM meM 'tao dArA pannattA' tIna daravAje haiM jo isa prakAra se hai 'purathimeNaM dAhiNeNaM uttareNaM' pUrvadizA meM eka daravAjA hai dakSiNa dizA meM eka daravAjA hai aura uttara dizA meM eka daravAjA hai 'te NaM dArA paMcadhaNusayAiM urdU ucca teNaM' ye daravAje pAMca sau dhanuSa ke UMce haiM eka eka daravAje kI yaha UMcAi jAnanI cAhiye 'aDAijjaM dhaNusatAI vikkhaMbheNaM' aura 250 bhakticitram' tyA pothI chana. 'darzanIyam abhirUpam pratirUpam' 41 ch| pada sudhI ahIMyAM kahela che. te samajI levuM. A saghaLA pado gya artha sabhAmA mApI gaye cha. 'tassa NaM bhavaNassa tidisiM' 20 mavananI tra) hizAyAmA 'tao dArA paNNattA' Na 42vaan| cha. mA pramANe che. 'purathimeNaM dAhiNaNaM uttareNaM' pUrva dizAmA 4 42vAgata cha. kSiNa dizAmA mera 42vAna che. ane uttara dizAmA me 42vAna che. 'teNaM dArA paMca dhaNusayAI uDUDhaM uccatteNaM' ye 42vAyo 500 paaNyse| dhanuSa yA cha / yA 4 4 42vAnI samanvI 'aDDhAijjaM dhaNusayAI vikkhaMbheNaM' bhane jIvAbhigamasUtra
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ 432 jIvAbhigamasUtre nA'ntarA'vagAhanena 'seyA varakanagathUbhiyAgA jAva vaNamAlAutti' zvetAni varakanakastUpikAkAni IhAmRgaSabhaturaganaramakaravihagavyAlakinararurusarabhacamara kuJjaravanalatA padmalatA bhakticitrANi stambhagatavajravedikAyuktAni ato'bhirAmANi vidyAdharayamalayugala yantra yuktAnivArciH sahasramAlanIyAni rUpakasahasrakalitAni dIpyamAnAni dedIpyamAnAni cakSulo kitale zAni zubhasparzAni yAvatpratirUpANi ityAdi krameNa dvArANAM varNana vijayadvAravat / 'tassaNaM bhavaNassa' tasya khalu bhavanasya 'aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte'-antarmadhye bahusamaramaNIyo'tiramyo bhUmibhAgaH kathitaH / 'se jahANAmae AliMgapukkharei vA' sa yathAnAmakaH AliGgapuSkaramiti vA, 'jAva maNINaM vaNNao' yAvanmaNInAM dhanuSa cauDe haiM 'tAvatiyaM ceva paveseNaM' tathA 250 dhanuSa hI ye praveza vAle haiN| 'seyA varakanakathUbhiyAgA jAva vaNamAlAuti' ye dvAra sapheda haiM aura inakI zikhare zreSTha suvarNa kI banI huI haiN| ina dvAroM ke varNana meM 'IhAmRgaRSabhaturaganaramakaravihagavyAlakinnararuru Adi pATha se lekara yAvat vanamAlA taka kA pATha grahaNa kiyA gayA hai| ataH yaha varNana vijaya dvAra ke varNana jaisA samajhanA cAhiye ina dvAroM ke varNana meM jo yahAM ihAmRga Adi pATha liyA hai usakA artha spaSTa hai kyoMki ina padoM kI vyAkhyA pIche vijayadvAra ke varNana meM kI jA cukI hai 'tassa NaM bhavaNassa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' isa bhavana ke bhItara kA bhUmibhAga bahuta hI adhika sundara hai 'se jahAnAmae AliMgapukkhare ivA' jaise mRdaGga kA mukha cikanA hotA hai 'jAva maNINaM vaNNao' isa taraha 'AliGga pukkhareivA' isa sUtra pATha se 250 2DhIsa dhanuSanI paDA vA che. 'tAvatiyaM ceva paveseNaM' tathA 250 maDhise dhanuSanA praveza pAya che. 'seyA vara kanaka bhUmiyAgA jAva vaNamAla utti' ye 42vAntA sa36 cha. ana tenA zima zre sonAnA panetA cha. sAnA 1 nabhA 'IhAmRgaRSabhaturaganaramakaravihagavyAlakiMnara rUrU' vizere pAThathI laIne yAvata vanamALI sudhIne pATha ahiMyA grahaNa thayela che. tethI A varNana vijya dvAranA varNana pramANe samajI levuM. A dvAranA paNa varNanamAM ahIMyA je IhAmRga vigene pATha lakhyo che teno artha spaSTa che. kemake A badhAja padanI vyAkhyA vijaya dvAranA varNanamAM AvI gayela che. 'tassaNaM bhavaNassa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' mA mananI mrne| bhUmimA dhaNe padhAre su42 cha. 'se jahAnAmae AliMgapukkhareivA' ma bhRganA bhuma mA yi hAya che. te xiNa cha. 'jAva maNInAM vaNNao' mA pramANe jIvAbhigamasUtra
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU.75 nIlavaMtAdiha danirUpaNam 433 varNakaH (vijayadvArasyA''liGgapuSkaram mRdaGgaH ityArabhya maNisparzAntaM varNanamihAvi) 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' tasya yathAvarNitabhavanasya khalu sambandhino bahusamaramaNIya bhUmibhAgasya 'bahumajjha desabhA e' bahumadhyadeza bhAge 'ettha NaM maNipeDhiyA patnattA' atra bahumadhyadezamAge mahatyekA maNipIThikA prajJaptAH kathitA prasiddhAyA ca - 'paMca dhaNusayAI AyAma vikkhaMbheNaM' bhavanaparisare paJca dhanuH zatAni AyAmaviSkambhAbhyAM vartate ' aDDAijjAI ghaNusayAI bAhalleNaM' ardhatRtIyAni dhanuH zatAni sArdhadvi dhanuzzate bAhalyena - sthaulyena 'savvamaNimaI' sarvAtmanA maNimayI vedikA'cchA - zlakSNA ghRSTA mRSTA nIrajaskA nirmalA niSpaGkA niSkaNTakacchAyA sa prabhA sodyotA samarIcikA prAsAdIyA darzanIyA'bhirUpA lekara 'jAva maNInAM vaNNao' isa antima sUtra pATha taka vijayadvAra kA varNana kiyA gayA hai usI taraha se isI sUtra pATha se lekara isa antima sUtra pATha taka isa bahusamaramaNIya bhUmibhAga kA bhI varNana yahAM para kara lenA cAhiye / 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' usa bhavana ke bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke 'bahumajjhade sabhAe ' bahumadhya deza meM 'ettha NaM maNipeDhiyA paNNattA' eka maNipIThikA hai yaha maNipIThikA 'paMcadhaNusayAI AyAmavikkhaMbheNaM' lambAI cauDAI meM pAMcasau dhanuSa kI hai| 'aDDAijjAI dhaNusayAI bAhalleNaM' evaM moTAI meM aDhAI sau dhanuSa kI hai 'savvamaNimayAI' yaha sarvAtmanA maNimaya haiM / 'acchA zlakSNA, ghRSTA, mRSTA, nIrajaskA, nirmalA, niSpaGkA, niSkaNTakacchAyA, saprabhA, sodyotA, samarIcikA, prAsAdIyA, darzanIyA, abhirUpA, pratirUpA' vedikA ke varNana meM ina padoM kA bhI 'AliGgapukkhareivA' yA sUtrapAThathI sahane 'jAva maNINAM vaNNao' mA antima sUtrapATha panta vijaya dvAranuM varNana karavAmAM Avela che. eja pramANe A sUtrapAThathI laIne A aMtima sUtrapATha sudhI A bahusamaramaNIya bhUmibhAganuM vArjuna pazu aDIyAM DarI levu' 'tassa NaM bahusamaramaNijjarasa bhUmibhAgassa' se lavananA aDusabharabhaNIya lUbhibhAganA 'bahumajjhadesabhAe' mahu madhya dezalAgabhAM 'ettha NaM maNipeDhiyA paNNattA' the! maNipIDA che. A maNipITha 'paMca dhaNu sayAI AyAmavikkhaMbheNaM' pAMyaseo dhanuSanI saMgA pahanAI vANI che. 'ar3AijjAI dhaNusayAI bAhalleNaM' ane laDAImA 250 saDhIso yojananI che. 'savva maNimayAI' me sarvAtmanA bhaNibhaya che. 'acchA, lakSNA, ghRSTA, mRSTA, nIrajaskA, nirmalA, niSpaGkA niSkaMTakacchAyA, saprabhA, sodyotA, samarIcikA, prAsA - dIyA, darzanIyA, abhirUpA pratirUpA' vehinA varNAnAM yA yaha pazu zra jI0 55 jIvAbhigamasUtra
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ 434 jIvAbhigamasUtre pratirUpA iti / 'tIseNaM maNipIDhiyAe uvari-varNitAyAH khalu tasyAH maNipIThikAyA upari 'ettha NaM ege mahaM devasayaNijje pannatte' atra maNipIThikori mahaddivyaM devazayanIyamekaM prathitam 'deva sayaNijjarasa vaNNao' devazayanIyasya varNakaH tadyathA-nAnAmaNimayA mUlapAdAH sauvarNikAH pAdAH nAnAmaNimayAni pAdazIrSakANi vajramayaH sandhiH nAnAmaNimayaM graiveyakam rajatamayA tUliH lohitAkSaratna mayamupadhAnam tapanImayaM gaNDopadhAnam tatkhalu devazayanIyaM saliMganavartikam ubhayataH upadhAnakam madhye natagaMbhIram gaMgApulinavAlukoddAlazAlizatam upacita kSaumadukUlapaTTapraticchAdanam viracitarajastrANam raktAM zuka saMvRtam suramyam Adarza navanItatUlasparzam mRdukam prAsAdIyaM darzanIyamabhirUpaM- pratirUpam devazayanIyavarNanam / tasya khalu bhavanasyopari aSTAvaSTau svastika zrIvatsa darpaNAntAni maMgalakAni dhvajAchatrANi prajJaptAni tAvadatravaktavyaM yAvat bahavaH sahasra patragrahaNa huA hai ataH ina padoM dvArA bhI isakA varNana kara lenA cAhiye ina saba padoM kI vyAkhyA pIche yathA sthAna kI jA cukI hai 'tIseNaM maNipeDhiyAe uvariM' isa maNipIThikA ke Upara etthaNaM ege mahaM deva. sayaNijje pannatte' eka vizAla deva zayanIya zayyA hai 'devasayaNijjassa vaNNao' isa devazayanIya kA varNana isa prakAra se hai-'isake mUlapAda 'sauvaNikAH' suvarNa ke bane hue haiM ina padoM ke zIrSaka aneka maNiyoM ke bane hue haiM / saMdhi inakI vajra kI banI huI hai takiyA jo isa para rakhA huA hai vaha lohitAkSa ratna kA banA huA hai gAloM ke pAsa rakhane kA jo takiyA hai vaha tapanIya suvarNa kA banA huA hai 'ityAdi rUpa se isa deva zayanIya kA varNana kiyA gayA hai isa bhavana ke Upara ATha ATha svastika Adi maMgala dravya hai isa taraha se isa thayela che. tethI A pade dvArA A bhUmibhAganuM varNana samajI levuM. A pahanI vyAcyA pasA yogya sthaNe 428 . 'tIseNaM maNipeDhiyAe uvari' se maNipAnI 52 'etthaNaM ege mahaM devasayaNijje paNNatte' se vizA devazayanIya zayyA cha. 'deva sayaNijjassa vaNNao' mA hevazayanIya zayyAnu varNana 2 // prabhArI cha.-tenA bhUgapAI 'sauvarNikAH ' sonAnA anesA che. mA pAyAonA zIrSaka aneka maNinA banelA che. tenI saMghI vajInI banela che tenuM vaiveyaka aneka maNinuM banela che. tenI nIvAra rajatanI banela che. tenA para je takIyAe rAkhavAmAM Avela che te lehitAkSa rananA banelA che. gAlonI pAse rAkhavAnA je takiyAo che. te tapanIya senAnA banela che. vigere prakArathI A devazayanIyanuM varNana karavAmAM Avela che. A bhavananI upara ATha ATha svastika vigere maMgala dravya che. A rIte A bhavananuM jIvAbhigamasUtra
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.75 nIlavaMtAdihRdanirUpaNam hastakAH iti / 'se NaM paume aNNe NaM aTThasateNaM' tatpadma khalu anyena svabhinnenA'STazatena 'tadadhuccattappamAName tANaM paumANaM' tadarboccatva pramANamAtrANAM pamAnAm 'savva o samaMtA saMparikkhitte' sarvadikSu sarvatra sAmastyena saMparikSiptam veSTitam / parivArapadamAnAM mUla padmApekSAyA'rboccatvameva bhAvayati 'te NaM paumA addhajoyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM' tAni khalu parivArabhUtAni padamAni ardhayojanam AyAmaviSkambhAbhyAm 'taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM' tata triguNaM savizeSa parikSepeNa 'kosaM bAhalleNaM' bAhalyena krozaikam 'dasajoyaNAI uvveheNaM' udvedhenoccatvena dazayojanAni 'kosaM usiyA jalaMtAo' krozamuchritaM jalAntAt krauzaikamAtraM jalaparyantAt ucchritamuparigatam 'sAiregAI te dasajoyaNAI savvaggeNa pannattAI' sarvAgreNa sAtirekANi tAni dazayojanAni bhavana kA varNana bahavaH-'sahastrapatrahastakA' isa pATha taka karanA cAhiye yaha pATha pIche bhavana ke hI varNana meM AyA hai 'se NaM paume, aNNeNaM asateNaM, tadadhuccattappamANamettANaM paumANaM savvato samaMtA saMparikkhitte' yaha padma kamala apane se AdhI UMcAI vAle 108 dUsare aura bhI kamaloM se cAroM aura ghirA huA hai yahI bAta sUtrakAra 'te gaM paumA addhajoyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM kosaM bAhalleNaM dasajoyaNAI udhveheNaM kosaM asiyA jalaMtAo sAiregAiM te dasajoyaNAI savvaggeNaM paNNattAI' ina parivAra bhUta kamaloM kI lambAI cauDAI Adhe yojana kI hai lambAI cauDAI se kucha adhika tigunA inakA parikSepa hai inakI moTAI eka koza kI hai daza yojana taka kI inakI gaharAI hai eka koza ye pAnI se Upara uThe hue haiN| isa taraha saba pramANa milA kara ye sAdhika daza yojana ke haiN| paNuna 'bahayaH sahasrapatrahastakAH ' 2 // 54 sudhI 42 . 20 4 paDe sapanA varNanamA mApI gayeche. 'se gaM paume aNNeNaM asateNaM tadadhuccattapamANamettANaM paumANaM savvato samaMtA saMparikkhitte' 2 // pm-bhpaataanAthI adhI uMcAIvALA 108 ekase ATha bIjA anya kamaLothI cAre bAja se gherAmesa cha. me04 vAta sUtra42 'teNaM paumA addhajoyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM kosaM bAhalleNaM dasa joyaNAI savvaggeNaM paNNattAI' mA parivAra 35 4maNAnI 5 mA yonI che. laMbAI pahoLAIthI kaMIka vadhAre traNa gaNI che. tene parikSepa che. tenI jADAI eka kosanI che. dasa jana sudhInI tenI uMDAI che. eka kosa jeTalA e pANInI upara uThelA che. A rIte badhA pramANa maLIne e jIvAbhigamasUtra
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ 436 jIvAbhigamasUtre prathitAni 'tesi NaM paumANaM ayameyArUve vaNNAvAse pannatte' parivArarUpANAM teSAM padmAnAmayametAvadrUpo varNAvAsaH prajJaptaH 'taM jahA' tadyathA-'vairAmayA mUlA' vajraratnamayAni mUlAni 'jAva NANAmaNimayA pukkharasthibuyA' riSTaratnamayAH kandAH vaiDUryaratnamayA nAlAH tapanIyamayAni bAhya patrANi jAmbUnadamayAnyAbhyantarapatrANi tapanIyamayAni kesarANi kanakamayyaH kaNikA nAnAmaNimayAH pusskrsthibukaaH| 'tAoNaM kaNiyAo kosaM AyAmavikkhaMbheNaM' krozaM dairdhya vistArAbhyAm-tiguNaM savisesaM parikkheveNaM' tat triguNaM savizeSa parikSepeNa' addhakosaM bAhalleNaM' bAhalyena-pRthutvenA'rdhakrozam 'savvakaNagAmaIo' sarvAtmanA kanakamayyaH 'acchAo 'tesiNaM paumANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' ina padmoM kA varNana aura bhI isa prakAra se hai 'vairAmayA mUlA, jAva NANAmayimayA pukkharasthibuyA' ina kamaloM kA mUla bhAga vajra kA banA huA hai kanda inakA riSTaratna kA banA huA hai ina ke nAla vaiDUryaratna ke haiM vAhyapatra inake tapanIya suvarNa ke haiM jAmbUnada suvarNa ke inake bhItara ke patra haiM tapanIya suvarNa kI inakI kiMjalka parAga hai kanakamaya inakI kaNikAeM haiM aura aneka maNiyoM kI inakI puSkarasthibuka hai / 'tAoNaM kaNNiyAo kosaM AyAmavikkhaMbheNaM' ina karNikAoM meM se eka karNikA kI lambAI eka eka koza kI hai 'tiguNaM savisesaM parikkheveNaM' lambAI cauDAI kI apekSA inakA parikSepa kucha adhika tigunA 2 hai 'addhakosaM bAhalleNaM moTAI isakI eka eka kI Adhe koza kI hai| 'sacca. kaNagAmaIo' hara eka karNikA sarvAtmanA suvarNamaya hai 'acchAo 44 padhAre isa yojanA che. 'tesiNaM paumANaM ayameyArUve vaNNAvAse paNNatte' mA 5monu varNana mI yA pramANe che-'vairAmayA mUlA, jAva NANA maNimayA pukkharasthibukA' 2mA 4masAno bhU bhAga 10ne| bhane che. tenu riSTa ratnanuM banela che, tenA nAla vaiDUrya ratnanA che. tenA bAhya patra tapanIya sonAnA che. ane tenA aMdaranA patre jaMbUnada senAnA che. tenI parAgo tapanIya senAnI che. tenI kaNikAo kanakamaya che. aneka maNiyenA tenI 5542 stimu cha. 'tAoNaM kaNNiyAo kosaM AyAmavikkhaMbheNaM' mA 4i // omAMthI eka eka karNikAnI laMbAI paheLAI eka eka kesanI che "tiT savisesaM parikkheveNaM' 5 paDanA pramANunI apekSA tena 5225 444 padhAre trazu tra gnne| cha. 'addhakosaM bAhalleNaM' tanI 315624nI ardhA mI zanI che. 'savvakaNagAmaIo' 424 4Ni sarvAtmanA suvarNa - bhaya che. 'acchAo jAva paDirUvAo' 20 madhI mi / 24131 mane jIvAbhigamasUtra
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.75 nIlavaMtAdihanirUpaNam 437 paDirUvAo' acchAH zlakSNAH dhRSTAH mRSTAH nIrajaskAH nirmalA niSpaGkA niSkaNTakacchAyAH sa prabhAH soyotAH samarIcikAH prAsAdIyA darzanIyA abhirUpAH 'tAsiNaM kaNiyANaM uppi' tAsAM karNikAnAM khalUparibhAge, 'bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA jAva maNINaM vaNNo gaMdho phAso bahusamaramaNIyo'tiramyobhUmibhAgaH prajJasaH atra maNInAM varNo gandhaH sparzazca pUrvavadeva vijydvaaraagraahyH| 'tassa NaM paumassa' tasya mUlapadmasya khalu 'avaruttareNa' aparottarasyAM dizi nairRtye 'uttareNaM' uttarasyAm 'uttarapuracchimeNaM' uttarapUrvAyAm aizAnyAm sarvasaMkalanayA tridikSu, 'nIlavaMtaddahassa kumArassa' nIlavatau hRdasya kumArasya rAjJaH 'cauNhaM sAmANiyasAhassI gaM' caturNA sAmAnikasahasrANAM sadRzatAmApannAni 'cattAri paumasAhassIo jAva paDirUvAo' ye saba kaNikAeM AkAza aura sphaTika maNi ke jaisI accha svaccha yAvat pratirUpa hai| yahAM yAvat zabda se zlakSNa pada se lekara 'abhirUpa taka ke samasta padoM kA grahaNa huA hai 'tAsi gaM kaNiyANaM uri bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA paNNattA' una karNikAoM ke Upara bahusamaramaNIya bhUmibhAga hai 'jAva maNINavaNNo gaMdho phAso' ina saba bhUmibhAgoM kA varNana yAvat maNiyoM ke varNa gandha aura sparzAnta pATha taka karanA cAhiye isa taraha ina bhUmibhAgoM ke sambandha kA kathana pUrva meM varNita hue vijayadvAra jaisA hI hai 'tassaNaM paumassa avaruttareNa' isa padama kI naiRtya dizA meM 'uttareNaM utsara dizA meM 'uttarapuracchimeNaM' IzAnAdi dizA meM-ina tIna dizAoM meM 'nIlavaMtaddahassa kumArassa' nIlavanta drahakumAra deva ke 'cauNhaM sAmANiya sAhassINaM' cAra hajAra sAmAnika devoM ke 'cattAri paumAsaNa sphaTika maNina jevI accha-svaccha yAvat pratirUpa che. ahiMyA yAvata zabdathI zlaphaNa padathI laIne abhirUpa sudhInA saghaLA pada grahaNa karAyela che. 'tAsiNaM kaNNiyANaM uvariM bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA paNNattA' se jiyonI 52 sAsabharamaNIya bhUmimA cha 'jAva maNINaM vaNNao gaMdho phAso' mA badhI ja bhUmibhAgenuM varNana yAvat maNinA gaMdha ane sparza sudhInA pAThanuM kathana karavuM joIe. A rIte A bhUmibhAgo saMbaMdhI kathaka pahelA vAmAM mAsa viyAnA pana pramANe cha. 'tassa NaM paumassa avaru nareNa uttara zima 'uttarapurasthimeNaM' zAna dizAmA 2 // traNe dizAmA 'nIlavaMtadahassa kumArassa' nIti zubhA2 vinA 'cauNhaM sAmANiyasAhassINaM' yAra 902 sAbhAni vona 'cattAri paumAsaNasAhassIo pannattAo' yA2 1012 paasne| che. 'evaM eeNaM savvo parivAro navaraM paumANaM bhANiyavyo' jIvAbhigamasUtra
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ 438 jIvAbhigamasUtre pannattAo' catvAri padmasahasrANi prathitAni ' evaM eteNaM savvo parivAro' evametena prakAreNa vijayadeva siMhAsanaparivAro'pi varNanIyaH ' tathAhi' pUrvasyAM catasRNAM tattadagramahiSINAM saMmAnayogyAni catvAri mahApadmAni dakSiNa pUrvasyA mAgneye Abhyantara parSado'STAnAM devasahasrANAM yogyAnyaSTau padmasahasrANi dakSiNa syAM madhyamaparSado dazAnAM devasahasrANAM yogyAni dazakamalasahasrANi dakSiNA'parasyAM vAyavye bAhyaparSado dvAdazAnAM devasahasrANAM dvAdazapadmasahasrANi pazcimAyAM saptAnAmanIkAdhipatInAM yogyAni saptamahApadmAni prajJaptAni tadanantaraM tasya dvitIyasya padmapariveSasya pRSThatazcatasRSu dikSu SoDazAnAmAtmarakSakadevasahasrANAM kRte yogyAni poDazapadma sahasrANi prajJaptAni tadyathA - catvAri padmasahasrANi pUrvadizi catvAri padmasahasrANi dakSiNasyAM catvAri padmasahasrANi, sAhasIo pannatAo cAra hajAra padmAsana haiM 'evaM eteNaM savvo parivAro navari pamANaM bhANiyacco' isa taraha se saba parivAra bhUta kamaloM kA kathana kara lenA cAhiye ataH vijayadeva ke siMhAsana kA parivAra jaisA pahile varNita kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI ina kA varNana karanA cAhiye isa prakAra -pUrva dizA meM cAra agramahiSiyoM ke samAna yogya cAra mahApadma haiM AgneyakoNa meM Abhyantara pariSadoM ke 8 hajAra devoM ke yogya ATha hajAra padma haiM dakSiNa dizA meM madhyama pariSadoM ke daza hajAra devoM ke yogya daza hajAra kamala haiM / vAyavya dizA meM bAhyapariSadA ke 12 hajAra devoM ke 12 hajAra padma hai dvitIya padma parivAra ke pIche cAroM dizAoM haiM 16 hajAra AtmarakSaka devoM ke yogya 16 hajAra padma haiM / inameM pUrvadizA meM 4 hajAra padma hai dakSiNa dizA meM 4 hajAra padma hai / uttara dizA meM 4 hajAra padma A rIte parivAra bhUta badhAja kamaLAnu kathana karI levuM joCe tethI vijaya devanA siMhAsananA parivAranu varNana jema pahelAM karela che eja pramANenu' vana ahIMyA paNa karI levuM. te A pramANe-pUrva dizAmAM cAra agramahi SiyAnI samAna ceAgya evA cAra padmAsanA che. agneya khUNAmAM Abhyantara pariSadAnA 8 ATha hajAra devAnA ceAgya ATha hajAra padmo che. dakSiNa dizAmAM madhyama pariSadAnA 10 dasa hajAra deveAne ceAgya 10 dasa hajAra kamaLe che. vAyavya dizAmAM khAdya pariSadAnA 12 bAra hajAra devAnA 12 khAra hajAra padmo che. bIjA padmaparivAranI pAchaLa cAre dizAomAM 16 seALa hajAra AtmarakSaka devAne ceAgya 16 soLa hajAra padmo hajAra padmo che. dakSiNa dizAmAM 4 cAra hajAra che. temAM pUrva dizAmAM 4 cAra padmo che. uttara dizAmAM jIvAbhigamasUtra
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 75 nIlavaMtAdiha danirUpaNam 439 evam uttarasyAM dizAyAmapi jJAtavyam 'navaraM paramANaM bhANiyavvo' navaraM padmAnAM bhaNitavyam vijayadeva prakaraNe bhadrAsanAnAM saMkhyA kathitA kintvatra padamAnAM saMkhyA vaktavyA - etadevobhayo vailakSaNyaM prakaraNayoH iti / tadevaM mUlapadmasya trayaH padmapariveSA abhUvan / anye'pi trayaH pariveSA vidyante tAnAha - ' se paume' tatkhalu padma' 'annehiM tihiM paramavaraparikkhevehiM - anyairanantarokta parikSepatrika vyatiriktaiH tribhiH padmapariveSaiH 'savvao samatA saMparikkhatte' - sarvataH sarvAsu dikSu samantataH saMparikSiptaM pariveSTitam 'taM jahA ' tadyathA - 'abhitareNaM' AbhyantareNa 'majjJimae NaM' madhyamena 'bAharieNaM - bAhyena ca 'abhi taraNaM paumaparikkheve' Abhyantare prathame khalu padmaparikSeSe sarva saMkhyayA'battIsaM paumasayasAharasIo pannattAo' dvAtriMzatpadmazatasahasrANi dvAtriMzallahai / aura pazcima dizA meM bhI 4 hajAra padma hai / vijaya deva ke prakaraNa meM jitanI saMkhyA bhadrAsanoM kI kahI gaI hai utanI hI saMkhyA yahAM padmAsanoM kI - padma rUpa AsanoM kI kaha lenI cAhiye, vasa yahI yahAM vizeSatA hai| isa taraha yaha mUla padma kA yaha padma parivAra tIna prakAra kA kahA hai| isake atirikta aura bhI tIna rUpa kA jo padma parivAra hai vaha isa prakAra se hai 'seNaM paume annehiM tihiM paumavara parikkhevehiM savvao samatA saMparikkhitte' yahI bAta isa sUtra dvArA prakaTa kI gaI hai - ina meM se eka padmaparivAra - 'abbhitareNaM' bIca meM hai dUsarA padma parivAra 'majjhimaeNaM' madhya meM hai aura tIsarA padma 'bAhiraeNaM' bAhira meM hai yaha padma parivAra paridhi ke rUpa meM haiM / 'abhitara eNaM paramaparikkheve battIsaM paumasayasAhassIo pannattAo' Abhyantara paridhi meM 32 lAkha kamala haiM / 'majjhimaeNaM paumaparikkheve 4 cAra hajAra padmo che. ane pazcima dizAmAM 4 cAra hajAra padmo che. vijaya dhruvanA prakaraNamAM bhadrAsaneAnI jeTalI saMkhyA kahI che, eTalI ja saMkhyA ahIMyA paNa padmAsanAnI che. arthAt padma rUpa AsanAnI che tema samajI levu'. eja ahI. vizeSatA che. e rIte A mUla padmanA A padma pira. vAra traNa prakAre kahela che. te zivAya khIjA paNa traNa prakAranA je padma pari vAra che te yA pramANe che. - ' seNaM paume annehi tIhi paumavara parikkhevehi savvao samatA saMparikkhitte' 752 uDevAmAM Avela vAta yA sUtrAMza dvArA sUtrAre pragaTa ure che. tebhAMthI parivAra 'abhiMtareNaM' vayamAM che. mIle yahUbhaparivAra 'majjhimaeNaM' madhyamAM che, bhanetrIle yahUbhaparivAra 'bAhira mahAra che. A pahUbhaparivAra paridhiye che. 'abbhiMtaraeNaM pauma parikkheve battIsaM paumasayasAhassIo pannattAo' mAlyantara paridhimA 32 matrIsa , jIvAbhigamasUtra
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre kSamitAni padmAni 3200000, prajJaptAni, tathA - ' majjhimae NaM paumaparikkhe - ve' madhyame - dvitIye khalu padmaparikSepe 'cattAlIsaM paramasaya sAhasIo panacAo' catvAriMzat padmazatasahasrAni catvAriMzallakSamitAni (4000000) prajJaptAni 'bAhirae NaM paumavaraparikakheve' aDayAlIsaM paumasaya sAhassIo' bAhye tRtIye padmaparikSepeSTa catvAriMzat 4800000 padmazatasahasrANi aSTa catvAriMzallakSamitAni prajJaptAni, 'evAmeva sapuvvAvareNaM' evamevA'nenaiva prakAreNa - pUrvApara samudAyenetyarthaH 'egA paumakoDIvIsaM ca paumasayasahassA bhavatIti makkhAyA' ekA padmakoTi : viMzatizca padmazatasahasrANi bhavantIti AkhyAtamayA'nyaizva tIryakarairiti / tatrAbhyantara parikSepe dvAtriMzatpadamazatasahasrANi dvitIyaparikSepe catvAriMzatpadmazatasahasrANi tRtIyaparikSepe'STacatvAriMzatpadamazatasahasrANi bhavanti sarveSAM saMkalane viMzatilakSAdhikA koTirekA padamazatasahasrANAM bhavati / samprati - nAmAnvarthatAM pRcchati - 'se keNaTTe NaM bhaMte eva muccai nIlavaMtadahe nIlatadahe ?' tatkenArthena bhadanta ! nIlavahado nIlavad hUdaH ? bhagavAnAha - 'gomayA' he gautama ? ' nIlavaMtadaheNaM tattha tattha jAI uppalAI jAva sayasahassapattAI" cattAlIsaM paumasaya sAhassIo pannattAo' madhyama paridhi meM 40 lAkha kamala haiM 'bAhiraeNaM paramavaraparikkheve aDayAlIsaM paumasayasAhasIo pannatAo' bAhira kI paridhi meM 48 lAkha kamala haiM / 'evameva sapuvvAvareNaM egA koDIvIsaM ca paumasayasahassA bhavaMti ' ' iti makkhAyaM' isa taraha tInoM paridhi ke kamaloM kI saMkhyA 1 karoDa 20 lAkha hotI hai 'sekeNaNaM bhaMte / evaM vuccati nIlavaMta dahe' he bhadanta ! aisA kisa kAraNa se Apa kahate haiM ki nIlavanta nAmakA hRda - hRda haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! nIlavaMtaddaNaM tattha 2 jAI uppalAI jAva satasahassapattAI nIlavaMtappabhAtiM nIlavaMtaddahakumAre 440 sAma ubhA che. 'majjhimaeNaM paumaparikkheve cattAlIsaM paumasayasAhassIo paNNatao' madhyama paridhimA 40 bhAjIsa sAtha ubhA che. 'bAhiraeNaM paumavara parikkheve aDayAlIsaM paumasayasAhassIo paNNattAo' mahAranI paridhimA 48 bhaDatAlIsa sAtha ubhA che 'evameva sapuvvAvareNaM egA koDIvIsaM ca paramasayasahassA bhavati, itimakkhAyaM' mA prabhAtraNe paridhinA ubhaNonI saMkhyA 1 kheDa puroune 20 pIsa sAmanI thAya che. 'se keNaTuNaM bhaMte ! evaM vuccai nIlavaMta he dahe' he lagavan yAya yevu zA arathI aho ho ! nIsavaMta nAbhanu hu che? yA praznanA uttaramA prabhuzrI - 'goyamA ! nIlavaMtaddahe NaM tattha tattha jAI uppalAI jAva satasahassapattAiM nIlavaMtapabhAtiM nIlavaMtadahakumAre ya che jIvAbhigamasUtra
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.75 nIlavaMtAdihRdanirUpaNam ____ 441 nIlavadhade tatra tatra deze tasya 2 dezasya tatra tatra pradeze bahUnyutpalAni nalinAni kamalAni kumudAni puNDarIkANi mahApuNDarIkANi zatapatrANi sahasrapatrANi tAni sarvANi 'nIlavaMtappabhAI-nIlavaMtaprabhANi 'nIlavaMta daha kumAreya.' so ceva gamo jAva nIlavaMtadahe nIlavaMtadahe' nIlavannAma ca nAgakumArendranAgakumArarAjo mahaddhiko mahAdyutiko mahAbalo mahAsaukhyo mahAnubhAvaH palyopamasthitikaH pari. vasati sa tatra caturNA sAmAnikadevasahasrANAM caturNAmagramahiSINAM saptAnIkAnAM saptAnIkAdhipatInAM poDazAtmarakSakadevasaratrANAM nIlavadhadasya nIvadrAjadhAnyA: anyeSAM ca bahUnAM vAnavyantarANAM devAnAM devonAcA''dhipatyaM paurapatyaM bhartRtvaM svAmitva mAjJezvarasenApatyaM kurvANaH pAlayamAno yathAsukhaM viharaMti / tato. ya so ceva gamo jAva nIlavaMta dahe 2' he gautama ! isa nIlavaMta hrada meM jo usa usa sthAna meM aneka utpala hai, nalina haiM, kamala haiM / kumuda haiM, puNDarIka hai, mahApuNDarIka hai zatapatra vAle kamala haiM aura lakSapatra vAle kamala hai ve saba nIlI hI prabhAvAle haiM nIle hI varNa vAle haiM yahAM nIlavanta drahakumAra nAmakA nAgakumArendra deva rahatA hai yaha mahARddhivAlA hai, mahAdyuti vAlA hai, mahAbalazAlI hai, mahAsukhasaMpanna haiM, bahuta adhika prabhAva yukta hai eka palyopama kI isakI sthiti hai yaha vahAM cAra hajAra sAmAnika devoM kA cAra agramahiSiyoM kA, sAta senAoM kA, sAta anIkAdhipatiyoM kA, 16 hajAra AtmarakSaka devoM kA nIlavaMta hUda kA nIlavaMtI rAjadhAnI kA evaM aura bhI aneka vyantara devoM kA evaM deviyoM kA Adhipatya karatA huA yAvat unakI pAlanA karatA huA yamaka deva kI taraha sukha pUrvaka rahatA hai isa so ceva gabho jAva nIlavaMtadda he dahe' he gautama ! nAsatamA 2 se sthAnamAM suMdara sugaMdhathI bharela aneka utpale che, naline che, kumude che. paMDarIke che, mahApuMDarIke che, zatapatravALA kamaLo che. ane lakSAvALA kamaLe che, te badhA nIlI prabhAvALA che. nIlA varNanA ja che. ahIyAM nIlavaMta dahakumAra nAmanA nAgakumArendra deva rahe che. e mahAddhi vALA che. mahAdyutivALA che. mahA baLazAlI che. mahAsukhathI saMpanna che. ghaNAja vadhAre prabhAvavALA che. temanI sthiti eka palyopamanI che. e tyAM cAra hajAra sAmAnika devenuM cAra hajAra amahiSinuM sAta senAonuM sAta anIkA. dhipatinuM 16 seLa hajAra AtmarakSaka devenuM nIlavaMta hadanuM nIlavaMtI rAjadhAnInuM ane bIjA paNa aneka vAnavyantara devAnuM ane deviyenuM adhipati paNuM karatA thakA yAvat teonuM pAlana karatA thakA yamaka devanI jema jI0 56 jIvAbhigamasUtra
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ 442 jIvAbhigamasUtre yasmAt tadgatAni padmAni nIlavadvarNAni nIlavannAmA nAgakumAro rAjA tadadhipati deva : tasmAt nIlavannAmA hUda: kathyate tat tenArthena he gautama ? evamucyate'nIlavad hUdo nIlavaddaH iti / kutra khalu bhadanta ! nIlavannAmanIlavad nAgakumAradevAnAM nIlavannAmnI rAjadhAnI prajJaptA ? he gautama ! nIlavatparvattasyottareNa tiryagasaMkhyeyAna dvIpasamudrAn vyati vrajyA'nyariman jambUdvIpe dvIpe dvAdazayojanasahasrANi avagAhyA'trakhalu nIlavad nAgakumArANAM devAnAM nIlavannAmnI rAjadhAnI prajJaptA dvAdazayojana sahasrasya tatra nAgakumAradevA nAgakumArarAjAno maharddhikA mahAbalA mahAdyutikA yAvanmahAnubhAvAH parivasanti / te caturNAM sAmAnikasahasrANAM catasRNAmagramahiSINAM saptAnIka- saptAnIkAdhipatInAM SoDazAtmakAraNa padmAdikoM kI nIlatA evaM nIlavaMta nAma ke usa ke adhipati ko lekara isa nIlavaMta hRda kA nAma nIlavanta aisA kahA gayA hai hai bhadanta ! nIlavaMta hRdakumAra nAmake nAgakumArendra kI nIlavanta nAma kI rAjadhAnI kahAM hai / isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! nIlavanta parvata kI uttara dizA se tiryaga asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaGghana karake anya jambUdvIpa ke dvIpa meM 12 hajAra yojana Age jAne para nIlavanta nAmaka nAgakumArendra kI nIlavanta nAmakI rAjadhAnI hai isakI lambAI cauDAI 12 hajAra yojana kI hai isa meM nAgakumAra deva evaM rAjakumAra rAjA jo ki mahARddhi vAle mahAbala vAle, mahAti vAle yAvat mahAprabhAva vAle haiM rahate haiM / ye saba cAra hajAra sAmAnika devoM ka, cAra agramahiSiyoM kA, sAta senAoM kA, sAta I sukha pUrNAMka rahe che. tenuM kAraNa padma vagerenuM nIlapaNuM ane nIlavata nAmanA tenA adhipatine laine A nIlavaMta dvaMdanuM nAma nIlavaMta e pramANe kahevAmAM Avela che. he bhagavaMta nIlavaMta hRdakumAra nAmanA nAgakumArendranI nIlavaMta nAmanI rAjadhAnI kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! nIlavaMta paryaMtanI uttara dizAthI tig asa khyAta dvIpa ane samudrone eLaMgIne anya jamRdvIpa nAmanA dvIpamAM 12 khAra hajAra ceAjana AgaLa javAthI nIlavaMta nAmanA nAgakumArendranI nIlavatI nAmanI rAjadhAnI che. enI laMbAi paheALAi 12 khAra hajAra ceAjananI che temAM nAgakumAradeva ane nAgakumAra rAjA ke je mahARddhivALA che. mahAmaLa vALA che mahAdyutivALA che, yAvat mahA prabhAvavALA che. te nivAsa kare che. teo A badhA cAra hajAra sAmAnika devAnu cAra hajAra agramahiSiyAnu sAta senAonu` sAta senApatiyAnu` 16 soLa hajAra AtmarakSaka devAnu ane jIvAbhigamasUtra
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.75 nIlavaMtAdihradanirUpaNam 443 rakSakasahasrANAM tadanyeSAM bahUnAM tadrAjadhAnI sthAnAM vAnavyantaradevadevInA mAdhipatyAdikaM vijayavadvidhatte vidadhate ||suu0 75 // mUlam-nIlavaMtadahassaNaM purathimapaJcasthimeNaM dasa joyaNAI abAhAe etthaNaM dasa dasa kaMcaNagapavvayA paNNattA teNaM kaMcaNapavvayA egameNaM joyaNasayaM uDDhe uccatteNaM paNavIsaM joyaNAiM uvveheNaM mUle egamegaM joyaNasayaM vikkhaMbheNaM majjhe paNNattari joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM uri paNNAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM mUle tinni sole joyaNasae kiMci vise. sAhie pariNakheveNaM majjhe doSiNa sattatIse joyaNasate kiMci visesAhie prikkhevennN| uvari egaM aTThAvannaM joyaNasayaM kiMci visesAhie parikkheveNaM mUle vicchinnA majjhe saMkhittA upi taNuyA gopucchasaMThANasaMThiyA savva kaMcaNamayA0 acchA patteyaM 2 paumavaravediyA0 patteyaM 2 vaNasaMDa prikkhittaa| tesiNaM kaMcaNagapavvayANaM upi bahusamaramaNijje bhUmibhAge jAva AsayaMti0 tesi NaM patteyaM 2 pAsAyavaDeMsagA saDA bAvaTri joyaNAI uDDUM uccatteNaM ekatIsaM joyaNAI kosaM ca vikkhaMbheNaM maNipeDhiyA do joyaNiyA siMhAsaNaM saparivArA // se keNaTreNaM bhaMte! evaM vuccai kaMcaNagapavvayA 2 goyamA! kaMcaNagesu NaM pavvaesu tattha tattha vAvIsu uppalAI jAva kaMcaNaga vaNNAbhAI kaMcaNagA jAva devA mahaDDiyA jAva viharaMti / utta. reNa kaMcaNagANaM kaMcaNiyAo rAyahANIo aNNaMmi jaMbuddIve senApatiyoM kA, 16 hajAra AtmarakSakadevoM kA, evaM aura bhI vahAM para rahane vAle devoM kA-vAnavyantara devoM kA aura deviyoM kA Adhi. patya Adi karate hue vijaya deva kI taraha sukha se rahate haiM // 75 // bIjA paNa tyAM rahevAvALA devenuM-vAna vyaMtara devanuM ane deviyenuM adhi pati paNuM karatA thakA vijaya devanI jema sukha pUrvaka rahe che. je sU. 5 che jIvAbhigamasUtra
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ 444 jIvAbhigamasUtre dIve taheva savvaM bhANiyavvaM // kahi NaM bhaMte ! uttarAe kurAe uttarakuruddahe pannatte ? goyamA! nIlavaMta dahassa dAhiNeNaM aTThacottIse joyaNasate evaM so ceva gamo tavvo jo gIlavaMta dahassa savvesiM sarisako daha sarisanAmAya devA savvesiM purathimapaJcatthimeNaM kaMcaNagapavvayA dasa dasae kappamANA uttareNaM rAyahANIo aNNaMmi jaMbuddIve / kahi NaM bhaMte ! caMdaddahe erAvaNadahe mAlavaMtadahe evaM ekeko bhANiyavvo ||suu0 76 // chAyA--nIlavad idasya khalu pUrvapazcimena dazayojanAni abAdhayA atra khalu dazadaza kaJcanaparvatAH prajJaptAH te khalu kAzcana parvatAH ekamekaM yojanazata mUrdhva muccaistvena paJcaviMzatiH 2 yojanAni udvedhena mUle ekamekaM yojanazataM viSkambheNa madhye paJcasaptatiryojanAni AyAmaviSkambhAbhyAm upari pazcAzad yojanAni viSkambheNa mUle trINi SoDazottarANi yojanazatAni kicidvizeSAdhikAni parikSepeNa madhye dve saptatriMze yojanazate kiMci dvizeSAdhike parikSepeNa upari ekamaSTApazcAzaM yojanazataM kiMcidvizeSAdhikaM parikSepeNa mUle vistIrNAH madhye saMkSiptAH-upari tanukAH gopucchasaMsthAnasaMsthitA sarva kAJcanamayAH-acchA:pratyekaM 2 padmavaravedikayA pratyekaM 2 vanaSaNDena parikSiptAH / taSAM khalu kAJcanaparvatAnA mupari bahusamaramaNIyo bhUmibhAgo yAvadAsate teSAM khalu pratyekaM 2 prAsAdAvataMsakAH sArdhadvApaSTiH yojanAni Urdhva muccaistvena ekatriMzadyojanAni krozaMca viSkambheNa maNipIThikA dviyojanikA siMhAsanaM saparivAram / tatkerthena bhadanta ! evamucyate kAJcanaparvatAH kAJcanaparvatAH 2 ? gautama ! kAzcanakeSu khalu. parvateSu tatra tatra vApISu utpalAni yAvatkAJcanavarNabhAni kAzcanakAH yAvaddevA mahardikAH yAvadviharanti / uttareNa kAzcanakAnAM kAJcanikArAjadhAnyaH anyasmin jambUdvIpe-dvIpe tathaiva sarva bhaNitavyam kutra khalu bhadanta ! uttarakuruSu kuruSuuttarakuru hradaH prajJaptaH ? gautama ! nIlavad hRdsya dakSiNena aSTau catustriMzAni yojanazatAni evaM sa evagamo netavyo yo nIlavad hRdasya sarveSAM sadRzakaH hUdasadRzanAmAnazca devAH sarveSAM pUrvapazcimena kAzcanaparvatAH daza daza eka pramANAH uttareNa rAjadhAnyaH anyasmin jambUdvIpe kutra khalu bhadanta ! candrahadaH airAvatahadaH mAlyavadahUdaH evamekaiko netavyaH // 65 // . TIkA-'nIlavaMta dahassa NaM' nIlavad hRdasya khalu 'purathimapaccatthimeNaM'pUrvasyAM pazcimAyAm pratyekaM-2 'dasajoyaNAI abAhAe' dazayojanAnyabAdhayA jIvAbhigamasUtra
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.76 nIlavaMtAdihadanirUpaNam 445 apAntarA lemuktvA ettha NaM dasa dasa kaMcaNagapavvayA pannattA' atra khalu daza dazakAcanaparvatAH prajJaptAH te ca dakSiNottarazreNyA prajJaptAH / te NaM kAMcaNa pavvayA' te khalu kAzcanaparvatAH dakSiNottarazreNyA vyAptAH 'egameNaM joyaNasayaM uiDhaM uccateNaM' pratyekaM yojanazatam Urdhvamuccaistvena 'paNavIsaM-2 joyaNAI uvveheNaM' paJcaviMzatiH 2 yojanAni udvedhena 'mUle egamegaM joyaNasataM vikkhaMbhe NaM' te dazApi kAJcanaparvatA mUle ekamekaM yojanazataMviSkambheNa 'majjhe paNNattari joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' madhye paJcasaptatiyojanAni AyAmaviSkambheNa 'uvari paNNAmaM joyaNAI vikkhaMbheNaM' upari paJcAzadyojanAni viSkaMbheNa-vistAreNa 'nIlavaMtaddahassa NaM purathimapaccatthimeNaM' ityAdi / TIkArtha-nIlavaMta ida kI 'purasthimapaccatthimeNaM' pUrva aura pazcima dizAoM meM 'dasajoyaNAI abAhAe' 10 yojana Age jAne para 'etthaNaM dasa dasa kaMcaNagapalvayA pannattA' daza daza kAMcanagiri parvata haiM aura ye 10 10 yojana ke antarAla se vyavasthita haiM / evaM ye dakSiNa aura uttara zreNI meM kahe gaye haiM 'te NaM kAMcaNa pavvayA' ye kAMcana parvata jo ki dakSiNa aura uttara zreNI meM vyavasthita hai 'egamegaM joyaNasayaM uI uccatteNaM' 100-100 eka ekaso yojana ke UMce haiN| 'paNavIsaM 2joyaNAiM ubveheNaM' aura paccIsa paccIsa yojana ke udvedhavAli haiM - jamIna meM gaDe hue haiM 'mUle egamegaM joyaNasataM vikkhaMbheNaM, majjhe paNNattari joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM uvariM paNNAsaMjoyaNAI vikkhaM. 'nIlavaMtaddahassaNaM purathimapaccatthimeNaM' tyAta TI- nIsatanI 'purathimapaccatyimeNaM' va bhane pazcima hizAmAmA 'dasa joyaNAI abAhAe' 10 4sa yAna bhAga pAthI 'ettha Na dasa dasa kaMcaNagapavvayA pannattA' isa isa yanagiri nAmAnA parvata cha. sana e dasa dasa janana aMtarAlathI vyavasthita che. tathA e dakSiNa ane uttaramAM zreNi 3the usa cha. 'teNaM kAMcaNapavvayA' se yana parvata re kSiA mana uttarabhA zreNi35 vyavasthita hAya che. 'egamegaM joyaNasayaM uDUDha ucca teNaM' isa isa yojanA yA paa7|| cha. 'paNavIsaM paNavIsaM joyaNAI uvve heNaM' isa isa yonanI yA paNa cha. 'paNavIsaM paNavIsaM joyaNAI uvveheNe' ane pacIsa pacIsa ejananA uddeva vALA che. arthAt jamInanA aMdaranA mAgamA 1 cha. 'mUle egamegaM joyaNasataM vikkhaMbheNaM majjhe paNNattari joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM uvariM paNNAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM' se bhUgamA 24 so jIvAbhigamasUtra
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ d jIvAbhigamasUtre 'mUle tiSNisole joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM' mUle trINi SoDaSottarANi yojanazatAni kiJcida vizeSAdhikAni parikSepeNa, 'majjhe dosatI se joyasa te kiMcivisesAhie parikkheveNaM' madhye dvisaptatriMzeyojanazate kiMcidvizeSAdhike parikSepeNa 'uvari egaM aTThAvaNaM joyaNasayaM kiMcivisesAhie parikkheveNaM' uparibhAge ekamaSTApaJcAzaM yojanazataM kiJcid vizeSAdhikaM parikSepeNaM, 'mUle vicchiNNA' mUladeze vistIrNAH 'majjhe saMkhittA' madhyabhAge saMkucitAH ' upi taNuyA - upari svalpAH ataH - 'gopucchasaMThANasaMThiyA'- gopucchasya saMsthAnaM-sthitikramaH tathA - saMsthitAH gopucchA''kAravantaH 'savvakaMcaNamayA' sarvAtmanA kAMcanamayanirmitA avabhAsante 'acchA: zlakSNAH ghRSTA mRSTAH nIrajaskA: nirmalAH niSpaGkAH niSkaNTakacchAyAH saprabhAH samabheNaM' mUla meM ye pratyeka eka sau yojana ke cauDe haiM madhya meM pacahattara yojana ke caur3e haiN| aura Upara meM 50 yojana ke cauDe haiM 'mUle tiNNi sole jogaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM' mUla meM ina kI pratyeka kI paridhi tIna sau solaha yojana se kucha adhika hai 'majjhe dotisattatI se joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM 'uvariM evaM ahAvaraNaM joyaNasataM kiMci visesAhie parivakheveNaM' madhya meM 237 yojana se kucha adhika aura Upara meM 158 yojana se kucha adhika paridhi hai 'mUle vicchiNNA, majjhe saMkhittA, upiM taNuyA' ye pratyeka mUla meM vistIrNa madhya meM, saMkSipta aura Upara meM patale haiM / ataeva 'gopuccha saMThANasaMThiyA' inakA AkAra gAya kI pUcha ke jaisA ho gayA hai 'savvakaMcaNamayA acchA' ye saba kAMcanagiri sarvAtmanA suvarNamaya haiM AkAza evaM sphaTika maNi ke jaise accha- -nirmala haiM ceAjananI paheALAi vALA che. madhyamAM 75 5 cAtura ceAjananI paheALAi vALA che. ane uparanI mAjI 50 payAsa yojananI paDojA vAjA che. 'mUle tiNi sole joyaNasate kiMcivisesAhie parikkheveNaM' te hareunI paridhi bhUNabhAM trANuso soNa yonathI 444 vadhAre che. 'majjhe dotisatta tIse joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM' madhyamA 237 jaso sADIsa yojanathI 45 vadhAre ane uparamAM 152 ekase bAvana ceAjanathI kaika vadhAre tenI paridhi che. 'mUle vicchinnA majjhe saMkhittA uppiM taNuyA' mere parvato bhUNAM vistAra vANI madhyamAM saDAyesA ane uparanI mAnnu pAtA che. tethI 'gopuccha saMThANasaMThiyA' ten| sAkSara gAyanA chaDAnAM mAra nevA che. 'savva kaMcaNamayA lajjA' A badhA kAMcana parvatA sarvAtmanA suvarNamaya che. AkAza evu sphaTika jIvAbhigamasUtra
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 76 nIlavaMtAdihanirUpaNam 447 rIcikAH soyotAH prAsAdikAH darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH / 'patteyaM 2 paumavaraveiyA patteyaM 2 vaNasaMDaparikhittA' pratyekaM 2 bhadanta ! te kAzcanaparvatAH padmavara vedikayA-vanaSaNDena ca parivehitAH atra padmavara vedikAyAH vanapaNDaraya cobhayo varNanaM karttavyam (tathAhi-pUrvataH saMgrAhyam) 'tesiNaM kaMcaNapavyayANaM uppiteSAM paktisaMbaddhAnAM dazakAJcanaparvatAnAmapi uparibhAge-'bahusamaramaNijje bhUmibhAge jAva Asayeti' bahusamaramaNIyo'tiramyo bhUmibhAgaH prajJaptaH / sa ca bhUmibhAgaH bahubhiH kRSNa stRNairmaNibhizcopazobhitaH (atra tRNAnAM maNInAzca gandha-sparzAntavarNanaM kartavyam tatra bahavo vAnavyantarA devA devyA zvA'nye pi zlakSNa yAvat pratirUpa haiM yahAM yAvat zabda se ghRSTa mRSTa Adi vizeSaNoM kA saMgraha huA hai 'patteyaM 2 paumavaraveiyA patteyaM 2 vaNasaMDaparikkhittA' pratyeka kAMcanagiri padmavara vedikA se aura vanaSaNDa se ghirA huA hai yahAM para padamavara vedikA aura vanaSaNDa kA varNana kara lenA cAhiye 'tesiM NaM kaMcaNagapacvayANaM uppi' ina kAMcana parvatoM ke Upara 'bahusamaramaNijje bhUmibhAge jAva AsAyeti' bahusama ramaNIya bhUmibhAga hai yAvat vahAM deva deviyAM vaiThatI haiM yahAM isa bahusama ramaNIya bhUmibhAga ke varNana ke sambandha meM aisA kahanA cAhiye ki yaha bhUmibhAga aneka kRSNa tRNoM se aura maNiyoM se upazobhita hai tRNoM evaM maNiyoM ke gandha se lekara sparza taka ke guNoM kA jaisA pahile varNana kiyA gayA hai-'vaisA hI varNana yahAM para bhI kara lenA cAhiye ina kAMcanagiri ke bahusama ramaNIya bhUmibhAga para aneka vAnavyantara maNinA jevA accha-nirmalana che. glarNa yAvat pratirUpa che. ahiyAM yAvat zapathI puSTa, bhRSTa, vigere vishessnnne| sa aDathayesa cha. 'patteyaM patteyaM paumavaraveiyA patteyaM pattaya vaNasaMDaparikkhittA' 624 4iyana 2 paDhbha124AthI mana vanavaMDathI gherAyela che. ahIMyAM padmavara vedikAthI ane vanakhaMDanuM varNana karI devu naye. 'tesiNaM kaMcaNagapavvayANaM uppiM ye 4yana patonI 52 'bahasama ramaNijje bhUmibhAge jAva AsAeMti' mA sabharamaNIya bhUmimA cha. yAvat tyAM deva ane devi bese che. ahiyAM A bahasamaramaNIya bhUmibhAganA varNana saMbaMdhamAM evuM kahevuM joIe ke-A bhUmibhAga aneka kALA raMganA tRNethI ane maNiyethI zobhAyamAna che. tRNo ane maNinA gaMdhathI laIne sparza paryantanA guNonuM varNana je pramANe pahelAM karavAmAM Avela che. eja pramANenuM varNana ahIMyA paNa karI levuM joIe. A kAMcanagirinA bahumaramaNIya bhUmibhAga upara mahAnariddhivALA aneka vAnavyantara deva ane devi tathA jIvAbhigamasUtra
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ 448 jIvAbhigamasUtre tadvAsino yathA sukhamAsate - zerate - tvakparivartayanti - niSIdanti - viharanti 0 ) 64 sUtravat / 'tesiNaM bahusamaramaNijja bhUmibhAgANaM teSAM khalu bahusamaramaNIya bhUmibhAgAnAm 'patteyaM - 2' pratyekam - 2 'pAsAyavaDe sagA pannattA' prAsAdAvataMsakAH prajJaptAH te ca- 'saDDU bAvaTThi joyaNAI uhUM uccateNaM' - sArdhaM dvASaSTiryojanAni Urdhva muccatvena 'ekatIsaM joyaNAI kosaMca vikkhaMbheNaM' - ekatriMzadyoja nAni krozaca viSkambheNa 'maNipeDhiyA dojoyaNiyA' tasmin prAsAdAvataMsa ke maNipIThikaikA dviyojanapramANA (tasyAM maNipIThikAyAmekaM kAJcanadevasya siMhAsanaM taccaturdikSu sAmAnikasahasrANA magramahiSINA manIkAdhipatInAM yogyabhadrAsanAni yathAyathaM vaktavyAni ) 'sIhAsaNaM saparivArA' siMhAsanaM saparivAramiti deva, deviyAM tathA vahAM ke rahane vAle aura bhI prANI sukha pUrvaka baiThate uThate rahate haiM, sote haiM, ArAma karate haiM aura jisa taraha se inheM sukha milatA hai isa taraha se rahate haiM / 'tesiM bahusamaramaNijja bhUmibhAgANaM' una bahusama ramaNIya bhUmibhAgoM meM se 'patteyaM 2' pratyeka bhUmibhAga meM 'pAsAyavaDeMsagA pannattA' prAsAdAvataMsaka haiM ve prAsAdAvataMsaka - 'saDUvAvaDiM joyaNAI uDUM uccateNaM' 62 // yojana ke UMce haiM 'ekatIsaM joyaNAI kosaM ca vikkhaMbheNaM' 31 yojana ke lambe haiN| 'maNipeDhiyA do joyaNiyA' eka 2 prAsAdAvataMsaka meM do yojana pramANa eka 2 maNipIThikA hai isa maNipIThikA para eka kAMcana deva kA siMhAsana hai isa siMhAsana kI cAroM dizAoM meM hajAroM sAmAnika devoM ke, agramahiSiyoM ke evaM anIkAdhipatiyoM ke yogya bhadrAsana haiM yahI bAta 'siMhAsaNaM saparivArA' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI haiM / tyAMnArahevAvaLA khIjA paNa prANiye sukhapUrNAMka ese che. uThe che. ane rahe che. suve che. ArAma kare che. ane je rIte teene sukha jaNAya che. e rIte tethe| 2De che. 'tesiM bahusamaramaNijja bhUmibhAgANaM' me mahusabharabhaNIya bhUmi lAgobhAMthI patteyaM patteya' 624 lUbhilAgamAM 'pAsAyavaDeM sagA paNNattA' AsA. dvAvaM tasa hai| che. the prAsAdyAvata sI 'saDabAvaTThi joyaNAI uDDha uccatteNaM' 63 // sADI pAsa yojana yA che. 'ekatIsaM joyaNAMiM kosaM ca vikkhaMbheNaM' 31 savA trIsa yojana samAM che. 'maNikheDhiyA do joyaNiyA' hare hare! praasaavatasakAmAM babbe ceAjana pramANavALI maNipIThikAe che. e maNi pIThikA enI upara kAMcana devanuM eka si`hAsana che. e si'hAsananI cAre dizAe hajArA sAmAnika devAnA, agramahiSiyAnA ane anIkAdhipatiyeAnA sihA sanA che. arthAt ladrAsano che. mena vAta 'sIhAsaNaM saparivArA' mA sUtra jIvAbhigamasUtra
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 76 nIlavaMtAdiha danirUpaNam 449 1 prakaraNasyeti / sampratyanvarya nAmapipRcchiSati - ' se keNaTuNaM bhaMte ! evaM buccai' tatkenArthenaivamucyate bhadanta ! 'kaMcaNapavvayA kaMcaNapavvayA' kAJcanaparvatAH 2, bhadanta ! eteSAM kAJcanaparvatanAmA'bhidhAne ko hetu: ? bhagavAnAha - 'goyamA !' gautama ! 'kaMcaNage pavvasu tattha tattha vAvIsu uppalAI jAva kaMcaNavaNNAbhAI kaMcaNagA devA mahar3iyA jAva viharaMti' kAJcanakaparvateSu tatra tatra dezapradezeSu bahUvaco vApyaH sarAMsi tattatpaGktayaH tAsu tAsu laghu-gurUNi tattajjAtIni utpalAni, maharddhikAdiSu vizeSitAH kAJcanadevAH sAmAnikAdInAmAdhipatyaM kurvANAH sukhaM nivasanti viharanti sarvAH sarvANi sarve kanakAbhAH yataH tattenA'rthena gautama ! eva mucyate kAJcana parvatAH - 2 athottaraM gautama ! kAJcanaparvatasya / zAzvataM nAmadheyaM yannakadAcit - nAsIt, yannakadApi na bhaviSyati, yannakadAcinna bhavati, kintu - AsIdeva, bhaviSyatyeva bhavatyeva, zAzvato niyato'vyayos 'sekeNaNaM bhaMte ! evaM buccai kaMcaNapavvayA kaMcaNapacvayA' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki ye kaMcana parvata haiMarthAt ina parvatoM kA nAma kaMcana parvata aisA kisa kAraNa se huA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA ! kaMcaNagesu paccaesa tattha tattha vApI uppalAI jAva kaMcana vaNNAbhAI kaMcanagA devA mahiDhiyA jAva viharaMti' he gautama ! kaMcana parvatoM para vahAM 2 jagaha 2 vAvaDiyAM haiM / tAlAba haiM tAlAba paMktiyAM haiM unameM choTe baDe bhinna 2 jAti ke kamala haiM / maharddhika Adi vizeSaNoM vAle kAJcanaka deva rahate haiM ye sAmAnika Adi devoM kA Adhipatya karate hue sukha pUrvaka vahAM rahate haiM ye saba vahAM kAMcana kIsI prabhAvAle aura kaMcana ke se raMgavAle haiM isa kAraNa ina parvatoM ko kAzcana isa nAma se kahA gayA haiM ye kAzcana parvata yA dvArA agara resa che. 'se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM vuccai kaMcaNapavvayA kaMcaNa pavvayA' he bhagavan Apa me zA arathI rhe| cho ? ! A maMthana parvata che. arthAt A patAnA nAma kaMcana paryaMta e pramANe zA kAraNathI paDela che? yA praznanA uttaramA aluzrI che - 'goyamA ! kaMcaNagesu pavvaesu tattha tattha vApI uppalAI jAva kaMcaNavaNNAbhAI kaMcaNagA devA mahiDUDhiyA jAva viha raMti' he gautama! maMthana parvatAnI upara mane sthaNe vAvaDiyo che. talAvA che. taLAva paktiyeA che. temAM nAnA meATA judI judI jAtanA aneka kamaLe che. mahARddhi vigere vizeSaNA vALA kAMcana deva tyAM rahe che. tee sAmAnika vigere devAnu adhipati paNuM karatA thakA sukha pUrvaka tyAM rahe che. te badhA kAMcananA jevI prabhAvALA ane kAMcana jevA raMgavALA che. te kAraNathI e jI0 57 jIvAbhigamasUtra
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ 450 jIvAbhigamasUtre vasthito nityaH iti / 'uttareNa kaMcaNagANaM kaMcaNiyAo rAyahANIo aNNaMmi jaMbU0 taheva savaM bhANiyavvaM' kutra bhadanta ! kAMcanadevAnAM kAzcanikA rAjadhAnI prajJaptA ? gautama ! kAzcanaparvatAnA muttaradizi tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAnvyati vrajyA'nyajambUdvIpe dvAdazayojanasahasrANyavagAhyA'tra kAzcadevAnAM kAJcanikA rAjadhAnI dvAdazasahasrayojanA vidyate saikaprAkAreNa saMparikSiptA prAkArazca saptatriMzadyojanAni aSTayojanamUrdhvam ityAdi vijayarAdhAnIvat tato jJeyam / 'kahi NaM bhaMte ! uttarakurAe kurAe' kutra bhadanta ! uttara kuruSu kuruSu, 'uttarakuru dahe pannatte' uttarakuruhUdo nAmA idaH prajJaptaH ? iti praznaH-bhagavAnAha-'goyamA' zAzvata haiM niyata haiM avyaya haiM avasthita haiM aura nitya haiN| kyoMki ye pahale nahIM the-aisA nahI hai- arthAt bhUta kAla meM the bhaviSyat kAla meM raheMge / aura vartamAna meM ye maujUda haiN| he bhadanta ! kAzcanadevoM kI kAcanikA rAjadhAnI kahAM para haiM ? he gautama ! kAzcana parvatoM kI uttara dizA meM tiryaga asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karake anya jambUdvIpa meM 12 yojana Age jAne para kAJcanaka devoM kI kAcanikA rAjadhAnI jo ki 12 yojana ke vistAravAlI hai yaha rAjadhAnI eka prAkAra-koTa se pariveSTita hai yaha prAkAra 37 yojana kA hai / aura 8 yojana kA UMcA hai| ityAdi kathana yahAM vijaya rAjadhAnI kI taraha hai aisA jAnanA cAhiye 'kahi NaM bhaMte ! uttarakurAe uttarakuruddahe nAma dahe paNNatte' he bhadanta ! uttarakuru kSetra meM uttarakuru nAma kA draha kahAM para parvatane kAMcana e nAmathI kahyA che. A kAMcana parvate zAzvata che. niyata che. avyaya che. avasthita che. ane nitya che. kemake-e pahelAM na hatA tema nathI. arthAt bhUtakALamAM teo vidyamAna hatA. bhaviSya kALamAM raheze. ane vartamAnamAM teo vidyamAna che. pharIthI gautamasvAmI prabhuzrIne pUche che ke-he bhagavana ! kAMcanadevenI kAMcanika rAjadhAnI kayAM AgaLa Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! kAMcana parvatanI uttara dizAmAM tiryagra asaMkhyAta dviIpa samudrone oLaMgavAthI bIjA naMbudvIpamAM 12 bAra yejana AgaLa javAthI kAMcanaka devenI kAMcanikA nAmanI rAjadhAnI AvelI che. te rAjadhAnI 12 bAra ejananI che. A rAjadhAnI eka prakAra-koTathI gherAyelI che. A prAkAra 37 sADatrIsa yojanane che. tenI uMcAI 8 ATha yojanAnI che. vigere prakAranuM tamAma kathana vijaya rAjadhAnInA kathana pramANe ahIM samajI levuM. 'kahiNaM bhaMte ! uttarakurAe uttrkuru|he nAma dahe paNNatte' i mApana uttara kurUkSetramAM uttarakurU nAmanuM draha kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhu jIvAbhigamasUtra
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 76 nIlavaMtAdihanirUpaNam 451 gautama ! nIlavaMta dahassa dAhiNeNaM aTThacottIse joyaNasae evaM soceva gamo Neyavo jo nIlavaMtadahassa' nIlavadhadasya dakSiNadizi aSTau catustriMzAni yojanazatAni evaM sa eva gamo bhaNitavyo yo nIlavadhadasya / he gautama ! nIlavadhadasya dakSiNasyAm aSTau catustriMzAni yojanazatAni caturo saptabhAgAn ca abAdhayA kRtveti gamyate sItAyA mahAnadyAH bahumadhyadezabhAge atra khalUttarakurupUttarakuruhUdo nAmA hRdaH prajJaptaH sa cottaradakSiNAyataH prAcInapratIcIna vistaraH eka yojanasahasramAyAmena-paMcayojanazatAni viSkambheNa-dazayojanAni udvedhena acchA yAvatpratirUpaH, pArzvayoniSaNNa padmavaravedikAbhyAM sarvataH samantAtsaMparikSiptaH, (padmavaravedikA -vanaSaNDayovarNanamatra) toraNAntaM varNitasya tadrdasya madhye padma tatkaNikAyA hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM / 'goyamA' nIlavaMtadahassa dAhiNeNaM aTThacottIse joyaNasae evaM so ceva gamo Neyavvo' he gautama ! nIlavaMta draha se 8344 yojana dUra para uttarakuru draha hai yaha sItA mahAnadI ke bahumadhya bhAga meM haiM yaha draha uttara-dakSiNa taka lambA hai pUrva aura pazcima taka isakA vistAra hai isakI lambAI 1 hajAra yojana kI hai aura pAMca sau yojana kA cauDA hai isakA udvedha-gaharAI-10 yojana kI hai yaha-accha AkAza aura sphaTika maNi ke jaisA nirmala hai yAvat pratirUpa hai isakI donoM ora eka eka padmavara vedikA hai phira vanaSaNDa hai yahAM padmavara vedikAoM kA aura vanaSaNDoM kA varNana kara lenA cAhiye yaha varNana toraNa Adi ke pATha taka karanA cAhiye tAtparya yahI hai ki jaisA pahile nIlavaMta hUda kA varNana kiyA gayA hai vaisA hI isakA varNana hai tathA ca isa varNita hUda ke madhya bhAga meM eka zrI 4 cha -'goyamA ! nIlavaMtadahassa dAhiNeNaM aTTha cottIse joyaNasae evaM so ceva gamo Neyacvo' gautama ! nIyata thI 8344 2418se yAtrIsa sAtiyA cAra jano dUra uttara kurU nAmanuM kahe che. te sItA mahA nadInA bahu madhya bhAgamAM che. A praha uttara dakSiNa sudhI lAMbu che. pUrva ane pazcima sudhI tene vistAra che. tenI laMbAI 1 eka hajAra jananI che. ane pAMca se jana pahoLAI che. tene ula-DAI 10 dasa jananI che. te accha AkAza ane saphaTika maNinA jevuM nirmaLa che. yAvat pratirUpa che. tenI bane bAju eka eka padmavara vedikA che. te pachI vanakhaMDa che, ahIMyA padmavara vedikAonuM ane vanakhaMDonuM varNana karI levuM joIe. e varNana teraNa vigerenA pATha sudhI karavAnuM che. tAtparya eja che ke-pahelAM je pramANe nIla vaMta kahanuM varNana karavAmAM Avela che eja pramANe AnuM varNana che. A jIvAbhigamasUtra
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre upari ramaNIyo dezabhAgaH tatraikaM bhavanam trINi dvArANi tatra tatra kanakastUpikAnAM mAlAparyaMta varNanam bhavanasyAntabahusamaramaNIyo bhUbhibhAgaH tasya maNisparzaparyantaM varNanam atra maNipIThikA tadupari devazayanIyavarNanam 'savvesiM sarisakodaha, sarisanAmAya devA' tattahadAnAM sadRzAH samAnAH idAH hrada sadRzA hradasadRzanAmAnazcadevAH tatpadmanye nASTazatena tarboccattvapramAtreNa padmAnAM sarvataH saMparikSiptam parivAra pamAnAmayametAvadrUpo varNAvAsaH vajramayANi mUlAni yAvat puSkarasthivukAH acchaayaavtprtiruupaaH| tAsAmupari bahusamaramaNIyA bhUmibhAgAH yAvanmaNisparzaH tatpadmasyA'parottarasyAm atrottarakuruhUdakumArasya deva caturNA sAmAnikasahasrANAM catvAri padmasahasrANi catasRNA magramahiSINAM tAvatpramANAni padmani saptAnI kAdhipatInAM tAvatsaMkhyakAni padmAni tadanyaiH padmaparikSepeNa pariveSTitam Abhyantarapadma hai isakI karNikA ke Upara ramaNIya bhUmibhAga hai yahAM eka bhavana hai isake tIna dvAra haiM yahAM kamaka stUpikA-suvarNa zikharoM kA mAlA paryanta varNana kara lenA cAhiye bhavana ke bhItara kA bhUmibhAga bahusama ramaNIya hai isake varNana meM maNiyoM ke sparzAnta taka kA pATha grahIta huA hai yahAM eka maNipIThikA hai isake upara devazayanIya hai deva zayanIya kA varNana pUrva meM jaisA kiyA gayA hai vaisA hI hai 'savvesiM sarisako dahasarisanAmA ya devA' isakA jo nAma uttarakuru hUda hai evaM uttarakuru hUda nAma kA atyaMta samaRddhivAna nAgendrakumAra yahAM rahatA hai isa kAraNa huA hai yaha bahuta baDI parivAra Adi Rddhi vAlA hai eka palyopama kI isakI sthiti hai yaha cAra hajAra sAmAnika devoM kA cAra agramahiSiyoM kA jaisA ki nIlavanta hudakumAra rIte varNavAyelA A hadanI madhyabhAgamAM eka padma che. tenI karNikAnI upara ramaNIya bhUmibhAga che. tyAM eka bhavana che. tenA traNa daravAjAo che, ahIMyA kanaka tRpikA-suvarNa zikharonuM mALA sudhInuM varNana karI levuM joIe bhavananI aMdara bhUmi bhAga bahu ramaNIya che. tenA varNanamAM maNinA sparza sudhI pATha grahaNa thayela che. tyAM eka maNipIThikA che. tenI upara devazayanIya-zayyA vizeSa che. e devazayanIyanuM varNana pahelAM jema kahevAmAM sAvada cha. prabhArI cha 'savvesiM sarisako daha sarisanAmAya' menu nAma04 uttara kurU hada che e pramANenA nAmavALA uttarakurU hada nAmane nAgendrakumAra ghaNI moTI parivAra vigere RddhivALA che. tenI sthiti eka palyopamanI che. te cAra hajAra sAmAnika devenuM cAra agramahiSi vigerenuM je pramANe nIlavaMta hadakumAranA varNanamAM kahevAmAM Avela che. te kathana pramANe jIvAbhigamasUtra
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.76 nIlavaMtAdihanirUpaNam 453 mAdhyamika bAdaiH tattenArthena bhadanta ! kAzcanaparvatAH-2 ityucyate / 'savvesiM puratthipaccatthimeNaM' sarvahUdAnAM pUrvapazcimadizi 'kaMcaNagapavvayA dasa 2 ekappamANA' daza-2 ekapramANAH smaanprmaannvntH| 'uttareNaM rAyahANIo aNNaMsi jaMbuddIve' uttarasyAm-uttarakurudevasya rAjadhAnI prajJaptA kAMcana parvatAnAmuttaradizi tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAn vyativrajyA'nyatra jambudvIpe dvAdazayojanasahasrANyavagAhya kAJcanadevAnAM dvAdazayojanapramANA kAJcanikA rAjadhAnI vijayarAjadhAnIvat / ke varNana meM kahA gayA hai usake anusAra Adhipatya Adi karatA huA sukhapUrvaka rahatA hai yahAM padma aura padma ke parivAra bhUta padmoM kA varNana nIlavanta hUda ke varNana ke pahile kiyA gayA hai ataH vahAM se ise dekha lenA cAhiye tathA jisa prakAra kA varNana nIlavanta hUda kumAra kA kiyA gayA hai vaisA hI varNana uttarakuru hUdakumAra kA bhI hai ataH yaha bhI vahAM se jAnA jA sakatA hai 'savvesi purathima pacasthimeNaM kaMcaNaga pavvayA dasa 2' samasta hUdoM ke pUrva pazcima kinAroM para 10-10 kAMcanaka parvata haiM isake anusAra isa hUda ke pUrva pazcima kinAre para bhI 10-10 kAMcanaka parvata haiM ina kAMcana parvatoM kA varNana pIche kiyA gayA hai ataH ina ke sambandha meM vahI varNana yahAM para jAnanA cAhiye uttarakuru hada kI uttaradizA meM uttarakuru deva kI rAjadhAnI hai kAzcana parvatoM kI uttara dizA meM tiryaga asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaGghana kara dUsare jambUdvIpa meM 12 hajAra yojana Age jAne para kAJcana devoM kI 12 yojana pramANa kAcanikA nAma kI raajadhipati paNuM vigere karatA thakA sukhapUrvaka tyAM rahe che. ahIMyA paddamonuM ane padmanA parivAra rUpa pakSenuM varNana nIlavaMta hadanA varNanamAM pahelAM jema karela che te pramANe samajI levuM joIe. tathA nIlavaMta hadakumAranuM varNana je pramANe tyAM karela che eja pramANenuM varNana uttarakurU hadakumAranuM tathI te vAna 55 tyAMthI samajha se. 'savvesi purathimapaccatthimeNaM kaMca. Naga pavvayA dasa dasa' saghAhAnA pUrva pazcima linaa| 52 sa sa yana parvata che. e kAcanaka parvatanuM varNana pahelAM karavAmAM AvI gayela che. tathA ahIyAM te saMbaMdhI eja varNana samajI levuM. uttarakurUhadanI uttara dizAmAM uttara kurUdevanI rAjadhAnI che. kAMcana parvatanI uttara dizAmAM tiryaka asaMkhyAta dvIpa samudrone oLaMghavAthI bIjA naMbudvIpamAM 12 bAra hajAra jina AgaLa javAthI kAMcana devanI 12 bAra ejana pramANuvALI kAMcanikA nAmanI rAjadhAnI che. enuM varNana vijaya rAjadhAnInA varNana pramANe che, jIvAbhigamasUtra
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ 454 jIvAbhigamasUtre 'kahi NaM bhaMte caMda(he pannatte' kva khalu bhadanta ! candrahRdaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-he gautama ! uttarakuruhUdasya dakSiNAtya caramAntAt agdikSiNasyA maSTau catustriMzAni, yojanazatAni caturbhAgAn yojanasyA'bAdhayA sItAmahAnadyAH bahumadhyadezabhAge atra uttarakuruSu candra hRdaH candrahadasya vaktavyatA nIlahUdavat navaraM yasmAttatra vApvAdiSu utpala-kamalakumuda-puNDarIka-mahApuNDarIkazatasahasrapatrAdIni candrahadaprabhANi candranAmAdevastatra prativasati candradradotpalAdiyogAt candradevasvAmikatvAcca candrahUdaH kathyate / candrarAjadhAnI-kAMcanaparvatayorvaktavyatAsarvA'pi pUrvavadeva vAcyA / samprati-airAvatahadasya vaktavyatAmAha-'kahiNa bhaMte !' ityAdi, kutra khalu bhadanta ! airAvatanAmAhUdaH prajJaptaH bhagavAnAha-he gautama ! candrahRdasya dhAnI hai isakA varNana vijaya rAjadhAnI ke jaisA hI hai / 'kahi NaM bhaMte ! caMdaddahe paNNatte' he bhadanta ! candra draha kahAM para hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! uttara kuru hUda ke dAkSiNAtya caramAnta se pahile dakSiNa dizA meM 8344 dUra para candra draha hai yaha draha sItA mahAnadI ke bahumadhya bhAga meM hai isa candra draha kI vaktavyatA nIlahUda ke jaisI hai nIla hUda kI vaktavyatA se isakI vaktavyatA meM kevala yahI antara hai ki vahAM vApI Adi meM jo utpala, kamala, kumuda, puNDarika zatapatra, sahasrapatra Adi haiM ve saba candra huda kI prabhA jaisI prabhA vAle haiM candra nAmakA deva yahAM para rahatA hai isaliye isakA nAma candrada kahA gayA hai yahAM candra rAjadhAnI kI vaktavyatA aura kAJcana parvatoM kI vaktavyatA sarva pUrva kI taraha jAna lenA cAhiye, _ 'kahi NaM bhaMte' ityAdi he bhadanta ! airAvata nAma kA hUda kahAM para hai kahiNaM bhaMte ! caMda(he paNNatte' 3 lagavan yI 4 4yAM 2010 mAvesa A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! uttarakurUhadanA dAkSiNAtya caramAMtanI pahelAM dakSiNa dizAmAM 834OM AThaso trIsa sAtiyA cAra jana dUra javAthI caMdrahada Ave che. A hada sItA mahAnadInA bahumadhya deza bhAgamAM che. A caMdrahadanuM varNana nIlahadanA varNana pramANe che. nIlahada nA varNanathI AnA varNanamAM kevaLa eja aMtara che ke-ahIyAM je vAva ane temAM utpale kamaLo kumude puMDarIke, mahApuMDarIke, zatapatra, sahasa patre vigere che, te badhA caMdrahadanI prabhA jevA prabhAvALA che, ahIyAM caMdra nAmanA deva rahe che. tethI tenuM nAma caMdrahada e pramANe thayela che. ahIyA caMdra rAjadhAnInuM varNana ane kAMcana parvatanuM varNana pahelAnA varNana pramANe samajI levuM. __ 'kahiNaM bhaMte ! tyAhi mAvana aurAvata nAmanu 6 yA mAvena cha ? jIvAbhigamasUtra
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ 455 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.76 nIlavaMtAdihRdanirUpaNam dAkSiNAtyAt- caramAntAt arvAgdakSiNadizi aSTau catustriMzAni yojanazatAni caturaH saptabhAgAMzca yojanasyA'vAdhayA zItAyA mahAnadyAH bahamadhyadezabhAge atrAvakAze airAvatahadaH airAvatahadasya vaktavyatApi nIlavadhadasya AyAmaviSkambho dvedha padmavaravedikA vanaSaNDatripsopAnapratirUpakatoraNamUlapadmASTazataparivAra padamaparikSepa trayavaktavyatAvat nAmAnvarthasUtramapi tathA navaraM-yasmAtatrotpalAdIni erAvatahadaprabhANi airAvatanAma ca devaH prativasati tena-airAvata hUdaH kathyate airAvatarAjadhAnyapi kAJcanaparvatavaktavyatA'vasAnA iti / samprati-mAlyavadahradaM prastoti-kahi NaM bhaMte-kutra bhadanta ! mAlyavAnnAmAidaH khalu prajJaptaH ? he gautama ! airAvata idasya dakSiNAtyAccaramAntAt arvAgdakSiNasyA maSTau catustriMzAni yojana zatAni abAdhayA sItAmahAnadyA bahumadhyadezabhAge atrottarakuruSu mAlyavAnnAmahUdaH uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! candra hUda kI dakSiNa dizA ke caramAnta se pahile dakSiNa dizA meM 8344 yojana kI dUrI para sItA mahAnadI ke bahumadhya deza bhAga meM airAvata hUda nAmakA hUda hai isa airAvata hUda kI vaktavyatA bhI nIlavaMta hUda kI jaisI hI hai ataH isakA AyAmaviSkambha, udha, padmavaravedikA, vanaSaNDa, trisopAna pratirUpaka, toraNa, mUlapadma, isakA padmaparivAra, padma parikSepatraya saba nIlavanta hUda ke prakaraNa meM kahe gaye anusAra hI haiM yahAM saba padma Adi kA parivAra airA. vata hUda kI prabhA jaise hI haiM airAvata deva yahAM rahatA hai isakI airAvata nAma kI rAjadhAnI hai yahAM kAMcana parvata bhI hai-so yaha saba vaktavyatA jaisI anya hUdoM meM inakI kahI gaI hai vaisI hI inake sambandha meM yahAM kaha lenI cAhiye 'kahi NaM bhaMte !' ityAdi he bhadanta ! mAlyavAna hUda A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke-he gautama! caMdrahadanI dakSiNa dizAnA caramAntanI pahelAM dakSiNa dizAmAM 834E AThaso cotrIsa sAtiyA cAra jana dUra sItA mahAnadInA bahumadhya dezabhAgamAM airAvata nAmanuM hada Avela che. A airAvata hadanuM varNana paNa nIlavaMta hadanA varNana pramANe che. tethI tene AyAma, viSkabha. udha, padmavara vedikA, vanakhaMDa, tripAna pratirUpaka, teraNa, mUlapama, tene padma parivAra padmaparikSepa patra e badhA nIlavaMta hadanA prakaraNamAM kahyA pramANeja che. ahIyAM padma vigerene parivAra airAvata hadanI prabhA jevI prabhAvaLe che. airAvatadeva tyAM rahe che. tenI rAjadhAnI airAvata nAmanI che. ahIyAM kAMcana parvate paNa che. to A tamAma prakAranuM varNana jema bIjA hadanA varNanamAM temanA saMbaMdhamAM varNavela che, eja pramANe mAna samayamA sahI 1pI yu. 'kahiNaM bhaMte !' tyA jIvAbhigamasUtra
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ 456 jIvAbhigamasUtre prajJaptaH ? asyApi nIlavad idavaktavyatAvad varNanam navaram-tatra vApyAdiSu utpalAdIni mAlyavad idasamaprabhA bhAjaH santi parivasati ca mAlyavAnnAmAdevaH tato mAlyavad hUda iti kathyate mAlyavatI rAjadhAnyAzca varNanaM vijayarAjadhAnIvat ||suu076|| mUlam-kahiNaM bhaMte ! uttarakurAe uttarakurAe jaMbu sudaMsaNAe jaMbupeDhe nAma peDhe pannatte goyamA! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa uttarapurasthimeNaM nIlavaMtassa vAsaharapavvayassa dAhiNeNaM mAlavaMtassa vakkhArapavvayassa pacatthimeNaM gaMdhamAdaNasta vakkhArapavvayassa purathimeNaM sItAe mahANaIe purathimille kUle etthaNaM uttarakurAe kurAe jaMbUpeDhe nAmaM peDhe paMcajoyaNasatAI AyAmavikkhaMbheNaM paNNarasa ekAsIte joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM bahumajjhadesabhAe bArasajoyaNAiM bAhakahAM para hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! airAvatahUda ke dakSiNa ke caramAnta se pahile dakSiNadizA meM 8344 yojana dUra para sItA mahAnadI ke bahumadhya dezabhAga meM uttarakurukSetra meM yaha mAlyavAna nAma kA hUda hai isakI vaktavyatA bhI nIlavanta hUda ke hI jaisI hai yahAM vApikA AdikoM meM jo utpala Adi haiM ve saba mAlyavAn hRda kI prabhA jaisI prabhA vAle haiM yahAM mAlyavAna deva rahatA hai isakI mAlyavatI nAmakI rAjadhAnI hai isa hada kA nAma isI kAraNa 'mAlyavAna' aisA huA hai isa rAjadhAnI kA varNana vijaya rAjadhAnI ke jaisA hai ||suu0 76 // he bhagavana mAlyavAna hada kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! airAvatahadanA caramAnDathI pahelA dakSiNa dizAmAM 8343 AThaso trIsa sAtiyA cAra yojana dUra sItA mahAnadInA bahu madhya deza bhAgamAM uttarakurUkSetramAM A mAlyavAna nAmanuM hada che. A hadanuM varNana paNa nIlavaMta hadanA varNana pramANe che. ahIyAM vAvo vigeremAM je utpale vigere che. te badhA mAlyavAna hadanI prabhA jevI prabhAvALA che. ahIyAM mAlyavAna deva nivAsa kare che. tenI rAjadhAnInuM nAma mAlyavatI che. e hadanuM nAma e kAraNathI mAlyavAna e pramANe paDela che. A rAjadhAnInuM varNana vijaya rAjadhAnInA varNana pramANe che. te sU. 76 che jIvAbhigamasUtra
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ 457 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.77 jambUpIThasvarUpanirUpaNam lleNaM tadANaMtaraM ca NaM mAtAe mAtAe padese parihANIe savvesu caramaMtesu do kose bAhalleNaM pannatte savva jaMbU NAmae acche jAva paDirUve / se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNa ya vaNasaMDeNaM savvato samaMtA saMparIkkhitte vaNNao doNha vi| tassa NaM jaMbUpeDhassa caudisiM cattAri tisopANapaDirUvagA pannattA taM ceva jAva toraNA jAva chattAicchattA / tassa NaM jaMbUpeDhassa upi bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte se jahA NAmae AliMgapukkharei vA jAva maNi / tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattA aTTa joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM cattAri joyaNAI bAhalleNaM savvamaNimaI acchA sAhA jAva pddiruuvaa| tIse NaM maNipeDhiyAe uvari ettha NaM mahaM jaMbu sudaMsaNA pannattA aTu joyaNAiM uTheM uccatteNaM addhajoyaNaM ubeheNaM do joyaNAI khaMdhe aTTa joyaNAiM vikkhaMbheNaM cha joyaNAI viDimA bahumajjha desabhAe aTTa joyaNAI vikkhaMbheNaM sAiregAiM aTTha joyaNAI savvaggeNaM pannattA vairAmaya mUlA rayaya suppatiTTiyaviDimA evaM cetiya rukkhA vaNNao jAva savvo riTrAmaya viulakaMdA veruliya ruirakhaMdhA sujAya varajAyarUvapaDhamagavisAlasAlA nAnAmaNirayaNavivihasAhappasAha veruliyapattatavaNijjapattaviMTA jaMbaNaya rattamauya sukumAla pavAlapallavaMkuradharA vicittamaNirayaNasurahikusumA phalabhAranamiyasAlA sacchAyA sappabhA sassi. rIyA saujjoyA ahiyaM maNoNivvuikarA pAsAiyA darisaNijjA abhirUvA paDirUvA ||suu077|| ____ chAyA-kutra khalu bhadanta ! uttara kuruSu kuruSu jambvAH sudarzanAyA jaMbUpIThaM nAma pIThaM prajJaptam ! gautaya ! jaMbudvIpe mandaraparvatasyottarapUrveNa nIlavato varSadharaparvatasya dakSiNena mAlyavato vakSaskAraparvatasya pazcimena gandhamAdanasya vakSa jI058 jIvAbhigamasUtra
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre skAraparvatasya pUrveNa sItAyA mahAnadyAH pUrve kUle atra khalu uttara kuruSu kuruSu jaMbUpIThaM nAma pIThaM paJcayojanazatAni AyAmaviSkambheNa ekaM yojanasahasraM paJcaikAzItAni yojanazatAni kiMcid vizeSAdhikAni parikSepeNa bahumadhyadezabhAge dvAdazayojanAni bAhalyena tadanantaraM ca khalu mAtrayA-2 pradezaM parihIyamAnaM sarveSu caramAnteSu dvau krozau bAhalyena prajJaptaM sarvajAmbUnadamayam acchaM yAvatprati rUpam-tatkhalu ekayA padmavaravedikayA-ekena ca vanapaNDena sarvataH samaMtAt saMparikSiptam varNako dvayorapi / tasya khalu jaMbUpIThasya caturdizi catvAri trisopAnakapratirUpANi prajJaptAni tadeva yAvattoraNAni yAvat chatrAticchatrANi / tasya khalu jaMbUpIThasyopari bahusamaramaNIyo bhUbhibhAgaH prajJaptaH sa yathAnAmakaH AliMgapuSkaramiti vA yaavnmnniH| tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu ekA mahatI maNipIThikA prajJaptA aSTayojanAnyAmaviSkambhAbhyAm catvAri yojanAni bAhalyena maNi matI-acchA zlakSNA yAvatpratirUpA / tasyAH khalu maNipIThikAyAH upari atra khalu ekA mahatI jaMbU sudarzanA prajJaptA aSTayojanAni Urdhvamuccaistvena adhayojanamudvedhena dve yojane skandhaH aSTau yojanAni viSkambheNa Sar3ayojanAni viDimAH bahumadhyadezabhAge aSTau yojanAni viSkambheNa sAtirekANyaSTau yojanAni sarvAgreNa prajJaptA vajramayamUlA rajatasupratiSThitaviDimA evaM caityavRkSa varNako yAvat sarvariSTamaya vipulakandA vaiDUryaruciraskandhA sujAtavarajAtarUpa prathamakavizAlazAlA nAnAmaNiratnavividhazAkhA prazAkhavaiDUrya patra tapanIya patravRntA jAmbUnadarakta mRdukasukumArapravAlapallavAkuradharA vicitramaNiratnasurabhikusumAH phalabhAranamitazAkhA sacchAyA saprabhA sazrIkA sodyotA adhikaM manonivRtikarA prAsAdikA darzanIyA'bhirUpA pratirUpAsU077) ____TIkA--'kahiNaM bhaMte ! uttarakurAe kurAe'-he bhadanta ! kutra kasmin sthAne khalu jambUdvIpe dvIpe uttara kuruSu kuruSu 'jaMbu-sudaMsaNAe' dvitIyaM nAma sudarzanA yasyAH tasyAH jaMbvAH 'jaMbupeDhenAma peDhe -pannatte' jambvAH sambandhi pIThaM jambUpIThaM nAma pITham pradeza:-sthitiH prajJaptaM prathitamiti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ? 'jaMbUdIve dIve jaMbU nAmake dvIpe 'maMdarassa 'kahi NaM bhaMte ! uttarakurAe' ityAdi / TIkArtha-he bhadanta ! uttarakuru kSetra meM jambU sudarzana vRkSa kA jambUpITha nAmakA pITha kahAM para hai / isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA 'kahiNaM bhaMte ! uttarakurAe kurAe' tyAdi TIkArtha- he bhagavana uttarakurUkSetraNa jaMbusudarzana vRkSanuM khUpITha nAmanuM pITha yAM yAvata cha ? 25 praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA! jaMbu jIvAbhigamasUtra
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.77 jambUpIThasvarUpanirUpaNam 459 pavvayassa uttarapuracchimeNaM' mandara parvatasyottarapUrveNa-IzAnakoNe 'nIlavaMtassa vAsaharapavvayassa dAhiNeNaM' nIlavato varSadharaparvatasya dakSiNena dakSiNasyAM dizi 'mAlavaMtassa vakkhArapavvayassa paccatthimeNaM' mAlyavato vakSaskAraparvatasya pazcimAyAm 'gaMdhamAdaNasya vakkhArapavvayassa purathimeNaM' gandhamAdanasya vakSaskAraparvatasya pUrva dizi 'sIyAe mahANaIe purathimille kUle' mahAnadyAH sItAyAH pUrvadiktaTe uttarakurupUrvArdhasya bahumadhya-dezabhAge 'ettha NaM uttarakurAe kurAe' atra sthAne uttarakuruSu kuruSu 'jaMbupeDhe nAma peDhe' jaMbUpIThaM nAma pAThaM 'prajJaptamityagreNa sambandhaH tacca jambUpITham-'paMca joyaNasayAI AyAmavikkhaMbheNaM' paJcayojanazatAni AyAmaviSkambhAbhyAm 'paNNarasaekAsote joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM' paMcadazaekAzItAni ekayojana sahasraM paJcaikAzItAni yojanazatAni-ekAzItyadhikAni paJcazatAni-yojanAni kizcidvizeSAdhikAni 1581 parikSepeNa 'vahujaMbuddIve dIve maMdarapavyayassa uttara purathimeNaM nIlavaMtassa vAsahara pavvayassa dAhiNeNaM' he gautama ! jambUdvIpa nAmake dvIpa meM maMdara parvatakI uttara pUrvadizA meM-IzAnakoNa meM-tathA-nIlavanta varSadhara parvata kI dakSiNa dizA meM 'mAlavaMtassa vakkhArapavvayassa paccatthimeNaM' evaM mAlyavAna vakSaskAra parvata kI pazcimadizA meM 'gaMdhamAdaNassa vakkhArapavvayassa purasthimeNaM' tathA gandhamAdanavakSaskAra parvata kI pUrvadizA meM 'sIyAe mahANaIe' sItA mahAnadI ke 'purathimille kUle' pUrvadiktaTa meM 'utarakurAe kurAe' uttarakuru kSetra meM 'jaMbupeDhe NAmaM peDhe' jambupITha nAma kI pITha hai yaha pITha 'paMcajoyaNasayAiM AyAmavikkhaMbheNaM' lambAI cauDAI meM pAMcaso yojana kA hai 'paNNarasa ekkAsIte joyaNasae kiMcivisesAhie parikkheveNaM' 1581 yojana ke adhika dIve dIve maMdarassa pavvayassa uttarapurasthimeNaM nIlavaMtassa vAsahara pavvayassa dAhiNe " he gautama! jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM maMdara parvatanI uttara pUrva dizAmAM marthAt zAna bhUma tathA nAsavata 1152 patanI dakSiNa dizAmA 'mAla. vaMtassa vakkhArapavvayassa paccatthimeNaM' tathA mAsyavAn pakSa2412 5 tanI pazcima hizAmA 'gaMdhamAdaNassa vakkhArapavvayassa purathimeNaM' tathA mAna pakSa412 5tanI pUhizAma 'sIyAe mahANaIe' sItA mAnahInA 'purathimille kUle' pUrva hitamA 'uttarakurAe kurAe' utta2 33kSetramA 'jaMbupeDhe NAmaM peDhe' pITha nAmAnI pI . 20 pI'paMca joyaNasayAiM AyAmabikkhaMbheNaM' pAya so yona ainii sana pADAjI cha. 'paNNarasaekkAsIte joyaNasae kiMcivise. sAhie parikkheveNaM' 1581 542sI sezI yAnI padhAre tanI paridhA cha. jIvAbhigamasUtrA
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ 460 jIvAbhigamasUtre majjhadesabhAe bArasajoyaNAI vAhalleNaM' bahumadhyadezabhAge pRthutvena dvAdazayojanAni 'tayANaMtaraM ca NaM mAtAe 2 padese parihANIe' tadanantaM ca mAtrayA 2 ekaika pradeza parihIya mAnam 'savvesu carimaMtesu do kose bAhalleNaM pannatte' camAnteSu sarveSu dvau krauzau bAhalyena prajJaptaM jambUpITham / 'savva jaMbUNatAmae acche jAva paDirUve' sarvAtmanA jaMbUnadamayam-jambU phalavad paridRzyamAnasuvarNasaMvRtam acchaM-ilakSNam yAvatpratirUpam / jaMbU pIThamarimANa muktam 'jaMbUnayA mayaM jaMbU-pIDha muttarakurAe puvvaddhe / sIyAe puthvaddhe paMcasayAyAmavikkhaMbhe // 1 // pannarasekAsIe sAhIe parihimajjhabAhallaM / joyaNaduchakkakamaso hAyaMtaM tesu kosAi // 2 // isakI paridhi hai 'vahumajjha desabhAe vArasajoyaNAiM bAhalleNaM' madhya meM yaha 12 yojana kA moTA hai 'tayANaMtaraM ca NaM mAtAe padese parihANIe savvesu caramaMtesu do koseNaM bAhalleNaM paNNatte' isake bAda yaha eka 2 pradeza rUpa meM thoDA 2 kama hotA gayA hai so caramAnta meM do koza kA moTA raha gayA hai 'savvajaMbaNatAmae acche jAva paDirUve' yaha sarvarUpa se suvarNamaya hai AkAza aura sphaTika ke jaisA nirmala hai yAvat pratirUpa hai jambUphala ke jaisA jo suvarNa dekhane meM mAlUma paDatA hai aise suvarNa kA nAma jambunada hai jambUpITha kA parimANa aisA hI anya granthoM meM kahA gayA hai 'jaMbunayA mayaM jaMbUpIDha muttarakurAe puvvaddhe sIyAe puvvaddha paMcasayAyAma vikkhaMbheNaM // 1 // pannarasekkAsIe sAhIe parihi majjha bAhallaM joyaNaduchakka kamaso hAyaMtaM tesu do kosA // 2 // 'se gaM egAe paumavaraveiyAe egeNa vaNa'bahamajjhadesabhAe bArasajoyaNAI bAhalleNaM' bhadhyama se 12 pA2 yonI che. 'tayANaMtaraM caNaM mAtAe padese parihANIe savvesu caramaMtesu do koseNaM bAhalleNaM paNNatte' te pachI te me se pradeza pAthI thoDa thADa bha tu gayesa che. sezate ya2bhAtama me zanI moTAI 24 gaye cha. 'savyajaMbUNatAmae acche jAva paDirUve' se saba te suvarNa bhaya che. maa| ane23TinA re nirmaLa che. yAvat pratirUpa che. jaMbUphaLanA jevuM che tenuM dekhavAmAM Ave evA senAnuM nAma janunada che. jaMbU pIThanuM parimANa Aja pramANe anya graMthamAM kahevAmAM Avela che.'jNbunyaamyN jaMbupIThamuttarakurAe puvvaddhe / sIyAe puvvaddha paMcasayAyAma vikkhaMbhe // 1 // 'pannarasekAsIe sAhIe parihi majjhabAhallaM / joyaNa duchakkakamaso hAyaMtaM tesu do kosA // 2 // jIvAbhigamasUtra
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.77 jambUpIThasvarUpanirUpaNam 461 'se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNaya vaNasaMDeNaM' tatkhalu jaMbUpITham-ekayApadmavaravedikayA ekena vanaSaNDena ca 'savvato samaMtA saMparikkhitte' sarvatazcaturdiA samantAt sAmastyena pariveSTitam / 'vaNNao doNhavi' varNakaH dvayorapi padmavaravedikA vanaSaNDayoH jagatyuparivarNanamivAtrApi varNanam / 'tassa NaM jaMbUpeDhassa caudisiM'tasya khalu jambUpIThasya catasRSvapidikSu 'cattAri tisovANapaDirUvagA pannatA' ekaikaM trisopAnapratirUpakamiti saMkalanayA catvAri prajJaptAni, teSA metadrUpovarNAvAsa pUrva varNitaH teSAM trisopAnapratirUpakANAM purataH pratyekaM toraNAni tAninAnAmaNimayAni yAvatprAsAdikAni teSAM toraNAnAmupari bahUni aSTAvaSTau svastikAdIni yAvat pratirUpANi / teSAM toraNAnA muparibahavaH kRSNanIlapItalohita zuklacAmaradhvajAH rUpyapaTTAH vajradaNDAH jalajAmalagandhikAH acchA yAvatprati saMDeNaya savvato samaMtA saMparikkhitte' isa jambUpITha ko eka padmavaravedikA aura eka vanaSaNDa cAroM ora se ghere hue hai 'vaNNao doNha vi' ina donoM kA varNana jaisA pahile kara diyA gayA hai vaisA hI hai arthAt isa jambUpITha kI cAroM dizAoM meM cAra trisopAna pratirUpaka haiM eka 2 dizA meM eka 2 trisopAna pratirUpaka haiM aisA samajhanA cAhiye ina trisopAna pratirUpakoM ke varNana ke sambandha meM kathana pahile yathA sthAna kiyA jA cukA hai ina trisopAna pratirUpakoM ke Age-hara eka trisopAna pratirUpaka ke sAmhane-toraNa haiM ye toraNa aneka maNiyoM ke bane hue haiN| inake sambandha meM bhI varNana pahile kiyA jA cukA hai ina toraNoM ke Upara aneka ATha 2 svastika Adi maMgala dravya hai| inakA varNana bhI pIche kiyA jA cukA hai ina toraNoM ke Upara kRSNa nIla, pIta, lohita, aura zuklavarNa, ke cAmara dhvajAeM hai / inake paTTa 'seNaM egAe paumavaraveiyAe egeNa vaNasaMDeNaya savvato samaMtA saMparikkhitte e jaMbupITha eka pamavara vedikA ane eka vanakhaMDathI cAre bAjue gherAye cha. 'vaNNao doNhavi' ye pannenu pa na paDasAma 42vAmAM mAsa che eja pramANe che. arthAt A jaMbupIThanI cAre dizAomAM cAra tripAna pratirUpake che eTale ke dareka dizAmAM eka eka trisapAna pratirUpaka che. tema samajavuM A trisapAna pratirUpakonA varNana saMbaMdhI kathana pahelA yathAsthAne karavAmAM AvI gayela che. e trisapAna pratirUpakanI AgaLa arthAt dareka tripAna pratirUpakanI sAme toraNe che. e tAraNo aneka maNinA banelA che. tene saMbaMdhanuM varNana paNa pahelAM karavAmAM AvI gayela che. e tAraNonI upara ATha ATha svastika vigere maMgala dravya che. tenuM varNana paNa pahelAM karavAmAM AvI gayela che. e tAraNenI upara kRSNa, nIla, pIta, lAla, ane jIvAbhigamasUtra
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ 462 jIvAbhigamasUtre rUpAH / tattattoraNAnAmupari bahUni chatrAticchatrANi patAkAtipatAkAni ghaNTA yugalAni cAmarayugmAni utpalahastakA yAvat zatasahasrapatra hastakA: acchAyAvatpratirUpAH etadabhiprAyeNaivAha - 'taM caiva jAva toraNA jAva chattAichattA' tadeva yAvat toraNAni - yAvacchatrAticchatrANi iti / 'tassa NaM jaMbUpedassa uppi'tasya jaMbUpIThasya khalUpari - ' bahusamaramaNijje bhUmibhAge paznatte' bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prastutaH ' se jahANAmae AliMga pukkharei vA jAva maNi0' sa yathAnAmaka: AliMgapuSkaramiti vA - yAvannAnAvidhapaJcavarNe svaNairmaNibhicopazobhita ityAdi bhUmibhAgavarNanaM vijayA rAjadhAnIvat / yAvanmaNInAM sparzavaktavyaaa cAMdI ke haiM daNDa inake vajra ke hai kamaloM kI jaisI inakI nirmala gaMdha hai ye AkAza aura sphaTika maNi ke jaisI svaccha haiM yAvat pratirUpa haiM / ina toraNoM ke Upara aneka tarake Upara chatra hai tarake Upara aneka patAkAeM haiN| ghaMTAyugala haiM / cAmara yugma haiM utpaloM ke gucche haiM yAvat zatapatra vAle kamaloM ke gucche haiM ye saba accha yAvat pratirUpa haiM / isI bAta ko samajhAne liye 'taM ceva jAva toraNA jAva chattAtichattA' sUtrakAra ne aisA sUtrapATha kahA hai 'tassaNaM jaMbUpedassa upi bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' isa jaMbUpITha ke Upara bahusama ramaNIya bhUmibhAga hai isa bhUmibhAga ke varNana sambandha meM jaisA pahile 'se jahA NAmae AliGga pukkhareivA jAva maNi' yaha pATha kahA gayA hai vaisA hI vaha yahAM para bhI kaha lenA cAhiye yaha bhUmibhAga yAvat nAnA prakAra ke pAMca varNoM vAle tRNoM se evaM maNi se suzobhita hai ityAdi rUpa se vijaya rAjadhAnI kI taraha isa kA varNana hai yAvat saMskRta raMganA cAmara dhajAe che. tenA paTTa vastro cAMdInA che. tenA IMDAe vAnA che. tenI gaMdha kamaLAnA jevI niLa che. te AkAza ane sphaTika maNinA jevA svaccha che, yAvat pratirUpa che. A tAraNAnI upara aneka chatrAnI upara chatrA che, chatranI upara aneka patAkAo che. ghaMTAyugalA che. cAmara yugmA che. utpalenA gucchAe che. yAvat zatapatrAvALA kamaLAnA gucchAe che. e adhA yAvat pratiiya che, mena vAtane samabhavavA bhATe 'taM caiva jAba toraNA jAva chattAttichattA' sUtrAre yA prabhAno sUtrapATha he che. 'tarasaNaM jaMbUpeDhassa upi bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' yA maMjUdIpanI upara husamaramaNIya bhUmi bhAga che, A bhUmi bhAganA vananA saMghamA pahelA ' se jehANAmae AliMgapukkhareivA jAva maNi0' mA pATha kahela che. eja pramANe ahIMyA paNa kahI levuM joie. A bhUmi. bhAga cAvat aneka prakAranA pAMca varSoMvALA tRNAthI ane maNiyAthI suza jIvAbhigamasUtra
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 77 jambUpIThasvarUpanirUpaNam 463 tAparisamAptiH yAvacca tatra bahavo vAnavyantaradevA devyazvAsssate - zerate yAvadviharanti / 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa' tasya khalu bahusamaramaNIya bhUmibhAgasya - 'bahumajjha desabhAe ' bahumadhyadezabhAge 'estha NaM egA mahaM maNipeDhiyA pattA atroddeze ekA mahatI maNipIThikAssste 'ajoyaNAI AyAmavikkhaMbhe ' AyAmaviSkambhAbhyA maSTau yojanAni ' cattAri joyaNAI bAhalleNaM' pRthutvena catvAri yojanAni 'savvamaNimaI acchA saNhA jAva paDiruvA' sarvAtmanA maNimatI acchazlakSNA yAvatpratirUpA -iti / 'tI se NaM maNipeDhiyAe uvari - ' tanmaNi pIThi - kopari 'ettha NaM mahaM jaMbU sudaMsaNApannattA' atra khalu maNipIThikopari bahumadhya dezabhAge ekA mahatI jambUsudarzanA prajJatA 'ajoyaNAI uDUM uccatte' sA jambU sudarzana yojanAni Urdhvam uccatvena 'addhajoya NaM ubveheNaM' ardhayojanayahAM aneka vAnavyantara deva aura deviyAM uThatI baiThatI rahatI haiM zayana karatI haiM aura Ananda pUrvaka rahatI haiM 'tassaNaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhA e' isa bahusama ramaNIya bhUmibhAga ke ThIka bIca meM 'egA mahaM maNipeDhiyA pannattA' eka vizAla maNipIThikA hai yaha maNipIThikA 'ajoyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' lambAI cauDAI meM ATha yojana kI hai 'cattAri joyaNAI vAhalleNaM' aura moTAI meM cAra yojana kI hai 'sacca maNimaI acchA jAva paDiruvA' yaha maNipIThikA sarvAtmanA maNimayI hai svaccha hai yAvat pratirupa haiM 'tIseNaM maNipeDhiyAe uvari etthaNaM mahaM jaMbU sudaMsaNA pannattA' usa maNipIThikA ke Upara eka vizAla jambUsudarzanA hai arthAt jambU kA vRkSa hai 'ajoyaNAI u uccatteNaM addhajoyaNaM ubveheNaM' yaha ATha bhita che. vigere prakArathI vijayarAjadhAnInA varNana pramANe Anu varNana karI levu' yAvatA ahIyAM vAnavyantaradeva ane deviyA bese che. rahe che. zayana kare che. ane AnaMda pUrva rahe che. 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahu desabhAe~' yA maDusabharamaNIya lUbhilAganI romara pathamA 'egA mahaM maNipeDhiyA pannattA' 24 vizANa bhnnipiiddi| che. A maNipITha 'aTTha joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' nI saMmA pahojA mA yonnanI he 'cattAri joyaNAI bAhalleNaM, tenI laDAI yAra yojananI che. 'savvamaNimaI acchA jAva paDirUvA' A maNipIThikA sarvAtmanA maNimayI che. svaccha che. yAvat pratirUpa che. 'tIseNaM maNipeDhiyAe uvari etthaNaM mahaM jaMNUsudaMsaNA upara se vizAla sudarzanA che. arthAt uccatteNaM addha joyaNaM uvveheNaM' se mAra yonnanu pannattA' se maNipIThAnI vRkSa che. 'aTTa joyaNAI uDDha yu che. tenI DArdha ardhA jIvAbhigamasUtra
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ 464 jIvAbhigamasUtre mudvedhena-do joyaNAI khaMdhe dve yojane skandhaH 'aTTha joyaNAI vikkhaMbheNaM' aSTau yojanAni viSkambheNa 'cha joyaNAI viDimA' Sar3ayojanAni viDimAH bhUmebahirgatAH pradezAH 'bahumajjhadesabhAe aTThajoyaNAI vikkhabheNaM' bahumadhyadeza bhAge aSTau yojanAni viSkambheNa 'sAiregAI aTThajoyaNAI savvaggeNa pannattA' sAtirekANi aSTau yojanAni sarvAgreNa udvedhoccaistva parimANamIlanena 'vairAmayamUlA' vajramayamUlA, 'rajaya supariTThiyaviDinA' rajatasupratiSThitaviDimA-Urdhva vinirgata dezA yasyAH sA, 'evaM ceiyarukkhavaNNao jAva savyo' evaM caityavRkSavarNako yAvatsarvaH 'riTThAmayaviulakaMdA' riSTamayavipulakandAH, 'veruliyaruira khaMdhAyojana kA UMcA hai / Adhe yojana kI gaharAI hai arthAt jamIna ke bhItara yaha Adhe yojana kI gaharAI meM hai 'do joyaNAI khadhe' do yojana kA isakA skandha bhAga hai| 'aTTha joyaNAiM vikkhaMbheNaM cha joyaNAI viDimA' cauDAI isakI ATha yojana kI hai zAkhAeM isakI 6 yojana kI haiM 'bahumajjhadesabhAe ajoyaNAI vikkhaMbheNaM' madhya bhAga meM yaha ATha yojana kA cauDA hai 'sAiregAI aTTha joyaNAI savvaggeNaM paNNattA' isakI UMcAI aura udvedha parimANa milAkara saba vistAra sAdhika ATha yojana kA hai 'vairAmayamUlA, isakA mUla vajraratna kA banA huA hai 'rayatasupatiTThiya viDimA' cAMdI kI isakI supratiSThita viDimA-UMce kI ora nikalI huI zAkhAeM haiM evaM cetiyarukkhavaNNao jAvasayo' isakA varNana caityavRkSa ke varNana jaisA hai yAvat uttama cAMdI kI banI huI isakI zAkhAeM haiM vividha maNiyoM aura ratnoM kI banI huI isakI prazAkhAeM haiM vaiDUryaratnamaya inake patra yonI che. arthAt bhAnanI ma42 te ardhA yauna sudhI 3 che. 'do joyaNAiM khaMdhe me yo nanu tenu 245 cha. 'aTTa joyaNAI vikkhaMbheNaM cha joyaNAI viDimA' tenI pddaa| 218 yogananI che. tenI zamAyA cha yona. nanI cha. 'bahumajjhadesabhAe aTTa joyaNAI vikkhaMbheNaM madhyamAmA se mAra yonanI pahAjI cha. 'sAiregAiM aTU joyaNAI savvaggeNaM paNNattA' tenI uMcAI ane udha parimANu badhu maLIne badhe vistAra kaMIka vadhAre mA yonI che. 'vairAmayA mUlA' teno bhUgamA 100 ratnanI mane cha. 'rayatasupaiTThiyaviDimA' tenI supratihata vibhiarthAt yI pAnIsa shaayaa| yAhInI cha. 'evaM cetiya rukkhavaNNao jAva savvo' tenu na thaitya vRkSanA varNana jevuM che. yAvat uttama cAMdInI tenI zAkhAo banelI che. aneka prakAranA maNi ane ratnanI tenI prazAkhAo banelI che. tenA pAnaDAo jIvAbhigamasUtra
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.77 jambUpIThasvarUpanirUpaNam 465 vaiDUryamayo rucirazcaskandhaH, 'suMjAya parajAyarUvapaDhamagavisAlatalA' sujAta-mUla dravyazuddhaM vara-pradhAnaM yat jAtarUpaM tadAtmakA mUlam-tA vizAlAzAlAH-zAkhAyasyAH sA sujAtavarajAtarUpa prathamakavizAlA. nAnAmaNirayaNa viviha sAhappasAhaveruliyapatta tavaNijjapattaviMTA' nAnAmaNiratnavividha zAkhA-prazAkhA vaiDUrya patra tapanIya patra vRntA, tatra-nAnAmaNiratnAnAM vividhAH zAkhA prazAkhA yasyAH sA tathA, tathA-vaiDUryANi-vaiDUryaratnamayAni patrANi yasyAH sA tathA, tathA-tapanIyAni-tapanImayAni patravRntAni yasyAH sA tathA, tataH trayANAM krmdhaaryH| 'jaMbaNayarattamauyasukumAla pavAlapallavaMkuradharA' jAmbUnadavat-raktAnAM mRdUnAM sukamArANAM ca pravAlavata avabhAsamAnAnAM pallavAikurANAM ca dharA, 'vicitta maNirayaNasurabhi kumumaphalabhAranamiyasAlA' 'vividha ratnarivazobhitAnAM kusumAnAM haiM rakta suvarNa ke bane hue patroM ke vRkSa haiM ityAdi 'riTThAmayaviulakaMdA' riSTa ratna ke bane hue isake vipula kanda haiM 'veruliya ruira khaMdhA' vaiDUryaratna ke isake rucira skandha haiM 'sujAya vara jAyasva paDhamagavisAlasAlA' isakI mUlabhUta zAkhAeM sundara zreSTha-cAMdI kI banI huI hai 'nAnA maNirayaNa vivihasAhappasAhaveruliyapatta tavaNijja. pattaviMTA' aneka prakAra ke maNiyoM aura ratnoM kI isakI vividha zAkhAeM aura prazAkhAeM haiM / tapanIya svarNa ke bane hue patra vRkSa haiN| 'jaMbUNayarattamauya sukumAla pavAlapallavaMkuradharA' jambUnada aura ratna ke isa ke mRdu sukumAra pravAla haiM aura pallavoM ke aMkura haiM 'vicitta maNirayaNa surabhikusumA phalabhAranamiyasAkhA' vicitra prakAra ke maNiratnamaya isake sugaMdhita puSpa haiM aura usakI zAkhAeM unase aura vaiDUryaratnamaya che. lAla senAnA banelA patranI pAkhaDI che. vigere 'riTrAmaya viulakaMdA' viSTa 2tnanA viya xo che. 'veruliya vairakhaMdhA' vaiya ratnanA tn| 3thi2 24o cha, 'sujAya varajAyarUbapaDhamagavisAlasAlA' tenI bhubhya mAyA su2 zre04 yAhInI mane che. 'nAnAmaNirayaNavivihasAha. pasAhaveruliyapattatavaNijjapattaviMTA' ane pr42|| bhaNiyo bhane ratnAnI tenI vividha zAkhAo ane prazAkhAo che. tenA patravRta-pAnanA DiMTA tapaniiy sonAnA manesA che. 'jaMbUNayarattamauya sukumAla pavAlapallavaMkuradharA' yuunada ane ratnonA tenA pravAle mRdu ane komaLa che. tathA tenA palanA aMkare muna 2tnAnA che. 'vicittamaNirayaNasurabhikusumA phalabhAranamiyasAkhA' tenA puSe vicitra prakAranA maNiratnamaya che. ane sugaMdhavALA che. tathA tenI jI0 59 jIvAbhigamasUtra
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ 466 jIvAbhigamasUtre phalAnAM bhAreNa namitazAkhA, uktazca-'mUlA vairamayA se kaMdo khaMdho ya rihaveru. liyo / sovaNNiya sAhappasAha tahajAyarUvAya // 1 // viDimArayayaveruliyapattatavaNijjapattaviMTAya / pallavamaggapavAlA jaMbUNarayayA tIse / 2 // mUlAni vajramayAni sa kandaH skandhazca riSTa vaiDUryakaH / sauvarNika zAkhAprazAkhA tathA jAtarUpAzca // 1 // viDimArajata vaiDUryapatra tapanIya patra ghRntAni ca / pallavAgrapravAlAH jAmbUnadarajatA stasyAH ||2||iti||chaayaa|| 'sacchAyA' satI-samIcInA chAyA yasyAH sA sacchAyA, 'sappabhA'-prabhAyA-kAntyA saha vartamAnA saprabhA, 'saujjoyA-ahiyaM maNoNivvui karA' udyotena sahitA-adhikaM manaso nirvRtikarAca prAsAdikA darzanIyA'bhirUpA-pratirUpA cA''sIt ||suu077|| phaloM ke bhAra se sadA jhukI rahatI hai 'sacchAyA, sappabhA, sassirIyA, saujjoyA, AheyaM maNo nivvuikarA, pAsAiyA, darisaNijjA, abhikhvA paDirUvA' isakI chAyA vaDI sundara hai prabhA bhI isakI baDI suhAvanI hai ataH dekhane meM yaha vaDA hI manoramatA yukta lagatA hai isase aisA udyota nikalatA hai ki jaisA maNiyoM aura ratnoM kA udyota nikalatA hai isa prakAra ke udyota nikalane kA kAraNa isakA maNi ratnAdi maya honA hai yaha adhika se adhika rUpa meM mana ko zAnti kara detA hai yaha prAsAdIya hai darzanIya hai abhirUpa hai aura pratirUpa hai ina padoM kA artha-pIche likhA jA cukA haiisa jambU vRkSa ke varNana meM isI prakAra kI ye do gAthAeM haiM mUlA vairamayA se kaMdo khaMdho ya riTTaveruliyo / sovaNiya sAhappasAha taha jAyakhvA ya / 1 // zAmAyA po mane jAnA mAthI sahI nabhesI 29 che. 'svacchA sappabhA, sassirIyA saujjoyA AheyaM maNoNivvuikarA' pAsAiyA, darisaNijjA. abhiruvA jAva paDirUvA' tenI chAyA dhaNI su42 che. tenI pramA 54 ghaNI soDA. maNI che. tethI jovAmAM te ghaNIja sahAmaNI lAge che. tethI tene e udyota nIkaLe che ke je maNiyo ane ratnone ughAta nIkaLe che A pramANeno udyota nIkaLavAnuM kAraNa tenuM maNiratnamaya paNuM che. te vadhAremAM vadhAre manane zAMtI Ape che. te prAsAdIya che, darzanIya che abhirUpa che, ane pratirUpa che. A padane artha pahelAM kahevAmAM AvI gayela che. A jaMbuvRkSanA varNanamAM A prakAranI A be gAthAo che'muulaa vairamayA se kaMdo khaMdo ya riTra veruliyo / sovaNiya sAhappasAha tahajAya rUvAya // 1 // jIvAbhigamasUtra
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 78 jambUvRkSasya catuHzAkhAvarNanam 467 mUlam - jaMbUpaNaM sudaMsaNAe cauddisiM cattAri sAlA pannattA taM jahA - puratthimeNaM dakkhiNeNaM paJccatthimeNaM uttareNaM tattha NaM je se purathimille sAle ettha NaM ege mahaM bhavaNe paNNatte egaM kosaM AyA meNaM - addhakosaM vikkhaMbheNaM-deNaM kosaM u uccateNaM aNegakhaMbha0 vaNNao jAva bhavaNassa dAraM taM ceva pamANaM paMcadhaNusayAI uDDuM uccateNaM aDDAijAiM vikkhaMbheNaM jAva vaNamAlAo bhUmibhAgA ulloyA maNipeDhiyA paMcadhaNusaiyA devasayaNijjaM bhANiyavvaM / tattha NaM je se dAhiNille sAle tattha NaM ege mahaM pAsAyavaDeMsae pannatte kosaM ca uDDuM uccatteNaM addhakosaM AyAmavikkhaMbheNaM abbhugayamUsiya0 aMtobahusama0 ulloyA / tassa paNaM bahusamaramaNijassa bhUmibhAgassa bahu. majjhade sabhAe sIhAsaNaM saparivAraM bhANiyavvaM / tattha paNaM je se paJccatthimille sAle / ettha NaM pAsAyavaDeMsae pannatte taM ceva pamANaM sIhAsaNaM saparivAraM bhANiyavvaM / tattha NaM je se utta rille sAle ettha NaM ege mahaM pAsAyavaDeMsae paNNatte taM ceva pramANaM sIhAsaNaM saparivAraM / tattha NaM je se uvarimaviDime ettha NaM ege mahaM siddhAyataNe korsa AyAmeNaM addhakosaM desUNaM kosaM uDDuM uccatteNaM aNega khaMbhasatasanniviTTe vaNNao tidisiM tao dvArA paMcadhaNusaiyAaDDAijjadhaNusaya vikkhaMbhA maNipeDhiyA paMcadhaNusaiyA devachaMdao paMcadhaNusayavikkhaMbho sAirega paMcadhaNusa uccatte / tattha NaM devachaMdae aTUsayaM jiNapaDimANaM jiNussedhappamANANaM, evaM savvA siddhAyataNavattavvayA bhANiyavvA / viDimA rayayaveruliya patta tavaNijjapattaviMdAya / pallava aggapavAlA jaMbUNa ya rAyayAtIse // 2 // // 77 // viDimArayaya veruliya pattatavaNijja pattaviMdAya | pallava aggapavAlA jaMbUNaya rAyayAtIse // 2 // // sU. 77 // jIvAbhigamasUtra
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ __ jIvAbhigamasUtre jAva dhUvakaDucchayA uttimAgArA solasavidhehiM rayaNehi uvee ceva jaMbUNaM sudaMsaNA mUle bArasahiM paumavaravediyAhiM savvato samaMtA saMparikkhittA tAoNaM paumavaravediyAo addhajoyaNaM uTheM uccatteNaM paMcadhaNusayAI vikkhaMbheNaM vnnnno| jaMbU sudaMsaNA aNNeNaM aTsaeNaM jaMbUNaM tadaddhaccattappamANametteNaM savvao samaMtA saMparikkhittA / tAoNaM jaMbUo cattAri joyaNAiM urdU uccatteNe kosaM covveheNaM joyaNaM khaMdho kosaM vikkhaMbheNaM tiNi joyaNAI viDimA bahumajjhadesabhAe cattAri joya. NAI vikkhaMbheNaM sAiregAiM cattAri joyaNAI savvamgeNaM vai. rAmayamUlA so ceva cetiyrukkhvnnnno| jaMbUe NaM sudaMsaNAe avaruttareNaM uttareNaM purathimeNaM ettha NaM aNADhiyassa cauNhaM sAmANiyasAhassINaM cattAri jaMbU sAhassIo pannattAo / jaMbUe sudaMsaNAe purathimeNaM ettha NaM aNADhiyassa devassa cauNhaM aggahisINaM cattAri jaMbUo pannattAo evaM parivAro savvo NAyavvo jaMbUe jAva AyarakkhANaM / jaMbU NaM sudaMsaNA tihiM joyaNasaehiM vaNasaMDehiM savvato samaMtA saMpa. rikkhittA taM jahA-paDhameNaM docceNaM tvcennN| jaMbUe sudaMsaNAe purasthimeNaM paDhamaM vaNasaMDaM paNNAsaM joyaNAI ogAhittA ettha NaM ege mahaM bhavaNe pannatte purathimille bhavaNasarise bhANiyabve jAva sayaNijjaM evaM dAhiNeNaM paJcatthimeNaM uttareNaM / jaMbae NaM sudaMsaNAe uttara purathimeNaM paDhamaM vaNasaMDaM paNNAsaM joyaNAI ogAhittA cattAri gaMdA pukkhariNIo pannattAo taM jahApaumA paumappabhA ceva, kumudA kumudappabhA tAo NaM gaMdAo pukkhariNIo kosaM AyAmeNaM addhakosaM vikkhaMbheNaM paMcadhaNu jIvAbhigamasUtra
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.78 jambUvRkSasya catuHzAkhAvarNanam 469 sayAI uvveheNaM acchAo - saNhAo - lavhAo - ghaTAomaTTAo NiSpakAo jAva paDirUvAo vaNNao bhANiyavvo jAva toraNANi // sU0 78 // chAyA - jambvAH khalu sudarzanAyAcaturdizi catasraH zAlA: prajJaptAH tadyathApUrvasyAM dakSiNasyAM pazcimAyA muttareNa-tatra khalu yA-sA pUrvA zAlA atra - khalu eka mahadbhavanaM prajJatam ekaM krozamAyAmenA'rdhakrozaM viSkaMbheNa-dezonaM krozamUrdhvamuccaistvenA'neka stambha0 varNako yAvad bhavanasya dvAram tadeva pramANaM paJcadhanuH zatAni - Urdhvamuccaistvena ardhatRtIyAni viSkambheNa yAvad vanamAlA : 'jaMbUeNaM sudaMsaNA e' ityAdi / TIkArtha- 'jaMbUeNaM sudaMsaNAe caudisiM cattAri sAlA paNNattA' sudarzanA jisakA dUsarA nAma hai aise isa jaMbU vRkSa kI cAra dizAoM meM cAra zAkhAeM haiM ve dizA- pUrva-dakSiNa, uttara aura pazcima haiM ina meM jo pUrva dizA kI 'sAle' zAkhA hai usa para 'eMge mahaM bhavaNe paNate' eka vizAla bhavana hai 'kosaM AyAmeNaM addhakosaM vikkhaMbheNaM, desUNaM kosaM uDDa uccateNaM' yaha eka koza kA lambA hai AdhA koza kA cauDA hai aura kucha kama eka koza kA UMcA hai 'aNegathaMbha0 vaSNao' yaha aneka khaMbhe vAlA hai isakA varNana pUrva jaisA hai yaha varNana dvAra taka ke pATha kA liyA gayA hai isake dvAra pAMcasau dhanuSa ke UMce haiM / aDhAI sau dhanuSa ke cauDe haiM 'jAva vaNamAlAo bhUmibhAgA, ulloyA, maNipeDhiyA, paMcadhaNusatiyA, devasayaNijjaM bhANi I 'jaMbUpaNaM sudaMsaNAe ' ityAdi TIartha - jaMbUeNaM sudaMsaNAe caudisiM cattAri sAlA paNNattA' dhenuM jInnu nAma sudarzanA che evA A jamRddhIpanI cAre dizAemAM cAra zAkhAo che. arthAt pUrva pazcima dakSiNa ane uttara e cAre dizAomAM eka eka zAkhA che. temAM ne pUrva dizAnI 'sAle' zAmA che, tenI upara 'ega mahaM bhavaNe paNNatte' me vizAla bhavana che. 'kosaM AyAmeNaM addhakosaM vikkhaMbheNaM desUNaM kosaM uDDhaM uccatteNaM' tenI saMgA me asanI che bhane tenI pahogA ardhA asanI che bhane 464 ubha ardhA DosanI yA che. 'aNegadhaMbha0 vaNNao' te aneka sta MbhA vALuM che. tenuM varNana pahelAM kahyA pramANe ja che. e vana dvAra sudhInA pAThe paryaMnta lIdhela che, tenA dvArA pAMcaso dhanuSa uMcA che, 250 maDhiso dhanuSa holA che. 'jAva vaNamAlAo bhUmibhAgA ulloyA maNi jIvAbhigamasUtra
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre bhUmibhAgAH - ullokAH maNipIThikA paJca dhanuH zatA, devazayanIyam - bhaNitavyam a khalu yA sA dakSiNA zAlA atra khalu eko mahAn prAsAdAvataMsakaH prajJaptaH krozaM cordhvamuccaistvenArdhakrozamAyAmaviSkambhAbhyAm abhyudgatocchrita0 anto bahusama0 ullokAH / tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUbhibhAgasya bahu madhyadezabhAge siMhAsanaM saparivAraM bhaNitavyam / tatra khalu yA sA pazcimA zAlA atra khalu prAsAdAvataMsakaH prajJaptaH tadeva pramANaM siMhAsanam saparivAraM bhaNitavyam / tatra khalu raj' aura itane hI ve praveza vAle haiM / isa taraha kA inake sambandha meM varNana pUrva kI taraha yAvat vanamAlA taka karanA cAhiye sAtha meM bhUmibhAgoM kA, Upara kI chata kA pAMca sau dhanuSa kI maNipIThikA kA aura deva zayana kA bhI varNana karanA cAhiye 'tatthaNaM je se dAhijille sAle etthaNaM ege mahaM pAsAyavaDeM sae paNNatte' dakSiNa dizA meM jo zAkhA hai usa para eka prAsAdAvataMsaka hai 'kosaM u uccattenaM addhako AyAmacikkhaMbheNaM avabhuggaya mUsiyA aMto bahusama0 ulloyA' vaha eka koza kA UMcA hai AdhA koza kA lambA cauDA hai isa se yaha aisA mAlUma paDatA hai ki mAnoM AkAza tala ko hI chU rahA hai isake bhItara kA bhUmibhAga bahusamaramaNIya hai isa para chata bhI hai 'tassaNaM bahusamaramaNijja bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe sIhAsaNaM saparivAraM bhANiyabvaM' usa bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke bahumadhya deza bhAga meM eka saparivAra siMhAsana haiM / 'tatthaNaM je se pacasthimille sAle ettha pAsAyavaDeM sae paNNatte taM ceva pamANaM sIhAsaNaM peDhiyA paMcadhaNusaiyA devasayaNijjaM bhANiyavvaM' bhane bheTalAna praveza vANA che. A pramANenuM tenA sa MbaMdhanu varNana pahelAnI jeNu yAvat vanamALA sudhI 52 ho. 'tattha je se dAhiNille sAle etthaNaM ege mahaM pAsA yavaDeM sae paNNatte' dRkSiNa dizAmA ne zAkhA chetenA para prAsAdAvata sa che, 'kosaM ur3DhaM uccatteNaM addhakosaM AyAmavikkhaMbheNaM abbhuggayamUsiyA aMto bahusamaramaNIyA ulloyA' te prAsAdAvataMsa ! asa (yu che, bhane ardhA asanI saMbhA vALuM che. tethI e evu jaNAya che ke jANe te AkAza taLaneja spazI rahela che tenI aMdarane bhUmibhAga husamaramaNIya che. tenA para agAzI che. 'tassa NaM bahusamaramaNijjarasa bhUmibhAgassa bahumajhadesabhAe sIhAsaNaM saparivAraM bhANiyavvaM' se maDusabharabhaNIya bhUmibhAganA maDumadhya hezalAgamAM the| parivAra sahita siMhAsana che. 'tatthaNaM jese paccatthimille sAle etthaNaM pAsAyavaDeMsara paNNatte taM caiva pamANaM sIhAsaNaM saparivAraM bhANiyavvaM pazcima hizAnI zAkhA 52 me 470 jIvAbhigamasUtra
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.78 jambUvRkSasya catuHzAkhAvarNanam 471 yA sA-uttarazAlA atra khalu eko mahAn prAsAdAvataMsakaH prajJaptaH tadeva pramANaM siMhAsanaM saparivAram / tatra khalu yA sA uparimA viDimA atra khalu ekaM mahata siddhAyatanam-kromamAyAmenA'rdhakrozaM viSkambheNa dezonaM krozamUrdhvamuccestvena aneka stambhazatasanniviSTam0 varNakaH tridizi trINi dvArANi pazca dhanuzzatAni bhANiyavvaM' pazcima dizA kI zAkhA para eka prAsAdAvataMsaka hai isake sambandha meM bhI varNana pUrva ke hI jaisA hai isa prAsAdAvataMsaka meM saparivAra eka siMhAsana haiN| 'tattha NaM je se uttarille sAle etthaNaM egemahaM pAsAyasa.sae paNNatte taM ceva pamANaM sIhAsaNaM saparivAraM' uttara dizA kI ora jo zAkhA hai vahAM para bhI eva bahuta vizAla prAsAdAvataMsaka hai isakA pramANa bhI pUrva ke jaisA hI hai yahAM para bhI parivAra sahita eka siMhAsaka hai 'tatthaNaM je se uvarima viDime etthaNaM ege mahaM siddhAyataNaM kosaM AyAmeNaM addha kosaM vikkhaMbheNaM desaNaM kosaM uccatteNaM' jambU vRkSa ke Upara kI jo zAkhA hai vahAM eka bahuta vizAla siddhAyatana hai isakI lambAI eka koza kI hai aura cauDAI Adhe koza kI hai yaha kucha kama DeDha koza kA UMcA hai 'aNega khaMbha satasanniviTe vaNNao tidisiM tao dArA paMcadhaNusatA aDhAijja dhaNusaya vikkhaMbhA' isame aneka khaMbhe lage haiN| isakA yahAM varNana kara lenA cAhiye isake tIna dizAoM meM tIna dvAra haiM ve dvAra pAMca sau dhanuSa ke UMce aura aDhAI sau dhanuSa ke cauDe haiM maNipeDhiyA pNcdhnnuprAsAdAvataMsaka che. tenA saMbaMdhI varNana paNa pahelA kahyA pramANe ja che. e prAsAdAta sabhAM saparivAra se siMhAsana cha. 'tatthaNaM je se uttarille sAle eltha NaM ege mahaM pAsAyavaDisae paNNatte taM ceva pamANaM sIhAsaNaM saparivAraM' uttara bAjunI je DALa che tyAM AgaLa paNa eka ghaNe vizALa prAsAdAvatuMsaka che, tenuM pramANa paNa pahelA kahyA pramANe che, ane tyAM paNa parivAra sahita 4 sihAsana cha, tatthaNaM je se uparima paDime etthaNaM ege mahaM siddhAyattaNe kosa AyAmeNaM addhakosaM vikhaMbheNaM desUrNa kosaM uTheM uccattaNaM' jaMbUvRkSanI uparanI je zAkhA che. tyAM eka ghaNuM ja vizALa siddhAyatana che. tenI laMbAI eka kesa-gAunI che, ane pahoLAI ardhA kesanI che. e kaMika 4ma hoTa sa yu cha. 'aNegakhaMbhasayasaMnividve vaNNao tidisiM tao dArA paMca ghaNusayA aDUDhA ijjaghaNusayavikkhaMbhA' temAM ane stano sAgesA cha, tenu varNana ahIyAM karI levuM joIe. te siddhAyatananI traNa dizAomAM traNa dara vAjAo che. e dvAre pAMcase dhanuSa jeTalA uMcA che. ane aDhize dhanuSanI jIvAbhigamasUtra
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ 472 jIvAbhigamasUtre ardha tRtIyadhanuzzataviSkambhA, maNipIThikA paJca dhanuHzatA devacchandakaH paJca dhanu zataviSkambhaH, sAtireka paJcadhanuH zatamuccatvam / tatra khalu devacchandake'STazataM jina - pratimAnAM jinotsedhapramANAnAm evaM sarvA siddhAyatanavaktavyatA bhaNitacyA yAvad dhUpakaDucchukA - uttamAkArA SoDazavidhai ratnairupetA evaM satiyA devacchaMdao paMcadhaNusatavikkhaMbho sAtirekeNa paMcadhaNusa uccatte' usameM eka maNipIThikA hai yaha maNipIThikA pAMca sau dhanuSa kI lambI cauDI hai usa para deva chandaka hai jo pAMca sau dhanuSa kA cauDA hai aura kucha adhika pAMcasau dhanuSa kA UMcA hai 'tatthaNaM deva chaMdae aTThasayaM jiNa parimANaM jiNussedhappamANANaM evaM sadhvA siddhAyataNa vatavvayA bhANiyavvA jAva dhUva kaDucchuyA' usa devacchadaka meM 108 jina kAma deva kI pratimAeM hai ve jina kAmadeva kI pratimAeM jitanI jitanI UMcAI kahI gaI hai itane pramANa meM UMcI hai isa prakAra me siddhAyatana kI samasta vaktavyatA pUrvokta jaisI jAnanI cAhiye yAvat dhUpa kaDucchaka vahAM para haiM / 'uttimAgArA, solasavidhehi rayaNehiM ubae ceva' uttama AkAra kA hai| solaha prakAra ke ratnoM se yaha yukta hai 'jaMbusudaMsaNAmUle vArasahiM paumavaravediyAhiM savvato, samaMtA saMparikkhattA' yaha jaMbU sudarzanA mUla meM cAroM ora se 12 padmavara vedikAoM se ghirI huI hai 'tAo NaM paumavaravediyAo addhajoyaNaM uDUM uccatteNaM paheAjAvAjA che. 'maNipeDhiyA paMcadhaNusasatiyA devacchadao paMca dhaNusatavibho sAtirekeNa paMcadhaNusa uccate' temAM me bhaNipIDA che, yA bhaNipIDi pAMcase dhanuSa jeTalI lAMkhI ane paheALI che. tenA para devacchedaka che, je dhruvaccha daka pAMcaseA dhanuSa jeTalu paheLu che, ane kaiMka vadhAre pAMcase dhanuSanI yAvA che. 'tatthaNaM devacchaMdae aTThasayaM jiNapaDimANaM jiNussedhappamANANaM evaM savvA siddhAyataNavattavvayA bhANiyavyA jAva dhUva kaDucchrayA' me deva2744bhAM 108 ekaso ATha jIna--kAmadevanI pratimAo che, e kAmadevanI pratimAe jenI jeTalI uMcAi kahela che teTalA pramANanI UMcAivALI che, A rIte siddhAyatana sa badhI saghaLuM vana jema pahelAM kahevAmAM Avela che te pramANe sama sevu, yAvat tyAM dhUpa uDu279 dhUpahAnI che. 'uttimAgArA solasavidhehiM rayaNehiM vaceva' te uttama AhAra che bhane soNa aAranA ratnothI te yukta che. 'jaMbUsudaMsaNA mUle vArasahiM paumavaravediyAhiM savvao samatA saMparikkhittA' mA jaMbusudanA mULamAM cAre bAjuethI 12 khAra padmavara vedikAethI gherAyela che. 'tAo NaM paramavaravediyAo addhajoyaNaM uDDha uccateNaM paMcadhaNusayAI vikkha jIvAbhigamasUtra
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.78 jambUvRkSasya catuHzAkhAvarNanam 473 jabU khalu sudarzanA mUle dvAdazabhiH padmavaravedikAbhiH sarvataH samantAt saMparikSiptA tAzca khalu pamavaravedikAH ardhayojanamUrdhvamuccastvena paJca dhanuH zatAni viSkambheNa vrnnkH| jambUsudarzanA'nyenA'STazatena jaMbUnAM tadarboccatva pramANamAtreNa sarvataH samantAtsaMparikSiptA / tAH khalu jambvAzcatvAri yojanAni Urdhvamuccaistvena krozaMcovedhena yojanaM skandhaH krozaM viSkambheNa trINi yojanAni viDimA bahumadhyadezabhAge catvAri yojanAni viSkambheNa sAtirekANi catvAri yojanAni sarvAMgreNa vajramayamUlA sa eva caityavRkSavarNakaH / jaMbyAH khalu paMca dhaNusayAI vikkhabheNaM vaNNao' ye padmavara vedikAeM Adhe yojana kI UMcI hai evaM pAMcasau dhanuSa kI cauDI hai ityAdi rUpa se inakA varNana kara lenA cAhiye 'jaMbU sudaMsaNA aNNeNaM aTTa satteNaM jaMbUNaM taduccattappamANametteNa savvao samaMtA saMparikkhittA' sudarzanA jisakA dUsarA nAma hai aisA yaha jambUvRkSa anya aura 108 jaMbu ke vRkSoM se ki jinakI UMcAI usase AdhI hai cAroM ora se ghirA huA hai 'tAoNaM jaMbuo cattAri joyaNAI uDUM uccattaNa kosaM uvveheNaM joyaNa khaMdhe' ye jambu vRkSa cAra yojana ke UMce haiN| eka koza taka ye jamIna meM bhItara gaDhe hue haiM eka koza kA inakA skandha hai| 'kosaM vikkhaMbheNaM tinni joyaNAI viDimA' eka koza kI inakI cauDAI hai| tIna yojana kI inakI zAkhAeM haiM 'bahumajjhadesabhAe cattAri joya. NAI vikkhaMbheNaM' vIca meM ye cAra yojana ke cauDe haiM 'sAiregAiM cattAri joyaNAI savvaggeNaM vairAmayamUlA so ceva cetiya rukkhavaNNao' bheNaM vaNNao' meM 512 hijaam| ardhA yonI yANI cha. mana pAMcaso dhanuSa jeTalI pahoLI che. vigere prakArathI tenuM varNana karI levuM joIe. 'jaMbU sudaMsaNA aNNeNaM asateNaM jaMbUNaM tadadhuccattapamANametteNaM savvao samaMtA saMparikkhittA' suzananA nu yI nAma cha sayumAsu vRkSa bhii|| 108 ekaso ATha jAMbuvRkSethI (ke jenI uMcAI tenAthI adhei che.) cAre bAju gherAyelA cha. 'tAoNaM jaMbuo cattAri joyaNAI uDDhe uccatteNaM kosaM ubveheNaM joyaNakhaMdhe' A jaMbUvRkSa cAra ejananI uMcAIvALuM che, ane eka kasa-gAu jeTaluM e bhInanI -2 gaye cha. tathA me sarnu tenu : cha. 'kosaM vikkhaMbheNaM tinni joyaNAI viDimA' me Asa-pAsa 2 te pahA cha, a yonanI tenI zAmA cha. 'bahumajjhadesabhAe cattAri joyaNAI vikkhabheNaM' kyama se yA2 yauna paDaNucha. 'sAiregAI cattAri joyaNAI savvaggeNaM vairAmayamUlA so 20 retiyahaf avoro tenuM saghaLuM pramANa kaMIka vadhAre cAra ejana jI0 60 jIvAbhigamasUtra
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ 474 jIvAbhigamasUtre sudarzanAyAH aparottareNottareNottara pUrveNa atra khalu anAhatasya caturNA sAmAnika sahasrANAM catvAri jaMbUsahasrANi prajJaptAni jabyA sudarzanAyA pUrveNa atra khaluanAhatasya devasya catasRNA magramahiSINAM catasro jambvaH prajJaptAH evaM parivAraH inakA saba pramANa sAdhika cAra yojana kA hai| inake mUlabhAga vajraratna ke haiN| inakA varNana jaisA caitya vRkSa kA varNana kiyA gayA hai vaisA hI hai 'jaMbUeNaM sudaMsaNAe avaruttareNaM uttareNaM uttarapurasthimeNaM etthaNaM aNADhiyassa cauNhaM sAmANiya sAhassINaM cattAri jaMbUsAhassIo paNNattAo' apara nAma sudarzanA vAle isa jambU vRkSa ke vAyavya koNa meM, uttara dizA meM evaM IzAna koNa meM jambUdvIpa ke adhipati anAhata devatA ke cAra hajAra sAmAnika devoM ke cAra hajAra jambUvRkSa haiM ina meM pUrva dizA meM cAra agramahiSiyoM ke yogya cAra jambUvRkSa haiM mahAjambU vRkSa ke dakSiNa pUrvakoNa meM Abhyantara paripariSadA ke ATha hajAra devoM ke yogya 8 hajAra jambUvRkSa haiM / dakSiNadizA meM madhyama pariSadA ke 10 hajAra devoM ke yogya 10 hajAra mahAjambU vRkSa haiM dakSiNa pazcima kona meM vAhya pariSadA ke 12 hajAra devoM ke yogya 12 hajAra mahAjambU vRkSa haiM pazcima dizA meM sAta anIkAdhipatiyoM ke yogya sAta mahAjambU vRkSa haiM inake vAda samasta dizAoM meM 16 hajAra AtmarakSaka devoM ke yogya 16 hajAra jambU vRkSa haiM / yaha sudarzana jambU sau sau yojana ke pramANavAle aise tIna jeTaluM che, tene mULa bhAga vajaratnane che. te tamAma varNana je pramANe caitra vRkSanu na 42vAmA mAyesa cha. me pramANa 42 se. 'jaMbUeNaM sudaMsaNAe avaruttareNaM uttareNaM uttarapurathimeNaM etthaNaM aNADhiyassa cauNhaM sAmANiya sAhassINaM cattAri jaMbUsAhassIo paNNatAo' mI nAma renu suzana cha evA A jaMbu vRkSanA vAyavya khUNAmAM, uttaradizAmAM ane IzAna khuNAmAM jaMbudvIpanA adhipati anAdara devanA cAra hajAra sAmAnika denA cAra hajAra jaMbavRkSe che, temAM pUrvadizAmAM cAra amahiSiyone yogya cAra jaMbu vRkSe che. mahAjaMbuvRkSanI dakSiNa pUrva khuNAmAM Abhyantara pariSadanA ATha hajAra devane yogya 8 ATha hajAra jaMbuvakSe che. dakSiNadizAmAM madhyamAM pariSadAnA 10 dasa hajAra devane cagya 10 dasa hajAra mahAjabUvRkSo che. dakSiNa pazcima khuNAmAM bAhya pariSadanA 12 bAra hajAra devone megya 12 bAra hajAra mahAvRkSe che. pazcimadizAmAM sAta anIkAdhipatine cagya sAta mahAjabakSe che, te pachI saghaLI dizAomAM 16 seLa hajAra AtmarakSaka ne 16 seLa hajAra jaMbuvRkSe che. A sudarzana jaMbU se se jananA jIvAbhigamasUtra
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.78 jambUvRkSasya catuHzAkhAvarNanam 475 sarvo jJAtavyaH jambvAH yAvadAtmarakSakANAm / jaMbUH khalu sudarzanA tribhiryojanazataiH vanaSaNDaiH sarvataH samantAt samparikSiptAH tadyathA-prathamena, dvitIyena, tRtIyena / jabvAH sudarzanAyAH pUrveNa prathamaM vanaSaNDam paJcAzadyojanAnyavagAya-atra khalu mahadekaM bhavanaM prajJaptam pUrva bhavanasadRzaM bhaNitavyam yAvat zayanIyam / evaM-dakSiNena, vanaSaNDoM se cAroM ora se ghirI huI hai 'paDhameNaM docceNaM, tacceNaM, ina vanaSaNDoM ke nAma haiM-prathama vanaSaNDa, dvitIya vanaSaNDa, aura tRtIya 'vanaSaNDa jaMbUe sudaMsaNAe purathimeNaM paDhamaM vaNasaMDaM paNNAse joyaNAI ogAhittA etthaNaM ege mahaM bhavaNe paNNatte' jambUsudarzanA ko pUrvadizA meM jo prathama vanaSaNDa haiM usase pacAsa yojana Age jAne para eka vizAla bhavana AtA hai| 'purathimille bhavaNasarise bhANiyavve jAva sayaNijjaM' isa bhavana kA varNana mahAjambUvRkSa kI pUrvadizA kI zAkhA para rahe hue bhavana ke jaisA hI hai yAvatU eka devazayanIya hai yahAM taka kA varNana yahAM grahaNa karanA cAhiye 'dAhiNeNaM paccatthimeNaM uttareNaM' isI taraha ke jambUsudarzanA kI dakSiNa dizA meM jo prathama vanaSaNDa haiM usase pacAsa yojana Age jAne para eka vizAla bhavana AtA hai yaha bhI varNana meM mahAjambU vRkSa kI pUrvadizA kI zAkhA para rahe hue bhavana jaisA hI hai yAvat eka devazayanIya hai yahAM taka kA varNana yahAM grahaNa karanA cAhiye isI taraha se jaMmbU sudarzanA kI pazcima dizA meM aura uttara dizA meM jo prathama vanaSaNDa hai usase prabhAvAmA cha. sevA ra vana thI ye nyAre mAthI 32rAye cha. 'paDhameNaM docceNaM tacceNe' 2 // vanamAnA nAbhI mA pramANe che-prathama vanama mI panama mana bI pana 'jaMbUe sadasaNAe purathimeNaM paDhamaM vaNasaMDaM paNNAse joyaNAI ogAhittA etthaNaM ege mahaM bhavaNe paNNatte' bhUsuza nAnI pUrva dizAma je paheluM vanakhaMDa che, tenAthI pacAsa yejana AgaLa javAthI eka vizALa sana mAve cha. 'purathimilleNa bhavaNasarise bhANiyavve jAva sayaNijja' mA bhavananuM varNana mahAjaMbUvRkSanI pUrva dizAnI zAkhApara rahela bhavananI jema ja che. yAvat tyAM eka devazayanIya che. e kathana sudhInuM varNana ahIM sabha7 se. 'dAhiNeNaM paccatthimeNaM uttareNaM' se 4 pramANe bhUsudRzanAnI dakSiNa dizAmAM je prathama vanakhaMDa che. tenAthI pacAsa jana AgaLa javAthI eka vizALa bhavana Ave che. tenuM varNana paNa mahAjaMbuvRkSanI pUrva dizAnI zAkhApara AvelA bhavananA varNana pramANe ja che. yAvat tyAM eka devazayanIya che. e kathana sudhInuM tamAma varNana ahIMyA karI levuM eja pramANe jaMbu jIvAbhigamasUtra
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ 476 jIvAbhigamasUtre pazcimena, uttareNa / jabvAH khalu sudarzanAyAH uttara pUrveNa prathamaM vanapaNDam pazcAzadyojanAnyavagAhya catasro nandAH puSkariNyaH prajJaptAH, tadyathA-padmA padma prabhA, caiva kumudaa-kumudprbhaaH| tAH khalu-nandAH puSkariNyaH krozamAyAmenA'rdhakrozaM vikambheNa paJca dhanuH zatAnyu dvedhena acchAH zlakSNAH laNhAH vRSTAH mRSTAH niSpaGkAH nIrajaskAH yAvatpratirUpAH varNako bhaNitavyo yAvattoraNAni iti ||suu078|| ___TIkA-vyAkhyAnigadasiddhA // pacAsa pacAsa yojana Age jAne para eka vizAla bhavana AtA hai / isake sambandha meM bhI varNana jaisA Upara kahA gayA hai vaisA hI jAnanA cAhiye 'jaMbUe sudaMsaNAe uttarapurasthimeNaM paDhamaM vaNasaMDaM paNNAsaM joyaNAI ogAhittA cattAri NaMdApukkhariNIo paNNattA' jambU sudarzanA ke IzAnakoNa meM jo prathama vanaSaNDa hai usase 50 yojana Age jAne para bahuta hI vizAla cAra naMdA puSkariNiyAM AtI haiM inake nAma isa prakAra se haiM-'paumA paumappabhA, ceva kumudA kumuyappabhA' padma padmaprabhA2 kumudA3 aura kumudaprabhA4 'tAo NaM gaMdAo pukkhariNIo kosaM AyAmeNaM, addhaM kosaM vikkhaMbheNaM paMcadhaNusayAI uThave. heNaM acchAo, sahAo, laNhAo, ghaTTAo, maTThAo, NippaMkAo, NIrayAo, jAva paDirUvAo' ye pratyeka naMdA puSkariNiyAM lambAI meM eka koza kI hai aura cauDAI meM Adhe koza kI haiM / inakI pratyeka kI gaharAI pAMca sau dhanuSa kI hai| ye saba naMdA puSkariNiyAM svaccha sadanAnI pazcima dizAmAM ane uttara dizAmAM je prathama vanakhaMDa che, tenAthI pacAsa pacAsa pejana AgaLa javAthI eka vizALa bhavana Ave che. tenA saMbaMdhanuM varNana jema pahelAM kahevAmAM AvI gayela che e ja pramANe samajI se. 'jaMbUe sudaMsaNAe uttarapurathimeNaM paDhamaM vaNasaMDaM paNNAsaM joyaNAI ogAhittA cattAri NaMdApukkhariNIo paNNattA' bhUsuza nAnA zAna muzAmA re paDe vanakhaMDa che, tenAthI pa0 pacAsa yejana AgaLa javAthI ghaNI ja vizALa yAra nahAriNIya mAve che. tenA nAmI 240 pramANe cha-'paumA paumappabhA, ceva kumudA kumudappabhA' 5mA 1, 5mamA 2, muh| 3 mane muhamA 4. 'tAoNaM NaMdAo pukkhariNIo kosaM AyAmeNaM addhaM kosaM vikkhaMbheNaM, paMcadhaNusayAiM uvveheNaM acchAo, sahAo ghaTTAo, maTThAo NippaMkAo jAva paDirUvAo' e dareka naMdApuSkariNIyenI laMbAI eka kesa-gAunI che. ane tenI pahoLAI ardhA kesanI che. te darekanI uMDAi pAMcase dhanuSanI che. e badhI ja naMdA aAriNIyo 2127 cha. 2065 cha, saSTa cha, pRSTa cha, bhRSTa cha. ni054 cha, jIvAbhigamasUtra
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.79 puSkariNyAH madhyagataprAsAdAvasataMkaH 477 mUlam-tAsi NaM NaMdA pukkhariNINaM bahumajjhadesabhAe ettha NaM pAsAyavaDeMsae pannatte kosappamANe addhakosaM vikkhaMbho so ceva so vaNNao jAva sIhAsaNaM saparivAraM / evaM dakSiNa purathimeNa vi paNNAsaM joyaNA cattAri gaMdApukkhariNIo uppalagummAnaliNA uppalA uppalujjalA taM ceva pamANaM taheva pAsAyavaDeMsago tppmaanno| evaM dakSiNapaJcatthimeNa vi paNNAsaM joyaNANaM paraM-bhiMgA bhiMgANimA ceva, aMjaNA-kajjalappabhA sesaM taM ceva / jaMbUe sudaMsaNAe uttarapurasthime paDhamaM vaNa saMDaM paNNAsaM joyaNAiM ogAhitA ettha NaM cattAri gaMdAo pukkhariNIo pannattAo taM jahA-sirikatA sirimahiyA siri caMdA ceva tahaya sirinnilyaa| taM ceva pamANaM taheva paasaayvddiNso| jaMbUe NaM sudaMsaNAe purathimillassa bhavaNassa uttareNaM uttarapurasthimeNaM pAsAyavaDeMsagassa dAhiNeNaM ettha NaM ege mahaM kUDe aTrajoyaNAI uDDheM uccatteNaM mUle bArasa joyaNAI vikkhaMbheNaM majjhe aTU joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM uri cattAri joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM mUle sAtiregAiM sattatIsaM joyaNAiM parikkheveNaM majjhe sAtiregAiM paNuvIsaM joyaNAI haiM, zlakSNa haiM, laSTa haiM, ghRSTa haiM, mRSTa haiM, niSpaGka haiM, nIrajaska haiM, yAvat pratirUpa haiM / isa taraha se inakA varNana toraNoM ke pATha taka kara lenA cAhiye / pUrvadizA meM padmA, dakSiNa dizA meM padmaprabhA, pazcimadizA meM kumudA, aura uttara dizA meM kumuprabhA nAmakI naMdA puSkariNiyAM haiM / svaccha Adi padoM kI vyAkhyA jaisI pahile kara dI gaI hai| vaisI hI hai // 78 // nirajaska che. yAvat pratirUpa che. A pramANe AnuM varNana tAraNanA pATha sudhI karI levuM joIe. pUrva dizAmAM padmA, dakSiNa dizAmAM padmaprabhA, pazcima dizAmAM kumudA ane uttara dizAmAM kumudaprabhA nAmanI naMdApuSkariNIya che. svaccha vigere padone artha pahelA karavAmAM Avela che. e ja pramANe che. sU. 78 che jIvAbhigamasUtra
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ 478 jIvAbhigamasUtre parikkheveNaM uvari sAtiregAiM bArasa joyaNAiM parikkheveNaM mUle vicchinne majjhe saMkhitte upi taNue gopuccha saMThANa. saMThie savva jaMbUNayAmae acche jAva paDirUve se NaM egAe paumavaravediyAe ege NaM vaNasaMDeNaM savvato samaMtA saMparikkhitte doNha vi vnnnno| tassa NaM kUDassa uvariM bahusamaramaNijjhe bhUmibhAge pannatte jAva aasyNtiH| tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe egaM siddhAyataNaM kosappamANaM savvo siddhAyataNa vattavvayA jaMbUeNaM sudaMsaNAe purathimassa bhavaNasta dAhiNeNaM dAhiNapurathimillassa pAsAyavaDeMsagassa uttareNaM ettha NaM ege mahaM kUDe paNNatte / taM ceva pamANaM siddhAyataNaM ca / jaMbUe NaM sudaMsaNAe dAhiNillassa bhavaNa0 purasthimeNaM dAhiNa purathimassa pAsAyavaDeMsagassa paJcatthimeNaM ettha NaM ege mahaM kUDe pannatte dAhiNassa bhavaNassa parato dAhiNa paJcasthimillasta pAsAyavaDeMsagassa purathimeNaM ettha NaMege mahaM kUDe jaMbUto paJcasthimillassa bhavaNassa dAhiNeNaM dAhiNapaJcathimillassa pAsAyavaDeMsagassa uttareNaM ettha NaM ege mahaM kUDe pannatte taM ceva pamANaM siddhAyataNaM c| jaMbae paJcatthima bhavaNa uttareNaM uttara paJcasthimassa pAsAyavaDeMsagassa dAhiNeNaM ettha NaM ege mahaM kUDe pannatte taM ceva pamANaM siddhAyataNaM ca / jaMbUe uttarassa bhavaNassa paJcasthimeNaM uttarapaJcatthimassa pAsAyavaDeMsagassa purasthimeNaM ettha NaM ege mahaM kUDe paNNatte taM ceva0 / jaMbUe uttara bhavaNassa pacatthimeNaM ettha NaM ege mahaM kUDe pannatte taM ceva pamANaM jaheva siddhaaytnnN| jaMbaNaM sudaMsaNA aNNehiM bahUhi tilaehiM lauehiM jAva rAyarU kkhehiM hiMgurukkhehiM jAva savvao samaMtA saMparikkhittA / jIvAbhigamasUtra
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.79 puSkariNyAH madhyagataprAsAdAvasataMkaH 479 jaMbUeNaM sudaMsaNAe uvariM bahave aTU maMgalA pannattA taM jahA-sotthiya sirivaccha0 kiNhA cAmarajjhayA jAva chttaaichttaa| jaMbUe NaM sudaMsaNAe duvAlasa NAmadhejjA pannattA taM jahA-sudaMsaNA amohAya suppabuddhA jasodharA / videha jaMbU somaNasANiyayA NiccamaMDiyA 1 // subhadAya visAlAya sujAyA sumnniitiyaa| sudaMsaNAe jaMbUe, NAmadhejjA duvAlasa 2|se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai jaMbUsudaMsaNA goyamA ! jaMbUeNaM sudaMsaNAe jaMbUdIvAhivatI ANADhite NAmaM deve mahaDDie jAva paliovamaThiIe parivasai se NaM tattha cauNhaM sAmANiya sAhassINaM jAva jaMbUdIvassa jaMbUe sudaMsaNAe aNADhiyAe ya rAyahANIe jAva viharati / kahi NaM bhaMte ! aNADhiyassa jAva samattA vattavvayA rAyahANIe mahaDDie / aduttaraM ca NaM goyamA ! jaMbuddIve dIve tattha tattha dese tahiM tahiM bahave jaMburukkhA jaMbuvaNA jaMbuvaNasaMDA NiccaM kusumiyA jAva sirIe atIvara uvasobhemANA 2 cittuNti| se teNaTreNaM goyamA! evaM vuccai jaMbuddIve dIve aduttaraM ca NaM goyamA! jaMbuddIvassa sAsae NAmadhejje pannatte jannakayAviNAsi jAva nnicce||suu.79|| chAyA-tAsAM khalu nandApuSkariNInAM bahumadhyadezabhAge atra khalu prAsAdAvataMsakaH prajJaptaH kroza pramANaH ardhakrozaM viSkambhaH sa eva sa varNako yAvata siMhAsanaM saparivAram / evaM dakSiNapUrveNApi paMcAzata yojanAni0 catasro nandA puSkariNyaH utpala gulmA nalinA utpalA-utpalojjvalA tadeva pramANaM tathaivaprAsAdAvataMsaka stat pramANaH / evaM dakSiNa pazcimenApi pazcAzataM yojanAnAM para bhRGgA bhRGgAnibhA caiva aJjanA kajjalaprabhA zeSaM tadeva / jaMbvAH khalu sudarzanAyAH uttara pUrva prathamaM vanapaNDaM pazcAzataM yojanAni avagAhya atra khalu catasro nandAH puSkariNyaH prajJaptAH tadyathA-zrIkAntA zrImahitA zrIcandrA caiva tathA ca, zrInilayA / tadeva pramANaM tathaiva prAsAdAvatasakaH / jabvAH khalu sudarzanAyAH pUrvasya bhavanasyottareNottarapUrveNa prAsAdAvataMsakasya dakSiNena atra khalu eko mahAn jIvAbhigamasUtra
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ 480 jIvAbhigamasUtre kUDaH prajJaptaH aSTau yojanAni Urdhva muccaistvena mUle dvAdazayojanAni viSkambheNa madhye'STau yojanAmyAyAmaviSkambhAbhyAm upari catvAri yojanAnyAyAmaviSkambheNa mUle sAtirekANi saptatriMzad yojanAni parikSepeNa madhye sAtirekANi paMcaviMzatiyajanAni parikSepeNa upari sAtirekANi dvAdazayojanAni parikSepeNa mUle vistIrNo madhye saMkSiptaH upari tanuko gopuccha saMsthAnasaMsthitaH sarva jAMbUna damayo'ccho yAvatpratirUpaH / sa khalu ekayA padmavaravedikayA - ekena vanapaNDena sarvataH samantAtsaMparikSiptaH dvayorapi varNakaH / tasya khalu kUTasyopari bahusamarama yo bhUmibhAgaH prajJapto yAvadAsate / tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadeza bhAge ekaM siddhAyatanaM krozapramANaM sarvApi siddhAyatanavaktavyatA / jambvAH khalu sudarzanAyAH pUrvasya bhavanasya dakSiNena dakSiNapUrvasya prAsAdAvataMsakasyottareNa atra khalu eko mahAn kUTaH prajJaptaH tadeva pramANaM siddhAyatanaM ca / jaMbbAH khalu sudarzanAyAH dakSiNAtyasya bhavanasya pUrveNa dakSiNa pUrvasya prAsAdAvataMsakasya pazcimena atra khalu eko mahAnkUTaH prajJaptaH / dakSiNasya bhavanasya parato dakSiNapazcimasya prAsAdAvataMsakasya pUrveNa atra khalu eko mahAna kUTaH jaMbUtaH pazcimasya bhavanasya dakSiNena dakSiNapazcimasya prAsAdAvataMsakasyottareNa atra khalu eko mahAna kUTaH prajJaptaH tadeva pramANaM siddhAyatanaM ca / jaMbvAH pazcimabhavanottareNottara pazcimasya prAsAdAvataMsakasya dakSiNenA'tra khalu eko mahAn kUTaH prajJaptaH tadeva pramANaM siddhAyatanaM ca / jaMbbA uttarasya bhavanasya pazcimamenottarapazcimasya prAsAdAvataMsakasya pUrveNA'tra khalu eko mahAn kUTaH prajJaptaH tadeva / jaMbvA uttara bhavanasya pUrveNottarapUrvasya prAsAdAvataMsakasya pazcimenA'tra khala eko mahAn kUTaH prajJaptaH tadeva pramANaM tathaiva siddhAyatanam | jaMbU khalu sudarzanA'nyai habhistila kailavakai yavit-rAjavRkSaiH hiGguvRkSaiH sarvataH samantAt saMparikSiptA jaMccAH khala sudarzanAyAH upari bahUni aSTau aSTau maGgalakAni prajJaptAni tadyathA - svastika zrIvatsa0 kRSNa cAmaradhvajAH yAvat - chatrAticchatrANi / jaMbbAH khalu sudarzanAyAH dvAdazanAmadheyAni prajJaptAni tadyathA - sudarzanA amodhAca suprabuddhA yazodharA / videha jaMbU : saumanasyA niyatA- nitya maNDitA // 1 // subhadrA ca vizAlA - sujAtAiti yAH sudarzanAyAH jaMbvA: nAmadheyAni dvAdaza ||2|| tatkenArthena bhadanta ! evamucyate jaMbU mudarzanA - jaMbU sudarzanA ? gautama ! jaMbbA sudarzanAyAM jaMbU dvIpAdhi patiH anAdRto nAmadevo maharddhiko yAvat - palyopamasthitikaH parivasati sa khalu tatra caturNAM sAmAnikasahasrANAM yAvat jaMbUdvIpasya jaMbvAH sudarzanAyAH anAdRtAyAzca rAjadhAnyAH yAvad viharanti / kutra khalu bhadanta ! anAdRtasya yAvat samastA vaktavyatA rAjadhAnyAH maharddhikaH / athottaraM ca khalu gautama ! jaMbU 1 jIvAbhigamasUtra
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 79 puSkariNyAH madhyagataprAsAdAvasataMka: 481 - dvIpe dvIpe tatra tatra deze tatra tatra bahavo jaMbUvRkSAH jaMbUvanAni jaMbUvanapaMDAH nityaM kusumitAH zriyA atIva zobhamAnAH upazobhamAnAstiSThanti / tattenArthena gautama ! eva mucyate athottaraM ca khalu gautama ! jaMbUdvIpasya zAzvataM nAmadheyaM prajJaptamyannakadApinAsssIt - yAvat nityam // 078 / / TIkA -- 'tAsi NaM NaMdApukkhariNINaM' - tAsAM khalu nandA puSkariNInAm 'bahumajjha desa bhAe' - bahumadhyadeza bhAge 'ettha NaM pAsAyavaDe sae pannatte' - atra khalu nandA puSkariNyA bahumadhyadezabhAge prAsAdAvataMsakaH prajJaptaH pratiSThitaH, 'kosappamANe addhako vikkhaMbho soceva sovaNNao jAva sIhAsaNaM sa parivAraM ' krozaikapramANo'rghakrozaviSkambhaH sa eva sa varNakaH sa parivAraM siMhAsanaM yAvat nandAnAM dikSu pratyekaikasyAM catvAri trisopAnapratirUpakANi prajJaptAni pUrvavadvarNanam trisopAnakoparito raNAni pUrvavadvarNanam puSkariNInAM bahumadhya deza bhAge - mahAnekaH prAsAdAvataMsakaH vizeSaNa pUrvavat tanmadhye siMhAsanaM siMhAsana caturdikSu sAmAnikA 'tAsi NaM NaMdA pukkhariNINaM' ityAdi / TIkArtha una nandA puSkariNiyoM meM se pratyeka nandA puSkariNI ke ThIka madhyabhAga meM eka prAsAdAvataMsaka haiM 'kosappamANe addhakosaM vikkhaMbhA so ceva so vaNNao jAva sIhAsaNaM saparivAraM ' yaha prAsAdAvataMsaka eka koza kA lambA aura Adhe koza kA cauDA hai isakA varNana pahile jaisA kahA gayA hai vaisA hI yAvat saparivAra siMhAsana taka hai tathA ca ina naMdA puSkariNiyoM kI cAroM dizAoM meM cAra 2 trisopAna pratirUpaka haiM / inakA varNana pUrva kI taraha se hI hai pratyeka trisopAna ke pagathiyoM ke Upara toraNa haiM inakA bhI varNana pUrva meM jaisA kiyA gayA hai vaisA hI hai puSkariNIyoM ke bahumadhya dezabhAga meM 'tAsi NaM NaMdApukkhariNINa' ityAdi TIDaartha - --A naMdApuSkariNIyAmAMthI dareka naMdApuSkariNIyAnI kharAkhara madhyabhAgamAM me prAsAdAvataMsa che. 'kosappamANe addhakosaM vikkhaMbho so ceva so vaNNao jAva sIhAsaNaM saparivAra' yA prasAhavata asa-gAu neTaseo lAMkhe che. ane ardho gAu jeTalA paheALA che. tenu varNana pahelAM jema karavAmAM Avela che e ja pramANenuM yAvat saparivAra si AsananA kathana paryAMntanuM che. te AvI rIte che A naMdApuSkaraNIyAmAMthI dareka puSkariNIyAnI cAre dizAomAM cAra cAra trisapAna pratirUpake che. tenuM varNana pahelAMnI jema ja che. dareka triseApAnA-pagathiyAonI upara tAraNA che. tenuM paNa varNana pahelAM jema karavAmAM Avela che te pramANenuM karI levuM, puSkariNIyAnA jI0 61 jIvAbhigamasUtra
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ 482 jIvAbhigamasUtre derAjamahiSI-anIkAdhipati-rakSakadeva bhadrAsanAnAM varNanamU evaM-dakkhiNapurathimeNavi paNNAsaM joyaNA0' cattAri pukkhariNIo'-evaM dakSiNapUrveNApiAgneye paJcAzadyojanAnyavagAdyA'tranandA puSkariNyaH santi 'taM jahA' tadyathA'uppalagummA naliNA-uppalA-uppalujjalA, taM ceva pamANaM-taheva pAsAyavaDe - sago tappamANo'-uppalagulmA'-nalinA utpalA-utpalotpalA, tadeva pramANa-tayaiva tatpramANaH prAsAdAvataMsakaH, yathA-sudarzanA jaMbyA IzAne pUrvasyAmapi vanaSaNDaM pazcAzayojanAnyavagAhyA'tra catasro nandApuSkariNyaH santi, tAH krozamAyAmenA'rdhakrozaM viSkambheNa paJca dhanuH zatAnyudvedhena acchAHzlakSNAH yaavtprtiruupaaH| jaisI kI pUrva meM prAsAdAvataMsaka ke hone kI bAta kahI gaI hai vaha aba itane varNana ke bAda prArambha hotI hai siMhAsana kI cAroM dizAoM meM sAmAnika devoM ke, anIkAdhipatiyoM ke aura rakSaka devoM ke bhadrAsana haiM yahAM para bhadrAsanoM kA varNana kara lenA cAhiye 'evaM dakSiNa puratthimeNaM vi paNNAsaM joyaNA cattAri pukkhariNIo' isI taraha se dakSiNa pUrva ke kone meM-Agneya vidizA meM-bhI 50 yojana Age jAne para yahAM para nandApuSkariNIyAM haiN| una ke nAma isa prakAra se hai 'uppalagummA, NaliNA, uppalA, uppalujjalA taM ceva pamANaM' utpala gulmA, nalinA, utpalA, utpalojjvalA 'taM ceva pamANaM, taheva pAsAyavaDeMsago tappamANo' inakA pramANa pUrvavat jAnanA cAhiye arthAt jisa prakAra se sudarzanA jambU ke IzAna kona meM jo vanaSaNDa hai usa se-50 yojana Age jAne para cAra naMdApuSkariNiyAM haiM aura ve eka 2 koza kI lambI aura Adhe Adhe kozakI cauDI hai tathA 500 sau dhanuSa bahu madhyadezabhAgamAM jema pahelAM prAsAdAvatuMsaka hovAnuM kahela che, te pramANenA prAsAdAvataM ke ahIyAM paNa che. siMhAsananI cAre dizAomAM sAmAnika devanA anIkAdhipatinA ane rakSaka devanA bhadrAsane che. ahIyAM me madrAsanAnu na paDasAnA vana pramANe 42 se. 'evaM dakSiNa purathimeNaM vi paNNAsaM joyaNA cattAri pukkhariNIo' se pramANe dakSiNa pUrvanA khuNAmAM-agneya khuNAmAM paNa 50 pacAsa jana AgaLa javAthI tyA mAgaNanA puraNIya che. tenA naam| 21 pramANe cha-'uppalagammA, NalinA uppalA uppalojjalA, taM ceva pamANaM taheva pAsAyavaDe sago tappamANo tana pramANu pahelAnA kathana pramANe samajavuM arthAt je pramANe sudarzanAjaMbunA IzAna khuNAmAM je vanakhaMDa che, tenAthI 50 pacAsa ejana AgaLa javAthI cAra naMdA puSkariNIye che. ane te dareka eka kesa-gAu jeTalI lAMbI ane jIvAbhigamasUtra
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 79 puSkariNyAH madhyagataprAsAdAvasataMka: 483 tadyathA - utpala gulmA - nalinA - utpalA - utpalojjvalA etAsAM bahamadhyadezabhAge prAsAdAvataMsako yAvatpramANaH tasya puratastoraNAni atra toraNavarNanaM punaH prAsAdAvataMsakapuraH anAhata devasiMhAsanaM taccaturdikSu sAmAnikAdInAM bhadrAsanAntAnAM sahasrANi saparivAra siMhAsanavarNanaM kartavyamiti / ' evaM dakkhiNapaccatthimeNavi paNNAsaM joyaNANaM paraM bhiMgA bhiMgaNibhA ceva aMjaNA kajjalappabhA sesa taM ceva' - sudarzanA jaMbbAH dakSiNapazcimAyAM - vAyavye prathamaM vanaSaNDaM paJcAzayojanAnyavagAhyA'tra catasro nandApuSkariNyaH tathAhi - bhRGgA-bhRGganibhA'JjanAkajjalaprabhA - tAH krozaM tadardhaM paJcadhanuH zatAni AyAma - viSkambho-dveSaiH acchAH kI gaharI hai evaM 'acchA, ilakSNAH' Adi vizeSaNoM vAlI hai usI prakAra se ve utpala gulmA Adi cAra naMdA puSkariNiyAM haiM ! inake pratyeka ke madhya bhAga meM eka eka prAsAdAvataMsaka hai isakA pramANa pUrva meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI hai isake Age toraNa hai prAsAdAvataMsaka ke sAmane anAdRta deva kA siMhAsana haiM / isa siMhAsana kI cAroM dizAoM meM sAmAnika Adi devoM ke hajAroM bhadrAsana haiN| yahAM para parivAra sahita siMhAsanoM kA varNana kara lenA cAhiye ' evaM dakkhiNa paccatthimeNa vi paNNAsaM joyaNANaM paraM bhigAbhigANibhA ceva aMjaNA kajjalapA sesaM taM ceva' isI taraha se sudarzana jambU kI vAyavya vidizA meM pacAsa yojana para cAra nandA puSkariNiyAM haiM unake nAma bhRGgA bhRGganibhA aJjanA aura kajjalaprabhA hai inakI lambAI pratyeka kI eka 2 koza kI hai aura cauDAI Adhe koza kI hai tathA gaharAI 500 ardhA gAu jeTalI paheALI che tathA 500 pAMcaseA dhanuSa jeTalI UMDI che. tema ja 'acchA, lakSNAH' vigere vizeSagovANI che. mena pramANe utpAzubha vigerethI yukta cAra naMdApuSkariNIyA che. te darekanA madhya bhAgamAM eka eka prAsAdA vata...saka che, tenuM pramANa pahelAM je pramANe kahevAmAM Avela che, eja pramANe che. tenI AgaLa tAraNA che. prAsAdAvata'sAnI sAme anAdhRtAdevanu siMhAsana che. e sihAsananI cAre dizAe sAmAnika vigere deveAnA hajArA bhadrAsanA che. ahIyAM parivArasahita siMhAsanAnuM varNana karI levu joie. 'eyaM dakkhiNapaccatthi meNaM vi paNNAsaM joyaNANaM paraM bhigAbhiMgANigAceva aMjaNA kajjalapA sesaM taM ceva' me4 pramANe sudarzananaM junI vAyavya dizAbhAM payAsa ceAjanapara cAra naMdApuSkariNIyA che. tenA nAmeA bhRMgA bhRganibhA aMjanA ane kajjalaprabhA e pramANe che. te darekanI laMbAI eka eka kesanI che ane paheALAI ardhA kAsanI che. tathA uDAi 500 pAMcase dhanuSanI che. A badhI jIvAbhigamasUtra
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ 484 jIvAbhigamasUtre ilakSNAH yAvata-pratirUpAH / tasyAH puSkariNyA bahumadhyadezabhAge prAsAdAvataMsakaH krozamadha krozazcA''yAmaviSkambhAbhyAM tadupari siMhAsanaM tatsiMhAsanacaturdikSu -'anAhata' devasya sAmAnikA'gramahiSyanIkA''nIkAdhipati SoDazAtmarakSakadevasahasrANAM yathAyogyamAsanasahasrANi / 'jaMbUeNaM sudaMsaNAe uttarapurasthimeNaM-jaMvbA sudarzanAyA uttarapUrvasyAmIzAne 'paDhamaM vaNasaNDaM paNNAsaMjoyaNAI ogAhittA' prathama vanaSaNDaM paJcAzayojanAnyavagAha, 'estha NaM cattAri NaMdAo pukkhariNIo panattAo' catasro'tra nandApuSkariNyaH prajJaptAH 'taM jahA' tadyathA-sirikaMtA-sirimahiyA siricaMdA-sirilayA' zrIkAntA-zrImahitA zrIcandrA-zrInilayAH 'taheva pamANaM pAMca sau dhanuSa kI hai ye sava nandApuSkariNiyAM acchA Adi vizeSaNoM vAlI haiM / ina puSkariNiyoM meM se pratyeka puSkariNI ke ThIka madhyabhAga meM eka 2 prAsAdAvataMsaka hai inakI lambAI 1 kosa kI aura cauDAI Adhe koza kI hai ina pratyeka prAsAdAvataMsakoM meM eka 2 anAhata deva kA siMhAsana hai| ina siMhAsanoM ke cAroM dizAoM meM anA. dRta deva ke sAmAnika devoM ke anAhata deva kI agramahiSiyoM ke anIkAdhipatiyoM ke evaM 16 hajAra AtmarakSaka devoM ke yathAyogya hajAroM Asana haiN| 'jaMbUeNaM suIsaNAe uttarapurathimeNaM' jaMbUsudarzanA ke IzAna koNa meM 'paDhamaM vaNasaMDhaM paNNAsaM joyaNAI ogAhittA ettha NaM cattAri gaMdAo pukkhariNIo pannattAo' prathama vanaSaNDa ko 50 yojana pArakara ke Age cAra naMdA puSkariNiyAM haiN| unake nAma 'sirikatA sirimahiyA siricaMdA siriNilayA' zrIkAntA, zrImahitA, zrIcaMndrA, aura zrInilayA haiM / 'taheva pamANaM taheva pAsAyavaDeMsao' naMdA puSkariNIye "acchA vigere vizeSaNovALI che. A puSkariNImAMthI dareka puSkariNInA barAbara madhya bhAgamAM eka eka prAsAdAvatuMsaka che. tenI laMbAI 1 eka kesa-gAu jeTalI che. ane pahoLAI ardhA gAu jeTalI che. ane dareka prAsAdAvataMsakomAM eka eka anAdRtadevanA siMhAsana che. e siMhAsananI cAre dizAomAM anAhatadevanA sAmAnikadevanA anAdata devanI agramahiSinA anIkAdhipatinA 16 soLa hajAra AtmarakSaka devanA yathA yogya hun| aasn| che. 'jaMbUe NaM sudaMsaNAe uttarapurathimeNaM' yUsuzanAnA zAna suzAmA 'paDhamaM vaNasaMDaM paNNAsaM joyaNAI ogAhittA etthaNaM cattAri gaMdApukkhariNIo paNNattAo' paDasA vanamathI 50 yAna52 21di yAra nahI dhuriNIya che. tenA nAmA // prabhAra cha-'sirikatA, sirimahiyA, siricaMdA, siriNilayA' zrIsial, zrIbhaDita, zrIyanmane zrInisaya che. 'taheva pamANaM taheva jIvAbhigamasUtra
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.79 puSkariNyAH madhyagataprAsAdAvasataMkaH 485 taheva pAsAyavaDe sao'-tadeva pramANam tayaiva prAsAdAvataMsakaH sarvAH puSkariNyaH krozamardhakrozamAyAmaviSkambhAbhyAm pazca dhanuHzatAni-udvedhenA'cchAH yAvatpratirUpAH tAsAM bahumadhyadezabhAge vizAlaH prAsAdAvataMsakaH krozamAyAmena krozAdha viSkambheNa purata etasya toraNAni tatpuraH prAsAdAvataMsako yadupari siMhAsanam siMhAsana caturdizi 'anAdRtadevasya sAmAnikAdi sahasrANAM yathAyogyaM bhadrAsanAni / 'jaMbUeNaM sudaMsaNAe purathimillassa bhavaNassa' jabUsudarzanAyAH pUrvasyAM vidyamAnabhavanasya 'uttareNaM uttarapurasthimeNaM' uttareNaM uttarapUrveNai zAnyAm 'pAsAyava. sagassa'-prAsAdAvataMsakasya 'dAhiNeNaM-dakSiNena 'ettha NaM ege mahaM kUDe' atra khalu mahAnekaH kUTaH 'aTTa joyaNAI uDDe uccatteNe' aSTayojanAnyUrdhvamuccatvena 'mUle bArasa joyaNAI vikkhaMbheNaM' sa ca mUle dvAdazayojanAni viSkambheNa 'majjhe aTThajoyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM madhye AyAmaviSkambhA. inakA pramANa jaisA pahile nandA puSkariNiyoM kA kahA gayA hai vaisA hI hai inake ThIka madhyabhAga meM eka 2 vizAla prAsAdAvataMsaka hai pratyeka kA isakA pramANa bhI jaisA pahile ke prAsAdAvataMsaka kA pramANa kahA gayA hai vaisA hI hai yAvat pratyeka prAsAdAvataMsaka ke sAmane toraNa hai pratyeka ke Upara anAhata deva ke siMhAsana haiM siMhAsanoM kI cAroM dizAoM meM anAhata deva ke sAmAnika Adi devoM ke hajAroM siMhAsana haiN| 'jaMbUeNaM sudaMsaNAe purathimillassa bhavaNassa uttareNaM uttarapurathimeNaM dAhiNeNaM ettha NaM ege mahaM kUDe pannatte' jambUsudarzanA kI pUrva dizA meM vidyamAna bhavana kI uttara dizA meM, IzAna dizA meM aura dakSiNa dizA meM eka vizAla kUTa hai 'aTThajoyaNAI uDUM uccatteNaM mUle bArasajoyaNAiM vikkhaMbheNaM majhe aTThajoyaNAi pAsAyavaDeM sagAo' tenu pramANu ma pasanahA dhuriNIyAnu pramANa Disa che. e ja pramANe che, tenA barAbara madhya bhAgamAM eka eka vizAla prAsAdAvataMsaka che, te darekanuM pramANa paNa jema pahelAMnA prAsAdAvataM sakenuM pramANa kahevAmAM Avela che, e ja pramANenuM che. yAvat dareka prAsAdAvataMkanI sAme teraNa che. te darekanI upara anAhatadevanA siMhAsane che. siMhAsananI cAre hizA manatavanA sAmAni vonA / siMhAsana . 'jaMbUeNaM sudaMsaNAe purathimillassa bhavaNarasa uttareNaM uttarapurathimeNaM dAhiNeNaM etthaNaM ege madaM kUDe paNNatte' yUsuzananI pUzAma sApesa lavananI uttare hizamAM, zAna zima mane dakSiNa dizAmA 4 me visa chUTa che te 'aTTha joya. NAI uDUDhaM uccatteNaM mUle bArasa joyaNAI vikkhaMbheNaM majjhe aTTha joyaNAI jIvAbhigamasUtra
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ 486 jIvAbhigamasUtre bhyA maSToyojanAni 'uvariM cattAri joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' uparitanabhAge AyAmaviSkambheNa catvAri yojanAni 'mUle sAiregAiM sattatIsaM joyaNAI parikkheveNaM-mUle-mUladeze parikSepeNa sAtirekANi saptatriMzadyojanAni-'majjhe sAire gAI paNuvIsaM joyaNAI parikkheveNaM-madhye sAtirekANi pazcaviMzatiyojanAni parikSepeNa 'uriM sAiregAI bArasa joyaNAI parikkheveNaM'-sAtireka dvAdazayojanAni parikSepeNopari so'yam-'mUle vicchiNNe-majjhe saMkhitte uppiM taNue-gopuccha saMThANasaMThie' mUle vicchannaH madhye saMkSiptaH upari tanuH-svalpaH san gopucchasaMsthAnavatsaMsthitaH 'savva jaMbUNayAmae acche jAva paDirUve' sarvA zena jambUnadamayo'ccho yAvatpratirUpaH / 'se NaM egAe paumavaraveiyAe' sa khalu AyAma vikkhaMbheNaM uvariM cattAri joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM' yaha ATha yojana kA UMcA hai mUla meM vAraha yojana kA lambA cauDA hai madhya meM ATha yojana kA lambA cauDA hai Upara meM cAra yojana kA lambA cauDA hai 'mUle sAtiregAI sattatIsaM joyaNAI parikkheveNaM, majjhe sAiregAIpaNavIsaM joyaNAI parikkheveNaM, uvariM sAtiregAIbArasa joyaNAI parikkheveNaM' mUla meM sAdhika saiMtIsa yojana kI paridhi hai madhya meM sAdhika paccIsa yojana kI paridhi hai aura Upara meM sAdhika bAraha yojana kI paridhi hai yaha kUTa 'mUle vicchiNNe, majjhe saMkhitte, uppi taNue, gopucchasaMThANasaMThie' mUla meM vistIrNa hai madhya meM saMkucita hai aura Upara meM patalA hai ataH yaha 'gopuccha saMThANasaMThie' gopuccha ke jaise AkAra vAlA hai 'savva jaMbUNayAmae' yaha sarvAtmanA jambUnadamaya hai 'acche jAva paDirUve' AkAza aura sphaTika maNi ke AyAmavikkhabheNaM uvari cattAri joyaNAI AyAmavikkhabheNaM' tanI yA mA jananI che. mUlamAM bAra ejananI tenI laMbAI pahoLAI che. te madhyamAM ATha jana lAMbe paLe che. ane upara cAra ejananI tenI laMbAI pahoLAI cha. 'mule sAtiregAI sattatIsaM joyaNAI parikkheveNaM majjhe sAiregAiM paNuvIsa joyaNAI parikkhevaNaM upari sAtiregAiM bArasa joyaNAI parikkheveNaM' bhUgamA Us vadhAre 37 sADatrIsa jananI tenI paridhi che. madhyamAM kaMIka vadhAre pacIsa jananI paridhi che. ane upara kaMika vadhAre 12 bAra ejananI paridhi che. / 'male vitthiNNe, majhe sakhitte uppiM taNue gopucchasaMThANasaThie' bhUmA vistAravALe che. madhyamAM saMkucita-saMkaDAyela che. ane uparanI bAju pAtaLA cha. tethI te 'gopuccha saMThANasaMThie' AyanA chAnA vA 22pANI che. 'savva jaMbUNayAmae' se sarvAtmanA nabhaya . 'acche jAva paDirUve jIvAbhigamasUtra
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 79 puSkariNyAH madhyagataprAsAdAvasataMka: 487 kUTa: ekayA padmavaravedikayA 'egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samatA saMparikkhitte' vanapaNDenaikena sarvataH samantAtsaMparIto veSTitaH 'dohavi vaNNao' dvayorapi varNanaM maNisparzAntaM padmavara vedikAyAH vanapaNDasya cA''yAmAdibhiryathA nirdiSTasyA'cchaH zlakSNo yAvatpratirUpaH / 'tassa NaM kUDassa uvari' - tatkUTopari khalu - 'bahusamaramaNijje bhUmibhAe paNNatte' bahusamaramaNIyo bhUbhibhAgaH prajJaptaH 'jAva Asayati- AliMgapukkharamiti vA - mRdaMga iti vA - saratalamiti vA - AdarzamaMgalamiti vA ' ityArabhyamaNi varNanAntaM samupavarNya tatra khala bahavo vAnavyantaradevA devyazcAsssate zerate 0 purAcIrNazubhakarmaphala manubhavanto yathA sukhaM viharanti / ' tassa NaM bahusama - ramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe evaM siddhAyataNaM ko sappamANaM' tasya jaisA nirmala hai yAvat pratirUpa hai 'seNaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samatA saMparikkhitte' yaha eka padmavara vedikAse aura vanapaNDa se cAroM ora se vyApta haiM 'doNhavi vaNNao' ina donoM kA yahAM jaisA ki ina ke pahile AyAma aura vistAra Adi ke dvArA tathA accha Adi vizeSaNoM dvArA varNana yathAsthAna kiyA gayA hai vaisA hI varNana kara lenA cAhiye 'tassa NaM kUDassa uvari bahusamaramaNijje bhUmibhAe paNNatte jAva AsayaMti' isa kUTa ke Upara eka bahusamaramaNIya bhUmibhAga hai isa meM aneka vAnavyantara deva aura deviyAM yAvat uThatI baiThatI rahatI haiM ityAdi rUpa se pUrva kI taraha isa bhUmi bhAga ke varNana ke sambandha meM kathana karanA cAhiye ye kathana ' se jahA nAmae AliMga pukkhareivA' ityAdi sUtrapATha se prAraMbha hotA hai 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe egaM AkAza ane sphaTika maNinA jevA te nirmALa che. yAvat pratirUpa che. te naM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samatA saMparikkhitte' te me padmavara vehiAthI ne vanaDethI yAre mAnume gherAyesa che. 'doha vi vaNNao' A bannenuM varNana AyAma ane vistAra vigere kathanapUrvaka tathA accha vigere vizeSAdvArA pahelAM ceAgya sthaLe karavAmAM Avela che. eja pramANenu sagha varzana mahIyAM samala sevu' 'tassa NaM kUDassa uvari bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte jAva Asayati' se chUTanI (52 4 mahu samaramaNIya bhUmi. bhAga che. temAM aneka vAnavyantara devA ane daiviyeA yAvat uThe bese che, vigere prakArathI pahelAnI jema A bhUmibhAganA vana sabaMdhamAM kahevu leha me. ramA uthana 'se jahA nAmae AliMgapukkhareivA' me sUtra pAithI AraMbha thAya che. 'tassaNaM bahusamaramaNijjarasa bhUmibhAgarasa bahumajjhade sabhAe evaM siddhAyataNaM jIvAbhigamasUtra
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ 488 jIvAbhigamasUtra khalu bahusamaramaNIyabhUmibhAgasya madhyadezabhAge krozapramANakagekaM siddhAyatanam 'pUrvavatsamupavarNitasya tasya tridikSu vizeSaNaviziSTAni dvArANi tatra maNipIThikA tadupari prajJapto devacchandaka ekaH devacchandake'STazataM jinapratimAnAM jinotsedhapramANAnAM sannikSiptaM tiSThati / 'savvA siddhAyataNavattavvayA' sarvA siddhAyatanavaktavyatA'tragrAhyA / 'jabUe NaM sudaMsaNAe' jambUsudarzanAyAH 'purasthimassa bhavaNassa dAhiNeNaM dakSiNapurathimillassa pAsAyavaDeMsagasta' pUrvadigbhavanasya dakSiNena dakSiNa pUrvasyAmAgneyyAM sthita prAsAdAvataMsakasya 'uttareNaM uttarasyAm 'ettha NaM ege mahaM kUDe pannatte' eko mahAnkUTaH prastuto'tra 'taMceva pamANaM siddhAyataNaM ca' siddhAyataNaM kosappamANa usa bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke bahumadhya deza meM eka koza kA lambA eka siddhAyatana hai yaha siddhAyatana jambUsudarzanA kI zAkhApara sthita jo siddhAyatana hai usake jaisA hI varNita kiyA gayA hai isakI tIna dizAoM meM tIna dvAra haiM / ina dvAroM ke sambandha kA kathana pUrva meM jaisA kathana dvAroM ke sambandha meM kiyA jA cukA hai vaisA hI hai isa siddhAyatana meM eka maNipIThikA hai isake Upara eka devacchanda hai devacchandaka meM apane 2 zarIra kI avagAhanA ke pramANa vAlI 108 kAmadeva-jina pratimAeM haiN| isa taraha se yahAM 'savvA siddhAyataNa vattavvayA' siddhAyatana ke sambandha meM samasta vaktavyatA hai / 'jaMbUe sudaMsaNAe purathimassa bhavaNassa dAhiNeNaM dakkhiNapurathimillassa pAsAyavaDeMsagassa uttareNaM ege mahaM kUDe pannatte' jambUsudarzanA kI pUrvadizA meM sthita jo bhavana haiM usa kosappamANaM' me masabharamaNIya bhUbhimAna mahu madhya bhAgamA 4 // -gAu lAMbu eka siddhayatana che, A siddhAyatananuM varNana jaMbUsudarzanAnI zAkhA para Avela je siMddhAyatana che, tenA varNana pramANenuM saghaLuM varNana karI levuM. tenI traNa dizAomAM traNa daravAjAo che. A dvAre saMbaMdhI kathana pahelA je pramANe dvAronA saMbaMdhamAM karavAmAM AvI cUkela che e ja pramANe karI levuM. A siddhAyatanamAM eka maNipIThikA che. tenI upara eka devacchanda che. devacchandakamAM pita pitAnA zarIranI avagAhanAnA pramANavALI 108 ekase mA bhava-pratibhAsA cha, mApramANe mADiyAM 'savvA siddhAyataNavattavvayA' siddhAyatana samadhI saghaNu 4thana sabhAtarIte varSa pUrva sabha le. 'jaMbUe sudaMsaNAe purathimassa dAhiNeNaM dakkhiNapurathimillasa pAsAyavaDe sagassa uttareNaM ettha NaM ege maha kUDe paNNatte' bhUsuza nAnI pUrva dizAmA mAvasa 2 vana che. e bhavananI dakSiNa dizAmAM tathA vAyavya vigere dizAomAM Avela je jIvAbhigamasUtra
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.79 puSkariNyAH madhyagataprAsAdAvasataMkaH 489 tadeva pramANakaM siddhAyatanam cakArAt-siddhAyatana-kUTa-kUTesiddhAyatana-tridvAramaNipIThikA-devacchandaka-jina pratimAntAnAM yathAvadvarNanaM sthitizca saMgrAhyam / 'jabUe NaM sudaMsaNAe dAhiNillassa bhavaNassa-purasthimeNaM-dAhiNapurathimassa pAsAyavaDeMsagassa-paccatthimeNaM-jaMbUsudarzanAyAH khalu bhavanasya pUrvasyAM dakSiNa pUrvadizi sthitaprAsAdAvataMsakasya pazcimAyAm-'ettha NaM ege mahaM kUDe pannatte' eko mahAnkUTaH khalvatra prathitaH 'evaM dahiNassa bhavaNassa parato-dAhiNa pacatthi millassa pAsAyavaDeMsagassa purasthimeNaM ettha NaM ege mahaM kUDe' evaM dakSiNabhavana kI dakSiNa dizA meM tathA vAyavyadizA meM sthita jo prAsAdAvataMsaka hai usa kI uttara dizA meM eka vizAla kUDa-kUTa hai 'taM ceva pamANaM siddhAyataNaM ca' isa kUTa ke pramANa kI vaktavyatA jaisI pIche kahI gaI hai utanI hai isa kUTa ke Upara eka siddhAyatana hai| isa taraha siddhAyatana, kUTa-kUTa para siddhAyatana, tridvAra, maNipIThikA, devachanda aura jinapratimA, ina sava kA varNana pUrva meM jaisA kiyA gayA hai vaha saba yahAM para kara lenA cAhiye isI taraha 'jaMbUe sudaMsaNAe dAhiNillassa purasthimeNaM dAhiNapurathimassa pAsAyavaDeMsagassa 'pacatthimeNaM' jambUsudarzanA ke dakSiNa ke bhavana se pUrva dizA meM aura agnikoNa meM sthita jo prAsAdAvataMsaka hai usakI pazcima dizA meM etthaNaM ege mahaM kUDe paNNatne' bahuta baDA kUTa kahA gayA hai 'evaM dAhiNassa bhavaNassa parato dAhiNapaccasthimillassa pAsAyavaDeMsagassa' isI taraha jambUsudarzanA kI dakSiNa dizA meM jo bhavana hai usakI pazcima dizA meM aura nairRtya koNa ke prAsAdAvataMsaka kI sAhasa che tenI uttara dizAmA se viza chUTa cha, 'taM ceva pamANaM siddhAyataNaM ca' 21 Tana prabhAnu na 2 pramANe pahusAMsa cha sara pramANe che. A phUTanI upara eka sidvAyatana che. A rIte sidvAyatana, kUTa, phUTanI upara siddhAyatana traNa dvArA maNipIThikA devachaMda ane jInapratimA A badhAnuM varNana pahelAM jema karavAmAM Avela che. e ja pramANe tamAma varNana mhaay|| 42 se. 'jaMbUe sudasaNAe dAhiNilarasa bhavaNassa purathimeNaM dAhiNa purathimassa pAsAyavaDe sagassa paccatthimeNaM' bhUsuza nAnA kSiAnA sapanathI pUrva dizAmAM ane agni khuNAmAM Avela je prAsAdAvataMsaka che tenI pazcima dizAmA 'ettha NaM ege mahaM kUDe paNNatte' 4 ghaNe // bhoTo phUTa bhAva cha. 'evaM dAhiNarasa bhavaNassa parato dAhiNapaccatthimillassa pAsAyavaDe sagassa' / pramANe jaMbusudarzananI dakSiNa dizAmAM je bhavana che tenI pazcima dizAmAM jI0 62 jIvAbhigamasUtra
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre bhavanasya parato dakSiNapazcimadika sthitaprAsAdAvataMsakasya pUrveNa atra khalveko. mahAn kUTaH 'jaMbUto paccasthimillassa bhavaNassa-dAhiNeNaM-dAhiNa paccasthimillassa pAsAyavaDe sagassa-uttareNaM-ettha NaM ege mahaM kUDe pannatte-taM ceva pamANaM siddhAyataNaM ca' 'jaMbUtaH-pazcimabhavanasya dakSiNena dakSiNa pazcimastha prAsAdAvataMsakasyottareNottarasyAm atra khalveko mahAn kUTaH prajJaptaH tadeva pramANaM siddhAyatanaM ca jambUsudarzanA pUrvadvArasthita bhavanakUTapramANavat vaktavyatA'treti / 'jaMbUe paccatthimabhavaNa uttareNaM-uttara paccatthimassa pAsAyavaDe sagassa dAhiNe gaM-ettha NaM ege mahaM kUDe pannatte-taMceva pamANaM siddhAyataNaM ca' jambU sudarzanAyAH pazcimAzAsthita bhavanasyottareNottarapazcimAyAM prAsAdAvataMsakasya dakSiNadiziatraiko mahAnkhalu kUTaH prajJaptaH tadeva pramANaM siddhAyatanaM ca / 'jaMbUe uttarassa bhavaNassa paccasthimeNaM-uttarapaccatthimassa pAsAyavaDe sagassa-puratthimeNa-ettha NaM 'purathimeNaM' pUrvadizA meM 'etthaNaM ege mahaM kUDe paNNatte' eka vizAla kUTa hai 'jaMbUo paccatthimillassa bhavaNassa dAhiNeNaM dAhiNapaccathimillassa pAsAyavaDe sagassa uttareNaM etthaNaM ege mahaM kUDe pannatte' isI taraha jaMbUsudarzanA kI pazcima dizA ke bhavana kI dakSiNa dizA meM aura naiRtyakoNa ke prAsAdAvataMsaka kI uttara dizA meM eka vizAla kUTa hai jaMvUe paccatthima bhavaNa uttareNaM uttara paccatthimassa pAsAyavaDe sagassa dAhiNeNaM etthaNaM ege mahaM kUDe paNNatte' isI taraha jambUsudarzanA kI pazcima dizA ke bhavana kI uttara dizA meM aura vAyavya kona ke prAsAdAvataMsaka kI dakSiNa dizA meM eka vizAla kUTa hai 'jaMbUe uttarassa bhavaNassa paccatthimeNaM uttara paccatthimassa pAsAyavaDe sagassa puratthimeNaM etthaNaM ege mahaM kUDe paNNatte jamba sudarzanA kI uttaradizA ke bhavana kI pazcima dizA meM aura uttara bhane naiRtya bhUzAnA prAsAhAta sanI 'purathimeNaM' pUrva dizAmA 'ettha gaM ege maha kaDe paNNatte' 208 prmaannene| suza nAnI pazcima dizAna bhavananI dakSiNa dizAmAM ane nitya khUNAnA prAsAdrAvakanI uttara dizAmAM eka viza chUTa cha. 'jaMbUe paccatthimabhavaNa uttareNaM uttarapaccatthimarasa pAsAyava.. sagassa dAhiNeNaM ettha NaM ege mahaM kUr3e paNNatte' merI pramANe sudazanAnI pazcima dizAnA bhavananI uttara dizAmAM ane vAyavya khUNAnA prAsAdAvataMsakanI zimA 4 vi jhUTa 2mAvesa cha. 'jaMvUe uttarassa bhavaNassa paccatthi meNaM uttara paccanthimassa pAsAyavaDe sagassa purathimeNaM ettha NaM ege mahaM kUDe paNNatte' jaMbusudanAnI uttara dizAnA bhavananI pazcima dizAmAM ane uttara pazcima jIvAbhigamasUtra
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3sU. 79 puSkariNyAH madhyagataprAsAdAvasataMkaH 491 ege mahaM kUDe pannatte-taM ceva' sudarzanA jambvA uttarabhavanasya pazcimenottarapazcimasya prAsAdAvataMsakasya pUrvadizi atra khalu mahAnekaH kUTaH prajJaptaH tadevayathA kUTasya tatrasthitasiddhAyatasya ca vaktavyatoktA saivehApi / 'jaMbae uttara bhavaNassa purathimeNaM-uttarapurathimillassa pAsAyavaDe sagasta paccatthimeNaMettha NaM ege mahaM kUDe pannatte' javvA uttarabhavanasya pUrveNottarapUrvasya prAsAdAvataMsakasya pazcimena atraiko mahAn kUTaH prajJaptaH 'taM ceva' tadeva 'pamANaM taheva siddhAyataNaM ca' pramANakaM ca tathaiva siddhAyatanaM jinapratimAntamAnetavyam / 'jaMbU NaM mudaMsaNA-annehiM bahU hiM tilaehiM lauehiM jAva rAyarukkhehiM hiMgurukkhe jAva pazcima koNa ke prAsAdAvataMsaka kI pUrva dizA meM eka vizAla kUTa hai 'jaMbUe uttara bhavaNassa purathimeNaM uttara purathimillassa pAsAyasaDeMsagassa puratthimeNaM etthaNaM ege mahaM kUDe paNNatte' jambU sudarzanA ke uttara dizA ke bhavana kI pUrva dizA meM aura uttara pUrva kone meM sthita prAsAdAvataMsaka kI pUrvadizA meM eka vizAla kUTa hai 'jaMbUe uttara bhavaNassa purathimeNaM uttara purathimillassa pAsAyavaDe sagassa paccathimeNaM etthaNaM ege mahaM kUDe paNNatte' jaMbU sudarzanA kI uttara dizA ke bhavana kI pUrva dizA meM aura uttara pUrva ke kone ke prAsAdAvataMsaka kI pazcima dizA meM eka vizAla kUTa hai / 'taM ceva pamANaM siddhAyataNaM ca' yahAM ina sava kUToM kA siddhAyatanoM kA evaM unameM virAjamAna 108 jina kAmadeva pratimAoM kA aura tridvAra AdikoM kA pramANa pUrva meM jaisA kahA gayA hai vaisA hI hai| 'jaMbUNaM sudaMsaNAnnehiM bahUhiM lauehiM jAva rAyarukkhehiM hiMgurukkhehiM jAva savvao samaMtA saMparikkhittA' bhUpAnA prAsAdApatasanI pUrva dizAma me viza chUTa cha. 'jaMbUe uttarabhavaNassa purathimeNaM uttarapurathimillassa pAsAyavaDe sagassa purathimeNaM etthaNaM ege mahaM kUDe paNNatte' sudarzanAnI uttara dizAnA bhavananI pUrva dizAmA bhane uttaranA khUNAmAM Avela prAsAdAvAMsanI pUrva dizAmAM eka vizALa kUTa che. 'jaMbUe uttarabhavaNassa purathimeNaM uttarapurathimillassa pAsAyavaDe sagassa paccatthimeNaM etthaNaM ege mahaM kUDe paNNatte' 8 bhUsuza nAnI uttara dizAna bhavananI pUzimA ane uttarapUrvanA khUNAnA prAsAdAvAMsakanI pazcima dizAmAM eka vizALa 38 cha. 'taM ceva pamANaM siddhAyataNaMca' maDIyAM the yA chUTAnu sidvAyatananu tathA temAM birAjamAna 108 eka ATha jIna-kAmadevanI pratimAonuM ane traNa daravAjAo vigerenuM pramANa pahelAM jema kahevAmAM Avela che, e ja pramANe sabha7 . 'jaMbUNaM sudaMsaNAnnehiM bahUhiM lauehiM jAva rAyarukkhehiM jIvAbhigamasUtra
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ 492 jIvAbhigamasUtre savvao samatA saMparikkhittA' jaMbU khalu sudarzanA'nyairvahu bhistilakavRkSaikuTavRkSaizchatropagAziSAdi yAvat - rAjavRkSaiH hiMguvRkSairyAvatsarvadikSu sarvatra sthAne saMpari kSiptA rAjate te ca tilakAdayo nandivRkSAH sarvartukusumaphalabhArAnamitazAkhA prazAkhAvanto yAvatpratirUpAH ete'nyAbhi rbahIbhiH padmalatA yAvat zyAmalatAbhi rnityaM kusumita- stavakita - gucchitAbhiH patra - puSpa - phalabhArAvanatAbhiryAvat prati rUpAbhirmaNDanamaNDitA rAjante / 'jaMbUe NaM sudaMsaNAe uvariM bahave a aTTamaMgalagA pannattA' sudarzanA jaMbbA upari bahUnyaSTAvaSTau maGgalakAni prajJaptAni 'taM jahA ' tadyathA - 'sotthiya - siviccha0' svastika - zrIvatsAdyAH / tadupari-kRSNa nIla pItalohitazuklacAmaradhvajAH chatrAticchatrANi patAkAtipatAkAni prajJaptAni / yaha jaMbUsudarzanA anya aneka tilaka vRkSoM se, yAvat rAja vRkSoMkhinnI ke vRkSoM se- samasta dizAoM meM cAroM ora se ghirA huA hai / ye tilakAdi naMdivRkSa saba RtuoM meM kusuma aura phaloM ke bhAra se jinakI zAkhA evaM prazAkhAeM jhukI rahatI haiM aise haiM / yAvat pratirUpa haiM / tathA anya aura bhI aneka padmalatA yAvat zyAmalatAoM se jo ki sarvadA kusumita, stabakita, gucchita banI rahatI haiM evaM jo puSpa aura phaloM ke bhAra se jhukI rahatI hai yAvat jo pratirUpAnta taka ke samasta vizeSaNoM se yukta haiM ye tilakAdika nandivRkSa suzobhita haiN| 'jaMbUeNaM sudaMsaNAe uvari bahave aTTha 2 maMgalagA pannattA' jambUkhudarzanA ke Upara aneka ATha 2 maMgalaka dravya haiM 'taM jahA' ve maMgalaka dravya ye haiM 'sotthiya, sirivaccha' svastika zrIvatsa Adi inake Upara kRSNa, nIla, pIta, lohita, zuklavarNa kI cAmara dhvajAeM haiN| ye hiMgurukkhehiM jAva savvao samatA saMparikkhittA' mA sudarzanA jIla ane tilakavRkSeAthI yAvat rAjavRkSA-rAyaNAthI saghaLI dizAomAM cAre taraphathI gherAyela che. A tilaka vigere na MdikSA badhI ja RtuomAM kusuma ane phaLAnA bhArathI jenI zAkhAo ane prazAkhAe namI gayelI che evA che. yAvat pratirUpa che tathA bIjI aneka padmalatA yAvat zyAmalatAethI ke je sadA kusumita stabhakita, zucchita, banelA rahe che. temaja puSpA ane phaLAnA bhArathI namela rahe che. yAvat e pratirUpa sudhInA saghaLA vizeSaNAthI yukta che. yA tisa vigere nahIvRkSa suzolita che. 'jaMbUeNaM sudaMsaNAe uvari bahave aTThaTTha maMgalagA pannattA' sudarzanAnI (52 bhane AI mAha maMgasadravyo che. 'taM jahA' me bha Mgadravyo mA pramANe che- 'sotthiya siviccha' svasti zrIvatsa vigere, tenI upara kRSNu, nIsa, pIta, sAsa ne saGketaraganI yAbhara jIvAbhigamasUtra
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3sU. 79 puSkariNyAH madhyagataprAsAdAvasataMkaH 493 'jaMbUe NaM sudaMsaNAe duvAlasanAmadhejjA pannattA taM jahA-sudaMsaNA amohAya suppa buddhA jasoharA'-jabvAH khalu sudarzanAyAH dvAdaza nAmadheyAni prathitAni tadyathAsudarzanA1 muSThudarzanaM yasyAH / amoghA ca2 mogho vyarthaH yA na bhavati / suprabuddhA 3 mnnibhirjaagrttejaaH| yazodharA 4 sakalabhuvanavyApi yazasAM dharA / 'videha jaMbU' videha jambU:-5 'somaNayA' saumanasyAda enAM pazyato mano duSTaM na bhavati / eka ke Upara eka hai aura choTI 2 aneka patAkAtipatAkAoM se yukta haiM 'jaMbUeNaM sudaMsaNAe duvAlasa nAmadhejjA pannattA' isa jaMbUsudarzanA ke 12 nAma isa prakAra se haiM-'sudaMsaNA amohAya suppabuddhA jasoharA' isake darzana dRzyamAna acche haiM-isaliye nayana manohAri hone se isa kA nAma sudarzanA hai dUsarA nAma isake vyartha na hone ke kAraNa amoghA hai kyoMki yaha svasvAbhi bhAva se jJAta hotI huI jambUdvIpa Adhipatya ko sthApita karatI hai isake vinA usameM svasvAbhi bhAva hI nahIM banasakatA hai ataH isakA yaha nAma saphala hai tIsarAnAma supravuddhA hai kyoMki yaha nirantara maNikanaka aura ratnoM kI camaka se sadA prabuddha kI taraha pravuddha rahatA hai caturtha nAma isakA yazodharA hai kyoMki yaha sakala bhuvana vyApI yaza kA pAtra hai isakA kAraNa yaha hai ki yahI anya jambUvRkSoM se yukta hai 'aisA yaza ise hI milA hai anya ko nahIM pAMcavAM nAma 'videhajaMbU somaNasA, NiyayA, Nicca. maMDiyA' videha jaMbU hai chaThavAM nAma saumanasyA hai isakA kAraNa yaha hai dhAo che. e ekanI upara eka che. ane nAnI nAnI aneka patAkAti. patApAmAthI yurata cha. 'jaMbUpa NaM sudasaNAe duvAlasanAmadhejjA pannattA' yA sudarzanAnA 12 // 2 nAmI 2 // pramANe cha-'sudaMsaNA amohA ya suppabuddhA jsodU' tenuM darzana suMdara che. te nayanamanahara hovAthI tenuM eka nAma sudazanA e pramANe che. bIju nAma te vyartha na hovAnA kAraNe ameghA e pramANe che kemake e svasvAmi bhAvathI jJAta thatuM thayuM ja budvIpamAM adhipatipaNAne sthApita kare che. tenA vinA temAM svAsvAmI bhAva ja banI zakatA nathI tethI tenuM e nAma saphaLa thAya che. 2 tenuM trIju nAma suprabudvA e pramANe che. kema ke te niraMtara maNikanaka ane ratnonI camakathI hamezAM buddhanA jevI prabuddha rahe che. 3 tenuM cothuM nAma yazodharA e pramANe che kemake te sakala bhuvanavyApI yazabhAgI che. tenuM kAraNa e che ke e ja anya jaMbUvRkSethI yukta che. A yaza ene ja maLela che. bIjAne nahIM. 4 pAMcamuM nAma 'videha jaMbU somaNassA, NiyayA, NiccamaMDiyA' viyU pramANe cha. 5 tenuM chaTakuM nAma saumasyA che. tenuM kAraNa e che ke-tene jenArAonuM mana jIvAbhigamasUtra
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ 494 jIvAbhigamasUtre 'NiyayA' niyatA-7 zAzvatatvAt / 'NiccamaMDiyA' nityamaNDitA-8 nityaM bhUSaNabhUSitatvAt / 'subhadAya' subhadrA ca-9 suSThu maMgalaM ysyaaH| 'visAlAya' vizAlA ca 10 vistAravatI / 'sujAyA' sujAtA11 zobhanajanmayuktA / 'sumaNItiyA' sumaNItikA 12 sumaNirivanirmalaM mano-maNirvA yasyA sA sumanItikA prAkRtatvAdrUpasiddhiH / tadevaM sudaMsaNAe jaMbUe' tadevaM sudarzanA jambA:-'nAmadhejjA duvAlasa' itthaM dvAdazanAmAni sArthakAni / samprati-sudarzanAvyutpattiM pipRcchurAha- se keNaTeNaM bhaMte ? tatkenArthena bhadanta ? 'evaM buccai-jaMbU sudaMsaNA' 2 eva mucyate jambUH sudarzanA2-iti ki ise dekhane vAle kA mana duSTa kharAva nahIM hotA hai 7vAM nAma niyatA hai kyoMki yaha zAzvatika hai' 8vAM nAma nityamaMDitA hai kyoMki yaha sadA bhUSaNoM se bhUSita rahatA hai / 'subhadAya' 9vAM nAma subhadrA hai kyoMki yaha maMgalakArI mAnA jAtA hai 'visAlAya' 10vAM nAma vizAlA hai kyoMki yaha vizeSa vistAra vAlA haiM 11vAM nAma 'sujAyA' sujAtA hai kyoMki yaha zobhana janma se yukta hai 'sumaNItiyA' aura 12vAM nAma sumanItikA hai kyoMki isase sumaNi kI taraha mana nirmala ho jAtA hai prAkRta hone se isa rUpa kI siddhi huI hai 'tadevaM sudaMsaNAe jaMbUe nAmadhejA duvAlasa' isa prakAra se ye jambUsudarzanA ke 12 nAma haiN| _ 'se keNaTeNaM bhaMte' evaM vuccai jaMbUsudaMsaNA 2' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki yaha jaMbUsudarzanA hai ? arthAt jaMbU sudarzanA aisA nAma hone kA kyA kAraNa hai ?-isa prazna ke uttara duSTa kharAba thatuM nathI. 6 tenuM sAtamuM nAma niyatA che. kemake te zAzvatika che. 7 tenuM AThamu nAma nityamaMDitA che. kemake te sadA AbhUSaNothI bhUSita 2 cha. 'subhadAya' tenu 8 navabhu nAma subhadrA cha. ma te bhAsa. rI bhanAya cha. 8 'visAlAya' tenu isa nAma viza cha. ma ta vizeSa vistAravANu cha. 10 tenu 11 bhu nAma 'sujAyA' sunatA cha, te zAsana manmathI yuddhata cha. 11 'sumaNItiyA' mane tanumA nAma subhanIti che. kemake tenAthI sumaNinI mAphaka mana nirmaLa thAya che. 12 prAkRta hovAthI mA 3pAnI siddhi thaye cha. 'tadevaM sudaMsaNAe jaMbUe nAmadhejA duvAlasa' 2 // pramANe A ja bUsudarzanAnA bAra nAmo kahyA che. ___'se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai jaMbUsudaMNA jaMbUsudaMsaNA' sAvana ! mA5 evuM zA kAraNathI kahe che ke A jaMbusudarzanA che ? arthAt jaMbusudarzanA e pramANe nAma thavAnuM zuM kAraNa che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che jIvAbhigamasUtra
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.79 puSkariNyAH madhyagataprAsAdAvasataMkaH 495 prazne bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! jaMbUeNaM sudaMsaNAe-jaMbUdIvAhivaIaNADhite NAmaM deve mahaDie jAva paliovamaThiIe parivasai' 'jambAM, 'suMdarzanAyAM-jambUdvIpAdhipatiH san anAdRto nAmadevo mahaddhiko yAvatpalyopamasthitimAn tatra sudarzanAyAM prtivsti| 'se gaM tattha cauNhaM sAmANiyasAhassI NaM jAva' vasan san so'nAdRtadevaH tatra caturNA sAmAnikasahasrANAM yAvaccata. srAgramahiSI saptAnIkasaptAnIkAdhipati SoDazAtmarakSakadevasahasrANAM, tadanyeSAzca bahuvAnavyantaradevAnAM devInAm AdhipatyAdikaM kurvANo viharati / 'jaMbuddIvassajaMbUe sudaMsaNAe aNADhiyAeya rAyahANIe jAva viharaMti'-jambU sudarzanAyA anAdRtarAjadhAnyAH svAmitva-bhartRtvA''dhipatyapaurapatyAdika kurvan pAlayan tatra bahavo vAnavyantaradevyaH zerate niSIdanti yAvada viharanti / 'kahi NaM bhaMte !' kutra khalu bhadanta ! anAdRtA'nAdRtasya rAjadhAnIti prazna: 'aNaDriyassa jAva meM prabhu kahate haiM-'jaMbUeNaM sudaMsaNAe jaMbUdIvAhivaI aNADhite NAma deve mahiDie jAva paliovamaThiIe parivasaI' he gautama! jaMbUsudarzanA para jambUdvIpa kA adhipati jo mahaddhika Adi vizeSaNoM vAlA anAdRta nAmakA deva hai vaha rahatA hai isakI sthiti eka palyopama kI hai 'se NaM tattha cauNhaM sAmANiya sAhassINaM jAva' vaha vahAM cAra hajAra sAmAnika devoM kA, cAra agramahiSiyoM kA, sAta anIkAdhipatiyAM kA, 16 hajAra AtmarakSaka devoM kA evaM aura bhI aneka vAnavyantara devoM kA evaM deviyoM kA 'jaMbuddIvassa jaMbue sudaMsaNAe aNADhiyAeya rAyahANIe jAva viharaMti' jaMbUdvIpa kA, jambusudarzanA kA aura anAdRta rAjadhAnI kA Adhipatya karatA huA sukha pUrva rahatA hai 'kahiNaM bhaMte ! aNADhiyassa jAva samattA vatavvayA rAyahANIe mahiDDie' he hai-'jaMbUeNaM sudaMsaNAe jaMbUdIvAhivaI aNADhite NAmaM deve mahaiDhie jAva paliovamaThiIe parivasaI' gautama ! bhUsudRza nA52 dvIpanA adhipati mahaddhika vigere vizeSaNavALA anAdata nAmanA deva che. te nivAsa kare che. nAsthiti se patyApabhanI cha. "se NaM tattha cauNhaM sAmANiya sAhassINaM jAva' te tyAM yA2 // 2 sAmAni4 hevAnu yA2 25bhaDiyonu sAta anIkAdhipatinuM 16 soLa hajAra AtmarakSaka devenuM ane bIjA paNa aneka pAnavyanta2 hevAnumane viyAnu tathA 'jaMbudIvarasa jaMbue sudaMsaNAe aNADhiyAeya rAyahANIe jAva viharaMti' pUdInusuza nAnumane manAta 24dhAnAnu madhipatiyA 42 // yA sumapUrva tyA nivAsa 42 cha. 'kahi Na bhaMte ! aNADhiyassa jAva samattA vattavvayA rAyahANIe mahaiDhie' lagavan ! manatavanI mnaadatA rAjadhAnI kayAM Avela che ? he gautama ! vijaya rAjadhAnInA kathana jIvAbhigamasUtra
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ 496 jIvAbhigamasUtre samattA vattavvayA rAyahANIe mahaDDie' anAdRtarAjadhAnyAH sarvA vaktavyatA-mahadikaH, bhagavAnAha-he gautama ! vijayarAjadhAnI vdvktvytohniiyaa| 'aduttaraM ca NaM jaMbUdI vedIve tattha 2 tarhi 2 bahave jaMburukkhA jaMbUvaNa jaMbUvaNasaMDANiccaM kusumiyA jAva-sirIe uvasobhemANAra ciTThati' ata uttara-mito'gre khalu gautama ! jaMbUnAmani dvIpe-tatra-2 deze - tasmin-2 pradeze bahavo jambUvRkSA jambUvanAni jambUvanaSaNDA nityaM kusumitAH yAvat-zriyA zobhamAnAH upazobhamAnA stiSThanti / 'se teNaTeNaM goyamA evaM vuccaI jaMbuddIve-dIve' tattenArthena gautama ! eva mucyate jambudvIpo dvIpaH ityAdi / 'aduttaraMca NaM goyamA !' ata uttaraM ca gautama ! 'jaMbuddIvassa sAsae NAmadhejje pannatte' jambudvIpasya zAzvataM nAmadheyam prajJaptam-sarvatra, 'jaNNakayAvi NAsI-janakadApi nAsti-jannakayAdi vi Na bhavi. bhadanta ! anAhata deva kI anAdRtA rAjadhAnI kahAM para hai ? he gautama ! vijayA rAjadhAnI kI jaisI hI samasta vaktavyatA isa anAhata rAjadhAnI ke sambandha meM hai| isa meM yAvat mahardika Adi vizeSaNoM vAlA anAdRta deva rahatA hai / 'aduttaraM ca NaM goyamA ! jabuddIve dIve tattha 2 dese tahiM 2 vahave jaMbUrukkhA jaMbUvaNA javvaNasaMDA NiccaM kusumiyA jAva sirIe atIva, uvasobhemANA 2 ciTuMti' athavA he gautama ! isake Age jambU dvIpa meM sthAna 2 para aneka jambUvRkSa, evaM jambUvarNavAle jambUvanakhaNDa, sarvadA kusumita rahate haiM yAvat apanI sundaratA se suzobhita rahate haiM / 'se teNaTeNaM goyamA ! evaM buccaI jaMbUddIve dIve' isa kAraNa he gautama ! jambUdvIpa kA jambUdvIpa aisA nAma kahA gayA hai 'aduttaraM ca NaM goyamA!' 'jaMbuddIvassa sAsae NAmadhejje paNNatte' athavA he gautama ! isa dvIpa kA jambUdvIpa aisA jo nAma hai vaha zAzvatika hai-kisI nimitta ko lekara nahIM hai yaha nAma pramANenuM ja saghaLuM kathana A anAdata rAjadhAnInuM che. temAM yAvata mahadvi vigere vizeSaNavAA manatava nivAsa 42 cha. 'aduttaraM ca gaM goyamA ! jaMbuddIve dIve tattha tattha dese tahiM tahiM bahave jaMbUrukkhA jaMbUvaNA jaMbUvaNasaMDA NiccaM kusumiyA jAva sirIe atIva uvasobhemANA ubasobhemANA ciTuMti' mA gautama ! tenI A mUdAyamA bhane sthAne bhane jaMbUvRkSe ane jabUvarNavALA jaMbuvanakhaMDa sarvadA kusumita rahe che. yAvat potAnI suMdaratAthI suzAmita 23 cha. 'se teNaMTeNaM goyamA ! evaM buccaI jaMbUhIve dIve' te 424thI gautama ! dIyanudI5 se 1 nAma usa cha 'aduttaraM ca NaM goyamA ! jaMbUddivarasa sAsae nAmadheje paNNatte' athavA gautama A dvIpanuM jabUdvIpa evuM je nAma che, te zAzvata che-koIpaNa kAraNane jIvAbhigamasUtra
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3. sU. 80 jambUdvIpagatasUryacandramasoH parijJAnam 497 ssa' yanna kadApi na bhaviSyati, api tu AsIdasti bhaviSyati sarvatra kriyAyAmeva zabdaH itthaM guNagaNADhyo jambudvIpaH zAzvato nitya AsIt asti-bhaviSyati ca, jambudvIpo jambU vRkSopalakSitacvAt zAzvataH ||suu0||79|| samprati- jambUdvIpagata sUryAcandramasoH parijJAnamAha mUlam - jaMbuddIveNaM bhate ! dIve kati caMdA pabhAsiMsu vA pabhAseti vA - pabhAsissaMti vA ? kati suriyA tarvisu vA tavaMti vAtavissaMti vA ? kati nakkhattA jogaM joeMsu vA - joyaMti vA joessaMti vA ? kati mahaggahA cAraM cariMsu vA-caraMti vAcarissaMti vA ? kevaiyAo tArAgaNa koDAkoDIo sohaMsu vA, sohaMti vA, sohessaMti vA ? goyamA ! jaMbuddIveNaM dIve do caMdA pabhAsiMsu vA pabhAseMti vA ? pabhAsissaMti vA ? do sUriyA tarvisuvA, tavaMti vA, tavissaMti vA, chappannaM nakkhattA jogaM joeMsu vA, jogaMti vA, joessaMti vA ? chAvattaraM gahasataM cAraM cariMsu vA cariMti vA, carissaMti vA, egaM ca sattasahassaM tettIsaM khalu bhave sahassAI, Nava ya sayA pannAsA tArAgaNa koDAkoDINaM sobhisuvA, sobhaMti vA, sobhissaMti vA // sU. 80 // " 'jaNNakayAviNAsI jAva Nicce' pahile kabhI nahIM thA aisA nahIM hai vartamAna meM bhI yaha nAma nahIM hai aisA bhI nahIM hai tathA bhaviSyat kAla meM bhI yaha nAma nahIM hogA aisA bhI nahIM hai ataH yaha jambUdvIpa zAzvatika nAma vAlA hai kyoMki aisA hI nAma isakA pahile thA aba bhI hai aura bhaviSyat meM rahegA // 79 // uddezIne te nAbhathI yA nAma 'jaNNakayAviNAsI jAva Nicce' paDelAM uyAreya na hatuM tema nathI. vamAnamAM paNa te nAma nathI tema nathI. tathA bhaviSyamAM paNa A nAma haze nahI' tema paNa nathI. tethI A jamRddIpa zAzvatika nAmavALA che. kemake evuM ja nAma tenuM pahelAM hatuM. vartamAnamAM paNa che. ane bhaviSyamAM paNa raheze ja. 5 su. cha9 II jI0 63 jIvAbhigamasUtra
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ 498 jIvAbhigamasUtre ___ chAyA- jaMbudvIpe khalu dvIpe kati candrA aprabhAsanta vA-prabhAsante vAprabhAsiSyante vA, kati sUryA atapana vA-tapanti vA-tapiSyanti vA, kati nakSa. trANi yogamayuJjan vA, yuJjanti vA, yokSyanti vA katimahAgrahAzcAram caranyA caranti vA-cariSyanti vA, kiyatyastArAgaNakoTikoTayo'zobhanta vA-zobhante vA-zobhiSyante vA ? gautama ! jambudvIpe khala dvIpe dvau candrAvaprabhAsetAM vAprabhAsete vA-prabhAsiSyete vA, dvau sUryAvatapatAM vA-tapato vA-tapiSyato vA, SaTpazcAzannakSatrANi-yogamayuJjan vA-yuJjanti vA-yokSyanti vA, SaT saptataM grahazataM cAramacaradvA-carati vA-cariSyati vA, ekaJcazatasahasraM trayastriMzatasahasrANi' khalu bhaveyu navavazatAni paJcAzAni-tArAgaNa koTI koTInAm azobhantavA-zobhante vA-zobhiSyante vA, ||suu0||80|| TIkA-'jaMbuddIveNaM bhaMte dIve kai caMdA' he bhadanta ! jambUdvIpe khalu dvIpe kati-kiyanta candramasaH ye ca-'pabhAsisu vA-pabhAsaMti-pabhAsissaMti vA purA'prabhAsantaH dIptimanto'bhavan vA adhunA ca prabhAsante vA bhaviSyatkAle prabhAsiSyante veti prazne bhagavAnAha-evameva 'kai mUriyA tarvisu vA tavaMti vAtavissaMti vA' kati sUryAH atapan vA tapanti vA tapiSyanti vA purA'dhunA pazcAdveti prazne-tathA 'kainakkhattA jogaM joeMsu vA joyaMti vA joessaMti vA' jambUdvIpa meM candrAdikoM kI saMkhyA kA kathana'jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve katicaMdA pabhAsuivA' ityaadi| TIkArtha-he bhadanta ! isa jambUdvIpa meM kitane candramAoM ne prakAza kiyA hai ? va-aba bhI kitane candramA prakAza karate haiM aura bhaviSyat kAla meM bhI kitane candramA prakAza kareMge 'katisUriyA tarvisuvA, tavaMtivA, tavissaMtivA' kitane sUrya isa jambUdvIpa meM tape haiM ? vartamAna meM kitane sUrya tapate haiM ? aura bhaviSyakAla meM bhI kitane sUrya tapeMge ? 'kati nakvattA joyaM joeMsuvA joyaMtivA joessaMtivA' isa jaMbudvIpamAM caMdrAdikanI saMkhyAnuM kathana 'jaMbUhIve NaM bhaMte ! dIve katicaMdA pabhAviMsu va' tyAha TIkartha-he bhagavana ! A jaMbUdvIpamAM keTalA caMdramAoe prakAza karela che ? temaja vartamAnamAM keTalA caMdramAM prakAza kare che ? ane bhaviSyakALamAM 55 sA yadramA 4 42ze ? 'kati sUriyA taviMsu vA, tavaMtivA, tavi. saMtivA' hai| sUrya mUdvIpamA tacyA cha ? patabhAnamA TasA sUrya tape cha ? bhane bhaviSyamA pa TasA sUrya tapaze ? 'kati NakkhattA joyaM joyaMsu vA joeMti vA joessaMti vA' mA dIpama 21 nakSatrIya yoga jIvAbhigamasUtra
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.80 jambUdvIpagatasUryacandramasoH parijJAnam 499 kati nakSatrANi yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vA iti prazne tathA 'kaimahaggahA cAraM cariMsu vA caraMti vA carissaMti vA' kati mahAgrahAH ye khalu pUrvakAle cAraM-gamanAgamanam acaran vA caranti vA cariSyanti vA iti prazne tathA 'kevaiyAo tArAgaNakoDAkoDIo sohe su vA sohaMti vA sohessaMti vA' kiyatyastArAgaNakoTIkoTayo'zobhanta bA zobhante vA zobhiSyante vA iti prazne, bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'jaMbuddIve NaM dIve do caMdA pabhAsiMsu vA pabhAsaMti vA pabhAsissaMti vA' dvau dvau candrau purAkAle jaMbUdvIpe hi dvIpe'prabhAsetAM vA dIptimantAvabhUtAm vartamAnakAle prabhAsete AgAminyapi jambUdvIpa meM kitane nakSatroM ne yoga kiyA hai vartamAna meM kitane nakSatra yoga karate haiM aura bhaviSyakAla meM kitane nakSatra yoga karegeM ! 'katimahaggahA cAraM cariMsuvA, caraMtivA, carissaMtivA' kitane mahA. grahoM ne cAla calI haiM ? kitane mahAgraha cAla calate haiM aura kitane mahAgraha cAla caleMge ? 'kaIyAo tArAgaNa koDAkoDIo sohaMsuvA, sohaMtivA, sohessaMtivA' kitane koDAkoDI tArAgaNoM ne zobhA kI haiM ? kitane koDAkoDI tArAgaNa zobhA karate haiM ? aura kitane koDAkoDI tArAgaNa zobhA karegeM ? ina saba praznoM ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jambUddIve dIve do caMdA pabhAsisuvA pabhAseM ti vA, pabhAsissaMtivA' he gautama isa jambUdvIpa nAmake dvIpa meM do candramAoM ne prakAza diyA hai aba bhI do candramA prakAza dete haiM aura bhaviSyakAla meM bhI do hI candramA prakAza degeM isI taraha karyo che? vartamAnakALamAM keTalA nakSatra ega kare che ? ane bhaviSyakALamAM TamA nakSatra yo 42ze ? 'katimahaggahA' cAraM carisuvA, caraMtibA, carissaMtivA' keTalA mahAgrahae cAla cAlI che ? keTalA mahAgraha cAla cAle che ? ane seal mahADa yAsa yAsaze ? 'kaiyAo tArAgaNakoDAkoDIo sohaMsa vA. sohaMtivA, sohessaMti vA' 2 313 tArANA zAlA 42 cha ? TA keDAcheDI tArAgaNa zabhA kare che? ane keTalA koDAkeDI tArAgaNa zobhA 42rI ? 2mA yA praznonA uttaramA pramuzrI 4 cha -'goyamA ! jaMbUddIve dIve do caMdA pabhAsiMsuvA pabhAse ti vA pabhAsissaMti vA' he gautama ! A jaMbudvipa nAmanA dvIpamAM be caMdramAe prakAza Ape hatA. vartamAnamAM paNa be caMdramAM prakAza Ape che, ane bhaviSyamAM paNa me 1 mA 5 mA52. se prabhArI 'do sUriyA taviMsuvA, tavaMtivA, tavissaMtivA' mA mUDhI5 nAmanA dI5mAM sUrya tathya cha. meM sUrya jIvAbhigamasUtra
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ 500 jIvAbhigamasUtre kAle prabhAsiSyete / evaM do sUriyA tarvisu vA tavaMti vA tavissaMti vA dvau sUryAvatapatAM vA tapato vA tapiSyato vA 'tItavartamAnA''gAminyapi kAlatraye / evam-'chappanaM nakkhattA jogaM joeMsu vA joyaMti vA joessaMti vA' SaTpaJcAzannakSatrANi yogamayuJjan vA yuJjanti vA yokSyanti vaa| 'chAvattaraM gahasayaM cAraM cariMsu vA cariMti vA carissaMti vA' SaTsaptataM grahazataM cAra-gatAgatamacaradcarati vA cariSyati vA / 'egaM ca sayasahassaM tettIsaM khalu bhave sahassAI ekaM ca zatasahasraM trayastriMzatkhalu bhaveyuH- bhavitRNi sahasrANi, 'Nava ya sayA panAsA tarAgaNa koDAkoDINaM sobhiMsu vA sobhaMti vA sobhissaMti vA' nava ca zatAni paJcAzadadhikAni tArAgaNa koTikoTInAm-azobhanta vA zobhante vA zobhiSyante vA / ayaM vizeSaH-paTpazcAzannakSatrANi parivArA dvayoH zazinoH ekaikasya zazinaH parivAre'STAviMzatirnakSatrANAM bhAvAt, jambUdvIpe dvayoH zazino pratipAdanAt dvAbhyAm aSTAviMzateH (28) saMkhyAyA guNane paTpazcAzat (56) saMkhyA sidhyati, evam-paTsaptatam SaTsaptatyadhikaM grahazataM dvayoH zazinoH (176) asti ekaikaM zazinaM prati aSTAzIteH (88) grahANAM bhAvAta, 88 saMkhyAyA dvAbhyAM guNane (176) saMkhyA sidhyati, tathA ekaikasya zazinaH parivAre tArAgaNa parimANaM SaT'do sUriyA tarvisuvA, tavaMtivA, tavissaMtivA' isa jambUdvIpa nAmake dvIpa meM do sUrya tape haiM aba bhI do sUrya tapate haiM aura Age bhI do hI sUrya tapeMge 'chappannaM nakkhattA jogaM joeMsuvA jogativA joessaM. tivA' chappana nakSatroM ne yoga kiyA hai ababhI56 nakSatra yoga karate hai aura Age bhI 56 hI nakSatra yoga karate raheMge 'chAvattare gahasataM cAra carisuvA, cariMtivA carissaMtivA' 176 grahoM ne yahAM cAla calI hai aba bhI 176 graha cAla calate haiM aura bhaviSyatakAla meM bhI itane hI graha cAla calege / 'egaM ca satasahassaM tettIsaM khalu bhave sahassAI nava ya sayA pannAsA tArAgaNa koDAkoDINaM' sobhiMsuvA, sobhativA tapa cha. mana meM sUrya tapaze. 'chappaNNaM nakkhattA jogaM joeMsuvA joeMtivA joessaMtivA' 7.5na nakSatrAye yA 4o cha. patabhAnamA 54 cha.5na nakSatra yo 42 che. mane maviSyamA 55 56 55na nakSatra yo 42ze. 'chavattare gahasataM cAraM carisuvA, caritivA carissaMtivAM' 176 se chAte2 aDAme ahIyAM cAla cAlI che. vartamAnamAM paNa 176 ekase chetera graha cAla yAda cha. mana lAvaSyamA 55 meTA aii| yAra yAsate. 'egaMca sata sahassaM tettIsaM khalu bhave sahassAI nava ya sayA pannAsA tArAgaNa koDikoDINaMsobhiMsuvA sobhativA, sobhissaMtivA' meM sAtha tIsa 12 napase payAsa jIvAbhigamasUtra
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.81 lavaNasamudravarNanam 501 SaSTiH sahasrANi navazatAni paJcasaptatyadhikAni (66975) koTIkoTInAm, vakSyati ca 'chAvaTi sahassAI nava ceva sayAI pNcsyraaiN| ega sasIparivAro tArAgaNakoDikoDINaM // 1 // jambUdvIpe ca dvau zazinau tadetat (66975) saMkhyA dvAbhyAM guNyate tataH sUtroktaM parimANam ( 133950) bhavati-eka zatasahastraM lakSamekaM, trayastriMzatsahasrANi navazatAni pazcAzadadhikAni koTIkoTInAmiti, ityAzayenAha mUle-'egaM ca sayasahassaM tettIsaM khalu bhave sahassAI' ityAdi ||suu0 80 // atha lavaNasamudra vaktavyatAmAhamUlam-jaMbuddIvaM NAma dIvaM lavaNe NAmaM samudde vaDhe valayAgAra saMThANasaMThie visamacakavAlasaMThie goyamA! samacakavAlasaMThie no visamacakavAlasaMThie / lavaNeNaM bhaMte ! samudde kevaiyaM cakavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM pannatte ? goyamA ! lavaNeNaM samudde do joyaNasahassAI cakavAlavikkhaM. bheNaM pannarasa joyaNasayasahassAI egAsIisahassAiM sayamegoNa cattAlIse kiMci visesAhie lavaNodadhi No cakavAla parikkheveNaM / se NaM ekAe ya paumavaraveiyAe egeNa ya vaNa. saMDeNaM savvao samaMtA saMparikkhitte ciTTai. doNha vi vaNNao, sA NaM paumavaraveiyA addhajoyaNaM uDDhe uccatteNaM paMcadhaNusaya. vikkhaMbheNaM lavaNasamudasamiya parikkheveNaM, sesaM taheva / se gaM vaNasaMDe desUNAI do joyaNAiM jAva vihri| lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa kai dArA pannattA ? goyamA! cattAri dArA sobhissaMtivA' eka lAkha tetIsa hajAra nau sau pacAsa koDAkoDI tArAgaNa yahAM zobhita hae hai vartamAna meM itane hI ve yahAM zobhita hote haiM aura bhaviSyatakAla meM bhI yahAM itane hI zobhita hoMge // 8 // kaDAkaDI tArAgaNo ahIyAM zobhita thayelA che. vartamAnamAM paNa eTalA ja tArAgaNo zobhe che. ane bhaviSyakALamAM paNa ahIMyAM eTalA ja tArAgaNe zAlita thaze. // sU. 80 // jIvAbhigamasUtra
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ 502 jIvAbhigamasUtre pannatA taM jahA-vijae vejayaMte jayaMte apraajie| kahi NaM bhaMte lavaNasamudassa vijae NAmaM dAre pannatte ? goyamA! lavaNasamudassa purathimaperaMte dhAyaisaMDassa dIvassa purathimaddhassa paJcatthibheNaM sIodAe mahAnadIe uppi etthaNaM lavaNassa samuda. ssa vijae NAmaM dAre pannatte aTTa joyaNAI uDU uccatteNaM cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM evaM taM ceva savvaM jahA jaMbuddIvassa vijayassa vi| [dArasarisameyaMpi] rAyahANI purathimegaM aNNaMmi lavaNasamudde / kahi NaM bhaMte ! lavaNasamudde vejayaMte nAmaM dAre pannatte ? goyamA ! lavaNasamudde dAhiNaperaMte dhAyaisaMDa dIvasta dAhiNadvassa uttareNaM sesaM taM ceva savvaM / evaM jayaMte vi Navari sIyAe mahANaIe uppi bhANiyavve / evaM avarAjite vi NavaraM disIbhAgo bhANiyavo / lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa dArassa ya? esa NaM kevatiyaM abAdhAe aMtare pannatte ? goyamA! tipaNe vasata sahassA paMcANautiM bhave sahassAiM do joyaNasata asitA. kosaM dAraMtare lvnne||1|| jAva abAdhAe aMtare pannatte / lavaNassa NaM paesA dhAyaisaMDaM dIvaM puTA taheva jahA jaMbuddIve dhAyai. saMDe vi soceva gmo| lavaNeNaM bhaMte ! samudde jIvA udAittA so ceva vihI evaM dhAyaisaMDe vi| se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai lavaNasamudde goyamA ! lavaNeNaM samudde udage Avile raile loNe liMde-khArae kaDue appejje bahUNaM dupaya cauppaya miya pasupavikhasirIsavANaM naNNattha tajjoNiyANaM sattANaM sothie ettha lavaNAhivaI deve mahaDDie paliovamaThiIe se NaM tattha sAmANiya jAva lavaNasamudassa sutthiyAe rAyahANIe aNNesiM jAva viharai se eeNaTeNaM goyamA! evaM vuccai lavaNeNaM samudde-2 aduttaraM ca gaM goyamA! lavaNasasudde sAsae jAva Nicce ||suu081|| jIvAbhigamasUtra
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3. sU. 81 lavaNa samudravarNanam 503 chAyA - jaMbUdvIpo nAma dvIpo lavaNo nAma samudro vRtto valayAkAra saMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya khalu tiSThati / lavaNaH khalu bhadanta ! samudraH kiM samacakravAlasaMsthito viSamacakravAlasaMsthitaH gautama ! samacakravAlasaMsthito na viSamacakravAlasaMsthitaH ! lavaNaH khalu bhadanta ! samudraH kiyAn cakravAlaviSkambheNa kiyAn parikSepeNa prajJaptaH gautama ! lavaNaH khalu samudraH dve yojana zatasahasre cakravAlaviSkambheNa paJcadaza yojana zatasahasrANi ekAzIti sahasrANi zatame konacatvAriMzat kiJcidvizeSAdhikaH lavaNodadhezcakravAla viSkambheNa parikSepeNa / sa khalu ekayA padmavaravedikayA - ekena ca vanapaNDena sarvataH samantAtsaMparikSipta stiSThati / dvayorapi varNakaH, sA khalu padmavaravedikA - 'rdhayojanamRrdhvam uccaistvena paJcadhanuHzataM viSkambheNa lavaNasamudra samita parikSepeNa zeSaM tathaiva / sa khalu vanaSaNDaH dezone dve yojane yAvadviharanti / lavaNasya khalu bhadanta ! samudrasya kati dvArANi prajJaptAni gautama ! catvAri dvArANi prajJaptAni tadyathA - vijayo-1 vaijayanto - 2 jayanto - 3 'parAjita: 4 / kutra khalu bhadanta ! lavaNasamudrasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam gautama ! lavaNasamudrasya pUrvaparyante dhAtakI khaNDasya dvIpasya pUvArdhasya pazcimena zItodAyA mahAnadyAH upari atra khalu lavaNasya samudrasya vijayaM nAma dvAraM prajJatam aSTau yojanAni Urdhvamuccaistvena catvAri yojanAni viSkambheNa evaM tadeva sarva yathA jaMbudvIpasya vijayasya dvArasadRzametadapi rAjadhAnI pUrveNAnyasmin lavaNasamudre kutra khalu bhadanta ! lavaNasamudre vaijayantaM nAma dvAraM prajJaptam, gautama ! lavaNasamudre dakSiNaparyante dhAtakIkhaNDa dvIpasya dakSiNArdhasyottareNa zeSaM tadeva sarvam evaM jayante'pi navaraM zItAyA mahAnadyAH upari bhaNitavyam / evamaparAjite'pi, navaraM digbhAgo bhaNitavyaH / lavaNasya khalu bhadanta ! samudrasya dvArasya ca etat khalu kiyatyamavAdhayA'ntaraM prajJaptam, gautama ! trINyeva zatasahasrANi paJcanavati bhaveyuH sahasrANi azIte dve yojanazate krozaM dvArAntaraM lavaNe 1 yAvadabAdhayA'ntaraM prajJaptam / lavaNasya khalu pradezAH dhAtakIkhaDaM dvIpaM spRSTAH tathaiva yathA jaMbUdvIpe ghAtakIkhaNDe'pi sa eva gamaH / lavaNe khalu bhadanta ! samudre jIvA udvartya sa eva vidhiH evaM dhAtakIkhaNDe'pi / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate lavaNasamudraH 2 1 gautama ! lavaNasya samudrasyodakaM AvilaM rajovat lavaNaM-lindraM - kSAraM kaTukaM apeyam bahUnAM dvipada-catuSpada - mRga pazu pakSisarIsRpANAM nAnyatra / tadyonikebhyaH sattvebhyaH susthito'tra lavaNAdhipati - vo maharddhikaH palyopamasthitikaH, sa khalu tatra sAmAnika yAvallavaNasamudrasya susthitAyA rAjadhAnyA anyeSAM yAvad viharati tadetenArthena gautama / eva mucyate lavaNaH khalu samudraH ? athottaraM ca khalu gautama ! lavaNasamudraH zAzvato yAvat nityaH : // sU0 81 // jIvAbhigamasUtra
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ 504 jIvAbhigamasUtre ___TIkA-'jaMbudIvaM NAma dIvaM lavaNe NAmaM samudde vaTTe' jambUdvIpaM nAma dvIpam, lavaNo nAma samudro vRttaH sa ca vartulaH candramaNDalavat-madhye paripUrNo'pi zaGkayeta tata Aha-'valayAgAra saMThANasaMThie' valayAkAraM madhyazuSiraM yat saMsthAnam avayavaracanAvizeSaH tadvadgolAkAreNa saMsthitaH sthitimAnAste, 'sacao samaMtA saMparikkhittANaM ciTai' sarvataH sarvatra dikSu samantataH sAmastyena sarvabhAveNa saMparikSipya-veSTayitvA khalu tiSThati / 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde kiM samacakavAlasaMThie-visamacakkavAlasaMThie' lavaNaH khalu bhadanta ! samudraH sa kiM samacakravAlena saMsthitaH-u viSamacakravAlena saMsthitaH ? praznottaraM bhagavAnAha lavaNa samudra kI vaktavyatA'jaMbuddIvaM NAmadIvaM' ityAdi / / TIkArtha-jaMmbUdvIpa nAma kA madhya dvIpa hai isake sambandha kI yaha pUrvokta rUpa se vaktavyatA samApta huI ava lavaNa samudra kI vaktavyatA prAraMbha hotI hai| yaha lavaNa samudra jambUdvIpa ko cAroM ora se ghere hue haiM ataH isakA AkAra valaya ke jaisA gola ho gayA hai yaha lavaNa samudra sarva dizAoM meM acchI taraha se saMsthApita pariveSTita haiM jisa prakAra se jaMbUdvIpa samasta dvIpoM ke madhya meM haiM usI prakAra se yaha lavaNa samudra bhI samasta samudroM ke madhya meM haiM / 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde kiM samacakkvAlasaMThie visamacakkavAlasaMThie' he bhadanta ! lavaNa samudra kyA samacakravAla saMsthAna vAlA hai yA viSama cakravAla saMsthAna vAlA hai ? arthAtU lavaNa samudra kA saMsthAna sama hai yA viSama hai isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! samacakkavAla lavaNasamudranI vaktavyatA 'jaMbuddIvaM NAma dIvaM' tyAha TIkArtha-jaMbudvIpa nAmanA madhyadvIpanA saMbaMdhanuM kathana samApta karIne have sUtrakAra lavaNasamudra saMbaMdhI kathanane prAraMbha kare che. A lavaNasamudra jaMbudvIpane cAre bAjuthI gherAyela che. tethI tene AkAra valaya (baleyA)nA je goLa thayela che. A lavaNasamudra badhI ja dizAomAM sArI rIte saMsthApita ane pariveTita che. je pramANe jaMbudvIpa saghaLA dvIpanI madhyamAM che te ja pramANe 20 samudra 5 sapA samudronI madhyamA cha. 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde kiM samacakkavAlasaMThie visamacakkavAlasaMThie' De lAvan ! samudra samaya vAla saMsthAnavALe che ke viSamacakavAla saMsthAnavALe che? arthAta lavaNasamadranuM saMsthAna sama che? ke viSama che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke jIvAbhigamasUtra
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ 505 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 81 lavaNasamudravarNanam 'goyamA !" he gautama ! 'samacakvAlasaMThie no visamacakkavAlasaMThie' samacakravAlasaMsthitaH sarvatra dvilakSayojanapramANatayA cakravAlasya bhAvAt, no viSamacakravAlasaMsthita iti / samprati cakravAlaviSkambhAdi parimANa meva pRcchati'lavaNeNaM bhaMte ! samudde kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM pannatte' he bhadanta ! lavaNaH samudraH khalu kiyAna cakravAlaviSkambheNa kiyAna parikSepeNa prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA-lavaNeNaM samudde do joyaNa sayasahassAI cakkavAla vikkhaMbheNaM' he gautama ! dve yojana zatasahasra (200000) khalu cakravAla viSkambheNa lavaNaH samudraH prakhyAto bhuvi, jambUdvIpa viSkambhAdetadviSkambhasya dviguNatvAt / 'pannarasa joyaNasayasahassAI egAsIi sahassAI sayamegoNa cattAlIse kiMci visesAhie lavaNodadhi No cakavAlaparikkheveNaM' pazcadaza yojanazatasahasrANi ekAzItiH sahasrANi zatam ekonacatvAriMzaM ca kizcidvizeSAdhikaM lavaNosaMThie no visamacakkavAlasaMThie' he gautama ! lavaNasamudra kA saMsthAna sama hai viSama nahIM hai / arthAt lavaNa samudra samacakravAla saMsthAna vAlA hai viSama cakravAla saMsthAna vAlA nahIM hai| 'lavaNe NaM bhaMte !" 'samudde kevatiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevatiyaM parikkheveNaM paNNatte' he bhadanta ! lavaNasamudra cakravAla kI cauDAI kI apekSA kitanA vaDA hai arthAt lavaNa samudra ke cakravAla kI cauDAI kitanI hai aura paridhi kitanI hai uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! lavaNeNaM samudde do joyaNasayasahassAiM cakkavAlavikkhaMbheNaM' he gautama ! lavaNasamudra cakravAla kI apekSA do lAkha yojana kA cauDA hai aura 'pannarasajoyaNa sayasahassAiM egAsIi sahassAI sayamegoNa cattAlIse kiMci visesAhie parikkheveNaM' 15 lAkha 81 hajAra eka sau 39 yojana se kucha 'goyamA ! samacakkavAlasaMThie no visamacakkavAlasaMThie' gautama ! sasamudranu saMsthAna sama che viSama nathI arthAt lavaNasamudra samacakavAla saMsthAnavALo che. viSama yapAsa sasthAnavANI nathI. 'lavaNeNaM maMte samudde kevatiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevatiya parikkheveNaM paNNatte' hai bhagavan savasamudra yayAsa pAnI apekSAthI keTalo moTo che ? arthAt lavaNasamudranA cakavAlanI pahoLAI keTalI che ? ane tenI paridhi keTalI che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'goymaa ! lavaNeNaM samude do joyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM' hu gautama! lavaNasamudra cakavALanI apekSAthI be lAkha jana jeTale paheLo che ane 'pannarasa joyaNasayasahassAiM egAsIi sahassAI sayamegoNacattAlIse kiMcivise. sAhie parikkheveNaM' 15 542 sApa 81 mezI DA2 mese| 36 - jI064 jIvAbhigamasUtra
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre dadhecakravAlaparikSepeNa, parikSepapramANAm (1581139) se NaM ekAe paumavaravezyAe egeNa ya vaNasaMDeNaM savvao samatA saMparikkhitte ciTThai' so'yaM lavaNa. samudra ekayA padmavaravedikayA aSTayojanocchritajagatyuparibhAvinyA ekena ca vanapaNDena sarvataH samantAt sarvadikSu sarvatra saMparikSiptaH parivAritaH khalu tiSThati / 'doha vi vaNNao' dvayorapi padmavara vedikA vanapaNDayovarNanaM kartavyam 'sA NaM paumavaraveiyA addhajoyaNaM uddhuM uccateNaM paMcadhaNusaryaM vikkhaMbheNaM lavaNa samudda samita parikkheveNaM' sesaM taheba' sA khalu padamavaravedikA'rdhayojana mUrdhva muccaistvena paJca dhanuHzatAni viSkambheNa lavaNasamudrasamitaparikSepeNa lavaNasamudraparikSepa pramANA, paJcadazalakSANi (1500000) ekAzItiH zatasahasrANi zatamekona catvAriMzaM ca kiMci dvizeSAdhikamiti zeSaH viSkambha - parikSepAbhyAmanyattathaiva - jambudvIpapadmavara vedikAvanapaNDavat / 'se NaM vaNasaMDe desUNAI do joyaNAI vizeSAdhika isakI paridhi hai 'se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNa ya vanasaMDe NaM savvao samatA saMparikkhattANaM ciTThai' yaha lavaNasamudra eka padmavara vedikA ke aura eka vanaSaNDa se cAroM ora se ghirA huA hai 'dohavi vaNNao' yahAM para padmavara vedikA kA aura vanakhaNDa kA varNana kara lenA cAhie jo isa prakAra se hai- sA NaM paramavaraveiyA addhajoyaNaM uDU uccateNaM paMcadhaNusayaM vikkhaMbheNaM lavaNasamudda samiya parikkheveNa sesaM taheva' yaha padmavara vedikA Adhe yojana kI UMcI hai aura 500 sau dhanuSa cauDI hai tathA lavaNasamudra kI paridhikA jitanA pramANa kahA gayA hai utanA pramANa hI isakI paridhi kA hai 'sesaM taheva' vAkI kA aura sava kathana jaisA pahile kahA gayA hai vaisA hI hai arthAt jambUdvIpa kI padmavara vedikA jaisI hai vaisI hI yaha padmavara bhAjIsa yojanathI 465 vizeSAdhi tenI paridhi che. 'se NaM egAe paumavara veiyAe egeNa ya vaNasaMDe NaM savvao samatA saMparikkhittA NaM ciTThai' mA savA samudra eka padmavaravedikAthI ane eka vanakhaMDathI cAre khAjuthI gherAyela che. 'dohavi vaNNao' mahIyAM padmavara vehichAnu bhane vanaunu varSAna purI sevu lehaye ? yA pramANe che - 'sA NaM paumavaraveiyA addhajoyaNaM uDDhaM uccattenaM paMcaNusa vikkhaMbheNaM lavaNasamudda samiya parikkheveNaM sesaM taheva' mA padmavara vedikA ardhA ceAjananI uMcI che. ane 500 pAMcaseA dhanuSanI paheALI che, tathA lavaNusamudranI paridhinuM jeTaluM pramANa che eTalu' ja pramANu A padmavara vehAnu' che, 'sesa taddeva' mADInu mI sagha uthana paDesAM ne pramANe kahevAmAM Avela che e ja pramANe che, arthAt ja khUddIpanI padmavaravedikA jevI 506 jIvAbhigamasUtra
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.81 lavaNasamudravarNanam jAva viharaI' sa khalu vanaSaNDo dezone dve yojane viSkambheNa padamavaravedikayA tulyaH kRSNaH kRSNAvabhAsaH, atra tRNamaNisparzanaM yAvadvarNanam vAnavyantarAdayaH kRta bhUripuNyakarmANaH svakRtasukRtiphalamanubhavanto viharanti / samprati dvAravatavyatAmabhidhitsurAha-'lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa kai dArA pannattA' he bhadanta ! lavaNasamudrasya kiyanti dvArANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'cattAri dArA pannattA taM jahA vijae vejayaMte jayaMte aparAjie' catvAri dvArANi prajJaptAni, tadyathA-vijaya-vaijayaMta-jayantA'parAjitAni pUrvAdiSu dvArANi kathitAni / 'kahiNaM bhaMte ! lavaNasamudassa vijae NAmaM dAre pannatte' he bhadanta ! lavaNodadheH kutrasthAne vijayadvAraM prastutam ? bhagavAn vedikA hai 'se NaM vaNasaMDe desUNAI do joyaNAI jAva viharai' lavaNasamudra kA vanaSaNDa kucha kama do yojana kA cauDA hai isakA varNana jambUdvIpa kI padmavara vedikA ke vanakhaNDa jaisA hai yaha vanaSaNDa kRSNa Adi vizeSaNoM vAlA hai yahAM tRNa aura maNiyoM kAsparzAnta kathana jaisA pahile prakaTa kiyA gayA hai vaisA hI hai aise vAnavyantara deva yahAM apane puNya karma ke phala ko bhogate hue sukha se rahate haiM 'lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa kai dArA paNNattA' he bhadanta ! lavaNa samudra ke kitane dvAra kahe gaye haiM 'goyamA! cattAri dArA paNNattA' he gautama ! lavaNasamudra ke cAra dvAra kahe gaye haiM 'taM jahA' jo isa prakAra se hai 'vijae, vejayaMya, jayaMte, aparAjite' vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita ye dvAra pUrva Adi dizAoM meM haiM / yahI bAta ava praznottara dvArA prakaTa kI jAtI hai-'kahi NaM bhaMte ! lavaNasamudassa vijae NAmaM dAre paNNatte' he bhadanta ! lavaNasamudra kA vijayadvAra kahAM para hai 'goyamA ! lavaNache ye pramANunI // 512ve6i4| cha. 'se NaM vaNasaMDe desUNAI do joyaNAI jAva viharaha' savANusabhudranu vana5 444 ma ye yona paDANu cha. tenu varNana jaMbudvIpanI padmavadikAnA vanakhaMDanA varNana pramANe che. A vanakhaMDa kRSNa vigere vizeSaNovALuM che, tRNa ane maNi saMbaMdhI kathana jema pahelAM kahela che e ja pramANe che. ahiyAM vAvyantara vigere de pitAnA puNya bhanA jAna lAgavatA yA supathI 29 cha. 'lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa kai dArA paNNattA' bhagavan ! saNusabhudranAsA dvaa2|| 4 // cha ? 'goyamA ! cattAri dArA paNNattA' gautama ! savasamudranA yA do| 4 // cha. 'taM jahA' 2 mA prabhArI cha-'vijae vejayaMte jayaMte aparAjite' viya, vaizyanta, jayanta, ane aparAjIta A dvAre pUrva vigere dizAomAM che, e ja vAta jIvAbhigamasUtra
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ 508 jIvAbhigamasUtre brUte - 'goyamA' he gautama ! 'lavaNasamuddassa puratthimaperaMte' lavaNodadhipUrvadigate 'dhAya khaMDasa dIvassa puratthimaddhassa paccatthimeNaM sIodAe mahAfe upi ettha NaM lavaNassa samudassa vijae NAmaM dAre pannatte' ghAtakI khaNDadvIpasya pUrvArdhasya pazcimena mahAnadI zItodAyA upari taTe'tra khalu lavaNasamudrasya sthAne vijayanAma dvAra mAste / 'tacca aTa joyaNAI uDUM uccatteNaM cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM - evaM taM caiva savvaM jahA jaMbUdIvassa vijayassa dArasarisameyaMpi' tad dvAramuccatvenordhvamaSTau yojanAni catvAri yojanAni viSkambheNa evaM tadeva sarva yathA jaMbU dvIpasya vijayasya dvAra sadRzam etadapi tatkenArthena bhadanta ! samuhassa puratthima perate dhAiya saMDassa dIvassa puratthimassa paccathimilleNaM sIodAe mahANaIe upi ettha NaM lavaNasamuhassa bijae NAmaM dAre paNNatte' he gautama ! lavaNasamudra kI pUrva dizA ke anta meM tathA dhAtakI khaNDa dvIpa ke pUrvArdha se pazcima dizA meM sItodA mahAnadI ke Upara lavaNasamudra kA vijaya nAmakA dvAra hai 'tacca aTThajoyaNAI uDUDhaM uccateNaM, cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM evaM taM ceva savvaM jaMbUddIvassa vijayadArassa' yaha dvAra ATha yojana kA UMcA hai / cAra yojana kA cauDA hai hai bhadanta ! isa dvAra kA nAma vijayadvAra aisA kyoM kahA gayA hai uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! yahAM jaisA kathana jambUdvIpa ke vijayadvAra ke sambandha meM kahA gayA hai vaisA hI vaha saba kathana yahAM ke isa vijaya dvAra ke sambandha meM bhI kara lenA cAhie isa vijayadvAra para maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA vijaya have praznottarapUrva pragaTa 42vAmAM Ave che. 'kahiNaM bhaMte ! lavaNasamuddassa vijae NAmaM dAre paNNatte' he bhagavan ! savasamudranu vinnyadvAra yAM yAvesa che ? ' goyamA ! lavaNasamudassa puratthimaperate dhAyaikhaMDassa dIvassa puratthimaddhassa paccatthimilleNaM sIodAe mahANaIe uppi ettha NaM lavaNasamudassa vijae NAmaM dAre vaLatte' he gautama ! lavaNusamudranI pUrva dizAnA aMtamAM tathA dhAtakIkhaMDa dvIpanA pUrvAthI pazcima dizAmAM ane sItAdA mahAnadInI upara lavaNu samudranu vinnya nAmanu dvAra Ave che. 'tacca aTTha joyaNAI uDUDhaM uccatterNaM cattAri joyaNAI vikkhaMbheNaM evaM taM caiva savvaM jaMbuddIvarasa vijayadArassa' mA dvAra A ceAjana uMcuM che, cAra yAjana paheALuM che. huM bhagavan ! A dvAranuM nAma vijayadvAra e pramANe kema kahevAyela che ? uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! jamRdvIpanA vijayadvArasaMbaMdhanuM kathana je pramANe pahelAM kahevAmAM Avela che. e ja pramANenuM e tamAma kathana ahIMnA A vijayadvAra saMbaMdhamAM paNa kahI levu. A vijayadvAranI upara mahaddhika vigere vizeSaNALA vijaya jIvAbhigamasUtra
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.81 lavaNasamudravarNanam evamucyate vijayadvAraM ? gautama ! vijayanAmA devo mahaddhiko yAvatpalyopamasthi tikaH parivasati-vasan caturNA sAmAnika sahasrANAM yAva dAtmarakSakAdevasahasrANAM yAvad divyAn bhogAn bhuJjan viharati tattenArtheka eva mucyate gautama ! vijaya dvAraM yAvannityamityantam / 'rAyahANI purathimeNaM aNNaMmi lavaNasamudde' kutra khalu bhadanta ! vijayadevasya vijayA rAjadhAnI ? gautama ! vijayadvArasya pUrvasyAM tiryagasaMkhyeyAn dvIpasamudrAn vyativrajyA'nyasmillavaNasamudre dvAdazayojanasahasrANyavagAhyAtrAntare vijayasya vijayArAjadhAnyAste dvAdazayojanasahasrANyAyAmanAmakA deva rahatA hai yAvat isakI eka palya kI sthiti hai / vahAM rahatA huA yaha vijayadeva cAra hajAra sAmAnika devoM kA yAvat 16 hajAra AtmarakSaka devoM kA Adhipatya karatA huA divya bhogoM ko bhogatA rahatA hai aura apanA samaya Ananda se vyatIta karatA hai isI kAraNa he gautama ! isa dvAra kA nAma vijayadvAra aisA kahA gayA hai aura yAvat yaha nitya batalAyA gayA hai / 'rAyahANI purathimeNaM aNNami lavaNasamudde' he bhadanta ! vijayadeva kI vijayA nAmakI rAjadhAnI kahAM para hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA vijayassa purathimatiriyamasaMkhejja aNNaMmi lavaNe bArassa jaMbUdIvasarisA vattavvayA jAva samaM vejayaMtaMpi appANijjeNaM lavaNassa dAhiNeNaM rAyahANI' he gautama ! vijayadvAra kI pUrva dizA meM tirache asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karake Agata anya lavaNa samudra meM 12 hajAra yojana Age jAne para yaha vijaya rAjadhAnI hai isa rAjadhAnI kA varNana jambUdvIpa nAmanA deva nivAsa kare che. yAvat tenI eka palyanI sthiti che. tyAM rahIne vijayadeva cAra hajAra sAmAnika devenuM yAvat 16 soLa hajAra AtmarakSaka devenuM adhipatipaNuM karatA thakA divyabhegene bhogavatA rahe che. ane pitAne samaya AnaMdapUrvaka vitAve che. e ja kAraNathI he gautama ! A prakAranuM nAma vijayadvAra e pramANe kahela che, ane yAvat e nitya kahevAmAM Avela che. 'rAyahANI purathimeNaM aNNami lavaNa samudde' lagavan ! viyapanI viyA nAmanI rAjadhAnI kayAM AvelI che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che hai-'goyamA ! vijayassa purasthimatiriyamasaMkhejja aNNaMmi lavaNe bArassa jaMbU dIva. sarisA vattavyayA jAva samaM vejayaMtaMpi appANijjeNaM lavaNassa dAhiNeNaM rAyahANI' he gautama ! vijayadvAranI pUrva dizAmAM tirachA asaMkhyAtadvIpa samudrone oLaMgIne tyAM Avela anya lavaNasamudramAM 12 bAra hajAra yejana AgaLa javAthI A vijayadevanI vijyA nAmanI rAjadhAnI Ave che, A rAjadhAnInuM jIvAbhigamasUtra
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ 510 jIvAbhigamasUtre viSkambhAbhyAM saptatriMzad yojanasahasrANi nava cASTacatvAriMzatkicidvizeSAdhika parikSepeNa, jambu dvIpasya vijaya dvArAdhipatte vijayasya rAjadhAnIvat vktvyaa| vijayadvAra varNanaM gatam / 'kahi NaM bhaMte lavaNasamudde vejayaMte nAmaM dAre pannatte he bhadanta ! kutra sthAne lavaNa samudre vaijayantaM nAma prajJaptaM khalu dvAram ? bhagavAnAha -'goyamA' he gautama ! 'lavaNa samudde dAhiNaperaMte dhAyai khaMDadIvassa dAhiNaddhassa uttareNaM sesaM taM ceva savvaM lavaNa samudre dakSiNa digante dhAtakI khaNDadvIpasya dakSiNArdhasyottarasyAM zeSaM tadeva sarva vijayadvAravadaSTau maGgalakAdIni yAvaddahavaH zatazahastrapatrahastakAH, tatkenArthena bhadanta ! evamucyate vaijayantadvAram, ke vijaya dvAra ke adhipati kI vijayA rAjadhAnI ke jaisA hI hai ataH isa kathana ke anusAra isa vijaya rAjadhAnI kI lambAI cauDAI 12 hajAra yojana kI hai parikSepa isakA 37 hajAra 948 yojana se kucha adhika kA hai / 'kahi NaM bhaMte ! lavaNasamudde vejayaMte nAmaM dAre pannatte' he bhadanta ! lavaNa samudra kA vaijayanta nAmakA dvAra kahAM para hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! lavaNasamudde dAhiNaperaMte dhAiyasaMDa dIvassa dAhiNaddhassa uttareNaM sesaM taM ceva' he gautama ! lavaNa samudra kI dakSiNa dizA ke anta meM aura dhAtakI khaNDa ke dakSiNAI kI uttara dizA meM lavaNa samudra kA vaijayanta nAma kA dvAra hai isa dvAra kI vaktavyatA ke sambandha meM jaisA kathana vijayadvAra kA kiyA gayA hai vaisA hI saba kathana hai isa vaijayanta dvAra ke Upara ATha ATha maMgala davya haiM yAvat aneka lAkhoM pattoM vAle kamala haiM ityAdi saba kathana vana jaMbudvIpanA vijayadvAranA adhipatinI vijya rAjadhAnInA varNana pramANe che, tethI te kathana pramANe A vijaya rAjadhAnInI laMbAI paheLAI 12 bAra hajAra jananI che. tene parikSepa 30 hajAra 948 navase aDatALIsa yojanathI kaMika vadhAre che. _ 'kahiNa bhaMte ! lavaNasamudde vejayaMta nAma dAre paNNatte' man ! Aq. samudranuM vijayanta nAmanuM dvAra kayAM Avela che ? AnA uttaramAM prabhuzrI kahe 3-'goyamA ! lavaNasa mudde dAhiNaperaMte dhAyaisaMDadIvassa dAhiNaddhassa uttareNaM sesa taM ceva' hu gautama ! savaNusamudranI dakSiNa dizAnA matamA mane ghAtalI khaMDanA dakSiNArdhanI uttara dizAmAM lavaNasamudranuM vaijyanta nAmanuM dvAra Avela che. A dvAranuM varNana vijaya dvAranuM je pramANe varNana karela che, e ja pramANe samajavuM. A vaijayanta dvAranI upara ATha ATha maMgala dravya che. yAvata aneka pavALA lAkhe kamaLa che. vigere tamAma varNana ahIMyA karI levuM. jIvAbhigamasUtra
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.81 lavaNasamudravarNanam 511 bhagavAnAha-he gautama ! vaijayantadvAre vaijayantadevo mahaddhiko0 yAvadvaijayanta rAjadhAnyAM bahUnAM vasatAM vAnavyantarAdInAmAdhipatyaM kurvan parivasati etad yogAdvaijayantadvAraM nAma bhavati, tattenArthena vaijayanta dvaarmucyte| vaijayanta devasya rAjadhAnI kveti prazne bhagavAnAha-vaijayantadvArAd dakSiNasyAM tiryagasaMkhyeyadvIpa samudrAn vyatitrajya lavaNodadhau dvAdazayojanasahasrANyavagAhya vaijayanta devasya vaijayantAkhyA rAjadhAnI prathitA jaMbUdvIpa vaijayantadvArAdhipati rAjadhAnI prathitA jaMbUdvIpa vaijayanta-dvArAdhipati rAjadhAnIvat, iti dvitIyaM vaijayanta dvAravarNanam / yahAM para kara lenA cAhiye he bhadanta ! isa dvAra kA nAma vaijayanta dvAra aisA kyoM kahA gayA hai uttara meM prabhu kahate haiM he gautama ! isa dvAra para vaijayanta nAmakA deva rahatA hai yaha maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA hai / isakI rAjadhAnI kA nAma vaijayantI hai / yaha vaijayanta deva isa rAjadhAnI meM rahatA huA aneka vahAM para rahe hue vAnavyantara devoM kA deviyoM kA Adhipatya karatA huA sukha se apane samaya ko vyatIta karatA rahatA hai| isI kAraNa isa dvAra kA nAma vaijayanta dvAra kahA gayA hai ! he bhadanta ! vaijayanta deva kI yaha rAjadhAnI kahAM para hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! vaijayanta dvAra kI dakSiNa dizA meM tirache asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karake Agata anya lavaNa samudra meM 12 hajAra yojana Age jAne para vaijayanta nAmakI rAjadhAnI hai isakA varNana jambUddhIpa ke vaijayanta dvAra ke he bhagavana ! A dvAranuM nAma vaijayantadvAra e pramANe kema kahela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! A dvAranI upara vaijayaMta nAmanA deva nivAsa kare che. te mahaddhika vigere vizeSaNavALA che. tenI rAjadhAnInuM nAma vaijayaMtI che. A vaijayaMtadeva A rAjadhAnImAM rahIne tyAM rahelA aneka vAnavyaMtara devo ane deviyenuM adhipatipaNuM karatA thakA sukha pUrvaka pitAnA samayane vItAvatA rahe che. e kAraNathI A dvAranuM nAma vijayaMta dvAra kahela che, he bhagavan! vaijayaMtadevanI A rAjadhAnI kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! vaijayaMtadvAranI dakSiNadizAnA ticha asaMkhyAta dvIpa ane samudrone pAra karavAthI tyAM AgaLa Avela bIjA lavaNa samudramAM 12 bAra hajAra yojana AgaLa javAthI vaijayaMta nAmanI rAjadhAnI che, e rAjadhAnInuM varNana jaMbudvIpanA vaijayantakAranA madhipatinI rAjadhAnInA vana pramANe 4 cha. 'evaM jayaMte vi navaraM sItAe jIvAbhigamasUtra
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ 512 jIvAbhigamasUtra 'evaM jayaMte vi NavaraM sIyAe mahAnaIe uppi bhANiyavve' evaM jayanta dvAre'pi navaraM-vaiziSTayazca zItA mahAnadyA upari kutra jayanta dvAramiti prazne bhagavAnAhagautama ! lavaNasamudrasya pazcimaparyante dhAtakIkhaNDa pazcimAddhasya pUrvataH zItAyAH upari atra lavaNasamudrasya jayantadvAram prajJaptam tadvaktavyatA'pi vijayadvAravad vaktavyA, kevalaM rAjadhAnI jayantadvAra pazcime bhAge iti jayantadvArasya tRtIyasyavarNanam / 'evaM aparAjie vi-navaraM disI bhAgo bhANiyavyo' evamaparAjitadvAramapi navaraM digbhAgo bhaNitavyaH kvaitat aparAjitaM dvAraM lavaNasyeti prazne-lavaNasamudrasyottaraparyante dhAtakyA uttarArdhasya dakSiNato'tra lavaNasamudrasyAparAjitaM adhipati kI rAjadhAnI ke jaisA hI hai 'evaM jayaMte vi, navaraM sIyAe mahAnadIe uppi bhANiyavve' jayanta dvAra ke sambandha meM bhI yahI vaktavyatA hai tathA ca-jaba gautama ne prabhu se aisA pUchA-he bhadanta ! lavaNasamudra kA jayanta dvAra kahAM para hai ? to uttara meM prabhu ne kahA-he gautama ! lavaNa samudra kI pUrvadizA ke anta meM aura dhAtakI khaNDa ke pUrvArdha se pazcima bhAga meM sItA mahAnadI ke Upara lavaNasamudra kA yaha jayanta dvAra hai isake Upara ATha ATha maMgala dravya haiM isakA varNana jambUdvIpa ke jayantadvAra ke jaisA hai yahAM rAjadhAnI jayantadvAra ke pazcima bhAga meM kahanI cAhiye 'evaM avarAjie vi' aparAjita dvAra ke sambandha meM bhI aisI hI vaktavyatA kaha lenI cAhiye arthAtjaba gautama ne prabhu se aisA prazna kiyA ki lavaNasamudra kA aparAjita dvAra kahAM para hai ? taba gautama se prabhu ne kahA he gautama lavaNasamudra kI uttaradizA ke anta meM aura dhAtakI khaNDa ke uttarArdha kI dakSiNa mahAnadIe uppiM bhANiyavve' yantahAnA sabhA 55 14 prabhAgenu thana che, jemake-jyAre gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke he bhadanta ! lavaNa samudranuM jayanta nAmanuM dvAra kayAM Avela che ? tenA uttaramAM prabhuzrIe kahyuM ke-he gautama ! lavaNasamudranI pUrva dizAnA aMtamAM ane dhAtakIkhaMDanA pUrvArdhathI pazcima bhAgamAM sItA mahAnadInI upara lavaNasamudranuM A jayanta nAmanuM dvAra che, tenI upara ATha ATha maMgaLadravya che, tenuM saghaLuM varNana jabUdvIpamAM Avela jayantadvAranA varNana pramANe che. ahIM rAjadhAnI jayanta dvAranapazcimalAmA 4vI ne. 'evaM avarAjie vi' 25521ta dAranA saMbaMdhamAM paNa eja pramANenuM kathana kahevuM joIe. arthAt jyAre gautama svAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM ke-lavaNa samudranuM aparAjIta nAmanuM dvAra kyAM Avela che ? tyAre gautamasvAmIne prabhuzrIe kahyuM ke-he gautama ! lavaNa jIvAbhigamasUtra
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 81 lavaNasamudravarNanam 513 nAma dvAram prajJaptam etadvaktavyatA'pi vijayadvAravat navaraM rAjadhAnI - aparAjita dvArata uttarasyA manyatsarvaM vijayarAjadhAnIvat iti caturthamaparAjitadvAravarNanam 'lavaNassa NaM bhaMte samuddassa dArarUsa ya - esa NaM kevaiyaM abAdhAe aMtare pannatte' he bhadanta ! lavaNasamudrasya tadvArasya ca etatsarvamantaraM kiyat abAdhayA prajJaptamiti praznasyottaramAha - bhagavAn - 'goyamA' he gautama ! ' tiSNeva sayasahassA paMcANauI bhave sahassA do joyaNasaya asitA kosaM dAraMtare lavaNe' 300000 lakSANi yojanAnAm 95000 sahasrANi azIte dve yojanazate krozaJca / tathAhi ekaikadvAra pRthutvaM catvAri yojanAni, ekaikadvAre ekaikakrozabAhalyAdvArazAkhA prati dvAre dizA meM lavaNasamudra kA aparAjita dvAra hai isake sambandha kI vaktavyatA bhI vijaya dvAra ke hI jaisI vaktavya hai yahAM rAjadhAnI aparAjita dvAra kI uttara dizA meM hai vAkI kA aura saba kathana vijaya rAjadhAnI ke hI jaisA hai / 'lavaNassa NaM bhaMte! samudassa dArassa ya esaNaM kevaiyaM abAdhAe aMtare paNNatte' he bhadanta ! lavaNasamudra ke eka eka dvAra kA antarAla kI avyAghAtarUpa abAdhA se kitanA antara kahA gayA ve arthAt lavaNasamudra ke dvAroM kA Apasa meM kitanA antara hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! tiNNeva sayasahassA paMcANauI bhave sahassAI do joyaNasya asitA kosaM dAraMtare lavaNe' he gautama! eka koza adhika tIna lAkha paMcAnave 95 hajAra do sau assI yojana kA eka dvAra se dUsare dvAra taka kA antara kahA gayA hai isakA tAtparya aisA haieka 2 dvAra kI pRthutA cAra 2 yojana kI hai eka eka dvAra eka samudranI uttara dizAnA aMtamAM ane dhAtakIkhaDanA uttarAdhanI dakSiNadizAmAM lavaNusamudranu aparAjIta dvAra che. tenA saMbaMdhanuM kathana paNa vijaya dvAranA kathana pramANe ja che, ahIyAM rAjadhAnI aparAjIta dvAranI uttara dizAmAM che, te sivAya bAkInuM saghaLuM kathana vijaya rAjadhAnInA kathana pramANe ja che. 'lavaNassa NaM bhaMte! samuhassa dArassa esa NaM kevaiyaM abAdhAe aMtare paNNatte' he bhagavan ! lavaNa samudranA eka eka dvAranA aMtarAlanI avyAghAtarUpa akhAdhAthI keTalu' aMtara kahela che ? arthAt lavaNasamudranA dvArAnu" parasparamAM DeTa aMtara che ? yA praznanA uttaramA prabhuzrI che - 'goyamA ! tiSNeva sayasahassA paMcANau bhave sahassAiM do joyaNasayaasitA kosaM dAraMtare lavaNe' he gautama ! eka Asa adhika traNa lAkha paMcANu hajAra baseA eMsI ceAjananu eka dvArathI khIjA dvAra sudhInu' aMtara kahela che. tenuM tAtpa evu' che ke-eka eka jI0 65 jIvAbhigamasUtra
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ 514 jIvAbhigamasUtre dve dve zAkhe tata ekaikasmin dvAre sAmastyena pRthutvaM cintyamAnaM sat sArdhayojanacatuSTayapramANaM bhavati caturNAmapi dvArANAM prabhutvamelanAt 18 aSTAdazayojanAni bhavanti, tAni lavaNasamudraparirayaparimANAt 15 paJcadazazatasahasrANi ekAzItiH sahasrANi ekonacatvArizaM yojanazatam ityevaM parimANAt apanIyante apanIte yat-zeSaM tasya caturbhAige'pahRte yad Agacchati bhavati hi tat-dvArANAM parasparamantaraparimANam / taduktaM sUtre 'asIyA donnisayA paNanauisahassa tinilakkhAya / koseya aMtaraM sAgarassa dArANaM vinneyaM // 1 // eka dvAra zAkhA jo ki eka eka koza kI moTI hai aisI dvAra zAkhAeM eka eka dvAra meM do do haiM taba eka 2 meM pUrI pRthutA kA java vicAra kiyA jAtA hai to isa sthiti meM vaha sADhe cAra yojana kI hotI hai aura cAroM dvAroM kI yaha pRthutA milAkara 18 yojana kI ho jAtI hai aba lavaNasamudra kI paridhi kA jo parimANa pandraha lAkha ikyAsI hajAra eka sau 39 yojana kA kahA gayA hai usameM se ina 18 yojanoM ko kama karane se jo saMkhyA bacatI hai usa meM cAra kA bhAga dene para jo AtA hai vaha dvAroM kA paraspara ke antara kA parimANa nikala AtA hai aura vaha antara tIna lAkha paMcAnave hajAra do sau 80 yojana evaM eka koza adhika hI hotA hai kahA bhI hai 'asiyA donnisayA paNanaui sahassa tinnilakkhA ya / koseya aMtaraM sAgarassa dArANaM vinneyaM / dvAranI prabhutA (pahoLAI) cAra cAra jananI che, eka eka dvAramAM eka eka dvAra zAkhA ke je eka eka kesa jeTalI moTI che, e ja pramANe dvArazAkhAo eka eka kAramAM babbe che, e rIte eka eka dvAramAM purI pRthutAne jyAre vicAra karavAmAM Ave che te e sthitimAM e sADAcAra ejananI thaI jAya che. ane cAre dvAranI A pRthutA 18 aDhAra ejananI thaI jAya che. have lavaNasamudranI paridhinuM parimANa je paMdara lAkha ekayAsI hajAra ekaso ogaNacALILa jananuM kahela che. temAMthI A 18 aDhAra ejanane ochuM karavAthI je saMkhyA bace che. temAM cArane bhAgAkAra karavAthI je zeSa Ave te dvAranuM parasparanuM aMtara AvI jAya che, ane te aMtara traNa lAkha paMcANu hajAra basa eMsI jana ane eka kesa vadhAre ja thAya che, kahyuM paNa che ke asiyA donnisayA paNanauisahassa tinnilakkhAya / koseya aMtaraM sAgarassa dArANaM vinneyaM // 1 // jIvAbhigamasUtra
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 81 lavaNasamudravarNanam azIte dvezate paMca navatisahasrANi ca / krozazcAntaraM sAgarasya dvArANAM ca vijJeyam // 1 // iti chAyA 'jAva abAdhAe aMtare pannatte' yAvadabAdhayA'ntaraM prajJaptam itthaM jJeyam / iti 'lavaNassa NaM paesA dhAyaisaMDaM dIvaM puTThA taheva jahA jaMbUdIve dhAyaisaMDe vi socceva gamo' atha lavaNasamudrasya ye pradezA dhAtakIkhaNDaM spRSTAH te ki dhAtakI khaNDasya, uta lavaNasya bhaveyuH iti prazne ? tathaiva dhAtakI khaNDasya ye kecana pradezAH lavaNaM spRSTavantaste dhAtakyA eva yathA'bhavan na lavaNasya, yathA ca jaMbUdvIpapradezAH lavaNaM spRSTAH jambvA eva na lavaNasya, tathaiva sa eva gamo nyAyyaH lokavyavahArAt / 'lavaNe NaM bhaMte samudde jIvA uddAittA soceva 'jAva abAdhAe aMtare paNNatte' isa prakAra se yaha dvAroM kA Apasa kA antara abAdhA ko lekara kahA gayA hai 'lavaNassa NaM paesA dhAyaisaMDaM dIvaM puTThA' he bhadanta ! lavaNa samudra ke jo pradeza dhAtakI khaNDa ko spRSTa kiye hue haiM ve dhAtakI khaNDa ke hone cAhie yA lavaNasamudra ke hone cAhiye tAtparya yahI hai ki lavaNasamudra ke jo pradeza dhAtakI khaNDa ko chue hue haiM ve dhAtakIkhaNDa ke kahalAvegeM yA lavaNasamudra ke kahalAvegeM ? usI taraha jo dhAtakI khaNDa ke pradeza lavaNasamudra ko chue hue haiM ve kyA dhAtakI khaNDa ke kahalAveMge yA lavaNa samudra ke kahalAvege ? to isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! taheva jahA jaMbUdIve dhAyai saMDe vi so ceva gamo' he gautama ! jaisA kathana jaMbUdIpa aura lavaNa samudra ke chue hae pradezoM ke sambandha meM kahA gayA hai vaisA hI kathana yahAM para bhI jAnanA cAhiye arthAt jisa prakAra se lavaNasamudra ko spRSTa kie hue jaMbU 'jAva abAhAe aMtare paNNatte' 2 rIte 2dAnu 522524 mata2 samAdhAne sadhana 4Desa che. 'lavaNassa NaM paesA dhAyaisaMDaM dIvaM pudA bhagavan ! lavaNasamudranA je pradeza ghAtakIkhaMDane pazelA che, te dhAtakIkhaMDanA che ? ke lavaNasamudranA che ? A kathananuM tAtparya e ja che ke-lavaNamudranA je pradeza dhAtakI khaMDane sparzelA che te dhAtakIkhaMDanA ja kahevAze ke lavaNasamudranA kahevAze ? eja rIte dhAtakIkhaMDanA je pradeze lavaNasamudrane sparzelA che, te zuM dhAtakI khaMDanA kahevAze ? ke lavaNasamudranA kahevAze ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI he cha -'goyamA ! taheva jahA jaMbudIve dhAyaisaMDe vi soceva gamo' gautama ! je pramANenuM kathana jaMbudvIpa ane lavaNasamudranA sparza karelA pradezanA saMbaMdhamAM kahevAmAM Avela che, e ja pramANenuM kathana ahIMyA paNa samajavuM jIvAbhigamasUtra
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre vihI evaM dhAyai saMDevi' he bhadanta ! lavaNasamudra ye-ekendriyAdayo jIvAssanti te kimudvartya dhAtakIkhaNDe pratyAgacchanti-utavA na ? bhagavAnAha-he gautama ! santyevaMvidhAH ye lavaNasamudrAjanmAntare dhAtakIkhaNDe lavaNodadhau votpadyante, kecana-na, karmaNo vaicitryAt / 'evaM dhAyaisaMDe vi0' evameva dhAtakIkhaNDe udvartya punardhAtakyAmeva lavaNodadhau votpadyante-notpadyate-vA svakarmavazitvAt / dvIpa ke pradeza jambUdvIpa ke hI kahalAte haiM lavaNasamudra ke nahIM usI taraha se lavaNasamudra ke jo pradeza dhAtakIkhaNDa ko spRSTa kiye hue haiM ve lavaNasamudra ke hI kahalAveMge dhAtakI khaNDa ke nahIM isI taraha jo pradeza dhAtakI khaNDa ke lavaNa samudra ko spRSTa kiye hue haiM ve dhAtakI khaNDa ke kahalAvegeM lavaNa samudra ke nahIM aisA gama yahAM jAnanA cAhiye-laukika vyavahAra bhI aisA hI hai 'lavaNe NaM bhaMte ! samudde jIvA uddAittA so ceva vihI, evaM dhAyaisaMDevi' he bhadanta ! lavaNasamudra meM jo ekendriyAdika jIva haiM ve kyA mara kara ke dhAtakI khaNDa meM janma lete haiM yA nahIM lete haiM ? uttara meM prabhuzrI kahate haiMhe gautama ! kitaneka jIva aise haiM jo lavaNasamudra se mara kara janmAntara meM dhAtakI khaNDa meM utpanna ho jAte haiM aura kitaneka aise haiM jo mara kara lavaNa samudra meM hI utpanna ho jAte haiM / tathA kitaneka jIva aise haiM jo vahAM para utpanna nahIM hote haiM / anyatra utpanna ho jAte haiM isa prakAra kI utpatti meM karma kI vicitratA hai 'evaM dhAyaisaMDevi0' arthAta je pramANe lavaNa samudrane spazelA jaMbudvIpanA pradeza jaMbudvIpanA ja kahevAya che. lavaNasamudranA nahIM e ja pramANe lavaNasamudranA je pradezo dhAtakI khaMDane sparzelA che, te lavaNasamudranA ja kahevAze, dhAtakIkhaMDanA nahIM e ja pramANe je pradeze dhAtakIkhaMDanA lavaNasamudrane sparzelA che, te dhAtakIkhaMDanA ja kahevAze lavaNasamudranA nahIM. A pramANene gama ahIMyAM samajo. laukika vyavahAra paNa e ja rIta che. 'lavaNeNaM bhaMte ! samuhe jIvA uddAittA so ceva vihI, evaM dhAyaisaMDevi' he bhagavan! lavaNasamudramAM je ekendriya vigere jIve che te zuM karIne dhAtakIkhaMDamAM janma le che ? ke nathI letA ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! keTalAka che evA hoya che jeo lavaNasamudrathI marIne janmAntaramAM dhAtakIkhaMDamAM utpanna thaI jAya che ane keTalAka cho evA hoya che ke-jeo marIne lavaNasamudramAM ja utpanna thaI jAya che. tathA keTalAka jIve evA che ke tyAM utpanna thatA nathI, bIje ja utpanna thAya che. AvA prakAranI utpattimA bhanI viyitratA cha. 'evaM dhAyaisaMDevi' me pramANe 20 // jIvAbhigamasUtra
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.81 lavaNasamudravarNanam samprati-lavaNasamudraH iti nAma karaNe hetuM pRcchati-'se keNaDhe NaM bhaMte ! evaM vuccai lavaNasamudde' he bhadanta ! tasya kSArodadherlavaNaiti evaM nAmakaraNaM kenA'rthena 'kena prayojanavizeSeNa bhagavAnAha-'goyamA-lavaNeNaM samudde-udage Avile raile loNe liMde khArae kaDue appejje bahUNaM dupayacauppayamiyapasupakkhisarIsavANaM naNNattha tajjoNiyANaM sattANaM' he gautama ! lavaNe samudre khalUdakamAvilaM svaccharahitam rajovAlakAkaNaH tanmizritaM, vA rajovat-jalavRddhi hAnibhyAM paGkabahalama, tathA-lavaNama-sAnnipAtikarasopetatvAllindra govarAkhya rasavizeSakAlatatvAt, mizritazca bahujantu gomayaiH kSAraM kaTukaJca, ata ebA'peyaM bahUnAM dvipadaisI taraha se jo jIva dhAtakI khaNDa meM marate haiM ve dhAtakI khaNDa meM bhI utpanna ho jAte haiM aura lavaNasamudra meM bhI utpanna ho jAte haiM tathA kitaneka jIva aise bhI haiM jo na dhAtakI khaNDa meM utpanna hote haiM aura na lavaNasamudra meM utpanna hote haiM kintu dUsarI jagaha utpanna ho jAte haiM / 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai lavaNasamudde 2' he bhadanta ! lavaNasamudra kA nAma lavaNasamudra aisA kisa kAraNa se haA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! lavaNeNaM samudde udge, avile, raile, leleNaM, lideM, khArae, kaDue, appejje, bahUNaM dupaya, cauppaya, miya pasu pakkhi, sarIsavANaM NaNNattha tajjoNiyANaM sattANaM' he gautama ! lavaNasamudra meM pAnI Avila hai paGka mizrita hai-vAlakA ke kAra yakta hai-jala kI hAni vRddhi hone ke kAraNa paGka vahula hai leleNaM hai khArI miTTI vAlI Upara bhUmi kI taraha hai liMda hai-lavaNa ke jaisA khArA hai kaDuA hai isIliye vaha aneka dvipadoM catuSpadoM, mRgoM dhAtakIkhaMDamAM mare che te dhAtakIkhaMDamAM paNa utpanna thAya che ane lavaNasamadamAM paNa utpanna thaI jAya che, ane keTalAka jIve evA paNa che ke jeo dhAtakI khaMDamAM paNa utpanna thatA nathI ane lavaNasamudramAM paNa utpanna thatA nathI. paraMtu bIje ja sthaLe utpanna thaI jAya che. se keNaTreNaM bhaMte ! evaM buccai lavaNasamudde lavaNasamudde' he bhagavan ! sa! samudranuM nAma lavaNasamudra e pramANe kayA kAraNathI thayela che ? A praznanA antaramA prabhuzrI cha -'goyamA! lavaNeNaM samudde udage, avile, raile, leleNaM. liMde, khArae, kaDue, appejje, bahUNaM dupayacauppaya miya pasupakkhi sarisavANaM NaNNattha tajjoNiyANaM sattANaM' he gautama ! samudramA pAsa bhviskAdavamizrita che. retInA kaNathI mizrita che. jalanI hAni ane vRddhi thavAnA kAraNe paMkabala-ghaNuM kAdavavALI che, leleNa che, khArI mIThI evI uSara bhUminA jevuM che, liMda che, lavaNasamudranA jevuM khArUM che, kaDavuM che, tethI te jIvAbhigamasUtra
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre catuSpadamRgapazupakSisarIsRpANAM kRte, nAnyatra - tadyonikebhyo - lavaNa samudrayonikebhyasteSAM kevalaM samudrasthAnAM, samudra eva yonirutpattikAraNaM tato jAtAnAM ca satvAnAM kRte peyam / uktaJzca 'viSAjjAto viSastho yo janturjIvati tiSThati / mriyate naiva bhuJjAnaH tadanyebhyo'hitaM viSam ||1|| etasmAtkAraNAlavaNodadhe lavaNasamudra iti nAma / athAnyadapi kAraNaM gautama ! 'sotthie ettha lavaNAviI deve mahaDie palio mahiIe se NaM tattha sAmANiya jAva lavaNasamudassa sutthiyAe rAyahANIe aNNesiM jAva viharai se teNadveNaM goyamA evaM buccai lavaNeNaM samudde ? aduttaraM ca NaM goyamA lavaNasamudde sAsae jAva Nicce' pazu pakSiyoM evaM sarIsRpoM ke liye apeya hai kevala vaha peya to unhIM jIvoM ke liye haiM jo usa samudra meM hI rahate haiM tathA usI samudra meM utpanna hote hai kahA bhI hai 518 viSAjjAto viSastho yo janturjIvati tiSThati / mriyate naiva bhuJjAnaH tadanyebhyo'hi taM viSam // 1 // isI kAraNa ko lekara lavaNasamudra kA nAma lavaNasamudra aisA huA hai tathA he gautama ! lavaNasamudra ke lavaNasamudra aisA nAma hone meM eka dUsarA kAraNa yaha bhI hai ki 'sotthie ettha lavaNAhivaI deve mahiDie paliyovamahiIe se NaM tattha sAmANiya jAva lavaNa samuddassa sutthiyA rAhANIe aNNesiM jAva viharai 'se teNadveNaM goyamA ! evaM vaccai lavaNeNaM samudde 2' lavaNasamudra kA adhipati susthita nAma kA deva jo ki maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA hai isa lavaNasamudra aneka dvipada-e pagavALA catuSpado-cAra pagavALA mRgA pazupakSiyA ane sarIspesone apeyana pIvA lAyaka evuM che, kevaLa e peya-pIvA lAyaka teA e ja jIvA mATe che ke jee e samudramAM rahetA hAya che, tathA eja samudramAM utpanna thAya che kahyuM paNa che ke 'viSAjjAto viSasyo yo jantu jIvati tiSThati' mriyate naiva bhuJjAnaH tadanyebhyo'hi taM viSam // 1 // A ja kAraNathI lavaNusamudranuM nAma lavaNusamudra e pramANe thayela che, tathA huM gautama ! lavaNusamudranu lavaNusamudra e pramANenuM nAma thavAmAM eka khIjuM kAraNa e paNa 3 - 'sotthie ettha lavaNAhivaIdeve mahaiDhie pali - ovamaTThiie, se NaM tattha sAmANiya jAva lavaNasamudassa sutthiyAe rAyahANIe asiM jAva vihara se teNaTThenaM goyamA ! evaM buccai lavaNasamudde lavaNasamudde' lavaNusamudranA adhipati susthita nAmanA deva che ke jeo mahaddhika vigere jIvAbhigamasUtra
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 81 lavaNasamudravarNanam 519 susthito nAmA'tra devo lavaNAdhipatiH yazca mahardhikaH palyopamAyu mahAbalaH sa khalu tatra sthAne sAmAnikAdInAM yAvat lavaNasamudrasya susthitA rAjadhAnyA bahUnAM vAnavyantarAdInAM cAdhipatyaM kurvan viharati tattenA'rthena gautama ! lavaNa samudraH evamucyate / athottaraM ca gautama ! lavaNasamudraH zAzvato nAma yanna kadApi nAsIt yanna kadApi na bhavati yanna kadApi na bhaviSyati, abhUt - bhavatibhaviSyati ca dhruvo yAvannityaH // 0 // 81 // // atha lavaNasamudre candrAdInAM parisaMkhyAmArabhate // mUlam - lavaNeNaM bhaMte! samudde kati caMdA pabhAsiMsu vA pabhAsiMti vA pabhAsissaMti vA evaM paMcaNha vi pucchA ? goyamA ! lavaNasamudde cattAri caMdA pabhAsiMsu vA 3 cattAri sUriyA tarvisu vA 3 vArasuttaraM nakkhattasyaM jogaM joeMsu vA 3 tiSNi bAvaNNA mahaggahasayA cAraM cariMsu vA 3 duNNisayasahassA meM rahatA hai isakI Ayu eka palyopama kI hai yaha bahuta balazAlI hai yaha vahA~ rahatA huA sAmAnika Adi devoM kA yAvat lavaNasamudra kA susthita rAjadhAnI kA aura aneka vAnavyantara Adi devoM kA Adhipatya karatA huA apane samaya ko sukha pUrvaka vyatIta karatA hai isa kAraNa he gautama ! isa samudra kA nAma lavaNasamudra aisA kahA gayA hai athavA he gautama ! 'lavaNasamudra' yaha nAma zAzvata hai kyoMki yaha pahile kabhI nahIM thA aisA nahIM hai vartamAna meM nahIM haiM aisA bhI nahIM hai tathA Age bhI isa kA astitva nahIM rahegA aisA bhI nahIM hai ataH yaha pahile thA vartamAna meM hai aura Age bhI rahegA ataH yaha dhruva yAvat nitya hai isa liye yaha animittika hai || sU0 81 // vizeSaNAvALA che, ane A lavasamudramAM rahe che, temanuM AyuSya eka palyeApamanu che. e ghaNA ja baLavAna che. e tyAM rahetA thakA potAnA samaya sukhapUrvaka vItAve che. te kAraNathI huM gautama ! A samudranuM nAma lavaNusamudra e pramANe kahela che, athavA huM gautama ! lavaNusamudra zAzvata che. kemake-e pahelAM na hatA tema nathI. vamAnamAM nathI tema paNa nathI, tathA AgaLa paNa tenuM vidyamAna pazu raheze nahIM tema nathI. tethI e pahelAM hatA vamAnamAM che ane bhaviSyamAM paNa raheze, tethI ja te dhruva yAvat nitya che, tethI te animittika che. ! sU. 81 5 jIvAbhigamasUtra
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ 520 jIvAbhigamasUtre sattarTi ca sahassA navayasayA tArAgaNakoDAkoDINaM sobhaM sobhisu vA? / suu.82| chAyA-lavaNe khalu bhadanta ! samudre kati candrAH aprabhAsanta vA-prabhAsante vA-prabhAsiSyante vA-evaM-paJcAnAmapi pRcchA gautama ! lavaNasamudre catvArazcandrA aprabhAsanta-prabhAsante-prabhAsiSyante vA-catvAraH sUryAH atapan-tapanti -tapiSyanti vA dvAdazottaraM nakSatrazataM-yogam ayunaka-yunakti yokSyati vA-trINi dvApaJcAzat mahAgrahazatAni cAram acaran-caranti-cariSyanti vA dve zatasahasre saptapaSThizca sahastrANi nava ca zatAni tArAgaNakoTikoTInAm-zobhAm azobhantazobhante-zobhiSyante vA ||suu0 82 // TIkA-'lavaNe NaM bhaMte samudde kati caMdA pabhAsisu vA' lavaNasamudre khalu bhadanta ! kati-kiyantazcandrAH, aprabhAsanta vA-prabhAsamAnA Asan, 'pabhAsiMti vA pabhAsissaMti vA' prabhAsante vA prabhAsiSyante vA''gAmini divase iti praznaH 'evaM paMcaNhavi pucchA'-evaM paJcAnAmapi pRcchA ? he bhadanta ! lavaNe samadre kati sUryA atapan purA tapanti sAmprata-tapiSyanti vA pazcAt ? nakSatrANi ca 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde kati caMdA pabhAsisu vA pabhAsiMti' ityaadi| TIkArtha-he bhadanta ! lavaNasamudra meM kitane candramAoM ne prakAza diyA hai aba bhI kitane candramA prakAza dete haiM bhaviSyat meM bhI kitane candramA vahAM prakAza degeM ? 'evaM paMcaNhavi pucchA' isI taraha kI pRcchA pAMcoM ke sambandha meM kara lenI cAhiye-tathA ca he bhadanta ! lavaNasamudra meM kitane sUrya tape haiM aba bhI kitane sUrya tapate hai aura Age bhI vahAM kitane sUrya tapegeM? kitane nakSatra vahAM camake haiM aba bhI vahAM kitane nakSatra camakate haiM ? aura Age bhI kitane nakSatra vahAM camakegeM? kitane mahAgraha vahAM cale haiM aba bhI kitane mahAgraha vahAM calate haiM ? 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde katicaMdA pabhAsiMsu vA, pabhAsiti vA' tyAta TIkArtha-he bhagavana ! lavaNasamudramAM keTalA caMdramAe prakAza karyo hate ? vartamAnamAM keTalA caMdro prakAze che ? ane bhaviSyamAM paNa keTalA candramA tyo 42 // 2||5she ? 'evaM paMcaNhaM vi pucchA' se zatanA prazna paayyn| saMbaMdhamAM karI le te A pramANe che-he bhagavana ! lavaNasamudramAM keTalA sUrya tapyA hatA ? vartamAnamAM keTalA sUrya tape che ? ane AgaLa paNa keTalA sUrya tapaze ? tyAM keTalA nakSatro camakayA hatA ? vartamAnamAM tyAM keTalA nakSatro camake che ? ane bhaviSyamAM keTalA nakSatro tyAM camakaze ? keTalA mahAgrahe tyAM cAlyA che ? vartamAnamAM keTalA mahAgraha tyAM cAle che ? ane jIvAbhigamasUtra
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 82 lavaNasamudre candrAdInAM parisaMkhyA 521 tatra kiyanti - adyatana - dyotante - dyotiSyante vA ? mahAgrahA vA kiyantazvAra macarat-caranti - cariSyanti vA? tArAgaNa koTikoTayazca kati-azobhanta - zobhantezobhiSyanteveti pRcchayA saMgRhyate praznaH, bhagavAnAha - 'goyamA' ! he gautama ? 'cattAri caMdA' catvArazcandrAH ityAdi / te ca candra sUryAH jaMbUdvIpagata candrasUryaiH sArdhaM samazreNyA pratibaddhAH santIti jJAtavyAH, tathAhi - dvau sUryau - ekasya aura Age bhI kitane mahAgraha vahAM caleMgeM ? kitane koTA koTI tArAgaNa vahAM zobhita hue haiM ? kitane aba bhI vahAM zobhita hote haiM aura Age bhI kitane zobhita hoMge ? ina saba praznoM ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM- 'goyamA ! lavaNasamudde cattAri caMdA pabhAsiM suvA 3 cattAri sUriyA taviMsu vA 3 bArasuttaraM nakkhatasayaM jogaM joeM suvA 3 tiNi bAvaNNA mahaggayasayA cAraM cariM suvA 3 dupiNa sayasahassA sattaTThi ca sahassA navayasayA tArAgaNa koDAkoDINaM sobha sobhisuvA 3' he gautama ! lavaNasamudra meM cAra candramAoM ne prakAza kiyA hai aba bhI ve itane hI vahAM prakAza karate haiM aura Age bhI itane hI candramA vahAM prakAza kareMge isI taraha vahAM cAra sUrya tape haiM aba bhI vahAM cAra hI sUrya tapate haiM aura Age bhI cAra hI sUrya vahAM tapeMge 112 nakSatroM ne vahAM candramAdika ke sAtha yoga kiyA hai aba bhI itane vahAM unake sAtha yoga karate haiM aura Age bhI itane hI nakSatra vahAM yoga karegeM / 352 mahAgrahoM ne vahAM cAla calI hai, bhaviSyamAM keTalA mahAgraheA tyAM cAlaze ? keTalA kaTAkeATi tArAgaNA tyAM zAbhelA che ? vamAnamAM keTalA mahAgrahe zele che, ane bhaviSyamAM keTalA mahAgraheA zobhaze ? A badhA praznonA uttarI ApatAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke'goymaa ! lavaNasamudde cattAri caMdA pabhAsiMsu vA 3 cattAri sUriyA tarvisuvA 3 bAramuttaraM nakkhattasayaM jogaM joe~suvA 3 tinni bAvannA mahaggahasayA cAraM cariMsuvA 3 duNNisayasaharasA cataTThi ca saharasA navayasayA tArAgaNa koDAkoDINaM somaM sobhi'isu vA 3' he gautama ! savasamudramAM yAra yadrabhAgame prAza yahato. vamAnamAM paNa eTalA ja cadro tyAM prakAza kare che, ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja caMdramA tyAM prakAza karaze, e ja pramANe tyAM cAra sUryAM tapyA hatA, hamaNAM paNa tyAM cAra sUryo tape che, ane bhaviSyamAM paNa cAra ja sUryAM tyAM tapaze, 112 ekasesa bAra nakSatrAe tyAM caMdramA vigerenI sAthe ceAga karyAM hatA. va"mAnamAM paNa eTalA ja tyAM emanI sAthe yAga kare che ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja nakSatra tyAM ceAga karaze. 3para traNusA khAvana jI0 66 jIvAbhigamasUtra
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ 522 jIvAbhigamasUtre jaMbUdvIpagatasUryasya zreNyA pratibaddhau, dvau ca dvitIyasya jaMbUdvIpagatasUryasya tathA-dvau candrau ekasya jaMbUdvIpagatacandrasya samazreNyA pratibaddhau evaM dvau candrau dvitIyacandrasya samazreNyA pratibaddhau, tau caivam-yadA jaMbUdvIpagata ekaH sUryo merodakSiNatazcAraM carati tadA lavaNasamudre'pi tena saha samazreNyA pratibaddha ekaH zikhAyA abhyantaraM cAraM carati, dvitIyastasya sama zreNyA pratibaddhaH zikhAyAH parataH aba bhI itane hI mahAgraha vahAM cAla calate haiM aura Age bhI itane hI mahAgraha vahAM cAla cleNge| do lAkha 67 hajAra nau sau koDAkoDI tAre vahA~ zobhita hue haiM, itane hI tAre vahAM aba bhI zobhita hote haiM aura Age bhI itane hI tAre vahAM zobhita hoMge tAtparya isa kathana kA aisA hai ki jambUdvIpa meM do candramA aura do sUrya Adi hai aisA pahile kaha diyA gayA hai so inakI apekSA lavaNa samudra meM inakI saMkhyA dUnI ho gaI hai yahI bAta yahAM batalAI gaI hai ye candra aura sUrya jaMbuddhIpa gata candra sUryoM ke sAtha samaNi se pratibaddha hai / jambUdvIpa gata eka sUrya kI zreNi se do sUrya pratibaddha hai aura do sUrya jambuddhIpagata dUsare sUrya kI samazreNI se pratibaddha hai isI taraha do candra jambUdvIpa ke eka candra kI samazreNI se pratibaddha hai aura do candra jambUdvIpagata dUsare candra kI samazreNi se pratibaddha hai / ye donoM isa prakAra se haiM jaba jambUdvIpagata eka sUrya meru kI dakSiNa dizA se gamana mahAgrahoe tyAM cAla cAlI hatI. vartamAnamAM paNa eTalA ja mahAgraho tyAM cAla cAle che ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja mahAgraho tyAM cAla cAlaze. 2 be lAkha 67 saDasaTha hajAra navase keDAcheDI tArAo tyAM zobhita thayA hatA. eTalA ja tArAo tyAM vartamAnamAM zabhita thAya che, ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja tArAo tyAM zabhaze, A kathananuM tAtparya evuM che ke-jaMbUdvIpamAM be caMdramA ane be sUryo vigere che. e pramANe pahelAM kahevAmAM Avela che. te tenI apekSAthI lavaNasamudramAM teonI bamaNuM saMkhyA thAya che, e ja vAta ahIM batAvI che, e caMdra ane sUrya jaMbudvIpamAM AvelA caMdra ane sUryonI sAthe samazreNIthI pratibaddha che. jaMbudvIpamAM Avela eka sUryanI zreNIthI be sUrya pratibaddha che, ane be sUryo jaMbUdvIpamAM Avela bIjA sUryanI samazreNIthI pratibaddha che, e rIte be caMdra jaMbudvIpanA eka caMdranI samazreNI thI pratibaddha che, ane be caMdra jaMbudvIpamAM Avela bIja caMdranI samazreNIthI pratibaddha che, e bane A rIte che, jyAre jaMbudvIpamAM Avela eka sUrya merUnI dakSiNa dizAthI gamana kare che, tyAre bIje sUrya lavaNasamudramAM paNa tenI sAthe samazreNIthI pratibaddha thaIne eka sUrya zikhAnI aMdara cAla cAle jIvAbhigamasUtra
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 82 lavaNasamudre candrAdInAM parisaMkhyA 523 tadaiva ca yo jaMbUdvIpe meroruttaratazcAraM carati tasya samazreNyA pratibaddho lavaNasamudreuttarata ekaH zikhAyA abhyantaraM - cAraM carati, dvitIyastu tenaiva saha samazreNyA pratibaddhaH zikhAyAH parataH / evaM candramaso'pi, jaMbUdvIpagata candrAbhyAM saha samazreNIpratibaddhA bhAvanIyAH / ata eva jaMbUdvIpe iva lavaNasamudrepi yadA - merorda kSiNasyAM dinaM saMbhavati tadA - meroruttaratra lavaNasamudre dinam / yadA ca meroruttarasyAM - lavaNe divasaH tadA-dakSiNato'pi divasaH, tadA ca - pUrvasyAM- pazcimAyAM ca lavaNasamudre rAtriH / yadA ca - meroH pUrvasyAM lavaNe divasaH tadA pazcimAyAmapi, divasa: karatA hai taba dvitIya sUrya lavaNasamudra meM bhI usake sAtha samazreNI se pratibaddha huA eka sUrya zikhA ke bhItara meM cAla calatA hai-gamana karatA hai - tathA dvitIya sUrya jo ki usI ke sAtha zreNi se pratibaddha huA hai zikhA ke bAhara calatA hai usI samaya jo sUrya jambUdvIpa meM meru ke uttara bhAga meM calatA hai usake sAtha samazreNi se pratibaddha huA sUrya lavaNa samudra meM uttara kI ora zikhA ke bhItara calatA hai aura dvitIya sUrya jo ki samazreNi se pratibaddha hai zikhA ke bAhara calatA hai isI taraha se cAra candramAoM ke sambandha meM jo ki jambUdvIpagata do candramAoM ke sAtha samazreNI se pratibaddha hai jAna lenA cAhiye / isIliye jambUdvIpa kI taraha lavaNasamudra meM bhI jaba meru kI dakSiNa dizA meM divasa hotA hai taba meru kI uttara dizA meM bhI lavaNasamudra meM divasa hotA hai tathA dakSiNa dizA meM bhI dina hotA hai taba pUrva dizA meM aura pazcima dizA meM lavaNasamudra meM rAtri hotI che. arthAt gamana kare che tathA bIjo sU` ke je tenI sAthe ja zreNIthI pratibaddha thayela che, te zikhAnI bahAra cAle che. e ja samaye je sUryAM ja khUdvIpamAM merUnA uttarabhAgamAM cAle che, tenI sAthe samazreNIthI pratibaddha thayela sUrya lavaNusamudramAM uttaranI bAjue zikhAnI aMdara cAle che. ane bIjo sU` ke je samazreNIthI pratibaddha che te zikhAnI bahAra cAle che. eja rIte cAra cadramAnA saMbaMdhamAM paNa ke je jamUdrIpamAM rahela e caMdramAeAnI sAthe samazreNIthI pratibaddha che. tema samajavuM. tethI ja khUdvIpanI mAphaka lavaNu samudramAM paNa jyAre merUnI dakSiNa dizAmAM divasa hoya che, tyAre menI uttara dizAmAM paNa lavaNusamudramAM divasa hAya che. tathA dakSiNa dizAmAM paNa divasa hAya che. tyAre pUrva dizAmAM ane pazcimadizAmAM lavaNusamudramAM rAta hAya che. ane jyAre merUnI pUrdazAmAM lavasamudramAM divasa hoya che, tyAre pazcimadizAmAM paNa divasa hoya che, ane jyAre pazcimadizAmAM divasa hAya jIvAbhigamasUtra
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ 524 jIvAbhigamasUtre yadA ca pazcimAyAM tadA pUrvasyAmapi / tadAnIM merodakSiNata uttaratazca niyamatorAtrireva / evaM dhaatkiikhnnddaadissvpi,| dhAtakIkhaNDagatAnAmapi candrasUryANAM jaMbUdvIpagatacandrasUryAbhyAM saha samazreNyA ghyAvyavasthitatvAt iti / taduktaM sUryaprajJaptau-'jayANaM lavaNasamudde dAhiNaDDe divase bhavai tadA NaM uttaraDevi divase bhavai, jayA NaM uttarar3e divase havai tayA NaM lavaNasamudde purattheimapaccatthime NaM rAI bhavai evaM jahA jaMbuddIve dIve taheva, tathA-'jayA NaM dhAyaikhaMDe dIve dAhiNa divase bhavai tayANaM uttaraDDe vi jayANaM uttarar3e divase bhavai tayANaM dhAyaisaMDe dIve maMdarANaM pavvayANaM purathimapaccatthimeNaM rAI bhavai, evaM jahA jaMbUdIve dIve taheva kAloe jahA lavaNe taheva, 'tathA'-jayA NaM abhitarapukkharaddhe dAhiNaDDe divasehai aura meru kI pUrva dizA meM lavaNasamudra meM divasa hotA hai taba pazcima dizA meM bhI divasa hotA hai aura jaba pazcimadizA meM divasa hotA hai taba pUrva dizA meM bhI divasa hotA hai usa samaya meru kI dakSiNa dizA meM aura uttara dizA meM niyama se rAtri hI hotI hai isI taraha kA kathana dhAtakI khaNDa AdikoM meM bhI jAnanA cAhiye kyoMki dhAtakI khaNDagata candra aura sUryo kI vyavasthiti jambUdvIpa gata candra aura sUryo ke sAtha samaNi se hai| sUryaprajJapti meM yahI kahA hai 'jayANaM lavaNasamudde dAhiNaDDhe divase bhavai, tadA NaM uttaraDevi divase bhavai, jayA NaM uttaraDe divase bhavai tayANaM lavaNa samudde purasthimeNaM rAI bhavai evaM jahA jaMbUddIve dIve taheva' tathA 'jayANaM dhAiyasaMDe dIve dAhiNar3e divase bhavai, tayANaM uttaraDevi, jayANaM utaraDDhe divase bhavai, tayANaM dhAyai saMDe dIve maMdarANaM pavvayANaM purathimapaccasthimeNaM rAi bhavai, evaM jahA jaMbUddIve taheva kAloe jahA lavaNe taheva 'tathA-jayANaM che, tyAre pUrva dizAmAM paNa divasa hoya che. te samaye merUnI dakSiNadizAmAM ane uttara dizAmAM niyamathI rAtrI ja hoya che, e ja rItanuM kathana dhAtakI khaMDa vigerenA saMbaMdhamAM paNa samajI levuM. kemake dhAtakIkhaMDamAM Avela caMdro ane sUryonI avarithati jaMbudvIpamAM Avela caMdra ane sUryonI sAthe samashreyaathii che. sUrya pratimAM se usa cha-'jayANaM lavaNasamuhe dAhiNaDDhe divase bhavai tayANaM uttaraDDhe vi divase bhavai, jayANaM uttaraDhe divase bhavai tayANaM lavaNasamudde, purathimeNaM rAI bhavai evaM jahA jaMbuddIve dIve taheva' tathA 'jayANaM dhAyai saMDedIve dAhiNaDDhe dIvase bhavai, tayANaM uttaraDhe vi, jayANaM uttaraDDhe divase bhavai tayANaM dhAyaisaMDe dIce maMdarANaM pavvayANaM purathimapaccatthimeNaM rAI bhavai, evaM jahA jaMbuddIve taheva kAloe jahA lavaNe taheva' tathA 'jayANaM abhitarapukkharaddhe jIvAbhigamasUtra
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 82 lavaNasamudre candrAdInAM parisaMkhyA 525 bhavara tayANaM uttara divasehavara jayANaM uttaradedivasehavai tayANaM abhitara iDhe maMdarANaM pavvayANaM puratthimapaccatthimeNaM rAI havAi sesaM jahA jaMbuddIve taheva'yadA khalu lavaNa samudre dakSiNArdhe divaso bhavati tadA khalUttarArdhe'pi divaso bhavati dottarArdhe divaso bhavati tadA khalu lavaNasamudre pUrvapazcimAyAM rAtrirbhavati evaM yathA - jaMbUdvIpe tathaiva / tathA - yadA khalu dhAtakIkhaNDe dvIpe dAkSiNArthe divaso bhavati tadA khalUttarArdhe'pi yadA khalUttarArdhe divaso bhavati tadA khalu dhAtakI khaNDe dvIpe pUrvasyAM pazcimAyAM rAtrirbhavati evaM yathA jaMbUdvIpe dvIpe tathaiva - kAlo de yathA lavaNe tathaiva / tathA-yadA khalUttarArdhe divaso bhavati tadA khalu AbhyaMtarArdhe mandarANAM parvatAnAM pUrvapazcimAyAM rAtrirbhavati zeSaM yathA jaMbUdvIpe tathaiva (iticchAyA) abhitara pukkhara dAhiNaiDhe divase bhavai, tayANaM uttaraDDhe divase havai, jayANaM uttaraDDhe divase havai, tayANaM abhitaraDDhe maMdarANaM pavvayANaM purAtthimapaccatthimeNaM rAI havaI sesaM jahA jaMbUddIve taheva' isa kathana kA bhAva aisA hai ki jaba lavaNasamudra ke dakSiNAdha meM divasa hotA hai taba uttarArdha meM bhI divasa hotA hai taba lavaNasamudra kI pUrva pazcima dizA meM rAtri hotI hai isa taraha jaisI vyavasthA jambUdvIpa meM haiM vaisI hI yahA~ hai tathA jisa samaya ghAtakI khaNDa dvIpa ke dakSiNArddha meM divasa hotA hai taba uttarArddha meM bhI divasa hotA hai taba dhAtakI khaNDa dvIpa meM pUrva pazcima meM rAtri hotI hai isa taraha yahAM para jambUdvIpa kI jaisI hI vyavasthA hai kAloda samudra meM lavaNasamudra ke jaisI vyavasthA hai tathA jaba uttarArdha meM divasa hotA hai taba AbhyantarArddha me mandaroM kI evaM parvatoM kI pUrva pazcima dizA meM rAtri hotI hai dAhiNaDDhe divase bhavai, tayANaM uttaraDDhe divase havai, jayANaM uttaraDDhe divase havai, tayANaM abhitaraDDhe maMdarANaM pavvayANaM puratthimapaccatthimeNaM rAI havAi sesaM jahA jaMbUdIve taheva' mA unI lAva sevA he he-nyAre savANusamudranA dakSiNAmAM divasa hAya che, tyAre uttarArdhamAM paNa divasa hAya che. tyAre lavaNusamudramAM pUrva pazcimadizAmAM rAtrI hoya che. e pramANe je rItanI vyavasthA jabudvIpamAM kahI che. eja pramANe ahI che, tathA jyAre dhAtakIkhaMDadvIpanA dakSiNAmAM divasa heAya che. tyAre uttarAmAM paNa divasa heAya che. tyAre dhAtakIkhaMDa dvIpanA pUrva pazcima uttarArdhamAM rAtrI hAya che. A rIte ahIyAM paNa jamRdvIpanA jevuM ja kathana che. kAledasamudramAM lavaNusamudranA jevI vya vasthA che, tathA jyAre uttarAmAM divasa hAya che, tyAre AbhyantarAmAM madAnI ane parvateAnI pUrva pazcimadizAmAM rAtrI heAya che. te zivAya bAkInu jIvAbhigamasUtra
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre nanu lavaNasamudre SoDazayojanasahasrapramANA bhavati zikhA tataH kathaM tatra candra sUryANAM cAraM caratAM na bhavati gativyAghAtaH iti cedatrocyate-iha khalu lavaNasamudravarjiteSu zeSeSu dvIpasamudreSu yAni jyotiSkavimAnAni tAni sarvANyapi sAmAnyarUpasphaTikamayAni yAni punarlavaNasamudre jyotiSkavimAnAni tAni tathA jagat svAbhAvyAt udakasmATanasvabhAvatvAt sphaTikamayAni taduktaM sUryaprajJaptiniyuktau 'joisiya vimANAI savvAI havaMti phlihmyaaii| dagaphAliyAmayA puNa lavaNe je joisavimANA'-jyotiSkavimAnAni sarvANi bhavanti sphaTikamayAni udakasphATikAmayAni punarlavaNe yAni jyotiSkavimAnAni (iti chAyA) vArasuttaraM nakkhattasayaM jogaM joeMsu vA-3 dvAdazottaraM nakSatrazataM vAkI kI aura sava vyavasthA yahAM para jambUdvIpa ke jaisI hI hai| zaMkA-lavaNasamudra meM 16 hajAra yojana pramANa zikhA hai to isazikhA meM gamana karane vAle candra aura sUryoM kA vyAghAta jala se kyoM nahIM hotA hai ? ____ uttara-lavaNasamudra ko choDakara zeSa dvIpa samudroM meM jo jyotiSka vimAna haiM ve saba sAmAnyarUpa sphaTika maya haiM tathA lavaNasamudra meM jo jyotiSka vimAna haiM ve saba jagata ke svabhAvAnusAra udakapAnI ko-phADadene kA svabhAva vAle sphaTikamaya haiM yahI bAta sUrya prajJapti kI niyukti meM isa prakAra se kahI gaI hai-'joisiya vimANAI savAI havaMti phaalihmyaaii| daga phAlihAmayA puNa lavaNe je joisiya vimANA' isa kAraNa lavaNasamudra meM udaka ke bhItara calane bAle una candra sUryo kA vyAghAta nahIM hotA hai| 'bArasuttaraM nakkhattasayaM bIju saghaLuM kathana ahIyAM jaMbudvIpanA kathana pramANe che. zaMkA-lavaNasamudramAM 16 seLa hajAra janapramANa zikhA che, e zikhAmAM gamana karavAvALA caMdro ane sUryone vyAghAta jalathI kema thatuM nathI? uttara-lavaNasamudrane choDIne bAkInA dvIpasamudramAM je jayotiSka vimAne che, e badhA sAmAnyarUpe sphaTikamaya che, tathA lavaNasamudramAM je tiSkA vimAna che te badhA jagatanA svabhAva pramANe udaka-pANIne phADI nAkhavAnA svabhAvavALA sphaTikamaya che. eja vAta sUryaprajJaptinI niyuktimAM A rIte vAmAM 21vI cha-'joisiyavimANAI savvAiM havaMti phAlihamayAI, dagaphAlihA mayA puNa lavaNe je joisiyA vimANA' mA 4124thI samudramA pAnI 12 yAsAvA me yaMdra suuryaan| vyAdhAta thata! nathI. 'bArasuttaraM nakkhatta sayaM jogaM joeMsu vA' sazusabhudramA 112 se mA2 nakSatrIya vigairenI jIvAbhigamasUtra
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ 527 prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 82 lavaNasamudre candrAdInAM parisaMkhyA dyutimad dyotayan dyotayanti - dyotayiSyanti / catvAro hi lavaNasamudre candrAbhavanti ekeka - candrasya parivAre'STAviMzatirnakSatrANi tato'STAviMzatezcaturbhirguNane dvAdazottaraM zatam iti / 'tini bAvaNNA mahaggahasayA cAraM cariMsu'- trINi dvipaJcA zadadhikAni mahAgrahazatAni cAramacaran - caranti - cariSyanti ekaikasya zazinaH parivAre'STAzItegrahANAM bhAvAt / 'duNNisayasahassA sattahiM ca sahassA nava ya sayA' dvezatasase saptaSaSTisahasrANi nava ca zatAni, tArAgaNakoDAkoDINaM sobhaM sobhi suvA - 3' tArAgaNa koTIkoTInAM zobhAmazobhanta - zobhante zobhiSyante taduktam 'cattAri ceva caMdA cattAriya sUriyA lavaNatoe bAraM navakhattasayaM gahANa tinneva bAvannA ? doveva sahassA sattaTThI khalu bhave sahassAya - nava ya sayA lavaNajale tArAgaNakoDi koDINaM 2 jogaM joeMsu vA' lavaNasamudra meM 112 nakSatroM ne candrAdikoM ke sAtha yoga kiyA hai aba bhI ve karate haiM aura Age bhI ve karegeM lavaNasamudra meM cAra candra hai eka eka candra ke parivAra meM 292 nakSatra haiM 28 ko cAra guNA karane para112 ho jAte haiM 'tinni bAvaNNA mahaggaha sayA cAraM cariMsu' aisA jo yahAM kahA gayA hai so eka eka candra ke parivAra meM 88 - 88 grahoM kA parivAra hai isa taraha yahAM grahoM kA parivAra 352 ho jAtA hai 'duNNi sayasahassA sattaTThi ca sahassA navaya sayA0' aisA jo kahA gayA hai so - 'cattAri ceva cattAriya sUriyA lavaNatoe 'bAraM nakkhatta sayaM gahANa tinneva bAvannA' // 1 // sAthe yoga karyAM che. vartamAnamAM paNa tee caiAga kare che, ane bhaviSyamAM paNa cega karaze, lavaNasamudramAM cAra caMdro che, eka eka caMdranA parivAramAM 292 khaseAkhANu nakSatra che. 28 aThayAvIsane cAra gaNA karavAthI 112 ekasA jAra tha laya che. 'tini bAvaNNA mahaggahasayA cAraM cariMsu A prabhArI ne ahIMyAM kahevAmAM Avela che. te eka eka caMdranA parivAramAM 88 aThyAsI 88 aThyAsI graheAne parivAra che, e rIte ahIyAM graheAnA parivAra 3para trANuso yAvana yA laya che. ' duNNisayasahassA sattaTThi ca sahassA navayasayA0' me pramANe je kahyuM che e 'cattAri ceva cattAriya sUriyA lavaNatoe / bAraM nakttasayaM gahANa tinneva bAvannA // 1 // jIvAbhigamasUtra
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ 528 catvAra eva candrAH catvArazca sUryyA lavaNatoye / dvAdaza nakSatrazata grahANAM trINyeva dvipaMcAzat // 1 // dvAveva zatasahasre saptaSaSTiH khalu bhaveyuH sahasrANi ca / nava ca zatAni lavaNajale tArAgaNa koTikoTInAm || 2 || iti chAyA || sU0 82 // iha lavaNa samudreSu khalu caturdazyAditithiSu nadImukhAnAmApUraNato jalamatirekeNa pravarddhamAna mupalabhyate tatkAraNaM pipRcchuridamAha mUlam - kamhANaM bhaMte ! lavaNasamudde cAudasamuddiTTa puNNi mAsiNIsu atiregaM - 2 vaDati vA hAyati vA ? goyamA ! jaMbuddIvasa NaM dIvassa cauddisiM bAhirillAo veiyaMtAo lavaNasamudde paMcANauti joyaNasahassAI ogAhitA ettha NaM cattAri mahAliMjarasaMThANasaMThiyA mahai mahAlayA mahApAyAlA pannattA taM jahA- valayAmuhe ketUe jUve Isare, jeNaM mahApAyAlA egamegaM jopaNasaya sahassaM uvveheNaM mUle dasa joyaNasahassAI vikkhaMbheNaM majjhe egapadesiyAe seTIe egamegaM joyaNasatasahassaM vikkhaMbheNaM uvariM muhamUle dasa joyaNasahassAiM vikkhaMbheNaM / tesi NaM mahApAyAlANaM kuDDA savvattha samA dasa joyaNa satabAhallA paNNattA savva vairAmayA acchA jAva paDiruvA / tattha NaM bahave jIvA poggalA ya avakamaMti viukkamaMti-cayaMti uvacayaMti sAsayANaM te kuDDA davvaTTayAe vaNNapajjavehiM0 asAsayA / tattha NaM cattAri devA mahiDDiyA jAva paliovama - do caiva sayasahassA sattaTThI khalu bhave sahassA ya / 'nava ya sayA lavaNa jale tArAgaNa koDikoDINaM' jIvAbhigamasUtre isa kathana ke anusAra kahA gayA hai isa taraha se yahAM do lAkha saDasaTha hajAra nau sau koDAkoDI tArAgaNoM kI saMkhyA nikala AtI hai || 82|| do ceva sahassA sattaTThI khalu bhave sahassA ya / navayasayA lavaNajale tArAgaNa koDikoDINaM // 2 // jIvAbhigamasUtra A kathana pramANe kahela che. A rIte ahIyAM be lAkha saDasaTha hajAra noseA kADAkADI jeTalI tArAonI saMkhyA thai jAya che. aa sU0 82 //
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 83 lavaNasamudre jalavRddhihAsanirUpaNam 529 ThiIyA parivasaMti taM jahA - kAle mahAkAle velave pabhaMjaNe / tesi NaM mahApAyAlANaM tao tibhAgA pannattA taM jahA - heThille tibhAge majjhille tibhAge, uvarime tibhAge / teNaM tibhAgA tettIsa joyaNasahassA tiSNiya tettIsaM joyaNasataM joyaNatibhAgaM ca bAhalleNaM / tattha NaM je se heThille tibhAge ettha of vAukAyo ciTui tattha NaM je se majjhille tibhAge ettha NaM vAukAe ya AukAe ya saMciTThai tattha NaM je se uvarille tibhAge ettha NaM AukAe saMciTTai aduttaraM ca NaM goyamA ! lavaNasamudaM tattha tattha dese bahave khuDDAliMjara saMThANasaMThiyA khuDDapAyAlakalasA pannattA te NaM khuDDA pAyAlA egamegaM joyaNasahassaM ucveheNaM mUle egamegaM joyaNasataM vikkhaMbheNaM majjhe egapaesiyAe seDhie egamegaM joyaNasahassaM vikkhaMbheNaM upi muhamUle egamegaM joyaNasataM vikkhaMbheNaM / tesiM NaM khuDDAgapAyAlANaM kuDDA savvattha samA dasa joyaNAI bAhalleNaM pannattA savva vairAmayA acchA jAva paDiruvA / tattha NaM bahave jIvA poggalA ya jAva asAsayA vi, patteyaM-2 addhapaliovamaTTiI tAhiM devatAhiM pariggAhiyA / tesi NaM khuDDAga pAtAlANaM tao tibhAgA pannattA taM jahA - heTThille tibhAgemajjhille tibhAge - uvarille tibhAge, te NaM tibhAgA tiSNi tettIse joyaNasae joyaNattibhAgaM ca bAhalleNaM pannatte / tattha NaM je se heTrille tibhAge ettha NaM vAukAo majjhille tibhAge vAuyAe AuyAe ya uvarille AukAe evAmeva sapuvvAvareNaM lavaNasamudde satta pAyAlasahassA aTU ya culasIyA pAtAlasayA bhavatIti makkhAyA / tesi NaM mahApAyAlANaM khuDDAgapAyAlANa ya heTTima majjhillesu tibhAgesu bahave orAlA I jI0 67 jIvAbhigamasUtra
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre vAyA saMseyaMti-samucchimaMti- eyaMti calaMti kaMpati khubbhaMti ghaTuMti phaMdaMti taM taM bhAvaM pariNamaMti, tayANaM se udae uNNA. mijati, jayANaM tersi mahApAyAlANaM khuDDAgapAyAlANa ya hedilla majjimillesu tibhAgesu no bahave orAlA jAva taM taM bhAvaM na pariNamaMti tayANaM se udae no unnAmijjai aMtarA vi ya NaM te vAyaM udIreMti aMtarA vi ya NaM se udage uNNAmijjai aMtarA vi ya te vAyA no udIreMti aMtarA vi ya NaM se udage No uNNAmijai, evaM khallu goyamA ! lavaNasamudaM cAudasaTamuddiTra puNNamAsiNIsu airegaM 2 vaDDai vA hAyai vA ||suu0 83 // chAyA-kasmAt khalu bhadanta ! lavaNasamudre caturdazyaSTamyuddiSTa paurNamAsISu atirekamatirekaM vardhate vA hIyate vA ? gautama ! jaMbUdvIpasya khalu caturdikSu bAhyAt vedikAntAt lavaNasamudraM paMcanavati yojanasahasrANi avagAhyA'tra khalu catvAro mahAliMjarasaMsthAnasaMsthitAH mahAmahAlayAH mahApAtAlAH prajJaptAH tad yathA-vaDavAmukhaH 1 keyUpaH 2 yUpaH 3 IzvaraH 4, te khalu mahApAtAlAH ekaikaM yojanazatasahasramudvedhena, mUle dazayojanasahasrANi viSkambheNa, madhye eka prAdezikyA zreNyA ekaikaM yojanazatasahasraM viSkambheNa upari mukhamUle dazayojana sahasrANi viSkambheNa / teSAM khalu mahApAtAlAnAM kuDayAH sarvatra samAH daza yojanazatabAhalyAH prajJaptAH sarvavajramayAH acchAH yaavtprtiruupaaH| tatra khalu bahavo jIvAH pudgalAzcA'pakrAmaMti vyutkrAmeti cIyante upacIyante zAzvatAH khalu te kuDayAH dravyArthatayA varNaparyAyaiH azAzvatA tatra khalu catvAro devAH maharddhikAH yAvatpalyopamasthitikAH parivasanti / tada yathA-kAlo mahAkAlI velambaH prabhaJjanaH / teSAM khalu mahApAtAlAnAM trayastribhAgA: prajJaptAH tadyathAadhastanastribhAgaH mdhymstribhaag:-upritnstribhaagH| te khalu tribhAgAstrayatriMzada yojanasahasrANi trINi ca trayastriMzAni yojanazatAni yojanavibhAgaM ca bAhalyena / tatra khalu yaH so'dhastanatribhAgo'tra khalu vAyukAyastiSThati, tatra khalu yaH sa madhyamatribhAgo'tra khalu vAyukAyazca apkAyazca tiSThati, tatra khalu yaH sa uparitanastribhAgaH, atra khalu apkAyastiSThati, athottaraM ca khalu gautama ! lavaNasamudre tatra tatra deze bahavaH kSudalijarasaMsthAnasaMsthitAH kSudrapAtAlakalazAH prajJaptAH te khalu kSudrapAtAlakalazAH ekaikaM yojanasahasram udvedhena mUle ekaikaM yojanazataM viSkambheNa madhye eka prAdezikyA zreNyA ekaikaM yojanasahasraM viSkambheNa jIvAbhigamasUtra
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.83 lavaNasamudre jalavRddhihAsanirUpaNam 531 upari mukhamUle-ekaikaM yojanazataM viSkambheNa / teSAM khalu kSudrapAtAlAnAM kuDayAH sarvatrasamAH dazayojanAni bAhalyena prajJaptAni sarvavajramayANi acchAni yAktapratirUpANi / tatra khalu bahavo jIvAH pudgalAzca yavAdazAzvatA api / pratyekaM 2 ardhapalyopamasthitikAbhi devatAbhiH parigRhItAH / teSAM khalu kSudrapAtAlAnAM trayastribhAgAH prajJaptAH tadyathA-adhastanastribhAgo-madhyamastribhAgaH-uparitanastribhAgaH te khalu tribhAgAstrINi yojanazatAni trayastriMzAni yojanatribhAgaM ca bAhalyena prajJaptAH / tatra khalu yaH adhastanavibhAgaH atra khalu vAyukAyaH, madhyame tribhAge-vAyukAyo'pkAyazca, uparitane'pkAyaH, evameva sapUrvApareNa lavaNasamudre saptapAtAlasahasrANi aSTau caturazItyadhikAni pAtAlazatAni bhavantItyAkhyAtam / teSAM khalu mahApAtAlAnAM kSudrapAtAlAnAM cA'dhastanamadhyamayo stribhAgayobahavaudArAH vAtAH saMkhidyante-saMmUrchanti-ejante calanti kaMpante-kSubhyanti ghaTTante -spandante taM taM bhAvaM pariNamanti / tadA khalu tadudakam unnAmyate yadA khalu teSAM mahApAtAlAnAM kSudrapAtAlAnAM ca adhastanamadhyamayoH tribhAgayoH no bahava udArA yAvat taM taM bhAvaM na pariNamaMti tadA khalu tadudakaM no unnAmyate aMtarApi ca khalu te vAtamudarayanti aMtarApi ca khalu tat udakamunnAmyate aMtarApi ca te vAtAH nodIrayaMti aMtarApi ca khalu tat udakaM no unnAmyate / evaM khalu gautama! lavaNasamudre caturdazyaSTamyudiSTa paurNamAsISu atirekaM 2 varddhate vA hIyate vA ||suu. 82 // TIkA-'kamhA NaM bhaMte ! lavaNasamudde' kasmAtkAraNAt khalu bhadanta ! lavaNasamudre 'cAuddasaha mudiha puNNimAsiNIsu' atra uddiSThA'mAvasyA paurNamAsI pratItA, ___ lavaNasamudra meM jo caturdazI Adi tithiyoM meM jala kI adhika vRddhi dekhI jAtI hai so isameM kyA kAraNa haiM-isI bAta ko aba gautama svAmI prabhu se pUchate haiM_ 'kamhA NaM bhaMte ! lavaNasamudde cAuddasahamuddiTTa puNimAsiNIsu atiregaM'-ityAdi / TIkArtha-he bhadanta ! lavaNasamudra kA pAnI caturdazI, aSTamI, amAvasyA evaM zuklapakSa kI pUrNamAsI tithiyoM meM jo atizaya vRddhi lavaNasamudramAM je caudaza vigere tithimAM pANInI vadhAre vRddhi dekhAya che te temAM zuM kAraNa che? eja vAta have gautamasvAmI prabhuzrIne pUche che'kmhaannN lavaNasamude cAudasadvamuTThi puNNimAsiNIsu atirege' tyAhi. TIkAtha-he bhagavana lavaNasamudranuM pANI caudaza, AThama, amAsa ane punama e tithimAM je atyaMta vadheluM jaNAya che. tenuM zuM kAraNa che? jIvAbhigamasUtra
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ 532 ___ jIvAbhigamasUtre pU) mAso yasyAmiti vyutpatteH tathA ca kRSNapaMcadazyAM, pare tu vyAcakSatepUrNo mAH candro'syAmiti paurNamAsI tasyAM zuklapaJcadazyAM tathA ca caturdazyaSTamyudiSTaM paurNamAsISu caturdaSTamyamAvasyA pUrNimAsu tithisamudAyeSu 'airegaM 2' atirekam 2 atizayena 'vaDraivA-hAyaivA' vardhate vA hIyate vA svAbhAvika pramANAnyUnA''dhikyaM bhajate, bhagavAnAha-'goyamA' gautama ! 'jaMbuddIvassa NaM dIvassa caudisi bAhirillAo veiyaMtAo lavaNasamudaM paMcANauI 2 joyaNasahassAI ogAhittA' jaMbUdvIpasya khalu dvIpasya catasRSvapi dikSu bAhyavedikAntAt lavaNasamudraM paMcanavati yojanasahasrANi avagAhya antaH pravizya 'etya NaM cattAri mahAliMjarasaMThANasaMThiyA' atra khalu catvAro mahAliMjaraM mahAghaTasteSAM saMsthAnenA''kAreNa saMsthitAH atimahAntaH 'mahApAyAlA pannattA' mahApAtAlAH mahApAtAlakalazAH prajJaptAH / uktaM ca 'paNa naui sahassAI ogAhittA caudisi lavaNaM / cauro'liMjarasaMThANasaMThiyA hoti pAyAlA // 1 // ko prApta huA dekhA jAtA hai so isakA kyA kAraNa hai ? aura phira kamatI ho jAtA hai isakA kyA kAraNa hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM 'jaMbuddIvassa NaM dIvassa caudisi bAhirillAo veiyaMtAo lavaNasamudaM paMcANauti 2 joyaNasahassAiM ogAhittA' he gautama ! jambUdvIpa kI cAroM dizAoM meM bAhya vedikAnta se lavaNasamudra meM 95 hajAra 2 yojana bhItara jA kara 'ettha NaM cattAri mahAliMjarasaMThANasaMThiyA' yahAM baDe bhArI kumbha ke saMsthAna-AkAra-vAle cAra 'mahApAyAlA pannattA' mahApAtAla kalaza kahe gaye haiM uktaM ca 'paNanauisayasahassAiM ogAhittA caudisiM lavaNaM 'cauro liMjara saMThANasaMThiyA hoMti pAyAlA' ane pAchaLathI ochuM thaI jAya che, tenuM zuM kAraNa che? A praznanA uttaramAM pramuzrI che 3-jaMbuddIvassa NaM dIvassa caudisi bAhirillAo veiyaMtAo lavaNa. samudaM paMcANautiM paMcANauti joyaNasahassAiM ogAhittA' gautama ! bhU. dvIpanI cAre dizAomAM bahAranI vedikAnA aMtabhAgathI lavaNasamudramA 95 5 // // 2 2 yona 42 pAthI. 'ettha NaM cattAri mahAliMjarasaMThANa saMThiyA' tyA se bhoTa -ghAnA saMsthAna-mA2paNA yAra 'mahApAyAlA pannattA' bhahAta ssh| cha- 4yuM 5 cha - 'paNanauisahassAI ogAhittA caudisiM lavaNaM / cauro liMjarasaMThANasaMThiyA hoti pAyAlA' // jIvAbhigamasUtra
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.83 lavaNasamudre jalavRddhihAsanirUpaNam 533 chAyA-paJcanavati sahasrANi avagAhya caturdikSu lavaNam / catvAro'liMjarasaMsthAnasaMsthitA bhavati pAtAlAH // 1 // tannAmAni nirdizati 'taM jahA-valayAmuhe keue jUve Isare' tadyathA-(pUrvAdi dikSu kramazaH) vaDavAmukhaH keyUpaH yUpaH IzvaraH (kalazaH) 'teNaM mahApAyAlA egamegaM joyaNasayasahassaM uvveheNaM' te khalu catvAro'pi mahApAtAlakalazAH ekaikaM yojanazatasahasramudvedhena 'mUle daza yojana sahassAI vikkhaMbheNaM' mUle dazayojanasahasrANi viSkambhAta-dairyeNa 'majjhe egapaesiyAe seDhIe egamegaM joyaNasayasahassaM vikkhaMbheNaM' madhye-tata UrdhvamekaprAdezivayA zreNyA viSkambhataH pravardhamAnAH pravardhamAnA madhye ekaikaM yojanazatasahasraM viSkambheNa tata UrdhvaM bhUyo'pi ekaprAdezikyA zreNyA viSkambhato hIyamAnAH 2 'uvariM muhamUle dasa joyaNasahassAI vikkhaMbheNaM' upari mUkhamUle dazayoz2anasahasrANi viSkambheNa / tadutam-'joyaNasahassa dasagaM mUle uvariM ca hoMti vicchiNNA / majjhe ya sayasahassaM tattiyamettaM ca ogADhA // 1 // chAyA-yojanasahasra dazakaM mUle upari ca 'taM jahA' inake nAma isa prakAra se haiM-'valayAmuhe, keue, jUve, Isare' valayAmukha, keyUpa, yUpa aura Izvara 'teNaM mahApAyAlA egamegaM joyaNasayasahassaM ucveheNaM' ye pAtAla kalaza eka lAkha yojana jala meM nIce praviSTa hue haiM 'mUle dasa joyaNasahassAI vikkhaMbheNaM' mUla meM ye 10 hajAra yojana ke cauDe haiM 'majjhe egapaesiyA seDhIe egamegaM joyaNa sayasahassaM vikhaMbheNaM' vahAM se eka eka pradeza kI eka eka zreNise vRddhi hote haiM ye madhya meM eka eka lAkha yojana cauDe ho gaye haiN| 'uvari muhamUle dasa joyaNasahassAI vikkhaMbheNaM' phira vahAM se eka 2 pradeza kI zreNi se hAni hote hote ye Upara meM 10 hajAra yojana ke cauDe ho gaye haiN| anyatra bhI aisA hI kahA hai 'taM jahA' te nAmI // pramANe cha.-'valayAmuhe, keue, jUe Isare' 1sayAmuma, yU5 yU5, mane va2 'teNaM mahApAyAlA egamegaM joyaNasaya. sahassaM uvveheNaM' mA pAtAsa / 4 mA yo pANInI 512 6 pravezamA cha. 'mUle dasa joyaNasahassAI vikkhaMbheNaM' bhUgamA se isa para yoganarasA phe| cha. 'majhe egapaesiyAe seDhIe egamegaM joyaNasayasahassaM vikkhaMbheNaM' tyAMthI me4 se prazanI zreNIthI vRdvi thatai yatA se bhadhyama sAtha yauna paDA tha6 gayesa cha. 'uvari muhamUle dasa joyaNasahasAssAI vikkhaMbheNaM' te 5chI tyAMcI ye me prazanI zreNIthI hAnI thatAM thatAM te uparanI tarapha 10 dasa hajAra jana pahoLA thaI Aye che. mI 564 sema 4 cha.-'joyaNasahassa dasagaM mUle uvariMca jIvAbhigamasUtra
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre bhavanti vistIrNAH / madhye ca zatasahasra tAvanmAtraM cAvagADhAH / 1 // 'tesi NaM mahApAyAlANaM kuDDA' teSAmuparivarNitasvarUpANAM caturNA vaDavAmukhAdi mahApAtAlAnAM khalu kuDayAH bhittivizeSAH 'savvatthasamA dasajoyaNasayabAhallA paNNattA' sarvatra sthAne samAH dazayojanazatabAhalyAH yojanAnAM sahasrabAhalyAH prajJaptAH 'savva vairAmayA acchA jAva paDirUvA' sarvAzena vajramayA acchAH sphaTikavat lakSNAH yAvat pratirUpAH kuDayAH / 'tattha bahave jIvA puggalA ya avakamaMti' ityAdi tatra kuDayeSu bahavaH pRthivIkAyikAdayo jIvAH pudgalAzcA'vakrAmanti vyutkrAmanti utpadyante jIvA iti sAmarthyAgamyam jIvAnAmevotpattidharmakatayA prasiddhatvAt / 'cayaMti uvacayaMti' cIyante, upacIyante cayamupa joyaNasahassa dasagaM mUle uvariM ca hoMti vicchinnnnaa| majjhe ya sayasahassaM tattiyamettaM ca ogADhA // 1 // 'tesi NaM mahApAyAlANaM kuDDA' ina pAtAlakalazoM kI kuDaya bhittiyAM 'savvatthasamA' sarvatra samAna haiM 'dasa joyaNa sayavAhallA paNNattA' ye saba 10 hajAra yojana kI moTI haiM / 'savva vairAmayA' sarvAtmanA vajramaya hai / 'acchA jAva paDirUvA' sphaTika aura AkAza ke jaisI ye svaccha haiM ilakSNa-cikanI haiM yAvat pratirUpa haiM / 'tattha vahave jIvA puggalA ya avakkamaMti' ina kuDayoM meM se aneka pRthivIkAyika jIva aura pudgala nikalate haiM aura utpanna hote haiM / isa kathana se jIva vahAM se marate haiM aura vahAM utpanna hote haiM aisA samajhanA cAhiye kyoMki jIva hI utpatti maraNa dharma vAle haiM pudgala nahIM pudgaloM kA to vahAM se AnA aura vichuDanA hI hotA rahatA hai yahI bAta sUtrakAra ne 'cayaMti hoti vichinnA, majhe ya sayasahassaM tattiya mettaM ca ogADhA' // 1 // 'tesi NaM mahApAyAlANaM kuDDA' pAtara sazAnI 37ya-nIta 'savvattha samA' ||dhe sa2pIche 'dasa joyaNasayabAhallA paNNattA' ye madhI laat| 10 6sa 12 yosana mAilya annii . 'savva vairAmayA' madhI rIte varunabhaya che. acchA jAva paDirUvA' sphaTika ane AkAzanA jevI e svacha che. lakSaNa-cikaNI che yAvata pratirUpa cha 'tattha bahave jIvA puggalAya avakkamaMti' 25 // nItAmA mane pRthvI thi: che ane pudgale nikaLe che ane utpanna thAya che nIkaLe che tema kahevAthI te jIve tyAMthI mare che. ane tyAM utpanna thAya che. tema samajavuM. kemakejIja utpatti ane maraNa dharmavALA che. pudgalenuM te tyAMthI AvavuM ane pachaTavAnu 1 yatu rahe cha. me pAta sUtradhAre 'cayaMtiM uvacayaMti' the jiyA pade dvArA pragaTa karela che. A kathanathI tyAM pudgalene upacaya ane ane jIvAbhigamasUtra
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.83 lavaNasamudre jalavRddhihrAsanirUpaNam 535 gacchati, upacayamAyAntItyarthaH, upacayA'pacayapadadvayaM pudgalApekSam, pudgalAnAmeva cayApacayadharmakatayA prasiddhatvAt iti| tata evaM tadAkArasya sarva devA'vasthAnAt, 'sAsayA gaM te kuDDA davaTThayAe' zAzvatAH khalu te kuDayA nityAH prajJaptAH dravyarUpeNa, 'vaNNapaja vehi0 asAsayA' varNaparyAyai rasagaMdhasparzaparyAyai rasAzvatAH anityAH, varNAdInAM pratikSaNaM kiyatkSaNA+vA'nyathA bhavanAt / 'tattha NaM cattAri devA mahiDriyA jAva paliovamaThiIyA parivasaMti' tatra ca caturyu mahApAtAleSu catvAro mahaddhikA devA yAvatpalyaparimANAyuSkAH parivasanti 'taM jahA' tadyathA-'kAle mahAkAle velave pabhajaNe' vaDavAmukhe kAlaH keyUpa mahAuvacayaMti' ina kriyA padoM dvArA prakaTa kI hai isa kathana se vahAM pudgaloM kA upacaya aura apacaya hotA rahatA hai / kyoMki pudgala hI upacaya apacaya dharma vAle hote haiM 'sAsayANaM te kuDDA davaTThayAe paNNattA' ye kuDaya dravyAthika naya kI apekSA se-dravya dRSTi se-zAzvata kahe gaye haiM aura 'vaNNapajjavehiM gaMdhapajjavehiM rasapajjavehiM phAsapajjavehiM asAsayA' varNa paryAyoM kI apekSA, gaMdha paryAyoM kI apekSA, rasa paryAyoM kI apekSA, evaM sparza paryAyoM kI apekSA azAzvataH anitya kahe gaye haiN| kyoMki varNAdi paryAye kucha samaya ke bAda yA pratikSaNa badalatI rahatI hai sthira-sthAyI-nahIM rahatI hai| 'etthaNaM cattAri devA mahiDiyA jAva paliovamahiiyA parivasaMti' ina cAra mahApAtAla kalazoM meM mahardika Adi vizeSaNoM vAle deva rahate haiM / inakI palyopama pramANa kI Ayu hai / 'taM jahAM ina devoM ke nAma isa prakAra se haiM-'kAle, mahAkAle, velaMve pabhaMjaNe' kAla mahAkAla, belamba aura prbhNapacaya thato rahe che. tema kahela che. kemake pudgale ja upacaya ane apacaya dharmavAlaya che. 'sAsayA NaM te kuDDA davvaTThayAe paNNattA' se 7ya dravyAthi nayanI apekSAthI-TithI vata 49sa cha. ane 'vaNNapajjavehiM gaMdhapajjavehiM rasapajjavehiM phAsapajjavehiM asAsayA' va paryAyAnI apekSAthI paryAyAnI apekSAothI, rasaparyAnI apekSAthI ane sparza paryAnI apekSAthI azAzvataanitya kahelA che, kemake-varNa vigere paryAe kaMIka samaya pachI kSaNe kSaNe 54sAtA 27 cha. sthi2-sthAyI rahatA nathI. 'ettha NaM cattAri devA mahiiDhiyA jAva paliovamadviiyA parivasaMti' mA yA2 mahAsabhA yA2 maddhi vimere vizeSaNavA he| 29 cha. tasAnu mAyupya pakSyo5ma pramANanu cha. 'taM jahA the devAnA nAma! 21 pramANa cha'kAle; mahAkAle, velaMbe pabhaMjaNe' Na, mh| kAla, velaMba ane prabhaMjana e pramANe che. vaDavA mukha pAtAlakalazamAM kAla jIvAbhigamasUtra
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre pAtAle mahAkAlaH yUpanAmni pAtAle velambaH IzvaranAmni pAtAle prabhaMjanaH parivasati / 'tesi Na mahApAyAlANaM tao tibhAgA pannattA' teSAM caturNAmapi mahApAtAlAnAM khalu pratyekaM trayaH trisaMkhyakAstribhAgA prajJaptAH / 'taM jahAM tadyathA -'heThille tibhAge majjhille tibhAge uvarime tibhAge' adhastanastribhAgo madhyama vibhAgaH upritnvibhaagH| 'teNaM tibhAgA tettIsaM joyaNasahassA tiNi ya tettIsa joyaNasayaM joyaNatibhAgaM ca bAhalleNaM' ta ete trisaMkhyakAstribhAgA strayastriMzad yojanasahasrANi trayastriMzadadhikAni trINi yojanazatAni yojanasya tribhAgaM ca bAhalyena prajJaptAH iti / __ 'tattha NaM je se heDille tibhAge-etthaNaM vAukAo saMciti' tatra tribhAgatraye yo'dhastribhAgastatrahi vAyukAyastiSThati, 'tattha NaM je se majhille tibhAge jana hai / vaDavAmukha pAtAla kalaza meM kAla nAma kA deva rahatA hai keyUpa mahApAtAla kalaza meM mahAkAla deva rahatA hai yUpa nAma ke mahApAtAla kalaza meM velamba nAma kA deva rahatA hai aura Izvara nAma ke mahApAtAla kalaza meM prabhaMjana nAma kA deva rahatA hai 'tesiNaM mahApAyAlANaM tao tibhAgA pannattA' ina mahApAtAla kalazoM ke pratyeka ke tIna tribhAga haiM 'taM jahA' jo isa prakAra se haiM-'hehile tibhAge, majjhille tibhAge, uvarime tibhAge' nIce kA vibhAga, madhya kA tribhAga, aura Upara kA tribhAga 'teNaM tibhAge tettIsaM joyaNasahassA tiNNiya tettIsaM joyaNasayaM joyaNatibhAgaM ca bAhalleNaM' inameM se pratyeka vibhAga tetIsa hajAra tIna sau tetIsa yojana evaM eka yojana ke tIna bhAgoM meM se eka bhAga pramANa moTA hai 'tatthaNaM je se heDille tibhAge etthaNaM vAukAo saMciTThai' nIce kA jo tribhAga hai usameM vAyukAyika jIva rahatA hai 'tatthaNaM' 'je se majjhille tibhAge nAmanA deva rahe che. ketUpa nAmanA mahApAtAla kalazamAM mahAkAla nAmanA deva rahe che. cUpa nAmanA mahApAtAla kalazamAM velaMba nAmanA deva rahe che. Izvara nobhanA mahApAtAsa zamAM amana nAmanA va che. 'tesiMNaM mahApAyAlANaM tao tibhAgA pannattA' 2ma! mahApAtAra 4sana 24nA vibhAga cha. 'ta jahA'2 mApramANe cha. 'heTrime tibhAge, majjJime tibhAge, uvarime tibhAge' se nIyana vibhAga, mIna mdhyn| vibhAga, manetrI 52ne| siA 'teNaM tibhAge tettIsaM joyaNasaha. ssA tiNNi ya tettIsaM joyaNasayaM joyaNatibhAgaM ca bAhalleNaM' temAthI 624 trimA tetrIsa hajAra traNaso tetrIsa ejana ane eka ejananA traNa bhAgamAMthI eka mAsa pramANa bhATA cha. 'tattha NaM je se he TThile tibhAge ettha NaM vAukAo saMcii' nIyana ra vilAsa cha, temA vAyuAyi4 / 2 cha. 'tattha NaM je jIvAbhigamasUtra
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.83 lavaNasamudre jalavRddhihAsanirUpaNam 537 'etthaNaM vAukAe ya-AukAe ya saMciTThati' tatra tribhAga madhyeyo'sau madhyamavibhAgo-'trasthale vAyukAyo'pkAyazcobhau saMtiSThete, tathA-'tatthaNaM je se uvarille tibhAge-ettha NaM AukAe saMciTThai' yaH khalu tatrA'sau-uparitanastribhAga statra khalu kevalamapkAyaH saMtiSThate, tathA ca adhastribhAge vAyukAyaH uparitribhAge'SkAyo madhyatribhAge'pkAyaH-vAyukAyazcobhau saMtiSThete-itiphalitArthaH / 'aduttaraM ca NaM goyamA ! lavaNasamudde tattha-2 dese tahiM-2 bahave khuDDAliMjara saMThANasaMThiyA' ato'nantaraM ca khalu gautama ! lavaNasamudre tatra-2 deze tasmin-2 sthale bahavo'neke kSudrAliMjarasaMsthAnasaMsthitAH mahAkalazasannibhAH, 'khuDDapAyAlakalasA panattA-te NaM khuDDA pAyAlA-egamegaM joyaNasahassaM uvveheNaM' kSudrapAtAlakalazA prajJaptAH ye khalu te-ekaikaM yojanamahasra mudvedhena prajJaptAH 'mUle egamegaM joyaNasayaM vikkhaMbheNaM majjhe egapaesiyAe seDhie egamegaM joyaNa ettha NaM vAukAe ya AukAe ya saMciTThai' madhya kA jo tribhAga hai usa meM vAyukAyika aura apkAyika ye do jIva rahate haiM / 'tattha NaM je se uvarille tibhAge etthaNaM AukAe saMciTThai' tathA jo Upara kA tribhAga hai usa meM apkAyika jIva rahatA hai 'aduttaraM ca NaM goyamA! lavaNasamudde tastha 2 dese bahave khuDDAliMjarasaMThANasaMThiyA' isa ke atirikta he gautama ! lavaNasamudra meM aura bhI bahuta choTe 2 jagaha 2 para AliMjara ke AkAra jaise-mahAkalazoM ke AkAra jaise pAtAla kalaza haiM / 'te NaM khuDDA pAyAlA egamegaM joyaNasahassaM uvveheNaM' ye kSudra pAtAla kalaza eka hajAra yojana pAnI ke bhItara haiM 'mUle egamegaM joyaNasayaM' mUla bhAga meM-eka sau 2 yojana ke cauDe haiM 'majjhe ega paesiyAe seDhie egamegaM joyaNasahassaM vikkhaMbheNaM' bIca meM ye se majjhile tibhAge ettha NaM vAukAe ya AukAe ya saMciduI' madhyanAre vibhAga cha. tamA vAyuyi mane 22.4yi yethe 75 29 cha. 'tattha NaM je se uvarille tibhAge ettha NaM AukAe saMcidui' tathA 52 vimA cha. tamA mAthi ch| 29 che. 'aduttaraMca NaM goyamA ! lavaNasamudde tattha tattha dese tahiM tahiM bahave khuDDAliMjarasaMThANasaMThiyA' tathA te zivAya he gautama ! samudramA mIna paNa aneka nAnI nAnI jagAe aliMjaranA AkAra jevA, mahAkalazonA AkAra 21. tara 4 // cha. 'teNaM khuDDA pAyAlA egamega joyaNasahassaM ubveheNaM' mA kSudrAtaa410 me 2 yona pANInI ma 42 cha. 'mUle egamegaM joyaNasayaM' bhU bhAgamA so meso yona pahA cha 'majjhe egapaesiyAe seDhIe jI068 jIvAbhigamasUtra
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ 538 jIvAbhigamasUtre sahassaM vikkhaMbheNaM-uppi muhamUle egamegaM joyaNasayaM vikkhabheNaM' mUle-deze ekam-ekaM yojanazataM viSkambheNa madhyadeze ekapradezikyA zreNyA ekaikaM yojanasahasraM viSkambho vistArastena upari mukhamUle yojanazataM viSkambheNa prajJaptAH / 'tesi NaM khuDDAgapAyAlANaM kuDDA-savvatthasamA-dasajoyaNAI bAhalleNaM pannattA' teSAM khalu kSudrapAtAlAnAM kuDayAH sarvasthAne samAH tulyA eva dazayojanAni bAhalyena prajJaptAH, 'savva vairAmayA- acchA0' sarvathA vajramayAH acchAH yAvatprAsAdIyA abhirUpAH pratirUpAH iti / 'tattha NaM bahave jIvA poggalAya jAva asAsayA vi' tatra khalu bahavo jIvAH pudgalAzcA-'pakrAmanti-vyutkrAmanti cIyante upacayante zAzvatAzca dravyArthatayA varNAdito'zAzvatAH / 'patteyaM-2 addhapaliovamaTTiIyAhiM devayAhiM pariggahiyA' pratyekaM-2 te kSudrapAtAlA ardhaeka pradeza kI zreNirUpa vRddhi hote 2 eka hajAra yojana ke cauDe haiM / phira 'uppi muhamUle egamegaM joyaNasataM vikkhaMbheNaM' vahAM se eka 2 pradeza kama hote 2 upara ke mukhasthAna eka sau yojana ke cauDe haiN| 'tesi NaM khuDDAgapAyAlANaM kuDDA savvatthasamA ina kSudra pAtAlakalazoM kI dIvAle sarvatra ekase pramANa kI haiM isIliye 'dasa joyaNAI bAhalleNaM paNNattAI' ina dIvAloM kI moTAI 10 yojana kI hai 'savva vairAmayA acchA jAva paDirUvA' ye sarvAtmanA vajramaya haiM AkAza aura sphaTika ke jaisI svaccha haiM yAvat pratirUpa haiM / 'tatthaNaM bahave jIvA ya poggalAya jAva asAsayA vi' vahAM aneka jIva janma maraNa karate haiM aura aneka pudgala caya apacaya vAle hote rahate haiN| ye dravya dRSTi se zAzvata haiM aura varNa paryAyAdi rUpa paryAya dRSTi se azAzvata joyaNasahassaM vikkhaMbheNaM' payamA ta 4 prazinI zreNI 35 yatai qudi me itara yo pA ya che. te pachI "uppi muhamUle egamegaM joyaNasayaM vikkhaMbheNaM' tyAMthI 4 4 pradeza 4 thatai ndi 52n| bhupasthAna 52 se soyona 28mA pADA che. 'tesiM NaM khuDDAgapAyAlANaM kuDDA savvatthasabhA' A kSadrapAtAla kalazonI divAla badheja eka sarakhA pramANavALI che. tethI te'ds joyaNA bAhalleNaM paNNattAI' 2 // nItAnI // 17 10 isa yojanA che. 'savya vairAmayA acchA jAva paDirUvA' ye saba 42 1maya cha. 24. sana 22Ti bhaninAvI 2120 cha. yAvat prati35 cha. 'tattha NaM bahave jIvA ya poggalAya jAva asAsayA vi' tyo bhane so mA 42 cha. ane mare paNa che. temaja aneka pudgale caya ane apacayavALA hoya che. e daSTithI zAzvata che. ane varNa paryAya vigere prakArathI paryAya jIvAbhigamasUtra
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.83 lavaNasamudre jalavRddhihAsanirUpaNam 539 palyopamasthitikadevatAbhiH prigRhiitaaH| tesi NaM khuDDAgapAtAlANaM tao. tibhAgA pannattA-taM jahA heTille tibhAge-majjhille tibhAge-uvarille tibhAge' teSAM khalu kSudrapAtAlAnAM trayastribhAgAH prajJatA: tadyathA-avasribhAgo madhyamastribhAga UrdhvatribhAgazca 'teNaM tibhAgA-tiNNi tettI se joyaNasae joyaNatibhAgaM ca bAhalleNaM pannate' te khalu tribhAgAH pratyekaM trayastriMzadadhikAni trINi yojanAnAM zatAni yojanatribhAgaM ca vAhalyena prajJaptAH, 'tattha NaM je se heTille tibhAge ettha NaM vAukAo, majjhille tibhAge vAuyAe AuyAe ya, uvarille AukAe' tatra khalu yaH so'dhastribhAgo'tra khalu vAyukAya stiSThati, yazca madhyamastribhAgastasmin vAyukAyo'pkAyazcobhau tiSThataH yshcopritntribhaagsttraa'haiN| 'patteyaM 2 addhapaliovamaTTiIyAhiM devayAhiM pariggahiyA' ye pratyeka kSudra pAtAlakalaza Adhe palyopama kI sthiti vAle devatAoM se yukta haiM 'tesi NaM khuDDAgapAyAlANaM tao tibhAgA paNNattA' ina kSudra pAtAlakalazoM ke tIna vibhAga kahe gaye haiM / 'taM jahA' jo isa prakAra se haiM-'heDille tibhAge, majjhille tibhAge, uvarille tibhAge' eka nIce kA tribhAga, dUsarA madhya kA tribhAga, aura tIsarA Upara kA tribhAga 'te gaM tibhAgA tiNi tetIse joyaNasae joyaNA tibhAgaM ca bAhalleNaM pannatte' isa meM se pratyeka vibhAga tIna sau tetIsa yojana 1 eka yojana ke tIna bhAga meM se eka bhAga pramANa hai 'tatthaNaM je se heDille tibhAge etthaNaM vAukAe saMciTThai' ina meM se jo adhastana tribhAga hai vahAM para vAyukAyika jIva rahatA hai 'majjhille tibhAge vAukAe ya AukAe ya uvarille ya AukAe' madhya ke vibhAga meM vAyukAyika aura apkAyika jIva rahatA hai tathA Upara ke tribhAga meM dRSTithI -mAvata cha. 'patteya patteya addhapaliovamadviiyAhiM pariggahiyA' / 424 kSudrapAta mirdhA pakSyA5manI sthitivA vothI yuta cha. 'tesiM NaM khuDDAgapAyAlANaM tao tibhAgA paNNattA' se kSudra pAtAsa zonA traya vibhAga 4 // cha. 'taM jahA' 2 2 pramANe cha-'hedille tibhAge, majhille tibhAge uvarille tibhAge' se nIyana HiI mI madhya vimA anetrI 952ne| vimA 'teNaM tibhAgA tiSNi tiNi tettIse joyaNasae joyaNAtibhAgaM ca bAha lleNaM paNNatte' mAthI 124 nizANusa tetrIsa yobhana 4 yonina ay mAmAthI me mA pramANa che. 'tattha NaM je se heTUThille tibhAge etthaNaM vAukAe pani mAthI nIyana bImA cha tyo vAyuya / 2 cha. 'majjhille tibhAge vAuyAeya AuphAe ya uvarille AuyAe' madhyanA vibhAgamA pAthi jIvAbhigamasUtra
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ 540 jIvAbhigamasUtre pkAyastiSThati, 'evAmeva sapuvAvareNaM lavaNasamudde sattapAyAlasahassA aTTa ya culasIyA pAyAlasayA' evameva pUrvAparasamudAyasaMkhyayA sapta pAtAlakalazasahasrANi aSTa saMkhyakAni kSudrapAtAlakalazazatAni caturazItyadhikAni 7884 lavaNasamudre 'bhavaMtItimakkhAyA' bhavantItyAkhyAtamanyairapi tIrthakaraiH iti / taduktam 'annevi ya pAyAlA khuDDAlaM jaragasaMThiyA lvnne| aTThasayA culasIyA sattasahassA ya sabvevi // 1 // pAyAlANa vibhAgA savvANavi tinni tinni vibheyaa| heTimabhAge vAU majjhe vAU ya udgaM ya // 2 // uvari udagaM bhaNiyaM paDhamagavIesu vAu saMkhubhiyo / uDu vA mai udagaM parivaDAi jalanihI khubhio // 3 // chAyA--anyepica pAtAlakalazAH kSudrAlaMjarasaMsthitA lavaNe / ___aSTazatAni caturazItAni saptasahasrANi ca sarve'pi // 1 // apkAyika jIva rahatA hai / 'evAmeva sapuvvAvareNaM lavaNasamudde satta pAyAlasahassA, aTTaya culasiyA pAtAlasayA bhavaMtIti makkhAyA' ye saba pAtAlakalaza mila kara lavaNasamudra meM sAta hajAra ATha sau caurAsI kahe gaye haiN| yahI saba bAta 'anne vi ya pAyAlA khuTTAlaMjaraga saMThiyA lavaNe' aTThasayA culasIyA satta sahassAya savve vi // 1 // pAyAlANa vibhAgA savvANa vi tinni tinni vi bheyA, heTThima bhAge vAU majjhe vAu ya udagaM ca // 2 // uvarima udgaM bhaNiyaM paDhamagavIessu vAusaMkhubhio urcha vAmaha udagaM parivai jalanihI khubhio // 3 // ina tIna gAthAoM dvArA prakaTa kI gaI hai jaba 'tesiM mhaapaayaaane aSkAyika jIve rahe che. tathA uparanA vibhAgamAM aSkAyika jIja 2 cha. 'evAmeva sapuvvAvareNaM lavaNasamudde sattapAyAlasahassA aTTaya culasiyA pAtAlasayA bhavaMtItimakkhayA' mA 55 pAtAda sa bhajIna savasamudramA sAta hajAra AThaso coryAzI thAya che. A tamAma vAta 'anne vi ya pAyAlA khUDDAlaMjaragasaMThiyA lavaNe / aTThasayA culasIyA satta sahassAya savve vi // 1 // pAyAlANa vibhAgA savvANa vi tinni tinni vi bheyA / heTThimabhAge vAu majjhe bAu ya udagaM ca // 2 // uvariM udagaM bhaNiyaM paDhama vIesu vAu saMkhubhio / uDDha vA mai udagaM parivaDhui jalanihI khubhio // 3 // jIvAbhigamasUtra
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.83 lavaNasamudre jalavRddhihrAsanirUpaNam 541 pAtAlAnAM vibhAgAH sarveSAmapi trayastrayo vijnyeyaaH| adhastanamAge vAyuH madhye vAyuzca udakazca // 2 // uparitanabhAge udakaM bhaNitaM prathamadvitIyayorvAyuH sNkssubhitH| Urdhva vAmayati niSkAzayati udakaM parivardhate jalanidhiH kssubhitH||3|| "tesi NaM mahApAyAlANaM khuDDAgapAyAlANa ya heDimamajjhimillesu tibhAgeyu' teSAM khalu mahApAtAlAnAM kSudrapAtAlakalazAnAM cA'dhastana-madhyameSu tribhAgeSu jagatsthiti svAbhAvyAtpratidivasaM dvikRtvastatrApi caturdazyAdi tithiSu sAtizayam, 'bahave orAlA vAyA saMseyaMti' bahaba udArA UrdhvagamanasvabhAvAH prabala zaktayazca ut-prAbalyenA''ro yeSAM te udArA vAtAH saMsvidyante utpatyabhimukhI bhavanti, tataH kSaNAnantaram-'saMmucchimaMti eyaMti-calaMti kaMpaMti dhadvRti khulbhaMti phaMdeM ti / taM taM bhAvaM pariNamaMti' saMmUrcchanti labdhAtmalAbhA bhavaMti ejante calanti kampante ghaTTante-paraspara mAghAtamApnuvanti kSubhyante-mahAdbhutazaktikAH santaH Urdhva mitastato viprasaranti udIrayanti anyAn vAtAn jalaMcotprerayanti dezalANaM khuDDAgapAyAlANa ya hehima majjhimalleisu tibhAgesu bahave orAlA vAyA saMseyaMti' una mahApAtAla kalazoM ke aura kSudra pAtAlakalazoM ke nIce ke aura madhya ke tribhAga meM Urdhvagamana svabhAva vAle athavA pravala zakti vAle vAyukAya utpanna hone ke sanmukha hote haiM 'samucchaMti' saMmUrcchana janma se Atma lAbha karate haiM eyaMti calaMti, kaMpati, khumbhaMti ghaTuMti, phaMdaMti, taM taM bhAvaM pariNamaMti' sAmAnya rUpa se kaMpita hote haiM vizeSarUpa se kaMpita hote haiM, bahuta jora se calate haiM, paraspara meM gharSita hote haiM aura adbhuta zakti zAlI bana kara Upara tathA idhara udhara phailate haiM isa prakAra se ve jaba bhinna 2 bhAva rUpa meM pariNamita hote hai-dUsarI vAyuoM ko aura jala ko prerita karate haiM aura deza kAlo mAtra thaa| dvArA prATa 42vAmAM Avesa che. nyAre 'tesiM mahApAyAlANaM khuDDAga pAvAlANa ya he Timamajjhimillesu tibhAgesu bahave orAlA vAyA saMsaraMti' se mahApAtAla kalazonA ane zudrapAtAlakalazanA nIcenA ane madhyanA vibhAgamAM urvagamananA svabhAvavALA athavA prabaLa zaktivALA vAyukAya utpanna thavAnA sanbhuna DAya che. 'saMmucchiMti' samU-chana bhayI mamatA 42 che. 'eyaMti calaMti, kaMpati, khubbhaMti, ghaTTati, phaMdaMti, taM taM bhAvaM pariNamaMti' sAmAnyapaNAthI kaMpita thAya che. vizeSapaNAthI kaMpita thAya che. ghaNAja jorathI cAle che. paraspara ghasAya che. ane adbhuta zaktivALA banIne upara tathA Amatema phelAya che. A rIte teo jyAre judA judA bhAvathI pariNata thAya che, bIjA jIvAbhigamasUtra
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ 542 jIvAbhigamasUtre kAlocitaM taM taM mandaM tIvra madhyama vA bhAva pariNamanti pariNAma prapadyante 'se tayANaM se udae uNNAmijjai jayANaM tesiM mahApAyAlANaM khuDDAgapAyAlANa ya heTThillamamijjhillesu tibhAgesu no bahave orAlA jAva taM taM bhAva na pariNamaMti' tadA khalu tadudakam unnAmyate UrdhvamukSipyate, yadA kAle khalu mahApAtAlAnAM kSudrapAtAlAnAM ca teSAmadhastanamadhyameSu tribhAgeSu no bahava udArA vAtAH saMsvidyante saMmrarchantItyAdi prAgvata, 'tayANaM se udae no unnAmijjai, aMtarAvi ya NaM te vAyaM udIreMti aMtarA vi ya NaM se udage uNNAmijjai' tadAkAle udAra vAyunAM saMsvedanAdyabhAvena tadudakaM nonnAmyate-UrdhvaM nokSipyante utkSepakAbhAvAt, etadeva spaSTataramAha 'aMtarA vi ya NaM' ityAdi-antarA'pi ca khalu ahocita manda tIvra madhyama bhAva rUpa se pariNAma ko jaba prApta karate haiM'tayANaM se udae uNNAmijati' tava pUrvokta dinoM meM usameM jala baDhatA hai aura 'jayANaM' jaba 'tesiM mahApAyAlANaM khuDDAgapAyAlANa ya heThilla majjhamillesu tibhAgesu no bahave orAlA jAva taM taM bhAvaM na pariNamaMti, tayANaM se udae no unnAmijjaI' una mahApAtAla kalazoM ke aura kSudra pAtAla kalazoM ke nIce ke ora madhya ke vibhAgoM meM aneka udAra vAyukAyika jIva utpanna hone ke sanmukha nahI hote haiM saMmUrchana janma se AtmalAbha nahIM karate haiM yAvat usa 2 bhAva meM pariNata nahIM hote haiM tava vahAM jala nahI baDhatA usa meM se jala nahIM uchalatA hai 'aMtarA vi yaNaM te vAyaM udIreMti aMtarA vi ya NaM se udage uNNAmijjai aMtarA vi ya te vAyA no udIreMti' isa taraha dina rAta meM do vAra utpanna hotA hai taba pAnI do bAra UMcA uchalatA hai tathA pakSa vAyuone ane jalane preraNA kare che. tathA dezakALane yegya tIvra ane madhyama mAthI nyAre pariNAma prApta 42 cha. 'tayANaM se udae uNNAmiti' tyAre pUrvAta hiksAmA tamai m 1dhe che. mane 'jayANa' nyAre 'tesiM mahApAyAlA NaM khudAgapAyAlANaM ya hedillamajjhimillesu tibhAgesu no bahave orAlA vAtA jAva taM taM bhAvaM na pariNamaMti, tayANaM se udae no unnAmijjaI' se mApAtAsa kalazanI ane kSudra pAtAla kalazanI nIcenI bAjunA madhyanA vibhAgamAM aneka udAra vAyukAyika jI utpanna thavAnA najIkaja hoya che. saMsUcchana janmathI AtmalAbha karatA nathI. yAvat te te bhAvamAM pariNata thatA nathI. tyAre 1 tu nathI. temAMthI pANI tu nathI. 'aMtarA vi ya gaM te vAyaM udIreMti aMtarA vi ya NaM se udge uNNAmijjai, aMtarAviya te vAyA no udIreMti' A pramANe rAta divasamAM be vAra vAyu utpanna thAya che. tyAre pANI be vAra jIvAbhigamasUtra
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.83 lavaNasamudre jalavRddhihrAsanirUpaNam 543 rAtra madhye dvikRtaH pratiniyate kAlavibhAge pakSa madhye caturdazyAdi tithiSu atirekeNa te vAtAH tathA jagatsvAbhAvyAdudIyante utpadyante dhAtanAmanekAryatvAta, tato'ntarA-ahorAtramadhye dvikRtvaH pratiniyate kAlavibhAge pakSamadhye caturdazyAdiSu tithiSu atirekeNa tata udakamunnAmyate / 'aMtarA vi ya te vAyA no udIreM ti' antarApi ca pratiniyatakAlavibhAgAdanyatra te vAtA:-vAyavo nodIryante-notpadyante tadbhAvAt 'aMtarAvi ya NaM se udage No uNNAmijjai' antarApi ca pratiniyatakAlavibhAgAdanyatra kAlavibhAge tadudakaM no unnAmyate, unnAmakA'bhAvAt / 'evaM khalu goyamA ! lavaNasamudde cAuddasaTTamudipuNNamAsiNIsu airegaM vai vA hAyai vA' evaM khalu gautama ! lavaNasamudre caturdazyaSTamyu. ke madhya meM caturdazI Adi tithioM meM adhika rUpa se ve vAyukAyika jIva vahAM utpanna hote taba caturdazI Adi tithioM meM adhikarUpa se pAnI UMcA uchalatA hai aura jaba pratiniyata kAla vibhAga ke sivAya kAla vibhAga meM ve vAyukAyika jIva vahAM utpanna nahIM hote haiM taba pratiniyata kAla vibhAga ke sivAya anya kAla meM jala uchalatA nahIM haiM jvAra bhATA samudra meM nahIM AtA hai 'evaM khalu goyamA ! lavaNeNaM samudde cAuddasaTamuddiTTapuNNamAsiNIsu airegaM 2 vaDati vA hAyati vA' isa kAraNa he gautama ! lavaNasamudra meM caturdazI, aSTamI, amAvasyA aura pUrNimA ina tithiyoM meM jala kI atizaya vRddhi hotI hai aura hAni hotI hai jaba unnAmaka kA sadbhAva hotA hai taba jala vRddhi aura jaba unnAmaka kA abhAva hotA hai taba jala vRddhi kA abhAva hotA hai aisA jAnanA cAhiye // 83 // uMcu uchaLe che. tathA pakSanI vacamAM caudaza vigere tithimAM adhikapaNAthI vAyukAyika jIva utpanna thAya che. tyAre te tithimAM vadhAre pramANamAM uMce uchaLe che. ane jyAre pratiniyata kAla vibhAga sivAya e vAyukAyika jIve tyAM utpanna thatA nathI tyAre pratiniyata kAla vibhAga zivAya anya kALamAM pANI tu nathI arthAt samudramA maratI gAvatI nathI. 'evaM khalu goyamA ! lavaNeNaM samudde cAuddasaThusamuTThipuNNamAsiNIsu airegaM airegaM vaDdati vA hAyati vA' e kAraNathI che gautama ! lavasamudramAM caudaza; AThama amAsa ane punama e tithimAM pANInI atyaMta vRddhi thAya che. ane hAni thAya che. jyAre unAmakane sadabhAva hoya che, tyAre jala vRddhi ane jyAre unAmakane abhAva hoya che, tyAre jalavRddhine abhAva thAya che. tema samajavuM. je 83 che jIvAbhigamasUtra
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ 544 jIvAbhigamasUtre ddiSThapaurNamAsISu atirekam atizayena varddhate vA hIyateveti, saMkSobhavalAvRddhi hAsau jalAnAM sAtirekaM bhavataH ||83 || caturdazyAdiSu lavaNe jalavRddhihAsau pratipAdya, dvikRtvo jalavRddhi darzayatimUlam - lavaNaM bhaMte ! samuddAe tIsAe muhuttANaM kaI khutto airegaM 2 vaDDai vA, hAyai vA 3 goyamA ! lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhutto 2 airegaM 2 baDhai vA, hAyai vA / sekeNacNaM bhaMte! evaM buccai lavaNeNaM samudde tIsAe muhutANaM dukkhutto atiregaM 2 vaDDai vA, hAyai vA 3 goyamA ! uDDumaMte pAyAle vaDDai ApUritesu pAyAlesu hAyai se teNaNaM goyamA ! lavaNaM samudda tIsAe muhuttANaM dukkhutto atiregaM 2 vaDai vA, hAyai vA // sU0 84 // chAyA -lavaNaH khalu bhadanta ! samudraH triMzatomuhUrttAnAM kati kRtvo'tirekaM 2 vardhate vA, hIyate vA ? gautama ! lavaNaH khalu samudraH triMzato muhUrttAnAM dvikRtvo'tirekaM - 2 vardhate vA, hIyate vA / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate lavaNaH khalu samudraH triMzato muhUrtAnAM dvikRtvo'tirekaM 2 vardhate vA, hIyate vA ? gautama ! udvamatsu pAtAleSu vardhate ApuriteSu pAtAleSu hIyate / tattenArthena khalu gautama ! lavaNaH khalu samudra striMzato muhUrtAnAM dvikRtvo'tirekaM vardhatevA hIyatevA // 084|| TIkA- 'lavaNaM bhaMte! samudde tIsAe muhuttANaM kaikhutto airegaM - 2 vaDai vA, hAyai vA ?' he bhadanta ! lavaNo nAmA samudraH khalu triMzato muhUrtAnAM madhye isa prakAra lavaNa samudra meM jala kI vRddhi aura usakA hrAsa pratipAdita karake aba sUtrakAra do bAra jala vRddhi hone kA pratipAdana karate haiM 'lavaNeNaM bhaMte! samuddAe tIsAe muddattANaM kaIkhutto' ityAdi / TIkArtha- zrIgautama ne prabhu se aisA pUchA hai - hai bhadanta ! lavaNa nAma kA samudra tIsa muhUrtta ke bIca meM arthAt eka dina rAta meM kitanI bAra A rIte lavaNusamudramAM pANInA vadhAre ane tenA hAsanuM pratipAdana karIne have sUtrakAra be vAra jalavRddhi thavAnuM pratipAdana kare che. 'lavaNeNaM samudAe tIsAe muhuttANaM kaIkhutto' chatyAhi TIkA -gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM ke he bhagavaMta lavaNu nAmanA samudra trIsa muhUrtamAM arthAt eka rAta divasamAM keTalIvAra vadhe che? jIvAbhigamasUtra
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 84 dvivAra jalavRddhinirUpaNam 545 'horAtre kati kRtvaH katidhA'tizayena vardhate-hIyate veti prazne bhagavAnAha'goyamA !" he gautama ! 'lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhutto 2 airega 2 vaDai vA, hAyai vA' lavaNaH samudraH khalu triMzato muhUrtAnAM madhye Adhikyena dvikRtvo dvivAraM vardhate hAsameti ca 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhutto atiregaM 2 vaTTai vA, hAyai vA' tatkena hetunA niyamato bhRzaM triMzato'hotrasya muhUrtAnAM madhye dvivAraM vardhate hIyate vA ? 'goyamA !' he gautama ! 'uDamaMtesu pAyAlesu vaDai, ApUritesu vA pAyAlesu vA hAyai' udvamatsu-Urdhvamucchalatsu pAtAleSu vardhate, ApUriteSu bA ''pUryamANeSu, ApUriteSu pAtAleSu gatimAndhaM bhajate parihIyate vA ? 'se teNaTeNaM goyamA ! tattenArthena hetunA gautama ! brahIti prazne bravImi-'jagataH svAbhAvyAt / 'se baDhatA hai ? aura kitanI bAra ghaTatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA! lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhutto atiregaM vati hAyati vA' he gautama ! lavaNasamudra eka dina rAta meM do bAra bar3hatA hai aura do bAra ghaTatA hai 'se keNaDhe NaM bhaMte ! evaM puccai lavaNe NaM samudde tIsAe muhuttANaMdukkhutto airegaM 2 vaDDhai vA hAyai vA' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki lavaNasamudra eka dina rAta meM do bAra vaDhatA hai aura do bAra ghaTatA hai ? 'goyamA ! uDamaMtesu pAyAlesu vaDDai ApUritesu pAyAlesu hAyai se teNaTeNaM goyamA ! lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhutto airegaM vaivA hAyaivA' he gautama ! adhaH aura madhya ke tribhAga gata vAyu ke saMkSobha se pAtAla kalazoM meM se jaba pAnI UMcA uchalatA hai taba samudra meM pAnI baDhatA hai aura jaba ve pAtAla kalaza vAyu se ApUrita bane rahate haiM taba pAnI hAni mana sIvA2 ghaTe che ? 21 // praznanA uttaramA pramuzrI 49 cha -'goyamA ! lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhuto atiregaM atiregaM baDDaMti hAyati vA' he gautama ! lavaNa samudra eka rAta divasamAM be vAra vadhe che. ane be vAra ghaTe cha. 'se keNaTeNaM bhaMte evaM vuccai lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhuto airegaM airegaM vaDDhai vA hAyai vA mApan 2 / 5 me // 2 thI / che ke-lavaNa samudra eka rAta divasamAM be vAra vadhe che ane be vAra ghaTe cha ? 'goyamA ! uDDumaMtesu pAyAlesu vaDDhai ApUritesu pAyAlesu hAyai se teNadveNa goyamA ! lavaNeNaM samude tIsAe muhuttANaM dukkhutto airegaM vaDhai vA hAyai vA' he gautama ! nIcenA ane madhyanA tribhAgamAM rahela vAyunA saMbhathI pAtAla kalazemAMthI jyAre pANI uMcu uchaLe che, tyAre samudramAM pANI vadhe che. ane jI0 69 jIvAbhigamasUtra
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ 546 jIvAbhigamasUtre teNaTeNaM goyamA ! lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhutto atiregaM vai vA, hAyai vA' tattena hetunA gautama ! svabhAvAdevA'horAtramadhye'tivRddhimeti hIyate vA'tizayena dvivAraM niyamAt iti ||suu0 84 // mUlam-lavaNasihANaM bhaMte ! kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevatiyaM airegaM 2 vaTTai vA, hAyai vA 3 goyamA! lavaNasihAeNaM dasa joyaNasahassAiM cakavAlavikkhaMbheNaM desUNaM addhajoyaNaM atiregaM vaDDai vA, hAyai vaa| lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa kai NAga sAhassIo abhitariyaM velaM dhAraMti kai nAgasAhassIo bAhiriyaM velaM dhAreMti kai nAga sAhassIo aggodayaM dhAreMti 3 goyamA! lavaNasamudassa bAyAlIsaM NAga sAhassIo abhitariyaM velaM dhAreti bAvattari nAgasAhassIo bAhiriyaM velaM dhAreMti sardaii NAga sAhassIo aggodayaM dhAreMti evAmeva saputvAvareNaM NAga sayasAhassIo covattariM ca NAga sahassA bhavaMtIti makkhAyA ||suu0 85 // chAyA-lavaNazikhA khalu bhadanta ! kiyaccakravAlaviSkambheNa kiyacca atirekamatirekaM vardhatevA-hIyate vA ? gautama ! lavaNazikhA khalu dazayojanasahasrANi cakravAlaviSkambheNa dezonamardhayojanam-atirekaM 2 vardhate vA-hIyate vA / lavaNasya khalu bhadanta ! samudrasya kati nAgasahasrANi AbhyantarikI velAM dharanti ? katinAga sahasrA bAhyAM velAM dharanti / kati nAgasahasrANi agrodakaM dharanti ? gautama! lavaNasamudrasya dvicatvAriM nAgasahasrANi AbhyantarikI velAM dharanti, dvAsaptatirnAgapAtA hai 'se teNaTeNaM goyamA ! lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhutto airegaM airegaM vaDAvA hAyaivA' isa kAraNa he gautama ! lavaNasamudra eka dina rAta meM do bAra adhikAdhika baDhatA hai aura ghaTatA hai yaha niyama hai kyoMki isa prakAra se baDhane kA isakA svabhAva hai // 84 // jyAre e pAtALa kalazo vAyuthI bharAyelA rahe che. tyAre pANInI hAnI thAya che. 'se teNaTeNaM goyamA ! lavaNeNaM samudde tIsAe muhuttANaM dukkhuto airegaM airegaM baDDhai vA hAyai vA' se 4|24thii ra gautama ! sapA samudra meM rAta divasamAM be vAra adhikAdhika vadhe che ane ghaTe che. e niyama che. kemake sevI rIte vadhavAnA senA vilApa cha. // sU. 84 // jIvAbhigamasUtra
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.85 lavaNazikhAyA: nirUpaNam 547 sahasrANi bAhyAM velAM dharanti, SaSTi gasahasrANi agrodayaM (ka) dharanti, evameva sapUrvApareNa-ekA nAgazatasAhasrI catuH saptatisahasrANi bhavantI tyAkhyAtam / 85 // TIkA-'lavaNasihANaM bhaMte ! kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM, kevaiyaM airegaM -2 vaDAivA-hAyaivA ? he bhadanta ! lavaNasikhAnAM khalu kiyatA-kiyatsaMkhyAvatA cakravAlaviSkambheNa, tathA-kiyantamatireka-2 yAvad vardhate vA hIyate vA iti prazna:-? bhagavAnAha-'goyamA-!' gautama- dasajoyaNa sahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM desUNaM addhajoyaNaM atiregaM vaDai vA hAyai vA daza yojanasahasrANi cakravAlaviSkambheNa dezataH jana gavyutapramANa mardhayojanamatireka matirekamadhikaM jAnIhi vrdhte-hiiytevaa| ayambhAvaH-lavaNasamudre jaMbUdvIpAdghAtakIkhaNDAcca pratyekaM paJcanavati 2 yojanasahasrANi gotIrthaH gotIrthanAmastaDAgAdAviva praveza lavaNazikhA vaktavyatA'lavaNasihANaM bhaMte ! kevaiyaM' ityAdi / he bhadanta ! lavaNasamudra kI zikhA cakravAla viSkambha kI apekSA kitanI cauDI hai aura 'kevaiyaM airegaM 2 vaDai vA hAyaiyA' kitanI vaha baDhatI haiM aura kitanI vaha ghaTatI hai uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA! lavaNasIhAeNaM dasa joyaNa sahassAI cakkavAla vikkhaMbheNaM desUNaM addha joyaNaM airegeM vaDivA, hAyaivA' he gautama ! lavaNasamudra kI zikhA cakravAla viSkambha kI apekSA 10 hajAra yojana kI cauDI hai tathA kucha kama Adhe yojana taka vaha baDhatI hai aura ghaTatI hai isakA tAtparya aisA hai jambUdvIpa aura dhAtakI khaNDa dvIpa se lekara lavaNasamudra meM paMcAnave hajAra paMcAnave hajAra yojana taka go tIrtha hai taDAga Adi koM meM ghusane ke liye jo praveza mArga rUpa nIce kA bhU pradeza hotA hai ___ 'lavaNasihANaM bhaMte kevaiyaM tyAha TIkAtha-he bhagavana lavaNa samudranI zikhA cakavAla vinDaMbhanI apekSAe kI pahAjI cha ? mana 'kevaiyaM airegaM airegaM vaDDhai hAyaivA' ta TamI 1dhecha bhanaTasI ghaTa cha 1 mA prshnn| uttaramA pramuzrI cha, 'goyamA lavaNasIhAeNaM dasa joyaNasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM desUNaM addhajoyaNaM aharegaM vaDaDhaivA hAyaivA' hu gautama ! samudranI zin 434 vi bhanI apekSAe 10 dasa hajAra jana jeTalI pahoLI che. tathA kaMika ochI ardhA jana sudhI te vadhe che. ane ghaTe che. A kathananuM tAtparya evuM che ke jaMbudvIpa ane dhAtakIkhaMDa dvIpathI laIne lavaNa samudramAM paMcANu hajAra paMcANuM hajAra jana sudhI gotIrtha che. talAva vigerenI aMdara javA mATe jIvAbhigamasUtra
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ 548 jIvAbhigamasUtre mArgarUpo nimno-nimnataro mUlapradezaH gotIrthaiva gotIrtha itivyutptteH| madhya bhAgAvagAhastu-dazayojanasahasrapramANavistAraH, gotIrthaM ca-jaMbUdvIpavedikAntasamIpe, dhAtakIkhaNDavedikAntasamIpecA-''GgalAsaMkhyeyabhAgaH, tataH paraM samatalabhUbhAgA dArabhya kramazaH pradezahAnyA tAvannIcatvaM paribhAvanIyaM yAvat paMcanavati yojanasahasrANi paMcanavati yojanasahastraparyanta-samatala-bhUbhAgamapekSyordhvatvaM yojanasahasramekam tathA-jaMbUdvIpadhAtakIkhaNDayorvedikAtazca-tatra samatalabhUbhAge prathamato jalavRddhi ragulAsaMkhyeyabhAgaH tatastameva samatalabhUbhAga madhikRtya pradezavRddhayA jalavRddhiH krameNa varddhamAnA-ubhayato'pi paMcanavati yojanasahasrANi hai usakA nAma gotIrtha hai aise gotIrtha lavaNasamudra meM hai parantu madhya bhAga meM jo avagAha hai vaha daza hajAra yojana ke vistAra vAlA hai gotIrtha jambUdvIpa kI vedikAnta ke pAsa meM aura dhAtakI khaNDa kI vedikAnta ke pAsa meM haiM inakI avagAhanA agula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai isake bAda samatala bhU bhAga se lekara kramazaH pradeza kI hAni hote 2paMcAnave hajAra yojana taka bhU bhAga nIce nIce hotA gayA hai phira paMcAnave hajAra yojana ke bAda jo samatala bhU bhAga AtA hai usakI UMcAI eka hajAra yojana kI hai jambUdvIpa kI vedikA aura dhAtakI khaNDa kI vedikA se gotIrtha taka jo samatala bhU bhAga hai usa samatala bhU bhAga meM sabase pahile jo jala vRddhi hotI hai vaha agula ke asaMkhyAtaveM bhAga taka ke pradeza meM hotI hai-phira yahAM se eka 2 pradeza kI vRddhi ke rUpa meM jala vRddhi hote 2 vahAM taka hotI haiM ki jahAM taka donoM ora kA 95 hajAra yojana taka kA pradeza hai phira je praveza mAgarUpa nIcene bhUmibhAga che tenuM nAma getIrtha che. e rItanuM e tIrtha lavaNasamudramAM che. paraMtu madhyabhAgamAM je avagAhanA che te dasa hajAra yojanAnA vistAravALI che. gatIthI jabUdvIpanI vedikAntanI pAse ane dhAtakIkhaMDanI vedIkAntanI pAse che. tenI avagAhanA AgaLanA asaMkhyAtamA bhAga pramANanI che. te pachI samatala bhUmibhAgathI laIne kamaza pradezanI hAnI thatAM thatAM 95 paMcANa hajAra yojana sudhI nIco nIco thata gayela che. te pachI 95 paMcANuM hajAra yojana pachI je samatala bhUmibhAga Ave che, tenI uMcAI eka hajAra ejananI che. je bUDhIpanI vedikA ane dhAtakIkhaMDanI vedikAthI gotIrtha sudhI je samatala bhUbhAga che, e samatala bhUbhAgathI sauthI pahelAM je jalavRddhi thAya che te AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga sudhInA pradezamAM hoya che. te pachI tyAMthI eka eka pradezanI vRddhine jIvAbhigamasUtra
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ 549 prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.85 lavaNazikhAyAH nirUpaNam paMcanavatiyo janasahasraparyante cobhayato'pi samatala bhUbhAgamapekSya jalavRddhiH sapta yojanazatAni tadayamarthaH - tatra pradeze samatala bhUbhAgamapekSyAvagAho yojanasahasram taduparijalavRddhiH saptayojanazatAni - iti tataH paraM madhyabhAge dazayojana sahasravistAre'vagAho yojanasahasram jalavRddhi ryojana sahasrANi pAtAlakalazagata vAyukSobhe sati teSAmupari ahorAtramadhye dvau vArau kiMcinnyUne dve gavyUte'tizayenodakaM vardhate, pAtAlakalazagatapavanopazAntau ca jalaM hIyate / taduktampaMcAUNasahasse gotitthaM ubhayato lavaNassa / joyaNasayANi sattau udagaparivuddhIvi ubhayato vi // 1 // 95 hajAra yojana pramita pradeza meM jo donoM ora kA samatala bhU bhAga hai usakI apekSA jala vRddhi sAta yojana taka hotI hai isakA tAtparya hai ki isa samatala bhU bhAga meM jo avagAha hai vaha eka hajAra yojana kA hai isake Upara jo jala kI vRddhi hai vaha 7 sau yojana taka hotI hai isake bAda jo madhya bhAga haiM usameM daza hajAra yojana kA vistAra hai so eka hajAra yojana taka yahAM jala kI vRddhi hotI hai pAtAla kalaza vAyu ke kSubhita hone para unake Upara ahorAtra ke madhya meM do bAra kucha kama do koza taka atizaya rUpa meM udaka kI vRddhi hotI hai aura jaba pAtAla kalazagata vAyu meM nahIM hotA hai taba jala kI vRddhi nahIM hotI haiM kahA bhI hai - paMcAUNa sahasse gotitthaM ubhayato vi lavaNassa joyaNasayANi sattara udagaparibuDI vi ubhayato vi // 1 // rUpe jalavRddhi thatAM thatAM tyAM sudhI thAya che ke jyAM sudhI banne bAjunA 95 paMcANu hajAra 95 paMcANu hajAra yeAjana sudhInA pradeza che. te pachI 95 paMcANu hajAra ceAjana jeTalA pradezamAM banne khAjInA je samatala bhUmibhAga che, te apekSAthI jalavRddhi sAta yAjana panta thAya che A kathananu tAtpaya evuM che ke--A samatala bhUbhAgamAM je avagAha che te eka hajAra yeAjananA che. tenI upara je jalanIvRddhi che te sAtaseA ceAjana sudhI thAya che. te pachI je madhyabhAgamAM che temAM dasa hajAra vaijananA vistAra che. tA eka hajAra yeAjana sudhI ahIyA jalavRddhi thAya che. pAtAlakalaza vAyunA kSubhita thavAthI tenI upara dinarAtamAM be vAra kaika echA e kesa sudhI atizaya paNAthI pANInI vRddhi thAya che. ane jyAre pAtAla kalazamAM rahetA vAyumAM kSeAbha thatA nathI tyAre jalanI vRddhi thatI nathI kahyuM paNa che ke'pNcaauunnshsse gotitthaM ubhayato vi lavaNassa / joyaNasayANi sattau udgaparivuDDhi vi ubhayato vi // 1 // jIvAbhigamasUtra
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ 550 jIvAbhigamasUtre dasajoyaNasahassA lavaNasihA cakavAlatoruMdAsolasasahassa uccA sahassamegaM ca ogaaddhaa-||2|| desUNa maddhajoyaNa lavaNasihovari dugaM duve kaalo| airegaM airegaM parivaDrai haayevaavi-||3|| chAyA-pazcanavati sahasrANi gotIrthastUbhayato'pi lavaNasamudrasya / yojanazatAni saptatUdaka parivRddhirapi ubhayorapi / / dazayojanasahasrANi lavaNa zikhA cakravAlatoruMdA / SoDazasahasrANyuccAH sahasramekaM cA'vagADhAH / / dezonamardhayojanaM lavaNazikhoparidvivAraM dvayoH kaalyoH| atireka matireka parivardhate hIyatevA'pi // samprati-velandharavaktavyatAmAha-'lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa kainAga sAhassIo abhitariyaM velaM dhAreMti-kainAga sAhassIo bAhiriyaM velaM dhAraMtikainAga sAhassIo aggodayaM dhAreMti-?' he bhadanta-! lavaNanAmnaH samudrasya kiyanti nAgasahasrANi nAgakumArANAM bhavanapati nikAyAntarvartinAM sahasrANi dasa joyaNasahassA lavaNasihA cakkavAlato rUMdA solasa sahassa uccA sahassa megaM ca ogADhA // 2 // desUNamaddhajoyaNa lavaNasihovari dugaM duve kaalo| airegaM 2 parivaDDai hAyae vAvi // 3 // velandhara vaktavyatA-'lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa kati NAga sAhassIo ambhitariyaM velaM dhAraMti' he bhadanta ? lavaNasamudra kI Abhyantarika velAko-jambUdvIpa ke sAmhane kI velA ko zikhara ke Upara ke jala ko aura zikhA ko-jo ki agrabhAga meM giratI hai kitane hajAra nAgakumAra deva dhAraNa karate haiM ? 'kai nAga sAhassIo bAhi dasa joyaNasahassA lavaNasihA cakkavAlato raMdA / solasasahassa ucco sahassamegaM ca aagaaddh| // 2 // desUNamaddhajoyaNa lavaNasihovari dugaM duve kAlo / airegaM airegaM parivaDDhai hAyae vA vi // 3 // vasandha2 patavyatA. 'lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa kai NAgasAhassIo abhitariya velaM dhAraMti' he nAva sava samudranI 2mAsyanta:24 vedAne arthAt dIpanI sAmenI velAne zikharanI uparanA jalane ane zikhAne ke je agrabhAgamAM pocha. sA 12 naam||2 he pA295 42 cha. ? 'kai nAgasAhassIo bAhiriyaM velaM dhAraMti, kai nAgasAhassIo aggodayaM dhAre ti' TasA na2 jIvAbhigamasUtra
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.85 lavaNazikhAyAH nirUpaNam 551 abhyantarika jaMbUdvIpAbhimukhAM velAM zikharIparijalaM zikhAMcA -'rvAk agrabhAge patantIM dharanti ? kiyanto nAgasahasrAH bAhyAM - dhAtakIkhaNDadvIpAbhimukhAM dai dhAtakIkhaNDadvIpa madhye pravizantIM dhArayanti ? kiyanto nAgasahasrAH agrodakaM dezonayojanArtha jalAduparivardhamAnaM jalaM dharanti - dhArayanti - ? iti praznaH / bhagavAnAha - 'goyamA' - he gautama - ! ' lavaNasamudassa vAyAlIsaM nAgasAhassIo abhitariyaM velaM ghare ti -' lavaNasamudrasya dvicatvAriMzad nAgasahasrANi Abhyantariai velAM dhArayanti, 'vAvattariM nAgasAhassIo bAhiriyaM velaM dhAreM ti' dvAsapratinagahasrANi jagatyuparisthitvA bAhyAM velAM dharanti, 'saTThi nAgasAhassIo agoda dhAreti' paSTirnAgasahasrANi agrodakaM dharanti / taduktam riyaM belaM dhAraMti' 'kaI nAgasAhassIo aggodayaM dhAreti' kitane hajAra nAgakumAra deva bAhya dhAtakI khaMDadvIpa ke tarapha kI velA ko dhAtakI khaNDa dvIpa ke bIca meM praveza karatI huI velA ko dhAraNa karate haiM ? aura kitane hajAra nAgakumAra deva agrodaka kI kucha kama Adhe yojana para ke upara vardhamAna jala ko dhAraNa karate haiM ? ina praznoM ke uttara meM prabhu zrI pharamAte haiM - 'goyamA ! lavaNasamudassa bAyAlIsaM nAgasAhasIo abhitarIyaM belaM dhAre ti' he gautama ! lavaNa samudra kI Abhyantarika velA ko 42 hajAra nAgakumAra dhAraNa karate haiM ? 'bAvattariM nAgasAhasIo bAhiriyaM velaM dhAreti' 72 hajAra nAgakumAra deva bAhya velA ko dhAraNa karate haiM 'saTThi NAga sAhassIo aggodayaM dhAreti' tathA 60 hajAra nAgakumAra deva agrodaka ko dhAraNa karate haiM / 'evameva sapucvAvareNaM egA NAga satasAhassI covattariM ca NAga sahassA bhavatIti makkhAyA' ye saba nAgakumAra mila kara eka lAkha nAgakumAra devA bAhya dhAtakI. khaDadvIpanI, velAne; dhAtakIkhaMDa dvIpanI vacamAM praveza karatI velAne dhAraNa kare che ? ane keTalA hajAra nAgakumAra devA agreAdakane kaIka echA ardhAM ceAjanathI upara vadhatA jalane dhAraNa kare che ? A praznonA uttaramAM prabhuzrI he che - 'goyamA ! lavaNasamuddassa bAyAlIsaM nAgasAharasIo abbhitariyaM velaM dhAreti' he gautama! savaNu samudranI yAtyantari vedAne 42 meM tAlIsa hajara nAgakumAra deva dhAraNa 4re che. 'bAvattarI nAgasAhassIo bAhiriyaM velaM dhAreti' 72 matera hunnara nAgakumAra heveo mahAranI vesAne dhAra pure che. 'saTTi NAga sAharasIo aggodayaM dhAreti' tathA 60 sAdhI hunnara nAgabhAra agroune dhAraNa ure che. 'evAmeva sapuvvAvareNaM egA NAgasAhassI covattariM ca NAgasaharasA bhavaMtI timakkhAyA ' A badhA jIvAbhigamasUtra
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre abhitariyaM velaM, dharaMti lavaNodahissa nAgANaM / bAyAlIsasahassA, dusattari sahassabAhiriyaM // sahi nAgasahassA, dhareMti aggodaya samudassa / chAyA-'AbhyantarikI velAM dharanti lavaNodadheH nAgAnAm / dvi catvAriMzat sahasrA dvisaptatisahasrA bAhyAm // paSTi gasahasrAH, dhArayantyagrodakaM samudrasya / 'evAmeva sapuvvAvareNaM egA nAga satasahassI covattaraM ca NAgasahassA bhavaMtIti makkhAyA' evameva sapUrvApareNa-pUrvAparasamudAyena ekaM nAgazatasahasraM catuHsaptatizca nAgasahasrAH bhavanti ityAkhyAtAni-kathitAni mayA-zeSaizva tIrthaMkaraiH iti / ||suu0 85 // mUlam-kai NaM bhaMte ! velaMdharA nAgarAyA pannattA goyamA ! cattAri velaMdharA nAgarAyA pannattA taM jahA-gothUbhe sivae saMkhe maNosilae / etesiM NaM bhaMte cauNhaM velaMdharanAgarAyANaM kai AvAsapavvayA pannattA? goyamA ! cattAri AvAsapavvayA paNNattA taM jahA-gothUbhe udagabhAse saMkhe dgsiimaae| kahi NaM bhaMte gothabhassa velaMdharanAgarAyassa gozUbhe NAmaM AvAsapavvae pannatte goyamA jaMbuddIve dIve maMdarassa purathimeNaM lavaNasamudaM bAyAlIsaM joyaNasahassAiM ogAhittA ettha NaM gothUbhassa velaMdharaNAgarAyassa gothUbhe NAmaM AvAsapavvae paNNatte sattarasa ekavIsAiM joyaNasatAiM urdU uccatteNaM cattAri 74 hajAra hote haiM / yahI baat| 'abhitariyaM velaM dharaMti lavaNodahissa nAgANaM bAyAlIsa sahassA dusattari sahassA bAhiriyaM // 1 // saTiM nAga sahassA dharaMti aggodayaM samudassa' iti // 85 // nAgakumAra maLIne kula 1 eka lAkha 74 cuMmotera hajAra thAya che. eja vAta abhitariya velaM dharaMti lavaNodahissa nAgANaM, bAyAlIsasahassA dusattari sahassA bAhiriyaM // 1 // saddhiM nAgasahassA dharaMti aggodayaM samuddarasa iti' A gAthAo dvArA kahevAmAM Avela che. je sU. 85 che jIvAbhigamasUtra
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 553 tIse joyaNasate kosaM ca uvveheNa mUle dasa bAvIse joyaNasate AyAmavikkhaMbheNaM, majjhe satta tevAse joyaNasate uriM cattAri cauvIse joyaNasae AyAmavikkhaMbheNaM, mUle tiNi joyaNasahassAiM doNi ya battIsuttare joyaNasae kiMci visesUNe parikkheveNaM majjhe do joyaNasahassAiM dopiNa ya chalasIte joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM uri ega joyaNasahassaM tiNi ya IyAle joyaNasate kiMci visesUNe parikkheveNaM mUle vicchipaNe majjhe saMkhitte upi taNue gopucchasaMThANasaMThie savvakaNagAmae acche jAva paDirUve / seNaM egAe paumavaravediyAe egeNa ya vaNasaMDeNaM savvato samaMtA saMparikkhitte doNha vi vnnnno| gothUbhassa NaM AvAsa pavvayassa uvariM bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte jAva AvAsayaMtiH / tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajhadesabhAe ettha NaM ege mahaM pAsAyava.sae bAvaTuM joyaNaddhaM ca uDDhe uccatteNaM taM ceva pamANaM addhaM AyAmavikkhaMbheNaM vaNNao jAva sIhAsaNaM sprivaarN| se keNaTreNaM bhaMte! evaM buccai gothUbhe AvAsapavvae gothUbhe pavae 2 ? / goyamA ! gothUbheNaM AvAsapavvae tattha tattha dese tahiM tahiM bahuo khuDDA khuDDiyAo jAva gothUbhavaNNAI bahUiM uppalAI taheva jAva gothUbhe tattha deve mahaDdie jAva paliovamaTTiie parivasati seNaM tattha cauNhaM sAmANiyasAhassINaM jAva gothUbhassa ya AvAsapavvayassa gothUbhAe rAyahANIe jAva viharati, se teNaTreNaM jAva Nicce / rAyahANI pucchA goyamA ! gothUbhassa AvAsapavvayassa purathimeNaM tiriyamasaMkhejje dIvasamudde vIi. vaittA aNNaMmi lavaNasamudde taM ceva pamANaM taheva savvaM / jI0 70 jIvAbhigamasUtra
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ 554 jIvAbhigamasUtre kahi NaM bhaMte ! sivagassa velaMdharaNAgarAyassa daobhAsaNAme AvAsapavate pannatte? goyamA ! jaMbuddIveNaM dIve maMdarassa pavvayassa dakkhiNeNaM lavaNasamudaM bAyAlIsaM joyaNasahassAi ogA hittA ettha NaM sivagarasa velaMdharaNAgarAyassa dobhAse NAmaM AvAsapaThavate pannatte, taM ceva pamANaM jaM gothUbhassa Navari savva aMkAmae acche jAva paDirUve jAva aTo bhANiyavvo, goyamA! dobhAseNaM AvAsapavvate lavaNasamudde aTU joyaNiyakhette dagaM savvato samaMtA obhAseti ujjoveti tavati pabhAseti sivae ettha deve mahaDDie jAva rAyahANI se dakkhiNeNaM sivigA daobhAsassa sesaM taM ceva / kahi NaM bhaMte ! saMkhassa velaMdharaNAgarAyassa saMkhe NAmaM AvAsapavvate pannatte2 goyamA! jaMbuddIveNaM dIve maMdarassa pavvayassa paJcatthimeNaM bAyAlIsaM joyaNasahassAiM ettha NaM saMkhassa0 velaMdhara0 saMkheNAmaM AvAsapavate taM ceva pamANaM NavaraM savvarayaNAmae acche jAva paDirUve / seNaM egAe paumavaravediyAe egeNa ya vaNasaMDeNaM jAva aTo bahUo khuDDA khuDiyAo jAva bahuiM uppa. lAiM saMkhAbhAI saMkhAvaNNAiM saMkhavaNNAbhAI saMkhe ettha deve mahaDDie jAva rAyahANIe pacatthimeNaM saMkhassa AvAsapavvayassa saMkhA nAma rAyahANI taM ceva pamANaM / kahi NaM bhaMte ! maNo silakassa velaMdharanAgarAyassa udagasImAe nAmaM AvAsapavvate pannatte goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa uttareNaM lavaNasamudaM bAyAlIsaM joyaNasahassAiM ogAhittA ettha gaM maNosilagassa udagasImAe NAmaM AvAsapaTavate paNNatte taM ceva pamANaM navaraM savva phalihAmae acche jAva aTTo, goyamA ! dagasImaMteNaM AvAsapavvate sItA sItodagANaM mahANadINaM tatthagato soepaDihammati se teNaTreNaM jAva Nicce maNosilae jIvAbhigamasUtra
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 555 ettha deve mahaDie jAva se NaM tattha cauNhaM sAmANiyasAha0 jAva viharai / kahi NaM bhaMte maNosilagassa velaMdharaNAgarAyas maNosilA nAma rAyahANI ? goyamA! dagasIhassa AvA. sapavvayassa uttareNaM tiri0 aNNaMmi lavaNe ettha NaM maNo. siliyA NAma rAyahANI paNNattA, taM ceva pamANaM jAvamaNo. silAe deve kaNagaM karaya ya phAliyamayA ya velaMdharANamAvAsA aNuvelaMdhararAINa pavvayA hoMti rayaNamayA ||suu0 86 // chAyA-kati khalu velaMdharA nAgarAjAH prajJaptAH ? gautama ! catvAro velaMdharA nAma nAgarAjAH prajJaptAH, tayathA-gostUpaH 1 zivakaH 2 zaMkho 3 manaH zilakaH 4 / eteSAM khalu bhadanta ! velaMdharanAgarAjAnAM kati AvAsaparvatAH prajJaptAH ? gautama ! catvAra AvAsaparvatAH prajJaptAH tadyathA-gostUpa udakabhAsaH zaMkho-dakasImaH / kutra khalu bhadanta ! gostUpasya velaMdharanAgarAjasya gostUpo nAma-AvAsaparvataH prajJaptaH ? gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya pUrveNa lavaNaM samudraM dvAcatvAriMzataM yojanasahasrANi avagAhyA'tra khalu gostUpasya velaMdharanAgarAjasya gostUpo nAma AvAsaparvataH prajJaptaH, saptadaza yojanazatAni ekaviMzatyadhikAni Urdhvamuccaistvena catvAri yojanazatAni triMzAni krozaM codvedhena mUle dazayojanazatAni dvAviMzatyuttarANi AyAmaviSkambheNa madhye saptayojanazatAni trayoviMzatyuttarANi upari ca catvAri yojanazatAni caturviMzatyadhikAnyAyAmaviSkambheNa mUle-trINi yojanasahasrANi dve ca dvAtriMzaduttare yojanazate kiMcidvizeSone parikSepeNa, madhye dve yojanasahasre dve ca yojanazate SaDazIte kiMcid vizeSAdhike parikSepeNa, upari ekaM yojanasahasraM trINi ca ekacatvAriMzatAni yojanazatAni kiMcid vizeSonAni parikSepeNa, mUle vistIrNo madhye saMkSiptaH upari tanuko gopucchasaMsthAnasaMsthitaH sarvakanakamayo'ccho yAvatpratirUpaH / sa khalu ekayA padmavaravedikayA-ekena ca vanaSaNDena sarvataH samantAt saMparikSiptaH, dvayorapi varNakaH / gostUpasya khalu AvAsaparvatasyopari bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJapto yAvadAsate / tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu eko mahAn prAsAdAvataMsakaH sArdhAni dvASaSTiryojanAni Urdhvamuccastvena tadeva pramANam ardhamAyAmaviSkambheNa varNako yAvat siMhAsanaM saparivAram tatkenArthena bhadanta ! evamucyate gostUpa AvAsaparvato gostUpaH AvAsaparvataH ? jIvAbhigamasUtra
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ 556 jIvAbhigamasUtre gautama ! gostUpe khalu AvAsaparvate tatra tatra deze tatra bahyaH kSullakSullikAH yAvad gostUpavarNAni bahUni utpalAni tathaiva yAvadgostUpaH tatra tatra devo maharddhiko yAvat palyopamasthitikaH parivasati / sa khalu tatra catuNAM sAmAnikasahasrANAM yAvad gostUpasyAssvAsaparvatasya gostUpAyAH rAjadhAnyA yAvad viharati / tattenArthena yAvad nityaH / rAjadhAnI pRcchA - gautama ! gostUpasyA- ''vAsaparvata pUrveNa tiryagasaMkhyeyAn dvIpasamudrAn vyativrajyA - 'nyasmin lavaNasamudre tadeva pramANaM - tathaiva sarvam / kutra khalu bhadanta - ! zivakasya velaMdharanAgarAjasya dakAbhAsa nAmaka AvAsaparvataH prajJaptaH - ? jaMbUdvIpe khalu dvIpe mandarasya parvatasya dakSiNena lavaNasamudraM dvicatvariMzadzo janasahasrANyavagAhyA'tra khalu zivakasya velaM dharanAgarAjasya dakobhAsanAmaka AvAsa parvataH prajJaptaH tadeva pramANaM yadgostUpasya navaraM sarvAkamayo'ccho yAvatpratirUpo yAvadartho bhaNitavyaH / gautama ! dakobhAsaH khalu AvAsaparvataH lavaNasamudre'STayojanikakSetre dakaM sarvataH samantAt avabhAsayati - udyotayati - tApayati - prabhAsayati / zivako'tra devo maharddhiko yAvat rAjadhAnI sA dakSiNena zivikA dakAbhAsasya zeSaM tadeva / kutra khalu bhadanta ! zaMkhasya velaMdharanAgarAjasya zaMkho nAmA''vAsaparvataH prajJaptaH ? gautama ! jaMbUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pazcimena dvicatvAriMzataM yojanasahasrANyavagAhyA'tra khalu zaMkhasya velaMdharasya zaMkho nAmA''vAsaparvataH tadeva pramANam, navaraM sarvaratnamayo'ccha H 0 / sa khalvekA padmavedikayA, ekena ca vanaSaNDena yAvadarthaH bahayaH kSullakSullikA yAvad bahUnyutpalAni zaMkhAbhAni - zaMkhavarNAni zaMkhavarNAbhAni zaMkho'tra devo mahaddhiko yAvad rAjadhAnI pazcimena zaMkhasyAvAsaparvatasya zaMkhA nAmnI rAjadhAnI tadeva pramANam / kutra khalu bhadanta ! manaHzilakasya velaMdharanAgarAja - syodakasImo nAmAvAsaparvataH prajJaptaH ? gautama ! jaMbUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasyottareNa lavaNasamudraM dvicatvAriMzad yojanasahasrANyavagAhyA'tra khalu manaHzilakasya velaMdharanAgarAjasyodakasImo nAmA''vAsaparvataH prajJapta stadeva pramANAm, navaraM sarvasphaTikamayo'ccho yAvadarthaH, gautama ! dakasI me khalu - AvAsa parvate zItA zItodayoH mahAnayostatragatAni srotAMsi prati hanyante tattenArthena yAvannityaH, manaHzilako'tra devo maharddhiko yAvat sa khalu tatra caturNAM sAmAnika0 yAvadviharati / kutra khalu bhadanta ! manaHzilakasya velaMdharanAgarAjasya manaH zilA nAmnI rAjadhAnI ? gautama ! dakasImasya AvAsaparvatasyottareNa tiryagasaMkhyeya0 anyasmin lavaNe'tra khalu manaHzilikAnAmnI rAjadhAnI prajJaptA tadeva pramANaM yAvat - manaHzilako devaH _nasiattnasphaTikamayAzca velaMdharANAmAvAsAH / anuvelaMdhararAjAnAM parvatA bhavanti ratnamayAH / / 086 / / jIvAbhigamasUtra
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 557 TIkA--'kai NaM bhaMte velaMdharA nAgarAyA pannattA' kiyanto bhadanta ! lavaNasamudrasya velAyA dharAH khalu nAgarAjAH nAgAnAM nAgakumArANAM bhavanapateravAntarajAtInAM rAjAnaH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! cattAri velaMdharA nAgarAyA pannattA' catvAro nAgarAjAH prajJaptA velandharA nAmAnaH 'taM jahA' tadyathA 'gothUbhe sivae0' gostUbhaH 1, zivakaH 2, zaGkhaH 3, manaH zilakazca 4 / 'eesi NaM bhaMte cauNhaM velaMdharaNAgarAyANaM kai AvAsapavyayA paNNattA' eteSAM caturNA khalu bhadanta ! velaMdharanAmaka nAgarAjAnAM kati saMkhayakA AvAsaparvatAH prajJaptAH, bhagavAnAha-'goyamA he gautama ! 'cattAri AvAsapa vvayA pannattA' catvAryA vAsaparvatAH pratyekaikasyaikaikabhAvena prajJaptAH, 'taM jahA :gothUbhe-udagabhAse saMkhe dagasImAe' gostUpaH 1 udakabhAsaH 2 zaMkhaH 3 dakasImaH 4 ete catvAraH AvAsaparvatAH santi / 'kahi NaM bhaMte gothUbhassa velaMdharanAgarAyassa gothUbhe NAma 'kai NaM bhaMte ! velaMdharA NAgarAyA paNNattA' ityaadi| TIkArtha-he bhadanta velandhara nAgarAja kitane kahe gaye haiM ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! cattAri velaMdharA NAgarAyA paNNattA' he gautama ! velandhara-lavaNasamudra kI velA ko dhAraNa karane vAle-nAgarAja cAra kahe gaye haiN| 'taM jahA' jinake nAma isa prakAra se haiM 'gothUbhe sivae, saMkhe, maNosilae' gostUbha, zivaka zaMkha aura manaH zilaka 'etesi NaM bhaMte ! cauNhaM velaMdharaNAgarAyANaM kai AvAsapavvayA pannattA' he bhadanta ! ina cAra velaMdhara nAgarAjoM ke kitane AvAsa parvata kahe gaye haiM ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! cattAri AvAsa pavvayA pannattA' he gautama ! cAra AvAsa parvata kahe gaye haiM / 'taM jahA' 'kai NaM bhaMte ! velaMdharA NAgarAyA paNNattA' tyAdi TIkAtha- he bhagavana velaMdhara nAgarAja keTalA kahyA che? A praznanA uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA' ! cattAri velaMdharA NAgarAyA paNNattA' 3 gautama ! velaMdhara-lavaNasamudranI velAne dhAraNa karavAvALA nAgarAja cAra kahelA cha. 'taM jahA' manA nAbhI 20 42 cha. 'gothUbhe, sivae, saMkhe, maNosilae' mostuma, ziva zama, mane mana:zikSau 'etesi NaM bhaMte ! cauNhaM velaMdharaNA garAyANaM kai AvAsapavvayA paNNattA' magavan se yAra ve 2 nAgarAjamAnA TamA pAsa 5 / 49sA cha ? uttaramA anuzrI OM cha -'goyamA ! 'cattAri AvAsapavvayA paNNattA' hai gautama ! yA2 mAvAsa to asA cha. jIvAbhigamasUtra
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre AvAsapavvae pannatte' kutra khalu bhadanta ! gostUpavelaMdhara nAgarAjasya gostUpa nAmAssvAsa parvataH H prajJaptaH, bhagavAnAha - 'goyamA - jaMbuddIve dIve maMdarassa puratthimeNaM lavaNaM samudde - bAyAlIsaM joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM gothUbhassa velaMdharanAgarAssa gothUNAmaM AvAsapavvae pannatte' gautama ! jambudvIpanAmavati dvIpe mandara parvatasya pUrveNa - pUrvadizi lavaNasamudraM dvAcasAriMzataM yojanasahasrANyavagAdyA'ntaH pravizya ana khalu vistRta vistare gostUpanAgarAjasya gostUpanAmA'vAsaparvataH prajJaptaH / 'sattarasa ekavIsAI joyaNasayAI uDUM uccatteNaM cattAri tIse joyaNasae ko saMca ubveheNaM' ekaviMzAni eka viMzatyadhikAni saptadazayojanazatAni Urdhvamuccatvena catvAri yojanazatAni triMzadadhikAni krozamekaJcodvedhena vistAravAn / 558 jo isa prakAra se haiM- 'godhUme, udagabhAse saMkhe, dagasImAe' gostubha udakabhAsa, zaMkha aura dakasImAka 'kahi NaM bhaMte godhUmassa velaMdharanAgarAjasa gothUbhe NAmaM AvAsa pavvae pannatte' he bhadanta ! gostRpa velandhara nAgarAja kA gostUpa nAmakA AvAsa parvata kahAM para kahA gayA hai ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM - 'goyamA ! jaMbUdIve dIve maMdarassa pavvayassa puratthimeNaM lavaNasamudaM vAyAlIsaM joyaNasahassAiM ogAhittA, etthaNaM gothUbhassa nAgarAyassa gothUbhe NAmaM AvAsapavvate paNNatte' he gautama ! jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa meM mandara parvata kI pUrva dizA meM lavaNasamudra se 42 hajAra yojana Age jAne para gostUbha velandhara nAgarAja kA gostubha nAmakA AvAsa parvata hai ! 'sattarasa ekkabIsAI joyaNasayAI uDUM uccatteNaM cattAri tIse joyaNasae ko saMca ucveheNaM' yaha parvata 1721 yojana kA UMcA hai 'taM jahA~' ? yA pramANe- 'godhUme, udgabhAse saMkhe, dagasImAe' gostUla, uDAvAsa, zauM bhane sImA 'kahi NaM bhaMte ! gothUbhassa velaMdhara nAgarAjassa gothUNAmaM AvAsapavvae pannatte' he bhagavan gostUla vesadhara nAgarAnI geAtRbha nAmanA AvAsa paryaMta kayAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI u che - 'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa puratthimeNaM lavaNasamudde bAyAlIsaM joyaNasahassAI ogAhittA, ettha NaM godhUmassa nAgarAyassa godhUme NAmaM AvAsapavva paNNatte' he gautama! maMjUdvIpa nAmanA dvIpamAM bhaMhara parvatanI pUrva dizAmAM lavaNusamudrathI 42 betAlIsa hajAra yeAjana AgaLa javAthI gostUla vesa dhara nAgarAnno gostUla nAmano AvAsa parvata che. 'sattarasa ekkavIsAiM joyaNasayAI uDDha uccatteNaM cattAri tIse joyaNasae kosaMca ubvaheNaM' jIvAbhigamasUtra
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 559 mUle dasavAvI se joyaNasae AyAmavikkhaMbheNaM' mUladeze dazayojanAnAM zatAni dvAvizatyadhikAni AyAmaviSkambhAbhyAm 'majjhe satta tevIse joyaNasae' madhyabhAge yojanAnAM saptazatAni trayoviMzatyadhikAni 'uvariM cattAri cauvIse joyaNasae AyAmavikkhaMbheNaM' upari AyAmaviSkambhAbhyAm catvAri yojanazatAni caturviMzatyadhikAni / 'mUle tinni joyaNasahassAI-donni ya battIsuttare joyaNasae kiMcivisesUNe parikkheveNaM majjhe do joyaNasahassAI-doNNi ya chalasIe joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM uvari egaM joyaNasahassaM tiNNi ya IyAle joyaNasae kiMci visesUNe parikkheveNaM' mUle-trINi yojanasahasrANi dve ca yojanazate dvAtriMzadadhike kizcidvizeSone parikSepeNa, madhye dve yojanasahasre cAra sau sabAtIsa yojana kI isakI gaharAI hai arthAt pAnI ke bhItara yaha itanA praviSTa huA hai 'mUle dasa bAvIse joyaNasae AyAmavikkhaMbheNaM' mUla meM yaha 1022 yojana kA lambA cauDA hai 'majjhe sattatevIse joyaNasae uvariM cattAri cauvIse joyaNasae' bIca meM sAta sau teisa yojana kA lambA cauDA hai aura Upara meM cArasI caubIsa yojana kA lambA cauDA hai 'mUle tinni joyaNasahassAiM donniya vattIsuttare joyaNasae kiMcivisesUNe parikkheveNaM' mUla meM tIna hajAra do sau battIsa yojana meM kucha kama kI isakI paridhi hai 'majjhe do joyaNasahassAiM doNiya chalasIe joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM' bIca meM do hajAra do sau caurAsI yojana se kucha kama kI isakI paridhi hai 'uvariM egaM joyaNasahassaM tiNNiya IyAle joyaNasae kiMci visesUNe parikkheveNaM' Upara meM isakI eka hajAra A parvata 1721 sattarasa ekavIsa jana jeTalo uce che. cArasesavAtrI jananI tenI uMDAI che. arthAt pANInI aMdara eTale te uDe che. 'mUle dasabAvIse joyaNasae AyAmavikkhabheNaM' te bhUgamA 1022 6sa so mAvIsa yona sAmA pahANe che. 'majhe sattatevIse joyaNasae uvariM cattAri cauvIse joyaNasae' payamA 723 saatse| tevIsa yo- ei phaa|| mane 652nI ta23 424 yAro yovIsa yopana se hame pahANe che. 'mUle tinni joyaNa sahassAI donnIyavattIsuttare joyaNasae kiMci visesUNe parikkheveNaM' bhUgamA RNa 12 se trIsa yonamA 44 sAchI tanI paridhi che. 'majhe do joyaNasahassAiM doNiya chalasIe joyaNasae kiMcivisesAhie parikkheveNaM' kyabhA meM itara maso yAzI yA nathI 444 gachI tanI paridhi cha. 'uvari ega joyaNasahassaM tiNNi ya iyAle joyaNasae kiMci visesUNe parikkheveNaM' 52mA jIvAbhigamasUtra
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ 560 jIvAbhigamasUtre dve ca yojanazate SaDazIte kiMzcidvizeSAdhike parikSepeNa uparitane ekaM yojanasahasraM trINi ca yojanazatAni ekacatvAriMzadadhikAni kiJcidvizeSonAni parikSepeNa / tataH 'mle vitthiNNe majjhe saMkhitte-uppiM taNue gopucchasaMThANasaMThie savvakaNagAmae acche jAva paDirUve' mUle vistIrNaH madhye saMkSiptaH upari tanukaH ata eva draSTurdarzane gopucchasaMsthAnavatsaMsthitaH sarvakanakamayo'ccho nirmala: zlakSNo ghRSTo mRSTo nIrajasko nirmalo niSpaGko niSkaNTakacchAyaH samabhaH sodyotaH samarIcikaH prAsAdIyo darzanIyo'bhirUpaH pratirUpaH itthameteSAM vizeSaNAnAmarthAH prAgvad jJAtavyAH / 'se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNa ya vaNasaMDeNaM savvao samaMtA saMparikkhitte doNha vi vaNNao' sa caikayA khalu padmavaravedikayA ekena vanaSaNDena ca sarvatazcaturdikSu samantAtpariveSTito gostuupprvtH| tIna sau 41 yojana meM kucha kama kI paridhi haiM / 'mUle vitthipaNe, majjhe saMkkhitte uppiM taNue' isa taraha yaha gostubha AvAsa parvata mUlabhAga meM vistIrNa madhya bhAga meM saMkSipta aura Upara ke bhAga meM patalA ho gayA hai isakA kAraNa yaha 'gopuccha saMThANasaMThie' gAya kI pUcha ke jaisA AkAra vAlA bana gayA hai yaha AvAsa parvata sarvAtmanA AkAza aura sphaTika maNi ke jaisA svaccha hai / aura pUrvokta ilakSNa nirmala Adi vizeSaNoM se yukta haiM 'yahI bAta' 'savakaNagAmae acche jAva paDirUve' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI hai / 'se gaM egAe paumavaraveDayAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samaMtA saMparikkhevaM' yaha AvAsa parvata eka padmavara vedikA se aura eka vanakhaNDa se cAroM ora se ghirA huA hai yahAM ina doNhavi caNNao' donoM kA jaisA ki inakA tenI paridhi 1 eka hajAra traNa se 41 ekatAlIsa janamAM kaMika ochI cha. mUle visthiNNe, majjhe saMkhitte uppiM taNue' mAzate 2 // gaustubha bhAvAsa parvata mULabhAgamAM vistAravALe madhyabhAgamAM saMkaDAyela ane uparanA mAsamAM pAtako che. tenu 4 / 295 se che , 2mA parvata 'gopucchasaMThANasaMThie' AyanA chn| revA 24 / 2 pANI manesa cha. yA pAsa parvata sarvAtmanA kanaka suvarNamaya che. tathA e AkAza ane sphaTika maNinA je svaccha che. tathA pUrvokata zlaphyu, nirmala vigere vizeSaNo pANI che. 1 pAta 'savva kaNagAmae acche jAva paDirUve' 2 // sUtra54 dvA21 548 42vAmA 2Avata cha. 'se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDe NaM savvao samaMtA saMparikkhevaM' 24 mAvAsa 5 ra 512 hajAgane se banamayI yAre mAthI dhe|ye che. mahAme doNha vi vaNNao' jIvAbhigamasUtra
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ 561 prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam dvayorvanaSaNDa - padmavaravedikayorapi varNako'tra darzitadizA vidheyaH / tasmin gostUpakaparvatAvAse jagatI varNitaprakAreNa varNitAyAH padmavara vedikAyA bahirbhAgeeko mahAn vanaSaNDaH sa ca dezone dve yojane cakravAlaviSkambheNa kRSNaH kRSNAsamrit yAvat anekazakaTarathAdi yAnAnAM sthAnaM suramyaH prAsAdIyaH zlakSNo yAvatpratirUpaH ityAdikrameNa vanavarNanaM kartavyam / 'gothUbhassa NaM AvAsapaccayassa uvariM bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte jAva obhAsayati' gostUpA''vAsaparvatopari bahusamaramaNiyo bhUmibhAgaH sa yathAnAmaka:- AliGgapuSkaramiti vA mRdaGgalamiti vA sarastalamiti vA karatalamiti vA Adarzatalamiti vA candramaNDalamiti vA sUryamaNDalamiti vA uracarmeti vA RSabhacarmeti vA yAvad dvIpicarmeti vA'nekazaMkukIlaka sahasravitatA''varta pratyAvartazreNi svastika sovastika puSpamANavarddhamAnamatsyamakarANDaka puSpavelI padmapatra sAgarataraGgavAsantikalatA padmalatA varNana pIche kiyA jA cukA hai varNana kara lenA cAhie tathA ca jisakA varNana jagatI kI taraha kiyA gayA hai aisI usa padmavara vedikA ke bahirbhAga meM eka vizAla vanapaNDa hai yaha vanaSaNDa kRSNa, kRSNAvabhAsa Adi pratirUpaka taka ke vizeSaNoM vAlA hai isakA cakravAla viSkambha kucha kama do yojana kA hai yaha aneka zakaTa, ratha Adi vAhanoM kA sthAna hai 'gothUbhassa NaM AvAsapavvayassa uvariM bahusama - ramaNijje bhUmibhAge paNNatte' isa gostUpa AvAsa parvata ke Upara kA jo bhUmibhAga hai vaha bahusama ramaNIya hai isakA varNana 'sa yathAnAmakaH AliMgapuSkaramitivA, mRdaGgalamitivA, sarastalamitivA, karatalamitivA, AdarzatalamitivA, candramaNDalamitivA, sUryamaNDalamitivA, urabhacarmetivA, vRSabhacarmetivA, yAvad dvIpicarmetivA' ityAdi padoM bannenuM varNana je pramANe pAchalA sUtramAM karavAmAM Avela che. e pramANe karI levuM. temaja jenuM varNana jagatInI mAphaka karelu che, evIe padmavara vedikAnA bahAranA bhAgamAM eka vizAla vanakhaMDa che, A vanakhaMDa kRSNa kRSNAvabhAsa vigere pratirUpa sudhinA vizeSaNA vALA che. tene cakravAla viSNubha kaika eche. e ceAjananA che. te aneka zakaTA-gADAe rathA, vigere vAhanAnu sthAna che. 'gothUbhassa NaM AvAsapavvayassa uvariM bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte' yA gostUla AvAsa parvatanI uparano ne lAga che, te mahu~ sabha rabhAzIya che. tenu pAguna ' sa yathA nAmakaH AliMgapuSkaramitibA, mRdaMgatalamiti vA, saragtalamiti vA, karatalamiti vA, AdarzatalamitivA, candramaMDalamiti vA, sUryamaNDalamiti vA, urabhacarmeti vA, vRSabhacarmeti vA, yAvat dvIpicarmeti vA vigere jI0 71 jIvAbhigamasUtra
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ 562 jIvAbhigamasUtre bhakticitraiH sazrIkaiH soyotairnAnAvidha paJcavarNe stRNairmaNibhizvopazobhito yAvat tatra-nAgakumAradevadevyazcA''sate zerate tiSThanti niSIdanti tvakparivartayanti ramante lalaMti krIDanti modante purA sucIrNAnAM suparikrAntAnAM zubhAnAM kAntAnAM kalyANAnAM karmaNAM phalavittivizeSa pratyanubhavanto yathAsukhaM viharanti / 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAge' tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge, 'ettha NaM ege mahaM pAsAyavaDesae pannatte' atraiko mahAnprAsAdAvataMsakaH khalu prajJaptaH sa hi-vijayadevaprAsAdAvataMsakavadvarNanIyaH / tasya ca prAsAdAvataMsakasyAntabahu madhyadezabhAge mahatyekA sarvaratnamayI maNipIThikA, sA ca yojanAyAmaviSkambhapramANA gavyUtadvayabAhalyA, tasyAzca maNipIThikAyA upari mahadekaM sihAsanaM, taccendra sAmAnikAdi devayogyabhadrAsanaiH parivRtamiti / 'bAvaTTha joyaNaddhaM ca uDUM uccattaNa taM ceva pamANaM, addhaM AyAmavikhabheNa vaNNao jAva sIhAsaNaM saparivAra' sa caivam-sArdAni dvApaSTiryojanAni dvArA pahile jaisA kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para 'nAnAvidhaiH paMcavarNaistRNamaNibhizcopazobhito yAvat yathAsukhaM viharanti' ina antima padoM taka kara lenA cAhiye ina saba padoM kI vyAkhyA pahile yathAsthAna likhI jA cukI hai 'tassa bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe etthaNaM ege mahaM pAsAyavaDe sae paNNatte usa bahasama ramaNIya bhUmibhAga ke ThIka madhya bhAga meM eka vizAla prAsAdAvataMsaka kahA gayA hai isa prAsAdAvataMsaka kA varNana vijaya deva ke prAsAdAvataMsaka ke jaisA hI hai aisA jAnanA cAhie ataH 'bAvaTuM joyaNaddhaM ca uDU uccatteNaM, taM ceva pamANaM addhaM AyAmavikkhaMbheNaM vaNNao jAva sIhAsaNaM saparivAraM' yaha 62 // yojana kI UMcAI vAlA hai 31 // yojana kI lambAI cauDAI pada dvArA pahelAM jema varNana karavAmAM Avela che, eja pramANe ahiyAM 555 41 se. mane te vana 'nAnAvidhaiH paMcayarNaistRNairmaNibhizcopazobhito yAvat yathA sukhaM viharanti' 2 // 2matima 5: sudhI 4za se 2 // athA pahAnI vyAcyA pahesai yathAsthAna 52vAmAM mAthI gayesa che. 'tassa bahu samaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha NaM ege mahaM pAsAyava.sae paNNatte' se phsamaramaNIya bhUmibhAganI barAbara madhya bhAgamAM eka vizAla prAsAdAvataMsaka che. A prAsAdAvataMkanuM varNana vijaya devane prAsAdAvartAsakanA varNana pramANe cha. tebha sabhA. tethI te 'bAva joyaNaddhaMca uDDha uccatteNaM taM ceva pamANaM addha AyAmavikkhaMbheNaM vaNNao jAva sIhAsaNaM saparivAraM' 12 // sADI mAsa jIvAbhigamasUtra
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 563 cordhvamuccastvena tadeva pramANam / arddhAni dvApaSTaiH sakrozAni ekatriMzad yojanAni AyAmaviSkambhAbhyAm varNakaH prAsAdavarNanamullocavarNanaM ca prAgvat / 'se keNaDhe NaM bhaMte ! evaM buccai gothUbhe AvAsapavvae-goyamA ! gothUbheNaM AvAsapavvae tattha tattha dese tahiM tahiM bahuo khuDDA khuDDIyAo jAva gothUbhavaNNAI bahUI uppalAI taheva jAva gothUbhe tattha deve mahaDDie jAva paliovamaTTiIe parivasai' tatkanArthena khalu bhadanta ! evamucyate gostUpa AvAsaparvataH, bhagavAnAha-gautama ! gostUpA''vAsaparvate bahavyaH kSullA kSullikA vApyo yAvadvilapaGktayastatra-bahUtpala-kumuda-padma-kamala puNDarIka-mahApuNDarIka zatasahasrapatrANi santi tAni tAni sarvANi gostUpA''bhA''kAravarNAni tattadayogAparvato'pi gostUpaH iti kathyate anAdikAla pravRttavyavahAratonA'nyo'nyAzrayavAlA hai yAvat yaha saparivAra siMhAsana sahita hai 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai gothUbhe AvAsa pavvae' he bhadanta ! isa parvata kA nAma 'gostUpa AvAsa parvata' aisA kisa kAraNa se kahA gayA hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! gothUbheNaM AvAsapavvae tattha 2 dese tahiM 2 bahuo khuDDA khuDDiyAo jAva gothUbha vaNNAI bahUI uppalAiM taheva jAva gothUbhe tattha deve mahaDDie jAva paliovamahiie parivasaI' he gautama ! gostUpa AvAsa parvata para sthAna 2 para vahuta baDI vApikAeM haiM yAvat gostUpa ke varNa jaise utpala haiM kumuda haiM padma haiM kamala haiM puNDarIka haiM mahApuNDarIka haiM aura eka lakSa pattoM vAle kamala haiM isa prakAra se yaha saba kathana yahAM pUrvokta jaisA hI kaha lenA cAhiye yAvat yahAM gostUpa nAmakA deva rahatA hai yaha deva mahardika jananI laMbAI pahoLAI vALuM che. yAvatu te saparivAra siMhAsanathI yukata cha. 'se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai gothUbhe AvAsapavvae' 3 lAvan ! A parvatanuM nAma gestRbha AvAsa parvata e pramANe zA kAraNathI kahevAmAM bhAva cha ? 2mA praznanA uttaramA pramuzrI 4 che -goyamA ! gothUbheNaM AvAsa pavvae tattha tattha dese tahiM tahiM bahuo khuDDA khuDDiyAo jAva gothUbhavaNNAI bahuiM uppalAiM taheva jAva gothUbhe tattha deve mahaDDhie jAva paliovama diie parivasaI' gautama ! gAstU5 mAvAsa 5vata 52 sthaNe sthale ghaNI nAnI moTI vAve che. yAvat gestUpanA varNana pramANenA utpalo che. kamade che. paDyo che. kamaLe che. puMDarIko che ane mahApuMDarIke che. ane eka lAkha pAtrAvALA kamaLe che. A rIte A badhuM kathana pahelAnA varNana pramANe ja che. yAvat ahIyAM gestubha nAmanA deva rahe che. A deva maha jIvAbhigamasUtra
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ 564 jIvAbhigamasUtre doSaH / evamatra gostUpa nAmA bhujagendro bhujagarAjo mahaddhiko mahAdyutiko mahAbalo mahAnubhAvo mahAsaukhyaH palyopamasthitimAn parivasati, 'se NaM tattha cauNhaM sAmANiyasAhassINaM jAva gothUbhassa AvAsapavvayassa gothUbhAe rAyahANIe jAva viharai' sa gostUpa bhujagarAjastatra catuHsAmAnika sAhasrI catasRsaparivArA mahiSI tisRpaSatsaptAnIkA'nIkAdhipati SoDazAtmakarakSakadeva sahasrANAM tadrAjadhAnyAzcA'nyadvAstavyadevadevyAdInAM yAvadadhipatyAdi kurvANo viharati tattatsvAmikatvAdgostUpAvAso nAma bhavati / 'se teNaTe NaM jAva Nicce' tattenArthena gautama ! evamucyate gostUpo nAmA''vAsa parvata iti|| Adi vizeSaNoM vAlA hai aura eka palyopama kI isakI sthiti hai isa kAraNa isa parvata kA nAma 'gostUpa' aisA kahA gayA hai athavA 'gaustubha' aisA jo isa parvata kA nAma hai vaha anAdi kAlika hai isase yaha vyavahAra parAzrita nahIM haiM 'se NaM tattha sAmANiya sAhassINaM jAva gothUbhassa AvAsapavvayassa gothUbhAe rAyahANIe jAva viharaMti' yaha gostUpa nAmakA nAgarAja nAgendra cAra hajAra sAmAnika devoM kA cAra saparivAra agramahiSiyoM kA, tIna pariSadAoM kA, sAta anIkoM kA, sAta anIkAdhipatiyoM kA 16 hajAra AtmarakSaka devoM kA gostUpa parvata kA, gostUpa rAjadhAnI kA aura isa rAjadhAnI meM rahane vAle dUsare aura aneka devoM kA evaM deviyoM kA Adhipatya karatA huA yAvat sukha se rahatA hai / ataH gostUpa nAmaka deva kA isameM adhikAra hone se isa parvata kA nAma gostUpa parvata aisA huA hai 'se teNaDhe NaM jAva Nicce' yahI bAta isa parvata ke isa nAma karaNa ddhika vigere vizeSaNa vALA che. ane temanI sthiti eka palyopamanI che. te kAraNathI A parvatanuM nAma "gesUpa' e pramANe kahevAmAM Avela che; athavA "tUbha" evuM je A parvatanuM nAma che te anAdi kAlika che. tethI A vyavahAra 52||shrit nathI. 'se NaM tattha cauNhaM sAmANiyasAhassINaM jAva gothUbhassa AvAsapavvayassa gothUbhAe rAyahANIe jAva viharaMti' mA gastUma nAmanA nAgarAjendra cAra hajAra sAmAnika devenuM saparivAra cAra amahiSinuM traNa pariSadAonuM sAta anIkenuM sAta anIkAdhipatinuM 16 seLa hajAra AtmarakSaka devonuM zetUbha parvatanuM gotUbha rAjadhAnInuM ane e rAjadhAnImAM rahevAvALA anya aneka denuM ane deviyenuM adhipatipaNuM karatA thakA sukhapUrvaka rahe che. gaustubha nAmanA devane temAM adhikAra hovAthI. A parvatanuM nAma gestUpa 5vata se prabhArI thayeTa cha. 'se teNatuNaM jAva Nicce' se bAta mA patana jIvAbhigamasUtra
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU.86 velaMdharanAgarAja svarUpanirUpaNam 565 athottaramanyadapyuttaram - gostUpasya zAzvataM nAmadheyaM prajJatam yannakadApi nA - bhUnna bhavati na bhaviSyati api tu abhUd bhavati bhaviSyati eva itthaM bruvo nityaH zAzvataH purANo'kSayo'vyayo nityo'to gostUpa iti nAma bhavati / samprati 'rAyahANI pucchA goyamA- godhUmassa AvAsapavvayassa puratthimeNaM tiriyamasaMkhejje dIvasamude vIivaittA aNNaMma lavaNasamudde taM ceba pamANaM taheva savvaM' etasya kvAssste rAjadhAnI ? bhagavAnAha - 'goyamA !' he gautama! gostUpAvAsaparvatasya pUrvasyAM tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAnvyativrajyA''nyalavaNasamudre dvAdazayojana sahasrANyavagA - hyAstrAntare gostUpa bhujagendrasya bhujagarAjasya gostUpA nAma rAjadhAnI prajJaptA ? sAhi - vijayarAjadhAnIvat vaktavyA / meM isa sUtra dvArA prakaTa kI gaI hai / tathA 'jAva Nicce' isa sUtra pATha dvArA yaha samajhAyA gayA hai ki isa parvata kA aisA nAma anAdinidhana hai ataH yaha animittaka bhI hai 'rAyahANIpucchA' he bhadanta ! gostUpa deva kI gostUpa nAma kI rAjadhAnI kahAM para hai ? uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA ! gothUbhassa AvAsapavvatassa puratthimeNaM tiriyamasaMkhejje dIvasamudde vIvattA aNNaMbhi lavaNasamudde taM caiva pamANaM taheva savvaM' he gautama! gostUpa AvAsa parvata kI pUrvadizA meM tiryaga asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaGghana karake Agata anya lavaNasamudra meM gostRpa deva kI gostUpA rAjadhAnI haiM isakA pramANa evaM varNana vijayA rAjadhAnI kI taraha hI hai jaise yaha rAjadhAnI 12 hajAra yojana kI lambI cauDI hai 37948 yojana se kucha adhika isakA parikSepa hai A pramANenuM nAma thavAnu kAraNa che. te A sUtra dvArA pragaTa karela che. tathA 'jAva Nicce' yA sUtrAMzathI me sabhalave che - parvata A prabhASenu nAma anAdi kAlina che. tethI te nimitta-kAraNa vinAnuM paNa che. 'rAyahANI pucchA' he lagavan gostUla hevanI gostUlA nAmanI rAjadhAnI kayAM Avela che ? A praznanA uttaramA prabhuzrI uDe che - 'goyamA ! gothUbhassa AvAsapabvayassa puratthimeNaM tiriyamasaMkhejje dIvasamudde vizvaittA aNNaMma lavaNa - samude taM caiva pamANaM taheva savvaM' he gautama ! gostUla AvAsa parvatanI pUrva dizAmAM ti asa khyAta dvIpe| ane samudrone eLaMgIne AvelA anya lavaNu samudramAM geAstabha devanI geAstUpA nAmanI rAjadhAnI Avela che. tenuM pramANu ane vana vijyA rAjadhAnInA varNana pramANe ja che. jemake-A gAstUpA rAjadhAnI 12 bAra hajAra caiAjana lAMbI ane paheALI che. 37948 sADatrIsa hajAra navaseA aDatAlIsa yeAjanathI kaMika vadhAre tenA parikSepa-paridhi jIvAbhigamasUtra
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigama sUtre samprati dakAbhAvaktavyatAmAha - 'kahi NaM bhaMte ! sivagassa velaMdharaNAgarAyassa omANAme AvAsapavvara paNNatte goyamA ! jaMbuddIve NaM dIve maMdarassa pavvayassa dakkhiNaM lavaNasamudaM bAyAlIsaM joyaNasahassAiM ogAhittA ettha NaM sivagassa velaMdharanAgarAssa daobhAse NAmaM AvAsapavvae pannatte' kA khalu bhadanta ! zivakavelaMdharanAgarAjasya dakAbhAsanAmA''vAsaparvataH prajJaptaH ? bhagavAnAha - gautama ! jambUdvIpe khalu dvIpe mandaraparvatasya dakSiNena lavaNasamudraM dvAcatvariMzataM yojanasahayaha rAjadhAnI cAroM ora se eka prAkAra se pariveSTita haiM yaha prAkAra 37|| hajAra yojana kI UMcAI vAlA hai isakA mUla bhAga 13|| yojana kA cauDA hai madhya meM isakI cauDAI 6 yojana kI hai mUla meM yaha vistIrNa hai madhya meM saMkSipta hai aura upara meM patalA hai yaha bAhara meM gola hai aura bhItara meM caukoNa haiM ataeva isakA AkAra bAhara se gopuccha ke jaisA ho gayA hai yaha sarvAtmanA kanakamaya hai yAvat pratirUpa haiM yaha prAkAra nAnA prakAra ke paMcavarNopeta kapizIrSakoM se - kaMguroM se-upazobhita haiM ityAdi rUpa se isakA varNana kara lenA cAhiye yaha parvata yAvat nitya hai / 566 dagabhAsa parvata kA kathana - 'kahi NaM bhaMte ! sivagassa velaMdhara nAgarAyassa dao bhAsaNAme AvAsapavvara paNNatte' he bhadanta ! zivakavelandhara nAgarAja kA dagabhAsa nAmakA AvAsa parvata kahA~ para hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jaMbUdIve NaMdIve maMdarassa paba che. A rAjadhAnI cAre bAjuthI eka prAkAra-keTathI gherAyelI che. A kATa 37aaaa sADI sADatrIsa ceAjananI uMcAi vALA che. tenA mUlabhAga 13aa sADA tera ceAjana paheALA che. madhyamAM tenI paheALAi 6aa savA cha yeAjananI che. te mULamAM vistAra vALA che. madhyamAM saMkaDAyela che. ane uparanI tarapha pAtaLA che. te mahAra gALa che. aMdaranA bhAgamAM cA khUNA che. tethI tene AkAra gAyanA pUchaDAnA jevA bahAranA bhAgamAM jaNAya che. A pheTa sarvAtmanA suvarNa maya che. yAvat pratirUpa che. A prAkAra aneka prakAranA pAMca varSoMthI yukta kapizIkAthI arthAt kAMgarAethI suzobhita che. vigere prakArathI tenuM varNana karI levu' joie. A pa`ta yAvat nitya che. have dagabhAsa nAmanA parvatanuM kathana karavAmAM Ave che. 'kahi NaM bhaMte ! sivagassa velaMdharaNAgarAyassa daobhAsaNAma AvAsapavvae paNNatte' he lagavan ! ziva vesa dhara nAgarAnnA hagalAsa nAmano bhAvAsa parvata yAM Ave che. ? yA praznanA uttaramA anuzrI he che 'goyamA ! jIvAbhigamasUtra
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 567 srANyavagAhyA'tra zivakavelaMdhara nAgarAjasya dakabhAso nAmAvAsaparvataH prajJaptaH, 'taM ceva pamANaM jaM gothUbhassa' tadeva pramANaM yadgostUpA''vAsaparvatasya, ayaJca gostUpavadavizeSeNa vaktavyaH, etadvarNanamanupadameva pUrvamAste tato'nusandheyam / 'Navari savva aMkamae acche jAva paDirUve jAva aTTho bhANiyavyo' navaraM sarvAGkamayo'ccho yAvatpratirUpo yAvadarthoM bhaNitavyaH, yAvatsaparivAraM siMhAsanam / tatkenArthena bhadanta ! eva mucyate dakAbhAsa AvAsaparvato dakAmAsa AvAsaparvata iti, yassa dakkhiNeNaM lavaNasamudaM bAyAlIsaM joyaNasahassAiM ogAhittA etthaNaM sivagassa velaMdharaNAgarAyassa dobhAse NAmaM AvAsapavvae paNNatte' he gautama ! jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM jo maMdara parvata hai usa ke dakSiNa dizA meM lavaNasamudra meM 42 hajAra yojana Age jAne para Agata sthAna meM zivaka nAmaka velandhara nAgarAja kA dagabhAsa nAma kA AvAsa parvata hai 'taM ceva pamANaM jaM gothUbhassa' isakA pramANa jaisA gostapa parvata kA kahA gayA hai vaisA hI hai 'NavaraM savva aMkAmae acche jAva paDirUve jAva aTTho bhANiyavvo' vizeSatA isa dagabhAsa parvata ke kathana meM kevala yahI hai ki yaha sarvAtmanA aGkaratnamaya hai yaha svaccha yAvat pratirUpa haiM yahAM isake varNana meM 'yahAM saparivAra siMhAsana haiM aisA sava pUrvokta kathana kahanA cAhiye yahI bAta 'jAva aho bhANiyavvo' isa sUtrapATha dvArA sUcita kI gaI hai tathA he bhadanta ! isa parvata kA 'dakabhAsa parvata' aisA nAma kyoM huA hai / aisA prazna jaMvRddiveNaM dIve maMdarassa pavvayassa dAhiNeNaM lavaNasamuI bAyAlIsaM joyaNasahassAI ogAhittA etthaNaM sivagassa velaMdharaNAgarAyarasa daobhAse NAmaM AvAsapavvae paNNatte' hu gautama ! dI5 nAmanA dIpamAM ne bha2 5 ta cha. tenI dakSiNa dizAmAM lavaNa samudramAM 42 beMtALIsa hajAra jana AgaLa javAthI tyAM AvelA sthAnamAM ziva nAmanA velaMdhara nAgarAjane dagabhAsa nAmane sApAsa pata cha. 'taM ceva pamANaM je gothUbharasa' tenu prabhA gotama patana 2 prabhA matAvesa cha. senA pramANe che. 'NavaraM savva aMkAmae acche jAva paDirUve jAva aTTho bhANiyavyo' vizeSatA uvaNa 20 mAsa 5 tanA thanamA eTalI ja che ke-A parvata sarva rIte aMka ratnamaya che. te svaccha ane pratirUpa che. ahIMyAM A parvatanA varNanamAM tyAM saparivAra siMhAsana che. vigere prArathI pUrvota tamAma thana hI sese pAta 'jAva aTho bhANiyavvo' // sUtra54 dvArA matAce cha. tathA bhagavan mA patana nAma dagabhAsa e pramANe thavAnuM zuM kAraNa che? A pramANene praznanA uttaramAM jIvAbhigamasUtra
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ 568 jIvAbhigamasUtre 'goyamA' ! he gautama ! 'dao bhAseNaM AvAsapavvae lavaNasamudde aTThajoyaNiya khette dagaM savvao samaMtA' dakabhAsa AvAsaparvato lavaNasamudre sarvadikSu sva sImAto'STayojanike'STayojanapramANe kSetre yadudakaM tatsAmastyenA'ti vizuddhA'Gka ratnamayatvena svaprabhayA 'obhAsei-ujjovei-tavei pabhAsei-sivae itthadeve mahaDie jAva rAyahANI' avabhAsayati udyotayati-tApayati-prabhAsayati anyacca zivako nAmAdevo'tra maharddhiko mahAdyutiko mahAsaukhyo mahAbalo mahAnubhAvaH parivasati sa ca catuH sAmAnikasahasrANAM catasrAgramahiSINAM saptAnIkA'nIkAdhipatInAmAdhipatyaM kurvan yAvadviharati atra-zivikA nAmnI rAjadhAnI 'se dakkhiNeNaM sivigA dobhAsassa' dakabhAsaparvatasya dakSiNenA'nyarimallavaNasamudre vijayArAjadhAnIvat tatra zivakaH parivasati AvAsaparvato dakamadhye'tIvA''bhAsate zobhate'to dakAbhAso nAmaitasya bhavati 'sesaM taM ceva' zeSantadevagostUpaparvatavadeva sarvamapi vijJeyam iti / udbhAvita kara lenA cAhiye isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! dobhAseNaM AvAsapavae lavaNasamudde aTTa joyaNi khette dagaM savvao samaMtA obhAsei, ujjovei, tavei, pabhAsei' he gautama ! yaha parvata lavaNasamudra meM cAroM ora apanI sImA se ATha yojana kSetra meM jitanA jala hai use ati vizuddha aGkaratnamaya hone ke kAraNa udaka ko dIpita karatA hai udyotita karatA hai tApita karatA hai evaM kAnti yukta karatA hai tathA 'sivae ittha deve mahiDIe jAva rAyahANI se dakkhiNeNaM sivigA daobhAsassa sesaM taM ceva' yahAM mahaddhika Adi vizeSaNoM vAlA zivaka nAma kA deva rahatA hai yaha cAra hajAra sAmAnika devoM kA, cAra agramahiSiyoM kA, sAta anIkoM kA sAta anIkAdhipatiyoM kA 16 hajAra AtmarakSaka devoM kA, dakabhAsa parvata kA prabhuzrI cha cha -'goyamA ! dobhAseNaM AvAsapavvae lavaNasamudde aTThajoyaNakhete dagaM savvao samaMtA obhAsei, ujjovei tavei, pabhAsei' gautama ! 2mA parvata lavaNasamudramAM cAre bAju pitAnI sImAthI ATha jana kSetramAM jeTaluM pANI che. tene atyaMta vizuddha aMka ratnamaya hovAthI udIpita kare che. udyotita 42 cha. tApita 42 cha. mane ti yuta 42 cha. tathA 'sivae ittha deve mahiDhie jAva rAyahANIe dakkhiNeNaM sivigA daobhAsassa sesaM taM ceva' ahIMyAM mahaddhika vigere vizeSaNo vALA ziva nAmanA deva rahe che. te cAra hajAra sAmAnika devenuM cAra agramahiSinuM, sAta anIkonuM ane sAta anIkAdhipatiyAnuM. 16 soLa hajAra AtmarakSaka devAnuM, dagabhAsa parvatanuM jIvAbhigamasUtra
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 569 samprati-zaMkhanAmna AvAsaparvata vaktavyatA prastUyate-'kahi NaM bhaMte ! saMkhassa velaMraNAgarAyassa saMkhe NAmaM AvAsapavvae pannatte' kutra khalu bhadanta ! zaMkhanAmno velaMdharabhujagendranAgakumArarAjasya zaMkho nAmA''vAsaparvataH prajJaptaH, bhagavAnAha-'goyamA ! jaMbuddIve NaM dIve maMdarassa pavvayassa paccatthimeNaM bAyAlIsaM joyaNasahassAI ettha NaM saMkhassa velaMdharaNAgarAyassa saMkhe NAma AvAsapavvae zivikA rAjadhAnI kA aura isa rAjadhAnI meM rahane vAle aneka deva deviyoM kA Adhipatya karatA huA sukha se apane samaya ko nikAlatA hai / zibikA nAmakI rAjadhAnI dagabhAsa parvata kI dakSiNa dizA meM haiM aura vaha anya lavaNasamudra meM haiM isakA pUrA varNana vijayarAjadhAnI ke jaisA hI hai isa rAjadhAnI meM zivaka nAmakA deva rahatA hai isa kAraNa isa parvata kA nAma dakabhAsa aisA kahA gayA hai isa parvata ke sambandha meM ava. ziSTa aura saba kathana gostUpa parvata ke kathana jaisA hI jAnanA cAhiye. zaMkha nAmaka AvAsa parvata kI vaktavyatA 'kahi NaM bhaMte ! saMkhassa velaMdharanAgarAjassa saMkhe nAma AvAsapavvae paNNatte' he bhadanta ! zaMkha nAma ke velandhara nAgarAja kA zaMkha nAmakA AvAsaparvata kahAM para kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA! jaMbUddIve dIve maMdapavvayassa pacatthimeNaM bAyAlIsaM joyaNasahassAiM etthaNaM saMkhassa velaMdharaNAgarAyassa-saMkhe NAma AvAsapaccae pannatte' he gautama ! jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa meM jo mandara zibikA rAjadhAnInuM e rAjadhAnImAM rahevAvALA aneka deva ane devina, adhipati paNuM karatA thakA sukha pUrvaka pitAnA samayane vItAve che. zibikA nAmanI rAjadhAnI, dagabhAsa parvatanI dakSiNa dizAmAM che. ane te bIjA lavaNa samudramAM che. tenuM puruM varNana vijyArAjadhAnInA varNana pramANe che. A rAjadhAnImAM zivaka nAmanA deva rahe che. tethI e parvatanuM nAma dakabhAsa e pramANe thayela che. A parvata saMbaMdhI bAkInuM tamAma kathana gesUpa parvatanA kathana pramANe ja che. zaMkha nAmanA AvAsa parvatanuM kathana 'kahi NaM bhaMte ! saMkhassa velaMdharanAgarAjassa saMkhe nAmaM AvAsapavvae paNNatte he bhagavana zaMkha nAmanA velaMdhara nAgarAjane zaMkha nAmane AvAsa parvata kayAM sAvata cha ? 2 // prazna uttaramA prasuzrI 4 cha -'goyamA ! jaMbUhIve dIve maMdarassa pavvayassa paccatthimeNaM bAyAlIsaM joyaNasahassAI etthaNaM saMkhassa velaMdharaNAgarA. yasa saMkhe NAma AvAsapavvae pannatte' gautama ! dI5 nomana dvIpamA jI0 72 jIvAbhigamasUtra
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ 570 jIvAbhigamasUtre pannatte taM ceva pamANaM navaraM savarayaNAmae acche0' gautama ! jambUdvIpe khalu dvIpe mandaraparvatasya pazcimAyAM dvAcatvAriMzataM yojanasahasrANi avagAhyAntare'tra khalu pradezavistAre zaMkho nAmA''vAsaparvataH shNkhnaagraajsyetyvehi| tadeva pramANaM yadeva gostUpA''vAsaparvatasyA'syApi yAvatsarvAtmanA ratnamayo'ccho yAvatpratirUpaH tat-zaMkhAvAsaparvatopari bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH tasya bahumadhyadezabhAge mahAnekaH prAsAdAvataMsakaH atra ca maNipIThikA tasyAM siMhAsanam taccaturdikSu yathAyogyaM bhadrAsanAni gostUpAvAsaparvatavadeva sarva niravazeSa vaktavyamiti / 'se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNa ya vaNasaMDeNaM jAva aTTho bahUo khuDDAkhuDiyAo jAva bahUiM uppalAI saMkhAbhAI saMkhavaNNAiM saMkhe ettha NaM deve mahaparvata haiM usa parvata kI pazcimadizA meM 42 hajAra yojana Age jAne para Agata sthAna meM velaMdharanAgarAja zaMkha kA zaMkha nAma kA AvAsaparvata hai / 'taM ceva pamANaM navaraM savvarayaNAmae acche' isa parvata kI UMcAI Adi ke sambandha meM varNana gostUpa AvAsa parvata ke varNana jaisA hI hai yAvat yaha parvata sarvAtmanA ratnamaya hai accha hai yAvat pratirUpa hai isa zaMkhAvAsa parvata ke Upara kA bhUmibhAga bahusamaramaNIya hai isa ke ThIka madhya bhAga meM eka vizAla prAsAdAvataMsaka hai yahAM maNipIThikA hai maNipIThikA para siMhAsana hai isa siMhAsana kI cAroM dizAoM meM bhadrAsana hai ityAdi rUpa se isakA saba varNana gostUpa AvAsa parvata ke jaisA hI kara lenA cAhiye 'se NaM egAe paumavaraveDyAe egeNaM vaNasaMDe NaM jAva aTTho' yaha zaMkhAvAsa parvata eka padmavaravedikA se aura eka vanaSaNDa se alaMkRta hai yahAM gostUpa AvAsa maMdara parvata che, e maMdara parvatanI pazcima dizAmAM 4ra beMtAlIsa hajAra jana AgaLa javAthI tyAM AvatA sthAnamAM velaMdhara nAgarAja zaMkhano zaMkha nAmanA mAvAsa parvata cha. 'taM ceva pamANaM navaraM savvarayaNAmae acche se parvatanI uMcAI vigerenA saMbaMdhanuM varNana stUpa AvAsa parvatanA varNana pramANe ja che. yAvatuM A parvata sarvAtmanA ratnamaya che. acha che. yAvata pratirUpa che. A zaMkhAvAsa parvatanI uparane bhUmibhAga bahasamaramaNIya che. tenI barAbara madhyabhAgamAM eka vizAla prAsAdAvataMsaka che. tyAM maNipIThikA che maNipIThikA upara siMhAsana che. e siMhAsananI cAre dizAomAM bhadrAsane che. vigere prakArathI tenuM tamAma varNana gAtUpa AvAsa parvatanA varNana pramANe cha. to te pramANe yo pani 25DI se, 'se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM jAva aTTho' 2 // mAvAsa parvata 4 512velithI mane jIvAbhigamasUtra
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 571 Die jAva' sa khalu zaMkhAvAsaparvataH ekayA padmavara vedikayA ekena banaSaNDena ca samalaMkRtaH yAvadarthaH atra sarva gostUpavadeva vaktavyaM siMhAsanaM saparivAram / samprati nAmanibandhanaM pRcchati-he bhadanta ! AvAsaparvatasyA'sya zaMkha iti nAmni ko hetuH? bhagavAnAha-he gautama ! parvate'tra-kSullAkSullikA vApISu yAvadvilapaMktiSu bahutpala yAvat-zatasahasrapatrANi zaMkhAbha zaMkhAkArANi zaMkhavat zvetAni bhujagendrazcAvatyo maharddhikAdi yAvadvizeSaNaviziSTaH ziSTa zaMkhanAmA palyopamasthitimAnivasati, tattatsamparkAdetasya zaMkho nAma bhavatIti / 'rAyahANIe paccatthimeNaM saMkhassa AvAsapavvayassa zaMkhA nAma rAyahANI parvata ke jaisA hI saparivAra siMhAsana kA varNana kara lenA cAhiye aba jaba gautama ne isa parvata ke isa prakAra ke nAma hone ke kAraNa meM prazna kiyA to isake uttara meM prabhu ne una se aisA kahA ki he gautama! isa para aneka choTI baDI vApikAeM haiM yAvat bilapaktiyAM haiM una saba meM aneka utpala yAvat zatasahasra dala vAle kamala haiM ina saba kI AbhA aura AkAra zaMkha ke jaise haiM arthAt zaMkha ke jaise saba zveta haiM tathA nAgakumAra rAja zaMkha nAma kA eka deva yahA~ rahatA hai yaha mahardika Adi vizeSaNoM vAlA hai eka palyopama ko isakI sthiti hai isa kAraNa isa parvata kA nAma zaMkhAvAsa parvata huA hai yahI saba kathana uttara rUpa meM pratyeka kathana isa sUtra dvArA kahA hai-'bahuo khuDDAkhuDDiyAo jAva bahUI uppalAiM saMkhAbhAI saMkhavaNNAI saMkhe ettha deve mahiDie jAva' dvArA kiyA hai 'rAyahANIe paccatthimeNaM saMkhassa eka vanakhaMDathI suzobhita thayela che. ahIMyA gestUpa AvAsa parvatanA jevuMja saparivAra siMhAsananuM varNana karI levuM. gautamasvAmIe jyAre A parvatanA A prakAranuM nAma thavAnA kAraNa saMbaMdhamAM prazna karyo tyAre tenA uttaramAM prabhuzrIe evuM kahyuM ke-he gautama ! tenA para aneka nAnI moTI vAve che. yAvat bilapaMkita che. e badhI paMkitamAM aneka utpale thAvat zatapatra sahastapatrovALA kamaLe che, te badhAnI AbhA-kAMtI ane AkAra zaMkhanA je . arthAt zaMkhanA jevA e zveta che. tathA nAgakumAra rAja zaMkha nAmanA deva tyAM rahe che. e mahaddhika vigere vizeSaNa vALA che. eka palyopamanI temanI sthiti che. e kAraNathI A parvatanuM nAma zaMkhAvAsa tase pramANe yeta cha. me tamAma thana utta2 35 'bahuo khar3A khuDiyAo jAva bahuiM uppalAI saMkhavaNNAI saMkhe ettha deve mahiDDhie jAba' mA sUtra dvArA resa cha. 'rAyahANI paccatthimeNaM saMkhassa AvAsapavvayassa sakhAnAmaM jIvAbhigamasUtra
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ 572 jIvAbhigamasUtre taM ceva pamANaM' rAjadhAnI zaMkhAnAma, zaMkhasyAvAsaparvatasya pazcimAyAM dizi tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAn vyativrajyA'nyasmillavaNAbdhau vijayA rAjadhAnIvat varNanaprakAraH svymuuhniiyH| 'kahi NaM bhaMte ! maNosilakassa velaMdharaNAgarAyassa udagasImAe NAmaM AvAsapavvae pannatte-goyamA-jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa uttareNaM lavaNasamuI bAyAlIsaM joyaNasahassAiM ogAhittA ettha NaM maNosilagassa velaMdharaNAgarAyassa udagasImAe NAmaM AvAsapavvae pannatte' kutra khalu bhadanta ! manaHzilaka velandharanAgarAjasya dakasImo nAmA''vAsaparvataH prajJaptaH ? bhagavAnAha-gautama ! jambUnAmni dvIpe mandaraparvatasyottarasyAM dvAcatvAriMzadyojanasahasrANi lavaNasamudramavagAhyA'tra dakasIma AvAsaparvata Aste / 'taM ceva pamANaM NavaraM savva phalihAmae acche jAva aTTho' tadeva pramANaM navaraM AvAsapavvayassa saMkhA nAmaM rAyahANI taM caiva pamANaM' zaMkhA nAmakI rAjadhAnI zaMkhAvAsa parvata kI pazcimadizA meM tiryag asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karake Agata anya lavaNasamudra meM haiM aura isakA varNana vijayA rAjadhAnI ke jaisA hai| ___'kahi NaM bhaMte ! maNosilassa velaMdharanAgarAjassa udagasImAe NAmaM AvAsapavvae paNNatte' he bhadanta ! manaHzilaka velaMdhara nAgarAja kA dakasIma nAmakA AvAsa parvata kisa sthAna para hai ? uttara meM prabhu karate hai-he gautama / jambUdvIpa nAmake dvIpa meM jo mandara parvata hai usa mandara parvata kI uttaradizA meM lavaNasamudra ko 42 hajAra yojana pAra kara ke Agata sthAna meM manaH zilaka velandhara nAgarAja kA dakasIma nAmakA AvAsa parvata hai isa parvata ke varNana ke sambandha meM kathana gostUpa AvAsa parvata ke jaisA hI hai 'taM ceva pamANaM NavaraM savvaphalihArAyahANI taM ceva pamANaM' nAmanI 24dhAnI mAvAsa patanI pazcima dizAmAM tirthaka asaMkhyAta dvIpa samudrone pAra kyAM pachI AvatA bIjA lavaNa samudramAM che. ane tenuM varNana vijyA rAjadhAnInA varNana pramANe che, 'kahi NaM bhaMte ! maNosilassa velaMdharanAgarAjassa udagasImAe NAma AvAsa pavvae paNNatte' 3 mApan bhana:zisa 52 nAso 44sIma nAmanA AvAsa parvata kyAM sthAna para Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM je maMdara parvata che te aMdara parvatanI uttara dizAmAM lavaNa samudrane 42 beMtALIsa hajAra yojana pAra karIne AgatAsthAnamAM manaHzika velaMdharanAgarAjane dakasIma nAmano AvAsa parvata che. A parvatanuM varNana saMbaMdhI kathana gestUpa AvAsa parvatanA kathana jIvAbhigamasUtra
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 573 sarvasphaTikamayo'ccho yAvadarthaH sa caivaM sArdhAni dvApaSTiyojanAnyurdhvamuccastvena sakrozAni-ekatriMzadyojanAni AyAmaviSkambhAbhyAm atra prAsAdavarNanamullokavarNanazca vijayarAjadhAnIvat tatprAsAdAvataMsakAntarbahumadhyadezabhAge mahatyekA sarvaratnamayI maNipIThikA yojanAyAmaviSkambhapramANA gavyUtadvayabAhalyA ca tanmaNipIThikAyAM mahadekaM siMhAsanaM sAmAnikAdi yogyabhadrAsanaiH parivRtaM vaktavyam / atha kenArthena bhadanta ! evamucyate udakasImo nAmA''vAsaparvataH ? iti bhagavAnAha-'goyamA ! dagasImaMteNaM AvAsapavyae sItA sItodagANaM mahAnadINaMtattha gao soe paDihammai' gautama ! dakasIme khalvAvAsaparvate zItAzItayomae acche jAva aTTho' tathA ca-yaha parvata 62||yojn kA UMcA hai 31 // yojana kI isakI lambAI cauDAI hai yahAM prAsAdAvataMsaka, ulloka Adi saba kucha haiM / ina saba kA varNana vijayA rAjadhAnI meM jaisA ina kA varNana kiyA jA cukA hai vaisA hI hai prAsAdAvataMsaka ke bhItara kA bhUmibhAga bahusamaramaNIya hai isa ke bIca meM eka sarvaratnamayI maNipIThikA hai jisakI lambAI cauDAI eka yojana kI hai aura moTAI eka kosa kI hai isa maNipIThikA para eka vizAla siMhAsana hai isakI cAroM ora sAmAnika Adi devoM ke yogya bhadrAsana haiM / 'he bhadanta ! isa parvata kA nAma dakasIma aisA kyoM huA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! dagasImaM teNaM AvAsapavvae sItAsItodagANaM mahAnadINaM tattha gato sAe paDihammati' he gautama ! isa dagasIma nAma ke AvAsa parvata para zItA zItodA mahAnadiyoM ke jala pravAha pratihata prabhArI che. 'taM ceva pamANaM NavaraM savvaphalihAmae acche jAva aTro' tathA 5 // parvata darA sADI bAsaTha jana uMco che. 31 savA ekatrIsa jananI tenI laMbAI pahoLAI che. ahIyAM prAsAdAvataMsaka ulleka vigere tamAmanuM varNana vijayarAjadhAnImAM Avela te badhAnuM varNana karyuM che, eja pramANenuM che prAsAdAvaMtasakanI aMdarane bhUmibhAga bahusamaramaNIya che, tenI vacamAM eka sarvaratnamayI maNipIThikA che, tenI laMbAI paheLAI eka jananI che, ane gherA be kesana che. A maNipIThikAnI upara eka vizALa siMhA sana che. tenI cAre bAju sAmAnika devonA temane yogya bhadrAsano che. he bhagavad A parvatanuM nAma dagAsIma e pramANe zA kAraNathI thayela che? A prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha 4-'goyamA ! dagasImaMteNaM AvAsapavvae sItA sItodagANaM mahAnadINaM tattha gato sAe paDihammati' he gautama ! / sIma nAmanA AvAsa parvata para zItA ane zIdA mAhanadIne jala pravAha vahete jIvAbhigamasUtra
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ 574 jIvAbhigamasUtre mahanayoH srotAMsi jala pravAhA statragatAni bhavanti tasmAcca tena pratihatAni pratinivartante tatodakasImAkAritvAt 'udakasIma' iti kathyate udakasya sImAzItAzItodAjalasya sImA yatreti vyutpatteH 'se teNaTeNaM jAva Nicce' tattenArthena gautama ? eva mucyate dakasIma AvAsaparvataH athottaraM ca-gautama ! dakasIma iti zAzvataM nAmadheyam yasmAnna kadAcinnAsIt-na bhavati-na bhaviSyati kintuAsI dasti bhaviSyatyeva dhruvo niyato'vyayo yAvannitya iti / api ca 'maNosilae etthadeve mahaDrie jAva' manazzilako'tradevo maharddhiko yAvanmahAnubhAgaH prativasati 'se NaM tattha cauNhaM sAmANiya0 jAva viharai' sa khalu tatra catuH hote haiM ataH jala kI sImA kA yaha karttA hai isaliye isa kA nAma dakasIma AvAsa parvata aisA ho gayA hai 'se teNaTeNaM' isI kAraNa hamane bhI isakA nAma aisA hI kahA hai athavA-he gautama ! isa dakasIma nAma isakA anAdi nidhana hai yaha pahile nahIM thA aisA bhI nahIM hai aba bhI nahIM hai aisA bhI nahIM hai aura Age yaha nahIM rahegA aisA bhI nahIM hai yaha to trikAla sthAyI hai ataH isa prakAra ke nAma karaNa meM koI nimitta bhI nahIM hai ataH yaha dhruva niyata avyaya yAvat nitya hai apica-'maNosilae ettha deve mahaDie jAva' isa parvata para maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA manaH zilaka nAmakA deva rahatA hai 'se NaM tattha cauNhaM sAmANiya jAva viharai' yaha deva vahAM rahatA huA cAra hajAra sAmAnika devoM kA, cAra agramahiSiyoM kA, sAta anIkoM kA, sAta anikAdhipatiyoM kA 'evaM 16 hajAra AtmarakSaka devoM kA Adhipatya rahe che. tethI jalanI sImAne te kartA che, tethI tenuM nAma daMgasIma AvAsa parvata se pramANe thayesa cha. 'se teNaTeNaM' 2mA 24thI meM // 5vatarnu nAma dAsIma parvata kahyuM che. athavA he gautama ! A dakasIma e nAma anAdi kALabhAvI che. te pahelAM na hatuM tema nathI, vartamAnamAM nathI tema paNa nathI, ane bhaviSyamAM e nahI rahe tema paNa nathI. ene trikAlathAyI che. tethI A rItanuM nAma karavAmAM kaMI nimitta paNa nathI ja tethI e sthAyI dhruva niyata, avyaya, yAvat nitya cha. tathA 'maNosilae deve mahaDhie jAva, A parvata para mahaddhika vigere vizeSaNa vALA manaHzilaka nAmanA deva rahe cha. 'se NaM tattha cauNhaM sAmANiya jAva viharaI' se heva tyAM rahetA 54 yAra hajAra sAmAnika devenuM, cAra hajAra agramahiSiyonuM, sAta anIkenuM, sAta anIkAdhipatinuM temaja 16 seLa hajAra AtmarakSaka devenuM adhipatipaNa vigere karatA thakA pitAnA samayane sukhapUrvaka vItAve che. jIvAbhigamasUtra
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.86 velaMdharanAgarAjasvarUpanirUpaNam 575 sAmAnikasahasra catasrAgramahiSI-saptA'nIkAnIkAdhipatInAM SoDazAtmarakSakadeva sahasrANAmAdhipatyaM paurapatyaM svAmitvaM bhartRtvamAzezvarasenApatyaM kArayan pAlayan yAvadviharati / adhunA rAjadhAnIvaktavyatAM prastauti-'kahi NaM bhaMte-maNo silakassa velaMdharanAgarAyassa-manosilA nAma rAyahANI pannattA' kutra khala bhadanta ! manaH zilakavelaMdharanAgarAjasya manaHzilA nAmnI rAjadhAnI prasiddheti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA-dagasImassa pavvayassa uttareNaM tiri0 aNNami lavaNe ettha NaM maNosilayA nAma rAyahANI pannattA-taM ceva pamANaM jAva maNosilae deve' gautama ? dakasImA''vAsaparvatAduttarasyAM tiryagasaMkhyeyadvIpAna-samadrAMzca vyativajyA'nyalavaNodadhau dvAdazasahasrayojanAnyavagAhyA'tra mana: zilAnAmnIrAjadhAnI manaHziladevasya prasiddhA tadeva pramANaM sarva varNanaM yAvanmanaH zilako devo vijayArAjadhAnIvat / atha mUladale vizeSastamabhidhatte-'kaNagaM Adi karatA huA apane samaya ko sukha se nikAlatA rahatA hai 'kahi NaM bhaMte ! maNosilakassa velaMdhara nAgarAyassa maNosilA nAma rAyahANI pannattA' he bhadanta ! manaHzilaka velandhara nAgarAja kI manaH zilAnAmakI rAjadhAnI kahAM para hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! dagasImassa AvAsapavvayassa uttareNaM tiri0 anna mi lavaNe etya gaM maNosilayA nAma rAyahANI pannattA-taM ceva pamANaM jAva maNosilae deve' he gautama | dakasIma AvAsa parvata kI uttara dizA meM tiryag asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karake Agata anya lavaNasamudra meM 12 hajAra yojana ke bAda manaH zilA nAmakI rAjadhAnI hai isakA varNana vijayA rAjadhAnI kI taraha hai isa rAjadhAnI meM manaH zilaka nAmakA deva rahatA hai yaha maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA hai aura eka 'kahi NaM bhaMte ! maNosilakassa velaMdharanAgarAyassa maNosilA nAma rAyahANI paNNattA' meM bhagavan ! mana:zisa ve 2 naa||2||24ii mana:zikhA nAmanI 204dhAnI 4yAM sAsa cha ? 2 // praznAnA uttama prabhuzrI 49 cha -'goyamA ! dagasImarasa AvAsapavvayassa uttareNaM tiri0 etthaNaM maNosilayA nAma rAyahANI pannattA taM ceva pamANaM jAva maNosilae deve' gautama ! 64sIma mAvAsa parvatanI uttara dizAmAM tiyaka asaMkhyAta dvIpa samudrone pAra karIne tyAM Avela bIjA lavaNa samudramAM 12 bAra hajAra jana pachI manaHzilA nAmanI rAjadhAnI AvelI che. tenuM varNana vijyA rAjadhAnInA varNana pramANe che. A rAjadhAnImAM manaHzilaka nAmanA deva rahe che. e deva mahaddhika vigere vizepo| vANA cha. mane 4 58yanI temanI sthiti che. 'kaNagaMkarayayaphaliyamayA jIvAbhigamasUtra
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ 576 jIvAbhigamasUtre karayayaphaliyamayA ya velaMdharANaM AvAsA' velaMdharanAgarAjAnAM kanakamayA aGkaratna mayA rajatamayAH sphaTikamayAzcA''vAsaparvatA bhavanti, anuvelaMdhararAINa pavvayA hoti rayaNamayA' anuvelaMdhararAjAnAM parvatAstu sarve ratnamayA bhavinta velaMdharANAM gostUpAdInAmAvAsA gostUpAdayazcatvAra AvAsaparvatA yathAkramaM kanakAMkarajata sphaTikamayAstatra-gostUpaH kanakamayaH dakAbhAso'GkamayaH zaGkho rajatamayaH dakasImaH sphaTikamayaH, tathA-mahatAM velaMdharANAmAdezapratIcchaka tayA'nuyAyino velandharAzcA'nuvelandharAH te ca te rAjAnazceti-anuvelandhararAjAsteSAmAvAsaparvatAH sarve'pi ratnamayA eva bhavanti iti // sU0 86 // ___ athA'nuvelaMdhararAjAnAmAvAsaparvatAndarzayati __ mUlam-kai NaM bhaMte! anuvelaMdharanAgarAyANo pannattA, goyamA ! cattAri anuvelaMdharanAgarAyANo pannattA taM jahAkakoDae kadamae kelAse arunnppbhe| etesi NaM bhaMte ! cauNhaM palya kI isakI sthiti hai 'kaNagaMkarayayaphaliyamayA ya velaMdharANaM AvAsA' ina velandhara nAgarAjoM ke ye AvAsaparvata kramazaH kanakamaya aGkaratnamaya, rajatamaya aura sphaTikamaya hai aisA yaha kathana mUla dala kI vizeSatA ko lekara kiyA gayA hai anyatra bhI aisA hI kahA hai 'kaNagaMkarayaya phaliyamayA ya velaMdharANamAvAsA aNuvelaMdhararAINa pacayA hoMti rayaNAmayA' // 1 // tAtparya kahane kA yaha hai ki gostUpa kanakamaya hai dakabhAsa aGkaratnamaya hai zaGkha rajatamaya hai aura dakasIma sphaTikamaya hai parantu jo mahAvelandhara deva hai ina devoM kA jo anuyAyI velandhara deva hai so inake jo AvAsa parvata hai-ve ratnamaya hai // 86 // ya velaMdharANaM AvAsA' 2 // vedha2 nAsAnA 20 AvAsa paratI bhaza: kanakamaya aMka ratnamaya, rajatamaya, ane sphaTikamaya che. A pramANenuM kathana mUladalanI vizeSatA ne laIne karela che. bIje paNa eja pramANe kahyuM che. 'kaNagaMkarayayaphaliyamayA ya, velaMdharANamAvAsA / aNuvelaMdhara rAINa pavvayA hoMti rayaNamayA // 1 // A kathananuM tAtparya e che ke- stUpa parvata kanakamaya che. dakabhAsa aMka ratnamaya che. zaMkha rajatamaya che, ane dakasIma sphaTikamaya che. paraMtu je mahAlaMdhara deva che e denA je velaMdhara deva che ane tenA je AvAsa 5vatache. te 2tnabhaya che. // sU. 86 // jIvAbhigamasUtra
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.87 anuvelaMdhararAjJaH AvAsaparvatani0 577 anuvelaMdharaNAgarAyANaM kati AvAsapavvayA pannattA goyamA ! cattAri AvAsapavvayA pannattA taM jahA-kakoDae-kadamaekelAse-aruNappabhe 4 kahi NaM bhaMte ! kakoDagassa anuvelaMdhara NAgarAyassa kakoDae NAmaM AvAsapavvae pannatte goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa uttarapuracchimeNaM lavaNasamudaM bAyAlIsaM joyaNasahassAiM ogAhittA ettha NaM kakoDagassa NAgarAyassa kakoDae NAmaM AvAsapavvate pannatte sattarasa ekavIsAiM taM ceva pamANaM jaM gothUbhassa NavaraM savvarayaNAmae acche jAva niravasesaM jAva saparivAraM aTo se bahuiM uppalAI kakoDappabhAI sesaM taM ceva navaraM-kakoDagapavvayassa uttarapuracchimeNaM, evaM taM ceva sabakadamassa vi so ceva gamao aparisesio Navari dAhiNapuracchimeNaM AvAso vijappabhArAyahANI dAhiNapurathimeNaM kailAse vi evaM ceva NavaraM dAhiNapacca. sthimeNaM kailAsA vi rAyahANI tAe ceva disAe aruNappabhe vi uttarapaccasthimeNaM rAyahANI vi tAe ceva disAe cattAri vi egappamANA savvarayaNAmayA ya ||suu0 87 // chAyA-kati khalu bhadanta ! anuvelandharanAgarAjAH prajJaptAH, gautama ! catvAro 'nuvelaMdharanAgarAjAH prjnyptaaH| tadyathA-karkoTakaH, kardamakaH, kailAsaH, aruNaprabhaH / eteSAM khalu bhadanta ! caturNAmanuvelaMdharanAgarAjAnAM kati AvAsaparvatAH prajJaptAH, gautama ! catvAra AvAsaparvatAH prajJaptAH, tadyathA-karkoTakaH 1, kaImakaH2 kailAsaH 3 aruNaprabhazca4 / kutra khalu bhadanta ! karkoTasyA'nuvelaMdharanAgarAjasya karkoTako nAmA''vAsaparvataH prajJaptaH ? gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasyottarapUrveNa lavaNasamudraM dvAcatvAriMzataM yojanasahasrANyavagAhyA'tra khalu karkoTakasya nAgarAjasya karkoTako nAmA''vAsaparvataH prajJaptaH saptadazaekaviMzati yojanazatAni tadeva pramANaM yat gostUpasya navaraM sarvaratnamayo'ccho yAvanniravazeSaM yAvatsaparivAram arthaH sa bahUni utpalAni karkoTakaprabhANi zeSaM tadeva navaraM karkoTakasya parvatasyottarapUrveNa, evaM tadeva sarvam / kardamasyApi sa eva gamako'parizeSikaH, jI0 73 jIvAbhigamasUtra
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ 578 jIvAbhigamasUtre navaraM-dakSiNapUrveNA''vAso vidyutprabhA rAjadhAnI dakSiNapUrveNa kailAso'pyevameva navaraM-dakSiNapazcimena kailAsApi rAjadhAnI tayaiva dizayA aruNaprabhe'pi-uttarapUrveNa rAjadhAnyapi tayaiva dizayA, catvAro'pyekapramANAH sarvaratnamayazca / TIkA-'kai NaM bhaMte ! anuvelaMdhararANAgayANo pannattA' anuvelaMdharanAgarAjAH khalu bhadanta ! kati prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA ! cattAri anuvelaMdharaNAgarA yANo pannattA' gautama ! velandhararAjAnAmAjJApAlakAzcatvAraH prjnyptaaste'nuvelndhraaH| 'taM jahA kakoDae-kadame-kelAse-aruNappabhe' tadyathA-karkoTakaH 1 kardamaH 2 kailAsaH 3 aruNaprabhaH 4 / 'eesi NaM bhaMte ! cauNhaM anuvelaMdharaNAgarAyANaM kai AvAsapavvayA pannattA' eteSAM khalu bhadanta ! karkoTakAdi caturNAmanuvelandharanAgarAjAnAM kati AvAsaparvatAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA cattAri AvAsapavvayA pannattA taM jahA-kakkoDae-kaddamae-kailAse-aruNappabhe' ekaikasya ekaika anuvelaMdhara rAjAoM ke AvAsaparvatoM kI vaktavyatA'kaiNaM bhaMte ! anuvelaMdhara NAgarAyANo pannattA'-ityAdi / TIkArtha-he bhadanta ! anuvelaMdhara rAjA kitane kahe gaye haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! cattAri aNuvelaMdharaNAgarAyANo pannattA' he gautama ! anuvelandhara rAjA cAra kahe haiM 'taM jahA' ve isa prakAra se haiM 'kakloDae, kaddamae, kelAse, aruNappabhe' karkoTaka, kardama, kailAsa aura aruNaprabha 'eesi NaM bhaMte ! cauNhaM aNuvelaMdharaNAgarAyANaM kai AvAsapavvayA paNNattA' he bhadanta ! ina cAra anuvelandhara nAgarAjoM ke kitane AvAsa parvata kahe gaye haiM ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! cattAri AvAsapavvayA pannattA' he gautama ! cAra AvAsa parvata kahe haiN| 'taM jahA' unake nAma isa prakAra se haiM 'kakkoDae, anusaMdhara rAjAonA AvAsa parvatanuM kathana 'kahi NaM bhaMte ! aNuvelaMdharaNAgarAyANo pannattA ! TIkArtha-he bhagavad anuvelaMdhara rUpa nA rAjA keTalA kahelA che? A praznanA uttaramA prabhuzrI cha -'goyamA ! cattAri aNuvelaMdharaNAgarAyANo pannattA' u gautama ! manuveta 2 naa|| 2ion yA2 49 // cha. 'taM jahA' te 2mA pramANe che. kakkoDae, kaddamae, kelAse, aruNappabhe, DoTa, bha, dAsa, mane 2534 prama 'eesi NaM cauNhaM aNuvelaMdharaNAgarAyANaM kai AvAsapavvayA paNNattA' 3 mApan ! A cAra anuladhara nAgarAjAonA keTalA AvAsa parvate kahelAM che? A prazna uttaramA prasuzrI che -'goyamA ! cattAri AvAsapavvayA pannattA' OM gautama! yA2 mAvAsapatI sA che. 'taM jahA' tena nAmI mA jIvAbhigamasUtra
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.87 anuvelaMdhararAjJaH AvAsaparvatani0 579 bhAvena catuNAM velandhararAjAnAM catvAra AvAsaparvatAH tadyathA-karkoTakaH kardamaH kailaaso'runnprbhH| 'kahiNaM bhaMte ! kakoDagassa aNuvelaMdharaNAgarAyassa kakoDae NAmaM AvAsapavvae pannatte' kutra khalu bhadanta ! karkoTakA'nuvelaMdharanAgarAjasya karkoTako nAmA''vAsaparvataH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa uttarapurathimeNaM lavaNasamuI bAyAlIsaM joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM kakkoDagassa nAgarAyassa kakoDae NAmaM AvAsapavvae pannatte' gautama ! jambUnAmni dvIpe mandaraparvatasyottarapUrveNa uttarapUrvasyAM dizi dvAcatvAriMzataM yojanasahasrANyavagAhya lavaNasamudram atra karkoTakanAgarAjasya karkoTakonAmA''vAsaparvataH prajJaptaH 'sattarasa ekavIsAiM joyaNasayAiM taM ceva pamANaM jaM gothUbhassa' ekaviMzatyadhika saptadazayojanazatAnyUrdhvamuccaistvenetyAdi paJcasaptati sUtre yathA gostUpAvAsaparvatasya pramANamuktantathaiva karkoTakAvAsaparvatasya yAvatpratikaddamae, kailAse, aruNappabhe' karkoTaka, kadama, kailAsa aura aruNaprabha, 'kahiNaM bhaMte ! kakkoDagassa aNuvelaMdhara NAgarAyassa kakkoDae NAma AvAsa pavvae' he bhadanta ! karkoTa anuvelandhara nAgarAja kA karkoTaka nAmakA AvAsa parvata kahAM para kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa uttara purathimeNaM lavaNasamudaM bAyAlIsaM joyaNasahassAiM ogAhittA ettha NaM kakkoDaga nAgarAyassa kakkoDae NAmaM AvAsapavvae paNNatte' he gautama jambUdvIpa nAmake dvIpa meM jo mandara parvata hai usa mandara parvata kI IzAnadizA meM lavaNasamudra meM 42 hajAra yojana Age jAne para karkoTaka nAgarAja kA karkoTaka nAmakA AvAsaparvata kahA gayA hai 'sattarasa ekkavIsAiM joyaNasayAiM taM ceva pamANaM je gothUbhassa Navari savva. pramANe cha.-'kakkoDae, kaddamae, kailAse, aruNappabhe' Ti4, 46bha, sAsa bhane 2534mala kahiNaM bhaMte ! kakkoDagassa aNuvelaMdharaNAgarAyassa kakkoDae NAma AvAsapavvae' sAvana Ta4 anuveda 2 nAnA choTa nAmanA AvAsaparvata kyAM AgaLa Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 43 cha -'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pabvayassa uttarapurathimeNaM lavaNasamudaM bAyAlIsaM joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM kakkoDagaNAgarAyassa kakko. Dae NAmaM AvAsapavvae paNNatte' : gautama ! mUDhI5 nAmanAdvIpabhA ma2 parvata che. e maMdara parvatanI IzAna dizAmAM lavaNasamudramAM 4ra beMtAlIsa hajAra jana AgaLa javAthI karkoTaka nAgarAjane karkoTaka nAmane AvAsa parvata Desa cha, 'sattarasa ekavIsAI joyaNasayAiM taM ceva pamANaM jo gothUbhassa NavaraM jIvAbhigamasUtra
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ 580 jIvAbhigamasUtre rUpa iti jJAtavyam / yadvailakSaNyaM tadarzayati-'navari savvarayaNAmae acche jAva niravasesaM jAva saparivAraM' navaraM-kevalaM karkoTaka AvAsaparvataH sarvAtmanA ratnamayo'ccho zlakSNo ghRSTo mRSTo nIrajasko yAvatpratirUpa ityAdikaM niravazeSa gostUpanAmakAvAsaparvatavat yAvatsaparivAram, karkoTakaparvatasya bahusamaramaNIyabhUbhAge ekaH prAsAdastatraikA maNipIThikA tasyAmekaM siMhAsanaM taccaturdikSu yathAkramaM sAmAnikAdInAM yathAyogyaM bhadrAsanamityAdi 75 paJcasaptati sUtravaNitadizA jJAtavyamiti / 'aTTho se bahUI uppalAI kakoDappabhAI sesaM taM ceva' arthaH sa eva nAma nimittacintAyAM yuktiH saiva gostUpavadeva yasmAt karkoTakaparvate kSullArayaNAmae acche jAva niravasesaM jAva saparivAraM aTTho' yaha parvata 1721 yojana kA UMcA hai isa taraha se jaisA parimANa Adi gostUpa kA kahA gayA hai vaisA hI isakA vaha saba varNana saparivAra siMhAsana taka jAnanA cAhiye vizeSatA usakI apekSA kevala yahAM yahI hai ki yaha sarvAtmanA ratnamaya hai isa karkoTaka AvAsa parvata kA bhUmibhAga bahasamaramaNIya haiM usameM eka prAsAda hai isa prAsAda meM eka maNipIThikA hai usa para eka siMhAsana hai una siMhAsana ke cAroM dizAoM meM yathAkrama sAmAnika Adi devoM ke yathAyogya bhadrAsana haiM ityAdi rUpa se jaisA varNana 75veM sUtra meM kiyA gayA hai vaisA hI varNana yahA~ para kara lenA cAhiye 'artha vahI hai' isa prakAra se jo kahA gayA hai usakA tAtparya yahI hai ki jisa prakAra se gostUpa parvata ke nAma karaNa meM yukti dikhalAI gaI hai usI prakAra se yukti yahAM para bhI kara lenI savvarayaNAmae acche jAva niravasesaM jAva saparivAraM aTo' 2 // 5'ta 1721 sarasa ekavIsa pejana uce che. A pramANenuM jevuM parimANa vigere gAstubha parvatanuM kahela che, e ja pramANenuM A karkoTaka nAmanA parvatanuM parimANa vigere prakAranuM kathana saparivAra siMhAsana sudhI samajI levuM gesUpa parvata karatAM AnuM vizeSapaNuM e che ke-A sarva prakArathI ratnamaya che. A karkoTaka AvAsa parvatane bhUmibhAga bahusama ane ramaNIya che. temAM eka prAsAda che. e prAsAdamAM eka maNipIThikA che. tenI upara eka siMhAsana che. e siMhAsananI cAre dizAmAM krama pramANe sAmAnika vigere denA yathAyogya bhadrAsane che, ItyAdi prakArathI je pramANenuM varNana 75 paMcoteramAM sUtramAM karavAmAM Avela che. e ja pramANenuM varNana ahIyAM paNa karI levuM. artha eja che. e pramANe je kahyuM che, tenuM tAtparya eja che ke-je pramANe gesUpa parvatanuM nAmakaraNamAM kAraNa batAvavAmAM Avela che, jIvAbhigamasUtra
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.87 anuvelaMdhararAjJaH AvAsaparvatani0 581 kSullikAsu vApISu yAvadvilapaktiSu bahUnyutpalAni yAvat-zata-sahasrapatrANi karkoTakaprabhANi karkoTakAkArANi karkoTakavarNasadRzavarNAni tasmAt-api ca karkoTakanAmA mahaddhiko yAvatpalyopamasthiti ko devastatra parivasati tadyogAtparvato'pi krkottkH| 'NavaraM kakoDagapavvayassa uttarapuracchi meNaM evaM taM ceva savvaM' navaraM karkoTakaparvatasyottarapUrvasyAM dizi evaM tadeva sarvam rAjadhAnyapi karkoTakaparvatasyaizAnyAM tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAnvyativrajyA-'nyalavaNodadhau dvAdazayojanasahasrANyavagAdyA'tra koTakAbhidhAnA rAjadhAnI karkoTakadevasya vijayArAjadhAnIvat / 'kaddamassa vi so ceva gamao aparisesio' kadamAvAsacAhiye-ataH isa karkoTaka parvata para choTI baDI aneka vApikAeM haiM yAvat bilapaktiyAM haiM una saba meM aneka utpala, yAvata, lakSadala vAle kamala haiM ye saba karkoTaka ke jaise AkAra vAle aura karkoTaka jaise hI varNa vAle haiM isa kAraNa se isa parvata kA nAma karkoTaka aisA ho gayA hai tathA isa parvata para isI nAma kA eka deva bhI rahatA hai jo maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA hai so isa deva ke sambandha meM bhI isa parvata kA nAma karkoTaka aisA ho gayA hai 'NavaraM kakkoDagassa pavvayassa uttara puracchimeNaM evaM taM ceva savvaM' karkoTaka anuvelandhara nAgarAja kI karkoTaka nAmakI rAjadhAnI karkoTaka parvata kI IzAnadizA meM tiryag asaMkhyAta dvIpa samudro ko pAra karake Agata anya lavaNa samudra meM 12 hajAra yojana pramANa Age jAne para AtI hai isakA varNana vijayA rAjadhAnI kI taraha hai 'kaddamassa vi so ceva gamao eja pramANenuM kAraNa ahIyAM paNa samajI levuM. te A rIte A karkoTaka parvatapara nAnI moTI aneka vAve che. yAvat bila paMkti che, e badhAmAM aneka utpale cAvat lAkha dalavALA kamaLa che. e badhAno AkAra karkoTakanA je che, ane karkoTakanA jeja tene varNa che. e kAraNathI A parvatanuM nAma karkoTaka e pramANe kahela che. tathA A parvata para karkoTaka e nAmanA eka deva paNa rahe che je mahaddhika vigere vizeSa vALA che. te A devanA saMbaMdhane laIne paNa A parvatanuM nAma karkoTaka e pramANe thayela cha. 'Navara kakkoDagassa pavvayassa uttarapurasthimeNaM evaM taM ceva savvaM' Ti4 alaMdhara nAgarAjanI karkoTaka nAmanI rAjadhAnI karkoTaka parvatanI IzAna dizAmAM tiyapha asaMkhyAta dvIpa samudrone pAra karIne tyAM Avela anya lavaNa samadramAM 12 bAra hajAra jana pramANa AgaLa javAthI Ave che. tenuM varNana qiorin yAnInA na pramANe cha. 'kaddamassa vi soceva gamao apariseso' jIvAbhigamasUtra
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ 582 jIvAbhigamasUtre parvatasyApi sa eva gamako'parizepaH, tathAhi-kadamakAnuvelandharanAgarAjasya svanAmA'vAsaparvato jambUdvIpe mandaraparvatasya dakSiNapUrvasyAM dvicatvAriMzadyojanasahasrANyavagAhya lavaNasamudramatravartate, zeSaM karkoTakavadeva, nAmanimittacintAyAM yato hi kardamakAvAsaparvate tadutpalAdIni tadAbhAkAravanti api ca-kardamakaparvate vidyutprabho nAmA devo yAtghalyopamasthitimAnnivasati sa ca svabhAvAt yakSakardamapriyaH yakSakardamo nAma-kuGkumA'gurukarpUra kastUrikA candanamelApakaH / taduktamapariseso' kardamaka anuvelandhara nAgarAja ke sambandha meM bhI aisA saba kathana kara lenA cAhiye tathA ca-jaba gautama ne prabhu se aisA pUchA ki he bhadanta ! kardamaka anuvelaMdhara nAgarAja kA kardamaka nAma kA AvAsaparvata kahAM para hai ? taba prabhu ne unase aisA kahA ki-he gautama ! jaMbUdvIpa nAma ke dvIpa meM jo mandara parvata hai usakI agneya dizA meM lavaNasamudra meM 42 hajAra yojana Age jAne para kardamaka anuvelandhara nAgarAjakA kardamaka nAmakA AvAsa parvata hai isa ke isa prakAra ke nAma hone kA kAraNa vahAM kI choTI baDI vApikAoM Adi meM hue utpala AdikoM kI AbhA aura unakA varNa kardama ke jaisA hotA hai isa kadamaka AvAsa parvata para vidyutatprabha nAma kA deva rahatA hai yAvata isakI sthiti eka palyopama kI hai yaha svabhAva se hI yakSa kaTama kezara Adi-hai priya jisako aisA hai kuGkuma, aguru, kapUra, kastarI, aura candana inake mela se jo dhUpa taiyAra hotI hai usakA nAma yakSa kadama hai anyatra aisA hI kahA gayA haikamaka anavelaMdhara nAgarAjanA saMbaMdhamAM paNa eja pramANenuM tamAma kathana karI levuM. tathAca-jyAre gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM ke he bhagavad kamaka anulaMdhara nAgarAjane kaImaka nAmane AvAsa parvata kayAM Avela che? tenA uttaramAM prabhuzrI e evuM kahyuM ke-he gautama! jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM je maMdara parvata che, tenI Agneya dizAmAM lavaNa samudramAM 42 beMtALIsa hajAra jana AgaLa javAthI kardamaka anusaMdhara nAgarAjane kamaka nAmano AvAsa parvata che. tenuM e pramANenuM nAma thavAnuM kAraNa tyAMnI nAnI nAnI vAva vigeremAM utpanna thayelA utpale vigerenI AbhA ane teno varNa kardama je hoya che. A kardamaka AvAsa parvata para vidyatya nAmanA deva rahe che. yAvat tenI sthiti eka palyopamanI che. e svabhAvathI ja yakSakaIma-kezara vigere che, priya jene evA che. kuMkuma, agurU, kapUra, kasturI ane caMdananI meLavaNIthI je dhUpa taiyAra thAya che, tenuM nAma jIvAbhigamasUtra
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.87 anuvelaMdhararAjJaH AvAsaparvatani0 583 kuGkumA'guru karpUra kastUrI candanAni ca / mahAsugandha mityuvataM nAmato yakSakardamam // 1 // iti / tataH prAcuryeNa yakSakardamasaMbhavAccA'sau kardama iti kathyate pUrvapadasya (yakSasya) lope kRte sati satyabhAmeti vaktavye bhAmetivat / evaM krameNa kardamAvAsaparvatasya tadIya rAjadhAnyA tannAmAdikaraNaM ca sarvamapi niravazeSaM gostUpA vAsavat / 'kailAse vi evaM ceva Navari dAhiNapaccasthimeNaM kailAsA vi rAyahANI tAe ceva disAe' kailAse'pi evameva kailAse kailAsaprabhANyutpalAni kailAsa nAmA ca tatra devo mahaddhiko yAvatpalyopamasthitimAn parivasati tataH kailAsa iti parvatasya nAma bhavati kevalaM kailAsaparvatasya dakSiNapazcimAyAM kailAsA''syA rAjadhAnI sA niravazeSa vijayArAjadhAnIvat / 'aruNappabhe vi uttarapaccatthimeNaM 'kuGkumAgurukarpUrakasturI candanAni ca mahAsugandhamityuktaM nAmato yakSakardamam // 1 // yakSa kardama meM yahAM pUrva pada yakSa kA lopa satyabhAmA pada meM satya pada ke lopa kI taraha ho gayA hai isaliye yakSa kardama na kahakara kevala kardama aisA kaha diyA gayA hai 'vijjuppabhA rAyahANI' isakI rAjadhAnI kA nAma vidyutprabhA hai gostUpAvAsa parvata kI taraha hI yahAM kardama kI rAjadhAnI kA aura isa ke isa prakAra ke nAma hone kA yaha saba varNana jAnanA cAhiye 'kailAse vi evaM ceva Navari dAhiNapaccathimeNaM, kailAsA vi rAyahANI evaM ceva disAe' kailAsa ke sambandha meM bhI aisA hI varNana jAnanA cAhiye parantu isakA AvAsa parvata naiRtya kone meM kahanA cAhiye aura isakI rAjadhAnI isI dizA meM hai aisA kahanA cAhiye tAtparya isa kathana kA aisA hai he bhadanta ! kailAsa yakSa kardama che. bIje A pramANe kahyuM che. 'kuGkumAgurukapUra kastUri candanAni ca mahAsugandhamityuktaM, nAmato yakSakardamam // 1 // yakSa kardImamAM ahiM pUrva pada je yakSa che tene lepa satyabhAmA padamAM satyapadanA lepanI jema thayela che. tethI yakSa kardama e pramANe na kahetAM kevaLa kardama eja pramANe kahela che. gastupAvAsa parvatanI jemaja ahIyA kaImanI rAjadhAnInuM ane tenuM e prakAranuM nAma thavAnuM kAraNa A badhuM varNana sabha se. 'kaIlAse vi evaM ceva NavaraM dAhiNapaccatthimeNaM kailAsAvi rAya hANI evaM ceva disAe' sAsana samayamA 55 2mA pramANenu vAnasabhA paraMtu tene AvAsaparvata naiRtya khUNAmAM che, tema kahevuM ane tenI rAjadhAnI eja dizAmAM che. tema samajavuM A kathananuM tAtparya evuM che ke-he bhagavana jIvAbhigamasUtra
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ 584 jIvAbhigamasUtre rAyahANI vitAe ceva disAe' evaM-gostUpA''vAsaparvatavadevA'ruNaprabhA''vAsa parvato'pi aruNaprabhottarapazcimAyAmaruNaprabhA rAjadhAnyapi vaktavyatA prakAraca sarvo'pi gostUpavadeva tathAhi-aruNaprabho nAmAvAsaparvataH svanAmno devasya jambUdvIpe mandarottarapazcimAyAM lavaNasamudradvicatvAriMzadyojanasahasrANi lavaNAsthimavagAhyA'sminnavakAze vartate yazcaikaviMzatyadhika saptadazayojanAni ityAdi gostUpAvAsaparvatavat / nAmacintAyAmapi yasmAtkAraNAt tatratyotpalAdIni yAvatsahastrazatapatrAdInyaruNaprabhANi tdyogaatprvto'pi-0| tathA tatrA'ruNaprabho mahaddhiko0 devo yAvat palyopamasthitikaH parivasati tatazcAruNaprabhaH etadIyarAjadhAnyapi aruNaprabhottarapazcimAyAM tiyaMgasaMkhyeyadvIpasamudrAn vilaMdhyA'nyalavaNasamudre anuvelandhara nAgarAja kA kailAsa nAma kA AvAsaparvata kahAM para hai ? to isa gautama ke prazna ke uttara meM prabhu ne unase aisA kahA hai-he gautama ! jambUdvIpa nAma ke dvIpa meM jo mandara parvata hai usa mandara kI nai tya dizA meM lavaNasamudra meM 42 bayAlIsa hajAra yojana Age jAne para kailAsa anuvelandhara nAgarAja kA kailAsa nAma kA AvAsa parvata hai isa parvata para maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA kailAsa deva rahatA hai isakI eka palyopama kI sthiti hai kailAsa kI naiRtya dizA meM kailAsa nAmakI rAjadhAnI hai isa rAjadhAnI kA varNana vijayarAjadhAnI kI taraha hai 'aruNappabhe vi uttara puratthimeNaM rAyahANI vitAe ceva disAe' aruNaprabha ke sambandha meM bhI aisA hI kathana jAnanA cAhiye yahAM AvAsa parvata kA kathana vAyavya dizA meM kahanA cAhiye tathA isakI dizA meM aruNaprabhA nAma kI rAjadhAnI haiM gostUpa AvAsa kalAsa nAmane AvAsaparvata kyAM Avela che ? zrIgautamasvAmInA A praznanA uttaramAM prabhuzrIe kahyuM ke-he gautama! jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM je maMdira parvata che e maMdara parvatanI naiRtya dizAmAM lavaNa samudramAM 42 beMtAlIsa hajAra yojana AgaLa javAthI kalAsa anulaMdhara nAgarAjane kelAsa enAmane AvAsaparvata che. tenI upara mahaddhika vigere vizeSaNovALe kailAsa nAmano deva rahe che. tenI sthiti eka palyopamanI che. kailAsa parvatanI naiRtya dizAmAM kalAsa nAmanI rAjadhAnI che A rAjadhAnInuM varNana vijya rAjadhAnInA varNana pramANe / cha. 'aruNappabhe vi uttarapurasthimeNaM rAyahANI vi tAe ceva disAe' arUNaprabhanA saMbaMdhamAM paNa e ja pramANenuM kathana samajI levuM, ahIyAM AvAsa parvatanuM kathana vAyavya dizAmAM kahevuM joIe. tathA e ja dizAmAM arUNuprabha nAmanI tenI rAjadhAnI che. stUpa AvAsa parvatanA varNana jIvAbhigamasUtra
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.87 anuvelaMdhararAjJaH AvAsaparvatani0 585 dvAdazayojanasahasrANyavagAhyA'ruNaprabhA rAjadhAnI vijayArAjadhAnIvat / 'cattAri vi egappamANA savvarayaNAmayA ya' catvAro'pyAvAsaparvatA ekapramANAH sarvaratnamayAzca sarvA'pi vaktavyatA gostUpAvAsaparvatavat iti // 87 // parvata ke jaisA hI aruNaprabhAvAsa parvata kA varNana hai aruNaprabhaAvAsa parvata para aruNaprabha nAmakA deva rahatA hai yaha AvAsaparvata jambUdvIpa ke mandara parvata kI vAyavya vidizA meM lavaNasamudra meM 42 hajAra yojana Age jAne para vyavasthita hai sataraha sau ikkIsa yojana kA yaha UMcA hai| cAra sau savAtIsa yojana yaha jamIna ke aMdara praviSTa huA hai ityAdi rUpa se isakA saba varNana gostUpa parvata ke jaisA hai aisA jAnanA cAhiye isake isa prakAra ke nAma karaNa meM vahAM kI choTI baDI vAvaDiyoM meM utpanna hue utpalAdikoM kI prabhA aruNa ke jaisI prabhA vAlI haiM yahI kAraNa hai isa parvata para isI nAmakA eka deva rahatA hai yaha deva maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA hai aura isa kI sthiti eka palyopama kI hai| isa deva kI rAjadhAnI kA nAma bhI aruNa prabhA hai yaha rAjadhAnI lavaNasamudra meM 12 hajAra yojana avagAhita karane ke bAda AtI hai isa ke sambandha kA saba varNana vijayA rAjadhAnI ke jaisA hI hai 'cattAri vi egappamANA savvarayaNAmayAya' ye cAroM hI AvAsaparvata eka pramANa vAle haiM aura sarvAtmanA rtnpramANe ja arUNa prabha AvAsa parvatanuM varNana che. arUNaprabha AvAsa parvata para arUNa prabha nAmanA deva rahe che. A AvAsa parvata jaMbudvIpanA maMdira parvatanI vAyavya dizAmAM lavaNasamudramAM 42 beMtAlIsa hajAra jana AgaLa javAthI tyAM Ave che. tenI uMcAI 1721 sattarase ekavIsa jananI che, 43. cAra se savA trIsa jana e jamInanI aMdara pravezela che, vigere prakArathI tenuM tamAma varNana gesTrapa parvatanA varNana pramANe che, A parvatanuM A pramANe nAma thavAnuM kAraNa tyAMnI nAnI nAnI vAvaDImAM utpanna thatA utpale vigerenI prabhA arUNaprabhAnI jevI che, eja che. A pavanI upara e nAmanA deva nivAsa kare che. A deva mahaddhika vigere vizeSaNavALA che, ane tenI sthiti eka pApamanI che, A devanI rAjadhAnInuM nAma paNa arUNuprabhA che, A rAjadhAnI lavaNasamudramAM 12 bAra hajAra jana praveza karyA bAda Ave che. A rAjadhAnI saMbaMdhI saghaLuM varNana vijyArAjadhAnInA varNana prabhAe che. 'cattAri vi egappamANA savvarayaNAmayAya' se nyAre mAvAsa prvt| jI0 74 jIvAbhigamasUtra
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ 586 jIvAbhigama I mUlam - kahi NaM bhaMte! suTriyassa lavaNAhivaissa goyama dIve NAmaM dIve pannatte, goyamA ! jaMbuddIve NaM dIve maMdarassa pavvayassa paJcatthimeNaM lavaNasamudda bArasa joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM suTriyassa lavaNAhivaissa goyamadIve NAmaM dIve pannatte bArasa joyaNasahassAiM AyAmavikkhaMbheNaM satta tIsaM joyaNasahassAiM nava ya aDayAle joyaNasae kiMci visesoNe parikkheveNaM jaMbUdIvaM teNaM addhakoNa Naue joyaNAI cattAlIsaM paMca NauibhAge joyaNassa usie jalaMtAo lavaNasamudaM teNaM do kose Usie jalaMtAo se NaM egAe ya paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samaMtA taheva vaNNao doha vi / goyamadIvassa NaM dIvassa aMto jAva bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte se jahA nAmae-AliMgapuvakharei vA jAva aasyNti| tassa NaM bahusamaramaNijassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAge ettha NaM suTTiyassa lavaNAhivaissa ege mahaM aikkIlAvAse nAmaM bhomejjavihAre pannatte bAvaTThi joyaNAI addhajoyaNaM u uccateNaM ekatIsaM joyaNAI kosaM ca vikkhaMbheNaM aNegakhaMbhasaya saMniviTTe bhavaNavaNNao bhANiyavvo / aikIlAvAsassa NaM bhomejjavihArassa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte jAva maNINaM phAso / tassa NaM bahusamaramaNi - jjassa bhUmibhAgassa bahumajjade sabhAge ettha egA maNipeDhiyA pannattA / sA NaM maNipeDhiyA do joyaNAI AyAma vikkhaMbheNaM maya hai isa prakAra se gostUpa parvata kI vaktavyatA inake sambandha meM jAnanI cAhiye // 87 // eka sarakhA pramANavALA ane sarvAtmanA ratnamaya che. A rIte geAstUpa paryaMtanA kathana pramANe tamAma kathana A arUNaprabha AvAsaparyaMtanu che. aa sU. 87 // jIvAbhigamasUtra
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.88 susthitasya gautamadvIpanirUpaNam 587 joyaNabAhalleNaM savvamaNimaI acchA jAva pddiruuvaa| tIse NaM maNipeDhiyAe uvari ettha NaM devasayaNijje pannatte vnnnno| se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai goyamadIve NaM dIve, goyama dIve NaM dIve tattha 2 tahiM 2 bahUI uppalAiM jAva goyamappabhAI se teNaTeNaM goyamA ! jAva Nicce / kahi NaM bhaMte ! suTriyassa lavaNAhivaissa suTriyA NAmaM rAyahANI pannattA goyamA! goyamadIvassa paJcatthimeNaM tiriyamasaMkhejje jAva aNNammi. lavaNasamudde bArasa joyaNasahassAiM ogAhittA, evaM taheva savvaM NeyavvaM jAva sutthie deve ||suu0 88 // chAyA-kutra khalu bhadanta ! susthitasya lavaNAdhipate gautamadvIpo nAma dvIpaH prajJaptaH, gautama ! jambUdvIpe khalu dvIpe mandarasya parvatasya pazcimena lavaNasamudraM dvAdazayojanasahasrANi avagAhyA'tra khala susthitasya lavaNAdhipate gautamadvIpo nAma dvIpaH prajJaptaH, dvAdazayojanasahasrANyAyAmaviSkambhAbhyAM saptatriMzadyojanasahasrANi nava ca aSTAcatvAriMzAni yojanazatAni kiJcidvizeSonAni parikSepeNa, jambUdvIpAnte khalu ardhekona navatIni yojanAni-catvArizataM pazcanavatibhAgAn yojanasya ucchrito jalAntAt lavaNasamudrAnte khalu dvau kozau ucchritau jalAntAt / sa khalvekayA ca padmavaravedikayA ekena vanaSaNDena sarvataH samantAt tathaiva varNako dvayorapi / gautamadvIpasya khalu dvIpasyAnta ryAvad bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH sa yathA nAmakaH AliGgapuSkaramitivA yAvadAbhAsate / tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalu susthitasya lavaNAdhipateH eko mahAn atikrIDAvAso nAma bhaumeyavihAraH prajJaptaH / sArdhAni dvASaSTi yojanAni Urdhvamuccaistvena ekatriMzataM yojanAni krozaM ca viSkambheNa anekastambhazatasanniviSTaH bhavanavarNako bhaNitavyaH / atikrIDAvAsasya khalu bhaumeyavihArasyAntarbahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJapto yAvanmaNInAM phAsaH / tasya khalu bahusamaramaNIyasya bhUmibhAgasya bahumadhyadezabhAge atra khalvekA maNipIThikA prajJaptA sA khalu maNi pIThikA dve yojane AyAmaviSkambhAbhyAm yojanabAhalyena sarvamaNimayI acchA yAvatpratirUpA / tasyAH khalu maNipIThikAyA upari atra khalu devazayanIyam prajJaptaM vrnnkH| tatkenArthena bhadanta ! evamucyate gautamadvIpaH khalu gautamadvIpaH? gautamadvIpe khalu dvIpe tatra tatra deze tatra tatra utpalAni yAvad gautamaprabhANi tattenArthena gautama ! jIvAbhigamasUtra
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ 588 jIvAbhigamasUtre yAvannityaH kutra khalu bhadanta ! susthitasya lavaNAdhipate: susthitA nAma rAjadhAnI prajJaptA, gautamadvIpasya pazcimena tiryagasaMkhyeyAn yAvadanyasmillavaNasamudre dvAdazayoyanasahasrANyavagAhya-evaM tathaiva sarva netavyaM yAvat susthito devaH ||iti // 88 // TIkA-'kahi NaM bhaMte ! suTTiyassa lavaNAhivaissa goyamadIve NAmaM dIve pannatte' ka khalu bhadanta ! susthitasya lavaNAdhipate gautama dvIpo nAma dvIpaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA jaMbuddIve NaM dIve maMdarassa pavvayassa paccatthimeNaM lavaNasamudaM bArasajoyaNasahassAI ogAhittA etthaNaM muTTiyassa lavaNAhivaissa goyamadIve NAmaM dIve pannatte' gautama ! jambUdvIpe dvIpe khalu mandaraparvatapazcimAyAM dvAdazayojanasahasrANi lavaNasamudramavagAhyA'tra khalu lavaNAdhipasusthitasya gautamadvIpo nAma dvIpaH prajJaptaH sa ca-'vArasajoyaNasahassAiM AyAmavikkhaMbheNaMsattAlIsaM joyaNasahassAI nava ya aDayAle joyaNasae kiMci visesoNe pari 'kahi NaM bhaMte / suTTiyassa lavaNAhivaissa goyama dIve NAmaM dIve' TIkArtha-he bhadanta ! lavaNasamudra ke adhipati susthita deva kA gautamadvIpa kahAM para kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jaMbuddIveNaM dIve maMdassa pavvayassa paccatthimeNaM lavaNasamudaM bArasa joyaNAI ogAhittA etthaNaM suTTiyassa lavaNAhivaiyassa goyamadIve NAmaM dIve pannatte' he gautama ! jambUdvIpa nAmake dvIpa meM mandaraparvata kI pazcimadizA meM 12 yojana taka lavaNasamudra meM jAne para jo sthAna AtA hai vahAM para lavaNAdhipati susthita deva kA gautama nAmakA dvIpa kahA gayA hai yaha dvIpa 'bArasajoyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM sattatIsaM joyaNasahassAI nava ya aDayAle joyaNasae kiMci visesoNe parikkheveNaM' isa sUtra ke anusAra 12 yojana kA lambA cauDA hai 'kahi NaM bhaMte ! suTTiyassa lavaNAhivaissa goyamadIve NAma' tyAta TIkAI-he bhagavana lavaNasamudranA adhipati susthita devane gautama dvI5 4yai mAvasa cha ? 2 // prazna uttaramA pramuzrI 4 cha -'goyamA !' jaMbuddIveNaM dIve maMdarassa pavvayassa paccasthimeNaM lavaNasamudaM bArasa joyaNAI ogAhittA ettha NaM sutthiyassa lavaNAhivaissa goyamadIve NAmaM dIve paNNatte' 7 gautama ! jaMbudvipa nAmanA dvIpamAM maMdara parvatanI pazcima dizAmAM 12 bAra jana paryantanI lavaNasamudramAM javAthI je sthAna Ave che. tyAM AgaLa lavaNAdhipati susthita hevana gautama nAmanA dI5 cha, mAdI5 'bArasa joyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM sattakosaM joyaNasahassAI nava ya aDayAle joyaNasae kiMci visesoNe parikkheveNaM' yA sUtrAnA 4thana pramANe mAra na 5yanta jIvAbhigamasUtra
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.88 susthitasya gautamadvIpanirUpaNam 589 kkheveNaM-jaMbUddIvaM teNaM addhakoNaNaue joyaNAI cattAlIsaM paMca NauimAge joyaNassa usie jalaMtAo' dvAdaza yojanasahasrANi-AyAmaviSkambhAbhyAm saptatriMzadyojanasahasrANi nava cA'STAcatvAriMzAni yojanazatAni kizcidvizeSonAni parikSepeNa jambUdvIpAnte'dhai konanavatIni yojanAni sArddhaSTAzIti saMkhyAni catvAriMzataM ca pazcanavatibhAgAn yojanasya jalAntAt-jalaparyanta. bhAgAd Urdhvamucchrita etAvAn jalasyopari prakaTito darIdRzyate / 'lavaNasamuI teNaM-do kose usie jalaMtAo' lavaNasamudrAnte khalu dvau krozau yAvajjalAntAd Urdhvadeze-ucchritaH etAvAn jalasyopariprakaTa ityarthaH, 'seNaM egAe paumavaraveiyAe-egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samaMtA taheva vaNNao dohavi' sa hi gautamadvIpaH padmavaravedikayaikayA-vanaSaNDenaikena ca sarvatra sarvAsu digvidikSu sarvatobhAvena aura kucha kama 37948 yojana kA isakA parikSepa hai 'jaMbUddIvaM teNaM addhakoNaNaue joyaNAiM cattAlIsaM paMcaNautibhAge joyaNasahassa jalaMtAo usie' yaha jambUdvIpa kI dizA meM jambUdvIpa ke anta meN88|| yojana aura eka yojana ke 95 bhAga meM se 40 bhAga pramANa pAnI se UMcA uThA huA hai 'lavaNasamudaM teNaM kose Usie jalaMtAo' tathA lavaNasamudra kI dizA meM lavaNasamudra ke anta meM-yaha jala se do koza taka UMcA uThA huA hai 'se ga egAe ya paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savao samaMtA taheva vaNNao doNhavi' yaha eka padmavara vedikA se aura eka vanaSaNDa se cAroM ora ghirA huA hai ina donoM kA varNana pahile jaisA kiyA gayA hai vaisA hI hai 'goyamadIvassa NaM dIvassa aMto jAva bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' gautama dvIpa ke bhItara kA bhUmibhAga yAvat bahusamaramaNIya hai| lAMbo pahoLo che. ane kaMIka kama 3794ra sADatrIsa hajAra navase beMtAsiis yArAnA tena parikSa5 cha. 'jaMbuddIvaM teNaM addhakoNaNa ue joyaNAI cattAlIsaM paMcaNaui bhAge joyaNassa jalaMtAo usie' 20 dIpanI dizAmA jaMbudvIpanA aMtamAM 88 sADI aThayAsI jana ane eka jananA 5 yAmA mAgamA yAjIsa mA pramANa pANIthI 52 nIla che. 'lavaNasamuI teNaM do kose Usie jalaMtAo' tathA AqNa samudranI hizAmA pazusamudranA matamA pAthI me sa yu nINesa che. 'se NaM egAe paumavaraveIyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samaMtA taheva vaNNao doNha vi' mA gautamadI5 se padmavara vedikAthI ane eka vanakhaMDathI cAre bAjuthI gherAyela che. A bannenuM vANuna paDeTA 2 pramANe 42vAmI mAvesa cha, me prabhArI cha. 'goyama jIvAbhigamasUtra
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ 590 jIvAbhigamasUtra pariveSTitaH kuJjaiva ramaNIyaH ihahi padmavaravedikAyA vanakhaNDasya ca dvayorapyetayorvarNanaM prAgdarzitadizA kartavyam / tathAhi -padmavaravedikA'rdhayojanamuccaiH pazcadhanuzzatAni viSkaMbheNa-jagatItulyA parikSepeNa asyA ayametadrapo varNAvAsa:vajramayA nemAH riSTaratnamayAni pratiSThAnAni vaiDUryamayAH phalakAH vajramayA sandhayaH rohitAkSaratnamayyaH sUcyaH nAnAmaNimayAni kalevarANi-kalevarasaMghAtAH nAnAmaNimayAni rUpANi rUpasaMdhAtAH aGkaratnamayAH pakSAH pakSavAhAH jyotIratnamayAvaMzA 'vaMsaka velluyAo' rajatamayyaH paTTikAH jAtarUpamayyo'vadhAnyaH vajramayI-uparipuMchanI sarvazvetaM rajatamayamAcchAdanam sA caikaikena kiGkiNIjAlena ghaNTAjAlena muktAjAlena suvarNajAlena yAvanmaNijAlena ekena padmavarajAlena sarvaratnamayena sarvataH samantAtsaMparikSiptA jAlAni tapanIyalaMbUsakAni suvarNamahattarakamaNDitAni maNimayavividhazobhita samudAyAni ISadanyonyAsaMpRktAni pUrvAparadakSiNottarAgatai rvAtai mandame jitAni kampitAni zobhitAni spanditAni ghaTTitAni 'se jahAnAmae AliMga jAva AsayaMti' ruoM kI mAlA se ghaNTAjAla se, muktAjAla se, suvarNajAla se, yAvat maNijAla se evaM sarva ratnamaya eka padmavara vedikA se cAroM ora se veSTita hai ye saba suvarNa Adi kI mAlAe~ evaM ghaMTA jAla vagairaha rakta suvarNa ke jhUmakoM se yukta haiM suvarNa ke inake Dore haiM inake ye samudAya vividha prakAra ke hAra ora ardhahAra se zobhita haiN| ye ina ke samudAya Apasa meM eka dasare samudAya se kucha 2 dUrI para hai / tathA pUrva pazcima, dakSiNa aura uttara se Agata manda manda vAyu se ye saba mAlAeM dhIre dhIre halatI rahatI haiM kaMpita hotI rahatI haiM / zobhita hotI rahatI hai| spandita hotI rahatI haiM Apasa meM ghaTita hotI rahatI haiM aura aisI pratIta hotI dIvassa NaM aMto jAva bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte' gautama dIpanI 252ne| abhimA yAvat gaI sabharamaNIya che. 'se jahANAmae AliMga0 jAva Asa. yaMti' 3 nI bhAjAmAthI sAthI bhutA jAthI, suvarNa yI yAvat maNijaLathI tathA sarva ratnamaya eka padmavara vedikAthI cAre bAjue vITaLAyela che. A suvarNa vigerenI mALAo tathA ghaMTAjALa vigere lAla sonAnA jhUmakhAothI yukta che. senAnA tenA derA che. te tamAma samudAye aneka prakAranA hAre ane ardhahArethI zobhAyamAna che. tenA A samudAye paraspara eka bIjA samudAyathI kaMIka kaMIka dUra AvelA che. tathA pUrva pazcima, dakSiNa ane uttara dizAethI Avela maMdamaMda pavanathI te tamAma mALAo dhIre dhIre halatI rahe che. kaMpAyamAna thAya che. suzobhita rahe che. spaMdita thAya jIvAbhigamasUtra
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.88 susthitasya gautamadvIpanirUpaNam 591 udIritAni eteSAmudareNa manojJena karNamano nirvRtikareNa zabdena sarvataH samantAdA pUryamaNAni zriyA'tIvAtIvopazobhitAni tiSThanti / etadvedikAyAstatra 2 dezapradeze haya-nAga-nara-kinnara-kiMpuruSa-mahoraga-gandharva-RSabhasaMghAtAH sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH tathA tatra bahavo haya gaja paGktayo yAvat pratirUpAH evaM hayAdi mithunAni yAvatpratirUpANi tathA-padma-nAgA-'zoka-campakA''mra vasantavAsantikA'timuktaka-kunda-zyAmalatA nityaM kusumitAH stavakitA gucchitA haiM ki mAnoM ye Apasa meM milajula kara bAta cIta sI kara rahI hoM, udAra, manojJa, evaM karNa aura mana ko Ananda pahuMcAne vAle zabda se ye saba ora se bharI huI rahatI haiM ina kI zobhA baDI anokhI hai| isa vedikA ke Asa pAsa jagaha jagaha para haya ke yugala nAga ke yugala, tarake yugala, kinnara ke yugala, kiMpuruSa ke yugala, mahoraga ke yugala, gandharva ke yugala, aura RSabha baila-ke yugala haiN| ye saba sarvAtmanA ratnamaya haiM / accha-AkAza-aura sphaTika maNi ke jaise svaccha hai / yAvat pratirUpa haiM / usa padmavara vedikA ke Asa pAsa aneka ghoDoM kI pattiyAM haiM gaja kI paGktiyAM haiM yAvat ye saba pratirUpa haiM / tathA-padma, nAga-azoka-campaka, vasanta-vAsantikA, atimuktaka, kunda evaM zyAmalatAeM bhI usa padmavara vedikA ke Asa pAsa meM haiM ye saba latAeM hamezA kusumita rahatI haiM stavakita rahatI haiM gucchita rahatI haiM tathA alaga alaga piNDarUpa meM rahI huI maMjarIrUpa avataMsaka-karNA che. paraspara ghakrita rahe che, ane evI jaNAya che ke jANe e parasparamAM maLIne vAtacIta karatI hoya. udAra, maneNa, ane kAna ane manane AnaMda pamADavAvALA zabdothI cAre bAjuthI bharelI rahe che. tenI zobhA ghaNAja judA prakAranI jaNAya che, e vedikAnI Aju bAju sthaLe sthaLe ghoDAnA yugale, hAthInA yugale, nayugale kinarAnA yugale kiM purUSanA yugale, maheranA yugale, gaMdharvonA yugale ane baLadanA yugale che. e badhA sarvAtmanA ratnamaya che. accha AkAza ane saphaTika maNinA jevA svaccha che. thAvat pratirUpa che. e pAvara vedikAnI Aju bAju aneka ghoDAonI paMkti che. hAthiyenI paMkti che. yAvat te pratirUpa che. tathA paDha, nAga, azoka caMpaka-vasaMta, vAsantikA atimukta kuMda ane zyAmalatAo paNa e padyavara vedikAonI AjubAju che. e badhI latAo sadA kusumita rahe che. stabati rahe che. gucchita rahe che. tathA alaga alaga viMDAkArathI rahela maMjarI rUpa avataMsaka arthAt karNabharaNane e dhAraNa karIne rahe che. A badhI latAo jIvAbhigamasUtra
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre yAvatsuvibhakta piNDamaJjarIkA'vataMsakadhAriNyaH sarvaratnamayo'cchA yAmatpratirUpAH tathA-bahavo'kSayasvastikAH sarvaratnamayA yAvatpratirUpAH / ___ atha kenArthena bhadanta ! evamucyate-padmavaravedikA-padmavaravediketi ? gautama ! yato'syA yatra tatra vApItaTakAdau sarvatra bahUnyUtpalakamalazatasahasrapatrANi sarvaratnamayAni yAvadaccha pratirUpANi tattenArthenA'vehi yatazca tannAmazAzvataM yannakadApinA''sInna bhavati na bhaviSyati-api tu AsIdbhavati bhaviSyatyeva tattebharaNa-ko ye dhAraNa kiye rahatI haiM / ye saba latAeM sarvAtmanA ratnamaya evaM accha haiM aura pratirUpaka ke vizeSaNoM se yukta hai| isa padmavara vedikA meM sthAna 2 para aneka cAvaloM ke bane hue evaM kabhI naSTa na hone vAle svastika bane hue haiM ye saba sarvAtmanA ratnamaya yAvatpratirUpa haiM / he bhadanta ! isa vedikA kA nAma padmavaravedikA aisA kisa kAraNa se haA hai isake uttara meM prabhu ne kahA hai ki he gautama ! isa padmavaravedikA ke sthAna rUpa jaise vedikA ke Asa pAsa meM, vedikA ke paTiyoM ke Upara vedikA ke puTAntara meM, vedikA ke stambhoM meM stambhoM ke Asa pAsa meM ityAdi saba sthAnoM meM padma yAvat lakSa paMkhuDiyoM vAle puSpa rahe hue haiM ye saba sarvAtmanA ratnamaya evaM accha Adi pratirUpa taka ke vizeSaNoM vAle haiM / isa kAraNa he gautama ! isa vedikA kA nAma padmavaravedikA huA hai isa vedikA kA aisA nAma zAzvata hai yaha pahile nahIM thA aisA nahIM hai aba bhI nahIM hai aisA bhI nahIM hai aura Age bhI nahIM rahegA aisA bhI nahIM hai kintu aisA sarvAtmanA ratnamaya ane acche che. tathA pratirUpa sudhInA vizeSaNothI yukta che. A padvavara vedikAmAM sthaLe sthaLe cokhAnA banelA tathA kaI vakhata nAza na pAme tevA svastika che. te badhA sarvAtmanA ratnamaya yAvatrutirUpa che. he bhagavana A vedikAnuM nAma pAvara vedikA e pramANe zA kAraNathI thayela che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke-he gautama ! A padyavara vedikAnA sthAna rU5 vedikAnI AsapAsa vedikAnA pATiyAonI upara vedikAnA puTAtaramAM davedikAnA staMbhomAM staMbhanI Aju bAju vigere badhAja sthAnamAM padma yAvat lAkha pAMkhaDI vALA pupe rahelA che, e badhA sarvAtmanA ratnamaya ane accha vigere pratirUpa sudhInA vizeSaNe vALA che. te kAraNathI he gautama ! A vedikAnuM A rItanuM nAma kahela che vaLI A padmavadikA e pramANenuM nAma zAzvata che. te pahelA na hatuM tema nathI. vartamAnamAM nathI tema paNa nathI ane bhaviSyamAM nahIM hoya tema paNa nathI. paraMtu evuM A nAma pahelAM hatuM. vartamAnamAM paNa che. ane jIvAbhigamasUtra
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.88 susthitasya gautamadvIpanirUpaNam 593 nArthena gautama ! padmavaravediketi / itthaM sA'vyayA nityA dhruvA'kSayA zAzvatIti / tasya khalu gautamadvIpasyoparibahireko mahAn vanaSaNDaH prajJaptaH sa ca-dezone dve yojane cakravAlaviSkabheNaM jagatItulyaparikSepeNa kRSNaH kRSNAvabhAso yAvad aneka zakaTarathayAnAdi sthAnaM suramyaH prAsAdikaH zlakSNo-'ccho yAvatpratirUpaH ityAdi krameNa vanaSaNDavarNanaM kartavyan / 'goyamadIvassa NaM dIvassa aMto jAva bahusamaramaNijje bhUmibhAge pannatte se jahAnAmae AliMga jAva AsayaMti' gautamadvIpasya khalu antarmadhye yAvat bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH sa yathA nAmakaH-AliGgapuSkaramitivA mRdaGga itivA sarastalamitivA-karatalamitivA''darzamaNDalamiti vA-candramaNDalamitivA sUryamaNDalamiti vA-urabhracarmeti vAyaha nAma isakA pahile thA aba bhI hai aura Age bhI rahegA yaha padmavara vedikA dravya dRSTi se nitya, dhruta, akSaya, aura zAzvatI hai jagatI ke Upara aura padmavara vedikA ke bAhara eka mahAna vanaSaNDa hai yaha vanaSaNDa do yojana kA cakravAla viSkambha kI apekSA se hai isa kA parikSepa jagatI ke barAbara hai yaha kRSNa aura kRSNAvabhAsa vAlA hai yAvat isa meM aneka zakaTa ratha evaM yAna Adi Thaharate haiN| yaha suramya Adi prAsAdika haiM ilakSaNa aura accha hai yAvat pratirUpa haiM ityAdi rUpa se padmAvara vedikA aura vanaSaNDa kA varNana hai yaha bahusamaramaNIya bhUmibhAga aisA pratIta hotA hai ki jaise mAnoM muraja yA mRdaGga kA samatala ho yAvat isa meM aneka devI aura deva uThate baiThate haiM yahAM para isa bhUmibhAga kA varNana isa prakAra se hai-'AliGga puSkaramitivA, mRdaGgaitivA, sarastalamitivA, karatalamitivA, AdarzamaNDala. bhaviSyamAM paNa raheze, A pAvaravedikA dravya dRSTithI nitya yuva, akSaya, ane zAzvatI che. jagatInI upara ane pAvara vedikAnI bahAra eka eka mahAna vanaSanDa che. A vanakhaMDa be ejananA cakravAla vidhvaMbhanI apekSAthI che. tene parikSepa jagatInI barAbara che, te kRSNa ane kRSNavabhAsa vALuM che. yAvatuM temAM aneka gADAo, ratha, ane yAna vAhano ubhA rahe che. te suramya vigere prAsAdika che. glaNa ane accha che. yAvatuM pratirUpa che. vigere prakArathI padhavara vedikA ane vanakhaMDanuM varNana che. A basama ramaNIya bhUmibhAga e jaNAya che ke-jema muraja athavA mRdaMgane talabhAga samatala heAya che, yAvat temAM aneka deva ane devi uThe bese che, ahIyAM mA bhUbhimAganu 1 na 24 pramANe che-'AliGgapuSkaramitivA, mRdaGgamitivA, sara. stalamiti vA karatalamitivA, AdarzamaNDalamitivA, candramaNDalamitivA sUryamaNDala. jI0 75 jIvAbhigamasUtra
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ 594 jIvAbhigamasUtre varAhacarmeti vA-siMhacarmeti vA vyAghracarmeti vA vRkacarmeti vA dvIpicarmeti vA 'nekazaMkukIlaka-sahasravitataH Avarta-pratyAvartazreNI-svastika-sauvastika-vardhamAnakamatsyANDaka-makarANDaka-jAra-mAraphullaveli-padmapatra-sAgarataraGga - vAsantikapadmalatA bhakticitraH sarvaprakArakaiH sazrIkaiH soyote nAnAvidhapazcavarNai stRNairmaNibhizcopazobhitaH tadyathA-kRSNainIlaiH pItailo hitaiH zuklaiH tatra ye kRSNAtRNAmaNayazca teSAzcA'yametadpo varNAvAsaH tayathA-jImUta iti-'Jjanamiti vA-khaJjanamiti vA-kajjalamiti vA mapIti vA yAvat tatra khalu bahavo vAnavyantaradevA-devya thA''sate-zerate-tiSThanti-tvagvartayanti-ramante-krIDanti purA paurANa-sucIrNa-suparAkrAnta-zubha-kAnta - kalyANakarmaNAM phalavizeSa pratyanubhavanto yathAsukhaM tiSThanti / 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAge-ettha NaM suTiyassa lavaNAhivaissa ege mahaM aikIllAvAse nAmaM bhomejavihAre pannatte' tasya khalu bahusamaramaNIyabhUmibhAgasya madhyadezabhAge atra khalu lavaNAdhipati-musthitasyaikomahAn atikrIDAvAso nAma bhaumeyavihAraH mitivA, candramaNDalamitivA, sUryamaNDalamitivA, urabhracararmetivA' ityAdi ina samasta padoM kI vyAkhyA pIche kI jA cukI hai yaha saba bhUmibhAga ke varNana meM pIche kA pATha yahAM 'kalyANakarmaNAM phalavizeSaM pratyanubhavanto yathAsukhaM viharanti' yahAM taka kA grahIta huA hai| 'tassaNaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAge-etthaNaM suTTiyassa lavaNAhivaissa ege mahaM aikkilAvAse nAma bhomejjavihAre pannatte' isa bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke ThIka bIca meM lavaNasamudrAdhipati susthita deva kA eka vizAla AkrIDAvAsa nAmakA bhaumeya vihAra kahA gayA hai yaha vihAra 'vAvahiM joyaNAI addhajoyaNaM uDamuccatteNaM, ekattIsaM joyaNAI kosaM ca vikkhaMbheNaM aNega khaMbha mitivA, urabhracarmetivA' 2 // athA pahAnI vyAdhyA pA771 42vAbhA yAvI gayela che. A bhUmibhAganA varNanamAM pahelAM kahevAmAM AvI gayela tamAma pATha kalyANakarmaNAM phalavizeSa pratyanubhavanto yathAsukhaM viharanti' - // 4thana 5-tane ahae thye| cha. 'tarasa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAge ettha NaM suTriyassa labaNAhivaissa ege mahaM aikkilAvAse nAma bhomejavihAre paNNatte' mA bahasamaramaNIya bhUmi bhAganI barAbara madhyabhAgamAM lavaNasamudrAdhipati susthita nAmanA devanuM eka vizALa AkIDAvAsa nAmane bhaumeya vihAra kahevAmAM Avela cha. 24 // vi.2 'bAvaDhiM joyaNAI addhajoyaNaM uDDhamuccatteNaM ekattIsaM joyaNAI kosa ca vikkhaMbheNaM aNegakhaMbhasatasanniviTe bhavaNavaNNao bhANiyavvo' 12 // sADI jIvAbhigamasUtra
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 88 susthitasya gautamadvIpanirUpaNam 595 sa ca 'bAvaTijoyaNAiM advajoyaNaM uDDamuca teNaM ekatIsaM joyaNAI kosaM ca vikkhaMbheNa -aNegakhaMbhasaya saMnniviDhe bhavaNavaNNI bhANiyavyo' sArdhAni dvApaTTi yojanAni-uccatvenordhvam krozAdhikaikatriMzataM yojanAni viSkambheNa-aneka stambhazataiH sanniviSTaH kabhyudgatasukRtavajravedikaH toraNavararacitazAlabhaJjikaH suzliSTaviziSTalaSTasaMsthitaH prazastavaiDUryavimalastambhaH nAnAmaNikanakaratnavajrojjvala bahulabahusama suvibhaktacitraramaNIyakuTTimatalaH IhAmRga-RSabha-turaga-nara-makara vihagavyAlakinnararurusarabhacamarakucaravanalatApadmalatAbhakticitraH stambhogatavanavedikAparigatAbhirAmaH vidyAdharayamalayugalayaMtrayuktaivAciH sahasramAlinIyaH rUpasahasrakalitaH dIpyamAno'tidIpyamAnacakSuloMkanalezaH zubhasparzaH sazrIkarUpaH kAJcanamaNiratnastupikAkaH nAnAvidhapazcavarNaghaNTApatAkaparimaNDitAgrazikharaH dhavalamarIcikavacaM vinirmuzcan lAulloiyamahitaH gozIrSaraktacandanadardaradantapaJcAGgulitalaH upacitacandanakalazaH candanavaTasukRtatoraNapratidvAradezaH AsaktosaktattavagdhAritamAlyadAmakalApaH pazcavarNasarasasurabhimukta puSpapuJjopacArakalitaH kAlAgurupravarakundaruSkaturuSkadhUpamadhamadhAyamAnagandhoddhRtA'bhirAmaH varagandhaH gandhavartibhUtaH apsarogaNasaMdhavikIrNadravyatruTitamadhurAMzukasaMpraNAditaH sarvaratnamayo'cchaH zlakSNo ghRSTo mRSTo nIrajasko yAvat pratirUpa ityAdi krameNa vidheyaM vanavarNana matra / 'aikkolAvAsassa NaM bhomejavihArassa-aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge satasaMniviDhe bhavaNa vaNNao bhANiyavvo' 62 // yojana kA UMcA hai 31 // yojana kA isakA viSkambha-cauDAI hai ye saikaDoM khambhoM ke Upara khaDA huA hai 'abhyudgata sukRta vajravedika toraNa vararacita zAlabhajikA suzliSTa viziSTa laSTa saMsthitaH' ityAdi rUpa se isa vihAra ke varNana meM jo pIche aura bhI vizeSaNa Ae hue haiM unake dvArA bhI isakA varNana kara lenA cAhiye, isI varNana ke bhItara ulloca kA bhI varNana A jAtA hai 'aikkIlAvAsassa NaM bhobhejjavihArassa bAsaTha janane uMco che. 31 savA ekatrIsa janane tene vidhvaMbha arthAta pAyA . sestanAnI 352 me 2usa cha. 'abhyudgatasukratavajravedikAtoraNavararacitazAlabhaJjikaHsuzliSTaviziSTalaSTasaMsthitaH' tyA prasArathI A vihAranA varNanamAM pahelAM je vizeSaNa kahevAmAM AvelA che, te vizeSaNathI paNa AnuM varNana karI levuM. A varNanamAM ja ullekanuM varNana paNa AvI naya che. 'aikkIlAvAsassa NaM bhomejjavihArassa aMto bahusamaramaNijje bhUmibhAge paNNatte jAva maNINaM phAso' 2 // vAsa momeya vihAranI 2542ne| bhUmimA jIvAbhigamasUtra
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre pannatte jAva maNINaM phAso' atikrIDAvAsA''khya bhaumeyavihArasya khalu madhye'ntabahasamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH sa yathA nAmaka:-AliGkhapuSkaramiti vAityAdi krameNa yAvanmaNInAM phAsastAvannirUpaNIyaH / 'tassa NaM bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe-etthaNaM egA mahaM maNipeDhiyA pannattAsA NaM maNipeDhiyA do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM-joyaNabAhalleNaM savvamaNimaI acchA jAva paDirUvA' tabahusamaramaNIyabhUmibhAgasya vistRtamadhyAMze-atraikA mahatI maNipaThikA''ste sA khalu maNipIThikA dve yojane AyAma viSkambhAbhyAm bAhalyena yojanaM sarvamaNimayI acchA yAvatpratirUpA / 'tIseNaM maNipeDhiyAe upari etthaNaM devasayaNijje pannatte' upari ca tasyA maNipIThikAyAH upari aMto bahusamaraNaNijje bhUmibhAge paNNatte jAva maNINaM phAso' isa AkrIDAvAsa bhaumeya vihAra ke bhItara kA bhUmibhAga bahusamaramaNIya hai isa bhUmibhAga ke varNana meM bhI 'AliMga pukkhareivA' ityAdi pUrvokta padoM kA saMgraha huA hai yaha varNana 'yAvanmaNInAM tRNAnAM sparzaH' isa sUtrapATha taka yahAM grahaNa kiyA gayA haiM / 'tassa bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha egA maNipeDhiyA paNNattA' isa bahasamaramaNIya bhUmibhAga ke ThIka bIca meM eka maNipIThikA kahI gaI hai 'sA NaM maNipeDhiyA do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM joyaNabAhalleNaM savvamaNimayI acchA jAva paDirUvA' yaha maNipIThikA lambAI -cauDAI meM do yojana kI hai aura moTAI meM eka yojana kI hai| yaha sarvarUpa se maNiyoM kI banI huI hai AkAza aura sphaTika maNi ke jaisI yaha accha hai yAvat pratirUpa haiM yahAM yAvat zabda se zlakSNa Adi padoM kA grahaNa huA hai 'tIseNaM maNipeDhiyAe uri ettha NaM masamaramaNIya che. 2 // bhUmilAnA 1 nama 555 'AliGgapukkhareivA' vigere pUrvarita pahonA saba thayesa che. mANuna 'yAvanmaNInAM tRNAnAM sparzaH' 2 // sUtra54 paryantanI 2maDIyAM aDa 42vAmAM Ave che. 'tassa bahusamaramaNijjassa bhUmibhAgassa bahumajjhadesabhAe ettha egA maNipeDhiyA paNNattA' mA ma samaramaNIya bhUmibhAganI barobara madhyabhAgamAM eka maNipIThikA kahela che. 'sA NaM maNipeDhiyA do joyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM joyaNabAhalleNaM savvamaNimayI acchA jAva paDirUvA' mA maNipAnI samAI paDaNAra yAnanI che. ane tene ghera eka janane che. e sarva prakArathI maNithI banela che. AkAza ane sphaTika maNinA jevI te svaccha che. yAvat pratirUpa che. ahIMyAM yAvat 74thI sakSaNa vigere 54o aDae thayesa cha. 'tIse NaM maNipeDhiyAe jIvAbhigamasUtra
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 88 susthitasya gautamadvIpanirUpaNam 597 khalbatra devazayanIyaM prajJaptam / 'vaNNao' tasya varNaka upari aSTASTamaGgalakAdikaM ca tacca devazayanIyaM sAliGganavatiko bhayata upadhAnakam madhye tata gabhIram gaGgApulinavAlukodAlasAlisayam upacitakSaumadukUlapaTTapraticchAdanam suviracitarajatatrANaraktAMzukasaMvRtam suramyam Adarzaruta navanItatUlasparzavanmRdukam / 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai' goyamadIve NaM dIve ? tattha 2 tahiM bahUI uppalAi jAva goyamappabhAI' tatkenArthena bhadanta ! gautamadvIpaH 2 ityevamucyate ? bhagavAnAhagautamadvIpe khalu tatra 2 deze-pradeze cotpala-padma-kumuda-puNDarIka mahApuNDarIka zata-sahasrapatrANi yAni tAni sarvANi gautamavarNAni-gautamAkArANi tattadayogAt -vasati ca tatra maharddhika mahAsaukhyaka mahAdyutika mahAbala mahAnubhAvaH palyopamadevasayaNijje paNNatte' isa maNipIThikA ke Upara eka deva zayyA hai 'vaNNao' isakA varNana jaisA pIche 'NANAmaNimayA paDirUvA' Adi padoM dvArA kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI kara lenA cAhiye 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai goyamadIveNaM dIve' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki yaha gautama dvIpa hai ? arthAt isa dvIpa kA nAma gautama dvIpa aisA kisa kAraNa se huA hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'tattha 2 tahiM bahahiM uppalAiM jAva gomayappabhAiM se eeNaTeNaM goyamA ! Nicce' he gautama ! usa gautamadvIpa meM jo choTo baDI vApikAeM Adi jala pradeza hai unameM jo utpala padma kumuda yAvat lakSapatroM vAle puSpa Adi haiM una saba kI prabhA gomeda ratna jaisI hai isa kAraNa se vahAM para maharddhika Adi vizeSaNoM vAlI evaM eka palyakI sthiti vAlA gautama deva rahatA hai isa kAraNa isa uvari ettha NaM devasayaNijje paNNatte' mA bhay illsxnrl G52 2 4 412cyA cha. tenu na pramANe 'NANAmaNimayA paDirUvA' vigere 5o dvA21 42vAmA bhAvesa cha. merI pramANe maDIyA 544 42 // devu naye. 'se keNaTuNaM bhaMte ! evaM puccai goyamadIveNaM dIve' he bhagavan ! mA5 me // 4||24thii / ch| ke A gautama dvIpa che. arthAt A dvIpanuM nAma gautama dvIpa evuM zA 4|21thaa ye cha ? -40 prazna uttaramA pramuzrI cha -'tattha tattha tahiM bahUhiM uppalAI jAva gomayApabhAiM se eeNaTheNaM goyamA jAva Nicce' gautama ! e gautamadvIpamAM je nAnI moTI vAve vigere jala pradeza che. temAM je upale, paDo, kumudo yAvat lakSapatrovALA pupa vigere che. te badhAnI prabhA gameda ratnanA jevI che. te kAraNathI tathA tyAM mahaddhika Adi vizeSaNavALA ane eka patyanI sthitivALA gautama deva rahe che. te kAraNathI A dvIpanuM jIvAbhigamasUtra
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ 598 jIvAbhigamasUtre sthitimAMllavaNAdhipatiH susthitazvApi, sa ca catuH sAmAnika sahasrANAM catasRrAjamahiSINAM saptAsatarsnIkAdhipatInAM SoDazAtmarakSaka devasahasrANAM gautamadvIpasya susthitAyA rAjadhAnyA anyeSAM ca bahunAM vAnavyantara deva-devInAM cA''dhipatyaM paurapatyaM senApatyaM kArayan pAlayan viharati tattenArthena gautamadvIpo gautamadvIpa ityevaM gautama ! ucyate / athottaraM ca gautama ! zAzvataM nAma bhavati nakadApinAsInna bhavati na bhaviSyati api tu - AsIdeva bhavatyeva bhaviSyatyevA sarat dhruvaH zAzvato nityaH / 'kahi NaM bhaMte ! suTThiyassa lavaNAhivaissa suTTiyA NAmaM rAjahANI paznattA - goyamA ! goyamadIvassa paccatthimeNaM tiriyamasaMkhejje jAva aNami lavaNasamudde bArasajoyaNasahassAI ogAhittA evaM taheva savvaM NeyavvaM dvIpa kA nAma gautamadvIpa ho gayA hai yaha deva vahAM para rahatA huA cAra hajAra sAmAnika devoM kA, cAra agramahiSikoM kA jaisA ki pahile kahA gayA hai sAta anIkoM kA sAta anikAdhipatiyoM kA 16 hajAra AtmarakSaka devoM kA tathA vahAM ke nivAsI aura bhI dUsare vAnavyantara Adi devoM kA Adhipatya karatA hai apanI rAjadhAnI kA Adhipatya karatA hai una saba kI rakSA evaM pAlana karatA hai aura sukha zAnti ke sAtha apane samaya ko vyatIta karatA hai yaha dvIpa Aja kA ho aisI bAta nahIM hai / yaha to anAdinidhana dvIpa hai yaha bhUta meM thA, aba bhI hai aura Age bhI rahegA ataH yaha dravya dRSTi se nitya hai tathA varNa paryAyoM Adi kI dRSTi se yaha anitya bhI hai 'kahiNaM bhaMte! suTTiyassa lavaNAhivaissa suDiyA NAmaM rAyahANI paNNattA' he bhadanta ! lavaNasamudrAdhipati susthita deva kI susthitA nAmakI rAjadhAnI nAma gautamakrIpa e pramANe thayela che. e deva tyAM rahIne cAra hajAra sAmAnika devAnuM, cAra agamahiSiyAnu', jema pahelAM kahevAmAM Avela che te pramANe sAta anIkAnuM tathA sAta anIkAdhipatiyAnuM 16 seALa hajAra AtmarakSaka devAnuM tathA tyAM rahevAvALA bIjA paNa aneka vAnavyatara vagere devAnu adhipatipaNa kare che. peAtAnI rAjadhAnInuM adhipatipaNu, kare che. e badhAnI rakSA ane tenuM pAlana kare che, ane sukha pUrNAMka peAtAnA samayane vItAve che. A dvIpanuM nAma A kAraNeAthI che tema nathI. ete anAdi kAlabhAvI che. te pahelA hatA, vamAnamAM che, ane bhaviSyamAM paNa raheze. tethI dravya draSTithI te nitya che. tathA vadhu paryAya vigerenI dRSTithI te anitya che. 'kahiNaM bhaMte ! suTTiyassa lavaNAhivaissa suTTiyA NAmaM rAyahANI paNNattA' he bhagavan lavaNu samudranA adhipati susthita devanI susthitA nAmanI rAjadhAnI kAM jIvAbhigamasUtra
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.88 susthitasya gautamadvIpanirUpaNam 599 jAva sutthie deve' kutra khalu bhadanta ! lavaNAdhipa susthitadevasya susthitA nAmnI rAjadhAnI prajJaptA ? bhagavAnAha-gautama ! gautamadvIpasya pazcimena pazcimAyAM dizi tiryagasaMkhyeya dvIpasamudrAn vyativrajyA'nyalavaNasamudre dvAdazayojanasahasrANyavagAhyA'tra susthitA susthita devasya rAjadhAnI evaM krameNa tathaiva gaustUparAjadhAnIvat sarva netavyaM yAvatsusthito deva iti ||suu0 88 // samprati-jaMbUdvIpagata candradvIpavarNanam - mUlam -kahi NaM bhaMte! jaMbUdovagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA, goyamA! jaMbaddIve NaM dIve maMdarassa pavvayassa puracchimeNaM lavaNasamudaM bArasa joyaNasahassAiM ogAhittA ettha NaM jaMbUdIvagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA jaMbuddIvaM teNaM addhakoNa Naui joyaNAiM cattAlIsaM paMcANauiM bhAge joyaNassa UsiyA jalaMtAo lavaNasamudaM teNaM do kose UsiyA jalaMtAo bArasa joyaNasahassAiM AyAmavikkhaMbheNaM sesaM taM ceva jahA goyamadIvassa parikkhevo paumavaraveiyA patteyaM patteyaM vaNasaMDa0 doNha vi vaNNao bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA kahAM para hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyama dIvassa paccatthimeNaM tiriyamasaMkhejje jAva aNNaMmi lavaNasamudde bArasajoyaNasahassAI ogAhittA, evaM taheva savvaM NeyadhvaM jAva sutthie deve' he gautama ! gautamadvIpa kI pazcimadizA meM tiryaga asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karake anya lavaNasamudra meM 12 hajAra yojana Age jAne para susthita deva kI susthitA nAmakI rAjadhAnI hai isa rAjadhAnI kA varNana gostUpa parvatAvAsa kI gostUpA rAjadhAnI ke jaisA hI haiN| // 88 // mAveza cha ? 21 // prazna uttaramA pramuzrI 49 cha -'goyamadIvassa paccatthimeNaM tiriyamasaMkhejje jAva aNNaMmi lavaNasamuhe bArasa joyaNa sahassAI ogAhittA evaM taheva savyaM NeyavvaM jAva sutthie deve' 3 gotama ! gautamadIpanI pazcima dizAmAM tiryakra asaMkhyAta dvIpe ane samudrone pAra karIne bIjA lavaNasamudramAM 12 bAra hajAra jana AgaLa javAthI susthita devanI susthitA nAmanI rAjadhAnI che. A rAjadhAnInuM varNana gesUpa parvatAvAsanI gostRpA 24dhAnInA pANuna pramANe cha. // sU. 88 // jIvAbhigamasUtra
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ 600 jIvAbhigamasUtre jAva joisiyA devA aasyNti| tesi NaM bahusamaramaNijje bhUmibhAge pAsAyavaDeMsagA bAvaTri joyaNAI bahumajjha0 maNipeDhiyAo do joyaNAiM jAva sIhAsaNA saparivArA bhANiyavvA taheva aTo goyamA bahusu khuDDAsu khuDDiyAsu bahUiM uppalAI caMdavaNNAbhAI caMdA ettha devA mahaDDiyA jAva paliovamaThiIyA parivasaMti, teNaM tattha patteyaM patteyaM cauNhaM sAmANiyasAhassINaM jAva caMdadIvANaM caMdANa ya rAyahANINaM annesiM ca bahaNaM joisiyANaM devANaM devINa ya AhevaccaM jAva viharaMti, se teNaTreNaM goyamA! caMda dIvA jAva NicA / kahi NaM bhaMte! jaMbUdIvagANaM caMdANaM caMdAo NAmaM rAyahANIo pnnttaao| goyamA ! caMdadIvANaM purasthimeNaM tiriyaM jAva aNNammi jaMbUdIve dIve bArasa joyaNasahassAiM ogAhittA taM ceva pamANaM jAva mahaDDiyA caMdA devA caMdA devaa| kahi NaM bhaMte jaMbUddIvagANaM sUrANaM sUradIvA NAmaM dIvA pannattA goyamA ! jaMbUddIveNaM dIve maMdarassa padhvayassa paJcatthimeNaM lavaNasamudaM bArasa joyaNasahassAiM ogAhittA taM ceva uccattaM AyAmavikkhaMbheNaM parikkhevo veiyA vaNasaMDA bhUmibhAgA jAva AsayaMti pAsAyavaDeMsagANaM taM ceva pamANaM maNipeDhiyA sIhAsaNA saparivArA aTro uppalAiM sUrappabhAI sUrA ettha devA jAva rAyahANIo sakANaM dIvANaM pacatthimeNaM aNNami jaMbuddIve dIve sesaM taM ceva jAva sUrA devaa| kahi NaM bhaMte abhitaralavaNagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA goyamA! jaMbUddIve dIve maMdarassa pavyayassa purathimeNaM lavaNasamudaM bArasa joyaNasahassAiM ogA. hittA ettha NaM abhitaralavaNagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA jahA jaMbuddIvagA caMdA tahA bhANiyavvA Navari jIvAbhigamasUtra
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.89 jambUdvIpagatayozcandrayozcandradvIpani0 601 rAyahANIo aNNammi lavaNe sesaM taM ceva / evaM abhitara lAvaNagANaM sUrANa vi lavaNasamudaM bArasa joyaNasahassAiM taheva savvaM jAva raayhaanniio| kahiNaM bhaMte ! bAhiralAvagANaM caMdANaM caMda dIvA NAmaM dIvA pannattA goyamA lavaNasamudassa purasthimillAo veiyaMtAo lavaNasamudaM paJcasthimeNaM bArasa joyaNasahassAiM ogAhittA ettha NaM bAhiralAvagANaM caMda dIvA NAmaM dIvA pannattA, dhAyaIkhaMDa dIvaM teNaM addhakoNa Navai joyaNAI cattAlIsaM ca paMca NauibhAge joyaNassa UsiyA jalaMtAo lavaNasamudaM teNaM do kose UsiyA bArasa joyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM paumavaraveiyA vaNasaMDA bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA maNipeDhiyA sIhAsaNA saparivArA so ceva aTro rAyahANIo sagANa dIvANaM purathimeNaM tiriyamasaM0 aNNammi lavaNasamudaM taheva savvaM / kahi NaM bhaMte ! bAhiralAvagANaM sUrANaM sUra dIvA NAmaM dIvA pannattA goyamA! lavaNasamuda paJcathimillAo veiyaMtAo lavaNasamudaM purasthimeNaM bArasa joya NasahassAiM dhAyaisaMDa dIvaM teNaM addhekUNaNauiM joyaNAI cattAlIsaM ca paMca nauibhAge joyaNassa do kose UsiyA seNaM taheva jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM pacatthimeNaM tiriyama saMkhejje lavaNe ceva bArasa joyaNA taheva savaM bhANiyatvaM |suu.89| ___ chAyA-kutra khalu bhadanta ! jambUdvIpagatayozcandrayozcandradvIpau nAma dvIpo prajJaptau, gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrveNa lavaNasamudraM dvAdaza yojanasahasrANi avagAhya atra khalu jambUdvIpagatayozcandrayozcandradvIpau nAma dvIpau prajJaptau jambUdvIpAnte aTTai kona navatIni yojanAni catvAriMzataM pazcanavatibhAgAn yojanasyocchritau jalAntAt-lavaNasamudrAntena dvau krauzau-ucchritau-jalAntAd, dvAdaza yojanasahasrANi-AyAmaviSkambheNa zepaM tadeva-yathA gautamadvIpasya pari kSepaH padmavaravedikA pratyekaM 2 vanaSaNDaparikSiptA dvayorapi varNakaH bahusamaramaNIyo jI0 76 jIvAbhigamasUtra
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ 602 jIvAbhigamasUtre bhUmibhAgo yAvajjyotiSkA devA Asate / teSAM khalu bahusamaramaNIye bhUmibhAge prAsAdAvataMsako dvApaSTiyojanAni bahumadhyadezabhAge maNipIThikAH dve yojane yAvatsiMhAsanaM saparivAraM bhaNitavyaM tathaivA'rthaH gautama ! bahvIsu kSudrAsu kSullikAsu bahUnyutpalAni candravarNAbhAni candrau atra devI mahaddhiko yAvat palyopamasthitikau parivasataH, tau khalu tatra pratyekaM 2 caturNA sAmAnikasahasrANAM yAvat candradvIpayoH candrayozca rAjadhAnyoH anyeSAzca bahanAM jyotiSkANAM devAnAM devInAM cA''dhipatyaM yAvad viharataH / tattenArthena gautama ! candradvIpau yAvannityau kutra khalu bhadanta ! jambudvIpagatayozcacandrayozcandre nAma rAja prajJapte, gautama ! candradvIpayoH pUrveNa tiryaga yAvadanyasmin jambUdvIpe dvIpe dvAdazayojana sahasrANyavagAhya tadeva pramANaM yAvanmahaddhiko candrau devauM / kutra khalu bhadanta ! jambUdvIpagatayoH sUryayoH sUryadvIpau nAma dvIpau prajJaptau, gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pazcimena lavaNasamudraM dvAdazayojanasahasrANyavagAhya tadevoccatva mAyAmaviSkambheNa parikSepo vedikA vanaSaNDaH bhUmibhAgo yAvadAsate prAsAdAghataMsakAnAM tadeva pramANaM maNipIThikA siMhAsanaM saparivAram arthaH utpalAni sUryaprabhANi sUyau~ atra devau yAvadrAjadhAnyau svakayoH dvIpayoH pazcimenA'nyasmin jambUdvIpe dvIpe zepaM tadeva yAvatsUyau~ devau / kutra khalu bhadanta ! Abhyantara lAvaNikayozcandrayozcandradvIpau nAma dvIpau prajJaptau, gautama ! jambUdvIpe dvIpe mandarasya parvatasya pUrveNa lavaNasamudraM dvAdazayojanasahasrANyavagAhyA'tra khalu abhyantara lAvaNikayozcandrayozcandradvIpau nAma dvIpau prajJaptau yathA-jambUdvIpagatau candrau tayaiva bhaNitavyau navaraM rAjadhAnyau anyasmillavaNe zeSaM tadeva / evamabhyantaralAvaNikayoH sUryayorapi lavaNasamudra dvAdaza yojanasahasrANi tathaiva sarvam yAvad rAjadhAnyau / kutra khalu bhadanta ! bAhyalAvaNikayozcandrayozcandradvIpau nAma dvIpau prajJaptau, gautama ! lavaNasya samudrasya paurastyAd vedikAntAllavaNasamudraM pazcimena dvAdazayojanasahasrANyavagAhya'tra khalu bAhyalAvaNikayozcandrayozcandradvIpau nAma dvIpau prajJaptau dhAtakIpaNDadvIpAntena ardhekonanavati yojanAni catvAriMzataM ca pazcanavatibhAgAn yojanasyocchritau jalAntAllavaNasamudrAntena dvau krozau ucchritau dvAdazayojanasahasrANyAyAmaviSkambheNa padmavaravedikA vanaSaNDaH bhUmibhAgaH maNipIThikA siMhAsanaM saparivAraM sa evA'rthaH rAjadhAnyau svakayoHpayoH pUrveNa tiryagasaMkhyeya0 anyasmillavaNasamudre tathaiva sarvam / kutra khalu bhadanta ! bAhyalAvaNikayoH sUryayoH sUryadvIpau nAma dvIpau prajJaptau, gautama / lavaNasamudra pazcimavedikAntAllavaNasamudraM pUrveNa dvAdazayojanasahasrANi dhAtakIkhaNDadvIpAntena ardhekonanavatiyojanAni catvAriMzataM pazcanavatibhAgAn yojanasya dvau krauzau ucchritau zeSa jIvAbhigamasUtra
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 89 jambUdvIpagatayozcandrayozcandradvIpani0 603 tathaiva rAjadhAnyau svakayopayoH pazcimena tiryagasaMkhyeyAn lavaNe - eva dvAdaza yojanAni tathaiva sarvaM bhaNitavyam // 78 // TIkA- 'kahiNaM bhaMte ! jaMbuddIvagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA' kva nu khalu bhadanta ! jambudvIpagata candrayozcandra dvIpo nAma dvIpa prajJaptau ? bhagavAnAha - 'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa puracchimeNaM lavaNasamudaM bArasajoyaNasahassA ogAhittA - etthaNaM jaMbuddIvagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA' gautama ! jambUdvIpe khalu dvIpe mandara parvatAtpUrvasyAM lavaNasamudramavagAhya dvAdaza yojanasahasrANi atraiva hi jambudvIpaM prabhAsayatozcandrayonUnaM candraatit prasiddha | 'jaMbuddIvaM teNaM addhekoNa Naui joyaNAI cattAlIsaM ca paMcANaur3a bhAge joyaNassa usiyA jalatAo - lavaNasamudaM teNaM do kose usiyA jalaMjambUdvIpagata candradvIpa kA varNana 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvagANaM caMdANaM caMda dIvA paNNattA' ityAdi / TIkArtha- he bhadanta ! jambUdvIpagata do candramAoM ke do candradvIpa kahAM para hai uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa puratthimeNaM lavaNasamuhaM bArasa joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM jabUddIvagANaM caMdANa caMda dIvA NAmaM dIvA pannattA' he gautama! jambUdvIpa ke meruparvata se pUrvadizA meM lavaNasamudra meM 12 hajAra yojana Age jAne para vahAM jambUdvIpa ko prakAzita karane vAle donoM candramAoM ke do candra dvIpa haiM 'jaMbuddIvaM teNaM addhekoNaNaui joyaNAI' cattAlIsa paMcANauti bhAge joyaNassa usiyA jalaMtAo lavaNasamudda teNaM do kose UsitA jalatAo bArasajoyaNasahassAi AyAma ja buDhIpamAM Avela caMdra dvIpanu. va na 'kahi bhate ! jaMbUddIvagANaM caMdANaM caMda dIvA paNNattA' ityAdi TIkA-he bhagavan ! jamUdrIpamAM Avela be caMdramAenA e caMdrandvIpo zyAM AvelA che ? yA praznanA uttaramA anuzrI he che - 'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarasa pavvayassa puratthimeNaM lavaNasamudaM bArasajoyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM jaMbuddIvagANa caMdrANa caMdIvA NAmaM dIvA paNNattA' he gautama! yUdvIpanAM bhe3 patathI pUdizAmAM lavaNa samadramAM 12 khAra hajAra ceAjana AgaLa javAthI bUdvIpane prAzita 12vAvANA bhanne caMdrabhAgAnA meM caMdra dvIpo che. 'jaMbuddIvaMteNaM addhekoNaNauijoyaNAI cattAlIsaM paMcANauti bhAge joyaNassa usiyA jalaMtAo lavaNasamudaMteM dokose UsitA jalaMtAo bArasa joyaNasaharasAIM jIvAbhigamasUtra
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ 604 jIvAbhigamasUtre tAo bArasajoyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNa-sesaM taM ceva tahA goyamadIvassa parikkhevo' jambUdvIpAntena-jambUdvIpadizi sAdhaiMkonanavati yojanAni sArdhA'STAzIti yojanAnItyarthaH catvAriMzataM ca pazcanavatibhAgAn yojanasyocchritau jalAntAt jalaparyantAdRrdhvamucchritau, lavaNasamudradizAyAM jalAntAd dvau krozaparimitau Urdhvamucchritau tau ca candradvIpau dvAdazayojanasahasrANi yAvadAyAmavistArAbhyAt zeSaM yathA gautamadvIpasya parikSepaH tathAcA'yaM candradvayadvIpaH saptatriMzadyojanasahasrANi navacA'STAcatvAriMzAni yojanazatAni kizcidvizeSonAni parikSepeNa jJAtavyo bhavati / 'paumavaraveiyA patteyaM 2 vaNasaMDapari0 doNhavi vaNNao' padmavaravedikA pratyekaM 2 vaNaSaNDa parikSiptA dvayorapi varNakaH / 'bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA jAva joisiyA devA AsayaMti' vanaSaNDasya bahumadhyadezavikkhaMbheNaM, sesaM taM ceva jahA goyama dIvassa parikkhevo' ye dvIpa jambUdvIpa kI ora jambUdvIpa kI dizA meN-88|| yojana evaM eka yojana ke 95 bhAgoM meM se 4 bhAga jitanA pAnI se UMce uThe hue haiM tathAlavaNasamudra kI ora-lavaNasamudra kI dizA meM do koza pAnI se uMcA uThA huA hai inakI lambAI cauDAI 12 hajAra yojana kI hai bAkI kA aura saba varNana gautamadvIpa ke varNana ke jaisA hI hai tathA ca inakA parikSepa kucha kama 37 hajAra 9 sau 48 yojana kA hai 'paumavaraveiyA patteyaM 2 vaNasaMDa parikhittA' pratyeka candradvIpa ko padmavara vedikA aura vanaSaNDa ghere hue haiM 'doNhavi vaNNao' yahAM para padmavaravedikA aura vanaSaNDa ina donoM kA varNana kara lenA cAhie 'bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA jAva joisiyA devA AsayaMti' vanaSaNDa AyAmavikkhaMbheNaM, sesaM taM ceva jahA goyamadIvassa parikkhevo' mA dA5 bhuudviIpanI dizAmAM 88 sADI aAsI jana ane eka ejananA 95 paMcANu bhAgamAMthI 40 cALIsa bhAga jeTaluM pANIthI upara nIkaLela che. tathA lavaNa samudranI bAju lavaNa samudranI dizAmAM be gAu jeTale pANIthI upara nIkaLela che. tenI laMbAI pahoLAI 12 bAra hajAra jananI che. A sivAya bAkInuM tamAma varNana gautama dvIpanA varNana pramANe che. tathA tene parikSepa kaMIka ocho 37 sADatrIsa hajAra 9 navaso 48 aDatAlIsa janane che. 'paumavaraveiyA patteyaM patteyaM vaNasaMDe parikkhittA' 124 yadIpane 512 364 bhane vanabha3 dheresA che. 'doNha vi vaNNao' mahI yA padma12 vehi bhane panamanu pa na 42 se. 'bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA jAva joisiyA devA AsayaMti' panapAnI 12 / 12 madhya bhAgamA ma samaramaNIya bhUmimA che. jIvAbhigamasUtra
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.89 jambUdvIpagatayozcandrayozcandradvIpani0 605 bhAge bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH, sa cA''liGgapuSkaramiti vA-ityAdi krameNa bhUmibhAgo varNanIyaH atra khalu bahavo jyotiSkadevA devyazca zubhakalyANa purApaurANikakarmaNAM phalavizeSa zubhaM kalyANaM pratyanubhavanto yathAsukhamAsate niSIdanti tiSThanti tvAgparivartayanti-zerate manaH sukhaM yathA viharanti / 'tesi NaM bahusamaramaNijje bhUmibhAge pAsAyavaDe sagA bAvarTi joyaNAI' teSAM bahusamaramaNIyabhUmibhAgamadhye mahAnekaH prAsAdAvataMsakaH yazca dvASaSTi yojanAniAyAmaviSkambhAbhyAm , atra prAsAdAvataMsakavarNanaM pUrvavat / 'bahumajjha0 maNike ThIka madhyabhAga meM bahusamaramaNIya bhUmibhAga haiM yahAM 'AliGga puSkaramiti vA' ityAdi pUrvapadokta padoM dvArA isa bhUmibhAga kA varNana kara lenA cAhiye yahAM aneka jyotiSka deva aura deviyAM pUrva meM kiye apane puNya karma ke phala vizeSa ko bhogate huye sukha pUrvaka rahate haiN| yahAM svaparivartayanti yAvat zabda se 'niSIdanti, tiSThanti-tvaka parivartayanti zerate, manaH sukhaM yathA viharanti' ina kriyApadoM kA grahaNa huA hai 'tesi NaM bahusamaramaNijje bhUmibhAge pAsAyavaDe sagA bAvaTijoyaNAI' una vanaSaNDoM ke bahusamaramaNIya bhUmibhAgoM ke madhya meM prAsAdAvataMsaka kahe gaye haiM yahAM jo bahuvacana kA prayoga kiyA jA rahA hai vaha do candradvIpoM ke do vanaSaNDoM ke bhUmibhAgoM ko lekara kiyA jA rahA hai isa taraha eka 2 bahusamaramaNIyakabhUmibhAga meM eka eka prAsAdAvataMsaka hai eka eka prAsAdAvataMsaka kI lambAI cauDAI 62 yojana kI hai yahAM pUrva kI taraha isa prAsAdAvataMsaka kA varNana kara lenA cAhiye 'bahumajjha0 maNipeDhiyAo do joyaNAiM jAva sIhAmaDIyA 'AliMgapuSkaramitivA' vigaire paDela apAmA mAvesa ho / mA bhUmibhAganuM varNana karI levuM. aneka tiSika deva ane devi pahelA karela pitAnA puNya karmanA phala vizeSane bhegavatA thakA sukha pUrvaka rahe che. ahIyAM 'tvakparivartayanti' yAvat zapathI 'niSIdanti, tiSThanti, tvakparivartayanti, zerate manaHsukhaM yathA viharanti' 2 // yA5hone saDa thayecha, 'tesiMNaM bahusamaramaNijje bhUmibhAge pAsAyavaDe sagA bAvaTTi joyaNAI' 22 banAnA msbhramaNIya bhUNibhAganI madhyamAM prAsAdAvataMsaka kahela che. ahiMyA je bahavacanane praveza karavAmAM Avela che. te be caMdra dvIpanA be vanakhaMDanA bhUmibhAgone laIne karavAmAM Avela che. A rIte eka eka basama ramaNIya bhUmibhAgamAM eka eka prAsAdAvataMsaka che. eka eka prAsAdAvatuMsakanI laMbAI pahoLAI 62 bAsaTha jananI che, ahIMyAM pahelAnI jema A prAsAdAvaMtasakanuM jIvAbhigamasUtra
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ 606 jIvAbhigamasUtre peDhiyAo do joyaNAI jAva sIhAsaNA saparivArA bhANiyavvA' tadbahusamaramaNIyabhUmibhAgasya bahumadhyadeza bhAge mahatyekA maNipIThikA, sA cA''yAmaviSkambhAbhyAM dve yojane taduparidikSu sAmAnikayogya bhadrAsanAni catasragramahiSIsaptA'nIkAdhipati SoDazAtmarakSakadevasahasra yogya bhadrAsanAni bhaNitavyAni / 'taba aTTo' tathaivA'rthaH nAmAbhidhAnacintAyAm - 'goyamA ! bahusu khuDDAsu khuDDiyAsu bahUi uppalAI caMdavaNNAbhAI - caMdA ettha devA mahiDDiyA jAva pAliovamaDiyA parivasaMti' bhagavAnAha - gautama ! bahvI kSudrAkSullikA vApIsu yAvada vilapaktikAmu bahUtpala kumuda-padma-puNDarIka mahApuNDarIka - zatasahasrasaNA saparivArA bhANiyavvA taheva aTTho' usa bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke bIca meM rahe huye prAsAdAvataMsaka ke ThIka madhya bhAga meM eka maNipIThikA hai usakI lambAI cauDAI do yojana kI hai isa para eka siMhAsana hai isa kI cAroM ora sAmAnika devoM ke yogya bhadrAsana hai / yahAM cAra agramahiSiyoM ke sAta anIkAdhipatiyoM ke 16 hajAra AtmarakSaka devoM ke bhadrAsanoM kA bhI varNana kara lenA cAhiye ina candradvIpoM kA yaha nAma anAdi nidhana hai isa sambandha meM jaisA kathana pahile kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI kara lenA cAhiye he bhadanta ! ina dvIpoM kA nAma candradvIpa aisA kyoM huA hai ? to isakA kAraNa prabhu ne gautama ko aisA batalAyA hai ki he gautama! 'bahusu khuDDAsu khuDDiyAsu bahuI uppalAI caMdavaNNAbhAI caMdA ettha devA mahiDDiyA jova paliovamaTThiyA parivasaMti' isa dvIpa meM jitanI bhI choTI - jIvAbhigamasUtra " 5 varSAna 4rI sevu'. 'bahumajjha0 maNipeDhiyAo do joyaNAI jAva sIhAsaNA saparivArA bhANiyavyA tava aTThoM' se mahusabharabhaNIya bhUmilAganI pathamA rahelA prAsAdAvata'sakanI barAbara madhyabhAgamAM eka maNipIThikA che. tenI lakhAi paheALAi e ceAjananI che. tenA para eka siMhAsana che. tenI cAre bAju sAmAnika devAne cAgya bhadrAsanA che. ahIMyAM cAra agrasahiSiyAnA, sAta anIkAdhipatiyAnA ane 16 seLa hajAra AtmarakSaka devAnA bhadrAsanAnu varNana paNa karI levuM. A caMdra dvIpanuM A nAma anAdikAlIna che. A saMbaMdhamAM jevuM vana pahelAM karavAmAM Avela che, e ja pramANenu vaNuna ahIMyAM paNa karI levuM. huM bhagavan A dvIpanuM nAma cadra dvIpa e pramANenuM kema kahela che ? te tenuM kAraNa prabhuzrIe gautamasvAmIne e rIte kahela cha - gautama ! 'bahusu khuDDAsu khuiDiyAsu bahuI uppalAI caMdavaNNAbhAI caMdA ettha devA mahisDhiyA jAba paliovamaTThiiyA parivasaMti' mA dvIpamAM nAnI moTI
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.89 jambUdvIpagatayozcandrayozcandradvIpani0 607 patrANi candravarNAbhAni candrAkArANi-candravarNatulyAni santi / mahaddhiko yAvatpalyopamasthitimantau dvAvatracandradevau privstH| 'te NaM tattha patteyaM 2 cauNhaM sAmANiyasAhassINaM jAva caMdadIvANaM caMdANa ya rAyahANINaM annesiM ca bahUNaM joisiyANaM devANaM devINa ya AhevaccaM jAva viharaMti' yathoktavizeSaNaviziSTau tau dvAvapi candradevau tatra pratyekaM 2 catuH sAmAnika-catasragramahipI-tispariSat -saptasaptA'nIkA'nIkAdhipati-poDazAtmarakSakadevasahasrANAM candradvIpayozcacandrayozca rAjadhAnyoH svasya 2 candradvIpasya svasyAzcandrAbhidhAnAyA rAjadhAnyAH anyeSAmapi tadvAstavya jyotiSkadevadevInAmAdhipatya-paurapatya-bhartRtva-svAmitvAbaDI vAvaDiyAM haiM unameM aneka utpala Adi candra ke varNa ke jaise haiM candra kI AbhA ke samAna AbhA vAle haiM tathA-yahAM para candra nAmakA deva jo ki maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA hai aura yAvat jisakI eka palyopama kI sthiti hai rahatA hai 'te NaM tattha patteyaM patteyaM cauNhaM sAmANiyasAhassINaM jAva caMda dIvANaM caMdANa ya rAyahANINaM annesiM ca bahUrNa jotisiyANaM devANaM devINa ya AhevaccaM jAva viharaMti' ye pratyeka candra deva vahAM para rahate hue cAra hajAra sAmAnika devoM kA yAvat candradvIpoM kA candrA rAjadhAnI kA tathA vahAM ke anya aura bhI jyotiSka devoM kA aura deviyoM kA Adhipatya Adi karate hue yAvat sukha pUrvaka apanA samaya vyatIta karate haiM 'se teNaTeNaM goyamA ! caMdaddIvA jAva NiccA' isI kAraNa he gautama ! ina dvIpoM kA nAma candradvIpa aisA huA hai / tathA ye dvIpa anAdi nidhana haiM kyoMki ye pahile kabhI nahIM the aisA bhI nahIM hai vartamAna kAla meM ye nahIM haiM je vAve che temAM aneka utpala vigere caMdranA varNanA jevA che. caMdranI AbhA jevI AbhAvALA che, tathA ahIyAM caMdra nAmanA deva ke je mahaddhika vigere vizeSaNa vALA che. ane yAvat jemanI sthiti eka palyopamanI che. te 2 cha. 'teNaM tattha patteyaM patteyaM cauNhaM sAmANiyasAhassINaM jAva caMda dIvANaM caMdANaya rAyahANINa annesiM ca bahUNaM jotisiyANaM devANaM devINaya Ahebacca jAva viharati' the. 624 yadra deva tyAM rahatA thA yA2 (7012 sAmAni denuM, yAvat caMdra dviIpanuM tathA caMdrArAjadhAnInuM tathA tyAMnA bIjA tika devonuM ane deviyenuM adhipatipaNuM vigere karatA thakA yAvat sukhapUrvaka potAnA samaya vAtAva cha. 'se teNaTeNaM goyamA ! caMda dIvA jAva NiccA' mA kAraNathI he gautama ! A dvIpanuM nAma caMdradvIpa e pramANe thayela che. tathA A dvIpa anAdi kAlina che. kemake e pahelA kyAreya na hatA tema nathI. jIvAbhigamasUtra
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ 608 jIvAbhigamasUtre ''jJezvara-senApatyAni kArayantau pAlayantau yathAsukhaM viharataH / tattadyogAcandranAmnAvyavahRto'yaM dvIpaH ito'nyadapigautama ! candradvIpa ityetasya zAzvataM nAma 'nA''sItpurA-nAsti na vA bhavityeSA na zaGkA kimu vacmi tatra / AsItpurA''ste parato bhaviSyatyevaM na yadvyeti tadasti nAma // 'se NaTeNaM goyamA ! caMdadIvA jAva NiccA' tattenArthena gautama ! evamucyatedvIpo'yam candrasadRzotpalAdi yogAt candrasvAmikatvAcca candradvIpaH zAzvato dhruvo yAvannitya iti / 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvagANaM caMdANaM caMdAo NAma rAyahANIo pannattAo' kutra khalu bhadanta ! candradvIpagatayozcandrayocandre nAma rAjadhAnyau vidyete ? bhagavAnAha-'goyamA ! caMdadIvANaM purathimeNaM tiriyaM jAva aNNammi jaMbuddIve dIve-bArasajoyaNasahassAI ogAhittA' gautama ! candradvIpayoH pUrvasyAM tiryagasaMkhyeya dvIpasamudrAn vyativrajyA'nyasmin jambUdvIpa nAmni dvIpe dvAdazayojanasahasrANyabagAhyA'tra khalu candradevayoH pRthak 2 candrA nAma rAjaaisA bhI nahIM hai tathA bhaviSyatU kAla meM ye nahIM rahegeM aisA bhI nahIM hai ataH ye trikAlAvasthAyI hai sohI kahA hai'nAsIt purA nAsti na vA bhaviSyatyeSA na zaGkA kiMmuvacmi tatra AsIta purA'ste parato bhaviSyatyevaM na yayeti tadasti nAma: 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvagANa caMdANa caMdAo nAma rAyahANIo pannattAo' he bhadanta ! jambUdvIpa ke caMdramAoM kI candrA nAmakI rAjadhAnIyAM kahAM para kahI gaI haiM uttara meM prabhuzrI kahate haiM 'goyamA caMdadIvANaM purathimeNaM tiriyaM jAva aNNami jaMbuddIve dIve bArasa joyaNasahassAI ogAhittA taM ceva pamANaM jAva e mahiDiyA caMdA devA 2' jambUdvIpa se pUrva meM tirache asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaGghana karake jAne para Agata anya jaMbUdvIpa nAmake dvIpa meM 12 vartamAna kALamAM paNa nathI tema nathI tathA bhaviSyamAM paNa nahIM hoya tema nathI. tethI te traNe kALamAM rahevAvALA che tema samajavuM. e ja kahyuM che ke __ 'nAsIt purA nAsti vA bhaviSyatyeSA na zaGkA kimu vacmi tatra AsIta purA'ste parato bhaviSyatyevaM na yadvayeti tadasti nAma, kahiNaM bhaMte ! jaMbuddIvagANa caMdaNi caMdAo nAma rAyahANIo pannattAo' lagavan dIpanA yaMdramAmAnI caMdrA nAmanI rAjadhAnI kayAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe I-goyamA ! caMdadIvANaM purathimeNaM tiriya jAva aNNaMmi jaMbuddIve dIve bArasa joyaNasahassAiM ogAhittA taM ceva pamANaM jAva e mahiDhiyA caMdA devA or jaMbudvIpathI pUrvamAM tirachA asaMkhyAta dvIpa ane samudrone oLaMgIne AgaLa javAthI tyAM AvatA bIjA ja budvIpa nAmanA dvIpamAM 12 bAra hajAra jIvAbhigamasUtra
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.89 jambUdvIpagatayozcandrayozcandradvIpani0 609 dhAnI prasiddhA sAcA''yAmaviSkambhAbhyAM dvAdazayojanasahasrANi saptatriMzadyojanasahasrANi nava cA'STacatvAriMzataM yojanazatAni kizcidvizeSAdhikAni parikSepeNa prajJaptA yA ca prAkAreNaikena sarvatra caturdikSu pariveSTitA / prAkArazca saptatriMzadyojanAni ardhayojanaM ca uccairUrdhvam mUle'rdhatrayodazayojanAni viSkambheNa madhye krozAdhika SaDyojanAni viSkambheNa mUle vistIrNo madhye saMkSipta upari tanuko bahivRtto'ntazcatusro'ta eva gopuccha saMsthAnasaMsthita iva sarvakanakamayo'ccho yAvatpratirUpaH / sa hi prAkAra-kapizIrSakeNa nAnAvaNaiH kRSNai vicchuklairupazobhitaH kapizIrSakazca-krozamAyAmena paJcadhanuH zatAni viSkambheNa, dezonamardhakrozamuccaihajAra yojana se pare do candra devoM kI pRthaka 2 do candrA nAma kI rAjadhAniyAM haiM / inakI laMbAI cauDAI 12 hajAra yojana kI haiM tathA inakA parikSepa 3794 yojana se kucha adhika hai pratyeka rAjadhAnI cAroM ora se eka vizAla koTa se ghirI huI hai koTa kI UMcAI 37 yojana kI hai mUla meM 12 // yojana kI cauDAI hai madhya meM isakI cauDAI 6 // yojana kI hai isa prakAra se yaha koTa mUla meM vistIrNa madhya meM saMkSipta aura Upara meM patalA ho gayA hai ataH isakA AkAra gopuccha ke jaisA ho gayA hai bAhira meM yaha vRtta gola hai-aura bhItara meM yaha caturasra hai sarvarUpa se yaha kanakamaya hai evaM AkAza aura sphaTika maNi ke jaisA yaha vilakula svaccha hai yAvat pratirUpa hai yaha koTa kapizIrSaka-kaMguroM-se evaM nAnA varNa ke kRSNa yAvat zukla varNa ke-maNiyoM se suzobhita hai kapizIrSaka kaMgurA kI lambAI eka jana para be caMdra devonI alaga alaga be candrA nAmanI rAjadhAnI che. tenI laMbAI pahoLAI 12 bAra hajAra jananI che. tathA teno parikSepa 3794 sADatrIsase corANu yejanathI kaMIka vadhAre che. e dareka rAjadhAnI cAre bAjuthI eka vizALa keTathI gherAyela che. keTanI uMcAI 37 sADatrIsa jananI che. mULamAM 1rA sADA bAra ejananI tenI pahoLAI che, madhyamAM tenI pahoLAI 6 savA cha jananI che. e rIte A koTa mULamAM vistAra vALe madhyamAM saMkocavALo ane uparanA bhAgamAM pAtaLe che. tethI tene AkAra gAyanA puMchaDAnA jevo jaNAya che. bahAranA bhAgamAM te vRtta-goLa che. ane aMdaranA bhAgamAM te cakhUNiyo che. te sarva prakAre kanakamaya che. temaja AkAza ane sphaTika maNinA je te bilakula svaccha che. yAvat pratirUpa che. A koTa kAMgarAothI tathA aneka varNanA kRSNa yAvatuM saphedaraNanA maNiyethI suzobhita che. e kAMgarAonI laMbAI eka gAunI che ane tenI pahoLAI jI0 77 jIvAbhigamasUtra
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtra stvena sarvAtmanA maNimayo'ccho yAvattratirUpaH / tatraiko mahAn vanaSaNDaH tatra ca -maNipIThikA tadbahumadhyadezabhAge bahusamaramaNIyo dezabhAgaH / atra mahaddhikau0 yAvatpalyopamasthitimantau candrau devau parivasataH ityAdikrameNa vijayArAjadhAnIvat candrA rAjadhAnyApi varNayitavyA-etadabhiprAyeNaivAha-'taM ca pamANaM jAva mahaDriyA caMdA devA' tadeva pramANaM candrArAjadhAnyA yAvat maharddhiko candrau devau candrauM devAviti / ____ atha sUryadvIpa vaktavyatA-'kahi NaM bhaMte ! jaMbUdIvagANaM sarANaM sUradIvA NAmaM dIvA pannattA-goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa pavvayassa paccasthimeNaM koza kI aura cauDAI pAMcasau dhanuSa kI hai tathA UMcAI kucha kama Adhe koza kI hai ye kaMgure sarvAtmanA maNimaya haiM yAvat svaccha evaM pratirUpa haiM yahAM para eka mahAna vanaSaNDa hai isa meM eka vizAla maNipIThikA hai isakA madhyabhAga bahusamaramaNIya hai / isa meM saparivAra siMhAsana hai yahAM maharddhika Adi vizeSaNoM se yukta aura eka palyopama kI sthiti vAle do candra deva apanI rAjadhAnI meM rahate hai ityAdi krama se vijayA rAjadhAnI kI taraha candrA rAjadhAnI kA bhI varNana kara lenA cAhiye, isI abhiprAya ko lekara sUtrakAra ne 'taM ceva pamANaM jAva mahiDDiyA caMdA devA' aisA sUtrapATha kahA hai| sUryadeva vaktavyatA 'kahi NaM bhaMte ! jaMbuddIvagANaM sUrANaM saradIvA NAmaM dIvA' he bhadanta ? jambUdvIpa ke do sUryo ke do sUryadvIpa kahAM para hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdarassa paccayassa paccatthimeNaM 500 pAMcaso dhanuSanI che, tathA tenI uMcAI kaMIka ochI ardhA gAunI che; A kAMgarAo sarvAtmanA maNimaya che, yAvat svaccha ane pratirUpa che, ahIMyA eka vizALa vanakhaMDa che. temAM eka ghaNI moTI evI maNipIThikA che, tene madhyabhAga bahusama ramaNIya che. temAM saparivAra siMhAsana che. ahIMyA mahaddhika vigere vizeSaNothI yukta ane eka palyopamanI sthitivALA be caMdra deva pitAnI rAjadhAnImAM rahe che vigere kamathI vijyArAjadhAnInI jema caMdrA dhAnAnuna 5 4 . se abhiprAyane sadhane suutr||2 'taM ceva pamANaM jAba mahi DhiyA caMdA devA' 2 // prmaannene| sUtra54 usa che. - sUryadeva saMbaMdhI vaktavyatA. 'kahiNaM bhaMte ! jaMbuddIvagANaM sUrANaM sUradIvA NAma dIvA' 3 bhaavndaayn| be sUryonA be sUryadvIpa kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che hai-'goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdararasa pavvayarasa paccasthimeNaM lavaNasamudaM bArasa joyaNa jIvAbhigamasUtra
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.89 jambUdvIpagatayozcandrayozcandradvIpani0 611 lavaNasamudaM bArasajoyaNasahassAI ogAhittA taM ceva uccataM AyAmakkhiMbheNaM parikkhevo-veiyA vaNasaMDA' kutra khalu bhadanta ! jambUdvIpagatasUryayoH sUradvIpau nAma dvIpau prajJaptau ? bhagavAnAha-he gautama ! jambUdvIpa nAmni dvIpe mandaraparvata pazcimadizi dvAdazayojanasahasrANi lavaNasamudramavagAhyA'tra pradeze sUryadvIpau vartete / tadeboccatvaM dvAdazayojanasahasrANyAyAmaviSkambhAbhyAm-saptatrizadyojanasahasrANi nava cA'STAcatvAriMzAni yojanazatAni kizcidvizeSAdhikAni parikSepeNa sa hi saradvIpaH padmavaravedikA vanaSaNDAbhyAM sarvataH samantAt saMpariveSTitaH, atra--padmavaravedikA vanapaNDayo varNanaM kartavyama / 'bhramibhAgA jAva AsayaMti' sUradvIpAntargato bahasamaramaNIyo bhUmibhAgastatra tad dvIpagatA bahavo devA devya Asate zerate niSIdanti tiSThanti0 yAvadviharanti / 'pAsAyavaDe sagANaM taM ceva pamANaM' prAsAdAvataMsakAnAM tadeva pramANAm tasya bahusamaramaNIya bhUmibhAgasya madhye eko mahAn prAsAlavaNasamudaM bArasajoyaNasahassAiM ogAhittA taM ceva uccattaM AyAmavikkhaMbheNaM parikkhevo veiyA vaNasaMDA bhUmibhAgA' he gautama ! jambUdvIpa ke meruparvata ke pazcima meM lavaNasamudra meM 12 hajAra yojana Age jAne para sUrya dvIpa AtA hai isakI lambAI cauDAI Adi kA saba varNana candradvIpa ke hI jaisA hai| yahAM para bhI vedikA, vanaSaNDa evaM bhUmibhAga candradvIpa ke jaise hI haiM yAvat vahAM sUrya deva rahate hai usa meM eka prAsAdAvataMsaka haiM isa prAsAdAvataMsaka kA pramANa bhI pUrvokta jaisA hI hai. isa prAsAdAvataMsaka meM maNipIThikA saparivAra siMhAsana, Adi kA varNana bhI pUrvokta candradvIpa ke jaisA hI hai aisA isa kA nAma kyoM huA ? to isa ke uttara meM yahAM para aisA kahanA cAhiye ki yahAM jo choTI baDI vApikAeM haiM una meM sUrya kI kAMtI jaise utpala sahassAiM ogAhittA taM ceva uccattaM AyAmavikkhaMbheNaM parikkhevo veiyA vnnsNddaa'| gautama! jaMbudvIpanA merU parvatathI pazcimamAM lavaNasamudramAM 12 bAra hajAra jana AgaLa javAthI sUrya dvIpa Ave che. tenI laMbAI pahoLAI vigere tamAma varNana caMdradvIpanA varNana pramANe ja che. ahIMyA paNa vedika vanakhaMDa ane bhUmibhAga caMdradvIpanA varNana pramANe ja che. yAvata ahIMyA sUrya deva rahe che. temAM eka prAsAdAvataMsaka che. A prAsAdAvataMsakanuM pramANa paNa pahelAnA pramANa jeTaluM ja che. A prAsAdAvartAsakamAM eka maNipIThikA saparivAra siMhAsana vigerenuM varNana paNa pahelA kahela caMdradvIpanA varNana pramANe ja che. tenuM nAma sUrya dvIpa e pramANe kevI rIte thayela che ? te tenA uttaramAM ahIMyAM evuM kahevuM joIe ke ehIMyAM nAnI moTI vAve che. temAM sUryanI kAMtI jevA jIvAbhigamasUtra
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre dAvataMsakaH prajJaptaH sa ca vijayarAjadhAnI prAsAdavadeva vrnnniiyH| 'maNipeDhiyA sIhAsaNA saparivArA' tatprAsAdAvataMsakabahumadhyadezabhAge mahatyekA maNipIThikA, tasyAmekaM bRhatsiMhAsanam siMhAsanacaturdikSu sAmAnikAnAmagramahiSINAM saptA'nIkA'nIkAdhipatInAM poDazAtmarakSakadevasahasrANAM yogyAni tAvatpramANakAni bhadrAsanAni / 'aTTho0' arthaH pUrvavadeva, 'uppalAiM sUrappabhAIsarA ettha devA jAva0' he bhadanta ! tad dvIpasya sUryadvIpanAmni ko hetuH ? gautama ! tad dvIpe kSudra-kSullikAsvapi vApISu yAvadvilapaGktiSu bahUtpalAni yAvat-zata-sahasrapatrANi sUryA''bhA''kAravarNavanti tattadyogAt kizca-sUryanAmadheyau dvau devAvatra parivasataH sUryasvAmikatvAt / kizca-sUryadvIpa ityetasya zAzvataM nAmadheyaM yAvannityaH sUryadvIpa iti / 'rAyahANIo sakANaM dIvANaM paccatthimeNaM aNNammi jaMbuddIve dIve taM ceva jAva sUrA devA' ka nu khalu bhadanta ! sUrya dvIpayo rAjadhanyau ? gautama ! sUryadvIpa pazcimAyAmanya jambUdvIpe dvAdazayojanasahasrANyavagAhya sUryadevayoH sUryAbhidhAne rAjadhAnyau sarvamanyadvijayA rAjadhAnIvadvaktavyam yAvatsyauM devau sUyauM devAviti / samprati lavaNadvIpagata candrasUryadvIpavaktavyatAmAha-'kahi NaM bhaMte ! abhitaralAvaNagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA goyamA ! jaMbuddIve dIve maMdaAdi utpanna hote haiM tathA sUrya nAmaka jyotiSI indra rahatA hai isa kI sUryA rAjadhAnI lavaNasamudra sUryadvIpa se pazcima meM anya jaMbUdvIpa meM 12 hajAra yojana Age jAne para hai bAkI kA isa sambandha meM aura saba kathana vijayA rAjadhAnI ke hI jaisA hai| lavaNadvIpagata candra sUryadvIpa vaktavyatA 'kahi NaM bhaMte ! abhitara lAvaNagANaM caMdANaM caMda dIvA NAmaM dIvA paNNattA' lavaNasamudra meM rahakara jambUdvIpa kI dizA meM phirane vAlezikhA ke pahile 2 phirane vAle do candramAoM ke do dvIpa kahAM para hai ? utpalo vigere utpanna thAya che. tathA sUrya nAmanA tiSika indra tyAM rahe che. tenI sUryA rAjadhAnI lavaNa samudranA sUryadvIpathI pazcima dizAmAM bIjA jabUdvIpamAM 12 bAra hajAra jana AgaLa javAthI Ave che. A zivAya bAkInuM bIju tamAma A saMbaMdhI kathana vijyA rAjadhAnInA kathana pramANe che. lavaNasamudramAM Avela caMdra sUrya dvIpanuM kathana 'kahi NaM bhaMte ! abhiMttaralAvagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA paNNattA' lavaNa samudramAM rahIne jaMbUdvIpanI dizAmAM pharavAvALA-zikhAnI pahelA pahelA pharavAvALA be caMdramAeAnA be caMdradvIpa kayAM Avela che ? A praznanA jIvAbhigamasUtra
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.89 jambUdvIpagatayozcandrayozcandradvIpani0 613 rassa pavyayassa purathimeNaM lavaNasamudaM bAhasajoyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM abhitaralAvaNagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA' kutra khalu bhadanta ! Abhyantarau-madhyagatadezacAriNau, lavaNe bhavau lAvaNikau, tau ca to tayozcandradvayozcandradvIpau nAma dvIpau ? bhagavAnAha-gautama ! zrUyate hi purAvidAM tu mukhataH prAcyAM tu merordizi kSArodaM daza-netra yojanazataM saMguNya sadbhiH shtaiH| abhyantazcaratostu lAvaNikayoH saMvizya candrau sthitau, dvIpA candramasoH pumAn ka nu naraH siddhi vinA darzayeta // 1 // jambudvIpa nAmni dvIpe mandaraparvatasya pUrvadizi dvAdazayojanasahasrANi yAvallavaNasamudramavagAhyA'trA''bhyantaralAvaNika candrayozcandrau nAma dvIpau prajJaptau, 'jahA jaMbuddIvagA caMdA tahA bhANiyavvA' yathA-jambUdvIpagatau candravimAnAvapi tathA bhaNitavyau asminnevasUtre-candradvIpamadhikRtya jambUdvIpagatacandradvIpasya uttara meM prabhu kahate haiM-goyamA ! 'zrUyete hi purAvidAM tu mukhataH prAcyAM tu merordizi kSArodaM dazanetrayojanazataM saMguNya sadbhiH zataiH // abhyantazcaratostu lAvaNikayoH saMvizya candrau sthitau / dvIpo candramasau pumAn ka nu naraH siddhi vinA darzayet // 1 // he gautama ! jambUdvIpa nAma ke dvIpa meM sthita mandara parvata kI pUrva dizA meM 12 hajAra yojana taka lavaNasamudra ko avagAhita kara ke Agata ThIka isI sthAna para Abhyantara lAvaNika do candramAoM ke do candradvIpa haiM 'jahA jaMbuddIvagA caMdA tahA bhANiyavvA' jisa prakAra se isI sUtra meM candradvIpa ko lekara jambUdvIpagata candradvIpa kI vaktavyatA uttaramA prabhuzrI cha -'goyamA ! hu gautama ! zravate hi purAvidAM tu mukhataH prAcyAM tu merodi zi, kSArodaM dazanetra yojanazataM saguNyasadbhiH zataiH / / abhyantazvaratostu lAvaNikayoH sa vizya candrau sthitau, dvIpau candramasau pumAn kva nu naraH siddhi vinA darzayet // 1 // jaMbudvIpa nAmanA dvIpamAM rahela maMdara parvatanI pUrva dizAmAM 12 bAra hajAra jana paryata lavaNa samudrane avagAhita karIne tyAM Avela barAbara eja sthAna para Abhyantara lavaNasamudramAM be caMdramAnA be caMdradviipo cha, 'jahA jaMbuddIvagA caMdA tahA bhANiyavvA' 2 pramANe 2 / sUtramA caMdradvIpane laIne jaMbudvIpamAM Avela caMdradvIpanuM kathana karela che. e ja jIvAbhigamasUtra
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ 614 jIvAbhigamasUtre vaktavyatA pratipAditA niravazeSehApi saiva vaktavyA iti ! 'Navari rAyahANIo ami lavaNe sesaM taM ceva' navaraM rAjadhAnyau vaktavye 'nyalavaNasamudre jambUdvIpagatacandrArAjadhAnI tatraiva lavaNe'tratya lavaNasamudraMgatacandrayo ranyalavaNasamudre etAvAnevobhayorbhedaH, anyatsarva jambUdvIpavadevacandradvIpasyetyAha - zeSaM tadeveti / ' evaM abhitaralAvaNagANaM sUrANa vi- lavaNasamuhaM bArasajoyaNasahassAiM taheva savvaM jAva rAyahANI o' evam - Abhyantara lAvaNika candradvIpavat AbhyantaralAvaNika sUrya dvIpayorapi varNanam tathAhi - kutra khalu bhadantA''bhyantara lAvaNikasUryayoH kahI gaI hai vahI saba vaktavyatA yahAM para bhI kaha lenI cAhiye 0 'NavaraM rAyahANIo aNNaMmi lavaNe sesaM taM ceva' yahA~ para vizeSatA kevala yahI hai ki ina kI rAjadhAnI anya lavaNasamudra meM haiM jambUdIpagata candrA rAjadhAnI anya jambUdvIpa meM haiM parantu lavaNasamudragata candramAoM kI rAjadhAnI anya lavaNasamudra meM haiM arthAt apane 2 dvIpa kI pUrvadizA meM anya lavaNasamudra meM 12 hajAra yojana Age jA karake haiM ' evaM abhitaralAvaNagANaM surANavi lavaNasamuhaM bArasajoyaNasahassAI taheva savvaM jAva rAyahANIo' Abhyantara lAvaNika candradvIpoM kI taraha lavaNa samudra meM bAraha hajAra yojana para Abhyantara lavaNasamudra ke do sUrya ke do sUrya dvIpa kahe gaye haiM tAtparya aisA hai ki jaba gautama ne prabhu se aisA pUchA - he bhadanta ! Abhyantara lAvaNika do sUryoM ke sUryadvIpa nAmake do dvIpa kahAM para haiM ? taba isake uttara meM prabhu ne unase aisA kahA - he gautama! jambUdvIpa kI pazcimadizA meM tabhAbha uthana sahIyAM pazu uhI sevu' 'Navara' rAyahANIo aNNaMmi lavaNe se sa taM caiva mahIyAM vizeSatA ThevaNa na che hai-tenI rAjadhAnI anya savANu samudramAM che, caMdraDhIpamAM Avela cadrArAjadhAnI anya jamUdrIpamAM che. paraMtu lavaNu samudramAM Avela caMdramAenI rAjadhAnI anya lavaNu samudramAM che. arthAt potapotAnA dvIpanI pUrvI dizAmAM anya lavaNu samudramAM 12 khAra Dulara yonana bhAgaNa svAthI mAve che. 'evaM abbhiMtaralAvaNagANaM sUrANa vi lavaNasamuhaM bArasa joyaNasahassAI taheva savvaM jAva rAyahANIo' AlyAMtara lavaNusamudranA caMdra dvIpAnI jema lavaNa samudramA bAra hajAra cAjana para Abhyantara lavaNu samudranA be sUryanA e sUrya dvIpA kahelA che. A kathananu tAtpaya evuM che ke-jyAre gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM ke he bhagavat Abhyantara lavaNu samudra sakhA~dhI e sUyaeNnA sUdvIpa nAmanA e dvIpo kayAM AvelA che ? tyAre A praznanA uttaramAM prabhuzrIe teone evu jIvAbhigamasUtra
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.89 jambUdvIpagatayozcandrayozcandradvIpani0 615 sUryadvIpau nAma dvIpau? gautama ! jambUdvIpa pazcimAyAmevamevalavaNasamudraM dvAdazayojanasahasrANyavagAhyA'traitasminnavakAze''bhyantaralAvaNikasUryayoH sUryadvIpau ityAdi / AbhyantaralAvaNikacandra dvIpavat / atha bAhya lAvaNikacandrasUryavaktavyatA-'kahi NaM bhaMte ! bAhiralAvaNagANaM caMdANaM caMda dIvA NAmaM dIvA pannattA goyamA ! lavaNassa samudassa purathimillAo veiyaMtAo- lavaNa samudaM paccatthimeNaM-bArasajoyaNasahassAI ogA hittA-ettha NaM bAhira lAvaNagANaM caMda dIvA nAma dIvA pannattA' kutra sthAne khalu bhadanta ! bAhyalAvaNikacandrayozcandradvIpau nAma dvIpau kathitau tatra bAhyalAvaNiko nAma lavaNasamudre zikhAyA bahizcAriNau candrau iti praznaH ? bhagavAnAha-gautama ! lavaNasamudrasya pUrvadizi vidyamAna caramAntavedikAntA lavaNasamudraM pazcimAyAM dvAdazayojanasahasrANyavagAhya-atrA'vakAze bAhyalAvaNikacandradvIpau nAma dvIpau lavaNasamudra ko 12 hajAra yojana pramANa pAra karake Agata sthAna para abhyantara lAvaNika do sUryo ke sUryadvIpa nAmake dvIpa haiN| bAhyalAvaNika candrasUryavaktavyatA'kahiNaM bhaMte ! bAhiralAvaNagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA, goyamA ! lavaNassa samudassa purathimillAo vediyaMtAo lavaNasamudaM paJcatthimeNaM bArasajoyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM bAhiralAvaNagANaM caMdadIvA nAmaM dIvA pannattA' he bhadanta ! bAhara ke lavaNasamudra ke do candramAoM ke do candradvIpa nAma ke dvIpa kahAM para hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! lavaNasamudra kI pazcimadizA meM 12 hajAra yojana pAra karake Agata sthAna meM bAhyalAvaNika do candroM ke candradvIpa nAma kahyuM ke-he gautama ! jaMbudvIpanI pazcima dizAmAM lavaNa samudrane 12 bAra hajAra jana pramANa pAra karavAthI tyAM Avela sthAna para Abhyantara lavaNa samudra saMbaMdhI be sUryonA sUrya dvIpa nAmanA be dvIpo AvelA che. bAhya lavaNa samudra saMbaMdhI caMdra sUryanuM kathana 'kahi NaM bhaMte ! bAhirilAvaNagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA goyamA lavaNasamudassa purathimillAo vediyaMtAo lavaNasamudaM paccatthimeNaM bArasa joyaNa sahassAiM ogAhittA etthaNaM bAhiralAvaNagANaM caMdadIvA nAma dIvA paNNattA' he bhagavana bahAranA lavaNa samudranA be caMdramAnA caMdra dvIpa nAmanA dvIpa kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke-he gautama ! lavaNa samudranI pUrva dizAmAM Avela caramAnDa vedikAntathI lavaNa samudranI pazcima dizAmAM 12 bAra hajAra jana AgaLa javAthI tyAM Avela sthAnamAM bAhya jIvAbhigamasUtra
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre prajJaptau, 'dhAyaisaMDadIvaM teNaM addhakoNanauijoyaNAI cattAlIsa paMca NauibhAge joyaNassa UsiyA-jalaMtAo lavaNasamudaM teNaM do kose UsiyA-bArasa joyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM paumavara veiyA-vanasaMDA' dhAtakIpaNDa dvIpAntenA'dhaikona navati yojanAni, sArdhASTA'STAzIti yojanAnIti yAvat catvAriMzataM ca pazcanavati bhAgAn yojanasyocchritau jalAntAlavaNasamudrAntena dvau krozAvucchritau dvAdazayojanasahasrANyAyAmaviSkambhAbhyAm ubhayo bIpayormadhyaM gataikA padmavaravedikA-vanaSaNDazca tayorvarNanaM vidheyamatra / 'bahusamavamaNijjA bhUmibhAgA' tatrobhayadvIpayo bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH tadyathA-AliGgapuSkaramiti vA ityAdi rUpeNa bhUmibhAgavarNanam 'maNipeDhiyA-sIhAsaNA saparivArA so ceva aTTho' tatraikA mahatImaNipIThikA tadvarNana matra, maNipIThikAyAM siMhAke do dvIpa haiN| 'dhAyaikhaMDa dIvaM teNaM adUkoNaNavatijoyaNAiM cattAlIsaM ca paMcaNautibhAge joyaNassa asittA jalaMtAo lavaNasamudaM teNaM do kAse UsiyA bArasajoyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM paumavaraveiyA vaNasaMDA bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA maNipeDhiyA sIhAraNA saparivArA so ceva aTTho' ye candradvIpa dhAtakIkhaNDa kI dizA meM 88 // yojana evaM eka yojana ke 95 bhAga meM se 40 bhAga pramANa pAnI se UMce uThe hue haiM aura lavaNasamudra kI dizA meM do koza UMce uThe hue haiN| bAraha hajAra yojana kI inakI lambAI-cauDAI hai / ina meM pratyeka meM padmavaravedikA evaM vanaSaNDa haiM bahuta samaramaNIya bhUmibhAga haiM / maNipIThikAeM haiN| aura saparivAra siMhAsana haiM / ina saba kA yahAM para varNana jaisA ki inakA pahile kiyA jA cukA hai vaisA kara lavaNa samudra saMbaMdhI be caMdronA caMdraDhIpa nAmanA be dvIpa Avela che. 'dhAyaikhaMDa dIvaMteNaM aDhekoNaNavati joyaNAI cattAlIsaM ca paMcaNautibhAge joyaNassa UsittA jalaMtAo lavaNasamudaM teNaM do kose usittA bArasa joyaNasahassAiM AyAmavikkhaMbheNaM paumavaraveiyA vaNasaMDA bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA maNipeDhiyA sIhA saNA saparivArA so ceva aTTho' 21 // yadI5 ghAtAnI zima 88 // sADI aThayAsI jana ane eka ejananA 95 paMcANa bhAgamAM 40 cALIsa bhAga pramANu pANInI upara nIkaLela che, ane lavaNasamudranI dizAmAM be kesa upara nIkaLela che, bAra hajAra jananI tenI laMbAI pahoLAI che, te pratye. kamAM padvavara vedika ane vanakhaMDa che. tenI aMdara bhUmibhAga bahusamaramaNIya che, ane maNipIThikAo che, tathA parivAra sahita siMhAsana che. A badhAnuM varNana je pramANe pahelAM e badhAnuM varNana karavAmAM AvI gayela che. te pramANe jIvAbhigamasUtra
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.89 jambUdvIpagatayozcandrayozcandradvIpani0 617 sanam tadvarNanam taddikSu sAmAnikAdiyogya bhadrAsanAni sa eva pUrvokto'rthaH gautama ! 'kSullikAsu ca kSudrAsu tadvApISUtpalAni hi / candra varNAni yasmAttu candradvIpo'bhidhIyate // 1 // kizca-nA''sIpurA nA'sti-na vA bhaviSyatyeSA na zaGkA kimuvacmi tatra / AsItpurA''ste parato bhaviSyatyevaM na yadyeti tadasya nAma // 2 // 'alaGkAravidA vidvan , viduSA''veditaM ca yat / veditavyantu vidvadbhirvarNanAnnA'ntameSyati // 3 // 'rAyahANIo sagANa dIvANaM purasthimeNaM tiriyamasaM0 aNNami lavaNasamudde taheva savvaM rAjadhAnyau tu svakIyadvIpayoH pUrvadizi tiryagasaMkhye yadvIpasamudrAlenA caahiye| ina dvIpoM kA nAma jo candradIpa huA hai usakA kAraNa vahAM kI vApikA AdikoM meM utpanna utpala AdikoM kA candra ke jaisI AbhA kAnti AdikA honA hai / athavA ye dvIpa isI taraha ke nAma se anAdi kAla se prakhyAta hote cale Aye haiM ataH ye trikAlavartI hone se isa taraha ke ina ke nAma hone meM koi nimitta bhI nahI hai / taduktam nAsItpurA nAsti na vA bhaviSyatyeSA na zaGkA kimu vacmi tatra / AsItpurA''ste parato bhaviSyatyevaM na yad vetti tadasya nAma // 1 // alaGkAravidA viddhana / viduSA''veditaM ca yat / veditavyaM tu vidvadbhi varNanAnta meSyati // 2 // ataH ye dvIpa pahile nahIM the aba bhI nahIM haiM Age bhI nahIM rahegeM aisA nahIM hai kintu ye to trikAlavartI haiM aisA jAnanA cAhiye 'raaykarI levuM. A dvIpanA nAma je caMdra dvIpa e pramANe thayela che, tenuM kAraNa tyAMnI vAva vigeremAM utpanna thanArA kamaLo vigerenI AbhA caMdranA jevI che e che. athavA A dvIpa e pramANenA nAmathI anAdi kAlathI prakhyAta thatA AvyA che. tethI te trikAlabhAvI hovAthI e rItanuM nAma hovAmAM kaI nimitta 432 nathI. 54 che. 'nAsIt purA nAsti na vA bhaviSyatyeSA na zaGkA kimuvacmi tatra / AsIt purA''ste parato bhaviSyatyeva na yadveti tadasya nAma // 1 // alaGkAravidA vidvan viduSA''veditaM ca yat / veditavyaM tu vidvadbhirvarNanAnta meSyati / / 2 // tethI A dvIpa pahelA na hatA, hamaNuM nathI, ane bhaviSyamAM paNa nahIM hoya tema nathI. paraMtu e te traNa kALamAM rahevAvALA che. tema samajavuM jI0 78 jIvAbhigamasUtra
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre nullaghyA'nyakSArode dvAdazayojanasahasrANyavagAhyA'tra candrA'bhidhAne prajJapte sarvajambUdvIpagatarAjadhAnIvapUrNanam / iti / 'kahi NaM bhaMte ! bAhiralAvaNagANaM sUrANaM-sUradIvA NAmaM dIvA pannattA, goyamA ! lavaNasamudda paJcasthimillAo veiyaMtAo-lavaNasamudaM purathimeNaM bArasajoyaNasahassAiM dhAyaisaMDadIvaM teNaM addhekUNaNauiM joyaNAI' kasmiM sthAne hi bhadanta ! bAhyalAvaNikayoH zikhAto bahizcAriNoH sUryayoH sUryadvIpau nAma dvIpau prajJaptau ? bhagavAnAha-gautama ! lavaNa hANIo sagANadIvANaM purathimeNaM tiriyamasaM0 aNNami lavaNasamudde taheva savvaM' inakI do rAjadhAniyAM apane-apane dvIpa kI pUrvadizA meM tiryaga asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaGghana karake anya lavaNasamudra meM 12 hajAra yojana Age jAne para Agata ThIka isI sthAna para candrA nAmakI hai| isa sambandha meM aura saba varNana jambUdvIpagata rAjadhAnI ke jaisA hI hai aisA jAnanA cAhiye 'kahi NaM bhaMte ! bAhiralAvagANaM sUrANaM sUradIvA NAmaM dIvA pannattA ? goyamA ! lavaNasamudda pacatthimillAo vediyaMtAo lavaNasamudaM purasthimeNaM bArasajoyaNasahassAI dhAyaisaMDadIvaM teNaM addhakoNaNautiM joyaNAI' he bhadanta ! bAhara ke lavaNasamudra ke do sUryo ke arthAt lavaNasamudra kI zikhA se bAhara bhramaNa karane vAle do sUryoM ke sUryadvIpa nAmake do dvIpa kahAM para haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! lavaNasamudra kI pazcima kI vedikA ke anta se lavaNasamudra meM pazcimadizA kI ora 12 hajAra yojana 'rAyahANIo sagANa dIvANaM purathimeNaM tiriyamasaM0 aNNaMmi lavaNasamurde taheva savva' temanI meM rAdhAnIya pAtapAtAnA dIpanI pUrva dizAmA tiya': asaMkhyAta dvIpa samudrone oLaMgIne bIjA lavaNa samudramAM 12 bAra hajAra jana AgaLa javAthI AvatA barobara e ja sthAna para caMdrA nAmanI che. A saMbaMdhamAM bIju tamAma varNana ja budvIpamAM Avela rAjadhAnInA varNana prabhArI che. tema samara. ___ 'kahi NaM bhaMte ! bAhiralAvaNagANaM sUrANaM sUradIvA NAmaM dIvA pannattA ? goyamA! lavaNasamudda paccatthimillAo vediyaMtAo lavaNasamudaM purathimeNaM bArasa joyaNa sahassAiM dhAyaisaMDadIvaM teNaM addhekUNaNautiM joyaNAI' 3 bhagavan mahAranA lavaNasamudranA be sUryonA arthAt lavaNasamudranI zikhAthI bahAra bhramaNa karavAvALA be sUryonA sUryadvIpa nAmanA be dvIpa kayAM AvelA che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama lavaNa samudranI pazcimanI vedikAnA aMtathI lavaNa samudramAM pazcima tarapha 12 bAra hajAra yojana AgaLa jIvAbhigamasUtra
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.89 jambUdvIpagatayozcandrayozcandradvIpani0 619 samudrasya pAzcAtya vedikAntAllavaNasamudrasya pUrvadizi dhAtakIkhaNDa dvIpAntena sahA'dhaikonanavati yojanAni sA'rdhA'STA'STAzIti yojanAnIti tadarthaH, 'cattAlIsaM ca paMcaNauibhAge joyaNassa-do kose UsiyA' cakhAriMzataM ca pazcanavati bhAgAn yojanasya dvau krozAvucchrito, 'sesaM taheva' zeSaM tathaiva nAmA'bhidhAnacintanamapi bAhyalAvaNikacandradvIpavadeva sarva vaktavyam iti / 'jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccatthimeNaM tiriyamasaMkhejje lavaNe ceva bArasajoyaNA taheva savvaM bhANiyavvaM' rAjadhAnyau svakayo dvIpayoH pazcimena tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrA nulaMdhya dvAdazayojanasahasrANyavagAhya lavaNe eva samudre ityAdi bAhyalAvaNika candradvIpa rAjadhAnIvat, iti // sU0 89 // atha ghAtakIkhaNDe sUryacandrayorvarNanam mUlam-kahi NaM bhaMte ! dhAyaisaMDa dIvagANaM caMdANaM caMda dIvA NAmaM dIvA pannattA goyamA ! dhAyaisaMDassa dIvassa purasthimillAo veiyaMtAo kAloyaM NaM samudaM bArasa joyaNasahaAge jAne para do sUryadvIpa kahe gaye haiM ye dhAtakIkhaNDa kI tarapha 88 // yojana evaM eka yojana ke 95 bhAga meM se 40 bhAga pramANa UMce haiM tathA lavaNasamudra se do koza taka pAnI se UMce haiN| 'sesaM taheva jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccatthimeNaM tiriyamasaMkhejje lavaNe ceva bArasa joyaNA taheva savvaM bhANiyavvaM' ina dvIpoM kA yaha aisA nAma kyoM huA isa sambandha meM saba vicAra pUrva ke jaisA hI hai yahAM para rAjadhAniyoM kA kathana apane apane dvIpoM ke pazcima dizA meM tirache asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaGghana karake anya lavaNasamudra meM 12 hajAra yojana ke bAda sthita haiM // 89 // javAthI be sUryadvIpe kahelA che, e dhAtakI khaMDanI tarapha 88 sADI ayAsI yojanA ane eka ejananA 95 paMcANa bhAgamAMthI 40 cALIsa bhAga prabhAya yA che; tathA te sapA samudramA pANIthI meM 13 yA che. 'sesaM taheva jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccatthimeNaM tiriyamasakhejje lavaNe ceva bArasa joyaNA taheva savva bhANiyavva' mA dIpAna ko pramANena nAmA huna thayela che. A saMbaMdhamAM tamAma vicAra pahelAnI jema ja che, ahIMyA rAja. dhAnInuM kathana pitapotAnA dviIpanI pazcima dizAmAM tirachA asaMkhyAta dvIpa samudrone oLaMgIne bIjA lavaNa samudramAM 12 bAra hajAra jana bAda AvelA che, tema samajavuM. che sU. 89 che jIvAbhigamasUtra
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ 620 __ jIvAbhigamasUtre ssAI ogAhittA ettha NaM dhAyaisaMDadIvANaM caMdANaM caMda dIvA NAmaM dIvA pannattA savvao samaMtA do kosA UsiyA jalaMtAo bArasa joyaNasahassAiM, taheva vikkhaMbhaparikkhevo bhUmibhAgo pAsAyaDiMsayA maNipeDhiyA sIhAsaNA saparivArA aTro taheva rAyahANIo sagANaM dIvANaM purasthimeNaM aNNami dhAyaisaMDa dIve sesaM taM ceva / evaM sUra diivaavi| navaraM dhAyai. saMDassa dIvassa paJcathimillAo veiyaMtAo kAloyaM NaM samudaM bArasa joyaNa0 taheva savvaM jAva rAyahANIo sUrANaM dIvANaM paJcasthimeNaM aNNami dhAyaisaMDe dIve savvaM taheva / kahiNaM bhaMte ! kAloyagANaM caMdANaM caMda dIvA NAmaM dIvA pannattA goyamA! kAloya samudassa puracchimillAo veiyaMtAo kAloyaNNaM samudaM pacatthimeNa bArasa joyaNasahassAiM ogAhittA ettha NaM kAloyagacaMdANaM caMdadIvA savvao samaMtA do kosA UsiyA jalaM. tAo sesaM taheva jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM puracchimeNaM aNNammi kAloyagasamudaM bArasa joyaNA taM ceva savvaM jAva caMdA devA 2 / evaM sUrANa vi, NavaraM kAloyagapaJcatthimillAo veiyaMtAo kAloyagasamudda puracchimeNaM bArasa joyaNasahassAiM ogAhittA taheva rAyahANIo sagANa dIvANaM paJca sthimeNaM aNNammi kAloyaga samudaM taheva savvaM / evaM pukkharavaragANaM caMdANaM pukkharavarassa dIvassa purasthimillAo veiyaMtAo pukkharasamudaM bArasa joyaNasahassAI ogAhittA caMdadIvA aNNami pukkharavare dIve rAyahANIo taheva / evaM sUrANa vi dIvA pukkharavaradIvassa paJcasthimillAo veiyaMtAo pukkharoda samudaM bArasa joyaNasahassAi ogAhittA taheva savvaM jAva rAyahANIo divillagANaM dIve samuddagANaM samudaM ceva egANa abhitaravAse egANaM bAhiravAse rAyahANIo dIvillagANaM jIvAbhigamasUtra
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.90 dhAtakISaNDe sUryacandrayorvarNanam 621 dIvesu samudagANaM samuddesu sarisaNAmaesu ime NAmA aNurgatavvA, jaMbuddIve lavaNe dhAyai kAloda pukkhare varuNe / khIra-ghayaikkhuvaro ya gaMdI aruNavare kuMDale ruyage // 1 // AbharaNa vatthagaMdhe uppala tilae ya puDhavI nnihirynne| vAsahara daha naIo vijayA vakkhAra kappidA // 2 // puramaMdara mAvAsA kUDA nakkhattacaMda sUrA ya / evaM bhANiyavvaM ||suu0 90 // chAyA-kutra khala bhadanta ! dhAtakISaNDadvIpagatAnAM candrANAM candradvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH gautama ! dhAtakIdhaNDasya dvIpasya paurastyAd vedikAntAtkAlodaM khalu samudraM dvAdaza yojanasahasrANyavagAhya'tra khalu dhAtakISaNDadvIpAnAM candradvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH sarvataH samantAd dvau krozAvucchritAH jalantAd dvAdazayojanasahasrANi tathaiva viSkambhaparikSepaH bhUmibhAgaH prAsAdAvataMsakaH maNipIThikA siMhAsanaM saparivAram arthastathaiva rAjadhAnyaH svakAnAM dvIpAnAMpUrveNA'nyasmin dhAtakISaNDe dvIpe zeSaM tadeva / evaM sUryadvIpA api, navaraM dhAtakIpaNDasya dvIpasya pAzcAtyAt vedikAntAt kAlodaM khalu samudraM dvAdazayojanasahasrANi tathaiva sarva yAvad rAjadhAnyaH sUryANAM dvIpAnAM pazcimenA'nyasmin dhAtakIkhaNDe dvIpe sarva tathaiva / kutra khalu bhadanta ! kAlodagAnAM candrANAM candra dvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH gautama ! kAlodasamudrasya paurastyAd vedikAntAtkA. lodaM khalu samudraM pazcimena dvAdazayojanasahasrANyavagAhyA'tra khalu kAlodaga candrANAM candradvIpAH sarvataH samantAt dvau krozAvucchritA jalAntAt-zeSaM tathaiva yAvadrAjadhAnyaH svakAnAM dvIpAnAM pUrveNA'nyasmin kAlodakasamudre dvAdazayojana0 tadeva sarva yAvaccandrA devAH / evaM sUryANAmapi navaraM kAlodakapAzcAtyAt vedikAntAta kAlodakasamudraH pUrveNa dvAdazayojanasahasrANyavagAhya tathaiva rAjadhAnyaH svakAnAM dvIpAnAM pazcimenA'nyasmin kAlodasamudre tathaiva sarvam / evaM puSkaravaradvIpagatAnAM candrANAM puSkaravarasya dvIpasya paurastyAd vedikAntAtpuSkaravarasamudraM dvAdazayojanasahasrANyavagAhya candradvIpAH anyasmin puSkaravaradvIpe rAjadhAnyastathaiva / evaM sUryANAmapi dvIpAH puSkaravaradvIpasya pAzcAtyAd vedikAntAt puSkarodaM samudraM dvAdazayojanasahasrANyavagAhya tathaiva sarvaM yAvad rAjadhAnyo dvIpagatAnAM dvIpe-samudragatAnAM samudre eva ekeSAmabhyantara pArzve ekeSAM bAhya pArzve rAjadhAnyo dvIpagatAnAM dvIpeSu samudragatAnAM samudreSu sadRzanAmakeSu-imAni nAmAnyavagantavyAni jIvAbhigamasUtra
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre jambUdvIpo-lavaNo dhAtakI kAlodaH puSkaro varuNaH / kSIraM-dhRta-mikSuvarazca nandI-aruNavaraH kuNDalaM rucakazca // 1 // AbharaNa-vastra-gandhA-utpala-tilakazca pRthivI-nidhi-ratnam / varSadhara-hada-nadyo vijayA:-vakSaskAra-kalpendrAH // 2 // pura mandarAvAsA varSAkUTA nakSatracandra sUryAzca / evaM bhaNitavyam ||suu089 / TIkA-'kahiNaM bhaMte ! dhAiya saMDa dIvagANaM caMdANaM caMdadIvA nAma dIvA paNNatA' he bhadanta ! kasmin sthale khalu dhAtakI khaNDagatAnAM candrANAM candradvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'dhAyaisaMDa dIvassa purathimillAo vediyaMtAo kAloyaM NaM samudde' dhAtakIkhaNDadvIpasya pUrvadigvedikAyAzvaramAntAt kAlodo nAma samudraH, taM ca 'bArasajoyaNasahassAI ogAhittA' dvAdazasahasrayojanAnyavagAhyA'ntaH pravizya, 'ettha NaM dhAyaisaMDadIvagANaM caMdANaM caMdadIvA nAma dIvA paNNattA' atra sthAne khalu dhAtakIpaNDadvIpagAnAM candrANAM candradvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH, te dvAdazA'pi dhAtakIkhaNDa meM sUrya aura candra kA varNana kahi NaM bhaMte ! dhAiyasaMDadIvagANaM caMdANaM caMddIvA NAmaM dIvA pannattA' ityaadi| TIkArtha-he bhadanta ! dhAtakIkhaNDa dvIpa ke 12 candramAoM ke candradvIpa nAma ke dvIpa kahAM para kahe gaye haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! dhAyaisaMDassa dIvassa purathimillAo vediyaMtAo kAloyaM NaM samudaM bArasajoyaNasahassAiM ogAhittA ettha NaM dhAiyasaMDajIvAcaMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA paNNattA' he gautama ! dhAtakIkhaNDa dvIpa kI pUrva kI digvedikA ke caramAnta se kAloda samudra meM 12 hajAra yojana Age jAne para Agata isI sthAna para dhAtakIkhaNDagata dhAtakIkhaMDamAM sUrya ane caMdranuM varNana. 'kahiNaM bhaMte ! dhAyaisaDadIvagANaM caMdANaM caMdadIvA NAma dIvA paNNattA' ityAdi " TIkAtha-he bhagavan dhAtakIkhaMDa dvIpanA 12 bAra caMdramAnA caMdradvIpa nAmanA dvIpa kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'goymaa ! dhAyaisaMDassa dIvassa purathimillAo vediyaMtAo kAloyaM NaM samudaM bArasa joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM dhAyaisaDadIvANaM caMdANaM caMdadIvA NAma dIvA paNNattA' he gautama ! ghAtI' dIpanI pUnI hivAnA caramAntathI kAleda samudramAM 12 bAra hajAra yojana AgaLa javAthI tyAM jIvAbhigamasUtra
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 90 dhAtakIpaNDe sUryacandrayorvarNanam 623 jambUdvIpagatacandra satka candradvIpavad vaktavyAH 'savao samaMtA do kosA usiyA jalaMtAo bArasa joyaNasahassAI taheva vikkhaMbhaparikkhevo bhUmibhAgo' navaraM sarvato digvidikSu samantAd dvau krauzau ucchritAH jalantAd Urdhvamiti vaktavyam dvAdazayojanasahasrANi tathaiva viSkambhaparikSepaH / bhUmibhAgaH-dvIpAnAmantarmadhyabhAge bahusamaramaNIyo bhUmibhAga ityArabhya yAvadane ke jyotiSkA devA devyaH zerate0 viharantIti yAvat / 'pAsAyavaDisae maNipeDhiyA sIhAsaNA saparivArA' tadbhUmibhAgA bahumadhyadezabhAge0 atraikaH prAsAdAvataMsakaH-AkrIDAcandramAoM ke candradvIpa nAma ke dvIpa kahe gaye haiM 'savvao samaMtA do kosA usiyA jalaMtAo bArasajoyaNasahasmAiM taheva vikkhaMbhaparikkheveNaM' ye cAroM ora dizA ora vidizA meM phaile hue haiM / pAnI se do koza taka UMce haiN| inakI lambAI cauDAI 12 hajAra yojana kI hai| inakA pratyeka kA parikSepa 37948 yojana se kucha adhika hai ina saba kA aura avaziSTa varNana vijayadvAra kI jaisA hI hai ina saba meM eka eka padmavaravedikA aura usake cAroM ora banaSaNDa hai / ina dvIpoM ke bhItara kA bhUmibhAga bahusamaramaNIya hai 'isa kathana se lekara' yAvat aneka jyotiSkadeva aura deviyAM vahAM para uThatI baiThatI hai zayana karatI hai isa kathana taka saba pIche kiyA gayA varNana yahAM para lagA lenA cAhiye isa bhUmibhAga ke bahumadhyadezabhAga meM eka prAsA. dAvataMsaka hai usameM maNipIThikA hai aura maNipIThikA ke Upara vahAM saparivAra siMhAsana haiM / isa sambandha meM yahAM varNana aisA karanA AvatA e sthAna para dhAtakIkhaMDamAM caMdramAnA caMdraDhIpa nAmanA dvIpa mAyeda cha. 'savvao samatA do kosA usiyA jalaMtAo bArasa joyaNa sahassAI taheva vikkha bhaparikkheveNaM' se pyAre yA hishaas| mane vihizAyamA sA yela che. pANIthI be gAu uMcA che, tenI laMbAI pahoLAI 12 bAra hajAra jananI che. te darekane parikSepa 37948 sADa trIsa hajAra navaso aDatALIsa janathI kaMika vadhAre che, A badhAnuM bAkInuM varNana vijaya dvAranA varNana pramANe che. e badhAmAM eka eka padvavaravedikA ane tenI cAre bAju vanakhaMDa che, A dvIpanI aMdarano bhUmibhAga bahu samaramaNIya che, A kathanathI laIne thAvat aneka tika devo ane devi tyAM uThe bese che, zayana kare che, A kathana sudhI pahelA kahevAmAM AvyA pramANe ahIMyAM kahI levuM, A bhUmibhAganA bahumadhya dezabhAgamAM eka prAsAdAvataMsaka che, temAM maNipIThikA che, ane maNipIThikAnI upara saparivAra siMhAsane che. A saMbaMdhamAM jIvAbhigamasUtra
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ 624 jIvAbhigamasUtre vAsanAmA bhaumeyavihAraH sa ca dvASaSTiryojanAni - ardhayojanaM cordhva muccaistvena ekatriMzad yojanAni krozaikaM ca viSkambheNa aneka stambhazatasanniviSTa ityAdi krameNa bhavanavarNanaM kartavyam / etadvihArasya ramaNIyo'neka varNamaNitRNairupazobhitaH maNitRNAdayo varNanIyAH / atra maNipIThikA yAvatpratirUpA0 varNanIyA / atra saparivAra siMhAsanavarNanam taccaturdikSu sAmAnikA dInAM yathA vadbhadrAsanam ' aTTho taheva' arthastathaiva tatkenArthena bhadanta ! eva mucyate - candradvIpo'yam 2, iti, he gautam ! candradvIpe tatra - 2 deza-pradeze cAhiye - bhUmibhAga ke bahumadhya meM AkrIDAvAsa nAmakA bhaumeya vihAra hai yaha 62 || yojana kA UMcA hai aura 31 yojana kA cauDA hai aneka saikar3oM khaMbhoM se yaha yukta hai ityAdi krama se varNana isakA hai isa bhaumeya vihAra kA bhI madhyabhAga ramaNIya hai vaha maNiyoM evaM tRNoM se suzobhita hai yahAM para bhI maNiyoM kA evaM tRNoM kA pUrva meM jaisA varNana kiyA gayA hai usake anusAra varNana kara lenA cAhiye prAsAdAvataMsaka ke ThIka madhya meM eka maNipIThikA haiM yaha yAvat pratirUpa haiM yahAM para saparivAra siMhAsana haiN| ye saparivArabhUta siMhAsana usa siMhAsanoM kI cAroM ora haiM ye parivArabhUta siMhAsana sAmAnika Adi devoM ke haiM / 'aTTho taheva' he bhadanta ! ina dvIpoM kA nAma 'candradvIpa' aisA kisa kAraNa se huA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama! candradvIpa meM jo choTI vaDI vApikAeM Adi rUpa jalapradeza haiM una meM aneka utpala ahIMyAM A pramANe varNana karavuM joie.-bhUmibhAganA bahumadhya bhAgamAM AkrIDAvAsa nAmanA bhaumeya vihAra che. te 625 sADI khAsa ceAjana U McA che, ane 31 savA ekatrIsa ceAjana paheALA che. te aneka sekaDo staMbhethI cukta che. ityAdi prakArathI yathAkrama tenuM varNana karI levuM A bhaumeya vihArane madhya bhAga paNa ramaNIya che. te maNiyA ane tRNAthI suzobhita che ahiyAM maNiyA ane tRNenuM varNana pahelAM jema karavAmAM Avela che tema karI levuM. prAsAdAvata...sakanI kharekhara madhya bhAgamAM eka maNipIThikA che. te yAvata pratirUpa che. ahiyAM saparivAra siMhAsana che. A saparivAra si MhAsana e sihAsanAnI cAre bAjue che. A parivAra bhUta siMhAsana sAmAnika vagere hevAnA che. 'aTTho taheva' he bhagavan mA dvIponu' nAma 'dradvIpa' se pramANe zA kAraNathI thayela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! caMdraDhIpamAM je nAnI moTI vAvA vagere rUpa jala pradeza che temAM aneka utpala vigere che. e badhAnA varNacaMdramAnA jevA che. tethI e nimittane jIvAbhigamasUtra
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ 625 1 prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3. sU. 90 dhAtakIpaNDe sUryacandrayorvarNanam bahUni utpalAni tadyogAt candravarNaH candradvIpaH kathyate / api ca-candro nAma devo maharddhiko yAvatpalyopamasthitikaH parivasati sa ca sAmAnikAdInAM yAvadAdhipatyaM kurvan viharati candrasvAmitvAt candradvIpo vyavahriyate, anyacca gautama ! candradvIpaH zAzvataH yo na kadApi nAsIt na bhavati - na bhaviSyati, kintu AsI dasti bhaviSyati, kAraNairebhicandra dvIpaH 2 iti / 'rAyahANIo sagANaM dIvANaM puratthimeNaM aNNaMmi dhAyaisaMDe dIve - sesaM taM ceva' kutra khalu bhadanta candrAbhidhAnA rAjadhAnyaH ? bhagavAnAha - he gautama ! dhAtakIkhaNDa Adi haiM so una saba kA varNa candramA ke jaisA hai ataH isa nimitta ko lekara ina dvIpoM kA nAma 'candradvIpa' aisA ho gayA hai dUsarI bAta yaha hai ki ina dvIpoM meM mahardika Adi vizeSaNoM vAle candradeva nAmake deva rahate haiM inakI Ayu eka palyopama kI hai ye candradeva apane apane sAmAnika Adi devoM ke Adhipatya Adi ko karate hue vahAM para sukha pUrvaka rahate haiN| tIsarI bAta yaha bhI haiM ki isa prakAra ke nAma hone kA jo nimitta prakaTa kiyA gayA hai vaha eka rUpa se nahIM hai kyoMki aisA inakA nAma anAdi kAla se hI calA A rahA hai yaha pahile bhUtakAla meM nahIM thA, aba bhI varttamAnakAla meM nahIM hai Age bhI bhaviSyat kAla meM nahIM rahegA so aisI bAta nahIM hai kyoMki yaha to pahile bhI thA aba bhI hai aura Age bhI aisA hI rahegA 'rAyahANIo sagANaM dIvANaM puratthimeNaM aNNaMmi ghAyaisaMDe dIve sesaM taM 'ceva' jaba gautama ne prabhu se aisA pUchA - he bhadanta ! yahAM candra nAmakI rAjadhAnI kahAM para hai ? uttara meM prabhu ne kahA- he gautama ! dhaatkiilaIne A dvIponuM nAma 'candrandvIpa' evu thayela che. khIjI vAta e che keA dvIpamAM mahaddhika vigere vizeSaNeA vALA caMdra deva nivAsa kare che. tenu AyuSya eka cepamanuM che. A caMdradeva potapotAnAM sAmAnika vigere devAnu adhipatipaNuM vigere karatA thakA tyAM sukhapUrvaka rahe che. trIjI vAta e che keAvA prakAranuM nAma thavAnuM A je kAraNa batAvavAmAM AvyuM che, te ekaja kAraNa nathI kemake-e pramANenuM enu nAma teonu anAdi kALathI ja cAlatuM Ave che. te bhUtakALamAM na hatu, vamAnamAM nathI ane bhaviSyamAM paNa raheze nahIM ema nathI. kemake e teA bhUtakALamAM hatuM vartamAna kALamAM che, ane bhaviSya aNamA raheze 04. 'rAyahANIo sagANaM dIvANaM puratthimeNaM aNNaMmi dhAyaisaMDe dIve sesa taM ceva' nyAre gautamasvAmI prabhuzrIne me pUchayu -he bhagavan ma caMdrA nAmanI rAjadhAnI kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe kahyuM ke-hu jI0 79 jIvAbhigamasUtra
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ 626 jIvAbhigamasUtre dvIpAt pUrvasyAM tiryagasaMkhyeyAn bahudvIpasamudrAn vyativrajya asmin dhAtakI khaNDadvIpe dvAdazasahasrayojanAnyavagAhyA'tra dvAdazacandrANAM candrAbhidhAnA dvAdaza rAjadhAnyaH prajJaptAH etadvarNanaM jambUdvIpAdhipatervijayadevasya rAjadhAnIvat-'candA devAH 2' iti / 'evaM sUradIvAvi' yathA dhAtakIkhaNDadvIpagatacandrANAM candradvIpAH tayaiva sUryadvIpA api, 'navaraM dhAyaisaMDassa dIvassa paccasthimillAo vediyaMtAo kAloyaM NaM samudaM vArasa joyaNa0 taheva savvaM jAva rAyahANIo sUrANaM dIvANaM paccathimilleNaM aNNaM mi dhAyaisaMDe dIve savaM-taheva' navaraM dhAtakIkhaNDadvIpasya pAzcAtyavedikAntAtkAlodaM samudraM dvAdazayojanasahasrANyavagAhya, tathaiva sarva sUryadevAnAM varNanaM candradevarAjadhAnIvat / khaNDadvIpa se pUrva dizA meM aneka dvIpa samudroM ko pAra karake isI dhAtakIkhaNDa meM 12 hajAra yojana Age jAne para Agata sthAna meM candrA nAmakI rAjadhAnI hai isakA varNana jambUdvIpa ke adhipati vijayadeva kI rAjadhAnI ke jaisA hI hai 'evaM sUradIvA vi' jisa prakAra se dhAtakIkhaNDa dvIpagata candramAoM ke candradIpoM ke sambandha meM kathana kiyA gayA hai usI prakAra sUrya dvIpa kA bhI kathana kara lenA cAhiye 'navaraM dhAyaisaMDassa dIvassa paccatthimillAoM vediyaMtAo kAloyaM NaM samudaM bArasajoyaNa0 taheva savvaM jAva rAyahANIo sUrANaM dIvANaM paccathimilleNaM aNNaMmi dhAyaisaMDe dIve savvaM taheva' parantu isa kathana meM vizeSatA kevala yahI hai ki dhAtakIkhaNDadvIpa ke pazcimadizA ke vedikAnta se kAlodadhi samudra meM bAraha hajAra yojana Age jAne para sUryadvIpa sthita haiM / sUryadeva kI rAjadhAnI sUryadvIpa se pazcimadizA gautama! dhAtakIkhaMDa dvIpanI pUrva dizAmAM aneka dvIpa ane samudrone pAra karIne Aja dhAtakIkhaMDamAM 12 bAra hajAra jana AgaLa javAthI AvatA sthAnamAM caMdrA nAmanI rAjadhAnI che. tenuM varNana jaMbudvIpanA adhipati vinyavanI 204dhAnInA varNana pramANe cha. ' evaM sUra dIvAvi' 2 pramANe dhAtakIkhaMDa dvIpamAM Avela caMdramAnA caMdra dvIpanA saMbaMdhamAM kathana karavAmAM mAveza cha 04 pramANe mA sUrya dIvAnu pAna 42 se 'navaraM dhAyai saMDassa dIvassa paccatthimillAo vediyaMtAo kAloyaM NaM samudaM bArasa joyaNaM taheva savvaM jAva yahANIo sUrANaM dIvANaM paccasthimilleNaM aNNami dhAyaisa De dIve taM ceva savvaM taheva' 52'tu 2 // 4thanamA 1Na se vizeSatA cha - dhAtakIkhaMDa dvIpanI pazcima dizAnA vedikAntathI kAlodadhi samudramAM bAra hajAra jana AgaLa javAthI sUrya dvIpa Ave che. sUrya devanI rAjadhAnI sUrya jIvAbhigamasUtra
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.90 dhAtakISaNDe sUryacandrayorvarNanam 627 atha kAlodadvIpavaktavyatA-'kahiNaM bhaMte kAloyagANaM caMdANaM caMdadIvA paNNa tA' he bhadanta ! kAlodasamudragatacandrANAM candradvIpAH kva iti prazna: ? bhagavAnAha'goyamA' he gautama / 'kAloyasamudassa purathimillAo vediyaMtAo kAloyaNNaM samudaM paJcasthi meNaM bArasajoyaNasahassAiM ogAhittA' kAlodasamudrasya paurastyavedi kAntAtpazcimAyA kAlodaM samudra dvAdazayojanasahasrANyavagAhya, 'ettha NaM kAloyagacaMdANaM caMdadIvA savvao samaMtA do kosA UsiyA jalaMtAo se tahe ha' atra kAlodasamudragatacandrANAM candradvIpAH sarvataH samantAt dvau dvau krozA vucchritAH jalAntAta zeSaM tathaiva-dhAtakIkhaNDa candradvIpavat / 'rAyahANIo sagANaM dIvANaM puracchimeNaM aNNaMmi kAlodagasamudde bArasajoyaNA taM ceva savvaM jAva caMdA devA' meM anya dhAtakIkhaNDa meM haiN| kAlodadIpa vaktavyatA 'kahiNaM bhaMte ! kAloyagANaM caMdANaM caMdadIvA pannattA' he bhadanta ! kAloda samudragata candramAoM ke caMdradvIpa kahAM para haiM ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! kAloyasamudassa purathimillAo vediyaMtAo kAloyaNNaM samudaM paccatthimeNaM vArasajoyaNasahassAI ogAhittA' he gautama ! kAlodasamudra kI pUrvadizA ke vedikAnta se pazcimadizA meM 12 hajAra yojana Age jAne para isI jagaha Agata sthAna meM 'kAloyaga caMdANaM caMdadIvA savao samaMtA do kosA' kAlodgata candramAoM ke caMdradvIpa haiM ye cAroM ora pAnI se do do koza UMce haiN| bAkI kA aura saba kathana dhAtakIkhaNDa ke candradvIpa kI taraha se hI hai / 'jAva rAyahANIo sagANaM dIva0 puracchimeNaM aNNaMmi kaaloygdvIpathI pazcima dizAmAM anya dhAtakI khaMDa dvIpamAM che. kAleda dvIpa saMbaMdhI kathana 'kahiNa bhaMte ! kAloyagANaM caMdANaM caMdadIvA paNNattA' 3 sAvana ha samudramAM Avela caMdramAne caMdra dvIpa kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! kAloyasamudassa purathimillAo vediyaMtAo kAloyaNNaM paccatthimeNaM bArasa joyaNa sahassAI ogAhittA' : gautama ! raha samudranI pUrva dizAnA vedikAntathI pazcima dizAmAM 12 bAra hajAra jana bhAga pAthI se gAya mAtA sthAnamA 'kAloyacaMdANaM caMda dIvA savvao samaMtA do kosA' yA samudramA mAve yadrabhAganA dIyA yAra bAjue pANIthI babbe kesa uMcA che. te sivAya bAkInuM tamAma kathana dhAtImA mAvasa yadIpana4thana pramANe 1 cha. 'jAva rAyahANIo jIvAbhigamasUtra
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ 628 jIvAbhigamasUtre rAjadhAnyo'pi svakAnAM dvIpAnAM pUrveNa-pUrvasyAM dizitiryagasaMkhyeyAn dvIpa samudrAn vyativrajyA'nyasminkAlodasamudre dvAdazayojanasahasrANi avagAhyavijayarAjadhAnIvad vaktavyAH, anyatsarvaM vijayarAjadhAnIvat yAvaccandrAH devAH 2 iti / 'evaM sUrANavi evaM sUryANAmapi kAlodagatasUryadvIpA api vaktavyAH , 'NavaraM kAloyagapaccasthimillAo vediyaMtAo kAloyasamuddapuracchimeNaM bArasa joyaNasahassAI ogAhittA' navaraM kAlodakapazcimAntavedikAntAt pUrvadizi 12 dvAdaza yojanasahasrANyavagAhyetyAdi candradvIpavat vaktavyam / 'taheva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccatthimeNaM aNNami kAloyagasamudde taheva savvaM' tathaiva rAjadhAnyaH svakIya dvIpa pazcimAyAmanyakAlode samudre dvAdazayojanasahasrANyavagAhya 0 samudde bArasajoyaNA taM ceva savvaM jAva caMdA devA 2' apana dvIpa se pUrva meM anya kAloda samudra meM bAraha hajAra yojana jAne para vahAM candradIpa nAmakI rAjadhAniyAM haiN| bAkI kA aura saba kathana vijayArAjadhAnI kI taraha se hI hai 'evaM sUrANaM vi' isI taraha kA kathana sUryoM ke sUryadvIpoM ke sambandha meM bhI hai 'navaraM kAloyagapaccatthimillAo vediyaMtAo kAlodasamudda puracchimeNaM bArasajoyaNasahassAI ogAhittA taheva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccarithameNaM aNNaMmi kAloyagasamudde taheva savvaM' parantu kAlodasamudra kI pazcimavedikA ke anta se pUrvadizA meM 12 hajAra yojana Age jAne para ThIka isI sthAna para sUrya ke dvIpa haiM isI taraha se rAjadhAniyAM haiN| parantu ye apane apane dvIpa se pazcimadizA meM jAne para anya kAlodasamudra meM 12 hajAra yojana kI dUrI para haiN| 'evaM pukkharavaragANaM caMdANaM pukkhasagANaM dIva0 puratthimeNaM aNNaMmi kAloyagasamudde bArasa joyaNA taM ceva savvaM jAva caMdA devA caMdA devA' potAnA dIpathI pUrvamA mI so samudramA mA2 12 jana javAthI tyAM caMdra dvIpa nAmanI rAjadhAnI che. te sivAya bAkInuM tamAma 4thana visyA 24dhAnInA 3thana prabhArI 4 che. 'evaM sUrANaM vi' mA prabhAnu thana sUryAnA sUrya dIpAnA samAM 55 sabha se. 'navara kAlodaga paccathimillAo vediyaMtAo kAlodasamudde purathimeNaM bArasa joyaNa sahassAI ogAhittA taheva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccatthimeNaM aNNami kAloya samudde taheva savvaM' 52tu so samudranI pazcima vahina tathA pUrva dizAmAM 12 bAra hajAra jana AgaLa javAthI barobara e ja sthAna para sUryane dvIpa che. ane e ja pramANenI rAjadhAnI che. paraMtu e pitApitAnA dvIpathI pazcima dizAmAM javAthI bIjA kAleda samudramAM bAra hajAra jana dUra cha. 'evaM pukkharavaragANaM caMdANaM pukkharavarassa dIvassa purathimillAo vediyaMtAo jIvAbhigamasUtra
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 90 dhAtakISaNDe sUryacandrayorvarNanam 629 tathaiva sarva pUrvavat / 'evaM pukkharavaragANaM caMdANaM purakkharavarassa dIvassa purasthimillAo vediyaMtAo pukkharasamuI bArasajoyaNasahassAI ogAhittA caMda dIvA' kutra khalu bhadanta ! puSkaravaradvIpagatacandrANAM puSkaravaradvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH, bhagavAnA ha-he gautama ! puSkaravaragatAnAM candrANAm puSkaravaradvIpapaurastyavedikAntAt, puSkarodasamudrastaM dvAdazayojanasahasrANyavagAhyA'tra candradvIpA nAma dvIpAH vaktavyAH, 'aNNammi pukkharavare dIve rAyahANIo taheva' rAjadhAnyAH svakIyadvIpAnAM pazcimadizi tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAn vyativrajyA'nyapuSkaravaradvIpe tathaiva dvAdazayojanasahasrANyavagAhya 0 sarva pUrvavajjJAtavyam / 'evaM sUrANa vi dIvA pukkharavaradIvassa paJcatthimillAo veiyaMtAo pukkharodaM samuI bArasajoyaNasahassAI ogAhittA taheva savvaM jAva rAyahANIo dIvillagANaM dIve samuddagANaM samudde ceva egANa abhitarapAse egANaM bAhirapAse rAyahANIo ravarassa dIvassa purathimillAo vediyaMtAo pukkharavarasamuhaM bArasajoyaNasahassAI ogAhittA caMdadIvA' isI taraha se jaba gautama ne prabhu se pUchA-he bhadanta ! puSkaravara dvIpagata candroM ke puSkaravaradvIpa nAmake dvIpa kahAM para haiM ? taba prabhu ne gautama se aisA kahA-he gautama ! puSkaravaradvIpa ke paurastya vedikAnta puSkaravara samudra meM bAraha hajAra yojana Age jAne para candradvIpa haiM / 'aNNaMmi pukkharavare dIve rAyahANIo taheva' tathA anya puSkara varadvIpa meM unakI rAjadhAniyAM haiN| ina rAjadhAniyoM ke hone ke sambandha meM pahile jaisA hI kathana kara lenA cAhiye 'evaM sUrANaM vi dIvA pukkharavaradIvassa paccasthimillAo vediyaMtAo pukkharodaM samudaM bArasajoyaNasahassAiM ogAhittA taheva savvaM jAva rAyahANIo divillagANaM dIve samuddagANaM pukkharavarasamudaM bArasajoyaNasahassAI ogAhittA caMdadIvA' se 08 pramANe nyAre gautamasvAmIe prabhuzrIe evuM pUchyuM ke-he bhagavana puSkavara dvIpamAM Avela caMdrone puSkaravara dvIpa nAmane dvIpa kayAM Avela che? tyAre prabhuzrI e tenA uttaramAM gautamasvAmIne kahyuM ke-he gautama ! puSkaravara dvIpanA pirasya vedikAntathI puSkaravara samudramAM bAra hajAra yojana AgaLa javAthI caMdra dvI5 mAveza cha. 'aNNaMmi pukkhavaravare dIve rAyahANIo taheva' tathA anya puSkara dvIpamAM tenI rAjadhAnI che. A rAjadhAnI hovAnA saMbaMdhamAM pahisAnA 4thana pramANenu 4thana 42 se. 'evaM sUrANa vi divA pukkharavaradIvAsa paccathimillAo vediyaMtAo pukkharodaM samudaM bArasa joyaNasahassAiM ogAhittA taheva savvaM jAva rAyahANIo divillagANaM dIve samuddagANaM samudde ceva egANa jIvAbhigamasUtra
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre dIvillagANaM dI vesu samuddagANaM samuddesu sarisanAmaesu' evaM sUryANAmapi dvIpAH puSkaravaradvIpasya pAzcAtyavedikAntAt puSkarodaM samudraM dvAdazayojanasahasrANyavagAhya tathaiva sarvaM yAvadrAjadhAnyaH dvIpagatAnAM dvIpe samudragatAnAM samudre eva ekepAm abhyantarapArzve, ekeSAM bAhyapAdhai rAjadhAnyo dvIpagatAnAM dvIpeSu samudragatAnAM samudreSu sadRzanAmakeSu puSkaradvIpagata sUryANAM dvIpAH puSkaravaradvIpasya pazcimAntAt vedikAntAt puSkarodasamudraM dvAdazayojanasahasrANyavagAhya jJAtavyAH, rAjadhAnyazca punaH svakIyAnAM dvIpAnAM pazcimadizi tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAnvyativrajyA'nyasmin puSkaravaradvIpe dvAdazayojanasahasrANyavagAhya puSkaravarasamudragata candrasambandhi candradvIpAH puSkaravarasamudrapUrvavedikAntAt pazcimadizi dvAdazayojanasahasrANyavagAhya pratipattavyAH, rAjadhAnyaH svakIyadvIpAnAM pUrvadizi tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAnusamudde ceva egANa abhitarapAse egANa bAhirapAse rAyahANIo divillagANaM dIvesu samuddagANaM samuddesu sarisaNAmaesu' isI taraha se puSkaradvIpagata sUryo ke dvIpa puSkaravaradvIpa kI pazcimadizA kI vedikA ke anta se puSkaravarasamudra ko 12 hajAra yojana pAra kara ke puSkarodadhisamudra meM haiM rAjadhAniyoM apane apane dvIpoM kI pazcimadizA meM tiryaga asaMkhyAtadvIpa samudroM ko pAra karake anya puSkaradvIpa meM bAraha hajAra yojana kI dUrI para haiM / puSkaravara dvIpagata sUryo ke dvIpa puSkara varadvIpa ke pazcimAnta vedikAnta se puSkaravarasamudra ko 12 hajAra yojana pAra karake sthita haiM rAjadhAniyAM apane dvIpoM kI pazcimadizA meM tiryam asaMkhyAtadvIpa samudroM ko ullaGghana karake anya puSkaravara dvIpa meM 12 hajAra yojana kI dUrI para haiM / puSkaravarasamudragata sUrya abhitarapAse egANa bAhiriyA pAse rAyahANIo divillagANaM dIvesu samuddagANaM samuddesu sarisaNAmaesu' se prabhArI pu042 dIpabhA 2mAvesa sUryAnA dIpA 5042 dvIpanI pazcima dizAnI vedikAnA aMtathI puSkaravara samudrane 12 bAra hajAra jana pAra karIne puSkaradadhi samudramAM che. rAjadhAnI pitapatAnA dvIpanI pazcima dizAmAM tiyaka asaMkhyAta dvIpa ane samudrone pAra karIne bIjA puSkara dviIpamAM bAra hajAra yojana dUra Avela che. puSkaravara dvIpamAM Avela sUryonA dvIpa puSkaravara dvIpanA pazcimAnta vedikAntathI puSkaravara samudrane 12 bAra hajAra jina pAra karavAthI Ave che. ApaNA dvIpanI pazcimadizAmAM rAjadhAnI tiryakra asaMkhyAta dvIpa ane samudrone oLaMgIne bIjA puSkaravara dvIpamAM 12 bAra hajAra yejana dUra che. puSkaravara samudramAM Avela sUrya saMbaMdhI sUrya dviIpa puSkaravara samudranI pUrva vedikAntathI pazcima dizAmAM 12 bAra jIvAbhigamasUtra
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 90 dhAtakISaNDe sUryacandrayorvarNanam luMdhyA'nyasmin puSkaravarasamudre dvAdazayojanasahastrebhyaH parata puSkaravarasamudragatasUryasatka sUryadvIpAH puSkaravarasamudrapazcimAnta vedikAntAt pUrvato dvAdazayojana - sahasrANyavagAhya, rAjadhAnyaH punaH svakIyadvIpAnAM pazcimAyAM tiryagasaMkhyeyadvIpasamudrAnatibAhyA'nyatra puSkarodasamudre dvAdazayojana sahasrANyavagAhya jJAtavyAH / evaM zeSa dvIpagatAnAmapi candrANAM candradvIpagatAt pUrvasmAd vedikAntAt anantare samudre dvAdazayojana sahasrANyavagAhya vaktavyAH, sUryANAM sUryadvIpAH svasvadvIpagatAt pazcimAntAt vedikAntAt anantarasamudra, rAjadhAnyazcandrANAmAtmIyacandradvI pebhyaH saMbaMdhI sUrya dvIpa puSkaravara samudra ke pUrva vedikAnta se pazcimadizA meM 12 hajAra yojana Age jAne para sthita haiM / rAjadhAniyAM apane dvIpoM kI pUrvadizA meM tiryaga asaMkhyAta dvIpa samudroM ko ullaGghana karake anya puSkaravara samudra meM 12 hajAra yojana se pare hai / puSkaravara samudragata sUrya saMbaMdhI sUryadvIpa puSkarasamudra ke pazcimAnta vedikAnta se pUrva kI aura 12 hajAra yojana ke bAda haiM / rAjadhAniyAM apane dvIpoM kI pazcimadizA meM tiryagU asaMkhyAta dvIpa samudroM ko pAra karake dUsare puSkaravarasamudra meM 12 hajAra yojana ke bAda meM haiM / isI taraha zeSa dvIpagata candramAoM kI rAjadhAniyAM candradvIpagata pUrva vedikAnta ke anantara samudra meM 12 hajAra yojana ke bAda meM haiM aisA jAnanA cAhiye sUryo ke sUryadvIpa apane apane dvIpagata pazcimAnta vedikAnta se anantara samudra meM haiM candroM kI rAjadhAniyAM apane 2 candradvIpoM se pUrvadizA 631 hajAra ceAjana AgaLa javAthI Ave che. tenI rAjadhAnIcA ApaNA dvIpanI pUrva dizAmAM tik asakhyAta dvIpa samudrone eLaMgIne anya puSkaravara samudramAM 12 bAra hajAra ceAjana para Ave che. puSkaravara samudramAM Avela sUrya saMbaMdhI sUrya dvIpa puSkara samudranA pazcimAnta vaidikAnA aMtabhAgathI pUrva bAjue 12 bAra hajAra 12 khAra hajAra yojana pachI Ave che. tenI rAjadhAnIce. ApaNA dvIpAnI pazcima dizAmAM tir asaMkhyAya dvIpo ane samudrone pAra karIne bIjA puSkaravara samudramAM 12 bAra hajAra ceAjana pachI che. AvI rIte bIjA khAkInA dvIpAmAM Avela caMdramAnI rAjadhAnIyA caMdra dvIpamAM Avela pUrvI vedikAntanI lagAlaga samudramAM 12 bAra hajAra ceAjana para che tema samajavuM joI e. sUryAMnA sUrya dvIpa potapotAnA dvIpeAmAM pazcimAnta vedikAnta bhAgathI lageAlaga samudramAM che. cadronI rAjadhAnIce potapotAnA caMdra dvIpAnI pUrva dizAmAM khIjA peAtAnA jevA nAmeAvALA dvIpAmAM che. sUryAnI paNa rAjadhAnIyA pAtAtAnA sUrya dvIpAnI pazcima dizAmAM jIvAbhigamasUtra
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ 632 jIvAbhigamasUtre pUrvadizi anyasmin sadRzanAmake dvIpe sUryANAmapi svadvIpebhyaH pazcimadizi tasminneva sadRzanAmake'nyasmin dvIpe dvAdazayojana sahastrebhyaH parataH, zeSasamudragatacandrANAM tu candradvIpAH svasvasamudrapUrvavedikAntAt pazcimadizi sUryANAntu svasva samudra pazcimAnta vedikAntAtpUrvasyAM dvAdaza - 2 yojanazatasahasrANyavagAhya candrANAM rAjadhAnyaH svasvadvIpAnAM pUrvasyAM dizi anyasmin sadRzanAmake samudre, sUryANAM rAjadhAnyaH svasvadvIpAnAM pazcimadizi 'ime NAmA aNugaMtavvA' imAni vakSyamANAni nAmAnyanugantavyAni 'jaMbuddIve lavaNe - dhAyaikAloda pukkhare varuNekhIra - ghaya - ikkhu ( varo ya) NaMdI - aruNavare kuMDale ruyage AbharaNavatthagaMdhe uppala meM anya dUsare apane apane jaise nAma vAle dvIpa meM hai sUryo kI bhI rAjadhAniyAM apane apane sUryadvIpoM se pazcima dizA meM anya dUsare apane sadRza nAma vAle dvIpa meM 12 hajAra yojana ke bAda hai / zeSa samudragata candroM ke candradvIpa apane apane samudra ke pUrva vedikAnta se pazcimadizA meM 12 hajAra yojana ke bAda haiM / sUryoM ke sUryadvIpa apane apane samudra ke pazcimAnta vedikAnta se pUrvadizA meM 12 hajAra yojana ke bAda haiM / candroM kI rAjadhAniyAM apane 2 dvIpoM kI pUrvadizA meM anya dUsare apane jaise nAma vAle samudra meM haiM / sUryo kI rAjadhAniyAM apane 2 dvIpoM kI pazcimadizA meM hai / 'ime NAmA aNugaMtaccA' asaMkhyAta dvIpa aura samudroM meM se kitaneka dvIpoM aura samudroM ke nAma isa prakAra se haiM - 'jaMbuddIve, lavaNe, dhAyai, kAloda, pukkhare, varuNe, khIra ghaya ikkhUvaroya NaMdI aruNavare kuMDale ruyage' jaMbUdvIpa, lavaNasamudra, dhAtakIkhaNDadIpa, kAlodasamudra, puSkaravaradvIpa, puSkaravara samudra, khIjA potAnA sarakhA nAma vALA dvIpamAM bAra hajAra yeAjana pachI che. bAkInA samudramAM Avela cadronA caMdra dvIpo potapotAnA samudranI pU vedikAntathI pazcima dizAmAM 12 khAra hajAra ceAjana pachI che. sUryaMnA sUrya dvIpa pAtapotAnA samudranA pazcimAnta vedikAnA aMta pachI pUrva dizAmAM 12 khAra hajAra ceAjana pachI che. caMdronI rAjadhAnIyA potapotAnA dvIpAnI pUrva dizAmAM khIjA peAtAnA jevA nAmavALA samudramAM che. sUryanI rAjadhAnIyA potapotAnA dvIponI pazcima dizAmA che. 'ime NAmA aNugaMtavvA' asaMkhyAta dvIpo mane samudrobhAMnA DeTalA dvIyo bhane samudronA nAmI A pramANe che. 'jaMbuddIve, lavaNe, dhAyai, kAloda, pukkhare, varuNe, khIra, dhaya, ikkhuvaroyaNaMdI aruNavare, kuMDale ruyage' 4 dvIpa, lavaNa samudra, ghAtImaMDa dvIpa, soha samudra, puSpu jIvAbhigamasUtra
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 90 dhAtakISaNDe sUryacandrayorvarNanam 633 tilae ya puDhavi Nahi rayaNe - vAsaharadahanaIo vijayAvakkhAra kappidA-puramaMdaramAvAsA - kUDA NakkhattacadasUrA ya evaM bhANiyacvaM' jaMbUdvIpa::- lavaNaH samudraH dhAtakIkhaNDo dvIpa:- kAlodaH samudraH, puSkaro dvIpaH - varuNaH samudraH, kSIra:- ghRta - ikSuvara - nandInAmAno dvIpA : aruNavara - kuNDala - rucakA:- dvIpAH, AbharaNa - vastra - gandhAH dvIpAH, utpala - tilaka - pRthivInidhi - ratnanAmAno dvIpAH, varSadhara - hUda - nadInAmAno dvIpAH, vijaya - vakSaskAra kapi - indra nAmakA dvIpAH samudrazca, pura- mandara - AvAsanAmAnava, kUTa-nakSatra candra-sUrya nAmAnazca dvIpA : samudrAH vaktavyAH evaM bhaNitavyam iti // 90 // vAruNivaradvIpa, vAruNivarasamudra kSIravaradvIpa, kSIravara samudra, ghRtavaradvIpa, ghRtavarasamudra, ikSuvaradvIpa, ikSuvarasamudra, naMdIzvaradvIpa, nandIzvarasamudra, aruNavaradvIpa, aruNavarasamudra, kuNDaladvIpa, kuNDalavara samudra, rucakadvIpa, rucakasamudra, 'AbharaNavatthagaMdhe uppala tilae ya puDhacINihirayaNe vAsaharadahanaIo vijayA vakkhAra kappidA ||2|| puramaMdaramAvAsA kUDA nakkhatta caMdA sUrAya ' evaM bhANiyacvaM' AbharaNadvIpa AbharaNasamudra, vastradvIpa vastrasamudra, gandhadvIpa gandhasamudra, utpaladvIpa, utpalasamudra, tilakadvIpa tilakasamudra, pRthivIdvIpa pRthivIsamudra, nidhidvIpa nidhisamudra, ratnadvIpa ratnasamudra, varSadharadvIpa, varSadharasamudra, drahRdvIpa drahasamudra, naMdIdvIpa naMdIsamudra, vijayadvIpa vijayasamudra, vakSaskAradvIpa vakSaskArasamudra, kapidvIpa kapisamudra, indradvIpa indrasamudra, puradvIpa purasamudra, mandaradvIpa mandara samudra AvAsa ravara dvIpa, puSkaravarasamudra, dhRtavara dvIpa dyutavara samudra, IkSuvara dvIpa, iMnnuvarasamudra naMdIzvaradvIpa nadIzvara samudra, arUNlRvara dvIpa arUNavara samudra, kuMDalavara dvIpa kuMDalavara samudra, rUcaka dvIpa rUcaka samudra' AbharaNa vattha gaMdhe uppalatilae ya puDhavI NihirayaNe / vAsahara daha naIo vijayA vakkhAra kapidA // 1 // pura maMdaramAvAsA kUDA nakkhatta caMda sUrAya / evaM bhANiyavvaM' mAlarae dvIpa, Alarazu samudra, vastradvIpa, vastra samudra, gaMdha dvIpa, gaMdha samudra, utpakSa dvIpa, tyasa samudra, tisa dvIpa, tisaGasamudra, pRthivIdvIya, pRthvIsamudra, nidhi dvIpa nidhisamudra, ratnadvIpa, ratnasamudra, varSadharadvIya, varSadhara samudra, draDadvIya draha samudra, nadvIdvIya, nahIsamudra, vinnyadvIpa, vinnyasamudra, vakSasradvIya, vakSa skArasamudra, kapiDhIpa, kapisamudra, iMdradvIpa, IMdrasamudra, puradvIpa purasamudra, madara dvIpa bhaTTharasamudra, bhAvAsadvIya, AvAsasamudra, iTadvIya iMTasamudra, nakSatradvIpa; jI0 80 jIvAbhigamasUtra
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre mUlam - kahi NaM bhaMte! devaddIvagANaM caMdrANaM caMda dIvA NAmaM dIvA pannattA ? goyamA ! devadIvassa devodaM samudaM bArasajoyasahassAI ogAhittA teNeva kameNa puratthimillAo veiyaMtAo jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM puratthimeNaM devaddIvaM samudaM asaMkhejjAI joyaNasaharasAI ogAhittA ettha NaM deva dIvayANaM caMdANaM caMdAo NAmaM rAyahANIo pannattAo sesaM taM caiva devadIva caMdAdIvA, evaM sUrANa vi NavaraM paccatthimillAo veiyaMtAo paccatthimeNaM ca bhANiyavvA, taMmi ceva samudaM / kahi NaM bhaMte! devasamuddagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannatA ? goyamA ! devodagassa samuddassa purathimillAo asyaMtAo devodayaM samudaM paccatthimeNaM bArasajoyaNasahassAI teNeva kameNaM jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paJccatthimeNaM devodayaM samudaM asaMkhejjAI joyaNasahassAiM ogAhittA ettha NaM devodagANaM caMdANaM caMdAo NAmaM rAyahANIo pannattAo taM caiva savvaM / evaM sUrANavi, Navari devodagassa paccatthimillAo veiyaMtAo devodagasamudaM purasthimeNaM bArasa joyaNasahassAI ogAhittA rAhANIo sagANaM2 dIvANaM puratthimeNaM devodagaM samudde asaMkhejjAI joyaNasahassAiM / evaM NAge jakkhe bhUe vi cauhaMdIva samuddANaM / kahi NaM bhaMte ! sayaMbhUramaNadIvagANaM caMdrANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA ? sayaMbhUramaNassa dIvassa 634 dvIpa AvAsasamudra, kUTadvIpa kUTasamudra, nakSatradvIpa nakSatrasamudra, candradvIpa candrasamudra, sUryadvIpa aura sUryasamudra, ityAdi aneka nAmoM vAle dvIpa aura samudra hai ||86|| nakSatrasamudra, caMdradvIpa, caMdrasamudra, sUryadvIpa, sU samudra vigere aneka nAmeAvALA dvIpe| ane samudro che. ! sU. 68 // jIvAbhigamasUtra
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 91 devadvIpAdigatacandrasUryayoH nirUpaNam 635 purathimillAo veiyaMtAo sayaMbhUramaNodagaM samudaM bArasa joyasahassAiM taheva rAyahANIo sagANaM2 dIvANaM puratthimeNaM sayaMbhUramaNodagaM samudaM puratthimeNaM asaMkhejjAI joyaNa0 taM ceva evaM sUrAvi sayaMbhUramaNassa paJccatthimillAo veiyaMtAo rAyahANIo sakANaM 2 dIvANaM paJcatthimillANaM sayaMbhUramaNodaM samudaM asaMkhejjA 0 sesaM taM ceva / kahi NaM bhaMte! sayaMbhUramaNa samuddagANaM caMdrANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA ? goyamA ! sayaMbhUramaNassa samudassa puratthimillAo veiyaMtAo sayaMbhUramaNaM samudaM paJccatthimeNaM bArasa joyaNasahassAiM ogAhittA sesaM taM caiva / evaM sUrAvi sayaMbhUramaNassa paccatthimillAo sayaMbhUramaNodaM samudaM puratthimeNaM bArasa joyaNasahassAiM ogA hittA rAyahANIo sagANaM dIvANaM puratthimeNaM sayaMbhUramaNaM samudda asaMkhejjAI joyaNasahassAiM ogAhittA, ettha NaM sayaMbhUramaNa jAva sUrA devA / atthi NaM bhaMte! lavaNasamudde velaMdharAi vA nAgarAyAi vA khannAi vA agghAi vA siMhAi vA vijAI vA hAsavahI vA ? haMtA ! asthi, jahA NaM bhaMte ! lavaNasamudde asthi velaMdharAi vA NAgarAyA agghA siMhA vijAIi vA hAsavaTTIi vA tahA NaM bAhiraesu vi samuddesu asthi velaMdharAi vA, nAgarAyAi vA sIhAi vA vijAIi vA hAsavaTTIi vA ? No iNaTTe samaTTe / lavaNeNaM bhaMte! samudde kiM Usiodage kiM patthaDodage kiM khubhiyajale kiM akkhubhiyajale goyamA ! lavaNeNaM samudde Usiodage no patthaDodage khubhiyajale no akkhubhiyajale / jahA NaM bhaMte! lavaNe samudde Usiodage no patthaDodage khubhiyajale no akkhubhiyajale, jahA NaM bhaMte! lavaNe samudde Usiodage no patthasodage khubhiyajale no akkhubhiyajale, tahA NaM jIvAbhigamasUtra
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ 636 jIvAbhigamasUtre bAhiragA samuddA kiM UsiodagA patthaDodagA khubhiyajalA akkhubhiyajalA, goyamA ! bAhiragA samuddA no UsiodagA patthasodagA no khubhiyajalA akkhubhiyajalA puNNA puNNappamANA volahamANA vosahamANA samabharaghaDattAe ciTThati / atthi NaM bhaMte ! lavaNasamudda bahavo orAlA balAhakA saMseyaMti saMmucchaMti vAsaM vAsaMti vA ? haMtA asthi / jahA NaM bhaMte lavaNasamudde bahave orAlA balAhakA saMseyaMti saMmucchaMti vAsaM vAsaMti vA tahANaM bAhiraesa vi samuddesu bahave orAlA balAhakA saMseyaMti saMmucchaMti vAsaM vAsaMti ? No iNaTTe samaTTe se keNaTuNaM bhaMte! evaM buccai bAhiragANaM samuddA puNNA puSNapyamANA volahamANA vosahamANA samabharaghaDattAe ciTThati / gomA ! bAhira NaM samuddesu bahave udagajoNiyA jIvA ya poggalA ya udagattAe vakkamaMti viukkamaMti cayaMti uvacayaMti, se teNaNaM evaM buccai, bAhiragA samuddA puSNA puNNappamANA jAva samabharaghaDattAe citi // sU0 99 // chAyA - kA khalu bhadanta ! devadvIpagAnAM candrANAM candradvIpA nAma dvIpA: prajJaptAH ? gautama ! devadvIpasya devodaM samudraM dvAdazayojanasahasrANi avagAhya tenaiva krameNa paurastyAd vedikAntAd yAvadrAjadhAnyaH svakAnAM dvIpAnAM paurastye devadvIpaM samudram asaMkhyeyAni yojanasahasrANi avagAhya atra khalu deva dvopagAnAM candrANAM candrA nAma rAjadhAnyaH prajJaptAH, zeSaM tadeva / devadvIpa candrAdvIpAH, evaM sUryANAmapi, navaraM pAzcAtyAd vedikAntAt pAzcAtyena ca bhaNitacyAH, tasminneva samudre / kva khalu bhadanta ! deva samudragAnAM candrANAM candradvIpA nAma dvIpaH prajJaptAH ? gautama ! devodakasya samudrasya paurastyAd vedikAntAd devodakaM samudraM pAzcAtye dvAdaza yojanasahasrANi tenaiva krameNa yAvadrAjadhAnyaH svakAnAM dvIpAnAM pAzcAtye devodakaM samudramasaMkhyeyAni yojanasahasrANi avagAhya atra khalu devodgAnAM candrANAM candrA nAma rAjadhAnyaH prajJaptAH tadeva sarvam, evaM sUryANAmapi, navaraM devodakasya pAzcAtyAd vedikAntAd devodakaM samudraM paurastye dvAdazayojana sahasrANi avagAhya rAjadhAnyA svakAnAM svakAnAM dvIpAnAM paurastye devo jIvAbhigamasUtra
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.91 devadvIpAdigatacandrasUryayoH nirUpaNam 637 dakaM samudram asaMkhyeyAni yojanasahasrANi / evaM nAge yakSe bhUte'pi caturNA dvIpasamudrANAm / kva khalu bhadanta ! svayambhUramaNadvIpagAnAM candrANAM candradvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH ?, svayambhUramaNasya dvIpasya paurastyAd vedikAntAd svayambhUramaNodakaM samudraM dvAdazayojanasahasrANi tathaiva rAjadhAnyaH svakAnAM svakAnAM dvIpAnAM paurastye svayambhUramaNodakaM samudraM paurastye asaMkhyeyAni yojanasahasrANi tadeva, evaM sUryANAmapi svayambhUramaNasya samudrasya pAzcAtyAd vedikAntAd rAjadhAnyaH svakAnAM2 dvIpAnAM pAzcAtye svayambhUramaNaM samudram asaMkhyeyAni yojanasahasrANi avagAhya, zeSaM tadeva / kutra khalu bhadanta! svayambhUramaNasamudragavAnAM candrANAM candradvIpA nAmadvIpAH prajJaptAH ? gautama ! svayambhUramaNasamudrasya paurastyAd vedikAntAda svayambhUramayaNasamudra pAzcAtye dvAdazayojanasahasrANi avagAhya zeSaM tadeva. evaM sUryANAmapi, svayambhUramaNasya pAzcAtyAd svayambhUramaNodaM samudraM paurastye dvAdazayojanasahasrANi avagAhA rAjadhAnyaH svakAnAM dvIpAnAM paurastye svayambhUramaNaM samudraM asaMkhyeyayAni yojanasahasrANi avagAha, atra khalu svayambhUramaNa yAvat sUryA devAH, santi khalu bhadanta ! lavaNasamudre velaMdharA iti vA, nAgarAja iti vA, khannA iti vA agdhA iti vA sIhA iti vA, vijAi iti vA hAsavaTTI iti vA hanta ? santi / yathA khalu bhadanta ! lavaNasamudre santi velaMdharA iti vA nAgarAjA iti vA khannA iti vA agdhA iti vA sIhA vijAi iti vA hAsavaTTI iti vA tathA khalu bAhyeSvapi samudreSu velaMdharAiti vA nAgarAjA iti vA khannA iti vA agdhA iti vA siMhA iti vA, vijAi iti vA hAsavaTTI iti vA, nAyamarthaH samarthaH / lavaNaH khalu bhadanta! samudraH kim-ucchritodakaH-kiM prastaTodakaH kiM kSubhitajalaH kimakSubhitajalaH gautama ! lavaNaH khalu samudraH uchritodako no prastaTodakaH kSubhitajalaH no akssubhitjlH| yathA khalu bhadanta ! lavaNaH samudraH ucchritodako no prastaTodakaH kSubhitajalo no akSubhitajalaH, tathA khalu vAhyAH samudrAH kimucchritodakAH prastaTodakAH kSubhitajalAH akSubhitajalAH gautama ! bAhyAH samudrAH nocchritodakAH prastaTodakAH no kSubhitajalAH akSubhitajalAH pUrNAH pUrNapramANAH volaTTamANAH vosaTTamANAH samabharaghaTatayA tiSThati / santi khalu bhadanta ! lavaNasamudre bahava udArAH balAhakAH saMkhidyante saMmUrcchanti vA varSa varSanti hanta ! santi / yathA khalu bhadanta ! lavaNasamudre bahava udArA balAhakAH saMkhidyante saMmUrcchanti varSa varSanti vA, tathA khalu bAhyeSvapi samudreSu bahavaH udArA balAhakAH saMkhidyante saMmUrcchanti varSa varSanti ? nAyamarthaH samarthaH / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate bAhyAH khalu samudrAH pUrNAH pUrNa jIvAbhigamasUtra
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ 638 jIvAbhigamasUtre pramANAH volaTTamANAH vosaTTamANAH samabharaghaTatayA tiSThanti, gautama ! bAhyeSu khalu samudreSu bahava udakayonikAH jIvAzca pudgalAzcodakatayA'pakrAmanti vyutkrAmanti cIyante apacIyante tattenArthena gautama ! evamucyate bAhyAH khalu samudrAH pUrNAH pUrNapramANAH yAvat samabharaghaTatayA tiSThanti // 91 // TIkA-'kahi NaM bhaMte !" ka-kutra khalu bhadanta ! 'devadIvagANaM caMdANaM caMda dIvA paNNattA' deva dvIpagAnA-devadvIpagatAnAM candrANAM candradvIpapA nAmadvIpaH prajJaptAH ?-uktAH ? iti gautamasya praznaH, bhagavAnAha-'goyamA' ityAdi 'goyamA' he gautama ! 'deva dIvassa devodaM samudaM bArasa joyaNasahassAI ogAhittA teNeva kameNa purathimillAo veiyaMtAo' deva dvIpasya-candramasAM candradvIpanAmakadvIpasya pUrvasmAd vedikAntAd devodaM samudra dvAdazayojanasahasrANi yAvat avagAhyagatvA tanaiva krameNa atrAntare devadvIpagatAnAM candrANAM candradvIpAH prajJaptA ityAdi prAgvat, rAjadhAnyaH svakIyAnAM candradvIpAnAM pUrvadizi tameva devadvIpam asaMkhye kahi NaM bhaMte ! devadIvagANaM caMdANaM caMdadIvANAmaM dIvA pannattA / TIkArtha-he bhadanta ? devadvIpa ke candramAoM ke candradvIpa kahAM para kahe gaye haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM / 'goyamA ! devadIvassa devodaM samudaM bArasajoyaNasahassAI ogAhittA teNeva kameNa purathimillAo veiyaMtAo' he gautama ! devadvIpa ke pUrvavedikAnta se devoda samudra meM 12 hajAra yojana taka Age jAne para Agata ThIka isI sthAna para deva dvIpagata candroM ke candradvIpa kahe gaye haiM ityAdi rUpa se jaisA pahile kahA gayA hai vaisA yahAM para kaha lenA cAhiye rAjadhAniyAM-apane candradvIpoM kI pazcimadizA meM usI devadvIpa ko asaMkhyAtadvIpa samudroM ko pAra karake isI sthAna para devadvIpagata candroM kI candrA nAma kI 'kahiNaM bhaMte ! devaddIvagANaM caMdANaM caMda dIvA NAmaM dIvA paNNattA' tyAdi TIkArtha-he bhagavad devadvIpanA caMdramAne caMdradvIpa kyAM Avela che ? yA prazna uttaramA prabhuzrI gautamasvAmIna 43 cha -'goyamA ! deva dIvassa devoda samudaM bArasa joyaNasahassAI ogAhittA teNeva kameNa purathimillAo veiyaM to" he gautama ! devadvIpanI pUrva dizAnA aMtabhAgathI deveda samudramAM 12 bAra hajAra jana sudhI AgaLa javAthI tyAM AvatA sthAna para devadvIpamAM Avela caMdrona caMdradvIpa Ave che. vigere prakArathI pahelAM je pramANe kahevAmAM Avela che. e ja pramANenuM kathana ahIMyAM kahI levuM joIe. tenI rAjadhAnI pitAnA caMdradIpanI pazcimadizAmAM e ja devadvIpane tathA asaMkhyAta dvIpa sudrone pArakaravAthI e sthAna para devadvIpamAM Avela caMdronI caMdrA nAmanI jIvAbhigamasUtra
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 99 devadvIpAdigatacandrasUryayoH nirUpaNam 639 yAni yojanasahasrANi avagAhya - ullaGghya atrAntare devadvIpagatAnAM candrANAM candrAnAma rAjadhAnyaH prajJaptAH zeSaM tadeva tA api vijayA rAjadhAnIvad varNanIyAH / etadeva prakaTayati- ' jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM puratthimeNaM devaddIvaM samuhaM asaMkhejjAI joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM deva dIvayANaM caMdANaM caMdAo NAmaM rAhANIo paNNattAo, sesaM taM ceva' iti sUtrapAThadvArA sUtrakAraH, 'deva dIva caMdA devA' atra devadvIpa candrA devAH prativasanti, ' evaM sUrANa vi' evaM sUryANAmapi anenaiva prakAreNa sUryANAM sUryadvIpa viSaye'pi jJAtavyam - ka khalu bhadanta ! sUryadvIpagatAnAM sUryANAM sUryadvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH, bhagavAnAha - he gautama ! 'NavaraM paccatthimillAo veiyaMtAo paccatthimeNaM ca bhANiyacvA, taMmi caiva samudde' navaram - ayaM vizeSaH, devadvIpasya-sUryANAM sUryadvIpanAmaka rAjadhAniyAM haiM / ina saba rAjadhAniyoM kA varNana vijayA rAjadhAnI ke jaisA hI hai / yahI bAta 'jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM puratthimeNaM devaddIvaM samudde asaMkhejjAI joyaNasahassAI ogAhittA etthaNaM devadIvagANaM caMdANaM caMdAo NAmaM rAyahANIo paNNattAo sesaM taM ceva' isa sUtra pATha dvArA prakaTa kI gaI hai| yahAM para deva dvIpa nAma ke deva rahate haiM / ' evaM sUrANa vi' isI taraha se sUryo ke sUryadvIpoM ke sambandha meM bhI jAnanA cAhiye tathA ca- he bhadanta ! devadvIpagata sUryo ke sUryadvIpa kahAM haiM ? jaba isa prakAra se pUchA- to prabhu ne unase aisA kahA - 'NavaraM paccatthimillAo vediyaMtAo paccatthimeNaM ca bhANiyacvA taMmi caiva samudde' he gautama! devadvIpa ke pazcimAnta vedikAnta se devoda samudra ko pazcima meM 12 hajAra yojana Age jAne para rAjadhAnIyeA che. A badhI rAjadhAnoyAnuM varNana vijyArAjadhAnInA varNana pramANe che. 4 vAta 'jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM puratthimeNaM devadIyaM samudda asaMkhejjAI joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM devadIvayANaM caMdANaM caMdAo NAmaM rAyahANIo paNNattAo sesaM taM ceva' mA sUtrapATha dvArA pragaTa uravAmAM yAvesa che. aDIMyAM devadvIpa nAmanA heva rahe che. 'evaM sUrANa vi' se prabhA sUryanA sUDhIpAnA saMbaMdhamAM paNa samajI levu', jemake-he bhagavana devadvIpamAM Avela sUryanA sUryadvIpa kayAM Avela che ? gautamasvAmIe jyAre A pramANe prabhuzrIne pUchayuM tyAre prabhuzrI tebhane uttara bhApatA udhu hai- 'NavaraM pacca tthimillAo vediyaMtAo paccatthimeNaM ca bhANiyavvA taM caiva samudde' he gautama ! devadvIpanI pazcimAnta vedikAMtathI devAdasamudrane pazcimamAM 12 bAra hajAra ceAjana pArakarIne javAthI tyAM Avela eja sthAna para sUryadvIpa che. A jIvAbhigamasUtra
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ 640 jIvAbhigamasUtre dvIpasya pazcimAntAdvedikAntAd devodaM samudraM pazcimadizi dvAdazayojanasahasrANi avagAhya atrAntare devadvIpagatAnAM sUryANAM sUryadvIpAH prajJaptA ityAdi / rAjadhAnyaH svakIyAnAM sUryadvIpAnAM pUrvasyAM dizi tameva devadvIpamasaGkhyeyAni yojanasahasrANi avagAhya atrAntare devadvIpagatAnAM sUryANAM sUryAnAma rAjadhAnyaH prajJaptA ityAdi sarvANi bhaNitavyAni tasminneva samudre / 'kahi NaM bhaMte ! devasamuddagANaM caMdANaM caMda dIvA NAmaM dIvA paNNattA ?' kva khalu bhadanta ! devasamudragANAM candrANAM candradvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !! ityAdi, 'goyamA ! devodagassa samudassa purathimillAo veiyaMtAo devodagaM samudaM paccatthimeNaM bArasa joyaNasahassAI teNeva kameNaM jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccasthimeNaM devodagaM samudaM asaMkhejjAI joyaNasahassAiM ogAhittA ettha NaM devodagANaM caMdANaM caMdAo NAmaM rAyahANIo paNNattAo' he gautama ! devodakasya samudrasya pUrvasmAdvedikAntAddevodakaM samudraM pazcimadizi dvAdaza Agata isI sthAna para sUryadvIpa haiM ina sUryadvIpa kI pUrvadizA meM usI devadvIpa ko asaMkhyAta hajAra yojana Age pAra karake AgatasthAna para unakI rAjadhAniyAM haiM / 'kahi NaM bhaMte ! devasamuddagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA paNNattA' he bhadanta ! devasamudra ke candroM ke candradvIpa kahAM para haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! devodagassa samuissa purathimillAo vediyaMtAo devodgaM samudaM paccatthimeNaM bArasa joyaNasahassAI teNeva kameNaM jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccatthimeNaM devodagaM samudaM asaMkhejAI joyaNasahassAiM ogAhittA ettha NaM devodagANaM caMdANaM caMdAo NAmaM rAyahANIo paNNattAo' he gautama | devodaka samudra kI pUrvadizA kI vedikA ke anta se devodadhi samudra ko pazcima meM 12 hajAra yojana pAra karake Age jAne sUryadvIpa pUrva dizAmAM eja devadvIpane asaMkhyAta hajAra yojana AgaLa vAyI tyAM mAtA sthAna52 temanI ghAnIyA che. 'kahiNaM bhaMte ! devasamuddagANaM caMdANaM caMdadIvA NAma dIvA paNNattA' ( mApana heksamudramA dron| yadIyo mAsA ? 24 / prazna uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA ! devodagassa samudassa purathimillAo vediyaMtAo devodagaM samudaM paccasthimeNaM bArasa joyaNa sahassAiM teNeva kameNaM jAva rAyahANIo sagANaM dIvANaM paccatthimeNaM devodagaM samudaM asaMkhejjAI joyaNasahassAI ogAhittA ettha NaM devodagANaM caMdANaM caMdAo pa rAyahANIo paNNattAo' he gautama ! he44 samudranI pUzAnI haTAnA aMtabhAgathI devadadhisamudrane pazcimamAM 12 bAra hajAra jana pAra karavAthI jIvAbhigamasUtra
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.91 devadvIpAdigatacandrasUryayoH nirUpaNam 641 yojanasahasrANi avagAhya atrAntare devodagatAnAM candrANAM candradvIpAH prajJaptAH, te ca prAgvata / tenaiva krameNa rAjadhAnyaH svakIyAnAM candradvIpAnAM pazcimadizi devodakaM samudramasaMkhyeyAni yojanasahasrANi avagAhya atrAntare devodagatAnAM candrANAM candrA nAma rAjadhAnyaH prajJaptAH / 'taM ceva savvaM tadeva sarvam 'evaM sUrANa vi' evam-anena prakAreNa devodagatAnAM sUryANAM sUryadvIpaviSaye sUryAnAm rAjadhAnIviSaye cApi boddhavyam / tathAhi-devodakasamudragatAnAM sUryANAM sUryadvIpAH devodakasya samudrasya pazcimAntAdvedikAntAd devodakaM samudra pUrvadizi dvAdazayojanasahasrANi avagAhya atrAntare vaktavyAH, rAjadhAnyo'pi svakIyAnAM sUryadvIpAnAM pUrvadizi devodakaM samudramasaMkhyeyAni yojanasahasrANi avagAhya atrAntare devodakasamudragAnAM sUryANAM sUryA nAma rAjadhAnyo vaktavyAH / imameva viSayaM para Agata sthAna para devodadhi samudra ke caMdra ke candradvIpa haiN| inakA varNana pahile jaisA hI hai / rAjadhAniyAM apane candradvIpoM kI pazcimadizA meM devodaka samudra ko asaMkhyAta hajAra yojana Age pAra karake Agata sthAna meM candrA nAmakI rAjadhAniyAM hai| isI taraha se 'sUrANavi' devodaga dvIpagata sUryoM ke sUryadvIpoM ke sambandha meM bhI jAnanA cAhiye. arthAt devodakagata sUyoM ke sUryadvIpa devodaka samudra ke pazcimAnta vedikAnta se devodaka samudra kI pUrvadizA kI ora 12 hajAra yojana Age pAra karake Agata isI sthAna para haiN| 'rAyahANIo sagANaM 2 dIvANaM purathimeNaM devodagaM samudaM asakhaMjjAI joyaNasahassAI' inakI rAjadhAniyAM apane sUryadvIpoM kI pUrvadizA meM devodaka samudra ko asaMkhyAta hajAra yojana Age pAra kara ke AgatasthAna para haiM / 'evaM nAge jakkhe bhUte vi cauNhaM dIvasamuddANaM' AgaLa jatAM tyAM AvelA sthAna para dedadhi samudranA caMdrone caMdradvIpa Ave che. tenuM varNana pahelAnA varNana pramANe che. temanI rAjadhAnIyo pitApitAnA caMdradvIponI pazcima dizAmAM devadaka samudrane asaMkhyAta hajAra jana pAra zana mAvesa sthAnamA yI nAmanI sayAnI cha. merI pramANe 'sUrANa vi' dedagadvIpamAM Avela sUryonA sUryadvIpa devodakasamudranA pazcimAna vedikAnA aMtabhAgathI dedaka samudranI pUrva dizAnA tarapha 12 bAra hajAra jana 2010 pAthI tyA mAvesa ye 4 sthAna52 'rAyahANIo sagANaM dIvANaM puratthimeNaM devodagaM samudaM asakhejjAiM joyaNasahassAI' temanI 24thAnIya pota pitAnA sUryadvIpanI pUrva dizAmAM dedaka samudrane pAra karIne asaMkhyAta 12 yosana mA pAthI tyA mAyesA sthAnamA cha. 'evaM nAge jakkhe bhUtejI0 81 jIvAbhigamasUtra
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ 642 jIvAbhigamasUtre manasi nidhAya 'NavaraM devodagassa paccathimillAo veiyaMtAo devodagasamudaM purathimeNaM bArasajoyaNasahassAI ogAhittA rAyahANIo sagANaM 2 dIvANaM purasthimeNaM devodagaM samudaM asaMkhejjAI joyaNasahassAI' iti sUtraM sUtrakAraH samutthApayati / navaraM devodakasya pAzcAtyAd vedikAntAd devodakasamudra paurastye dvAdazayojanasahasrANi avagAhya rAjadhAnyaH svakAnAM 2 dvIpAnAM paurastye devo. dakaM samudram asaMkhyeyAni yojanasahasrANi, iticchAyA / asya sUtrasyArthaH pUrvapratipAdita eva / 'evaM NAge jakkhe bhUe vi cauNhaM dIvasamuddANaM' evam-anena prakAreNa nAgayakSa bhUtasvayambhUramaNa dvIpasamudracandrAdityAnAmapi vaktavyam, arthAt dvopagatAnAM candrAdityAnAM candrAdityadvIpA anantarasamudre, samudragatAnAM candrAdityAnAntu svasvasamudre eva vartante, rAjadhAnyo dvIpagatAnAM candrAdityAnAM svasvadvIpe, samudragatAnAM candAdityAnAM svasvasamudre vartante, Aha ca mUlaTIkAkAro'pi 'evaM zeSa dvIpagata candrAdityAnAmapi dvIpA anantarasamudreSu boddhavyAH, rAjadhAnyazca teSAM pUrvAparato'saMkhyeyAn dvIpasamudrAn gatvA tato'nyasmin sadRzaisI taraha se nAgadvIpa, nAgasamudra, yakSadvIpa yakSasamudra, bhUta dvIpa aura bhUtasamudra, ina cAra dvIpa samudroM ke aura sUryoM ke dvIpoM ke sambandha meM bhI jAnanA cAhiye arthAt dvIpagatacandra aura sUryo ke candra aura sUryadvIpa anantara samudra meM haiM tathA samudragata candra sUryo ke dvIpa apane hI samudra meM haiM / rAjadhAniyAM dvIpagata candra sUryoM kI apane apane dvIpa meM haiM samudragata candra sUryoM kI rAjadhAniyAM apane apane samudra meM haiM / mUlaTIkAkAra ne bhI yahI kahA hai-evaM zeSa dvIpagatacandrAdityAnAmapi dvIpA anantarasamudre svavagantavyAH rAjadhAnyasteSAM pUrvAparato asaMkhyeyAt dvIpasamudrAn gatvA tato'nyasmin sadRzanAmni bhavanti antyAnimAn paMcadvIpAna muktvA devanAgayakSAbhUtasvayaM vi cauNhaM dIva samudANaM' mA pramANe nadIpa, nArAsamudra, yakSadI5. yksssamudra, bhUtadvIpa ane bhUtasamudra A cAra dvIpa samudronA ane sUryonA dvIpanA saMbaMdhamAM paNa kathana karI levuM. arthAt e dvIpamAM Avela caMdra ane sUryonA caMdra dvIpa ane sUryadvIpa anaMtara samudramAM che. tathA samudramAM Avela caMdra ane sUryanA dvIpa pitAnA ja samudramAM Avela che, e dviIpamAM Avela caMdra sUryonI rAjadhAnI pitapotAnA dvIpamAM che. samudragata caMdra ane sUryanI rAjadhAnI pitapatAnA samudramAM che. mULa TIkAkAre paNa eja kahyuM cha. 'evaM zeSa dvIpagata candrAdityAnAmapi dvIpA anantarasamudre svavagantavyAH rAjadhAnyasteSAM pUrvAparato asaMkhyeyAn dvIpasamudrAn gatvA tato'nyasmin sadRzanAmni bhavanti jIvAbhigamasUtra
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.91 devadvIpAdigatacandrasUryayoH nirUpaNam 643 nAmni dvIpe bhavanti, antyAnimAn paJcadvIpAna muktvA devanAgayakSabhUtasvayambhUramaNAkhyAn, na teSu candAdityAnAMrAjadhAnyo'nyasmin dvIpe, api tu svasminneva pUrvAparato vedikAntAd asaMkhyAni yojanasahasrANi avagAhya bhavantIti' 'kahiNaM bhaMte ! sayaMbhUramaNadIvagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA paNNattA' kva khalu bhadanta ! svayambhUramaNadvIpagatAnAM candrANAM candradvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH ? iti praznaH, bhagavAnAha-he gautama ! 'sayaMbhUramaNassa dIvassa purathimillAo veiyaMtAo sayaMbhUramaNodagaM samudaM bArasajoyaNasahassAI taheva rAyahANIo sagANaM 2 dIvANaM purathimeNaM sayaMbhUramaNodagaM samudaM purasthimeNaM asaMkhejjAi joyaNa0 taM ceva' svayambhUramaNasya pUrvesmAdvedikAntAt svayambhUramaNodakaM samudra dvAdazayojana sahasrANi avagAhya atrAntare svayambhUramaNadvIpagatAnAM candrANAM candradvIpAH jJAtavyAste ca prAgvat, tathaiva rAjadhAnyaH svakIyAnAM 2 dvIpAnAM pUrvadizi svayambhUramaNodakaM samudra pUrvadizi asaMkhyeyAni yojanasahasrANi avagAhya atrAntare boddhavyA / bhUramaNAkhyAna ityAdi' 'kahi NaM bhaMte / svayaMbhUramaNadIvagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA paNNattA' he bhadanta ! svayaMbhUramaNadvIgata candramAoM ke candradvIpa nAma ke dvIpa kahAM para hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'sayaMbhUramaNassa dIvassa purathimillAo vediyaMtAo sayaMbhUramaNodagaM samudaM bArasa joyaNasahassAiM taheva rAyahANIo sagANaM 2 dIvANaM purathimeNaM svayaMbhUramaNodagaM samudaM purathimeNaM asaMkhejAiM joyaNa taM ceva' svayaMbhUramaNa dvIpa ke pUrvavedikAnta se svayaMbhUramaNa samudra meM 12 hajAra yojana Age jAne para Agata sthAna meM candramAoM ke candradvIpa haiM aura dvIpa se pUrva meM svayaMbhUramaNasamudra meM asaMkhyAta hajAra yojana Age jAne para AgatasthAna meM unakI antyAnimAn paMcadvIpAn muktvA devanAgayakSabhUtasvayaMbhUramaNAkhyAn' tyAha 'kahiNaM bhaMte ! sayaMbhUramaNadIvagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA paNNattA' he bhagavad svayaMbhUramaNa samudramAM Avela caMdramAnA caMdradvIpa nAmanA dvIpa 4yAM mArA cha ? // prazna uttaramA prabhu 4 cha 3-3 gautama 'sayaMbhUramaNassa dIvassa purathimillAo vediyaMtAo sayaMbhUramaNAdagasamudaM bArasa joyaNasahassAiM taheva rAyahANIo sagANaM sagANaM dIvANaM purathimeNaM sayaMbhUramaNodagaM samudaM purathimeNaM asaMkhenjAiM joyaNa0 taM ceva.' svayaMbhUrabha dIpanI pUrva vedikAnA aMtabhAgathI svayaMbhUramaNa samudramAM 12 bAra hajAra jana AgaLa javAthI tyAM AvatA sthAnamAM caMdramAnA caMdvIpa che. ane dvIpanI pUrva dizAmAM svayaMbhUramaNa samudramAM asaMkhyAta hajAra jana AgaLa javAthI AvatA sthAnamAM tenI rAjadhAnIyA che. A rIte pUrvokta saghaLuM kathana jIvAbhigamasUtra
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ 644 jIvAbhigamasUtre evaM prakAreNaiva pUrvoktAni sarvANi atrApi avagantavyAni / 'evaM sUrANavi' anenaiva prakAreNa svayambhUramaNadvIpagatAnAM sUryANAM sUryanAmaka dvIpaviSaye rAjadhAnIviSaye cApi boddhavyam, pUrvavat / 'sayaMbhUramaNasta paccathimillAo veiyaMtAo rAyahANIo, sagANaM 2 dIvANaM paccatthimillAo sayaMbhUramaNodakaM samudda asaM. khejA0 sesaM taM ceva' parantu atra svayambhUramaNasamudrasya pazcimavedikAntAd rAjadhAnyaH svakIyAnAM 2 dvIpAnAM pazcimadizi svayambhUramaNodaM samudram asaMkhyeyAni yojanasahasrANi avagAhya atrAntare santIti boddhavyam / zeSaM tadeva / 'kahi NaM bhaMte ! sayaMbhUramaNasamuddagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA paNNattA' he bhadanta ! kva khalu svayambhUramaNasamudragatAnAM candrANAM candradvIpA nAma dvIpAH prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' ityAdi / 'goyamA' he gautama ! 'sayaMbhUramaNassa samudassa purathimillAo veiyaMtAo sayaMbhUramaNaM samudaM paccatthimeNaM bArasajoyaNarAjadhAniyAM haiN| isa taraha pUrvokta saba kathana yahAM para lagA lenA cAhiye / 'evaM sUrANavi' aisA hI kathana sUryo ke sUryadvIpoM ke hone meM jAnanA cAhiye. 'sayaMbhUramaNassa paccathimillAo vediyaMtAo rAyahANIo sakANaM 2 dIvANaM paccasthimillANaM sayaMbhUraNodgaM samudaM asaMkhejjAiM0 sesaM taM ceva' parantu yahAM svayaMbhUramaNasamudra kI pazcima kI vedikA ke anta se apane 2 dvIpa se pazcima meM svayaM bhUramaNasamudra ko asaMkhyAta hajAra yojana pAra karake Agata sthAna meM hai| 'kahi NaM bhaMte ! sayaMbhUramaNasamuddagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA' he bhadanta ! svayaMbhUramaNa samudragata candramAoM ke candradvIpa kahAM para haiN| uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! sayaMbhUramaNassa samuhassa puratthi. millAo veiyaMtAo sayaMbhUramaNaM samudaM paccatthimeNaM bArasajoyaNa maDIya DI se . 'evaM sUrANa vi' 2 // 4thana pramANenu4 4thana sUryAnA sUryadvIpADApAmA samA. 'sayaMbhUramaNassa paccatthimillAo vediyaMtAtAo rAyahANIyo sakANaM sakANaM dIvANaM paccatthimillANaM sayaMbhUramaNodagaM samudaM asaMkhejjAiM0 sesaM taM ceva' 524 maDIyAM svayaM bhUrabhae samudranI pazcimanI vedikAnA aMtathI pitA potAnA dviIpathI pazcima dizAmAM svayaMbhUramaNa samudrane sadhyAta yona pA2 4zana mAtA sthAnamA che. 'kahi NaM bhaMte ! sayaMbhUramaNasamuddagANaM caMdANaM caMdadIvA NAmaM dIvA pannattA' OM bhagavan 21 bhUrabhAra samudramA Avela caMdramAonA caMdradvIpa kyAM AvelA che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! sayaMbhUramaNassa samudassa purathimillAo veiyaMtAyo sayaMbhU. ramaNaM samudaM paccatthimeNaM bArasa joyaNasahassAiM ogAhittA sesa taM ceva' jIvAbhigamasUtra
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.91 devadvIpAdigatacandrasUryayoH nirUpaNam 645 sahassAI ogAhittA, sesaM taM ceva' svayambhUramaNasamudrasya pUrvavedikAntAt svayambhUramaNaM samudra pazcimadizi dvAdazayojanasahasrANi avagAhya-avatIrya atrAntare svayambhUramaNasamudragatAnAM candrANAM candradvIpAH santIti jJAtavyam / zeSaM tadeva / 'evaM sUrANa vi'evam-anena prakAreNa svayambhUramaNasamudragatAnAM sUryANAM sUryadvIpaviSaye'pi boddhavyam 'sayaMbhUramaNassa paccasthimillAo sayaMbhUramaNodaM samuda purasthimeNaM bArasajoyaNasahassAiM ogAhittA rAyahANIo sagANaM dIvANaM puratthimeNaM sayaMbhUramaNaM samuha asaMkhejAI joyaNasahassAI ogAhittA, ettha NaM sayaMbhUramaNa jAva sUrA devA' parantu atra svayambhUramaNasamudrasya pazcimavedikAntAt svayambhUramaNodakaM samudraM pUrvadizi dvAdazayojanasahasrANi avagAhya atrAntare svayambhUramaNasamudragatAnAM sUryANAM sUryadvIpAH santi, rAjadhAnyazca svakIyAnAM sahassAiM ogAhittA sesaM ta ceva' he gautama ! svayaMbhUramaNasamudra kI pUrvavedikAnta ke anta se svayaMbhUramaNasamudra kI pazcimadizA meM bAraha hajAra yojana taka Age jAne para AgatasthAna meM svayaMbhUramaNasamudra ke vAsI candramAoM ke candradvIpa haiM / 'evaM sUrANavi' isI taraha se svayaMbhUramaNasamudra meM rahane vAle sUryo ke sUryadvIpoM ke sambandha meM bhI jAnanA cAhiye 'sayaMbhUramaNassa paccathimillAo sayaMbhUramaNodaM samudaM purathimeNaM bArasa joyaNasahassAI ogAhittA rAyahANIo sagANaM dIvANaM purathimilleNaM sayaMbhUramaNaM samudaM asaMkhejjAiM joyaNasahassAiM ogAhittA ettha NaM sayaMbhUramaNa jAva sUrA devA' parantu yahAM svayaMbhUramaNasamudra kI pazcimadizA kI vedikA ke anta se svayaMbhUramaNa kI pUrvadizA kI ora bAraha hajAra yojana taka Age jAne para Agata he gautama ! svayaMbhUramaNa samudranI pUrva vedikAnA aMtathI svayaMbhUramaNa samudranI pazcima dizAmAM 12 bAra hajAra jana sudhI AgaLa javAthI tyAM AvatA sthAnamAM svayaMbhUramaNa samudramAM vasanArA caMdramAnA caMdradvIpa AvelA che. 'evaM sUrANa vi' me 8 pramANe svaya bhU2bhae samudramA 22vaayaa| sUryAnA sUryA dvIponA samayamA 4thana sabha9 se. 'sayaMbhUramaNassa paccAtthabhillAo sayaMbhUramaNodaM purathimeNaM bArasajoyaNasahassAiM ogAhittA rAyahANIo sagANaM dIvANaM purathimilleNaM sayaMbhUramaNaM samudaM asa khejjAI joyaNa sahassAiM ogAhittA ettha NaM saMyaMbhUramaNa jAva sUrA devA' 52tu 25.374 / syaya bhU2ma samudranI pazcima dizAnI vedikAnA aMtabhAgathI svayaMbhUramaNa samudranI pUrva dizA tarapha 12 bAra hajAra jana paryanta AgaLa javAthI tyAM AvatA sthAnamAM svayaM bhUramaNamAM Avela sUryone sUryadvIpa che. ane temanI rAjadhAnI pitApitAnA jIvAbhigamasUtra
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre dvIpAnAM pUrvadizi svayambhUramaNaM samudram asaMkhyeyAni yojanasahasrANi avagAhya atrAntare vartante, atra khalu svayambhUramaNa yAvat sUryA devAH santi / 'asthi NaM bhaMte ! lavaNasamudde velaMdharAi vA nAgarAyAi vA khannAi vA agdhAi vA sIhAi vA vijAI vA hAsavaTTIi vA' he bhadanta ! lavaNasamudre velandharAH velayA dhArakA iti vA nAgarAjAH iti vA khannA iti vA agghA iti vA vijAI iti vA ? viziSTAH matsya-kacchapAdayaH kiM santi iti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! haMtA atthi' hanta ! gautama ! santi / 'jahA NaM bhaMte ! lavaNasamudde atthi velaMdharAi vA nAgarAyA agghA sIhA vijAyAI vA hAsavaTTIi vA, tahA NaM bAhiraesu vi samuddesu' yathA khalu bhadanta ! lavaNe ime jIvAstathA bAhya samudreSvapi tattannAmAnaH santIti sthAna meM svayaMbhUramaNa samudragata sUryo ke sUryadvIpa haiM aura rAjadhAniyA~ inakI apane apane dvIpoM kI pUrvadizA kI ora svayaMbhUramaNa samudra meM asaMkhyAta hajAra yojana Age jAne para haiN| __'atthiNaM bhaMte ! lavaNasamudde velaMdharAti vA nAgarAyAivA khannAtivA agdhAti vA siMhAti vA vijAtI vA hAsavaTTIti vA ?' he bhadanta ! lavaNasamudra meM velandhara haiM kyA ? nAgarAja hai kyA ? khannA hai kyA ? agdhA hai kyA ? sIhA hai kyA ? vijAtI haiM kyA? jala kA hAsa aura usakI vRddhi hai kyA ? agdhA khannA Adi matsya evaM kacchapa vizeSa haiM cUrNikAra ne aisA kahA hai-'agdhA khannA sIhA vijAI iti macchakacchabhA' isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'haMtA atthi' hAM gautama ! ye saba vahAM haiM 'jahA NaM bhaMte ! lavaNasamudde asthi velaMdharA ivA jAgarAyAti vA agdhAsihAti vA, vijAtIti vA hAsavaDIti vA' he bhadanta ! jisa prakAra se lavaNasamudra meM velandhara haiM, nAgarAya haiM, dvIpanI pUrva dizAnI tarapha svayaMbhUramaNa samudramAM asaMkhyAta hajAra jana AgaLa javAthI Ave che. __ 'asthi NaM bhaMte ! lavaNasamudde velNdhraativ| nAgarAyAivA khannAti vA agdhAtivA sIhAtivA vijAtivA hAsavATTItivA' bhagavan sasamudramA sadha2 cha ? nAga cha ? mana cha? bhAcha ? sIi cha ? vitati cha ? azyAmannA vigere matsya vizeSa tathA kacchapa vizeSanA nAme che. cUrNikAre eja pramANe hya -'agdhA, khannA sIhA vijAI iti maccha kacchamA' mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'haMtA atthi' hai| gautama ! samadhA tyAM cha. 'jahANaM bhaMte ! lavaNasamude asthi velaMdharAivA NAgarAyAtivA agdhA sIhAtivA vijAtItivA hAsavAdItivA' bhagavan pramANe saNa samudramA 2 cha, na cha, mAyA cha, sIhA cha, viti cha. sanAsa mane vRddhi cha. 'tahA gaM jIvAbhigamasUtra
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.91 devadvIpAdigatacandrasUryayoH nirUpaNam 647 praznaH ? bhagavAnAha-'No iNaDhe samaDhe' he gautama ! nAyamarthaH samarthaH bAhyasamudreSu naite santIti samAdhAnam / 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde kiM asiodage kiM patthaDo dage kiM khubhiyajale akkhubhiyajale' he bhadanta ! lavaNaH samudraH khalu kim ucchritaM jalaM yasya sa tathAbhUtaH kiM vA prastaTodakaH sarvataH samajalaH ? kiM kSubhitajalaH kiM akSubhitajalo vA ? bhagavAnAha-'goyamA ! lavaNeNaM samudde usiyodage, na patthaDodage, khubhiyajale no akkhubhiyajale' he gautama ! lavaNasamudraH khalu ucchUitodakaH na prastaTodakaH, kSubhitodako no akSubhitodakaH / 'jahA NaM bhaMte ! agdhA haiM, sIhA haiM, vijAtI haiM, jala kI hAsa aura vRddhi haiM 'tahA NaM bAhiraMtesu vi samuddesu atthivelaMdharAI vA NAgarAyAi vA agdhAti vA sIhAti vA vijAtIti vA hAsavaTTIti vA ?' usI taraha se kyA bAhara ke samudroM meM bhI ye velandhara haiM ? nAgarAja haiM ? agdhA haiM ? sIhA haiM ? vijAtI haiM ? tathA jala hAsa aura usakI vRddhi hotI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'No iNahe samaDhe' he gautama ! yaha artha-samartha nahIM hai 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde kiM usitodage kiM patthaDodage ki khubhiyajale kiM akkhubhiyajale ?' he bhadanta ! lavaNasamudra meM kyA UMcA uchalane vAlA pAnI hai ? yA sthira rahane vAlA pAnI hai ? yA samasthiti vAlA pAnI hai ? yA akSubhita pAnI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! lavaNeNaM samudde usiodage no patthaDodage khubhiyajale, no akkhubhiyajale' he gautama ! lavaNasamudra meM UMcA uchalane vAlA pAnI haiM sthira rahane vAlA pAnI nahIM haiM kSubhita jala hai akSubhita jala nahI bAhiraMtesu vi samuddesu asthi velaMdharAivA NAgarAyAtivA agdhAtivA sIhAtivA vijAtItivA hAsavaTTItivA' se prabhArI zu mahAna samudromA para desa dhara che? agdhA che ? sIhA che? vijAtI che? tathA pANIno hAsa ane vRddhi cha ? 2 // prshnn| uttaramA prasuzrI 4 cha -'No iNaThe samaThe' gautama ! m| parAma2 nathI. 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde kiM usitodage ki patthaDodage ki khubhiyajale ki akhubhiyajale ?' usAvan sa1] samudramA yu vA pANI che? athavA sthira rahevAvALuM pANI che? ke samasthitivALuM pANI che? athavA kSobha na pAme tevuM pANI che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautama svAbhIne 49 cha -'goyamA ! lavaNeNaM samudde usiyodage no patthaDodage khubhiya jale no akkhubhiyajale' 3 gautama ! Aq] samudramA yu vApA pANI che. sthira rahevAvALuM pANI nathI, kSebha pAmanArUM pANI che, zAma na 52manA pANI nathI. 'jahA NaM bhaMte ! lavaNe samudde Usitodage jIvAbhigamasUtra
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ ph jIvAbhigamasUtre lavaNe samudde Usiodage no patthaDodage khubhiyajale no akkhubhiyajale tahA NaM bAhiragA muddA kiM UsiodagA patthaDodagA khubhiyajalA akkhubhiyajalA' he bhadanta ! yathA khalu lavaNaH samudra ucchritodako na prastaTodakaH kSubhitajalo no akSubhitajalaH tathA ki bAhyAH samudrA ucchritodakAH prastaTodakA vA, kiMvAkSubhitajalA: akSubhitajalA vA ? bhagavAnAha - 'goyamA ! bAhiragA samuddA no usiodagA patthaDodagA, no khubhiyajalA akkhubhiyajalA' he gautama! bAhyA lavaNAdanye samudrAH no ucchritodakAH prastaTodakA eva no kSubhitajalA akSubhitajalA evaM sarvatra samajalatvAt, kSobhakAraNIbhUta pAtAlakalazAdyabhAvAcca, kintu - 'puNNA - puNNappamANA' kiMcit hIyamAnA api vyavahArataH sarvatra pUrNAH hai 'jahA NaM bhaMte ! lavaNasamudda Usitodage no patthaDodage, khubhiyajale, no akkhubhijale tahANaM bAhiragA samuddA kiM UsitodagA, patthaDodagA khubhiyajalA, akkhubhiyajalA' he bhadanta ! jisa prakAra lavaNasamudra meM UMcA uchalane vAlA jala hai sthira rahane vAlA jala nahIM hai, kSubhita jala hai akSubhita jala nahIM haiM usI taraha se he bhadanta ! bAhara ke jo samudra haiM unameM kyA UMce uchalane vAlA jala hai ? yA sthira rahane vAlA jala hai ? yA kSubhita jala hai ? yA akSubhita jala hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! bAhiragA samuddA no ussitodagA, patthaDodagA no khubhiyajalA akkhubhiyajalA' he gautama ! bAhara ke samudra UMce uchalane vAle pAnI vAle nahIM haiM kintu sthira jala vAle haiM kSubhita jala vAle nahIM haiM kintu akSubhita jala vAle haiN| kyoMki kSobha ke hetubhUta pAtAlakalazoM kA inameM abhAva hai / 'puNNA puNNappamANA bolamANAvosa mANA samabharadhaDattAe ciiMti' ye paripUrNa haiM no patthaDodge khubhiyajale no akkhubhiyajale tahANaM bAhiragA samuddA kiM usito dagA patthaDodagA khubhiyajalA akkhubhiyajalA' he bhagavan ke pramANe savagu samudramAM uMcuM uchaLavAvALuM pANI che, sthira rahevAvALu pANI nathI. kSeAbha thavAvALu pANI che akSubhita pANI nathI eja pramANe he bhagavan khahAranA je samudro che temAM upara uchaLavAvALuM pANI che ? athavA sthira rahevAvALu pANI che ? Abha pAmavAvALuM pANI che ke kSeAbha na pAme tevuM pANI che? A praznanA uttaramA prabhuzrI uDe che 'goyamA ! bAhiragA samuddA no usiodagA, pattha dagA no khubhiyajala! akkhubhiyajalA' he gautama! mahAranA samudro ye cha vAvALA pANIvALA nathI. paraMtu sthira pANIvALA che. kSubhita jalavALA nathI. paraMtu akSubhita jalavAlA che. kemake-AAbhanA kAraNu rUpa pAtAla kalazene temAM alAva che. 'puNNA puNNappamANA bolaTTamANA vosaTTamANA samabhara ghaDattAe jIvAbhigamasUtra
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU.91 devadvIpAdigatacandrasUryayoH nirUpaNam 649 pUrNa pramANA:, 'vosaTTamANA - volaTTamANA samabharaghaDattAe ciTTheti' vosaTTamANAparipUrNabhRtatayA - ulluThantaH iva, volaTTamANA - vizeSata ulluThanta iva samamaraghaTa - tayA tiSThanti, samaH - paripUrNo bharo-bharaNaM yasya sa samabharaH paripUrNabhRta ityarthaH sa cAsau ghaTazca samabharaghaTastad bhAvastattA tayA-samabhRtaghaTa iva tiSThantIti bhAvaH / 'asthi NaM bhaMte ! lavaNasamudde bahave orAlA balAhagA saMseyati saMmucchaMti vAvAsaM vAsaMti vA' santi khalu bhadanta ! lavaNasamudre bahava udArA balAhakA meghA ye tatra saMsvidyante mUrcchanA'bhimukhA bhavanti tadanantaraM saMmUrcchanti tato varSa jalaM varSanti vRSTiM kurvanti iti praznaH ? bhagavAnAha - 'haMtA asthi' hanta ! santi- bahuvidhA - meghA varSanti / 'jahA NaM bhaMte ! lavaNasamudde bahave orAlA balAhagA saMseyaMti - saMmucchaMti - vAsaM vAsaMtivA, tahA NaM bAhiraesa vi samuddesu bahave orAlA balAhagA saMseyaMti-saMmucchaMti vAsaM vAsaMti' yathA khalu bhadanta ! lavaNasamudre 'neke jitanA jala inameM honA cAhiye utanA jala bharA huA hai / pAnI se jaisA pUrNarUpa se ghaTa bharA rahatA hai vaise hI ye bAhara ke saba samudra pAnI se pUrNarUpa se bhare hue haiM / 'atthi NaM bhaMte ! lavaNasamudde bahavo orAlA valAhakA saMseyaMti, saMmucchaMti vA vAsaM vAsaMti vA' he bhadanta ! lavaNasamudra meM kyA aneka udAra megha saMmUrcchanA ke abhimukha hote haiM ? saMmUrcchana janma vAle hote haiM ? phira kyA ve usameM vasate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! 'haMtA, asthi' hAM lavaNasamudra meM aneka prakAra ke udAra megha saMmUcrchanA ke abhimukha hote haiM saMmUrchana janma vAle hote haiM aura phira ve usameM varasate haiM / 'jahA NaM bhaMte / lavaNasamudde bahave urAlA valAhakA saMseyaMti, saMmucchaMti vAsaM vAsaMti vA tahANaM bAhiraesa vi samuddesu bahave orAlA balAhakA saMseyaMti ciTThati' se paripUrNa che. yAne bheTa pAegI temAM hovu leha me bheTasu pANI temAM bharela che. jema pANIthI pUrNa rIte ghaDA bharelA rahe che eja pramANe mahArathI yA madhA samudrI pANIthI pUrepUrA larelA che. 'asthi NaM bhaMte ! lavaNasamudde bahavo orAlA balAhakA saMseyaMti, saMmucchaMti vA vAsaM vAsaMti vA ' he bhagavan ! lavaNuM samudramAM aneka udAra meghA saMmUnAnI samIpati hAya che ? saMmUna janmavALA hAya che ? ane te pachI te temAM vase che? yA praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne uDe che !-De gautama ! 'haMtA ci' hA lavaNu samudramAM aneka prakAranA udAra meghA saMmUnAnI najIka hAya che. saMmUna janmavALA heAya che. ane te pachI te temAM vase che. 'jahA NaM bhaMte ! lavaNasamudde bahave urAlA balAhakA saMseyaMti saMmucchaMti vAsaM vAsaMti vA jI0 82 jIvAbhigamasUtra
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ 650 jIvAbhigamasUtra balAhakAH saMsvidyante-saMmUrcchanti vRSTiM varSanti tathA khalu bAhyasamudre'pi kim udArA meghA vRSTi kAriNo bhavanti iti praznaH ? bhagavAnAha-'No iNaTe samaDhe' nAyamarthaH samarthaH na tathA'nyatra samudreSu varSanti / 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccaI' tat-tathA na bhavanti iti kena kAraNena evamucyate bhadanta ! yat-'bAhiragANaM samuddA puNNA puNNappamANA volaTTamANA vosaTTamANA samabharaghaDatAe ciTuMti' bAhyAH samudrAH khalu pUrNAH pUrNapramANAH vosaTTamAnAH volaTTamAnAH samabharaghaTatayA tiSThanti iti prazne bhagavAnAha-'goyamA ! bAhiraesu NaM samuddesu bahave udagajoNiyA jIvA aura saMmucchaMti, vAsaM vAsaMti' he bhadanta ! jisa prakAra se lavaNasamudra meM aneka udAra balAhaka saMmUrcchanA ke yogya hote haiM, saMmUrcchana janma vAle hote haiM aura vahAM barasate haiM 'tahA NaM bAhiraesu vi samuddesu bahave orAlA balAhakA saMseyaMti saMmucchaMti vAsaM vAsaMti' usI prakAra se kyA bAhara ke samudroM meM aneka udAra megha samUrcchana ke abhimukha hote haiM saMmUrcchana janma vAle hote haiM aura kyA ve yahAM varasate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama / 'No iNaDhe samaTe' yaha artha samartha nahIM hai 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai bAhiragA NaM samuddA puNNA puNNa ppamANA volaTTamANA vosaTTamANA samabharaghaDattAe ciTThati' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki bAhara ke samudra-lavaNasamudra ke sivAya anya samudra-jala se bhare hue haiM jitanA jala unameM bharA rahanA cAhiye utanA jala pUrNarUpa se unameM bharA rahatA hai jaisA ki jala se paripUrNa bharA huA ghaTa hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiMtahANaM bAhiraesu vi samuddesu bahave orAlA balAhakA saMseyaMti saMmucchaMti vAsa vosati' he bhagavan ! 2 pramANe saNa samudramA bhane bhech| sa bhUnane yogya DAya che. sa bhU27 mA DAya cha, mane tyo 12se che. 'tahANaM bAhiraesu vi samuddesu bahave orAlA balAhakA saMseyaMti saMmucchaMti vAsa vAsati' eja pramANe bahAranA samudromAM aneka udAra megha samUcchananA samIpati hoya che? saMpUrjhana janmavALA hoya che? ane teo tyAM varase che zuM? yA praznAnA uttaramA pramuzrI 4 3-3 gautama ! 'No iNaThe samaThe' mA matha m|12 nathI. 'se keNaTheNaM bhaMte ! evaM vuccai bAhiragANaM samuddA puNNA puNNappamANA volaTTamANA vosaTTamANA samabharaghaDattAe ciTuMti' mAvan ! mA5 me zA kAraNathI kahe che ? ke bahAranA samudro pANIthI bharelA che. jeTaluM pANI temAM bhareluM rahevuM joIe eTaluM pANI pUrNa rIte teo mAM bhareluM rahe che. jemake pANIthI pUrepUro bharela ghaDo hoya che. A praznanA uttaramAM prabhuzrI jIvAbhigamasUtra
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.91 devadvIpAdigatacandrasUryayoH nirUpaNam 651 ya poggalA ya udagattAe vakkamaMti viukamaMti-cayaMti- uvacayaMti' gautama ! bahava udakayonayo jIvAH pudgalAzca bAhya samudreSu udakatayA jalAkAreNApakrAmantigacchanti vyutkrAmanti-samutpadyante eke gacchanti apare samutpadyante tathAcIyante cayamupagacchanti upacIyante-upacayamAyAnti etacca pudgalAn pratidraSTavyam pudgalAnAmeva cayopacayArtha prasiddheriti / 'se teNaTeNaM evaM vuccai bAhiragA samuddA puNNA puNNa jAva samabharaghaDatAe ciTuMti' tat-tenArthena gautama ! evamucyate bAhyAH samudrAH pUrNAH pUrNapramANAH volaTTamANAH vosaTTamANA samabharaghaTatayA tiSThanti iti ||suu0 91 // 'goyamA ! bAhiraesu NaM samuddesu bahave udagajoNiyA jIvA ya poggalA ya udagatAe vakkamaMti, viukkamaMti, cayaMti, uvacayaMti, se teNaTeNaM evaM vuccai bAhiragA samuddA puNNA jAva samabharaghaDatAe ciTThati' he gautama ! bAhara ke samudroM meM aneka udaka yonika jIva aura pudgala megha vRSTi ke binA vahAM jAte haiM aura kitaneka vahAM utpanna hote rahate hai arthAt kitaneka jalakAyika jIva vahAM jAte haiM aura kitaneka jalakAyika vahAM utpanna hote haiM tathA kitaneka pudgaloM kA vahAM caya aura upacaya hotA hai| sUtra meM jo 'apakAmanti, vyutkrAmanti' aisA kahA gayA hai vaha jalakAyika jIvoM kI apekSA se kahA gayA hai aura 'cayaMti upacayaMti' aisA jo kahA gayA hai vaha pudgaloM kI apekSA lekara kahA gayA hai, kyoMki unameM caya aura apacaya hotA hai| isI kAraNa he gautama ! maiMne aisA kahA hai ki bAhara ke samudra jala se bhare hue haiM yAvat ve jala se paripUrNa ghaTa ke samAna haiM // 9 // goyamA bAhiraesu NaM samuddesu bahave udgajoNiyA jIvA ya poggalA ya udagatAe vakkamati viukkamati cayati uvacayati se teNaTheNaM evaM vuccai bAhiragA samuddA puNNA jAva samabharaghaDattAe ciTThati' gotama ! mahAna samadInA aneka udaka yenika che ane pudgale megha vRSTivinA tyAM jAya che. ane keTalAka tyAM utpanna thatA rahe che. arthAt keTalAka jalakAyika jIvo tyAM jAya che. ane keTalAka jalakAyike tyAM utpanna thAya che. tathA keTalAka pudgalene tyAM yaya thAya cha. bhane upayaya thAya che. sUtramA 'apakrAmanti, vyatkrAmAsti' se prabhArI vAma mAve che. te ruli: vAnI pekSAthI . vAmAM mAveza cha. ane, 'cayaMti upacayaMti' se prabhArI Desa te pugatAnI apekSAne laIne kahevAmAM Avela che. kemake temAMja caya ane upacaya thAya che. e ja kAraNathI he gautama ! meM evuM kahela che. kebahAranA samudro pANIthI bharelA che. yAvat pANIthI pUrepUrA bharelA ghaDA jevA che. je sU. 91 che jIvAbhigamasUtra
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ 652 jIvAbhigamasUtre udvedha - parivRddhiM darzayati mUlam - lavaNeNaM bhaMte! samudde kevaiyaM ubveha parivuDDIe paNNatte ? goyamA ! lavaNassa NaM samudassa ubhao pAsiM paMcAui 2 ese gaMtA paesaM ubvehaparivuDIe pannatte paMcANaui2 vAlaggAI gaMtA vAlaggaM ubvehaparivuDIe pannatte paMcANaui 2 likkhAo gaMtA likkhA uvvehaparivuDIe pannatte paMcANaui paMcANaur3a javAo javamajjhe aMgulavihatthi rayaNI kucchI dhaNu ( uvveha parivuDDIe) gAuya joyaNa joyaNasaya joyaNasahassAiM gaMtA joyaNasahassaM uvvehaparivuDDIe / lavaNeNaM bhaMte! samudde kevaiyaM ussehaparivuDDIe pannatte ? goyamA ! lavaNassa NaM samudasa ubhao pAsiM paMcANauI paese gaMtA solasa paese usseha parivuDDIe pannatte goyamA lavaNassa NaM samuhassa eeNeva kameNaM jAva paMcANauI 2 joyaNasahassAiM gaMtA solasa joyaNasahasAiM ussehaparivuTTIe pannate // sU0 92 // chAyA - lavaNaH khalu bhadanta ! samudraH kiyAn udvedhaparivRddhayA prajJaptaH ? gautama ! lavaNasya khalu samudrasya ubhayoH pArzvayoH paJcanavarti 2 pradezAn gatvA pradezaH udvedhaparivRddhayA prajJaptaH, paJcanavarti 2 vAlAgrANi gatvA vAlAgram udvedhaparivRddhayA prajJaptam, paJcanavatiM 2 likSA: gatvA likSA udvedhaparivRddhayA prajJaptA paJcanavatiM yavAn yavamadhyAn aGgulavitastiratnikukSidhanurgavyU tayojanayojanazatayojanasahasrANi gatvA yojanasahasram udvedhaparivRddhayA / lavaNaH khalu bhadanta ! samudraH kiyAn utsedhaparivRddhayA prajJaptaH 2, gautama ! lavaNasya khalu samudrasya ubhayoH pArzvayoH paJcanavatiM pradezAn gatvA SoDazapradezA utsedhaparivRddhayA prajJatAH, gautama! lavaNasya khalu samudrasya etenaiva krameNa yAvat paJcanavarti2 yojanasahasrANi gatvA SoDazayojana sahasrANi utsedhaparivRddhayA prajJaptaH / / sU. 92 / / udvedha parivRddhi kA kathana 'lavaNe NaM bhaMte! samudde kevaiyaM ucveha parivuDIe paNNatte' ityAdi / uddedha parivRddhinuM kathana 'lavaNeNaM samudde kevaiyaM ubvehaparivuDDhIe pannatte' ityAdi jIvAbhigamasUtra
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 92 lavaNasamudrasyodvedhaparivRddhinirUpaNam 653 TIkA- 'lavaNe NaM bhaMte! samudde kevaiyaM ubvehaparivuddhIe paNNatte' lavaNaH samudraH khalu kiyAn kiyanti yojanAni yAvat udvedhaparivRddhayA prajJaptaH, arthAt - jambUdvIpavedikAntAlavaNasamudravedikAntAcArabhya ubhayato'pi lavaNasamudrasya kiyanti yojanAni yAvad mAtrayA 2 udvedhaparivRddhi:, iti prazne bhagavAnAha - 'goyamA ! lavaNassa NaM samuddassa ubhao pAsiM paMcANaui 2 parase gaMtA paesaubvehaparivuDIe paNNatte' gautama ! lavaNasamudrasya khalu tasya vedikAntAt jaMbUdvIpa vedikAntAccobhayoH pArzvayoH paJcanavatiM 2 pradezAn gatvA tatra yaH pradezaH saH udvedhaparivRddhayA trasareNvAdirUpaH prajJaptaH / ' paMcANaui 2 vAlaggAI TIkArtha- gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-'lavaNe NaM bhaMte ! samudde hasi ucveha parivuDIe paNNatte' he bhadanta ! lavaNasamudra udvedha kI parivRddhi se kitane yojana kA kahA gayA hai ? arthAt jambUdvIpa kI vedikA ke anta se aura lavaNasamudra kI vedikA ke anta se lekara lavaNasamudra kI donoM ora kitane yojana taka udvedha kI gaharAI kI - vRddhi hotI kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! lavaNassa NaM samudassa ubhao pAsiM paMcANauti 2 padese gaMtA padesaM ucveha paribuTTIe paNNatte' he gautama! lavaNasamudra kI donoM ora 95 - 95 pradeza jAkara ke - arthAt jambUdvIpa ke vedikAnta se aura lavaNasamudra ke vedikAnta se lavaNasamudra kI donoM bAjU ke 95 - 95 pradezarUpa sthAna para jAne para jo vahAM eka pradezarUpa sthAna AtA hai vaha udvedha parivRddhi kI apekSA trasareNu Adi rUpa kahA gayA hai0 'paMcANauti 2 TI artha - gautamasvAmI prabhuzrIne me pUche 'lavaNeNaM bhaMte ! samude kevaiyaM ubvehaparivuDDhIe paNNatte' he bhagavan ! savasamudra udvedhanI parivRddhidhI keTalA yeAjanane kahevAmAM Avela che? arthAt ja budvIpanI vaizvikAnA aMtabhAga thI laine tathA lavaNu samudranI vedikAnA aMtabhAga sudhI lavaNasamudranI banne bAju keTalA ceAjananI udvedhanI uMDAI che. arthAt bharatI thatI kahevAmAM Avela che? yA praznanA uttaramA prabhuzrI cheDe - 'goyamA ! lavaNassa NaM samuddassa ubhao pAsi paMcANauti paMcANauti padesaM gaMtA padesaM ubvehaparivuDDhIe paNNatte' he gautama! sava samudranI manne tara 85 paMcAya paMcA pradeza javAthI arthAt ja khUdrIpanA vaizvikAntathI ane lavaNusamudranA vedikAntathI banne bAjue 95 5McANuM 95 paMcANuM pradeza rUpa sthAna para javAthI tyAM eka pradeza rUpa je sthAna Ave che. te udveSa ane parivRddhinI apekSAkhe trasa rezu vigere 35 hevAmAM Ave che. 'paMcANauti paMcANauti jIvAbhigamasUtra
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ 654 jIvAbhigamasUtre gaMtA vAlaggaM uvvehaparivuDDIe paNNatte' pazcanavati 2 vAlAgrANi gatvA-eka vAlAgram-udvedhaH (gAmbhIryam) parivRddhizca tathA udvedhaparivRddhayA prajJaptam / 'paMcANauI 2 likkhAo gaMtA likkhA uvveha parivuDDIe pannatte' paJcanavati 2 likSA gatvA-ekA likSA-udvedhaparivRddhayA prajJaptA / 'paMcANaui 2 javAo javamajjJe aMgulavihatthi rayaNI kucchI dhaNugAuya joyaNajoyaNasaya joyaNasahassAI gaMtA joyaNasahassaM uvvehaparivuDDIe' evam-paJcanavarti 2 yavAn gatvA yavamadhyAn vAlaggAiM gaMtA vAlaggaM udhveha parivuDIe pannatte' 95-95 vAlAgrarUpa sthAnapara jAne para eka vAlAgra kI udvedha parivRddhi-gaharAI kI vRddhi hotI hai 'paMcANautiM 2 likkhAo gaMtA likkhAuveha pariyuDIe pannatte' 95-95 likSA pramANa sthAna para jAne para eka likSA pramANa udvedha parivRddhi hotI hai 'paMcANaui javAo javamanjhe aMgula vihasthirayaNI kucchI dhaNugAuya joyaNa joyaNasatajoyaNasahassAI gaMtA joyaNasahassaM udhvehaparivuDIe' isI taraha 95-95 yUkA pramANa sthAna para jAne para eka yUkA pramANa udvedha parivRddhi hotI hai0 95-95 yavamadhya pramANa sthAna para jAne para eka yavamadhyapramANa udvedha parivRddhi hotI hai 95-95 aMgula pramANa rUpa sthAna para jAne para eka aMgula pramANa udvedha parivRddhi hotI hai 95-95 vitasti pramANarUpa sthAna para jAne para eka vitastipramANarUpa udvedha parivRddhi hotI hai 95-95 rasnipramANa rUpa sthAna para jAne para eka ratni hAtha pramANa vAlamgAiM gaMtA vAlagaM uvvehaparikhuDDhIe paNNatte' 65 payAra 85 payAra vAlArUpa sthAna para javAthI eka vAlAjhanI ugha parivRddhi arthAt uMDAinI vRddhi thAya che. 'paMcANautiM paMcANauti likkhAo gaMtA likkhA uvveha parivuDDhIe paNNatte' 85 5 // 65 5 // lal prabhAra sthAna52 pAthI ye dIkSA prabhA dedha pariddhi thAya che. 'paMcANaui javAo jabamajhe aMgulavihatthi rayaNI kucchI dhaNugAuya joyaNa joyaNasatajoyaNasahassAI gaMtA joyaNasahassa unvehaparivuDDhIe' me pramANe 65585 yA yuuch| prabhAvAmA sthAna para javAthI eka yukA pramANu uzkela parivRddhi thAya che. 95 paMcANa 95 paMcANa yavamadhya pramANuvALA sthAna para javAthI eka yavamadhya pramANa udha parivRddhi thAya che. 95 paMcANa 95 paMcANa AMgaLa pramANavALA sthAna para javAthI eka AMgaLa pramANa udvedha parivRddhi thAya che. 95 paMcANu 95 paMcANa vitasti pramANavALA sthAna para javAthI ekavitasti pramANa rUpa udvedha parivRddhi thAya che. 5 paMcANa 95 paMcANuM ratni pramANa rUpa sthAna para javAthI eka ratni jIvAbhigamasUtra
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.92 lavaNasamudrasyodvedhaparivRddhinirUpaNam 655 gatvA'GgulavitastiranikukSidhanurgavyUtayojanayojanazatayojanasahasrANi gatvA yavAdArabhya yojanasahasramudvedhaparivRddhathA prajJaptam / trairAzikabhAvanA caivaM yojanAdiSu draSTavyA, ihobhayato'pi pazcanavati yojanasahasraparyante yojanasahasramavagAhena dRSTaM tatastrairAzikakarmA'vatAraH, yadi pazcanavati sahasraparyante yojanasahasamavagAhaH tataH paJcanavati yojanaparyante ko'vagAhaH rAzitrayasthApanA 95000 / 1000 / 95 / atrAdi madhyayo rAzyoH zUnyatrayasyApavarttanA 95 / 1 / 95, tato madhyarAze rekarUpasya antyena paJcanavati lakSaNena rAzinA guNanAt jAtAudvedha parivRddhi hotI hai 95-95 kukSipramANarUpa sthAna para jAne para eka kukSipramANa udvedha parivRddhi hotI haiM. 95-95 dhanuSa pramANarUpa sthAna para jAne para eka dhanuSa pramANa udvedha parivRddhi hotI hai isI taraha se 95-95 gavyUta, 95-95 yojana 95-95 zata yojana aura 95-95 sahasra yojana jAne para utane pramANa yojana kI udvedha parivRddhi hotI hai yahAM ina yojanAdikoM meM isa prakAra se trairAzika bhAvanA karanI cAhiye jaba ki 95 hajAra yojana jAne para eka hajAra yojana kA avagAha hai-gaharAI hai-to 95 yojana paryanta meM kitanI gaharAI hogI? isako sthApanA aisI karanI cAhiye-95000/1000/95/ yahAM Adi rAzi meM se aura madhya rAzi meM se tIna zanyo kI apavartanA karane para 95/1/95 rAzi AtI hai aba madhya rAzi rUpa 1 ke sAtha anta kI rAzi 95 se guNA karane para 95 A jAte haiM / isa 95 meM hAtha pramANa udha parivRddhi thAya che 5 paMcANa 95 paMcANu kukSi pramANa vALA sthAna para javAthI eka kukSi pramANa uzkela parivRddhi thAya che. spa paMcANu 5 paMcANa dhanuSa pramANa rUpa sthAna para javAthI eka dhanuSa pramANa udha padivRddhi thAya che. e ja pramANe 5 paMcANuM 95 paMcANu gabhUta " paMcANu 5 paMcANu yejana 5 paMcANa 95 paMcANuM seMkaDo yajana 95 paMcANa 95 paMcANu sahastra jana javAthI eTalA pramANa jananI parivRddhi thAya che. ahIyAM A jana vigeremAM A pramANe vairAzika bhAvanA karavI joIe-jemake 95 paMcANuM hajAra yojana para javAthI eka hajAra ejanane avagAha thAya che. arthAt eTalI uMDAI che, te 95 paMcANujana sudhImAM keTalI uMDAI thaze? to enI sthApanA A rIte karavI joIe. 5000/ 1000 lya, ahIyAM pahelI rAzImAMthI ane vacalI rAzImAMthI paNa zUnya kaDADI nAkhavAthI ~1-95 e pramANenI rAzI Ave che have vacalI rAzI rUpa 1 ekanI sAthe chellI rAzI je 95 paMcANu che tenI sAthe guNAkAra jIvAbhigamasUtra
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ 656 jIvAbhigamasUtre paJcanavatiH, tatrAyena pazcanavatilakSaNena rAzinA vibhajyate labdhamekaM yojanam . uktazca-paMcANauisahasse gaMtUNaM joyaNANi ubhayo vi| joyaNasahassamegaM lavaNe ogAhao hoi // 1 // paMcANauI Navage lavaNe gaMtUNaM joyaNANi ubhayo vi / joyaNamegaM lavaNe ogAheNaM muNeyavyA // 2 // chAyA-pazcanavati sahasrANi gatvA yojanAnyubhayorapi / yojanasahasramekaM lavaNe avagAhanA bhavati // 1 // paJcanavati lavaNe gatvA yojanAnyubhayorapi / yojanamekaM lavaNe avagAhanA jJAtavyA // 2 // pazcanavati yojanaparyante ca yadyekaM yojanamavagAhaH tataH (arthAta) paMcanavati gavyutaparyante ekaM gavyUtaM paJcanavati dhanuH paryante ekaM dhanu ityAdi labdhaM bhavati / phira AdyarAzi 95 se bhAga dene para 1 jo AtA hai vaha 1 yojana gaharAI hotI hai yaha prakaTa karatA hai isa se yaha bAta jJAta ho jAtI hai ki 9500 yojana jAne para jaba eka hajAra yojana kI gaharAI hai to 95 yojana meM 1 yojana kI gaharAI hai uktaMca paMcANauisahasse gaMtUNaM joyaNANi ubhao vi / joyaNasahassamegaM lavaNe ogAhao hoi // 1 // paMcANauiNa lavaNe gaMtUNaM joyaNANi ubhao vi| joyaNamegaM lavaNe ogAheNaM muNeyavvA // 2 // isI taraha se trairAzika vidhi dvArA aisA bhI samajha lenA cAhiye ki jaba 95 yojana paryanta kSetra meM 9 yojana kI gaharAI AtI hai to karavAthI * paMcANu Ave che. A paMcANumAM pahelIrAzI je 95 paMcANa che tenAthI bhAgavAthI je 1 eka Ave che. te 1 eka jana tenI uMDAI thAya che. te batAve che. AnAthI e vAta jANI zakAya che ke-95000 paMcAga hajAra yojana javAthI jyAre eka hajAra ejananI uMDAI che. te paMcANu janamAM eka jananI uMDAI thAya che. kahyuM paNa che ke 'paMcANaui sahasse gaMtUNaM joyaNANi ubhao vi / joyaNa sahassamegaM, lavaNe ogAhao hoI // 1 // paMcANaui lavaNe gaMtUNaM joyaNANi ubhao vi / joyaNamegaM lavaNe ogAheNaM muNeyavvA // 2 // e ja pramANe sairAzika vidhi pramANe evuM paNa samajI levuM joIe ke jyAre ... paMcANu jana paryantanA kSetramAM 9 nava jananI uMDAI Ave jIvAbhigamasUtra
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.92 lavaNasamudrasyodvedhaparivRddhinirUpaNam 657 samprati-utsedhamadhikRtyAha-'lavaNe NaM bhaMte ! samudde kevaiyaM ussehaparikhuDIe pannatte' he bhadanta ! lavaNaH samudraH khala kiyAn utsedhaparivRddhayA prajJaptaH ? ayamAzayaH-jaMbUdvIpavedikAntAt lavaNasamudravedikAntAccA''rabhya ubhayato'pi lavaNasamudrasya kiyatyA-mAtrayA kiyanti yojanAni yAvat parivRddhiriti praznaH, bhagavAnAha-'goyamA ! lavaNassa NaM samudassa ubhao pAsiM paMcANauiM paese gaMtA solasapaese ussehaparivuDIe pannatte' gautama ! lavaNasamudrasya khalu ubhayo pArzvayoH paJcanavarti pradezAn gatvA SoDazapradezAH utsedhaparivRddhayA prajJaptAH / 95 gavyUta paryanta kSetra meM kitanI gaharAI AvegI? to isakA uttara pUrvokta paddhati ke anusAra yahI hai ki eka gavyUta gaharAI AvegI 95 dhanuSa paryanta kSetra meM 1 dhanuSa kI gaharAI AvegI ityAdi / 'lavaNe NaM bhaMte ! samudde kevatiyaM ussehaparivuDIe pannatte' he bhadanta ! lavaNasamudra utsedha kI parivRddhi kI apekSA kitanA kahA gayA hai arthAtU jambUdvIpa kI vedikA ke anta se aura lavaNasamudra kI vedikA ke anta se lekara donoM tarapha se lavaNasamudra kI zikhA kI kitanI kitanI mAtrA meM kitane yojana taka parivRddhi hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! lavaNassa NaM samudassa ubhao pAsiM paMcANautiM padese gaMtA solasapaese usseha parivuDDIe paNNate' he gautama ! lavaNasamudra kI donoM bAjU se 95-95 pradeza taka jAne para 16 pradeza praNANa utsedha kI zikhA kI vRddhi hotI hai 'goyamA ! che, te paMcANu gabUta parvatanA kSetramAM keTalI uMDAI Avaze ? te teno uttara pUrvokta paddhati pramANe e ja che ke-eka gabhUta jeTalI tenI uMDAI thaze. ane 95 paMcANa dhanuSa paryantanA kSetramAM 1 eka dhanuSanI uMDAI Avaze. vigere prakArathI samajI levuM. 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde kevatiyaM ussehaparivuDDhIe paNNatte' mApana sapaNa samudra ullaMdhanI parivRddhinI apekSAthI keTalA che? arthAt jabUdvIpanI vedikAnA aMtathI tathA lavaNa samudranI vedikAnA aMtathI laIne banne bAjunI lavaNa samudranI zikhAnI keTalI keTalI mAtrAmAM keTalA jana paryata parivRddhi thAya cha ? // prazna uttaramA prabhuzrI gautabhasvAmIne 49 cha -'goyamA ! lavaNa. ssaNaM samudassa ubhao pAsiM paMcANautiM padese gaMtA solasapaese ussehaparivuDDhIe paNNatte' he gautama ! 15 samudranI mane mAthI 65 5 // 85 payAgu pradeza sudhI javAthI 16 soLa pradeza pramANu utsavanI zikhAnI vRddhi thAya jI0 83 jIvAbhigamasUtra
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 'goyamA ! lavaNassa NaM samudassa eeNeva kameNaM jAva paMcANauI 2 joyaNasahassAI gaMtA solasajoyaNasahassAI usseha parivuDDIe pannatte' he gautama ! lavaNasamudrasya khalu etenaiva krameNa yAvat paMcanavatiM 2 yojanasahasrANi gatvA SoDazayojanasahasrANi utsedhaparivRddhayA prajJaptaH, ayamAzayaH-iha nizcayato lavaNasamudrasya jambUdvIpavedikAto lavaNasamudravedikAtazca samatale bhUbhAge prathamato jalavRddhiraMgulasaMkhyeyabhAgaH, samatalameva bhUbhAgamadhikRtya pradezavRddhayA jalavRddhiH krameNa parivarddhamAnA tAvadavaseyA yAvadubhayato'pi paMcanavati yojanasahasraparyante saptazatAni tataH paraM madhyadezabhAge dazayojanasahasravistAre SoDazayojanasahasrANi iha tu SoDaza yojanasahasrapramANAyAH zikhAyAH zirasyubhayozca vedikAntayo lavaNassa NaM samudassa eeNeva kameNaM jAva paMcANauti 2 joyaNasahassAiM gaMtA solasa joyaNasahassAI ussehaparivuDIe paNNatte' isI krama se he gautama ! lavaNasamudra ke bhItara 95-95 hajAra yojana Ane para 16 hajAra yojana kI zikhA UMcI ho jAtI hai isakA Azaya aisA hai-jambUdvIpa ke vedikAnta se aura lavaNasamudra ke vedikAnta se donoM bAjU se jo samatala bhUmibhAga haiM usameM jo sarvaprathama jalavRddhi hai vaha aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAgarUpa haiM aba isI samatala bhUbhAga se lekara pradezavRddhi ke anusAra jalavRddhi kramazaH hote hote 95-95 yojana paryanta dezabhAga meM sAta sau pradeza pramANa jalavRddhi hotI hai isake bAda madhya dezabhAga meM daza hajAra yojana vistAra meM 16 hajAra pradeza pramANa jalavRddhi hotI hai| parantu yahAM 16 hajAra yojana pramANa vAlI zikhA ke Upara aura donoM vedicha. 'goyamA ! lavaNassaNaM samudassa eeNeva kameNaM jAva paMcANautiM paMcANauti joyaNasahassAI gaMtA solasa joyaNasahassAI ussehaparivuDDhIe paNNatte' mA04 kamathI he gautama ! lavaNasamudranI aMdara 95 paMcANa, 95 paMcANu hajAra jana AvavAthI 16 soLa hajAra yojana uMcI zikhA thaI jAya che. A kathanano Azaya e che ke-jaMbudvIpanI vedikAnA aMtathI ane lavaNasamudranI vedikAntathI banne bAjunI je samatala bhUmibhAga che. temAM je sauthI pahelI jalavRddhi thAya che. te AMgaLanA asaMkhyAta bhAga rUpa che. have Aja samatala bhUbhAgathI laIne pradezavRddhi anusAra jalavRddhi, kramazaH thatAM thatA 95 paMcANa 95 paMcANu jana parvatanA dezabhAgamAM sAta pradeza pramANa jalavRddhi thAya che. te pachI madhadezabhAgamAM dasa hajAra ejananA vistAramAM 16 soLa hajAra pradeza pramANa thAya che. paraMtu ahIMyA 16 seLa hajAra jana pramANavALI jIvAbhigamasUtra
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3. sU. 92 lavaNasamudrasyodvedhaparivRddhinirUpaNam 659 mUle davarikAyAM dattAyAM yadapAntarAle kimapi jalarahitamAkAzaM tadapi karaNagatyA tadA bhAvyamiti sajalaM vivakSitvA'dhikRtamucyate lavaNasya samudrasyobhayato jaMbUdvIpavedikAntAt lavaNasamudra vedikAntAcca paJcanavatiM pradezAn gatvA SoDazapradezA utsedhaparivRddhiH prajJaptA paJcanavati vAlAgrANi gatvA SoDazavAlAgrANi evaM yAvat paJcanavana yojanasahasrANi gatvA SoDazayojanasahasrANIti / atreyaM trairAzika bhAvanA - paMcanavati yojanasahasrAtikrame SoDazayojanasahasrANi jalotsedhaH tataH paMcanavati yojanAtikrame kaH utsedhaH ? rAzitraya sthApanA - 95000 / 16000 / 95 / atrAdi madhyayoH rAzyoH zUnyatrikasyA'pavartanA - 95, 16, 95, tato kAnta ke mUla meM davarikA ke dene para jo apAntarAla meM jala rahita kucha bhI AkAza hai vaha bhI karaNagati ke anusAra trairAzika ko nikAlane vAle sUtra ke anusAra usa samaya usa rUpa se bhAvya haiM arthAt - vaha jala sahita rUpa se vivakSitvAdhikRta ho jAtA hai isase lavaNasamudra ke bhItara jambUdvIpa ke vedikAnta se aura lavaNasamudra ke vedikAnta se 95 pradeza jAne para 16 pradeza pramANa utsedha vRddhi hotI hai aisA nikala AtA hai isI taraha vahAM se 95 vAlAgra pramANa Age jAne para 16 vAlAgra pramANa utsedha parivRddhi nikala AtI hai yaha utsedha parivRddhi isa prakAra se itanI nikalatI hai ki 95 hajAra yojana pramANa kSetra meM jAne para 16 hajAra pradeza pramANa utsedha parivRddhi hotI kahI gaI hai to yahAM trairAzika vidhi isa ke nikAlane kI aisI hai - 95000 / 16000/95/ inameM se Adi rAzi ke tIna zUnyAM kI aura madhya rAzi ke tIna zUnyoM kI apavartanA karane para 95/16 / 95 zikhAnI upara ane banne vedikAntanA mULamAM darikA ApavAthI apAntarAlamAM je jala rahita kaI paNa AkAza che. te paNa karagati anusAra bairA zikane khatavavAvALA sUtranA kathana pramANe te samaye te rUpe bhAjya thAya che. arthAt te jalasahita vivakSAnA adhikAravALA thai jAya che. tethI lavaNusamudranI aMdara ja khUdvIpanA vedikAntathI 95 paMcANu pradeza javAthI sALa pradeza pramANa utsedha parivRddhi nIkaLI Ave che. A utsedha parivRddhi A rIte tenI nIkaLe che. ke 95 paMcANu hajAra caiAjana pramANa kSetramAM javAthI sALa hajAra pradeza pramANa utsedha parivRddhi kahevAmAM Avela che. te ahIMyAM tenI kahADavAnI rIta A pramANe che. 95000/ paMcANu hajAra 16000/ seLa hajAra 95 paMcANu temAMthI pahelI rAzInI traNa zUnya ane madhya rAzInI traNa zUnya kahADI nAkhavAthI 95/ pacANu 16/ seALa 95/ paMcANu e pramANenI rAzI khanI jIvAbhigamasUtra
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre madhyamarAzeH SoDaSalakSaNasyA'ntyena paMcanavatilakSaNena guNane jAtAni paJcadazazatAni viMzatyadhikAni 1520, eSAmAdi rAzinA paJcanavati lakSaNena bhAge hRte labdhAni poDazayojanAni uktazca 'paMcANauisahasse gaMtUNaM joyaNANi ubhao vi / usseheNaM lavaNo solasa sAhassIo bhaNio // 1 // paMcANauI lavaNe gaMtUNaM joyaNANi ubhao vi / usseheNaM lavaNo solasa kila joyaNe hoi // 2 // chAyA-pazcanavatiM sahasrANi gatvA yojanAni ubhayorapi / utsedhena lavaNaH SoDazasahasrANi bhaNitaH // 1 // pazcanavatiM gatvA yojanAnyubhayorapi / utsedhena lavaNaH poDaza kila yojanAni bhavanti // 2 // iti / tatra yadi paJcanavati yojanaparyante SoDazayojanAvagAhaH tato'rthAllabhyate rAziyAM ho jAtI hai aba madhyarAzi 16 kA antima rAzi 95 ke sAtha guNA karane para 1520 Ate haiM inameM Adi rAzi kA bhAga dene para 16 A jAte haiM ye 16 hI 16 yojana ke haiN| uktaMca paMcANaui sahasse gaMtUNaM joyaNANi ubhao vi| usseheNaM lavaNo solasa sAhassio bhnnio||1|| paMcANauI lavaNo gaMtuNaM joyaNANi ubhao vi| usseheNaM lavaNo solasa kila joyaNe hoi // 2 // jaba 95 yojana paryanta meM 16 yojana kA avagAhaga-gaharAI hai to arthAt yaha bAta spaSTa ho jAtI hai ki 95 koza paryanta 16 koza aura jAya che. have vacalI rAzIja 16 seLa che tenA chelI rAzInA 5 paMcANa sAthe guNAkAra karavAthI 1pa0/ paMdaraso vIsa thaI jAya che. temAM pahelI rAzIno bhAgAkAra karavAthI 16 soLa AvI jAya che. e 16 soLaja 16 soNa yona cha tebha samana. yu 554 cha ? paMcANauisahasse gaMtUNaM joyaNANi ubhao vi / usseheNaM lavaNo solasasAhassio bhaNio // 1 // paMcANaui lavaNe gaMtUNaM joyaNANi ubhao vi / usseheNaM lavaNo solasa kila joyaNe hoi // 2 // jyAre 5 paMcANa ejana paryantamAM soLa hajAra janane avagAha uMDAI che. te arthAt e vAta spaSTa jaNAya che ke 95 paMcANa kesa paryanta mAM 16 soLa kesa ane 95 paMcANa dhanuSa paryantamAM 16 soLa dhanuSanI jIvAbhigamasUtra
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.93 gotIrthanirUpaNam ____661 pazcanavati gavyUta paryante poDazagavyUtAni paJcanavati dhanuHparyante SoDazadhanU - pItyAdi / sU0 92 // samprati gotIrtha pratipAdanAmAhamUlam- lavaNassa NaM bhaMte samudassa ke mahAlae gotitthe paNNatte goyamA ! lavaNassa NaM samudassa ubhao pAsiM paMcANaui 2 joyaNasahassAiMgotithaM pANattaM / lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa ke mahAlae gotitthavirahie khette pannatte / goyamA ! lavaNassa NaM samudassa dasa joyaNasahassAiM gotitthavirahie khette pannatte / lavaNassa NaM bhaMte samudassa ke mahAlae udagamAle pannatte goyamA! dasa joyaNasahassAiM udagamAle pannatte ||suu0 93 // chAyA-lavaNasya khalu bhadanta ! samudrasya kiM mahat gotIrthaM prajJaptam ? gautama ! lavaNasya khalu samudrasya ubhayoH pArzvayoH pazcanavati 2 yojanasahasrANi gotIrtha prajJaptam / lavaNasya khalu bhadanta samudrasya kiM mahat gotIrtha virahitaM kSetra prajJaptam ? gautama ! lavaNasya khalu samudrasya dazayojanasahasrANi gotIrthavirahitaM kSetraM prajJaptam / lavaNasya khalu bhadanta ! samudrasya ki mahatI udaka mAlA prajJaptA ? gautama ! dazayojanasahasrANi udakamAlA prajJaptAH // 93 // TIkA-lavaNassa NaM bhaMte : samudassa ke rahAlae gotitthe pannatte' he bhadanta ! lavaNasamudrasya ki mahat-kiyadvizAla gotIthe kathitamiti prazna: ? bhagavAnAha95 dhanuSa paryanta meM 16 dhanuSa kI gaharAI hai isI prakAra se utsedha kI vRddhi meM bhI yahI krama jAnanA cAhiye // 92 // gotIrtha kA kathana"lavaNassaNaM bhaMte! samudassa ke mahAlae gotitthe paNNatte' ityaadi| TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai ki he bhadanta ! lavaNasamudra kA jo gotIrtha hai vaha kitanA vaDA kahA gayA hai ? uttara meM prabhu uMDAI che. e ja pramANe ubheMdhanI vRddhimAM paNa e ja kama samajI le. tema kahela che. sU. 9ra che gotI'nu 4thana'lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa ke mahAlae gotitthe paNNatte' tyA TIkAI-gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM ke-he bhagavana lavaNa samudranuM je tIrtha che, te keTaluM moTuM kahela che? A praznanA uttaramAM jIvAbhigamasUtra
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 'goyamA ! lavaNassa NaM samuddassa ubhao pAsiM paMcANaui 2 joyaNasahassAI gotitthaM pannattaM' he gautama ? lavaNasamudrasya khalu ubhayapArzvayoH kUlayoH, jambUdvIpa vedikAntAllavaNasamudravedikAntAccArabhyetyarthaH, paMcanavati 2 yojanasahasrANi yAvad gotIrthamuktam / uktazca paMcANauisahasse gotitthaM ubhayato vi lavaNassa' / chAyA-pazcanavati sahasrANi gotIrthamubhayato'pi lavaNasyeti / 'lavaNassa NaM bhaMte samudassa ke mahAlae gotitthavirahie khette pannatte' he bhadanta ! lavaNasamudrasya khalu kiyanmahat kiyatpramANakaM gotIrthavihInaM kSetramiti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! lavaNassa NaM samudassa dasa joyaNasahassAI kahate haiM-'goyamA! lavaNassa NaM samuddassa ubhao pAsiM paMcANauti 2 joyaNasahassAiM gotitthaM paNNattaM' he gautama ! lavaNasamudra kA jo gotIrtha hai vaha donoM bAjU meM jambUdvIpa kI vedikA ke anta se lagAkara donoM ora 95-95 hajAra yojana kA hai uktaMca-paMcANauisahasse gotitthaM ubhayato vi lavaNassa' lavaNasamudra kA jo kama se nIce nIce kA praveza mArga hai arthAtU pAnI kA jo utAra caDAva hai-vaha gotIrtha hai aisA pahile prakaTa kara diyA gayA hai 'lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa ke mahAlae gotittha virahite khette paNNatte' he bhadanta ! lavaNasamudra kA kitanA pradeza aisA hai ki jahAM para gotIrtha nahIM hai-arthAtU samamAtrA meM pAnI hai| pAnI kA utAra caDAva vahAM para nahIM hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! lavaNassa NaM samudassa dasajoyaNa zrI -goyamA ! lavaNassa NaM samudassa ubhao pAsiM paMcANauti joyaNa sAmAI gotitthaM paNNattaM' gautama ! 15 samudranu 2 gatItha che, te bane bAjuthI jaMbudvIpanI vedikAnA aMtathI laIne baMne tarapha 95 paMcANa. 45 payA 2 yonanu cha, ghu 55 che 3-'paMcANauisahasse gotitthaM ubhayato vi lavaNassa' sapA samudrI mathI re nIthe niiyn| praveza bhAga. arthAtu pANIno je utAra ane caDhAve che. tene gotIrtha kahe che. A pramANe yA avAmA bhAvI Aye cha. 'lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa ke mahAlae gonizavirahita khette paNNatte' 3 mAvan pazusamudrana TI pradeza mevA cha ke jyAM tIrtha Avela nathI. arthAt sama mAtrAthI pANI rahela che. pANIne utAra caDhAva tyAM thato nathI A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke'goymaa ! lavaNassa NaM samudassa dasa joyaNasahassAI gotitthavirahite khete paNNatte' jIvAbhigamasUtra
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.93 gotIrthanirUpaNam gotittha virahie pannatte' he gautama ! lavaNasamudrasya khalu daza yojanasahasrANi gotIrthena virahitaM kSetraM prajJaptam / 'lavaNassa NaM bhaMte samudassa ke mahAlae udagamAle pannatte' he bhadanta ! lavaNasamudrasya kiyatI mahatI-kiyadvistRtA kiM pramANA mahatI udakamAlA prajJaptA ? magavAnAha-'goyamA ! dasa joyaNasahassAI udagamAle pannateM' he gautama ! dazayojanasahasrANi yAvat udakamAlA-jalapaMktiruktAiti jAnIhi ||suu0 93 // lavaNasamudrasaMsthAnAdi varNanamArabhate mUlam-lavaNeNaM bhaMte ! samudde kiM saMThie pannatte ? goyamA! gotitthasaMThie nAvA saMThANasaMThie sippi saMpuDasaMThie, AsakhaMdhasaMThie, valabhi saMThie vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie pnntte| lavaNe NaM bhate ! samudde kevaiyaM cakavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM kevaiyaM udhveheNaM kevaiyaM usseheNaM kevaiyaM savvaggeNaM pannatte ? goyamA! lavaNeNaM samudde do joyaNasahassAI cakavAlavikkhaMbheNaM paNNarasa joyaNasayasahassAiM egAsIiM ca sahassAiM sayaM ca iguyAlaM kiMci visesUNe parikkheveNaM, egaM joyaNasahassaM uvveheNaM solasa joyaNasahassAiM usseheNaM sattasahassAI gotittha virahite khette paNNatte' he gautama ! lavaNasamudra kA daza hajAra yojana kA kSetra gotIrtha se rahita kahA gayA hai 'lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa ke mahAlae udagamAle paNNatte' he bhadanta ! lavaNasamudra kI jo udakamAlA hai vaha kitanI baDI vizAla kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! dasajoyaNasahassAiM udagamAle pannatte' he gautama ! lavaNasamudra meM jo jala paMktirUpa udakamAlA hai vaha daza hajAra yojana kI kahI gaI hai // 93 // he gautama! lavaNa samudranuM dasa hajAra yojana paryantanuM kSetra tIrtha vinAnuM vAmAM mAvesa che. 'lavaNassaNaM bhaMte ! samudassa ke mahAlae udagamAle paNNatte' he bhagavana ! lavaNasamudranI je udakamAlA che, te keTalI vizALa kahevAmAM AvI cha ? - praznanA uttaramA pramuzrI gautamasvAmIne 49 cha hai 'goyamA ! dasa joyaNasahassAI udagamAle paNNatte' he gautama ! Aqe samudramA sanI pati rUpa udakamAlA che te dasa hajAra jananI kahevAmAM Avela che. je sU. 93 ! jIvAbhigamasUtra
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ 664 jIvAbhigamasUtre rasa joyaNasahassAiM savvaggeNaM pannattaM / jai NaM bhaMte ! lavaNa samudde do joyaNasaya sahassAI cakkavAla vikkhaMbheNaM paNNarasa joyaNasaya sahassAI egAsIiM ca sahassAiM sayaM iguyAlaM kiMci visesUNA parikkheveNaM egaM joyaNasahassaM uvveheNaM solasajoyaNasahassAiM usseheNaM sattarasa joyaNasahassAiM savvaggeNaM paNNatte / kamhA NaM bhaMte ! lavaNasamudde jaMbuddIvaM 2 no uvIlei no uppIlei no ceva NaM ekkodagaM kareMti ? goyamA ! jaMbUddIve NaM dIve bharaheravasu vAsesu arahaMtacakkavahi-baladevA - vAsudevA cAraNA - vijjAdharA samaNA-samaNIo sAvayA sAviyAo maNuyA egadhaccA pagaibhaddayA pagaiviNIyA pagaiuvasaMtA pAipako hamANamAyAlo bhamiumaddavasaMpannA allINA bhaddagA viNIyA, tesi NaM paNihAe lavaNe samudde jaMbuddIvaM dIvaM no uvIlei, no uppIlei- no ceva NaM egodagaM kareMti gaMgA - siMdhu - rattA - rattavaIsu salilAsu devayA mahaDDiyAo jAva paliovamaTThiIyA parivasaMti / tesi NaM paNihAe lavaNasamudde jAva no ceva NaM egodagaM kareMti cullahimavaMta siharesu vAsaharapavvasu devA mahar3iyA tesi NaM paNihAe0 hemavaeraNNavaesu vAsesu maNuyA pagaibhaddayA0 rohitaMsasuvaNNakUlarUppakUlAsu salilAsu devayAo mahiDiyAo tAsi paNi0 saddAvai viyaDAvai vaTTaveyaDha pavvasu devA mahiDDiyA jAva paliovama TTiIyA parivartati / mahAhimavaMtaruppisu vAsaharapavvaesu devA haDDiyA jAva paoivamaTTiIyA harivAsa-rammayavAsesu maNuyA pagaibhahagA gaMdhAvAi mAlavaMtapariyAsu vaTTaveyaDha pavvaesu devA mahiDDiyA, nisaDha - nIlavaMtesu vAsaharapavvasu devA mahaDiyA0 savvAo daha devayAo bhANiyavvA - paumadaha tigi jIvAbhigamasUtra
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.94 lavaNasamudrasya saMsthAnanirUpaNam 665 cchi kesarI dahAvasANesu devA mahaDDiyAo tAsi paNihAe. puvvavidehAvaravidehesu vAsesu arahaMta cakavaTTI bldevvaasudevaa| cAraNA vijAharA samaNA samaNIo sAvagA sAviyAo maNuyA pagai0 tesiM paNihAe lavaNa0 sIyA sIyodagAsu salilAsu devayA mahiDDiyA0, devakurUttarakurusu maNuyA pagaibhadagA0 maMdare pavae devayA mahiDDiyA0, jaMbUe ya sudasaNAe jaMbUddIvAhivatI aNaDie NAma deve mahaDdie jAva paliovamaTTiIe parivasai tassa paNihAe lavaNasamudde no uvIlei no uppIlei no cevaNaM egodagaM karei, aduttaraM ca NaM goyamA! logaTriI logANubhAveyaNNaM lavaNasamudde jaMbUddIvaM dIvaM no uvIlei no uppIlei no ceva NaM egodagaM karei ||suu0 94 // ___ chAyA-lavaNaH khalu bhadanta ! samudraH kiM saMsthitaH prajJaptaH ? gautama ! gotIrthasaMsthitaH nAvA saMsthAnasaMsthitaH zuktikAsaMpuTasaMsthitaH azvaskandhasaMsthitaH, valabhIsaMsthitaH vRttaH valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH prajJaptaH / lavaNaH khalu bhadanta ! samudraH kiyatA cakravAlaviSkaMbheNa kiyatA parikSepeNa kiyatA udvedhena kiyatA utsedhena kiyatA sarvAgreNa prajJaptaH / gautama ! lavaNaH khalu samudraH dve yojanazatasahasra cakravAlaviSkambheNa paJcadaza yojanazatasahasrANi ekA''zItizca sahasrANi zataM caikonacakhAriMzaM kiMcidvizeSonaM parikSepeNa ekaM yojanasahasramuDhedhena poDazayojanasahasrANi utsedhena saptadazayojanasahasrANi sarvAgreNa prajJaptaH, yadi khalu bhadanta ! lavaNaH samudro dve yojanazatasahasre cakravAlaviSkambheNa paJcadazayojanazatasahasrANi ekAzItizca zataM caikonacatvAriMzaM kiMcidvizeSonaM parikSepeNa ekaM yojanasahasramudvedhena poDazayojanasahasrANi utsedhena saptadazayojanasahasrANi sarvAgreNa prajJaptaH / kasmAt khalu bhadanta ! lavaNaH samudro jambUdvIpaM dvIpaM nAvapIDayati-notpIDayati -naiva khalu ekodakaM karoti ? gautama ! jaMbUdvIpe khalu dvIpe bharatairAvatayovarSayoH arhatacakravarti bldevaa-vaasudevaa-dhaarnnaa| vidyAdharAH zramaNAH zramaNyaH zrAvakAH zrAvikAH manuSyAH prakRtibhadrakAH prakRtivinItA prakRtyupazAntAH prakRti pratanukrodha-mAna-mAyA-lobhAH-mRdu-mArdava-saMpannAH AlInAH bhadrakAH vinItAH teSAM khalu praNidhayA lavaNaH samudro jambUdvIpaM dvIpaM no avapIDayati no utpIDayati na caiva khalu ekodakaM karoti-gaGgA sindhu raktA raktavatISu salilAsu devatA jI0 84 jIvAbhigamasUtra
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre mahaddhikAH yAvatpalyopamasthitikAH parivasanti teSAM praNidhayA lavaNasamudro yAvad naiva khalu ekodakaM karoti kSullahimavat zikhariNorvarSadharaparvatayordevA mahaddhikA steSAM khalu praNidhayA0 haimavatahairaNyavatayo varSadharavarSayo manujAH prakRtibhadrakAH0 rohitAMsa suvarNakUlarUpyakUlAsu salilAsu devatAH mahaddhikA stAsAM khalu praNidhayA0 zabdApAti vikaTApAti vRttavaitADhya parvateSu devA mahaddhikAH yAvatpalyopamasthitikA parivasanti, mahAhimavad rukmivarSadharaparvatayo rdevA maharcikA yAvat palyopamasthitikAH harivarSaramyakavarSayormanujAH prakRtibhadrakAH, gandhApAti-mAlyavat paryAyayovRttavaitADhyaparvatayo devA mahaddhikAH niSadhanIlavatovarSadharaparvatayo devA mahaddhikAH sarvAH hradadevatA bhaNitavyAH, padmahUda tigiccha kesarihUdAvasAneSu devatA maharddhikAH teSAM praNidhayA0 pUrvavidehAparavidehayo varSayorarhata cakravarti baladeva vAsudevAzcAraNA vidyAdharAH zramaNAH zramaNyaH zrAvakAH zrAvikAH manujAH prakRtibhadrakAH teSAM praNidhayA lavaNasamudraH zItAzItodakayoH salilayo devatA mahaddhikAH devakuruttarakuoM manujAH prakRtibhadrakAH, mandare parvate devatA maharddhikAH0 jambyAM ca sudarzanAyAM jambUdvIpAdhipatiH anAdRto nAma devo maharddhiko yAvatpalyopamasthitikaH parivasati0 tasya praNidhayA lavaNasamudro nA'vapIDayati-no utpIDayati-naiva khalu ekodakaM karoti / athottaraM ca khalu gautama! loksthitilokaanubhaavshc yat-lavaNasamudro jambUdvIpaM dvIpaM nA'vapIDayati-no utpIDayati naiva khalu ekodakaM karoti // 94 // ___TIkA-'lavaNe NaM bhaMte ! samudde ki saMThie pannatte' he bhadanta ! yo'sau zrUyate lavaNaH samudraH sa khalu kiM saMsthAnasaMsthitaH kimAkAravAn prajJaptaH samAdhatte bhagavAn-'goyamA ! gotitthasaMThie-nAvAsaMThANasaMThie - sippisaMpuDasaMThieAsakhaMdhasaMThie valabhIsaMThie baTTe valayAkArasaMThie pannatte' he gautama ! gotIrtha 'lavaNe NaM bhaMte ! samudde kiM saMThie paNNatte' ityaadi| TIkArtha-he bhadanta ! lavaNasamudra kA saMsthAna kaisA kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! gotitthasaMThie nAvA saMThANasaMThie sippisaMpuDasaMThie, AsakhaMdhasaMThie valabhisaMThie baTTe valayAgArasaMThANasaMThie paNNatte' he gautama ! lavaNasamudra kA saMsthAna jaisA go 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde kiM saMThie paNNatte' tyAta TIkArthahe bhagavanlavaNa samudranuM saMsthAna kevuM kahevAmAM Avela che? // prazna uttaramA prabhuzrI gItabhasvAmIne 4 cha -'goyamA! gotittha saMThie nAvA saMThANasaMThie sippisaMpuDasaMThie AsakhaMdhasaMThie valabhisaMThie vaDhe balayAgArasaMThANasaMThie paNNatte' hai gautama ! samudranu sasthAna gAtIrthana jIvAbhigamasUtra
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.94 lavaNasamudrasya saMsthAnanirUpaNam 667 saMsthAnasaMsthitaH gotIrtho jalAzayataTaH tatsaMsthAnavAn krameNa nIcai nIcataraH, bughnAdRya nAva ivobhayapArzvayoH samatalabhUbhAgamapekSya kramazo jalavRddhisaMbhavenonatA''kAravAn zuktikAsaMpuTasaMsthAnasaMsthitaH udvedhajalasya vRddhi gatajalasya caikatra mIlanAt saMpuTitazuktivatsaMsthitaH, ubhayoH pArzvayoH paMcanapatiyojanasahasraparyante'zvaskandhasya ivonnatatayA SoDazayojanasahasrapramANoccaistvayoH zikhAyAH saMbhavAt azvaskandhasaMsthitaH, dazayojanasahasrapramANavistRtazikhAyAH valabhIgRhAkArarUpeNa pratibhAsatayA balabhIsaMsthAnasaMsthito vRtto valayAkArasaMsthitaH prajJaptaH / tIrtha kA saMsthAna hai vaisA kahA gayA hai nAva kA jaisA saMsthAna hai vaisA kahA gayA hai zukti kA-sIpa-kA jaisA saMsthAna hotA hai vaisA saMsthAna kahA gayA hai azva skandha kA jaisA saMsthAna hotA hai vaisA saMsthAna kahA gayA hai valabhI gRha kA jaisA saMsthAna hotA hai vaisA saMsthAna kahA gayA hai gola saMsthAna vAlA kahA gayA hai aura valaya kA jaisA saMsthAna hotA hai usa taraha se saMsthAna vAlA kahA gayA hai tAtparya isakA yaha hai ki yahAM para jo lavaNasamudra ke saMsthAna ko gotIrtha ke saMsthAna jaisA kahA gayA hai vaha nIce nIce kI usakI gaharAI ko lekara kahA gayA hai naukA ke saMsthAna jaisA jo isakA saMsthAna kahA hai, vaha donoM bAjU ke samatala bhUbhAga ko lekara kahA hai| kyoMki isa bhUmi bhAga ke bAda hI kramazaH jala kI vRddhi hone se usakA AkAra unnata hotA jAtA hai / sIpa ke sampuTa ke jaisA jo isakA AkAra kahA gayA hai vaha udvedha jala gaharAI kA jala-ko aura jalavRddhi jala ko eka jagaha jevuM saMsthAna che evuM kahela che. nAnuM evuM saMsthAna che tevuM kahela che, zakti-sIpanuM jevuM saMsthAna-AkAra hoya che tevuM kahevAmAM Avela che. azva skaMdhanuM evuM saMsthAna hoya che tevuM tenuM saMsthAna che. valabhIgRhanuM jevuM saMsthAna hoya che tevuM tenuM saMsthAna che. geLa saMsthAnA vALa lavaNa samadra kahela che. tathA valayanuM jevuM saMsthAna hoya che tevuM tenuM saMsthAna kahevAmAM Avela che. A kathananuM tAtparya evuM che ke-ahIyAM lavaNa samudranA saMsthAnane getIrthanA saMsthAna jevuM je kahevAmAM Avela che. te nIce nIcenI uMDAIne laIne kahevAmAM Avela che. naukAnA saMsthAna jevuM che tenuM saMsthAna hovAnuM kahela che te bannenI bAjunI samatala bhUmibhAgane laIne kahevAmAM Avela che. kemake A bhUmibhAga pachIja kamathI jalanI vRddhi thavAthI tene AkAra uMco thaI jAya che. sIpanA saMpuTanA che je tene AkAra kahevAmAM Avela che te udha-uMDAInA jalane tathA jalavRddhinA jalane eka sthaLe meLavavAnA jIvAbhigamasUtra
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 'lavaNe gaM bhaMte ! samudde kevaiyaM cakavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM kevaiyaM uvveheNaM-kevaiyaM usseheNaM kevaiyaM savvaggeNaM paNNatte' lavaNasamudro hi kiyatA cakravAlaviSkambheNa kiyatA parikSepeNa-udvedhena-utsedhena sarvAgreNa ca-utsedhodvedha. milane ke vicAra se kahA gayA hai kyoMki isa sthiti meM usa kA AkAra zuktikA ke saMpuTa ke jaisA ho jAtA hai / azva ke skaMdha ke AkAra ke jaisA jo isakA AkAra kahA gayA hai vaha zikhA ke 95 hajAra yojana paryanta pradeza meM unnata rahane se aura 16 hajAra yojana pradeza meM unnata rahane se kahA gayA hai| valabhIgRha ke jaise saMsthAna vAlA jo ise kahA gayA hai vaha 10 hajAra yojana pramANa vistAra vAlI zikhA kA AkAra valabhI gRha ke AkAra jaisA pratibhAsita hone ke kAraNa se kahA gayA hai yaha lavaNasamudra jambUdvIpa ko cAroM ora se ghere hue haiM ataH isakA AkAra gola ho gayA hai aura yaha gola AkAra jaise gola valayakA hotA hai vaisA hai isIliye ise vRtta aura valayAkAra saMsthAna vAlA kahA gayA hai 'lavaNe NaM bhaMte ! samudde kevaiyaM cakkavAlavikvaMbheNaM, kevaiyaM parikkheveNaM, kevaiyaM ucveheNaM, kevaiyaM usseheNaM kevaiyaM savvaggeNaM pannatte' he bhadanta ! lavaNasamudra cakravAla viSkambha kI apekSA kitanA hai ? paridhi kI apekSA kitanA hai ? udvedha kI apekSA kitanA hai ? utsedha kI apekSA kitanA hai ? aura utsedha aura udvedha ke parimANa kI samagratA se kitanA hai ? isa vicArathI kahevAmAM Avela che. kemake e sthitimAM tene AkAra sIpanA je thaI jAya che. ghaDAnI khAdhanA je je tene AkAra kahyo che te zikhAnA 5 paMcANa hajAra jana paryantanA pradezamAM ucA rahevAthI ane 16 soLa hajAra yojana pradezamAM ucA rahevAthI kahevAmAM Avela che. valabhIgrahanA jevA saMsthAna vALe je tene AkAra rahevAmAM Avela che te 10 dasa hajAra jana pramANe vistAravALI zikhAne AkAra valabhIgrahanA AkAra je pratibhAsita thavAnA kAraNathI kahevAmAM Avela che. A lavaNa samudra jabUdvIpane cAre bAjAethI ghere che. tethI tene AkAra geLa kahevAmAM Avela che. ane A goLa AkAra jevuM goLa valaya hoya che e pramANe che. 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM, kevaiyaM ujveheNaM, kevaiyaM usseheNaM kevaiyaM savvaggeNaM paNNatte' he mAvan ! saNa. samadra cakavAla vidhvaMbhanI apekSAe keTalA che? utsavanI apekSAthI keTale che ? paridhinI apekSAthI keTaluM che ? udvedhanI apekSAthI keTaluM che ? che? tathA utsadha ane udhanA pariNAmanI samagratAthI keTaluM che ? A praznanA jIvAbhigamasUtra
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.94 lavaNasamudrasya saMsthAnanirUpaNam 669 parimANa sAmastyena prajJapta iti praznaH, bhagavAnAha -'goyamA ! lavaNe NaM samudde do joyaNasayasahassAI cakavAla vikkhaMbheNaM' he gautama ! dve yojanazatasahasre 200000 cakravAlaviSkambheNa, paJcadazayojanasahasrANi 1500000 ekAzItiH sahasrANi zataM caikonacatvAriMzaM kicid vizeSonaM parikSepeNa paridhinA prajJaptaH, ekaM yojanasahasramudvedhena, poDazayojanasahasrANi utsedhena, saptadazayojanasahasrANi sarvAgreNotsedhodvedhamIlanena prajJaptaH / atra lavaNasamudrasya ghanaprataragaNitabhAvanA evaM bhavati-tatra pratarabhAvanAprakAra:--lavaNasamudrasatkavistAraparimANAt dvilakSayojanarUpAta dazayojanasahasrANi zodhyante zodhiteSu teSu zeSasyAdha kriyate tato jAtAni paMcanavatiH sahasrANi, prAkazodhitAni dazasahasrANi tatra prakSipyante tato jAtaM ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! lavaNe NaM samudde do joyaNasayasahassAI cakkavAlavivabheNaM, paNNarasa joyaNasatasahassAI ekAsItiM ca sahassAI sataM ca iguyAlaM kiMci visesUNe parikkheveNaM' he gautama ! cakravAla viSkambha kI apekSA lavaNasabhudra do lAkha yojana kA hai paridhi kI apekSA lavaNasamudra kucha kama pandraha lAkha ekAsI hajAra eka sau unatAlIsa yojana kA hai 'egaM joyaNasahassaM ucveheNaM' gaharAI kI apekSA lavaNasamudra eka hajAra yojana kA hai 'solasa joyaNasahassAI usseheNa, sattarasajoyaNasahassAI sacaggeNaM paNNatte' UMcAI kI apekSA lavaNasamudra solaha hajAra yojana kA hai utsedha aura udvedha ke parimANa ko milAne kI apekSA lavaNasamudra 17 hajAra yojana kA hai| yahAM lavaNasamudra kI pUrvAoM ne jo ghana prataragaNita kI bhAvanA bhAvita hai use hama ziSya janoM ke anugraha ke nimitta prakaTa karate haiM-pratara ko lAne ke liye yaha karaNa sUtra hai-lavaNasamudra uttaramA prabhuzrI gautamasvAmIna 4 cha -'goyamA ! lavaNeNaM samudde do joyaNa sayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM paNNarasajoyaNasayasahassAI ekAsItiM ca saha. ssAI sataM ca iguyAlaM kiMci visesUNe parikkheveNaM' 3 gautama ! yAta 14. bhanI apekSAe lavaNa samudra kaMIka e che 15 paMdara lAkha ekAsI hajAra mese| 25 tAlIsa yojanA cha. 'egaM joyaNasahassaM ubve heNaM' apesAthI any samudra me4 // 2 yonI che. 'solasa joyaNasahassAI usseheNaM, sattarasajoyaNasahassAI savyaggeNaM paNNate' yAnI apekSAthI sa15 samudra 16 soLa hajAra ejanane che. ulledha ane uddhadhanA parimANane meLavavAnI apekSAe lavaNa samudra 17 sattara hajAra janano che. ahIyAM pUrvA cAryoe lavaNu samudranI je ghana prataranI bhAvanA karI che. tene ziSya jIvAbhigamasUtra
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ 670 jIvAbhigamasUtre pazcottaralakSam 1000005, etacca koTIti vyavahriyate anayA ca koTayA lavaNasamudrasya madhyabhAgavati parirayo navalakSAH aSTacatvAriMzat sahasrANi paTzatAni vyazItyadhikAni 948683 ityevaM parimANo guNyate, tataH prataraparimANa bhavati tacedaM navanavati koTizatAni ekaSaSTiH koTakaH saptadazalakSAH paJcadazasahasrANi 99611715000, uktazca 'vitthArAo sohiya dasasahassAiM sesa addhmi| taM ceva parikkhavittA lavaNasamudassa sA koDI // 1 // lakkhaM paMca sahassA koDIe tIe saMguNe uunnN| lavaNasamudassa majjha parihI tAhe payaraM imaM hoi // 2 // kA jo vistAra parimANa 2 lAkha yojana kA hai usameM se 10 hajAra yojana ko zodhita karane para-ghaTAne para jo zeSa 190000 bacatA hai use AdhA karane para 95000 Ate haiM ina 95000 meM zodhita kiye gaye 10000 milAne se 105000 ho jAte haiM ise koTI se vyahRta kiyA gayA hai isa koTi se lavaNasamudra kI jo madhyabhAgavartI paridhi kA 948683 pramANa haiM use guNita karane para pratara kA parimANa hotA hai yaha pratara kA parimANa 99611715000 nannAnave araba ekasaTha karoDa sataraha lAkha pandraha hajAra itanA AtA hai kahA bhI hai vitthArAo sohiya dasasahassAI sesa addhami / taM ceva parikkhavittA lavaNasamuddassa sA koDI // 1 // ja paranA anugraha mATe huM pragaTa karuM chuM. pratarane lAvavA mATe A karaNa sUtra che.-lavaNa samudrane je vistAra parimANa 2 be lAkha jananuM kahyuM che, temAMthI 10 dasa hajAra janane zodhita karavAthI-ghaTADavAthI zeSa je 190000 eka lAkha nevuM hajAra vadhe che tene ardhA karavAthI 5000 paMcANu hajAra Ave che. temAM e paMcANu hajAramAM rodhita karavAmAM Avela 10000 dasa hajAra meLavavAthI 105000 eka lAkhane pAMca hajAra thaI jAya che. tene kaDathI vyavahata karavAmAM Avela che. e kaTithI lavaNa samudranI madhyabhAga vati paridhinuM pramANa je 948683 nava lAkha aDatAlIsa hajAra chaso vyAsI jana pramANunuM che, tene guNAkAra karavAthI prataranuM parimANa thaI jAya che. A prataranuM parimANa 9611715000 navANa abaja esaTha karoDa sattara lAkha paMdara hajAra thaI jAya che. kahyuM paNa che ke vitthArAo sohiya dasasahassAI sesa addhami / taM ceva parikkhavittA lavaNasamudassa sA koDI // 1 // jIvAbhigamasUtra
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.94 lavaNasamudrasya saMsthAnanirUpaNam 671 navanavaI koDIsayA egaTThI koDI lakkha sattarasA / pannarasa sahassANi ya payaraM lavaNassa niddiDhaM // 3 // chAyA-vistArAnuzodhito dazasahasrANi shesso'rdai| tameva prakSipya lavaNasamudrasya sA koTiH // 1 // lakSaM pazcasahasrANi koTayA tisRbhiH saMguNite unam / lavaNasya madhyaparidhiH tataH prataramimaM bhavati // 3 // navanavatiH koTi zatAni ekaSaSTiH koTayo lakSAH saptadaza / paMcadazasahasrANi ca prataro lavaNasya nirdiSTaH ||iti|| ghanagaNitabhAvanAtvevam-atra khalu lavaNasya zikhA SoDazasahasrANi yojanasahasramudvedhaH sarvasaMkhyayA saptadazasahasrANi, taiH prAktanaM prataraparimANaM guNyate tato ghanaguNitaM bhavati-tacedaM SoDazakoTi koTayaH trinavatiH koTi zatasahasrANi ekonacatvAriMzat koTi sahasrANi navakoTi zatAni paJcadazakoTayadhikAni pazcAzallakSANi yojanAnAm 1693399155000000 / uktazca lakkhapaMcasahassA koDIe tIe saMguNe UNaM / lavaNassa majjha parihI tAhe payaraM imaM hoi // 2 // nava nauI koDisayA egaTThI koDi lakkhasattarasA / pannarasa sahassANi ya payaraM lavaNassa NihiTaM // 3 // ghanagaNita kI bhAvanA isa prakAra se hai-lavaNasamudra kI zikhA 16 hajAra yojana kI hai eka hajAra yojana kA isakA udvedha hai-gaharAI hai saba kA parimANa 17 hajAra yojana kA hai ina se prAktana pratara ko guNita karane para ghanaguNita hotA hai isakA parimANa 169339915. 5000000 yojana hotA hai kahA bhI hai lakkha paMcasahassA koDIe tIe saMguNe UNaM / lavaNassa majjha parihI tAhe payaraM imaM hoi // 2 // nava naui koDisayA egaTi koDi lakkha sattarasA / pannarasa sahassANi ya payaraM lavaNassa NidiTTha // 3 // ghana gaNitanI bhAvanA A pramANe che.-lavaNa samudranI zikhA 16 soLa hajAra jananI che. tene udha 1 eka hajAra ejanane che. arthAta eTalI UMDAI che. badhAnuM parimANa 17 sattara hajAra jananuM che. tenAthI pahelAnA pratarane guNAkAra karavAthI ghana guNita thAya che. tenuM parimANa 169339155000000 ATalA jananuM thAya che. kahyuM paNa che ke jIvAbhigamasUtra
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ 672 jIvAbhigamasUtre 'joyaNasahassa solasa lavaNasihA aho gayA sahassegaM / payaraM sattarasahassa saMguNaM lavaNa dhaNagaNiyaM // 1 // solasakoDAkoDI te NauI koDI syshssaao| UNayAlIsa sahassA nakkoDI sayA ya pannarasA // 2 // pannAsa sayasahassA joyaNANaM bhave aNUNAI / lavaNasamudasseyaM joyaNa saMkhAe ghaNagaNiyaM // 3 // uktazca-'yojanasahasra SoDazalavaNazikhA adhogatA sahasramekam / prataraM saptadazasahasra saMguNitaM lavaNaghanagaNitam // 1 // SoDaza koTIkoTayaH triNavati koTi zatazahasrANi / Una catvAriMzat sahasrANi navakoTi zatAni ca paMcadaza // 2 // paMcAzat zatasahasrANi yojanAnAM bhavedanUnAni / lavaNasamudrasyedaM yojanasaMkhyAtaM dhanagaNitam // 3 // atha kathametAvatpramANaM lavaNasamudrasya ghanagaNitaM bhavati nahi sarvatra lavaNasamudrasya saptadazayojana sahasrapramANaucchyo bhavati, kintu-madhyabhAge eva dazasahasrapramANavistAraH tato yathoktadhanagaNitaM kathamupapadyata iti cedatrocyate 'joyaNasahassa solasalavaNasihA ahogayA sahassegaM / payaraM sattarasahassa saMguNaM lavaNaghaNagaNiyaM // 1 // solasakoDAkoDI te NauI koDi syshssaao| uNayAlIsa sahassA navakoDisayA ya pannarasA // 2 // pannAsa sayasahassA joyaNANaM bhave ashnnaaii| lavaNasamudasseyaM joyaNa saMkhoe ghaNagaNiyaM // 3 // zaMkA-lavaNasamudra kA itanA ghanagaNita rUpa pramANa kaise hotA haiM ? kyoMki sarvatra usakI 17 hajAra yojana pramANa UMcAI nahIM hai| joyaNasahassa solasalavaNasihA ahogayA sahassegaM / payara sattarasaharasa saMguNaM lavaNaghaNagaNiyaM // 1 // solasakoDAkoDI te NauI koDisayasaharasAo / uNayAlIsasahassA navakoDisayAya pannarasA // 2 // pannAsasayasahassA joyaNANaM bhave aNUNAI / lavaNasseya joyaNa saMkhAe ghaNagaNiyaM // 3 // zaMkA-lavaNa samudranuM ghanagaNita rUpa pramANa eTaluM kevI rIte thAya che? kemake-badhe ja tenI uMcAI 17 sattara hajAra jana pramANu nathI, paraMtu jIvAbhigamasUtra
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.94 lavaNasamudrasya saMsthAnanirUpaNam 673 kevalaM lavaNazikhA zirasi ubhayavedikAntayo rupari davarikAyA mekAntaRjurUpAyAM dIyamAnAyAM 2 yadapAntarAle jalazUnyaM kSetraM tadapi karaNagatyA tadA bhAvyamiti sa jalaM vivakSyate atra mandaro dRSTAntaparvataH / tathAhi-nahi sahi sarvatraikAdazabhAga prihaannirupvyete| atha ca na sarvatraikAdazabhAgaparihANiH kintu-kApi kiyatI kevalaM mUlataH zikharaM yAvat-davarikAyAM dattAyAM yadapAntarAle kApi kiyadAkAzaM tatsarvaM karaNakintu madhyabhAga meM to 10 hajAra pramANa vistAra hai to phira yathokta dhanagaNita kaise banatA hai ? uttara-zaMkA to ThIka hai parantu vicAra karane para yaha ghanagaNita rUpa pramANa baiTha jAtA hai jaba lavaNa zikhA ke Upara aura donoM vedikAntoM ke Upara ekAnta RjurUpa davarikA dI jAtI hai usa samaya jo apAntarAla meM jala zUnya kSetra bacatA hai vaha bhI karaNagati ke anusAra sajala mAna liyA jAtA hai isa viSaya meM mandara parvata dRSTAnta rUpa haiM mandara parvata kI sarvatra ekAdaza bhAgarUpa hAni varNita kI gaI hai parantu isakI yaha hAni sarvatra nahIM haiM kintu kahIM para kitanI hai aura kahIM para kitanI haiM kevala mUla se lekara zikhara davarikA ke dene para jo apAntarAla meM isa ekAdaza bhAgarUpa hAni saMzUnya jo kucha AkAza hai use karaNagati ke anusAra merurUpa mAna kara gaNitajJo ne sarvatra ekAdaza bhAga rUpa hAni kA varNana kiyA hai yaha hama apanI madhya bhAgamAM te 10 dasa hajAra pramANa vistAra che. te pachI upara kahyA pramANenuM ghana gaNita kevI rIte bane che? uttara-tamArI zaMkA barebara che. paraMtu vicAra karatAM A ghanagaNita rUpa pramANu barobara besI jAya che. te evI rIte ke-jyArelavaNa samudranI zikhAnI upara ane banne vedikAntanI upara ekAntAju rUpa dararikA ApavAmAM Ave che. te samaye je apAntarAlamAM jala vinAnuM kSetra bace che te paNa karaNa gati anusAra jalayuktamAnI levAmAM Ave che. A saMbaMdhamAM maMdara parvata daSTAMta rUpa che. badheja maMdara parvatanI hAnI ekAdaza-agIyAra bhAga rUpe varNavavAmAM Avela che. paraMtu tevI A hAnI badheja nathI. kayAMka kayAMka keTalIka keTalIka che. kevaLa mULathI laIne zikhara paryata darikA devAthI apAntarAlamAM je A agiyAranA bhAga rUpe hAnIthI rahita je kaMI AkAza che, tene karaNagati pramANe merU rUpa mAnIne gaNitavidoe badheja agiyAra bhAga rUpe hAnInuM varNana karela che. A kathana huM mArI pitAnI kalpanAthI kahetuM nathI. paraMtu jI0 85 jIvAbhigamasUtra
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ 674 jIvAbhigamasUtre gatyA merorAbhAvyamiti merutayA parikalpya gaNitajJAH sarvatraikAdaza paribhAgahAni vaNayanti evamihApi dhanaparimANam / ___ 'jai NaM bhaMte ! lavaNasamudde do joyaNasahassAI cakavAlavikkhaMbheNaM pannarasajoyaNasayasahassAI egAsIca sahassAI sayaM iguyAlaM kiMci viseraNA parikkheveNaM-egaM joyaNasahassa muvveheNaM-solasajoyaNa sahassAI usseheNaMsattarasajoyaNasahassAIsavvaggeNaM pannatte' yadi khalu bhadanta ! pratipAdito lavaNaH samudro dve yojanasaharI cakravAlaviSkambheNa paJcadazayojanazatasahasrANi ekAzItiH sahasrANi zatamekonacatvAriMzaM kiMcidvizeSonaM parikSepeNa prajJaptaH, ekaM yojanasahasramudvedhena SoDazayojanasahasrANi utsedhena saptadazayojanasahasrANi sarvAgreNa kalpanA se nahIM kahate haiM / kintu jina bhadragaNI kSamAzramaNa ne vizeSaNavRttI meM isa vicAra ke silasile meM aisA kahA hai-'evaM ubhayaveiyaMtAo solasa sahassussehassa kannaIe ja lavaNasamuddA bhavvaM jalasunnapi khettaM tassa gaNiyaM-jahA maMdarapavvayassa ekArasabhAgaparihANI kannagaie AgAsassa vi tadA bhavvaMti kAuM bhaNiyA tahA lavaNasamu. issa vi' isa prakAra se vicAra karane para pUrvokta ghanagaNita rUpa pramANa sadha jAtA hai| ____ aba gautama svAmI prabhu se aisA pUchate haiM-'jaINaM bhaMte ! lavaNasamudde do joyaNasayasahassAiM cakkavAlavikkhaMbheNaM pannarasa joyaNasatasahassAI egAsIti sahassAI sataM iguyAlaM kiMci visesUNA parikkheveNaM ityAdi' he bhadanta ! jaisA ki Apane kahA hai lavaNasamudra cakravAla viSkambha kI apekSA do lAkha yojana kA hai paridhi kI apekSA vaha kucha kama pandraha lAkha ikyAsI hajAra ekasau unatAlIsa yojana kA hai gaharAI kI apekSA vaha eka hajAra yojana kA hai UMcAI janabhadra gaNakSamAM zramaNe vizeSaNavRttImAM A vicAranA saMbaMdhamAM A pramANe kahyuM cha.-'evaM ubhayaveiyaMtAo solasasahassussehassa kannagaIe jaM lavaNasamuddA bhavvaM jalasunnapi khettaM tassa gaNiyaM-jahA maMdarapavvayassa ekArasabhAgaparihANI kaNNagaIe AgA. sassa tadA bhavaMti kAu bhaNiyA tahA lavaNasamudassa vi' 241 pramANe 42pAthI pUta ghanagaNita rUpa pramANu banI jAya che. ve gautamasvAmI prabhune se pUche cha -'jaiNaM bhaMte ! lavaNasamudde do joyaNasahassAI egAsIti sahassAI sataM iguyAlaM kiMci visesUNaM parikkheveNaM' ItyAdi he bhagavanma Ape kahela che ke-lavaNa samudra cakravAla viSkabhanI apekSAe be lAkha ejanano che. paridhinI apekSAthI te kaMIka che paMdara lAkha ekAsI hajAra eka so aDatAlIsa ejanane che. uMcAInI apekSAthI te jIvAbhigamasUtra
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.94 lavaNasamudrasya saMsthAnanirUpaNam 675 prajJaptaH, tadA-'kamhANaM bhaMte ! lavaNasamudde jaMbuddIvaM dIvaM no uvIlei-no uppIlei -no ceva NaM egodagaM karei' he bhadanta ! na jAne kasmAt kAraNAnnA'vapIDayati-notpIDayati jalena plAvayati, prAbalyena bAdhate ityarthaH, na caivaikodakaM sarvato plAvitaM karoti jambUdvIpaM lavaNasamudraH ? bhagavAnAha-'goyamA ! jaMbuddIve NaM dIve bharaheravaesu vAsesu arihaMta cakkaTTi baladevA vAsudevA cAraNA vijjAharA samaNA samaNIo sAvayA sAviyAo' he gautama ! jaMbudvIpe hi dvIpe bharatairAvatavarSe Su yataH khalu arhantaH cakravattino baladeva vAsudevAH cAraNAH jaMghAcArimunayo vidyAdharAH zramaNAH zranaNyaH zrAvakAH zrAvikAzcotpadyante saJcaranti etat suSamaduSpamAdika mArakatrayamapekSya tathA na bhavati, suSamasuSamAdikamadhikRtyAhakI apekSA vaha solaha hajAra yojana kA hai aura utsedha evaM udvedha ke parimANa ko milAne kI apekSA vaha lavaNasamudra-17 hajAra yojana kA hai to phira aisI sthiti meM vaha 'kamhANaM bhaMte ! lavaNasamudde jaMbu. hIvaM dIvaM no uvIleti no uppIleti NocevaNaM egodakaM kareM ti' lavaNasamudra jambUdvIpa nAmake dvIpa ko kisa kAraNa se pAnI se nahIM vahA detA hai ? kyoM nahIM use prabalarUpa se bAdhA pahuMcAtA hai kyoM nahIM vaha use jalamaya banA detA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA jaMbuddIveNaM dIve bharaheravaesu vAsesu arahaMta cakkavahi baladevA vAsa. devA cAraNA vijjAdharA samaNA samaNIo sAvayA sAviyAo maNuyA egadhaccA pagaibhaddayA' he gautama ! isa jambUdvIpa nAmake dvIpa meM jo bharatakSetra evaM airavata kSetra haiM unameM arhanta, cakravartI, baladeva, vAsudeva-nArAyaNa jaMghAcArI munijana, vidyAdhara, zramaNa, zramaNiyAM, soLa hajAra yojana che. ane utsadha ane udde dhanA parimANane meLavavAnI apekSAthI te lavaNa samudra 17 sattara hajAra ejanane che. te pachI A pari. tibhAta 'kamhANaM bhaMte ! lavaNasamude jaMbuddIva dIvaM na uvIleti na uppIleMti No cevaNaM egodakaM kareMti' sava samudra pUdI5 nAmanA dIpane // ||25thii pANIthI vaherAvI dete nathI? tene atyaMta rIte bAdhA kema pahoMcADatuM nathI ? temaja tene jalamaya kema banAvI dete nathI ? mA praznAlA uttaramA pramuzrI gautabhasvAmIne 49 cha -'goyamA ! jaMbuhIveNaM dIve bharaheravaesu vAsesu arahaMta cakkavaTTI baladevA vAsudevA cAraNA vijjAdharA samaNA samaNIo sAvayA sAviyAo maNuyA pagaibhaddayA' gautama ! - dvIpa nAmanA dvIpamAM je bharatakSetra ane airavata kSetra che, temAM arahanta bhagavAna cakravarti, baladeva, vAsudeva, jaMghAcArI munijana, vidhAdhara, zramaNa, zramaNiye jIvAbhigamasUtra
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ 676 jIvAbhigamasUtre tatazcehasthAH 'maNuyA pagaibhaddagA pagaiviNIyA pagaiuvasaMtA pagaipayaNukohamANamAyAlobhA miumaddavasaMvaNNA allINA bhaddagA viNIyA tesi NaM paNihAe' manujAH prakRtibhadrakAH prakRtivinItAH prakRtyupazAntAH prakRtipratanukrodhamAnamAyAlomAH mRdumArdavasaMpannAH AlInAH bhadrakA vinItAH teSAM khalu praNidhayA praNidhAnamapekSya teSAM prabhAvata ityarthaH sAnnidhyayogAnnA''plAvayati / 'lavaNe samudde jaMbuddIvaM dIvaM no uvIlei no uppIlei no ceva NaM egodagaM karei' ataeva-lavaNasamudro jaMbUdvIpaM notpIDayati-nAvapIDayati na caivaikodakaM vidadhAti / tathA duSSamaduSSamAdau api nAvapIDayati, bharatavaitADhayAdyadhipati devatA prabhAvAt, zrAvakaH, zrAvikAeM bhadra prakRti vAle manuSya, 'pagati viNIyA pagati uvasaMtA, pagati payaNukohamANamAyA lobhA miumaddavasaMpannA allINA bhagA viNItA' prakRti se vinIta puruSa prakRti se upazAnta puruSa, prakRti se pratanukrodha, mAna, mAyA, aura lobha vAle puruSa, mRdumArdava saMpanna puruSa, AlIna puruSa-vairAgya saMpanna puruSa, yA saMsAra meM alipta puruSa utpanna hote haiM so inake sambadha ko lekara 'tesiNaM paNihAte lavaNe samudde jaMbuddIvaM dIvaM no0' inake prabhAva ko lekara lavaNasamudra jambUdvIpa ko kisI bhI prakAra se pIDita nahIM karatA hai use bAdhA nahIM pahuMcAtA hai use jalamaya nahIM karatA hai| prakRti bhadraka Adi padoM kI vyAkhyA pahile kI jA cukI hai arhanta, cakravartI, baladeva, vAsudeva, jaMdhAcAraNamuni Adi ke utpanna hone kI jo bAta kahI gaI hai vaha suSamaduSSamAdi tIna AroM ko lekara kahI gaI hai kyoMki arhazrA14 zrAvimA madraprakRti manuSyo 'pagaiviNIyA, pagaiuvasaMtA, pagaikoha mANamAyAlomA miumadavasaMpannA allINA bhaddagA viNItA' prakRtithI vinIta 535 prakRtithI upazAnta purUSa, madumArdava saMpanna purUSa, AlIna purUSa, vairAgyavAnuM purUSa athavA saMsaramAM alipta purUSa utpanna thAya che. to teonA saMbaMdhane sadhana 'tesiNaM pANihAte lavaNe samude jaMbuddIvaM dIvaM no0' tegAnA prabhAvane laIne lavaNa samudra jaMbudvIpane koI paNa rIte pIDA pahoMcADatA nathI. tene bAdhA kara nathI. tene jalamaya banAvatuM nathI. prakRtibhadra vigere padanI vyAkhyA pahelAM karavAmAM AvI gayela che. ahaMta, cakavati, baladeva jaMghAcaraNamuni vigerenI utpatti thavAnI je vAta kahevAmAM AvI che. te suSama duSama vigere traNa ArAone laIne kahevAmAM Avela che. kemake ahaMnta vigerenI utpattI yathAgya eja kALamAM thAya che. prakRtibhadraka vigere manuSyanI utpattI thavAnI je vAta kahevAmAM AvI che. te suSama duHSama vigere ArAone laIne kahe jIvAbhigamasUtra
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.94 lavaNasamudrasya saMsthAnanirUpaNam 677 'gaMgA siMdhu rattArattabaIsu salilAsu devayA mahiDiyAo jAva paliyovamaTTiIyA parivasaMti' gaGgAsindhu raktAraktavatISu salilAsu pratiSThitAsu devatA maha ddhikA mahAdyutikAH mahAsaukhyAH mahAbhAgAH palyopamasthitikA parivasaMti / 'tesiNaM paNihAe samudde jAva no ceva NaM egodagaM karei' tAsAM praNidhayA prabhAvataH dAdikoM kI utpatti yathA yogya inhIM kAloM meM hotI hai prakRti bhadraka manuSyoM kI utpatti hone kI jo bAta kahI gaI hai vaha suSama duHSamAdi ArakoM ko lekara kahI gaI hai duSSama duSSama Adi kAloM meM jo lavaNasamudra jambUdvIpa ko pIDita Adi nahIM karatA hai vaha bharatavaitADhaya Adi ke adhipati devatAoM ke prabhAva se nahIM karatA hai-tathA kSullahimavat aura zikharI varSadhara parvata ina do para devatA mahardika Adi vizeSaNoM vAle rahate haiM isaliye unake prabhAva se lavaNasamudra jambU dvIpa ko duHgvita nahIM karatA hai tathA haimavata aura hairaNyavata ke manuSya prakRti bhadraka yAvat vinIta hote haiM isaliye unake prabhAva se jambUdvIpa ko lavaNasamudra du:khita nahIM karatA hai ityAdi kAraNoM kA kathana jaisA ki anya siddhAnta granthoM meM kiyA hai aba use hI yahAM prakaTa kiyA jAtA hai 'gaMgAsiMdhu rattArattavaisu salilAsu devayA mahaDiyAo jAva paliovamahiiyA parivasaMti' gaMgA, sindhu, raktA raktavatI, ina mahAnadiyoM meM jo adhiSThAyaka deva rahate haiM ve maharddhika Adi vize. SaNoM vAle hote haiM yAvat palyopama kI sthiti vAle hote haiM so 'tesi NaM paNihAe lavaNasamudde jAva No ceva NaM egodakaM karei' unake prabhAva vAmAM Avela che. duSkama dukkama vigere kALamAM je lavaNa samudra jaMbudvIpane pIDita vigere karatA nathI. te bharata vaitADhaya vigerenA adhipati devonA prabhAvathI tema karatA nathI. tathA sula himavat ane zikhari varSadhara parvata e banenI upara mahaddhika vigere vizeSaNovALA de rahe che. teonA prabhAvathI lavaNa samudra jaMbudvIpane duHkhI karatA nathI. tathA haimavata ane heraNyavatanA manuSya prakRtibhadraka yAvat vinIta hoya che. tethI temanA prabhAvathI jaMbudvIpane lavaNa samudra duHkhI karato nathI. vigere kAraNonuM kathana jema anya siddhAMta graMthamAM karavAmAM Avela che. te ja kAraNane have ahiMyAM pragaTa karavAmAM mA cha.-'gaMgA siMdhurattArattavaisu salilAsu devayAmahaiDhiyAo jAva paliovamadiIyA parivasaMti' // siMdhu, 24tA, 24tavatI, 2 nahImAmA tanA mdhiThAyaka-niyAmaka je deva rahe che. teo mahaddhika vigere vizeSaNovALA hoya cha. tethI 'tesiNaM paNihAe lavaNasamudde jAva No ceva NaM egodagaM karei' tenA pramA jIvAbhigamasUtra
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ 678 jIvAbhigamasUtre lavaNo jaMbUdvIpaM na bAdhate / 'cullahimavaMtasiharesu vAsaharapavvaesu devayA mahaDDiyA tesi NaM paNihAe0' kSullahimavat zikhariNo varSadharaparvatayo devatA mahadikAH0 vasanti, tatpraNidhAnena prabhAveNa lavaNo jambudvIpaM na bAdhate / 'hemavateraNNavaesu vAsesu maNuyA pagaibhaddagA jAva0' haimavataraNyavato varSayo manujAH prakRtibhadrAH yAvad vinItAH parivasanti tatpraNidhAnena lavaNo na bAdhate / 'rohitaMsasuvaNNakUlaruppakUlAsu salilAsu devayAo mahaDDiyAo tAsiM paNihA0' rohitAMza-suvarNakUla rUpyakUlAsu salilAsu nadISu mahardikAH devatAH parivasanti tatprabhAvAjambu na bAdhate lavaNaH / 'sadAvAi viyaDAvAi vaTTaveyaDra pavvaesu devA mahiDriyA jAva paliovamaTTiIyA parivasaMti' zabdApAti vikaTApAti vRttavaitADhayaparvatayoH (tayoH) madhye mahardikAH0 yAvatpalyopamasthitimanto devAH parivasanti tatpraNidhAnena / 'mahAhimavaMtaruppisu vAsaharapavvaemu devA mahaDDiyA jAva paliovamaThiIyA0' mahAhimavat rukmivarSadharaparvatayo madhye ca mahase lavaNasamudra jambUdvIpa ko pIDita Adi nahIM karatA hai 'cullahimavaMtasiharesu vAsaharapavvaesu devA mahiDDiyA tesiNaM paNihAe0 hemavateraNavatesu vAsesu maNuyA pagaibhaddagA jAva' ina sUtroM kA artha Upara bhAvarUpa meM prakaTa kara diyA hai 'rohitaMsasuvaNNakUlaruppakUlAsu salilAsu devayAo mahiDDiyAo tAsiM paNi' rohitaMsA, suvarNakUlA evaM rUpyakUlA ina nadiyoM meM jo maharddhika Adi deva rahate haiM una ke prabhAva se, 'sadAvAi viyaDAvAi vaTTaveyaDa pavvatesu devA mahiDriyA jAva paliovamahiiyA pari0' zabdApAti vikaTApAti vRttavaitADhaya parvatoM para jo maharddhika Adi vizeSaNoM vAle deva rahate haiM una ke prabhAva se 'mahAhimavaMtaruppisu vAsaharapavvatesu devA mahiDiyA jAva paliovamahiIyA' mahAhimavAna aura rukmI parvato para jo maharddhika thI va samudra pUdIpane pIDita vigaire 42tenathI. 'callahimavaMta siharesu vAsaharapavvaesu devA mahiiDhiyA tesiNaM paNihAe0 hemavaeraNNavaesu vAsesu maNuyA pagaibhaddayA jAva0' mA me suutraan| atha 952 mA 35 4pAmA mAvasa cha. 'rohitaMsa suvaNNakUlaruppakUlAsu salilAsu devayAo mahiDhiyAo tAsi paNi0' rahita, suvarNakUlA tathA rUpya kUlA A nadImAM je mahaddhika vigere deva kha. tenA pramAthI 'saddAvAti viyaDAvAti vaTTaveyaDDa padhvatesu devA mahidiyA jAva paliovamadviiyA parivasaMti' zahApAti, viTAti, vRttapaitAdaya pato 52 maha4i vigaire vishessnne| 17 // he| 29 cha, tamAna pramAthI 'mahAhimavaMtaruppisu vAsaharapavvaesu devA mahaDDhiyA jAva paliovamaDhiiyA' bhAbhiyAna jIvAbhigamasUtra
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.94 lavaNasamudrasya saMsthAnanirUpaNam 679 ddhikA devAH yAvatpalyopamasthitikAH / 'harivAsarammakavAsesu maNuyA pagaibhadagA0' harivarSaramyakavarSayo sino manuSyAH prakRtyA'kRtrimayA sthityA svabhAvAdbhadrakAH yAvadvinItAH / 'gaMdhAvAimAlavaMtapariyAesu vattaveyaDpavvaesu devA mahaDiyA. nisadanIlavaMtesu vAsaharapavvaesu devA mahaDiyA0 savvAo dahadevayAo bhANiyacyA' gaMdhApAti mAlyavat paryAyau vRttavaitADhayaparvatau tayo devau mahaddhikau0 niSadhanIlavatparvatayo varSadharayo devA mahardikAH0 sahida devatA bhaNitavyA etatprabhAvAnna lavaNo jaMbUdvIpaM vAdhituM sAmarthyavAn / 'paumadahatigiccha kesaridahAvasANesu devA mahiDDiyA tesiM pANihAe0 puvvavidehAvaravidehesu vAsesu-arihaMta cakkavaTTi baladevavAsudevA cAraNA vijjAharA samaNA samaNIo Adi vizeSaNoM vAle deva rahate hai unake prabhAva se 'harivAsa rammakavAsesu maNuyA pagatibhaddagA, gaMdhApAti mAlavaMtaparitAesu vaveyaDapavvatesu devA mahiDDiyA0' harivarSa aura ramyakavarSa kSetroM meM manuSya prakRti bhadraka hote haiM yAvat vinIta hote haiM-so unake prabhAva se tathA gandhApAti, evaM mAlyavanta jo vRttavaitADhaya parvata haiM una para maharddhika Adi vizeSaNoM vAle deva rahate hai so unake prabhAva se 'nisaDhanIlavaMtesu vAsaharapavvaesu devA mahiDDiyA0 savvAo dahadevayAo bhANiyavyA' isI prakAra niSadha, nIlavarSadhara parvatoM para maharddhika Adi vizeSaNoM vAle deva rahate haiM samasta hUdoM meM bhI maharddhika Adi vizepaNoM vAlI deviyAM rahatI haiM so ina sabake prabhAva se 'paumaddahatigacchakesaridahAvasANesu devA mahiDDiyAo tAsiM paNihAe.' ane rUpI parvatanI upara mahaddhika vigere vizeSaNovALA je deva rahe che, teonA pramAthI 'harivAsarammavAsesu maNuyA pagaibhadagA, gaMdhApAti molavaMta paritAesu vaTa. veyaDu pavvaesu devA mahiDDhiyA' 12varSa sana 2bhya41Sa yugasi kSetramA bhnudhy| prakRtibhadraka hoya che. yAvat vinIta hoya che. tethI teonA prabhAvathI tathA gaMdhA pAti, ane mAlyavaMta je vRttavaitADhaya parvata ke je pacIsa jana uMco che, tenI upara mahaddhika vigere vizeSaNavALA vAnavyantarade rahe che. teonA prabhAvathI 'nisaDha nIlavaMtesu vAsaharapavvaesu devA mahiDDhiyA0 savvao dahadevayAo bhANiyavyA' eja pramANe niSadha, nIlavarSadhara parvatanI upara mahaddhika vigere vizeSaNo vALA de rahe che. saghaLA hadamAM paNa mahaddhika vigere vizeSaNa vALI deviyo 23 cha. to te adhAnA prabhAvathI 'paumadahatigicchakesaridahAvasANesu devA mahiDhiyAo tAsiM paNihAe0' pamaDa, ti||2727, mane zarIDa, vigere draDAmA jIvAbhigamasUtra
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ 680 jIvAbhigamasUtre O sAvagA sAviyAo maNuyA pagaibhaddagA miumaddavasaMpannA, tesiM paNihAe lavaNa 0 ' padmada tigaccha kesarihada paryavasAneSu devA maharddhikAH teSAM praNidhAnena pUrvavidehApara videhavarSayoH arhat cakravarti baladevavAsudevAH cAraNA vidyAdharAH zramaNAH zramaNyaH zrAvakAH zrAvikAH manuSyAH prakRtibhadrakAH mRdumArdavasaMpannAH parivasanti teSAM praNidhAnena lavaNo jambu bAdhituM na zaktaH / 'sIyA sIodagA salilA devA mahiDDiyA0 devakuru uttarakurusu maNuyA pagapabhaddagA0 maMdare pavva devA mahiDDiyA 0 ' evaM zItA - zItodakayoH salilayo madhyagatAH devA maharddhikAH 0 devakurUttarakurvI manuSyAH prakRtibhadrakAH mandaraparvate devA maharddhikAH eteSAM saujanyatapaH pratApatADito lavaNo jambUdvIpaM nAplAvayati0 / padmadraha, timicchadraha, aura kezarIdraha Adi drahoM meM mahardika Adi vizeSaNoM vAle jo devatA rahate haiM unake prabhAva se 'puvvavidehAvaravidehesu vAsesu arahaMta cakkavahi baladevavAsudevA cAraNA vijjAharA samaNA samaNIo sAvayA saviyAo maNuyA pagati0 tesiM paNihAe lavaNa' tathA pUrvavideha aura apara videhoM meM jo arhata, cakravartI, baladeva, vAsudeva, cAraNa RddhidhArI munividyAdhara, zramaNa zramaNiyAM zrAvaka zrAvikAeM prakRti bhadraka Adi jo manuSya rahate hai una ke prabhAva se lavaNasamudra jambUdvIpa ko pIDita Adi nahIM karatA haiM isI taraha 'sIyAsItodgAsu salilAsu devatA mahiDDiyA devakuru uttarakurusu maNuyA pagati bhaddagA0 maMdare pavvae devatA mahiDDiyA, jambUeya sudaMsaNAe jambUdIvAhivatI aNADhie NAmaM deve mahiDie jAva palio maTThitIe parivasati tassa paNihAe lavaNasamudde No uvI mahaddhika vigere vizeSaNA vALA je devA rahe che. teenA prabhAvathI, puthva videhAvaravidehesu vAsesu arahaMta cakkavaTTi baladevavAsudevA cAraNA vijjAharA samaNA samaNIo sAvayA sAviyAo maNuyA pagati0 tesiM paNihAe lavaNa0' tathA pUrva videha ane apara videheAmAM je arahaMta, cakravarti, khaladeva, vAsudeva, cAraNa RddhidhArI muni vidyAdhara, zramaNa zramaNiye| zrAvaka zrAvikA prakRtibhadraka vigere prakAranA je manuSyA rahe che, teeAnA prabhAvathI lavaNusamudra ja dbIpane pIDA vigere uratA nathI. ye pramANe 'sIyA sItodgAsu salilAsu devatA mahiDUDhiyA 0 devakuru uttarakurusu maNuyA pagatibhaddagA0 maMdare pavvae devatA mahiDhiyA jaMbUe ya sudaMsaNAe jaMbUddIvAhivatI aNADhie NAmaM deve mahiDraDhie jAva palio ma TThie parivasaMti tarasa paNihAe lavaNasamudde No uvIle ti no uppIleMti no ceva jIvAbhigamasUtra
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ 681 prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 94 lavaNasamudrasya saMsthAnanirUpaNam 'jaMbUra ya sudaMsaNAe jaMbUdIvAhivaI agADhie NAmaM deve mahiDie jAva palio - maThiIe parivasati tassa NaM paNihAe lavaNasamudde no uvIlei no uppIlei no ceva NaM egodagaM karei' jambvAM khalu sudarzanAyAM jambUdvIpAdhipatiH anAhata nAma devo maharddhiko yAvatpalyopamasthitikaH parivasati tasyaiva praNidhAnena lavaNasamudro nA'vapIDayati notpIDayati na caiva khalu lavaNaH ekodakaM karoti maryAdAmAlambate / 'aduttaraM caNaM goyamA ! logaTTiI logAnubhAve jaNNaM lavaNasamudde jaMbuddIvaM dIvaM no uvIlei no uppIlei no ceva NaM egodagaM karei' atha - itaH leti no cevaNaM egodagaM kareti' sItA sItodA Adi mahAnadiyoM meM jo maharddhika Adi vizeSaNoM vAlI deviyAM rahatI haiM unake prabhAva se, devakuru aura uttarakuru meM jo prakRti bhadra Adi pUrvokta vizeSaNoM vAle manuSya rahate haiM - unake prabhAva se, mandara parvata para jo maharddhika Adi vizeSaNoM vAle devatA rahate haiM unake prabhAva se evaM sudarzanA apara nAma vAle jambUvRkSa para jo maharddhika Adi vizeSaNoM vAle devatA rahate haiM unake prabhAva se tathA jambUdvIpa ke adhipati maharddhika Adi vizeSaNoM vAle anAhata nAmake devatA kI jisakI yAvat eka pasyopama kI sthiti hotI hai unake prabhAva se lavaNasamudra jambUdvIpa ko pIDita nahIM karatA hai utpIDita nahIM karatA hai, jalamagna nahIM karatA hai kintu vaha apanI maryAdA meM hI rahatA hai 'aduttaraM ca goyamA ! logahitI logAnubhAve jaNNaM lavaNasamudde jaMbUdIvaM dIvaM no uvIleti, no uppIleti no cevaNaM egodagaM kareti' athavA he gautama! egodagaM kareMti' sItA sItohA vigere mahA nahIyAmAM maharddhi vigere vizeSaNAvALI je devIceA rahe che, temanA prabhAvathI devakurU ane uttarakurUmAM je prakRtibhadra vigere pUrvokta vizeSaNA vALA manuSyA rahe che, teenA prabhAvathI, mandara paryaMta para je mahardika vigere vizeSaNAvALA devA rahe che. teonA prabhAvathI tathA sudanApara nAmavALA jIMbU vRkSa para mahaki vigere vizeSaNAvALA je devA rahe che. teeAnA prabhAvathI tathA jaMbUDhIpanA adhipati mahaki vigere vizeSaNA vALA anAdata nAmanA deva ke jeonI sthiti yAvat eka palcApamanI che. temanA prabhAvathI lavaNasamudra jaMbudvIpane pIDA karatA nathI. upIDita karatA nathI. jalamagna karatA nathI arthAt pANImAM DubADI detA nathI. paraMtu te potAnI bharyAdAmAM na rahe che. 'aduttaraM ca NaM goyamA ! logaTTiti logAnubhAve jaNaM lavaNasamudde jaMbu dIvaM dIvaM no uvIrleti no uppIle ti no caiva jI0 86 jIvAbhigamasUtra
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ 682 jIvAbhigamasUtre pUrvoktakathanAtparamanyadapi kAraNAntara muttaraM viddhi gautama ! lokAnAM sthitimaryAdeSA lokAnubhAvazca bhAgyaM yallavaNo hi samudro jaMbudvIpaM nAma dvIpaM nA'vapIDayati sabalapArthasthita durjanarASTravat-mRdumanohAri rASTrapratimaM jambum notpIDayati na vA khalu ekodakaM karoti iti // 94 // atha dhAtakokhaNDa varNanammUlam-lavaNasamudaM dhAyaisaMDe nAmaM dIve vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie savvao samaMtA saMparikkhitANaM ciTai dhAyai. saMDeNaM bhaMte! dIve kiM samacakkavAlasaMThie visamacakavAlasaMThie ? goyamA! samacakavAlasaMThie no visamacakavAlasaMThie dhAyaisaMDeNaM bhaMte dIve kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM pannatte ? goyamA / cattAri joyaNasayasahassAI cakavAlavikkhaMbheNaM, egayAlIsaM joyaNasayasahassAiM dasajoyaNasahassAiM NavaegaTe joyaNasae kiMci visesUNe parikkheveNaM pannatte / se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samaMtA saMparikkhitte, doNha vi vaNNao dIva samiyA parikkhe. veNaM / dhAyaisaMDassa NaM bhaMte dIvasta kai dArA pannattA ? goyamA! cattAri dArA pnnttaa| vijae vejayaMte jayaMte aparA. jie / kahi NaM bhaMte ! dhAyaisaMDassa dIvassa vijae NAmaM dAre pannatte ? goyamA ! dhAyaisaMDapurasthimaperaMte kAloyasamuddapurayaha to loka kI hI aisI sthiti-maryAdA hai usakA hI aisA bhAgya hai jo sabalapAvasthita durjana rASTra kI taraha lavaNasamudra mRda manohAri rASTra ke jaise isa jambUdvIpa nAma ke dvIpa ko pIDita nahIM karatA hai aura jalamaya nahIM karatA hai // 94 // gaM egAdagaM kareMti' athavA ra gautama ! yonI mevI sthiti-bhAha! che. tenuM ja evuM bhAgya che. je baLavAnanI paDakhe rahela durjana rASTranI jema lavaNasamudra mRdu mahArI rASTra jevA A jaMbudvIpa nAmanA dvIpane pIDA karatuM nathI. tathA jalamaya karatA nathI arthAt DubADato paNa nathI. sU. 94 che jIvAbhigamasUtra
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.95 dhAtakIkhaNDanirUpaNam 683 thimaddhassa paJcatthimeNaM soyAe mahANaIe upi ettha NaM dhAyaisaMDassa vijae NAmaM dAre pannatte, taM ceva pamANaM rAyahANIo aNNaMmi dhAyaisaMDe dIve dIvassa vattavvayA bhaanniyvvaa| evaM cattAri vi dArA bhANiyavvA / dhAyaisaMDassa NaM bhaMte dIvassa dArassa ya dArassa ya esa NaM kevaiyaM abAhAe aMtare pannatte ? goyamA! dasa joyaNasayasahassAiM sattAvIsaM ca joyaNasahassAI satta paNattIse joyaNasae tiNi ya kose dArassa ya 2 abAhAe aMtare pannatte / dhAyaisaMDassa NaM bhaMte ! dIvassa paesA kAloyagaM samudaM puTTA ? te NaM bhaMte ! kiM dhAyaisaMDe dIve kAloe samudde / evaM kAloyassa vi / dhAyaisaMDa dIve jIvA udAittAra kAloe samudde paJcAyati ? goyamA ! atthegaiyA paJcAyaMti atthegaiyA no paJcAyati / evaM kAloe vi atthegaiyA paccAyaMti atthegaiyA no paJcAyati |se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai dhAyaisaMDe dIve dIve? goyamA! dhAyaisaMDeNaM dIve tattha2 dese tAhiM 2 paese dhAyairukkhA dhAyai vaNNA dhAyaisaMDA NiccaM kusumiyA jAva upasobhemANA 2 ciTuMti / dhAyai mahAdhAyai rukkhesu sUdaMsa piyadaMsaNA duve devA mahaDDiyA jAva paliovamadiIyA parivasaMti se eeNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai dhAyaisaMDedhAyaisaMDe aduttaraM ca goyamA jAva nnicce| dhAyaisaMDeNaM bhaMte! dIve kati caMdA pabhAsiMsu vA 3 kai sUriyA taviMsu vA 3 kai mahaggahA cAraM cariMsu vA 3 kai NakkhattA jogaM joiMsu vA 3 kai tArAgaNa koDAkoDIo sobhesu vA 3 goyamA ! bArasa caMdA pabhAsiMsu vA 3 evaM cauvIsaM sasi raviNo Nakkhatta sayA ya tinni chtiisaa| egaM ca gahasa hassaM chappannaM dhAyaisaMDe ? aTreva jIvAbhigamasUtra
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ 684 jIvAbhigamasUtre sayasahassA tiNi sahassAiM satta ya sayAI dhAyaisaMDe dIve tArAgaNa koDikoDiNaM 2 sobhesu vA 3 ||suu0 95 // chAyA-lavaNasamudraM dhAtakIkhaNDo nAmadvIpo vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samaMtAtsaMparikSipya tiSThati dhAtakokhaNDaH khalu bhadanta ! dvIpaH kiM samacakravAlasaMsthito viSamacakravAlasaMsthitaH ? gautama ! samacakravAlasaMsthito no vissmckrvaalsNsthitH| dhAtakIkhaNDaH khalu bhadanta ! dvIpaH kiyatA cakravAlaviSkambheNa kiyatA parikSepeNa prajJaptaH ? gautama ! catvAri yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa ekacatvAriMzad yojanazatasahasrANi dazayojanasahasrANi navacaikaSaSThAni yojanazatAni kiMcidvizeSonAni parikSepeNa prajJaptaH / sa khala ekayA padmavaravedikayA ekena vanaSaNDena sarvataH samantAt saMparikSiptaH dvayorapi varNakaH dvIpasamitaH parikSepeNa / dhAtakIkhaNDasya khala bhadanta ! dvIpasya kati dvArANi prajJaptAni ? gautama ! catvAri dvArANi prajJaptAni vijayaM-vaijayantaM jayantAparAjitaM ca / kutra khalu bhadanta ! dhAtakIkhaNDasya dvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJasam ? gautama ! dhAtakIkhaNDapUrvaparyante kAlodasamudra pUrvArdhasya pazcimena zItAyA mahAnadyAH upari atra khalu dhAtakIkhaNDadvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam taM ceva pamANaM, rAjadhAnyo'nyasmin dhAtakIkhaNDadvIpe dvIpasya vaktavyatA bhaNitavyA evaM catvAryapi dvArANi bhaNitavyAni / dhAtakIkhaNDasya khalu bhadanta ! dvIpasya 2 dvArasya ca 2 etat khalu kiyatyA'bAdhayA'ntaraM prajJaptam ? gautama ! dazayojana zatasahasrANi saptaviMzati yojanasahasrANi saptapaMcatriMzAni yojanazatAni trayazcakrozAH dvArasya dvArasya cA'bAdhayA'ntaraM prajJaptam / dhAtakIkhaDasya khalu bhadanta ! dvIpasya pradezAH kAlodakaM samudraM spRSTAH, haMta ! spRSTAH / te khalu bhadanta ! kiM dhAtakIkhaNDe dvIpe-kAlodasamudre ? te dhAtakIkhaNDe, no khalu te kAlodasamudre evaM-kAlodasyApi dhAtakIkhaNDadvIpe jIvA udvartya-2 kAlodasamudre pratyAyAnti? gautama ! saMtyekake pratyAyAnti saMtyekake no pratyAyAnti evaM-kAlode'pi santyekake pratyAyAnti santyekake no pratyAyAnti / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate dhAtakIkhaNDo dvIpo-dhAtakIkhaNDo dvIpaH ? gautama ! dhAtakIkhaNDe khala dvIpe tatra tatra deze tatra tatra pradeze dhAtakIvRkSA dhAtakIvarNAH dhAtakISaNDAH nityaM kusumitA: yAvadupazobhamAnAH upazobhamAnAstiSThanti / dhAtakI mahAdhAtakIvRkSeSu sudarzanapriyadarzanau dvau devau mahaddhiko yAvat palyopamasthitako parivasataH tattenArthena evamucyate0 athottaraM ca khalu gautama ! yAvanityaH / dhAtakIkhaNDe khalu bhadanta ! dvIpe kati candrA aprabhAsanta-3 katisUryA atapan-3 katimahAgrahAzcAramacarana-3 kati nakSatrANi yogamayulan-3 kati tArAgaNakoTIkoTayo'zo jIvAbhigamasUtra
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 95 dhAtakIkhaNDa nirUpaNam 685 bhantaH - 3 ? gautama ! dvAdazacandrA aprabhAsanta vA - 3 evaM caturviMzatiH zazikhyoH nakSatrazatAni trINi ca SaTTatriMzAni ekaM ca grahasahasraM SaTpaJcAzadadhikaM dhAtakIkhaNDe ? aSTAveva zatasahasrANi trINi sahasrANi sapta ca zatAni dhAtakIkhaNDe dvIpe tArAgaNa koTikoTInAm - iti azobhanta vA // 95 // TIkA- 'lavaNasamudaM dhAyaisaMDe nAmadIve vaTTe valayAgArasaMThANasaMDie savvao samatA saMparikkhittANaM cihna' vRtto vartulaH valayAkArasaMsthAnena sthitaH san aranISaNDo nAma dvIpaH sarvataH samantAt - sarvatra digvidikSu lavaNasamudraM saMparikSipya - vasanamiva saMpariveSTaya khalu tiSThati, lavaNena pariveSTitajaMbuvat / 'ghAyaisaMDe bhaMte ! dIve kiM samacakkavAlasaMThie - visama cakkavAlasaMThie' he bhadanta ! dhAtakIkhaNDo dvIpaH khalu ki samacakravAlasaMsthito-viSamacakravAlasaMsthito vA ? bhagavAnAha - 'goyamA ! samacakkavAlasaMThie-no visamacakkavAlasaMThie' he gautama ! samacakravAlasaMsthita eva no khalu viSamacakravAlasaMsthito dhAtakIkhaNDa: / 'ghAyaisaMDe bhaMte ! dIve kevaiyaM cakkavAla vikkhaMbheNaM - kevaiyaM parikkheveNaM pannatte' he dhAtakIkhaNDa varNana - 'lavaNasamudaM dhAyaisaMDe nAmaM dIve vaTTe valayAgAra saMThANa saMThie' TIkArtha - lavaNasamudra ko dhAtakIkhaMDa nAmakA dvIpa jo ki gola aura valayAkAra vAlA hai cAroM ora se ghera karake sthita hai so 'ghAyaisaMDe bhaMte / dIve kiM samacakkavAlasaMTie visamacakavAlasaMThie ?" he bhadanta ! yaha dhAtakIkhaMDa nAmakA dvIpa kyA samacakravAla vAlA hai ? yA viSamacakravAla vAlA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! samacakkavAla saMThANasaMThie no visamacakkavAla saMThANasaMThie' he gautama ! yaha dhAtakIkhaMDa nAmakA dvIpa samacakravAla vAlA hai -viSamacakravAla vAlA nahIM hai 'ghAyaisaMDeNaM bhaMte ! dIve kevatiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM dhAtakI khaMDanuM varNana 'lavaNa samudaM dhAyaikhaMDe nAmaM dIve' TIkA-lavaNu samudrane dhAtakIkhaDa nAmanA dvIpa ke je gALa ane valayAaur vANI che te nyAre mAnuthI gherIne raheta che. 'dhAyaikhaMDeNaM maMte dIve kiM samacakkavAla saMThie visamacakkavAlasaMThie' he bhagavAn mA ghAtaDIkhaMDa nAmano dvIpa zuM samacakravAla vALA che ? athavA viSama cakravALa vALA che? A praznanA uttarabhAM prabhuzrI gautamasvAmIne he che - 'goyamA ! samacakavAlasaMThANasaMThie no visamacakkavAlasaMThANasaMThie' he gautama! yA dhAtaTThIya nAmano dvIpa samaya vAsavANo che, viSabha yahuvAsavANI nathI 'ghAyaisaMDeNa bhaMte ! dIve kevatIyaM cakkavAla jIvAbhigamasUtra
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ 686 jIvAbhigamasUtre bhadanta ! dhAtakIkhaNDadvIpo hi kiyatA 2 cakravAlaviSkambheNa, parikSepeNa prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! cattAri joyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNa-egayAlIsaM joyaNasayasahassAI dasa joyaNasahassAI nava egaTe joyaNasae kiMci visesUNe parikkheveNaM pannatte' he gautama ! catvAri yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa, ekacatvAriMzat zatasahasrANi tathA-dazayojanasahasrANi nava caika SaSTAni yojana zatAni kiMcid vizeSonAni parikSepeNa prajJapto dhaatkiipnndddviipH| taduktam - 'eyAlIsaM lakkhA dasa ya sahassANi joyaNANaM tu / nava ya sayA egaTThA kiMcUNo parirao tassa // 1 // chAyA-ekacatvariMzallakSANi daza ca sahasrANi yojanAnAntu / nava ca zatAni ekaSaSTAni kiMcinnyUnAni parirayastasya // 1 // iti / 'se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samaMtA saMparikkhitte kevaiyaM parikkheveNaM paNNatte' he bhadanta ! dhAtakIkhaNDa nAmakA dvIpa cakravAla viSkambha kI apekSA kitanA hai ? aura parikSepa kI apekSA kitanA hai ? 'goyamA ! cattAri joyaNasayasahassAI cakkavAlavikravaMbheNaM, egayAlIsaM joyaNasayasahassAI dasajoyaNasahassAI NavaegaTe joyaNasate kiMci visesUNe parikkheveNaM paNNatte' dhAtakIkhaMDa dvIpa cakravAla viSkambha kI apekSA 4 lAkha yojana kA hai kyoMki jambUdvIpa se dUnA vistAra lavaNasamudra kA haiM aura lavaNasamudra se dUnA vistAra dhAtakIkhaMDa kA hai aura parikSepa kI apekSA yaha ikatAlIsa lAkha daza hajAra nau sau ikasaTha yojana se kucha kama hai uktaMca 'eyAlIsaM lakkhA dasa ya sahassANi joyaNANaM tu / nava ya sayA egaTThA kiMcUNo parirao tassa // vikAvaNaM kevaiyaM parikkheveNaM paNNatte' mAvan! yAtI' nAmanA dI5 cakavAla viSkabhanI apekSAthI keTalo che? ane parIkSepanI apekSAthI kevaDe che? 'goyamA ! cattAri jovaNasayasahassAiM Nava egaTe joyaNasate kiMcivisesUNe parikkheveNaM paNNatte' pAtIdI5 24pAsa vimAnI apekSA 4 yA2 yojanA che. kemake jaMbudvIpathI lavaNasamudrane vistAra bamaNa che. ane lavaNuM samudrathI dhAtakIkhaMDane bamaNo vistAra che. tathA parikSepanI apekSAthI e 41 ekatALIsa lAkha dasa hajAra navase ekasaTha janathI kaMIka ocho che. kahyuM paNa che 'eyAlIsaM lakkhA dasa ya sahassANi joyaNANaM tu nava ya sayA egaTThA kiMcNe parirao tassa' jIvAbhigamasUtra
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ 687 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.95 dhAtakIkhaNDanirUpaNam dohavi vaNNao' sa khalu dhAtakIkhaNDaH sarvadigvidikSu ekaikavanaSaNDapadmavedikAbhyAM saMpariveSTitaH anayo rubhayo varNanamatra / 'dIvasamiyA parikkheveNaM' dvIpasamitaH parikSepeNa-dvIpapramANAnurUpamubhayovarNanamiti vivekH| 'dhAyaisaMDassa NaM bhaMte ! dIvassa kai dArA pannattA' dhAtakIkhaNDadvIpadvArANi kiyanti khalu bhadanta ! bhagavAnAha-'goyamA cattAri dArA pannattA-vijae-vejayaMte-jayaMteaparAjie' he gautama ! vijaya-vaijayanta-jayantA'parAjitAni catvAri pUrvAdyuttarAntAni prathitAni / 'kahi NaM bhaMte ! dhAyaisaMDassa dIvassa vijae NAmaM dAre pannatte-goyamA ? dhAyaisaMDa purathimaperaMte kAlodasamudda purasthimaddhassa pacatthimeNaM ___ se NaM egAe paumavaravediyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savao samaMtA saMparikkhitte' doNhavi vaNNao' yaha dhAtakI khaNDa cAroM ora se ekavanaSaMDa se aura eka padmavaravedikA se ghirA huA hai, ina donoM kA varNana yahAM para pUrva meM jaisA inakA varNana kiyA gayA hai vaisA hI kara lenA cAhiye 'dIva samiyA parikkheveNaM' ina donoM kA parikSepa dvIpa pramANa ke anurUpa hai 'dhAyaisaMDassa NaM bhaMte ! dIvassa kai dArA pannattA' he bhadanta ! dhAtakIkhaMDa dvIpa ke kitane dvAra kahe gaye haiM ? 'goyamA! cattAri dArA paNNattA' he gautama ! dhAtakI. khaMDadvIpa ke cAra dvAra kahe gaye haiM / 'taM jahA' jo isa prakAra se haiM 'vijae, vejayaMte, jayaMte, aparAjie' vijaya vaijayanta jayanta aura aparAjita 'kahiNaM bhaMte ! dhAyaisaMDassa dIvassa vijae NAmaM dAre pannatte' he bhadanta ! dhAtakIkhaMDa dvIpa kA vijaya nAmakA dvAra kahAM para hai ? 'goyamA ! dhAyaisaMDa purathimaperaMte' he gautama ! dhAtakIkhaNDa se egAe paumavaravediyAe egeNaM vaNasaMDeNaM savvao samaMtA saMparikkhitte doNha vi vaNNao' mA pAtI yAre mAthe se panama' mane 4 5512 vedikAthI gherAyela che. e vanakhaMDa ane padmavara vedikAnuM varNana ahIMyA paDasA rebha tebhanu vaena 42vAmAM mAvesa che. 20 zate 42rI se. 'dIvasamiyA parikkheveNaM' me mannana parikSayadvI5 pramANunI ma che. 'dhAiyasaMDassa Na bhaMte ! dIvassa kai dArA paNNattA' he mAvan pAtI' dIpanA sArA cha ? 'goyamA ! cattAri dArA pannattA' gautama! ghAtalI dIpanA yAra ho| pAmA mAvesa che. 'taM jahA' 2 mA pramANe cha. 'vijae, vejayate, jayaMte, aparAjie' vinya vaiyanta yanta bhane 2152 'kahi NaM bhaMte ! dhAyaisaMDassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte' mAn ghAtIya dvIpanu vi085 nAmanu dvAra 4yAM mAvesa cha ? 'goyamA ! dhAyaisaMDapurathimaperate' he gautama ! thAtI' jIvAbhigamasUtra
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ 688 jIvAbhigamasUtre sItA mahAI upi ettha NaM dhAyaisaMDassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte' kutra khalu bhadanta ! dhAtakIkhaNDadvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptamiti praznaH ? bhagavAnAha - he gautama ! dhAtakIkhaNDapUrvaparyante kAlodasamudrasya yaH pUrvArdhastasya pazcimadizi - zItAmahAnadyA uparitanapradeze'tradhAtakIkhaNDadvIpasya vijayadvAram / 'taM caiva pamANaM' tadeva pramANam jambudvIpa vijayadvAravatsarvaM vaktavyam / vaijayantAdi dvAratrayamapi varNanIyam jambudvIpaprasaGgamavatIrya 'rAyahANIo aNNami dhAya saMDe dIve' kutra khalu bhadanta / vijayadevasya vijayA rAjadhAnI ? gautama ! vijayadvAra pUrvadizi tiryagsaMkhyeyadvIpasamudrAn vyativrajyA'nyasmin dhAtakIkhaNDadvIpe dvAdazayojana sahasramavagAhyA'tra vijayA rAjadhAnI sa ca jambudvIpagata vijayarAjadhAnIvat niravazeSA varNanIyA / 'dIvassa vattavvayA bhANiyavvA' dhAtakIkI pUrvadizA ke anta meM 'kAlodasamudaM puratthimaddhassa paccatthimeNaM sIyAe mahANaIe upi etthaNaM dhAyaisaMDassa dIvassa vijae NAmaM dAre pannatte' jo kAlodasamudra kA pUrvArddha hai usakI pazcimadizA meM sItA mahAnadI ke Upara dhAtakIkhaNDa kA vijaya nAma kA dvAra hai 'taM ceva pamANaM0' jambUdvIpa ke vijayadvAra kA jaisA varNana kiyA gayA hai vaisA hI isakA varNana hai / vaijayanta Adi tIna dvAroM kA bhI varNana jaisA jambUdvIpa ke vaijayanta Adi dvAroM kA varNana hai vaisA hI hai| he bhadanta ! vijaya deva kI vijayA rAjadhAnI kahAM para hai ? to isa prazna ke uttara meM aisA hI kahanA cAhiye ki vijayadeva kI vijayA rAjadhAnI vijayadvAra kI pUrvadizA meM tiryaga asaMkhyAtadvIpa samudroM ko ullaGghana karake anya dhAtakIkhaNDadvIpa meM 12 hajAra yojana Age jAne para vijayA nAmakI rAjadhAnI hai0 isakA varNana samasta rUpa se nI pUrvadizAnA aMtabhAM 'kAlodasamudaM puratthimaddhassa paccatthimeNaM sIyAe mahAIe upi etthaNaM dhAiyasaMDassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte' soha samudrane je pUrvA che, tenI pazcima dizAmAM sItA mahA nadInI upara dhAtakIkha Danu vinaya nAmanu dvAra che. 'taM caiva pamANaM' drIpamAM mAvesa vinaya dvAranA varNana pramANe A vijaya dvAranuM vaCna samajI levuM. vaijayanta vigere traNa dvArAnuM varNana jema ja khUdvIpamAM Avela vejayanta vigere dvArAnu varNana karavAmAM Avela che, eja pramANe te badhAnuM varNana che. huM bhagavan vijaya devanI vijayA nAmanI rAjadhAnI kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM evu kahevu joie ke-vijayadevanI vijayA rAjadhAnI vijaya dvAranI pUrdizAmAM tik asaMkhyAta dvIpamAM 12 bAra ceAjana AgaLa javAthI vijayA nAmanI rAjadhAnI Ave che. jIvAbhigamasUtra
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.95 dhAtakIkhaNDanirUpaNam khaNDadvIpasya samagrA vaktavyatA jaMbUdvIpasamAnA bhaNitavyA vistarabhayAdvirAmaH / 'evaM cattAri vi dArA bhANiyavvA' vijaya vaijayanta jayantA'parAjitAni catvAri dvArANyapi jaMbUdvIpagatAnIva varNanIyAni / 'dhAyaisaMDassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassa 2 esa NaM kevaiyaM abAhAe aMtare pannatte-goyamA ! dasajoyaNa sayasahassAiM sattAvIsaM ca joyaNasahassAI satta paNatIse joyaNasae tinni ya kose dArassa ya abAhAe aMtare pannatte' he bhadanta ! dhAtakIkhaNDadvIpasya 2 khalu pArasparika mantaraM kimpramANayA'bAdhayA prajJaptamiti prazne bhagavAnAha-he gautama ! dazayojanazatasahasrANi saptaviMzati yojanasahasrANi saptapaJcatriMzAni yojanazatAni jambUdvIpagata vijayA rAjadhAnI ke hI jaisA hai 'dIvassa vattavyayA bhANiyavvA' dhAtakIkhaNDadvIpa kI sampUrNa vaktavyatA jambUdvIpa kI vaktavyatA jaisI hai, use yahA~ vistAra ho jAne ke bhaya se nahIM likha rahe hai| 'evaM cattAri vi dArA bhANiyavvA' jambUdvIpa ke vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita dvAroM kA jaisA varNana haiM ThIka vaisA hI varNana dhAtakIkhaNDadvIpa ke ina vijaya, vaijayanta, Adi cAra dvAroM kA bhI hai / 'dhAyaisaMDassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassaya 2 esaNaM kevaiyaM abAhAe aMtare paNNatte' he bhadanta ! dhAtakIkhaNDadvIpa ke pratyeka dvAra kA Apasa meM kitanA antara kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-"goyamA ! dasajoyaNasayasahassAI sattAvIsaM ca joyaNasahassAI sattapaNatIse joyaNasae tinni ya kose dArassaya 2 abAhAe aMtare paNNatte' he gautama ! dhAtakIkhaNDadvIpa ke pratyeka dvAra kA Apasa meM tenuM varNana saMpUrNa paNAthI jaMbudvIpamAM Avela vijyA rAjadhAnInA varNana pramANe 1 cha. 'dIvassa vattavvayA bhANiyavvA' dhAtahI dIyanu samaya vana jaMbudvIpanA varNana pramANe che. ahIyAM vistAra thavAnA bhayathI tene ahI varNavI matAvasa nathI. to te tyAMnA varSa na pramANe samaya se. 'evaM cattAri vi dArA bhANiyavvA' dIpanA vinya, vaiyanta, nyanta, sane a52rAta se cAre dvArenuM je pramANe varNana karela che, barAbara e ja pramANenuM varNana dhAtakIkhaMDa dviIpanA A vijya, vaijayanta vigere cAre kAranuM paNa karI levuM 'dhAyaisaMDassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassa ya2 esaNaM kevaiya abAhAe aMtare paNNatte' he bhagavan! dhAtakIkhaMDa dvIpanA dareka kArenuM parasparamAM eka bIjAnuM keTaluM aMtara kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe cha -'goyamA ! dasa joyaNasayasahassAI sattAvIsaM joyaNasahassAI sattapaNatIse joyaNasae tinniya kose dArassa ya 2 abAhAe aMtare paNNatte' he gautama ! pAtI jI0 87 jIvAbhigamasUtra
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre trayazca krozAH dvArasya 2 cA'paradvAreNa sahA'bAdhayA'ntaritvA vyavadhAnena etatpramANakamantaraM prajJaptam / tathAhi-ekaikasya dvArasya sa dvArazAkhasya jambUdvIpa dvArasyeva pRthutvaM sArddhAni catvAri yojanAni, tatazcaturNA dvArANAmekatra pRthutvaparimANamIlane jAtAni aSTAdaza yojanAni, tAni anantaroktAtparirayamAnAt 4110961 zodhyante, zodhiteSu ca teSu jAtaM zeSamidam-ekacatvAriMzallakSA dazasahasrANi navazatAni tricatvAriMzadadhikAni 4110943, eteSAM caturbhirbhAge hRte labdhaM yathoktaM dvArANAM parasparamantaram / uktaJca 'paNatIsA sattasayA sattAvIsA sahassa dasalakkhA / dhAyaisaMDe dAraMtaraM tu avaraM ca kosatiyaM // 1 // paJcatriMzAni saptazatAni saptaviMzatiH sahasrANi dazalakSANi (yojanAnAm) dhAtakISaNDadvArAntarantu aparaJca krozatrikam ||iticchaayaa|| 'dhAyaisaMDassa NaM bhaMte ! dIvassa paesA kAloyagaM samudaM puDhA-haMtA / puDhA' he bhadanta ! dhAtakIkhaNDasya khalu dvIpasya ye kecana pradezAste kiM kAlodakaM samudraM spRSTAH utA'vaziSTA api iti praznaH ? bhagavAnAha-hanta ! spRSTAH / antara dazalAkha sattAvIsa hajAra sAta sau paiMtIsa yojana evaM tIna koza kA kahA gayA hai 'dhAyaisaMDassa NaM bhaMte ! dIvassa paesA kAlodagaM samudaM puTThA' he bhadanta ! dhAtakIkhaMDadvIpa ke pradeza kAlodakasamudra koM chue hue haiM ? yA kAlodasamudra ke pradeza dhAtakIdvIpa ke pradezoM ko chae hae haiM ? aisA prazna yahAM para pUrva meM jaisA prazna prakaTa kiyA gayA hai vaisA hI kara lenA cAhiye uttara meM prabhu kahate haiM-'haMtA puTThA' hAM gautama ! kAlodasamudra ke pradeza dhAtakIkhaNDa dvIpa ke pradezoM ko chue hue haiM aura dhAtakIkhaNDa ke pradeza kAlodaka samudra ke pradezoM ko chue hue haiM / 'teNaM bhaMte ! kiM dhAyaisaMDe dIve kAloe samudde' to ve khaMDa dvIpanA dareka kAranuM parasparamAM aMtara dasa lAkha satyAvIsa hajAra sAta so patriIsa yogasana mane sanupAmA mAvesa che. 'dhAyaisaMDassa NaM bhaMte ! dIvassa paesA kAlodagaM samudaggaM puTTA' lagavan pAtI' dIpanA prdesh| kAledaka samudrane sparzelA che? ke kAleda samudranA pradezo ghAtakIkhaMDa dvIpanA pradezane spazelA che? A pramANene prazna ahIyAM je pramANe pahelAM prazna karela e ja pramANene prazna karI levo. A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che 8-'haMtA pudrA' / gautama ! so samudramA pradeza pAtA dIpanA pradezAne pazelA che. ane dhAtakIkhaMDanA pradeza koleda samudranA pradezane sparzelA che. 'teNaM bhaMte ! kiM dhAyaisaMDe dIve kAloe samudde' to ye pradeza saha samudranA jIvAbhigamasUtra
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.95 dhAtakIkhaNDanirUpaNam 691 'teNaM bhaMte ! kiM dhAyaisaMDe dIve kAloe samudde-te dhAyaisaMDe no khalu te kAloyasamudde' he bhadanta ! te khalu pradezAH kAlodaM ye spRSTAH kiM kAlodakasya dhAtakIkhaNDadvIpasya vA kasya bhaveyuH iti praznaH ? bhagavAnAha-te dhAtakIkhaNDadvIpe eva parigaNitAH syu noM kAlodasamudre / 'evaM kAloyassa vi' evaM kAlodasamudrasyA'pi pradezAH svasyaiva na dhAtakIkhaNDasya sparzamAtrAdabhavitu manti vyavahArAt / 'dhAyaisaMDadIve jIvA uddAittA-kAloe samudde paccAyati ? goyamA ! atthegaiyA paccAyaMti atthegaiyA no paccAyaMti' dhAtakIkhaNDadvIpe ye jIvAste tatrodvartya-mRtvA kAlode pratyAyAnti kim ? bhagavAnAha-he gautama ! evaM vidhA api kiyantaH santi pratyAyAnti te, santyeke ye na pratyAyAnti, sva sva karmavazagAH kimapi vyavasitaM na pArayanti / evaM kAloe vi atthegaiyA pradeza kAlodaka samudra ke kahe jAveMge yA dhAtakIkhaNDa ke kahe jAveMge? uttara meM prabhu kahate haiM 'te dhAyaisaMDe no khalu te kAloyasamudde' he gautama ! ve pradeza dhAtakIkhaNDa ke hI kahalAveMge kAlodaka samudra ke nahIM kahalAveMge 'evaM kAloyassa vi' isI taraha se jo kAlodaka samudra ke pradeza dhAtakIkhaMDadvIpa ko chue hue haiM ve kAlodaka samudra ke hI kahalAveMge dhAtakIkhaNDadvIpa ke nahIM kahalAveMge / 'dhAyaisaMDe dIve jIvA uddAittA kAloe samudde paccAyaMti' he bhadanta ! dhAtakIkhaMDa ke jIva vahAM se marakara kyA kAlodaka samudra meM janma lete haiM ? 'goyamA! atthegaiyA paccAyati atthegaiyA no paccAyati' he gautama ! kitaneka jIva dhAtakI khaMDa ke mare hue dhAtakIkhaMDa samudra meM janma lete haiM aura kitaneka jIva vahAM janma nahIM lete dUsarI jagaha kAlodaka Adi meM janma lete haiM kyoMki jIva apane karma ke adhIna haiM ataH ve svecchA kahevAze ? athavA dhAtakIkhaMDanA kahevAze ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che 3-'te dhAyaisaMDe no khalu te kAloyasamudde' gautama ! te prsh| pAtI dIpanA pAze toha samudrana pArI nahIM evaM kAloyassa vi' kara pramANe kAleda samudranA je pradeze dhAtakIkhaMDa dvIpane sparzelA che, te kAleda smudrnaa| 4Aye. ghAtI' dIpana vAza nahI 'dhAyaisaMDe dIve jIvA uddAittA kAloyae samudde paccAyati' he mAvan ! yAtInA tyAMcI bhazana so samudramA ma thA21 42 cha hai bhanyaya ? 'goyamA ! atthegaiyA paccA yaMti atthegaiyA no paJcAyati' gautama ! 21 vAremApAtImA maryA hoya teo dhAtakIkhaMDa samudramAM janma dhAraNa kare che. ane keTalAka jIvo tyAM janma letAM nathI. paraMtu te sivAyanA kAledasamudra vigeremAM janma jIvAbhigamasUtra
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre paccAyaMti, atthegaiyA no paccAyati' evameva kAlode'pi vicAraNA santyeke kAlodAnmRtvA dhAtakIkhaNDe pratyAyAnti santyevaM vidhAH kecanaike ye no pratyAyAnti / taduktam svakarmavazagA jIvAH santyeke ye mRtAH kacit / paunaH punyAt samAyAnti tatrA'nyatrA'pi kecana // 1 // _ 'se teNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai dhAyaisaMDe 2 goyamA ! dhAyaisaMDe NaM dIve tattha 2 dese-tarhi 2 paese dhAyaharukkhA dhAyaivaNNA dhAyaisaMDA NiccaM kusumiyA jAva uvasobhemANA 2 ciTuMti' tattenArthena tena hetunA evamucyate dhAtakIpaNDo dhAtakIpaNDa iti praznaH ? bhagavAnAha-he gautama ! dhAtakIpaNDadvIpe khalu se kucha bhI nahIM kara sakate haiM / 'evaM kAloe vi atthegaiyA paccAyaMti, atthegaiyA no paccAyati' isI taraha se kAlodaka se mare hue kitaneka jIva kAlodaka meM hI janma lete haiM aura kitaneka jIva vahAM janma nahIM lete anyatra aura dUsarI jagaha dhAtakIkhaNDa Adi meM janma lete haiM taduktam 'svasva karmavazagA jIvA santyeke ye mRtAH kacit / paunaH punyAt samAyAnti tatrA 'nyatrApi kecana // 1 // 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai dhAyaisaMDe 2' he bhadanta / aisA Apa kisa kAraNa se kahate hai ki yaha dvIpa dhAtakIkhaNDa dvIpa hai ? arthAt dhAtakIkhaNDa dvIpa kA 'dhAtakIkhaNDadvIpa' aisA nAma kisa kAraNa se huA hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! dhaayidhAraNa kare che. kemake-je pitatAnA karmone AdhIna che. tethI teo potAnI mAthI 65 42rI 24tA nathI. 'evaM kAloe vi atthegaiyA paccAyati atthe gaiyA no paccAyati' se pramANe so samudramA bharekhA mA yo kAledaka samudramAM ja janma le che. ane keTalAka jIve tyAM janma letAM nathI. te sivAyanA bIjA ja kaI pradezamAM jevAke dhAtakIkhaMDa vigeremAM janma dhAraNa kare che. e ja kahyuM che ke sva sva karmavazagA jIvA santyeke ye mRtAH kacit / paunaH puNyAt samAyAnti tatrA'nyatrApi kecana // 1 // 'se keNaTeNaM bhaMte evaM vuccai dhAyaisaMDe dhAyaisaMDe' magavan ! sa mA5 zA kAraNathI kahe che ke-A dvIpa dhAtakIkhaMDa dviIpa che? arthAt dhAtakIkhaMDa dvIpanuM dhAtakIkhaMDa dvIpa' evuM nAma zA kAraNathI thayela che? A praznanA uttarabhAM prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! dhAyaisaMDeNaM dIve tattha tattha dese tahiM jIvAbhigamasUtra
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.95 dhAtakIkhaNDanirUpaNam 693 dvIpe tatra tatra deze tasmin 2 ca pradeze dhAtakyAH vRkSA vahavaH dhAtakIrvarNAH bahUni dhAtakyA eva vanAni (dhAtakI vRkSa jAtikAni) mizritAzca vanaSaNDAH santi, ye ca nityamaharahaH kusumitAH yAvat sarvAtizayenopazobhamAnAH anupameyAH santastiSThanti / 'dhAyai-mahAdhAyai rukkhesu-sudaMsaNA piyadasaNA duve devA mahaDDiyA jAva paliovamaThiIyA parivasaMti' tatra pUrvArdhe uttarakuruSu nIlagiri samIpe dhAtakIvRkSaH, pazcimArdhe uttarakuruSu nIlamahAgiri samIpe mahAdhAtakI vRkSazca tiSThati, ubhAvapi jambUvRkSaH pramANavantau sarvAtizAyivizeSaNaviziSTau atra sudarzana-priyadarzana nAmAnau dvau devau maharddhiko yAvatpalyopamasthitiko saMDeNaM dIve tattha tattha dese tahiM 2 paese dhAyairukkhA dhAyaivaNNA dhAyaisaMDA NiccaM kusumiyA jAva uvasobhe mANA ciTuMti' he gautama ! dhAtakIkhaNDa dvIpa meM jagaha 2 sthAna 2 para dhAtakI ke vRkSa-Avale ke vRkSa, dhAtakI ke vana, aura dhAtakI ke vanaSaMDa sadA kusumita rahate haiM yAvat sava se adhika sundara lagate haiM upamAtIta pratIta hote haiM ataH isa kAraNa-isa dvIpa kA nAma dhAtakIkhaNDa dvIpa huA hai 'tathA dhAyai mahAdhAyai rukkhesu, sudaMsaNA piyadasaNA duve devA mahaDiyA jAva paliovamaTTiIyA parivasaMti' dhAtakIkhaNDa ke pUrvArdha meM uttarakuru kSetra meM nIlagiri ke pAsa dhAtakI vRkSa hai evaM dhAtakIkhaNDa ke pazcimArdha meM uttarakuru meM nIla mahAgiri ke pAsa mahAdhAtakI vRkSa hai ina donoM kA pramANa jambU vRkSa ke barAbara hai ye donoM hI vRkSa sarvAdhika sundara haiM ina para kramazaH sudarzana aura priyadarzana nAma ke do maharddhika Adi vizeSaNoM se bhare hue deva rahate haiN| ina tahiM paese dhAyairukkhA dhAyaivaNNA dhAyaisaMDA NiccaM kusumiyA jAva uvasobhe mANA cidaMti' gautama ! ghAtI' dIpamA sthaNe sthaNe thAtI senAmanA vRkSe arthAt AMbaLAnAvRkSe, dhAtakInA vano ane dhAtakInA vanaNaMDe sadA kasamita rahe che. yAvata sauthI vadhAre suMdara lAge che. arthAt te traNe upamAne yogya banela che. e kAraNathI A dvIpanuM nAma ghAtakIkhaMDa dvIpa e pramANe thayeta cha. tathA 'dhAyai mahAdhAyai rukkhesu sudaMsaNA, piyadasaNA duve devA mahar3aDhiyA jAva paliovamaTTiiyA parivasaMti' mA yAtanA dimA uttara kurUkSetramAM nIlagirInI pAse dhAtakI nAmanuM vRkSa che. tathA dhAtakIkhaMDanA pazcimAImAM uttarakuru kSetramAM nIlamahAgirinI pAse mahAdhAtakI vRkSa che. A bannenuM pramANa jaMbU vRkSanI khabara che. e beu vRkSe sauthI vadhAre suMdara che. tenI upara kamazaH sudarzana ane priyadarzana e nAmanA mahaddhika vigere jIvAbhigamasUtra
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ 694 jIvAbhigamasUtre saMparivasataH / ' se dveNaM goyamA ! evaM vuccai dhAyaisaMDe dIve 2' tat tasmAt tena tenArthena dhAtakIpaNDopalakSito dvIpo dhAtakIkhaNDadvIpa ityevamucyate / 'aduttaraM ca NaM goyamA ! jAva Nicce' athAntaraM viddhi gautama ! yo nAsInnAsti na bhaviSyatIti dotra tryazUnyo ghAtakIpaNDo nityo'sti AsIt - bhaviSyati ca yAvat zAzvataH 0 / samprati-candrAdi vaktavyatAmAha - 'ghAyaisaMDeNaM bhaMte ! dIve kai caMdA pabhAsiMsu vA 3 kai sUriyA tarvisu vA 3 kai mahaggahA cAraM cariMsu vA - 3 kai nakkhattA jogaM joiMsu vA 3 kai tArAgaNakoDAkoDIo someMsu vA - 3' he bhadanta ! dhAtakIpaNDe khalu purA - 'dhunA''gamiSyati ca kAlatraye kiyantazcandrAH devoM kI eka eka palya kI sthiti hai 'se teNaTTeNaM goyamA 0' isa nimitta se bhI he gautama ! isa dvIpa kA nAma dhAtakIkhaMDa dvIpa ho gayA hai| 'aduttaraM ca NaM goyamA !' athavA he gautama ! 'jAva Nicce' aisA jo yaha kAraNa isa dvIpa ke nAma hone kA batAyA hai usake atirikta eka yaha bhI kAraNa hai ki yaha dvIpa aise nAma se yukta anAdi kAla se hI calA A rahA hai kyoMki yaha pahile isa nAma vAlA nahIM thA aisA nahIM hai, vartamAna meM bhI yaha aise nAma vAlA nahIM hai aisA bhI nahIM hai tathA bhaviSyat kAla meM yaha aise nAma vAlA nahIM rahegA aisA bhI nahIM hai yaha to aise nAma vAlA pahile thA aba bhI hai aura Age bhI rahegA ataH yaha nitya yAvat zAzvata hai 'dhAyaiNaM bhaMte ! dIve kai caMdA pabhAsiMsu vA 3' he bhadanta ! dhAtakIkhaNDa dvIpa meM kitane candramAoM ne prakAza diyA hai ? aba bhI vahAM kitane candramA prakAza vizeSaNA vALA e dhruve tyAM rahe che. e devAnI sthiti eka eka palpanI che. 'se teNaTTeNaM goyamA !' ma arathI pazu he gautama! A dvIpa nAma dhAtaDIjaDa dvIpa se pramANe thayesa che 'aduttaraM ca NaM' athavA he gautama! 'jAva Nicce' yA dvIpa se prabhASenu nAma hovAnu u te zivAya yethe pazu kAraNa che ke A dvIpanu' e pramANenu nAma anAdi kALathI ja cAlyuM Ave che. kemake--A dvIpa pahelAM e nAma vALA na hatA tema nathI. vamAnamAM paNa te evA nAma vALA nathI tema paNa nathI. tathA bhaviSyakALamAM e AvA nAma vALA raheze nahI' tema paNa nathI. e te evA nAmavALe paDelAM hatA ane vartamAnamAM che tathA bhaviSyamAM paNa eja nAma vALA raheze ja tethI te nitya yAvat zAzvata che. 'ghAyaiNaM bhaMte ! dIve kai caMdA pabhAsiMsu vA 3' he bhagavan ! dhAtakIkhaDa dvIpamAM keTalA caMdramAee prakAza ApyA che? vamAnamAM paNa jIvAbhigamasUtra
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.95 dhAtakIkhaNDanirUpaNam 195 prabhAsamANA Asan-santi-bhaviSyanti-? kati vA sUryA atapan-tapantitapiSyanti ? kati vA mahAgrahA cAraM cariSNavo-'bhavan-bhavanti-bhaviSyanti ? kati nakSatrANi yogamayuJjan-yuJjanti-yokSyanti ? kati tArAgaNAnAM koTikoTayo'zobhanta-zobhante-zobhiSyante praznasaMghaH ? laghunA'kSareNa samAdhatte bhagavAn-'goyamA ! bArasa caMdA pabhAsisu vA 3, evaM cauvIsaM sasi-raviNo dete haiM ? bhaviSyat meM kitane candramA vahAM prakAza degeM ? isI taraha 'kai sUriyA tarvisu vA 3' kitane sUryoM ne vahAM apanA tApa diyA hai ? vartamAna meM vahAM kitane sUrya tApa dete haiM aura bhaviSyatU meM bhI vahAM kitane sUrya tApa degeM ? 'kai mahaggahA cAraM cariMsu vA 3' isI prakAra vahAM kitane mahAgrahoM ne apanI cAla calI hai ? aba bhI vahAM kitane mahAgraha cAla calate haiM ? aura bhaviSyat meM bhI vahAM kitane mahAgraha apanI cAla caleMge ? 'kai nakkhattA jogaM joiMsu vA 3' isI prakAra vahAM kitane nakSatroM kA yoga huA haiM ? aba bhI kitane nakSatroM kA vahAM yoga hotA hai aura bhaviSyat meM bhI vahAM kitane nakSatroM kA yoga hogA ? 'kai tArAgaNa koDAkoDIo sobhesu vA 3' isI taraha vahAM kitane koDAkoDI tArAgaNa zobhita hue haiM ? aba bhI kitane koDAkoDI tArAgaNa vahAM zobhita hote haiM aura bhaviSyat meM bhI vahAM kitane koDAkoDI tArAgaNa zobhita hoMge? isa ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM-'goyamA ! bArasa caMdA pabhAsiMsu vA 3' tyAM keTalA caMdramAo prakAza Ape che? ane bhaviSyamAM keTalA caMdramAo tyA praza 2||5she ? me pramANe 'kai sUriyA tarvisu vA 3' 8 // sUryAsa tyAM pitAne prakAza Ape che? vartamAnamAM tyAM keTalA sUryo tApa Ape che? bhane bhaviSyamA paNa tyA yA sUryA 4Aza mA5te ? 'kai mahaggahA, cAraMcari suvA' se pramANe tyAM / mahADA potAnI yAsa yAsI cha ? ptmAnamAM tyAM keTalA mahAgraha cAla cAle che? ane bhaviSyamAM paNa tyAM keTalA mahApADA potAnI yAsa yAsarI ? 'kai nakkhattA joga joiMsuvA3' me4 pramANe keTalA nakSatrano tyAM ega thayela che ? vartamAnamAM tyAM keTalA nakSatrono yoga thAya che? mana bhaviSyamA paNa tyAMnA nakSatrAno yA thaze ? 'kai tArAgaNakoDAkoDIo sobhesu vA3' me04 pramANe tyAM DI tasa gre| zebhelA che? vartamAnamAM paNa keTalA tArAgaNe tyAM zebhe che? ane bhaviSya kALamAM paNa tyAM keTalA kaDAkeDI tArAgaNa zebhita thaze ? A praznanA utta2maa pramuzrI gautamasvAmIna 4 cha -'goyamA ! bArasa caMdA pabhAsiMsu vA3' jIvAbhigamasUtra
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre nakkhattasayA ya tinnI chattIsA egaM ca gahasaharasaM chappannaM dhAyaisaMDe / aTeva sayasahassA tinni sahassAiM satta ya saharasAiM dhAyaisaMDe dIve tArAgaNa koDikoDINaM sobhe su vA-3' he gautama ! dvAdazacandrAH anadyatabhUte'dyatane'nadyatane bhaviSyati ca prabhAsitavantaH, pramAsante, prabhAsiSyante, evaM caturviMzaM zazikhayaH, nakSatrazatAni ca patrizAni candramasA sUryeNa ca sArdha yogamayuJjanyuJjanti-yokSyanti, tatra SaTtriMzAni nakSatrANAM zatAni ekaikasya zazinaH parivAre'STAviMzate nakSatrANAM sadbhAvAt / evaM ca-SaTpaJcAzadadhikaM mahAgrahasahasraM cAraM cariSNavo dhAtakISaNDe ? ekaikasya zazinaH parivAre'STAzIte mahAgrahANAM he gautama ! dhAtakIkhaNDa meM 12 candramAoM ne pahile prakAza diyA hai aba bhI ve itane hI prakAza dete haiM aura Age bhI ve itane hI prakAza degeM 'evaM cauvIsaM sasiraviNo' isI taraha vahAM 12 sUrya pahile tape haiM itane hI ve vahAM aba bhI tapate rahate haiM aura Age bhI ve itane hI vahAM para tapegeM isa prakAra candra aura sUrya milakara ye vahAM 24 kahe gaye haiN| kahA bhI hai 'bArasa caMdA sUrA nakkhatta satAya tini chttiisaa| egaM ca gahasahassaM chappannaM dhAyaIsaMDe' bAraha candra evaM bAraha sUrya tathA tIna sau chattIsa nakSatra eka hajAra chappanagraha 'advaiva sayasahassA tinni sahassAya sattaya sayAu / dhAyaisaMDe dIve tArAgaNa koDAkoDIo' ATha lAkha tIna hajAra sAta sau koDAkoDI tArA vahAM zobhita hue hai zobhita hote rahe haiM aura zobhita hoNge| eka eka candramA ke he gautama ! dhAtakIkhaMDamAM 12 bAra caMdramAe pahelAM prakAza Apela che. vartamAnamAM paNa te bAra caMdramA ja prakAza Ape che. ane bhaviSya kALamAM 555 mett| yadro tyo pra mA5ze. 'evaM cauvIsaM sasiraviNo' se pramANe tyAM 12 bAra sUryo pahelAM tapyA hatA. eTalA ja sUryo tyAM vartamAnamAM paNa tape che. ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja sUryo tyAM tapaze, e rIte caMdro ane sUryA bhagIna. tyA 24 yAvIsa thAya che. 4r2yA 5 cha-'bArasacaMdAsUrA nakkhatta satAya tinni chattIsA egaMca gahasahassaM chappannaM dhAyaisaMDe' se| chatrIsa 336 nakSatra 1056 me 2 bhane 75na ah| 'advaiva sayasahassA tinni sahassAya sattaya sayAu' tathA ma18 ami ] 2 sAtasA 13031 tArA tyAM paDasA zebhelA che? vartamAnamAM zobhe che. ane zobhita thaze. eka eka caMdramAnAM parivAramAM 28 aThayAvIsa 28 aThayAvIsa nakSatro hoya che. tethI nakSatronI jIvAbhigamasUtra
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.95 dhAtakIkhaNDanirUpaNam 697 bhAvAt ! aSTau zatasahasrANi-trINi sahasrANi saptazatAni dhAtakIpaNDe dvIpe tArAgaNakoTikoTInAM zobhAvanti-abhavan zobhante-zobhiSyante etadapi-ekazazinastArA parimANaM dvAdazabhirguNayitvA bhAvanIyam / uktaJca 'vArasa caMdA sUrA nakkhattasayA ya tinni chattIsA / egaM ca gahasahassaM chappannaM dhAyaisaMDe // 1 // aDheva sayasahassA tinni sahassA ya satta ya sayAu / dhAyaisaMDe dIve tArAgaNa koDikoDIo // 2 // chAyA-dvAdazacandrAH sUryAH nakSatra zatAni ca trINi patriMzANi / ekaM ca grahasahasraM SaTpaMcAzad dhAtakIpaNDe // 1 // aSTaiva zatasahasrANi trINisahasrANi ca sapta ca zatAni tu / dhAtakIkhaNDe dvIpe tArAgaNa koTikoTayaH // 2 // iti // 15 // atha kAlodasamudra vaktavyatAmUlam-dhAyaisaMDaM NaM dIvaM kAloe NAmaM samude vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie savvao samaMtA saMparikkhittA NaM citti| kAloe NaM samudde kiM samacakavAlasaMThANasaMThie visamacakavAla saMThANasaMThie ? goyamA! samacakavAlasaMThANasaMThie no visamacakavAlasaMThANasaMThie / kAloe NaM bhaMte ! samudde kevaiyaM cakka vAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM pannatte? goyamA ! aTra joyaNasayasahassAiM cakkavAlavikkhaMbheNaM ekANaui joyaNasayasahassAiM sattari sahassAI chacca paMcuttare joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM pannatte / se NaM egAe paumavaraveiyAe parivAra meM 28 nakSatra hote haiM isaliye nakSatroM kI saMkhyA tIna sau chattIsa kahI gaI hai eka eka zazi ke parivAra meM 88-88 mahAgraha hote haiM isa liye eka hajAra chappana mahAgraha kahe gaye haiM eka zazi kA parivAra 12 se guNA karake nikAla lenA caahiye| // 9 // saMkhyA 336 traNase chatrIsa kahelI che. eka eka caMdranA parivAramAM 88aThayAsI mahAgraho hoya che. tethI eka hajAra ane chapana mahAgraho kahelA che. eka caMdrane tArA parivAra 12 bAra gaNa karIne kahevuM joIe. te sUi 95 jI088 jIvAbhigamasUtra
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre egeNaM vaNasaMDeNaM doNha vi vnnnno| kAloyassa NaM bhaMte ! samudassa kai dArA pannattA goyamA ! cattAri dArA pannattA taM jahA-vijae vejayaMte-jayaMte avarAjie / kahi NaM bhNte| kAloyassa samudassa vijae NAmaM dAre pannatte ? goyamA! kAloe samudde purathimaperaMte pukkharavaradIvapurasthimaddhassa paJcatthimeNaM sIodAe mahANaIe upi ettha NaM kAloyassa samudassa vijae NAmaM dAre paNNatte / aTheva joyaNAiM taM ceva pamANaM jAva rAyahANIo / kahi NaM bhaMte ! kAloyassa samudassa vejayaMte NAmaM dAre pannatte ? goyamA ! kAloyasamudassa dakkhiNaparaMte pukkharavaradIvassa dakSiNaddhassa uttareNaM ettha NaM kAloyasamudassa vejayaMte nAmaM dAre pannatte / kahi NaM bhaMte ! kAloyasamudassa jayaMte nAmaM dAre paNNatte ? goyamA ! kAloyasamudassa paJcasthimaperaMte pukkharavaradIvassa paJcatthimaddhassa purasthimeNaM sIyAe mahANaIe upiM jayaMte NAmaM dAre pnntte| kahiNaM bhaMte ! aparAie NAmaM dAre pannatte ? goyamA ! kAloyasamudassa uttaraddhaperaMte pukkharavaradIvottaraddhassa dAhiNao ettha NaM kAloyasamudassa aparAjie NAmaM dAre pannatte sesaM taM ceva / kAloyassa NaM bhaMte ! samudassa dArassa ya 2 esa NaM kevaiyaM 2 abAhAe aMtare pannatte ? goyamA! bAvIsasayasahassA bANaui khala bhave shssaaiN| chacca sayA chAyAlA dAraMtaraM tinni kosA ya // 1 // dArassa ya avAhAe aMtare pnntte| kAloyassa NaM bhaMte ! samudassa paesA pukkharavara dIva0 taheva / evaM pukkharakharadIvassa vi jIvA udAittA 2 taheva bhANiyavvaM / se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai kAloe samudde 2 goyamA / kAloyassaNaM samudassa udage Asale-mAsale-pesale kAlae bhAsarAsi vaNNAme pagaIe udagaraseNaM pannatte kAla-mahAkAlA ettha duve jIvAbhigamasUtra
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.96 kAlodasamudranirUpaNam 699 devA mahaDDIyA jAva paliovamaTTiIyA parivasaMti, se teNaTeNaM goyamA ! jAva Nicce / kAloe NaM bhaMte ! samudde kai caMdA pabhAsiMsu vA? pucchA ? goyamA! kAloe NaM samudde bAyAlIsaM caMdA pabhAseMsu vA 3 bAyAlIsaM caMdA bAyAlIsaM ca diNayarA dittA / kAlodadhimmi ee caraMti saMbaddhalesAgA // 1 // NakkhattANa sahassaM egaM vAvattaraM ca sayamaNNaM / chacca sayA chaNNauyA mahAgahA tiSNi ya sahassA // 2 // aTThAvIsaM kAlodahimmi bArasa ya sayasahassAiM / nava ya sayA pannAsA tArAgaNa koDI. koDI NaM // 3 // sobhesu vA 3 ||suu0 96 // chAyA-dhAtakIkhaNDaM khalu dvIpaM kAlodo nAma samudro vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAtsaMparikSipya khalu tiSThati / kAlodaH khalu samudraH ki samacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH vipamacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH ? gautama ! samacakravAlasaMsthAnasaMsthito-no viSamacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH / kAlodaH khalu bhadanta ! samudraH kiyatA cakravAlaviSkambheNa-kiyatA parikSepeNa prajJaptaH ? gautama ! aSTau yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa ekanavati yojanazatasahasrANi saptatiH sahasrANi SaTca-paMcottarayojanazatAni kiMcid vizeSAdhikAni parikSepeNa prjnyptH| sa khalvekayA padmavaravedikayA vanaSaNDenaikena dvayorapi varNakaH / kAlodasya khalu bhadanta ! samudrasya kati dvArANi prajJaptAni ? gautama ! catvAri dvArANi prajJaptAni tadayathA-vijayaM-vaijayantaM-jayantamaparAjitaJca, kutra khalu bhadanta ! kAlodasya samudrasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam ? gautama ! kAlodasamudre pUrvaparyante puSkaravaradvIpapUrvArdhasya pazcimena zItodAyAH mahAnadyAH upari atra khalu kAlodasamudrasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam aSTAveva yojanAni tadeva pramANaM yAvada raajdhaanyH| kutra khalu bhadanta ! kAlodasamudrasya vaijayantaM nAma dvAraM prajJaptam ! gautama! kAlodasamudrasya dakSiNaparyante puSkaravaradvIpasya dakSiNArdhesyottareNA'tra khalu kAlodasamudrasya vaijayantaM nAma dvAraM prajJaptam / kutra khalu bhadanta ! kAlosamudrasya jayantaM nAma dvAraM prajJaptam ? gautama ! kAlodasamudrasya pazcimaparyante puSkaravaradvIpasya pazcimArthasya pUrveNa zItAyA mahAnadyAH upari jayantaM nAma dvAraM prajJaptam ? kutra khalu bhadanta ! aparAjitaM nAma dvAra prajJaptam ? gautama ! kAlodasamudrasyottarAdheparyante puSkaravaradvIpottarArdhasya dakSiNato'tra khallu kAlodasamudrasyA'parAjitaM jIvAbhigamasUtra
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ 700 jIvAbhigamasUtra nAma dvAra prajJaptama zepa tadeva / kAlodasya khalu bhadanta ! samudrasya dvArasya ca etat khalu ki yat avAdhayA'ntaraM prajJaptam gautama ! dvAviMzatiH zatasahasrANi dvinavatiH khalu bhavati sahasrANi / SaTcatvAriMzAni dvArAntaraM trayaH krozAzca // 1 // dvArasya ca dvArasyA'vAdhayA'nantaraM prajJaptam / kAlodasya khalu bhadanta ! samudrasya pradezAH puSkaravaradvIpa0 tathaiva evaM-puSkaravaradvIpasyApi jIvA udrAya-2 tathaiva bhaNitavyam / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate kAlodaH samudraH 2 gautama ! kAlodasya khalu samudrasyodakam Asalam-mAMsalam-pezalaM-kAlaM-kAlaM-bhAparAzivarNAbham prakRtyA -udakaraseNa prajJaptam kAla-mahAkAlAvatra dvau devau mahaddhiko yAvatpalyopamasthitiko parivasataH tattenArthena gautama ! nityaH / kAlode khalu bhadanta ! samudre kati candrAH prabhAsitavantaH-3 pRcchA ? gautama ! kAlode khalu samudre dvAcatvAriMzaccandrAH prabhAsitavantaH-3 dvAcatvAriMzaccandrAH dvAcatvAriMzacca dinakarAdityAH kAlodadhau ete caranti saMbaddhalezyAkAH ? aSTAviMzatizca kAlodadhau dvAdaza ca zatasahasrANi nava ca zatAni paMcAzad-tArAgaNakoTikoTInAm prabhAsitavantaH 3 // 16 // ____TIkA-'dhAyaisaMDaM NaM dIvaM kAloe NAmaM samudde vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie savvao samaMtA saMparikkhittANaM ciTThai' vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthito yaH kAlodo nAma samudraH sa ca dhAtakIkhaNDaM nAmavantaM khalu dvIpaM sarvataH prAkArarUpeNa samantAccaturdigvidikSu saMparikSipya-veSTayitvA tiSThati / 'kAlodeNaM samudde kiM samacakkavAlasaMThANasaMThie visamacakkavAlasaMThANasaMThie ? goyamA ! kAlodasamudra vaktavyatA'dhAyaisaMDaM NaM dIvaM kAlode NAmaM samudde vaTTe valayAgAra saMThANasaMThite savvato samaMtA saMparikkhittA ciTThai' ityAdi / TIkArtha-dhAtakIkhaNDa dvIpa ko cAroM ora se ghera kara rahA huA kAloda samudra hai yaha samudra gola hai aura isI se isakA AkAra gola valaya ke jaisA ho gayA hai 'kAlodeNaM samudde ki samacakkavAla saMThANasaMThite visama0' he bhadanta ! kAlodasamudra kA AkAra kyA kAleda samudranuM varNana TI -'dhAyaisaMDaM NaM dIvaM kAlode NAmaM samudde vaTe valayAgArasaMThANasaThie savvao samaMtA saMparikkhittANaM cii' pAtI dIpane pyAre methI gherIne kAleda samudra rahe che. A samudra goLa che. ane tene AkAra goLa syn| 2 / 412 va cha. 'kAlodeNaM samudde ki samacakkavAlasaMThANasaMThite visamacakvAlasaMThANasaMThite' lagavan pAsa samudrano 242 zusamaya pAsavANa cha ? jIvAbhigamasUtra
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.96 kAlodasamudranirUpaNam 71 samacakkavAlasaMThANasaMThie no visamacakkavAlasaMThANasaMThie' kAlodo nAmavAn khalu samudraH kiM samacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH kiM vA viSamasaMsthAnena saMsthitaH ? bhagavAnAha-he gautama ! samacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH no kadApi-viSameNa saMsthAnena sNsthitH| 'kAlodeNaM bhaMte ! samudde kevaiyaM cakavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM pannatte ? goyamA ! ajoyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM ekANaui joyaNasayasahassAI sattarisahassAiM chacca paMcuttare joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM pannatte' he bhadanta ! kAlodo nAma samudraH khalu kiyatA cakravAlaviSkambheNa-kiyatA ca parikSepeNa prajJaptaH ? bhagavAnAha-he gautama ! aSTayojanazatasahasrANi ekanavati yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambhena saptatiH sahastrANi SaT ca paMcottarANi zatAni kiMci dvizeSAdhikAni parikSepeNa prajJaptaH / ekazca yojanasahasramuDhedhe neti gamyate, uktazcasamacakravAla vAlA hai, yA viSama cakravAla vAlA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! samacakkavAla0 No visamacakkavAla saMThite' he gautama ! kAloda samudra kA AkAra samacakravAla vAlA hai viSamacakravAla vAlA nahIM hai 'kAlodeNaM maMte ! samudde kevatiyaM cakkavAlavikkhaM. bheNaM kevatiyaM parikkheveNaM paNNatte' he bhadanta ! kAloda samudra kA cakravAla viSkambha kitanA hai ? aura isakI paridhi kA pramANa kitanA hai ? 'goyamA ! aTTha joyaNasayasahassAI, cakkavAla vikkhaMbheNaM ekANautijoyaNa sayasahassAiM sattari sahassAI chacca paMcuttare joyaNasate kiMci visesAhie parikkheveNaM paNNatte' uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! kAloda samudra kA cakravAla viSkambha ATha lAkha yojana kA hai aura isakI paridhi kA pramANa ekAnave lAkha sataraha hajAra cha sau ke viSama cakavALa vALe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe cha -'goyamA ! samacakkavAla saMThANa saMThite No visamacakkavAla saMThANa saMhite' he gautama! kaleda samudrane AkAra samacakavAla vALe che, viSama cakavAlavALe nathI. 'kAlodeNaM bhaMte ! samudde kevatiya cakkavAla vikkhaMbheNaM kevatiya parikkheveNaM paNNatte, magavan sAha samudrI yAsa vila 5 cha ? mane tI paridhinu prabhA cha ? 'goyamA ! aTTha joyaNasayasahassAiM cakkavAlavikkhaMbheNaM ekANauti joyaNasayasahassAI sattarisahassAI chacca paMcuttare joyaNa sae kiMcivisesAhie parikkheveNaM paNNatte' uttaramA prabhuzrI 4 cha gautama! kAleda samudrane cakavAla vizkebha ATha lAkha janane che. ane tenI paridhinuM pramANa 91 ekANu lAkha sattara hajAra chase paMcotera janathI jIvAbhigamasUtra
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ 702 jIvAbhigamasUtre 'aTeva sayasahassA kAloo cakkavAlao ruMdo / joyaNasahassamegaM ogAheNaM muNeyavvo // 1 // iganaui sayasahassA havaMti taha sattarIsahassA ya / chacca sayA paMcahiyA kAloya parirayo eso // 2 // chAyA-aSTaiva zatasahasrANi kAlatazcakravAlato vipulAt / yojanasahastramekamavagAhena jnyaatvyH||1|| ekanavatiH zatasahasrANi bhavanti tathA saptatiH sahasrANi ca / SaTzatAni paMcAdhikAni kAlodadhipariraya epH||2|| 'se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM doNhavi vaNNao' sa khalu kAlodasamudraH ekayA padmavaravedikayA vanaSaNDenaikena ca sarvataH samantAt saMparikSiptaH dvayorapyetayoratra varNakaH kthniiyH| 'kAloyassa NaM bhaMte ! samudassa kai pacahattara yojana se kucha adhika hai. 'se NaM egAe paumavaraveiyAe egaNaM vaNasaMDeNaM doNhavi vaNNao' yaha kAlodasamudra cAroM ora se eka padmavaravedikA se aura eka vanaSaNDa se ghirA huA hai. yahAM donoM kA varNana kara lenA cAhiye yaha padmavaravedikA ATha yojana kI UMcI hai aura jagatI ke Upara sthita hai kAlodasamudra ke cakravAla viSkambha aura parikSepa ke vistAra ke pramANa meM ye do gAthAeM haiN| 'aheva sayasahassA kAloo cakkavAlao ruNdo| joyaNasahassamegaM ogAheNaM muNeyavvo' // 1 // iganaui sayasahassA havaMti tahasattarI shssaa| chacca sayA paMcahiyA kAlo ya parirao eso // 2 // 'kAloyassa NaM bhaMte ! samudassa kai dArA pannattA' he bhadanta ! dhAre cha. 'se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNaM vaNasaMDeNaM doNha vi vaNNao' A kAlida samudra cAre bAjuthI eka pAvara vedikAthI ane eka vanakhaMDathI gherAyela che. ahIyAM e bannenuM varNana karI levuM joIe. A padvavara vedikA ATha jananI uMcAI vALI che. ane te jagatInI upara rahela che. kAleda samudrane cakravAla virSobha ane parikSepanA vistAranA pramANamAM A be gAthAo kahI che. 'aTheva sayasahassA kAloo cakkavAlao ruMdo / joyaNa sahassamegaM ogAheNaM muNeyavvo // 1 // iganaui sayasahassA havaMti taha sattari sahassA / chaccasayA paMcahiyA kAloya parirao eso // 2 // 'kAloyassa NaM bhaMte ! samudassa kai dArA paNNattA' hai bhagavan ! soha jIvAbhigamasUtra
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 96 kAlodasamudranirUpaNam 703 dArA pattA - goyamA ! cattAri dArA pannattA - taM jahA - vijae vaijayaMte jayaMte aparAjie' kAlodasamudrasya khalu katidvArANi prajJaptAni bhadanta ! bhagavAnAha - he gautama ! catvAri dvArANi vijaya - vaijayanta - jayantA'parAjitAni prajJaptAni / 'kahiNaM bhaMte ! kAlodassa samuddassa vijae NAmaM dAre pannatte' kutra sthAne khalu bhadanta ! kAlodasamudrasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptamAste bhagavAnAha - 'goyamA ! kAlode samudde puratthimaperaM te pukkharavaradIva puratthimaddhassa paccatthimeNaM sIyodAe mahANaIe upi vijae NAmaM dAre pannatte' he gautama! kAlodasamudre pUrvAntabhAge puSkavaradvIpa pUrvArddhasya pazcimAyAM mahAnadI zItodAyA Urdhvam kAlodasamukAlodasamudra ke kitane dvAra kaheM gaye haiM uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! 'cattAri dArA pannattA' kAlodasamudra ke cAra dvAra kahe gaye haiM 'taM jahA ' jinake nAma isa prakAra se hai- 'vijae, vaijayaMte, jayaMte, aparAjie' vijaya vaijayanta jayanta aura aparAjita 'kahi NaM bhaMte ! kAlodassa samudassa vijaye NAmaM dAre paNNatte' he bhadanta ! kAlodasamudra kA vijayadvAra kahAM para kahA gayA hai 'goyamA ! kAlode samudde purasthima peraMte pukkharavara dIva puratthimaddhassa paccatthimeNaM sItodAe mahAnadIpa upi ettha NaM kAlodassa samuhassa vijaya NAmaM dAre paNNatte' he gautama! kAloda samudra ke pUrvAnta bhAga meM jo puSkara varadvIpa hai usake pUrvArdha se pazcima meM sItodA mahAnadI Upara kAlodasamudra kA vijaya dvAra hai 'adveva joyaNAI taM caiva pamANaM' yaha ATha yojana kA UMcA hai ityAdi rUpa se isake sambandha kA kathana jambUdvIpa ke vijaya samudranA keTalA dvArA kahelA che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! ' cattAri dArA paNNattA' soha samudranA thAra dvArA uDevAmAM Aveda che. 'taM jahA ' bhenA nAma bhI pramANe che- 'vijae, vejayaMte, jayaMte, aparAjie' vinaya; vaibhyanta, nayanta bhane ayarAkRta 'kahi NaM bhaMte ! kAlodassa samudassa vijae NAmaM dAre paNNatte' he bhagavan ! soha samudranu vinnya nAmanu dvArazyAM yAvesa che. 'goyamA ! kAlode samudde puratthimapera te pukkharavara dIva puratthimaddhassa paccatthimeNaM sItodAe mahAnadIe upi ettha NaM kAlodassa samuddassa vijaeNAmaM dAre paNNatte' he gautama! asehi samudranA pUrvAnta lAgamAM ne puSDaravara dvIpa che. tenA pUrvAthI pazcimamAM sIteAdA mahAnadInI upara kAleAda samudranu' vijaya nAmanu' dvAra che. 'aTheva joyaNAI taM caiva pamANaM' se yA yojananI yA vALuM che. vigere rIte tenA saMbaMdhI kathana jakhUdvIpanA vijaya dvAranA kathana pramANe sama sevu'. 'jAva rAyahANIo' yAvat rAjdhAnI sudhInu uthana maDIyA jIvAbhigamasUtra
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ 704 jIvAbhigamasUtre drasya vijayadvAraprajJaptam, tacca 'aTeva joyaNAI taM ceva pamANaM jAva rAyahANIo' aSTaiva yojanAni UrdhvamuccastvenetyAdi vijayadvArasya jaMbUdvIpagatasya yathA pramANaM yathA vA rAjadhAnI sarvaM tadeva jJAtavyam / 'kahi NaM bhaMte ! kAlodassa samudassa vejayaMte NAmaM dAre pannatte ? goyamA ! kAlodasamudassa dakSiNaperaMte pukkharavaradIvassa dakkhiNaddhassa uttareNaM etthaNaM kAloyasamudassa vejayaMte NAmaM dAre pannatte' he bhadanta ! kAlodasamudrasya kva nu khalu vaijayantaM dvAram ? bhagavAnAhagautama ! kAlodasamudradakSiNAnte puSkaravaradvIpadakSiNArdhasyottarato'tra khalu kAlodasya vaijayantaM nAma dvAram, tadapi jambUdvIpagata vaijayantadvAravadvaktavyam, navaraM rAjadhAnI anyasmin kAlode samudre / 'kahi NaM bhaMte ! kAlodassa samu hassa jayaMte nAmaM dAre pannatte ? goyamA ! kAloyasamudassa paccatthimaperaMte pukkharavaradIvassa paccatthimaddhassa puratthimeNaM sIyAe mahANaIe uppiM etthaNaM dvAra ke jaisA hI jAnanA cAhiye 'jAva rAyahANIo' yAvat rAjadhAnI taka kA kathana yahAM para kara lenA cAhiye hama isa viSaya para prakAza grantha ke baDha jAne ke bhaya se punaH nahI DAla rahe haiM / 'kahi NaM bhaMte ! kAloyasa samudassa vejayaMte NAmaM dAre paNNatte' he bhadanta ! kAlodasamudra kA vaijayantaddhAra kahAM para kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! kAlodasamudassa dAkSiNaperaMte pukkharavaradIvassa dakSiNaddhassa uttareNaM ettha NaM kAloyasamudassa vejayaMte NAmaM dAre pannatte' he gautama ! kAlodasamudra kI dakSiNa dizA ke anta meM puSkarabADhIpa ke dakSiNArdha ke uttara meM kAlodasamudra kA vaijayanta dvAra kahA gayA hai 'kahi NaM bhaMte ! kAloyasamudassa jayaMte NAmaM dAre pannatte he bhadanta ! kAlodasamudra kA jo jayanta dvAra hai vaha kahAM para kahA gayA hai ? 'goyamA ! kAlodasamudassa paccatthimaperaMte pukkhrvrkarI levuM joIe. graMtha vistAranA bhayathI te kathana pharIthI ahIMyAM kahela nathI. 'kahiNaM bhaMte ! kAloyasa samuddassa vejaya te dAre paNatte' sAvana so samudrana vijayanta nAmanuM dvAra kyAM kahela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautama svAmIna 49 cha goyamA ! kAloda samudassa dakkhiNapera te pukkharavara dIvassa uttareNaM etthaNaM kAloya samudassa vejayaMte dAre paNNatte' he gautama ! aso smdranI dakSiNa dizAnA aMtamAM puSkaravara dvIpanA dakSiNArdhanI uttaramAM kAleda abhadana vaizyanta vAmAM mAve che. 'kahiNaM bhaMte ! kAloya samudassa jayate Ti dAre paNNatte' bhagavan ! so samudranu yanta nAmanu vA cha te jyAM mA mAvasa cha ? uttaramA prabhuzrI 43 che 3-'goyamA ! kAloyasamudassa jIvAbhigamasUtra
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.96 kAlodasamudranirUpaNam 705 jayaMte NAmaM dAre pannatte' he bhadanta ! kAlodasya samudrasya kasmin sthale jayantadvAram-samAdhatte-kAlodasya pazcimAnte puSkaradvIpa pazcimAghasya pUrveNa zItAmahAna yAH upari yaH pradezaH prathitastatra kAlodasamudrasya jayantadvAraM vijAnIhi, etadapi jambUdvIpagata jayantadvAravat, 'kahi NaM bhaMte ! aparAjie NAmaM dAre pannatte ? goyamA ! kAlodasamudassa uttaraddhaperaMte-pukkhavavaradIvottaraddhassa dAhiNao etthaNaM kAlodasamudassa aparAjie NAmaM dAre pannatte sesaM taM ceca' he bhadanta ! aparAjita dvAraM kva khalu jAnIyAm ? uttaramAha bhagavAn kAlodasamudrasya uttaraprAntAnte puSkaradvIpottarArdhasya dakSiNasyAm atra kAlodasya sthalavizeSe'parAjitaM nAmadvAra vijAnIhi zeSaM tad vijayAdi dvArANAM jaMbUdvIpagatAnAm aSTau yojanAni Urdhvamuccaistvena0 upakramya niravazeSa vaktavyamiva vaiziSTayazca 'kAlode' ityeveti / ataH paraM pArasparikamantaraM prastauti dvArANAmdIvassa paccatthimaddhassa purathimeNaM sIyAe mahANaIe uppi etthaNaM jayaMte NAmaM dAre pannatte' he gautama ! kAlodasamudra ke pazcimAnta meM puSkarArdhadvIpa ke pazcimAI ke pUrva bhAga meM sItA mahAnadI ke Upara jayantadvAra kahA gayA gayA hai 'kahi NaM bhaMte ! aparAjie NAmaM dAre pannatte' he bhadanta ! kAlodasamudra kA aparAjitadvAra kahAM para kahA gayA hai ? 'goyamA ! kAlodasamuddassa uttaraperaMte pukkharavara dIvottaraddhassa dAhiNao etthaNaM kAlodasamudassa aparAjie NAmaM dAre pannatte' he gautama ! kAloda samudra ke uttara ke anta meM puSkaravara dvIpa ke uttarArdha se dakSiNa meM kAloda samudra kA aparAjita nAmakA dvAra kahA gayA hai 'sesaM taM ceva' bAkI aura saba kathana jambUdvIpagata vijayAdi dvAroM ke jaisA hI hai ina saba dvAroM kI UMcAI ATha yojana kI hai| paccatthimaperate pukkharavaradIvassa paccatthimaddhassa purathimeNaM sIyAe mahANaIe uppi etha NaM jayate NAmaM dAre paNNatte' gautama ! so samudramA pazcimAntamA puSkarAI dvIpanA pazcimAdhanA pUrva bhAgamAM sItA mahA nadInI upara jayanta nAmanu bA2 mAvesa cha. 'kahiNaM bhaMte ! aparAjie NAmaM dAre paNNatte' imAvan sa samudranu 2552 / 04 nAbhanuhAra 4yAM mAvasa cha ? 'goyamA ! kAlodasamudassa uttaraperaMte pukkharavaradIvottaraddhassa dAhiNao ettha NaM kAlodasamuddarasa aparAMjie NAmaM dAre paNNatte' he gautama ! maha samudranI uttaranA matamA puSkaravAra dvIpanI uttarArdhathI dakSiNamAM kAleda samudranuM aparAjIta nAmanuM dvAra bhAva cha. 'sesaM taM ceva' ||4iinu mI tamAma 4thana mUdvIpamA pAsa vi04yAdi kAronA kathana pramANe ja che. A badhA kArenI uMcAI ATha jananI che. jI089 jIvAbhigamasUtra
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ 706 jIvAbhigamasUtre 'kAlodassa NaM bhaMte ! samudassa dArassa ya-esa NaM kevaiyaM 2 abAhAe aMtare pannatte goyamA ! bAvIsasayasahassA-bANaui khalu bhave shrsaaii| chaccasayA chAyAlA dAraMtaraM tinni kosA ya // 1 // dArassa ya-2 abAhAe aMtare pannatte' he bhadanta ! kAlodasamudrasya khalu dvArasya ca yadantaram etat khalu-abAdhayA kiyatprajJaptam ? bhagavAnAha - he gautama ! dvAviMzati lakSANi dvinavatiH khalu sahasrANi SaT ca yojanazatAni SaTra catvAriMzadadhikAni trayaH krozAzvA'ntaraM teSAM prajJaptam / tathAhi-caturNAmapi dvArANAmekatra pRthutvamIlane'STAdazayojanAni kAlodasya parirayaparimANAt 9170605 ityevaM rUpAt zodhyante zodhiteSu jAtamidam ekanavatilakSAH saptatiH sahasrANi paMcazatAni saptAzItyadhikAni dvAroM kA parasparika antara kathana'kAlodassa NaM bhaMte ! samudassa dArassa ya dArassa ya pasaNaM kevatiyaM 2 abAhAe aMtare paNNatte' he bhadanta ! kAlodasamudra ke pratyeka dvAra kA Apasa meM kitanA antara kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! bAvIsasayasahassA vANauti khalu bhave sahassAI chaccasayA bAyAlA dAraMtaraM tinni kosAya ||1||-daarss ya dArassa ya abAhAe aMtare paNNatte' he gautama ! bAIsa lAkha byAnave hajAra chasau chiyAlIsa yojana evaM tIna koza kA antara eka dvAra se dUsare dvAra taka kA kahA gayA hai vaha isa prakAra se hai-cAroM dvAroM kI moTAI milAne para 18 yojana Ate haiM ina 18 yojanoM ko kAloda samudra kI paridhi ke 9170605 yojana rUpa parimANa meM se aThAraha yojana ghaTAne para-9170587 yojana bacate haiM ina meM 4 kA bhAga dene dvArenA pasparanA aMtaranuM kathana 'kAlodassa Na bhaMte ! samuddarasa dArarasaya 2 esaNa kevatiyaM kevatiyaM abAhAe aMtare paNNatte' ulagavan ! so samudranA 424 dAnu 52252 25 ta2 Tayu DipAmA mAvesa cha ? 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA ! bAvIsa sayasahassA bANauti khalu bhave sahamsAI chacca sayA bAyAlA dAraMtara tinni kosAya // 1 // dArassa ya dArassa ya abAhAe aMtare paNNatte' he gautama ! bAvIsa lAkha bANu hajAra chaso chetAlIsa yojana ane traNa kesanuM aMtara eka dvArathI bIjA dvAra sudhInuM kahevAmAM Avela che. te A rIte thAya che. cAre kAranI jADAI meLavavAthI 18 aDhAra jana thAya che. A 18 aDhAra janane kAleda samudranI paridhinA 9170 605 ekANu lAkha sittera hajAra chasone pAMca jana rUpa parimANamAMthI ghaTADavAthI 9170587 ekANu lAkha jIvAbhigamasUtra
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.96 kAlodasamudranirUpaNam 707 9170587 ca catubhibhAge hRte labdhaM yathoktaM dvArANAM parasparamantara parimANaM 2292646 krozAstrayaH / uktazca chAyAlA chaccasayA bANauya sahassalakkha bAvIsaM / kosA ya tinni dAraMtaraM tu kAloyahissa bhave // 1 // chAyA-SaTcatvAriMzAni SaTrazatAni dvinavatiH sahasrANi lkssaaH| dvAviMzatiH krozAzca trayo dvArAntaraM tu kAlodadhe bhavet // 1 // 'kAlodassa NaM bhaMte ! samudassa paesA pukkharavaradIva0 taheva' kAlodasamu. drasya bhadanta ! puSkaradvIpaM saMspRSTa pradezA dvayoH kasyeti sandehe vyavahArAtkAlodasyaiva evaM kAlodasaMspRSTA api pradezAH puSkarasyaiva na kAlodadheH iti / 'evaM pukkharadIvassa vi jIvA uddAittA-2 taheva bhANiyavvaM' evaM puSkaradvIpasyApi jIvA udrAyodrAya tathaiva bhaNitavyam he bhadanta ! kAlode mRtvA jIvAH kiM para eka eka dvAra kA antara 2292646 bAvIsa lAkha verAnave hajAra cha sau chiyAlIsa yojana kA evaM tinakoza kAnikala AtA hai uktaMca 'chAyAlA chaccasayA bANauisahassa lakkhavAvIsaM / kosAya tinni dAraM taraM tu kAloyahissa bhave // 1 // kAlodassaNaM bhaMte ! samudassa paesA pukkharavaradIva0 taheva' he bhadanta ! kAlodasamudra ke pradeza puSkaravaradvIpa ko sparza kara rahe haiM kyA ityAdi prazna pahile ke jaisA yahAM udbhAvita kara lenA cAhiye aura isakA uttara bhI jaisA pahile kahA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI kaha lenA cAhiye 'evaM pukkharavaradIvassa vi jIvA uddAittA 2 taheva bhANiyavvaM' isI taraha se puSkaravaradvIpa se mara kara sitera hajAra pAMca se ne satyAsI jana bace che, temAMthI 4 cArane bhAga karavAthI eka eka dvAranuM aMtara 2292646 bAvIsa lAkha bANu hajAra so chasa yona mane 1 sa-nunIjI mAve che. 'uktaMca chAyAlA chacca sayA bANaui sahassa lakkha bAvIsaM kosAya tinni dArataratu kAloyahissa bhave // 1 // 'kAlodassa Na bhaMte ! samudassa paesA pukkharavara dIva0 taheva' he bhagavana kAleda samudranA pradeze puSkaravara dvIpane sparza karI rahelA che zuM ? ItyAdi prakArathI pahelAM jema prazna karavAmAM Avela che, te pramANene prazna karI le joIe ane tene uttara paNa pahelAM je pramANe kahevAmAM mAveza cha ra 1 pramANe mahIyA 5 4DI devo. 'evaM pukkharavaradIvassa vi jIvA udAittA udAittA taheva bhANiyavvaM' ye 8 pramANe 504212 dIpanA jIvAbhigamasUtra
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 708 puSkaradvIpaM pratyAyAnti ? gautama ! evaMvidhAH santyekake pratyAyAnti, eke punaH no pratyAyAnti svakarma vaicitryAt / evaM puSkaradvIpe udrAya -2 kecana kAlodannAyAnti AyAntyapi / samprati-nAmAnvarthatAM prastauti - ' se keNadvegaM bhaMte / evaM buccara kAloe samudde - 2, goyamA ! kAloyassa NaM samuddassa udage - AsalemAsale - pesale kAlae bhAsarAsi vaNNAbhe pagaie udagaraseNaM pannatte' tattathA kena kitaneka jIvAtmA kAloda samudra meM bhI utpanna ho jAte haiM aura kitaneka vahAM se anyatra bhI utpanna ho jAte haiM aisA yahAM taka kA kathana yahAM para kara lena cAhiye / tAtparya isakA yahI hai ki jaba gautama ne prabhu se aisA pUchA ki he bhadanta ! kAlodasamudra meM se marA huA jIva kyA puSkaradvIpa meM utpanna ho jAtA hai ? yA usameM utpanna nahIM hotA hai ? to isake uttara meM prabhu ne aisA kahA hai ki he gautama ! aise kitaneka jIva vahAM para haiM jo apane karma kI vicitratA ko lekara vahIM para bhI utpanna ho jAte haiM aura kitaneka anyatra bhI utpanna ho jAte haiM isI taraha kA kathana puSkaradvIpa ke jIvoM ke sambandha meM kara lenA cAhiye ' se keNaTTe NaM bhaMte / evaM buccai kAloe samudde 2' he 'bhadanta ! kAlodasamudra kA aisA yaha nAma kisa kAraNa se huA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA ! kAloyassaNaM samudassa udake Asale mAsale pesale kAlae bhAsarAsi vaNNAbhe pagaIe udgarase NaM paNNatte' he gautama! kAloda samudra kA jala asvAdanIya hai guru hone se puSTikara hai AsvAda meM manojJa hone se pezala hai kRSNa hai aura jIvA puSkaravara dvIpamAM marIne keTalAka kaleAda samudramAM paNa utpanna thai jAya che. ane keTalAka tyAM utpanna na thatAM keAI khIje utpanna thai jAya che. e pramANenuM A kathana pantanuM kathana ahIyAM karI levu joie. A kathananuM tAtparya e che ke kAleAda samudramAM marelA A jIvA zu puSkaravara dvIpamAM utpanna thAya che? athavA temAM utpanna thatA nathI? te A praznanA uttaramAM prabhuzrIe evuM kahyuM ke he gautama ! tyAM evA keTalAka jIvA che, jee peAtAnA karmonI vicitratAnA kAraNe tyAM paNa utpanna thai jAya che. ane keTalAka jIvA khIje ja utpanna thai jAya che. Aja pramANenu kathana puSkara dvIpanA sama MdhabhAM pazu GarI sevu 'se keNaTTheNa' bhaMte! evaM buccai kAloe samudde kAloe samudde' he bhagavan soha samudranu nAma aso samudra se prabhAnu zA araNuthI thayela che ? A praznamA uttaramA prabhuzrI uDe che - 'goyamA ! kAloyassa NaM' samuddssa udake Asale mAsale pesale kAlae bhAsarAsi vaNNAbhe pagaIe udagaraseNa puNNatte' he gautama asoha samudra se svAhavANu che. gu3 hovAthI puSTipura jIvAbhigamasUtra
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.96 kAlodasamudranirUpaNam 709 prayojanena he bhadanta ! ucyate kAlodaH samudraH 2 kAloda nAmni ko hetuH iti praznaH ? samAdhAnamAha- gautama ! kAlodasamudrasya hi udakam AsalamAsvAdyam, mAMsalaM-gurutvAt, pezalam-AsvAdamanojJatvAt, kAlaM-kRSNam bhASarAzivarNAbham prakRtyodakarasAsvAdyam / taduktam ___'pagaIe udagarasaM kAloe udagamAsarAsi nibhaM / ' chAyA-prakRtyaivodakarasaM kAlode udakabhASarAzinibham ||iti / 'kAla-mahAkAlA ettha duve devA mahiDiyA jAva paliovamaTTiIyA parivasaMti se teNaTeNaM goyamA ! jAva Nicce aduttaraM ca0' tathA kAraNAntaramapikAlo-mahAkAlazca dvau mahaddhiko yAvatpalyopamasthitimantau devau parivasato'tra etat svAmitvAt samudraH kAlodaH-2 iti kathyate tattenArthena gautama ! kAlodaH samudraH 2 iti, athottaraM khalu gautama ! kAlodo nityaH zAzvataH yo na kadApi udaka kI rAzi ke jaisA varNa hotA hai vaise varNa vAlA hai taduktam'pagaIe udagarasaM kAloe udagabhAsarAsi nirma' / 'kAla mahAkAlA ettha duve deve mahiDDiyA jAva paliovamaTTiIyA parivasaMti' 'se teNaTeNaM goyamA jAva Nicce aduttaraM ca0' yahAM kAla aura mahAkAla nAmake do deva jo ki maharddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM aura yAvat jinakI sthiti eka palyopama kI hai rahate haiM isa kAraNa he gautama ! isa samudra kA nAma kAloda samudra aisA kahA gayA hai athavA he gautama ! yaha jo pUrvokta kAraNa kAlodasamudra ke nAma hone kA kahA gayA hai so yaha bAta ekAntataH nahI hai kyoMki aisA yaha isakA nAma anAdi se aisA hI calA A rahA hai-pahile aisA yaha nAma isakA nahIM thA yaha bAta che. AsvAdamAM manane AnaMda ApanArUM hovAthI pezala che. kALuM che. tathA udaka samUhane jevo varNa-raMga hoya che, evA varNavALuM che. te ja kahyuM che hai-'pagaIe udgarasaM kAloe udagabhAsarAsinibhaM / kAlamahAkAlA ettha dave deve mahidiyA jAva paliovamadiIyA parivasaMti se teNaTheNa goyamA ! jAva Nicce adattAMca0 miDIyAM | ane ma nAmanAme he| reso bhaddhi vigere vizeSaNo vALA che. ane yAvat jemanI sthiti eka pApamanI che. teo rahe che. te kAraNathI he gautama ! A samudranuM nAma kaleda samudra e pramANe kahevAmAM Avela che. athavA he gautama ! je A pUrvokta kAraNa kAleda samadranuM nAma thavA saMbaMdhamAM kahyuM che, te vAta ekAnta rIte nathI ja kemake tenuM A pramANenuM nAma anAdi kALathI ja cAlyuM Ave che. pahelAM A jIvAbhigamasUtra
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ 710 jIvAbhigamasUtre nAsIt nAsti na bhaviSyati api tu-AsIt -asti-bhaviSyatyevA'vyayo yAvanityaH / 'kAloeNaM bhaMte ! samudde kai caMdA pabhAsiMsu vA-3 pucchA' kAlode kati candrAH prAbhAsanta-prabhAsante prabhAsiSyante, kati sUryA atapan-tapantitapsyanti, kati grahA cAramacaran-caranti cariSyanti, kati tArAgaNAH abhavanbhavanti-bhaviSyantIti pRcchayA saMgRhyate praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! kAloe NaM samudde bAyAlIsaM caMdA pabhAseM su vA-3 bAyAlIsaM caMdA bAyAlIsaM ca diNanahIM hai vartamAna meM bhI aisA isakA nAma nahIM hai so bAta bhI nahI haiM bhaviSyatU meM bhI aisA isakA nAma nahIM rahegA yaha bAta bhI nahIM hai kintu pahile bhI-bhUtakAla meM bhI isakA aisA hI nAma thA, aba bhI aisA hI nAma hai aura Age bhI isakA yahI nAma rahegA-kyoMki yaha zAzvata nitya hai ityAdi saba kathana isake sambandha meM jaisA pahile kahA gayA hai vaisA hI kaha lenA cAhiye 'kAloeNaM bhaMte ! samudde kati caMdA pabhAsiMsu pucchA 3' he bhadanta ! kAlodasamudra meM kitane candramAoM ne pahile prakAza diyA hai aba kitane candramA vahAM prakAza dete haiM aura bhaviSyat meM bhI kitane candramA vahAM prakAza dege? isI taraha se vahAM kitane sUrya tape haiM, tapate haiM aura tapegeM ityAdi rUpa se yahAM gautamasvAmI ne prazna kiyA hai, jo pRcchA zabda se gRhIta kiyA gayA hai isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! kAloeNaM samudde bAyAlIsaM caMdA pabhAseMsu vA 3' he gautama ! kAlodasamudra meM 42 candramAo ne pramANenuM tenuM nAma na hatuM tema nathI. vartamAnamAM tenuM e nAma nathI tema paNa nathI ja ane bhaviSyamAM paNa tevuM tenuM nAma raheze nahIM tema paNa nathI. paraMtu pahelAM bhUtakALalAM paNa A pramANe ja tenuM nAma hatuM. vartamAnamAM paNa evuM ja nAma che. ane bhaviSyamAM tenuM eja nAma raheze. kemake A zAzvata nitya che. ItyAdi badhuM ja tenA saMbaMdhI kathana jema pahelAM kahevAmAM AvyuM au ra pramANe hI le naye. 'kAloe Na bhaMte ! kati caMdA pabhAsiMsu gcshe bhagavad ! koleda samudramAM keTalA caMdramAe e pahelAM prakAza Ape che. kAleda samudramAM keTalA caMdro tyAM prakAza Ape che. ane bhaviSya kALamAM paNa keTalA caMdramA tyAM prakAza Apaze? e ja pramANe tyAM keTalA sUryo tapelA che. keTalA sUryo vartamAnamAM tape che, ane bhaviSyamAM keTalA sUryo tapaze? vigere prakArathI ahIMyAM gautamasvAmIe prazna karela che. je pucchA zabdathI grahaNa karavAmAM Avela che. A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che kegoymaa ! kAloeNa samude bayAlIsaM caMdA pabhAseM su vA 3' 3 gautama ! state jIvAbhigamasUtra
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.96 kAlodasamudranirUpaNam 711 yarA dittA-kAlodadhimmi ee caraMti saMbaddhalessAgA' he gautama ! kAlode khalu samudre dvAcatvAriMzaccandrA prabhAsante sma prabhAsante-prabhAsiSyante, dvicatvAriMzata2 candrAH dinakarA dIptA:-aprabhAsanta-prabhAsante-prabhAsiSyante ca te caranti saMbaddhalezyAkAH / 'kAlodahimmi aTThAvIsaM ca-bArasasayasahassAiM nava ca sayAtArAgaNakoDikoDINaM sobhe su vA' kAlodadhau-aSTAviMzatiH-ca dvAdazazatasahasrANi paMcAzadadhikAni nava ca zatAni tArAgaNAnAM koTikoTayaH-azobhantazobhante-zobhiSyante, atratya pramANa manyadapi kathitam 'bAyAlIsaM caMdA-bAyAlosaM ca diNayarA dittA / kAloyahimmi ee caraMti saMbaddhalessAgA // 1 // nakkhattANa sahassA sayaM ca bAvattaraM muNeyacvaM / chaccasayA channayA gahANa tinneva ya sahassA // 2 // pahile prakAza diyA hai aba bhI itane hI candramA vahAM prakAza dete haiM aura Age bhI itane hI candramA vahAM prakAza deMge 'kAloeNaM samudde bAyAlIsaM caMdA bAyAlIsaM ca diNayarA dittA' isI taraha usa kAloda samudra meM 42 candra evaM 42 sUrya tape haiM aba bhI itane hI candra sUrya vahAM tapate haiM aura Age bhI itane hI sUrya vahAM tapegeM 'kAlodadhimmi ete caraMti saMvaddhalesAgA' isa prakAra se kAlodadhi samudra meM saMbaddha lezyA vAle 42 candra aura 42 sUrya haiM tathA usa kAlodadhi samudra meM 'aTThAvIsaM kAlodadhimmi bArasa sayasahassAI nava ya sayA pannAsA tArAgaNakoDikoDINaM sobhesu vA 2' 2812950 aThavIsa lAkha bAraha hajAra nau sau pacAsa koDAkoDI tArAgaNa zobhita hue haiM, aba bhI itane hI vahAM ve zobhita hote haiM aura Age bhI itane hI ve vahAM zobhita hoMge samudramAM kara beMtAlIsa caMdramAe pahelAM prakAza karyo che. vartamAnamAM paNa eTalA ja caMdro tyAM prakAza Ape che. ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja caMdro tyAM prAza sApaze. 'kAloeNa samuhe bAyAlIsaM ca diNayarA dittA' se 4 pramANe e kAleda samudramAM 4ra beMtAlIsa sUryo tapyA che. vartamAnamAM paNa eTalAja tyo tape cha. mane bhaviSyamA 555 seTamA 4 sUryo tyo tapaze. 'kAlodadhimmi ete carati saMbaddhalessAgA' 2 // zate sodhi samudramA samAva seshyaavaa|| 42 metaalIsa caMdro ane 4ra beMtAlIsa sUryo che. tathA e kAledadhi samudramAM bAvIsa kAlodadhimmi ca bArasasayasahassAI nava ca sayA tArAgaNa koDikoDINa sobhesu vA3' 2812950 aThayAvIsa lAkha bAra hajAra navase pacAsa keDA kaDI tArAgaNo zebita thayA che. vartamAnamAM eTalAja tyAM zobhe che. ane bhaviSyamAM paNa jIvAbhigamasUtra
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre aTThAvIsaM kAloyahimmi bArasa ya sayasahassAI / nava ya sayA pannAsA tArAgaNa koDikoDINaM // 3 // chAyA-dvAcatvAriMzaccandrAH dvAcatvAriMzacca dinakarA diiptaaH| kAlodadhau ete caranti saMbaddha lezyAkAH // 1 // nakSatrANAM sahasrANi zataM ca dvAsaptati tivyam / paTzatAni SaNNavatirgrahANAM trINyeva sahasrANi // 2 // aSTAviMzatiH kAlodadhau dvAdazasahasrANi / nava ca zatAni paMcAzadadhikAni tArAgaNakoTikoTInAm // 3 // iti // 95 // puSkaradvIpavarNanammUlam-kAloyaM NaM samudaM pukkharavare NAmaM dIve vaDhe-valayAgArasaMThANasaMThie savvao samaMtA saMparikkhitte taheva jAva samacakavAlasaMThANasaMThie-no visamacakkavAlasaMThANasaMThie / pukkharavareNaM bhaMte ! dIve kevaiyaM cakavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM pannatte? goyamA! solasa joyaNasayasahassAI cakavAlataduktam-'nakkhattANa sahassA sayaM ca bAvattaraM muNeyavvaM chacca sayA channauyA gahANa tinneva sayasahassA aTThAvIsaM kAloyahimmi bArasaya sayasahassAiM nava ya sayA pannAsA tArAgaNa koDikoDIgaM' 1172 nakSatroM ne vahAM yoga kiyA hai aba bhI ve itane hI vahAM yoga karate haiM aura Age bhI itane hI ve vahAM yoga kareMge 3696 grahoM ne vahAM cAla calI hai aba bhI itane hI graha vahAM cAla calate haiM aura Age bhI itane hI graha vahAM cAla calege tArAgaNoM kA pramANa Upara prakaTa kara hI diyA gayA hai // 96 // seTamA tArAgaNe tyAM zamaze. 4thu 55 cha -'nakkhattANa sahassA sayaM ca bAvattara muNeyavvaM chacca sayA channauyA gahANa tinneva sayasahassA aTThAvIsaM kAloyahimmi bArasaya sayasahassAI navayasayA pannAsA tArAgaNa koDikoDINaM' 1172 agIyAra so botera nakSatroe tyAM bhUtakALamAM yoga karyo che. vartamAnamAM paNa teo eTalAja vega kare che. ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja nakSatra tyAM yoga karaze. 3696 chatrIsase cha-- grahoe tyAM cAla cAlI che. vartamAnamAM paNa eTalA ja graho tyAM cAla cAle che. ane bhaviSyamAM paNa eTalAja grahe tyAM cAla cAlaze. tArAgaNanuM pramANa upara batAvI ja dIdhuM che. mAtra 6 jIvAbhigamasUtra
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.97 puSkaradvIpanirUpaNam vikkhaMbheNaM egA joyaNakoDI bANauI khallu bhave syshssaa| auNANauiM aTusayA cauNauyA ya [parirayo] pukkhrvrss| se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNa ya vaNasaMDeNa saMparikkhitte doNha vi vnnnno| pukkharavarassa NaM bhaMte ! dIvassa kai dArA pannattA ? goyamA ! cattAri dArA pannattA taM jahA-vijae vejayaMte jayaMte aparAjie / kahi NaM bhaMte ! pukkharavarassa dIvassa vijae NAmaM dAre pannatte goyamA ! pukkharavaradIvapuracchima. paraMte pukkharodasamuddapurasthimaddhassa pacatthimeNaM-ettha NaM pukkharavaradIvassa vijae NAmaM dAre pannatte taM ceva savvaM evaM cattAri vi dArA, sIyA sIodA Natthi bhaanniyvvaao| pukkharavarassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassa ya dArassa esa NaM kevaiyaM abAhAe aMtare pannatte ? goyamA! aDayAla saya sahassA bAvIsaM khalu bhave shssaaiN| aguNuttarA ya cauro dAraMtara pukkharavarassa / paesA dIha vi puTTA jIvA dosu bhANiyanvA / se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai pukkharavara dIve 2? goyamA ! pukkharakhareNaM dove tattha tattha dese tahiM tahiM bahave paumarukkha-paumavaNasaMDA NiccaM kusumiyA jAva ciTuMti / pauma mahApaumarukkhe ettha NaM pauma puMDariyA NAmaM duve devA mahaDDiyA jAva paliovamaTTiIyA parivasaMti / se teNaTreNaM goyamA ! evaM vuccai pukkharadIve 2 jAva nnicce| pukkharavareNaM bhaMte ! dIve kevaiyA caMdA pabhAsiMsu vA 3 evaM pucchA coyAlaM caMdasayaM cauyAlaM ceva sUriyANasayaM / pukkharavaradIvammi caraMti ee pabhAseMtA // 1 // cattAri sahassAI battIsaM ceva hoMti NakkhattA / chaccasayA bAvattara mahaggahA bAraha sahassA // 2 // chaNNaui sayasahassA cattAlIsaM bhave shssaaiN| cattAri sayA pukkharavara tArAgaNa koDijI0 90 jIvAbhigamasUtra
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ 714 jIvAbhigamasUtre koDINaM // 3 // pukkharavaradIvassa NaM bahumajjhadesabhAe ettha NaM mANusuttare NAma pavvae pannatte vaTTe valayAkArasaMThANasaMThie je NaM pukkharavaraM dIvaM duhA vibhayamANe vibhayamANe ciTuMti / taM jahA-abhitarapukkharaddhaM ca-bAhirapukkharaddhaM c| abhitarapukkharaddheNaM bhaMte ! kevaiyaM cakkavAleNaM parikkheveNaM pannatte? goyamA ! aTTa joyaNasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM-koDI bAyAlIsA tIsaM doNi ya sayA aguNavaNNA ! pukkharaddhaparirao evaM ca maNussakhettassa / se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai abhitarapukkharaddhe ya-abhitarapukkharaddhe ya ? goyamA! ambhitarapukkharaddheNaM mANusottaraM pavvaeNaM savvao samaMtA saMparikkhitte, se teNaTreNaM goyamA ! abhitara pukkharaddhe ya, aduttaraM ca NaM jAva nnicce| abhitarapukkharaddheNaM bhaMte! kevaiyA caMdA pabhAsiMsu vA 3 sA ceva pucchA jAva tArAgaNa koDikoDIo? goyamA ! bAvataraM ca caMdA bAvattari meva diNakarA dittA / pukkharavaradIvaDDhe caraMti ee pbhaaseNtaa||tinni sayA chattIsA chacca sahassA mahaggahANaM tu| nakkhattANaM tu bhave solAi duve sahassAI // 2 // aDayAla sayasahassA bAvIsaM khalu bhave sahassAiM donnisayA pukkharaddhe tArAgaNa koDikoDINaM // 3 // sobhesu vA 3 ||suu0 97 // ___ chAyA-kAlodaM khalu samudraM puSkaravaro nAma dvIpo vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAtsaMparikSipya khalu tiSThati / tathaiva yAvat samacakravAlasaMsthAnasaMsthito no viSamacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH / puSkaravaraH khalu bhadanta ! dvIpaH kiyatA cakravAlaviSkambheNa kiyatA parikSepeNa prajJaptaH ? gautama ! SoDazayojanazatasasrANi cakravAlaviSkambheNa / ekA yojanakoTi vinavatiH khalu bhaveyuH zatasahasrANi / ekona navati raSTazatAni caturnavatAni ca parirayaH puSkaravarasya // 1 // sa khalu-ekayA padmavaravedikayA-ekena ca vanaSaNDena saMparikSiptaH dvayorapi varNakaH / puSkaravarasya khalu bhadanta ! dvIpasya kati dvArANi prajJaptAni ? gautama ! catvAri dvArANi prajJaptAni tadyathA-vijayaM vaijayantaM jayantamaparAjitam / jIvAbhigamasUtra
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ 715 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.97 puSkaradvIpanirUpaNam kutra khalu bhadanta ! puSkaravaradvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam ? gautama ! puSkaravaradvIpapUrvaparyante puSkarodakasamudra pUrvArdhasya pazcimena atra khalu puSkaravaradvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptaM tadeva sarvam / evaM catvAryapi dvArANi-zItAzItodA nAsti bhaNitavyA / puSkaravarasya khalu bhadanta ! dvIpasya dvArasya-2 ca etat khalu kiyatyA'bAdhayA'ntaraM prajJaptam ? gautama ! aSTacatvAriMzat zatasahasrANi dvAviMzatizca khalu bhavanti sahasrANi / ekonasaptatAni ca catvAri dvArAntaraM puSkaravarasya // 1 // pradezA dvayorapi spRSTAH-jIvA dvayo bhaNitavyAH / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate puSkaravaradvIpaH-2 / gautama / puSkaradvIpe khalu dvIpe tatra tatra deze tatra tatra bahavaH padmavRkSAH padmavanaSaNDAH nityaM kusumitAH yAva. ttiSThanti, padmamahApadmavRkSau atra khalu padmapuNDarIkanAmAnau dvau devau mahaddhiko yAvatpalyopamasthitiko parivasataH tattenArthena gautama ! evamucyate puSkaravaradvIpaH-2 yAvannityaH / puSkaravare khalu bhadanta ! dvIpe kiyantazcadrAH prabhAsitavanto vA-3 evaM pRcchA ? catuzcatvAriMzaM candrazataM catvariMzaM caiva sUryANAM zatam / puSkaravaradvIpe carantyete prabhAsante // 1 // catvAri sahasrANi dvAtriMzaccaiva bhavanti nakSatrANi / SaT ca zatAni dvAsaptatAni mahAgrahA dvAdazasahasrANi // 2 // SaNNavatiH zatasahasrANi catvAriMzadbhaveyuH sahasrANi / catvAri zatAni puSkaravara tArAgaNakoTikoTInAm // 3 // ashobhnt-3|| puSkaravaradvIpasya khalu bahumadhyadezabhAge atra khalu mAnupotaro nAma parvataH prajJapto vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH yaH khalu puSkaravaradvIpaM dvidhA vibhajamAno vibhajamAnastiSThati tadyathA-Abhyantara puSkarAdhe ca, bAhyapuSkarAdha ca / Abhyantara puSkarAdhaiM khalu bhadanta / kiyAna cakravAlena parikSepeNa prajJaptaH ? gautama ! aSTau yojanazatasasrANi cakravAlaviSkambheNa koTiH dvicatvAriMzat triMze dve ca zate ekonapaMcAzat / puSkarArdhaparirayataH evaM ca mAnuSottarasya // 1 // tatkenArthena bhadanta ! evamucyate Abhyantara puSkarArdhacA''bhyantarapuSkarArdhaM ca / gautama ! Abhyantara puSkarAdhaiM khalu mAnuSottareNa parvatena sarvataH samantAt saMparikSiptam, tattenArthena gautama ! Abhyantara puSkarArdhecA''bhyantara puSkarAdhaM ca / athottaraM ca yaavnnityH| AbhyantarapuSkarArdhe khalu bhadanta ! kiyantazcandrAH prabhAsitavantaH-3 saiva ca pRcchA-yAvat tArAgaNakoTikoTayaH, gautama ! dvAsaptatizcandrAH dvAsaptatireva dinakarA dIptAH / puSkaravaradvIpArthe caranti ete prabhAsantaH / trINi zatAni SaTtriMzAni SaT ca sahasrANi mahAgrahANAntu / nakSatrANAntu bhavet Sor3aza dve sahasre // 2 // aSTacatvAriMzat zatasahasrANi dvAviMzatiH jIvAbhigamasUtra
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ 716 jIvAbhigamasUtra khalu bhavet sahasrANi / dve zate puSkarArdhe taaraagnnkottikottiinaam-||3|| azobhanta-3 // 96 // ____TIkA-'kAloyaM NaM samudde pukkharavare NAmaM dIve vaTTe valayAkArasaMThANasaMThie savvao samaMtA saMparikkhitte taheba jAva samacakkavAlasaMThANasaMThie no visamacakravAlasaMThANasaMThie' puSkaravaro nAma dvIpaH sa ca-vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH san sarvataH samantAt-sarvabhAveNa digvidikSu kAlodaM samudraM khalu saMparikSipya tayaiva-dhAtakIkhaNDadvIpavat samacakravAlasaMsthAnasaMsthito no viSamacakravAlasaMsthAnasaMsthito yAvat tiSThati / viSkambhAdi pratipAdanArthamAha--'pukkharavareNaM bhaMte ! dIve kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM pannatte ? 'goyamA ! solasajoyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM egA joyaNakoDI-bANaui khalu bhave sayasahassA / auNANauiM aTThasayA ca uNauyA ya parirao pukkharavarassa' puSkaravaraH 'kAloyaM NaM samudaM pukkharavare NAmaM dIve' ityAdi / TIkArtha-kAlodadhi samudra ko cAroM ora se ghera kara rahA huA puSkaravara nAmakA dvIpa hai yaha dvIpa gola hai aura valaya kA jaisA AkAra hotA hai usake jaise AkAra vAlA hai'taheva jAva samacakkavAlasaMThANasaMThite no visaNacakkavAlasaMThANasaMThie' yaha jaisA ki pahile dvIpoM ke sambandha meM kahA gayA hai usI taraha te samacakravAla saMsthAna vAlA hai viSama cakravAla saMsthAna vAlA nahIM hai 'pukkharavare NaM bhaMte ! dIve kevaiyaM cakkavAla vikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM paNNatte' he bhadanta ! puSkara vara dvIpa kA cakravAla viSkambha kitanA hai ? aura kitanA isa kA parikSepa-paridhi-hai ? uttara meM prabhuzrI kahate haiM-'goyamA ! solasajoyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM egA joyaNakoDI-bANautiM 'kAloya NaM samudaM pukkhavaravareNAma dIve' tyAha TIkArya-kAledadhI samudrane cAre bAjuethI gherIne rahela puSkaravara dvIpa nAmane dvIpa che. A dvIpa goLa che. tene AkAra valayane je AkAra hoya cha tev| cha. 'taheva jAva samacakkavAlasaMThANasaMThite no vismckkvaalsNtthaannsaMdig' A saMbaMdhamAM je pramANe dvIpanA saMbaMdhamAM kahevAmAM Avela che. eja pramANe A dvIpa paNa samacakavAla saMsthAnavALe che. viSAmacakravAla saMsthAnavALo nathI. 'pukkharavareNaM bhaMte ! dIve kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM paNNatte' 3 mAvan 1742vIpana yA vimA vistAra pANI cha ? mane tene parikSepa-paridhi keTaluM che. A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe cha -'goyamA ! solasa joyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM egA joyaNakoDI jIvAbhigamasUtra
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 97 puSkaradvIpanirUpaNam 717 khalu bhadanta ! dvIpaH kiyatA cakravAlaviSkambheNa kiyatA - kiyatsamAnakena parikSepeNa prajJapta iti praznaH bhagavAnAha - he gautama ! SoDazayojanazatasahasrANi cakravAla viSkambheNa ekA yojanakoTi : dvinavati yojanazatasahasrANi (dvinavati lakSANi) ekona navati yojanasahasrANi caturnavatAni caturnavatyadhikAni aSTau zatAni parirayaH parikSepo bhavati puSkaravaradvIpasyeti / ' se NaM egAe paumavara veiyAe egeNa ya vaNasaMDeNa saMparikkhitte doNhavi vaNNao' sa khalu puSkaravaradvIpaH ekayA padmavara vedikayA vanaSaNDena caikena sarvataH sarvadikSu saMpariveSTita Aste dvayorapi varNakaH dvayorapyanayorjebUdvIpAdAviva varNanaM vaktavyam iti / ' pukkharavarassa NaM bhaMte ! dIvasa kai dArA pannattA goyamA ! cattAri dArA pannattA, taM jahA - vijaekhalu bhave sayasahassA auNANauti aTThasayA cauNauyA ya parirao pukkharavarassa' he gautama ! puSkaravara dvIpa kA cakravAla viSkambha 16 lAkha yojana kA hai aura paridhi isakI 19289894 eka karoDa berAnave lAkha navyAsI hajAra ATha sau caurAnave yojana se kucha adhika hai / 'se NaM egAe paumavaraveiyAe egeNa ya vaNasaMDeNaM saMparikkhitte doha vi vaNNao' yaha puSkarArdhadvIpa eka padmavara vedikA se aura eka vanapaNDa se cAroM ora se ghirA huA hai ina donoM kA varNana jambUdvIpa Adi ke prakaraNa meM jaisA inakA varNana kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI kara lenA cAhiye ' pukkharavarassa NaM bhaMte ! kati dArA paNNattA' he bhadanta ! isa puSkarArdha dvIpa ke kitane dvAra kahe gaye haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! cattAri dArA paNNattA' he gautama ! puSkaravara dvIpa ke cAra dvAra kahe gaye haiM 'taM jahA' unake nAma isa vaNautiM khalu bhave sayasahassA auNAuti aTThasayA cauNauyA ya parirao pukkharavarassa' he gautama ! puS4212 dvIpanA yahuvAsa viSNuM 16 soNa sAma yonnano che. ane tenI paridhi 19289894 eka karoDa khaNu lAkha nevAsI hajAra AIseo yArAzu yojanathI OM vadhAre che. 'se NaM' egAe paumavaraveiyAe egeNa ya vaNasaMDeNa saM parikkhitte doNha vi vaNNao' puNDarAdhe dvIpa meDa padmavara vehiAthI ane eka vanakhaMDathI cAre khAjuthI gherAyela che. A bannenuM varNana ja bUDhIpa vigerenA prakaraNamAM je pramANenuM varNana padmavara vedikA ane vana Denu' karavAmAM mAyuM che. mena prabhAnu varNena sahIMyAM samala sevu' ' pukkharavarassa NaM bhaMte ! kati dArA paNNattA' he bhagavan mA puSpurArghadvIpanA DeMTalA dvArA uhevAmAM sAdhyA che ? yA praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne he che - 'goyamA ! cattAri dvArA paNNattA' he gautama! yuSezvara dvIpanA yAra haravAnlo hevAmAM jIvAbhigamasUtra
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ 71 jIvAbhigamasUtre vejayaMte-jayaMte-aparAjie' he bhadanta ! puSkaravaradvIpasya kati dvArANi prajJatAni ? gautama ! catvAri pUrvadakSiNapazcimottaradikSu vijayavaijayantajayantA''parAjitAni / 'kahi NaM bhaMte ! pukkharavarassa dIvassa vijae NAmaM dAre pannatte ? 'goyamA ! pukkharavaradIva puracchimaperaMte pukkharodasamuddapuracchimaddhassa pacatthimeNaM ettha NaM pukkharavaradIvassa vijae NAmaM dAre pannatte taM ceva savvaM' kutra khalu bhadanta ! puSkaravaradvIpasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam ? bhagavAnAha-he gautama ! puSkaravaradvIpasya pUrvaparyante puSkarodasamudrapUrvArdhasya pazcimena atra hi puSkaravaradvIpasya vijayaM nAma dvAramAste tadeva sarvam tad vijayadvAramaSTau yojanAni0 upakramya jambUdvIpavijayadvAravat / 'evaM cattAri vi dArA' evameva catvAryapi dvArANi teSAmapi svasvasthAne svapramANAnurUpaM varNanaM jJeyam / vaiziSTayazca sarvatrApi prakAra se haiM-'vijaye, vejayaMte, jayaMte, aparAjite vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita 'kahi NaM bhaMte ! pukkharavarassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte' he bhadanta ! puSkaravara dvIpa kA vijaya nAma kA dvAra kahAM para kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! pukkharavaradIva puracchima peraMte pukkharoda samudda puracchimaddhassa paccatthimeNaM etthaNaM pukkharavaradIvassa vijae NAmaM dAre pannatte' he gautama ! puSkaravaradvIpa ke pUrvAdha ke anta meM puSkaravara samudra kI pazcimadizA meM puSkaravaradvIpa kA vijayadvAra hai yaha dvAra ATha yojana kA UMcA hai ityAdi rUpa se jaisA varNana jambUdvIpa ke vijayadvAra kA kiyA gayA hai vaisA hI varNana isa puSkaravaradvIpa ke isa vijayadvAra kA hai 'evaM cattAri vi dArA' isI taraha se apane 2 sthAna meM vaijayanta Adi yAvasA cha. 'taM jahA' tenA naam| 2 // pramANa cha. 'vijae, vejayate, jayate aparAjie' viya, vaiyanta yanta sane 2052 'kahiNaM bhaMte pukkhavarassa dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte' lagavan 554212 dvIpanu 2 viya nAmanuM dvAra che, te kayAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe cha 'goyamA ! pukkhavaravaradIvapuracchimaperaMte pukkharodasamuddapuratthimaddhassa paccatthi. meNa etthaNa pukkharavara dIvassa vijae NAmaM dAre paNNatte' he gautama ! 174212 dvIpanI pUrvArdhanA aMtamAM puSkaravara samudranI pazcima dizAmAM puSkaravara dvIpanuM vijaya nAmanuM dvAra Avela che. A dvAra ATha jananI uMcAI vALuM che. vigere prakArathI jaMbudvIpanA vijaya dvAranuM je pramANe varNana karavAmAM Avela cha. 1 pramANe nu na 2 vinya vA2nu 555 42 se. 'evaM cattAri vi dArA' merI pramANe pAtapAtAnA sthAnamA se vaiyanta vize3 mAjInA jIvAbhigamasUtra
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.97 puSkaradvIpanirUpaNam 719 rAjadhAnI-anyasmin puSkaravaradvIpe, 'NavaraM sIyAsIodA Natthi bhANiyavAo' navaramatra zItAzItodakAyAH vicAro na kartavyaH / 'pukkharavarassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassa ya-2 esa NaM kevaiyaM abAhAe aMtare pannatte ? goyamA ! aDayAlasayasahassA-bAvIsaM khalu bhave sahassAI aguNuttarA ya cauro-dAraMtara pukkharavarassa' puSkaravarasya khalu bhadanta ! dvIpasya dvArasya ca-ekasmAdanyadvArasyA'ntaraM kiyat abAdhayA prajJaptamiti praznaH ? bhagavAnAha-he gautama aSTacatvAriMzat zatasahasrANi 4822469 dvAviMzati yojanAnAM sahasrANi catvAriM yojanazatAni ekona saptatAni yojanAni puSkaradvIpadvArANAntaram pArasparikamabAdhayA / caturANAM pRthutvasyaikatramIlane 18 yojanAni, tAni puSkaradvIpa parimANAt 19289894 zeSa tIna dvAroM kA varNana apane apane pramANa ke anurUpa kara lenA cAhiye parantu rAjadhAnI ke varNana meM 'anya puSkaravara dvIpa meM rAjadhAnI hai' aisA kahanA cAhiye 'NavaraM sIyA sIodA Natthi bhANiyavcAo' tathA sItA aura sItodA ina do mahAnadiyoM kA sadbhAva yahAM para nahIM kahanA cAhiye 'pukkharavarassa NaM bhaMte ! dIvassa dArassa ya 2 esaNaM kevatiyaM abAhAe aMtare paNNatte' he bhadanta ! puSkaravaradvIpa ke dvAroM kA Apasa meM eka dUsare se kitanA antara kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! aDayAla sayasahassA bAvIsaM khalu bhave sahassAI aguNuttarAya cauro dAraMtara pukkharavarassa' puSkaravara dvIpa ke pratyeka dvAroM kA Apasa meM antara-4822469 aDatAlIsa lAkha bAvIsa hajAra cAra sau uganasIttara yojana kA kahA gayA hai| yaha inakA antara isa prakAra se nikAlanA cAhiye cAroM dvAroM kI traNe dvAranuM kathana potapotAnA pramANa anusAra karI levuM. paraMtu rAjadhAnInA 1 namai ilat y4212 dIpamA 204yAnI cha tema 4 naye. 'Navara sIyA sIodA Nasthi bhANiyavyA' tathA sItA mane sItAhI yethe mhaanhiyon| sahamA 2DI 43vo na ye. 'pukkharavarassa Na bhaMte ! dIvassa dArassa ya dArassa ya esa Na kevatiya abAhAe aMtare paNNatte' lagavan 5412 dIpanA dvArenuM parasparamAM eka bIjAthI keTaluM aMtare kahevAmAM Avela che? mA prazna uttaramA pramuzrI 43 cha -'goyamA ! aDayAlasayasahassA bAvIsa khalu bhave sahassAI aNuttarAya cauro dAraMtarapukkharavarassa' 14ravara dvIpanA pratyeka dvArenuM parasparamAM 4822469 aDatAlIsa lAkha bAvIsa hajAra cAraso ogaNa sIttera jananuM aMtara kahevAmAM Avela che. tenuM A aMtara A rIte kahevAvavuM joIe. cAre dvArenI jIvAbhigamasUtra
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ 720 jIvAbhigamasUtre zodhyante zodhiteSu jAtam ekA yojanakoTI dvinavatiH zatasahasrANi ekona navatiH sahasrANi aSTau zatAni SaTsaptatAni SaTsaptatyadhikAni 19289876 teSAM caturbhAige hRte dvArANAM parasparantaram 4822469 / 'paesA doNha vi puTThA jIvA dosu bhANiyA vA-pukkhavaradIvassa NaM bhaMte ! paesA pukkharavaradIvaM puTThA' pradezA dvayorapi saMspRSTAH jIvA dvayorapi bhaNitavyAH puSkarapradezAH puSkarasamudraM spRSTAH kim ? bhagavAnAha-hanta ! spRSTAH atha te kasya syuH pradezAH ? api samudraM spRSTAH puSkaradvIpasyaiva tathA-samudrapradezA dvIpaM spRSTA api samudrasyaiva bhaveyumoTAI ko ekatra milAne para 18 yojana kI hotI hai isa 18 yojana ko pakaravara dvIpa ke 19289894 isa yojana parimANa meM se ghaTAnA cAhiye taba ghaTAne para 19289876 yojana pramANa bacatA hai ise phira cAra se guNita karanA cAhiye taba 4822469 yojana kA antara pratyeka dvAra kA Apasa kA nikala AtA hai| 'paesA doNha vi paTTA jIvA dosu bhANiyavvA' he bhadanta ! puSkara dvIpa ke ve pradeza jo ki puSkaravara samudra ko chue hue haiM puSkaravara dvIpa ke kahalAveMge yA puSkara varasamudra ke kahalAveMge? to isa prazna ke uttara meM prabhu ne aisA kahA hai ki he gautama ! ve pradeza puSkaradvIpa ke hI kahalAveMge puSkaravarasamudra ke nahIM kahalAvege isI taraha se jo puSkaravara samudra ke pradeza puSkaravara dvIpa ko chU rahe haiM ve pradeza puSkaravara samudra ke hI kahalAveMge puSkaravara dvIpa ke nahIM kahalAveMge kyoMki loka kA aisA hI jADAIne ekaThI karavAthI 18 aDhAra jananI thAya che. A 18 aDhAra janano pukaravara dvIpanA 19289894 eka karoDa bANa lAkha nevAsI hajAra AThase corANu jana parimANamAMthI ochuM karavuM joIe. te ghaTADavAthI 188976 eka karoDa bANa lAkha nevAsI hajAra AThaso chotera jana pramANa bace che. tene pAchA cArathI bhagAvAthI 4822468 aDatAlIsa lAkha bAvIsa hajAra cAra ogaNa sIttera jananuM aMtara dareka dvAranuM parasparanuM nIkaLI mAya che. 'paesA doNha vi puTThA jIvA dosu bhANiyavvA' he bhagavan ! 5042 dvIpanA te pradeza ke je pradeza puSkaravAra samudrane sparzelA che. te pradeza puSkaravara dvIpanA kahevAze ke puSkaravara samudranA kahevAze ? A praznanA uttaramAM prabhazrIe evuM kahyuM ke-he gautama ! te pradeza puSkaravara dvIpanAja kahevAze. puSkaravara samudranA kahevAze nahIM. eja rIte je pradezo puSkaravara samudranA che, ke je puSkaravara dvIpane sparzelA che, te pradeza puSkaravara samudranA ja kahevAze. puSkaravara dvIpanA kahevAze nahIM kemake lekano vyavahAra evAja cAlyo Ave jIvAbhigamasUtra
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ 721 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.97 puSkaradvIpanirUpaNam laukika vyavahArAt / puSkaradvIpe mRtvA jIvAstatra pratyAyAnti na vA? evaM puSkarasamudre udrAya punastatra samudre AyAnti na vA ? iti prazne bhagavAnAha __ 'santyekake mRtAstatra punarAyAnti kecn|| svakarmavazagAH santaH puna yAnti nirnnyH||1|| 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai pukkhavaradIve-2' tatkenArthenaivamucyate puSkaravaradvIpaH-2 iti / bhagavAnAha-'goyamA ! pukkharavareNaM dIve tahiM tahiM dese vyavahAra calA AtA hai isI prakAra se jaba gautama ne prabhu se aisA prazna kiyA ki he bhadanta ! puSkaravara dvIpa meM mare hue jIva vahIM para utpanna hote haiM yA vahAM nahIM hote haiM anyatra utpanna ho jAte haiM tathA-puSkaravara samudra meM mare hue jIva puSkaravara samudra meM hI utpanna hote haiM yA vahAM nahIM hote haiM-anyatra utpanna ho jAte haiM ? to isa prazna ke uttara meM prabhu ne yahI kahA hai ki he gautama / kitaneka jIva aise bhI hote haiM jo vahAM mara kara punaH vahIM utpanna ho jAte haiM aura kitaneka jIva aise hote haiM jo vahAM para utpanna nahIM hote haiM anyatra utpanna ho jAte haiM kyoMki jIva karma ke vaza meM hai ataH isake udaya ke anusAra jisa jIva ne jaisI gati Adi kA bandha kiyA hotA hai vaha usI gati Adi meM utpanna hotA hai 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai pukkharavaradIve 2' he bhadanta ! isa puSkaravara dvIpa kA nAma 'puSkaravara dvIpa aisA kyoM huA hai ?' uttara haiM prabhu kahate haiM 'goyamA ! pukkharavareNaM dIve tahiM 2 dese tahiM 2 bahave paumarukkhA paumavaNasaMDA che. e ja pramANe jyAre gautamasvAmIe prabhuzrIne e prazna pUchayo ke he bhagavan! puSkara dvIpamAM marelA jIve tyAMja utpanna thAya che? athavA tyAM utpanna na thatAM koI bIjeja utpanna thaI jAya che ? arthAt puSkaravara samudramAM marelA jIva puSkaravara samudramAM ja utpanna thAya che? ke te sivAyanA bIjA sthAnamAM utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke gautama ! keTalAka che evA paNa hoya che ke jeo tyAM marIne pharI tyAM ja utpanna thaI jAya che. ane keTalAka tyAM utpanna thatA nathI. paNa bIjeja utpanna thaI jAya che. kemake jIva karmane AdhIna che. tethI karmanA udaya pramANe je cha jevI gati vigerene baMdha karela hoya che. te tevIja gati AdimAM utpanna thAya che. 'se keNaTheNa bhaMte ! evaM vuccai pukkharavaradIve dIve' 3 bhagavan / 504212 dviIpanuM nAma "puSkaravaradvIpa' e pramANe zA kAraNathI thayela che? A praznanA uttaramA pramuzrI cha -'goyamA ! pukkharavareNa dIve tahiM tahiM bahave pauma jI0 91 jIvAbhigamasUtra
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ 722 jIvAbhigamasUtre tahiM tarhi bahave paumarukkhA, paramavaNNA, paumavaNasaMDA NiccaM kusumiyA jAva cidvati - paumamahApaumarukkhe, ettha NaM paramapuMDarIyA NAmaM duve devA mahaDDiyA jAna palio mahiIyA parivasaMti' he gautama ! puSkaravare hi dvIpe tatra tatra deze - pradeze bahavaH padmavRkSAH padmavanAni padmavanapaNDAH ete ca nityaM kusumitAH pallavitA: stabaka- guccha - puSpa - phala - bhArAvanataskandhAstiSThanti padma - mahApadmavRkSau ca atra padma-puNDarIka nAmAnau dvau devau maharddhikau yAvat palyopamAyuSkau vizeSaNaviziSTau parivasataH / taduktam 'parame ya mahApaume rukkhA uttarakurusu jaMbU samA / eesa vasaMti surA parame taha puMDarIe ya // 1 // chAyA - padmazca mahApadmo vRkSA vuttarakuruSu jaMbU samau / etayorvasataH surau padmastathA puNDarIkazca // 1 // iti / 'se teNadveNaM goyamA ! evaM buccai pukkharavaradIve - 2 jAva Nicce' deva NiccaM kusumiyA jAva ciTThati' he gautama! puSkaracaradvIpa meM una 2 sthAnoM para aneka padmavRkSa padmavanakhaNDa, sarvadA kusumita pallavita aura stabakita evaM phaloM ke bhAra se avanamita rahate haiM tathA 'paumamahApaumarukkhe' yahAM padma aura mahApadma nAmake jo do vRkSa haiM una para 'paramapuMDarIyA NAmaM duve devA mahiDDiyA jAva palioyamadvitIyA parivasaMti' padma aura puNDarIka nAma ke do deva jo ki maharddhika Adi pUrvokta vizeSaNoM vAle haiM aura jinakI eka 2 palyopama kI sthiti hai rahate haiM taduktam - paumeya mahApaume rukkhA uttarakurUsu jaMbusamAeesa vasaMti surA paume taha puMDarIe ya // 1 // se teNadveNaM goyamA ! evaM rukkhA paumavaNasaMDA NiccaM kusumiyA jAva ciTThati' he gautama! pu05212 dvIpamAM te te sthAneApara aneka padmavRkSa padmavana khaMDa sadA kusumita pallavitaane svayyasti tathA igonA lArathI nabhelA rahe che tathA 'paumamahA paumarukkhe' ahIMyA padma ane mahApadma nAmanA ? me vRkSa che tenA para 'pauma puMDarIyA duve devA mahiDhiyA jAva paliovamaTTiiyA parivasati padma bhane thuNddrIka nAmanA e deve ke jee mahaddhika vigere pUrvokta vizeSaNAvALA che, ane jemanI sthiti eka caiApamanI che. teo rahe che. eja kahyu che ke 'pameya mahApaume rukkhA uttara kurusu jaMbUsamA / eesa vasaMti surA paume taha puMDarIe ya // 1 // 'se teNaTraNa' goyamA ! evaM vuccati pukkharakharadIve dIve' te kAraNathI huM gautama ! A dvIpanuM nAma puSkaravara dvIpa e pramANe jIvAbhigamasUtra
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.97 puSkaradvIpanirUpaNam sAnnidhyaM yataH tatenArthena gautama ! evamucyate puSkaravaradvIpaH 2 yAvannitya AsIt Aste sthAsyati / candrAdityAdi parimANamAha-'pukkharavareNaM bhaMte ! dIve kevaiyA caMdA pabhAsiMsu vA-3 evaM pucchA0' he bhadanta ! kiyantazcandrAH puSkaravaradvIpe khalu prabhAsante sma, prabhAsante, prabhAsiSyanti, sUryAzcAtapan-tapanti-tapiSyanti nakSatrANi cA'dyotanta-dyotante-dyotiSyante grahAzva cAramacaran-caranti-cariSyanti kati ca tArAgaNakoTikoTayo'zobhanta-zobhante-zobhiSyante iti pRcchAsamuvuccati pukkharavara dIve 2' isa kAraNa he gautama ! isa dvIpa kA nAma puSkaravaradvIpa aisA kahA gayA hai athavA-'jAva Nicce' yAvatU aisA yaha dvIpa kA nAma nitya hai kyoMki yaha pahile bhI aisA hI thA, aba bhI aisA hI hai aura Age bhI aisA hI rahegA 'pukkharavareNaM bhaMte ! dove kevaiyA caMdA pabhAsisu vA 3 evaM pucchA' he bhadanta ! isa puSkaravara dvIpa meM kitane candramAoM ne pahile prakAza diyA hai aba kitane candramA vahAM prakAza dete haiM ? aura Age bhI kitane candramA vahAM prakAza degeM ? tathA-kitane sUryoM ne vahAM apanA Atapa diyA hai ? aba bhI kitane sUrya vahAM apanA Atapa dete haiM ? tathA bhaviSyat meM kitane sUrya vahAM apanA Atapa degeM kitane nakSatra vahAM camake haiM ? aba kitane nakSatra vahAM camakate haiM aura Age bhI kitane nakSatra vahAM camakege? kitane grahoM ne vahAM apanI cAla calI hai, vartamAna meM kitane graha vahAM apanI cAla calate haiM aura bhaviSyat meM kitane graha vahAM apanI cAla calegeM ? kitane tArAgaNoM kI koTiko vAma mAvasa cha. mathavA 'jAva Nicce' yAvat 2 // dIpanu se nAma nitya che. kemake pahelA paNa te emaja hatuM. vartamAnamAM paNa e ja pramANe che. bhane bhaviSya me pramANe 2ze. 'pukkharavareNa bhaMte ! dIve kevaiyA caMdA pabhAsiMsu vA 3 evaM pucchA' 3 mApan 2mA 504212 dvIpamA Tasa yadrabhAgAme pahelAM prakAza Apela che? vartamAnamAM keTalA caMdro tyAM prakAza Ape che? ane bhaviSyamAM keTalA caMdro tyAM prakAza Apaze tathA keTalA sUryoe tyAM pitAne tApa Apela che? tathA vartamAnamAM keTalA sUryo tyAM pitAne tApaprakAza Ape che? ane bhaviSyamAM keTalA sUryo tyAM pitAne tApa Apaze ? eja pramANe keTalA nakSatre tyAM camakyAM che? vartamAnamAM keTalA nakSatra tyAM camake che? ane bhaviSyamAM paNa keTalA nakSatro tyAM camakaze ? keTalA grahoe tyAM pitAnI cAla cAlI che? vartamAnamAM keTalA graho tyAM pitAnI cAla cAle che? ane bhaviSyamAM tyAM keTalA graha cAla cAlaze ? tathA keTalA tArA, jIvAbhigamasUtra
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ 724 jIvAbhigamasUtre dAye bhagavAnAha 'goyamA ! coyAlaM caMdasayaM cauyAlaM ceva sUriyANa sayaM / pukkharavarammi dIvaMmi careMti ee pabhAsetA // 1 // cattAri sahassAI battIsaM ceva hoti nakkhattA / chacca sayA bAvattara mahaggahA bAraha sahassA // 2 // chaNNaui sayasahassA cattAlIsaM bhave shssaaii| cattAri sayA pukkharavara tArAgaNa koDikoDINaM ||sobhe su vA-3 he gautama ! catuH catvAriMzaM candrazataM catuzcatvAriMzaM caiva zataM sUryANAm / puSkaravare dvIpe caranti ete prabhAsantaH // catvAri sahasrANi dvAtriMzaccaiva bhavanti nakSatrANi / SaT ca zatAni dvisaptatAni mahAgrahA dvAdazasahasrANi // SaNNavatiH zatasahasrANi catvAriMzadbhaveyuH sahasrANi / catvAri zatAni puSkaravaratArAgaNAH TiyAM vahAM zobhita huI haiM ? aba bhI ve vahAM kitanI zobhita hotI haiM ? aura Age bhI ve vahAM kitanI zobhita hoMgI ? isa prakAra ke ye saba prazna pRcchA zabda se liye gaye haiM inake uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! coyAlaM caMdasayaM coyAlaM ceva sUriyANa sayaM pukkharadIvammi caraMti ee pagAsiMtA // 1 // cattAri sahassAI battIsaM hoMti nkkhttaa| chaccasayA vAbattara mahaggahA bArahasahassA ||2||chnnnnui sayasahassA cattAlIsaM bhave sahassAI cattAri sayA pukkharavara tArAgaNa koDikoDIo' he gautama ! eka sau cavAlIsa candramAoM ne vahAM para pahile prakAza kiyA hai, aba ve itane hI vahAM prakAza karate haiM aura bhaviSyat gaNonI kaTi koTi tyAM zobhita thaI hatI ? vartamAnamAM keTalI koTi koTi zobhita thAya che? ane bhaviSyamAM tyAM keTalI bhita thaze? A pramANenA A tamAma prazno pRcchA padathI grahaNa karelA che. AnA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke 'goyamA ! coyAlaM caMdasayaM coyAlaM ceva sUriyANasayaM / pukkharavarammi dIve caraMti ee pagAsiMtA // 1 // cattAri sahassAI battIsaM ceva hoMti NakkhattA / chacca sayA bAvattara mahaggahA bAraha sahassA // 2 // chaNNaui sayasahassA cattAlIsaM bhave sahassAI, cattAri sayA pukkharavara tArAgaNa koDi koDIo' he gautama ! eka cuMmALIsa caMdramAe pahelAM tyAM prakAza karyo che. vartamAnamAM eTalAja caMdro tyAM prakAza Ape che. tathA bhaviSyamAM paNa eTalAja caMdro tyAM prakAza karaze. eja pramANe 144 ekase cuMmALIsa jIvAbhigamasUtra
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ 725 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.97 puSkaradvIpanirUpaNam koTikoTInAm // azobhanta vA-3 / uktaMca-anyatrApyevameva / saMprati-manuSya sImAmAnuSottaraparvataviSaye pRcchA-'pukkharavaradIvassa NaM bahumajjhadesabhAe ettha NaM mANumuttare NAmaM pavvae pannatte-baTTe valayAgArasaMThANasaMThie je NaM pukkharavaraM dIvaM duhA vibhayamANe-2 ciTThai taM jahA-abhitara pukkharaddhaM ca, bAhirapukkhameM bhI ve itane hI vahAM prakAza karegeM isI taraha 144 sUrya vahAM tape haiM, aba bhI itane hI vahAM tapate haiM aura bhaviSyat meM itane hI sUrya vahAM tapegeM 4032 nakSatroM kA vahAM yoga huA hai, aba bhI itane hI nakSatroM kA yoga hotA hai aura Age bhI itane hI nakSatroM kA vahAM yoga hogA, 12672 mahAgrahoMne vahAM cAla calI hai, aba bhI itane hI mahAgraha vahAM cAla calate haiM aura itane hI mahAgraha vahAM bhaviSyat meM bhI cAla calate rahegeM 9644400 kroDAkoDI tAre vahAM zobhita hue haiM aba bhI itane hI tAre vahAM zobhita hote haiM aura Age bhI itane hI tAre vahAM zobhita hogeN| mAnuSottara parvata kA kathana 'pukkharavara dIvassa NaM bahumajjhadesabhAe ettha NaM mANusuttare nAma pavvae paNNatte' puSkaravara dvIpa ke bahumadhya dezabhAga meM-bIca meM-mAnuSottara nAmakA parvata hai yaha parvata 'vaTTe' gola hai aura isIse 'vala. yAgArasaMThANasaMThie' isakA AkAra valaya ke jaisA ho gayA hai 'je NaM sUryo tyAM tapyA che. vartamAnamAM paNa eTalA ja sUryo tyAM tape che. ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja sUryo tyAM tapaze. 4032 cAra hajAra batrIsa nakSatrone tyAM yoga thayo hato. vartamAnamAM paNa eTalA ja nakSatrone tyAM ga thAya che. ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja nakSatrone vega tyAM thaze. 12dara bAra hajAra chase tera mahAgrahoe tyAM cAla cAlI hatI vartamAnamAM paNa eTalAja mahAgraho tyAM cAla cAle che. eTalAja mahAgraho bhaviSyamAM tyAM cAla cAlaze. 9644400 cha-- lAkha cuMmALIsa hajAra ne cAraso kaDAkoDi tArAo tyAM zebhita thayA hatA. vartamAnamAM paNa eTalAja tArAo tyAM zobhe che. ane bhaviSyamAM paNa eTalAja tArAo tyAM zabhaze. mAnuSattara parvatanuM kathana 'pukkharavara dIvassa NaM bahumajjhadesabhAe ettha NaM mANusuttare nAma pavvae paNNatte' pu.4212 dIpanA gaDamadhyadeza mAgabhAM-kyamA bhAnuSotta2 nAmanA pata cha. 24 // 5ta 'vaTe' se che. ane methI 'valayAgArasaMThANasaMThie' tanA bhaa||2 sayanA devA // cha. 'jeNaM pukkharavaraM dIvaM duhA vibhayamANe jIvAbhigamasUtra
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ 726 jIvAbhigamasUtre raddhaM ca' ramaNIyo varNanIyazca puSkaravaradvIpasya bahumadhyadezabhAgaH atra khalu mAnupottaranAmA parvataH prajJaptaH sa ca vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH yaH khalu puSkaradvIpaM dvidhA vibhajamAnaH tiSThati / tadyathA-AbhyantarapuSkarAdhaM ca, bAhya puSkarAdha ca, tatra-mAnuSottarAtparvatAdarvAg yatpuSkarArddha tadabhyantarapuSkarArddha, yatpunaH tasmAd mAnuSottaraparvatAtparaH puSkarAI tad bAhya puSkarArddham, tathAca 'abhitarapukkharaddheNaM bhaMte ! kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM pannatte, goyamA ! aTThajoyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM, koDI bAyAlIsA tIsaM doNNi ya sayA aguNavaNNA pukkhara addhaparirayo evaM ca maNussa khettassa' AbhyantarapuSkarAdhai khallu he bhadanta ! kiyatA-kiyatpramANena cakravAlaviSkambheNa prajJaptaH, he gautama ! aSTau yojanazanasahasrANi 800000 cakravAlaviSkambheNa prajJaptaH ekA yojanAnAM koTiH dvAcavAriMzacchatasahasrANi triMzatsahasrANi dve ca yojanazate ekona pukkharavaraM dIvaM duhA vibhayamANe 2 ciTuMti' yaha parvata puSkaravara dvIpa ke ThIka bIca meM paDa gayA hai isI kAraNa puSkaravara dvIpa ke do khaMDa ho gaye haiN| 'taM jahA' una khaNDoM ke nAma isa prakAra se haiM-'abhitara pukkharaddhaM ca bAhirapukkharaddhaM ca' eka Abhyantara puSkarArdha aura dasarA bAhyapuSkarArdha 'abhitara pukkharaddheNaM bhaMte ! kevatiyaM cakkavAleNaM parikkheveNaM paNNatte' he bhadanta ! Abhyantara puSkarArdha kA cakravAla kitanI cauDAI vAlA hai aura isakI paridhi kitanI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! aTThajoyaNa sayasahassAI cakkavAlavikkha. bheNaM, koDIbAyAlIsA tIsaM doNi ya sayA aguNavaNNA pukkharaaddha parirao evaM ca maNussa khettassa' he gautama ! Abhyantara puSkarArdha kA cakravAla ATha hajAra yojana kA hai aura isakI paridhi eka kroDa 42 lAkha tIsa hajAra do sau unacAsa yojana kI hai yahI paridhi manuSya vibhayamANe citi' 2 ta 554212 dvIpanI 12252 madhyamA mAcha . tara 4|25thii 504212 dIpanA me mA pagiyesa cha. 'taM jahA' te mAnA nAma mA prabhArI che.-'abhitara pukkharaddhaM ca bAhira pukkharaddhaM ca' mAlyanta2 . rAdha mana mAnnu mA 42rAdha 'abhitara pukkharaddheNaM bhaMte ! kevatiyaM cakkavAleNa parikkhevaNa paNNatte' magavan ! mAsyantara 5042rAdhanA yAsanI pddaa| keTalI che? ane tenI paridhi keTalI che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe -goyamA ! adu joyaNasayasahassAI cakavAlavikkhaMbheNaM, koDI bAyAlIsA tIsaM doNhiya sayA aguNavannA pukkhara addha parirao evaM ca maNussa khettassa hai gautama! Abhyantara puSkarAIne cakavAla ATha hajAra ejanano che. ane tenI paridhi eka karoDa beMtAlIsa lAkha trIsa hajAra base egaNa pacAsa cAjananI jIvAbhigamasUtra
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.97 puSkaradvIpanirUpaNam 727 paMcAze kiMcid vizeSAdhike puSkarArdha parirayaH, evaJca-manuSyakSetrasya prikssepojnyeyH| 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccai abhitarapukkharaddhe ya-2' tatkenArthenaiva mucyate AbhyantarapuSkarAdham-2 'goyamA ! abhitarapukkharaddheNaM mANusuttareNaM savvao samaMtA saMparikkhitte ? se teNaTeNaM goyamA ! abhitarapukkharaddhe ya-2' gautama ! mAnuSottaraparvatena sarvato yataH saMpariveSTitam AbhyantarapuSkarArddham, tattenArthena gautama ! AbhyantarapuSkarAdha ca-2 iti prsiddhiH| 'aduttaraM ca NaM jAva Nicce' athottaraM yAvannitya AsIdasti bhaviSyati, nAsInnAsti na bhaviSyatIti kAlatraye'pi zaGkA no jAyate / 'ambhirapukkharaddheNaM bhaMte ! kevaiyA caMdA pabhAsiMsu vA-3' AbhyantarapuSkarArdhe bhadanta ! kati saMkhyAvantazcandrAH kSetra kI hai 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccati abhitara pukkharaddheya 2 ?' he bhadanta ! isakA nAma Abhyantara puSkarAdha aisA kisa kAraNa se paDA hai isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! abhitara pukkharaddheNaM mANusuttareNaM pavateNaM savvao samaMtA saMparikkhitte se eeNaTeNaM goyamA ! abhitarapukkharaddheya 2' he gautama ! AbhyantarapuSkarAdha kI cAroM ora mAnuSottara parvata hai isa kAraNa isakA nAma Abhyantara puSkarArdha aisA kahA gayA hai 'aduttaraM ca NaM jAva Nicce' dUsarI bAta yaha hai ki yaha yAvat nitya hai isakA aisA yaha nAma pahile bhI thA, aba bhI hai aura Age bhI aisA hI nAma rahegA yaha pahile nahIM thA, aisA nahIM hai aba yaha nahIM hai aisA bhI nahIM hai aura Age bhI yaha nahIM rahegA aisA bhI nahIM hai ataH kAlatraya meM aisA hI isakA nAma vidya cha. merI paridhi manuSya kSetranI che. 'se keNaTeNa bhaMte ! evaM vuccai abhitara pukkharaddheya abhitarapukkharaddheya' 3 mApan 2 // tanu nAma sAyantara puSkarAI e pramANe zA kAraNathI thayela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI he cha -'goyamA ! abhitara pukkharaddheNaM mANusuttareNa pavvatteNaM savvao samaMtA saMparikkhitte se eeNadveNa goyamA ! abhiMtara pukkharaddheya abhitara pukkharaddheya gautama ! 2mAsyanta2 purAnI yAre mAnnu bhAnuSota2 5ta che. te 42thI tenu nAma purA se pramANe pAmA mAda che. 'aduttaraM ca jAva Nicce' mI0 pAta che -4 nAma yAvat nitya che. tenu prbhaaNenuM nAma pahelAM paNa hatuM vartamAnamAM paNa eja nAma che. ane bhaviSyamAM paNa eja nAma raheze. e pahelAM na hatuM tema nathI. vartamAnamAM nathI. ema paNa nathI. ane bhaviSyamAM nahIM rahe tema paNa nathI. e pramANe traNe AmA me prabhAnu nAma 22vAyI 2 nitya che. 'abhitarapukkharaddheNaM jIvAbhigamasUtra
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ 728 jIvAbhigamasUtre prabhAsitavantaH prabhAsiSyante, 'sA ceva pucchA jAva tArAgaNakoDikoDIo' saiva pRcchA yAvattArAgaNa koTikoTayaH kati sUryA atapan-3 kati nakSatrANi adyotanta-3 kati mahAgrahAzcAramacaran-3 bhagavAnAha-'goyamA ! bAvattari ca caMdA bAvattarimeva diNakarAdittA pukkharavaradIvaDDe caraMti ee pabhAseMtA / mahaggahANaM tu tinnisayA chattIsA chacca sahassA nakkhattANaM tu bhave solAi dave shssaai| aDayAla sayasahassA bAbIsaM khalu bhave shssaaii| donni sayA pukkharaddha tArAgaNakoDikoDINaM / ' he gautama ! dvAsaptatizcandrAH dvAsaptatire va doptA dinakarAH puSkaravaradvIpArdhe ete prabhAsantazcaranti / mahAgrahANAntu-trINi zatAni patriMzadadhikAni, nakSatrANAntu bhaveyuH SoDaza dve sahasre / aSTacatvAriMzat zatasahasrANi dvAviMzati bhaveyuH sahasrANi dve zate puSkarAdhe tArAgaNakoTikoTInAm iti // 96 // mAna hone se yaha nitya hai 'abhitara pukkharaddheNaM bhaMte ! kevaiyA caMdA pabhAsiMsu vA 3' he bhadanta ! isa Abhyantara puSkarArdha ko kitane kitane candramAoM ne prakAza diyA hai vartamAna meM kitane candramA vahAM prakAza dete haiM aura bhaviSyat meM kitane candramA vahAM prakAza degeM ? isa taraha pUrva kI jaisI 'sA ceva pucchA' vahI yahI pRcchA karanI cAhiye-tathA ca-he bhadanta ! puSkarAdha meM kitane sUrya tape haiM, tapate haiM aura tapegeM? kitane nakSatra vahAM camake haiM, vartamAna meM camakate haiM aura Age kitane nakSatra camakeMge ! kitane mahAgrahoM ne vahAM cAla calI hai, aba bhI kitane mahAgraha vahAM cAla calate haiM aura Age bhI kitane mahAgraha vahAM cAla caleMge tathA kitane tArAgaNoM kI koTAkoTI vahAM zobhita hai aba bhI kitanI zobhita hotI hai aura Age bhI kitanI zobhita hoMge? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! bhaMte ! kevaiyA caMdA pabhAsisu vA 3' bhagavan ! 241 2mAsyanta2 504rAdhana keTalA caMdramAe prakAza Ape hato ? vartamAnamAM keTalA caMdro tyAM prakAza Ape che? ane bhaviSyamAM keTalA caMdro tyAM prakAza Apaze ? A pramANe pakSAMnI ma sA ceva pucchA' mahI yA praznI 43 vA naye. te 2 // pramANa jemake-he bhagavana puSkarArdhavara dviIpamAM keTalA sUryo tapyA hatA? keTalA sUryo tape che ane tapaze? keTalA nakSatre tyAM camakyA hatA? vartamAnamAM camake che? ane bhaviSyamAM keTalA nakSatro camakaze? keTalA mahAgrahoe tyA cAla cAlI che? vartamAnamAM keTalA mahAgraha tyAM cAla cAle che ane bhaviSyamAM keTalA mahAgraho tyAM cAla cAlaze ? tathA keTalA tArA gaNenI koTI koTI tyAM zebhelI che? vartamAnamAM keTalI keTA keTI zebhe che? ane bhaviSyamAM keTalA koTI choTI taagaaye| zAma ? 240 prazna uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA ! jIvAbhigamasUtra
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ 729 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.97 puSkaradvIpanirUpaNam bAvattariM ca caMdA bAvattari mevadiNakarA dittaa| pukkharavaradIvar3e caraMti ete pbhaaseNtaa||1|| tinisayA chattIsA chacca sahassA mahaggahANaM tu NakkhatANaM tu bhave solAI duve sahassAI // 2 // aDayAla sayasahassA bAvIsaM khalu bhave shssaaiN| donni sayA pukkharaddhe tArAgaNa koDikoDINaM // 3 // he gautama ? puSkarArdha meM 72 candramAoM ne prakAza diyA hai aba bhI itane hI vahAM prakAza dete haiM aura bhaviSyakAla meM itane hI ve vahAM prakAza degeM isI taraha se 72 sUrya vahAM tape haiM, aba bhI itane hI sUrya vahAM tapate haiM aura bhaviSyat meM itane hI sUrya vahAM tapate raheMge 6336 mahAgrahoM ne vahAM cAla calI hai, aba bhI itane hI mahAgraha vahAM cAla calate haiM aura Age bhI itane hI mahAgraha vahAM cAla calate raheMge do hajAra solaha nakSatroM ne vahAM candramA Adi ke sAtha yoga kiyA hai, aba bhI ve itanI saMkhyA meM vahAM yoga karate haiM aura Age bhI ve itanI hI saMkhyA meM vahAM yoga karate raheMge aura aDatAlIsa lAkha bAIsa hajAra dosau tArAoM kI koTAkoTI vahAM zobhita huI 'bAvattarI ca caMdA bAvattari meva diNakarA dittA / pukkharavaradIvaDhe caraMti ete pabhAseM tA // 1 / / tinni sayA chattIsA chacca sahassA mahaggahANaMtu / NakkhattANa tu bhave solAi duve sahassAiM // 2 // aDayAlasayasahassA bAvIsa khalu bhave sahassAI / donni sayA pukkharaddhe tArAgaNa koDikoDINaM // 3 / / he gautama ! puSkarArdhamAM 72 botera caMdramAe tyAM prakAza Apyo hato vartamAnamAM paNa eTalAja caMdro tyAM prakAza Ape che. ane bhaviSyamAM paNa eTalAja caMdro tyAM prakAza Apaze. eja pramANe kara botera sUryo tyAM tapelA hatA vartamAnamAM paNa eTalA ja sUryo tyAM tape che. ane bhaviSyamAM paNa eTalAja sUryo tyAM tapatA raheze. 6336/ cha hajAra traNaso chatrIsa mahA grahae tyAM cAla cAlI che. vartamAnamAM paNa eTalAja mahAgraho tyAM cAla cAle che. ane bhaviSyamAM paNa eTalAja mahAgrahe tyAM cAla cAlatA raheze. be hajAra ane soLa nakSatroe tyAM caMdro vigerenI sAthe yoga karyo hato vartamAnamAM paNa eTalA ja nakSatro tyAM yoga kare che. ane bhaviSyamAM paNa eTalAja nakSatre tyAM ga karatA raheze. tathA aDatALIsa lAkha bAvIsa hajAra basa tArAonI keTa keTI tyAM zobhita thayela che. vartamAnamAM paNa jI. 92 jIvAbhigamasUtra
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ 730 jIvAbhigamasUtre manujakSetra nirUpaNammUlam-samayakhette NaM bhaMte ! kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM pannatte ? goyamA ! paNayAlIsaM joyaNasayasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM egA joyaNakoDI jAva abhitara pukkharaddhaparirao se bhANiyavvo jAva auNapaNNe / se keNaTreNaM bhaMte ! evaM buccai mANusakhette-2 goyamA ! mANusakhetteNaM tivihA maNussA parivasaMti, taM jahA kammabhUmagA, akammabhUmagA, aMtaradIvagA, se teNaTreNaM goyamA! evaM vucci-maannuskhette-2| mANusakhette NaM bhaMte ! kai caMdA pabhAseMsu vA-3 kai sUrA tavaiMsu vA-3 goyamA ! battIsaM caMdasayaM battIsaM ceva sUriyANa sayaM / sayalaM maNussaloyaM careMti ee pbhaaseNtaa||1|| ekArasa sayasahassA chappiya solA mahaggahANaMtu / chacca sayA chaNNauyA nakkhattA tinni ya sahassA // 2 // aDasII sayasahassA cattAlIsasahassa maNuyalogammi / satta ya sayA aNUNA tArAgaNakoDikoDINaM // 3 // sobhaM sobhesu vA-3 / eso tArA piMDo savvasamAseNa mnnuylogNmi|bhiyaa puNatArAo jiNehi bhaNiyA asaMkhejA // 1 // evaiyaM tAraggaM jaM bhaNiyaM mANusaMmi logaMmi / cAraM kalaMbuyA pupphasaMThiyaM joisaM carai // 2 // ravisasigahanakkhattA evaiyA AhiyA maNuyaloe / jesiM nAmA goyaM na pAgayA pannavehiti // 3 // chAvaTTI piDagAiM caMdA iccA maNuyalogaMmi / do caMdA do sUrA ya hoMti ekakae piDae // 4 // chAvaTI piDagAiM nakkhattANaMtu maNuyalogaMmi / chappannaM nakkhattA hai aba bhI itanI hI vahAM zobhita hotI haiM aura Age bhI itanI hI vahAM zobhita hotI rhegii| // 97 // eTalAja keTa keTI zAbita thAya che. ane bhaviSyamAM paNa eTalI ja keTA TI. tyAM zAmita 29. // sU. 87 // jIvAbhigamasUtra
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam __731 ya hoMti ekakae piDae // 5 // chAvaTThI piDagAiM mahAgahANaM tu maNuyalogaMmi / chAvattaraM gahasayaM ca hoi ekakae piDae // 6 // cattAriya paMtIyo caMdAiccANa maNuyalogaMmi / chAvaTriya chAvaTriya hoi ya ekekayA paMtI // 7 // chappannaM paMtIyo nakkhattANaM tu maNuyalogaMmi / chAvaTTI chAvaTTI havai ya ekekayA paMtI // 8 // chAvattaraM gahANaM paMtisayaM hoi maNuyalogaMmi / chAvaTrI chAvaTI ya hoi ekke kiyA paMtI // 9 // te meru pariyaDaMtA payAhiNAvattamaMDalA savve / aNavaTThiya jogehiM caMdA sUrA gahagaNA ya // 10 // nakkhattatAragANaM avaTiyA maMDalA muNeyavvA / te vi ya payAhiNAvattameva mere aNucaraMti // 1 // rayaNiyaradiNayarANaM uDDeva aheba saMkamo nasthi / maMDala saMkamaNaM puNaabhitara bAhiraMtirie // 12 // rayaNiyara diNayarANaM nakkhatANaM mahaggahANaM ca / cAra viseseNa bhave suhadukkha vihI maNussANaM ||13||tesiN pavisaMtANaM tAvakkhettaM tu vaddae niymaa| teNeva kameNa puNo parihAyai nikkhamaMtANaM // 14 // tesiM kalaM. buyA pupphasaMThiyA hoi tAva khettapahA / aMto ya saMkuyA bAhiM vitthaDA caMdasUragaNA // 15 // keNaM vaDDai caMdo parihANI keNa hoi caMdassa / kAlo vA joNho vA keNA'NubhAveNa caMdassa // 16 // kiNhaM rAhu vimANaM niccaM caMdeNa hoi avirahiyaM / cauraMgulamappattaM hiTrA caMdassa taM carai // 17 // bAvaTuiM bAvarTi divase divase u sukka pakkhassa / jaM parivaDDai caMdo khavei taM ceva kAleNaM // 18 // pannarasai bhAgeNa ya caMdaM pannarasa meva taM vri| pannarasai bhAgeNa ya puNo vi taM ceva tikamai // 19 // evaM vaDA caMdo parihANI eva hoi cNdss| kAlo vA joNhA vA teNAgubhAveNa caMdassa // 20 // aMto maNussakhette havaMti cArovagA ya jIvAbhigamasUtra
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ 732 jIvAbhigamasUtre uvavaNNA / paMcavihA joisiyA caMdA sUrA gahagaNA ya // 21 // teNa paraM je sesA caMdAica gahatAranakkhattA ! natthi gaI na vi cAro avaTriyA te muNeyavvA // 22 // do caMdA iha dIve cattAri ya sAgare lavaNatoe / dhAyaisaMDe dIve bArasa caMdA ya sUrA ya // 23 // do do jaMbUdIve sasi sUrA duguNiyA bhave lavaNe / lAvaNigA ya tiguNiyA sasisUrA dhAyaisaMDe // 24 // dhAyaisaMDappabhiI uddi? tiguNiyA bhave caMdA / AillacaMdasahiyA aNaMtarAgaMtare khette // 25 // rikkhaggaha tAraggaM dIvasamudde jahicchase naauN| tassa sasIhiM guNiyaM rikkhaggaha tAragANaM tu // 26 // caMdAo sUrassa ya sUrA caMdassa aMtaraM hoi / pannAsa sahassAiM tu joyaNANaM aNUNAI // 27 // sUrassa ya sUrassa ya sasiNo sasiNo ya aMtaraM hoi / bahiyAo maNussa nagassa joyaNANaM sayasahassaM // 28 // sUratariyA caMdA caMdaMtariyA ya diNayarA dittA / cittaMtaralessAgA suhalesA maMdalesA ya // 29 // aTrAsIiM ca gahA aTThAvIsaM ca hoti nakkhattA / egasasI parivAro ya etto tArANa vocchAmi // 30 // chAvaTi sahassAiM nava ceva sayAiM paMcasayarAiM / egasasI parivAro tArAgaNakoDikoDINaM // 31 // bahirayAo mANussa nAgassa caMda sUrANa'vaTriyA jogaa| caMdA asIijuttA sUrA puNa hoMti pussehiM // 32 // 97 // ____ chAyA-samayakSetraM khalu bhadanta ! kiyatA AyAmaviSkambheNaM kiyatA parikSepeNa prajJaptaH ? gautama ! paMcacatvAriMzat yojanazatasahasrANi AyAmaviSkaMbheNa ekA koTiryAvat AbhyantarapuSkarArdhaparirayaH sa bhaNitavyaH yAvat ekona pazcAzat / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate manuSyakSetraM-2 ? gautama ! manuSyakSetre khalu trividhA manuSyAH parivasanti tadyathA-karmabhUmakAH akarmabhUmakAH 2 antaradvI. pakA-3 tattenArthena gautama ! evamucyate mAnuSakSetraM-2 mAnuSyakSetre khalu bhadanta ! katicandrAH pabhAsitavanto vA-3 kati sUryA atapan vA-3 gautama ! dvAtriMzaM candrazataM dvAtriMzaM caiva sUryANAM zatam / sakalaM manuSyalokaM caranti ete prakAza jIvAbhigamasUtra
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam 733 yantaH // 1 // ekAdaza ca sahasrANi paiviMzatizca poDaza mahAgrahANaM tu / SaT ca zatAni paNNavatinakSatrANi trINi ca sahasrANi // 2 // aSTAzItiH zatasahasrANi catvAriMzatsahasrANi manuSyaloke / saptazatAnyanUnAni tArAgaNakoTikoTInAm // 3 // zobhAmazobhanta vaa-3|| eSa tArApiNDaH sarvasamAsena manuSyaloke / bAhyAH punastArA jinai bhaNitA asaMkhyeyAH // 1 // etAvattArAgraM yadbhaNitaM mAnuSya - loke / cAraM kadaMbapuSpasaMsthitaM jyotiSaM carati // 2 // ravizazi grahanakSatrANi etAvanti AkhyAtAni manuSyaloke / yeSAM nAmagotrANi na prAkRtAni prajJApayiSyanti // 3 // SaT SaSTiH piTakAni candrAdityA manuSyaloke / dvau candrau dvau sUyauM ca bhavata ekaikasmin piTake // 4 // SaTSaSTiH piTakAni nakSatrANAM tu manuSyaloke / SaT paMcAzat nakSatrANi ca bhavanti ekaikasmin piTake // 5 // paTaSaSTiH piTakAni mahAgrahANAM tu manuSyaloke / SaTsaptataM grahazataM ca bhavati ekaikasman piTake // 6 // catasrazca SaGktayazcandrAdityAnAM manuSyaloke / paTSaSTiH SaTSaSTiH bhavati caikaikakA paMktiH // 7 // SaT paMcAzat Saktiyo nakSatrANAM tu manuSyaloke / SaT SaSTiH SaT SaSTi bhavati ca ekaikakA SaktiH / / 8 // SaT saptataM grahANAM SaktizataM bhavati manuSyaloke / SaT SaSTi : SaT SaSTiH ca bhavati ekaikakA paMktiH // 2 // te meraM paryaTantaH pradakSiNAvartamaNDalAH sarve / anavasthitayogaizcandrAH sUryAgrahagaNAzca // 10 // nakSatratArakANAmavasthitAni maNDalAni jJAtavyAni / tAnyapi ca pradakSiNAvartameva merumanucaranti // 11 // rajanIkara dinakarANAm Urdhva vA adho vA saMkramo nAsti / maNDalasaMkramaNaM punarAbhyantarabAhya tiryak // 12 // rajanIkara dinakarANAM nakSatrANAM mahAgrahANAM ca / cAra vizeSeNa bhavati sukhaduHkhavidhimanuSyANAm // 13 // teSAM pravizatAM tApakSetraM tu vardhate niyamAt / tenaivakrameNa punaH parihIyate niSkrAmatAm // 14 // teSAM kalaMbuyA puSpasaMsthitA bhavati taapkssetrpthaaH| aMtazca saMkucitAH bahirvistRtAzcandrasUryagaNAH / 15 / / kena vardhate candraH parihANiH kena bhavati candrasya / kRSNo vA jyotsnA vA kenAnubhAvena candrasya // 16 // kRSNaM rAhuvimAnaM nityaM candreNa bhavati avirahitam / caturaGgulamaprAptamadhastAcandrasya taccarati // 17 // dvASaSTi SiSTi divase divase tu zuklapakSasya / yatparivardhate candraH kSapayati tenaiva kAlena // 18 // paMcadazabhAgena ca candraM paMca dazameva taM vRNoti / paMcadaza bhAgena ca punarapi tadeva prakaTI karoti // 19 // evaM vardhate candraH parihAnizcaiva bhavati candrasya / kRSNo vA jyotsno vA tenAnabhAvena candrasya // 20 // antarmanuSyakSetre bhavanti cAropagAzca uppnnaaH| paMcavidhA jyotiSkAH candrAH sUryAgrahagaNAzca // 21 / / tataH paraM ye zeSAH candrA jIvAbhigamasUtra
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre dityAgrahatArA nakSatrANi / nAsti gati napi cAraH avasthitAni tAni jJAtavyAni // 22 // dvau candrAvidvIpe catvArazca sAgare lavaNatoye / dhAtakIkhaNDe dvIpe dvAdaza candrAzca sUryAzca ||23|| dvau dvau jaMbUdvIpe zazisUryau dvi guNitau bhavetAM lavaNe / lAvaNikAzca triguNitAH zazisUryA dhAtakIkhaNDe ||24|| dhAtakikhaNDa prabhRtiSUddiSTa triguNitA bhaveyuzcandrAH | AdimacandrasahitA anantarAnantare kSetre ||25|| RkSagrahatArAgraM dvIpasamudre yadIcchasijJAtum / tasya zazibhirguNitaM RkSagrahatArakANAM tu // 26 // candrAtsUryasya ca sUryAccandrasyAntaraM bhavati / paMcAzat sahasrANi tu yojanAnAmannAni ||27|| sUryasya ca zazinaH zazinazcA'ntaraM bhavati / bAhyAt manuSyanAgasya yojanAnAM zatasahasram ||28|| sUryAntaritAzcandrAH candrAntaritAzca dinakarA - dIptAH / citrAntara lezyAkAH sukhalezyA mandalezyAzca ||29|| aSTAzItizca grahA aSTAviMzatizca bhavanti nakSatrANi / ekazazinaH parivArA itastArANAM vakSyAmi ||30|| SaT paSTiH sahasrANi navacaiva zatAni paJcazata rAtrIH / ekazazinaH parivArastArAgaNa koTikoTInAm ||31|| bAhyAnmanuSyanagasya candrasUryayoravasthitA yogAH / candrA abhijid yuktAH sUryAH punarbhavanti puSyeNa // 32 // 97 // 734 TIkA- 'samayakhette NaM bhate ! kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM pannatte' manuSyakSetraM khalu bhadanta ! kiyaddIrghaM vistArAbhyAm kiyacca parikSeSeNa prajJaptaM praznaH ? bhagavAnAha - 'goyamA ! paNayAlIsaM joyaNasaya sahassAIM AyAmavikkhaMbheNaM egA joyaNakoDI jAva abhitarapukkharaddhaparirao se bhANiyacvo jAva manuSyakSetra nirUpaNa - 'samayakhette NaM bhaMte! kevatiyaM AyAmavikkhaMbheNaM' ityAdi / TIkArtha - zrI gautama svAmI ne prabhu se aisA pUchA hai - he bhadanta ! samaya kSetra kI manuSya kSetra kI lambAI cauDAI kitanI hai aura kitanI isakI paridhi hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! paNayAlIsa joyaNa sayasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM, egA joyaNakoDI jAva abhitara pukkharaddhaM parirao se bhANiyacvo jAva aunnmanuSya kSetranuM nirUpaNu 'samaya khettaNaM bhaMte! kevatIyaM AyAmavikkhabheNaM' hatyAhi TIkA -zrI gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM ke he bhagavan ! samaya kSetra-manuSya kSetranI laMbAi ane paheALAi keTalI che ? ane tenI paridhi keTalI che ? yA praznanA uttarabhAM prabhuzrI gautamasvAmIne he che - 'goyamA ! paNayAlIsa joyaNasayasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM, egA joyaNa koDI jAva abhitara jIvAbhigamasUtra
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 98 manuSyakSetranirUpaNam auNapaNNe' he gautama ! paMca catvAriMzad yojanazatasahasrANi 450000 AyAmaviSkambhAbhyAm ekA yojanakoTiH yAvad AbhyantarapuSkarArdhaparirayastAvatsa bhaNitavyaH tathA ca ekA yojanakoTI dvAcatvAriMzacchata sahasrANi triMzatasahasrANi dve yojanazate ekonapazcAze kizcidvizeSAdhike parikSepeNa prajJaptam / tatpramANaparimitaM mAnuSakSetram / mAnuSyakSetranAmakaraNe hetuM pRcchati-'se keNadveNaM bhaMte ! evaM vuccai mANusakhette 2' tatkena kAraNena bhadanta ! mAnuSakSetra 2 ityevamucyate iti praznaH bhagavAnAha-'goyamA ! mANusakhette NaM tivihA maNussA parivasaMti' manuSyakSetre trividhA lokA vasanti / te ke tatrAha-'taM jahA' kammabhUmagA-akammabhUmagA aMtaradIvagA' karmabhUmakAH karmabhUmau jAtAH 1 akarmakAH 2 antadvIpakAH antaradvIpe jAtAH / anyacca manuSyANAM janmamaraNazcAtraiva kSetre na tadvahiriti nizcitaM, 'se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai mANusakhette 2' tattenArthenaiva mucyate mAnuSapaNNe' he gautama ! manuSyakSetra kI lambAI cauDAI 45 lAkha yojana kI hai aura Abhyantara puSkarArddha kI jitanI paridhi hai utanI isakI paridhi hai / Abhyantara puSkarAdha kI paridhi 14230249 eka karoDa bayAlIsa lAkha tIsa hajAra do sau unapacAsa yojana kI hai yahI isa kI paridhi kA pramANa hai 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai mANusakhette 2' he bhadanta ! isakA 'mAnuSakSetra' aisA nAma kisa kAraNa se huA hai ? 'goyamA ! mANusakhette NaM tividhA maNussA parivasaMti' he gautama ! manuSya kSetra meM tIna prakAra ke manuSya rahate haiM-'taM jahA' jaise 'kammabhUmagA, akammabhUmagA, aMtaradIvagA' karmabhUmaka 1 akarmabhUmaka 2 aura antaradvIpaka 'se teNaTeNaM evaM vuccai mANusa khette 2' isa kAraNa se he gautama! mAnuSakSetra kA nAma 'mAnuSakSetra' aisA kahA pukkharaddha parirao se bhANiyavvo jAva auNapanne' he gautama ! manuSya kSetranI laMbAI pahoLAI 45 pistAlIsa lAkha jananI che. ane Abhyantara puSkarAdhanI jeTalI paridhi che eTalI ja tenI paridhi che. Abhyantara puSkarAnI paridhi 14230249 eka karoDa beMtAlIsa lAkha trIsa hajAra baso ogaNa 5yAsa yonI che. senA pramANa manuSyakSetranI paridhinu cha. 'se keNaTheNa bhaMte ! evaM buccai mANusakhette mANusakhette' he bhagavan ! 2 // kSetranu nAma 'mAnuSa kSetra meM pramANe zA 4|294thii thaye cha ? 'goyamA ! mANusakhetteNaM tividhA maNussA parivasati' he gautama ! manuSya kSetramA 54|2naa manudhyA 29 . 'taM jahA' 2 // pramANe che. 'kammabhUmagA akammabhUmagA aMtaradIvagA' bhabhUma4 1 25 bhUma4 2 mane mata2 dvI54 3 'se teNaTheNa evaM vuccai jIvAbhigamasUtra
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre kSetram-2 ihaivakSetre trividhamanuSyavAsamahimnA janmamaraNasadbhAvena ca mAnuSakSetraM nAma sampannam / kiM ca-manuSyANAmiyaM janmasthiti maraNanimittikAbhUmiH, yadyapi baddhavairo devAdirenamita utpATaya sthAnAntaraM netuM yatamAno'pi buddhi viparyayAta nayannapi punaH parAvartya prakSipati ihaiva, yepi kecana jaMghAcAriNo vidyAcAriNaH gacchantyapi nandIzvarAdi dvIpAn , kintu-na tatra vasanti mriyante vA tUrNamihAyAnti gayA hai tathA manuSyoM kA janma aura maraNa isI kSetra meM hotA hai isake bAhira nahIM hotA hai manuSyajanma janma kI apekSA manuSyakSetra ke bAhara na huye hai na hote haiM aura na hoMge tathA yadi koI deva yA dAnava, yA vidyAdhara usake sAtha apane pUrva ke baMdhe hue vaira ko bhagAne ke liye-badalA lene ke liye aisI buddhi kare ki maiM isa manuSya ko isa sthAna se uThA kara manuSyakSetra ke bAhara rakha AUM yA choDa AUM ki jisa se khaDA 2 sUkha jAve yA mara jAya taba bhI usakI aisI vuddhi loka ke prabhAva se hI punaH aisI badala jAtI hai ki jisake kAraNa vaha usakA saMharaNa hI nahIM karatA hai yadi vaha usakA saMharaNa kara bhI letA hai to phira vaha use punaH vahIM para vApisa lAkara rakha detA hai isa taraha saMharaNa kI apekSA bhI manuSyakSetra se bAhara manuSya na kabhI mare haiM, na marate haiM aura na mareMge tathA jaGghAcArI yA vidyAcArI munijana nandIzvara Adi dvIpa taka jAte haiM ve bhI vahAM jAkara mANusakhette mANusakhetteM' 2 // 424thI he gautama ! manuSya kSetranu nAma 'manuSya kSetra e pramANe kahevAmAM Avela che. tathA manuSyane janma ane maraNa Aja kSetramAM thAya che. A kSetrathI bahAra thato nathI. manuSya janmanI ape. kSAthI manuSya kSetranI bahAra thayela nathI. thato nathI ane thaze paNa nahIM tathA je kaI deva athavA dAnava athavA vidyAdhara tenI sAthe potAnA pUrvabhavanA bAMdhelA vairane bhagADavA mATe arthAt badale levA mATe evI buddhi kare ke huM A manuSyane A sthAnethI uThAvIne manuSya kSetranI bahAra mUkI AvuM. athavA kahADI mukuM, ke jenAthI e ubhe ubhe sUkAI jAya athavA te marI jAya. te paNa tenI tevI buddhi lekanA prabhAvathI ja pharI evI badalAya jAya che ke-je kAraNathI tene kaMI paNa karI zakatA nathI. je te e manuSyanuM saMharaNa paNa karIle te te pharIthI tene tyAMja pAcho lAvIne mUkI de che. A rIte saMharaNanI apekSAthI paNa manuSya kSetranI bahAra kaI manuSya kayAreya maryA nathI. temaja maratA nathI ane maraze paNa nahIM tathA jeo jaMghAcArI ane vidyAcArI munijana nandIzvara vigere dvIpa paryanta jAya che. teo paNa tyAM jIvAbhigamasUtra
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam tato mriyante ato mAnuSottaraparvatasImAdikaM kSetraM mAnuSakSetramiti nirNayaH / manuSyakSetre candrAdi vaktavyatAM prastauti-'mAnusakhette NaM bhaMte ! kai caMdA pabhAsiMsu vA 3 kai sUriyA tabisu vA 3' manuSyakSetre khalu bhadanta ! prabhAsitavantaH katicandrAH prabhAsante prabhAsiSyante vA, kati vA sUryA atapan tapanti (tapiSyanti) tapsyanti, kati mahAgrahAzcAramacaran-caranti-cariSyanti vA, kati ca nakSatrANi adyotanta adyotante dyotiSyante, kati vA tArAgaNa koTikoTayona vahAM rahate haiM na vahAM maraNa ko prApta karate haiM kintu manuSyakSetra meM hI maraNa ko prApta karate haiM isI liye mAnuSottara parvata hai, sImA jisa kI aisA jo manuSyoM kA kSetra hai vahI manuSyakSetra hai| __ manuSyakSetra saMbaMdhI vaktavyatA'manusakhetteNaM bhaMte ! kati caMdA pabhAsiMsu 3' he bhadanta ! manuSya kSetra meM kitane candramAoM ne prakAza diyA hai, aba bhI kitane candramA prakAza dete haiM aura Age kitane candramA prakAza deMge ? isI manuSya kSetra meM kitane sUryoM ne apanA tApa diyA hai vartamAna meM kitane sUrya apanA tApa dete haiM, aura Age bhI kitane sUrya apanA tApa deMge, kitane mahAgrahoM ne manuSyakSetra meM cAla calI hai kitane mahAgraha cAla calate haiM aura kitane mahAgraha bhaviSyat meM cAla caleMge ? kitane nakSatra yahAM para camake haiM, aba bhI kitane camakate haiM aura Age kitane maraNane zaraNa paNa thatA nathI. paraMtu manuSya kSetramAMja AvIne teo maraNa pAme che. A ja kAraNathI mAnuSettara parvata che. sImA jenI evuM je manunuM kSetra che. eja manuSya kSetra che. manuSya kSetra saMbaMdhI candrAdinuM kathana 'manusakhetteNaM bhaMte ! kati caMdA pabhAsiMsu 3' meM bhagavan bhanuSya kSetramA keTalA caMdramAe prakAza Ape hato ? vartamAnamAM keTalA caMdro prakAza Ape che? ane bhaviSyamAM keTalA caMdra prakAza Apaze? eja pramANe manuSya kSetramAM keTalA sUryoe pitAne tApa ApyuM hatuM ? vartamAnamAM keTalA sUryo tApa Ape che? ane bhaviSyamAM keTalA sUryo tApa Apaze ? keTalA mahAgrahoe manuSyakSetramAM cAla cAlI che? keTalA mahAgraho tyAM vartamAnamAM cAla cAle che? ane bhaviSyamAM keTalA mahAgraho cAla cAlaze? keTalA nakSatro manuSya kSetramAM camakyA hatA ? vartamAna keTalA nakSatre tyAM camake che? ane bhaviSyamAM keTalA nakSatre tyAM camakaze? keTalA tArAgaNenI koTi koTi e jI0 93 jIvAbhigamasUtra
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ 738 jIvAbhigamasUtre zobhanta zobhante zobhiSyante iti praznasaMce bhagavAnAha 'goyamA ! battIsaM caMdasa battIsaM caiva sUriyANasayaM sayalaM maNussaloyaM careti ee pabhAseMtA' he gautama ! dvAtriMzaM candrazataM tAvadeva zataM ca sUryANAm ete candrAH sUryAzca sva-sva prabhAbhiH sakalaM lokaM prakAzayantazcaranti / candrau dvau jambUdvIpe catvAro lavaNasamudre, dvAdaza dhAtakIkhaNDe, dvAcatvAriMzat kAlode, dvAsaptatizcandrA abhyantarapuSkarArghe, itthaM saMkalanayA dvAtriMzaduttaraM zataM candrA bhavanti / evaM sUryA api, camake ge ? kitane tArAgaNoM kI koTAkoTI yahAM suzobhita huI hai, aba bhI vaha kitanI suzobhita hotI haiM aura Age bhI kitanI suzobhita hoMgI ? ina praznoM ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM'goyamA ! battIsaM caMdasamaM battIsaM caiva sUriyANa sayaM, sayalaM maNussa loyaM careti ete pabhAsetA' manuSyakSetra meM 132 candramAoM ne prakAza diyA hai aba bhI itane hI candramA prakAza dete rahate haiM aura Age bhI itane hI candramA prakAza dete raheMge isI taraha 132 sUrya ne yahAM apanA tApa diyA hai / aba bhI itane hI sUrya yahAM apanA tApa pratidina dete haiM aura Age bhI itane hI sUrya tApa dete raheMge / 132 kI saMkhyA inakI isa prakAra se hotI hai ki jambUdvIpa ke 2 sUrya 2 candra lavaNasamudra ke 4 sUrya 4 candra dhAtakIkhaNDa ke 12 sUrya 12 candra kAloda samudra ke 42 sUrya 42 candra puSkarArdha ke 72 sUrya 72 candra saba mila manuSya kSetramAM zobhita thai hati ? vamAnamAM keTalI keTa keTi zobhita thAya che ane bhaviSyamAM paNa keTalI keTi keTi tyAM zabhA pAmaze ? A praznonA uttarabhAM prabhuzrI gautama svAmIne he che - 'goyamA battIsaM caMdasayaM battIsaM ceva sUriyANa sayaM sayalaM maNussaloyaM careMti ee pabhAseMtA' bhanuSya kSetramAM 132 ekase trIsa ca'dramAee prakAza ApyA hatA vamAnamAM paNa eTalA ja caMdramAe prakAza Ape che. ane bhaviSyamAM paNa eTalAja caMdramAe prakAza detA raheze. eja pramANe 132/ ekase batrIsa sUryoe tyAM peAtAnA tApa ApyA hatA. vamAnamAM paNa eTalAja sUryo tyAM peAtAnA tApa dararoja Ape che. ane bhaviSyamAM paNa eTalAja sUryAM tyAM peAtAnA tApa dararAja ApatA raheze. te caMdra sUryanI 132 ekasA batrIsanI sakhyA A rIte thAya che. jema ke ja khUdbIpanA 2 e sUryo ane e caMdro lavaNu samudranA 4 cAra sUryAM ane 4 cAra caMdro dhAtakIkhaMDanA 12 khAra sUryAM ane 12 khAra caMdro kAleAda samudranA 42 eMtALIsa sUryo ane 42 beMtALIsa cadro puSkarAnA 72 khetera sUca ane 72 matera caMdro A rIte badhA maLIne 132/ekasA batrIsanI saMkhyA jIvAbhigamasUtra
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam 739 uktazcA'nyatrApi (etAvadeva) 'ekArasayasahassA chappiya solA mahaggahANaM tu' ekAdaza ca sahasrANi SaT paMcAzat poDaza mahAgrahANAntu-SaT paMcAzadadhika SoDaza zatottaraM sahasrANAmekAdaza parimANaM mahAgrahANAM jJeyam / 'chacca sayA chaNNauyA nakkhattA tiNNi ya sahassA' SaNNavatyuttara SaT zatAdhika sahasratrayamAnamitAni nakSatrANi / 'aDasIi sayasahassA sattAlIsasahassaM maNuyalogaMmi satta ya sayA aNUNA tArAgaNa koDikoDINaM' tArAgaNAnAM manuSyaloke gaNanA pramANantu-aSTAzIti rlakSANi catvAriMzatsahasrANi kiMcidanUnAni saptazatAni jJAtavyam / 'sobhaM sobhe su vA 3' ete zobhAmazobhanta0 3 / upasaMhAramAhakara 132 ho jAte haiM / 'ekkArasa ya sahassA chappiya solA mahaggahANaMtu chacca sayA chaNNauyA pakkhattA tiNi ya sahassA 2' 'sobhaM sobhesu vA 3' gyAraha hajAra 6 sau solaha mahAgrahoM ne vahAM apanI cAla calI hai, vartamAna meM bhI itane hI mahAgraha vahAM apanI cAla calate rahate haiM aura bhaviSyat meM bhI itane hI mahAgraha vahAM apanI cAla calate raheMge tIna hajAra 6 sau 96 nakSatroM ne vahAM para candramAdika ke sAtha yoga kiyA hai vartamAna meM bhI ve itane hI vahAM yoga karate rahate haiM aura Age bhI ve itanI hI saMkhyA meM vahAM yoga karate raheMge 'aDasIi saya sahassA cattAlIsa sahassa maNuyaloyaMmi satta ya sayA aNUNA tArAgaNakoDikoDINaM // 3 // tathA-8840700 tArAgaNoM kI koTAkoTI vahAM suzobhita huI haiM aba bhI itane hI tArAgaNoM kI thataya che. 'ekkArasa ya sahassA chappiyasolA mahaggahANaM tu chacca sayA chaNNauyA NakkhattA tiNNi ya sahassA sobhaM sobhesuvA3' maniyAra 702 7so soNa mahAgrahoe tyAM pitAnI cAla cAlI hatI. vartamAnamAM paNa eTalAja mahAgraho tyAM pitAnI cAla cAlatA rahe che. ane bhaviSyamAM paNa eTalAja mahAgraho tyAM pitAnI cAla cAlatA raheze. traNa hajAra chaso cha-- nakSatroe tyAM caMdra vigerenI sAthe ega karyo hato vartamAnamAM paNa eTalAja nakSatro tyAM vega karatA rahe che. ane bhaviSyamAM paNa eTalA ja nakSatre tyAM ga karatA raheze. 'aDasIi sayasahassA cattAlIsasahassA maNuya loyami sattaya sayA aNUNA tArAgaNa koDi koDINaM // 1 // tathA 884700 aThayAsI lAkha cALIsa hajAra ane sAtaso tArA gaNenI koTA keTi tyAM suzobhita thaI hatI. vartamAnamAM paNa eTalAja tArAgaNenI keDA kaTi tyAM suzobhita thaI rahI che. ane bhaviSyamAM paNa jIvAbhigamasUtra
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ 740 jIvAbhigamasUtre 'eso tArApiMDo savva samAsena maNuyalogaMmi' sarvasamAsena - saMkSepeNa manuSyaloke eSa tArApiNDastIrtha karairAkhyAtaH / 'vahiyA puNatArAo jiNehiM bhANiyA asaMkhejjA' manuSyalokAntaHpAti tArAH parisaMkhyayoktAstIrthakaraiH tato bahirasaMkhyAtA anantAH, dvIpasamudrAdInAma saMkhyAtatvAt sarvatra ca tAsAM sadbhAvAt / 'evaI tAragaM jaM bhaNiyaM mANussammi logammi' etAvadeva tArAgraM tArAsaMbandhigaNanAparimANam yattIrthaGkarairmAnuSye loke yadanantaraM bhaNitam, tat 'cAraM kalaMbuyA pupphasaMThiyaM joisaM carai' jyotiSam - jyotiSadevavimAnarUpam, kadamba - puSpasaMsthitam kadambapuSpavad adhaH saMkucitamupari vistIrNam uttAnIkRtArddhakapitthasaMsthAnasaMsthitamiti bhAvaH, cAraM carati - cAra pratipadyate, tathA jagatsvAbhAyyAt tArAgrahagaNasya copalakSaNatvAt candrasUryAdayo'pi yathokta saMkhyAkAH koTAkoTI vahAM suzobhita ho rahI haiM aura Age bhI itane hI tArAgaNoM kI koTAkoTo vahAM suzobhita hogI 'eso tArA piMDo savvasamAseNa maNuyaloyaMmi bahiyA puNa tArAo jiNehiM bhaNiyA asaMkhejjA' 1 itanA tArApiNDa tIrthaMkaro ne isa manuSyaloka meM kahA hai parantu loka ke bAhira jo asaMkhyAta dvIpa aura samudra hai unameM tArApiNDa asaMkhyAta kahA gayA hai| 'evaiyaM tAraggaM jaM bhaNiyaM mANusaMmi logaMmi / cAraM kAlaMbuyA puSkasaMThiyaM joisaM carai' ||2|| isa taraha se tIrthakaroM ne isa manuSyaloka meM tArAgaNoM kA parimANa aura upalakSaNa se sUryAdikoM kA parimANa kahA hai ye saba jyotiSI devoM se vimAna rUpa haiM aura inakA saMsthAna kadamba puSpa ke eTalAja tArAgaNAnI kATA keATI tyAM zobhita thaze. 'eso tArApiMDo savvasamAseNa maNuyaloyami bahiyA puNa tArAA jiNehiM bhaNiyA asaMkhejjA // 1 // ATalA tArAviMDa tIrthaMkarae A manuSya leAkamAM kahela che. para'tu lAkathI bahAra je asakhyAta dvIpo ane samudro che, temAM tArA piMDa asakhyAta kahelA che. 'evaiyaM tAragaM jaM mANusaMmi logaMmi / cAraM kalaMbuyApupphasaMThiyaM joisa carai // 2 // A rIte tItha karAe A manuSya leAkamAM eTalA tArAgaNeAnuM parimANu kahela che. e badhA jyAtiSNu devAnA vimAna rUpa che. ane teenu saMsthAna kadambanA puSpa jevuM che. jIvAbhigamasUtra
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam manuSyaloke jagatsvAbhAvyAcAraM carantIti draSTavyam / upasaMhAramAha-'ravisasigahanakhattA evaiyA-maNuyaloe AhiyA jesi nAmagoyaM na pAgayA pannavehiti' ravizazigrahanakSatrANi tArAzcopalakSaNatvAt etAvatsaMkhyayA manuSyaloke AkhyAtAH anvarthayuktanAmagotrANi ca, itthaM vitaLa prAkRtAH vaiziSTaya hInAH kadApi iti viSayaM na prajJApayiSyanti kevalaM bhagavataivopadeSTuM zakyaM yadupadiSTaM zraddheyam / 'chAvaTThI piTagAI caMdAicA maNulogammi do caMdA do sUrA ya hauti ekkekara piDae' manuSyaloke khalu SaT SaSTiH piTakAni santi-yadantargatAzcandrAdityAH, ekaikatra piTake dvau candrau dvau sUryau bhavataH, tatra-jambUdvIpe ekam, jaisA haiM 'ravisasigahanakkhattA evaiyA AhiyA maNuyaloe jesi nAmAgoyaM na pAgayA pannavehiM ti' ravi zazi graha, nakSatra aura upalakSaNa se tArAgaNa ye saba jo itanI saMkhyA meM tIrthakaroM ne kahe haiM una para jo prAkRtajana haiM mUrkha jana haiM ve vizvAsa nahIM kareMge-yaha prabhu kA kathana satya hai yA asatya hai aisA ve nahIM mAnege parantu samyagadRSTi jIvoM ko yaha bhagavAna ne hI kahA hai so hameM isa para zraddhA karanI cAhiye aisA samajha kara ise mAnanA cAhiye 'chAvaTThI piDagAiM caMdA iccA maNuyalogammi / do caMdA do sUrA hoMti ekkekkae piDae' // 4|| isa manuSyaloka meM candra aura sUrya ke 66-66 piTaka haiM eka eka piTaka meM do candra aura do sUrya hote haiM / ina meM jambUdvIpa meM 1 pITaka ravi sasi gaha nakkhattA evaiyA AhiyA maNuyaloe / jesi nAmAgoyaM na pAgayA pannavehiM ti // 3 // ravi, rAzi, graha nakSatra ane upalakSathI tArAgaNa e badhA ja ATalI saMkhyAmAM tIrthakaree kahyA che tene je prakRta manuSya-arthAtu mukha manuSya che teo vizvAsa karaze nahiM prabhuzrInuM A kathana satya che, evuM teo mAnaze nahIM paraMtu samyaphadaSTi vALA ane A bhagavAne ja kahyuM che. tethI ApaNe te kathana para zraddhA karavI joIe. ema samajIne te kathanane mAnavuM joIe. chAvadI piTagAI caMdAiccA maNuyalogammi / do caMdA do sUrA hoMti ekkekkae piDae // 4 // A manuSyalekamAM caMdra ane sUryanA 66 chAsaTha 66 chAsaTha piTake che. eka eka piTakamAM be caMdra ane be sUryo hoya che. temAM jaMbUdvIpamAM jIvAbhigamasUtra
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ 742 jIvAbhigamasUtre lavaNe dve, dhAtakIkhaNDe SaT, kAlode ekaviMzati, SaT triMzat piTakAni abhyantara puSkarAdhe, itthaM sarvamIlane SaT SaSTiH (piTakAni) 'chappanaM nakkhattA ya hoMti ekkekae piDage' ekaikasmin piTake SaT paJcAzat nakSatrANi bhavanti, 66 piTakAnyapi yathAyathaM vibhajanIyAni // 5 // 'chAvaTThI piDagAiM mahaggahANaM maNuyalogammi / chAvattaraM gahasayaM ca hoMti ekkaikae piDae' manuSyaloke ekaikapiTake SaTsaptatam / SaT saptatyadhikaM grahazataM, mahAgrahANAmapi 66 piTakAni pUrvavat // 6 // hai lavaNasamudra meM do piTaka haiM dhAtakIkhaNDa meM 6 piTaka haiM kAlodasamudra meM 21 pITaka haiM aura Abhyantara puSkarArdha meM 36 piTaka haiM isa prakAra se ye 66 piTaka isa manuSyaloka meM haiN| 'chAvaTTI piDagAiM nakkhattANaM tu maNuyalogami / chappannaM nakkhattA ya hoMti ekkekae piDae // 2 // isa manuSyaloka meM nakSatroM ke 66 piTaka haiM eka eka piTaka meM 56-56 nakSatra hote haiN| 'chAvaTThI piDagAI mahaggahANaM tu maNuyalogaMmi / chAvattaraM gahasayaM ca hoMti ekkekae piDae // 6 // isa manuSyaloka meM mahAgrahoM ke 66 piTaka haiM-yahAM eka piTaka meM 176-176 mahAgraha hote haiN| 1 eka piTaka che. lavaNa samudramAM 2 be piTake che. dhAtakI khaMDamAM 6 che piTaka che. koleda samudramAM 21 ekavIsa piTake che. ane Abhyantara puSka rAImAM 36 chatrIsa piTake che A rIte A 66 chAsaTha piTaka A manuSya lekamAM che. 'chAvaTThI piDagAiM nakkhattANaM tu maNuyalogaMmi / chappannaM nakkhattA ya hoMti ekekkae piDae // 5 // A manuSyalekamAM nakSatranA 66 chAsaTha piTaka che. ane eka eka piTakamAM pa6 chappana pa6 chappana nakSatre che. chAvaTThI piDagAI mahAgahANaM tu maNuyalogaMmi / chAvattaraM gahasayaM ca hoMti ekkekkae piDae // 6 // A managalekamAM mahAgrahanA 66 chAsaTha piTaka che. ahI eka eka piTakamAM 176 ekase chetera 176 ekase chetera mahAgraha hoya che. tema tI roye 47sa che. jIvAbhigamasUtra
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ 743 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam 'cattAri ya paMtIo caMdAicANa maNuyalogaMmi / chAvaThiya chAvaTThiya hoi ya evakekayA paMtI // 7 // catasrazca paMktayazcandrasUryANAM manuSyaloke, ekaikA paMktiH bhavati SaT SaSTiH SaT SaSTiH, ayaM bhAvaH-dve paMktI candrANAM dve eva sUryANAm, ekaikA ca pakti bhavati SaT SaSTiH 2 SaT SaSTi SaT SaSTi sUryAdi saMkhyA, yadA ekaH kila sUryo jambUdvIpe mero dakSiNabhAge, ekaH sUryaH meroruttarabhAge cAraM caran vartate, tathA ekazcandramA meroH pUrvabhAge eko'parabhAge, tatra yo mero dakSiNabhAge sUryazcAraM caran vartate tataH samazreNi vyavasthitau dakSiNabhAge eva dvau sUyauM, tathA yo meroH kila pUrvabhAge cAraM caran candro vartate tatsamazreNi vyavasthitau dvau pUrvabhAge eva candramasau, evazca dvau dvau sUryA candramasau dakSiNe lavaNasamudre dhAtakIkhaNDe SaT SaT, ekaviMzatiH 2 kAlode, SaT triMzacA'bhyantarapuSkarAdhe, ityasyAmapi sUryapattau sarvasaMkhyayA SaT SaSTiH sUryAH evaM-candrapaGktau ca 66 candrAzca veditavyAH, vizeSastu candraprajJaptau matkRtaTIkAyAM vyvsthaapitH| 'chappannaM paMtIo nakkhattANaM tu maNulogaMmi / chAvaTThI chAvaTThI havai ya ekkekayA paMtI // 8 // manuSyaloke sarvatra nakSatrANAM SaT paMcAzatpaMktayo bhavanti ekaikA ca paMkti 'cattAriya paMtIo caMdAiccANa mnnuylogmi| chAvaTThiya chAvaTThiya hoi ya ekkekayA paMtI // 7 // isa manuSyaloka meM candra aura sUryoM kI cAra cAra paMktiyAM haiM eka eka paMkti meM 66-66 candra aura sUrya haiN| 'chappannaM paMtIo nakkhattANaMtu maNuyalogaMmi / chAvaTThI 2 havaiya ekkekayA paMtI // 8 // isa manuSyaloka meM nakSatroM kI 56 paMktiyAM haiM eka eka pakti meM 66-66 nakSatra haiN| cattAriya paMtIo caMdAiccANa maNuyalogaMmi / chAvaTThiya chAvaTThiya havaiya ekkekkayA paMtI // 7 // A manuSyalekamAM caMdra ane sUryonI cAra cAra paMkti che. ane eka eka paMktimAM 66 chAsaTha 66 chAsaTha caMdro ane sUryo che. chappannaM paMtIo NakkhattANaM tu maNuyalogaMmi / chAvaTThI chAvaTThI havaiya ekekkayA paMtI // 8 // A manuSyalakamAM nakSatronI 56 chappana paMkti che. ane eka eka paMktimAM 66 chAsaTha 66 chAsaTha nakSatro che. jIvAbhigamasUtra
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ 744 jIvAbhigamasUtre rbhavati SaT SaSTiH SaT SaSTiH / tathAhi-atra jambUdvIpe dakSiNato'rdhabhAge ekacandrasya parivArabhUtA'bhijidAdIni aSTAviMzati nakSatrANi krameNa vyavasthApitAni cAraM caranti, jambudvIpe uttaratodhabhAge dvitIyacandrasyApyevameva, tatra dakSiNato'rdvabhAge yatrAbhijinnakSatraM tatsamazreNivyavasthite dve abhijinnakSatre lavaNasamudre SaT dhAtakIkhaNDe ekaviMzatiH kAlode SaT triMzadabhyantarapuSkarArdhe iti evaM sarvasaMkhyayA SaTSaSTirabhijinnakSatrANi lavaNAdau paMktyA vyavasthitAni // 8 // ___'chAvattaraM gahANaM paMtisayaM hoi maNuyalogaMmi / chAvaTThI chAvaTTI ya hoi ekkekayA paMtI' // 9 // sarva manuSyaloke'GgArakAdi grahANAM sarvasaMkhyayA SaT saptatyadhikaM paMktizataM bhavati ekaikApaMktiH bhavati SaT SaSTiH SaT SaSTiH, ayaM bhAvaH-jambUdvIpe dakSiNato'rddhabhAge ekacandrasya parivArabhUtA aGgArakAdayo'STAzItirgrahAH, uttarato'rddhabhAge dvitIyasya candrasya parivArabhUtA aGgArakAdaya evAnye'STAzItihAH, tatra dakSiNato'rddhabhAge yo'GgArakanAmA grahastat samazreNi vyavasthitau dakSiNabhAga eva dvau aGgArako lavaNasamudre, SaT dhAtakIkhaNDe, ekaviMzatiH kAlode, SaT triMzadabhyantarapuSkarArdhe iti, evaM zepA api saptAzItirgrahAH paGktayA vyavasthitAH pratyekaM SaT SaSTiH 2 veditavyAH, evamuttarato'pi arddhabhAge'GgArakaprabhRtInAmaSTAzItegrahANAM paGktayaH pratyekaM SaTSaSTi saMkhyAkAH 2 bhAvanIyA iti bhavati sarvasaMkhyayA grahANAM SaT saptataM paMktizatam, ekaikA ca paMktiH SaT SaSTi saMkhyAketi // 9 // 'te meru pariyaDatA payAhiNA vattamaMDalA savve aNavaTThiya jogehiM caMdA sUrA gahagaNA ya' // // chAvattara gahANaM paMtisayaM hoi maNuyalomi / chAvaTThI chAvaTThI ya hoMti ekkekayA paMtI' // 9 // isa manuSyaloka meM aMgAra maMgala Adi grahoM kI 176 paMktiyAM haiM pratyeka paMkti meM 66-66 graha haiN| 'te merupaDiyaDaMtA payAhiNAvattamaMDalA savve / aNavaTTiya jogehiM caMdA sUrA gahagaNA y||10|| chAvattaraM gahANaM paMtisayaM hoi maNuyalogaMmi / chAvaTThI chAvaTThI ya hoMti ekekayA paMtI // 9 // A manuSyalekamAM aMgAra-maMgaLa vigere grahonI 176/ ekase chotera paMkti che. ane dareka paMktimAM 66 chAsaTha 66 chAsaTha graho che. 'taM meru paDiyaDatA payAhiNAvatta maMDalA savve / aNavaTThiya jogehiM caMdA sUrA gahagaNAya // 10 // jIvAbhigamasUtra
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ 745 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam sarve'pi te candrAH sUryA grahA vA pradakSiNAvarte prakarSe NotkRSTatayA dakSiNaAvataH paribhramaNaparipATIyethA bhavettathA maNDalAni yeSAnte tathAbhUtAH merumanulakSIkRtya cAraM caranto'navasthitayogaiH maNDalAt maNDalAntaraM gacchanto'pi pradakSiNAvarttamaNDalAH santaH paribhramanti sarveSAM dakSiNata eva meroH sadA sadbhAvAt // 10 // 'nakkhattatAragANaM avaTThiyA maMDalA muNeyavvA / tevi ya payAhiNAvattameva meruM aNucaraMti' yaha saba jyotiSa maMDala sumeruparvata kI cAroM aura pradakSiNA karatA hai kyoMki pradakSiNA karane kA isakA svabhAva hai yaha-1121 hajAra sumeru ko choDakara hI usakA pradakSiNA karatA hai isI se kAla vibhAga hotA hai samasta dizAoM evaM vidizAoM meM dhUmate hue candrAdikoM kI dakSiNa dizA meM hI meru hotA hai isaliye inheM 'pradakSiNAvartamaMDala' isa vizeSaNa se yukta kahA gayA hai / isase yaha samajhanA cAhiye ki manuSyalokavartI samasta sUryAdika pradakSiNAvartamaNDalagati se paribhramaNa karatA hai ina candrAdrika grahoM ke maNDala anavasthita hai kyoMki yathAyoga rUpa se anya anya maMDala para ye paribhramaNa karate rahate haiN| nakSatroM ke aura tArAoM ke maMDala avasthita hI haiM / yahI bAta 'nakkhatta tAragANaM avaTThiyA maMDalA muNeyavvA' isa vAkyadvArA prakaTa kI gaI hai parantu phira bhI ye 'te viya payAhiNAvattameva melaM aNucaraMti' ke anusAra nakSatra aura tArA bhI pradakSiNA A badhA timaMDala sumerU parvatanI cAre bAju pradakSiNuM kare che. kemake-pradakSiNA karavAne teone svabhAva che. e 1121 agIyArase ekavIsa hajAra sumerUone choDIne ja tenI pradakSiNA kare che. enAthIja kALa vibhAga thAya che. saghaLI dizAo ane vidizAomAM pharatA evA caMdra vigerenI dakSiNa zAma me3 hAya che. tethI tene 'pradakSiNAvarta maMDala' ye vizeSathI yuta kahela che. AnAthI e samajavuM joIe ke manuSyalokamAM Avela saghaLA sUryo vigere pradakSiNAvarta gatithI paribhramaNa kare che. A caMdrAdika grahonuM maMDaLa anavasthita che. kemake yathAyogya paNAthI bIjA bIjA maMDalapara e paribhramaNa karatA rahe che. nakSatra ane tArAonA maMDaLa avasthitaja hoya che. ejavAta 'nakkhattatAragANaM avaTThiyA maMDalA muNeyavvA' 2445 dvArA pragaTa 42pAmAM sAvada cha. to 51 ko 'te viyapayAhiNAvattameva meru aNucaraMti' 254thana pramANe nakSatra ane tArAo paNa pradakSiNavartamaMDaLa thaIne ja merUnI pradakSiNA jI0 94 jIvAbhigamasUtra
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ 746 jIvAbhigamasUtre nakSatrANAM tArANAM ca maNDalAni avasthitAni jJAtavyAni, arthAt AkAlaM pratiniyatamekaikaM nakSatrANAM tArakANAM ca maNDalamiti, gatimantyapi vyavasthApitAni na tu gatihInAni jJAtavyAni, tAnyapi nakSatrANi tArakANi ca prAkRtatvAdatrasUtre puMstvanirdezaH, pradakSiNAvartameva yathAsyAttathaiva meru manucaranti / atra maNDalazabdAH puMsi prAkRtatvAdApatvAdvA // 11 // 'rayaNIyara dinayarANaM ur3eva aheva saMkamo natthi, maMDala saMkamaNaM puNa abhitara bAhira tirie' // 12 // rajanikarAzcandrAH dinakarAH sUryAH teSAM teSAmUrddhavamadho vA saGkramaH paraspara saMgharSoM jagatsvabhAvAnna bhavati tiryakapunarmaNDaleSu bhavati saMkramaNaM, kiM viziSTa mityAha-sAbhyantaravAhyam, abhyantaraM ca bAhya cAbhyantarabAhya saha abhyantarabAhya yasya yena vA tat sAbhyantaravAhyam / ayaM bhAvaH-sarvAbhyantaramaNDalAtparatastAvartamaMDala hokara bhI meru kI pradakSiNA karate haiM ataH ye gatihIna nahIM haiM pratyuta gati vAle hI haiM tArA evaM nakSatroM ko jo avasthita maMDala vAlA kahA gayA hai usakA tAtparya pratiniyata kAla taka unakA eka eka maMDala rahatA hai' isa kathana se hai sUtra meM maNDala zabda kA puliGga rUpa se nirdeza ArSa hone se kiyA gayA hai 'rayaNiyara diNaya. rANaM ur3eva aheva saMkamo natthi maMDala saMkamaNaM puNa abhitara bAhiraM tirie' candra aura sUrya inakA Upara yA nIce saMkrama nahIM hotA hai kyoMki jagata kA svabhAva bhI aisA hai bhItara bAhara ke maMDaloM meM inakA tirachA gamana hotA hai / isa kathana kA tAtparya aisA hai kisarvAbhyantara maMDala se Age maMDaloM meM taba taka usakA saMkrama hotA rahatA hai ki jaba taka vaha sarva bAhyamaNDala meM nahIM A pAtA isI kare che. tethI e gatihIna nathI. paraMtu gativALA ja che. tArA ane nakSatrone je avasthita maMDaLa kahyA che tenuM tAtparya pratiniyata kALa sudhI temanuM eka eka maMDaLa rahe che A kathanathI che. rayaNiyara diNayarANaM uDheva aheva saMkamo natthi / / maMDalasaMkamaNa puNa abhiMtara bAhiraMtirie // 1 // caMdra athavA sUryanuM upara athavA nIce saMkramaNa thatuM nathI. kemake- jagatano svabhAvaja e hoya che. A kathananuM tAtparya evuM che ke-sabhyantara maMDaLanI AgaLanA maMDaLamAM tyAM sudhI temanuM saMkramaNa thAya che, ke jyAM sudhI te sarva bAhya maMDaLamAM AvI zakatA nathI. 'rayaNiyara diNayarANaM nava khattANaM mahagahANaM ca / cAra viseseNa bhave suha duhavihI maNussANaM // 2 / / jIvAbhigamasUtra
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ 747 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam vanmaNDaleSu saMkramo yAvatsarvavAhyamaNDalam evaM-sarvabAhyamaNDalAdarvAGmaNDaleSu tAvatsarvAbhyantaramaNDalam // 12 // 'rayaNiyara dinakarANaM nakkhattANaM mahaggahANaM, cAraviseseNa bhave suhadukkha vihI manussANaM' // 13 / / rajanicaradinakarANAM nakSatrANAM ca mahAgrahANAM tena tena cAragati vizeSeNa mukhaduHkhayovidhiH-vidhAnaM manuSyANAM bhavati zubhavedanIyA'zubhavedanIyakarma vipAkAt / taduktam 'udayakkhayakhaovasamovasamA jaM ca kammuNo bhnniyaa| davvaM khettaM kAlaM bhAvaM bhavaM ca saMpappa' chAyA-udayaH 1 kSayaH 2 kSayopazamaH 3 yacca kamaNo bhnnitaaH| dravyaM kSetraM kAlaM bhAvaM bhavaM ca saMprApya // 1 // zubhA'zubhavedyakarmaNAM prAyaHzubhadravyakSetrAdi sAmagrI vipAkakAraNam taraha se bAhyamaNDala se pahile 2 ke maNDaloM meM usakA saMkramaNa taba taka hotA rahatA hai ki jaba taka vaha sarvAbhyantara maMDala meM nahIM A pAtA ___ 'rayaNiyara diNayarANaM nakkhattANaM mahaggahANaM ca cAraviseseNa bhave suha duhavihI maNussANaM' candra aura sUrya nakSatra evaM mahAgraha inakI cAla vizeSa se hI manuSyo ke sukha duHkha kA vidhAna hotA hai manuSyoM ke do prakAra ke karma hote haiM-eka zubhavedya aura dUsare azubha vedya ina ke sAmAnyataH vipAka ke kAraNa dravya kSetra kAla, bhAva aura bhava ke bheda pAMca mAne gaye haiM kahA bhI hai 'udayakkhayakhaovasamovasamA jaM ca kammuNo bhnniyaa| dvvaM khettaM kAlaM bhAvaM bhavaM ca saMpappa' // 1 // zubhavedya karmoM ke vipAka ke kAraNa zubhadravya, zubhakSetra Adi caMdra ane sUrya, nakSatra ane mahAgraha teonI cAla vizeSaja manuSyanA sukhaduHkhanA vidhAna rUpa hoya che. manuSyanA karma be prakAranA hoya che. eka zabhadya ane bIjA azubhavedya tenA sAmAnya rIte vipAkanA kAraNe dravya kSetra, 8, mApa, mane apanA leho pAya mAnavAmo mAyA cha. 4yu 55 che. 'udayakkhayakhaovasamovasagA jaM ca kammuNo bhaNiyA / davvaM khettaM kAlaM bhAvaM bhavaM ca saMpappa // 3 // zubha vedya karmonA vipAkanA kAraNe zubhadravya, zubhakSetra, vigere hoya che. jIvAbhigamasUtra
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ 748 jIvAbhigamasUtre azubhavedyAnAmazubhadravyakSetrAdi sAmagrI tatazca yadA yeSAM janmanakSatrAdyanukUla: candrAdInAM cArastadA tatkRte zubhakarmANyArabhante tajjJAH tathAkRte tattat zubhakarmanairujya dhanadhAnyavRddhi karaNena ropazamanataH priyasamprayogAbhivardhanato yadi kimapyanirvacanIyaM sukhamupanayati ato vivekino mahAntasvalpamapi prayojanamArabhante zubha tithinakSatrAdau nA'zubhamuhUrte ataeva bhagavatA jinAnAmapyAjJA pravrajyAdika madhikRtya pravajyAvratagrahaNamapi zubhayoge evAdhunikaiH kartavyam naa'nythaa'kaale| taduktam-'esA jiNANa ANA khettAIyA ya kammuNo bhnniyaa| udayAi kAraNaM jaM tamhA savvattha jaiyavvaM' hote haiM aura azubhavedya karmo ke vipAka ke hetu azubhadravya azubha kSetra Adi hote haiM / ataH jinake janma nakSatrAdi ke anukUla candrAdikoM kI cAla haiM taca unake prAyaH jo zubhavedya karma haiM ve tathAvidha vipAka sAmagrI ko prApta kara vipAka meM jaba Ate haiM taba ve jIva zarIra meM nirogatA, dhanavRddhi, vaira zAnti, Apta saMyoga Adi ke nimitta se sukhI hote haiM, isI kAraNa jo paramavivekI jana hote haiM ve thoDA sA bhI apanA prayojana zubha tithi zubha nakSatra Adi meM prAraMbha karate haiM inake vinA nahI karate haiM jinendra bhagavantoM kI bhI yahI AjJA hai ki zubha kSetra meM zubhadizA ko lakSya karake zubhatithi zubhanakSatra Adi rUpa muhUrta meM dIkSA grahaNa vratAropaNa Adi zubha kArya karanA cAhiye akAla meM nahIM kahA bhI hai 'esA jiNANa ANA khettAIyA ya kammuNo bhaNiyA udayAi kAraNaM jaM tamhA savvattha jaiyavaM' tethI jemanA janma nakSatra vigerene anukUla caMdra vigerenI cAla hoya tyAre teone prAyaH je zubhava kama che, te tevA prakAranI vipAkanI sAmagrIne prApta karIne jyAre vipAkamAM Ave che, tyAre te jIva zarIramAM niragIpaNuM, dhana vRddhi, veranI zAMtI A ga vigere nimittothI sukhI thAya che. eja kAraNathI jeo parama vivekI ja hoya che teo thoDuM paNa pitAnuM prayajana zubhatithi, zubhanakSatra, vigeremAM prAraMbha kare che. te vinA AraMbha karatA nathI. jInendra bhagavaMtanI paNa eja AjJA che ke-zubhakSetramAM zubhadizAne lakSakarIne zubhatithi zubhanakSatra vigere rUpa muhUrtamAM dIkSA grahaNa, vRtAropaNa vigere zubhakArya karavA joIe. akALe karavA na joIe. kahyuM paNa che ke 'esA jiNANamANA khettAiyAya kammuNo bhaNiyA / udayAi kAraNaM jaM tamhA savvattha jaiyavvaM / / 1 // jIvAbhigamasUtra
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam 749 eSA jinAnAmAjJA kSetrAdikAzca karmaNo bhaNitAH udayAdi kAraNaM yat tasmAt sarvatra yatitavyam // 'tesiM pavisaMtANaM tApakkhettaM niyamA vaTTai, teNeva kameNa nikkhamaMtANaM parihAyai' sarvabAhyAt-AbhyantaramaNDalaM pravizatAM teSAM candrasUryANAM pratidinaM tApakSetra niyamato vardhate, tenaiva krameNa sarvA''bhyantarAd maNDalAd bahiniSkrAmatAM pratidinaM hIyate tApamAnam vistarastu sUryaprajJaptau // 1 // 'tesiM kalaMyuya ya puppha saMThiyA hoi tAva khettapahA, __ aMto ya saMkuyA bAhivitthaDA caMda sUragaNA' isakA tAtparya aisA hai ki karmoM meM udayAdi ke kAraNa kSetrAdika bhI kahe gaye haiM ataH zubha kSetrAdika meM zubhanakSatrAdika ke yoga meM chadmasthoM ko zubha kArya karanA cAhiye aisI jinendra kI AjJA hai jo atizayazAlI bhagavaMta hai unheM zubhatithi zubhamuhUrta Adi kI apekSA nahIM huA karatI hai kyoM ki ve to apane atizaya ke bala se hI saba kucha kara liyA karate haiM / 'tesiNaM pavisaMtANaM tAvakkheta tu vaDae niyamA teNeva kameNa puNo parihAyai nikkhamaMtANaM' sarvabAhya maMDala se AbhyantaramaMDala meM praveza karate hue sUrya aura candramAoM kA tApa kSetra pratidina kramazaH niyama se AyAma kI apekSA baDhatA jAtA hai aura jisa krama se vaha baDhatA hai usI krama se sarvAbhyantara maMDala se bAhira nikalane vAlA sUrya aura candramAoM kA tApakSetra pratidina kramazaH ghaTatA jAtA hai / ise yadi vistAra pUrvaka jAnanA ho to sUrya - A kathananuM tAtparya evuM che ke-karmonA udaya vigerenA kSetrAdika kAraNa paNa kahevAmAM Avela che. tethI zubha kSetra vigeremAM ane zubhanakSatra vigerenA gamAM chaghae zubhakArya karavuM joIe e pramANenI jInendra bhagavAnanI AjJA che. jeo atizayazAlI bhagavaMta che teone zubhatithi mahata vigerenI apekSA rahetI nathI. kemake teone pitAnA atizayanA baLathIja madhu zo cha. 'tesiNaM pavisaMtANaM tAvakkhettaM tu vaDDhae niyamA, teNeva kameNa puNo nikkhamaMtANaM parihAyai' sAmathI mAsyantaramaNamA praveza karatA thakA sUrya ane caMdramAonuM tApa kSetra dararoja kramazaH niyama pUrvaka AyAmanI apekSAthI vadhatuM jAya che. ane je kamathI te vadhe che. eja kamathI sarvAbhyantara maMDaLanI bahAra nIkaLavAvALA sUrya ane caMdramAonuM tApakSetra dararoja kramazaH ghaTatuM jAya che. A viSayane je vistAra pUrvaka samajavo hoya jIvAbhigamasUtra
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre teSAM candrasUryANAM tApakSetrasya panthAnaH mArgAH kalaMbuyA puSpaM- nAlikApuSpaM tatsaMsthAnavat saMsthitAH etadeva vyAcaSTe antarmerorabhimukhaM saMkocazIlAH punazca vahiH lavaNasamudra dizi vistAravantaH santaH saMsthitAH spaSTIkRtAzca sUryaprajJau ||15|| samprati - candramaso hAsavRddhI pRcchati 750 'keNaM vaDai caMdo parihANI keNa hoi caMdassa / kAlo vA joho vA keNANubhAveNa caMdassa' kena kAraNena candro vardhate ? candrasya parihAnizva kena kAraNena bhavati ? zukle vRddhiH kRSNe hAniH kasmAd iti praznaH, tathA - kenAnubhAvena prabhAveNa candrasyaikaH pakSaH kAlaH- kRSNo'parazca jyotsnaH zuklaH bhavati ? bhagavAnAha - he gautama! 'kiDaM rAhu vimANaM NiccaM caMdeNa hoi avirahiyaM / cauraMgulamappataM hiTThA caMdassa taM caraI ' prajJapti meM dekhanA cAhiye 'tesiM kalaMbuyA puSkasaMThiyA hoi tAvakhetta pahA / aMtoya saMkuyA bAhivitthaDA caMda sUragaNA' sUryAdika kA tApa kSetra kA mArga kadaMbavRkSa ke puSpa ke AkAra jaisA hai yaha meru kI dizA meM saMkucita hai aura lavaNasamudra kI dizA meM vistRta hai yaha saba sUrya prajJapti meM spaSTa kiyA gayA hai ataH vahIM se ise jAna lenA cAhiye 'keNaM bar3ati caMdo, parihANI keNa hoi caMdassa, kAlo vA jonhA vA keNA'NubhAveNa caMdassa' aba gautama ne prabhu se aisA pUchA hai ki he bhadanta ! candramA zuklapakSa meM kisa kAraNa se vaDhatA hai aura kRSNapakSa meM candramA kisa kAraNa se ghaTatA hai ? tathA kisa prabhAva se candramA kA eka pakSa kRSNa hotA hai aura eka pakSa zukla hotA hai / isake uttara to sUrya prajJaptiyAM te leha lagI sevA. 'tesiM kalaMbuyA pupphasaMThiyA hoi tAvakhettapahA / aMtoya saMkuyA bAhi vitthaDA caMdasUragaNA' sUrya vigerenA tApa kSetranA mArgo kabavRkSanA puSpanA AkAra jevA che. te merUnI dizAmAM saMkoca vALA che. ane lavaNusamudranI dizAmAM vistAra vALA che. A tamAma vastu surya prajJaptimAM spaSTa karavAmAM Avela che. tethI te viSaya tyAMthIja samajI levA. 'keNaM var3Dhati caMdo, parihANI keNa hoi caMdarasa, kAlo vA jonhA vA keNA'NubhAveNa caMdassa' huve gautabhasvAmI anuzrIne me pUche che !-he bhagavan ! caMdrabhA zukalapakSamAM zA kAraNathI vadhe che? ane kRSNa pakSamAM caMdra zA kAraNathI ghaTe che? tathA zA kAraNathI cadramAnA eka pakSa kRSNa hoya che? ane eka pakSa zumsa hoya che ? yA praznanA uttarabhAM prabhuzrI gautamasvAmIne he che De-'kiN jIvAbhigamasUtra
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam 751 Akasmiko rAhuH parvaNi kadAcit raveH zazino vA vimAne svenA''vRNoti tadA grahaNakAlo lokai rucyate yazca nityo rAhuH sa nityaH candravimAnAdadhazcaturagulairaprAptaM sat carati vimAnazca rAhoH kRSNam tajjagataH svabhAvAtkRSNapakSe candravimAnamAvRNoti zukle zanai muzcati // 17 // meM prabhu kahate haiM-'kiNhaM rAhuvimANaM niccaM caMdeNa hoi avirahiyaM, cauraMgulamappattaM hiTThA caMdassa taM caraI' he gautama ! kRSNa rAhu vimAna candramA ke sAtha sadA-sarvakAla-cAra aMgula dUra rahakara candravimAna ke nIce calatA hai isa taraha calatA huA vaha zuklapakSa meM dhIre dhIre candramA ko prakaTa karatA hai aura kRSNa pakSa meM dhIre dhIre use Dhaka letA hai tAtparya yahAM aisA kahA gayA hai ki rAhu do prakAra kA hotA hai-eka parvarAhu aura dUsarA nityarAhu jo kadAcit-akasmAt A karake apane vimAna se candravimAna ko yA sUryavimAna ko Dhaka letA hai vaha parvarAhu hai isa parvarAhu ko hI loka meM grahaNa kahA gayA hai usakA yahAM grahaNa nahIM huA hai yahAM to nityarAhu kA grahaNa haA hai| isa nityarAhu kA vimAna kAlA hai aura yaha candravimAna ke nIce cAra aMgula kI dUrI para usake sAtha hamezA calatA rahatA hai jaba yaha usake vimAna ko Dhaka letA hai to kRSNapakSa kahalAtA hai aura jaba yaha vimAna ko nahIM DhakatA hai to zuklapakSa kahalAtA hai zuklapakSa meM dhIre dhIre candra kA vimAna usake AvaraNa se rahita hotA hai aura rAhu vimANaM niccaM caMdeNa hoi avirahiyaM / cauraMgulamappattaM hiTThA caMdassa taM caraI' he gautama ! kRSNa rAha vimAna caMdramAnI sAthe sadA-sarvakALa caMdramAnA vimAnanI nIce cAra AMgaLa dUra rahIne cAle che, AvI rIte cAlatuM evuM te vimAna zukalapakSamAM dhIre dhIre tene DhAMkI le che. A kathananuM tAtparya ahIyAM evuM nIkaLe che ke-rAhu be prakAranA hoya che. eka parvarAhu ane bIjA nitya rAhu je kaIka ja samaye akasmAt AvIne pitAnA vimAnathI caMdra vimAnane ke sUrya vimAnane DhAMkIle che, te parvarAhu kahevAya che. ane e parvarAhuneja lekamAM grahaNa kahevAmAM Ave che. ahIMyAM te parvarAhune grahaNa karavAmAM Avela nathI. ahIMyA te nitya rAhuneja grahaNa karela che. A nitya rAhanuM vimAna kALuM hoya che. ane te caMdra vimAnanI nIce cAra AMgaLa dUra rahIne tenI sAthe kAyama cAlatuM rahe che. jyAre te enA vimAnane DhAMkIle che, tyAre kRSNa pakSa kahevAya che. ane jyAre te caMdra vimAnane DhAMkatuM nathI, tyAre zukalapakSa kahevAya che. zukala pakSamAM dhIre dhIre caMdranuM vimAna tenA AvaraNa vinAnuM jIvAbhigamasUtra
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ 752 jIvAbhigamasUtre 'bAvaDiM bAvahi divase divase u sukka pakkhassa / jaM parivaDai caMdo khavei taM ceva kAleNaM' yaM-yasmAd yathA vA-candro vardhate tenaiva kAlena krameNa kSapayati dvApaSTibhAge vibhakta candravimAnasyA'napAyinau-uparitanau dvau bhAgau hitvA'vaziSTasya paJcadazasaMkhyayA bhAge hRte ye catvAro bhAgAsta iha dvASaSTi zabdabhAjaH / tatra zukle candraH dine dine dvASaSTibhAgAn dvASaSTibhAgasatkAn caturazcaturo bhAgAn vardhate, hAsameti ca tathA candraH kRSNe // 18 // 'pannarasaibhAgeNa ya caMdaM pannarasameva taM varai / pannarasaibhAgeNa ya puNo vi taM ceva tikamai' kRSNapakSa meM dhIre dhIre vaha usake AvaraNa se yukta hotA hai 'bAvaDiM bAvahri divase divase u sukkapakkhassa jaM parivar3aI caMdo khavei taM ceva kAleNaM' candravimAna ke 62 bhAga kara lenA cAhiye inameM se candra vimAna ke do uparitama bhAga sadA anIvArya svabhAva hone ke kAraNa choDa denA cAhiye bAkI ke bace hue 60 bhAgoM ko 15 se bhAjita karanA cAhiye isa sthiti meM jo 4 bhAga Aye haiM ve yahAM bhava meM samudAya ke upacAra se 62 zabda se kahe gaye haiM zuklapakSa meM candramA pratidina 62 bhAga taka baDhatA hai isakA tAtparya yahI hai ki vaha 4-4 bhAga taka baDhatA hai isI taraha se vaha kRSNapakSa meM 4-4 bhAga taka ghaTatA hai. 'pannarasai bhAgeNa ya caMdaM pannarasameva taM varai / pannarasai hoya che. ane kRSNapakSamAM dhIre dhIre te tenA AvaraNathI yukta thAya che. kahyuM paNa cha - 'bAvahi bAvaTTi divase divase u sukkapakkhassa / / jaM parivaDhaI caMdo khavei taM ceva kAleNaM // 1 // caMdra vimAnanA dara bAsaTha bhAga karI levA joIe temAMthI caMdra vimAnanA be uparitamabhAga sadA anIvArya svabhAva hovAthI tene choDI devA joIe bAkInA vadhelA 60 sAITha bhAgone 15 paMdarathI bhAgavA joIe A rIte je cAra bhAga Ave che te ahIMyA bhavamAM samudAyanA upacArathI 62 bAsaTha zabadathI kahevAmAM Avela che. zukala pakSamAM caMdramA dararoja 62 bAsaTha bhAga sudhI vadhe che. A kathananuM tAtparya e che ke te 4 cAra 4 cAra bhAga sudhI vadhe che. e rIte e kRSNapakSamAM 4 cAra bhAga sudhI ghaTe che. kahyuM che ke pannarasai bhAgeNa ya puNo caMdaM pannarasameSa taM varai / pannarasai bhAgeNa ya puNo vi taM ceva tikamai // 2 // jIvAbhigamasUtra
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam kRSNapakSe pratidinaM rAhuvimAnaM svakIyena paMcadazabhAgena candra-candravimAnaM vRNoti paMcadazameva bhAgaM zukle pakSe punaH tameva pratidivasaM paJcadazabhAgam AtmIyena paJcadazena bhAgena vyatikrAmati-muzcati / vizeSazcandraprajJaptau spaSTaH // 19 // etadAzayenAha - 'evaM vaTai caMdo parihANI eva hoi caMdassa / kAlo vA joNhA vA teNANubhAveNa caMdassa' bhAgeNa ya puNo vitaM ceva tikamai' isa kathana ke anusAra candravimAna ke 15veM bhAga ko kRSNapakSa meM pratidina rAhuvimAna apane 15veM bhAga se Dhaka letA hai-tAtparya kahane kA yahI hai ki isa pakSa meM candravimAna ke 15 bhAga kara lenA cAhiye aura rAhu vimAna ke 15 bhAga kara lenA cAhiye isa taraha kRSNapakSa meM rAhuvimAna candra. vimAna ke eka eka bhAga ko DhakatA hai aura zuklapakSa meM usI pandra. have bhAga ko apane 15ve bhAga se mukta kara detA hai arthAt zuklapakSa meM pUrvokta kathanAnusAra vaha candravimAna ke eka eka bhAga ko khullA kara detA hai ataH kRSNapakSa meM eka eka bhAga DhakatA jAne ke kAraNa amAvasyA taka usake saba bhAga Dhaka jAte haiM aura zuklapakSa meM usake pUrNimA taka eka eka bhAga khullA hote hote saba bhAga khulle ho jAte haiM isa viSaya ko vizeSa rUpa se jAnane ke liye candra prajJapti dekhanI cAhiye 'evaM vaDada caMdoM parihANI eva hoi caMdassa kAlo vA joNhA vA teNANubhAveNa caMdassa' isa kAraNa se zuklapakSa meM he gautama A kathana pramANe caMdra vimAnanA 15 paMdaramA bhAgane kRSNapakSamAM dararoja rAhu vimAna pitAnA 15 paMdaramA bhAgathI DhAMkIle che. A kathananuM tAtparya e che ke-A pakSamAM caMdra vimAnanA 15 paMdara bhAga karI levA joIe. ane rAhu vimAnanA paNa 15 paMdara bhAga karI levA joIe. A rIte kRSNa pakSamAM rAhu vimAna caMdra vimAnanA eka eka bhAgane DhAMkI che. ane zukala pakSamAM eja 15 paMdaramA bhAgane pitAnA 15mA bhAgathI choDI de che. arthAt zukala pakSamAM pUrvokta kathana pramANe e caMdra vimAnanA eka eka bhAgane khullA karI de che. tethI kRSNapakSamAM DhAMkatA javAnA kAraNe amAsa sudhImAM tenA badhAja bhAgo DhaMkAI jAya che. ane zukalapakSamAM punama sudhImAM eka eka bhAga khule thatA thatAM badhAja bhAgo khullA thaI jAya che. yA viSayana vizeSa 3pe navA mATe prati navI madhye. 'evaM vaDDhai caMdo parihANI eva hoi caMdassa kAlovA joNhAvA teNANubhAveNa caMdassa' jI0 95 jIvAbhigamasUtra
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre evaM rItyA candro rAhuvimAnenA'nAvRtto vardhate candrasya parihAnizca bhavati, tenA'nubhAvena rAhu vimAna gatyanurodhena candraH kRSNA jyotsnAvAnyA bhavati kRSNaH zuklazca pakSaH // 20 // 'aMto maNussa khette havaMti cArovagA ya uvavaNNA / paMcavihA joisiyA caMdA sUrA gahagaNA ya' antaH madhye manuSyakSetre upapannAH cAropagatAH ye ye te sarve paMcavidhA:candrAH sUryAH grahagaNAH cakArAt nakSatrANi tArAzceti // 21 // _ 'teNaM paraM je sesA caMdA iccA gahatAranakkhattA, natthigaI na vi cAro avaTThiyA te muNeyavyA' tena (pade paJcamyarthe tRtIyA) tato manuSyakSetrAt paraM ye zeSA candrAditya graha-tArA-nakSatrANi santi, te na santi ekasthAnaM vihAya sthAnAntaraM gantAraH, nAsti teSAM gatiH cAro'pi ca maNDalagatyA paribhramaNaM kintu sarve-ekatrA'vasthitA jJAtavyAH, manuSyakSetra vahirgatAnAM tattadvimAnAnAM susthiratvAt // 22 // candramA baDhatA hai aura kRSNapakSa meM ghaTatA hai / aura kRSNapakSa evaM zuklapakSa isI kAraNa se hote haiM // 20 // 'aMto maNussakhette havaMti cArovagA ya uvvnnnnaa| paMcavihA joisiyA caMdA sUrA gahagaNA ya // 21 // isa manuSya kSetra ke bhItara candra, sUrya, graha, nakSatra evaM tArA ye pAMca prakAra ke jyotiSI calate haiN| __ 'teNa paraM je sesA caMdAiccA gahatAra nkkhttaa| natthi gaI na vi cAro avaDhiyA te muNeyavvA // 22 // aDhAIdvIpa ke bAhara jo pAMca prakAra ke jyotiSI haiM-candra, Aditya graha, tArA, aura nakSatra haiM ve saba gati zUnya haiM-apane sthAna se A kAraNathI he gautama! zukala pakSamAM caMdramA vadhe che. ane kRSNa pakSamAM ghaTe che. ane e kAraNathI kRSNa pakSa ane zukalapakSa thAya che. aMto maNussakhete havaMti cArovagAya uvavaNNA / paMcavihA joisiyA caMdasUrA gahagaNAya / / 21 // A manuSyakSetramAM caMdra, sUrya, graha, nakSatra ane tArA e pAMca prakAranA tiSka kahelA che. ane teo cAle che. 'teNa paraM je sesA caMdAiccA gahatAraNakkhattA / / natthi gaI na vi cAro avaTThiyA te muNeyavvA // 22 // aDhAI dviIpanI bahAra je pAMca prakAranA jyotiSI arthAt caMdra, sUrya, graha, tArA, ane nakSatra che, te badhA gati vinAnA che. arthAt pitAnA jIvAbhigamasUtra
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ 755 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam saMprati-pratidvIpaM pratisamudraM candrAdi saMkalanAmAha 'do caMdA iha dIve-cattAri ya sAgare lavaNatoe / dhAyaisaMDe dIve bArasa caMdA ya mUrA ya' iha jaMbUdvIpe dvau candrau sAgare lavaNasamudre catvArazcandrAH, tataH paraM dhAtakIkhaNDadvIpe dvAdazacandrAH sUryAzca / tathAcAha "ege jaMbuddIve duguNA lavaNe caugguNA hoti / ___lAvaNagA ya tiguNiyA sasi sUrA dhAyaisaMDe' ekaiko candrasUyau~ jambUdvIpe dviguNitau bhavataH, arthAt dvau candrau dvau sUyauM jambUdvIpe, 'lavaNe' lavaNasamudre tAveva ekaiko sUryAcandramasau caturguNau bhavataH, catvArazcandrAzcatvAraH sUryA lavaNasamudre bhavantIti bhAvaH. lAvaNikAH-lavaNasamudrabhavAH zazisUryAstriguNitA dhAtakISaNDe bhavanti dvAdazacandrA dvAdazavaryA dhAtakIpaNDe dvIpe bhavantItyarthaH // 23 // 'do do jaMbUdIve sasi sUrA duguNiyA bhave lavaNe, lAvaNigA ya tiguNiyA sasi sUrA dhAyaisaMDe' calate nahIM haiM aura na maNDala gati se paribhramaNa hI karate haiM kintu avasthita haiN| do caMdA iha dIve cattAri ya sAgare lvnntoe| dhAyaisaMDe dIve bArasa caMdA ya sUrA ya // 23 // isa jambUdvIpa meM do candra aura do sUrya haiM lavaNasamudra meM cAra candra aura 4 sUrya haiM dhAtakIkhaNDa meM 12 candramA aura 12 sUrya haiN| 'do do jambUdIve sasisUrA duguNiyA bhave lavaNe / lAvaNigAya tiguNiyA sasisUrA dhAyaisaMDe // 24 // sthAnethI cAlatA nathI. ane maMDaLa gatithI paribhramaNa paNa karatA nathI paraMtu avasthita che. do caMdA iha dIve cattAriya sAgare lavaNatoe / dhAyaisaMDe dIve bArasa caMdAya sUrAya // 23 // A jaMbudvIpamAM be caMdra ane be sUryo che. lavaNasamudramAM cAra caMdro ane 4 cAra sUryo che. dhAtakIkhaMDamAM 12 bAra caMdramA ane 12 bAra sUryo che. 'dI do jambUdIve sasi sUrA duguNiyA bhave lavaNe / lAvaNigAya ti guNiyA sasi sUrA dhAyaI saMDe // 24 // jIvAbhigamasUtra
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ 756 jIvAbhigamasUtre jambUdvIpe dvau-dvau, tAvubhau zazisUyauM tato'nyatra lavaNasamudre dviguNitau bhavataH bhavanti ca lAvaNikA-lavaNasthAyinaH dhAtakIkhaNDadvIpe triguNitAH zazinaH sUryAzca // 24 // itaH paraM SaT SaSTiSu saMkhyAteSu ye'vaziSTAste 'dhAyaisaMDappabhiI uddiTTa tiguNiyA bhave caMdA / Ailla caMdasahiyA aNaMtarANaMtare khette' chAyA-dhAtakISaNDa prabhRtiSUddiSTa triguNitA bhaveyuzcandrAH / ____ AdimacandrasahitA anantarAnantare kSetre / dhAtakISaNDaH prabhRtiH Adi ryeSAM te dhAtakISaNDaprabhRtayasteSu dhAtakISaNDaprabhRtiSu dvIpeSu samudreSu ca ye uddiSTAzcandrA dvAdazAdayaH upalaNatvAt sUryA vA te triguNitAH santaH, AdimacandrasahitAH-uddiSTacandrayuktAd dvIpAt samudrAdvA prAgrajambUdvIpamAdiM kRtvA ye prAktanAzcandrAstairAdimacandraiH upalakSaNatvAd AdimaH, sUryaizca sahitAH yAvanto bhavanti etAvatpramANA anantare'nantare kAlodAdau ____ jambUdvIpa meM do candra aura do sUrya haiM inase dugune lavaNasamudra meM haiM aura lavaNasamudra ke candra aura sUryo se tiguNe candra sUrya dhAtakIkhaNDa meM haiN| "dhAyaisaMDappabhiI uddi tiguNiyA bhave caMdA / AillacaMdasahiyA aNaMtarANaMtare khete // 26 // dhAtakIkhaNDa ke Age ke samudra evaM dvIpoM meM candra aura sUrya ina kA pramANa pahile dvIpa evaM samudroM ke candra aura sUrya ke pramANa se tigunA karake kahanA cAhiye aura usa pramANa meM pahile pahile kahe gaye dvIpa aura samudra ke candra aura sUrya ina kA pramANa milA denA cAhiye isa taraha se Age Age ke samudroM aura dvIpoM ke caMdra aura sUryoM kA prakAza nikalatA hai| jaise dhAtakI khaNDa dvIpa meM 12 candra jaMbudvIpamAM be caMdro ane be sUryo che. tenAthI bamaNuM lavaNasamudramAM che. ane lavaNa samudranA caMdro ane sUryothI traNagaNuM caMdra sUryo dhAtakIkhaMDamAM che. dhAyai saMDappabhiI uchi tiguNiyA bhave caMdA / Ailla caMda sahiyA aNaMtANaMtare khete // 25 / / dhAtakIkhaMDanI AgaLanA samudra ane sUryonuM pramANapahelA dvIpa ane samadronA caMdra ane sUryonA pramANathI traNa gaNuM karIne kahevuM joIe. ane e pramANamAM pahelA pahelAnA kahelA dvIpa ane samudranA caMdra ane sUryonuM pramANa meLavI devuM joIe. e rIte AgaLa AgaLanA samudra ane dvIpanA caMdro ane sUryonuM pramANa nIkaLe che. jema dhAtakIkhaMDa dviIpamAM 12 bAra caMdra jIvAbhigamasUtra
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ 757 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam bhavanti, tatra dhAtakIpaNDe dvIpe uddiSTAzcandrA dvAdaza, te triguNitAH santaH SaT triMzat, AdimacandrAH SaT, tadyathA-dvau candrau jambUdvIpe catvAro lavaNasamudre, etaiH SabhirAdimacandraiH sahitA dvAcatvAriMzadbhavanti, etAvantaH kAlodasamudre candrAH, evameva sUryANAmapi tena sUryA api tatra dvAcatvAriMzadbhavanti, tathA kAlode samudre dvAcatvAriMzaccandrA uddiSTAste triguNitAH santaH SaiviMzatyadhika zataM bhavanti, AdimacandrA aSTAdaza, tadyathA-dvau jambUdvIpe catvAro lavaNasamudre, dvAdaza dhAtakIpaNDe, etairAdimacandraiH sahitaM SaDravizaM zataM catuzcatvAriMzaM zataM jAtam // 25 // etAvatpramANAH puSkaravaradvIpe candrAH sUryAzca, evaM sarveSvapi dvIpa samudreSu candrasaMkhyA sUryasaMkhyA ca / pratidvIpaM samudraM ca nakSatra-graha-tArakAH / kiyatya iti vijJAtuM sUtrakAravacaH zRNu aura bAraha sUrya kahe gaye haiM to kAlodadhi samudra meM kitane hogeM to inakA pramANa isa prakAra se nikAlanA cAhiye-dhAtakIkhaNDa ke candra aura sUryoM ko tigunA karane para ye 36 hote haiM aura Adi ke jambUke do labaNasamudra ke cAra kula hue 6 ina 6 ko 36 meM joDa dIjiye tava 42 ho jAte hai ye 42 candra aura sUrya kAloda samudra meM haiM aisA inakA pramANa nikala AtA hai| isI taraha se kAlodasamudra ke bAda jo puSkaravara dvIpa hai usameM bhI inakA pramANa nikAla lenA cAhiye jaise kAloda samudra meM 42 candra sUrya prakaTa kiye gaye haiM 42 ko tigunA karane para 126 hote haiM inameM pahile ke 2-4-12 candra aura sUryo kA samilita pramANa 18 milA dene se 144 candra aura sUryo kA pramANa puSkaradvIpa meM A jAtA hai isI taraha se Age ke samudra aura ane bAra sUryo kahelA che. te kAledadhi samudramAM keTalA haze? te te pramANa A pramANe kahADavuM joIe.-dhAtakIkhaMDanA caMdro ane sUryone traNa gaNuM karavAthI e 36 chatrIsa thAya che. ane pahelAnA jaMbudvIpanA be lavaNasamudranA 4 cAra maLIne kula e cha thAya che. e cha ne 36 chatrIsamAM meLavavAthI e kala 4ra beMtALIsa thaI jAya che. A 42 beMtALIsa caMdra ane sUryo kAleda samudramAM che. A rItanuM temanuM pramANa nIkaLe che. e ja rIte kAleda samudranI pachI je puSkaravAra dvIpa che. temAM paNa temanuM pramANa kahADI levuM joIe. jema kAleda samudramAM 42 beMtAlIsa caMdra ane sUryo hovAnuM kahela che. e betALIsane traNa gaNuM karavAthI 126/ ekase chavvIsa thaI jAya che. temAM 2-4-12 caMdra ane sUryonuM meLaveLa pramANa 18 aDhAra meLavavAthI 144 eka cuMmALIsa caMdro ane sUryonuM pramANa puSkara dvIpamAM nIkaLe che. eja jIvAbhigamasUtra
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ 758 jIvAbhigamasUtre 'rikkhaggaha tAraggaM dIva samudde jahiccha senAuM / tassa sasIhiM guNiyaM rikkhaggaha tAragANaM tu // ' agra zabdo'tra parimANavAcI tathA ca-yatra vacana samudre dvIpe vA tatratya nakSatra - graha - tArANAM saMkhyAjJAne'bhilASavAnasi cet zRNu-tasya dvIpasya samudrasya vA sambandhibhiH zazibhirekasya zazinaH parivArabhUtaM nakSatraparimANaM grahaparimANaM tArAparimANaM ca guNitaM sad yAvad bhavati tAvat parimANaM tatra dvIpe samudre vA nakSatraparimANaM grahaparimANaM tArAparimANaM ceti, yathA lavaNasamudre kila nakSatrAdi dvIpoM meM bhI inakA pramANa nikAla denA cAhiye / 'rikkhaggahatAraggaM dIva samudde jahicchase nAuM / tassa sasIhi guNiyaM rikkhaggaha tAragANaM tu // 26 // jina dvIpoM aura samudroM meM nakSatra, graha evaM tArA ina ke pramANa ko jAnane kI icchA hove to una dvIpa samudroM ke candra sUrya ke sAtha unake eka eka candra sUrya ke parivAra se guNA karanA cAhiye jaise meM kitane nakSatra haiM ? - jaba yaha jAnane kI icchA hameM huI ho to usa samaya lavaNa samudra ke cAra caMdramAoM ke sAtha eka candra ke parivArabhUta 28 nakSatroM kA guNA karane para 112 jo Ate haiM ye hI 112 nakSatra haiM aisA inakA pramANa nikala AtA hai isI prakAra se graha parimANa aura tArA parimANa bhI nikAla denA cAhiye, jaise lavaNa samudra meM graha parimANa milate haiM to isake liye bhI aisI hI vidhi kartavya hai lavaNa samudra pramANe AgaLanA samudro ane dvIpAmAM paNa temanuM pramANa kahI devu joie. rikkhaggaha tAragaM dIvasamudde jahicchase nAuM / tassa sasIhi guNiyaM rikkhaggaha tAragANaM tu // 26 // je dvIpa ane samudromAM nakSatra graheA ane tArAonA pramANane jANuvAnI IcchA hAya tA e dvIpa ane samudronA caMdra ane sUryaMnI sAthe tenA eka eka caMdra sUryaMnA parivAranA guNAkAra karavA joie. jemake-lavaNa samudramAM keTalA nakSatra che ? e jANavAnI icchA thAya te te samajavA lavaNu samudranA cAra cadramAenI sAthe eka caMdranA parivAra rUpa aThayAvIsa nakSatranA guNAkAra karavAthI 112 ekaseA bAra thaI jAya che. eja 112 ekaseA bAra nakSatreA che. e rItanuM enuM pramANu nIkaLI Ave che. Aja pramANe graha parimANu ane tArA parimANu paNa kADhI levuM joie. jemake-lavaNusamudramAM grahaparimANa maLe che. tA te mATe paNa beja pramANe rIta karI levI joie, ahiyAM eka caMdramAnA jIvAbhigamasUtra
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ 759 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam parimANaM jJAtumiSTam, lavaNasamudre ca zazinazcakhArastata ekasya zazinaH parivArabhUtAni yAni aSTAviMzati nakSatrANi tAni catubhirguNyante jAtaM dvAdazottaraM zatam, etAvanti lavaNasamudre nakSatrANi, tathA'STAzItihA ekasya zazinaH parivArabhUtAsteSAM caturbhirguNanAjAtAni trINi zatAni dvi paJcAzadadhikAni 352, etAvanto lavaNasamudre grahAH, tathaikasya zazinaH parivArabhUtAni tArAgaNakoTIkoTInAM SaTSaSTiH sahasrANi navazatAni paJcasaptatyadhikAni, teSAM caturbhiguNanAjAtAni koTIkoTInAM dve lakSe saptaSaSTiH sahasrANi navazatAni, etAvatyo lavaNasamudre tArAgaNakoTIkoTayaH, evaMrUpA ca nakSatrAdInAM lavaNasamudre saMkhyA prAgevoktA, evaM sarveSvapi dvIpasamudreSu nakSatrAdi saMkhyAparimANaM bhAvanIyam // 26 // bahirmanuSyakSetrebhyazcandrAdInAM parasparam / antaraM jJAtumicchA''ste zrRNuSvaGga ? pRthak pRthak 'caMdAto sUrassa ya sUrAcaMdassa aMtaraM hoi. pannAsa sahassAI tu joyaNANaM aNUNAI' mAnuSottaraparvatasya bahizcandrAtsUryasya, ca punaH sUryAccandrasya kiyadantaraMyahAM eka candramA ke parivAra meM 88 graha hai 88 ko 4 se guNA karane para 352 Ate haiM-ye 352 hI grahoM kA parimANa hai-isI taraha se eka candramA ke parivAra meM chiyAsaTha hajAra nau sau pacahattara koDAkoDI tArAgaNa haiM inameM 4 kA guNA karane para 267900000000000000 itanA parimANa AtA hai so yahI pramANa lavaNasamudra meM tArAgaNa kI koTikoTikA hai| 'caMdAto sUrassaya sUrA caMdassa aMtaraM hoi, pannAsa sahassAiMtu joyaNANaM aNUNAI // 27 // manuSya kSetra ke bAhara jo caMdra aura sUrya haiM unakA antara pacAsa parivAramAM 88 aThayAsI graha che te 88| aThayAsIne 4 cArathI guNavAthI upara traNase bAvana thAya che. e 352 traNa bAvana ja grahonuM pramANa che. eja rIte eka caMdramAnA parivAramAM chAsaTha hajAra navase patera keDA keDI tArAgye| cha. tebhA yAranA zuzA42 42vAthI. 217800000000000000 2mAratuM pramANu thaI jAya che. ane e ja pramANa lavaNasamudramAM tArAgaNanI kaTi koTIna che. caMdAto sUrassaya sUrA caMdarasa aMtaraM hoI / pannAsa sahassAI tu joyaNANaM aNUNAiM // 27 / / manuSya kSetranI bahAra je caMdra ane sUrya che. tenuM aMtara pacAsa pacAsa jIvAbhigamasUtrA
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ 760 jIvAbhigamasUtre vyavadhAnaM bhavati ? anyUnAni paripUrNAni yojanAnAM paMcAzatsahasrANi parasparam candrasya sUryasya cAntaram ||27|| praticandreNa candrasya sUryasya raviNA saha / antaraM vaktu micchAvAn granthakAra uvAca yat - 'sUrassa ya sUrassaya sasiNo sasiNo ya antaraM hoI, joyaNANaM sayasahassaM bahiyAo maNussa nagassa // ' sUryasya sUryasya pArasparikamantaraM ca candrasya candrasya parasparamantaraM bhavati, lakSayojanam, tathAhi - candrAntaritAH sUryAH sUryAntaritAzcandrA bahirvyavasthitAH / etaccAntaraM sUcIzreNyA na tu valayAkArazreNyA jJAtavyaM bhavet ||28|| mAnuSo pacAsa hajAra yojana kA hai yaha antara candra se sUrya kA aura sUrya se candra kA hai / yaha to pahile kahA hI jA cukA hai ki manuSyakSetra se bAhara candra aura sUrya Adi jyotiSa vimAna avasthita haiM isaliye manuSyakSetra meM jaisA inakA yoga nakSatroM ke sAtha hotA hai vaisA vahAM nahIM hotA hai vahAM candra abhijit nakSatra ke sAtha sadaiva yukta rahatA hai, aura sUrya puSya nakSatra ke sAtha sadA yukta rahatA hai / 'sUrassaya sUrassaya sasiNo sasiNo ya aMtaraM hoi, joyaNANaM sayasahassaM vahiyAo maNussa nagassa' manuSyaloka se bAhara candra kA candra se antara aura sUrya kA sUrya se antara eka lAkha yojana kA hai / candra se antarita sUrya aura sUrya se antarita candra bahi vyavasthita haiM candra aura sUrya kA antara 50000 yojana kA prakaTa kiyA gayA hai isa taraha yaha antara inakA eka lAkha yojana kA ho jAtA hai| sUcI zreNI kI apekSA hajAra ceAjananuM che. A aMtara caMdrathI sUryanuM ane sUryathI caMdranu che. e te pahelAM kahevAmAM AvI gayu' che ke-manuSya kSetranI bahAra caMdra ane sUrya vigere caiAtiSka vimAna rahelA che. tethI manuSya kSetramAM jevA temanA yAga nakSatronI sAthe thAya che, evA tyAM thatA nathI. tyAM caMdra abhijIta nakSatranI sAthe kAyama rahe che. ane sUrya puSya nakSatranI sAthe yukta rahe che. sUrassaya sUrassaya sasiNo sasiNo ya aMtara hoi / joyaNANaM saya sahassa' bAhiyAo maNussa nagassa / / 28 / / manuSya leAkanI bahAra cadranu caMdrathI aMtara ane sUryanuM sUya thI aMtara eka lAkha ceAjananuM che. caMdrathI DhaMkAyela sU ane sUryathI DhaMkAyela caMdra mahAra vyavasthita che. caMdra ane sUrya'nu' aMtara 50000/ pacAsa hajAra ceAjananu' jIvAbhigamasUtra
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam 761 ttaraparvatAd bahizcandrasUryANAM paMklyA'vasthAnamAha-'sUraMtariyA caMdA-caMdaMtariyA ya diNayarA dittA / cittaMtara lessAgA suhalessA maMdalessA y||' nRlokAd pahiH paMktyA'vasthitAH sUryAntaritAzcandrAH ca punazcandrarantaritAH dinakarAH sUryA: dIptAH prakAzante sma tejaHpuMjaiste citrAntaralezyAkAH zItoSNarazmikatvAt / tatra sukhalezyAvantazcandrAH duHkhalezyAvantaH sUryAH grISmartu hitvA sUryAH ziziratu inakA yaha antara kahA gayA jAnanA cAhiye valayAkAra zreNI kI apekSA se nhiiN| 'sUraM tariyA caMdA caMdaM tariyA ya diNayarA dittA, cittaMtara lesAgA suhalesA maMdalessA ya // 29 // nRloka se bAhara paGkti rUpa meM avasthita sUryAntarita candra aura candroM se antarita sUrya apane 2 tejaH puMja se prakAzita hote haiM isa kA antara aura prakAza rUpa lezyA vicitra prakAra kI hai antara vicitra inakA isaliye hai ki candra sUryAntarita haiM aura sUrya candramAoM se antarita haiM lezyA vicitra isa kAraNa se hai ki candramA zItala kiraNa vAlA hai aura sUrya uSNarazmi vAlA hai grISmaRtu meM jisa prakAra sUrya manuSyaloka meM atyanta uSNalezyA vAlA ho jAtA hai aura zizira kAla meM candra jisa prakAra atizIta lezyA vAlA ho jAtA hai aise ye yahAM nahIM hote haiM kintu eka se svabhAva ke rahate haiNpragaTa karavAmAM Avela che. A rIte A aMtara temanuM eka lAkha jananuM thaI jAya che. sUcI zreNInI apekSAthI tenuM A aMtara kahevAmAM AvyuM che. tema samajI levuM. valayAkAra zreNInI apekSAthI nahIM sUratariyA caMdA caMdaMtariyA ya diNayarA dittA / cittaMtara lesAgA suhalessA maMdalesA ya // 29 // manuSyalekanI bahAra paMktI rUpe avasthita sUryathI aMtarita caMdra ane caMdrothI aMtarita sUya pitapanA tejaH puMjathI prakAzita thAya che. tenuM aMtara ane prakAza rUpa lezyA vicitra prakAranI hoya che. enuM aMtara vicitra e mATe che ke-caMdra sUryArita che, ane sUrya caMdramAethI aMtarita che. lezyA vicitra e kAraNe che ke-caMdramA zIta razmi kiraNa vALo che. ane sUrya uSNarazmi kiraNe vALo che. grISmaRtumAM je pramANe sUrya manuSyalekamAM atyaMta uSNa lezyAvALo thaI jAya che, ane zizira RtumAM caMdra je pramANe atyaMta zItala lezyAvALo hoya che, evA e ahIM detA nathI paraMtu eka sarakhA svabhAvavALA rahe che. arthAt grISmaRtune choDIne sUrya ane zizira jI0 96 jIvAbhigamasUtrA
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ 762 jIvAbhigamasUtre hitvA candrA nRloka iva mandalezyAvantaH santaH sukhAvahA iti sAraH // 29 // yatra samudrAdau nakSatrAdInA parimANajJAnecchA tajjJAnArthe purA tatratyaikasya candramasaH parivArANAM jJAnamAvazyakam tatastatratyacaMdra sA tatparivAra saMkhyAnAM guNane spaSTajJAnaM tadAha 'aTThAsI iMca gahA - aTThavIsaM ca hoti nakkhattA, ega sasI parivAro satto tArANa vocchAmi, chaTTha sahassA nava caiva sayAI paMca sarAI | ega sasI parivAro tArAgaNa koDikoDIM' aSTAzIti saMkhyAvanto grahAH, aSTAviMzati ramijidAdIni nakSatrANi, ekasya zazinaH parivArAH santIti tArANAM vakSyAmi || 3 || SaT SaSTiH sahasrANi nava caiva zatAni paMcarAtarAtrIH tArAgaNakoTikoTInA mekacandrasya parivAraH // 31 / arthAt grISmaRtu ko chor3akara sUrya aura zizira Rtu ko choDakara candra nRloka meM manda lezyA vAle aura zubha lezyA vAle ho jAte haiM aise ye yahAM nahIM haiM ye yahAM ekAntarUpa meM atyanta ThaMDe aura atyanta uSNarazmi vAle nahIM hai / 'aTThAsIiM ca gahA, aTThAvIsaM ca hoMti nakkhattA, esasI parivAro etto tArANa vocchAmi' eka candra ke parivAra meM 88 graha evaM 28 nakSatra hote haiM tathA tArAgaNa kitane hote haiM yaha bAta aba maiM nIce AryA se prakaTa karatA hU 'chAvaTThi sahassAI nava ceva sayAI paMcasayAI, esasI parivAro tArAgaNakoDikoDINaM // 31 // ' Rtune cheADIne caMdra manuSyaleAkamAM malezyAvALA zubhalezyAvALA thaI jAya che. evA e ahIM heAtA nathI. tee ahIMyAM ekAMta paNAthI atyaMta ThaMDA ane atyaMta uSNu razmivALA hAtA nathI. aTThAsIiMca gahA aTThAvIsaca hoti nakkhattA / esasI parivAro etto tArANa vocchAmi // 30 // eka caMdranA parivAramAM 88 aThayAsI grahe ane 28 nakSatrA hAya che. tathA tArAgaNeA keTalA hAya che e vAta have huM nIce kahevAmAM AvanAra Aryo dvArA pragaTa karU chuM. chATTha sahassA navaceva sayAI paMcasayAI / esasI parivAro tArAgaNakoDikoDINaM // 31 // jIvAbhigamasUtra
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.98 manuSyakSetranirUpaNam 'bAhiyAo mANusanagassa caMdasUrANaM avaTThiyA jogA, caMdA abhIijuttA sUrA puNa hoMti pusse hiM' mAnuSya nagasya bAhyAnAM-bAhiravasthitAnAM candrasUryANAM yogA avasthitAH sadaivA'natyuSNA tejasaH, na tu manuSyalokasthita sUrya iva grISmartA vivA'tyuSNatejasaH / anyAnya nakSatrasaMcAriNazvArA'bhAvAt, evaM candrA api sadaivAnati zItalezyAkA na punaH kadAcanApi antarmanuSyakSetrasya zizirakAla ivAti zItatejasa iti // 31 // tatra kasya kena nakSatreNa sAkaM yogastatrAha-'manuSyalokAd bahirabhijinnanakSatreNa candramasa puSyeNa sUryAyuktAH sadaiva santi // 32 // 98 // samprati mAnuSottaraparvatasya paricayaHmUlam-mANusuttareNaM bhaMte ! pavae kevaiyaM uDDhe uccatteNaM, kevaiyaM uvveheNaM, kevaiyaM mUle vikkhaMbheNaM, kevaiyaM majjhe vikkhaMbheNaM kevaiyaM sihare vikkhaMbheNaM kevaiyaM aMto giri pariraeNaM ? eka candra ke parivAra meM 66 hajAra nau sau pacahattara koDAkoDI tAre haiN| 'bahiyAo mANusanagassa caMdasUrANa'var3hiyA jogA, caMdA abhiijuttA sUrA puNa hoMti pussehiM // 32 // manuSyakSetra ke bAhara ke candra auda sUrya avasthita yoga vAle haiM candra abhijit nakSatra se aura sUrya puSya nakSatra se yukta rahate haiN| manuSyaloka meM jisa prakAra sUrya grImaRtu meM atyanta uSNalezyA vAlA hotA hai aura zizira Rtu meM candra atyanta zItarazmi vAlA ho jAtA hai vaise ye yahAM nahIM haiM kintu avasthita svabhAva vAle hote haiM // 98 // eka caMdranA parivAramAM 66 chAsaTha hajAra navase paMcetera keDA keDI tArAo che. bAhiyAo maNusanagassa caMdasUrANa'vaThThiyA jogA / caMdA abhiijuttA sUrA puNa hoMti pussehiM // 32 // manuSyakSetranI bahAranA caMdra ane sUrya avasthita gavALA che. caMdra abhijIta nakSatrathI ane sUrya puSya nakSatrathI yukta rahe che. manuSyalakamAM je pramANe sUrya grISma RtumAM atyaMta uSNa lezyAvALa banI jAya che. ane zizira RtumAM caMdra atyaMta zIta ramivALe thaI jAya che. evI rIte teo tyAM yatA nathI. 52tu me s2|| svamA 29 cha // sU. 88 // jIvAbhigamasUtra
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ 764 jIvAbhigamasUtre goyamA! mANusuttareNaM pavae sattarasa ekavIsAiM joyaNasayAI ur3adaM uccatteNaM cattAri tIse joyaNasae kosaM ca uvveheNaM mUle dasa bAvIse joyaNasae vikkhaMbheNaM majjhe satta tevIse joyaNasae vikkhaMbheNaM uvari cattAri cauvIse joyaNasae vikkhaMbheNaM aMto giri pariraeNaM-egA joyaNa koDI bAyAlIsaM ca sayasahassAiM / tIsaM ca sahassAI doNhi ya auNApaNNe joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM, bAhira giri pariraeNaM egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca sayasahassAiM chattIsaM ca sahassAiM satta codasottare joyaNasae parikkheveNaM, majjhe giri pariraeNaM egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca sayasahassAiM cottIsaM ca sahassA aTTa tevIse joyaNasae parikkheveNaM uvari giri pariraeNaM egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca sayasahassAI battIsaM ca sayasahassAiM nava ca battIse joyaNasae parikkheveNaM, mUle vicchinne majjhe saMkkhitte uppi taNue aMto saNhe majjhe udagge bAhiM darisaNijje IsiM saNNisaNNe sIha NisAI avaddha javarAsi saMThANasaMThie savva jaMbUNayAmae acche saNhe jAva paDirUve, ubhao pAsiM dohiM paumavaraveiyAhiM dohiM ya vaNasaMDehiM savvao samaMtA saMparikkhitte vaNNao doNha vi / se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai mANusuttare pavvae ? mANusuttare pavvae ? goyamA ! mANusuttarassa NaM pavvayassa aMto maNuyA uppi suvaNNA vAhiM devA aduttaraM ca NaM goyamA ! mANusuttara pavvayaM maNuyA Na kayAi viivaiMsu vA vIivayaMti vA vIivaissaMti vA NaNNattha cAraNehiM vA vijAharehiM vA devakammuNA vAviM, se teNaTeNaM goyamA ! aduttaraM ca NaM jAva Niccai / jAvaM ca NaM mANusuttare pavvae tAvaM ca NaM assi loetti pavuccai, jIvAbhigamasUtra
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.99 mAnuSottaraparvatanirUpaNam 765 jAvaM ca NaM vAsAiM vA vAsadharAI vA tAvaM ca NaM assi loetti pavuccai jAvaM ca NaM gehAi vA gehAvayaNAi vA tAvaM ca NaM assi loetti pavuccai jAvaM ca NaM gAmAi vA jAva rAyahANIi vA tAvaM ca NaM assi loetti pavuccai, jAvaM ca NaM arahaMtA cakavaTTi baladevA vAsudevA paDivAsudevA cAraNA vijAharA samaNA samaNIo sAvayA sAviyAo maNuyA pagaibhaddayA viNIyA tAvaM ca NaM assi loetti pavuccai, jAvaM ca NaM samayAi vA AvaliyAi vA ANApANUi vA thovAi vA lavAi vA muhuttAi vA divasAi vA-pakkhAi vA mAsAi vA uui vA ayaNAi vA saMvaccharAi vA jugAi vA vAsasayAi vA vAsasahassAi vA putvaMgAi vA puvvAi vA tuDiyaMgAi vA, evaM puTave tuDie aDaDe avave huhakae uppale paume NaliNe acchiNiure aue ue maue cUliyA sIsapaheliyA jAva ya sIsapaheliyaMgei vA sIsa. paheliyAi vA paliovamAi vA sAgarovamei vA uksappiNIi vA osappiNi vA tAvaM ca NaM assiloge vuccai, jAvaM ca NaM bAyare vijjukAre bAyare thaNiyasade tAvaM ca NaM assiloei vuccai jAvaM ca NaM bahave orAlA balAhagA saMseyaMti saMmucchaMti vAsaM vAsaMti tAvaM ca NaM asti loe, jAvaM ca NaM bAyare teukAe tAvaM ca NaM assiloe, jAvaM ca NaM AgarAi vA nadI ui vA NihIi vA tAvaM ca NaM assi loetti pavuccai jAvaM ca NaM agaDAi vA NadII vA tAvaM ca NaM asti loe jAvaM ca NaM caMdovarAgAi vA sUrovarAgAi vA caMdapariesAi vA, sUrapariesAi vA paDicaMdAi vA paDisUrAi vA iMdadhaNUi vA udagamacchei vA kapihasiyANi tAvaM ca NaM assi loetti pavuccai / jAvaM ca NaM caMdima sUriyagahaNakkhattatArArUvANaM abhigamaNa nigamaNa jIvAbhigamasUtra
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ 766 jIvAbhigamasUtre buddhi buDi aNavayi saMThANasaMThiI Aghavijai tAvaM ca assi loeti paccai | sU0 99 // chAyA - mAnuSottaraH khalu bhadanta ! parvataH kiyadUrdhvamuccaistvena kiyadudveSena kiyanmUle viSkambheNa kiyanmadhye viSkambheNa kiyacchikhare viSkambheNa kiyadantargiripariraeNa kiyadbahirgiripariraeNa kiyanmadhye giri pariraeNa, kiyaduparigiri pariraeNa ? gautama ! mAnuSottaraH khalu parvataH saptadaza ekaviMzAni yojanazatAni Urdhvamuccaistvena catvAri triMzAni yojanazatAni krozaM codvedhena mUle dazadvAviMzAni yojanazatAni viSkambheNa, madhye saptatrayoviMzAni yojana - zatAni viSkambheNa, upari catvAri caturviMzAni yojanazatAni viSkambheNa, antagiri pariraeNa ekA yojanakoTi dvacatvAriMzada yojanazatasahasrANi triMzaccasahasrANi dve ca ekonapaJcAzadadhike yojanazate kiMcid vizeSAdhike parikSepeNa bAhyagiri pariraNa ekA yojanakoTi dvacatvAriMzat zatasahasrANi SaT triMzat sahasrANi saptacaturdazottarANi yojanazatAni parikSepeNa, madhye giri pariraeNa ekA yojanakoTi : dvAcatvAriMzat zatasahasrANi catustriMzat sahasrANi aSTau trayo viMzAni yojanazatAni parikSepeNa uparigiri pariraeNa ekA yojanakoTi dvAcatvAriMzat zatasahasrANi dvAtriMzat sahasrANi nava ca dvAtriMzAni yojanazatAni parikSepeNa, mUle vistIrNo madhye saMkSiptaH upari tanukaH antaH zlakSNo madhye udagraH vahirdarzanIyaH ISatsanniSaNNaH siMhaniSAdI apArdhayavarAzi saMsthAnasaMsthitaH sarvajAmbUnadamayaH acchaH zlakSNo yAvatpratirUpaH / ubhayoH pArzvayo dvAbhyAM padmavedikAbhyAM dvAbhyAM ca vanapaNDAbhyAM sarvataH samantAt saMparikSiptaH varNako dvayorapi / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate mAnuSottaraH parvato 2 ? gautama ! mAnuSottarasya khalu parvatasyA'ntarmanujAH upari suvarNAH bahirdevAH / athottaraM ca khalu gautama ! mAnuSottaraM parvataM manujAH na kadApi vyativrajitavanto vA, vyativrajanti vA vyativajiSyanti vA, nAnyatra cAraNAt- vidyAdharAt- devakarmaNovApi tattenArthena gautama / evamucyate mAnuSottaraH parvataH 0 - 2 / athottaraM ca khalu yAvannityeti / yAvatkhalu mAnuSottaraH parvatastAvat khalvayaM loka iti procyate yAvatkhalu varSANi vA varSadharA iti vA tAvacca khalu - ayaM loka iti procyate yAvacca khalu gRhANIti vA - gRhAyatanAnIti vA tAvacca khalu ayaM loka iti procyate yAvacca khalu grAmA iti vA yAvadrAjadhAnIti vA tAvacca khalvayaM loka iti procyate yAvatkhalu arhantazcakravartino baladevA vAsudevAH prativAsudevAzcAraNA vidyAdharAH zramaNAH zramaNyaH zrAvakAH zrAvikAH manujAH prakRtibhadrAH vinItAH tAvacca khalvayaM loka iti procyate yAvacca khalu samaya iti vA - Avaliketi jIvAbhigamasUtra
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.99 mAnuSottaraparvatanirUpaNam 767 vA-AnaprANa iti vA-stoka iti vA-lava iti vA muhUrta iti vA-divasa iti vA-ahorAtra iti vA pakSa iti vA mAsa iti vA Rtu riti vA, ayanamiti vA samvatsara iti vA-yuga iti vA-varSazatamiti vA-varSasahasramiti vA-varSazatasahasramiti vA-pUrvAGgamiti vA-pUrvamiti vA-truTitAGgamiti vA eva pUrva truTitamaDaDam-avavam-huhUkam-utpalam - padmam-nalinama-akSinikuram-aytama-naytam-mayutam-cUlikA zISaprahelikA yAvat-zIrSaprahelikAGgamiti vA-zISaprahelikA iti vA palyopamamiti vA sAgaropamamiti vA utsarpiNIti vA-avasarpiNIti vA tAvacca khalu-aya loka iti-ucyate / yAvacca khala vAdaro vidyutakAro bAdaraH stanitazabdaH tAvacca khalvayaM loka iti procyate, yAvacca khalu bahava udArA balAhakAH saMsvidyante saMmUrchanti varSa varSanti tAvacca khala ayaM loka iti pocyate yAvacca khala bAdaratejaskAyaH tAvacca khalu aya lokaH / yAvacca khaluAkara iti vA nadya iti vA, nidhaya iti vA tAvacca khala-aya loka iti procyate, yAvacca khalu agaDA iti vA-nadI iti vA tAvat ca khalu aya loka iti procyate yAvatkhalu candroparAga iti vA-candrapariveSA iti vA sUryapariveSA iti vA praticandrA iti vA-pratisUryA iti vA, indradhanuriti vA-udakamatsyA iti vA kapihasitamiti vA tAvacca khalu ayaM loka iti procyate / yAvacca khalu candrasUrya-graha-nakSatra tArArUpANAm abhigamana-nirgamana-vRddhi-nivadhi-avasthita saMsthAna saMsthitayaH ityArakhyAyante tAvacca khalu ayaM lokaH, iti procyate // 29 // TIkA-'mANusuttareNaM bhaMte ! pavvae kevaiyaM uDDa uccattaNa 1 kevaiyaM ucveheNaM 2 kevaiyaM mUle vikkhaMbheNaM 3 kevaiyaM majjhe vikkhaMbheNaM 4 kevaiyaM sihare vikkhaMbheNaM 5 kevaDayaM aMto giri pariraeNaM 6 kevaiyaM bAhiM giriparigeNaM 7 kevaiyaM majjhe giri pariraeNaM 8 kevaiyaM uvarigiri pariraeNaM 9' he bhadanta ! mAnuSottaraH parvataH khalu Urdhvamuccatvena 1 udvedhena 2 mUle viSkambheNa 3 madhye mAnuSottaraparvata kA paricaya'mANusuttareNaM bhaMte ! pavvae kevaiyaM uDU uccatteNaM' ityAdi / TIkArtha-zrI gautama svAmI ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! mAnuSottara parvata kitanA UMcA hai kitanA bhUmi meM gaharA hai mUla meM kitanA cauDA hai madhya meM kitanA cauDA hai Upara meM kitanA cauDA hai mAnuSettara parvatano paricaya 'mANusuttareNaM bhaMte ! pavvae kevaiyaM uDDa uccatteNe' tyAla TIkAI--gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke he bhagavana mAnuSettara parvata keTale UMce che? jamInanI aMdara keTale UMDe utarela che. mULabhAgamAM jIvAbhigamasUtrA
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ 768 jIvAbhigamasUtre viSkambheNa 4 zikhare viSkambheNa 5 antargiriparirayeNa 6 bahigiri parirayeNa 7 madhye giriparirayeNa 8 upari ca giriparirayeNa 9 kiyat iti praznaH, bhagavAnAha-'goyamA ! mANusuttareNaM pavvae sattarasa ekavIsAI joyaNasayAiM ur3eM uccatteNaM, cattAri tIse joyaNasae kosaM ca uvveheNaM, mUle dasa bAvIse joyaNasae vikkhaMbheNaM, majjhe dasatevIse joyaNasae vikkhaMbheNaM, uvari cattAri cauvIse joyaNasae vikkhaMbheNaM, aMtogiri parirayeNaM egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca sayasahassAiM tIsaM ca sahassAiM doNNi ya auNApaNNe joyaNasae kiMci visesAhie parikkheveNaM, bAhiragiri pariraeNaM egA joyaNakoDI bAyAlIsaM andara kI kitanI paridhi hai kitanI bAhira kI paridhi hai kitanI bIca meM paridhi haiM aura upara kitanI paridhi hai ? isake uttara meM prabhu zrI kahate hai-'goyamA ! mANusuttareNaM pavvate sattarasa ekavIsAI joyaNasayAiM uDUM uccatteNaM' he gautama ! mAnuSottara parvata 1721 yojana pRthvI se UMcA hai 'cattAri tIse joyaNasae kosaM ca uvveheNaM' 430 yojana aura 1 kosa pRthvI meM gaharA hai| 'mUle dasabAvIse joyaNasate vikkhabheNaM' mUla meM 1022 yojana cauDA hai. 'majjhe satatevIse joyaNasate vikkhabheNaM' vIca meM 723 yojana cauDA hai 'uvari cattAri cauvise joyaNasae vikkhabheNaM' Upara meM 424 yojana cauDA hai 'aMto giri pariraeNaM egA joyaNakoDI vAyAlIsaM ca syshssaaiN| tIsaM ca sahassAiM doNi ya auNA paNNe joyaNasae kiMci visesaakeTale pahoLA che. madhya bhAgamAM keTale pahoLe che? ane uparanA bhAgamAM keTale pahoLo che? aMdara tenI paridhi keTalI che? bahAra keTalI paridhi che. vacamAM keTalI paridhi che, ane upara keTalI paridhi che? A praznanA uttaramAM pramuzrI gautabhasvAmIna 4 cha -'goyamA ! mANusuttareNaM pavvate sattarasa ekka vIsAiM joyaNasayAI uDUDha uccatteNa' gautama ! bhAnuSotta2 56 1721 sattarase sevAsa yo- pRthvIthI yA cha. 'cattAri tIse joyaNasae kosaM. ca uvveheNaM' 430/ yArase trIsa yo mana se sa-18 sabhInanA ma12 / taresa cha. 'mUlaM dasabAvIse joyaNasae vikkhabheNa' bhUgamA 1022 isase bhAvIsa yoga- pANI cha. 'majjhe sattatevIse joyaNasae vikkhaMbheNaM' vayamA 723/ sAtase tevIsa yauna pAhANe cha. 'uvari cattAri cauvIse joyaNasae vikkhaMbheNaM' 52nI mA 424/ yArase yAvIsa yoganA paDAmA cha. 'giripariraeNaM egA joyaNa koDI bAyAlIsaMca sayasahassAI tIsaMca sahassAI doNiya auNAvanne joyaNasae kiMcivisesAhie parikkheveNaM' bhInanI manI jIvAbhigamasUtra
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3. sU. 99 mAnuSottaraparvatanirUpaNam 769 sayasahassAiM chattIsaM ca sahassAI satca codasottare joyaNasae parikkheveNaM, majhe giripariraNa egA joyaNakoDI bAyAlIsaM saya sahassAiM cottIsaM ca sahassA avIse joyaNasae parikkheveNaM, uvari giripariraeNaM egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca sayasahassA battIsaM ca sahassAI nava ca battIse joyaNasae parikkheveNaM' he gautama! Urdhvamuccaistvena ekaviMzatyuttarANi saptadaza yojanazatAni0 udvedhena eka krozAdhikatriMzaduttarANi catvAri yojanazatAni 2 mUle dvAviMzatyu - tarANi dazayojanazatAni viSkambheNa 3 madhye daza trayoviMzAni yojanAnAM zatAni viSkambheNa 4, upari catvAri caturviMzatAni yojanAnAM zatAni viSkambheNa antargiriparirayeNaikA yojanakoTi dvacatvAriMzat zatasahasrANi triMzacca sahasrANi dve ca ekona paMcAzadadhike yojanazate kiMci dvizeSAdhike 14230249 parikSepeNa bAhyagiriparirayeNa tu - ekA yojanakoTi dvAcatvAriMzat zatsahasrANi SaT triMzacca sahasrANi caturdazottara saptayojanazatAni 94236714 parikSepeNa- 7 madhye giriparirayeNa ekA yojanakoTi: dvAcatvAriMzat zatasahasrANi catustriMzat sahasrANi trayoviMzatyadhikAni aSTayojanazatAni 94234823 parikSepeNa-8 uparigiri parikSepeNa ekA yojanakoTi: dvAcatvAriMzat zatasahasrANi dvAtriMzat hie parikkheveNaM' pRthvI ke bhItara kI isakI paridhi 14230249 yojana se kucha adhika hai ' bAhiragiri pariraeNaM egA joyaNakoDI bayAlIsa ca satasahassAI chattIsaM ca sahassAI satta codasottare joyaNasae parikkheveNaM' bAhira meM nIce kI paridhi - 94236714 yojana kI hai| 'majjhe giri pariraeNaM egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca sayasahassAiM cottIsaM ca sahassA aTTha tevIse joyaNasae parikkheveNaM' bAhira meM bIca kI paridhi 94234823 yojana kI hai 'uvari giri pariraeNaM egA joyaNakoDI bAyAlIsaM ca sayasahassAI battIsaM ca sahassAI nava ya battIse joyaNasae parikkheveNaM' aura upara kI tenI paridhi 14230249/ eka karoDa betAlIsa lAkha trIsa hajAra khaseA bhoga pathAsa yonnathI 465 vadhAre che. ' bAhiragiripariraeNaM egA joyaNakoDI bayAlIsaMca satasahassAI chattIsaMca sahassAI satta cohasottare joyaNasae parikkheveNaM' mahAranI jAnnu nIthenI paridhi 14236714/ bheDa roDa meM tAjIsa sAtha chatrIsa innara sAtaso ne yaha yojananI che. 'uvarigiri pariraeNaM egA joyakoDI bAyAlIsaMca sayasahassAI navaya battIse joyaNasae parikkheveNaM tenI uparanI paridhi eka karADa betALIsa lAkha trIsa hajAra navase khatrIsa yonjananI che. 'mUle vicchinne majjhe saMkhitte uppi taNue aMto saNhe majjhe jI0 97 jIvAbhigamasUtra
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ 770 jIvAbhigamasUtre sahasrANi nava ca dvAtriMzazadadhikAni yojanazatAni-14232932 parikSepeNa itthaM pramANopeto mAnuSottaraparvataH prajJaptaH / ataeva-'mUle vicchinne-majjhe saMkhitte uparitaNue-aMto saNhe majjhe udagge-bAhiM darisaNijje-IsiM saNNisaNNe-sIhaNisAI' mUle-vistIrNa:-atipRthutvAt madhye saMkSiptaH-madhyavistAratvAt, uparitanukaH stokabAhalyAbhAvAt, antaH zlakSNaH-mRSTaH madhyodanaH pradhAnaH, bahirdarzanIyaH ISat-niSaNNaH siMhavanniSIdatItyevaM zIlavAn siMhaniSAdI yathA'gratana caraNau uttamya pazcAttanacaraNau saGkocya siMhaH putAbhyAM manAklagnaH sATopaM siMho niSIdati tathA'yaM mAnuSottaro giri jambUdvIpadizi chinnaTaMka: unnataH pazcArdhenoparitanabhAgA dArabhya pRthutvavRddhayA'ti nimnH| etadevAti vyaktamAha-'avaddhajavarAsi saMThANasaMThie-savva jaMbUNayAmae acche saNhe jAva paDirUve' apagatamarddha yasya so'pArddhaH apArthoM yo yavazca rAzizca apArddhayavarAzI tayoriva yatsaMsthAnaM tadvatsaMsthitaH, tathA yavo rAzizca dhAnyAnAmapAntarAle UrdhAdhobhAgena chinno madhyabhAge chinnaTaGka iva bhavati bahirbhAge tu zanaiH 2 pRthutva vRddhayA nimno nimnatarastadvad eSo'pi / sarvajambUnadamayo'cchaH zlakSNaH laNho paridhi 14232932 yojana kI hai 'mUle vichinne majjhe saMkhitte uppi taNue aMto saNhe majjhe udagge' yaha parvata isa taraha se mUla meM vistIrNa madhya meM saMkSipta aura Upara meM saMkucita ho gayA hai yaha bhItara meM ilakSNa-cikanA hai, madhya meM UMcA hai 'yAhiM darisaNijje' bAhara meM darzanIya hai 'IsiM saNNisaNNe sIhaNIsAI avaddhajavarAsisaMThANasaMThite savdha jaMbUNayAmae acche saNhe jAva paDirUve' ataeva yaha aisA hai ki jaisA siMha Age ke do pairoM ko lambA kara aura pIche ke do pairoM ko saMkucita karake baiThA ho isIliye isakA saMsthAna Adhe yava kI rAzi ke jaisA ho gayA hai yaha parvata pUrNarUpa se jAMbUnadamaya hai svaccha-AkAza aura sphaTika jaisA nirmala hai zlakSNa hai udgage' 21 // 5 // zate bhUgamA vistAravANe madhyamA sakSisa ye sane uparanA bhAgamAM saMkecAyela che. A aMdaranA bhAgamAM laNa-cIkaNe che. madhyamA yA cha. 'bAhiM darisaNijje' manA lAmA zanAya che. 'IsiM saMNNisaNNe sIhaNIsAiM abaddha javarAsi saMThANasa Thite savva jaMbUNayAmae acche saNhe jAva paDirUve' 2 // pati soya charema siMDa mAgaNanA meM pagone lAMbA karIne ane pAchaLa be pagane saMkaDine beThela hoya, tethI tenuM saMsthAna ardhAyavanI rAzI--DhagalA jevuM thaI gayela che. A parvata pUrNa rIte jAMbUnadamaya che. svaccha-AkAza ane sphaTika maNi je nirmaLa che. jIvAbhigamasUtra
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.99 mAnuSottaraparvatanirUpaNam 771 ghRSTaH yAvatpratirUpaH prAgvat / 'ubhayo pAsiM dohiM paumavaraveiyAhiM dohi ya vaNasaMDe hiM savvao samaMtA saMparikkhitte' ubhaya pArzvata dvAbhyAM padmavaravedikAbhyAM dvAbhyAM ca vanaSaNDAbhyAM sarvataH samantAt saMparikSiptaH / 'vaNNao doNha vi' dvayoratra varNanaM padmavaravedikAyAH vanaSaNDasya ca kartavyam / 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai mANumuttare pavae0 2 goyamA ! mANumuttarassa NaM pavvayassa aMto maNuyA uppi suvaNNA bAhiM devA tatte.' tatkenArthena bhadanta ! mAnuSottaraH parvataH 2 evamucyate gautama ! mAnuSottaraparvatasyAntarmanuSyAH upari suvarNakumAra bahirdevAzca parivasanti tatenArthena mAnuSottaraH 2 kathyate / 'aduttaraM ca NaM goyamA ! mANusuttaraM pavvayaM maNuyA Na kayA vi viivaiMsu vA vIivayanti vA vIivaissaMti vA yAvat pratirUpa haiM 'ubhao pAsiM dohiM paumavaravediyAhiM dohiM vaNasaMDehiM savao samaMtA saMparikkhitte' inakI dono tarapha do padmavaravedikAeM aura vanaSaNDa vartulAkAra meM sthita haiM 'vaNNao doNha vi' ina donoM kA yahAM para varNana kara lenA cAhiye 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai, mANusuttare pavvate 2' he bhadanta ! isa mAnuSottara parvata kA nAma mAnuSottara parvata aisA kisa kAraNa se kahA jAtA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! mANusuttarassa NaM pavvayassa aMto maNuyA uppi suvaNNA bAhiM devA aduttaraM ca NaM goyamA !' isa parvata kA nAma mAnuSottara hone kA yaha kAraNa hai ki isa mAnuSottara parvata ke bhItara manuSya rahate haiM Upara suparNakumAra rahate haiM aura bAhara meM deva rahate haiM athavA he gautama ! isa parvata ke isa nAma ke hone kA yaha bhI kAraNa hai ki 'mANusuttara pavvataM maNuyA Na kayAi vitivaiMsu vA sivANA che. yAvat prati35 cha. 'ubhao pAsiM dohiM paumavaravediyAhi dohiM vaNasa'DehiM savvao samaMtA saMparikkhitte' tenI bhanne ta26 me 512 vAyA bhane panapa patu sAthI 291 . 'vaNNao doNha vi' 2 // 5512 pahilA mana vanama se mannanu mADiyAM pana 42 se na . 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai, mANusuttare pavvae mANusuttare pavvae' 3 sAvana mA5 // kAraNathI kahe che ke A mAnuSettara parvatanuM nAma "mAnuSettara parvata e prabhArInu cha ? 2mA prazna uttaramA prabhuzrI gautabhasvAmIne 4 cha -'goyamA ! mANusuttarassa NaM pavvayassa aMto maNuyA uppi suvaNNA bAhiM devA aduttaraM gaM goyamA ! gautama ! 2 // patanu nAma bhAnuSotta2 5 me pramANe thavAnu kAraNa e che ke-A mAnuSAra parvatanI aMdara manuSya rahe che, upara suparNa kumAra rahe che. ane bahAra de rahe che. athavA he gautama ! A parvatanuM e jIvAbhigamasUtra
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ 772 jIvAbhigamasUtre NaNNattha cAraNehiM vA vijAharehiM vA devakammuNA vA vi' athottaraM ca gautama ! mAnuSottaraM parvataM manuSyAH kadApi nahi vyatibajivanto vA, vyativrajanti vA vyativrajiSyanti vA nA'nyatra cAraNebhyo vidyAdharebhyo devebhyaH sAmAnyAH manujAdayo'pi, 'se teNaTeNaM goyamA0' tattenArthena gautama ! aMto manuSyaiH uttarItumazakyo yatastata eSa mAnuSottaraH kathyate / 'aduttaraM ca NaM jAva Nicce' athottaraM ca zAzvataM nAmadheyamasya kadApi yannAsInAsti na bhaviSyatIti na, kintvAsIdasti bhaviSyatyeveti nityaH zAzvataH / __'jAvaM ca NaM mANumuttare pavvae tAvaM ca NaM assi loetti pavuccai jAvaM vItivayaMti vA vItivaissaMti vA' isa mAnuSottara parvata ke Upara yA isa mAnuSottara parvata ke bAhara manuSya apanI zakti se na kabhI gaye haiM, na jAte haiM aura na jAvege0 'NaNNattha cAraNehiM vA vijAharehiM vA deva kammuNA vA vi' kintu jo jaMghAcAraNa muni hote haiM yA vidyAcAraNamuni hote haiM ve yA jinako deva haraNa kara le jAte haiM ve manuSya hI usase bAhara jAte haiM 'se teNaTeNaM' goyamA0' isI kAraNa se he gautama ! maiMne isa kA nAma mAnuSottara parvata aisA kahA hai 'aduttaraM ca NaM jAva Nicceti' athavA mAnuSottara aisA isakA nAma animittaka hai kyoMki yaha nitya hai isakA yaha nAma pahile nahIM thAaisA nahIM hai aba bhI nahIM hai aisA bhI nahIM hai aura Age bhI nahIM rahegA aisA bhI nahIM hai ataH yaha pahile bhI thA aba bhI hai aura prabhArI nAma thavAnu 2 55 5 / 24 cha-3-'mANusuttarapavvataM maNuyA Na kayAi vitivaiMsu vA vitivayaMti vA, vitivaissaMti vA' 2mA mAnuSotta2 patanI 652 athavA A mAnuSetara parvatanI bahAra manuSya potAnI zaktithI kyAreya gayA nathI. ta 55 nathI. ane 4 554 nahI. 'NaNNattha cAraNehiM vA vijjAharehi vA deva kammuNAvA vi' yAya29 muni DAya cha, 22 // vidyAyA bhuni hoya che, teo athavA jemane deve haraNa karIne laI jAya che, evA manuSyaja mA bhAnuSota2 patanI 542 laya cha, 'se teNaTUTheNaM goyamA !' 04 4|264thii hai gautama ! meM se jyu cha -mAnu nAma bhAnuSotta2 5vata cha. 'aduttara ca NaM jAva Nicce' 2mayA mAnuSottara se pramANenumA nAma tenu nimitta vinAnuM che, kemake e nitya che. tenuM A nAma pahelA na hatuM tema nathI. vartamAnamAM paNa nathI tema paNa nathI, ane bhaviSyamAM paNa te raheze nahI tema paNa nathI. tethI e pahelAM paNa e nAma vALe hato vartamAnamAM paNa eja pramANe tenuM nAma che. ane bhaviSyamAM paNa eja nAma vALe raheze. jIvAbhigamasUtra
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 99 mAnuSottaraparvata nirUpaNam 773 jAvaM ca caNaM vAsAi vA vAsadharAi vA, tAvaM ca NaM assi loeti pavuccara, hAi vA hAvayaNAi vA, tAvaM ca NaM assi loetti pavaccai jAvaM ca NaM gAmAi vA jAva rAyahANIi vA, tAvaM ca NaM assi loetti pabuccara, jAvaM NaM arahaMtA cakka baladevA vAsudevA paDivAsudevA cAraNA vijjAharA samaNA samao sAvayA sAviyAo maNuyA SagaibhaddayA viNIyA tAvaM ca NaM assi loetti pavRccai' yAvatkAlaM khalu mAnuSottaraH parvataH yAvadbhAratAdi varSANi varSadharaparvatAH : yAvacca khalu gRhANIti vA gRhApatanAnIti vA - gRhAgamanAni yAvacca Age bhI rahegA isIliye ise nitya zAzvata kahA gayA hai 'jAvaM ca NaM mANusutare pavvate tAvaM ca NaM assiloe ti pavuccati' jahAM taka yaha mAnuSottara parvata hai vahAM taka yaha mAnuSaloka hai isa ke bAda mAnuSaloka nahIM hai ' jAvaM ca NaM vAsAtiM vA vAsadharAtiM vA tAvaM ca NaM assiloe tti pavaccati' jahAM taka bharatAdi kSetra haiM varSadhara parvata haiM vahAM taka yaha manuSyaloka hai 'jAvaM ca NaM gehAi vA gehAvayaNAti vAtAvaM caNaM assi loeti pavuccati' jahAM taka ghara haiM, gharoM meM AtA jAtA hai vahAM taka manuSyaloka hai 'jAvaM ca NaM gAmAti vA jAva rAyahANIti vA tAvaM caNaM assiloetti pavuccati' jahAM taka gAMva haiM, yAvat rAjadhAniyAM haiM vahAM taka yaha manuSyaloka hai yahAM yAvat zabda se kheTa karbaTa maDamva AdikoM kA grahaNa huA hai 'jAvaM ca NaM arahaMtA cakkavahi baladevA, vAsudevA cAraNA vijAharA samaNA samaNIo sAviyA sAviyAo maNuyA pagati bhaddagA viNItA tAvaM ca NaM tethIla tene nitya arthAt zAzvata Ahesa che. 'jAvaM ca NaM mANusuttare pavvate tavaM ca NaM assiloeti pavuccaMti' nayAM sudhI mA bhAnuSottara parvata che, tyAM sudhI mA manuSyalo che. te pachI manuSyo nathI. 'jAyaM ca NaM vAsArti vAsarAva tavaM ca NaM assi loetti payuccatti' nayAM sudhI larata vigere kSetra che, varSadhara parvata che, tyAM sudhI mA bhanuSyalo che. 'jAvaM caNaM gehAivA hAvayaNAtivA tAvaM ca NaM assi loeti pavuccati' nayAM sudhI ghara che, dharomAM Ave laya che, tyAM sudhI manuSyalo che, 'jAvaM ca NaM gAmAti vA jAva yahANIti vA tAvaM caNaM assi loetti pavuccati' nayAM sudhI gAbha che, yAvat rAjadhAnIyeA che, tyAM sudhI A manuSyaleAka che. ahIyAM yAvat zabdathI kheTa, urmaTa bhaDaMga vigerenu graha thayesa che. 'jAvaM ca NaM arahaMta cakkavaTTi baladevA, vAsudevA paDivAsudevA cAraNA vijjAharA samaNA samaNIyo sAviyA sAviyAo maNuyA pagaibhadayA viNItA tAva caNaM assi loeti pavuccati' tyAM sudhI jIvAbhigamasUtra
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ 774 jIvAbhigamasUtre khalu grAmAH iti vA yAvat - nagarANIti vA rAjadhAnIti vA yAvacca khalu arhantacakravarti baladeva vAsudevA: cAraNA jaMghAcAriNo vidyAdharAH zramaNAH zramaNyaH zrAvakAH zrAvikAH manuSyAH prakRtibhadrA vinItAH tAvatkAlaM khalu ayaM manuSyaloka iti procyate na tataH parataH, arhadAdayo manujAntA asminneva manuSyaloke bhavanti nAnyatreti bhAvaH / ' jAvaM ca NaM samayAi vA - AvaliyAI vA' yAvacca khalu samaya iti vA tatra - samayaH paramaniruddhaH kAlavizeSaH yasyAdho vibhAgaH assiloeti pavuccati' jahAM taka arahaMta, cakravartI, baladeva, vAsudeva, prativAsudeva, cAraNa RddhidhArI manuSya, vidyAcAraNamuni, zramaNa, zramaNiyAM, zrAvaka, zrAvikA evaM bhadra prakRti vAle manuSya haiM vahAM taka yaha manuSyaloka hai 'jAvaM ca NaM samayAti vA AvaliyAti vA ANApANUiti vA thovAi vA lavAi vA muhuttAi vA divasAta vA ahorattAti vA pakvAti vA mAsAti vA udUti vA ayaNAti vA saMvaccharANi vA jugANi vA, vAsasatAti vA vAsasahassAti vA, vAsasayasahassAI vA pucbaMgAti vA puvvAti vA' jahAM taka samaya hai, AvalikA hai, zvAsocchvAsa hai, stoka, lava, muhUrtta, divasa, ahorAtra, pakSa, mAsa, Rtu ayana saMvatsara, yuga, varSazata, varSasahasra, varSa zatasahasra, pUrvaga, pUrva 'tuDiyaMgAti vA' truTitAMga 'evaM puvve, tuDie, aDaDe, avave, huhukae, uppale, paume, NaliNe, acchiNiure, aute Naute, maDate, cUliyA, sIsapaheliyA' isI taraha pUrva truTita, aDaDa, avava, huhuka, utpala, padma, nalina, arthanikura, ayuta, nayuta, mayuta, cUlikA arahaMta cakravati', khaladeva, vAsudeva, prativAsudeva cAraNa RddhidhArI manuSya, vidyAcANura muni, zramaNa, zramaNiya zrAvaka zravikA ane bhadra prakRtivALA manuSya che, tyAM sudhI yA manuSyaseou che. 'jAvaM ca NaM samayAti vA AvaliyAti vA ANApA iti vA thobAivA lavAi vA muhuttAivA divasAivA ahorattAti vA pakkhAti vA, mAsAtivA, uitivA, ayaNAtivA, saMvacchasativA, jugAtivA, vAsasatAtivA, vAsasahassAtivA, vAsasayasahassAtivA, puvvaMgAtivA, puvvAtivA' nyAM sudhI sabhaya che, vyAvasiA che, zvAsocchvAsa che, sto, sava, bhuhUrta, hivasa ahorAtra, yakSa, bhAsa, Rtu, zAyana, saMvatsara, yuga; varSazata, varSa savatra, varSazata sahasra, pUrvANa, pUrva', 'tuDiyaMgAtivA, truTitAMga evaM puvve, tuDie, aDaDe, avave, huhukae, uppale, paume, naliNe, acchaNiure, aure, Naute, maute, cUliyA, sIsa paheliyA' pramANe pUrva, truTita, khaDaDa, avava, huhuDa, utpakSa, padma, nasina, artha niThura, mayuta, nayuta, bhayuta, yUsiDA, zIrSa Desi 'jAva ya jIvAbhigamasUtra
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ 775 prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.99 mAnuSottaraparvatanirUpaNam __ 775 kartuM na zakyate, sa ca sUcikadArakastaruNo balavAn ityAdi pUrvokta vizeSaNaviziSTo yAvanipuNazilyopagataH ekAM mahatIM paTazATikAM gRhItvA tvaritaM hastamAtramapasArayan yAvatAkAlenoparitana tantugatamuparitanaM pakSma chinatti tato'pi manAka sUkSmataro jaghanyayuktA saMkhyAtaka samayAnAM samudAya ekAvalikA, AvazIrSaprahelikA 'jAvaM ca sIsapaheliyaMgeti vA sIsapaheliyAti vA paliovameti vA sAgarovameti vA ussappiNIti vA ossappiNIti vA tAvaM ca NaM assi loge vuccati' yAvat zIrSa prahelikAMga, zIrSa prahelikA, palyopama, sAgaropama' utsarpiNI, avasarpiNI, ye saba haiM vahAM taka manuSyaloka hai kAla kA jo sabase sUkSma aMza hai ki jisa kA punarvibhAga nahIM ho sakatA hai usakA nAma samaya hai isakA pahile khulAzA taruNa balavAn Adi vizeSaNa viziSTa darjI ke laDake dvArA eka baDI zATikA ko lekara bahuta hI zIghra phADane rUpa kArya se kiyA gayA hai arthAt jaise koI taruNa balavAna Adi vizeSaNoM vAlA darjI kA laDakA eka baDI bhArI zATikA ko jaba phADatA hai to bahuta hI jaldI se phADa detA hai dekhane vAloM ko yahI pratIta hotA hai ki isane isa zATikA ko bahuta hI zIghra se phADa diyA hai parantu vaha zATikA aneka samayoM meM phaTI hai eka samaya meM nahIM kyoki pahile usakA Upara kA tantu phaTA hai phira dvitIya tantu phaTA hai ityAdi krama se usa zATikA ke phaTane meM aneka samaya laga cuke haiM-parantu paheliyaMgeti vA sIsapaheliyAti vA paliovameti vA sAgarovameti vA, uvasappiNIti vA osappiNIti vA tAvaM ca NaM assi loge vuccati' zIrSa prati kAMga, zIrSaprahelikA, palyopama, sAgaropama, utsarpiNI avasarpiNI, e badhA che, tyAM sudhI manuSyaloka che. kAlano je sauthI sUkSama aMza che, ke jene pharithI vibhAga thaI zakatuM nathI. tenuM nAma samaya che, AnuM paheluM udAharaNa tarUNa baLavAna vigere vizeSaNothI yukta darajInA chokarA dvArA eka moTI sADI laIne ekadama jali phADavA rUpa kArya che. arthAt jema kaI tarUNa baLavAna vigere vizeSaNovANa daIne chokaro eka ghaNI moTI sADIne jyAre phaDe che, te te ghaNeja jadi te phADI nAkhe che, jevA vALAne emaja jaNAya che keANe A sADIne ghaNIja jahida phADI nAkhI che. paraMtu e sADI kharI rIte to aneka samayamAM phADI che. te eka samayamAM phATela nathI. pahelAM tene uparane tAMtaNe phATela che, te pachI bIje tAMtaNe phATela che, vigere kramathI e sADIne phADavAmAM aneka samaya lAgI cUkela che. paraMtu jenArane eka samaya jevuM ja jIvAbhigamasUtra
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ 776 jIvAbhigamasUtre liketi vA / 'ANApANi iti vA' AnaprANAviti vA tatra-saMkhayeyA AvalikA ekaucchvAsaH saMkhyeyAvalikA-eko niHzvAsaH hRSTanIrogasya zramavubhukSAdinAnirUpakRSTasya yAvatA kAlena zvAsa-niHzvAsau jAyete tAvAn kAla aanpraannH| uktazca-'havassa aNavakallassa niruvakiTTassa jaMtuNo / ege UsAsanIsAse esa pANutti buccai // hRSTasyA'navakRSTasya nirupakliSTasya jantunaH / eko cchvAsaniHzvAso eSa prANa iti ucyate // 1 // dekhane vAloM ko eka samaya jaisA pratIta hotA hai ataH kAlakA saba se sUkSma jisakA punaH vibhAga nahIM ho sakatA hai vahI samaya hai jaghanya saMkhyAta samayoM kA jo samudAya hai usakA nAma eka AvalikA hai| eka AvalikA asaMkhyAla samayoM kI hotI hai / saMkhyAta AvalikAoM kA ucchavAsa kAla hotA hai aura saMkhyAta AvalikAoM kA hI eka ni:zvAsa kAla hotA hai hRSTa, evaM nIroga puruSa kA zrama evaM babhakSA Adi rahita avasthA meM jo svAbhAvika zvAsocchavAsa Ate jAte haiM usa kAla kA nAma AnaprANa kAla hai| uktaMca 'hahassa aNavakallassa niruvakitsa jaMtuNo, ege UsAsanIsAse esa pANutti buccae' zvAsocchavAsa kA nAma prANa bhI haiM / sAta prANoM kA eka stoka hotA hai sAta stokoM kA eka lava hotA hai 77 lavoM kA eka muhUrta hotA hai / taduktam - lAge che. tethI kALane sauthI sUkSma ke jene pharIthI vibhAga thaI zakato nathI. e ja samaya che. jaghanya saMkhyAta samaye samudAya che, tenuM nAma eka AlikA che. eka AvalikA asaMkhyAta samayanI thAya che. saMkhyAta Ava. likAono eka ucchavAsa kALa hoya che. ane saMkhyAta AvalikAone eka nizvAsa kALa hoya che. hRSTa ane nirogI purUSane zrama ane bhUkha vinAnI avasthAmAM je svabhAvika zvAsocchavAsa Ave jAya che. e kALanuM nAma AnaprANa kALa che. kahyuM paNa che hadussa aNavakallasa niruva kiTTarasa jaMtuNo, / ege UsAsa nisAse esa pANutti vuccai / / zvAse chavAsanuM nAma prANa paNa che. sAta prANane aka taika thAya che, sAta stakane eka lava hoya che. 77 satyetara lavenuM eka muhUrta thAya che. kahyuM paNa che ke jIvAbhigamasUtra
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.99 mAnuSottaraparvatanirUpaNam 777 'thovAi vA-lavAi vA-muhuttAi vA' stokaH (saptaprANAH) ekaH stoka iti vA, lavA iti vA saptastokA eko lavaH, muhUrta iti vA saptasaptatirlavA eko muhrtH| taduktam 'sattapANaNi se thove, satta thovANi se lave / lavANa sata ha tarie, esa muhutte viyAhie // 1 // saptaprANAH sa stokaH saptastokAH sa lvH| lavAnAM saptasaptati repo muhUtoM vyAkhyAtaH / 1 // " muharte AvalikA parimANamAha 'egAkoDI sattaTTi lakkhA sattatarI sahassA ya / do ya sayA solahiyA AvaliyANaM muhattaMmi // ekA koTI saptapaSTilakSA saptasaptatiH sahasrANi / dve ca zate SoDazAdhike AvalikAnAM muhUrta // 1 // 16777216 / ucchvAsazcaikasminmuhUrte 'tinni sahassA satta ya sayAI teyattariM ca UsAsA / esa muhutto bhaNio savvehi anaMtanANIhi / trINi sahasrANi sapta ca zatAni trisaptatyadhikAni ca ucchvaasaaH| eSa muhUrto bhaNitaH sarinantajJAnibhiH // 1 // iti / 'sattapANUNi se thove, satta thovANi se lave / lavANa sattahattarie esa muhutte viyAhie' eka muhUrta meM AvalikAoM kA pramANa 'egAkoDi sattahi lakkhA sattatarI sahassA ya, do ya sayA solahiyA AvaliyANaM muhuttami' isa kathana ke anusAra eka karoDa 67 lAkha 77 hajAra do sau solaha hotA hai eka muhUrta meM ucchavAsoM kA pramANa 'tini sahassA satta ya sayAI teyattariM ca UsAsA esa muhutto bhaNio savvehiM arNata satta pANUNi se thove, sattathovANi se lave / / lavANasattahattarie esa muhutte viyAhie // eka muhUrtanI AvalikAonuM pramANa nIce pramANe cheegaakoddi sattadvi lakkhA sattatarA sahassAya / doya sayA solahiyA AbaliyANaM muhuttaMmi // A kathana pramANe 1 eka karoDa 67 saDasaTha lAkha 77 satera hajAra basa seLa thAya che. eka muhUrtamAM uzvAsonuM pramANu tinni sahassA satta ya sayAI teyattariya UsAsA / esa muhutto bhaNio savvehiM aNaMtaNANIhi // jI0 98 jIvAbhigamasUtrA
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ 778 jIvAbhigamasUtre 'divasAi vA ahorattAi vA pakkhAi vA mAsAi vA u Ui vA' divasa iti vA 'horAtraH iti vA pakSa iti vA mAsa iti vA Rturiti vA, dvau mAsau RturAkhyAtaH RtavaH SaT prakIrtitAH / 'ApADhAdyA RtavaH' iti vacanAt, ASADha zrAvaNau prAvRi bhAdrapadAzvayujau varSArAtrastataH param / kArtiko mArgazIrSazca zaradityabhidhIyate / hemantaH pauSamAdhau syAt vasantazcaitra phAlgunau / grISmartujyeSThavaizAkhau RtUnAM gaNanAkramAt / / vasantAdyARtavaH-vasanta 1 grISma 2 prAvRT 3 zarad 4 hemanta 5 zizirAntAH 6 gautama ! apramANikaM taj jinA'pratipAditatvAt / 'ayaNAi vA-saMvaccharAi vA-jugAi vA-vAsasayAi vA' ayanam-traya RtavaH dve nANIhiM' isa kathana ke anusAra 3 hajAra 7 sau tihattara hotA hai tIsa muhUrta kA eka ahorAtra hotA hai pandraha ahorAtra kA eka pakSa hotA hai do pakSa kA eka mahInA hotA hai do mahIne kI eka Rtu hotI hai ye RtueM chaha hotI haiM-inameM ASADha aura zrAvaNa ye prAvRr Rtu meM garbhita hai bhAdrapada aura Azvina ye varSAMrAtra meM garbhita hai kArtika evaM mArgazIrSa ye do zarad Rtu meM garbhita haiN| pauSa aura mAgha ye do hemaMtaRtu meM garbhita haiM caitra phAlguna ye vasanta Rtu meM garbhita haiM / jyeSTha aura vaisAkha ye grISmaRtu meM garbhita haiM prAvRta varSArAtra, zarad hemanta, vasanta aura grISma ye chaha Rtue~ haiN| tIna RtuoM kA eka ayana hotA hai do ayanoM kA eka saMvatsara hotA hai| pAMca saMvatsaroM kA eka yuga hotA hai 20 yugoM kA eka varSa zata hotA A kathana pramANe 3 traNa hajAra 7 sAtase 73 tetara thAya che. trIsa muhUrtanI eka ahorAta thAya che. paMdara divasa rAtane eka pakSa thAya che. be pakhavADiyAne eka mAsa thAya che. be mahinAnI eka Rtu thAya che. e tuo cha hoya che. temAM aSADha ane zrAvaNa e prAvRTa RtunI aMtargata Ave che. bhAdara ane Ase e be mAsa varSARtunI aMtargata Ave che. kArtika ane mAgazara e be mAsa zaraRtunI aMtargata Ave che. piSa ane mAgha e be mAsa hemaMtaRtunI aMtagarta Ave che. caitra ane phAgaNa e be mAsa vasaMtaRtunI aMtargata Ave che. jeTha ane vaizAkha e be mAsa grIma RtunI aMtagarta Ave che. prAvRTa, varSA-rAtra, zara, hemaMta, vasaMta ane grIma e cha Rtuo che. traNa trAtuonuM eka ayana thAya che, be ayananuM eka saMvatsara thAya che. pAMca saMvatsarane eka yuga thAya che. vIsa yugonuM jIvAbhigamasUtra
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.99 mAnuSottaraparvatanirUpaNam 779 ayane saMvatsaraH paMcasaMvatsarA yugam viMzatiyugAni varSazatamekaM bhavati / atrA'horAtre-mAse-varSe-varSazate cocchvAsapramANaM pUrvAcArya revaM saMkalitam 'egaM ca sayasahassaM UsAsANaM tu terasa shssaa| nauyasaeNaM ahiyA divasanisiM hoti vinneyA // 1 // mAse vi ya usAsA lakkhA tittIsasahassa paNanauI / sattasayAI jANasu kahiyAI puvvasUrIhiM // 2 // cattAri ya koDIo lakkhA saneva hoMti nAyavvA / aDayAlIsasahassA cArasayA hoti pariseNaM // 3 // ekaM ca zatasahasram-ucchvAsAnAM tu trayodaza sahasrANi / nayuta zatenAdhikA divasA nizA bhavanti vijJeyAH // 1 // mAsepi ca ucchvAsA lakSAstrayastriMzatsahasrANi paMca navatAni / saptazatAni jAnIhi kathitAni pUrvasUribhiH // 2 // catasraH koTIkoTayaH lakSAH saptaiva bhavantIti jJAtavyAni / aSTa catvAriMzatsahasrANi cakhArizatAni bhavanti varSeNa // 3 // iticchaayaa| 'vAsasahassAi vA vAsasayasahassAi vA' varSasahasramiti vA, vrssshtshsrhai| ahorAtra meM, mAsa meM, varSa meM aura varSa zata meM ucchvAsa kA pramANa pUrvAcAryoM ne isa prakAra se saMkalita kiyA hai 'egaM ca sayasa hassaM UsAsANaM tu terasa sahassA / nauya saeNaM ahiyA, divasa nisiM hoti vineyA // 1 // mAse viya UssAsA lakakhA tittIsahassa pnnnuii| sattasayAI jANasu kahiyAiM puva sUrIhiM // 2 // cattAri ya koDIo lakkhA satteva hoMti nAyavvA / aDayAlIsa sahassA cArasayA hoMti variseNaM' // 3 // eka varSazata thAya che. divasa rAtamAM, mAsamAM, varSamAM, ane varSa zatamAM, ucchavAsanuM pramANa pUrvAcAryoe A rIte saMkalita karela che. egaca sayasahassa UsAsANaM tu terasa sahassA / nauya saeNaM ahiyA, divasA nisi hoti vinneyA // 1 // mAse viya ussAsA lakkhA tittIsaharasa paNanauI / sattasayAI jANasu kahiyAiM puvvasUrIhi // 2 // cattAriya koDIo lakkhA satteva hoti nAyavvA / aDayAlIsa sahassA cArasayA hoMti variseNaM // 3 // jIvAbhigamasUtra
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ 780 jIvAbhigamasUtre miti vA dazavarSazatAni varSasahasraM zataM varSasahasrANAM varSazatasahasraM bhavati, 'puvvaMgAi vA' pUrvAGgamiti vA caturazIti varSazatasahasrANi ekaM pUrvAGgaM bhavati, 'puvAi vA' pUrvamiti vA- caturazItiH pUrvAGgazatasahasrANi ekaM pUrva bhavati, 'tuDiyaMgAi vA' truTitAGgamiti vA caturazItiH pUrvavarSazatasahasrANi ekaM truTitAGgaM bhavati / 'evaM puTave tuDie aDaDe avave hUhukae uppale paume NaliNe acchiNiure aue naue -maue cUliyA sIsapaheliyA jAva ya sIsapaheliyaMgei vA' pUrvam truTitam aDaDam avavam huhukam utpalam padmam-nalinam arthanikuram ayutam nayutam ____eka dina rAta meM 113900 ucchavAsaniH zvAsa hote haiM eka mAsa meM 3395700 ucchvAsa niHzvAsa hote haiM / eka varSa meM 40748400 hote haiM / daza sau varSa kA eka hajAra varSa hotA hai 100 hajAra varSoM kA eka lAkha varSa hotA hai caurAsI lAkha varSa kA eka pUrvAGga hotA hai caurAsI lAkha pUrvAGga kA eka pUrva hotA hai caurAsI lAkha pUrvo kA eka truTitAGga hotA hai caurAsI lAkha truTitAMgo kA eka truTita hotA hai caurAsI lAkha truTitAM kA eka aDaDAGga hotA hai caurAsI lAkha aDaDAMgoM kA eka aDaDa hotA hai caurAsIlAkha aDaDoM kA eka avavAGga hotA hai corAsI lAkha avavAGgoM kA eka avava hotA hai caurAsI lAkha avavoM kA eka huhukAna hotA hai caurAsI lAkha huhukAGgoM kA eka huhuka hotA hai caurAsI lAkha huhukoM kA eka utpalAGga hotA hai 84 lAkha utpalAGgoM kA eka utpala hotA hai 84 lAkha utpaloM kA eka padmAGga hotA hai 84 lAkha padmAGgoM kA eka padma eka divasa rAtamAM 113900/ eka lAkha tera hajAra ne navase ucchavAsa niHzvAsa thAya che. eka mahInAmAM 3395700 tetrIsa lAkha paMcANuM hajAra ne sAtase thAya che. eka varSamAM 40748400 cAra karoDa sAta lAkha aDa. tALIsa hajArane cAra thAya che. dasa varSanA eka hajAra varSa thAya che. 100 se hajAra varSanA eka lAkha varSa thAya che. coryAsI lAkha varSanuM pUrvaga thAya che. coryAsI lAkha pUrvAganuM eka pUrva thAya che. coryAsI lAkha pUrvAganuM eka truTitAMga thAya che. coryAsI lAkha truTitAMganuM eka truTita thAya che. coryAsI lAkha truTitenuM eka aDaDAMga thAya che. coryAsI lAkha aDaDAnuM eka avavAMga thAya che. coryAsI lAkha avanuM eka avava thAya che. coryAsI lAkha avanuM eka hakAMga thAya che. coryAsI lAkha hakAganuM eka hatuka thAya che. coryAsI lAkha hahakanuM eka utpalAMga thAya che. coryAsI lAkha utpalAMganuM eka pakvAMga thAya che. coryAsI lAkha jIvAbhigamasUtra
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.99 mAnuSottaraparvatanirUpaNam mayutam cUlikA zIrSaprahelikA yAvat zIrSaprahelikAGgamiti vA ekasmAt svapUrvasamayabodhakAt paro yaH saH cturshiityaashtshvishissttH| etAvAnevagaNitazAstrasya viSayaH, ataH param-aupamikaM kAlaparimANamAha-'paliovamei vA' palyopamamiti vA-(etasya parimANaM saMgrahiNI TIkAdito jJeyam, aprakrAntatvAnneha vistAryate ) 'sAgarovamei vA' sAgaropamamiti vA-palyopamAnAM dazakoTihotA hai 84 lAkha padoM kA eka nalinAGga hotA hai 84 lAkha nalinAGgoM kA eka nalina hotA hai 84 lAkha nalinoM kA eka arthanikurAga hotA hai 84 lAkha arthanikurAGgoM kA eka arthanikura hotA hai 84 lAkha arthanikuroM kA eka ayutAGga hotA hai 84 lAkha ayutAGgoM kA eka ayuta hotA hai 84 lAkha AyutoM kA eka prayutAGga hotA hai caurAsI lAkha prayutAGgoM kA eka prayuta hotA hai 84 lAkha prayutoM kA eka nayutAGga hotA hai 84 lAkha nayutAGgoM kA eka nayuta hotA hai 84 lAkha nayutoM kA eka cUlikAGga hotA hai 84 lAkha cUlikAGgoM kI eka cUlikA hotI hai 84 lAkha cUlikAoM kI eka zIrSa prahelikAGga hotI hai 84 lAkha zIrSaprahelikAGgoM kI eka zIrSaprahelikA hotI hai, itanA hI yaha gaNita kA viSaya hai isa ke bAda upamAdvArA kAla kA parimANa prakaTa kiyA jAtA hai palyopama kA svarUpa saMgrahaNI kI TIkA Adi se hI jAnA jA sakatA hai aprakrAnta hone se vaha yahAM nahI pagenuM eka pa thAya che. coryAsI lAkha paDyonuM eka nalinAMga thAya che. coryAsI lAkha nalinAMganuM eka nalina thAya che. coryAsI lAkha nalinanuM eka artha nikurAMga thAya che. coryAsI lAkha artha nikurAMganuM eka artha nikura thAya che. coryAsI lAkha artha nikurenuM eka ayutAMga thAya che. coryAsI lAkha ayutAMganuM eka ayuta thAya che. coryAsI lAkha ayutanuM eka prayutAMga thAya che. coryAsI lAkha prayutAMganuM eka prayuta thAya che. coryAsI lAkha prayutanuM eka nayutAMga thAya che. coryAsI lAkha nayutAMgonuM eka nayuta thAya che. coryAsI lAkha nayutanuM eka cUlikAMga thAya che. coryAsI lAkha cUlikAgenI eka cUlikA thAya che. coryAsI lAkha cUlikAonI eka zISaprahelikAMga thAya che. coryAsI lAkha zIrSaprahelikAMganI eka zIrSa prahelikA thAya che. ATalA sudhIja gaNitane viSaya che. AnA pachI upamA dvArA kALanuM parimANa batAvavAmAM Ave che. palyopamanuM svarUpa saMgrahaNI gAthAnI TIkA vageremAMthI jANI zakAya che. anAvazyaka hovAthI te ahIyAM batAvavAmAM Avela nathI. 10 dasa palyopamane jIvAbhigamasUtra
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ 782 jIvAbhigamasUtre koTaya: ekaM sAgaropamam, 'avasappiNIi vA' sAgarAddazakoTikoTayaH (suSamasuSamAdhArakakrameNa' ekA'vasarpiNI, 'osappeiNIi vA' sAgarAddazakoTikoTayaH duSSama-duSpamAdi (Araka) krameNa-ekA utsarpiNIjJeyA / 'tAvaM ca NaM assi loetti pavuccai-jAvaM ca NaM bAdare vijjukkAre bAyare thaNiya sade tAvaM ca NaM assi maNussaloetti pavuccai, jAvaM ca NaM bahave orAlA balAhagA saMseyaMti saMmucchaMti vAsaM vAsaMti tAvaM ca NaM assiloe, jAvaM ca NaM bAyare teukAe tAvaM ca NaM assiloe, jAvaM ca NaM AgarAi vA nadI udai vA NihIi vA tAvaM ca NaM assilogitti pavuccai. jAvaM ca NaM agaDAi vA NadIi vA tAvaM ca NaM assiprakaTa kiyA gayA hai 10 palyopamoM kA eka sAgara hotA hai 10 koDA koDI sAgaroM kA eka avasarpiNI aura 10 koDAkoDI hI sAgaroM kI eka utsarpiNI kAla hotA hai 'jAvaM ca NaM vAyare, vijjukAre, vAyare dhaNiyasadde, tAvaM ca NaM assiloe.' jahAM taka bAdara vidyutU aura bAdara stanita zabda hai vahAM taka yaha loka hai 'jAvaM ca NaM bahave orAlA balAhakA saMseyaMti saMmucchaMti, vAsaM vAsaMti, tAvaM ca NaM assiloe' jahAM taka aneka udAra megha utpanna hote hai-saMmUrcchana janma vAle hote haiM varSA varasAte haiM vahAM taka yaha manuSyaloka hai 'jAvaM ca NaM bAyare teukAe tAvaM ca NaM assiloe' jahAM taka bAdara tejaskAyika hai vahAM taka yaha manuSya loka hai 'jAvaM ca NaM AgarAti vA nadI udaivA NihIti vA tAvaM ca NaM assi logitti pavaccuti' jahAM taka AgaranadI evaM nidhi hai vahAM taka yaha manuSyaloka hai. 'jAvaM ca NaM agaDAti vA jadIti vA tAvaM ca NaM assI loe jAvaM ca NaM caMdova eka sAgara thAya che. 10 dasa keDA kaDI sAgaropamanI eka avasarpiNI thAya che. ane 10 dasa keDA keDIja sAgaropamane eka utsarpiNI kALa thAya cha. 'jAvaM NaM vAyare, vijjukAre, bAyare thaNiyasadde tAvaM ca NaM assi loe0' jyAM sudhI bAdara vidyuta ane bAdara svanita-meghanA zabda che tyAM sudhI pAso cha. 'jAvaM ca NaM bahave orAlA, balAhakA sasayaMti samucchaMti, vAsaM vAsati tAvaM ca NaM assi loe' lyAM sudhI bhane 2 bhe| utpanna yAya cha, arthAt saMpUrjhana janmavALA hoya che. varasAda varasAve che, tyAM sudhI A bhanudhyA . 'jAvaM ca NaM bAyare teukAe tAva ca NaM assi loe' jyAM sudhI mA42 te424||yi cha tyo sudhI / manuSyatA cha. 'jAvaM ca NaM AgarAtivA nadIi udahI vA NihItivA tAvaM ca NaM assi logatti pavuccati' yA sudhI sAgara, nahI; mane nidhi cha tyo sucI 2 // manuSyatA cha tama ta cha. 'jAvaM ca jIvAbhigamasUtra
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.99 mAnuSottaraparvatanirUpaNam 783 loe, jAvaM ca NaM caMdovarAgAi vA sarovarAgAi vA caMdaparivesAi vA sUraparivesAi vA, paDicaMdAi vA paDisarAi vA-iMdadhaNUi vA udagamacchei vA kapihasitANi vA tAvaM ca NaM assiloetti pavuccai' tAvadeva ca khalvayaM loka iti procyate-na tataH parataH, anyatra kAlaparimANA''bhAvAt / yAvacca khalu bAdaro vidyutkAro vAdarazca stanitazabda: tAvadeva0 / yAvacca khala bahavaH udArA balAhakAH saMsvidyante saMmUrcchanti varSa varSanti, tAvaca khalvayaM lokaH procyate, yAvacca khalu bAdarastejaskAyaH tAvaJca khalu ayaM lokaH, yAvacca khalu AkarA iti vA, nadya iti vA, nidhaya iti vA, tAvacca khalu ayaM lokaH procyate, yAvacca khalu candroparAgaH sUryoparAgaH, iti vA sUryAcandramasoH, pariveSo dRzyate-praticandra iti vA pratisUrya iti vA-indradhanuriti vA udakamatsyA iti vA kapihasitamiti vA vyavasthA-tAvacca khalvayaM loka iti procyate na tataH parataH / 'jAvaM ca NaM caMdimasUriyagahanakkhatta tArArUvANaM abhigamaNa niggamaNa buDi nivur3i aNavaTiyasaMThANasaMThiI-Adhavijjai tAvaM ca NaM assiloetti pavuccai' yAvacca khalu candrasUryagrahanakSatratArArUpANAM sarvabAhyAbhyantaramaNDale'bhigamanam-abhyantara pravezanaM nirgarAgAti vA, sUrovarAgAti vA caMdapariesAti vA sUrapariesAti vA paDicaMdAti vA paDisUrAti vA iMdadhaNUi vA udagamacchei vA kapihasiNANi vA tAvaM caNaM assi logetti pavuccaI' jahAM taka agaDanadI Adi haiM vahAM taka yaha manuSya loka hai jahAM taka candroparAga, sUryoparAga candrapariveSa, sUryapariveSa, praticandra pratisUrya, indradhanuSa, udakamatsya evaM kapihasita haiM vahAM taka yaha manuSyaloka hai 'jAvaM ca NaM caMdima mUriya gahaNakkhattatArAkhvANaM abhigamaNaNiggama buDiNivuDi aNavaTiya saMThANasaMThitI Aghavijati tAvaM ca NaM assi lAeti pavucati' jahAM taka caMdra, sUrya, graha, nakSatratArA inakA gamanAgamana hai inakI NaM agaDAti vA NadIti vA tAvaM ca NaM assiM loe, jAvaM ca NaM caMdovarAgAti vA, sUrovarAgAti vA caMdapariesAtivA, paDicaMdAtivA, paDisUrAtivA, iMdhaNuivA, udagamaccheivA, kApahasiNANi vA tAva ca NaM assi logeti pavuccaI' yAM sudhA agaDa, nadI vigere che, tyAM sudhI A manuSyalaka che, jyAM sudhI caMdroparAga sUparAga, caMdrapariveSa, sUryapariSa, praticaMdra, pratisUrya, IndradhanuSa udaka bhatsya,sane pichasita cha, tyo sudhA mA bhnussy|4 che. 'jAvaM ca NaM caMdima sUriyagahagaNaNakkhattatArArUvANaM abhigamaNaNigama vuDhiNibuDhiaNavaTTiya saMThANasaMThinI Aghavijjati tAvaM ca NaM assi loeti pavuccati' yA sudhI yadra, sUryaH; aDa, nakSatra, ane tArAonuM gamanA gamana thAya che, temanI vadha ghaTa thAya che, temanuM jIvAbhigamasUtra
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ 784 jIvAbhigamasUtre manaM sarvAbhyantaramaNDalAdvahirgamanam, vRddhiH-zuklapakSe candrasya vRddhipratibhAsaH, nivRddhiH-vRddherabhAvaH-kRSNapakSe candrasyaiva hAnipratibhAsa iti bhAvaH, anavasthita -satataM cAravRttyA yatsaMsthAna-samyagavasthAnamanavasthitasaMsthAnam, eteSAM dvandvastaiH saMsthitAni-yathAyogaM vyavasthitAni abhigamanAdIni, akhyAyante tAvadevAyaM manuSyaloko na parataH / manuSyalokAdanyatraiSAmasadbhAvAt iti / 99 // mUlam-aMto NaM bhaMte ! maNussa khettassa je caMdima sUriya gahagaNanakkhattatArArUvA te NaM bhadaMta ! devA kiM uDDovavaNNagA kappovavaNNagA vimANovavaNNagA cArovavaNNagA cAradiIyA gairagaiyA gatisamAvaNNagA, goyamA ! te NaM devA no uDDovavaNNagA, no kappovavaNNagA vimANovavaNNagA cArovavaNNagA, no cAradiIyA gairaiyA gaisamAvaNNagA-uDDamuha kalaMbuyapuppha saMThANasaMThiehiM joyaNasAhassiehiM tAva khettehiM sAhassiyAhiM bAhiriyAhiM veuvviyAhiM parisAhiM mahayAhayanadRgIyavAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM divvAiM bhogabhogAiM bhuMjamANA mahayA ukiTa sIhaNAya bolakalakalasadeNaM viulAi bhogabhogAiM bhuMjamANA acchaya pavvayaeyaM payAhiNAvattamaMDalayAraM mere aNupariyaDaMti / tesi NaM bhaMte devANaM iMde cavai se kahamiMdANiM pakareMti ? goyamA ! tAhe cattAri paMca sAmANiyA taM ThANaM uvasaMpajjittANaM viharati jAva tattha anne iMde uvavaNNe bhavai / iMdaTTANe NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahie vRddhi, hAni hai inakA anavasthitapanA hai saMsthAna kI sthiti hai vahAM taka yaha manuSyaloka hai isake Age manuSyaloka nahIM hai kyoMki jitanI ye saba bAteM Upara prakaTa kI gaI haiM unakA sadbhAva manuSyaloka meM hI hai anyatra nahIM haiM // 19 // anavasthita paNuM che, saMsthAnanI sthiti che, tyAM sudhI A manuSya leka che. te pachI manuSya loka nathI. kemake-jeTalI A tamAma vAto upara batAvavAmAM AvI che, te badhAne sadubhAva A manuSya lekamAM ja che, te sivAya bIje nathI. // sU. 88 // jIvAbhigamasUtra
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.100 manuSyakSetrastha jyotiSkadevAnAM upapAtaH 785 uvavAeNaM ? goyamA ! jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM chammAsA / bahiyANaM bhaMte! maNussakhettassa je caMdima sUriyagahana kkhatta tArArUvA teNaM bhaMte! devA kiM uDDovavaNNagA kappovavaNNagA vimANovavaNNagA cArovavaNNagA cAraTTiIyA gairagaiyA gar3asamAvaNNagA ? goyamA ! teNaM devA no uDDhovavaNNagA no kappovavaNNA vimANovavaNNagA no cArovavaNNagA cAraTTiiyA no gairagaiyA no gatisamAvaNNagA pakkiTTagA saMThANasaMThiehiM joyasayasAhassiehiM tAvakkhettehiM sAhassiyA hiya bAhirA hiM veuvviyAhiM parisAhiM mahayAhaya NahagIyavAiyaraveNaM divvAiM bhogabhogAI bhuMjamANA suhalessA, sIyalessA, maMdalessA maMdAyavalessA cittaMtaralessAgA kUDAiva ThANaTTiyA aNNopaNa samogADhAhiM lessAhiM te paese savvao samaMtA obhAseMti ujjo - veMti tavaMti pabhAseMti / jayA NaM bhaMte! tesiM devANaM iMde cayai se kahamidANiM pakareMti ? goyamA ! jAva cattAri paMca sAmA jiyA taM ThANaM uvasaMpajjittANaM viharaMti jAva tattha aNNe uvavaNNe bhavai / iMdANeNaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM virahao uvavAeNaM ? goyamA ! jahaNaNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM chammAsA // sU0 100 // . chAyA -antaH khalu bhadanta ! manuSyakSetrasya ye candrasUryagrahagaNa nakSatratArArUpAste khalu bhadanta ! devAH kimUrdhvopapannakAH kalpopapannakAH vimAnopapannakAH cAropapannakAH cArasthitikAH gatiratikAH gatisamApannakAH ? gautama ! te khalu devA no urdhvopapannakAH no kalpopapannakAH vimAnopapannakA cAropapannakAH no cArasthitikAH gatiratikAH gatisamApannakAH urdhvamukha kadambapuSpasaMsthAnasaMsthitai janasahasrestApakSetraiH sAhasrikAbhiH bAhyAbhi vikurvikAbhiH parSadbhirmahatAsshatanRtyagItavAditrataMtrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAnbhogabhogAna bhuMjAnAH mahatotkRSTa siMhanAdavolakala - kalazabdena vipulAnbhogabhogAn bhuJjAnAH acchaparvatarAjaM pradakSiNAvartamaNDalacAraM merumanuparyaTanti / teSAM khalu bhadanta ! devAnAm indrazcyavate te kathamidInIM prakurvanti ? gautama ! tadA catvAraH - paJca jI0 99 jIvAbhigamasUtra
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre vA sAmAnikAstatsthAnamupasaMpadya khalu viharanti, yAvattatrA'nya indra upapanno bhavati / indrasthAnaM khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitamupatApena ? gautama ! jaghanyenaikaM samayam utkarSataH SaNmAsAn / bahiH khalu bhadanta ! manuSyakSetrasya ye candrasUryagrahanakSatratArArUpAste khalu bhadanta ! devAH kim-UopapannakAH kalpopapannakAH vimAnopapannakAzcAropapannakAzcArasthitikAH gatiratikAH gatisamApannakAH ? gautama ! te khalu devAH no UdhvopapannakAH no kalpopapannakAH vimAnopapannakAH no cAropapannakAH cArasthitikAH no gatiratikAH no gatisamApannakAH pakveSTaka saMsthAnasaMsthitaiH yojanazatasAhasikaistApakSetraiH sAhanikAbhiH bAhyAbhirvikurvikAbhiH mahatAhatanRtyagItavAditaraveNa divyAn bhogabhogAn bhuMjAnAH zubhalezyAH zItalezyAH mandale zyAH mandAtapalezyAH citrAntalezyAkAH kUTAH iva sthAnasthitAH anyo'nyasamavagADhAbhirlezyAbhistAn pradezAn sarvataH samantAt avabhAsayanti, udyotayanti tApayanti prabhAsayanti / yadA khalu bhadanta ! teSAM devAnAm indrazcyavate te kathamidAnI prakurvanti yAvaccatvAraH paMca sAmAnikAH tatsthAnamupasaMpadya khalu viharanti yAvattatrA'nya upapanno bhavati / indrasthAnaM khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM virahitamupapAtena ? gautama ! jaghanyenaikaM samayam utkRSTena (utkarSaNa) paNmAsAn ||suu0 100 // TIkA-'aMto NaM bhaMte maNussa khettassa je caMdasUriyA gahanakkhattatArAkhvAte NaM bhadaMta ! devA ki uDDovavannagA kappovavannagA-vimAnovavannagA cArovavannagA cAraDhiIyA gatiraiyA gatisamAvaNNagA' he bhadanta ! manukSetrAntamadhye ye ke ca candrasUryagrahanakSatratArANAM rUpamivarUpavantaH te khalu bhadanta ! devAH kim 'aMto NaM bhaMte ! maNussa khettassa je caMdimasUriya gahagaNanakkhattatArAruvA'-ityAdi / / TIkArtha-zrI gautamasvAmI ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! manuSyakSetra ke arthAt mAnuSottara parvata ke jo candra sUrya graha nakSatra aura tArA haiM-ve jyotiSI deva haiM-so kyA ye jyotiSI deva 'uDovavaNNagA, kappovanannagA, vimANovavapaNagA, cArovavaNNagA, cAradvitIyA, gatiratiyA, gatisamAvaNNagA?' Uopapanna haiM saudharma Adi 'aMtoNaM bhaMte ! maNussakhettassa je caMdima sUriyagahagaNa nakkhatta tArArUvA' 70 TIkAtha-gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM ke he bhagavana manuSya kSetranA arthAt mAnuSottara 5 tanAre dra, sUrya, aDa, nakSatra, ane rAmecha, te nyatiheva che, to tenyoti heve| 'uDDhovavaSNagA, kappovavannamA, vimANovavaNNagA, cArovavaNNagA cAra dvitIyA gatiratiyA, gatisamAvaNNagA ?' upapanna cha ? saudhama jIvAbhigamasUtra
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.100 manuSyakSetrastha jyotiSkadevAnAM upapAtaH787 urvopapannA ? saudharmAdibhyo dvAdazabhyaH kalpebhyaH UrdhvamupapannAH, kalpeSusaudharmAdiSu upapannaka kalpopapannAH, vimAneSu-sAmAnyarUpeSu upapannA vimAnopapannAH, cAro-maNDalagatyA paribhramaNaM tamupapanna:-AzritavantazvAropapannAH, cArasthitikAH-cArasya yathoktarUpasya sthitiH-abhAvo yeSAM te tathA-apagatacArA ityarthaH, gatiratikAH gatau ratiH-AsaktiH prItiryeSAM te tathA, etena gatauratimAtramuktam, samprati sAkSAdgati praznayati-gatisamApannAH gatiyuktAH santi kim iti gautamasya praznaH ? bhagavAnAha-goyamA ! te NaM devA No uDovavaNNagA -no kappocavaNNagA-vimANovavaNNa nA-cArovavannagA-no cArahiIyA-gatiraiyA gatisamAvaNNagA uDmuhakalaMbuya pupphasaMThANasaMThiehi joyaNasAhassiehi tAvakkhetehiM sAhassiyAhi vAhiyAhi-veuvviyAhiM parisArhi mahayAhayanadRgIyavAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDappavAiyaraveNaM-divvAI bhogabhogAiM bhuMjamANA mahayA 12 kalpoM se UMce sthAnoM meM upapanna hue haiM ? yA saudharma Adi kalpoM meM utpanna hue haiM ? yA sAmAnya vimAnoM meM utpanna hue haiM ? yA maNDalagati se paribhramaNa ko prApta hue haiM yA-cAra-sthiti ke abhAva vAle haiM sthira haiM yA gati meM rati vAle haiM ? yA gati yukta haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! teNaM devA No uDovavannagA, jo kappovavaNNagA, vimANovavaNNagA, cArovavaNNagA, no, cAradvitIyA gatiratiyA, gatisamAvaNNagA' he gautama ! ve deva urvotpanna nahIM haiM kalpopapanna nahIM haiM, kintu vimAnotpanna haiM, cAra sahita haiM maNDalA kAragati yukta hai gati abhAva vAle nahIM hai svabhAva se hI ye gatiratika haiM aura sAkSAt gati se yukta haiM 'uDDamuha kalaMbuya pupphasaMThANasaMThiehiM joyaNasAhassiehiM tAvakhettehiM sAhassiehiM bAhiriyAhi veucivigere 12 bAra kalapathI uparanA sthAnamAM utpanna thayelA che? athavA saudharma vigere mAM utpanna thayelA che? sAmAnya vimAnamAM utpanna thayelA che? athavA maMDaLa paribhramaNane prApta thayelA che? athavA cAra-sthitinA abhAvavALA che? sthira che? athavA gatimAM rativALA che? athavA gati yukta che? A praznonA uttaramA pramuzrI 4 cha -'goyamA ! teNaM devA No uDDhovavannagA, No kappovavaNNagA, vimANovavaNNagA, cArovavaNNagA No cAradvitIyA gatiratiyA, gatisamA vaNNagA' gautama ! ye he| pipanna hotA nathI. tabha04 48yo55na para hotA nathI. paraMtu vimAne papanna che. cAra sahita che, maMDalAkAra gativALA che. gatinA abhAva vALA nathI. svabhAvathIja teo gatiratika che, ane sAkSAt gatithI yuta che. 'uDDhamuhakalaMbuyapupphasaMThANasaMThi ehiM joyaNasAhissiehiM tAvakkhetehiM sAha jIvAbhigamasUtra
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ 788 jIvAbhigamasUtre ukki DisIhaNAyabolakalakalasadeNaM viulAI bhoga bhogAI bhuMjamANA - acchapavvayarAyaM payAhiNAvattamaMDalayaraM meruM aNupariyaDaMti' te khalu devAzcandrAdaya manuSyakSetrasthAH devA: he gautama ! no urdhvopapannakAH saudharmAdibhya UrdhvaM nopapannAH, no kalpopapannakAH saudharmAdiSu nopapannAH kintu - vimAnopapannakAH sAmAnyato vimAnopapannakAH cAropapannakAzca no cArasthitikAH - cArasya sthiti-rabhAvastadvanto no, kintu - gatiratikAH- svabhAvAgatau-gamane ratiH - AsaktiH tadvantaH, gatisamApannakAH - sAkSAdgatimantaH Urdhvamukhakadamba (nAlikA) puSpasya golAkRtisaMsthAnasaMsthitai yajanasAhasrikaistApakSetraH sahasra saMkhyAbhiH bAhyAbhi vaikurvikAbhiH parSadbhiH mahatA''hata nRtyagItavAditratantrItala tAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa divyAn anirvacanIyAn tAMstAn alaukikabhogAn bhuJjanto bhuJjAnA: svabhAvato gatiratikai bAhyapariSadgatai devaivegena gacchadvimAneSu mahatA - utkRSTataH utkarSavazena siMhanAdasya (bolavat) kala-kalo yaH zabdastena (bolo nAma mukhe hastAGguliM nivezya mahatA zabdena pUtkaraNam tAratAraH (sITI) kalakalaH vyAkulitazabdasamUhastacchabdena mahatsamudrodghoSo bolo bhavati) tathA ca tadraveNa yAhiM parisAhiM' urdhvamukha vAle kadamba puSpa ke jaise AkAra vAle aneka yojana sahasra pramANa yukta kSetroM meM ye bhramaNa karate haiM sAtha meM inate bAhira kI vikurvita pariSadA ke deva rahate haiM 'mahayA hayanagItavAdita taMtItalatAla tuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAditaraveNaM' baDe ThATa vATa se nRtya karate hue, gIta gAte hue, vAdita taMtri tAla truTita Adi vAditroM ko bajAte hue vAditroM ke zabdo se mAnoM 'ukki sIhaNAyabola kalakalasaddeNa' ye siMha kI jaisI garjanA na kara rahe hoM isa prakAra se hokara tathA sITI bajA 2 kara - ghanaghora zabda karate hue 'divvAI bhoga bhogAI bhujamANA' evaM divya bhoga bhogoM ko ssiyAhi bAhiriyAhi veubviyAhi parisAhiM' yA bhuvANA ubhyAnA puSyonA jevA AkAravALA aneka caiAjana sahasrapramANathI yukta kSetramAM e bhramaNa kare che, tena tenI sAthai mahAranA viThurvita pariSahAnA heva rahe che. 'mahayAhaya nagItavAdita taMtItalatAlatuDiyaghaNamuIMgapaDuppavAditaraveNaM' dhAna ThAumAthI nAtha karatA evA, gItagAtA evA, vAjI Mtra taMtrI tala tAla truTita vigere pAtro vagADatA sevA se pAtromA zamhothInnaNe 'ukkiTThasIhaNAyabolakalakala saddeNa' tethe| siMhanA devI bhAge meM garbhanAo na uratA hoya ? sevI rIte zabdo karatA thakA tathA sITI vagADI vagADIne ghana gheAra zabdo karatA karatAM 'divvAI bhoga bhogAI bhuMjamANA' tathA hivya sevA loga logavatA th| ' acchaya jIvAbhigamasUtra
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.100 manuSyakSetrastha jyotiSkadevAnAM upapAtaH 789 mahatAsamudraravabhUtamiva meruM kurvANA iti bhAvaH vipulAn bhogabhogAn bhuJjAnAH santo'ccham atIva nirmalajAmbUnadamayakhAdratna bahulatvAcca svaccha parvatarAja meruM pradakSiNAvartamaNDalacAraM yathAsyAt anuparyaTanti / 'tesi NaM bhaMte ! devANaM iMde cavai se kahamidANiM pakareMti, goyamA ! tAhe cattAri paMca sAmANiyA taM ThANaM uvasaMpajjittANaM viharaMti jAva tattha anne iMde uvavaNNe bhavai' teSAM bhadanta ! jyotiSkadevAnAM candrAdInAM madhyato yadA indrazcyavate tadA te jyotiSkAH idAnIm-indravirahakAle kathaM prakurvanti ? bhagavAnAha-he gautama ! tadA kAle catvAraH paJca vA sAmAnikA eva devAH saMdhIbhUya tatsthAnaM mahendrasthAnamupasaMpadya vibhUSya viharanti tadindrasthAnaM paripAlayanti, naikAkinaH ke'pi tatpadaM paripUrayituM yataH samarthAH / kiyatkAlameSakramaH yAvattatra sthAne'nyaindra upapanno bhavati / 'iMdaTThANeNaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahie uvavAeNaM ? goyamA ! jahaNNeNaM bhogate hue 'accha paccayarAyaM padAhiNAvattamaMDalayaraM meraM aNupariyaDaMti' ye svaccha, nirmala parvatarAja meru kI maNDalAkAra rUpa se pradakSiNA kiyA karate haiN| 'tesiNaM bhaMte ! devANaM iMde cavati se kahamiyANiM pakareMti' he bhadanta ! jaba inakA indra cavatA haiM taba ve jyotiSka deva kyA karate haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM ? 'goyamA ! tAhe cattAri paMca sAmANiyA devA taM ThANaM uvasaMpavijattANaM viharaMti' he gautama ! jaba taka vahAM dUsarA indra utpanna nahI hotA hai taba taka vahAM ke 4-5-sAmAnika deva usa indra ke sthAna para rahate haiM 'jAva tattha anne iMde uvavaNNe bhavati' phira bAda meM vahAM anya indra utpanna ho jAtA hai 'iMdaThANe NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahite uvavAteNaM' he bhdnt| vaha indra sthAna indra ke vinA kitane kAla taka rahita banA rahatA pavvayarAya padAhiyA vattamaMDalayAI meru aNupariyaDaMti' se 2127, nisa, pati 21 bhe3nI ma rathI prakSiA 42t| 2 che. 'tesiNaM bhaMte ! devANaM iMde cavati kahAmiyANiM pakareMti' lagavan ! nyAre temAna 5 ve cha, tyAre e jyotiSka deve zuM kare che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne De cha -'goyamA ! tAhe cattAri paca sAmANiyA devA taM ThANaM uvasaMpajjittANaM viharaMti' gautama ! nyAM sudhI tyA mAnna chandra utpanna yatA nathI tyAM sudhImA teo tyAMnA 4-5 cAra pAMca sAmAnika de e IdranA sthAna para rahe che. 'jAva tattha anne iMde uvavaNNe bhavati' mane nyAre tyAM mInadra pani ya taya che, tyAre se sAmAni / te sthAnane chADI che. 'iMdadANeNaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahite uvavAteNaM' he bhagavan se dranu sthAna dra zivAya sA jIvAbhigamasUtra
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ 790 jIvAbhigamasUtre ekkaM samaya-ukkoseNaM chammAsA' indrasthAnaM khalu bhadanta ! kiyantaM kAlam upapAtena (rikta) virahitaM prajJaptam ? bhagavAn brUte-he gautama ! jaghanyenaikaM samayaM yAvat-utkarSeNa ca SaNmAsAn viddhi| mAnuSottarAbahizcandrAdInAM varNanamArabhate 'bahiyANaM bhaMte ! maNussa khettassa-je caMdimasUriyagahanakkhattatArArUvA teNaM bhaMte ! devA kiM uDDovavaNNagA-kappovavannagA-vimANovavannagA-cArovavaNNagAcAraTTiIyA-gatiraiyA-gaisamAvaNNagA? goyamA ! te NaM devA No uDDovavaNNagA No kappovavaNNagA vimANovavaNNagA, no cArovavaNNagA, cAraDhiIyA, no gairaiyAno gaisamAvaNNagA pakiTaga saMThANasaMThiehiM joyaNasayasAhassiehiM tAvakkhettehi sAhassiyAhiM ya bAhirAhiM veubdhiyAhiM parisAhiM mahayAhayaNagIyavAiyaraveNaMhai 'goyamA ! jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM chammAsA' he gautama ! vaha sthAna kama se kama eka samaya taka aura jyAdA se jyAdA chaha mAsa taka rahita banA rahatA hai 'bahiyANaM bhaMte! maNussa khettassa jaM caMdimasUriyA gahaNakkhatta tArAkhvA teNaM bhaMte ! devA kiM uTTovavaNNagA kappovavaNNagA vimANovavaNNagA cArovavaNNagA cAradvitIyA gatiratiyA gatisamAvaNNagA' he bhadanta ! manuSyakSetra ke bAhara ke candra sUrya graha nakSatra aura tArA ye saba deva kyA urbopapanna hote haiM ? yA kalpopapanna hote haiM ? yA vimAnopapanna hote haiM yA havAropapanna hote haiM ? yA gatirahita hote haiM ? yA gatiratika hote haiM ? yA gati samApannaka hote haiM ? ina padoM kA artha pahile likha diyA gayA hai isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! teNaM devA No uTTovavaNNagA, no kappovavannagA, vimANo samaya sudhI 2 cha ? 'goyamA ! jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM chammAsA' gautama! e sthAna ochAmAM ochA eka samaya sudhI ane vadhAremAM vadhAre cha mAsa sudhI thI 2Dita sanelA 29 che. 'bAhiyANaM bhaMte ! maNussakhettassa jaM caMdimasUriyA Nakkhatta tArArUvA teNaM bhaMte ! devA ki uDDhovavaNNagA kappovavaNNagA vimANovavaNNagA cArovavaNNagA cAradvitIyA gatiratiyA gatisamAvaNNagA' 3 mApana manuSyakSetranI bahAranA sUrya, caMdra, graha, nakSatra, ane tArAo A badhA de zuM upapannaka hoya che? athavA ka9papapatraka hoya che ke vimAnepapatraka hoya che? athavA cArepa pannaka hoya che? ke gati vinAnA hoya che? ke gati rativALA hoya che? athavA gati samApannaka hoya che? A padano artha pahelAM lakhavAmAM Avigayela che. A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che 3-'goyamA ! teNaM devA No uDDhovavaNNagA no kappovavaNNagA vimANovavaNNagA No jIvAbhigamasUtra
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.100 manuSyakSetrastha jyotiSkadevAnAM upapAta:791 divvAI bhoga bhogAI muMjamANA suhalessA sIyalessA-maMdalessA maMdAyavalessA cittaMtaralessA kUDAiva ThANaTThiyA-aNNoNNa samogADhAhiM lessAhiM te paese savvao samaMtA obhAseM ti' he bhadanta ! manuSyakSetrasya bahiH sthitimantaH khalu ye kecana candrasUryagrahanakSatratArArUpAste khalu bhadanta ! devAH kiM saudharmAdi dvAdazabhyaH UrdhvamupapannA:-kalpeSu eva teSu-vimAneSu vA sAmAnyataH-upapannAH vA maNDalagatyA paribhramaNamAzritavantaH-cAropapannakAH cArasthitikAH-gatiratikAH sAkSAdvatiyuktA vA-iti praznaH ? bhagavAnAha-he gautama ! te praznitA devAH khalu no UopapannakAH no vA kalpopapannakAH kintu-sAmAnya vimAnajAH, no cAropapannakAH kintu cArasthitikAH, ataeva no vA gatiratikAH nApi gatisamApannakAH no sAkSAdgatimantaH, ityarthaH, kevalaM AyAmato dIrghA-vistarataH stokA-caturasrA ca pakveSTakA tathA vahirmanuSyakSetrA teSAM tApakSetrANi itthaMbhUtairanekazatasahasrata saMkhyAtatApakSetraH vaikurvikAbhi rbAhyAbhiH sAhasrikAbhiH parSadabhizca saha mahatA''hatanATayagItavAditraraveNa pratibodhitAH divyabhogabhogAn bhuMjAnAH vavaNNagA, No cArovavaNNagA cAradvitIyA, No gatiratiyA no gati samAcannagA' ve deva udyopapanna nahIM hote haiM na kalpopanna hote haiM, kintu vimAnopapanna hote haiM, cAropapannaka nahIM hote haiM sthiragati vAle hote haiM gati ratika nahIM hote haiM aura na gati samApannaka hI hote haiM / 'pakiTaga saMThANasaMThitehiM joyaNasatasAhassiehiM tAvakkhettehiM sAhassiyAhiM ya yAhirAhiM veuvviyAhiM parisAhiM mahatAhataNagItavAiyaraveNaM divvAI bhogabhogAI bhuMjamANA' pakI huI iMTa ke jaise AkAra vAle aise lAkhoM yojana taka kA inakA tApakSetra hai ye aneka hajAroM kI saMkhyA vAle bAhya pariSadA ke devoM ke sAtha 2 bahuta jora se bajAye gaye vAditroM ke zabdoM se nRtya ke zabdoM se aura gIta ke cArovavaNNagA, cAradviniyA, No gatiratiyA, gatisamAvaNNagA, ye he| 55na5 hatA nathI. temaja kalpapapannaka paNa hotA nathI. paraMtu teo vimAne papannaka hoya cha ? thaa|55nn hotA nathI. sthi2 tivANA DAya che. 'pakkiduga saMThANasaMThitehiM joyaNasatasAhassiehiM tAvakkhettehiM sohassiyAhiM ya vAhirAhiM veuvviyAhiM parisAhi mahatAhatanaTTagItavAiyaraveNaM divvAiM bhogabhogAiM bhujamANA' pAsI ghaTanA sevA AkAravALA evA lAkha jana sudhInuM temanuM tApa kSetra che. e aneka hajAranI saMkhyAvALA bAhya pariSadanA devonI sAthe sAthe ghaNAja jerathI vagADavAmAM Avela vAjIMtranA zabdothI nRtyanA zabdothI ane gItanA zabdothI jANe samudrane vAcAvALe karatA na hoya tema karIne divya evA bhega bhegone bhegavatA rahe che. jIvAbhigamasUtra
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ 792 jIvAbhigamasUtre zubhalezyAH zItalezyAH mandatejasaH (sUryA eva) mandAtapalezyAvantaH punazca candrAdityAzcitrAntaralezyAH - citrArpitA iva parvatazikhara saMsthAnasaMsthitAH anyonyaM samavagADha lezyAbhiH parasparaM bAdhitatejasaste te tAMstAn pradezAn sarvataH samantAt udyotayanti, tapanti, prbhaasnte| 'jayA NaM bhaMte ! tesi devANaM iMde cayai-se kaha midANiM pakarei ? goyamA ! jAva cattAri paMca sAmANiyA taM ThANaM uvasaMpajittANaM viharaMti jAva tattha aNNe uvavaNNe bhavai, iMdaTThANe NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM virahao uvavAeNaM ? goyamA ! jahanneNaM ekkaM samaya-ukkoseNaM zabdoM se mAnoM samudra ko vAcAlita karate hue divya bhoga bhogoM ko bhogate rahate haiM 'suhalessA, sIyalessA maMdalessA, maMdAyavalessA cittaMtaralesAgA kUDA iva ThANahitA' candramA kI apekSA ye zubha lezyA vAle haiM maMdalezyA vAle haiM citrAMtara lezyA vAle arthAt citra aMtara vAle aura citra vicitra lezyA vAle haiM kUTa kI taraha ye eka sthAna para sthita haiM 'aNNoNNasamogADhAhiM lesAhiM te padese savvato samaMtA obhAti, ujjoti, tavaMti, pabhAseMti' Apasa meM eka dUsare ke teja se jinakA teja mizrita hai aisI lezyAoM se ye una una pradezoM ko cAroM ora se camakAte haiM, udyotita karate haiM tapAte haiM prakAzita karate haiM / 'jayANaM bhaMte ! tesiM devANaM iMde cayati se kahamidANiM pakareti' he bhadanta ! jaba inakA indra cavatA hai taba usake vinA ye kyA karate haiM ? 'goyamA ! jAva cattAri paMca sAmANiyA taM ThANaM uvasaMpajittANaM viharaMti' he gautama! yAvat jahAM taka vahAM dUsarA indra utpanna suhalessA, sIyalessA, maMdalessA cittaMtaralesAgA kuMDAiva ThANadvitA' yaMdranI apekSAe teo zubhalezyAvALA che. zIta lezyAvALA che. maMDalezyAvALA che. citrAtara lezyAvALA che. arthAt citra jemA cinnela che tevA ane citra vicitra sezyAvA hAya che. TanI bhA54 te 404 sthAna 52 29 cha. 'aNNANNa samogADhAhiM lesAhi te padese savvao samaMtA obhAseMti ujjoveMti tavaMti pabhAseM ti' parasparamAM eka bIjAnA tejanI sAthe jeone teja maLela che, evA prakAranI lezyAothI teo e pradezane cAre bAjuethI camakAve che. udyotita pure cha tapAce cha. prazita 42 cha. 'jayANaM bhaMte ! tesiM devANa iMde cayati se kahamidANiM pakareMti' bhagavan ! nyAre tmaan| 'dra yave che. tyAre tenA zivAya tasA zu 42 cha. 'goyamA ! cattAri paMca sAmANiyA taM ThANaM uvasaMpajittANaM viharaMti' hai gautama ! yAvat yAM sudhI tyA mAne atyanna jIvAbhigamasUtra
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.101 puSkarodasamudranirUpaNam chammAsA' yadA ca khalu bhadanta ! jyotiSkadevAnAnteSAmindrazcyavati tadA te tadAnI kAle ki pakurvanti ? gautama ! yAvadindravirahitaH kAlastAvaccalAraH paJcavA devA sAmAnikAH upapadya tatsthAnaM viharanti / yAvacca tatrA'nya indra upapano bhavati / indrasthAnaM khalu bhadanta ! kiyatkAlamabhivyApya virahotpAtena sahitaM prajJaptam ? gautama ! alpA'lpakAle naikaM samaya-dIrghAdIrgheNotkarSataH SaNmAsAna vijAnIhi iti // 10 // mUlam-pukkharavarapaNaM dIvaM pukkharode NAmaM samudde baTTe valayAgArasaMThANasaMThie jAva saMparikkhittANaM citti| pukkharodeNaM bhaMte ! samudde kevaiyaM cakavAlavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM paNNatte ? goyamA! saMkhejAiM joyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM saMkhejjAiM joyaNasayasahassAI parikkheveNaM paNNatte / pukkharodassa NaM bhaMte ! samudassa kai dArA pannattA ? goyamA ! cattAri dArA pannattA taheva savvaM pukharoda samuhapurathimaperaMte varuNavaradIvapurasthimaddhassa pacatthimeNaM ettha NaM pukkharodassa vijae NAmaM dAre pannatte, evaM sesANa vi| dAraM taraMmi saMkhejjAiM joyaNasayasahassAiM abAhAe aMtare pnntte| paesA jIvA ya taheva / se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai ? pukkhanahIM hotA hai vahAM taka cAra yA pAMca sAmAnika deva usa sthAna para indra ke incArja banakara unakI saMbhAla karate rahate haiM 'iMdaThANe NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM virahao uvavAteNaM' he bhadanta ! inake indra kA sthAna kaba taka khAlI rahatA haiM ? 'goyamA ! jahaNaNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM chammAsA' he gautama ! inake indra kA sthAna kama se kama eka samaya taka aura adhika se adhika 6 mahIne taka khalI rahatA hai ||suu0 100 // nathI. tyAM sudhI cAra ke pAMca sAmAnika devee sthAna para IdranA je IncArja manIna temanI sama1 rAje cha. 'iMdaTuNeNaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM viraho uvavAteNaM 3 mAvan ! tamanA dranu se sthAna 4yAM sudhI pAsI 29 cha ? 'goyamA ! jahaNNeNaM eka samayaM ukkoseNaM chammAsA' hai gautama! tabhanA nu se sthAna ochAmAM ochuM eka samaya sudhI ane vadhAremAM vadhAre 6 cha mahinA sudhI dravinAnupAsI 29 cha. // sU. 100 // jI0 100 jIvAbhigamasUtra
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ 794 jIvAbhigamasUtre paesA jIvA ya taheva / se keNaTeNaM bhaMte! evaM vuccai pukkharode samudde ? goyamA ! pukkharodasta NaM samudassa udae acche patthe jacce taNue phaliha vaNNAbhe pagaie udagaraseNaM siridhara siridharappabhAya do devA jAva mahaDDiyA paliovamaTTiIyA parivasaMti se eeNaTreNaM jAva Nicce / pukkharodeNaM bhaMte ! samudde kevaiyA caMdA pabhAsiMsu vA 3 saMkhejjA caMdA pabhAsiMsu vA 3 jAva tArAgaNakoDIkoDe u sobhesu vA 3 / pukkharodeNaM samudde varuNavareNaM dIve NaM saMpari0 vaTTe valayAgAre jAva ciTTai, taheva samayacakavAla saMThie kevaiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM ? kevaiyaM parikkhevaNaM pannatte ? goyamA! saMkhijjAiM joyaNasayasahassAiM cakkavAlavikhaMbheNaM, saMkhejjAiM joyaNasayasahassAiM parikkheveNaM pannatte / paumavaraveiyA vaNasaMDa vaNNao dAraMtaraM paesA jIvA taheva savvaM / se keNaTaNaM bhaMte! evaM vuccai varuNavare dIve0 2? goyamA! varuNavareNaM dIve tattha tattha dese tahiM tahiM bahUo khuDDAkhuDDIyAo jAva bilapaMtIyAo acchAo patteyaM2, paumavaraveiyA parikkhitte vaNasaMDaparikkhitte vAruNivarodagaparihatthAo pAsAIyAo 4 tAsu NaM khuDDA khuDDiyAsu jAva bilapaMtiyAsu bahave uppAyapavvayA jAva khaDahaDagA savvaphalihAmayA acchA taheva varuNa varuNappabhAya ettha do devA mahaDDiyA parivasaMti, se teNaTreNaM jAva Nicce / joisaM savvaM saMkhejjaeNaM jAva tArAgaNa koddikoddiio| varuNavaraNNaM dIvaM baruNode NAmaM samudde valayAgArasaMThANasaMThie jAva ciTuMti / samacaka visamacaka vi0 taheva savvaM bhANiyavvaM vizvaMbhaparikkhevo saMkhijjAI joyaNasahassAiM dAraMtaraM ca paumavaravaNasaMDe paesA0 jIvA aTo ? goyaNA ! varuNodassa NaM samudassa udage se jahA nAmae caMdappabhAi vA-maNisilAgAi vA varasIdhuvaravAruNIi vA pattA jIvAbhigamasUtrA
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.101 puSkarodasamudranirUpaNam 795 savei vA pupphAsavei vA coyAsavei vA phalAsavei vA mahameraei vA jAippasannAi vA khajjUrasArei vA mudiyAsArei vA kApisAyaNAi vA supakkakhoyarasei vA pabhUtasaMbhArasaMcitAposamAsasayabhisayajogavattitA niruvahatavisiTradinnakAlovayArA sudhoyA ukkosagamayapattA apiTTapuTA (piTa niTrijjA) mukhaiM. tavarakimadiNNakaddamA kopasannA acchA varavAruNI atirasAjaMbUphalapuTuvannA sujAyAIsi uTAvalaMviNI ahiyamadhurapejjA IsAsirattaNettA komalakavolakaraNI jAva AsAiyA visaiyA aNihuya saMlAvakaraNaharisa pIijaNaNI saMto satata biMbokahAva vibbhamavilAsavellahalagamaNakaraNI viraNamadhiya sattajaNaNI ya hoi saMgAma desakAle kayaraNasamarapasarakaraNI kaDhiyANa vijjuya paihaya hiyayANa, mauyakaraNI ya hoi, uvavesiyA samANA garti khalAvei ya sayalaMmi vi subhAsa vuppAliyA samarabhaggavaNNo sahayAra surabhirasa dIviyA sugaMdhA AsAyaNijjA visAyaNijjA pINaNijjA dappaNijjA mayaNijjA sardivadiyagAya palhAyaNijjA AsalA mAsalA pesalA IsIoTAvalaMbiNI, IsI taMbacchikaraNI IsIvoccheyA kaDuyA vaNNeNaM uvaveyA gaMdheNaM uvaveyA raseNaM uvaveyA phAseNaM uvaveyA, bhave eyA rUve siyA ? goyamA ! no iNaTe samaTe, vAruNassa NaM samudassa udae etto iTratare jAva ude| se teNaTreNaM evaM vuccai0 tattha NaM vAruNi vAruNa kaMtA devA mahaDDiyA jAva parivasaMti se eeNaTreNaM jAva Nicce savvaM joisa saMkhijje keNanAyavvaM vAruNa varuNaM dIve kai caMdA pabhAsiMsu vA 3 ||suu0101|| ___ chAyA-puSkaravaraM khalu dvIpaM puSkarodo nAma samudro vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH yAvat saMparikSipya khalu tiSThati / puSkarodaH khalu bhadanta samudraH kiyat cakravAlaviSkaMbheNa-kiyat parikSepeNa prajJaptaH ? gautama ! saMkhyeyAni jIvAbhigamasUtra
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ 796 jIvAbhigamasUtre yojanazatasahasrANi cakravAla viSkambheNa saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi parikSepeNa prajJaptaH / puSkarodasya khala bhadanta samudrasya kati dvArANi prajJaptAni ? gautama ! catvAri dvArANi prajJaptAni tathaiva sarva puSkarodasamudrasya pUrvaparyante varuNavaradvIpa pUrvArdhasya pazcimena atra khalu puSkarodasya vijayaM nAma dvAraM prajJaptam evaM zeSANamapi / dvArAntare saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi abAdhayA'ntaraM prajJaptam pradezAH jIvAzca tathaiva / tat kenArthena bhadanta ! evamucyate puSkarodaH samudraH2 / gautama ! puSkarodasya khalu samudrasyodakamacchaM patthyaM jAtyaM tanukaM sphaTikavarNAbham prakRtyodakarasena -zrIdhara-zrIprabhauca dvau devau yAvanmahaddhiko yAvatpalyopamasthitiko parivasataH, tattenArthena gautama ! yAvannittyaH puSkarode khalu bhadanta ! samudre kiyantazcandrAH prabhAsitavantaH 3 vA saMkhyeyAzcandrAH prabhAsitavantaH 3 yAvattArAgaNakoTIkoTayo'zobhanta vA 3 / puSkarodaH khalu samudro varuNavareNa dvIpena saMparikSiptaH vRttovalayAkAro yAvattiSThati / tathaiva samacakravAlasaMsthitaH kiyatA cakravAlaviSkambheNa kiyatA parikSepeNa prajJaptaH ? gautama! saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi parikSepeNa prajJaptaH, padmavaravedikAvanapaNDavarNakaH dvArAntarapradezAH jIvAH tathaiva sarvam / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate varuNavaro dvIpaH 2 / gautama ! varuNavare khalu dvIpe tatra deze tatra tatra bahUvyaH kSudrAH kSullikAH yAvad vilapaMktayo'cchAH pratyekaM 2 padmavaravedikayA parikSiptAH vanaSaNDavAruNivarodaka pratihastAH prAsAdikAH 4 tAsu tAsu khalu kSudrA kSudrikAsu yAvad bilapaktikAsu bahava upapAta parvatAH yAvat khaDagakhaDagAH sarvasphaTikamayAH acchAH tathaiva-varuNa 1-varuNaprabhau-2 cA'tra dvau devau mahaddhiko parivasataH, tattenArthena yAvannityaH / jyotiSa sarva saMkhyeyakena yAvattArAgaNa koTIkoTayaH / varuNavaraM khalu dvIpaM varuNodo nAma samudro vRtto valayAkAra yAvattiSThati, samacakravAla viSamacakravAla tathaiva savai bhaNitavyam viSkambha-parikSepau saMkhyeyAni yojanA sahasrANi dvArAntaraM ca padmavaravanaSaNDapradezAH jIvAH arthoM gautama ! vAruNodakasya khalu samudrasyodakam sa yathA nAmakaH candraprabhA iti vA maNizalAketi yA varasIdhu-varavAruNIti vA patrAsava iti vA, puSpAsava iti vA, coyAsava iti vA phalAsava iti vA, madhu-meraka iti vA, jAti prasannA iti vA, khajUrasAra iti vA, mRdvIkAsAra iti vA, kApizayanamiti vA, supakvakSodarasa iti vA, prabhUta saMbhAra saMciteti vA, pauSamAsa zatabhiSak yogavartitAni rupahatabiziSTa dattakAlopacArA sudhautA utkRSTamadaprAptA aSTa piSTa niSThitA puSTA mukhAyita varadantakaIsakopapannA acchA varavAruNI atirasA-jambUphalapuSTavarNA sujAtA ISadoSThAvalaMbinI adhikamadharapeyA ISadasiraktanetrAkomalakapola karaNI yAvat AsvAditA visvA. jIvAbhigamasUtra
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.101 puSkarodasamudranirUpaNam 797 ditA ali kulasaMlApakaraNaharSaprIti jananI, santoSa tatabimboka (strI zrRgAra ceSTA) hAva (mukhavikAra vizeSa) vibhrama vilAsa (vellahala)-mRdugamanakaraNI, viramaNAdhika sattva jananI ca bhavati saGgrAmadezakAle kRtaraNasamaraprasarakaraNI, kavathitAnAM vidyutprahatahRdayAnAM mRdukakaraNI ca bhavati, upaviSTA satI gati skhalayati ca, sakale'pi suhAsyotpAdikA, samarabhagnavanasahakAra surabhi rasadIpikA sugandhA AsvAdanIyA visvAdanIyA prItanIyA darpaNIyA madanIyA sarvendriyagAtra prahalAdanIyA AsalA mAMsalA pesalA (ISadoSThAvalambinI ISattAmrAkSikaraNI ISad vyavacchede kaTukA) varNena upapetA gandhena upapetA rasena upapetA sparzena upapetA, bhave detAvadrUpaM syAt ? gautama ! nAyamarthaH samarthaH, vAruNasya khalu samudrasya udakam ita iSTataraM yAvad udakam / tad etenArthena evamucyate-varuNodaH samudraH iti / tatra khalu vAruNi vAruNakAntau devau mahaddhikau0 yAvat parivasataH, tad etenArthena yAvannityam, sarva jyotiSkaM saMkhyeyamiti jJAtavyam / vAruNavare khala dvIpe kati candrAH prabhAsanta-prabhAsante-prabhAsiSyante ||suu0 101 // ____TIkA-'pukkharavaraNaM dIvaM-pukkharode NAmaM samudde baTTe valayAgArasaMThANa saMThie jAva saMparikkhittANaM ciTaI' puSkaravaranAmako dvIpa Aste, yaM dvIpaM puSkaro nAma samudraH sa codadhiH vRttaH valayAkAravatsaMsthAnena saMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSiSya-veSTayitvA khalu tiSThati / 'pukkharodeNaM bhaMte ! samudde ki samacakkavAlasaMThie-visamacakakavAlasaMThie' he bhadanta ! puSkarodohi samudraH samacakravAlasya-viSamacakravAlasya vA saMsthAnena saMsthitaH kim ? bhagavAnAha 'pukkharavaraNaM dIvaM pukkharode NAmaM samudde vaTTe valayAgAra sNtthaannsNtthite-ityaadi| ___TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! puSkaravara dvIpa ko puSkaroda nAma kA samudra cAroM ora se ghere hue hai yaha samudra gola hai aura valayAkAra saMsthAna vAlA hai so 'pukkharodeNaM bhaMte ! samudde kevatiyaM cakkavAlavikkhaMbheNaM kevatiyaM parikkheveNaM paNNate' isa puSkaroda samudra kA he bhadanta ! cakravAlaviSkambha kitanA hai aura pari_ 'pukkharavaraNaM dIvaM pukkharode NAmaM samudde vaTTe valayAgAra saMThANa saMThite' tyA TIkAtha-gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke he bhagavana puSkaravara dvIpane puskaravada nAmanA samudra cAre bAjuthI gherela che ane e samudra geLa che. tathA valayane jevo goLa AkAra hoya che tevA AkAravALA saMsthAna vALo cha. to 'pukkharodeNaM bhaMte ! samude kevatiyaM cakkavAlavikkha bheNaM paNNatte' he sagan / puSkaravAda samudrane cakavAla vikaeNbha keTaluM che ? ane tene parikSepa keTale jIvAbhigamasUtra
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ 798 jIvAbhigamasUtre 'goyamA! samacakkavAlasaMThANasaMThie no visamacakkavAlasaMThANasaMThie' he gautama ! viSameNa no, kintu samenaiva cakravAlasaMsthAnena saMsthitaH / samprati viSkambhAdi pratipAdanArthamAha-'pukkharodeNaM bhaMte ! samudde kevaiyaM cakkavAla vikkhaMbheNaM kevayaM parikkheveNaM pannatte-goyamA ! saMkhejjAI joyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM saMkhejjAI joyaNasayasahassAI parikkheveNaM pannatte' puSkarodaH khalu bhadanta ! samudraH kiyacakravAla viSkambheNa, kiyatparikSepeNa ca prajJaptaH ? iti gautamena prazne kRte bhagavAnAha-gautama ! saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi parikSepeNa-arthAt saMkhyAta yojanazatasahasrANi cakravAlasya viSkambhaparikSepAbhyAmubhAbhyAmapi prajJaptaH / ayaM samudraH puSkaroda ekayA padmavaravedikayA aSTa yojanocchraya jagatyupari bhAvinyA ekena vanaSaNDena ca sarvataH0 saMparikSiptaH, anayovarNanamatra jambUdvIpagatavatkaraNIyam / 'pukkharodassa NaM bhaMte ! samudassa kai dArA pannattA ? goyamA ! cattAri dArA pannattA' he bhadanta ! puSkaroda samudrasya khalu dvArANi kati ? gautama ! catvAri vijaya vaijayantaM-jayantA'parAjitAni prajJaptAni, 'taheva kSepa kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! saMkhe jAiM joyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM saMkhejjAI joyaNasayasahassAI parikSepeNaM' he gautama ! isakA cakravAla viSkambha saMkhyAta lAkha yojanoM kA hai aura viSkambha bhI isakA saMkhyAta lAkha yojanoM kA hai 'pukhkharodassa NaM samudassa kati dArA paNNattA' he bhadanta ! isa puSkaroda samudra ke kitane dvAra kahe gaye haiM ? 'goyamA ! cattAri dArA paNNattA' he gautama ! isa puSkaroda samudra ke cAra dvAra kahe gaye haiN| 'taheva savvaM pukkharoda samuha purathimaperaMte varuNavaradIva purathimaddhassa paccathimeNaM ettha NaM pukkharodassa vijae nAmaM dAre paNNatte' isa sambandha meM kathana jaisA ki pahile kiyA jA cukA hai vaisA hI vaha yahAM para cha ? 2 // praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha hai-'goyamA ! saMkhejjAiM joyaNasayasahassAI cakkavAla vikkhaMbheNaM saMkhejjAI joyaNasayasahassAI parikkheveNaM' he gautama ! tene cakavAla viThaMbha saMkhyAta lAkha ejanane che. ane tene viSkabha paNa jyAta arm yAnAnA cha. 'pukkharodassa NaM samudassa kati dArA paNNattA' bhagavan ! ma pu042|6 samudranATA vA hA cha ? 'goyamA ! cattAri dArA paNNattA' he gautama ! yu74|4 samudranA yA2 dvaare| hevAmA sAvatA cha. 'taheva savvaM pukkharodasamudda purathimaperaMte varuNavara dIva purathimaddhassa paccatthimeNaM etthaNaM pukkharodassa vijae nAmaM dAre paNNatte' yA viSaya samadhanu vizeSa kathana pahelAM kahevAmAM AvI gayela che. e ja pramANenuM te ahIyAM paNa samajI jIvAbhigamasUtra
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.101 puSkarodasamudranirUpaNam savvaM' tathaiva sarvam, kva bhadanta ! puSkarodasamudrasya vijayaM nAma dvAram ? bhagavAnAha-gautama ! 'pukkharoda samudaM purathimaperaMte aruNavaradIvapurathimaddhassa paJcatthimeNaM-ettha NaM pukkharodassa vijae NAma dAre pannatte' puSkarodasamudra pUrvAdhaparyante-aruNadvIpapUrvArdhasya pazcimAyAm-atra khalu puSkarodasamudrasya vijayaM nAma dvAram prajJaptam / 'evaM sesANa vi' evameva zeSANAmapi-jaMbUdvIpagata dvAratrayANAM yathAsthitAnAM varNanam / navaraM rAjadhAnI-anya puSkarodasamudre / tathAhikva khalu bhadanta ! puSkarodasamudrasya vaijayanta nAma dvAraM prajJaptam ? bhagavAnAdagautama ! puSkarodasamudrasya dakSiNa paryante'ruNavaradvIpa dakSiNAdasya uttarato'tra puSkarodasamudrasya vaijayantaM nAma dvAraM prajJaptam / kva khalu bhadanta ! puSkaroda samudrasya jayantaM nAma dvAra prajJaptam ? bhagavAnAha-gautama ! puSkarodasamudrasya pazcima paryante'ruNavaradvIpa pazcimArddhasya pUrvato'tra puSkarodasamudrasya jayantaM nAma dvAraM prajJaptam tadapi jambUdvIpagatajayantadvAravat rAjadhAnI anyasmin puSkaroda bhI hai-tathA ca una dvAroM ke nAma ye haiM-vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita ina meM jo puSkaroda samudra kA vijayadvAra hai vaha puSkarodadhi ke pUrvArdha ke anta meM varuNavara dvIpa ke pUrvArddha kI pazcimadizA meM puSkarodaka kA vijaya nAmakA dvAra hai isakA aura saba varNana jambUdvIpa ke vijayadvAra ke hI jaisA hai isI taraha se jaba aisA gautama ne pUchA ki he bhadanta ! puSkaroda samudra kA vaijayantadvAra kahAM para hai ? to isake uttara meM prabhu ne aisA kahA ki puSkaroda samudra ke dakSiNAnta meM aruNavaradvIpa ke dakSiNArdha ke uttara meM puSkaroda samudra kA vaijayantadvAra hai / puSkarodasamudra kA jayanta dvAra kahAM para hai ? to isa ke uttara meM 'puSkarodasamudra ke pazcimAnta meM aruNavara dvIpa ke pshcilevuM. jemake e dvAronA nAmo A pramANe che.-vijaya, vaijayanta, jayanta ane aparAjIta temAM je puSkaroda samudranuM vijaya dvAra che, te puSkarodadhinA pUrvArdha nA aMtamAM varUNavara dvIpanI pUrvArdhanI pazcima dizAmAM puSkAda samudranuM vijaya nAmanuM dvAra Avela che. A dvAra saMbaMdhI bAkInuM bIjuM tamAma varNana jaMbudvIpanA vijaya dvAranA varNana pramANeja che. e ja pramANe gautama svAmIe jyAre evuM pUchyuM ke he bhagavana ! puSkareda samudranuM vaijayanta nAmanuM dvAra kyAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe evuM kahyuM kepuSkareda samudranA dakSiNAntamAM arUNavara dvIpanA dakSiNArdhanI uttaramAM puSkarada samudranuM vijayanta nAmanuM dvAra Avela che. he bhagavan! puSkaroda samudranuM jayanta nAmanuM dvAra kyAM Avela che? tenA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke jIvAbhigamasUtra
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre samudre / kva khalu bhadanta ! puSkarodasamudrasyAparAjitaM nAma dvAraM prajJaptam ? bhagavAnAha-gautama ! puSkarodasamudrasyottaraparyante'ruNavaradvIpasya dakSiNato'trapuSkarodasamudrasyAparAjitaM nAma dvAraM prajJaptama, etadapi jambUdvIpagatAparAjitadvAravad vaktavyam, navaraM rAjadhAnI anyasmin puSkarodasamudre // 'dAraMtaraMmi saMkhejjAI joyaNasayasahassAI abAhAe aMtare pannatte ? paesA jIvA ya taheva' puSkarodasamudradvArasya dvArasyA'bAdhagatyA pArasparikamantaraM saMkhyeyayojanazatasahasrANi, pradezAH jIvAzca samudrapradezadvIpaM spRSTA api svasyaiva, puSkarodasamudre mRtA jIvAH punastatraivA'nyatrApyutpadyante ? nA'tra niyamai karmagatevailakSaNyAt 'se keNaTeNaM bhaMte evaM buccai pukkharode samudde0 goyamA ! pukkharodassa NaM samuddassa mA ke pUrva meM puSkarodasamudra kA jayanta dvAra hai rAjadhAnI anya puSkaroda samudra meM haiM puSkarodasamudra kA aparAjita dvAra puSkarodasamudra ke uttarAnta meM aruNavaradvIpa kI dakSiNadizA meM puSkarodasamudra kA aparAjita dvAra hai| ina saba dvAroM kA samasta varNana jambuddhIpagata vaijayantAdi dvAroM ke jaisA hI hai| ina saba kI rAjadhAniyAM anya puSkaroda samudra meM hai 'dAraMtaraMmi saMkhejjAiM joyaNasayasahassAI abAhAe aMtare paNNatte' saMkhyAta lAkha yojanoM kA ina saba dvAroM kA Apasa meM antara haiM puSkaravara samudra ke pradeza aruNavaradvIpa ko chUne para bhI usI ke kahe gaye haiM vahAM para mare hue jIva vahAM para bhI utpanna hote haiM aura anyatra bhI utpanna ho jAte haiM aisA niyama nahI hai ki ve yahIM para utpanna ho 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai pukkharode samudde' he gautama ! puSkaroda samudranI pazcimAntamAM arUNuvara dvIpamAM pazcimAInI pavaImAM pukAda samudranuM jayanta nAmanuM dvAra Avela che. tenI rAjadhAnI bIjA puSkara samudramAM che. puSkare samudranuM aparAjIta nAmanuM dvAra puSkarada samudranI uttaranA aMtamAM arUNuvara dvIpanI dakSiNa dizAmAM puSkaroda samudranuM aparAjIta dvAra Avela che. A badhAja dvAranuM saghaLuM kathana jaMbudvIpanA varNanamAM varNavela vaijayanta vigere dvArenA kathana pramANe che. A badhAnI rAja, ghAnIyA anya puS44 samudramA cha. 'dAraMtaraMmi saMkhejjAI joyaNasayasahassAI abAhAe aMtare paNNatte' 240 mA dozanu 522524 mata2 saMdhyAta sApa jananuM thAya che. puSkaravara samudranA pradeza arUNavara dvIpane sparzelA hovA chatAM paNa puSkavara samudranAja kahyA che. tyAM marelAM jIve tyAM paNa utpanna thAya che, ane bIje paNa utpanna thaI jAya che. evo koI niyama nathI ke tyAM bharela tyA utpanna thAya 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai pukkharode samudde samude ra" he bhagavan! A samudranuM nAma puSkareda samudra e pramANe zA jIvAbhigamasUtra
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.101 puSkarodasamudranirUpaNam 801 udage acche patthe jacce taNue phaliyavaNNAbhe pagatIe udagarasaM siridhara sirippabhAya do devA mahaDiyA jAva paliomahiIyA parivasaMti' puSkarodanAmni hetuM pRcchati-he bhadanta ! tatkenArthena puSkarodaH samudra eva mucyate-bhagavAnAha-puSkarodasamudrasya hi udakam acchaM-pathyaM jAtyaM no vijAtimat-tanukaM sphaTikavarNAbham-prakRtyA udakarasam prajJaptam, zrIdhara-zrIprabhau dvau ca maharddhikau yAvatpalyopamasthitikau devAvatra parivasataH grahanakSatraparivAravaccandrasUryAbhyAM gamanamivA'mUbhyAM svasvaparivArasamanvitAbhyAM devAbhyAmatratyamudakamavabhAsate'taH puSkarodaH samudraH0 2 puSkaramivodakaM yasyAsau he bhadanta ! isakA nAma puSkaroda samudra aisA kisa kAraNa se huA hai ? 'goyamA ! pukkharodassa NaM samudassa udage acche, patthe jacce taNue phaliha vaNNAme pagatIe udagaraseNaM' he gautama ! puSkarodasamudra kA udaka svaccha hai pathya hai jAtivaMta hai halakA hai evaM sphaTika ratna ke jaisA svabhAva se hI nirmala hai tathA prakRti se hI vaha madhura rasa vAlA hai yahAM para 'siridhara siripabhA ya do devA mahiDiyA jAva paliovahitIyA parivasaMti, se teNaTeNaM jAva Nicce' zrIdhara aura zrIprabha nAma ke do deva jo ki maharddhika Adi pUrvokta vizeSaNoM vAle haiM aura eka palyopama kI jinakI sthiti hai rahate haiM saparivAra ina devoM ke dvArA graha nakSatrAdi parivAra se yukta candra aura Aditya se gagana kI taraha jala suzobhita hotA hai 'se teNaTeNaM jAva Nicce isI kAraNa se he gautama ! isakA nAma puSkarodasamudra aisA kahA gayA hai yAvata yaha nitya hai isakI vyAkhyA jaisI pahale kI gaI hai vaisA hI hai 4124thI usa cha ? 'goyamA ! pukrodassa NaM samuddassa udage, acche, patthe, jacce, taNue, phalihavaNNAbhe pagatIe udagaraseNaM' gautama ! puss42|4 samudra pANI svaccha che. pathya che. jAtivaMta che. halakuM che. ane svabhAvathI ja te sphaTika 2tnanA nimamane pratithI te madhura 2sapA che. mI yA 'siri ghara siripabhAya do devA jAva mahi DhiyA jAva paliovamadvitiyA parivasaMti se teNaTe NaM jAva Nicce' zrIdhara sane zrI prama nAmAnA ye vAremA bhddhika vigere pUrvokta vizeSaNovALA che, ane eka palyopamanI sthitivALA che teo rahe che. teo potAnA parivAra sAthe tyAM rahevAthI e deva dvArA graha nakSatra vigere parivAravALA caMdra ane sUryathI AkAzanI mAphaka tenuM pANI suzAmita 29 cha. 'se teNaTeNaM Nicce' se 24thI gautama ! tenuM nAma puSkarada samudra e pramANe kahevAmAM Avela che. yAvatu e nitya che, tenI vyAkhyA jema pahelA karavAmAM Avela che. e ja pramANe che. jI0 101 jIvAbhigamasUtra
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre puSkarodaH, 'se teNaTeNaM jAva Nicce' tattenArthena athAnyadapyuttaram-yato'yamAsIdasti bhaviSyati zAzvato yAvad nityH| 'pukkharodeNaM bhaMte ! samudde kevaiyA caMdA pabhAsisuvA 3-0' he bhadanta ! puSkarodasamudre kiyantazcandrAH sUryAH-grahA:-nakSatrANi-tArAgaNakoTikoTayaH prAbhAsanta-prabhAsanteprabhAsiSyante03 ityAdi praznaH bhagavAnAha-'saMkhejjA caMdA pabhAseMsu vA 3 jAva tArAgaNakoDIkoDI u sobhesu vA 3' saMkhyeyAzcandrAdayaH prabhAsanta vA yAvat tArAgaNakoTikoTayaH azobhanta vA 3 / 'pukkharodeNaM samudde varuNavareNaM dIve NaM saMpari0 vaTTe valayAgAre jAva ciTThai0' puSkarode khalu samudre varuNavaro dvIpaH vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya tiSThati sa khalu bhadanta ! samasya viSamasya vA cakravAlasya saMsthAnena saMsthitaH ? bhagavAnAha-samacakravAla saMsthAnasaMsthitaH no viSama0 / 'taheva samacakavAlasaMThie ____ava gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'pukkharodeNaM bhaMte ! samudde kevatiyA caMdA pabhAsiMsu 3' he bhadanta ! puSkaroda samudra meM kitane caMndramAoM ne prakAza diyA hai ? aba bhI ve kitane vahAM prakAza dete haiM ? tathA Age bhI vahAM ve kitane prakAza degeM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'saMkhejA caMdA pabhAseM suvA 3' he gautama ! vahAM saMkhyAta candramAoM ne pahile prakAza diyA hai aba bhI itane hI ve vahAM prakAza dete haiM aura Age bhI ve itane hI vahAM prakAza degeM 'jAva tArAgaNakoDIkoDI u sobhesuvA 3' yAvat vahAM saMkhyAta koDAkoDI tArAgaNa pahile suzobhita hue haiM aba bhI itane ve vahAM suzobhita hote haiM, aura Age bhI ve vahAM suzobhita hoMge, 'pukkharodeNaM samudde varuNavareNaM dIve NaM saMpari0 vaTTe valayAgare jAva ciTThai' puSkarodasamudra ke cAroM ora varuNavaradvIpa hai yaha dvIpa gola hai va gautabhasvAmI prabhuzrIna se pUche che 3-'pukkharodeNaM bhaMte ! samudde kevatiyaM caMdA pabhAsiMsu 3' mAvan 544 samudramA sAyadramAmAya prAza ApyuM hatuM ? vartamAnamAM keTalA caMdramAe tyAM prakAza Ape che? ane bhaviSyamAM keTalA caMdramAe tyAM prakAza Apaze ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'sNkhejjaa caMdA pabhAseM su vA 3' gautama! tyAM saMbhyAta yadramAmAge paDasA praza A hato vartamAnamAM paNa eTalAja caMdro tyAM prakAza Ape che ane bhaviSyamAM 544 seTamA dro tyo 21 mA5ze. 'jAva tArAgaNa koDI koDI sobhesu vA rU" yAvat saMkhyAta keDA kaDI tArAgaNe pahelAM tyAM suzobhita thayAhatA ? vartamAnamAM paNa eTalAja keDA kaDI tArAo tyAM suzobhita thAya che. ane bhaviSyamAM 56 theTamA taaraa| tyAM sumita thaze. 'pukkharodeNaM samudde varuNavareNaM dIveNaM saMpari0 vaTTe valayAgAre jAva ciTThai' 044 samudranI yAre mA 13412 dvIpa che. A dvIpa geLa che. ane valayanA AkAra jevA AkAra vALe che. jIvAbhigamasUtra
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3. sU. 101 puSkarodasamudranirUpaNam kevaiyaM cakkavAla vikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM' tathaiva samacakravAlasaMsthAnasaMsthito - varuNavaradvIpaH ? he bhadanta ! varuNavaradvIpaH kiyaccakravAlaviSkambheNa kiyacca parikSepeNa prajJaptaH ? samAdhatte bhagavAn - 'goyamA !' he gautama ! 'saMkhejAI joyaNasayasahassA cakavAla vikkhaMbheNa saMkhejAI joyaNasayasahassAI parikkheveNaM' saMkhyeyayojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa parikSepeNa ca saMkhyeyayojanazatasahasrANyeva prajJaptaH / 'paramavaraveiyA vaNasaMDa vaNNao' padmavaravedikA vanaSaNDAbhyAM sarvataH samantAt saMparikSiptaH ubhayorvarNanamatra / 'dAraMtaraM paesA jIvA taheva savvaM' catvAri vijayAdi dvArANi pUrvata ArabhyottarAntAni teSAM aura valayAkAra ke jaise AkAra vAlA hai 'taheva samacakkavAla saMThito' varuNavaradvIpa samacakravAla vAlA hai 'kevatiyaM samacakkavAla vi0 kevaiyaM parikkheveNaM' he bhadanta ! isakA samacakravAla cauDAI meM kitanA hai ? aura parikSepa isakA kitanA hai ? 'goyamA ! saMkhijjAI joyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM saMkhijjAI joyaNasayasahassAiM parikkheveNaM paNNatte' isakA samacakravAla cauDAi meM saMkhyAta lAkha yojana kA hai aura parikSepa bhI isakA saMkhyAta lAkha yojana kA hai 'paumavaravediyA vaNasaMDa vaNNao dAraMtaraM padesA jIvA taheva savvaM' isake cAroM ora padmamavara vedikA aura padmavaravedikA ke cAroM ora eka vanapaNDa hai inakA varNana yahAM para pUrvokta jaisA hI hai yahAM para pUrva kI taraha he bhadanta ! isa dvIpa ke pradeza varuNavarasamudra ko chUte haiM aura varuNavarasamudra ke pradeza isa dvIpa ko chUte haiM to ve pradeza kisake mAne jAveMge to isake uttara meM yahI kahanA cAhiye ki ve jo varuNadvIpa ke 803 'taheva samacakavAla saMThito' 13Nuvara dvIpa samayavAsa vANI che. 'kevatiya samacakkavAla vi0 kevaiyaM parikkheveNaM' he bhagavan tenA samaya vAsa paDaNArdhabhAM DeMTalo cha ? ane ten| parikSetra DeTalo che ? 'goyamA ! saMkhijjAI joyaNasayasahasAIM cakkavAlavikkhaMbheNaM saMkhejjAI joyaNasaya sahassAiM parikkhebeNaM paNNatte' tenA samacakravAla viSNubha paheALAImAM sa khyAta lAkha ceAjananeA che, ane parikSepa paNa ten| saMdhyAta sAma yonano che. 'paumavaraveiyA vaNasaMDa vaNNao dAraMtarapadesA jIvA taheva savvaM tenI khAre jAnnu padmavara vehi bhane padmavara vehinI yAre tarapha eka vanakhaMDa che. tenu vaNuna pahelAnA varNana pramANe ahIMyA samajI levuM. te A pramANe he bhagavan A dvIpanA pradeze varUNavara samudrane sparze che. ane varUNavara samudranA pradeza A dvIpanA sparza kare che. te te pradeza kAnA kahevAze? A praznanA uttaramAM eja kahevuM joie ke-vaSNudvIpanA je jIvAbhigamasUtra
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ 804 jIvAbhigamasUtre pArasparika mantaraM parimANaM sthAnaM sthitizca dvIpapradezAH samudraM spRSTAH samudrasya ca pradezAdvIpaM - te dvIpasyaiva payodadhereva sparzamAtrAnnA'nyasya dvIpe mRtA dvIpe samudre mRtAH samudre eva jIvA notpadyante svasvotkRSTApakRSTavalAt ityAdi sarva tathaiva - pUrvavadeva - yathAvacca varNanIyAH / ' se keNadveNaM bhaMte ! evaM buccai varuNavare dIve varuNavare dIve' tatkenArthena bhadanta ! evamucyate varuNavaro dvIpa:0 2 bhagavAn brUte - he gautama ! ' varuNavareNaM dIve tattha tattha dese tarhi tarhi bahUo khuDDAkhuDDiyAo jAva bilapaMtIyAo acchAo' varuNavaradvIpe khalu tatra tatra deze tasya tasya dezasya tatra tatra pradeze bahavaH kSudrAH kSullikA vApyo yAvat saraH paMktayo vilapaGktayo'cchAH yAvat rajatamayakUlAH samatIrAH vajramayapASANAH tapanIyamayavaruNavara samudra ko chUte haiM ve varuNadvIpa ke mAne jAveMge aura jo pradeza varuNasamudrake varuNadvIpa ko chUte haiM ve varuNavara samudra ke mAne jAvegeM isI taraha se varuNavaradvIpa meM mare hue jIva vahIM para bhI utpanna ho sakate haiM aura anyatra bhI utpanna ho sakate haiM' yaha saba kathana kara lenA cAhiye 'se keNaNaM bhaMte ! evaM vuccai varuNavare dIve 2' he bhadanta ! isa dvIpa kA nAma varuNavara aisA kisa kAraNa se huA hai ? 'goyamA ! varuNavareNaM dIve tattha 2 dese tarhi 2 bahuo khuDDA khuDDiyAo jAva vilapatiyAo acchAo patteyaM 2 paumavaraveiyA pari0 vaNa0 vAruNivarodaga pasihatthAoM pAsAIyAo 4' he gautama ! isakA aisA nAma isa kAraNa se huA hai ki yahAM para choTIbaDI aneka vAvaDiyAM jagaha 2 haiM yAvat vilapaktiyAM haiM ye saba AkAza aura sphaTika ke jaisI svaccha haiM tathA ye pratyeka padmavaravedikA se aura padmavaravedikA pradeze varUNavara samudrane sparze che te varUNa dvIpanA kahevAze. ane je varUNa samudranA pradeze arUNudvIpane sparzelA che te varUNlR samudranA ja kahevAze. eja pramANe varNavara dvIpamAM marelA jIve tyAM paNa utpanna thAya che. ane anyatra pazu utpanna thAya che. A rItanuM pahelAM je pramANe athana resa che yApramANe athana urI sevu' 'se keNaTTeNaM bhaMte ! evaM vucca varuNavare dIve dIve' he lagavan ! yA dvIpa nAma 1312 me pramANe zA araNuthI hevAmAM Ave che ? 'goyamA ! varuNavareNaM dIve tattha tatha dese tahiM tahiM bahuo khuDDA khuDDAo jAva bilapaMtiyAo acchAo0' he gautama ! tenu' e pramANenuM nAma e kAraNathI thayela che ke-ahIyAM nAnI eTI aneka vAvA sthaLe sthaLe Avela che, yAvat khila paMktiye che e badhI AkAza ane sphaTikanA jevI svaccha che. tathA e dareka khilapa ktiye padmavara jIvAbhigamasUtra
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3. sU. 101 puSkarodasamudranirUpaNam 805 jalAH suvarNasundararajatavAlukAH vaiDUryamaNi sphaTikapaTalapratyavatArAH sukhAvatArA:sukhottArAH nAnAmaNitIrthasubaddhAH catuSkoNAH AnupUrvyasujAtavapragaMbhIrazItalajalAH saMchannapatra visamRNAlakamalAH bahUtpalakumudana lina subhagasujAta saugandhika puNDarIka zata - sahasrapatra kesarapuSpopacitAH SaTpadaparikamalA : acchavimala salilapUrNAH pratipUrNabhramad matsyakacchapA'nekazakunigaNamithunavicarita zabdonnatamadhurarasanAditAH / 'patteyaM - 2 paumavara vedikA vanasaMDaparikkhittA - vAruNIvarodaga paDihatthA' pratyekaM 2 padmavara vedikA vanapaNDaparikSiptAH vAruNISu varANAmivodakaiH pratipUrNAH yAvadabhirUpAH pratirUpAH vApI - bilapaMktyAdInAM pratyekaM trisopAna - toraNAni tAsAM bilapaMkti - guMjAlikAnAM dikSu catvAri trisopAnapratirUpakANi kiM bahunA sarvANi vaktavyAni / ' tAsu NaM khuDDA khuDDiyAsu jAva bilapatiyAsu bahave upAyapavvayA jAva khaDahaDagA savvaphalihAmayA acchA' bahava upapAta niyata jagatI-dAruparvatAH maNDapakAH dakamaNDapakAH dakamAlakAH dakaprAsAdAH usaDagAH khaDahaDagAH sarvasphaTikamayA acchA yAvatpratirUpakAH teSu yAvat sauvastikAdiSu bahavo vanavyantara devA devyazca tiSThanti 0 yAvad viharanti / ' taheva varuNa - varuNappabhA yA ettha do devA mahaDDiyA jAva parivasaMti' tathaiva varuNo- varuNaprabhazca dvau devAvatra vanapaNDa se pariveSTita haiM / ye padmavaravedikAeM madirA ke jaise jala se bharI huI hai ye prAsAdIya haiM darzanIya haiM abhirUpa haiM aura pratirUpa haiM / 'tAsu NaM khuDDA khuDDiyAsu jAva vilapatiyAsu bahave uppAya pavvayA jAva khaDahaDagA saccaphalihAmayA acchA taheva varuNavaruNappabhA ya etha do devA mahiDiyA parivasaMti' ina choTI baDI bAvaDiyoM meM yAvat bilapaktiyoM meM aneka utpAta parvata haiM yAvan khaDagakhaDaga haiM ye saba sphaTikamaya haiM accha-svaccha - haiM isa dvIpa meM varuNa aura varuNaprabha nAma ke do deva rahate haiM ye maharddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM aura vedikAethI ane vanaDAthI gherAyela che. a padmavara vedikAe madirAnA jevA pANIthI bharela che. e prasAdIya che, darzanIya che. abhirUpa che ane prati rUpa 'tAsu khuDDA khuDDiyAsu jAva vilapatiyAsu bahave upAyapavvayA jAva khaDahaDagA savva phalihAmayA acchA taheva varuNavaruNa pabhA ya ettha do devA mahaDhiyA parivasaMti' yA nAnI bhoTI vAvobhAM yAvat misa tiyomAM mane utpAta parvatI che. yAvat bhaGaga bhaDaga che. me madhA iMTi bhaya che. 27-2127 che. mA dvIpamAM varUNa ane varUNa prabhu nAmanA e devA rahe che. teo mahaddhika vigere vishessthe| vANA che. ane yAvat tebhanI sthiti me payobhanI che. 'se te jIvAbhigamasUtra
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ 806 jIvAbhigamasUtre mahaddhiko yAvatpalyopamasthitimantau parivasataH / 'se teNaTeNaM jAva Nicce' tattenArthena evaM varuNavaro dvIpo0 2 ucyate, api ca yasmAdvaravAruNIva atra vApyAdiSUdakaM tasmAdeSa dvIpo varuNavaraH, athottaraM ca khalu gautama ! zAzvatanAmadheyametasya sadAsthiti matvAd dhruvo nitya iti / 'joisa savvaM saMkhejageNaM jAva tArAgaNakoDIkoDIo' jyotiSkAH sarve saMkhyeyakena candrasUryagrahanakSatrAdayastArAgaNakoTikoTayazca pUrva varNitAH tattatprakAreNa sva sva vyApAre vyApRtAH Asan santi bhaviSyanti / 'varuNavaraM NaM dIvaM varuNode NAmaM samudde baTTe valayA0 jAva ciTTai samacakka. visamacakka0 taheva savvaM bhANiyavvaM' varuNavarodaM dvIpaM pUrvavat samudro vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAtsaMparikSipya tiSThati samacakravAla0 viSamacakra0 viSkambha-parikSepa dvArAdi dvArAntaraM padmavaravedikAvanaSaNDa-pradeza tatratya jIvagati varuNodasamudra nAmAbhidhAnAdi yathAyathaM samyayAvat inakI sthiti eka palyopama kI hai 'teNaTeNaM' isa kAraNa he gautama ! isakA nAma 'vAruNIvara' aisA ho gayA hai athavA yAvat yaha nitya hai 'jotisaM savvaM saMkhejjageNaM jAva tArAgaNakoDikoDIo' yahAM jyotiSiyoM kA pramANa saMkhyAtaguNA hai aura tArAoM kA praNANa koDAkoDI hai / 'varuNavaraNaM dIvaM varuNode NAmaM samudde vaDhe valayA0 jAva ciTaMti, samacakka0 visamacakkavi0' varuNavaradvIpa ke cAroM ora varuNodadhi samudra hai yaha samudra gola hai aura valayA. kAra jaisA sthita hai he bhadanta ! yaha samacakavAla viSkambha vAlA hai yA viSamacakravAla viSkambha vAlA hai he gautamaH yaha samacakravAla viSkambha vAlA hai viSama cakravAla viSkambha vAlA nahIM hai ityAdi pUrva ke jaisA yahAM para kathana kara lenA cAhiye 'vikrakhaMbha pari0 saMkhejjAI' isakA viSkambha aura parikSepa saMkhyAta hajAra TeNaM.' At 20ii 3 gautama ! tenu nAma 13412 me pramANa pAye cha. 214 / yAvat te nitya che. 'jotisaM savvaM saMkhejjageNa jAva tArAgaNa koDi joDI" ahiMyA tiSkanuM pramANa saMkhyAta gaNuM che. ane tArAonuM pramANa 31 DInu che. 'varuNavaraNa dIvaM varuNode NAmaM samudde paTTe valayA0 jAva ciTThati samacakkavAla0 visamacakka0 vi0' 13112 dIpanI yAre 125 13||vi samudra che. A samudra meLa che. ane valayanA AkAra je che. he bhagavana e samacakavAla viSakuMbha vALe che. ke viSamacakavAla vidhvaMbha vALo che ? he gautama ! A dviIpa samacakravAla viSkabha vALe che. viSamacakavALa vidhvaMbhavALA nathI. vigere pAhatAnA thana prabhAnu 4thana 42 me. 'vikkhaMbha pari0 saMkhejjAI tenA jIvAbhigamasUtra
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.101 puSkarodasamudranirUpaNam 807 gupavarNya-'varuNodassa NaM samudassa udae' varuNodasya khalu samudrasyodakam 'se jahA nAmae caMdappabhAI vA' sa yathA nAmakaH candrasyevaprabhA AkAro yasyAH sA candraprabhA-surAvizeSaH iti zabdo'tropamAbhUtavastuparisamAptiyotakaH, samuccayArthe vA zabdazca / evamanyatrApi / 'maNisilAgA iti vA-varasIdhuvaravAruNI iti vA-pattAsavei vA-pupphAsavei vA-coyAsavei vA-phalAsavei vA-mahumerae iti vA jAippasannAivA-khajjusArei vA mudiyAsArei vA' maNizalAkeva maNizalAkAvaraMca tatsIdhu varAcAsau vAruNI ca varavAruNI-patrAyojanoM kA hai 'dAraMtaraM ca paumavara0 vaNasaMDe paesA jIvA' isake cAroM dvAroM kA Apasa meM antara saMkhyAta hajAra yojanoM kA hai isake cAroM ora eka padmavaravedikA aura padmavedikA ke cAroM ora eka dhanaSaNDa hai vAruNIvara samudra ke jo pradeza varuNavaradIpa ko chue hue haiM ve pradeza isI samudra ke kahalAvegeM varuNavaradvIpa ke nahIM yahAM se jIva marakara yahAM para bhI utpanna ho jAte haiM aura Age anyatra aura bhI sthAna meM utpanna ho jAte haiM-aisA koI niyama nahI hai ki yahAM ke mare hue jIva yahIM para utpanna hoN| he bhadanta isakA vAruNIvara samudra aisA nAma kisa kAraNa se huA hai ? 'goyamA ! vAruNodassa NaM samudassa udae se jahA nAmae caMdappabhAi vA maNisilAgAi vA varasIdhuvaravAruNIi vA' he gautama ! varuNodasamudra kA jala jaisI loka prasiddha candraprabhA nAmakI surA hotI hai maNizalAkA ke jaisI maNizalA nAmakI surA hotI hai jaisI varavAruNI hotI haiM pantrAsava hotA hai (174 ane parikSa5 sayAta 2 yonI che. 'dAraMtara ca paumavara0 vaNasaMDe paesA jIvA' tenA yAre dozanu 52252numata2 sadhyAta 2 yoninu che. tenI cAre bAju eka padvavara vedikA ane padmavara vedikAnI cAre tarapha eka vanakhaMDa che. vArUNavara samudranA je pradeze varNavara dvIpane spazelA che, te pradeza vArUNavara samudranAja kahevAze. varUNavara dvIpanA kahevAze nahIM ahIMthI jIva marIne-ahInA jIvo marIne A dvIpamAM paNa utpanna thAya che ane anyatra paNa utpanna thAya che. e keI niyamathI ke ahIyAM marelA che ahIMja utpanna thAya bIje utpanna na thaI zake ke-he bhagavana A samudranuM nAma // 3ii12 samudra se pramANe // 4||24thii vAmAM Avesa cha ? 'goyamA ! vAruNodassa NaM samudassa udae se jahA nAmae caMdappabhAivA maNisIlAgAivA vara sIdhuvara vAruNIivA' he gautama ! 13 / 4 samudranu 484 prasiddha yaMdrapramA nAmanI surA jevI hoya che, maNi zalAkAnA jevI maNizalAkA nAmanI surA jIvAbhigamasUtra
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre satraH - puSpAsavaH ceyAsavaH coyogandhadravyaM tatsAraH ca varasIdhu AsavaH phalAsavaH - madhumerakau - madyavizeSau jAti prasannA jAti puSpavAsitA prasannA kharjUrasAra:- mRdvIkA drAkSA tatsAra niSpanna AsavaH, mRdvIkAsAraH - iti vA madyavizeSA iva / 'kApisAyaNAi vA supakkakhoyara sei vA - pabhUyasaMbhArasaMcitA posamAsasayabhisaya joga vattitA - niruvahata visiditta kAlovayArA - sudhotA ukko sagamayapattA aTTa piTTaniDijA-sugaMdhA- AsAyaNijjA vissAyaNijjApINa NijjA - dippaNijjA-mayaNijjA savvidiyagAya palhA yaNijjA - AsalAmAsalA - pesalA - IsI oTThAyaMviNI - IsI tavacchikaraNI' kApizayanaM madya vizeSaH ? supakvakSodarasaH, iti vA kSodarasaH - ikSurasastanniSpanna AsavaH, yadvAsupakekSurasavad avabhAsamAnaH - 2 prabhUta saMbhAreNa saMcitA 3 pauSe mAsi zatabhibhirvartitA 4 nirupahataviziSTa kAlopacArA 5 sudhautA 6 utkRSTamadaprAptA 7 puSpoM ke rasa se janya jaisA puSpAsava hotA hai phaloMke rasa se janya jaisA phalAsava hotA hai gandha dravya ke sAra se janma jaisA coyAsava hotA hai madhu guDa mahuA Adi ke milAne se jaisA Asava hotA hai merakazarAva hotI hai jAti puSpa se vAsita jaisI jAti mera zarAva hotI hai jAti prasannA nAmakI surA hotI hai khajUroM ke rasa se janya jaisA kharjUrasAra hotA hai dAkhoM ke rasa se janya jaisA mRdvIkAsAra hotA hai, kApizAyana hotA hai acchI taraha se pakAye gaye ikSurasa ke jaisA supaka kSodarasa hotA hai, prabhUta saMbhArarasa se vyApta pauSamAsa meM saikaDoM vaidyoM dvArA taiyAra kI gaI, nirUpahata aise aneka upacAroM se taiyAra kI gaI bAra bAra dhokara niSpanna kI gaI evaM utkRSTa mada ko utpanna karane vAlI Adi vizeSaNoM se lekara varNa, gaMdharasa aura 808 jevI hAya che, varavArUNI jevI heAya che. patrAsava jevA hAya che. puSpAnA rasathI anela jevA puSpAsava hAya che, phaLAnA rasathI banela phaLAsava jevA hAya che. gaMdha dravyanA sArathI banela seAyAsava jevA hAya che, madha, geALa ane mahuDAne meLavIne banAvela Asava (midarA) jevA heAya che, meraka nAmanI zarAba (dArU) jevI heAya che, jAInA puSpanI suMgadhavALI jevA jAtI mera zarAba hoya che, jAti prasannA nAmanI surA jevI hAya che, khajuranA rasathI banela khara sAra jevA heAya che, drAkSanA rasathI anela mRdrIkAsAra jevA heAya che. kApi zAyana jevu heAya che. sArI rIte pakavavAmAM Avela zeraDInA rasanA jevA sArI rIte pakAvela kSeAda rasa jevA hoya che, aneka prakAranA saMbhAra rasathI vyAsa poSamAsamAM sekaDA vaidyo dvArA taiyAra karavAmAM Avela nirUpahata evA aneka upacArathI taiyAra karavAmAM Avela vAra vAra dhAine banAvela tathA uttama jIvAbhigamasUtra
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.101 puSkarodasamudranirUpaNam 809 aSTa piSTa niSThitA aSTau vArAn piSTan-saMpeSakarmaNA piSTvA niSThitA-8 sugandhA 9 ataH AsvAdanIyA 10 niHsvAdanIyA'pi 11 pAtuM yogyA 12 dIpanIyA-mandAgni vighAtinI 13 madanIyA 14 sarveSAmapi-indriyANAM gAtrANAM ca ahAdanIyA na tu buddhilopinI-15 AsalA'nicchadbhirapi AsvAdane samAnetu yogyA mAMsalA-sarvato gariSThA prItyatizayajanakatvAt 17 'pesalA' muSThutayA manojJA18 ISadoSThAvalaMbinI-oSThasparzamAtrAdguNakAriNI-tataH paraM tu tIkSNatvAddoSadAyinI-19 ISattAmrAkSikaraNI-ISat tAne yathA bhavetAm akSiNI 'tathA tayoH kAriNI-20 / 'isI vocchayA kaDuA-vaNNe NaM uvaveyAgaMdheNaM uvaveyA raseNaM uvaveyA phAseNaM uvaveyA' ISad vyavacchede-pAnAnantaraM kaMcitkAlaM kaTukA 21 varNakopetA varNayuktA 22 gandha-rasa-spa"rupetA 25 evamukte bhagavati gautamaH prAha-'bhave eyA rUve siyA-goyamA ! No iNaDhe samaTe-vAruNassa NaM samudassa udae etto iTTatare jAva udae-se teNaTeNaM vuccai' sparza taka ke vizeSaNoM se yukta-surA-zarAba-hotI hai usI taraha se miSTatA Adi guNoM se yukta hai ataH isI miSTatA Adi ke nimitta ko lekara isakA nAma vAruNIvara samudra aisA kahA gayA hai prabhu ke isa prakAra kahane para punaH gautama ne unase aisA pUchA 'bhaveeyA rUve. siyA' he bhadanta ! varuNodaka samudra kA jala kyA aise hI rUpa vAlA hai ? isake uttara meM prabhu ne aisA kahA hai-'No iNaDhe samaDhe' he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai 'vAruNassa NaM samudassa udae etto iTTatare jAva udae' kyoMki varuNasamudra kA jala to svAda meM Ina surAdi vizeSa samUha se bhI iSTatara hai kAntatara hai priyatara hai manojJatara hai evaM mana Amatara hai0 se eNaTeNaM evaM vuccati0' isI kAraNa he gautama ! madane utpanna karavAvALI vigere vizeSaNathI laIne varNa, gaMdha, rasa, ane sparza paryantanA vizeSaNothI yukta surA-zarAba-dArU je hoya che. e ja pramANe miThAza vigerethI yukta te samudranuM jaLa hoya che. tethI A mIThAza vigere nimittane laIne AnuM nAma vArUNI para samudra evuM kahevAyuM che. prabhunA A prabhAra upAthI NthI gautamasvAmI prasuzrIna se pUchyu cha -'bhave eyA rUve siyA' 3 mAvan pA364 samudranumA 412 pApA cha ? 2 // prshnn| uttaramA prabhuzrIsa me prayu 'No iNaTe samaTUThe' he gautama ! 20 Atha samatha nathI. vAruNassa NaM samudassa udae etto idutare jAva udae' kemake varUNa samudranuM jaLa svAdamAM A surA vagerenA samUhathI vizeSa ITa tara cha. Antata2 cha, priyata2 cha. bhanAjJata2 che. mane mana mAmata2 cha. 'se jI. 102 jIvAbhigamasUtra
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre he bhadanta ! sambhAvayAmi bhavatkathanato vAruNodasamudrodakametadrUpakaM bhavet tattatsatyaM syAt bhagavAnAha gautama! nA'yamarthaH samarthaH tajjalaM tattvataH kimAkArakamiti pratyAyayitum ito'pi varNanabalAt yAvadiSTa miSTamudakamiti boddhavyam tattena evam ucyate varuNodaH samudro0 2 / 'tattha NaM vAruNi-vAruNakaMtA devA jAva mahar3iyA jAva parivasaMti' bAruNode vAruNiH-vAruNakAntazca dvau yAvanmahaddhiko devo yAvatparivasataH / teNaTeNaM jAva Nicce' tattasmAt tena 'devadvayasthiti-hetunA' zAzvata nAmavAn yAvannityaH nAsInnAsti na bhaviSyati praznahIna: 'savvaM joisa saMkhijje keNa NAyavvaM-vAruNavareNaM dIve kaicaMdA pabhAsiMsu vA-3 sarvaM jyotiSkaM saMkhyeyamevAsti iti jJAtavyam kati candrAvaruNavarode prAbhAsantaisa samudra kA nAma varuNavarasamudra kahA gayA hai 'tattha NaM vAruNi vAruNakaMtA devA jAva mahiDiyA jAva pasivasaMti' usa varaNavarasamudra meM vAruNi aura vAruNakAnta aise do deva rahate haiM ye parivAra evaM vimAna Adi mahatI Rddhi vAle haiM 'se eeNaTeNaM jAva Nicce' ataH ina devoM ke vahAM para ke sadabhAva ko lekara isa samudra kA nAma aisA ho gayA hai tathA yaha samudra kA nAma yAvatU nitya haiM trikAla meM bhI yaha isI nAma vAlA thA vartamAna meM hai aura Age bhI rahegA 'savvaM joisa saMkhejje keNa NAyavvaM' yahAM para samasta jyotiSka deva saMkhyAta hI hai aisA samajha lenA 'vAruNavareNaM dIve kai caMdA pabhAsiMsu vA 3' vAruNavaradvIpa meM kitane candramAoM ne prakAza diyA hai ? aba bhI ve vahAM kitanI saMkhyA meM hokara prakAza dete haiM ? tathA bhaviSyata meM ve kitanI eeNa TheNaM evaM vuccati' 24 // 12thI 3 gItama! 2mA samudra nAma 13712 samudra se pramANe 4upAye cha. 'tattha NaM vAruNivAruNakaMtA devA jAva mahaiDhiyA jAva parivasaMti' se 13412 samudramA vA35 mane 1394ita se nAmAnA be devo rahe che. teo parivAra ane vimAna vigere prakAranI meTI RddhivALA cha. 'se eeNaTheNaM jAva Nicce tethI / hevAnA tyA sadamA DAvAnA 4|29thii A samudranuM nAma e pramANe thayela che. tathA A samudranuM nAma yAvat nitya che, traNe kALamAM e A nAmavALeja hate. arthAt bhUtakALamAM e nAmavALe hata, vartamAnamAM e nAmavALe che. ane bhaviSyamAM paNa e nAmavALe raheze. 'savvaM joisaMsaMkhijje keNa NAyavvaM' mIyAM sA jyoti he| sacyAta cha. tema sama vAruNavareNaM dIve kai caMdA pabhAsiMsu vA3' 13412 samudramA keTalA caMdramAe prakAza Ape hato ? vartamAnamAM teo tyAM keTalI saMkhyAmAM rahIne prakAza Ape che? tathA bhaviSyamAM teo keTalI saMkhyA vALA thaIne prakAza jIvAbhigamasUtra
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.102 varuNavaradvIpanirUpaNam 811 prabhAsante-prabhAsiSyate, sUryAzcAtapan-tapanti-tapiSyante nakSatrANi adyotayan dyotayante-dyotayiSyante grahAzca cAramacaran-caranti cariSyanti, tArAgaNakoTikoTayazvA'zobhanta-zobhante zobhiSyante praznaH ? bhagavAnAha-he gautama ! saMkhyeyAH na tu-saMkhyAhInAH suu0||101 mUlam-vAruNavaraM NaM samudaM khIravare NAmaM dIve vaTTe jAva ciTai / savvaM saMkhejagaM vikkhaMbhe ya parikSevo ya jAva aTro bahUo khuDDA0 bAvIo jAva sarasarapaMtiyAo khIrodaga paDihatthAo pAsAIyAo 4 tAsu NaM khuiDiyAsu jAva bilapaMtiyAsu bahave upAya pavvayagA0 savvarayaNAmayA jAva paDirUvA, puMDarIga pukkharadaMtA ettha do devA mahaDDiyA jAva parivasaMti, se ya teNaTreNaM jAva nnicce| joisaM savvaM saMkhejjaM / khIravaraNaM dIvaM khIroe NAmaM samudde valayAkAra saMThANasaMThie jAva parikkhavittANaM ciTrai samacakavAlasaMThie no visamacakavAla. saMThie saMkhejAiM joyaNasa0 vikkhaMbhaparikkhevo taheva savvaM jAva aTo ? goyamA ! khIroyassa NaM samudassa udagaM se jahANAmaesu usuhI bhAru paNNa ajjuNa taruNa sarasapatta komala asthigAtta NaggapoMDagavarucchracAriNINaM lavaMgapatta pupphapallava kakolagasaphalarukkhabahugucchagummakaliyamalaTrimadhurapayurapippalIphali. lavallivaravivaracAriNINaM appodagapItasai rasasamabhUmibhAgaNibhaya suhosiyANaM suppesiya suhAyaroga parivajiyANa niruvahayasarIriNaM kAlappasaviNINaM viiya taiya sAmappasUyANaM saMkhyA vAle hokara prakAza deMge ? kitane sUrya vahAM tape haiM ? aba bhI kitane sUrya vahAM tapate haiM ? aura Age bhI kitane sUrya vahAM tapate raheMge ?' ityAdi praznoM kA uttara 'yahAM para saMkhyAta jyotiSI deva haiM' isase jAna lenA cAhiye // 16 // Apaze ? keTalA sUryo tyAM tapyA hatA? keTalA sUryo vartamAnamAM tape che. ane bhaviSyamAM keTalA sUryo tapatA raheze? vigere praznone uttara tyAM saMkhyAta jyotiSika de che. tenAthI ja samajI levA. e sU. 96 che jIvAbhigamasUtra
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre aMjaNavaragavalavalayajaladharajaccaM jaNariTTabhamarapabhUya samappabhANaM kuMDadohaNANaM vadvatthapattANarUDhANaM madhumAsakAle saMgahaneho ajacAurakkeva hoja tAsiM khIre madhurassa vivagaccha bahuvvasaMpatte patteyaM maMdaggi sukaDhie Autte khaMDaguDamacchaMDio vavee raNNo cAuraMta cakka vahissa uvaTUvitte AsAyaNijje vissAyaNijje pINaNijje jAva savvidiyagAyapalhAyaNijje jAva vaNeNaM uvacie jAva phAseNaM, bhave eyArUve siyA ? No iTTe samaTThe khIrodassa NaM udae etto iTThatarAe ceva jAva AsAeNaM pannatte vimala- vimalappabhA ettha do devA mahADayA jAva parivasaMti, se teNaTRNaM0 saMkhejja caMdA jAva tArA // sU0 101 // chAyA - vAruNavaraM khalu samudraM kSIravaro nAma dvIpo vRtto yAvattiSThati sarvaM saMkhyeyakaM viSkaMbhazca - parikSepazca yAvadarthaH bahavaH kSudrAH 0 vApyo yAvatsaraH saraH paMktayaH kSIrodakaparihastakAH paripUrNAH prAsAdikAH 4 / tAsu khalu kSudrikAsu yAvad bilapaMktikA bahavaH utpAtaparvatAH sarvaratnamayAH yAvatpratirUpAH puNDarIka - puSkaradantau atra dvau devau maharddhikau yAvatparivasataH tattenArthena yAvannityaH jyotiSkaM sarva saMkhyeyam / kSIravaraM khalu dvIpaM kSIrodo nAma samudro vRtto valayAkAra saMsthAnasaMsthito yAvatparikSipya khalu tiSThati / samacakravAlasaMsthitaH no viSamacakravAlasaMsthitaH, saMkhyeyAni yojanAni sa0 viSkambhaparikSepau tathaiva sarvaM yAvadarthaH ? gautama ! kSIrodasya khalu samudrasyodakaM sa yathA nAmakaH khaNDaguDamatsyANDikopapetaM rAjJazraturantacakravartina upasthApitamAsvAdanIyaM visvAdanIyaM prINanIyaM yAvat sarvendriyagAtraprasAdanIyaM yAvad varNenopapetaM - yAvat sparzena bhavedetadrUpaM syAt ? nAyamarthaH samarthaH kSIrodasya khalu tadudakamitaH iSTatarakaM caiva yAvadAsvAdena prajJaptam vimala- vimalaprabhau atra dvau dve maharddhika yAvatparivasataH / tattenArthena0 saMkhyeyAcandrA yAvattArAH // 102 // TIkA- 'vAruNavaraM NaM samudaM khIravare NAmaM dIve vaTTe jAva ciTThai' kSIravaro 'vAruNavaraNNaM samudaM khIravare NAmaM dIve vaTTe jAva ciTThati' ityAdi / TIkArtha- vAruNavara samudra ko kSIravara nAmakA dvIpa cAroM ora se 812 0 'vAruNavaraNaNaM samudde khIrakhare NAmaM dIve vaTTe jAva ciTThati' ityAhi TIkA -vAraNavara samudrane kSIravara nAmanA dvIpa cAre bAjuethI gherIne jIvAbhigamasUtra
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 102 varuNavaradvIpanirUpaNam 813 nAma dvIpo vRtto vartulAkAra saMsthAnasaMsthitaH sarvAsu digvidikSu samantata sarvAvayava vyApanatayA vAruNavaraM khalu samudra saMparikSipya tiSThati / 'savvaM saMkhejjagaM vikkhaMbhe ya jAva aTTho' sarva saMkhyeyakaM viSkambhaparikSepau yAvadarthaH evaM caiva varuNavaradvIpasya vaktavyatA saivA'trApi yAvajjIvopapAta sUtram / tathAhi - kSIravaraH khalu bhadanta ! dvIpaH kiM samacakravAla saMsthAnasaMsthitaH ? kiM viSamacakravAla saMsthAnasaMsthitaH ? bhagavAnAha - he gautama ! samacakravAlasaMsthAnasaMsthita eva, no viSama saMsthAnasaMsthitaH / he bhadanta ! kSIravaro dvIpaH kiyatA cakravAlasaMsthAnena parikSepeNa vA saMsthitaH ? bhagavAnAha - gautama | yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkaMbheNa - parikSepeNa ca prajJaptaH / he gautama ! kSIravaradvIpapradezAH kSIrasamudra spRSTAH spRSTAH- navA 1 spRSTAH te ca kSIradvIpasyaiva na kSIrasamudrasya evaM samudraghere hue vyavasthita haiM yahadvIpa gola hai aura gola valaya ke jaise AkAra vAlA hai 'savvaM saMkhijjagaM vikkhaMbheya parikkhevo ya jAva aTTo' ataH ise samacakravAla saMsthAna vAlA kahA gayA hai- viSamacakravAla saMsthAna vAlA nahIM hai bhadanta ! isakA samacakravAla viSkambha kitanA kahA gayA hai ? aura parikSepa kitanA kahA gayA hai ? he gautama ! isakA samacakravAlaviSkambha eka lAkha yojana kA kahA gayA hai aura itanA hI isakA parikSepa kahA gayA hai / hai bhadanta ! jitane kSIravaradvIpa ke pradeza kSIrasamudra ko chu rahe haiM ve pradeza kSIravara dvIpa ke kahe jAyeMge ? yA kSIrasamudra ke kahe jAvege ? gautama ve pradeza kSIravaradvIpa ke hI kahe jAvegeM kSIravara samudra ke nahIM / isI taraha jo samudra ke pradeza rahesa che. yA dvIpa goNa cha, bhane goNa vAyanA mAravANI che. 'savvaM saMkhijjagaM vikkhaMbheya parikkhevo ya jIva aTTo' tethI mene sabhayavAsa saMsthAna vALA kahevAmAM Avela che. viSamacakravAla vALA kahyo nathI. huM bhagavan tenA samacakravAla viSNuMbha keTalA kahela che? ane parikSepa keTale kahevAmAM Avela che? he gautama ! tenA samacakravAla viSNubha eka lAkha ceAjananA kahevAmAM Avela che. ane tenA parikSepa paNa eTaleAja kahela che. he bhagavan kSIravara dvIpanA jeTalA pradeze kSIra samudrane sparzelA che. te pradeze kSIravara dvIpanA kahevAmAM Avaze ? ke kSIravara samudranA kahevAze ? he gautama ! e pradeza kSIravara dvIpanAja kahevAmAM Avaze. kSIravara samudranA kahevAze nahI. eja pramANe kSIravara samudranA je pradezeA kSIravara dvIpane sparzelA che te e samudranAja kahevAze kSIravaradvIpanA kahevAze nahIM. huM bhagavan kSIravara dvIpanA jIvA jyAre mare che te jIvAbhigamasUtra
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ 814 jIvAbhigamasUtre pradezAH samudrasyaiva nahi sparzamAtrAt dvIpasya lokikavyavahArAt / he bhadanta ! kSIravaradvIpasthA jIvA mRtAH santaH punastatraiva kSIravarasamudre vA ? evaM samudrasthA mRtAH punaH samudre evA'nyatra vA dvIpe jAyante ? he gautama ! "karmaNo gati vaicitryAttatrA'nyatrA'pi vA punaH / AyAntyeva na cAssyAnti mRtAH kecana kecana // 1 // | " 'se keNadveNaM bhaMte!' tatkenArthena bhadanta ! kSIravaro dvIpa:0 evamucyate ? gautama ! kSIrakharadvIpe tatra tatra deze pradeze 'bahUo khuDDA * vAvIo jAva sara sara paMtiyAo khIrodaga pasihatthAo pAsAIyAo 4 bahuvyaH kSudrAH kSullikA vApyaH bilapaMktayaH saraH saraH paMktayaH kSIroda paripUrNAH prAsAdikAH darzanIyAH dvIpoM ko chU rahe haiM ve samudra ke hI kahe jAyeMge - dvIpa ke nahIM ! he bhadanta ! kSIravaradvIpa ke jIva jaba maraNa karate haiM to kyA ve vahIM para utpanna hote hai ? yA anyatra utpanna hote haiM ? he gautama ! aisA koI niyama nahIM hai ki vahAM ke mare hue jIva vahIM para utpanna ho anyatra na hoM uktaMca 'karmaNogati vaicitryAt tatrAnyatrApi vA punaH AyAntyeva na cAyAnti mRtAH kecanakecana // 1 // 1 'se keNadveNaM bhaMte !' he bhadanta ! kSIravaradvIpa aisA isa dvIpa kA nAma kyoM huA hai ? 'goyamA ! dese 2 bahuo khuDDA0 vAvIo jAva vilapatIyAo khoMdodaga paDihatthAo upAya pavvagA savva vairAmayA acchA jAva paDikhvA' he gautama! kSIravaradvIpa meM jagaha 2 aneka choTI baDI vApikAeM haiM yAvat vilapaMktiyA hai ina meM kSIra ke jaisA marIne teo zu tyAMja utpanna thAya che? athavA te zivAyanA kAI khIjAja sthAnamAM utpanna thAya che? huM gautama ! evA koI niyama nathI ke tyAM marelA jIvA tyAMja utpanna thAya khIje utpanna thAya nahIM kahyuM paNu che ke karmaNo gati vaicitryAt tatrAnyatrApi vA punaH / AyAntyeva na cAyAnti mRtAH kecana kecana // 1 // 'sekeNaTThe NaM bhaMte!' he bhagavan kSIravara dvIpa se prabhASenuM mA dvIpanu nAma zA arathI thayesa che ? 'goyamA ! dese dese bahuo khuDDo0 vAvIo jAva vilapatiyAo khododaga paDihatyAo uppAyapavvagA savva vairAmayA acchA jAva paDiruvA' he gautama! kSIravara dvIpamA sthaNe sthaNe ane nAnI moTI pAvo jIvAbhigamasUtra
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.102 varuNavaradvIpanirUpaNam 815 abhirUpAH pratirUpAH tAsu bahava upapAtaparvatAH sarvaratnamayAH acchA yAvatpratirUpAH tatparvateSu-AsanAni gRhANi gRheSvAsanAni maNDapeSu pRthivIzilApaTTakAH sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH tatra vahavo vAnavyantarAdevA devyazcAsate zerate. yAvat sukhaM viharanti / 'puMDarIka-pukkharadaMtA ettha do devA mahaDiyA jAva parivasaMti' puNDarIka-puSkaradantAvatra maha ddhikau dvau devau mahAdyutiko yAvatpalyopama sthitiko privstH| 'se teNaTeNaM jAva Nicce0' tattenArthena evamucyateathA'nyadapi kAraNaM yena dvIpasya zAzvataM nAmadheyam yAnnAsI nnAsti na pAnI bharA huA hai ina meM utpAda parvata hai ye utpAta parvata sarvAtmanA vajramaya hai svaccha yAvat pratirUpa haiM / parvatoM ke Upara Asana haiM gRha haiM aura gRhoM meM Asana haiM maNDapa haiM maNDapoM meM pRthivIzilA paTTaka haiM ye zilApaTTaka sarvAtmanA ratnamaya svaccha yAvat pratirUpa haiN| yahAM para aneka vyantara deva aura deviyAM uThatI baiThatI hai, sotI hai yAvat sukha pUrvaka vihAra karatI haiM 'puMDarIka pukkharadaMtA ettha do devA mahiDiyA jAva parivasaMti' yahAM puNDarIka aura puSkara danta nAmake do deva rahate haiM ye mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle aura eka palyopama kI sthiti vAle haiM 'se teNaTeNaM jAva Nicce isa kathita kAraNa ke atirikta yaha bhI eka kAraNa aisA kahA gayA hai ki yaha dvIpa isa nAma se anAdi kAla se hI prasiddha huA calA A rahA hai pahile yaha isa nAma se prasiddha nahIM thA aisI bAta nahIM hai kintu yaha pahile bhI che. yAvat bilapaMkti che. temAM dUdhanA jevuM pANI bhareluM che. temAM utpAda parvata che. A utpAda parvato sarvAtmanA vajImaya che. svaccha cAvat pratirUpa che. tathA grahamAM parvatanI upara Asana che. tathA gRhomAM Asana che. maMDapa che. maMDapamAM pRthvIzilApaTTo che. A zilApaTTaka sarvAtmanA ratnamaya che. svaccha thAvata pratirUpa che. tyAM AgaLa aneka vAnavyantara deva ane deviye he che, mese che. suve che. yAvat suma pUrva vihA2 42 cha 'puMDarIka pukkhara daMtA ettha do devA mahaiDhiyA jAva parivasaMti' maDIyAM burI: mane pahata e nAmanA be de rahe che. teo mahaddhika vigere vizeSaNo vALA che. temaja me 58ye|5mnii sthiti // che. 'se teNaTheNaM jAva Nicce' 20 4AmAM Avela kAraNa zivAya paNa eka kAraNa evuM kahyuM che ke A dvIpa A nAma vALe anAdi kALathIja prasiddha thayela che. pahelAM A nAmathI e prasiddha na hato tema nathI paraMtu e pahelAM paNa eja nAmathI prasiddha hate varta jIvAbhigamasUtra
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre bhaviSyati iti zaGkA nAsti trikAle'vyayatvAd dhruvo nityaH tasmAt kSIravarodvIpaH0 2 iti / 'joisa savvaM saMkheja' sarvaM jyotiSkaM candrasUryagrahanakSatratArAgaNa koTi koTi saMkhyopetaM yathAyathaM vyAkhyeyaM / taduktam 'vyatIte vartamAne cA'nAgate prbhvissnnvH| candrA grahAstathAsUrAH nakSatrANi ca tArakAH // 1 // Asan santi bhaviSyanti sva sva cAra vshNvdaaH| pUrva vyAkhyA'nusAreNa vyAkhyeyAH syuryathA yatham // 2 // iti // 'khIravaraM NaM dIvaM khIroe nAmaM samudde paTTe valayAgArasaMThANasaMThie jAva parikhittANaM ciTThai samacakkavAlasaMThie saMkhejjAI joyaNasa0 vikkhaMbhapariisI nAma se prasiddha thA aba bhI yaha isa nAma se prasiddha nahIM hai, aisA bhI nahIM hai kintu aba bhI yaha isI nAma se prasiddha hai tathA bhaviSyatkAla meM bhI yaha isa nAma se prasiddha nahIM rahegA aisA bhI nahIM hai kintu bhaviSyatkAla meM bhI yaha isI nAma se prasiddha rahegA 'jotisaM savvaM saMkhejja' yahAM para candra sUrya graha nakSatra aura tArA rUpa ye saba yahAM para saMkhyAta hI haiM taduktam 'candrAgRhAstathA sUrA nakSatrANi ca tArakA, Asana santi bhaviSyanti svasvacAra vshNvdaa|' 'khIravaraNaM dIvaM khIroe nAma samudde vaTTe valayAgarasaMThANasaMThite jAva parikkhivittANaM ciTThati' isa kSIravara samudra ko cAroM aura se dhera kara rahA huA kSIroda nAmakA eka samudra hai yaha samudra gola hai. aura valaya kA jaisA AkAra hotA hai usa taraha ke AkAra vAlA hai mAnamAM paNa e eja nAmathI prasiddha nathI tema nathI paNa eja nAmathI vartamAnamAM prasiddha che. tathA bhaviSya kALamAM paNa e A nAmathI prasiddha raheze nahIM tema nathI. paNa bhaviSyamAM paNa e Aja nAmathI prasiddha raheze. 'jotisaM savvaM saMkhejja' maDIyAM 55] yadra, sUrya, graha, nakSatra, mane taa| ye badhA ahIyAM saMkhyAtaja che. kahyuM paNa che ke 'candrAgrahAstathA sUrA nakSatrANi ca tArakA / ___ Asan santi, bhaviSyanti, sva sva cAra vazaMvadAH // 'khIravaraNa dIvaM khIroe nAmaM samudde vaTTe valayAgArasaMThANasaMThite 'jAva parikkheveNaM citi' 2 // kSI212 samudrane yAre mAthI dheza kSIroha nAmane samudra Avela che. A samudra goLa che. ane valayano jevo mA42 hAya che. te zatanA 2maa|2 paann| che. 'samacakkavAla saMThite no jIvAbhigamasUtra
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.102 varuNavaradvIpanirUpaNam 817 khevo-taheva savvaM jAva kaho' kSIrodo nAmA samudraH sa ca vRtto valayAkArasya saMsthAnena saMsthitaH Aste kSIravaraM dvIpaM khalu tiSThati yazca samacakravAla saMsthito na viSamacakravAlena saMkhyeya yojanazatasahasraviSkambha-parikSepaH tathaiva sarve yAvadarthaH / he bhadanta ! kSIrodasya pradezAH ghRtavaradvIpaM spRSTAH na vA ? he gautama ! spRSTAH / evaM ghRtavaradvIpapradezAH kSIrodaM spRSTAH ? hanta gautama ! spRSTAH / he bhadanta ! kSIrodapradezAH ghRta varadvIpaM spRSTAste kasya syuH evaM ghRtavaradvIpasya ye pradezAH kSIrodaM spRSTAste kasya syuH ? he gautama ! kSIrodasya ye te pradezAste kSIrodasyaiva, ghRtavaradvIpasya ye pradezAste ca ghRtavaradvIpasyaiva loke tathaiva vyvhaardrshnaat| he bhadanta ! kSIrodasamudre mRtA jIvAH punaH kSIrode pratyAyAnti ghRtavaradvIpe vA-ghRtavaradvIpe jIvAzca mRtAH santaH kiM punaH punastatraiva yaha 'samacakavAlasaMThite no visamacakkavAlasaMThite' samacakravAla saMsthAna vAlA hai viSamacakravAla vAlA nahIM hai 'saMkhejjAiM joyaNasa0 vikkhaMbha parikkhevo taheba savvaM jAva aTTo' yaha saMkhyAta hajAra yojana kA vistAra vAlA hai, aura saMkhyAta hajAra yojana kI hI isakI paridhi hai he bhadanta ! kSIroda ke pradeza ghRtavara dvIpa ko chU rahe haiM yA nahIM chU rahe hai ? hAM gautama ! chU rahe hai| yadi chU rahe haiM to ve pradeza ghRtavara dvIpa ke kahalAveMge ? yA kSIrodasamudra ke ? he gautama ! ve kSIrodasamudra ke hI kahalAveMge -isI taraha ghRtavaradvIpa ke jo pradeza kSIroda samudra ko chU rahe haiM ve ghRtavaradvIpa ke hI kahavAveMge kyoMki loka meM aisA hI vyavahAra dekhA jAtA hai he bhadanta ! kSIrodasamudra meM mare jIva punaH kSIrodasamudra meM utpanna hote haiM yA anyatra ghRtavaradvIpa meM-utpanna visamacakkavAla saMThite' samayapAsa sasthAna vANa cha. viSama yA saMsthAna vANe nathI saMkhejjAiM joyaNasa0 vikkhaMbhaparikkhevo taheva savvaM jAva adro' se saMkhyAta hajAra ejananA vistAra vALo che. ane saMkhyAta jananIja tenI paridhi che. he bhagavana kSIreda samudranA pradeze dhRtavara dvIpane sparzelA che? ke nathI sparzelA ? hA gautama spazelA che. je sparzalA che te e pradeze dhRtavara dvIpanA kahevAze ? ke kSIroda samudranA kahevAze? he gautama ! te kSIrada samudranAja kahevAze. eja pramANe vRtavara dvIpanA je pradeza kSIrada samudrane spazelA che. te vRtavara dvIpanA pradeza kahevAze. kemake lekamAM eja pramANene vyavahAra jovAmAM Ave che. he bhagavAna kSIrada samudramAM marelA jIva pharIthI kSIrada samudramAM utpanna thAya che, ke bIje ja utpanna thAya che? arthAt dhRtavara dvIpamAM utpanna thAya che? he jI0 103 jIvAbhigamasUtra
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ 818 jIvAbhigamasUtre kSIrode vA ? bhagavAnAha - gautama ! kecana tatraivA'trApi sva svakarmabala baddhatvAt / atha bhadanta ! kenArthenaivamucyate'yaM kSIrodaH samudraH - 2 etasya kSIroda nAma karaNe ko heturiti nAma viSayakaH prazno 'jAva aTTho' yAvadarthaH ityanena saMgrahItaH bhagavAnAha - 'goyamA ! khIroyassa NaM samudassa udagaM khaMDaguDamacchaMDiovavee' kSIrodasamudraM jalaM yathA khaNDaguDa - matsyaNDakopapetam khaNDa guDau prasiddhau matsya * NDikA- 'misarI' iti loke prasiddhA ebhirmilitam 'raNNo cAuraMtacakkavaTTissa uvavie' AsAyaNijje vissAyaNijje- jAva savviMdiya gAyapalhAyaNijje jAva vaNNe uvacie jAva phAseNaM bhavezyArUve siyA ? No iNaTThe samaTThe, khIrodassa NaM samudassa se udaya eto idvatarAe ceva jAva AsAe NaM pannate' caturantacakravartino rAjJo manaH protaye catuHsthAnapariNAmaparyantaM goH kSIramupasthApitaM khaNDa - guDAdinA sAtizayaM rasatAmupeyAt iti buddhyA prayatna mupasthAya mandamandAgninA kvathitam ataH - AsvAdanIyam - vizeSataH svAdanIyam - pAtuM yogyam prINanIyaM - dIpanIyaM - darpaNIyaM- bRMhaNIyaM sarvendriyagAtraprahAdanIyam / ataevahote haiM ? he gautama ! kitaneka jIva vahIM para utpanna ho jAte haiM aura kitaneka jIva dUsarI jagaha meM bhI utpanna ho jAte haiM kyoM ki pratyeka jIva apane apane karmo ke dvArA baddha rahate haiM 'he bhadanta ! isa samudra kA nAma' kSIroda samudra aisA kisa kAraNa se huA hai isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA ! khIrodassa NaM samuhassa udgaM' he gautama ! kSIrodasamudra kA jala 'khaMDaguDa macchaMDitovavete raNNo cAuraMta cakka hissa uvatei AsAyaNijje vissAyaNijje pINaNijje jAva savviMdiyAta palhAyaNijje jAva vaNNeNaM uvacite jAva phAseNaM' khAMDa guDa evaM mizrI se yukta karake caturanta cakravartI ke liye maMda maMda agni para curAye gaye pakAye gaye dUdha ke jaisA svAda hotA hai gautama ! keTalAka jIvA tyAMja utpanna thai jAya che. ane keTalAka jIvA anyatra paNa utpanna thAya che. kemake dareka jIvA pAtapAtAnA karmo dvArA baddha rahe che. he bhagavan A samudranu` nAma 'kSIreAda samudra e pramANe zA kAraNathI thayela che? yA praznanA uttaramA prabhu uhe che - ' goyamA ! khIrodassa NaM samudassa udgaM' he gautama! kSIroha samudranu' 4 'khaMDa guGamacchaMDitovavete raNNo cAuraMta cakkavaTTissa uTThatte AsAyaNijje bissAyaNijje pINaNijje jAva savviMdiyagAta palhAyaNijje jAva vaNNe NaM uvacite jAva phAseNaM' mAMDa goja bhane sAhara bhejvIne cAturaMta cakravati mATe dhImI evI agni para ukALavAmAM Avela dUdhanA jevA svAda hAya che, tevA tenA svAda che ? athavA vizeSa prakAranA jIvAbhigamasUtra
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.102 varuNavaradvIpanirUpaNam 819 varNarasAbhyAM sparzena sukumAlAdinopacitaM bhavet / evamukte bhagavati prAha, gautamaH syAttathA yathoktarItyA sAdhitaM bhavet / bhagavAnAha-'No iNaDhe samajhe' nAyamatho'rtha jJApayituM prabhuralaM samarthaH 'khIrodassa NaM udae etto iTTayarAe ceva jAva AsAe NaM paNNatte' yata udadherudaka ito'pi matkathanAtparamiSTataraM yAvadAsvAdena prajJaptam iti| "vimala-vimalappabhA ettha do devA mahar3iyA jAva parivasaMti' vimala vimalaprabhau mahaddhiko dvau devAvatra yAvatpalyopama sthitiko parivasataH etayovibhutva sambandhAt samudrasyA kSIroda iti nAna bhavati / samprati candrAdInAM sambanbandhe carcA-'saMkheja caMdA jAva tArA' saMkhyeya candrA yAvattArakAH tathAhivizeSarUpa se svAda yogya hai, dIpanIya hai samasta indriya zarIra aura mana ko prahlAdanIya hai / viziSTa varNa se, rasa se aura sukomala spa oNdi se yukta hai isaliye isakA nAma aisA kahane meM AyA hai - aba isa para punaH gautama prabhu se aisa pUchate haiM-'bhaveeyArave siyA' he bhadanta ! kSIrasamudra kA jala cakravartI ke liye taiyAra kiye dUdha ke hI jaisA hotA hai kyA ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'No iNaTTe samaDhe' he gautama yaha arthasamarthita nahIM hai kyoMki 'khIrodassa NaM se udae etto iTTayarAe ceva jAva AsAeNaM paNNatte' kSIrodaka kA jala to isa dugdha se bhI iSTatara yAvat AsvAdanIya kahA gayA hai 'vimalavimalappabhA ettha do devA mahiDiyA jAva parivasaMti' yahAM vimala aura vimalaprabha nAma ke do deva rahate haiM 'se teNaTeNaM' isa kAraNa se isa samudra kA nAma kSIrodaka aisA kahA gayA hai 'saMkhejjaM caMdA jAva svAda vALo che dIpanIya che samasta Indriye zarIra ane manane AnaMda ApanAra thAya che, vizeSa prakAranA varNathI, rasathI ane sukomaLa sparza vigerethI yukta che tethI tenuM e pramANenuM nAma kahevAmAM Avela che. ma samayamA zathI gautamasvAmI prabhuzrIna se pUche che hai-'bhave eyArUve siyA' sAvan kSIrasamudranu 46 yati mATe taiyAra 42vAmAM Avela dudhanAja jevuM hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne 4 che -No iNaThe samaThe' he gautama ! 240 52 / 12 nathI. bha'khIrodassa NaM se udae etto iTThayarAe ceva jAva AsAeNaM paNNatte' kSIroha samudranu jaLa te A dUdhathI paNa vadhAre Itara yAvat AsvAdanIya kahevAmAM Avela cha. 'vimala vimalappabhA ettha do devA mahiDhiyA jAva parivati' maDiyA vibhasa sana vibhatsa nAmanAme he| nivAsa 42 cha. 'se teNaTheNaM' mA 12thA yA samudranu nAma 'kSIrAisamudra ke pramANe pAye che. 'saMkhejjaM caMdA jAva jIvAbhigamasUtra
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ 820 jIvAbhigamasUtre kSIrode kiyantaH candrAH prabhAsanta-prabhAsante ? sUryAzcAtapan-tapanti-tapiSyante ? mahAgrahAzca cAramacaran -caranti-cariSyanti, nakSatrANi ca kiyanti azobhanta -zobhante-zobhiSyante ? kiyatyazca tArAgaNa koTi koTayo'dyotathandyotayanti-dyotayiSyati prshnH| bhagavAnAha-saMkhyAtAste-tAni-tAzca tArAgaNakoTikoTayaH ||suutr 101 // mUlam-khIrodaM NaM samudaM ghayavare NAmaM dIve vaTe valayAgAra saMThANasaMThie jAva pariciTai samacakavAla0 no visamacakkavAla0 saMkhejavikkhaMbhaparikkheva0 paesA jAva aTo ? goyamA ! ghayavareNaM dIve tattha tattha-2 bahave khuDDAkhuDDIo vAvIo jAva ghayodaga paDihatthAo uppAya pavvagA jAva khaDahaDa0 savva kaMcaNamayA acchA jAva paDirUvA / kaNaya-kaNayappabhA ettha do devA mahaDDiyA caMdA saMkhejjA / ghayavaraNaM dIvaM ca ghaode nAma samudde vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie jAva ciTTai, samacaka taheva dArapaesA jIvA ya aTo ? goyamA ! ghayodassaNaM samudassa udae se jahA NAmae papphullasallai vimukala kaNiyAra sarasavasuvibuddhakAraMTa dAmapiDitassa niddhaguNateyazviya niruvahaya visiTrasuMdaratassa sujAyadahimahiyatadivasagahiya navaNAya paDuvaNAviya sukaDDiya uddAvasajjavIsaM dIyassa ahiyaMpIvarasurahi gaMdhamaNaharamahurapariNAma darisaNijassa patthanimmala suhovabhogassa sarayakAlammi hoja godhatavarassa maMDaebhave eyArUve siyA ? No iNaTre samaTe, goyamA ! tArA' yahAM candra sUrya Adi pAMca prakAra ke jyotiSI deva saMkhyAta haiM / isa sambandha meM prazna jaisA pUrva meM kiyA gayA hai vaisA yahAM para bhI kara lenA cAhiye // 10 // tArA' maDIyAM dra sUrya vigere pAye jAna jyoti sabhyAta cha. A saMbaMdhI prazna jema pahelA karavAmAM AvI gayela che. e ja pramANenA praznottare ahIyAM paNa karI levA joIe. e sU. 100 che jIvAbhigamasUtra
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.102 kSIrodAdidvIpasamudranirUpaNam 821 ghaodassa NaM samudassa etto itara jAva AsAe NaM pannatte kaMta-sukaMtA ettha do devA mahaDDiyA jAva parivasaMti, sesaM taM ceva jAva taaraagnnkoddiikoddiio| ghaodaNNaM samudaM khodavare NAmaM dIve vaTai valayAgAre jAva ciTui, taheva jAva aTo khoyavareNaM dIve tattha 2 dese tahiM 2 khuDDA vAvIo jAva khododaga paDihatthAo uppAyapavvayA savva veruliyAmayA jAva paDirUvA suppabha-mahappabhA ya do devA mahaDDiyA jAva parivasaMti, se teNaTreNaM savvaM joisaM taM ceva jAva tArAgaNa / khoyavaraNaM dIvaM khodode nAma samudde vaTTe valayAgAra0 jAva saMkhejAiM joyaNasaya parikkheveNaM jAva aTre, goyamA ! khododassa NaM samudassa udae se jahA nAmae Asala-mAsala pasatthavIsaMtaniddha sukumAla bhUmibhAge succhinnesu kaTTalaTravisiTra nirUvahayA jIyavAvItasukAsa japayatta niuNaparikamma aNupAliya subuDDibuDDANaM sujAyANaM lavaNataNadosavajiyANaM NayA ya parivaDDiyANaM nimmAya suMdarANaM raseNaM pariNayamaupINa pora. bhaMgurasujAya mahurarasapupphaviriiyANaM uvaddava vivajiyANaM sIyapariphAsiyANaM abhiNava abhiNava tavaggANaM apAliyANaM tibhAyaNicchoNiya vADigANaM avaNitamUlANaM gaMThiparisohiyANaM kusalanarakappiyANaM uvvaNaM jAva poMDiyANaM valavagaNarajattajaMtta parigAlitamettANaM khoyarase hojA vatthaparipUe cAu. jAtagavAsie ahiyasatthalahuke vaNNovavee taheva, bhave eyA rUvesiyA ?, No iNa? samaTe, khoyarasassa NaM samudassa udae etto itarAe ceva jAva AsAeNaM pannatte / puNNabhadda mANibhadA ya (puNNapuNNabhadA) ettha duve devA parivasaMti, sesaM taheva, joiNaM saMkhejjaM caMdA ||suu0 102 // jIvAbhigamasUtra
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ 822 ___ jIvAbhigamasUtre chAyA-kSIrodaM khalu samudraM ghRtavaro nAma dvISo vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH yAvatparitiSThati, samacakravAla0 no viSamacakravAla0 saMkhyeyaviSkambhapari0 pradezA yAvat arthaH / gautama ! ghRtavare khalu dvIpe tatra tatra bahavaH kSudrAH kSullikA vApyo yAvad ghRtodaka paripUrNAH utpAtaparvatAH yAvat khaDa haDa 0 sarvakAMcanamayA acchA yAvatpratirUpAH kanaka-kanakaprabhau atra dvau devau maharddhiko candrAH sNkhyeyaaH| ghRtavaraM khalu dvIpaM ghRtodo nAma samudro vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthito yAvattiSThati / samacakra0 tathaiva dvArapradezA jIvAzcA'rthaH, gautama ! ghRtodasya khalu samudrasyodakaM sa yathA-praphullazallakIvimuktakakarNikAra sarSapavibuddhakoraNTadAmapiNDitatarasya snigdhaguNatejodIptanirupahata viziSTa sundaratarasya sujAtadadhimathita tadivasagRhItanavanItapaTusaMgRhItotkvathita uddAmasadyovisyanditasyAdhika pIvarasurabhigandhamanoharamadhurapariNAmadarzanIyasya pathyanirmalasukhopabhogasya zaratkAle bhavet / goghRtavarasya maNDaH bhavedetadpam nA'yamarthaH samarthaH / gautama ! ghRtodasya khalu samudrasyetaH iSTataraM yAvat AsvAdena prajJaptam kAntamukAntau atra dvau devau mahaddhiko yAvat parivasataH zeSaM tadeva tArAgaNakoTikoTayaH / ghRtodaM khalu samudraM kSodavaro nAma dvIpo vRtto valayAkAro yAvattiSThati tathaiva yAvadarthaH / kSodavare khalu dvIpe tatra 2 deze 2 tatra tatra kSudrA vApyo yAvat kSododaka pratipUrNA upapAtaparvatAH sarvavaiDUryamayA yAvat pratirUpAH, suprabha-mahAprabhau dvau devau maharddhiko yAvat parivasataH tattenArthena0 sarva jyotiSkaM tadeva yAvattArAH / kSodavaraM khalu dvIpaM kSododaH nAma samudro vRtto valayAkAra yAvat saMkhyeyAni yojanazataparikSepeNa yAvadarthaH, gautama ! kSododasya khalu samudrasyodakaM sa Asala-mAMsala-prazasta - vizrAnta-sthigdha sukumAla bhUmibhAge succhinna mukASThalaSTaviziSTa nirupahatabIjopteSTakAzakapatrapatrakanipuNaparikarmA'nupAlitasuvRddhivRddhAnAm sujAtAnAm lavaNataNadoSavarjitAnAm niryAt parivarddhitAnAm nirmAtasundarANAm rasena pariNatamRdupInaparvabhagurasujAtamadhurapuSpaviraskA upadravavarjitAnAM zItaparisparzitAnAm abhinavabhagnAnAm ApAlitAnAm tribhAganirvATitavATAnAm apanItamUlAnAm granthiparizodhitAnAm kuzalanarakalpitAnAm udvaddhAnAm pauNDUikANAm capalajarayantraparigalitamAtrANAm kSodaraso bhaveta vastraparipUtaH cAturjAtaka suvAsitaH adhikapathyalaghuko varNopapetastathaiva bhavedetadUpaM syAt nAyamarthaH samarthaH kSodarasasya khalu samudrasyodakam itaH iSTataraM caiva yAvadAsvAdena prajJaptam, pUrNabhadra-maNikabhadrau ca (puNya-puNyabhadrau) atra dvau devau yAvat parivasataH zeSaM tathaiva jyotiSkaM saMkhyeya candrAH // 102 // jIvAbhigamasUtra
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.102 kSIrodAdidvIpasamudranirUpaNam 823 TIkA-'khIrodaM NaM samuI ghayavare NAmaM dIve vaTTe valayAgAra saMThANasaMThie jAva pariciTThai' ghRtavaro nAma dvIpo vRtto valayAkAra saMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt kSIrodaM samudraM saMparikSipya-saMveSTaya khalu tiSThati 'samacakkavAla0 no visamacakkavAla0' he bhadanta ! ghRtavaraH khalu dvIpaH kiM samacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH ? Ahosvit-viSamacakravAla saMsthAnena saMsthito bhavet ? cakravAlasaMsthAnasyobhayathA'pidarzanAt iti praznaH bhagavAnAha-he gautama ! ghRtavaro hi dvIpaH samacakravAlasaMsthAne naiva saMsthitaH, na tu-viSamacakravAlasaMsthAnena / 'saMkheja vikkhaMbhapari0' he bhadanta ! ghRtavaro hi dvIpaH kiyatpramANakena cakravAlaviSkambheNa kiyatA parikSepeNa ca prajJiptaH ? bhagavAn prAha-saMkhyeyAni yojanazatasarasrANi cakravAlaviSkambheNa etatpramANakAnyeva parikSepeNa / 'paesA jAva ___'khIrodaNNaM samudaM ghayavare NAmaM dIvaM vaTTe valayAgAra saMThANasaM. Thite-ityAdi / TIkArtha-kSIrasamudra ko cAroM ora se pariveSTita karake ghRtavara nAmakA dvIpa sthita hai| yaha dvIpa gola hai aura valaya kA jaisA AkAra hotA hai usake jaise gola AkAra vAlA hai 'samacakkavAla0 no visama0' yaha samacakravAla viSkambha se yukta hai viSamacakravAla viSkambha se yukta nahIM hai cakravAla saMsthAna sama viSama donoM prakAra kA hotA hai ataH yahAM aisA kahA gayA hai ki yaha samacakravAla vAlA hai viSama cakravAla vAlA nahIM hai 'saMkhejja vikkhaMbha parikkheveNaM padesA jAva aTTho' he bhadanta ! isakA samacakravAla viSkambha kitanA hai aura parikSepa bhI kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-isakA samacakravAla viSkambha saMkhyAta hajAra yojana hai aura paridhi isakI tIna guNA se 'khIrodeNaM samudaM dhayavare NAmaM dIve va valayAgArasaMThANasaMThie' tyAta TIkArthakSIra samudrane cAre bAjue vIMTaLAIne vRtavara nAmane dvIpa Avela che. A dvIpano AkAra geLa che. ane valayane jevo AkAra hoya cha. tnaav| 2|4|2vaanne|| dhRtava2vI5 cha. 'samacakkavAla no visama cakkavAla' // dhRta12vI5 samayapAla vijayI yuta cha. viSamayAthI yukta nathI. cakavAla saMsthAna sama ane viSama banne prakAranuM hoya che. tethI ahIyAM evuM kahevAmAM AvyuM che ke-A samacakavAla viSkabha vALo che. viSabhayapAsa saMsthAnavANa nathI. 'saMkhejjavikkhaMbhaparikkheveNaM padesA jAva adro' he bhagavana ene cakravAla vidhvaMbha keTalo che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI e kahyuM ke-tene cakravAla viSThabha saMkhyAta hajAra yojana che. ane tenI jIvAbhigamasUtra
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ 824 jIvAbhigamasUtre aho' pradezA yAvadarthaH, he bhadanta ! kSIrodasamudrasya pradezAH ghRtavaradvIpaM spRSTAH -na vA hanta-gautama ! spRSTAH, ghRtavaradvIpasya pradezAH ki kSIrodasamudraM spRSTAH? hanta ! gautama ! spRSTAH, he bhadanta ! kSIrodasamudrasya ye pradezAH ghRtavaradvIpaM spRSTAste kSIrodasya ghRtavaradvIpasya veti praznaH ? bhagavAnAha-he gautama ! ghRtavaradvIpaM spRSTA api kSIrodapradezAH svasyaiva na tu-ghRtavaradvIpasya tathaiva vyavahArAt evameva-ghRtavaradvIpapradezA api kSIrodasamudraM spRSTA ghRtavaradvIpasyaiva na kSIrodasya / taduktam pradezA yasya ye Asan tasya syuH santi te punH| laukiko vyavahAro hi yaM yaM spRSTA na tasya te // jAjerI hai he bhadanta ! kSIrasAgara ke jo pradeza ghRtavaradvIpa ko chue hue haiM ve pradeza kSIrasAgara ke kahe jAveMge yA ghRtavara dvIpa ke kahalAyeMge? aura kSIrasAgara ko chUne vAle ghRtavaradvIpa ke pradeza ghRtavaradvIpa ke hI kahalAveMge yA kSIrasAgara ke kahe jAveMge? isake uttara meM prabhu zrI ne kahA ki he gautama kSIrasAgara ke jo pradeza ghRtavaradvIpa ko chue hue haiM ve kSIrasAgara ke hI kahA jAyagA evaM ghRtavaradvIpa ke jo pradeza kSIrasAgara ko chue hue haiM ve ghRtavaradvIpa kA hI laukika vyavahAra kI dRSTi se kahalAveMge dUsare ke nahI taduktat 'pradezA yasya ye Asan tasya syuH santi te punaH / laukiko vyavahAro hi yaM yaM spRSTA na tasya te // 1 // yahAM se jo jIva marate haiM ve yahAM para bhI utpanna ho jAte hai aura anyatra bhI utpanna ho jAte haiM ityAdi rUpa se saba pUrvokta kathana yahAM para bhI kahA gayA hai ataH use bhI yahAM para kaha lenA cAhiye paridhi traNa gaNAthI jAjerI che. he bhagavana kSIrasamudranA je pradeza dhRtavaradvIpane spazelA che e pradeze kSIrasAgaranA kahevAmAM Avaze? ke vRtavaradvIpanA kahevAmAM Avaze? tathA dhRtavaradvIpanA je pradeze kSIrasAgarane sparzelA che. te vRtavaradvIpanA kahevAze ke kSIrasAgaranA kahevAze? enA uttaramAM kSIrasAgaranA pradeza je che te tenA ja kahevAze ane dhRtavara dvIpanA pradeze che te dvIpanAja kahevAze. laukikavyavahAranI dapiTathI te je-te pradezanAja kahevAze bIjAnA nahIM kahyuM paNa che ke pradezA yasya ye Asan , tasya syuH santi te punaH / laukiko vyavahAro hi yaM yaM spRSTA na tasya te // 1 // ahIMnA je cha mare che, te ahIM ja utpanna thAya che ane bIje paNa utpanna thaI jAya che. ItyAdi prakArathI pUrvokta saghaLuM kathana ahIMyAM paNa sabhA. tethI te tamAma 4thana maDIyA 42 se. me pAta jAva aTTo' jIvAbhigamasUtra
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 102 kSIrodAdidvIpasamudranirUpaNam 825 tat kenArthena bhadanta ! evamucyate ghRtavaro dvIpo ghRtavaradvIpa iti anvarthanAmA'bhidhAne praznaH bhagavAnAha-'goyame' tyAdi, 'goyamA ! ghayavareNaM dIve tattha tattha0' he gautama ! ghRtavare khalu dvIpe tatra tatra deze tattaddezasya tattatpradeze 'bahave khuDDA khuDio vAvIo jAva ghayodaga paDihatthAo' bahavaH kSudrAH kSullikA vApyaH saraH saraH paGktayo yAvat bilapaGktayo ghRtodakapratipUrNAH santi, tatparisare bahava utpAtaparvatAH-niyataparvatAdayaH santi 'khaDahaDaga0' khaDahaDakAdayaH 'savva kaMcaNamayA acchA jAva paDirUvA' sarvAtmanA te kAJcanamayAH acchAH -AkAza-sphaTikavannirmalAH zlakSNAH-ghRSTAH mRSTA:-nIrajaskAH-nirmalAH -niSpaGkAH-niSkaNTakacchAyA:-soyotAH-sa prabhAH-samarIcikAH prAsAdikAH darzanIyAH abhirUpAH pratirUpAH / 'kaNaya-kaNakappabhA ettha do devA mahaDriyA' kanaka-kanakaprabhau dvAvatra devau maha ddhikau mahAdyutiko mahAsaukhyau mahAbalau mahAyahI bAta 'jAva aTTho' pada se sUcita kI gaI hai. he bhadanta ! isa dvIpa kA nAma 'ghRtavara' aisA kisa kAraNa se huA hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! ghayavareNaM dIve tattha 2 bahave khuDDA khuDio vAvIo jAva ghayodaga paDihatthAo' he gautama ! isa ghRtavaradvIpa meM jagaha jagaha para aneka choTI baDI vApikAeM haiM yAvat ve ghRta ke jaise pAnI se bharI huI hai unameM 'uppAya pavvayA jAva khaDahaDa' utpAta parvata se lekara khaDahaDa taka ke parvata haiM 'savvakaMcaNamayA acchA jAva paDirUvA' ye saba parvata sarvAtmanA accha-svaccha yAvat pratirUpa haiM kaNaya kaNayappabhA ettha do devA mahiDiyA caMdA saMkhejjA' kanaka aura kanakaprabha nAmake do deva yahAM para rahate haiM inakI eka palyopama kI Ayu hai ye saba maharddhika Adi vizeSaNoM vAle hai. yahAM candrAdika mA 54thI sUyita 42vAmA mAyeta cha. I mApan 2 // dIpanu nAma 'ghRtavara' e pramANe zA kAraNathI kahevAmAM Avela che? AnA uttaramAM prabhuzrI kahech ?-'goyamA ! ghayavareNaM dIve tattha tattha bahave khuDDA khuDDIo bAvIo jAva ghayodagapaDihatthAo' he gautama ! m|| dhRta12 dIpamA sthaNe sthaNe mane nAnI meTI vAva che yAvat te badhI vAve vRtanA jevA pANIthI bharela che. tabhA 'uppAyapavvayA jAva khaDahaDa' pAta 5 tathA sana 59 sudhInA 5 / cha. 'savvakaMcaNamayA acchA jAva paDirUvA' mA sA to sarvAmanA 2527-2127 yAvat prati35 che. 'kaNaya kaNayappabhA ettha do devA mahiiDhiyA caMdA saMkhejjA' 44 ane 44prama nAmanAme heve| sahI ra che. temanuM AyuSya eka palyopamanuM che. teo mahaddhika vigere vizeSaNa vALA che. jI0104 jIvAbhigamasUtra
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 'nubhAvau palyopamasthitiko parivasataH tattenArthena gautama ! ghRtasadRzajalatvAt kanakaprabhadevAdhiSThitatvAccaitasya ghRtavaradvIpa iti nAma bhavati / 'caMdA saMkhejA' candrA sUryA grahA nakSatrANi tArAgaNakoTikoTayaH pUrvavat prabhAsanta-prabhAsante-prabhAsiSyante ityAdi krameNehApi vyAkhyeyAH / 'ghayavaraM NaM dIvaM dhayode NAmaM samudde vaTTe valayAgAra saMThANasaMThie jAva ciTTai samacaka0 taheva dArapaesA jIvA ya aTTho' ghRtodo nAma samudro vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthito ghRtavaraM khalu dvIpaM sarvataH samantAtsampariveSTaya tiSThati sa ca samudraH samacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH no viSamacakravAlasaMsthAnena saMsthita Aste saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa-parikSepeNa ca asya catvAri vijayAdi dvArANi saMkhyeya yojanazatasahasrANi dvArANAM parasparamavAdhayA'ntaraM prajJaptam ghRtavaradvIpapradezA ghRtodasamudraM ghRtosamudrapradezAzca ghRtavaradvIpaM ca spRSTvAste te pradezA svasyaiva loka vyavahArAt ghRtavaradvIpe mRtAjIvAstatraiva punarupyadyante naveti na niyamaH kecana punarutpadyante'nye na svakarmavaicitryAt / evaM ghRtodasamudre mRtAnA mapi punarutpattistatrAnyatra vA jJeyA / ____ atha kenArthenaivamucyate bhadanta ! ghRtodaH samudraH 2 bhagavAnAha-'goyamA ! ghRyodassa NaM samudassa udae se jahA nAma paphullasallai vimuktakaNiyArajyotiSI deva saMkhyAta hai 'ghayavaraNaM NaM dIvaM ghayode NAmaM samudde baTTe valayAgAra saMThANasaMThite jAva ciTThati' isa ghRtavara dvIpa ko cAroM ora se ghere hue ghRtodaka nAma kA samudra hai yaha vRtta hai aura AkAra meM gola valaya ke jaise AkAra vAlA hai 'samacakkavAla.' isakA cakravAla sama hai viSama nahIM hai 'taheva dArapadesA jIvA ya aTTho' dvAra pradeza aura jIvoM ke sambandha meM kathana pUrvokta jaisA hI hai / he bhadanta ! isa samudra kA nAma 'ghRtodaka samudra' aisA kisa kAraNa se huA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! ghayodassa NaM samudassa udae tyAM yadra vigere nyAti0 he| sabhyAta cha. 'ghayavaraNaM ca dIvaM ca dhayode NAma samudde vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie jAva ciTThati' 24 // dhRta12 dIpane yAre mAthI gherIne vRdaka nAmane samudra Avela che. A samudra gALa che. ane tene AkAra goNa pakSayanA 21 // 2mA2pANI che. 'samacakkavAla' tanA yAta sama cha viSama nathI. 'taheva dAra padesA jIvAya adro' dvAra praheza mane vAnA samadhanu kathana pahelA kahyA pramANeja che. he bhagavana A samudranuM nAma "vRdakasamudra e pramANe zA kAraNathI thayela che? AnA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'goymaa ! ghayodarasa NaM samudassa udae se jahA nAma0 paphulla sallai vimukkakaNNi jIvAbhigamasUtra
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.102 kSIrodAdidvIpasamudranirUpaNam 827 sarasava-suvibaddhakoreMTadAma piDitatarassa niddhaguNateyadIviya niruvahaya visiddhasuMdaratarassa-sujAyadahimahiya tadivasagahiya navaNIya paDDavaNAviya sukkaDriya uddAbasajjavIsaMdiyassa ahiyaM pIvarasurahigaMdhamaNaharamahurapariNAma darisaNijjassa patthanimmalasuhovabhogassa sarayakAlammi hoja-goghayavarassa maMDae' gautama ! ghRtodasamudrodakam-sa yathA nAma praphulla-pulakita zallakI vimutkalakarNikArasarSapa suvibuddhakoraNTa dAmapiNDitatarasya snigdhaguNatejoddIptasya-snigdhasya tejasA'gnisaMyogena dIptasya, nirupahataviziSTa sundaratarasya sujAtadadhimathane sujAtasya-gatavAsare nirmitasya dannomathane tadivasagRhIta navanIta paTuse jahA nAma0 paphullasallai vimuktakaNNiyArasarasavasuvibaddhakoreMTa dAmapiMDitatarassa NiddhaguNateya dIviya nirUvahaya visiTThasuMdaratarassa -sujAya dahimAhiya tadivasagahiya navaNIya paDavaNAviya sukkar3iya uddAsajjavIsaMdiyassa ahiyaM pIvarasurahi gaMdhamaNahara mahura pariNAma darisaNijjassa pIyaNimmala suhovabhogassa sarayakAlaMmi hojjagodhana barassa maMDae' he gautama ! ghRtodaka samudra kA jala aisA hai ki jaisA zaratakAla kA goghRta maNDa hotA hai yaha goghRtamaNDa zallakI vimukta phUle hue kanera ke puSpa jaisA kucha 2 pIlA hotA hai tathA sarasoM ke phUla jaisA tathA koraNTa kI mAlA ke jaisA pItavarNa kA hotA hai yaha maMDasnigdhatA vAlA hotA hai yaha camaka vAlA hotA hai aisA yaha taba banatA hai ki jaba acchI taraha se jamAye gaye dadhiko sundara rIti se mathana kiyA jAtA hai kyoMki makkhana se hI ghRta nikalatA hai dadhi bhI 2-3 dinakA ho to aisA ghRta kA maMDa nahIM banatA hai kintu jisa yAra sarasavasuvibaddha koreTadAma piDitatarassa NiddhaguNateya dIviya niruvahayavi siTa suMdaratarassa-sujAya dahimahiyatadivasagahiya navaNIyapaDuvaNAviya sukkaDDhiya uddAsajjavIsaMdiyassa ahiyaM pIvarasurahigaMdhamaNaharamahurapariNAmadarisaNijjassa patthaNimmalasuhAvabhogassa sarayakAlaMmi hojja godhanavarassa maMDae' hai gautama ! vRdaka samudranuM jala evuM che ke-jevuM zarad kALanuM govRtamaMDa hoya che. A gedhRta maMDa zalakI vimukta ane phulelA kareNanA puSpa jevuM kaMIka kaMIka pILuM hoya che. tathA sarasavanA phula jevu tathA keraMTanI mALA jevu pILA varNanuM hoya che. A maMDa snigdhatA vALuM hoya che. te samacakavAla vALuM hoya che. e tyAreja bane ke jyAre sArI rIte jamAvelA dahIne suMdara rIte maMthana karavAmAM arthAt valovavAmAM Avela hoya che. kemake mAkhaNathIja ghI bane che. dahIM paNa 2 be athavA 3 traNa divasanuM hoya te evA ghInuM maMDa banatuM jIvAbhigamasUtra
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ 828 jIvAbhigamasUtre saMgRhItotkathita uddAmasadyovisyanditasya tadivase-tadAnImeva sugRhIta navanItavat paTusaMgRhItasya-utkvathitasyA'hataevodAvaH adyApi sthAnAntareSvasaMkrAmitaH sadyo visyanditasya tatkAlaniSpAditasya adhikapIvarasurabhigandhamanoharamadhurapariNAmadarzanIyasya adhikaH pIvaro yassurabhirgandhastena madhurasya manoharasya pariNAmadarzanIyasya pathyanirmala sukhopabhogyasya zaratkAle yathA bhavet goghRtavarasya maNDaH tathA manye tadudakam / bhagavAnAha-he gautama ! 'bhave eyA rUve siyA' 'No iNaDhe samaDhe ghayodassa NaM samudassa-etto iTTatare jAva AsAeNaM pannatte' dina dUdha nikAlA gayA ho usI samaya vaha garama karake jamA diyA ho to aise dadhike mathana se jAyamAna navanIta-makkhana-se hI aisA maMDa banatA hai navanIta yadi usI samaya-nikAlane samaya-Ane para tapAyA na jAve to bhI aisA maMDa taiyAra nahIM ho sakatA hai-ataH dadhi meM se navanIta makkhana ko nikAla kara usI samaya vaha garama kiyA gayA ho to aisA maMDa bana jAtA hai aise maMDa kI jo gaMdha hotI hai vaha baDI hI madhura, manohArI hotI hai hRdaya evaM zarIra ko Ananda evaM santoSa dAyaka hotI hai vaha maMDa pathya evaM hita vidhAyaka hotA hai ghRta ke curA lene para jo usake Upara thaDa jama jAtI hai usI kA nAma maMDa kahA gayA hai yaha varNa rasa Adi meM bahuta adhika AkarSaNIya hotA hai| ___ ava gautama punaH prabhu se aisA pUchate haiM-'bhaveeyA rUvesiyA' he bhadanta ! to ghRtodakasamudra kA jala kyA aisA hI hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'No iNaDhe samaDhe' he gautama ! aisA artha yahAM samarthita nahIM nathI paraMtu je divase dUdha kahADayuM hoya e ja vakhate tene garama karIne jamAvyuM hoya te evA dahIMnA maMthana karavAthI vAvavAthI. taiyAra thayela navanIta-mAkhaNathI ja evuM maMDa bane che. navanIta-mAkhaNane je eja samaye arthAt mAkhaNa kahADe te samaye garama karavAmAM na Ave te paNa evuM maMDa taiyAra thaI zakatuM nathI. tethI evA tAjA dahIMmAMthI mAkhaNa kahADIne eja samaye te garama karavAmAM Avela hoya te tenuM evA prakAranuM maMDa bane che. evA maMDanI je gaMdha hoya che. te ghaNI ja madhura ane manohArI hoya che. hadaya evaM zarIrane AnaMda ane saMtoSa ApanAra hoya che. e maMDa pacca ane hitakAraka hoya che. ghIne tAvyA pachI tenA para je tara jevuM paDa banI jAya che. tenuM nAma maMDa kahevAmAM Ave che. te varNa rasa vigeremAM ghaNuM ja 1dhAre 24Iya DAya che. 7ve gautamasvAmI prabhuzrIna pUche che 3-'bhaveyA rUve siyA' meM mapan / zu dhRt|44 samudranu 17 // 42nu hAya cha ? jIvAbhigamasUtra
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 102 kSIrodAdidvIpasamudra nirUpaNam 829 etAvadUpakaM yadisyAcadA etAvatA vyAkhyAnena yadboddhavyaM tadbhavet kintu - nAyamarthaH samarthoM vaktavyArtha vivakSo bodhayitum ito'pISTataraM kAntaM manojJataraM yAvadAsvAdena prajJaptaM jAnIhi / etasmAtkAraNAt - api ca 'kaMta - sukaMtA ettha do devA mahar3iyA jAva parivasaMti' kAnta - sukAntAvannaddhau yAvatpalyopamasthitist at parivasataH tattenArthena bhadanta ! ghRtoda eva mucyate / 'sesaM taM caiva 'jAva tArAgaNa koDikoDIo' zeSaM vyAkhyAtArthAtiriktaM sarvamapi ghRtavaradvIpa jJAtavyaM yAvaccandra sUtramapi saMkhyeyAcandrAH prabhAsanta- prabhAsante - prabhAsiSyante sUryA atapan-tapanti - tapiSyanti grahAzcAramacaran - caranti - cariSyanti nakSatrANi adhutan- dyotante dyotiSyante tArAgaNa koTikoTa yo'zobhanta zobhante - zobhiSyante / 'ghaodaM NaM samudaM khoyavare NAmaM dIve vaTTe valayAgAre jAva ciTThai-taheba jAva aTTho' hai kyoMki 'gomA ! ghayodassa NaM samuddassa eto idvataraM jAva assAeNaM pa0' ghRtodaka samudra kA jala to he gautama ! isa se bhI adhika tara iSTa hotA hai aura adhikatara AsvAdya hotA hai 'kaMta sukaMtA ettha do devA mahiDiyA jAva parivasaMti sesaM taM caiva jAva tArAgaNa koDI koDIo' yahAM kAnta aura sukAnta nAmake do deva rahate haiM - ye maharddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM aura inakI eka palya kI sthiti hai isI kAraNa se isa samudra kA nAma ' ghRtodaka' aisA ho gayA hai athavA - yaha isI nAma se abhI taka prakhyAta huA calA A rahA hai kyoMki yaha nitya hai ityAdi saba pUrvokta kathana yahAM lagA lenA cAhiye yahAM tArAgaNa taka jyotiSI deva asaMkhyAta hai 'ghatodaNNaM samudde khodavare NAmaM dIve vaTTe tattha 2 dese tahiM 2 khuDDA vAvIo jAva khododaga pasihatthAo yA praznanA uttarabhAM prabhuzrI he che - ' No iNaTThe samaTThe' he gautama! artha samarthita nathI. bhaDe - 'goyamA ! ghaodassa samuhassa eto iTThatara jAva assAeNaM paNNatte' he gautama! ghRtAunu nasato to uDelA amarathI pazu vadhAre ISTa hoya che. mane adhikatara AsvAdya hoya che. 'kaMta sukaMtA ettha do devA mahiiDhiyA jAva parivasaMti sesaM taM caiva jAva tArAgaNa koDI koDIo ' A dvIpamAM kAMta ane sukAMta e nAmanA e devA nivAsa kare che. teo mahaddhika vigere vizeSaNA vALA che. ane teenI sthiti eka palpanI che. e kAraNathI A samudranuM nAma dhRtAdaka e pramANe thayela che. athavA te A samudra A nAmathI atyAra sudhI prakhyAta thayela che. kemake A tenuM nAma nitya che. vigere pUrvokta tamAma kathana ahIyAM ghaTAvI levuM joie. mahIyAM tArAgaNu sudhInA jyotiSTha heve| asaMkhyAta che. 'ghaodaNNaM samudda jIvAbhigamasUtra
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre kSodavaro nAmadvIpo vartulo valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya ghRtodaM samudraM tiSyati tathaiva ghRtodasamudravat-azeSato vaktavyaM yAvadarthaH / zodavarodvIpaH samacakravAlasaMsthito viSamacakravAlasaMsthAnena no / ayazca dvIpo yojanazatasahasrANi parikSepeNa-cakravAlaviSkambheNa ca kSodavaradvIpapradezA ghRtododadhighRtodadhezca kSodavaradvIpam tatra-kSodavaradvIpapradezAH svasya-ghRtododadhipradezA ghRtododadhereva-laukikaprAmANyAt / 'khodavare NaM dIve-tattha tattha dese tahiM tahiM khuDDA vAvIo jAva khododaga paDihatthAo' kSodavare nAmni khalu dvIpe tatra tatra sarvatra deze tattatpradeze kSudrAH kSullikA vApyo bilapaMktayaH saraH saraH paMktayaH santi tAH kSododakaparipUrNAH tatparisare bahavo vAnavyantarA devA devyazca Asate - zerate-yAvat sukhaM viharanti / 'uppAya pavvayA-savva veruliyAmayA jAva paDirUvA' bahava utpAtaparvatAH sarve te vaiDUryamayA acchA yAvatpratirUpAH teSvAsanAni gRhANi gRheSu AsanAni maNDapAH maNDapeSu pRthivI zilApaTTakAH sarvAtmanA'cchA uppAta paccatA savvaverUliyA mayA jAva paDirUvA' isa ghRtodakasamudrako ikSarasa nAmakA dvIpa cAroM ora se ghere hue vyavasthita hai yaha dvIpa gola hai isIliye yaha valaya ke jaise gola AkAra vAlA kahA gayA hai 'taheva jAva aTTho' isa dvIpa ke varNana meM jaisA aura dvIpoM kA pIche varNana kara Aye haiM vaisA hI kathana kara lenA cAhiye arthAt cakravAla viSkambha, parikSepa, padmavaravedikA, vanaSaNDa, dvAroM kA antara, pradeza aura jIvopapAta ye saba viSaya yahAM para bhI pUrva kI taraha vaktavya hae haiN| isa dvIpa meM jagaha jagaha choTI-baDI vApikAeM haiM ye yAvat ikSarasa jaise jala se bharI huI haiM ina ke bhItara utpAta parvata haiM ye saba khodavare NAmaM dIve vaTTe tattha tattha dese tahiM 2 khuDDA vAvIo jAva khododaga paDi hatyAo uppAtapavyatA savva veruliyAmayA jAva paDirUvA' // dhRtaadaka samudrane Izurasa nAmane dvIpa cAre bAjue gherIne rahela che. A dvIpa cha tathA tene pasayana pA 1 242vANA vAma mAvesa cha. 'taheva jAva aTro' mA dIpanA va namAma mIna dIpAnu paDasA na 42vAmA AvI gayela che. e ja pramANenuM kathana karI levuM joIe. arthAt tene cakavAla vidhvaMbha, parikSepa, padmavara vedikA vanakhaMDa, dvAranuM parasparanuM aMtara pradeza ane jIpapAta A tamAma viSaya ahIMyA paNa pahelAM kahyA pramANe ja kahevAmAM Avela che. tema varNavI levA. A dvIpamAM sthaLe sthaLe nAnI moTI vAva AvelI che. te yAvat zeraDInA rasa jevA jalathI bharela che. tenI aMdara utpAta parvata che. te badhA vaiDUryamaya che. yAvat prati rUpa che jIvAbhigamasUtra
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 102 kSIrodA didvIpasamudra nirUpaNam 831 yAvatpratirUpAH prajJaptAH / 'suppama - mahappabhA ya do devA mahaDDiyA jAva parivasaMti 'se teNaNaM goyamA ! evaM buccai khodavaradIve - 2' suprabha - mahAprabhau ca dvau devau maharddhikau mahAbalau yAvatpalyopamasthitiko parivasataH, evaJca kSododakavApIsuprabhAdi devasaMyogo vilakSaNo yogastattenArthena gautama ! kSodavaradvIpaH - 2 evamucyate / 'savvaM joisa taM caiva jAva tArA0' sarvaM jyotizcakraM tadeva ghRtodasamudravat yAvattArAgaNakoTikoTaya / 'khoyavaraM NaM dIvaM - khodode nAma samudde vaTTe valayAgAra 0 jAva saMkhejjAI joyaNasayaparikkheveNaM jAva aTThe' kSodavaraM khalu dvIpaM kSododo nAma samudro vRtto valayAkAra saMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantataH saMpariveSTaya tiSThati sa ca samacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH naiva viSama cakravAvaiDUryamaya haiM yAvat pratirUpa haiM 'suppabha mahappabhA ya do devA mahiDDiyA jAva parivasaMti' yahAM para suprabha aura mahAprabha nAma ke do maharddhika Adi vizeSaNoM vAle deva rahate haiM inakI eka eka palyopama kI sthiti hai 'se teNadveNaM goyamA ! evaM buccai' khodavaradIve 2' isa kAraNa he gautama! isa dvIpa kA nAma kSododakadvIpa - ikSurasadvIpa - aisA ho gayA hai 0 'savvaM jotisaM taM caiva jAva tArA0 ' yahAM candra se lekara tArArUpa taka ke jitane bhI jyotiSI deva haiM ve saba ghRtodaka kI taraha saMkhyAta hI haiM / 'khoyavaraNaM dIvaM khodode nAma samudde vaTTe valayA 0 jAva saMkhejjAI joyaNa sata parikkheveNaM jAva aTThe' kSodavaradvIpa ke cAroM ora kSododaka nAma kA samudra hai - yaha usa dvIpa ko ghere hue hai / yaha gola hai aura isI kAraNa isakA AkAra valaya ke jaisA gola kahA gayA hai / yaha samacakravAla viSkambha vAlA hai viSamacakravAla viSkambha 'suppama mahabhAya do devA mahiiDhiyA jAva parivasaMti' tyAM suprala ane bhaDA prabhu e nAmanA be devA mahaddhika vigere vizeSaNA vALA rahe che. teonI sthiti me pahayopabhanI che. 'se teNaTTheNaM goyamA / evaM vuccai khodavaradIve khodavaradIve' mA arathI he gautama! yA dvIpa' nAma 'kSohoha dvIpa' arthAt kSu rasa dvIpa se prabhAvAmAM Ave che. 'savvaM jotisaM taM caiva jA tArA' ar3IyAM yadrathI sahane tArA 35 paryantanA bheTalA jyotiSiTha devA che, te gadhA dhRto samudramA udyA pramANe saMkhyAta 4 che, 'khoMyavara NaM dIvaM khodode nAma samude vaTTe valayA0 jAva saMkhejjAI joyaNasata parikkheveNaM jAva aTTho' kSeohavara dvIpane yAre mAnumethI kSohoha nAmanA samudre gheresa che. e gALa che. ane tenA AkAra valayanA jevA che. e samacakravAla viSNubha vALo che. viSamacakravAla viSNubhavALo nathI. tenA samacakravAla viSya bha saMkhyAta jIvAbhigamasUtra
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ 832 jIvAbhigamasUtre lena saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa-parikSepeNa ca prajJaptam / evaM prakAreNa yAvat jIvopapAta sUtraM pUrvavadvaktavyam / saMprati nAmAbhidhAne hetumAhatatkenArthena bhadanta ! evamucyate ? kSododaH samudraH 2 iti, bhagavAnAha'goyamA ! khododassa NaM samudassa udae jahA se0 Asala-mAsala pasattha vIsaMta niddha sukumAla bhUmibhAge succhinne sukaTThalaTThavisiTTha-niruvahayA vIjanAvitesu niuNa parikamma anupAliya subuDi vuDDANaM sujAtANaM lavaNataNadosavajjiyANaM NayAya parivar3iyANaM nimmAta suMdarANaM raseNaM pariNaya maupINaporabhaMgura sujAyamahurarasapupphabiriiyANaM uvaddava vivajjiyANaM sIyapariphAliyANaM amiNavamaggiyANaM abhilittANaM tibhAgaNicchoDiya vADigANaM avaNIyamUlANaM gaMdhaparisohiyANaM kusalanarakappiyANaM ucchuDhANaM poMDa upANaM capalaganarajaMtajuttaparigalitavAlA nahIM hai isake samacakravAla kA viSkambha saMkhyAta hajAra yojana pramANa hai aura itanA hI pramANa isakI paridhi kA hai' ityAdi rUpa se jIvopapAta sUtra kA kathana pahile jaisA kara lenA cAhiye he bhadanta ! isa samudra kA aisA nAma hone kA kyA kAraNa hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! khododassa NaM samudassa udae jahA se0 Asala mAsala pasatthavIsaMtaniddhasukumAla bhUmibhAge succhinne sukaTTa laTTha visiTa nirUpahayA bIjanAvitesu niuNaparikamma aNupaliyasuvuddhivuTTANaM sujAtANaM lavaNataNadosavajiyANaM NayAyaparivaDiyANaM nimmAtasuMdarANaM raseNaM pariNayamaupINaporabhaMgurasujAya madhurarasapupphavirihayANaM uvaddavavivajjiyANaM sIyaparivAsiyANaM abhiNavamaggiNaM abhilittA NaM tibhAyaNicchoDiyavADigANaM avaNitamUlANaM gaMdhaparisohitANaM kusalaNarakappiyANaM ucchaDhA NaM poMDa upANaM hajAra jana pramANa che. ane eTalAja pramANa vALI tenI paridhi che. vigere prakArathI jIvanI utpattinA kathana paryanta saghaLuM kathana pahelAM kahevAmAM AvyA pramANe ahIM kahI levuM joI e he bhagavan! A samudranuM e pramANenuM nAma thavAnuzu 24 cha ? 2mA prazna uttaramA prabhuzrI cha -'goyamA ! khododassa NaM samudassa udae jahA se0 Asale mAsale pasattha vIsaMta niddha sakumAla bhUmibhAge succhinne sukaTThalaDhavisiddha-niruvahayA-bIjanAvitesu niuNaparikamma anupAliya subuDhivuTThANaM sujAtANaM lavaNataNa dosavajjiyANaM NayAya parivaDDhiyANaM nimmAtasuMdarANaM raseNaM pariNaya maupIra porabhaMgurasujAyamahurarasapupphavirihayA NaM ubaddavavivajjiyANaM sIyaparivAsiyANaM abhiNavamaggiyANaM abhilittANaM tibhAgaNicchoDiya vADigANaM avaNIyamUlANaM gaMdhaparisohiyANaM kusalaNarakappiyANaM ucchaDhANaM poMDaupANaM capalagaNara jatajuttaparigalitamettANaM khoyarase hojja vaccha; jIvAbhigamasUtra
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3. sU. 102 kSIrodAdidvIpa samudra nirUpaNam 833 tANaM khoyara se hojja- vacchaparipUe cAujjAtaga suvAsite ahiya patthalahUge' he gautama ! kSododasamudrasya yad jalaM tat - udakam - yathA sa ikSuNAM rasaH Asala mAMsala prazasta vizrAnta snigdha sukumAla bhUmibhAge sucIrNe karSite sukASThalaSThaviziSTaH yathA nipuNa karSakeNa vilakSaNakASThayuktahalena karSaNaM kriyate tatastatra nirupahataM vIjaM yadyuptaM bhavet punazca nipuNa parikarmabhiH pAlitaM syAt tataH suvRddhayA vardhitAnAmikSuNAm sujAtAnAM lavaNatRNadoSavarjitAnAM niryAta parivardhitAnAM - nidhinA vRddhi prApitAnAM niryAtena racanayA sundarANAM rasena pariNata mRdupInaparva bhaMgura sujAtamadhurarasapuSpa virajaskAnAM koTAdyupadravarahitAnAM zItasparzitAm - abhinavabhagnAnAM rasena liptAnAM tibhAgakaraNena madhyabhAge niSpIDitAnAmapanIta mUlAnAmapanItamUla - tribhAganAm UrdhvabhAgAdapi tribhAgahInAnAm gandhaparizodhitAnAM - suvAsitAnAM 'gaMThiparasohiyANaM' iti pAThe tu granthiparizodhitAnAmiticchAyA, granthiH- parvagranthiH zodhitaH- apanIto yebhyaste tathA teSAM mUlatribhAge uparitanatribhAge parvagranthau ca nAti samIcIno rasa iti tad capala narajaMtajutta parigalitamettANaM khoyarase hojjA vatthaparipUe cAujAtaga suvAsite ahiyapatthalahuke vaNNovavete taheva' he gautama ! jaisA ki manohara prazasta vizrAnta snigdha aura sukumAra bhUmibhAga jahAM kA hotA hai aise deza meM nipuNa kRSikAra dvArA kASTa ke laSTa viziSTa hala se jotI gaI bhUmi meM jisa ikSu kA AropaNa kiyA gayA ho aura buddhimAna puruSa ke dvArA jisakA saMrakSaNa kiyA gayA ho, tRNa rahita bhUmi meM jisakI vRddhi huI ho, aura isIse jo nirmala evaM paka kara vizeSarUpa se moTI ho gaI ho evaM madhura rasa se jo yukta bana gaI ho, zItakAla ke jantuoM ke upadrava se jo rahita banI ho aisI ikSu kA Upara tathA nIce kI jaDa kA bhAga nikAla kara aura paripUe cAjjAtagasuvAsite ahiya patthalahuke vaNNovavete taheva' De gautama ! jemake-maneAhara prazasta vizrAnta snigdha ane sukumAra bhUmibhAga jyAMnA hAya che, evA dezamAM nipuNa kRzikAra-kheDuta dvArA kASTanA laSTa-majabUta ane vizeSa prakAranA haLathI kheDelI bhUmimAM je zeraDIne vAvavAmAM AvI hoya ane buddhizALI purUSa dvArA jenu' sa rakSaNa karavAmAM Avyu` hAya ghAsa vagaranI jamInamAM je vadhela hoya, ane eja kAraNathI je niLa ane pAkIne vizeSa prakArathI vadhI gayela hoya temaja mIThA rasathI je yukta hAya tathA zItakALanA jatuenA upadrava vinAnI banI hoya evI zeraDInA uparaneA ane nIcenA mULanA bhAga kADhIne tathA tenI gAMThone paNa alaga karIne baLavAna baLado jI 105 jIvAbhigamasUtra
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre varjitaM kSodaraso bhavediti tadarthaH, kuzalanarakalpitAm kuzalanarasamupasthASitAnAm ucchUDhAnAmutpATitAnAm, puNDra-pauNDrANAm dezodbhavAnAm, ikSudaNDAnAm capalanarayantrayuktaparigalitAnAM yadi kvApi kSodaraso bhavet sa vastra paripUto yadi tata elAdi sugaMdhita cAturjAtakaiH suvAsito'dhika pathyalaghukaH, adhikam atizayena pathyaM na rogahetuH laghuH-pariNAmalaghuH 'vaNNovavete taheva' varNenasAmarthyAdatizAyinA upapetaH evaM gandhena rasena sparzenopapeta AsvAdanIyo darpanIyo madanIyo bRMhaNIyaH sarvendriyagAtra prahAdanIyaH, evamuktavati bhagavati gautamaH prAha-'bhave eyArUve siyA'-No iNaTe samaDhe-khoyarasassa NaM samudassa udae etto itaraeceva jAva AsAeNaM pannatte' etAvadrUpakaM yathAsyAttadA tathA bhavedatra nAsti ekApi vipratipattilakSaNye, bhagavAnAha-nahi nahi bho gautama ! etAvatA vyAkhyAnena so'rthoM jJAtumarhaH ito'pi madvacanAt parimiSTatarameva kSodarasasya khalu samudrasyodakam yAvadhikaM kAntaM manojJamavadhAraya na kvApi kopi vaktoktvA yathAvadvodhAMyatuM prAzanAtpUrva vacanataH pArayati sundaraM tat sundarAtsundaraM tato'pi sundarataramiti virAmaH / 'puNNabhadda-mANibhaddA ya (puNNa puNNa bhaddA) ettha duve devA jAva parivasaMti, se te NaTeNaM-sesaM taheva-joisaM saMkhejjaM caMdA' pUrNa:-pUrNausakI gAThoM ko bhI alagakara balavantabailo dvArA yaMtra se nikAlA rasa jo vastra ke dvArA pahile chAna liyA gayA ho aura phira sugaMdhita dravya DAlakara suvAsita kara diyA gayA ho jaisA pathyakAraka halakA acche varNa vAlA yAvat AsvAda yogya vana jAtA hai aisA hI jala kSododaka samudra kA haiM 'bhaveeyA svesiyA' he bhadanta ! to kyA kSodavarasamudra kA jala aisA hI hai ? 'No iNaTe samaDhe' he gautama ! aisA artha samartha nahIM haiM kyoMki 'khoyarasassa NaM samudassa udae eto itarae ceva jAva AsAeNaM pa0' kSodarasa samudra kA udaka isa se bhI adhika dvArA yantrathI pIlIne kADhavAmAM Avela rasa ke je kapaDAthI gALale hoya ane te pachI sugaMdha vALA padArtho nAkhIne suvAsita banAvavAmAM Avela hoya te je pathyakAraka halako sArA varNavALA yAvata AsvAda karavAne gya sanI laya che. me 412 samudraNa cha. 'bhaveeyArUve siyA' 3 mAn t| zusAhava2 samudranu meprA2nu hoya cha ? 'No iNaThe samaTUThe' 3 gautama ! 2 // atha sama2 nathI. bhale 'khoyarasassa samuddassa udae etto idutarae ceva jAva AsAeNaM paNNatte' 4 21 samudranu ujii / visa 2thI pazuvadhAreTa yAvat svAha sAya: hoya che. 'puNNabhaddamaNi jIvAbhigamasUtra
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 835 bhadrazvA'tra dvau devau mahaddhiko yAvatpalyopamasthitiko saMparivasataH tattasmAttena ca tena kAraNena zeSaH sa eva yAvatA'rthapratipattiH / jyotiSkaM vyAkhyeyam yAvantazcandrAH sUryA grahAH yAvanti nakSatrANi yAvatyastArAgaNakoTikoTayaH yAvatyA pari-saMkhyayA iti susthaM sarvam ||suu0102|| mUlam--khododaM NaM samudaM gaMdIsaravareNAmaM dIve vaTTe vala. yAgArasaMThie taheva jAva parikkhevo / paumavara0 vaNasaMDa pari0 dArA dAraMtarappaese jIvA taheva / se keNaTreNaM bhaMte ? goyamA! dese-2 bahuo khuDDA0 vAvIo jAva bilapaMtiyAo khododaga paDihatthAo upAya pavvagA savvavairAmayA acchA jAva paDirUvA / aduttaraM ca NaM goyamA! gaMdIsaradIva cakavAlavikkhaMbha bahumajjhadesabhAe ettha NaM caudisiM cattAri aMjaNapavvayA pannattA / te NaM aMjaNapavvagA caturasIi joyaNasahassAiM uDDhe uccatteNaM egamegaM joyaNasahassaM ucveheNaM mUle sAiregAiM dharaNiyale-dasajoyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM tao'NaM taraM ca NaM mAyAe-2 paesaparihANIe parihAyamANA-2 uvariM egamegaM joyaNasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM-mUle ekatIsaM joyaNasahassAI chaJca tevIse joyaNasae kiMciM visesAhiyA parikkheveNaM dharaNiyale ekatIsaM joyaNasahaslAiM chacca tevIse joyaNasae desUNe parikkheveNaM siharatale tiNi joyaNasahassAiM egaM ca iSTa yAvat asvAdya hai 'puNNabhadda maNibhaddA ya ettha duve devA jAva parivasaMti' yahAM pUrNa bhadra aura maNibhadra ye do deva rahate haiM ye mahardika Adi vizeSaNoM vAle aura eka eka palyopama kI inakI sthiti hai 'joisaM saMkhejA caMdA0' yahAM candra sUrya, graha yAvat nakSatra aura tArA gaNa koTikoTI saMkhyAta hai ||suu0 102 // bhadAya ettha duve devA jAva parivasaMti' mahIyA pUrNa madra bhane mahilA se nAmanA be deve nivAsa kare che. teo mahaddhika vigere vizeSaNa vALA che. bhane me me pakSyopabhanI temAnI sthiti cha. 'joisaM saMkhejjA caMdA' mahIyAM caMdra, sUrya, graha yAvat nakSatra tArAgaNa kaTi koTi saMkhyAta che. sU. 102 jIvAbhigamasUtra
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ 836 jIvAbhigamasUtre bAva; joyaNasayaM kiMci visesAhiyaM parikkheveNaM paNNattA mUle vicchiNNA majjhe saMkhittA uppi taNuyA-gopucchasaMThANasaMThiyA savvaMjaNAmayA acchA jAva patteyaM-2 paumavaraveiyA pari0 patteyaM-2 vaNasaMNaparikkhittA vnnnno| tesi NaM aMjaNapavvayANaM uvari patteyaM-2 bahusamaramaNijjo bhUmibhAgo pannatto, se jahANAmae AliMgapukkharei vA jAva sayaMti / tesi NaM bahusamaramaNijANaM bhUmibhAgANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM-2 siddhAyayaNA egamegaM joyaNasayaM AyAmeNaM paNNAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM bAvattari joyaNAiM uTheM uccatteNaM aNegakhaMbhasayasaM. niviTA vaNNao / tesi NaM siddhAyayaNANaM patteyaM-2 caudisi cattAri dArA pannattA taM jahA-devadAre-asuradAre-NAgadAresuvaNNadAre, tattha NaM cattAri devA mahaDDiyA jAva paliovamadiIyA parivasaMti taM jahA-deve-asure-nAge suvanne te NaM dArA solasa joyaNAI uDDha uccatteNaM aDajoyaNAiM vikkhaMbheNaM tAvaiyaM ceva paveseNaM, seyA varakaNaga0 vaNNao jAva vaNamAlA / tesi NaM dArANaM caudisiM cattAri muhamaMDavA pannattA, te NaM muhamaMDavA egamegaM joyaNasayaM AyAmeNaM paMcAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM sAiregANaM solasajoyaNAI uDDheM uccatteNaM vnnnno| tesi NaM muhamaMDavANaM caudisiM (tidisiM) cattAri (tinni) dArA pannattA / te NaM dArA solasajoyaNAI uDUM uccatteNaM aTU joyaNAI vikkhaMbheNaM tAvaiyaM ceva paveseNaM sesaM taM ceva jAva vnnmaalaao| evaM pecchAgharamaMDavA vi, taM ceva pamANaM jaM muhamaMDavANaM, dArA vi taheva, NavaraM bahumajjhadese pecchAghara maMDavANa akkhADagA maNipeDhiyAo addhajoyaNappamANAo sIhAsaNA aparivArA jAva dAmA thUbhAI caudisiM taheva navaraM jIvAbhigamasUtrA
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 837 solasajoyaNappamANA sAiregAiM solasajoyaNAI uccA sesaM taheva jAva jinnpddimaa| ceiyarukkhA taheva caudisiM taM ceva pamANaM jahA vijayAe rAyahANIe, navari maNipeDhiyAe solasa joyaNappamANAo tesi NaM ceiyarukkhANaM caudisiM cattAri maNipeDhiyAo aTujoyaNa vikkhaMbhAo caujoyaNabAhallAo mahiMdajjhayA causaTrijoyaNuccA joyaNovvedhA joyaNavikkhaMbhA sesaM taM ceva / evaM caudisiM cattAri gaMdA pukkhariNIo, Navari khoyassa paDipuNNAo joyaNasayaM AyAmeNaM pannAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM paNNAsaM joyaNAI ucveheNaM sesaM taM ceva / maNuguliyANaM gomANasINa ya aDayAlIsaM-2 sahassAI puracchimeNa vi solasa paJcatthimeNa vi solasa dAhiNeNa vi aTra uttareNa vi aTra sAhassIo taheva sesaM ulloyA bhUmibhAgA jAva bahumajjhadesabhAe, maNipeDhiyA solasajoyaNA AyAmavikkhaMbheNaM aTjoyaNAI bAhalleNaM tArisaM maNipeDhiyANaM uppi devacchaMdagA solasajoyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM sAiregAI solasajoyaNAI uDDUM uccatteNaM savvarayaNAmaya0 aTrasayaM jiNapaDimANaM savvo so ceva gamo jaheva vemANiya siddhaayynnss| tattha NaM je se puracchimille aMjaNapavvae tassa NaM cau. disiM cattAri NaMdAo pukkhariNIo paNNattAo, taM jahANaMduttarA ya NaMdA, ANaMdA, NaMdivadvaNA (naMdiseNA-amoghA ya gothUbhA ya sudaMsaNA) tAo gaMdA pukkhariNIo egamegaM joyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM dasajoyaNAiM uvveheNaM acchAo saNhAo patteyaM-2 paumavaraveiyA0 patteyaM-2 vaNasaMDaparikkhittA tattha-2 jAva sovANapaDirUvagA toraNA / tAsi NaM pukkhariNINaM bahumajjhadesabhAe patteyaM-2 dahimuhapavvayA causaTrijoya. jIvAbhigamasUtra
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ 838 jIvAbhigamasUtre NasahassAiM uTheM uccatteNaM ega joyaNasahassaM uvveheNaM savvattha. samA, pallagasaMThANasaMThiyA dasajoyaNasahassAiM vikkhaMbheNaM ekka. tIsaM joyaNasahassAI chacca tevIse joyaNasae parikkheveNaM pannattA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA, tahA patteyaM-2 paumavaraveiyA0 vaNasaMDa vaNNao bahusama0 jAva aasyNtisyNti| siddhAyayaNaM ceva pamANaM aMjaNapavvaesu sacceva vattavayA NiravasesaM bhANiyavyaM jAva uppiM aTTamaMgalagA / tatthaNaM je se dakkhiNille aMjaNapavvae tassa NaM caudisiM cattAri NaMdAo pukkhariNIo pannattAo, taM jahAM-bhaddA ya-visAlA ya kumuyA puMDharigiNI, (naMduttarA ya-naMdA-AnaMdA-naMdivaDDaNA) taM ceva dahimuhA pavvayA taM ceva pamANaM jAva siddhAyayaNA / tattha NaM je se paJcathimille aMjaNapavvae tassa NaM caudisiM cattAriNaMdA pukkhariNIo pannattAotaM jahA-NaMdiseNA amohA ya gothUbhA ya sudaMsaNA (bhadA visAlA kumuyA puMDarigiNI) taM ceva savvaM bhANiyavvaM jAva siddhAyayaNA / tattha NaM je se uttarille aMjaNapaTavae tassa NaM caudisiM cattAri gaMdA pukkha. riNIo, taM jahA-vijayA-vejayaMtI-jayaMtI-aparAjiyA, sesaM taheva jAva siddhAyayaNA savvAe ciya vaNNaNA NAyavvA tatthaNaM bahave bhavaNavai vANamaMtarajoisiyavemANiyA devA cAumAsiyA paDivaesu saMvaccharIesu vA aNNesu bahusu jiNajamaNa NikkhamaNaNANuppatti pariNivvANa mAie subhadevakajjesu ya devasamudaesu ya devasamitIsu ya devasamavAesu ya devapaoyaNesu ya egaMtao sahiyA samuvAgayA samANA pamuiyapakkIliyA aTTA. hiyA rUvAo mahAmahimAo karemANA pAlemANA suhaM suheNaM viharati / kailAsa harivAhaNA ya tattha duve devA mahaDDiyA jIvAbhigamasUtra
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.103 khododAdidvIpasamudranirUpaNam 839 jAva paliovamaThiIyA parivasaMti se teNaTreNaM goyamA ! jAva NicA joisaM saMkhejja ||suu0 103 // ___chAyA-kSododaM khalu samudraM nandIzvaravaro nAma dvIpo vRtto valayAkArasaMsthitaH tathaiva yAvat parikSepaH / padmavaravedikA vanaSaNDapari0 dvAra dvArAntara pradeze jIvAstathaiva / tat kenArthena-bhadanta ! evamucyate ? gautama ! deze deze bahavaH kSudrAH0 vApyo yAvat bilapatayaH kSododakapratipUrNAH utpAtaparvatAH sarvavajramayAH acchA yAvatpratirUpAH / athottaraM khalu gautama ! nandIzvaradvIpa cakravAlaviSkambha bahumadhyadezabhAge atra khalu caturdizi catvAro'JjanaparvatAH prajJaptAH te cAjanaparvatA caturazItiyojanasahasrANi Urdhva muccaistvena ekaikaM yojanasahasramudvedhena mUle sAtirekANi dazayojanasahasrANi dharaNitale dazayojanasahasrANi AyAmaviSkambheNa tato'nantaraM ca khalu mAtrayA-2 pradeza parihAnyA parihIyamAnA-2 upari-ekai yojanasahasramAyAmaviSkambheNa mUle ekatriMzad yojanasahasrANi-SaT ca trayoviMzatyadhikAni yojanazatAni kiMcidvizeSAdhikAni parikSepeNa dharaNItale ekatriMzad yojanasahasrANi-SaT ca trayoviMzatyadhikAni yojanazatAni dezonAni parikSepeNa, zikharatale trINi yojanasahasrANi ekaM ca dvASaSTaM yojanazataM kiMcidvizeSAdhika parikSepeNa prajJaptaH, mUle-vistIrNAH madhye saMkSiptAH upari-tanukAH gopucchasaMsthAnasaMsthitAH saJjinamayA-acchA yAvatpratyekaM-2 padmavaravedikA parikSiptAHpratyekaM vanaSaNDaparikSitAH vrnnkH| teSAM khalu aJjanaparvatAnAmupari pratyekaM-2 bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH prajJaptaH sa yathA nAmakaH-AliGgapuSkaramiti vA yAvat zerate / teSAM khalu bahusamaramaNIyAnAM bhUmibhAgAnAM bahumadhya dezabhAge pratyekaM-siddhAyatanAni ekaikaM yojanazatamAyAmena paJcAzad yojanAni viSkambheNa dvAsaptatiryojanAni UrdhvamuccastvenA'nekazatastambhasanniviSTAni varNakaH / teSAM khalu siddhAyatanAnAM pratyekaM-2 caturdizi catvAri dvArANi prajJaptAni tadyathA-devadvAram-1 asuradvAram-2 nAgadvAram-3 supaNedvAram-4 tatra khalu catvAro devA mahaddhikA yAvatpalyopamasthikAH parivasanti tadyathA-devo'suronAgaH suparNaH / tAni khalu dvArANi SoDazayojanAni Urdhvamuccaistvena aSTau yojanAni viSkambheNa tAvadeva ca pravezena zvetAni varakanaka0 varNako yAvadvanamAlA / teSAM khalu dvArANAM caturdizi catvAro mukhamaNDapAH prajJaptAH, te khalu mukhamaNDapAH ekaikaM yojanazatamAyAmena pazcAzad yojanAni viSkambheNa sAtirekANi SoDazayojanAni Urdhvamuccaistvena varNakaH / teSAM khalu mukhamaNDapAnAM caturdizicatvAri (tridirzi) trINi dvArANi prajJaptAni tAni khalu dvArANi SoDazayojanAni UrdhvamuccaistvenA'STau yojanAni viSkambheNa tAvadeva pravezena zeSaM tadeva-yAvadvana jIvAbhigamasUtra
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre mAlAH / evaM prekSAgRhamaNDapA api tadeva pramANaM yanmukhamaNDapAnAm, dvArANyapi tathaiva, navaraM bahumadhyadezabhAge prekSAgRhamaNDapAnAmakSATakA maNipIThikAH ardhayojanapramANAH siMhAsanAni aparivArANi yAvadAmAni stUpAH caturdizi tathaiva navaraM SoDazayojanapramANAH sAtirekANi SoDazayojanAni-uccAH zeSaM tathaiva yaavjinprtimaaH| caityavRkSAstathaiva caturdizi tadeva pramANaM yathA- vijayAyAM rAjadhAnyAm navaraM maNipIThikAH SoDazayojanapramANAH teSAM khalu caityavRkSANAM caturdizi catasro maNipIThikAH aSTayojanaviSkambhAH zeSaM tadeva / evaM caturdizi catasro nandApuSkariNyaH, navaraM kSodarasaparipUrNAH yojanazatamAyAmena paJcAzad yojanAni viSkambheNa paJcAzayojanAni udvedhena zeSaM tadeva manogulikAnAMgomAnuSINAM cA'STacatvAriMzad-2 yojanasavasrANi pUrveNApi SoDaza pazcimenApi SoDaza, dakSiNenA'pyaSTau uttareNA'pyaSTau sahasrANi tathaiva zeSa mullokA bhUmibhAgAH yAvadvahumadhyadezabhAge maNipIThikA SoDazayojanAH AyAmaviSkambheNa aSTau yojanAni bAhalyena tAdRzInAM maNipIThikAnAmuparidevacchandakAH SoDazayojanAni AyAmaviSkambheNa sAtirekANi SoDazayojanAni Urdhvamuccaistvena sarvaratnamaya0 aSTazatajinapratimAnAm sarvaH sa eva gamo yathaiva vaimAnikasiddhAyatanasya / tatra khalu yaH sa paurastyo'Jjana parvataH tasya khalu caturdizi catasro nandAH puSkariNyaH prajJaptAH tadyathA-nandottarA ca nandA AnandA nandivardhanA (nandisenA'moghA-gostUpAca-sudarzanA) tA nandAH puSkariNya ekaikaM yojanazatasahasramAyAmaviSkambheNadazayojanAnyudvedhena acchAH zlakSNAH pratyekaM-2 padmavaravedikayA pratyekaM-2 vanapaNDena saMparikSiptAH, tatra-2 yAvat sopAnapratirUpakANi toraNAni / tAsAM khalu puSkariNInAM bahumadhyadezabhAge pratyekaM-2 dadhimukhaparvatAH catuHSaSTiyojanasahasrANi Urdhvamuccaistvena ekaM yojanasahasramuDhedhena sarvatra vi samAH pallavasaMsthAnasaMsthitAH dazayojanasahasrANi viSkambheNa ekatriMzadyojanasahasrANi-SaT ca trayorvizAni yojanazatAni parikSepeNa prajJaptAH sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH, tathApratyekaM-2 padmavaravedikA vanaSaNDavarNakaH bahusama0 yAvat Asate-zerate / siddhAyatanaM tadeva pramANam aJjanaparvatakeSu saiva vaktavyatA niravazeSa bhaNitavyA yAvad upari-aSTAvaSTau maGgalakAni / tatra khalu yaH sa dAkSiNAtyo'janaparvataH tasya khalu caturdizi catasro nandAH puSkariNyaH prajJaptAH, tadyathA-bhadrA ca vizAlA ca kumudA puNDarikiNI (nandottarA ca-nandA''nandA-nandivardhanA) tadeva pramANaM taeva dadhimukhAH parvatAH tadeva pramANaM yAvat siddhAyatanAni / tatra khalu yaH pAzcAtyo'Jjanaparvatastasya caturdizi catasro nandAH puSkariNyaH prajJaptAH tadyathAH nandisenA'moghA ca, gostUpA ca sudarzanA (bhadrA vizAlA kumudA puNDarIkiNI) jIvAbhigamasUtra
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3. sU. 103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam tadeva pramANaM sarvaM bhaNitavyaM yAvatsiddhAyatanAni / tatra khalu yaH sa auttaro'JjanaparvataH [: tasya caturdizi catasro nandAH puSkariNyaH, tadyathA - vijayA vaijayantI jayantI aparAjitA zeSaM tathaiva yAvatsiddhAyatanAni, sarve taeva varNakA netavyAH tatra khala bahavo bhavanapati - vAnavyantara- jyotiSka- vaimAnikA devAcAturmAsikeSu parvakeSu sAMvatsarikeSu vA'nyeSu bahuSu jina janma niSkramaNa jJAnotpatti parinirvA NAdikeSu devakAryeSu ca devasamudAyeSu ca devasamitiSu ca devasamavAyeSu ca devaprayojaneSu ca ekAntataH sahitAH samupAgatAH santaH pramuditaprakrIDitAH aSTAhnikArUpAn mahAmahimnaH kurvantaH pAlayantaH sukhaM sukhena biharanti / kailAsa harivAhana ca tatra dvau devau maharddhikau palyopamasthitiko parivasataH tattenArthena gautama ! yAvannityo jyotiSkaM saMkhyeyam ||suu0 103 // 1 841 TIkA- 'khododaM NaM samudaM naMdIsaravare NAmaM dIve vaTTe valayAgAra saMThie taheva jAva parikkhevo' nandIzvaravaro nAma dvIpaH yazca vRtto valayAkAra saMsthitaH kSododakaM ca samudraM sarvataH samantAtsaMpariveTya tiSThati nandIzvaro dvIpo yAvatsamacakravAlaviSkambheNa yukto na punarviSamacakravAlenetyAdyArabhya jIvopapAtasUtraM yAvat pUrvavat vistarabhayAna prapaJcitam / samprati nAmakaraNe hetu pRcchati - ' se keNadveNaM bhaMte 0' atha kenArthena bhadanta / nandIzvaravaradvIpo0 2 evamucyate ? bhagavAnAha - 'khododaM NaM samudaM NaMdIsaravare NAmaM dIve vaTTe valayAgAra saMThite' TIkArtha- kSododaka samudra ko naMdIzvara nAmakA dvIpa cAroM ora se ghera kara sthita hai yaha gola hai aura isIliye yaha gola valaya ke AkAra jaisA hai yaha nandIzvara dvIpa yAvat samacakravAla viSkambha se yukta hai, viSamacakravAla viSkambha se yukta nahIM hai ityAdi kathana se lekara jIvopapAda sUtra taka pUrvokta kathana ke anusAra saba kathana yahAM jAnanA cAhiye vistAra ho jAne ke bhaya se hama use yahAM nahIM likha rahe haiM 'se keNaTTeNaM bhaMte 0 ' he bhadanta ! nandIzvara dvIpa aisA nAma isa i0 'khododaM NaM samuddaM NaMdIsaravareNAmaM dIve vaTTe valayAgAra saMThite' ityAdi TIkA-kSeAAdaka samudrane nadIzvara nAmanA dvIpa cAre khAjuethI gherIne rahe che. te gALa che. ane tethI te geALa valayanA AkAra jevA che. A nadIzvara dvIpa yAvat samacakravAla viSNubhathI yukta che. viSama cakravAla viSNubhathI yukta nathI. ItyAdi prakAranA kathanathI laIne jIvanA utpAda sUtra paryaMta pahelAM kahela kathana anusAra tamAma kathana ahIyAM samajI levuM. vadhAre vistAra thavAnA araze te aDIMyAM dUrIthI uhI matAvesa nathI. 'se keNaTTeNaM bhaMte !' jI0 106 jIvAbhigamasUtra
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ 842 jIvAbhigamasUtre 'goyamA !' gautama ! 'dese 2' nandIzvaravare tatra tatra deze tattaddezasya tattatpradeze 'bahao khuDDA0 vAvIo jAva bilatiyAo' bahavaH kSudrAH kSullikA vApyaH puSkariNyaH saraH saraHsaro bilapaMktayo yAvattiSThati tAzca 'khododaga paDihatthAo' kSododakaiH paripUrNAH / evaM nandIzvaradvIpe'neke utpAtaparvatAH sannicate 'vairAmayA acchA jAva paDirUvA' sarvavajramayA acchAH zlakSNAH ghRSTA mRSTAnIrajaskA nirmalA niSpaGkA nirmalacchAyAH yAvatprAsAdikA darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH / teSu teSu parvateSu AsanAni-gRhANi, gRheSu-AsanAni maNDapAH maNDapeSu zilApaTTakAH sarvAtmanA vajramayAH ! tatra-bahavo vAnavyantarA devA devyo'dvIpa kA kyoM huA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! dese 2 bahuo khuDDA vAvIo jAva bilapaMtiyAo' he gautama ! nandIzvaradvIpa meM jagaha jagaha para aneka choTI baDI vApikAeM haiM yAvat vilapaiktiyAM vivarapaMktiyAM (chidra) haiM yahAM yAvatpada se 'puSkariNya saraH saraH saro' ina padoM kA grahaNahuA hai 'khododaga paDihatthAo' ye saba vApikAeM Adi rUpa jalAzaya ikSurasa jaise pAnI se bhare hue rahate haiM 'uppAya pavvagA savva vairAmayA acchA jAva paDirUvA' inameM aneka utpAdaparvata haiM ye saba vajramaya aura sphaTika jaise svaccha yAvat pratirUpa hai yahAM yAvatpada se zlakSNA, ghRSTa, mRSTa, Adi padoM kA grahaNa huA hai ina parvatoM meM se pratyeka parvata para Asana haiM gRha haiM gRhoM meM Asana haiM maNDapa haiM maNDapoM meM zilApaTTaka haiM sarvAtmanA ye vajramaya haiM yahAM aneka he bhagavana e dvIpanuM nAma "naMdIzvara dvIpa e pramANenuM zA kAraNathI thayela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautama svAmIne kahe che kegoymaa ! dese dese bahuo khuDDA vAvIo jAva bilapaMtiyAo' hu gautama! naMdIzvara dvIpamAM sthaLe sthaLe aneka nAnI moTI vAvo AvelI che. yAvata nisa patiyo, vi12 5tiyo chidra-chidro che. maDIyA yAt54thI 'puSkariNyaH, saraH saraH saro' 2 // 5 / aDara 42rAyeda cha. 'khododagapaDihatthAo' e badhI vAve vigere jaLAzaye zeraDInA rasa jevA pANIthI bharelA che. 'uppAyapavvagA savvavairAmayA acchA jAva paDirUvA' tebhA mane pA64 parvate che. e badhA vamaya che. AkAza ane sphaTikanA jevA svaccha bhAvatuM pratirUpa che. ahIyAM yAvatpadathI blaNa, vRSTa, pRSTa, vigere padane saMgraha thayela che. A parvata paikI dareka parvata para Asana che. gRhomAM Asana che. maMDapa che. maMDapamAM zilA paTTake che. te sarvAtmanA vajamaya che. ahIyAM jIvAbhigamasUtra
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 843 nyepi tadvAstavyAH Asate zerate tiSThanti niSIdanti0 yAvat pUrvopacitakarmaphalavizeSa pratyanubhavanto viharanti / anyadanyatpUrvavat / 'aduttaraM ca NaM goyamAgaMdIsaradIvacakavAlavikkhaMbhabahumajhadesabhAge ettha NaM cauddisiM cattAri aMjaNa pavvayA paNNattA' athAnyaduttaraM ca gautama ! nandIzvaravaradvIpe cakravAlaviSkambhena bahumadhyabhAge'tra khalu caturdikSu ekaikasyAM dizi ekaika bhAvena cakhAro'JjanaparvatAH prajJaptAH / 'teNaM aMjaNa pavvayagA caurasIi joyaNa sahassAI uDU uccatteNaMegamegaM joyaNasahassaM uvveheNaM mUle sAiregAI dasa joyaNa sahassAI dharaNitale dasa joyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM tao'NaMtaraM ca NaM mAyAe 2 paesaparivyantara deva evaM deviyAM uThatI vaiThatI haiM sotI haiM yAvat pUrvopArjita puNya karma ke phala vizeSa ko bhogatI haiN| 'aduttaraM ca Na goyamA ! NaMdisaradIva cakkavAlavikkhaMbha bahumajjhadesabhAge etthaNaM caudisiM cattAri aMjaNapavvatA paNNattA' athavA he gautama naMdIzvaradvIpa ke cakravAla viSkambha ke bahumadhyadeza bhAga meM cAra dizAoM meM cAra aMjanagiri nAma ke parvata haiM 'te NaM aMjaNapavvagA caturasIti joyaNasahassAiM urle uccatteNaM egamegaM joyaNasahassaM uvveheNaM mUle sAiregAiM dasajoyaNasahassAI dharaNiyale dasajoyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM' ye aMjanagiri nAmake pratyeka parvata 84 hajAra yojana ke UMce haiM inakA pratyeka kA udvedha eka hajAra yojana kA hai mUla meM 10 hajAra yojana se adhika ye lambe cauDe haiM dharaNitala meM bhI ye 10 hajAra yojana ke hI lambe cauDe haiM 'tao'NaMtaraM ca NaM mAyAe 2 pesprianeka vyantara deva ane devi uThe bese che. suve che. yAvat teo pahelA sapAhana 428 puSya bhanAsa vizeSane lAgave. cha. athavA 'aduttaraM ca NaM goyamA ! gaMdIsara dIva cakkavAlavikkhaMbha bahumajjhadesabhAe ettha NaM cauddisiM cattAri aMjaNapavvayA paNNattA' meM gautama ! nAva2 dIpanA yA vimAnA bahu madhya deza bhAgamAM cAre dizAomAM cAra aMjanagiri nAmanA parvata che. 'teNaM aMjaNapavvayagA caturasIti joyaNasahassAI uDUDha uccatteNaM egamegaM joyaNa sahassaM uvveheNaM mUle sAiregAiM dasa joyaNasahassAI dharaNiyale dasa joyaNasahassAI AyAmavikkhaMbheNaM' 20 giri nAmanA 424 patA 84 yAryAsI hajAra ejananI uMcAI vALA che. te darekano udde eka hajAra ejanano che. mULamAM 10 daza hajAra jananI ja laMbAI pahoLAI vALA che. jamInanI upara paNa te dareka 10 dasa hajAra jananI laMbAI pahoLAI vALA che. 'tAo'NaMtaraM ca NaM mAyAe mAyAe paesaparihANIe parihAyamANA parihAyaH jIvAbhigamasUtra
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ 844 jIvAbhigamasUtre hANIe parihAyamANA 2 uri egamegaM joyaNasahassaM AyAmavikkhabheNaM mUle ekatIsaM joyaNasahassAI chacca tevIse joyaNasae kiMcivisesAhiyA parikkheveNaM dharaNitale ekatIsaM joyaNasahassAI chacca tevIse joyaNasae desUNe parikkheveNaM siharitale tiNNi joyaNasahassAI egaM ca bAvarTa joyaNasayaM kiMcivisesAhiyaM parikkheveNa pannattA mUle vicchiNNA majjhe sakhittA-uppi taNuyAgopucchasaMThANasaMThiyA-savvaMjaNAmayA acchA jAva patteyaM 2 paumavaraveiyAparika patteyaM 2 vaNasaMDaparikkhittA vaNNao' te khalvajanaparvatakAH cturshiitiyojnshsraanni Urdhvamuccatvena ekamekaM ca yojanasahasraM yAvadudvedhena mUle sAtirekANi dazayojanasahasrANi dharaNitale dazayojanasahasrANi-AyAmaviSkambheNa, tato'nantaraM-tataH paraM khalu mAtrayA 2 aMzataH pradezahAnyA parihIyamAnAH 2 upariekamekaM yojanasahanamAyAviSkambheNa mUle-ekatriyad yojanasahasrANi SaT ca trayoviMzAni trayoviMzatyadhikAni yojanazatAni kiMcidvizeSAdhikAni 31623 parikSepeNa, dharaNitale-ekatriMzadyojanasahasrANi Sad ca trayoviMzAni yojanazatAni dezonAni 31623 parikSepeNa, zikharatale trINi yojanasahasrANi ekaM ca dvASaSThaM yojanazataM kiJcidvizeSAdhikaM 3162 parikSepeNa prajJaptAH itthamete mUle hANIe parihAyamANA 2 uvariM egamegaM joyaNasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM mUle ekattIsaM joyaNasahassAI chacca tevIse joyaNasae desUNe parikkheNaM siharatale tiNi joyaNasahassAI ekaM ca bAvada joyaNasataM kiMci visesAhiyaM parikkheveNaM paNNattA' isa ke bAda eka 2 pradeza kama hote 2 Upara eka hajAra yojana lambe cauDe ho gaye haiM mUla meM inakI paridhi 31 hajAra chasau teIsa yojana se kucha adhika hai dharaNitala se 31 hajAra chasau 23 teIsa yojana meM kucha kama paridhi tathA zikharatala meM tIna hajAra eka sau bAsaTha yojana se kucha kama paridhi hai ye mUlabhAga meM vistAra vAle haiM madhyabhAga meM saMkucita haiM aura Upara meM mANA uvariM egamegaM joyaNasahassaM AyAvikkhaMbheNaM mUle ekkattIsaM joyaNasahassAI chacca tevIse joyaNasae desUNe parikkheveNaM siharatale tiNNi joyaNasahassAI eka ca joyaNasataM kiMci visesAhiyaM parikkheveNaM paNNattA' te 5chI me se pradeza kama thatAM thatAM upara eka hajAra jana lAMbA pahoLA thaI gayA che. mULamAM tenI paridhi 31 eka trIsa hajAra chase tevIsa janathI kaMIka vadhAre che. jamIna paranI tenI paridhi 31 ekatrIsa hajAra chase tevIsa ejanamAM kaMIka kama che. e mULamAM vistAra vALA che. madhya bhAgamAM saMkucita che. ane upara tarapha pAtaLA thayela che. tethI temanuM saMsthAna gAyanA puMcha jevuM kahevAmAM jIvAbhigamasUtra
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 845 , vicchinnAH saMkSiptAzca madhye - uparitanukAH ataH gopucchasaMsthAnaM yathA tathA saMsthitAH sarve'JjanapracurA: acchAH yAvatpratirUpAH prAgvat - pratyekaM 2 padmabaravedikayA pari0 pratyekaM - 2 vanakhaNDa parikSiptAH atra tayovarNanaM pUrvavat / ' tesi NaM aMjaNapavvayANaM uvari patteyaM -2 bahusamaramaNijjo bhUmibhAgo pannatto -se jahA nAmae AliMgapukkharei vA jAva saMyaMti' tattadaJjanaparvatAnAmupari pratyekaM - 2 bahusamaramaNIyo bhUmibhAgo jagatprasiddhaH sa ca yathA nAmakaH AliGgapuSkaramiti vA - candramaNDalamiti vA - sUryamaNDalamiti vA0 jambUdvIpajagatyA uparitanabhAgapatale ho gaye haiM isIliye inakA saMsthAna gopuccha ke jaisA kahA gayA haiM yahI viSaya 'mUle vicchinnA, majjhe saMkhittA upi taNuyA gopucchasaMThANasaMThitA' ina padoM dvArA dikhAyA gayA hai 'savvaMjaNAmayA acchA jAva pateyaM 2 paumavaraveiyA pari0 patteyaM 2 vaNasaMDeNaM parikhittA vaNNao' ye saba aMjanagiri parvata sarvAtmanA aMjanamaya hai evaM accha Adi vizeSaNoM vAle haiM ye pratyeka parvata padmavaravedikA se aura vanaSaNDa se cAroM ora se ghire hue haiM yahAM para padmavaravedikA aura vanapaMDa kA varNana kara lenA cAhiye 'tesi NaM aMjaNapavvayANaM uvariM patteyaM 2 bahusamaramaNijo bhUmibhAgo paNNatto se jahANAmae AliMgapukkhareti vA jAva sayaMti' ina aMjanaparvatoM meM se pratyeka aMjanaparvata ke Upara kA bhUmibhAga bahusamaramaNIya hai aura vaha jaisA AliMgapuSkara (vAdyavizeSa) kA tala hotA hai vaisA bilakula sApha sudharA hai yahAM yAvatpada se candramaNDala Adi upamAvAcaka pUrvokta padoM kA saMgraha Ave che. mena viSaya 'mUle vicchinnA majjhe saMkhittA upi taNuyA gopuccha saMThANasaMThiyA' mA yahI dvArA atAvavAmAM Ave che. 'savvaMjaNAmayA acchA jAva patte patte pamavaravediyA pari0 patteyaM patteyaM vaNasaMDeNaM parikkhittA vaNNao' A badhA a Mjagiri parvata sarvAtmanA ajanamaya che. ane accha vigere vizeSaNA vALA che. A dareka parvatA padmavara vedikAthI ane vanakhaMDathI cAre bAjuethI gherAyela che. ahIMyAM padmavara vedikA ane vanakhaMDanu varNana karI sevu' leye. 'tesiNaM aMjaNapavvayANaM uvari patteyaM patteyaM bahusamaramaNijjA bhUmibhAgA paNNattA se jahA NAmae AliMgapukkhareti vA jAva sayaMti' bhA badhA ajana pa AmAMthI dareka aMjana paryaMtanI uparanA bhUmibhAga bahusamaramaNIya che. te jema AliMga puSkara (vAgha vizeSa) nuM tala sama hAya che, eja pramANe te bilakula sApha ane sama che. ahIyAM yAvapadathI caMdrama`Dala vigere uparanA vAcaka pUrvokta saghaLA padAnA saMgraha karavAmAM Avela che. A jIvAbhigamasUtra
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ 846 jIvAbhigamasUtre varNanavat atra bahavo vAnavyantarA0 yAvat-yathA sukhaM viharanti / 'tesi NaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM-bahumajjhadesabhAe patteyaM 2 siddhAyataNA-egamegaM joyaNasayaM AyAmeNa-paNNAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM-bAvattari joyaNAI uDUM uccatteNaM aNegakhaMbhasayasaMniviTThA vaNNao' teSAM khalu bahusamaramaNIyabhUmibhAgAnAM bahumadhyadezabhAge pratyekaM 2 siddhAyatanAni tAni ca pratyekaM yojanazatamAyAmena prajJaptAni pazcAzad yojanAni viSkambheNa dvAsaptiryojanAni Urdhvamuccastvena anekazatastambhasanniviSTAni0 iti krameNa varNakaH siddhAyatanavarNanaM vijayadevasudharmasabhAvat varNanamabhidheyam 'tesi NaM siddhAyataNANaM patteyaM 2 caudisiM cattAri dArA pannattA-devadAre asuradAre NAgaddAre suvaNNadAre, tattha NaM cattAri devA kiyA gayA hai ina bhUmibhAgoM kA varNana jambUdvIpa kI jagati ke upara ke varNana bhAga ke jaisA hI hai ina bhUmibhAgoM para aneka vAnavyantara deva yAvat sukha pUrvaka vihAra karate haiM 'tesi NaM bahusamaramaNijjANaM bhUbhibhAgANaM bahumajjhadesabhAe patteyaM 2 siddhAyataNA egamegaM joyaNasataM AyAmeNa paNNAsaM joyaNAI vikhaMbheNaM, bAvattari joyaNAI urdU uccatteNaM aNega khaMbhasayasaMniviTTA vaNNao' ina bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke bahumadhyadeza meM alaga alaga siddhAyatana (yakSagRha) hai eka eka siddhAyatana-yakSagRha eka 2 sau yojana kA lambA hai pacAsapacAsa yojana kA cauDA hai 72 bahattara yojana kA UMcA hai saikar3oM khaMbhe pratyeka meM lage hue haiM isa krama se sudharmAsabhA kI taraha pratyeka siddhAyatana yakSagRha kA varNana hai 'tesiMNaM siddhAyataNANaM patteyaM 2 cau. disiM cattAri dArA paNNattA' pratyeka siddhAyata yakSagRha kI dizAoM bhUmibhAgonuM varNana jaMbudvIpanI jagatInA uparanA varNana bhAga jevuM ja che. A bhUmibhAgonI upara aneka vAnavyaMtara deva yAvat sukha pUrvaka vihAra 42 cha. 'tesiNaM bahusamaramaNijjANaM bhUmibhAgANaM bahumajhadesabhAe patteyaM patteyaM siddhAyataNA egameNaM joyaNasayaM AyAmeNaM paNNAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM, bAvattari joyaNAI uDDhe uccatteNaM aNegakhaMbhasaya saMnividvA vaNNao' 24 // masabharabhaNIya bhUmibhAgonA bahumadhya dezabhAgamAM alaga alaga siddhAyatana (yakSagRha) che. eka eka siddhAyatana-cakSagRha eka eka so jananI laMbAIvALA che. ane pacAsa pacAsa jananI pahoLAI vALA che. ane 72 botera jananI uMcAI vALA che. te darekamAM seMkaDe staMbhe lAgelA che. A kamathI sudharmAsabhAnI bhA34 424 siddhAyatana.-yakSamaDanu na cha. 'tesiNaM siddhAyayaNANaM patteyaM patteyaM cauddisiM cattAri dArA' 624 siddhAyatana-yakSa unI nyAre hizA yAra 42vAyA. jIvAbhigamasUtra
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 847 mahaDriyA jAva paliovamahiIyA parivasaMti-taM jahA deve asure nAge suvaNNe te NaM dArA solasajoyaNAI uDUM uccatteNaM aTThajoyaNAI vikkhaMbheNaM tAvaiyaM ceva paveseNaM-seyA varakaNaga0 vaNNo jAva vaNamAlA' teSAM hi siddhAyatanAnAM pratyeka 2 caturdikSu ekaikasyAM dizi ekaikabhAvena pUrvadakSiNapazcimottarakrameNa yathAkrama catvAri devA'sura-nAga-suparNadvArANi teSu ekaikasmin pUrvadakSiNAdikrameNa yathAkramam ekaikaH itthaM catvAro devA'suranAgasuparNanAmAnaH maharddhikA mahAdyutikA yAvatpalyopamasthAyino nivasanti catvAryapi tAni dvArANi pratyekaM SoDazayojanAnyUrdhvamuccaistvena aSTau yojanAni viSkambheNa tAvadeva pravezena zvetAni kanakavarameM cAra daravAje haiM inameM se eka daravAje kA nAma 'devadAre asuradAre, NAgaddAre suvaNNadAre' devadvAra haiM, dUsare kA nAma asuradvAra hai tIsare kA nAma nAgadvAra hai aura cauthe kA nAma suvarNadvAra hai 'tatthaNaM cattAri devA mahiDiyA jAva paliovamahitIyA parivasaMti' ina pratyeka daravAjoM para eka deva ke hisAba se cAra maharddhika Adi vizeSaNoM vAle evaM eka palya kI sthiti vAle deva rahate haiN| 'taM jahA' unake nAma isa prakAra se haiM-'deve, asure, NAge, suvaNNe' deva, asura, nAga aura suparNa devadvAra para deva asuradvAra para asura nAgadvAra para nAga aura suparNadvAra para suparNadeva rahatA hai 'te NaM dArA solasa joyaNAI ur3e uccatteNaM aTThajoyaNAI vikkhaMbheNaM tAvatiyaM ceva paveseNaM setA varakaNaga0 vannao jAva vaNamAlA' ye pratyeka dvAra solaha solaha yojana ke UMce hai ATha yojana ke cauDe haiM aura praveza bhI inakA 8 yojana cha. tamAthI se4 42110nu nAma 'devadAre asuradAre, NAgaddAre suvaNNadAre' deva dvAra che. bIjA daravAjAnuM nAma asura dvAra che. trIjA daravAjAnuM nAma nAma nA2 che. mane yathA 42vAnu nAma suNa vA che. 'tattha gaM cattAri devA mahiDDhiyA jAva paliovamaTTiiyA parivasaMti' mA 424 42vAta. onI upara eka eka devanA hisAbathI cAra de ke jeo mahaddhika vigere vizeSaNe! | mane 24 58yanI sthiti 29 che. 'taM jahA' tenA nAmI // pramANe cha.-'deve, asure, nAge, suvaNNe' heva, asu2, nA bhane supaNu deva dvAranI upara deva asura dvAranI upara asura nAga dvAra para nAsa bhane supaNa dvA2 52 52 su5 va 29 che. 'teNaM dArA solasa joyaNAI uDaDhaM uccatteNaM aTTha joyaNAI vikkhaMbheNaM tAvatithaM ceva paveseNaM setAvara kaNaga0 vaNNao jAva vaNamAlA' se 424 vaa| soNa so yojanA jIvAbhigamasUtra
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ 848 jIvAbhigamasUtre stUpikAni IhAmRgaRSabha - turaMga - makaravihaga - vyAla - kinnara - ruru - camara- kuJjara vanalatA - padmalatA - bhakticitrANi stambhogatavajra vedikAparigatAbhirAmANi vidyAdhara vimalayugala yamala yaMtrayuktAnIvArciH sahasramAlanIyAni dIpyamAnAni dedIpyamAnAni cakSurlokanale sAni zubhasparzANi sazrIkarUpANi varNakasteSAM dvArANAM vijayadvAravat tata eva jijJAsubhirneyaH / ' tesiNaM dArANaM cauddisiM cattAri muhamaMDavApannatA- teNaM muhamaMDavA egamegaM joyaNasayaM AyAmeNaM paMcAsaM joyaNAIM vikkhaMbheNaM sAiregAIM solasa joyaNAI uDUM uccateNa - vaNNao' teSAM khalu caturNA dvArANAM caturdizi catvAro mukhamaNDapAH prajJaptAH te khalu mukhamaNDapAH ekamekaM yojanazatam AyAmena paJcAzad yojanAni viSkambheNa sAtirekANi SoDaza kA hai ye saba dvAra sapheda haiM kanakamaya inake Upara zikhareM haiM inake sambandha meM varNana 'IhAmRga, RSabha, turaMga, makaravihaga vyAla kinnara, ruru, sarabhacamarakuJjaracanalatA, evaM padUmalatA, ina saba ke citra pratyeka dvAroM para bane hue haiM inake stambhoM meM vajravedikAeM unameM ukerI huI haiM' ityAdi rUpa se vanamAlA taka kA samasta varNana vijayadvAra ke varNana ke jaisA hI hai ataH ise vahIM se jAna lenA cAhiye 'tesi NaM dArANaM cauddisiM cattAri muha maMDavA paNNattA' ina dvAroM kI cAroM dizAoM meM cAra mukha maMDapa haiM 'te NaM muhamaMDavA egamegaM joyaNasataM AyAmeNaM paMcAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM' ye mukhamaMDapa eka eka sau yojana ke lambe haiM aura pacAsa yojana ke cauDe haiM 'sAiregAI solasa joyaNAI uDDa uccateNaM vaNNao' aura kucha adhika solaha yojana ke UMce haiM inameM uMcAi vALA che. ATha ceAjananI tenI paheALAi che. ane tene praveza paNa ATha ja ceAjanane che. A saghaLA dvArA saskRta che. kanakamaya tenI uparanA zimaro che. tenA saMbaMdhI varzana 'chahAmRga, RSabha, turaMga, bha42 vihaga, vyAsa, chinna2, 33, sarala, yabhara 42, vanasatA bhane padmalatA se adhAnA citrA dareka dvAranI upara citrelA che. tenA staMbheAmAM va vedikAe kAtarelI che. ItyAdi prakArathI vanamAlAnA kathana paryantanu' saghaLuM varNana vijayadvAranA vANuna pramANe che. tethI tene tyAMthIna samala beyuM leAbhe. 'tesiNaM dArANaM cauddisiM cattAri muhamaMDavA paNNattA' me dvAronI yAre dizAo mAM yAra bhubha bha'upo che. 'teNaM muhamaMDavA egamegaM joyaNasataM AyAmeNaM paMcAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM' A mukhama'Dape eka eka se yAjananA lAMkhA che. ane pacAsa pacAsa ceAjana pahalA che. 'sAiregAIM solasa joyaNAI uDDhaM uccatteNaM vaNNao' bhane vadhAre sALa ceAjananI uMcAI vALA che. temAM aneka sekaDA thAbhalAe lAgelA jIvAbhigamasUtra
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 849 yojanAni ardhvamuccatvena te ca mukhamaNDapAH anekastambhazatasanniviSTAH vijayadvArasudharmAvat itthaM varNakaH / 'tesi NaM muhamaMDavANaM cauddisi (tidisiM) cattAri (tiNNi) dArA paNNattA, te NaM dArA solasajoyaNAI uDU uccatteNaM aTTha joyaNAI vikkhaMbheNaM tAvatiyaM ceva paveseNaM sesaM taM ceva jAva vaNamAlAo' teSAM khalu mukhamaNDapAnAM caturdizi catvAri (tridizi trINi) dvArANi prajJaptAni, tAni khalu dvArANi SoDazayojanAni Urdhvamuccatvena, aSTau yojanAni viSkambheNa, tAvadeva pravezena zeSaM tadeva yAvad vrnnmaalaaH| 'evaM pecchAgharamaMDavAvi taM ceva pamANaM jaM muha maMDavANaM dArA vi taheva NavaraM bahumajjhadese pecchAgharamaMDavANaM akkhADagA-maNipeDhiyAo aTThajoyaNappamANAo-sIhAsaNA aparivArA jAva dAmAthUbhAI cauddirsi-taheva Navari solasajoyaNappamANA sAiregAi solasajoyaNAI uccA sesaM taheva jAva jiNapaDimA' evaM prekSAgRhamaNDapA api mukhamaNDapAnAM purastAt tadeva pramANakA varNanIyAH yo yathA mukhamaNDapAnAm dvArANyapi tathaiva tAnyeva catvAri-eteSAmapi ullokavarNana bhUmibhAgavaNanam / navaraM-vaiziSTayaM teSAM bahusamaraNIya bhUmibhAgAnAM bahumadhyadezabhAge pratyekam 2 akSapATAH vanamayA acchA yAvatpratirUpAH / akSapATAnAM puraH pratyekaM 2 maNipIThikAH prajJaptAH tAzca aneka saikaDoM khaMbhe lage hue haiM inakA varNana vijayadvAra ke hI jaisA hai 'evaM pecchAghara maMDavAvi taM ceva pamANaM jaM muhamaMDavANaM dArA vi taheva' isI taraha se prekSAgRha maMDapoM kA sadbhAva evaM unake pramANa kA bhI varNana kiyA gayA hai jaise mukhamaMDapoM ke dvAra kahe gaye haiM vaise hI prekSAgRha maMDapoM ke dvAra bhI kahe gaye haiM 'Navari' parantu 'bahumajjhadese pecchAgharamaMDavANaM akkhADagA maNipeDhiyAo addha joyaNappamANAo sIhAsaNA aparivArA jAva dAmA thUbhAI cauddisiM' prekSAgRha maMDapoM ke bahumadhyadeza bhAga haiM akhADe haiM ye akhADe vajramaya haiM accha haiM yAvat pratirUpa haiM akSapATakoM ke samakSa-pratyeka akSapATakoM-akhADoM ke sAmane alaga 2 maNipIThikAeM haiM ye maNipIThikAeM ATha 2 yojana cha. tenu paNuna vinyAnA vana prabhArI che. 'evaM pecchAgharamaMDavA vi taM ceva pamANaM jaM muhamaMDavANaM dArA vi taheva' me04 pramANe prekSAgraha maane| saddabhAva ane tenA pramANunuM varNana paNa karavAmAM Avela che. mukhamaMDapanA dvAre je pramANe kahyA che eja pramANe prekSAgRha maMDapanA dvArA paNa kahepaamaa mAda cha. 'NavaraM' 52'tu 'bahumajjha dese pecchAgharamaMDavANaM akkhADagA maNipeDhiyAo addha joyaNappamANAo sIhAsaNA aparivArA jAva dAmA thUbhAI cauddisiM' prekSA bhavAnI mAmadhya deza lAmA mA che se maa| vajaya che. accha che yAvat prati rUpa che. akSa pATakanI samakSa-dareka jI0 107 jIvAbhigamasUtra
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre SoDazayojanAni AyAmaviSkambhAbhyAm aSTau yojana bAhalyena tAzca sarvAtmanA maNimayyo'cchA yAvatpratirUpAH prAgvat / pratyekaM 2 maNipIThikAnAmupari pratyeka 2 siMhAsanaM prajJaptam, siMhAsanavarNana vijayadRSyAMkuzadAmavarNanaM ca pUrvavat / prekSAgRhapuraH pratyekaM 2 aSTAvaSTau svastikAdi malaGgakAni yAvat bahavaH sahasra patrahastakAH / teSA prekSAgRhamaNDapAnAM purataH pratyekaM 2 maNipIThikAH prajJaptAH, tAzca maNipIThikAH pratyekaM 2 SoDazayojanAni AyAmaviSkambhAbhyAm aSTauyojanAni bAhalyena sarvAtmanA maNimayyo'cchA ityAdi prAgvat yAvatprati / tAsAM maNipIThikAnAmupari pratyekaM 2 caityastUpAH prajJaptAH te ca caityastUpAH 16000 AyAmaviSkambhAbhyAM sAtirekANi 16000 yojanAni Urdhvamuccaistvena te ca caityastUpAH zaMkhAMkakundadakarajo'mRtamathitaphenapuJjasannikAzAH yaavprtiruupaaH| te ca 16000 yojana AyAmaviSkambhAbhyAM sAtirekANi kI lambI aura cauDI haiM tathA cAra koza kI ye moTI hai ye sarvAtmanA maNimaya haiM aura yAvat pratirUpa haiM inake Upara siMhAsana haiM para ye siMhAsana apane parivArabhUta siMhAsanoM se zUnya hai| yahAM siMhAsanoM kA vijayaSya kA, aGkuza kA aura dAma-mAlAoM kA varNana pahile jaisA hI kara lenA cAhiye pratyeka prekSAgRha ke sAmane ATha 2 svastika Adi maMgala dravya haiM / yAvatU zatapatra vAle aura sahastrapatroM vAle puSpa haiN| pratyeka maNipIThikA ke Upara stUpa cabutarA hai 16000 yojana kI inakI lambAI cauDAI hai aura 16000 hajAra se kucha adhika inakI UMcAI hai / ye stUpa zaMkha, aGkaratna, kunda, udaka aura amRta ke mathita phena puMja ke jaise zubhra haiM yAvat pratirUpa haiN| ina stUpoM ke Upara ATha akSapATake-akhADAnI sAme alaga alaga maNipIThikAo che. e maNipI. ThikAo ATha ATha jananI laMbAI vALI che. tathA cAra kesa-gAunI jADAI vALI che. e sarva prakArathI maNimaya che. ane yAvat pratirUpa che. tenI upara siMhAsane che. paraMtu e siMhAsane pitAnA parivAra bhUta siMhAsana vinAnA che. ahIMyAM e siMhAsananuM vijayadraSyanuM aMkuzanuM ane dAma mALA enuM varNana pahelA varNavyA pramANe karI levuM joIe. dareka prekSAgRhanI sAme ATha ATha svastika vigere maMgala dravyo che. yAvat zata patrovALA pulapi che. dareka maNipIThikAnI upara khUpa-cabutarA che. tenI laMbAI ane pahoLAI 16000 seLa hajAra jananI che. ane tenI uMcAI 16000 soLa hajAra janathI kaMIka vadhAre che. e stUpa zaMkha, aMka ratna, kuMda, udaka ane amRta ne vAvavAthI tenI upara AvelA phINanA DhagalA jevA sapheda che. yAvat jIvAbhigamasUtra
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 851 16000 yojanAni Urdhvamuccatvena tadupari maGgalakAnyaSTau-kRSNacAmarAdidhvajApatAkAH yAvat shtptrhstkaaH| caturdizi catasro maNipIThikAH tathaiva navaraM SoDazayojanAni-sAtirekANi uccAH zeSaM tathaiva yaavjjinprtimaaH| 'ceiyarukkhA taheva caudisiM taM ceva pamANaM jahA vijayAe rAyahANIe Navari maNipIDhiyAe solasajoyaNappamANAo' caityavRkSAH tathaiva caturdizi tadeva pramANaM yathA vijayAyAM rAjadhAnyAm navaraM maNipIThikAH SoDazayojanapramANAH pratyekaM maNipIThikopari caityavRkSAH aSTayojanAnyUrdhvam uccastvena ardhayojanamudvedhena-dve yojane uccastvena skandhaH sa evA'rdhayojanaM viSkambheNa yAvadvahudezamadhyabhAge UrdhvaM vinirgatA, zAkhA-sA ca SaDayojanAni Urdhvamuccaistvena viSkambheNA'rdhayojanam, sarvAgreNa sAtirekANi aSTau yojanAni prajJaptAH / 2 maMgaladravya haiM / kRSNavarNa kI cAmaradhvajAeM haiN| patAkAeM haiM yAvat zatapatroM vAle aura sahastra pattoM vAle puSpa haiN| ina stUpoM kI cAra dizAoM meM cAra maNipIThikAeM hai arthAt eka eka dizA meM eka eka maNipIThikA hai 'NavaraM solasa joyaNappamANA sAtiregAI solasajoyaNAI uccA, sesaM taheva jAva jiNapaDimA' ye maNipIThikAeM ATha yojana lambI cauDI haiM aura cAra yojana kI moTI hai ye sarvAtmanA maNimaya yAvat pratirUpa haiM / ina maNipIThikAoM ke Upara-eka eka maNipIThikA ke Upara-eka eka jinapratimA kAmadeva pratimA kA sadabhAva hai ataH 4 jina pratimAeM-kAmadeva kI pratimAeM haiM / inakA utsedha pramANa pAMca sau dhanuSa kA hai ye sarvAtmanA ratnamaya haiM aura padmAsana se virAjamAna haiN| stUpa kI tarapha ina saba kA mukha hai| pUrva dizA meM pratirUpa che. e stUpanI upara ATha ATha maMgala dravyo che. kALA raMganI camara dhajAo che. patAkAo che. cAvatuM zatapatre vALA ane sahastra patra vALA pucho che. A stUpanI cAre dizAomAM cAra maNipIThikAo che. marthAt 24 me zAma 4 4 maNipI cha. 'Navara solasa joyaNa ppamANA sAtiregAI solasajoyaNAI uccA' taheva jAva jiNapaDimA' se bharA. pIThikAo ATha jananI laMbAI paheLAI vALI che. ane cAra jananI jADAI vALI che. e sarvAtmanA maNimaya yAvat pratirUpa che. e maNipIkikAonI upara arthAt eka eka maNipaThikAnI upara eka eka jIna pratimA arthAt kAmadevanI pratimAo che. e rIte 4 cAra jIna pratimA-kAmadevanI pratimAo che. tenA usedhanuM pramANa pAMcaso dhanuSanuM che. e sarvAtmanA ratna maya che. ane ane padmAsanathI suzobhita che. stUpanI tarapha badhAnuM mukha che. jIvAbhigamasUtra
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ 852 jIvAbhigamasUtre caityavRkSANAmayametAvadpo varNAvAso vijayarAjadhAnIgata-caityavRkSavat / 'tesi NaM ceiyarukkhANaM caudisiM cattAri maNipeDhiyAo aTThajoyaNa vikkhaMbhAo caujoyaNa bAhallAo' teSAM khalu caityavRkSANAM caturdikSu catasro maNipIThikAH tAH ekaika maSTayojanaviSkambhAH caturyojana bAhalyA:-sarvA maNimayyo'cchAH yAvat prtiruupaaH| 'mahiMdajjhayA causaTi joyaNuccA joyaNavikkhaMbhA sesaM taM ceva' RSabha kI pratimA hai, dakSiNadizA meM barddhamAna kI, pazcima dizA meM candrAnana kI aura uttara dizA meM vAriSeNa kI pratimA hai| ina caitya stapoM ke sAmane-pratyeka caitya stUpa ke samakSa-eka eka maNipIThikA hai ina maNipIThikAoM kI lambAI cauDAI solaha yojana kI hai aura moTAI ATha yojana kI hai ye sarvAtmanA maNimaya accha yAvat pratirUpa haiN| ina maNipIThikAoM meM se pratyeka maNipIThikA ke Upara eka eka caityavRkSa haiM / ye caityavRkSa ATha ATha yojana ke UMce haiM Adhe yojana kA inakA udvedha hai skandha kI UMcAI do yojana kI hai aura viSkambha isakA Adhe yojana kA hai ityAdi krama se isa caityavRkSa kA varNana vijaya rAjadhAnIgata caityavRkSa ke jaisA hI jAnanA cAhiye yahAM yAvat latAoM taka kA varNana kara lenA cAhiye ina caityavRkSoM ke Upara ATha maMgaladravya haiM aneka kRSNavarNa kI cAmaradhvajAeM haiM yAvat sahasrapatra vAle puSpa haiM ye sarvAtmanA ratnamaya haiM svaccha haiM aura yAvat pratirUpa hai / ityAdi caityavRkSa sambandhI saba varNana pUrva ke jaisA hI hai / 'mhiNdpUrva dizAmAM RSabhanI pratimA che. dakSiNa dizAmAM vardhamAnanI pazcima dizAmAM candrAnananI ane uttara dizAmAM vAriNanI pratimA che. A caitya stUpanI sAme-dareka stUpanI sAme eka eka maNipIThikA che. A maNipIThikAonI laMbAI pahoLAI seLa jananI che. ane tenI moTAI ATha jananI che. A sarvAtmanA maNimaya accha yAvat pratirUpa che. A maNipIThikAomAMthI dareka maNipIThikAnI upara eka eka caitya vRkSa je A caityavRkSa ATha ATha jananI uMcAI vALA che. tene uThedha ardhA janane che. tenA skaMdhanI uMcAI be jananI che. ane tene vizkebha ardhA ejanane che. vigere kamathI A caitya vRkSanuM varNana vijaya rAjadhAnImAM Avela caitya vRkSanA varNana pramANe ja samajavuM. ahIMyAM yAvat latAonA kathana sudhInuM varNana karI levuM joIe. e citya vRkSanI upara ATha ATha maMgaLa dravya che. tenA para aneka kRSNa varNamaya dhajAo che. yAvat sahastra patra vALA pupe che. e sarvAtmanA ratnamaya che. svaccha che. ane yAvat prati rUpa che. vigere prakArathI caitya vRkSa jIvAbhigamasUtra
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 103 kSododA didvIpasamudranirUpaNam 853 maNipIThakopari pratyekaM mahendradhvajaH prajJaptaH / te ca mahendradhvajAH catuSSaSTi yajanAni Urdhvam uccaistvena yojanamudvedhataH yojana (eka) viSkambhataH sarve vajramayA ityAdi varNanaM vijayadevarAjadhAnIgata mahendradhvajavat / evaM cauddisiM cattAri NaMdA kkhariNIo Navari khoyarasa paDipuNNAo joyaNasayaM AyAmeNaM pannAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM paNNAsaM joyaNAI uvveheNaM sesaM taM ceva' evaM mahendradhvajAt purataH pratyekaM caturdizi catasro nandApuSkariNyaH tAH pratyekaM yojanazata mAyAmeNa paMcAzad yojanAni viSkambheNa udvedhena ca tathaiva acchAH yAvatpratirUpAH rajata maya kUlAH, navaraM kSodarasaparipUrNAH pratyekaM 2 padmavaravedikA - vanapaNDAbhyAM parikSiptAH pUrvavat / jyA causaTThi joyaNuccA joyaNovvedhA joyaNavikakhaMbhA sesaM taM ceva' maNipITikAoM ke Upara alaga 2 mahendra dhvajAeM haiM ye 64 yojana kI UMcI haiM eka yojana kA inakA pratyeka kA udvedha hai / ye saba vajrama haiM inakA varNana vijaya rAjadhAnI ko mahendradhvajA ke jaisA hI hai evaM cauddisiM cattAri NaMdApukkhariNIo NavaraM khoyarasa paDipuNNAo joyaNasataM AyAmeNaM paNNAsaM joyaNAI vikvaM bheNaM paNNAsaM joyaNAI unveheNaM sesaM taM ceva' mahendra dhvajAoM se Age cAroM dizAoM meM meM cAra naMdA puSkariNI haiM inameM ikSurasa jaisA pAnI bharA huA hai hara eka naMdA puSkariNI sau sau yojana kI lambI hai 50-50 yojana kI cauDI hai aura daza yojana kI gaharI hai ye saba vApikAeM AkAza evaM sphaTika ke jaisI nirmala hai yAvatpratirUpa haiM / inake kUla - taTa - rajatamaya haiM ye saba padmaghara vedikA se aura vanaSaNDa se cAroM tarapha ghirI saMbaMdhI saghaLu N varNuna paDelAnA varSAna pramANe 4 che. 'mAhiMdajjhayA causaTThi joyaNuccA joyaNobvedhA joyaNavikkhaMbhA sesaM taM ceva' bhaNipIDiaonI upara alaga alaga mahendra dhajAe che. te 64 ceAsaTha ceAjananI uMcAI vALI che. te pratyekanA udveSa eka ceAjananA che. te darekanA viSNubha paNa eka ceAjanane che. te badhI vajramaya che. tenuM varNana vijayarAjadhAnInI mahendra dhajAnI jemaja che. 'evaM cauddisiM cattAri NaMdApukkhariNIo Navara khoyarasa paDi* puNNAo joyaNasataM AyAmeNaM paNNAsaM joyaNAI vikkhaMbheNaM paNNAsaM joyaNAI ubveheNaM sesaM taM ceva' mahendra dhajAenI AgaLa cAra dizAomAM cAra nIMdA puSkariNIyA che. temAM zeraDInA rasa jevuM pANI bhareluM che. dareka naMdA puSkaraNI 100 se 100 mA ceAjana lAMbI che. ane 50 pacAsa 50 pacAsa ceAjana paheALI che, temaja dasa ceAjananI uMDAI vALI che. A tamAma vAveA AkAza ane sphaTikanA jevI nirmALa che. yAvatpratirUpa che. tenA taTA rajatamaya che. A saghaLI jIvAbhigamasUtra
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ 854 jIvAbhigamasUtre 'maNuguliyANaM gomANasINa ya aDayAlIsaM-2 sahassAI' tatsiddhAyataneSu pratyeka maSTacatvAriMzanmanogulikA sahasrANi prajJaptAni, evametatpramANakA gomAnuSyaH zayyArUpAH sthAnavizeSAH tAsAM pratyeka maSTacatvAriMzatsahasrANi prajJaptAni, tadyathA -puracchimeNaM solasa-paccatthimeNaM solasa dAhiNeNaM aTTha-uttareNa vi aTTha sAhassIo' siddhAyatanasthamanogulikA gomAnuSyazca pUrvataH pazcimataH SoDaza 2 dakSiNena-uttaro'pi aSTau 2 sahasrANi vijayarAjadhAnIvat / 'taheva sesaM ulloyA bhUmibhAgA jAva bahumajjhadesabhAge' tathaiva zeSamullokavarNana bhUmibhAgAdi varNanam / 'maNipeDhiyA solasa joyaNA AyAmavikkhaMbheNaM' pratyekaM yA maNipIThikAH AyAmaviSkambhAbhyAM SoDazayojanAni prajJaptAH-'aTTha joyaNAI bAhahuI haiM / 'maNuguliyANaM gomANasINa ya aDayAlIsaM 2 sahassAIpuracchimeNa vi solasapacchimeNa vi solasadAhiNeNa vi aTTa uttareNa vi aTTa sAhassIo' una siddhAyatanoM meM pratyeka dizA meM pUrvadizA meM 16 hajAra pazcimadizA meM 16 hajAra tathA dakSiNadizA meM ATha aura uttaradizA meM bhI ATha hajAra isa prakAra se kula 48 hajAra manogulikAeM-pIThikA vizeSa haiM manogulikA kI apekSA jo choTI hotI haiM ve gulikAeM haiM itanI hI vahAM isI prakAra se gomAnasIkA haiM / 'taheca sesaM ulloyA bhUmibhAgA jAva bahumajjha desabhAge maNipeDhiyA solasa joyaNA AyAmavikkhaMbheNaM aTTha joyaNAI bAhalleNaM' isI taraha se vahAM bAkI aura ulloka-caMdaravAoM kA aura bhUmibhAga kA varNana hai siddhAyatanoM ke madhyabhAga meM jo maNipIThikA hai vaha puSkariNI padmavara vedikAothI gherAyela che. temaja tenI cAre bAju vanakhaMDo cha. 'maNuguliyANaM gomANasINAya aDayAlIsaM aDayAlIsaM sahassAI purasthimeNaM vi solasa pacchimeNa vi solasa dAhiNeNa vi aTTa uttareNa vi aTTha sAhassIo' e siddhAyatamAM dareka dizAomAM arthAta pUrva dizAmAM 16 hajAra pazcima dizAmAM 16 seLa hajAra tathA dakSiNa dizAmAM ATha hajAra ane uttara dizAmAM paNa ATha hajAra A rIte kula 48 aDatAlIsa hajAra manogulikAo-pIThikA vizeSa che. mane galikAnI apekSA je nAnI hoya te gulikA kahevAya che eTadaa prabhAmA tyo me pAranI gomaansi4aa| che. 'taheva sesaM ulloyA bhUmibhAgA jAva bahumajjhadesabhAge maNipeDhiyA solasa joyaNA AyAmavikkhaMbheNaM ajoyaNAI bAhalleNaM' merI pramANe tyAM nu thana - ulleka-caMdaravAnuM ane bhUmibhAganuM varNana che. siddhAyatanonI madhyabhAgamAM je maNipIThikAo che, te seLa jananI laMbAI pahoLAI vALI che. ane jIvAbhigamasUtra
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 103 kSododA didvIpasamudranirUpaNam 855 lleNaM' aSTau yojanAni bAhalyena sarvAtmanA ratnamayyo yAvatpratirUpAH / 'tArisaM maNipeDhiyANaM upi - devacchaMda gA solasa joyaNAI AyAmavinakhaMbheNaM - sAiregAi solasajoyaNAI uDDa uccatteNaM savvarayaNA - asayaM jiNapaDimANaM - savvo so ceva gamo jaheva vemANiya siddhAyayaNassa - tattha NaM je se pucchimille aMjaNa pavvae tassa NaM cauddisiM cattAri NaMdAo pukkhariNIo pannattAo-taM jahA - NaMduttarA ya gaMdA ANaMdA-di vajraNA (naMdiseNA - amohAya godhUbhAya - sudaMsaNA ) tAo NaMdA pukkhariNIo egameNaM joyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM dasajoyajAI uccaNaM - acchAo sahAo - patteya - 2 paumavaravezyA0 patteyaM - 2 vaNasaMDaparikkhittA tattha 2 jAva sopAnapaDirUvagA toraNA - vAsiNaM pukkhariNIrNabahuma sabhAe - patteyaM 2 dahimuhapavvayA causaDi joyaNasahassAI uDDU uccatANaM egaM joyaNasahassAI ucveheNaM savvatyasamA pallagasaMThANasaMThiyA - dasa joyaNasahassA vikkhaMmbheNaM evatIsaM joyaNasahassAiM chacca tevIse joyaNasae parikkheveNaM pannattA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA, tahA patteyaM 2 paumavaravezyA0 vaNasaDa vaNNao' tAdRk tattanmaNipIThikopari pratyekaM 2 devacchandakaH prajJaptaH, te ca devacchandakAH SoDazayojanAnyAyAmaviSkambhAbhyAm sAtireka SoDazayojanAni Urdhvamuccaistvena sarvaratnamayA acchA yAvatpratirUpAH / solaha yojana kI lambI cauDI hai aura ATha yojana kI moTI hai yaha sarvAtmanA ratnamaya yAvat pratirUpa haiM 'tArisaM maNipeThiyANaM uSpidevacchedagA solasajoyaNAI AyAmavikkhaMbheNaM sAiregAI solasajoyaNAI uDuM uccatteNaM savvarayaNAmayA' ina maNipIThikAoM ke Upara devacchedaka haiM inakA pratyeka kA AyAma aura viSkambha solaha yojana kA aura UMcAI kucha adhika solaha yojana kI hai ye saba deva cchaMdaka sarvAtmanA ratnamaya hai 'aTThasayaM jiNapaDimANaM savvo so ceva gamo jaheva vemANiyA siddhAyataNassa' ina pratyeka devacchaMdoM meM 108 jinapratimAeM haiM ye apane apane zarIra ke pramANa ke barAbara haiM ina ATha ceAjananA vistAravALI che. e sarva rIte ratnamaya yAvat prati 35 che. 'tArisaM maNipeDhiyANaM uppi devacchaMdgA solasa joyaNAI AyAmavivakhaMbheNaM sAiregAI solasa joyaNaI uDDhaM uccatteNaM savvarayaNA mayA' bha bhazipIDAsonI upara heva2765 che bhane te sarva rIte ratnabhaya che. 'aTThasaya jiNapaDimANa savvo so ceva gamo jaheva vaimANiya siddhAyataNassa' mA hare hevaccha bhAM 108 ekaso ATha jIna pratimAo-kAmadevanI pratimAe che. te pAtapAtAnA zarIranA pramANanI kharAkhara che. A badhAnu saghaLu kathana vaimAnikanI vijaya jIvAbhigamasUtra
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ 856 jIvAbhigamasUtre teSu devacchandakeSu pratyekam 2 aSTazataM jinapratimAnAM jinotsedhapramANamAtrANAM paJca dhanuHzatapramANAnAM sannikSiptaM tiSThati sarvaH sa eva gamo yathaiva vaimAnika siddhAyatanasya vijayarAjadhAnIsthasiddhAyatanavat aSTazataM dhUpakaDucchukAnAm / siddhAyatanopari pratyekaM 2 aSTau svastikAdi maGgalAni bahavaH zuklAdi cAmaradhvajAH zata-sahasrapatrahastakAH sarvaratnamayA acchAH0 yAvatpratirUpAH / tatrA'JjaneSu yaH pUrvo'JjanaparvataH tasya caturdizi pratyekadizAyAm ekaikA nandApuSkaraNI bhAveNa catasro nandAH puSkariNyaH prajJaptAH, tadyathA-nandottarA ca nandA''nandA-nandi vaddhanAH (nandiSeNA'moghA ca gostUpA ca sudarzanA) tatra pUrvAdhuttarAnteSu aJjanasya nandiSeNA 1 amoghAH-2 gostUpA 3 sudarzanA 4 tAstA nandAH puSkasaba kA samasta kathana vaimAnika kI vijayarAjadhAnI meM rahe hue siddhAyatana ke kathana ke anusAra haiM yahAM para 108 dhUpa kaDucchaka-dhUpa jina meM jalAI jAtI hai aise kAhe hai pratyeka siddhAyatanoM ke Udhara svastikAdi-8-8 maMgaladravya haiM aneka zukla Adi varNo kI cAmaradhvajAeM haiM zatapatra aura sahastrapatroM vAle puSpa haiM ye saba sarvAtmanA ratnamaya aura AkAza evaM sphaTika ke jaise nirmala haiM yAvat pratirUpa haiM 'tatthaNaM je se puracchimille aMjaNapavate tassa NaM cauddisiM cattAri gaMdAo pukkhariNIo paNNattAo' ina aJjana parvatoM meM jo pUrvakA aMjanaparvata hai usakI cAroM dizAoM meM cAra nandA puSkariNiyAM haiM 'taM jahA' unake nAma isa prakAra se haiM 'NaMduttarAya gaMdA ANaMdA gaMdi vaddhaNA' naMdottarA, naMdA-AnaMdA, aura nandivardhanA (naMdiseNA amo. ghAya gothUbhA ya sudaMsaNA) nandisenA, amoghA, gostRpA aura sudrAjadhAnImAM rahelA siddhAyatananA kathana anusAra che. ahIMyA 108 ekase ATha dhUpa kaDucchakA-dhUpa dAnIco che. dareka siddhAyatanenI upara svastika vigere 8-ATha 8 ATha maMgaLa dravyo che. zukala vigere varNavALI aneka cAmara dhajAo che. zatapatra ane sahastrapatrAvALA puSpa che. e badhA sarvAtmanA ratnamaya che. tathA tecI mane 2584 mahinA pani yAvat prati35 che. 'tattha NaM je se purathimille aMjaNapavvate tassaNaM cauddisiM cattAri gaMdAo pukkhariNIo paNNattAo' 2 // mana patImA 2 pU hazAna 41 44 cha. tenI thAre zisomA yAra na 042Niya che. 'taM jahA' tena nAma pramANe cha.-'NaMduttarANaMdA ANaMdANaMdivaddhaNA' nahAtarA, nahI, pAnI, mane navinA 'NaMdiseNA amoghAya gothUbhAya sudaMsaNA' nAhisenA, abhAdhA, gostuu5|| jIvAbhigamasUtra
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ 857 prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam riNyaH ekaikaM yojanazatasahasramAyAviSkambheNa trINi yojanazatasahasrANi SoDazasahasrANi dve zate saptaviMzatyadhike trINi gavyUtAni aSTAviMzaM dhanuzzataM trayodazAgulAni ardhAGgulaM ca kiMcidvizeSAdhikaM parikSepeNa prajJaptAH / dazayojanAnyudvedhena acchAH zlakSNAH rajatamayakUlAH 0 jagatyupari puSkariNIvat navaraM vRttavartula samatIrakSododakaparipUrNAH / pratyekaM 2 puSkariNyo nandAH padmavarvedikA vanaSaNDAbhyAM parikSiptAH / tatra tatra sarvatra puSkariNISu sopAnapratirUpakAni ca toraNAni / tAsAM nandApuSkariNInAM bahumadhyadezamAge pratyekaM 2 dadhimukhaparvatAH zanA aise nAma bhI inake kahIM 2 likhe hue haiM / 'tAo NaMdApukkhariNIo egamegaM joyaNasatasahassaM AyAma vikkhaMbheNaM-dasajoyaNAI ucveheNaM acchAo saNhAo patteyaM 2 paumacaravediyA0 patteyaM 2 vaNasaMDaparikkhittA' ye pratyeka NaMdApuSkariNiyAM eka eka lAkha yojana kI lambI cauDI haiM daza yojana kA inakA udvedha hai inakI paridhi kA pramANa 3 lAkha 16 hajAra 2 sau 27 yojana se kucha adhika tathA 3 koza 2800 dhanuSa sADe teraha aGgula se kucha adhika hai / ye pUrvokta accha lakSNa Adi vizeSaNoM vAlI haiM ye pratyeka padmavaravedikA evaM vanakhaMDa se cAroM ora ghirI huI hai / 'tattha tattha jAva sovANapaDirUvagA toraNA' pratyeka naMdA puSkariNa meM trisopAna paktiyAM haiM toraNa haiM 'tAsiNaM pukkhariNINaM bahumajjhadesabhAe patteyaM 2 dahimuhapavvayA causahi joyaNasahassAI uhUM uccatteNaM evaM joyaNasahassaM ucveheNaM savvatyasamA pallagasaMThANasaMThitA dasajoyaNasahassAI vikkhaMbheNaM ekka ane sudarzanA yA prabhAgenA tenA nAma use sthaNe matAvelA che. 'tAo NaMdA pukkhiriNIo egamegaM joyaNasatasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM dasajoyaNAI uvveheNaM acchAo patteyaM patteya paramavaravediyA0 patteyaM patteya vaNasaMDaparikkhittA' A dareka naMdA puSkariNIyA eka eka lAkha ceAjananI laMbAi paheALAIvALI che. tenA udveSa dasa ceAjananA che. tenI paridhinuM pramANa 3 traNa lAkha 16 seALa hajAra 2 masA 27 satyAvIsa ceAjanathI kaMIka vadhAre tathA 3 traNa kesa gAuM tathA 2800 aThayAvIsaseA dhanuSa ane sADAtera AMgaLathI kAMika vadhAre che. e badhI pUrvokta accha zlaSNu, vigere vizeSaNA vALI che. te dareka puSkariNIyA padmavara vedding| mane vanAuthI yAre mAlumethI gherAyesa che. 'tattha tattha jAva paDivagA toraNA' 424 na'dvAyuS5riNIyomAM trisodhana paMktiyo che. toraNe che. 'ta siNaM pukkhariNINaM bahumajjhadesabhAe patteya patteyaM dahimuhapavvA causaTThi joyaNasahassAI uDDhaM uccatteNa egaM joyaNasahassaM ubveheNaM savvatthasamA pallagarsaThANasaMThitA jI0 108 jIvAbhigamasUtra
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ 858 jIvAbhigamasUtre te catuH SaSTiryojanasahasrANi Urdhvamuccaistvena ekaM yojanasahasramuDhedhena sarvatra samAH palyaGkasaMsthAnasaMsthitAH dazayojanasahasrANi SaT ca trayoviMzAni trayoviMzatyadhikAni yojanazatAni parikSepeNa prajJaptAH, sarvaratnamayA acchAH yAvatpratirUpAH / tathA te pratyekaM 2 padmavaravedikA vanaSaNDAbhyAM parikSitAH atra dvayorvarNanam / 'bahusama0 jAva AsayaMti sayaMti siddhAyayaNaM taM ceva pamANaM aMjaNapabbaesu savve vattavyayA niravasesaM bhANiyavvaM jAva uppiM aTThaTTha maMgalagA' tadadhimukhaparvatopari pratyekaM 2 bahusamaramaNIyo bhUmibhAgaH sa yathA''liGgapuSkaramiti vA0 bhUmibhAgavarNanaM yAvattatra bahavo vAnavyantarA devA devyazcAsate zerate niSIdanti0 yathAsukhaM viharanti / tadvahusamaraNIyabhUmibhAgamadhyadeze pratyekaM 2 tIsaM joyaNasahassAI chacca tevIse joyaNasae parikkheveNaM paNNattA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' ina pratyeka puSkariNiyoM ke bahumadhyadeza meM alaga alaga dadhimukha parvata haiM ye parvata 64 hajAra yojana ke UMce haiN| jamIna meM eka hajAra yojana kA inakA udvedha hai ye sarvata samAna haiM aura palyaGka ke AkAra jaise haiM / inakI cauDAI 10 hajAra yojana kI hai 31 hajAra 6 sau 23 yojana kA inakA parikSepa hai ye saba sarvAtmanA ratnamaya svaccha yAvat pratirUpa haiN| 'tahA patteyaM 2 paumavaravediyA vaNasaMDacaNNao' pratyeka aMjana parvata kI cAroM ora padmavara vedikA kI cAroM ora vanaSaMDa haiN| 'bahusama jAva AsayaMti sayaMti' ina meM bahusama ramaNIya bhUmibhAga haiM yAvat inameM aneka vyantaradeva deviyAM uThatI baiThatI haiM sotI haiM ArAma karatI haiM aura apane pUrva puNya ke phala ko Ananda ke sAtha bhogatI dasa joyaNasahassAI vikkhaMbheNaM ekatIsaM joyaNasahassAI chacca tevIse joyaNasae parikkheveNaM paNNattA savvarayaNAmayA acchA jAva paDirUvA' mA 424 puSpa raNiyenA bahumadhya deza bhAgamAM alaga alaga dadhimukha parvata che. enI uMcAI 64 cosaTha hajAra jananI che. jamInamAM tene ukela eka hajAra janane che. e badheja samAna che. ane palaMganA AkAra jevo che. tenI pahelAI 10 dasa hajAra jananI che. 31 ekatrIsa hajAra 6 se 23 tevIsa janane parikSepa che. e badhA sarvAtmanA ratnamaya svaccha yAvat prati35 che. 'tahA patteya patteyaM paumavaravediyA vaNasaMDa vaNNao' 424 mana patanI nyAre mAnnu para12 364 sane vana che. 'bahu sama jAva AsayaMti sayaMti' tama masabharamaNIya bhUmimA cha. yAvat tabhI mane vyantara deva ane devi uThe bese che. suve che. ArAma kare che. ane pitAnA puNyanA jIvAbhigamasUtra
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 859 siddhAyatanaM tatrASTazataM jinapratimAnAM0 aJjanaparvatasiddhAyatanavat tatrA'STAvaSTaumaGgalAni pratyekaM 2 aSTazataM pratyekaM 2 dhUpakaDucchukAnAm / pUrvadigavasthitAJjana parvata vaktavyatAmabhidhAya dakSiNAJjanaparvatavarNanamArabhate-'tattha NaM je se dAhiNille aMjaNapavvae-tassa NaM caudisiM cattAri gaMdAo pukkhariNIo paNNattAo taM jahA-bhaddA ya visAlA ya kumuyA puMDarigiNI (naMduttarA ya-naMdA-AnaMdA-naMdi vaDaNA' tatrA'JjanaparvateSu madhye khalu yaH sa dAkSiNAtyo'JjanaparvataH-tasya khalu caturdizi vartamAnA'janaparvatasya sarvA'pi vaktavyatA niravazeSa jJAtavyA / yAvatpratyekamaSTazataM dhUpakaDucchukAnAm navaraM taccaturdikSu ekaikadizAyAmekaikabhAvena catasro nandApuSkariNyaH prajJaptAH, tadyathA-bhadrAca 1 vizAlA ca 2 kumudA 3 puNDarikiNI 4 / nandottarA ca-nandA-''nandAnandivarddhanA 4, tatra pUrvasyAM bhadrA haiN| 'siddhAyataNaM taM ceva pamANaM aMjaNapavvaesu sacceva vattavvayA niravasesaM bhANiyavvaM' siddhAyatana kA pramANa pUrvokta jaisA hI jAnanA cAhiye inameM 108 jina pratimAeM haiM ityAdi saba pUrvokta jaisA hI kathana kara lenA cAhiye-yahAM ATha ATha maMgaladravyoM kA aura dhUpa kaTAhoM kA varNana karanA cAhiye / isa taraha pUrvadigavasthita aJjanaparvata kI vaktavyatA kA kathana karake aba dakSiNa dizA kI ora avasthita aJjanaparvata kI vaktavyatA kA varNana sUtrakAra karate haiM-'tattha NaM je se dAhiNille aMjaNapavvate tassaNaM caudisi gaMdA pukkhariNIo paNNatAo' dakSiNa dizA kA jo aMjanaparvata hai usakI cAroM dizAoM meM cAra naMdA puSkariNiyAM haiM-'taM jahA' inake nAma isa prakAra se haiM'bhaddA ya visAlA ya, kumuyA, puMDarigiNI' bhadrA 1 vizAlA 2 kumudA jana. mAnanI sAthe sAgave cha. 'siddhAyataNaM taM ceva pamANaM aMjaNapabbaesu sacceva vattavvayA niravasesaM bhANiyadhvaM' siddhAyatana pramANa paDasA pramANe ja che. tema samajavuM. temAM 108 eka se ATha ina pratimAo che. ItyAdi tamAma varNana pahelAM kahyA pramANe kahI levuM joIe. ahIMyAM ATha maMgala dravyanuM ane dhUpa kaTAhonuM varNana karI levuM joIe. A rIte pUrva dizAmAM Avela aMjana parvatanuM kathana karI levuM joIe. e kathana karIne dakSiNa dizAnI ta23 298 Pirn patanu thana sUtrA2 42 cha. 'tattha NaM je se dAhiNille aMjaNapavvate tassa NaM cauddisi cattAri gaMdA pukkhariNo pnnnnttAgo" dakSiNa dizAnA je aMjana parvata che. tenI cAre dizAomAM cAra naMdA puriNIya che. 'taM jahA' tena nAmI // pramANe cha. 'bhadAya visAlAya, jIvAbhigamasUtra
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ 860 jIvAbhigamasUtre (nandottarA) evaM kramazazcatasraH prjnyptaaH| 'taM ceva pamANaM taM ceva dahimuhA paccayA ta ceva pamANaM jAva siddhAyayaNA-tattha NaM je se pacatthimille aMjaNapavvae tassa NaM caudisiM cattAri NaMdApukkhariNIo pannattAo' dakSiNAJjanaparvatasthAyinInAM catasRNAM nandA puSkariNInAM tadeva pramANaM yatpUrvatra tatra ca ye dadhimukhAH parvatAsteSAmapi pramANAdi tadaGgapratyaGgavarNanaM pUrvavadeva tadeva pramANaM tadAnaparvatAnAM yAvatsiddhAyatanAnAm / tatrAJjanaparvateSu madhye yaH sa pAcAtyo'janaparvataH taccaturdikSu yathAkramaM pUrvAdidigvibhAge catasro nandApuSkariNyaH tajJaptAH / 'taM jahA-naMdiseNA amohAya 3 aura puMDarIkiNI 4 dUsarI jagaha inake nAma isa prakAra se haiM'naMduttarAya naMdA-AnaMdA naMdIvaDaNA' naduttarA 1 nandA 2 AnandA 3 aura nandivardhanA 4 inameM se pUrva dizA meM bhadrA (nandottarA) puSkariNI hai isI taraha se aura bhI bAkI kI 3 puSkariNiyAM vAkI kI tIna dizAoM meM hai 'taM ceva pamANaM taM ceva dahimuhapavyayA, taM caiva pamANaM jAva siddhAyataNA' ina saba kA varNana pUrvokta jaisA hI hai yahAM para bhI dadhimukhoM kA evaM siddhAyatanoM kA kathana karanA cAhiye aura jaisA varNana inakA upara kiyA jA cukA hai vaisA hI varNana yahAM para bhI kara lenA cAhiye 'tattha NaM je se paccathimille aMjaNapavvae tassaNaM cauddisiM cattAri gaMdA pukkhariNIo pannattAoM' pazcimadizA kI ora jo aMjanaparvata hai usakI bhI cAroM dizAoM meM cAra gaMdApuSkaNiyAM haiM 'taM jahA' unake nAma isa prakAra se haiM-'NaMdiseNA amohAya kumuyA, puMDAragiNI' mA 1 vishaa|| 2 bhuhA 3 bhane 24 4 / bhAra sthaNe tabhanA nAbhI mA pramANe hyA che. sabha:-'naMduttarAya naMdA AnaMdA naMdivaDUDhaNA' nadutta1 n| 2 maanh| 3 mane navinA 4 temAthI pUrva dizAmAM bhadrA-naMdesarA nAmanI puSkariNI che. e ja pramANe bAkInI bIjI traNe 5042Niyo mInI hazamAM che. 'taM ceva dahimuhapavvayA, taM ceva pamANaM jAva siddhAyataNA' 241 dhAnu pa na paDesa vAmAM pI gayA pramANe ja che. ahIyAM paNa dadhimukhanuM ane siddhAyatanenuM kathana karI levuM joIe. ane je pramANenuM varNana A saMbaMdhamAM pahelA karyuM che eja pramANenu na mIyAM 555 42 se 'tattha NaM je se paccathimille aMjaNa pavvae tarasa NaM caudisiM cattAri gaMdApukkhiriNIo paNNattAo' pazcima dizA tarapha je aMjana parvata che. tenI cAre dizAomAM paNa cAra naMdA puSkaripnniiyo cha. 'taM jahA' tenA naam| 2 // pramANe cha. 'NaMdiseNA amohAya gothU. jIvAbhigamasUtra
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.103 khododAdidvIpasamudranirUpaNam 861 gothUbhAya sudaMsaNA (bhaddA ya visAlA ya-kumudA puMDarikiNI) taM ceva savvaM bhANiyavvaM jAva siddhAyayaNA, tattha NaM je se uttarille aMjaNapavvae tassa NaM cauddisiM cattAri gaMdA pukkhariNIo pannattAo-taM jahA vijayA, vejayaMtI, jayaMtI, aparAjiyA sesaM taheva jAva siddhAyayaNA savvA tevi ya vaNNaNA NAyavvA' tadyathA nandiSeNA 1 amodhA ca 2 gostUpA ca 3 sudarzanA 4 (bhadrA ca vizAlAca kumudA-puNDarIkiNI 4) pazcimadizi vartamAnA'Jjanaparvatasya pUrvAdidikSu yathAyayaM vibhajyaitAH puSkariNyaH sthitAH etadviSaye tadeva sarve bhaNitavyaM yat pUrvatrAanaparvatasya vaiziSTayamAtramatroktam / tatra teSu yaH sa auttaro'JjanaparvataH taccaturdikSu catasro nandApuSkariNyaH tadyathA-pUrvatra vijayA 1 dakSiNasyAM vaijayantI 2 pazcimAyAM jayantI 3 uttarasyAmaparAjitA 4 zeSa tadeva yathA pUrvadigavasthigothUbhAya sudaMsaNA (bhaddA ya visAlA kumudA puMDarikiNI) nandiSeNA 1, amoghA 2 goratUpA 3 aura sudarzana 4 (bhadrA, vizAlA, kumudA aura puMDarikiNI) taM ceva savvaM bhANiyavvaM jAva siddhAyataNA' siddhAyatanoM taka saba kathana yahAM para inake aGgapratyaGgoM kA varNana bhI pahile jaisA hI hai 'tatthaNaM je se uttarille aMjaNapavvate tassaNaM cauddisiM cattAri gaMdA pukkhariNIo pa0' uttaradizA meM jo aMjaNaparvata hai usakI bhI cAroM dizAoM meM cAra nandA puSkariNiyAM hai 'taM jahA' unake nAma isa prakAra se haiM-'vijayA, vejayaMtI, jayaMtI, aparAjiyA' vijayA, vaijayantI jayantI aura aparAjita inameM pUrvadizA meM vijayA dakSiNadizA meM vaijayantI, pazcimadizA meM jayantI aura uttaradizA meM aparAjitA nAma kI puSkariNI hai isa aMjanaparvata ke sambandha meM bhAya sudasaNA (bhadAya visAlAya kumudA puMDarikiNI) nsie| 1 sabhAdhA 2 gesUpa 3 ane sudarzana 4 (bhadrA 1 vizAlA 2 kumudA 3 ane puMDarikiNI 4 'taM ceva savvaM bhANiyavyaM jAva sidvAyayaNA' siddhAyatanAnA thana sudhI tamAma kathana pahelAM jema kahevAmAM AvI gayela che e ja pramANe che. dadhimukhonuM vana mane ten| 25 // pratyagAnupAna 554 paDepAnI rebha. 'tattha Na je se uttarille aMjaNapavvae tarasa NaM cauddisiM cattAri gaMdA pukkhariNIo GUttA uttara dizAmAM je aMjana parvata che tenI cAre dizAmAM paNa cAra nahI puriNIya che. 'taM jahA' tena nAmI 21 pramANe cha-'vijayA vejayaMtI jayatI aparA jiyA' vinyA 1 nAmanI puriNI pUrva dizAmA ikSiAmA jayantI 2 pazcima dizAmAM jayanto 3 ane uttara dizAmAM aparAjIta nAmanI puSkariNI che. A aMjana parvatanA saMbaMdhanuM ane siddhAyatana sudhinuM tamAma jIvAbhigamasUtra
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ 8dara jIvAbhigamasUtre tA'Jjanaparvatasya yAvatsiddhAyatanAni pratyekam 2 aSTazataM dhUpakaDucchukAnAma iti / 'tatthaNaM bahave bhavaNavai vANamaMtarajoisiya vemANiyA devA cAumAsiyA parivaesu saMvacchariesu vA aNNesu bahusu jiNajammaNanikkhamaNaNANuppattipari nivvANa mAdiesu ya devakajjesu ya devasamudaemu ya devasamiIsu ya devasamavAemu ya devapaoyaNesu ya egaMtao sahiyA samuvAgayA samANA Samuiya pakkIliyA aTTAhiyA ruvAo mahAmahimAo karemANA pAlemANA suhaM suheNa viharaMti' tatra tat siddhAyataneSu bahavo bhavanapati vAnavyantara jyotiSka vaimAnikadevA cAturmAsikeSu parvasu sAMvatsarikeSu vA tathA'nyeSvapi bahuSu jinajanma niSkramaNa-jJAnotpatti parinirvANAdikeSu ca devakAryeSu devasamudAyeSu ca devasamitiSu devasamavAyeSu ca devaprayojaneSu ca ekAntataH samupAgatAH sammilitAH santaH pramuditaprakIsiddhAyatana taka kA saba kathana pUrvadigavasthita aMjanaparvata ke jaisA aura vahAM ke siddhAyatana ke hI jaisA hai ! pratyeka siddhAyatanoM meM 108 dhUpa ke kaTAhe hai 'tatthaNaM bahave bhavaNavai vANamaMtara joisiya vemANiyA devA cAumAsiyA paDivaesu saMvacchariesu aNNesu bahUsu jiNajammaNa NikkhamaNaNANuppatti pariNivyANamAdiesu ya devakajjesu0' yahAM aneka bhavanapati vAnavyantara jyotiSI, evaM vaimAnika devacAturmAsika prativapadA AdiparvadinoM meM sAMvatsarika utsava ke dinoM meM evaM aneka aura bhI jinake janma kalyANa ke dIkSA kalyANa ke jJAnakalyANa ke nirvANakalyANa ke Adi ke dinoM meM, deva kAryoM meM, deva samUha meM deva goSThiyoM meM deva samavAya meM evaM devoM ke jItavyavahAra sambandhI kAryoM meM Ate haiM yahAM Akara ve AnandakrIDA karate hue mhaamhikathana pUrva dizAmAM Avela aMjana parvatanA varNana pramANe ane tyAMnA siddhA yatonA varNana pramANe ja che. dareka siddhAyatamAM 108 eka so ATha dhUpa 42chu / arthAt dhUpahAnIyA cha. 'tattha NaM bahave bhavaNavai bANamaMtara joisiya vemANiya devA cAumAsiyA paDivaesu saMvacchariesu aNNesu bahusu jiNajammaNa NikkhamaNa NANuppatti pariNivvANa mAdiesu ya devakajjesu0' mahIyAM mane bhavanapati vAnavyantara tiSka ane vaimAnika deve comAsAnI pratipadA vigere parva divasomAM vArSika utsavanA divasomAM temaja bIjA paNa aneka prakAranA jemake jemanA janma kalyANanA dIkSA kalyANanA jJAna kalyANanA nirvANa kalyANanA vigere divasomAM devakAryomAM deva samUhomAM devagoSThimAM devasamavAyamAM tathA denA jIta vyavahAra saMbaMdhI kAryamAM deva samUhomAM deva geSThimAM deva samavAyamAM Ave che. ahIMyAM AvIne AnaMda kIDA karatA thakA jIvAbhigamasUtra
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3. sU. 103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 863 r3itA aSTAhnikarUpAn mahAmahimno mahotsavAn kurvantaH pAlayanta ! sukhaM sukhena viharanti / athAnyadutaraM ca gautama ! nadIvaravaradvIpe cakravAlaviSkambheNa bahumadhyadeza bhAge catasRSu vidikSu ekaikasyAM vidizi ekaikabhAvena catvAro ratikara parvatAH : prajJaptAH, tadyathA uttarapUrvasyAm 1 dvitIyo dakSiNapUrvasyAm 2 tRtIyo dakSiNa pazcimAyam 3 caturthaH pazcimottarasyAM ca 4 te ratikaraparvatAH dazayojanasahasrANi Urdhvamuccaistvena ekaM yojanasahasramudvedhena sarvatra samAH jhallarIsaMsthAnasaMsthitAH dazayojanasahasrANi viSkambheNa ekatriMzadyojanasahasrANiSa viMzAni yojanazatAni parikSepeNa sarvaratnamayA acchAH yAvatpratirUpAH / tatra yo sAbuttarapUrvasyAmIzAne ratikaraH parvatastasya caturdikSu ekaikasyAmekaika rAjadhAnI bhAvena mazAlI aSTAnhikA parva kI ArAdhanA karate hai aura sukha se apane samaya ko nikAlate hai yaha uttararUpa dUsarA pATha kisI kisI pustaka meM hai sarvatra nahIM jo isa prakAra se hai - nandIzvaravaradvIpa meM cakravAla viSkambha vAle bahumadhya dezabhAga meM cAra dizAoM meM eka eka vidizA meM cAra ratikara parvata hai eka uttara pUrvadizA meM dvitIya dakSiNapUrvadizA meM tRtIya dakSiNapazcima vidizA meM aura caturtha pazcima uttara vidizA meM ye pratyeka ratikara parvata UMcAI meM daza daza hajAra yojana ke haiM inakA udvedha eka hajAra yojana kA hai ye parvata sarvata sama hai| jhallarI ke jaisA saMsthAna hotA hai vaisA inakA saMsthAna hai inakI cauDAI daza hajAra yojana kI hai 31633 yojana kA inakA pratyeka kA parikSepa hai ye saba ratnamaya hai accha hai yAvat pratirUpa hai jo IzAnakoNa meM ratikara parvata hai usakI pratyeka eka eka dizA meM eka mahA mahimAvALA aSTAkSika parvanI ArAdhanA kare che. ane sukha pUrvaka peAtAnA samaya pasAra kare che. AnA uttara rUpa khIjra pADha kAi kAi graMthAmAM che. badhe nathI. je A pramANe che.-nandIzvaravara dvIpamAM cakravAla viSNubha vALA bahumadhya deza bhAgamAM cAra dizAomAM eka eka vidizAomAM cAra ratikara pa tA AvelA che. eka pUrva dizAmAM bIjo dakSiNa pUrva dizAmAM trIjo dakSiNa pazcima dizAmAM ane ceAthe pazcima uttara vidizAmAM A dareka ratikara paryaMta uMcAimAM dasa dasa hajAra ceAjananA che. tenA udveSa ekahajAra ceAjananA che, A pate adheja sama che. tenuM saMsthAna-AkAra jhAlara jevu... hAya evA prakAranu che. tenI paheALAI dasa ceAjananI che. 31662 eka trIsa hajAra chaseA khAsaTha ceAjanane te darekanA parikSepa che. e badhA ratnamaya che. accha che, yAvat pratirUpa che. izAna khUNAmAM je ratikara pata jIvAbhigamasUtra
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ 864 jIvAbhigamasUtre IzAna devendra devarAjasyAgramahiSINAM catasRNAM catasro jambudvIpapramANAM rAjadhAnyaH prajJaptAH, tadyathA pUrvatra nandotarA 1 dakSiNasyAM nandA 2 pazcimAyAm uttarakurA - 3 uttasyAM devakurA 4 tatrAgramahiSISu kRSNAyAH prathamA nandottarA 1 kRSNarAjyAnandA 2 rAmAyAH uttakurA 3 rAmarakSitAyA devakurA 4 / tatra yau'sau prathamodakSiNapUrvI ratikaraparvatastasya catudizi devendrasya catasRmahiSINAM jambUdvIpa pramANAzcasro rAjadhAnyaH prajJaptAH / tadyathA pUrvasyAM sumanAH 1 ditIyA dakSiNasyAM saumanasA 2 pazcimAyAm acirmAlI 3 uttarasyAM manoramA 4 tatrAgramahiSIeka rAjadhAnI hai isa prakAra se cAra rAjadhAniyAM haiM ye cAra rAjadhAniyAM devarAja IzAnadevendra kI cAra agramahiSiyoM kI haiM ina rAjadhAniyoM ke nAma-nandottarA, nandA, uttarakurA aura devakurA hai prathama kRSNA jo agramahiSI haiM usakI rAjadhAnI nandottarA hai dvitIya kRSNarAjI kI rAjadhAnI nandA hai tRtIya rAmA kI rAjadhAnI uttarakurA hai caturtha rAmarakSitA kI rAjadhAnI devakurA hai prathama jo ratikara parvata hai usakI cAroM dizAoM meM devendra kI cAra agramahiSiyoM kI jambUdvIpa pramANa cAra rAjadhAniyAM haiM unake nAma isa prakAra se hai pUrvadizA meM sumanA - 1 dakSiNadizA meM saumanasA 2 pazcimadizA meM arcimAlI 3 aura uttaradizA meM manoramA sumanA rAjadhAnI prathama eka che tenI eka eka dizAmAM arthAt khadhI dizAmAM eka rAjadhAnI che. e rIte cAre dizAnI maLIne cAra rAjadhAnIce che. A cAra rAjadhAnIye| devarAja IzAna devendranI cAra agamahiSiyAnI che. A rAjadhAnIcenuM nAma naMdAttarA; naMdA, uttara kurA, ane devakurA e pramANe che. pahelI agramahiSI je kRSNA nAmanI che tenI rAjadhAnInu nAma naMdottarA che. khIjI je kRSNarAjI nAmanI agramahiSInI rAjadhAnInuM nAma naMdA che. trIjI je rAmA nAmanA agramahISI che tenI rAjadhAnInuM nAma uttarakurA che. ane ceAthI rAmarakSitA nAmanI agramahiSInI nIrAjAdhAnInuM nAma devakurA e pramANe che. pahelA je ratikara parvata che tenI cAre dizAomAM dhruvendranI cAra agramahiSIyAnI jammUdrIpanA pramANavALI cAra rAjadhAnIyeA che. tenA nAme A pramANe che-pUrva dizAmAM sumanA nAmanI rAjadhAnI che. 1 dakSiNa dizAmAM Avela rAjadhAnInuM nAma saumanasA e pramANe che. 2 pazcima dizAmAM Avela rAjadhAnInuM nAma arcimALI e pramANe che. 3 ane uttara dizAmAM Avela rAjadhAnInuM nAma maneAramA e pramANe che. ja temAM pahelI agna jIvAbhigamasUtra
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.103 kSododAdidvIpasamudranirUpaNam 865 tasyAH sumanAH 1 saumanasyA zivAyAH 2 / arciaulI zacyAH 3 / aJjukAyAH manoramA 4 / tatra yo'sau dakSiNapazcimo ratikarastatparvatasya caturdizi cakrasyAgramahiSINAM catasRNAM jambUdvIpapramANAzcatasro rAjadhAnyaH prajJaptAH, tadyathA pUrvadizi bhUtA 1 dakSiNasyAM bhUtAvataMsA 2 pazcimAyAM gostUpA 3 uttarasyAM sudarzanA 4 tatrA'malAyAH bhUtA rAjadhAnI apsaraso bhUtAvataMsA, navamikAyAH gostUpA rohiNyAH sudarzanA rAjadhAnI / uttarapazcimAyAmapi pUrvavat ratnAratnocayA sarvaratnA agramahiSI kI hai zivA agramahiSI kI saumanasyA rAjadhAnI hai| zacI kI arcimAlI rAjadhAnI hai-aura aMjukA kI manoramA rAjadhAnI hai dakSiNa pazcimakoNa kA jo ratikara parvata hai usakI cAra dizAoM meM zaka kI cAra agramahiSiyoM kI jambUdvIpa pramANa cAra rAjadhAniyAM haiM-pUrva dizA meM bhUtA, dakSiNa dizA meM bhUtAvataMsA, pazcimadizA meM gostUpA aura uttaradizA meM sudarzanA inameM amalA kI rAjadhAnI bhUtA hai apsarA kI rAjadhAnI bhUtAvataMsA hai navamikA kI rAjadhAnI gostUpA hai aura rohiNI kI rAjadhAnI sudarzanA hai uttarapazcima koNa meM jo ratikara hai usakI cAroM dizAoM meM ratnA, ratnoccayA, sarvaratnA aura ratnasaMcayA ye cAra rAjadhAniyAM hai inameM se kramazaH vasumatI kI rAjadhAnI ratnA hai, vasuprabhA kI raajmahiSInI sumanA nabhanI rAjadhAnI che. zivAnAmanI bIjI amahiSInI rAjadhAnInuM nAma saumanasA che. zacI nAmanI agramahiSInI rAjadhAjadhAnInuM nAma arcimAlI che. ane aMjIkA nAmanI agramahiSInI manoramA nAmanI rAjadhAnI che. dakSiNa ane pazcimanA khUNane je ratikara parvata che tenI cAra dizAomAM zakanI cAra amahiSInI jaMbudvIpanA pramANa vALI cAra rAjadhAnI che. te A pramANe-pUrva dizAmAM bhUtA e nAmanI rAjadhAnI che. dakSiNa dizAmAM bhUtAvataMsA nAmanI rAjadhAnI che. pazcima dizAmAM gostUpA nAmanI rAjadhAnI che. ane uttara dizAmAM sudarzanA nAmanI rAjadhAnI che. temAM amalA nAmanI agramahiSInI rAjadhAnInuM nAma bhUtA che, apsarA nAmanI agramahiSInI rAjadhAnInuM nAma bhUtAvahaMsA che. navAmikA nAmanI agramahiSInI rAjadhAnInuM nAma gestUpA che. ane rohiNI nAmanI agramahiSInI rAjadhAnInuM nAma sudarzana che. uttara pazcima khUNAmAM je ratikara parvata che. tenI cAre dizAomAM ratnA 1 ratnazcayA 2 sarvaranA 3 ane ratnasaMcayA 4 e pramANenA nAma vALI cAra rAjadhAnI che. temAM yathAkrama-vasumatInI rAjadhAnI ratnA che. vasuprabhAnI rAjadhAnI ratnazcayA che. jI0 109 jIvAbhigamasUtrA
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ 866 jIvAbhigamasUtre ratnasaMcayA 4 tatra vasunA mAnyAH vasuprabhAyAH sumitrAyAH, vasundharAyAH kramazaH pUrvoktA raajdhaanyH|| ___api ca 'kailAsa harivAhaNA ya tattha duve devA mahar3iyA jAva paliovamaTTiiyA parivasaMti se teNaTeNaM goyamA ! jAva NiccA' kailAsa harivAhanau dvau devAvatra maharddhiko mahAdyutiko0 yAvatpalyopamasthitiko parivasataH tattenArthena bhadanta ! nandIzvaro dvIpaH 2 ityevamucyate, api caitasya zAzvataM nAmadheyam yannakadApi nAsIt kadApi na bhaviSyati kintu AsIdeva santyeva bhaviSyati evAdhAnI ratnoccayA hai sumitrA kI rAjadhAnI sarvaratnA hai aura vasuM. dharA kI rAjadhAnI ratnasaMcayA hai api ca-'kailAsa harivAhaNA ya tattha duve devA mahiDiyA jAva paliovamadvitIyA parivasaMti' yahA~ nandIzvara dvIpa meM kailAsa aura harivAhana nAmake do maharddhika Adi vizeSaNoM vAle yAvat palyopama kI sthiti vAle deva rahate hai 'se eteNaTeNaM goyamA ! jAva NicA jotisaM saMkhejA' isa kAraNa he gautama / isa dvIpa kA nAma nandIzvara dvIpa kadApikahA gayA hai athavA yaha dvIpa isI nAma se anAdi kAla se prakhyAta calA A rahA hai isa sambandha meM pUrvokta jaisA hI kathana yahAM para lagA lenA cAhiye arthAt isakA aisA nAma pahile nahIM thA aisA nahI hai aba bhI isakA nAma aisA nahIM hai aisA bhI nahIM hai aura bhaviSyata meM bhI isakA aisA nAma nahIM rahegA-aisA bhI nahIM hai-pahile bhI isakA nAma aisA hI thA aba bhI aisA hI hai aura Age bhI esA hI rahegA isIliye ise sumitrAnI rAjadhAnI sarva ratnA che. ane vasundharA nAmanI saMmahiSInI rAdhAnAnu nAma 2(nasa yayA che. mInu 51 'kailAsa harivAhaNAya tattha duve devA mahiDDhiyA jAva paliovamadviiyA parivasaMti' 2 // nahIzvara dvIpamA sAsa ane harivahana nAmanA mahaddhika vigere vizeSaNa vALA ane palyopamanI sthiti meM vo nivAsa 42 cha. 'se teNaTheNaM goyamA ! jAva NiccA jotisaM saMkhejjA' 24||2thii hu gautama ! 2 // dIpanu nAma nahI52 dvIpa e pramANe kahevAmAM Avela che. athavA A dvIpa A pramANenA nAmathI anAdi kALathI khyAtI pAmela che. A saMbaMdhamAM vizeSa kathana pahelA je pramANe kahevAmAM Avela che. e ja pramANe kahI levuM joIe. arthAt tenuM e pramANenuM nAma pahelA na hatuM tema nathI. vartamAnamAM paNa tenuM e pramANe nAma nathI ema paNa nathI. ane bhaviSyamAM paNa tenuM e pramANenuM nAma raheze nahIM ema paNa nathI. pahelAM paNa enuM eja pramANenuM nAma hatuM. vartamAnamAM paNa jIvAbhigamasUtra
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.104 nandIzvaradvIpasamudranirUpaNam 867 'to nityaH zAzvataH / 'joisa saMkhejja' jyotiSkAzcandrAdayastArA gaNAntAH sarve saMkhyeyAH yasminandIzvaradvIpe jyotiSkaviSaye praznottarasUtrANi svayamUhanIyAnIti saMkSepaH // 13 // mUlam-naMdIssaravaraM NaM dIvaM naMdIsarode NAmaM samudde vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie jAva savvaM taheva aTro jo khododagassa jAva sumaNasomaNasabhadA ettha do devA mahiDDiyA jAva parivasaMti sesaM taheva jAva tAraggaM ||suu0 104 // chAyA-nandIzvaravaraM khalu dvIpaM nandIzvaro nAma samudro vRtto balayAkArasaMsthAnasaMsthito yAvatsarvaM tathaiva arthoM yaH kSododakasya yAvatsumana-saumanabhadrau atra dvau devau mahaddhiko yAvatparivasataH zeSaM tathaiva yAvattArAgram // 104 // TIkA-'naMdIssaravaraM NaM dIvaM' nandIzvaravaraM khalu dvIpam, 'naMdIsarode NAmaM samudde' nandIzvaro nAma samudraH 'vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie jAva savvaM taheva' vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthinaH sarvataH samantAt saMparikSipya tiSThati / he bhadanta ! ayaM nandIzvaravaro dvIpaH, atra vyutpattistu-nandIzvarayorudakaM yatrAsau nandIzvarodaH athavA nandIzvaravaraM dvIpaM pariveSTaya sthita iti nandIzvaraM pratilagnazAzvata nitya kahA gayA hai yahAM para tArAgaNAnta taka ke samasta jyotiSIdeva saMkhyAta haiM / isa nandIzvaradvIpa meM jyotiSkadevoM ke viSaya meM praznottara sUtra svayaM hI udbhAvita kara lenA cAhiye // 103 // 'naMdissaravaraM NaM dIvaM naMdIsarode NAmaM samudde vaTTe valayAgAra' i0 TIkArtha-nandIzvara dvIpa ko nandIzvara nAmakA samudra cAroM ora se ghere hue hai yaha samudra gola hai aura gola valaya ke jaise AkAra vAlA hai 'jAva savvaM taheva' isa sambandha meM samasta kathana pUrvokta jaisA hI eja nAma che. ane bhaviSyamAM paNa eja pramANenuM tenuM nAma raheze. tethI ja tene zAzvata arthAta nitya kahevAmAM Avela che. ahIyAM tArAgaNa paryAnA saghaLA tiSika deve saMkhyAta che. A naMdIzvara dvIpamAM tiSka denA saMbaMdhamAM praznottara rUpa sUtrapATha svayaM uddabhavita karIne samajI levA. arthAt te te prazno ane uttara samajI levA. sU. 103 che 'naMdissaravaraM NaM dIvaM naMdIsarode NAmaM samudde vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie' 40 TIkAI-naMdIzvara dvIpane naMdIzvara nAmanA samudra cAre bAjuethI gherela che. A samudra goLa che. ane geLa valayanA AkAra jevA AkAravALe che. 'jAva savvaM taheva' / samayamA saghaNu 4thana paDela hyA pramANe 1 cha. jIvAbhigamasUtra
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ 868 jIvAbhigamasUtre mudakaM yasyAsau nandIzvarodaH iti boddhavyA, kiM samacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH viSamacakravAlasaMsthAnasaMsthito vA ? he gautama ! nandIzvaravarodo nAma samudraH samacakravAlasaMsthAnenaiva saMsthitaH natu viSamacakravAlasaMsthAnena - ityAdi sarvA'pi vaktavyatA kSododasamudravadvaktavyA - vistArabhayAnnapunarlikhye pAThakairanu sandhyeyA / 'aTTho jo khododagassa jAva' artho yaH kSododakasamudrasya yAvat he gautama ! nandIzvarodaH nAmAbhidhAne hetumudbhAvyottaraM kSododaprakaraNavadeva jJAtavyam / navaramatra maNasasomaNabhaddA ettha do devA mahar3iyA jAva parivati' sumanasasaumanasabhadrau dvau devau maharddhikAvatra yAvatpalyopamasthitiko parivasataH ityAdi kara lenA cAhiye tathA ca-he bhadanta ! nandIzvara samudra kyA samacakrabAla saMsthAna vAlA hai ? yA viSamacakravAla vAlA hai ? he gautama ! yaha nandIzvarasamudra samacakravAla saMsthAna vAlA hai viSamacakravAla saMsthAna vAlA nahIM hai ityAdirUpa se samasta vaktavyatA yahAM kSododa ikSusamudra kI taraha kahanA cAhiye use hama yahAM vistAra ho jAne ke bhaya se nahIM likha rahe hai / yahI bAta 'aTTho jo khododagassa' isa sUtra dvArA puSTa kI gaI hai kSododaka samudra ke prakaraNa meM jisa prakAra ke nAma ke hone ke sambandha meM prazna evaM uttara kahe gaye haiM usI taraha se ve saba yahAM para bhI kaha lenA cAhiye parantu usa prakaraNa kI apekSA isa prakaraNa meM kevala yahI vizeSatA hai ki yahAM para 'sumaNasa somaNasa bhaddA ettha do devA mahiDDiyA jAba parivasaMti' sumanasa aura saumanasa bhadra nAmake do deva rahate haiM ye deva maharddhika Adi vizeSaNoM te te pramANe varNana karI levuM. te A pramANe-he zuM samacakravAla saMsthAna vALA che? ke viSama he gautama ! A naMdIzvara samudra samacakravAla vAla saMsthAna vALA nathI. vigere prakArathI saghaLuM kathana ahIyAM kSeAdodaizu samudranA kathana pramANe kathana karI levuM joIe ahiMyAM vistAra vadhI javAnA layathI irI Ahesa nathI. khena vAta 'aTTho jo khododagarasa' yA sUtrapAThe dvArA puSTa karavAmAM Avela che. ikSurasa samudranA prakaraNamAM je pramANenA nAmeA hAvAnA saMbaMdhamAM prazna ane uttara kahevAmAM Avela che. eja pramANe e saghaLA nAme ahIMyAM paNa kahI levA. paraMtu e prakaraNa karatAM A prakaraNamAM kevaLa mena vizeSatA che ! aDIyAM 'sumaNasa somaNasa bhaddA ettha do devA mahiDDhayA jAva parivasaMti' subhanasa bhane saumanasa bhadra se nAmanA meM hevA rahe che. mA jIvAbhigamasUtra bhagavan A naMdIzvara samudra cakravAla saMsthAna vALe che? sthAna vALA che. viSama cakra
Page #882
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNadvIpasamudranirUpaNam 869 'sesaM taheva jAva tAragga' zeSamanyat kSododasamudravat yAvaccandrebhya Arabhya tArAgaNa koTokoTayo jnyaatvyaaH||104|| nandIzvarasamudrAntaH prathamaH pratyavatAraH kthitH| samprati-dvitIyamaruNAdikaM vaktumupakramate mUlam-naMdIsarodaM samuI aruNe NAma dIve vaTTe valayAgAra jAva saMparikkhittANaM ciTai / aruNeNaM bhaMte ! dIve kiM samacakavAlasaThie visamacakkavAlasaMThie ? goyamA! samacakavAlasaMThie-no visamacakkavAlalasaMThie kevaiyaM samacakkavAlavikkhaMbheNaM saMThie saMkhejjaiM joyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM saMkhejjaMiM joyaNasayasahassAI parikkheveNaM pannatte, pauma vara-vaNasaMDadArA-dAraMtarA taheva saMkhejjaiM joyaNasayasahassAI dAraMtaraM jAva aTo vAvIo khododagapaDihatthAo uppAyapaJcayakA savvavairAmayA acchA, asoga vItasogA ya ettha do devA mahaDDiyA jAva parivasaMti, se teNaTreNaM0 jAva saMkhejja satvaM / aruNavaraM NaM dIvaM aruNode NAmaM samudde tassa vi taheva parikkhevo aTro khododage NavariM subhada sumaNabhaddA ettha duve devA mahaDDiyA sesaM taheva / aruNodagaM samudaM aruNavare NAmaM dIve vaDhe valayAgAra saMThANa0 taheva saMkhejagaMsavaM jAva aTo khododagapaDihatthAo uppAyapavvayA savvavairAmayA acchA, aruNa barabhadda aruNavaramahAbhadA ettha do devA mahaDDiyA0 / eva aruvAle evaM eka palyopama kI sthiti vAle haiM 'sesaM taheva jAva tAraggaM' zeSa ora saba kathana tArAgaNa taka pUrvokta jaisA hI jAnanA cAhiye arthAt yahAM saMkhayAta jyotiSI deva haiM // 104 // deve mahaddhika vigere vizeSaNa vALA ane eka popamanI sthitivALA che. 'sesaM taheva jAva taragaM yADInu mI tamAma prathana tArAmAna thana sudhInu pahelAnA kathana pramANe ja che. arthAt tiSika deva ahIMyAM saMkhyAta pramANamAM che. | sU. 104 che jIvAbhigamasUtra
Page #883
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre Navarode vi samudde jAva devA aruNavara aruNamahAvarA ya ettha do devA sesaM taheva / aruNavarodaM NaM samudaM aruNavarAvabhAse NAmaM dIve vaDhe jAva devA aruNavarAvabhAsabhadAruNavarAbhAsa mahAbhadA ya ettha do devA mahaDDiyA / evaM aruNavarAvabhAse samudde navaraM devA aruNavarAvabhAsavarAruNavarAvabhAsamahAvarA ettha do devA mahaDDiyA / kuMDale dIve kuMDalabhadda kuMDalamahAbhaddA do devA mahaDDiyA, kuMDalode samudde cakkhu subhacakkhukaMtA ettha do devA mahiDDiyA / kuMDalavare dIve kuNDalavarabhadda kuNDalavaramahAbhaddA ettha do devA mahaDDiyA, kuNDalavarode samudde kuNDalavara kuNDalavaramahAvarA ettha do devA mahaDDiyA / kuNDalavarAvabhAse dIve kuNDalavarAvabhAsabha kuNDalavarAvabhAsamahAbhaddA ettha do devA0 / kuNDalavarobhAsode samudde kuNDalavarobhAsavarakuMDalavarobhAsa mahAvarA ettha do devA mahaDDiyA jAva paliovama TriiyA parivasaMti kuNDalavarobhAsaM NaM samudaM rucage NAmaM dIve vaTTe valayAgAra jAva ciTui kiM samacakavAla visamacakkavAla? goyamA! samacakavAla no visamacakavAlasaMThie, kevaiyaM cakavAla. pannatte ? savvaTa manoramA ettha do devA sesaM taheva / ruyagode NAmaM samudde jahA khodAde samudde saMkhejAiM joyaNasayasahassAI cakavAlavikkhaM0 saMkhejAI joyaNasayasahassAiM parikkheveNaM dArA-dAraMtaraMpi saMkhejAiM joisaMpi savvaM saMkhejjaM bhANiyavaM, aTo vi jaheva khododassa navari sumaNa somaNasA ettha do devA mahaDDiyA taheva ruyagAo ADhattaM asaMkhejja vikkhaMbhaparikkhevo dArA dAraMtaraM ca savvaM asaMkhejjaM bhANiyavvaM / ruyagodaM NaM samudaM ruyagavareNaM dIve vaTTe ruyagavarabhadda ruyagavaramahAbhaddA ettha do devA ruyagavarode ruyagavararuyagavaramahAvarA ettha do devA jIvAbhigamasUtra
Page #884
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNadidvIpasamudranirUpaNam 871 mahaDiyA / syagavarAvabhAse dIve ruyagavarAvabhasabhadda ruyagavarAvabhAsamahAbhaddA ettha do devA mahaDDiyA / ruyagavarAvabhAse samudde ruyagavarAvabhAsavara ruyagavarAvabhAsamahAvarA ettha do devA0 / hAradIve hArabhada hAramahAbhadA ettha0 // hArasamudde hAravara hAravaramahAvarA ettha do devA mhddddiyaa| hAravarode hAravarabhadda hAravaramahAbhadA ettha do devA mahaDDiyA / hAravaroe samudde hAravara hAravaramahAvarA ettha0 / hAravarAbhAse dIve hAravarAvabhAsabhadda hAravarAvabhAsamahAbhadA etth0| hAravarAvabhAsoe samudde hAravarAvabhAsavarahAravarAvabhAsa mahAvarA etthaH / evaM savve vi tipaDoyArA NeyavvA jAva sUyavaro bhAsoe samude dIve subhadanAmA varanAmA hoti udahIsu jAva pacchimabhAvaM ca khoyavarAdIsu saMyaMbhUramaNapajjatesu vAvIo khododagapaDihatthAo pavvayakAya sabavairA. mayA / deva dIve dIve do devA mahaDDiyA devabhava devamahAbhavA ettha0, devIMde samudde devavara devamahAvarA ettha0 jAva sayaMbhUramaNe dIve sayaMbhUramaNabhava sayaMbhUramaNamahAbhavA ettha do devA mahaDDiyA / sayaMbhUramaNaM NaM dIvaM sayaMbhUramaNode NAmaM samudde vaTTe valayAgAra saM0 jAva asaMkhejAiM joyaNasayasahassAiM parikkheveNaM jAva aTro ? goyamA ! sayaMbhUramaNodae udae acche patthe jacce taNue phaliha vaNNAbhe pagaIe udagaraseNaM paNNatte sayaMbhUramaNavara sayaMbhUramaNamahAvarA ettha do devA mahaDiyA sesaM taheva asaMkhejjAo tArAgaNakoDikoDIo sobhesuvA ||suu. 105 // chAyA-nandIzvarodaM samudra aruNo nAma dvIpaH vRtto valayAkAra yAvatsaMparikSipya khalu tiSThati aruNaH khalu bhadanta ! dvIpaH kiM samacakravAlasaMsthito viSamacakravAlasaMsthitaH ! gautama ! samacakravAlasaMsthito no viSamacakravAlasaMsthitaH, kiyatA cakravAlavi0 saMsthitaH ? saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi cakravAlaviSka jIvAbhigamasUtra
Page #885
--------------------------------------------------------------------------
________________ 872 jIvAbhigamasUtre 1 I mbheNa saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi parikSepeNa prajJaptaH / padmavaravanaSaNDadvArArANi dvArAntarANi ca tathaiva saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi dvArAntaraM yAvadarthaH, vApyaH kSododakaparipUrNAH utpAtaparvatakAH sarvavajramayA acchAH, azoka - vItazokau cAtra dvau devau maharddhika yAvatparivasataH, tattenArthena yAvat saMkhyeyaM sarvam | aruNaM khalu dvIpam aruNodo nAma samudraH tasyApi tathaiva parikSepo'rthaH kSododake navaraM subhadra - sumanabhadra atra dvau devau maharddhikau zeSa tathaiva / aruNodakaM samudraM aruNavaro nAma dvIpo vRtto valayAkAra saMsthAna saMkhyeyakaM sarva yAvad arthaH kSododaka pratipUrNAH upapAtaparvatAH sarvavajramayAH acchAH, aruNavarabhadrA'ruNavaramahAbhadrau atra aa maharddhika evam - aruNavarode'pi samudre yAvaddevau aruNavarA'ruNamahAvarau ca atra dvau devau zeSa tathaiva / aruNavarodaM khalu samudra - aruNavarAvabhAso nAma dvIpo vRtto yAvad devau aruNavarAvabhAsabhadrA'ruNavarAbhAsamahAbhadrau dvau devau maharddhikau / evam - aruNavarAvabhAse samudre navaraM devau aruNavarAvabhAsa aruNavarAvabhAsamahAvarau atra dvau devau maharddhikau / kuNDale dvIpe kuNDalabhadra kuNDalamahAbhadrau dvau devau maharddhikau / kuNDalode samudre cakSuH zubhacakSukAntau atra dvau devau maharddhikau / kuNDalavare dvIpe kuNDalavarabhadra kuNDalavaramahAbhadrau atra dvau devau maharddhikau / kuNDalavarIde samudre kuNDalavara kuNDalavara mahAvarau atra dvau devau maharddhikau / kuNDalavarAvabhAse dvIpe kuNDalavarAvabhAsabhadra kuNDalavarAvabhAsamahAbhadrau atra dvau devau maharddhikau / kuNDalavarAvabhAsode samudre kuNDalavarAvabhAsavara kuNDalavarAvabhAsamahAvarau atra dvau devau maharddhikau yAvatpalyopamasthitiko parivasataH / kuNDalavarAvabhAsaM khalu samudraM rucako nAma dvIpo vRtto valayAkAra 0 yavattiSThati kiM samacakravAla 0 viSamacakravAla0 ? gautama ! samacakravAla0 no viSamacakravAsaMsthitaH kiyatA cakravAlaviSkambheNa prajJaptaH 0 sarvArtha manoramau atra dvau devau zeSaM tathaiva / rucakode nAma samudre yathA kSodode nAma samudre saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa saMkhyeyAni yojanazatasahasrANi parikSepeNa dvArANi dvArAntaramapi saMkhyeyAni jyotiSkamapi sarve saMkhyeyam bhaNitavyam, artho'pi yathaiva kSododakasya- navaraM - sumanaH saumanasau atra dvau devau maharddhikau tathaiva rucakAd ADhyatvam asaMkhyeyaM viSkambhaparikSepau dvArANi dvArAntaraM ca jyotiSkaM ca sarvamasaMkhyeyaM bhaNitavyam / rucakodakaM khalu samudraM rucakavaraH khalu dvIpo vRtto rucakavarabhadra rucakavaramahAbhadrau atra dvau devau 0 rucakavarode rucakavara - rucakavaramahAvarau atra dvau devau maharddhikau / rucakavarAvabhAse dvIpe rucakavarAbhAsabhadra rucakavarAvabhAsamahAbhadrau atra dvau devau maharddhikau / rucakavarAvabhAse samudre rucakavarAvabhAsavararucakavarAvabhAsamahAvarau jIvAbhigamasUtra
Page #886
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNadvIpasamudranirUpaNam 873 atra dvau devau0 / hAradvIpe hArabhadra hAramahAbhadrau atra dvau devau mahardikau / hArasamudre hAravara-hAravaramahAvarau atra0 hAravarode hAravarabhadra hAravaramahAbhadrau atra dvau devau maha ddhikau| hAravarode samudre hAravarahAravaramahAvarau atra dvau devau0 / hAravarAvabhAse dvIpe hAravarAvabhAsabhadra hAravarAvabhAsamahAbhadrau atra0 / hAravarAvabhAsode samudre hAravarAvabhAsavarahAravarAvabhAsamahAvarau atra0 / evaM sarve'pi tripratyavatArAH netavyAH yAvatsUryavarAvabhAsode samudre dvIpeSu bhadranAmAno varanAmAno bhavanti udadhiSu yAvat pazcimabhAvaM ca kSodavarAdiSu svayambhUramaNaparyanteSu vApyaH kSododakapratipUrNAH parvatAzca sarvavajramayAH / devadvIpe dvIpe dvau devau mahaddhiko devabhadra-devamahAbhadrau atra0 / devode samudre devavara devamahAvarau atra. yAvat svayaMbhUramaNe dvIpe svayambhUramaNamahAbhadrau atra dvau devau maharddhikau / svayambhUramaNaM khalu dvIpaM svayaMbhUramaNodako nAma samudro vRtto valayAkAra yAvat asaMkhyeyAni yojanazatasahasrANi parikSepeNa yAvadarthaH, gautama ! svayambhUramaNo. dake udaka macchaM pathyaM jAtyaM tanukaM sphaTikavarNAbham prakRtyA udakarasena prajJaptam svayambhUramaNavara svayambhUramaNamahAvarauM atra dvau devau maharddhiko zeSaM tathaiva yAvada saMkhyeyAstArAgaNakoTIkoTayo'zobhanta vA-3 // 104 // ___TIkA-'gaMdIsarodaM samuI aruNo NAmaM dIve paTTe valayAgAra jAva saMparikkhittANaM ciTThai' aruNodo nAmA dvIpo vRtto valayAkAra saMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt nandIzvarodaM samudraM samparikSipya khalu tiSThati / 'aruNeNaM bhaMte dIve kiM nandIzvarasamudra taka kA yaha prathama pratyavatAra prakaraNa kahA aba aruNAdika kA dvitIya pratyavatAra prakaraNa kahA jAtA hai| 'naMdIsarodaM samudaM aruNe nAmaM dIve vaDhe vlyaagaarsNtthaannsNtthie-ityaadi| TIkArtha-nandIzvara samudra ko cAroM ora se ghera kara aruNa nAma kA dvIpa sthita hai yaha dvIpa gola hai aura gola valaya ke jaise AkAra vAlA hai 'aruNeNaM bhaMte ! dIve kiM samacakkavAlasaMThie, visamacakka naMdIzvara samudra sudhInuM A parvatanuM paheluM pratyavatAra prakaraNa kahyuM have arUNa vigerenuM bIjuM pratyavatAra prakaraNa kahevAmAM Ave che. tenuM prathama sUtra A pramANe che. ___ 'naMdIsaroda samudaM aruNe nAmaM dIve vaTTe valayAgArasaMThANasaMThie' tyA TIkArtha -naMdIzvara samudrane cAre bAjuethI gherIne arUNa nAmane dvIpa bhAva cha. mAdvIpa gauNa che. sana tena mAraNa parAyanA vA che. 'aruNe jI0 110 jIvAbhigamasUtra
Page #887
--------------------------------------------------------------------------
________________ 874 jIvAbhigamasUtre samacakravAlasaMThANasaMThie-visamacakkavAlasaMThANasaMThie' he bhadanta ! aruNaH khalu dvIpaH kiM samacakravAlasaMsthAnena-viSamacakravAlasaMsthAnena vA saMsthitaH iti praznaH -bhagavAnAha-'goyamA ! samacakkavAlasaMThANasaMThie-no visamacakvAlasaMThie' he gautama ! samacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH, na tu-viSamacakravAla0 saMsthitaH / 'kevaiyaM cakkavAlavikkhaM0 saMThie' kiyatA cakravAlaviSkambheNa-parikSepeNa ca prajJaptaH ? bhagavAnAha-'saMkhejjAI joyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM tahA parikkheveNaM0' gautama ! saMkhyeyayojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa tathA parikSepeNa prajJaptaH / 'paumavara vaNasaMDa dArA' padmavaravedikayA vanaSaNDeNa ca sarvataH saMparikSipto'ruNo dvIpaH / asya pUrvAdi dikSu vijaya-vaijayanta-jayantA-'parAjitAni vAlasaMThie' he bhadanta ! aruNadvIpa kyA samacakravAla saMsthAna vAlA hai ? yA viSamacakravAla saMsthAna vAlA hai ? uttara meM prabhu kahate haiMgoyamA ! samacakkavAlasaMThANasaMThie no visamacakkavAlasaMThie' he gautama / aruNadvIpa samacakravAla saMsthAna vAlA hai viSama cakravAla saMsthAna vAlA nahIM hai 'kevaiyaM cakkavAlavi0 saMThite' he bhadanta ! isa samacakravAla saMsthAna kA vistAra kitanA hai ? aura kitanA isakA parikSepa hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'saMkhejAI joyaNasayasahassAI cakavAlavikkhaMbheNaM saMkhejAI joyaNasayasahassAI parikkheveNaM paNNatte' he gautama ! isake samacakravAla saMsthAna kA parimANa saMkhyAta lAkha yojanoM kA hai aura itanA hI isakA parikSepa hai 'paumavara vaNasaMDadArA' yaha aruNadvIpa cAroM ora se padmavaravedikA se aura vanaSaNDa se veSTita hai isakI cAroM dizAoM meM vijaya, vaijayanta, jayanta aura NaM bhaMte ! dIve ki samacakavAlasaMThie visamacakavAlasaMThie' bhagavAn 2036 dI5 zuM samacakavAla saMsthAnavALA athavA viSamacakavAla saMsthAnavALo che? cha ? 2 // prazna uttaramA prabhuzrI gautabhasvAbhIra cha -'goyamA ! samacakavAla saMThANasaMThie no visamacakkavAlasaMThANasaMThie' gautama ! 253dIpa sabhanyAsa sasthAna paann| cha. viSama yA saMsthAna pANe nathI. 'kevaiyaM cakkavAla vi0' bhagavan mA samanyavAsa sasthAnI vistAra se| cha ? bhane tene parikSepa keTalo che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke'sNkhejjaaii joyaNasayasahassAI cakkavAlavikkhaMbheNaM tahA parikkhevaNaM' gautama ! tenA samacakravAla saMsthAnanuM parimANa saMkhyAta lAkha ejananuM che. ane tene parikSa5 555 meTA che. 'paumavara vaNasaMDa dArA' 20 ma391 dI5 yAre mAnnu padmavara vedikAthI ane vanakhaMDathI vIMTaLAyela che. tenI cAre dizAomAM vijya jIvAbhigamasUtra
Page #888
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 105 aruNadidvIpasamudranirUpaNam 875 dvArANi dvarANAM ca parasparamantaram 'taheva joyaNasahassAi" kSododakasamudra dvAravat - abAdhayA'ntaram 'jAva aDDo' yAvadarthaH - yatazca 'vAvIo khododaga paDihatthAo - upAya pavvayagA savvavairAmayA acchA' vApyo bilapaGktaya kSododaka paripUrNAH - upapAtaparvatakAzca sarvAtmanA vajramayA acchA: zlakSNA yAvatpratirUpAH tasmAt - tathA 'asogavIta sogA ya ettha do devA mahaDDiyA jAva parivati' azoka - vItazoka nAmAnau dvau devAvatra maharddhikau mahAdyutikau0 yAvatpalyopamasthitika parivasataH / 'se teNadveNaM jAva saMkhejjaM savvaM' tattenArthena gautama ! aruNavaro dvIpo0 2 evamucyate nAma, tathAnyadapyuttaram - aruNadvIpa iti zAzvataM nAmaaparAjita nAma ke cAra dvAra haiM ina dvAroM kA Apasa meM antara 'taheba saMkhejjAI joyaNasahassAI' kSododaka samudra ke dvArAntara kI taraha saMkhyAta lAkha yojanoM kA hai 'jAva aTTho' isa dvIpa kA aisA nAma isa kAraNa se huA hai ki yahAM para 'vAvIo khododaga paDihatthAoo' jitanI bhI choTI baDI vApikAeM Adi jalAzaya jagaha jagaha para hai una saba meM ikSurasa ke jaisA pAnI bharA huA hai unameM utpAta parvata haiM ye saba utpAtaparvata vajramaya haiM accha-AkAza aura sphaTikamaNi ke jaise nirmala haiM zlakSNa yAvat pratirUpa hai isa kAraNa se evaM 'asogabIta sogA ettha do devA mahiDDiyA jAva parivartati' azoka aura vItazoka nAma ke do deva yahAM para rahate haiM ye maharddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM aura inakI yAvat eka palyopama kI sthiti hai isa kAraNa se 'se teNadveNaM jAva saMkhejjaM savvaM' isa dvIpa kA nAma aruNavaradvIpa aisA kahA gayA hai tathA isa dvIpa ke aisA nAma hone meM vaijayanta jayanta ane aparAjIta e nAmeAvALA cAra daravAjAe che. e daravaalyo paraspara a Mtara 'taheva joyaNasaharasAI' ho sabhudranA dvArAnA a Mtara pramANe sAMdhyAta sAma yojananu' che. 'jAva aTTho' mA dvIpa' se prabhAnu nAma se arathI thayesa che ! ahIMyAM 'bAvIo khododagapasihatthAo.' tyAM sthaLe sthaLe jeTalI nAnI meoTI vAvA vagere jalAzA che, sthaLe sthaLe che. te badhAmAM zeraDInA rasa jevu pANI bharela che. temAM utpAta pava tA che. A badhA utpAta parvatA vajramaya che. accha AkAza ane sphaTika maNinA jevA nirmANa che yAvat prati3ya che the arAzuthI tathA 'asogavItasogoya ettha do devA mahiDhiyA jAva parivasaMti' azI mane vItazo me nAbhanA meM heve| ahIyAM nivAsa kare che. tee mahaddhika vigere vizeSaNA vALA che, ane teonI sthiti yAvat me payobhanI che se arAzuthI 'se teNaTTheNaM jAva saMkhejjA jIvAbhigamasUtra
Page #889
--------------------------------------------------------------------------
________________ 876 jIvAbhigamasUtra dheyaM yAvannitya iti / candrAdayastArAntA jyotiSkAH saMkhyeyAH jJAtavyAH iti / 'aruNaM NaM dIvaM-aruNode NAmaM samudde-tassa vi taheva parikkhevo' aruNodako nAma samudro vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthito'ruNadvIpaM sarvataH parikSipya tiSThati sa ca samacakravAlaviSkambheNa yojanazatasahasrANi parikSepeNApi tatkenArthena bhadanta ! evamucyate'ruNodaH samudro0 2 ? gautama ! atratya vApyAdayaH-'khododage' kSododakaparipUrNAH anyatsarvaM kSododakasamudravat / 'Navari subhadda-sumaNabhaddA ettha duve devA mahaDDiyA sesaM taM ceva' navaraM subhadrasumanobhadrau dvAvatra devau mahardikau0 koI nimitta bhI nahIM hai kyoMki aisA yaha nAma isakA zAzvatanitya hai / candrAdika jyotiSI deva yahAM saMkhyAta hai 'aruNaM NaM dIve aruNode NAmaM samudde tassa vi taheva parikkhevo' aruNavaradvIpa ko cAroM ora se ghera kara rahA huA aruNoda nAmakA samudra hai yaha gola valaya ke jaise saMsthAna vAlA haiM isa ke bhI samacakravAla kA vistAra eka lAkha yojana kA hai aura itanA hI parikSepa hai / he bhadanta ! isake aise nAma hone kA kyA kAraNa hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'he gautama isa meM jo jala bharA huA hai vaha ikSu ke rasa jaisA miSTa Adi vizeSaNoM vAlA hai ityAdi rUpa se jaisI vaktavyatA kSododaka samudra kI kahI gaI hai vaisI hI vaktavyatA yahAM para isake sambandha meM kaha lenI cAhiye 'NavaraM subhadda sumaNabhaddA duve devA mahiDDiyA sesaM taM ceva' parantu yahAM para subhadra aura sumanabhadra nAmake do deva rahate haiM savvaM' mA dIpanu nAma 243412 vI5 me pramANe thaye cha; tathA me dIpanu e pramANenuM nAma thavAmAM koI kAraNa nathI kemake tenuM e pramANenuM A nAma zAzvata arthAt nitya che, tathA caMdrAdika tiSka deva ahIyAM saMkhyAta na prabhAmA cha. 'aruNaM NaM dIvaM aruNodaM nAma samudde tassa vi taheva parikkhevo' arUNavara dvIpane cAre bAjuethI gherIne arUNoda nAmane samudra rahela che. e samudra goLAkAra che, ane goLa valayanA je tene AkAra che. tenA paNa samacakravAla vistAra eka lAkha ejanane che. ane tene parikSepa paNa eTale ja che. he bhagavana tenuM nAma e pramANe thavAnuM zuM kAraNa che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-gautama ! temAM je jaLa bhareluM che zeraDInA rasa jevuM mIThuM vigere vizeSaNovALuM che. vigere prakArathI kathana zaiodeda samudranA varNanamAM kahela che eja pramANenuM kathana ahIMyAM paNa AnA saMbaMdhamAM kahI levuM naye. 'Navara subhadda sumaNabhaddA duve devA mahiiDhiyA sesaM taM ceva' mInA jIvAbhigamasUtra
Page #890
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNadidvIpasamudranirUpaNam 877 yAvatpalyopamasthitiko parivasataH tattenArthenA'ruNodakaH samudro0 2 iti ucyate / 'aruNodagaM samudaM aruNavare NAmaM dIve-baTTe valayAgAra0 taheva saMkhejjagaM savvaM jAva aTTho' aruNodakaM samudram-aruNavaro nAma dvIpo vatto valayAkAra saMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAtsaMparikSipya tiSThati ayaM ca samacakravAlasaMsthAnasaMsthitaH0 saMkhyeya yojanazatasahasrANi viSkambheNa-parikSepeNa ca prajJaptaH / aruNavaradvIpanAmakathane ko hetuH 1 bhagavAnAha-gautama ! atratya vApyAdayaH 'khododagapaDihatthAo uppAyapavvayagA savvavairAmayA acchA' kSododakaparipUrNAH, ye mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM yAvat eka palyopama kI sthiti vAle haiN| 'se teNaTeNaM0' isa kAraNa evaM he gotama ! isa samudra kA nAma aruNavaradvIpa kA parikSepI hone se athavA AbharaNa Adi kI kAnti se jisakA jala aruNa (lAla) aisA hone se Arakta hai aruNoda aisA kahA gayA hai 'aruNodagaM samudaM aruNavare NAmaM dIve vaTTe valayAgAra saMThANa taheva saMkhejjagaM savvaM jAva aTTho khoyodaga paDihatthAo uppAya paccatayA savvavairAmayA acchA' isa aruNavarasamudra ko cAroM ora se ghera kara rahA huA aruNavara nAmakA dvIpa hai yaha dvIpa bhI gola evaM gola valaya ke jaise saMsthAna vAlA hai yaha samacakravAla vAlA hai viSamacakravAla vAlA nahI hai he bhadanta ! isa dvIpa kA aisA nAma hone meM kAraNa kyA hai ? to he gautama ! isakA uttara yahI hai ki yahAM para jo vApikAeM Adi jala pradeza haiM unameM ikSurasa ke jaisA jala bharA huA hai inameM utpAtaparvata haiM ye parvata sarvAtmanA vajramaya hai accha kathanamAM vizeSatA e che ke ahIMyAM subhadra ane sumanabhadra nAmanA be devo nivAsa kare che. teo mahaddhika vigere vizeSaNa vALA che. yAvat teo eka 5zyopabhanI sthitimA cha. 'se teNaTeNaM0' mA 1294thI tamA cha gautama ! A samudranuM nAma arUNavara dvIpane parikSepI hovAthI athavA AbhUSaNa vigerenI kAntIthI jenuM jala arUNa (lAla) hovAthI arUNoda e pramANe kahevAyuM cha. 'aruNodagaM samudaM aruNavare NAmaM dIve vaTe valayAgArasaMThANa taheva saMkhejjagaM savvaM jAva aTTho khoyodaga paDihatthAo uppAyapavvatayA savva vairAmayA achA" A arUNavara samudrane cAre bAjuethI gherIne rahelo arUNavara nAmane dvIpa paNa goLa ane goLa valayanA AkAra jevA AkAravALe che. ane e samacakavAla vALe che. viSamacakavAla vALe nathI. he bhagavan! e dvIpanuM e e pramANe nAma thavAnuM kAraNa zuM che? te e praznano uttara e che ke-he. gautama ! tyAM je vAvo vigere jaLAzaye che temAM zeraDInA rasa jevuM jala bharela che. temAM utpAda parvate che. e parvata sarvAtmanA vajamaya che. accha jIvAbhigamasUtra
Page #891
--------------------------------------------------------------------------
________________ 878 jIvAbhigamasUtre upapAtaparvatAzca sarvAtmanA vajramayA acchA yAvatpratirUpAH, 'aruNavarabhadda-aruNa. varamahAbhaddA ettha do devA mahaDiyA0' aruNavarabhadraH aruNavaramahAbhadrazca dvAvatra devau mahardikau yAvatpalyopamasthitikau parivasataH tattenArthenA'ruNavaro dvIpo0 2 iti candrAdityAdi jyotiSka sUtramapi kSododakasamudraprakaraNavat iti / ___evaM aruNavarode vi samudde jAva devA aruNavara-aruNamahAvarA ya ettha do devA sesaM taheva' aruNavaraM dvIpaM khalu-aruNavaro nAma samudraH sarvataH samantAtsaMparikSipya tiSThati atratya vaktavyatA kSIrodakasamudravat navaraM dvau devau maharddhikA vatrA'ruNavaro'ruNamahAvarazca yAvatpalyopamasthitiko parivasataH tattenArthenA'ruNavarodaH samudro0 2 ityucyate gautama ! zeSaM kSododakasamudravat / 'aruNavarodaM gaM zlakSNa Adi vizeSaNoM vAle haiM yAvat pratirUpa haiM hAM 'aruNavara bhadraaruNavara mahAbhaddA ettha do devA mahiDiyA' aruNavarabhadra aura aruNavara mahAbhadra nAmake do deva rahate haiM ye maharddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM yAvat eka palyopama kI sthiti vAle haiN| isa kAraNa he gautama ! isa dvIpa kA nAma aisA ho gayA hai yahAM candrAditya Adi jyotiSka devoM ke sambandha kA sUtra kSIrodaka samudra ke prakaraNa ke jaisA hI haiM 'evaM aruNavarode vi samudre jAva devA aruNavaraM aruNamahAvarAya ettha do devA sesaM taheva' isI taraha aruNavaradvIpa ko aruNavara nAma kA samudra cAroM ora se ghere hue vyavasthita hai isake sambandha meM jo vaktavyatA hai vaha kSododaka samudra ke jaisI hai yahAM para maharddhika Adi vizeSaNoM vAle yAvat eka palyopama kI sthiti vAle do deva jinakA 16 vigere vishessaa| vANa cha. yAvatprati35 cha. ma dvIpamA 'aruNavara bhada aruNavara mahAbhaddA ettha do devA mahiiDhiyA0' 213412 bhadra ane. 23412 mahAbhadra nAmanA be de rahe che. teo mahaddhika vigere vizeSaNo vALA che. yAvat teonI sthiti eka pApamanI che. te kAraNathI he gautama ! A dvIpanuM e pramANe nAma thayela che. ahIyAM caMdra, sUrya vigere tiSko sadhI 4thana kSIza samudranA 42 pramANe 4 cha. 'evaM aruNavarode vi samudde jAva devA aruNavara aruNamahAvarAya ettha do devA sesaM taheva' me pramANe arUNavara dvIpane arUNuvara nAmano samudra cAre taraphathI gherIne rahela che. A saMbaMdhamAM je kathana che te kSedodaka samudranA kathana pramANe che. tyAM mahaddhika vigere vizeSaNo vALA yAvat eka palyopamanI sthitivALA be de sAnu nAma 5311 12 bhane 25393 mahA12 cha teso 29 che. 'aruNava. jIvAbhigamasUtra
Page #892
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNadidvIpasamudranirUpaNam 879 samuI aruNavarAvabhAse NAmaM dIve vaTTe jAva' aruNavarAvabhAso nAma dvIpo vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAd aruNavarodaM samudraM samparikSipya tiSThati / ayaM samacakravAlasaMsthAnena-na punarviSamacakravAle netyAdi kSododaka samudraprakaraNamanusandheyam navaramatra 'devA aruNavarAvabhAsabhadda aruNavarAvabhAsamahAbhaddA ettha do devA mahaDriyA0' aruNavarAvabhAsabhadrA'ruNavarAvabhAsamahAbhadrau atra dvau devau maharddhikau0 yAvatpalyopamasthitikau parivasataH tattenArthena bhadanta ! aruNavarAvabhAso dvIpo0 2 iti candrAdityAdi jyotiSkasUtraM pUrvavat / 'evaM-aruNavarAvabhAse samudde navari devA aruNavarAvabhAsavarAruNavarAvabhAsamahAvarA ettha do devA mahaDDiyA' evam-aruNavarAvabhAsadvIpavadeva-aruNavarAvabhAsaH samudro'pi jJAtavyaH kSododakasamudraprakaraNavat navaram - aruNavarAvabhAsavarAruNavarAvabhAsamahAvarau dvau devau mahaddhiko yAvatpalyopamasthiko parivasataH tattenArthena gautama ! aruNanAma aruNavara aura aruNamahAvara hai rahate haiM / 'aruNavarodaNNaM samudaM aruNavarAvabhAse NAmaM dIve vaTTe jAva devA aruNavarAvabhAsa bhaddAruNavarAvabhAsa mahAbhaddA ettha do devA mahir3iyA' aruNavarasamudra ko aruNavarAvabhAsa nAmakA dvIpa cAroM ora se ghere hue haiM yaha dvIpa bhI gola valaya ke jaise AkAra vAlA hai yaha dvIpa bhI samacakravAlasaMsthAna vAlA hai viSamacakravAla saMsthAna vAlA nahIM hai ityAdi rUpa se kSododaka samudra kA jaisA prakaraNa varNita huA hai vaisA hI vaha sava yahAM bhI kaha lenA cAhiye parantu yahAM devoM ke nAma isa prakAra se haiM 'aruvarAvabhAsa bhadra aura aruNavarAvabhAsa mahAbhadra inakI parivAra Adi evaM sthiti pUrvokta jaisI hI hai tathA isa dvIpa kA aisA nAma kyoM haA hai-isa sambandha meM bhI samasta kathana apanI buddhi ke anusAra rodaNNaM samudaM aruNavarAvabhAse NAmaM dIvevaDhe jAva devA aruNavarAvabhAsa bhadAruNavarAva. bhAsa mahAbhadA ettha do devA mahiiDhiyA, 253412 samudrane 253112zavalAsa nAmanA dvIpe cAre bAjuthI gherela che. A dvIpa paNa gaLa ane goLa valayanA jelA AkAra vALo che. A dvIpa paNa samacakavAla saMsthAnavALo che. viSamacakravAla saMsthAnA vALa nathI. vigere prakArathI dodaka samudranA kathana pramANe che arthAta dedikasamudranA prakaraNamAM tenuM je rIte varNana karavAmAM Avela che. eja prakArathI e tamAma prakaraNa ahIyAM paNa kahI levuM joIe paraMtu tyAM devanA nAme A pramANe che-arUNavara bhadra ane aNavara mahAbhadra temanA parivAra vigere tathA sthiti pUrvokta pramANe ja che. tathA A dvIpanuM e pramANenuM nAma thavAmAM zuM kAraNa che? e saMbaMdhamAM paNa saghaLuM kathana potAnI buddhiI jIvAbhigamasUtra
Page #893
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre varAvabhAsaH samudro0 2 evamucyate, candrAdi jyotiSkasUtramapi pUrvavatsarvatra vistarabhayAnakutrApi vyAkhyAyate / tadevam-aruNavarodvIpo'ruNavara samudrazca tripratyavatAraH tadyathA-aruNo dvIpaH 1 aruNaH samudraH / aruNavaro dvIpaH 2 aruNavaraH smudrH| aruNavarAvabhAso dvIpaH 3 aruNavarAvabhAsaH samudraH / evaM tripratyavatAraH kuNDalo'pi dvIpo jJAtavyaH / 'kuMDale dIve kuMDalabhaddakuMDalamahAbhaddA do devA mahaDiyA' aruNavarAvabhAsaM samudra-kuNDalo nAma dvIpo vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya tiSThati ityAdi sarva kSododaka samudraprakaraNavat kevalamatra kuNDalabhadra-kuNDalamahAbhadrau mahaddhiko yAvatpalyopamakara lenA cAhiye, yahAM candrAditya Adi jyotiSka deva saMkhyAta haiN| isa taraha aruNadvIpa aura aruNasamudra ye tri pratyavatAra vAle hue haiM jaise-aruNadvIpa aruNasamudra 1, aruNavaradvIpa aura aruNavarasamudra 2 aruNavarAvabhAsadvIpa aura aruNavarAvabhAsasamudra 3 isI taraha se tIna pratyavatAra vAlA kuNDaladvIpa bhI hai 'kuMDale dIve kuMDalabhadda mahAbhaddA do devA mahiDiyA' aruNavarAhabhAsa samudra ko cAroM ora se ghera kara rahA huA kuNDala nAmakA dvIpa hai yaha dvIpa bhI vRtta aura valayAkAra ke jaise gola saMsthAna vAlA hai ityAdi rUpa se saba varNana kSododaka samudra ke prakaraNa ke jaisA hI yahAM para kaha lenA cAhiye yahAM para yadi koI antara hai to vaha devo ko lekara hai kyoMki yahAM para kuNDala bhadra aura kuNDala mahAbhadra ina nAmoM vAle deva rahate haiM ye deva maharddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM yAvat eka palyopama kI sthiti vAle haiN| bAkI kA aura saba kathana kSododaka samudra ke prakaraNa pramANe karI levuM joIe. A dviIpamAM caMdra, sUrya vigere tiSka devo saMkhyAta che. e ja pramANe arUNa dvIpa ane arUNasamudra arUNuvara dvIpa ane arUNavara samudra 2 arUNAvarAbhAsa dvIpa ane arUNavarAbhAsa samudra 3 eja zata tra pratyavatA2 pa dI5 555 che. 'kuMDale dIve kuMDalabhadda mahA bhaddA do devA mahiiDhiyA' 253112|1maas samudrane yAre mAthI dhezana hesa kaMDala nAmane dvIpa che A dvIpa paNa vRtta-arthAt goLa che ane tene AkAra goLa valayanA jevo che, vigere prakArathI tamAma varNana kSedaka samudranA prakaraNamAM kahyA pramANe ja ahIMyA kahI levuM ahIyAM je kAMI aMtara che to te denA saMbaMdhamAM che, kemake ahIyAM kuMDala bhadra ane kuMDala mahAbhadra A nAme vALA de rahe che. e deve mahaddhika vigere vizeSaNa vALA che. yAvat eka pApamanI sthitivALA che. A sivAya bAkInuM bIju tamAma kathana jIvAbhigamasUtra
Page #894
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNadidvIpasamudranirUpaNam 881 sthiko parivasataH tattenArthena kuNDalo dvIpaH 2 evamucyate, jyotiSkasUtramapi pUrvavat / 'kuNDalode samudde subhacakkhu-cakkhukaMtA ettha do devA mahaDDiyA' kuNDalaM khalu dvIpaM kuNDalodo nAma samudraH ityAdi nAmAnvarthaparyantaM pUrvavat kevalaM cakSu:zubhacakSuHkAntau dvau devAvatra mahaddhikau0 yAvatparivasataH tattenArthena-kuNDalodaH samudraH-2 evamucyate candrAdi sUtraM pUrvavat iti / 'kuMDalavare dIve kuMDalavarabhaddakuMDalavaramahAbhaddA ettha do devA mahaDiyA' kuNDalodasamudraM kuNDalavaro nAma dvIpa: ityAdi sarvaM kSododakasamudravat navaraM kuNDalavarabhadra-kuNDalavaramahAbhadrau dvau devAvatra parivasataH tattenArthena kuNDalavaradvIpaH 2 iti nAma bhavati anyat kSodavaradvIpavat / jaisA hI hai 'cakkhu subhacakkhukaMtA ettha do devA mahiDiyA' kuNDaloda samudra meM cakSukAnta aura zubhacakSukAnta isa nAmake do deva rahate hai isI kAraNa isakA nAma kuNDaloda samudra kahA gayA hai ityAdi rUpa se saba kathana candrAdityAdi sUtra taka pUrva ke jaisA hI kaha lenA cAhiye isI taraha se 'kuNDalavare dIve kuDalavarabhadda kuMDalavaramahAbhaddA ettha do devA mahiDiyA' kuDalavarode samudde kuMDalavara kuMDalavaramahAvarA ettha do devA mahiDiyA' kuNDaloda samudra kI cAroM ora kuNDalavaradvIpa hai| isake sambandha kA kathana bhI kSododakasamudra ke hI jaisA hai yahAM para kuNDala vara bhadra aura kuNDalavaramahAbhadra isa nAma ke do deva rahate hai isaliye isa dvIpa kA nAma kuDalavaradIpa aisA kahA gayA hai kuNDalavara dvIpa kI cAroM ora kuNDalavara samudra hai. yahAM para kuNDalavara aura Arts samudranA 42 zubhAM hyA pramANe cha. 'cakkhu subhacakkhu kaMtA ettha do devA mahiDDiyA' hA samudramA yakSuxita ane zubha yAMta A nAma vALA be deva nivAsa kare che. e kAraNathI AdvIpanuM nAma kuMDaleda dvIpa e pramANe kahevAyuM che. vigere prakArathI saghaLuM kathana caMdra, sUrya vigere jyotiSka devonA kathana paryanta pahelAnA kathana paryanta kahI levuM joIe se pramANe 'kuMDalavare dIve kuMDalavarabhada kuMDalavara mahAbhaddA ettha do devA mahUiDhi kuMDaleda samudranI cAre bAju kuMDalavara dvIpa Ave che. AnA saMbaMdhI kathana paNa kSedodaka samudranA kathana pramANe ja che. tethI A dviIpamAM kuMDalavara bhadra ane kuMDalavara mahAbhadra e nAma vALA be deve nivAsa kare che. teo mahaddhika vigere vizeSaNavALA che. tethI A dvIpanuM nAma kuMDalavara dvIpa e pramANe kahevAmAM Avela che. kuMDalavara dvIpanI cAre bAjue kuMDalavara nAmane samudra che. ahIyAM kuMDalavara ane kuMDalavara mahAvara e nAma vALA be de jI0 111 jIvAbhigamasUtra
Page #895
--------------------------------------------------------------------------
________________ 882 jIvAbhigamasUtre 'kuMDalavarode samudde kuMDalavara kuMDalavaramahAvarA ettha do devA mahaDriyA0' kuNDalavaroda vaktavyatA pUrvavat-kevalaM kuNDalavarakuNDalavaramahAvarau dvau devau maharddhikau yAvatpalyopamasthitikau0 anyat kuNDalavarodasamudravat / kuMDalavarodaM samudra kuNDalavarAvabhAsodvIpaH0 ityAdi vaktavyatA pUrvavat 'kuMDalavarAvabhAse dIve kuMDalavarAvabhAsabhada-kuMDalavarAvabhAsamahAbhaddA ettha do devA mahaDDiyA0' kuNDalavarAvabhAse dvIpe kuNDalavarAvabhAsabhadra-kuNDalavarAvabhAsamahAbhadrau dvau devAvatra tiSThataH tattenArthena kuNDalavarAvabhAsadvIpa iti nAma bhavati, anyatsarva candrAdi sUtra jyotiSkaM kSodavaradvIpavat iti / 'kuMDalavarobhAsode samudde kuMDalavarobhAsavarakuMDalavavarAvabhAsahAvarA ettha do devA mahaDiyA jAva paliomaTTiIyA parivasaMti' kuMDalavarAvabhAsaM dvIpaM kuNDalavarAvabhAsodaH samudro vRtto valAyAkArasaMsthita ityAdi kuNDalavara mahAvara isa nAmake do deva rahate haiM ye saba deva mahardika Adi vizeSaNo vAle haiM yAvat eka palyopama kI sthiti vAle haiM / 'kuMDalavarAvabhAse dIve kuMDalavarAvabhAsa bhadda kuMDalavarAvabhAsa mahAbhaddA ettha do devA0' kuNDalasamudra kI cAroM ora kuMDalavarAvabhAsa nAmakA dvIpa hai isa meM kuNDalavarAvabhAsa bhadra aura kuNDalavarAvabhAsa mahAbhadra isa nAma ke do deva rahate haiM 'kuNDalavarobhAsode samudde kuMDalavarobhAsavara kuMDalavaro bhAsamahAvarA ettha do devA mahaDriyA jAva paliovamadvitIyA paribasaMti' kuNDalavarabhAsodasamudra kuMDalavarAvabhAsadvIpa kI cAroM ora hai yaha samudra gola aura golavalayAkAra meM hai ityAdi saba varNana isakA kSododasamudra ke jaisA hI samajha lenA rahe che. A badhA deve mahaddhika vigere vizeSa vALA che. yAvat teo pakSyApamanI sthiti cha. 'kuMDalavarAvabhAse dIve kuMDalavArAvabhAsabhada kuMlavarAvabhAsamahAbhaddA ettha do devA mahiDDiyA' 7 samudranI thAre pAsa kuMDalavarAbhAsa nAmane dvIpa Avela che. A dvIpamAM kuMDalavarAvabhAsa bhadra ane kuMDalavarAvabhAsa mahAbhadra A nAma vALA be deve nivAsa kare che. teo bhaddhi vigere vizeSa vA che. 'kuMDalavarobhAsode samudde kuMDalavaro bhAsa vara kulavarobhAsamahAvarA ettha do devA mahiDDhiyA jAva paliovamadvitiyA pari vasaMti' chuTasa12 mAsA samudra sa12 mAsa dIpanI thAre yA mAvesa che. A samudra meLa che. ane gaLa valayanA AkAra jevA AkAra vALe che. vigere prakAranuM tamAma varNana A samudra saMbaMdhI kSedaka samudranA varNana pramANe jIvAbhigamasUtra
Page #896
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNadidvIpasamudranirUpaNam ____ 883 kSododasamudravat tasmin samudre kuNDalavarAvabhAsa-varakuNDalavarAvabhAsamahAvarau yathAkrama pUrvArdhaparArdhA'dhipatI dvau devAvimau maharddhikau0 yAvatpalyopamasthitimantau nityaM parivasataH tattenArthena kuNDalavarAvabhAsodaH samudraH0 2 evamucyate yAvannityaH candrAdisUtraM pUrvavat / tadevaM kuNDalo dvIpaH kuNDalaH samudrazca tripratyavatAraH,tathAhi-aruNavarAvabhAsa-samudraparikSepI kuNDalo dvIpaH-1 kuNDaladvIpaparikSepI kuNDala: samudraH / tatparikSepI kuNDalavaro dvIpaH tatparikSepI kuNDalavaraH samudraH tat cAhiye isa samudra meM kuNDalavarAvabhAsa aura varakuMDalavarAvabhAsa mahAvara isa nAmake do deva rahate haiN| ye maharddhika Adi vizeSaNoM vAle hai yAvatU eka palyopama kI inakI sthiti hai| ina meM eka pUrvArdhAdhipati hai aura eka aparArdhAdhipati hai yahAM candrAdityAdi jyotiSka devoM kI vaktavyatA pUrva ke jaisI hI hai yahAM saba jagaha dvIpa aura samudroM ke usa usa nAma ke hone meM jo kathana pahile kara Aye haiM tathA ina ke nAma isa prakAra se nitya haiM aisA jo kaha Aye haiMvaha saba kathana apane 2 dvIpoM aura samudroM ke nAmakI vaktavyatA meM kahate jAnA cAhiye / isa taraha se yaha kuNDaladvIpa tIna pratyavatAra vAlA prakaTa kiyA jaise-aruNavarAvabhAsasamudra parikSepI kuNDaladvIpa 1 kuNDaladvIpa parikSepI kuNDalasamudra, kuNDalasamudra parikSepI kuDalavara dvIpa, kuNDalavara dvIpa parikSepI kuMDalavara samudra, kuNDalavarasamudra parikSepI kuNDalavarAvabhAsaddhIpa, kuNDalavarAvabhAsa parikSepI kuNDalavarAvabhAsasamudra, ina saba kI vaktavyatA sarvatra ja samajI levuM joIe. A samudramAM kuMDalavarAvabhAsa ane kuMDalAbhAsa mahAvara e nAmavALA be deve nivAsa kare che. teo mahaddhika vigere vize. vizeSaNa vALA che. yAvat teonI rithati eka popamanI che. temAM eka pUrvAdhipatI che. ane bIje aparArdhAdhipati che. ahIyAM caMdra, sUrya vigere tiSka denuM kathana pahelAM kahyA pramANe ja che. ahIyAM badhe ThekANe dviIpa ane samudranA te te nAme hovAnuM je kathana pahelAM karavAmAM Avela che. te tathA temanA nAme nitya che. ema je kahela che. e tamAma kanatha pitapatAnA dvIpe ane samudronA nAmanA kathanamAM badheja kahevuM joIe e rIte A kuMDala dviIpa traNa pratyavatAra vALo kahela che jemake-arUNuvarAva bhAsa samudra parikSepavALa kuMDalIpa 1 kuDala dvIpanA parikSepavALe kuMDalasamudra 2 kuMDala samudranA parikSepa vALa kuMDalavara dvIpa, kuMDalavara dvIpanA parikSepa vALe kuMDalavara samudra, kuMDalavara samudranA parikSepavALe kuMDalavarAbhAsa dvIpa, kuMDalavarAbhAsa dvIpanA parikSepavALe kuMDalavarAvabhAsa samudra, A badhAnuM varNana jIvAbhigamasUtra
Page #897
--------------------------------------------------------------------------
________________ 884 jIvAbhigamasUtre parikSepI kuNDalavarAvabhAso dvIpaH tatparikSepI kuNDalavarAvabhAsaH samudraH, vaktavyatA ca sarvatrApi kSodavaradvIpaH-kSododasamudravat navaraM devatAnAmidaM nAnAtvam-kuNDale dvIpe kuNDalabhadra-mahAbhadrau dvau devau, kuNDalasamudre cakSuH zubhacakSuH kAntau, kuNDalavaradvIpe-kuNDalavarabhadra-kuNDalavaramahAbhadrau, kuNDalavarasamudre kuNDalavarakuNDalavaramahAvarau, kuNDalavarAvabhAse dvIpe-kuNDalavarAvabhAsabhadra- kuNDalavaravabhAsamahAbhadrau kuNDalavarAvabhAse samudre tu kuNDalavarAvabhAsavara-varakuNDalavarAvabhAsamahAvarau dvau dvau devau / 'kuMDalavarobhAsaM NaM samudaM-ruyage NAmaM dIve vaTTe valayA0 jAva ciTThai kiM samacakavAla visamacakka0 ? goyamA ! samacakavAla no visamacakkavAlasaMThie, kevaiyaM sthAnoM para-dvIpa kI kSodavaradvIpa ke jaisI aura samudra kI kSododasamudra ke jaisI hai-parantu devoM ke nAmoM meM bhinnatA hai jaise kuNDaladvIpa meM kuNDalabhadra aura kuNDalamahAbhadra ye do deva kahe gaye haiM, kuNDalasamudra meM kuNDalacakSu aura zubhacakSukAnta ye do deva kahe gaye hai kuNDavaradvIpa meM kuNDalavara bhadra aura kuNDalavaramahAbhadra ye do deva kahe gaye haiM kuNDalavarasamudra meM kuNDalavarabhadra aura kuNDalavaramahAbhadra ye do deva kahe gaye haiM tathA-kuNDalavarAvabhAsa dvIpa meM kuNDalavarAvabhAsabhadra, aura kuNDalavarAvabhAsa mahAbhadra ye do deva kahe gaye haiM tathA kuNDalavarAvabhAsa samudra meM kuNDalavarAvabhAsavara aura varakuNDalavarAvabhAsa mahAvara ye do deva kahe gaye haiM 'kuMDalavaro bhAsaM NaM samudaM ruyage NAmaM dIve vaTTe valayA0 jAva ciTThati, kiM samacakka0 visamacakkavAla ?' kuNDalavarAvabhAsa samudra ko cAroM ora se beDhe hue rucakanAma kA dvIpa hai yaha dvIpa bhI vRtta aura valaya ke jaise AkAra vAlA hai he bhadanta ! badhe ThekANe dvIpanA varNanamAM kSedavara dvIpanA varNana pramANe che. paraMtu denA nAmamAM judA paNuM che. jemake-kuMDala nAmanA dvIpamAM kuMDalabhadra ane kuMDalA mahAbhadra e be deve hevAnuM kahevAmAM Avela che. kuMDala samudramAM kuMDalacakSu ane zubhacakSukAMta e be deve kahelA che. kuMDalavara dvIpamAM kuMDalavara bhadra ane kuMDalavara mahAbhadra e be deve kahevAmAM AvelA che. kuMDalavara samudramAM kuMDalavara bhadra ane kuMDalavara mahAbhadra e be deve kahevAmAM AvelA che. tathA-kuMDalavarAvabhAsa nAmanA dvIpamAM kuMDalavarAbhAsa bhadra ane kuMDalarAvabhAsa mahAbhadra e be de kahelA che. tathA kuMDalavarAvabhAsa samudramAM kuMDalavarAvabhAsavara ane varakuMDalavarAvamaas mahA12 se nAmanAme / vAmAM mAvyA che. 'kuMDalavaro bhAsaM NaM samudaM ruyage NAma dIve vaTTe valayAgArasaMThANasaMThite jAva ciTThati kiM samacakka0 visama cakkavAla0' s12|1maas samudrane yAre mAnnuthI dhezane 35 naamne| dI5 jIvAbhigamasUtra
Page #898
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNadidvIpasamudranirUpaNam 885 cakkavAla0 pannatte' kuNDalavarAvabhAsaM samudraM khalu rucako nAma dvIpo vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH saMparikSipya khalu tiSThati sa ki samacakravAla saM0 viSamacakravAlena saMsthitaH ? he gautama ! samacakravAlenaiva no viSamacakravAlena0 sa ca kiyatA-cakravAlaviSkambheNa-parikSepeNa ca prajJaptaH ? gautama ! saMkhyeyayojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa parikSepeNa ca / 'savvaTTha maNoramA ettha do devA-sesa taheva' sarvArtha-manoramau dvAvatra devau mahaddhiko pUrvA'dhipatIbhUtvA yAvatpalyopamasthitiko saMparivasataH zeSaM tathaiva kSododavarasamudravadeva jyotiSkasUtramapi / yaha dvIpa samacakravAla vAlA hai yA viSamacakravAla vAlA hai ! isa prakAra se gautama ke pUchane para prabhu ne kahA 'goyamA ! samacakkavAla. no visamacakkavAlasaMThite' he gautama ! yaha dvIpa samacakravAla vAlA hai -viSamacakravAla vAlA nahIM hai 'kevatiyaM cakkavAla paNNatte' he bhadanta isakA samacakravAla viSkambha kitanA kahA gayA hai aura parikSepa kitanA kahA gayA hai ? uttara meM pramu ne kahA hai-he gautama ! isakA cakravAla viSkambha saMkhyAta lAkha yojana kA hai aura parikSepa bhI isakA itanA hI hai 'savaTTha maNoramA ettha do devA sesaM taheva' sarvArtha aura manorama nAma ke do deva yahAM para rahate haiM inameM eka pUrvArdhAdhipati hai aura dUsarA aparArdhAdhipati hai ye donoM deva mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle hai aura yAvat eka eka palyopama kI sthiti vAle haiN| candrAdityAdi jyotiSka devoM ke sUtra taka kSododavara samudra ke jaisA Avela che. A dvIpa paNa vRtta-goLa ane valayanA jevA AkAravALe che. he bhagavana A dvIpa samacakravAlavALo che ke viSama cakravAla vALo che? A pramANe gautama svaamiin| pUchapAthI uttaramA pramuzrI yu-'goyamA ! samacakkavAla. no visama cakkavAla0 saMThite' gautama ! 2 // dvIpa samaya pAsa pANI che. viSama pAsavANe nathI. 'kevatiyaM cakkavAla0 paNNatte' he bhagavan tanA sabhA cakavAla viSkanja keTale kahela che? ane tene parikSepa keTale kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe kahyuM ke he gautama! tene samacakavAla viSkabha saMkhyAta lAkha ejanane che. ane tene parikSepa paNa eTaleja che. 'savvadamanoramA ettha do devA sesaM taheva' sAtha mane bhanA2ma nAmAnA meM de tyAM nivAsa kare che. te paikI eka pUrvArdhane adhipati che, bIje aparAIne adhipati che. A banne de mahaddhika vigere vizeSaNo vALA che. ane yAvatuM eka palyopamanI sthiti vALA che. caMdra sUrya vigere tiSka jIvAbhigamasUtra
Page #899
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 'ruyagode NAmaM samudde jahA khodode samudde-saMkhejjAI joyaNasayasa0 cakkavAla. saMkhejjAI joyaNasayasahassAI parikkheveNaM-dArA dAraMtaraMpi saMkhejjAI-joisaMpi savvaM saMkhejjaM-bhANiyavvaM' rucakaM nAma dvIpaM rucakodo nAma samudro vRtto valayAkAra saMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya tiSThati, vaktavyatA ca kSododa samudravat rucakodaH khalu bhadanta ! kiyatA cakravAlaviSkambheNa-parikSepeNa ca prajJaptaH ? bhagavAnAha-gautama ! saMkhyeyayojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa-parikSepatazca, catvAri caturSu dvArANi teSAM parasparamantaraM yojanazatasahasrANAM vaktavyam candrAdayaH sarve'pi saMkhyeyAH eva bhnnitvyaaH| 'aTo vi taheva hI kathana kara lenA cAhiye / 'ruyagode NAmaM samudde jahA khodode samudde saMkhejAI joyaNasatasahassAI cakkavAlavi0 saMkhejAiM joyaNasatasahassAI parikkheveNaM dArA dAraMtaraMpi saMkhajAI jotisaMpi savvaM saMkhejjaM bhANiyavvaM rucakadvIpa ko cAroM ora se beDhe hue rucakoda nAmakA samudra hai yaha gola hai aura valayAkAra ke jaise saMsthAna vAlA hai isa ke sambandha kI vaktavyatA kSododakasamudra ke jaisI hI hai| he bhadanta ! yaha rucakodasamudra kitane cakravAla viSkambha vAlA hai aura parikSepa isakA kitanA hai ? uttara meM prabhu ne kahA hai-he gautama ! isa kA samacakravAlaviSkambha saMkhyAta lAkha yojana kA hai aura parikSepa bhI isakA itanA hI hai isake cAra daravAje pUrvAdi cAra dizAoM meM hai inakA Apasa meM antara 1 lAkha yojana kA hai| yahAM candrAdika jyotiSIdeva saMkhyAta hai 'aho vi jaheva khododagassa navara sumaNasa devonA kathana paryata kSedavara samudranA kathana pramANenuM kathana karI levuM. 'ruyagode NAma samude jahA khodode samudde saMkhejjAiM joyaNasatasahassAI cakka. vAla vi0 saMkhejjAiM joyaNasatasahassAI parikkheveNaM dArA dAraMtaraM pi saMkhejjAI jotisapi savve sakhejjaM bhANiyavvaM' 354 dIpane yAre mAnnuthI dhezana 3yaha nAmane samudra che. A samudra geLa che, ane valayanA AkAra jevA AkAra vALo che. A saMbaMdhanuM kathana kSedaka samudranA kathana pramANe ja che. te bhagavad ! A rUcakeda samudra keTalA cakavAla vizkelavALe che? ane tene parikSepa keTaluM che? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe kahyuM ke he gautama! tene samacakavAla vizkebha saMkhyAta lAkha ejanane che, ane tene parikSepa paNa eTaleja che, tene pUrva vigere cAre dizAmAM cAra daravAjA che. te daravAjAonuM parasparanuM aMtara 1 eka lAkha ejananuM che, ahIyAM caMdra sUrya vigere nyAta he sadhyAta cha. 'aThTho vi taheva jaheva khododagassa navaraM sumaNasa jIvAbhigamasUtra
Page #900
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNadidvIpasamudranirUpaNam 887 jaheva khododassa navari sumaNa-somaNasA ettha do devA mahaDiyA' artho'pi nAmAnvarthacintanaM tathaiva kSododasya kSododavat navaraM sumanaH saumanasau rucakasamudre dvau mahaddhikau0 yAvatpalyopamasthitiko devau parivasataH anyat kSododavat / 'taheva ruyagAo ADhattaM asaMkhenaM vikkhabhA parikkhevo-dArA-dAraMtaraM ca joisa ca savvaM asaMkhejjaM bhANiyacvaM' tathaiva rucakadvIpAdArabhya sarvatra dvIpe samudre cakravAla viSkambho'saMkhyeyaH, tathA-parikSepo'pi, dvArANi vijayAdIni-dvArANAM parasparamantaraM cA'saMkhyeyam jyotiSkAdikaM cA'saMkhyeyam / rucakAtpUrvavartinAM saMkhyeyamiti nisskrssH| 'ruyagodaNaM samudaM ruyagavareNaM dIve vaTTe' rucakodakaM khalu samudraM rucakavaro nAma dvIpo vRtto valayAkArasaMsthitaH sarvataH saMparikSipya tiSThati somaNasA ettha do devA mahaDDiyA taheva' isa prakAra kA isakA jo nAma huA hai usa kA kAraNa jaisA kSododakasamudra ke prakaraNa meM kahA gayA hai vaisA hI jAnanA cAhiye isa rucakasamudra meM sumana aura saumanasa nAmake do deva rahate haiM ye mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle hai aura yAvat inakI eka palyopama kI sthiti hai / 'ruyagAo ADhattaM asaMkhejjaM vikkhaMbhA parikkhevo, dArA, dAraMtaraM ca joisa ca savaM asaMkhejjaM bhANiyavvaM' rucakadvIpa se lekara aura saba dvIpa meM evaM samudra meM cakravAla viSkambha asaMkhyAta yojana kA hai tathA parikSepa bhI itanA hI hai saba meM vijayAdi dvAra haiM dvAroM kA paraspara meM antara asaMkhyAta yojanoM kA hai| jyotiSka bhI yahAM asaMkhyAta haiN| tathA rucaka taka saba saMkhyAta haiN| 'ruyagoyaNNaM samudaM ruyagavaraM NaM dIve vaTTe' rucakodaka samudra ko rucaka vara nAmakA dvIpa cAroM ora se beDhe saumaNasA ettha do devA mahaDhiyA' 25 // pramANunu mAnu nAma thayeTa cha, tenuM kAraNa jema haidedaka samudranA prakaraNamAM kahevAmAM Avela che. e ja pramANenuM saghaLuM kathana samajI levuM. A rUcaka samudramAM sumana ane saumanasa nAmanA be deva nivAsa kare che ane teo mahaddhika vigere vizeSa vALA mane yAvat temanI sthiti se 58yApabhanI cha, 'ruyagAo ADhattaM asaM khejja vikkhaMbha parikkhevo, dArA, dAraM tara ca joisaca savvaM asaMkheja bhANiyavvaM' rUcaka dvIpathI laIne bIjA badhA dvIpamAM ane samudromAM cakavAla viSkabha asaMkhyAta janane che. tathA tene parikSepa paNa eTaleja che. badhA dvIpamAM vijyAdi dvAre che, ane dvArenuM parasparanuM aMtara asaMkhyAta jananuM che. 'ruyagoyaNNaM samudaM ruyagavara NaM dIve vaTTe' 3064 samudrane 354 12 nAmanA dviIpe cAre bAjuthI gherela che, A dvIpa goLa che. tene AkAra goLa jIvAbhigamasUtra
Page #901
--------------------------------------------------------------------------
________________ 888 jIvAbhigamasUtre ityAdi kSododavat 'ruyagavarabhadda ruyagavaramahAbhaddA ettha do devA' rucakavarabhadrarucakavaramahAbhadrau dvau devAvatra maharddhikau yAvatpalyopamasthitiko yathAkrama pUrvArdhaparArdhAdhipatIvasataH / 'ruyagavarode ruyagavararuyagavaramahAvarA ettha do devA mahaDiyA' rucakodakaM samudraM rucakavaro nAma dvIpo vRtto valayAkArasaMsthAnena saMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya tiSThati ityAdi sarva nirupya rucakavarode samudre rucakavararucakamahAvarau dvau devAvatra maharddhiko yAtpalyopama sthitimantau parivasataH / 'ruyagavarAvabhAse dIve-ruyagavarAvabhAsabhadda-ruyagavarAvabhAsabhahAbhaddA ettha do devA mahaDriyA' rucakavarodaM samudraM rucakavarAbhAsanAmadvIpo vRtto yAvat saMparikSipya tiSThahue hai yaha dvIpa gola tathA valaya ke jaise AkAra vAlA hai ityAdi saba kathana kSododaka dvIpa ke jaisA hI jAnanA cAhiye 'ruyagavara bhadda ruya gavaramahAbhaddA ettha do devA' yahAM para rucakavarabhadra aura rucakavaramahAbhadra nAmake do deva rahate haiM / ye mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM evaM yAvata eka palyopama kI sthiti vAle haiN| ina meM eka pUrvArdha kA adhipati hai aura dUsarA aparAdha kA adhipati hai 'ruyagavarode ruyagavara ruyagavara mahAvarA ettha do devA mahaDiyA' rucakavara samudra ko cAroM ora se beDhe hue rucakavara nAmakA dvIpa hai yaha gola hai aura valaya ke jaise AkAra vAlA hai ityAdi rUpa se saba kathana karake isa rucakavaroda samudra meM rucakavara aura rucakavara mahAvara nAmake do deva rahate haiN| ye mahaddhika Adi vizeSaNo vAle evaM yAvat eka palyopama kI sthiti vAle haiN| 'ruyagavarAvabhAse dIve ruyagavarAvabhAsa bhadda ruyagavarAvabhAsa mahAbhadA ettha do devA mahaDDiyA' rucakavaroda samudra ko cAroM ora se valayanA jevuM che. vigere tamAma kathana kSededaka dvIpanA kathana pramANe ja che. 'ruyagavarabhadda ruyagavaramahAbhadA ettha do devA' mahIyAM 35712 bhadra bhane rUcakavara mahAbhadra e nAmavALA be deve nivAsa kare che. e deve mahaddhika vigere vizeSaNa vALA che. evuM yAvat eka palyopamanI sthitivaLA che. temAM eka pUrvArdhanA adhipati che, ane bIjA aparAdhanA adhipati che. 'ruyagavarode ruyagavara ruyagamahAvarA ettha do devA mahaDDhiyA' 32412 samudrane cAre bAjuethI gherIne rUcakavara e nAmane dvIpa Avela che. e dvIpa goLa che. ane geLa valayanA AkAra je tene AkAra che. vigere prakArathI tamAma kathana karIne A rUcakavaroda samudramAM rUcakavara ane rUcaka mahAvara e nAmevALA be de rahe che. te deva mahaddhika vigere vizeSaNa vALA che. evaM yAvat se pakSyopabhanI sthiti cha. 'ruyagavarAvabhAse dIve ruyagavarAvabhAsabhadaruyaga jIvAbhigamasUtra
Page #902
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNadidvIpasamudranirUpaNam 889 tItyAdi nirUpyA'tra rucakavarAvabhAsabhadra rucakavarAvabhAsamahAbhadrau dvau devau mahaddhiko yaavtprivstH| 'ruyagavarAvabhAsaM dIvaM ruyagavarAvabhAse samudre ruyagavarAvabhA. savara-ruyagavarAvabhAsamahAvarA ettha do devA' rucakavarAvabhAsaM dvIpaM sarvataH saMpariveSTaya rucakavarAvabhAsaH samudraH vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH san tiSThati kSododasamudravat navaraM-rucakavarAvabhAsa0 vararucakavarAvabhAsamahAvaranAmAnau dvau ghera kara rucakavarAvabhAsa nAmakA dvIpa vyavasthita hai yaha vRtta hai aura gola valayAkAra ke jaise saMsthAna vAlA hai ityAdi viSaya kA nirUpaNa karake yahAM rucakavarAvabhAsa bhadra aura rucakavarAvabhAsa mahAbhadra nAma ke do deva rahate haiM ye mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM evaM yAvat eka palyopama kI sthiti vAle haiM 'ruyagavarAvabhAsaM dIvaM ruyagavarAbhAse samudde' rucakavarAvabhAsadvIpa ko cAroM ora se veSTita karake rahA huA rucakavarAbhAsanAma kA samudra hai yaha samudra gola hai aura gola valayAkArake jaise saMsthAna vAlA hai isakA saba varNana kSododaga samudra ke jaisA hI hai yahAM para 'ruyagavarAvabhAsavararuyagavarAvabhAsa mahAvarA ettha' rucakavarAvabhAsavara aura rucakavarAvabhAsa mahAvara isa nAma ke do deva rahate hai| ye mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM aura yAvat eka palyopama kI inakI sthiti hai yahAM taka kA prakaraNa anyatra gAthA dvArA saMgRhIta varAvabhAsamahAbhaddA ettha do devA mahaDDiyA' 35412 / 4 samudrane yAre mAthI gherIne rUcakavarAvabhAsa nAmane dvIpa Avela che. A dvIpa vRtta-nAma goLa che, ane tene AkAra goLa valayanA jevA saMsthAna vALe che. vigere viSayanuM karIne A dvIpamAM rUcakavarAvabhAsa bhadra ane rUcakavarAvalAsa mahA bhadra nAmavALA be deve nivAsa kare che, te deva mahaddhika vigere vizeSaNe vALA cha, bhane yAvat tamAse pakSyApabhanI sthitivAcha. 'rUyagavarAvabhAsaM dIvaM ruyagavarAvabhAse samudde' 324varAvabhAsa dIpane pyAre mAnuthI pITIna 234 354varAvabhAsa nAmane samudra Avela che. A samudra goLa che, ane goLavalayane je AkAra hoya che tevA AkAravALe che. A samudra saMbaMdhI tamAma varNana zAhI samudranA vana pramANe cha. 2mA samudramA 'ruyagavarAvabhAsavara ruyagavarAvabhAsa mahAvarA ettha do devA mahiDDhiyA' 32412|1maas12 mana 324121rAvabhAsa mahAvara e nAmavALA be deve nivAsa kare che. e devo mahaddhika vigere vizeSaNa vALA che, ane yAvat temanI sthiti eka palyopamanI che. A kathana sudhInuM tamAma prakaraNa anyatra gAthA dvArA saMgrahIta karIne A jI0 112 jIvAbhigamasUtra
Page #903
--------------------------------------------------------------------------
________________ 890 jIvAbhigamasUtra maharddhikau yAvat parivasataH / etadantamekaM prakaraNam uktazca "jaMbudIve lavaNe dhAyai kAloya pukkhare vrunne| khIra dhaya khoda naMdI, aruNavare kuMDale ruyage // 1 // chAyA-jambUdvIpo lavaNo dhAtakI kAlodaH puSkaro varuNaH / kSIra ghRta kSoda nandI, aruNavaraH kuNDalo rucakaH // 1 // ataH paraM-zaMkhadhvajakalazazrIvatsAdizubhanAmAnaH sarve'pi dvIpasamudrA strikarake isa prakAra se likhA gayA hai 'jabUdIve lavaNe, dhAyaikAloya pukkhare varuNe0, khIraghaya khoyanaMdI aruNavare kuMDale ruyage // 1 // tAtparya yahI hai ki pahilA jambUdvIpa hai isako ghere hue lavaNasamudra hai lavaNa ko ghere hue dhAtakI khaNDa hai, dhAtakIkhaNDa ko ghere hue kAloda samudra hai kAlodasamudra ko cAroM ora se ghere hue puSkaravaradvIpa hai. puSkaravaradvIpa ko cAroM ora se ghere hue varuNasamudra hai varuNasamudra ko ghere hue kSIravaradvIpa hai kSIravaradvIpa ko ghere hue ghRtodadhisamudra hai-ghRtodadhi ko ghere hue kSododakadvIpa hai kSododakadvIpa ko ghere hue naMdIzvaradvIpa hai ityAdi rUpa se rucaka taka yaha kathana jAnanA cAhiye / 'aruNasamudra se lekara tri pratyavatAra huA hai ina dvIpa samudroM ke bAda loka meM jo zaGkha, dhvaja, kalaza zrIvatsa Adi zubha nAma hai pramANe kahevAmAM Avela che. _ 'jaMbU ddIve, lavaNe dhAvai, kAloya, pukkhare varuNe0 / khIra ghayakhoyanaMdI aruNavare kuDale ruyage // 1 // AnuM tAtparya e ja che ke-pahele jaMbudvIpa che, tene gherIne lavaNa samudra Avela che, lavaNa samudrane cAre bAjuthI gherIne dhAtakIkhaMDa Avela che. dhAtakIkhaMDane cAre bAjue gherIne kAleda samudra Avela che. kAleda samudrane cAre bAjuthI gherIne puSkaravara nAmane dvIpa Avela che, puSkaravara dvIpane cAre bAjuthI gherIne varUNasamudra Avela che. varUNasamudrane gherIne kSIravara dvIpa Avela che. kSIravara dvIpane gherIne vRdadhi samudra Avela che. vRtadadhisamudrane gherIne dedaka dvIpa Avela che. dedaka dvIpane gherIne naMdIzvara dvIpa Avela che. vigere prakArathI rUcaka dvIpa sudhI A kathana kahI levuM joIe. arUNa samudrathI laIne tripratyavatAra thayela che. A saghaLA dvIpa ane samudranA pachI lekamAM je zaMkha, vajA, kalaza, zrIvatsa, vigere zubha nAme che, e nAmevALA dvIpa jIvAbhigamasUtra
Page #904
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNadidvIpasamudranirUpaNam 891 prtyvtaaraaH| apAntarAle ca-bhujagavaraH kuzavaraH krauNcvrH| tathA yAni hArA'rdhahArAdIni-AbharaNanAmakAni, AjinAdIni vastunAmAni, gandhanAmAni, koSThAdIni, utpalanAmAni-jalaruha-candrodyotanAmAni vRkSanAmAni tilakAdIni, ca yAni pRthivyAH-'puDhavI sakarA vAluyA, uuvalesilA ya loNase' ityAdi SaTtriMzadbhedabhinnAyAH navanidhInAM caturdazaratnAnAM cakravatti saMbandhinAM varSadharaparvatAnAM kSulla himavadAdInAM, padmamahApadmahUdAnAM, gaMgAdi mahAnadInAmantaranadInAM ca vijayAdi-kacchAdi dvAtriMzadvakSaskAraparvatAnAM mAlyavadAdi kalpAnAM saudharmAdInAM dvAdazAnAm, zakrendradazakAnAM devakuruttarakurUNAM mandarasya meroH, una nAmoM vAle dvIpa aura samudra haiM ye saba tripratyavatAra vAle haiM / apAntarAla meM bhujagavara kuzavara aura krauJcavara ye haiN| tathA-jitane bhI hAra-ardhahAra Adi zubha nAma vAle AbharaNoM ke nAma haiM, ajina Adi jitane bhI vastu nAma hai, koSTha Adi jitane bhI gandha dravyoM ke nAma haiM, jalaruha, candrodyota Adi jitane bhI kamala nAma hai tilaka Adi jitane bhI vRkSanAma haiM, pRthivI zarkarA, vAlukA, uppala, zilA, loNUsa Adi jitane bhI 36 pRthivI ke nAma haiM, nau nidhiyoM ke evaM caudaha ratnoM ke kSullahimavadAdika varSadhara parvatoM ke padma mahApadma Adi hRdoM ke, gaMgA sindhu Adi mahAnadiyoM ke antara nadiyoM ke 32 kacchAdika vijayoM ke, mAlyavAn Adi vakSaskAra parvatoMke, saudharma Adi 12 kuloM ke zaka Adi daza indro ke deva kuru aura uttarakuru ke sumeru parvata ke zakAdi sambandhI AvAsaparvatoM ke meru pratyAsana ane samudro AvelA che. A badhA dvIpa ane samudra tripratyatAra vALA che. tene apAntarAlamAM bhujagavara kuzavara ane kauMcavara che. tathA je kaI hAra arthahAra vigere zubha nAma vALA AbhUSaNonA nAme che. ajIna vigere je kaI vastunA nAme che. keSTa vigere jeTalA gaMdha dravyonA nAma che. jalarUha, caMdrodyota vigere prakAranA jeTalA kamaLAnA nAme che, tilaka vigere jeTalA nAnAbhA che. pRthivI, 421, vAyu, 75, zisal, aijsa, vigaire prakArathI 36 chatrIsa pRthvInA nAme che. tathA nava nidhinA ane cauda ratnanA kSullahimavaMta vigere viSadhara parvatanA pava, mahApA, vigere hunA gaMgA siMdhu vigere mahA nadInA tathA tenI aMtara nadinA 32 batrIsa prakAranA kaccha vigere vinA mAlyavAnuM vigere vakSaskAra parvatanA, saudharma vigere 12 kuLanA zaka vigere 10 IndronA devakurU ane uttarakurUnA, sumerUparvatanA zaka vigere saMbaMdhI AvAsa parvatanA, merU pratyAsanna bhavanapati vigerenA jIvAbhigamasUtra
Page #905
--------------------------------------------------------------------------
________________ 892 jIvAbhigamasUtre AvAsAnAM zakrAdi sambadhinAM merupratyAsanna bhavanapatyAdi sambandhinAM ca kUTAnAM nakSatrANAM kRttikAdInAmaSTAviMzateH, candrANAM sUryANAM ca nAmAni sarvANyapi dvIpasamudreSu tripratyavatArANi vaktavyAni tadAha-'hAradIve' ityAdi / evaJcahAro dvIpaH hArodaH samudraH, hAravaro dvIpo-hAravaraH samudraH, hAravarAvabhAso dvIpobhavana pati Adi ke kUToM ke kSullahimavadAdi sambandhI kUToM ke, kRtti kAdi 28 nakSatroM ke candroM ke, evaM sUryoM ke jitane bhI nAma haiM una nAmoM vAle dvIpa aura samudra hai ye saba tri pratyavatAra vAle haiM / yahI vAta sUtrakAra aba dikhalAte hai-'hAradvIpa hArodasamudra, hAravaradvIpa, hAravarasamudra, hAravarAvabhAsadvIpa hAravarAvabhAsasamudra' ina pratyavatAroM ke sambandha meM jaisI vaktavyatA pahile kahI gaI hai vaisI hI kaha lenI cAhiye arthAt rucakavarAvabhAsa samudra ko cAroM ora se ghere hue hAradvIpa hai isa hAra dvIpa meM 'hArabhadda hAramahAbhaddA ettha0' hArabhadra aura hAramahAbhadra nAmake do deva rahate haiM ye pUrvokta mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM aura yAvat eka palyopama kI inakI sthiti hai hAradvIpa ko cAroM ora se ghere hue hArodasamudra hai. isakI vaktavyatA pUrva ke hI jaisI hai isa hArasamudra meM 'hAravara hAravara mahAvarA ettha do devA mahaDDiyA' hAravara aura hAravara mahAvara ye do deva rahate haiM kuTanA kSulla himavaMta vigere saMbaMdhI kUTanA kRttikA vigere 28 aThyAvIsa nakSatranA caMdronA ane sUryonA jeTalA nAme che. e nAme vALA dvIpa ane samudro che. e badhA dvIpa ane samudra tripratyavatAra vALA che. eja vAta have sUtrakAra nIce pramANe batAve che.-hAra nAmane dvIpa ane hArodasamudra, hAravara dvIpa ane hAravara nAmano samudra. hAravarAvabhAsa e nAmano dvIpa ane hAravarAbhAsa e nAmano samudra A pratyavatAnA saMbaMdhamAM je pramANenuM kathana pahelAM kahevAmAM Avela che. e ja pramANenuM saghaLuM kathana kahI levuM joIe. arthAt rUcakavarAvabhAsa samudrane cAre taraphathI gherI hAra nAmano dvIpa mAvesa cha. 25 / 2 dvIpamA 'hArabhada hAramahAbhaddA ettha do devA mahiDDiyA' hArabhadra ane hAra mahAbhadra e nAmanA be de rahe che. e deva pahelA kahayA pramANe mahaddhika vigere vizeSaNo vALA che. ane yAvat eka patyepamanI teonI rithati che. hAradvIpane cAre bAjuthI gherIne hAroda nAmane samudra Avela che A saMbaMdhI kathana pahelAnA kathana pramANe ja che. A DAsamudramA 'hAravara hAravara mahAvarA ettha do devA mahiDDhiyA' 7 / 212 2mane jIvAbhigamasUtra
Page #906
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNadidvIpasamudranirUpaNam 893 hAravarAvabhAsaH samudraH, pratyavatArANAmeSAM pUrvavadUktavyatA-navaram-"hAradIve hArabhada-hAramahAbhadA-ettha0 rucakavarAvabhAsaM samudraM hAradvIpo vRtto valayAkAra0sarvataH samantAt saMparikSipya tiSThatIti pUrvavat hArabhadra-hAramahAbhadrau dvau devau mahardiko atra yAvattiSThataH parivasataH / 'hArasamudde hAravarahAravaramahAvarA etya do devAmahaDDiyA'samudravaktavyatA pUrvavat, 'kevalaM hAravara hAravaramamahAvarau dvAvatramaharddhiko yAvatpalyopamasthitiko parivasataH 'hAravarode hAravarabhada hAravara mahAbhaddA ettha do devA mahaDriyA' hAravarode dvIpe hArabhadra-hAvaramahAbhadrau mahaddhiko yAvat-palyopamasthitikau parivasataH / 'hAravaroe samudde hAravarahAravaramahAvarA ettha0' hAravarodenAma samudde hAravarahAravaramahAvarau mahaddhiko yAvatpalyopamasthitiko parivasataH / 'hAravarAvabhAse dIve hAravarAvabhAsabhada hAravarAvabhAsamahAbhadA ettha do devA.' hAravarAvabhAsadvIpe hAravarAvabhAsabhadra-hAvarAvabhAsamahAbhadrau mahaddhiko yAvat palyoinakI sthiti eka palyopama kI hai aura ye maharddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM / hArodasamudra ko ghere hue hAravaradvIpa hai isa dvIpa meM hAravarabhadra aura hAravara mahAbhadra ye do deva rahate haiM hAravaradvIpa ko ghere hue hAravarasamudra hai isameM hAravara aura hAravara mahAvara nAmake do deva rahate haiM 'mahiDDiyA' ye maharddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM aura yAvat eka palyopama kI sthiti vAle haiM hAravarasamudra ko ghere hue hAravarAvabhAsa dvIpa hai. isa meM hAravarAvabhAsa bhadra aura hAravarAvabhAsamahAbhadra ye do deva rahate haiM hAravarAvabhAsa dvIpa ko cAroM ora se hAravara mahAvara e nAmanA be de rahe che. temanI sthiti eka palyopamanI che. ane e mahaddhika vigere vizeSaNa vALA che. hAdasamudrane gherIne hAravara e nAma vALA dvIpa Avela che. A dvIpamAM hAravarabhadra ane hAravara mahAbhadra e nAmanA be deva nivAsa kare che. hAravaradvIpane gherIne hAravara nAmane samudra Avela che. temAM hAravaraane hAravAra mahAvara e nAma vALA be de rahe che. 'mahiDaDhiyA' se ve bhaddhi vigere vizeSa! vA cha. bhane yAvat temanI sthiti eka palyopamanI che. hAravarasamudrane gherIne hAravarAbhAsa nAmane dviIpa Avela che. A dvIpamAM hAravarAvabhAsa bhadra ane hAravarAvabhAsa mahAbhadra e nAme vALA be devo rahe che. teo paNa mahaddhika vigere vizeSaNovALA che. hAvarAvabhAsadvIpane cAre bAjuethI gherIne hAravarAvabhAsa e nAma vALe samudra Avela che. A samudramAM hAravAvabhAsavara ane hAvarAvabhAsa jIvAbhigamasUtra
Page #907
--------------------------------------------------------------------------
________________ 894 jIvAbhigamasUtre pamau devau parivasataH / 'hAravarAvabhAsoe samudde hAravarAvabhAsavara-hAravarAvabhAsamahAvarA ettha0 hAravarAvabhAsamudre hAravarAvabhAsavarahAravarAvabhAsamahAvarau yAvatpalyo pamasthitiko maharddhikau parivasataH / 'evaM savvevi tipaDoyArA NeyavvA jAva' evaM sarve'pi tripratyavatArA netavyAH dvIpa samudrAdayaH yAvat / agre'pi tripratyavatArAHardhahAro nAma dvIpo'rdhahAro nAmA samudraH, ardhahAravaro dvIpo'rdhahAravaraH samudrA, arddhahAravarAvabhAso dvIpaH samudrazca, kanakAvalidvIpaH samudrazca, kanakAvalivaro dvIpaH samudrazca kanakAvalivarAvabhAso dvIpaH smudro'pi| ratnAvalidvIpaH samudrazca / ratnAvalivaro dvIpaH samudrazca, ratnAvalivarAvamabhAso dvIpaH samudrazca, muktAvalI dvIpaH samudrazca / muktAvalivaro dvIpaH samudrazca, muktAvalivarAvabhAso dvIpaHsamudrazca ghere hue hAravarAvabhAsa samudra hai isa meM hAravarAvabhAsavara aura hAravarAvabhAsa mahAvara ye do deva rahate haiM evaM sabveviti paDoyArA NetavvA jAva sUravarobhAsoe samudde, dIvesu bhaddanAmA varanAmA hoMti udahIsu' isI taraha se samasta dvIpa aura samudra tri pratyavatAra vAle jAnanA cAhiye-yAvat sUryavarAvabhAsa samudra taka samajaleveM / AbharaNoM ke nAma se dvIpa samudra isa prakAra se haiM-jaise-ardhahAradvIpa, ardhahArasamudra, ardhahAravaradvIpa, ardhahAravarasamudra, ardhahAravarAvabhAsadvIpa, aura ardhahAravarAvabhAsasamudra, kanakAvalidvIpa, kanakAvalisamudra, kanakAvalivaradvIpa, kanakAvalivarasamudra, kanakAvalivarAvabhAsadvIpa, kanakAvalivarAvabhAsasamudra, muktAvalIdvIpa muktAvalIsamudra muktAvalIvaradvIpa, muktAvalIvarasamudra, muktAvalIvarAvabhAsaddhIpa aura muktAvalIvarAvabhAsasamudra bhA12 me nAma he| 27 cha, 'evaM savve vi tipaDoyArA NeyavvA jAva sUravarobhAsoe samudde dIvesu bhadanAmA varanAmA hoti udahIsu' se pramANe saghaLA dvIpa ane saghaLA samudra tripratyavatAra vALA samajavA joIe yAvatu sUryavarAvabhAsasamudra paryanta samajavuM. AbhUSaNonA nAmathI dvIpa ane samudro A pramANe che. jema ke ardhapAradvIpa ane arthahArasamudra, arthahAravaridvIpa ane aIhAravarasamudra, arthahAravarAvabhAsadvIpa ane arthahAravarAvabhAsasamudra kanakAvalIdvIpa ane kanakAvalI samudra kanakAvalIvaradvIpa ane kanakAvalIvarasamudra. kanakAvalIvarAvabhAsadvIpa ane kanakAvalIvarAvabhAsa samudra. muktAvalIdvIpa ane maktAvalIsamudramuktAvalIvaradvIpa, muktAvalIvarasamudra, muktAvalIvarAvabhAsadvIpa, ane muktAvalIvarAvabhAsasamudra vastuonA nAmathI dvIpa ane samudronA nAmo jIvAbhigamasUtra
Page #908
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 105 aruNadidvIpasamudranirUpaNam 895 ( te AbharaNa nAmAnaH) vastunAmacintAyAmapi - Ajino dvIpa: samudrazca ajinavaro dvIpaH samudrava, ajinavarAvabhAso dvIpa samudrazva etadvIpasamudreSu devanAmAni - ardhahAradvIpe - arddhahArabhadrA'rdhahAramahAbhadrau, etatsamudre - ardhahAravarArdhahAra mahAvarI, ardhahAvare dvIpe - arddhahAvarabhadrArdhahArakharamahAbhadrauM, ardhahAravare samudre'rdhahAravarArdhahAravara mahAvarau, ardhahArAvabhAsedvIpe 'rdhahAravarAvabhAsa bhadrA'rdhahAravarAvabhAsamahAbhadrau samudre tu ardhahAravarAvabhAsavarArdhahAravarAvabhAsamahAvarau / kanakAvalidvIpe - kanakAvalibhadra - kanakAvalimahAbhadrau, samudre tu - kanakAvalivara kanakAvalimahAvarauSatara livare dvIpe kanakAvalivarabhadrakana kAvalivaramahAbhadrau, samudre - kanakAvalivara vastunAma se dvIpasamudra isa prakAra se haiM- AjinadvIpa Ajinasamudra AjinavaradvIpa Ajinavarasamudra, AjinavarAvabhAsadvIpa aura AjinavarAvabhAsasamudra ityAdi ardhahAradvIpa meM ardhahArabhadra aura ardhahAramahAbhadra ye do deva rahate haiM ardhahAravaradvIpa meM ardhahAravarabhadra aura ahAravaramahAbhadra ye do deva rahate haiM / ardhahAravara samudra meM ardhahAravara aura ardhahAramahAvara ye do deva rahate haiM ardhahArAvarAvabhAsadvIpa meM ardhahAravarAvabhAsabhadra aura ardhahAravarAvabhAsa mahAbhadra ye do deva rahate haiM ardhahAravarAvabhAsasamudra meM ardhahArAvabhAsavara aura ardhahArAvabhAsa mahAvara ye do deva rahate haiM / kanakAvalidvIpa meM afaaralibhadra aura kanakAvali mahAbhadra ye do deva rahate haiM kanakAvalisamudra meM kanakAvalivara aura kanikAvalimahAvara ye do deva rahate A pramANe che. AjIna dvIpa ane AjIna samudra, AjInavara dvIpa ane AjInavara samudra, jInavarAvabhAsa dvIpa ane AjInavarAvabhAsa samudra vigere ahAradvIpamAM ahArabhadra ane ahAramahAbhadra e nAma vALA e daivA rahe che. ahAra samudramAM ahAravara ane ahAra mahAvara e nAma vALA e devA rahe che. ahAravara dvIpamAM ahAravara bhadra ane ahAra mahAvara bhadra e nAma vALA e devA nivAsa kare che. ahAravara samudramAM ahAravara ane ahAra mahAvara e nAma vALA e devA rahe che. ahArAvabhAsa nAmanA dvIpamAM ahArAvabhAsa bhadra ane ahArAvabhAsa mahAbhadra e nAma vALA e dhruve rahe che, ahArAvabhAsa nAmanA samudramAM ahArAvabhAsavara ane ahArAvabhAsa mahAvara e nAmanA e devA rahe che. kanakAvalI dvIpamAM kanakAvalI bhadra ane kanakAvalI mahAbhadra e nAma vALA e devA rahe che. kanakAvalI samudramAM kanakAvalIvara ane kanakAvali mahAvara e e devA rahe che. jIvAbhigamasUtra
Page #909
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre kanakAvalivaramahAvarau, kanakAvalivarAvabhAse dvIpe kanakAvalivarAvabhAsamadrakanakA. valivarAvabhAsamahAbhadrau, samudre kanakAvalivarAvabhAsavarakanakAvalivarAvabhAsamahAvarau, ratnAvali dvIpe-ratnAvalibhadra ratnAvalimahAbhadrau, tat samudre ratnAvalivara ratnAvalimahAvarau, ratnAvalivare dvIpe ratnAvalivarabhadraratnAvalivara mahAbhadrau, tat samudre ratnAvalivararatnAvalimahAvarau, ratnAvalivarAvabhAse dvIpe ratnAvalivarAvabhAsabhadraratnAvalivarAvabhAsamahAbhadrau, samudre-ratnAvalivarAvabhAsavaratnAlivarAvahaiM kanakAvalivaradvIpa meM kanakAvalibhadra aura kanakAvali mahAbhadra ye do deva rahate haiM kanakAvalivarasamudra meM kanakAvalivara aura kanakAvalivaramahAvara ye do deva rahate haiM kanakAvalivarAvabhAsadvIpa meM kanakAvalivarAvabhAsabhadra aura kanakAvalivarAvabhAsa mahAbhadra ye do deva rahate haiM kanakAvalivarAvabhAsasamudra meM kanakAvalivarAvabhAsavara aura kanakAvalivarAvabhAsa mahAvara ye do deva rahate haiM ratnAvalidvIpa meM ratnAvalibhadra aura ratnAvalimahAbhadra ye do deva rahate haiM, ratnAvalisamudra meM ratnAvalivara aura ratnAvalimahAvara ye do deva rahate haiM, ratnAvalivaradvIpa meM ratnAvalivarabhadra aura ratnAvalimahAbhadra ye do deva rahate haiM ratnAvalivarasamudra meM ratnAvalivaravara aura ratnAvalivaramahAvara ye do deva rahate haiM ratnAvalivarAvabhAsadvIpa meM ratnAvalivarAvabhAsabhadra aura ratnAvalivarAvabhAsa mahAbhadra ye do deva rahate haiM ratnAvalivarAvabhAsasamudra meM ratnAvalivarAvabhAsavara aura rtnaavlivraavkanakAvalivara dvIpamAM kanakAvalibhadra ane kanakAvali mahAbhadra e nAmanAM be devo rahe che, kanakAvalivara samudramAM kanakAvalivara ane kanakAvalivara mahAvara e nAma vALA be de rahe che. kanakAvalivarAvabhAsa dvIpamAM kanakAvalivarAvabhAsa bhadra ane kanakAvalivarAbhAsa mahAbhadra e nAmanA be de nivAsa kare che. kanakAvalivarAvabhAsa samudramAM kanakAvalivarAvabhAsavara ane kanakAvalivarAvabhAsa mahAvara e nAmanA be de rahe che. ratnAvali dvIpamAM ratnAvali bhadra ane ratnAvali mahAbhadra e nAmanA be de rahe che. ratnAvali samudramAM ratnAvalivara ane ratnAvali mahAvara e nAma vALA be de rahe che. ratnAvalivara dvIpamAM ratnAvalivara bhadra ane ratnAvalivara mahAbhadra e nAma vALA be de rahe che. ratnAvalivara samudramAM ratnAvalivaravara ane ratnAvalivara mahAvara e nAmanA be de rahe che, ratnAvalivarAbhAsa dvIpamAM ratnAvalivarAvabhAsa bhadra ane ratnAvalivarAvabhAsa mahAbhadra e nAmanA be devo rahe che, ratnAvalivarAvabhAsa samudramAM ratnAvalivarAvabhAsavara ane ratnAvalivarAvabhAsa jIvAbhigamasUtra
Page #910
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 105 aruNadidvIpasamudranirUpaNam 897 bhAsamahAvarau / muktAvalidvIpe muktAvalibhadra muktAvalImahAbhadrau samudre-muktAvalIvaramuktAvali mahAvarau, muktAvalivare dvIpe-muktAvalIvarabhadra muktAvalIvaramahAbhadrau, samudre muktAvalIvara muktAvalimahAvarau, muktAvalivarAvabhAse dvIpe-muktAvalivarAvabhAsabhadramuktAvalivarAvabhAsamahAbhadrau, samudre-muktAvalIvarAvabhAsavaramuktAvalIvarAvabhAsamahAvarau / Ajine dvIpe AjinabhadrA''jinamahAbhadrau, samudre-AjinavarA''jinavaramahAvarau, Ajinavare dvIpe AjinavarabhadrA''jinavaramahAvarau samudre-AjinavarAbhAsamahAvara ye do deva rahate haiM muktAvalidvIpa meM muktAvalibhadra aura muktAvalimahAbhadra ye do deva rahate haiM muktAvalisamudra meM muktAvalivara aura muktAvalimahAvara ye do deva rahate haiM, muktAvalivaradvIpa meM muktA. valivarabhadra aura muktAvalimahAbhadravara ye do deva rahate haiM muktAvalivarasamudra meM muktAvalivaravara aura muktAvalimahAvara ye do deva rahate haiM muktAvalivarAvabhAsadvIpa meM muktAvalivarAvabhAsabhadra aura muktAvalivarAvabhAsa mahAbhadra ye do deva rahate haiM muktAvalivarAvabhAsa samudra meM muktAvalivarAvabhAsavara aura muktAvalivarAvabhAsamahAvara ye do deva rahate haiM AjinadvIpa meM Ajinabhadra aura AjinamahAbhadra ye do deva rahate haiM Ajinasamudra meM Ajinavara aura AjinamahAvara ye do deva haiM AjinavaradvIpa meM Ajinavarabhadra aura AjinavaramahAbhadra mahAvara e nAmanA be de rahe che. muktAvalI nAmanA dvIpanAM muktAvali bhadra ane muktAvali mahAbhadra e nAmanA be de rahe che. muktAvali samudramAM muktAvalivara ane muktAvali mahAvara e nAmanA be de rahe che. muktAvali varadvIpamAM muktAvalivara bhadra ane muktAvalivara mahAbhadra e nAmanA be deva rahe che. muktAvali samudramAM muktAvalivara ane muktAvali mahAvara e nAmanA be deve nivAsa kare che muktAvalivara dviIpamAM muktAvalivara bhadra ane muktAvali mahAbhadra e nAmanA be de rahe che muktAvalivara samudramAM muktAvalivaravara ane muktAvalivara mahAvara e nAma vALA be de rahe che muktAvalivarAvabhAsa dvIpamAM muktAvalivarAvabhAsa bhadra ane muktAvalivarAbhAsa mahAbhadra e nAmanA be de rahe che. muktAvalivarAvabhAsa samudramAM muktAvalivarAvabhAsa vara ane muktAvalivarAvabhAsa mahAvara e nAma vALA be de rahe che. AjIna nAmanA dvIpamAM AjIna bhadra ane AjIna mahAbhadra e nAmanA be de rahe che. AjIna nAmanA samudramAM Ajanavara ane AjIna mahAvara e nAma vALA be deve nivAsa kare che. AjanAvara dvIpamAM Ajanavara bhadra ane jI0 113 jIvAbhigamasUtra
Page #911
--------------------------------------------------------------------------
________________ 898 jIvAbhigamasUtre jinavaramahAvarau, AjinavarAvabhAse dvIpe AjinavarAvabhAsabhadrA''jinavarAvabhAsamahAbhadrau samudre-AjinavarAvabhAsavarA''jinavarAvabhAsamahAvarau / evaM sarvatrApi triH pratyavatAro devAnAM nAmAni ca bhAvanIyAni, yAvata-sUrya-1 sUryavaraH 2 sUryavarAvabhAsaH 3 dvIpaH samudrazca-"sUravaro bhAsoe samudde" sUryadvIpe-sUryabhadrasUryamahAbhadrau devI, sUryasamudre-sUryavara sUrya mahAvarau, sUryavare dvIpe sUryavarabhadra sUryaye do deva rahate haiM Ajinavarasamudra meM Ajinavaravara aura AjinavaramahAvara ye do deva rahate haiM AjinavarAvabhAsadvIpa meM AjinavarAvabhAsabhadra aura AjinavarAvabhAsamahAbhadra ye do deva rahate haiM AjinavarAvabhAsasamudra meM AjinavarAvabhAsavara aura AjinavarAvabhAsamahAvara ye do deva rahate haiM isa taraha se sarvatra tri pratyavatAra aura devoM ke nAma udbhAvita kara lenA cAhiye dvIpoM ke nAmake sAtha bhadra aura mahAbhadra zabda lagAne se evaM samudra ke nAmoM ke sAtha vara zabda lagAne se una una dvIpoM aura samudroM ke devoM ke nAma bana jAte haiM yAvat sUrya jo dvIpa hai aura sUrya jo samudra hai, sUryavara jo dvIpa hai aura sUryavara jo samudra hai, sUryavarAvabhAsa jo dvIpa hai sUryavarAvabhAsa jo samudra hai, inameM kramazaH sUryadvIpa meM sUryabhadra aura sUryamahAbhadra ye do deva rahate haiM, sUryasamudra meM sUryavara aura sUryamahAvara ye do deva rahate hai sUryavaradvIpa meM sUryavarabhadra aura sUryavaramahAbhadra ye do deva rahate hai, Ajanavara mahAbhadra e nAma vALA be de rahe che. Ajanavara samudramAM ajanavara ane AjInamahAvara e nAma vALA be devanivAsa kare che. AjInavarAvabhAsa dvIpamAM AjanavarAbhAsa bhadra ane anavarAbhAsa mahAbhadra e nAmanA be deva nivAsa kare che. AjInavarAbhAsa samudramAM ajInavarAvabhAvara ane ajInavarAbhAsa mahAvara e nAmanA be de rahe che. A rIte badhe ThekANe tripratyavahAra ane devenA nAme samajI levA joIe dvIpanA nAmonI sAthe bhadra ane mahAbhadra e zabda joDavAthI ane samudronA nAmanI sAthe vara ane mahAvara zakhalagAvavAthI e dvIpa ane samudranA nAme denA nAmo banI jAya che. yAvat sUrya nAmane je dvIpa che. ane sUrya nAmane je samudra che. tathA sUryavara nAmane je dvIpa che ane sUryavara nAmano samudra che. sUryavarAvabhAsa nAmane je dvIpa che ane sUrya varAbhAsa e nAmane je samudra che. temAM kamapUrvaka sUryadvIpamAM sUrya bhadra ane sUrya mahAbhadra A nAma vALA be deve nivAsa kare che. sUrya samudramAM sUryavara ane sUryamahAvara e nAma vALA be de rahe che. sUryavara dvIpamAM sUryavara bhadra ane sUryavaramahAbhadra jIvAbhigamasUtra
Page #912
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.105 aruNadidvIpasamudranirUpaNam 899 varamahAbhadrau, sUryavare samudre-sUryavara sUryamahAvarau,-sUryavarAvabhAse dvIpe, sUryavaravAbhAsabhadra sUryavarAvabhAsamahAbhadrau, sUryavarAvabhAse samudre-sUryavarAvabhAsabara sUryavarAva. bhAsamahAvarau dvau dvau devau / 'dIvesu bhahanAmA varanAmA hoti udahIsu' dvIpeSu bhadranAmAnau varanAmAnau-udadhiSu devau bhvtH| 'jAva pacchimabhAvaM ca khodavarAdIsu sayaMbhUramaNapajjaMtesu' yAvatpazcimabhAvaM ca paratvaM ca kSodavaradvIpAdArabhya svayambhUramaNaparyanta dvIpasamudreSu / 'bAvIo-khododaga paDihatthAo' vApyo yAvad vilapaMktayaHkSododakaparipUrNAH vktvyaaH| 'pavvayakAya savva vairAmayA' parvatakAzca sarvAtmanA vajramayAH devadIve do devA mahaDiyA devabhadda devamahAbhadA ettha' sUryavarAvabhAsasamudrAtparaM yadasti-tadAha-'sUravarAvabhAsaM NaM samudaM devo nAma dIve sUryavarasamudra meM sUryavaravara aura sUryavara mahAvara ye do deva rahate haiM sUryavarAvabhAsadvIpa meM sUryavarAvabhAsabhadra aura sUryavarAvabhAsamahAbhadra ye do deva rahate hai sUryavarAvabhAsasamudra meM sUryavarAvabhAsavara aura sUryavarAvabhAsa mahAvara ye do deva rahate haiM / 'jAva pacchimabhAvaM ca khodavarAdisu sayaMbhUramaNapajjatesu bAvIo khoodga paDihatthAo pavvayakAya savvavairAmayA' kSodavaradvIpa se lekara svayaMbhUramaNa taka ke dvIpa aura samudroM meM vApikAeM haiM yAvat vilapaGktiyAM haiM aura ye saba kSododaka-ikSurasa jaise jala-se bharI huI haiM' aura jitane bhI yahAM parvata haiM ve saba sarvAtmanA vajamaya haiM / 'deva dIve dIve do devA mahiDDiyA deva bhadda deva mahAbhaddA ettha0' sUryavarAvabhAsa samudra se Age jo dvIpa aura samudra haiM unake viSaya meM yaha kahA jA rahA hai ki isa e nAma vALA be de rahe che. sUryavara samudramAM sUryavara ane sUryavara mahAvara e nAmanA be de rahe che. sUryavarAvabhAsa nAmanA dvIpamAM sUryAvarAva. bhAsa bhadra ane sUryAvarAvabhAsa mahAbhadra e nAmanA be de rahe che. sUryavarAvabhAsa samudramAM sUryavarAvabhAsavara ane sUryavarAbhAsa mahAvara e nAma 1 me he| 29 che. 'jAva pacchimabhAvaM ca khodavarAdisu sayaMbhUramaNapajjatesu vAvIo khoodagapaDihatthAo pavvayakAya savva vairAmayA' 12 dIpathI sana svayaMbhUramaNa paryantanA dvIpa ane samudramAM vAva AvelI che yAvat bilapaMkti haidadaka arthAt zeraDInA rasa jevA jalathI bharelI che. ane A jeTalA maDIyA patAcha se adhA savazate bhaya che. 'devadIve dIve do devA mahiDhiyA devabhadda devamahAbhaddA ettha0 / ' sUya 121mAsa samudranI 2011 dIpo bhane samudrI che tenA samayamA sama vAmAM Ave che 3-'sUravarAvabhAsaM NaM samudaM jIvAbhigamasUtra
Page #913
--------------------------------------------------------------------------
________________ ___ jIvAbhigamasUtre baDhe0' sUryavarAvabhAsaM khalu samudraM devavaro nAma dvIpo vRtto valayAkArasaMsthAnasaMsthitaH sarvataH samantAt saMparikSipya tiSThati sa hi-samacakravAlasaMsthitaH no viSamacakravAlasaMsthitaH, devo bhadanta ! dvIpaH kiyatA cakravAlaviSkambheNa parikSepeNa ca prajJaptaH ? he gautama ! asaMkhyeyayojanazatasahasrANi cakravAlaviSkambheNa tAnyeva parikSepeNa ca prajJaptaH, sarva pUrvavat-varNanam vaiziSTayaM devadvIpe devabhadra devamahAbhadrau maharddhiko yAvat palyopamasthitiko pavisataH / devodaH samudro vRttovalayAkArasaMsthAnena saMparikSipya devadvIpaM sarvataH samantAttiSThati pUrvavat 'devode 'sUravarAvabhAsaM gaM samudaM devo nAma dIve vaTTe' sUryavarAvabhAsasamudra ko cAroM ora se ghere hue deva nAmakA dvIpa hai yaha dvIpa vRtta hai aura golavalaya ke jaise saMsthAna vAlA hai yaha dvIpa bhI samacakravAla vAlA hai viSamacakravAla vAlA nahIM hai isake samacakravAla kA viSkambha asaMkhyAta lAkha yojana kA hai aura paridhi isakI tIna guNI adhika hai aura saba kathana isa sambandha meM pUrva ke hI jaisA hai-yahAM devabhadra aura deva mahAbhadra nAma ke do deva rahate hai ye donoM mahardika Adi vizeSaNoM vAle hai yAvat eka palyopama kI inakI sthiti hai devadvIpa ko devoda nAmakA samudra cAroM ora se ghere hue hai yaha bhI vRtta-gola-hai aura gola valaya ke jaise saMsthAna vAlA hai isa sambandha meM aura saba kathana pahile ke jaisA hI hai yahAM para 'devode samudde devavara devamahAvarA do devA ettha0' isa sUtra ke anusAra devavara aura deva mahAvara nAma devo nAma dIve vaTe' sUrya rAmAsa samudrane yAre mAthI dherIne heva se nAma vALe dvIpa Avela che. A dvIpa geLa che. ane geLa valaya nA AkAra jevA AkAra vALe che. A dvIpa paNa samacakavAla vALe che. viSama cakavAlA vALe nathI. tene samacakavAlane vikhaMbha asaMkhyAta lAkha ejanane che. ane tenI paridhi traNa gaNI vadhAre che. A zivAya bAkInuM tamAma kathana A viSaya saMbaMdhI pahelAM kahyA pramANenuM che. A dvIpamAM devabhadra ane deva mahAbhadra e nAma vALA be de rahe che. A banne deve mahaddhika vigere vizeSaNe vALA che. yAvat teonI sthiti eka palyopamanI che, dvIpane deveda e nAmavALA samudra cAre bAjuthI gherela che. A samudra paNa vRtta-gaLa che. ane goLa valayanA AkAra jevA AkAravALe che. A viSaya saMbaMdhI bAkInuM tamAma varNana pAhatA hA pramANenucha mahIyAM 'devode samudde devavara deva mahAvarA do devA ettha0' mA sUtranAthana pramANe 112 mane deva mahA12 jIvAbhigamasUtra
Page #914
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 105 aruNadidvIpasamudranirUpaNam 901 samudde-devavaradevamahAvarA do devA ettha0' atra devode samudre devavara-devamahAvarau maharddhiko yAvatpalyopamakau dvau devau parivasataH / 'jAva sayaMbhUramaNe dIve' devodaM samudra nAgo dvIpo vRtto valayAkArasaMsthAnena sarvataH samantAtsaMparikSipya tiSThati atra dvIpe nAgabhadranAgamahAbhadrau devau0 nAgasamudre-nAgavaramahAvarau dvau devau / nAgasamudrAtparaM yakSadvIpaH tatra-yakSabhadra yakSamahAbhadrau dvau devau-tato yakSa samudra statra-yakSavarayakSamahAvarau / tataH paraM bhUtadvIpaH bhUtabhadrabhUtamahAbhadrau dvau devau, tato bhUtasamudre bhUtavarabhUtamahAvarau dvau devau / tataH paraM svayaMbhUramaNo dvIpaH tatra-svayake do deva rahate haiM ye donoM maharddhika Adi vizeSaNoM vAle haiM aura yAvat eka palyopama kI sthiti vAle haiM 'jAva sayaMbhUramaNe dIve sayaMbhUramaNabhadda sayaMbhUramaNamahAbhaddA ettha do devA mahiDiyA' yAvatdevodaka samudra ko nAgadvIpa ghere hue hai| yaha dvIpa bhI gola hai aura gola valaya ke jaise saMsthAna vAlA hai isa dvIpa meM nAgabhadra aura nAgamahAbhadra nAmake do deva rahate haiM isa nAgadvIpa ko cAroM ora se ghere hue nAgasamudra hai| isameM nAgavara aura nAgamahAvara nAma ke do mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle deva rahate haiM inakI sthiti eka palyopama kI hai nAgasamudra ko yakSadvIpa cAroM ora se ghere hue haiM yahAM yakSabhadra aura yakSamahAbhadra nAmake do deva rahate haiM yakSadvIpa ko cAroM ora se ghere bhUtadvIpa hai isameM bhUtabhadra aura bhUtamahAbhadra nAma ke do deva rahate haiM bhUtadvIpa ko cAroM ora se ghere hue bhUtasamudra hai isameM bhUtavara aura nAmanA be deve nivAsa kare che. A banne deva mahaddhika vigere vizeSa cha. mane yAvat temanI sthiti me pakSyopabhanI che. 'jAva sayaMbhUramaNe dIve sayaMbhUramaNabhada sayaMbhUramaNamahAbhadda ettha do devA mahaDDhiyA' yAvat hevA samudrane nAgadvIpe gherela che. A dvIpa paNa geLa che. ane goLa valayanA AkAra jevo AkAravALe che. A dvIpamAM nAgabhadra ane nAgamahAbhadra e nAma vALA be devo rahe che. A nAga dvIpane cAre bAjuethI gherIne nAga nAmane samudra Avela che. A samudramAM nAgavara ane nAgamahAvara e nAma vALA be deve nivAsa kare che. ane teo mahaddhika vigere vizeSaNavALA che. teonI sthiti eka pApamanI che. nAgasamudrane cAre bAjuethI gherIne yakSadvIpa Avela che. A yakSadvIpamAM yakSabhadra ane yakSamahAbhadra nAmanA be de nivAsa kare che. yakSadvIpane cAre bAjuethI gherIne bhUta nAmane dvIpa che. A dvIpamAM bhUtabhadra ane bhUtamahAbhadra e nAma vALA be deve nivAsa jIvAbhigamasUtra
Page #915
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre mbhraramaNamahAbhadrau dvau devI, tataH sa eva samudraH tatra svayambhUramaNavara-svayambhUramaNamahAvarau devau / atra devAdi svayambhUramaNAnteSu paMcasu-2 dvIpeSu samudreSu ca tripratyavatAratA nAsti ata ekaikatayA te vaktavyAH / taduktam-'deve nAge jakkhebhUe ya sayaMbhUramaNe ya ekaike bhANiyavvau' deve yakSe nAge bhUte ca svayambhUramaNe ca ekaiko bhnnitvyH| nandIzvaradvIpAdArabhya svayambhUramaNadvIpaM yAvat devaviSaye vApIpuSkariNIdIrghikAH kSododakaparipUrNAH parvatAzca sarvavajramayA jJeyAH / nandIzvarAdbhUtAntasamudre nAmAnvarthacintAyAmudakamikSusadRzam svayambhUramaNaH puSkarodasamudravat / rucakAtpUrvadvIpe viSkambhAdayaH saMkhyeyAH rucakAtpare dvIpasamudrA'saMkhyeyAH iti / 'sayaMbhUramaNadIve sayaMbhUramaNabhadda sayaMbhUramaNamahAbhaddA do devA0' svayambhUramaNadvIpe-svayambhUramaNabhadra svayambhUramaNamahAbhadrau dvau devau / 'sayaMbhUramaNaM NaM dIvaM sayaMbhUramaNode nAmaM samudde vaTTe valayA0 jAva asaMkhejAi joyaNasayabhUtamahAvara nAmake do deva rahate haiM ye mahaddhika Adi vizeSaNoM vAle aura yAvat eka palyopama kI sthiti vAle hai bhUtasamudra ko ghere hue svayaMbhUramaNadvIpa hai isa meM svayaMbhUramaNabhadra aura svayaMbhUramaNa mahAbhadra nAma ke do deva rahate haiM svayaMbhUramaNadvIpa ko svayaMbhUramaNa samudra cAroM ora se ghere hue hai / yaha samudra gola hai aura gola valaya ke jaisA isakA saMsthAna hai yaha svayaMbhUramaNasamudra asaMkhyAta lAkha yojana ke vistAra vAlA hai aura itanA hI isakA parikSepa hai| he bhadanta ! 'svayaMbhUramaNa' aisA nAma isa samudra kA kisa kAraNa se huA hai aisA yaha prazna gautama kI ora se kiyA hai isa bAta ko 'jAva aho' isa pada kare che. bhUtadvIpane cAre bAjuethI gherIne bhUta e nAmane samudra Avela che. A samudramAM bhUtavara ane bhUtamahAvara e nAmanA be deva nivAsa kare che. e deve mahaddhika vigere vizeSaNovALA che. ane yAvat teo eka papamanI sthiti vALA che. bhUtasamudrane gherIne svayaMbhUramaNa dvIpa Avela che. A dvIpamAM svayaMbhUramaNa bhadra ane svayaMbhUramaNa mahA bhadra nAmanA be devo rahe che. svayaMbhUramaNa dvIpane svayaMbhUramaNa nAmanA samudra cAre bAjuethI gherela che. A samudra geLa che. ane valayanA AkAra jevA AkAra vALe che. A svaMbhUramaNa samudra asaMkhyAta lAkha ejananA vistAra vALe che. ane tene parikSepa paNa eTaleja che. he bhagavana "svayaMbhUramaNa e pramANenuM nAma zA kAraNathI thayela che ? A pramANene prazna gautamasvAmIe prabhuzrIne pUche cha. ma pAtane 'jAva aTTho' // 56thI sUtradhAre pragaTa 428 cha. mA prazna uttaramA prabhuzrI OM cha -'goyamA ! sayaMbhUramaNodae udae acche patthe jIvAbhigamasUtra
Page #916
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 105 aruNadidvIpasamudranirUpaNam 903 sahassAi parikkheveNaM jAva aTTho goyamA ! sayaMbhUramaNodae udae acche patthe jacce-taNue phalihavaNNAbhe-pagatIe udagaraseNaM pannatte sayaMbhUramaNavara sayaMbhUramaNamahAvarA ettha do devA mahar3iyA' sesaM taheva jAva asaMkhejjAo tArAgaNakoDikoDIo sobhesu vA-3' svayambhUramaNadvIpaM hi sarvataH saMveSTaya svayambhUramaNasamudro vRtta0 san tiSThati sa samudro'saMkhyeyayojanazatasahasrANi parikSepeNa prajJaptaH yAvAn arthaH tatkenArthena bhadanta ! svayambhUramaNaH samudraH-2 evamucyate ? he gautama ! svayambhUramaNodakaM acchaM-pathyaM jAtyam-anAvilaM-tanukaM-sphaTikavarNAbhaM prakRtyodakarasapUrNam atra maharddhikau devau svambhUramaNavara-svayambhUramaNamahAvarau palyopamasthitikau parivasataH, tattenArthena svayambhUramaNaH samudraH-2 evamucyate zeSa pUrvavat / jyotiSkasUtra mapi rucakAdivat yaavttaaraagnnkottikotty:||suu0105|| se prakaTita kiyA hai isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! sayaMbhUramaNodae udae acche patthe jacce, taNue phalihavaNNAbhe pagatIe udagaraseNaM paNNatte' he gautama ! svayaMbhUramaNa samudra kA jala accha AkAza aura sphaTika maNi ke jaisA nirmala hai-pathya hai jAtya-anAbila hai-arthAtU malinatA se vihIna hai tanuka-halakA hai-bhArI-nahIM hai sphaTika maNi kI kAnti jaisA hai evaM svabhAvataH jala ke rasa se paripUrNa hai| yahAM para svayaMbhUramaNavara aura svayaMbhUramaNa mahAvara nAma ke do deva rahate haiM / inakI sthiti 1-1-palyopama kI hai isI kAraNa he gautama ! isa samudra kA nAma 'svayaMbhUramaNa' aisA kahA gayA hai| yahAM candra-sUrya-Adi jyotiSka deva asaMkhyAta haiM deva se lekara svayaMbharamaNa taka jotri prakAratA nahIM kahI gaI hai vaha 'deve nAgejakkhe. bhUe ya sayaMbhUramaNe ya isa kathana ke anusAra nahIM kahI gaI hai||10|| jacce, taNue, phalihavaNNAbhe pagatIe udagaraseNaM paNNatte' he gautama! svymramaNa samudranuM pANI acha-AkAza ane sphaTikamaNInA jevuM nirmaLa che. 5thya che. tya-manavisa che. arthAt masinatA nu che. tanu-hasa che. bhAre nathI. sphaTika maNinI kAMtI jevI kAMtI vALuM che. ane svabhAvathI ja jalanA rasathI paripUrNa che. A svayaMbhUramaNa samudramAM svayaMbhUramaNavara ane svayaMbhUramaNa mahAvara nAmavALA be deve nivAsa kare che. teonI sthiti 1 eka 1 eka palyopamanI che. e ja kAraNathI he gautama A samudranuM nAma svayaMbhUramaNa e pramANe kahevAmAM Avela che. A samudramAM caMdra ane sUrya vigere tiSka devo asaMkhyAta che. devanA kathanathI laIne "svayaMbhUramaNa samudranA 4thana paryanta 2 triprA2 pA 4AmA mAvesa nathI te 'deve nAge jakkhe bhUeya sayaMbhUramaNe ya' 2 // 4thana pramANe Desa nathI. // sU. 105 // jIvAbhigamasUtra
Page #917
--------------------------------------------------------------------------
________________ 904 jIvAbhigamasUtre __ atha jambUdvIpAdayo nAmnA gaNyante mUlam-kevaiyANaM bhaMte ! jaMbUddIvA dIvA nAmadhejjehi pannattA ? goyamA ! asaMkhejA jaMbUdIvA dIvA nAmadhejjehiM pannattA / kevaiyANaM bhaMte ! lavaNasamuddA-2 pannattA ? goyamA! asaMkhejjA lavaNasamuddA nAmadhejjehiM pannattA / evaM dhAyaisaMDA vi evaM jAva asaMkhejjA sUradIvA nAmadhejjehi ya / ege deve dIve pannatte, ege devode samudde pannatte, evaM-NAge jakkhe bhUe jAva ege sayaMbhUramaNe dIve ege sayaMbhUramaNasamudde NAmadhejjeNaM pannatte / lavaNasta NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae assAevaM pannatte ? goyamA ! lavaNassa udae Aile-2 raile liMde lavaNe kaDue apejje bahUNaM dupaya cauppaya migapasu pakkhisarisavANaM NaNNattha tajjoNiyANaM sattANaM / kAloyassa gaM bhaMte ! samudassa udae kerisae assAeNaM pannatte ? goyamA! Asale-pesale-mAsale-kAlae-bhAsarAsivaNNAbhe pagaIe udagaraseNaM pannatte / pukkharodassa NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae pannatte ? goyamA ! acche jacce taNue phAliyavaNNAbhe pagaIe udagaraseNaM paNNatte / varuNodassa NaM bhaMte ! goyamA ! je jahA NAmae pattAsavei vA coyAsavei vA khajjU. rasArei vA supika khoyarasei vA meraei vA kAvisAyaNei vA caMdappabhAI vA maNasilAi vA varasIdhUi vA varavAruNI vA aTrapiTrapariNiTriyAi vA jaMbUphalakAliyA varappasaNNA ukkosa. madappattA Isi uTTAvalaMbiNI IsitaMvacchikaraNI IsiboccheyakaraNI AsalA mAsalA pesalA vaNNeNaM uvaveyA jAva No iNaTre samaTe varuNodae itto iTutarA ceva jAva assAeNaM pnntte| khIrodassa NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae assAeNaM jIvAbhigamasUtra
Page #918
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.106 jambUdvIpAdayaH nAmnA nirdizyante 905 pannatte ? goyamA ! se jahA nAmae-cAuraMtacakavahissa cAu. rakke gokhIre pajatti maMdaggi sukaDDie AuttarakhaMDamacchaMDi. ovavee vaNNeNaM uvavee jAva phAseNaM uvavee, bhave eyArUve siyA ? No iNaTre samaTe, goyamA ! khIroyassa0 etto iTra jAva assAeNaM pannatte / ghaodassa NaM se jahA NAmae sAraikassa goghayavarassa maMDe sallaikaNiyAra pupphavaNNAbhe sukaDDiya udAra sajjhavIsaMdie vaNNeNaM uvavee jAva phAseNa ya uvavee-bhave eyA rUve siyA No iNaTe samaTe, etto iTrayaro0 / khododassa se jahA NAmae ucchRNa jacca puMDakANa hariyAla piMDieNaM bheruMDachaNANa vA kAlaporANaMtibhAga nivvADiya vADagANaM valavagaNara jaMtaparigAliyamittANaM je ya rase hojA vatthaparipUra cAujjAtaga suvAsie ahima patthe lahue vaSNeNaM uvavee jAva bhave eyArUve siyA ?, no iNaTe samaTe, etto iTTayarA0, evaM sesagANa vi samudANaM bhedo jAva sayaMbhUramaNassa, Navari acche jacce patthe jahA pukkharodasta / kaiNaM bhaMte ! samudA pattegarasA paNNattA ? goyamA ! cattAri samudA pattegarasA pannattA, taM jahA-lavaNe varuNode khIrode ghaode / kaiNaM bhaMte ! samudA pagaIe udagaraseNaM pannattA goyamA !tao samuddA pagaIe udagaraseNaM pannattA ? taM jahA-kAloe pukkharoe sayaMbhUramaNe, avasesA samuddA ussaNaM khoyarasA pannattA samaNAuso ||suu. 106 // chAyA-kiyantaH khalu bhadanta ! jambUdvIpA dvIpAH nAmadheyaiH prajJaptAH ? gautama ! asaMkhyeyA jambUdvIpA dvIpAH nAmadheyaiH prajJaptAH / kiyantaH khalu bhadanta ! lavaNasamudrAH samudrAH prajJaptAH ? gautama ! asaMkhyeyA lavaNasamudrA nAmadheyaiH prajJaptAH / evaM dhAtakIpaNDA api, evaM yAvat-asaMkhyeyAH sUryadvIpAH nAmadheyaizca / eko devo dvIpaH prajJaptaH, eko devodakaH samudra prjnyptH| evaM nAgo yakSo bhUto yAvatekaH svambhUramaNo dvIpaH ekaH svayambhUramaNaH samudro nAmadheyena prajJaptaH / lavaNasya khala bhadanta ! samudrasyodakaM kIdRzamAsvAdena prajJaptam gautama ! lavaNasyodaka jI0 114 jIvAbhigamasUtra
Page #919
--------------------------------------------------------------------------
________________ 906 jIvAbhigamasUtre mAvilaM rajoviralam lindam lavaNam kaTukam apeyam bahUnAM dvipadacatuSpadamRgapazupakSisarIsRpANAM nA'nyatra tajjonikAnAM sattvAnAm / kAlodasya khalu bhadanta ! samudrasyodakaM kIdRzamAsvAdena prajJaptam ? gautama ! AsalaM pezalaM mAMsalaM kAlaM mASarAzivarNAbham prakRtyodakarasena prajJaptam / puSkarodakasya khalu bhadanta ! samudrasyodakaM kIdRzaM prajJaptam ? gautama ! acchaM jAtyaM tanukaM sphaTikavarNAbhaM prakRtyodakarasena prajJaptam / varuNodasya khalu bhadanta ! gautama ! sa yathA nAmakaH patrAsava iti vA coyAsava iti vA khajUrasAra iti vA, supakva kSodarasa iti vA meraka iti vA kApiSAyaNa iti vA candraprabheti vA manaHzileti vA-varasIdhuriti-pravaravAruNI vA-aSTapiSTapariniSThita iti vA jambUphalakAlikAm varaprasannAm / utkRSTamadaprAptA-ISadoSThAvalaMbinI-ISattAmrAkSikariNI-ISadutsekakaraNI-AsalA mAMsalA pezalA varNenopapetA yAvat nAyamarthaH samarthaH, vAruNodakam ita iSTatarakameva yAvadAsvAdena prajJaptam ? gautama ! sa yathA-nAmako rAjJazcaturantacakravartinazcAturaSkaM gokSIraM paryAptamandAgni sukvayitam Adyuttara khaNDa matsyaMDikopapetaM varNenopetaM yAvatsparzeNopapetam bhavedetadrUpaM syAt nAyamarthaH samarthaH gautama ! kSIrodakasya0 ita iSTa. yAvadAsvAdena prajJaptam / ghRtodasya khalu sa yathA nAmakaH zAradikasya goghRtavarasya maNDaH zallakI karNikAra puSpavarNAbhaH sukvathitodArarasaviSyandito varNenopapeto yAvat sparzaNopapetaH, bhavedetadrUpaH syAt nAyamarthaH samarthaH ita iSTatara0 / kSododakasya sa yathA nAmaka: ucchUna jAtya puNDrakANAM haritAla piNDarANAM bheruNDa samutpAditAnAM vA kAlaparvANAM tribhAgotpATitavATa kAnAM valavat narayantra parigAlita mAtrANAM yazca raso bhaveta vastraparipUtaH cAturjAtaka suvAsitaH adhikapathyo laghuko varNenopapeto yAvadbhavet etadrUpaH syAt nAyamarthaH samarthaH itaiSTataraka0 evaM zeSANAmapi samudrANAM bhedo yAvat svayaMbhUramaNasya, navaram acchaM jAtyaM patthyaM yathA puSkarodasya / kati khalu bhadanta ! samudrAH pratyekarasAH prajJaptAH ? gautama ! catvAraH samudrAHpratyekarasAH prajJaptAH / tadyathA-lavaNo varuNodaH kSIrodo ghRtodH| kati khalu bhadanta ! samudrAH prakRtyodakara sena prajJaptAH / gautama ! trayaH samudrAH prakRtyA udakarasena prajJaptAH tadyathA-kAlodaH 1 puSkarodaH 2 svymbhuurmnnH| avazeSA samudrA utsanna (bAhalyena) kSodarasAH prajJaptAH zramaNAyuSman ? // 106 // TIkA-'kevaiyA NaM bhaMte ! jaMbUddIvA dIvA nAmadhejjehiM pannattA' jaMbUdvIpA dvIpAH kiyantonAmabhiH prasiddhAH ? 'goyamA ! asaMkhejjA jaMbuddIvA dIvAnAmadhe 'kevaiyANaM bhaMte ! jaMbUdIvA dIvA nAmadhejjehiM pannattA'-ityAdi / TIkArtha-aba gautama svAmIprabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! jIvAbhigamasUtra
Page #920
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.106 jambUdvIpAdayaH nAmnA nirdizyante 907 jjehiM pannattA' he gautama ! saMkhyAtItAH jambUdvIpAH dvIpAH nAmnaH saMkIrtanaiH prkhyaataaH| 'kevaiyANaM bhaMte ! lavaNasamuddA 2 pannattA ? goyamA ! asaMkhejjAlavaNasamuddA nAmadhejjehiM pannattA' kiyatsaMkhyAvanto bhadanta ! lavaNasamudrAH prajJaptAH? bhagavAnAha-gautama ! nAmato'saMkhyeyAH jJeyA lavaNasamudrAH smudraaH| asaMkhyeya jambUdvIpaparikSepi lavaNAnAmapi saMkhyAhInatvameva kathamanyathA lavaNasamudraijambUdvIpa pariveSTanaM bhavet / 'evaM dhAyaisaMDA vi' jambudvIpavat dhAtakIkhaNDadvIpo'pi nAmabhiH asaMkhyeya eva / 'evaM jAva asaMkhejjA sUradIvA nAmadhejjehi ya evaM yAvat evam-uktaprakAreNa tAvad vAcyaM yAvad asaMkhyeyAH sUryadvIpAH nAmanirdezaizca, sUrya iti nAmnA tripratyavatAra patiteneti gamyate, evaM-kAlodasamudrAtyAvat sUryavarAvabhAsaH sarve nAmnA'saMkhyeyAH, aruNadvIpAdAramya devadvIpAtprAka sarveSAmeva tripratyavatAratayA'nantaramevAbhidhAnAtsamudrAH prajJaptAH saMprati devAdInadhikRtya sUtrANi Aha-kati khalu bhadanta ! devadvIpAH prajJaptAH ? bhagavAnAhajambUdvIpa Adi nAma se kitane dvIpa kahe gaye haiM uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! asaMkhejA jaMbuddIvA 2 nAmadhejjehiM pannattA' he gautama ! jambUdvIpa isa nAma se asaMkhyAtadvIpa kahe gaye haiM 'kevatiyA NaM bhaMte ! lavaNasamuddA 2 pannattA' he bhadanta ! lavaNasamudra isa nAma ke kitane samudra kahe gaye haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! asaMkhejA lavaNasamuddA nAmadhejjehiM pannattA' he gautama ! lavaNasamudra isa nAma se asaMkhyAta samudra kahe gaye haiM 'evaM dhAyaisaMDA vi' isI taraha se dhAtakIkhaNDa isa nAma se asaMkhyAta dvIpa kahe gaye haiM 'evaM jAva asaMkhejA sUradIvA nAmaghejjehi ya' isI taraha se yAvat asaMkhyAtadvIpa sUrya 'kevaiyA NaM bhaMte ! jaMbuddIvA dIvA nAmadhejjehiM pannattA' tyA TIkArya-gautamasvAmI A sUtra dvArA prabhuzrIne evuM pUche che ke-he. bhagavana jaMbudvIpa vigere nAma vALA keTalA dvIpe AvelA che. A praznanA uttaramA pramuzrI 4 cha -'goyamA ! asaMkhejjA jaMbuddIvA dIvA nAmadhejjehiM paNNattA' gautama ! dI5 me nAma asabhyAta dIpo vAma bhAvanA cha. 'kevatiyA NaM bhaMte ! lavaNasamuddA samuddA paNNattA' 3 bhagavan 195 samudra e nAmathI keTalA samudro kahyA che ? AnA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke 'goyamA asaMkhejjA lavaNasamuddA nAmadhejjehiM paNNattA' 3 gautama ! sa19samudra mA nAmathI masabhyAta samudro upAmA mAyeA cha. 'evaM dhAyaisaMDA vi' se| pramANe pAtAbha3 2 nAbhA dIpA 59] madhyAta cha, 'evaM jAva asaMkhejjA sUradIvA nAmadhejjehiM paNNattA' 24 pramANe yAvat namasabhyAta dIpa sUrya 12 jIvAbhigamasUtra
Page #921
--------------------------------------------------------------------------
________________ 908 jIvAbhigamasUtre 'ege deve dIve paNNatte' eko deva dvIpaH prajJaptaH / evam 'ege devode samudde pannatte' he gautama ! devodaH samudro'pyeka eva prakhyAta / 'evaM-nAge jakkhe bhUe' evaM devavat-nAgo yakSo-bhUtazcaikaika eva dvIpaH samudrazca sva svanAmataH prasiddhaH nA'nekaH 3 / 'jAva ege sayaMbhUramaNe dIve' ege sayaMbhUramaNa samudde NAmadhejjeNaM pannatte' svayambhUramaNo dvIpaH eka eva, eka eva svayambhUramaNaH samudro'pi nAmnA khalu prajJaptaH / 'lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae assAeNaM pannatte ? goyamA ! lavaNassa udae Aile-raile-liMde-lavaNe kaDue apejjebahUNaM dupaya-cauppayamigapasupakkhisarisavANaM NaNNattha tajjoNiyANaM sattANaM' he bhadanta ! lavaNasamudrasyodakaM kIdRzam ? bhagavAnAha-he gautama ! AvilaM malavarAvabhAsa dvIpa isa nAma se kahe gaye haiM / parantu 'ege deve dIve paNNatte, ege devode samudde paNNatte, evaM NAge, jakkhe, bhUte jAva ege sayaMbhUramaNe dIve ege sayaMbhUramaNasamudde NAmadhejjeNaM paNNatte' he gautama ! devadvIpa eka hI kahA gayA hai devodasamudra eka hI kahA gayA hai isI taraha nAgadvIpa, nAgasamudra, yakSadvIpa yakSasamudra, bhUtadvIpa bhUtasamudra, aura svayaMbhUramaNadvIpa aura svayaMbhUramaNasamudra ye saba eka eka hI kahe gaye haiN| 'lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae assAeNaM paNNatte he bhadanta ! lavaNasamudra kA jala asvAda meM kaisA kahA gayA hai ? 'goyamA! lavaNassa udae Aile, raile, liMde, lavaNe kaDue apejje, bahUNaM dupaya cauppayamigapasupakkhisarisavANaM NaNNattha tajjoNiyANaM sattANaM' he gautama ! lavaNasamudra kA jala Avila-malayukta-hai, raja se AkIrNa mAsa dvIpa se nAmavANA vAmAM Ave che. paraMtu 'ege deve dIve paNNatte ege devode samudde paNNatte evaM NAge, jakkhe, bhUte jAva ege sayaMbhUramaNe dIve ege sayaMbhUramaNasamudde nAmadhejjeNaM paNNatte !' he gautama ! heva dI5 4 so che. deveda samudra paNa eka ja kahevAmAM Avela che. e ja pramANe nAgasamudra, yakSa dvIpa yakSasamudra bhUtasamudra ane svayaMbhUramaNa dvIpa ane svayaMbhUramaNa samudra e badhA eka eka ja kahevAmAM AvelA che. 'lavaNassa NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae assAeNaM paNNatte' he bhagavan sapa samudranu ra mAsvAmA u DavAmAM Ave che ? 'goyamA ! lavaNassa udae Aile raile liMde lavaNe kaDue appejje, bahUNa dupaya cauppayamigapasupakkhi sarisavANaM NaNNattha tajjoNiyANaM sattANaM' hai gautama ! sapA samudraNa Avila-maLayukta che. rajathI vyApta che. liMda-sevALa vigere vinAnuM che. jIvAbhigamasUtra
Page #922
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.106 jambUdvIpAdayaH nAmnA nirdizyante 909 digdhaM rajobhirAkIrNa linda-zaivAlAdi rahitacirakAlasaMcitajalavat lavaNayutaMkaTukam ataevA'peyam (keSAm) bahusaMkhyakadvipadacatuSpadamRgapazupakSisarIsRpANAM kRte, (nahi sarveSAM kRte'peyaM, keSAMcitpeyamapi te ke ityAha-) tajjAtAstadyonikA ye tAMstyaktvA'nyasattvA'nyasattvAnAM kRte'peyam iti / 'kAloyassa NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae assAe NaM pannate ? goyamA ! Asale pesale mAMsale kAlae mAsarAsivaNNAbhe pagaIe udagaraseNaM pannatte' he bhadanta ! kAlodasamudrasyodakaM kIdRzaM khalu-AsvAdena prajJapta ? bhagavAnAha-he gautama ! AsvAdyaM pezalaM-manojJaM mAMsalaM paripuSTam, kAlaM-kRSNam, mASarAzivarNAbham mASarAzinAmatikRSNA''bhayA vyAptaM prakRtyA'kRtrimara sena prajJaptam iti / 'pukkharodagassa NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae pannatte ? goyamA ! acche jacce taNue phAliyavaNNAbhe pagaIe udagaraseNaM pannatte' he bhadanta ! puSkarodakasamudrasya khalu hai-mizrita-hai linda-zaivAla Adi se rahita cirakAla se saMcita hue jala ke jaisA hai khArA hai kaTuka hai ataeva bahusaMkhyaka dvipada, catuSpada, mRga pazu pakSI evaM sarIsRpoM ke liye pIne yogya nahIM hai kintu usI jala meM utpanna hue jIvoM ke liye, usI meM rahane vAle jIvoM ke liye aura usI meM saMvardhita hue jIvoM ke liye apeya nahIM hai unake liye pIne yogya hai 'kAlodassa NaM bhaMte !samudassa udae kerisae assAeNaM pannatte' he bhadanta ! kAlodasamudra kA jala svAda meM kaisA hai ? 'goyamA ! Asale pesale mAMsale kAlae, mAsarAsivaNNAbhe, pagatIe udgaraseNaM paNNatte' he gautama ! kAloda samudra kA jala apane akRtima rasa se asvAdya hai, pezala manojJa hai-mAMsala-paripuSTa hai kRSNa-kAlA hai evaM jaisI udakarAzi kI kRSNa kAnti hotI hai usa ke jaisI kAnti se yukta ghaNA samayathI saMgraha thayela jalanA jevuM che, khArUM che, kaDavuM che, tethI ja temAM rahenArA ghaNA dvipada catupada, mRga, pazu pakSI evaM sarIsRpensa ne pIvA lAyaka te ja hotuM nathI. paraMtu e ja jalamAM utpanna thayelA che mATe temAMja rahevAvALA cha mATe ane temAM ja vadhelA-pAyelA bhATa apeya nathI. tebhane to me 8 pI4n sAya4 cha. 'kAlodamsa NaM bhaMte samuhassa udae kevaie assAeNaM paNNatte' lAvan so samudranu sa svAhA cha ? 'goyamA Asale pesale mAMsale kAlae mAsarAsi vaNNAbhe pagattIe udagaraseNaM paNNatte' he gautama ! so samudranu ra pAtAnA svAbhAvi arthAta akRtrima rasathI AsvAdya che. pezala che. maneNa che. paripuSTa che. kRSNanAma kALe che. ane udaka rAzInI kAMtI jevI kALI hoya che. evI kALI kAMtI jIvAbhigamasUtra
Page #923
--------------------------------------------------------------------------
________________ 910 jIvAbhigamasUtre kIdRzamudakaM vartate ? gautama ! accham - yataH parama nirmalam uttamAduttamam-jAtyaMjAtimat tanukam pacanakriyayA svalpakAlena yadvilIyate sphaTikavarNAbham prakRtyA udakarasena prajJaptam, 'varuNodassa NaM bhaMte ! samuhassa0 ? goyamA ! se jahA NAmae - pattA savei vA - coyAsavei vA-khajjUrasArei vA supakakhodara sei vA - meraei vAkAvisAyaNe vA - caMdappabhAi vA maNasilAi vA varasIdhUi vA - varavAruNIi vA aTTapigpariniTTiyAi vA - jaMbUphalakAliyA varappasannA ukkosamadappattA- Isi udvAvalaMbiNI - sitaMbacchikaraNI IsivoccheyakaraNI- AsalA mAsalA - pesalA - vapaNeNaM uvaveyA jAva No iNaTThe samaTThe0 ' he bhadanta ! vAruNodakasamudrasyAsvAdena hai ' krossa NaM bhaMte ! samuhassa udae kerisae paNNatte' he bhadanta ! puSkaravara samudra kA jala svAda meM kaisA haiM ? 'goyamA ! acche, jacce, taNue phalihaNNAbhe pagatIe udagaraseNaM paNNatte' he gautama ! puSkaravarasamudra kA jala apane akRtrima rasa se accha hai - parama nirmala hai- uttama se uttama hai jAti vAlA hai-tanuka - halakA hai arthAt pAcanakriyA dvArA bahuta jaldI paca jAtA hai aura sphaTika maNi ke jaisI kAnti vAlA hai 'varuNodassa NaM bhaMte !' he bhadanta ! varuNoda samudra kA jala svAda meM kaisA hai ? 'goyamA ! se jahA NAmae pattAsaveti vA, coyAsaveti vA, khajjUra sAreti vA supikkakhodarasei vA, meraeti vA kAvisAyaNe vA caMdappabhAi vA maNasilAeti varasIdhUti vA varavAruNI vA aTTha pig pariNidvitAtivA jaMbUphalakAliyAvarappasannA, ukkosamadappattA IsiuTThAvalaMbiNIIsi taMbacchikaraNI AsalA, mAMsalA, pesalA vaNNeNaM uvavetA jAva 'No tiNaTTe samaTThe' he gautama! varuNodasamudra kA jala vA te che. ' pukkharodassa NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae paNNatte' he bhagavan puS4212 samudranu N bhaja vA svA vAju che ? 'goyamA ! acche, jacce, taNue phaliyavaNNAbhe pagatIe udagaraseNaM paNNatte' he gautama! puS5212 samudranu jala peAtAnA akRtrita-svAbhAvika rasathI accha che. parama nirmALa che. uttamamAM uttama che. tivANu che tanu-hasa che arthAt pAyana DiyA dvArA te dhAlu ja jaldi pacI jAya che. temaja te sphaTika maNinI kAMtI jevuM kAMtivALu che. 'vAruNodassa NaM bhaMte !' he bhagavan ! 13 samudra 4 vA svAda vAlu che ? 'goyamA ! se jahA nAmae pattAsaveti vA, coyAsaveti vA, khajjUrasAreti vA, supikhodaraseti vA, meraeti vA, kAvisAyaNei vA, caMdappabhAi vA maNosilAti vA, varasIdhUti vA, varavAruNIi vA aTTha piTTha pariNiTTitAti vA, jaMbUphala kAliyA varappasannA ukkosamadapattA IsI uTThAvalaMbiNI isitaMbacchi jIvAbhigamasUtra
Page #924
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.106 jambUdvIpAdayaH nAmnA nirdizyante 911 kimAkArakaM jalam ? bhagavAnAha-gautama ! kiM brUmaH sa yathAnAmakaH patrAsava iti vA, tvacAsava iti vA-khajUrasAra iti vA-supakva kSodarasaH iti vAmeraka:-kApizAyanam candraprabhA-manaHzilAvarasIdhuH varavAruNI aSTavAraM peSaNena pariniSThitam-jambUphalamizritA-varaprasannA - utkRSTamadaprAptA ISadoSThAvalaMbinI-ISattAmrA'kSikariNI ISadutsekakariNI-mAMsalA-pezalA-yAvaduttamavarNarasa gandhaiH sparzeNa ca yuktA varNanAtItaM sarvAtizAyi yathA bhavettatheti tarkaya, evamukte bhagavati gautama Aha-sambhAvyate / bhagavAnAha-no no gautama ! 'vAruNodae jaisA patrAsava hotA hai, coyAsava hotA hai, khajUrAsava hotA hai, supiSTa kSodarasa hotA hai, meraka-eka jAti kI zarAba-hotA hai ATha bAra pIsane se taiyAra kI gaI jaisI zarAba-hotI hai, jAbuna ke rasa se mizrita jaisI zarAba hotI hai, utkRSTa mada ko-nazA ko-dene vAlI jaisI zarAba hotI hai oSThoM ko lagAte hI Ananda dene vAlI jaisI zarAba, hotI hai, jisa ke pIne para donoM Akhei kucha kucha lAla ho jAtI haiM aisI zarAba hotI hai thoDA 2 nazA karane vAlI jaisI zarAba hotI hai AsvAda karane ke jaisI zarAba hotI hai puSTa karane vAlI jaisI zarAba hotI hai yAvat varNa, rasa, gandha aura sparza dvArA jo zarAba varNanAtIta hotI-evaM isI kAraNa jo sarvAtizAyI hotI hai usI taraha se hai arthAt jaisA ina pUrvokta AsavoM kA evaM zarAba kA svAda hotA hai vaise hI svAda se yukta varuNoda samudra kA jala hai parantu aisA karaNI AsalA, mAMsalA pesalA vaNNeNaM uvavetA jAva No iNaTre samadre' he gautama! varUNada samudranuM jala patrAsava jevuM hoya che, cayAsava jevuM hoya che, khajurAsava jevuM hoya che. supiSTa darasa-sArI rIte pIsela zeraDIno rasa je hoya che. meraka-eka jAtano dArU jevo hoya che. ATha vAra pIsIne taiyAra karavAmAM Avela zarAba-dArU jevo hoya che. jAMbUno rasa meLavela zarAba-je hoya che. uttama-mada nazAne utpanna karavAvALo zarAba je hoya che. hoTha para lagAvatAMja AnaMda ApavAvALo zarAba jevo hoya che. jene pIvAthI ane AMkhe kaMIka kaMIka lAla banI jAya che. e zarAba hoya che. gheDe theDo nAza karanAra zarAba jevo hoya che. AsvAda levA yogya jevo zarAba hoya che. puSTa karavAvALA jevo zarAba hoya che. yAvata varNa, rasa, gaMdha ane sparza dvArA je zarAba varNanAtIta hoya che. ane e ja kAraNathI je sarvathI uttama hoya che. evI rItanuM e varUNeda samudranuM jala hoya che. arthAta-pUrvokta AsvAde ane zarAbane jevo svAda hoya che, evA ja jIvAbhigamasUtra
Page #925
--------------------------------------------------------------------------
________________ 912 jIvAbhigamasUtre itto itarAe ceva jAva assAeNaM paNNatte' vAruNodakaM varNanato'pi iSTataraM kAntataram evamavehi AsvAdena / 'khIrodassa NaM bhaMte ! samudassa udae kerisae assAeNaM pannatte ? goyamA ! se jahA nAmae ranno cAuraMtacakavahissa cAurake gokhIrapajjaimaMdaggisukaDie AuttarakhaMDamacchaMDiovavee vaNNeNaM uvavee jAva phAseNaM uvavee, bhave eyArUve siyA ? No iNahe samahe, goyamA ! khIroyassa0 etto i8 jAva assAeNaM pannatte' he bhadanta ! kSIroda samudrodakamAsvAdena kIdRzam ? bhagavAnAha-gautama ! sa yathA nAmakaH, rAjJazcAturantacAkravartinaH kimiva cAtuSkaM gokSIraM bhavati tadvat-paryAptamandAgnisukyathitam AdAvante ca matsyaNDitopapetam (ikSurasasya prathamaH pAko guDaM dvitIyaH zarkarA tRtIyaH yaha artha yahAM samarthita nahIM hai-yaha to kevala upamA dvArA varNana mAtra hai kyoMki-'vAruNodae itto itarae ceva jAva assAeNaM pa0' varuNodasamudra kA jala svAda meM ina saba ke rasa se bhI iSTa hai 'khIrodassaNaM bhaMte ! udae kesirae assAeNaM paNNatte' he bhadanta ! kSIrodasamudra kA jala svAda meM kaisA hai ? 'goyamA ! 'se jahA nAmae ranno cAuraMta cakkavahissa cAurakke gokhIre pajjatti maMdaggi sukar3ite AuttarakhaMDamacchaMDitovavete vaNNeNaM uvavete jAva phAseNa uvavee' he gautama ! jisa prakAra kA svAda vAlA cAturanta cakravartI nareza ke liye catuHsthAna pariNata dugdha, ki jo maMda maMda agni para curAyA jAtA hai aura jisa meM guDa khAMDa, mizrI Adi milAye jAte haiM ho jAtA hai svAda vALuM varUNoda samudranuM jaLa che. paraMtu e rItane A artha ahIMyAM samarthita thato nathI. A te kevaLa upamA dvArA varNana mAtraja che kemake 'vAruNodae itto idrutarae ceva jAva AssAuNaM paNNatte' 13 // samudranusa svAdamAM A upara varNavavAmAM Avela badhAja prakAranA AsvAdanA rasathI paNa padhAre chaSTa cha. 'khIrodassa NaM bhaMte ! udae kerisae assAeNaM paNNatte' sAvan kssii|| samudranuM vA svAda pADAya cha ? 'goyamA ! se jahA nAmae ranno cAuraMta cakkavaTTissa cAurakke gokhIre pajjatti maMdaggi sukaDhitte AuttarakhaMDa macchaMDitovavete vaNNeNaM uvavete jAva phAseNa uvavee' gautama ! cAturanta cakravarti rAjA mATe cAra sthAnethI pariNata thayela dUdha ke je dhImA agninI upara ukALavAmAM Ave che. "yAvat te sparza dvArA vizeSa prakAranuM banI jAya che. e pramANe ukALela ane jemAM geLa, khAMDa, sAkara vigere meLavAthI te dUdha jevA svAda vALuM banI jAya che. evA prakAranA svAdavALuM A kSIreda samudranuM jaLa hoya che, eja artha ahIMyAM samarthita thayela che? A praznanA jIvAbhigamasUtra
Page #926
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 106 jambUdvIpAdayaH nAmnA nirdizyante 913 (misarI) tataH paraM pAko viSAyate tattRtIya pAkenA''dau - avasAne ca saMmizritam) varNarasagandhasparzairupetaM sat yathA tathA'vehi / gautamaH prAha - saMbhAvyate, bhagavAnAha - nahi nahi bhoH 'No iNaTThe samaTThe' nAyamarthaH samarthaH, eSa upadezastajjJApayituM na samarthaH evaMvidha kSIrAdapi kAntataram0 tarkato jJAtavyaM bhavet / 'ghayodassa naM0 ? se jahA NAmae - sAraikassa goghayavarassa maMDe sallaikaSNiyArapuraphavaNNAbhe sukaDiya udArasajjhavIsaMdie-vaNeNaM ubavera- jAva phrAseNa ya ubave bhave eyArUve siyA ? No iNaTThe samaTThe, itto itaro 0' kIdRgudakaM ghRtodakasya ? bhagavAnAha - he gautama ! sa yathA nAmakaH zAradIya goghRtavarasya maNDaH sAraH zallakIkarNikAra puSpasya varNavadavabhAsaH sukhena kvathitodAra sadyo viSyanditaH varNenopetaH yAvadrasa sparzairupetaH / gautamaH saparitoSamAha - bhavedevaMvidhaM jalam, yAvat vaha sparza dvArA viziSTa bana jAtA hai - isI prakAra kA kSIrodasamudra ke jala kA svAda hai 'bhaveeyA khvesiyA' he bhadanta ! kSIrodakasamudra kA jala aisA hai kyA yahI artha yahAM samarthita huA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'No tiNaTThe samaTThe' he gautama ! aisA artha yahAM samarthita nahIM huA hai kyoMki 'khIroyassa0 eto iTTha jAva assAeNaM paNNatte' kSIrodasamudra kA jala to isase bhI viziSTatara svAda meM hai 'ghayodasaNaM bhaMte !' he bhadanta ! ghRtodakasamudra kA jala svAda meM kaisA hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM-' se jahA nAmae sAratikkhassa godhayavarassa maMDe sallaikaNNiyAra puSpavaNNAbhe sukar3ita udArasajjhavIsaMdite vaNNeNaM uvavete jAva phAseNa ya uvavee' he gautama! jaise zallakI athavA kanera ke phUla ke varNa jaisA zAradIya goghRta kA maNDa jo ki gAya ke thana meM se nikalate hI dUdha ke garama karane se dUdha ke Upara A jAtA hai varNAdi se viziSTa huA svAda meM pratIta hotA hai usI uttarabhAM prabhuzrI uDe che - 'No iNaTTe samaTTe' he gautama! me artha sahIMyAM samarthita thayela nathI. }bhaGe 'khIroyassa0 etto chu jAva assAeNaM paNNatte' kSIrohasamudranu bhajato tenAthI pazu vizeSa prAranA svAhavANu hoya che. 'ghaodassa NaM bhaMte !" he bhagavan dhRtAdaka samudranu' jaLa svAdamAM kevu' hAya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI cheDe - 'se jahA nAmae sAratikkhassa goghayavarassa maMDe sallai kaNNiyAra puNphavaNNAbhe sukaDUDhita udArasajjhavI saMdite baNNeNaM uvavete jAva phAseNaya uvavee' he gautama ! jema zallakI athavA kareNanA phulanA varNa jevA zarad RtunA gAyanA ghInuM maMDa-tara je gAyanA staneAmAMthI nIkaLatAMja dUdhane garama karavAthI dUdhanI upara AvI jAya che. vadhu vigerethI viziSTa anela svAdavALuM bane che. eja jI0 115 jIvAbhigamasUtra
Page #927
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre bhagavAnAha-nAyamarthaH samarthaH, api tu-ito'pISTataro rasaH / 'khododassa0 ? se jahA NAmae ucchRNa jacca puMDakANaM-hariyAla piMDarANaM-bheruMDachaNANa vAkAlaporANaM-tibhAganivvADiya vADagANaM-valavagaNarajataparigaliyamittANaM-je rase hojjA vatthe paripUe cAurajjAtagasuvAsie ahiyapatthe lahue vaNNeNaM uvavee bhave eyArUve siyA No iNaDhe samaDhe' kSododasamudrasya jalamAsvAdena kIdRk ? he gautama ! yathA nAmakaH-ucchannajAtyapuNDUkANAm ucchUnAH unnatA jAtyAH jAtisaMpannA ye puNDrakAH-ikSuvizeSAsteSAm ikSudaNDAnAM bheruNDataraha kA goghRtavara samudra kA jala svAda meM hai 'bhave eyA svesiyA' to he bhadanta ! isI prakAra kA svAda vAlA goghRtavara samudra kA jala hai ? 'NotiNaDhe samajhe' he gautama ! aisA artha samarthita nahIM haiM kyoki 'itto iTTayaro' ghRtAdika samudra kA jala to isase UMcA svAda meM hai 'khododassa' he bhadanta ! kSododa samudra kA jala svAda meM kaisA hai ? 'se jahA nAmae ucchRNa jacca puMDakANaM hariyAla piMDarANaM bheruMDachaNANa vA kAlaporANaM tibhAga nivvADiyavAgANaM balavagaNarajata parigAliya mittANaM je ya rase hojjA vatthaparipUe cAujjAtagasuvAsie ahiyapatthe lahue vaNNeNaM uvavee' he gautama ! jaisA meruNDadeza meM jAtivaMta gannA utpanna hotA hai aura vaha pakka ho jAne para haritAla ke samAna pIlA ho jAtA hai usa ikSu ganne ke TukaroM kA Upara nIce ke bhAga ko kATa kara acche valiSTha bailoM dvArA calAye gaye yaMtra se rasa nikAlanA cAhiye aura use kapaDe se chAna lenA cAhiye ki jisase pramANe gAta12 samudranu 16 DAya che. 'bhave eyArUve siyA' ta , san mApA 542 // vAhavANugAta samudranu cha ? 'No iNadve samaTe' he gautama ! se matha samarthita nathI. bha. 'itto iTTayarA0' godhRtava2 samudranu sa to tethI 55 ghAre svAda vA che. 'khoodassa0' he bhagavan kSAhI samudranuM sa svAha vANu cha ? 'se jahA nAmae ucchRNa jacca puMDakANa hariyAla piMDarANaM bheruMDachaNANavA kAlaporANaM tibhAga nivvADiyavADagANaM valayagaNarajaMta parigAliya mittANaM je ya rase hojjA vatthaparipUe cAujjAtaga suvAsie ahiyapatthe lahue vaNNeNaM uvavee' hu gautama ! bhe3-4 zamAM tita gannA- zeraDInI utpatti thAya che, ane te pAke tyAre haritAlanI jema pILI thaI jAya che. e zeraDInA upara ane nIcenA bhAgane kApIne kahADI nAkhIne sArA baLavAna baLada dvArA calAvavAmAM Avela yantramAMthI rasa nIkaLe che, ane te rasane kapaDAthI gALI levo joIe ke jethI tRNAdi jIvAbhigamasUtra
Page #928
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.106 jambUdvIpAdayaH nAmnA nirdizyante 915 nAmakadezavizeSe samutpAditAnAM vA kAlaparvANAM tribhAgotpATita vATakAnAm tribhAganiSpIDitAnAm AdyantabhAgarahitAnAM balavadbhinereyantrataH parigAlitamAtrANAM sa raso yathA bhavet tatazca vastraparipUtaH sugandhita-cAturjAtakaiH (elAtajadAlacInI-nAgakesara) suvAsito'ta eSo'dhikapathyaH laghukaH varNena yAvat sparzeNopetaH san iva gautama Aha-bhave detAdRzaM jalam bhagavAn prAha-nAyamartho'tha pratyAyayituM samarthaH ito'pISTataraM kAntamavehi iti / 'evaM sesANa vi samudANaM bheo jAva sayaMbhUramaNassa' evaM zeSANamapi sUryavarAvabhAsAdi samudrANAM bhedo jJAtavyaH / yAvat svayambhUramaNasamudrasya / 'Navari acche jacce patthe jahA vaha tRNAdi se rahita bana jAve-punaH usameM dAla cInI ilAyacI, kezara, kapUra Adi sugaMdhita dravyoM ko milA kara suvAsita banA lenA cAhiye aisA banA lene se vaha atyanta pathyakArI niroga karane vAlA halakA ho jAtA hai aura varNa rasa Adi se viziSTa banakara anupama svAda vAlA bana jAtA hai 'jAva bhaveyArUve siyA' to kyA aise hI svAda vAlA kSododasamudra kA jala hai ? arthAt jaisA yaha saba hotA hai kyA aisA hI isa samudra kA jala hotA hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'etto iTTayarA' he gautama kSododasamudra kA jala isase bhI adhikatara svAda vAlA hai "evaM sesagANa vi samudANaM bhedo jAva sayaMbhUramaNassa' isI prakAra se avaziSTa samudroM ke jala ke svAda ke bheda ke sambandha meM bhI yAvat svayaMbhUramaNa samudra ke jala taka kathana jAnanA cAhiye arthAt ina saba samudroM kA jala ikSurasa ke jaisA hI hai 'NavaraM' parantu svayaMbhUramaNa samudra kA pAnI ikSurasa ke svAda jaisA nahIM hai kyoNvinAne banI jAya. ane te pachI temAM dAlacinI, IlAyacI, kesara, kapUra vigere sugaMdhavALA dravyo meLavIne tene suvAsita banAvI levo joIe tema banAvavAthI te atyaMta pathyakArI, nirogI, halake banI jAya che. ane varNa vigairethI vizeSa prA2ne manI jaya che. 'jAva bhaveyArUve siyA' to zu? evA prakAranA svAdavALuM deda samudranuM jaLa che? arthAt jevI rIte A rasane svAda hoya che evA prakAranuM A samudranuM jaLa hoya che? A praznanA uttaramA pramuzrI 4 cha -'etto iTu yarAe' gautama ! ho samudranu are menAthI 591 dhAre svAhA DAya che. 'evaM sesagANa vi0 samuddANaM bhedo jAva sayaMbhUramaNassa' 20 pramANe maaddiin| samudrInA sanA vAhanA bheda saMbaMdhI kathana paNa yAvat svayaMbhUramaNa samudranA jalanA svAda varNana paryanta kahI levuM. arthAt A badhA samudranuM jala zeraDInA rasa jevuM ja jIvAbhigamasUtra
Page #929
--------------------------------------------------------------------------
________________ 916 jIvAbhigamasUtre pukkharodassa' navaraM svayambhUramaNasamudrajalam accham jAtyam pathyam laghukam yathA puSkarodasamudrasya / samprati ye pratyekarasAH prakRtyudakarasAstAMstAn pArthakyena darzayati- 'kaiNaM bhaMte ! samuddA patteyarasA pannattA ? goyamA ! cattAri samuddA pattegarasA pannattA, taM jahA- lavaNa- varuNode - khIrode ghayode, kai NaM bhaMte ! samuddA pagaIe udagaraseNaM pannatA ? goyamA ! tao samuddA pagaIe udagaraseNaM pannattA ? taM jahA - kAloe pukkharoe sayaMbhUramaNe, avasesA samuddA ussaNNaM ki 'acche jacce patthe jahA pukkharodassa' vaha to puSkarodhi ke jala ke jaisA svaccha, jAtivaMta nirmala evaM pathya hai0 aba sUtrakAra yaha prakaTa karate hai ki kauna kauna samudra kisa kisa samudra ke samAna pAnI vAle hai aura kauna 2 nahIM hai- 'karaNaM bhaMte! samuddA pattegarasA paNNattA' he bhadanta ! kitane samudra pratyeka rasa vAle hai arthAt dUsare samudroM ke sAtha jinakA pAnI nahIM milatA hai aise hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! cattAri samuddA pattegarasA paNNattA' he gautama! cAra samudra pratyeka rasa vAle kahe gaye haiM- 'taM jahA' unake nAma isa prakAra se haiM'lavaNe varuNode khIrode ghayode' lavaNasamudra, varuNodasamudra, kSIrodasamudra, aura ghRtodasamudra, 'kati NaM bhaMte ! samuddA pagatIe udagaraseNaM NNattA' he bhadanta ! kitane samudra jinakA pAnI Apasa meM samAna haiM aise haiM ? 'goyamA ! tao samuddA pagatIe udgaraseNaM paNNattA' he samudranu pAegI zeraDInA rasanA svAha bhevu jahA pukkharodassa' yeto puS vidhinA sa ane pathya che. che. 'NavaraM' paraMtu svayaMbhUrabha nathI prema- 'acche jacce patthe jevuM svaccha jAtiva ta nirmaLa have sUtrakAra kayA kayA samudro kayA kayA samudranI sarakhA pANI vALA che ane kANu kAnI sarakhA nathI e batAve che. 'kai NaM bhaMte ! samuddA pattegarasA paNNattA' De lagavan DeMTalA samudro pratye maLatuM nathI. evA rasavALA che? arthAt khIjA samudronI sAthe jenu pANI che ? yA praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne he che - 'goyamA ! cattAri samuddA pattegarasA paNNattA' he gautama! yAra samudrI pratyeu rasavANA uDevAmAM AvelA che. te nAmo mA pramANe che. 'lavaNe varuNode khIrode ghayodeM sava samudra, 13zoha samudra, kSIroha samudra bhane dhRtoha samudra 'kati NaM bhaMte ! samuddA pagatIe udagaraseNaM paNNattA' he bhagavan DeMTalA samudro nenu pANI parasparamAM sara hoya sevA che ? 'goyamA ! tao samuddA pagatIe udgaraseNaM paNNattA' jIvAbhigamasUtra
Page #930
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.107 vahumatsyakacchapAkIrNasamudrasaMkhyA 917 khoerasA pannattA samaNAuse ?' he bhadanta ! katisamudrAH pratyekarasAH samudrAntarai rasAdhAraNarasAH prajJaptA ? gautama ! cakhAraH lavaNa varuNoda kSIroda ghRtodAH pratyekarasAH prjnyptaaH| kiyantaH prakRtyodakarasena prajJaptAH samudrAH ? gautama ! trayaH kAloda-puSkaroda svayambhUramaNasamudrAH prakRtita udkrspripuurnnaaH| avazeSA bAhalyena kSodarasAH samudrAH prajJaptAH he zramaNAyuSman ! iti // 106 // mUlam-kai NaM bhaMte ! samuddA bahumaccha kacchabhAiNNA pannattA ? goyamA! taosamudA bahumacchakacchabhAiNNA pannattA, taM jahA-lavaNe kAloe sayaMbhUramaNe avasesA samuddA appamacchakacchabhAiNNA pannattA samaNAuso / lavaNeNaM bhaMte ! samudde kaimacchajAikulakoDijoNIpamuhasayasasahassA pannattA ? goyamA ! sattamacchajAikulakoDIpamuhasayasahassA pannattA / kAloe NaM bhaMte samudde kai macchajAi0 pannattA ? goyamA ! navamacchajAikulakoDIjoNI0 / sayaMbhUramaNeNaM bhaMte ! samudde0 addhaterasamaccha jAikulakoDIjoNIpamuhasayasahassA pannattA / lavaNe NaM bhaMte ! samudde macchANaM ke mahAliyA sarIrogAhaNA pannattA ? goyamA ! jahanneNaM aMgulassa asaMkhejai bhAgaM ukkoseNaM paMcajoyaNasayAiM / evaM kAloe u0 sttjoynnsyaaii| gautama ! tIna samudra hI aise ki jinakA pAnI Apasa meM samAna hai| 'taM jahA' unake nAma isa prakAra se 'kAloe, pukkharoe, sayaMbhUramaNe' kAlodasamudra, puSkaroda samudra aura svayaMbhUramaNa samudra-'avasesA samuddA ussaNaM khotarasA pa0 samaNAuso' bAkI ke jo aura samudra haiM una saba kA rasa he zramaNa AyuSman ! prAyaH kSoda ikSu kA jaisA rasa hotA hai-vaise rasa vAle kahe gaye hai||106|| hai gautama! samudrI savA che / renu pANI 52252 sarabhu cha. 'taM jahA' tenA nAmI 2 // pramANe cha. 'kAloe, pukkharoe sayaMbhUramaNe' tara samudra, 5042 / 4 samudra, mane svayaMbhUrabhAra samudra 'avasesA samuddA ussaNaM khotarasA paNNattA samaNAuso !' ||4iin samudrI cha; se dhAnusa zramaNa AyuSmanuM prAyaH kSeda- zeraDIne rasa je hoya che, evA svAdavALA uhA cha. / / sU. 106 // jIvAbhigamasUtra
Page #931
--------------------------------------------------------------------------
________________ 918 jIvAbhigamasUtre sayaMbhUramaNe jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga ukkoseNaM dasajoyaNasayAiM ||suu. 107 // chAyA-kati khalu bhadanta ! samudrA bahumatsyakacchapAkIrNAH prajJaptAH ? gautama ! trayaH samudrA bahumatsyakacchapAkIrNAH prajJaptAH, tadyathA-lavaNaH kAlodaH svayambhUramaNaH avazeSAH samudrAH alpamatsyakacchapAkIrNAH prajJaptAH zravaNAyuSman ! lavaNe khalu bhadanta ! samudre kati matsyajAtikulakoTi yonipramukhazatasahasrANi prajJaptAni gautama ! saptamatsyajAtikulakoTiyonipramukhazatasahasrANi prajJaptAni / kAlode khalu bhadanta ! samudre kati matsyajAti0 prajJaptAni ? gautama ! nava matsyajAtikulakoTiyonipramukhazatasahasrANi / svayaMbhUramaNe khalu bhadanta ! smudre| ardhatrayodazamatsyajAtikulakoTiyonipramukhazatasahasrANi prajJaptAni / lavaNe khalu bhadanta ! samudre matsyAnAM kiM mahatI zarIrAvagAhanA prajJaptA ? gautama ! jaghanyenAMgulasyA'saMkhyeyabhAgam utkarSeNa paMcayojanazatAni / evaM kAlode utkarSeNa saptayojanazatAni / svayaMbhUramaNe jaghanye nAMgulasyA'saMkhyeyabhAgamutkarSaNa dazayojanazatAni // 107 // ___TIkA-'kai NaM bhaMte ! samuddA bahumacchakacchabhAiNNA pannattA' he bhadanta ! eteSu kati saMkhyAvantaH te samudrAH ye bahumatsyakacchapairAkIrNAH prajJaptAH? bhagavAnAha-'goyamA ! tao samudA bahumacchakacchabhAiNNA pannattA taM jahA-lavaNe kAloe sayaMbhUramaNe avasesA samuddA appamacchakacchabhAiNNA pannattA samaNAuso' __ 'kaDa NaM bhaMte ! samuddA bahumaccha kacchabhAiNNA pnnttaa'-ityaadi| TIkArtha-gautama svAmI ne prabhu se aisA pUchA hai he bhadanta ! kitane samudra aise kahe gaye haiM ki jo bahuta se matsya, aura kacchapoM se vyApta haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! tao samuddA bahumaccha kaccha bhAi. paNA paNNattA' he gautama ! tIna hI samudra aise kahe gaye hai jo bahuta se matsyoM evaM kacchapoM se vyApta haiM / 'taM jahA' unake nAma isa prakAra 'kai NaM bhaMte ! samudA bahumaccha kacchabhAiNNA paNNattA ! tyAta TIkArya-gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke he bhagavan! keTalA samudro evA prakAranA kahevAmAM AvyA che ke je ghaNA mAchalAo, ane 427pA-yamAmAthI vyAsa cha ? 240 prazana uttaramA pramuzrI 4 'goyamA tao samuddA bahumacchakacchabhAiNNA paNNattA' gotama ! 19 24 samudro mevA kahyA che ke jeo ghaNA mAchalAo ane kAcabAo thI vyApta che. tenA nAme mA pramANe che. 'lavaNe kAloe sayaMbhUramaNe' savAra samudra, so samudra, bhane jIvAbhigamasUtra
Page #932
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.107 vahumatsyakacchapAkIrNasamudrasaMkhyA 919 gautamaH trayaH samudrA evaMvidhAH ye bahumatsyakaccha pairAkIrNA vyAptAntarAlAH santi tadyathA-lavaNaH kAlodaH svayambhUramaNaH avaziSTAstato'nye'lpairmatsyakacchapairAcitAH proktA zramaNAyuSman ! 'lavaNe NaM bhaMte ! samudde kai macchajAikulakoDi joNipamuhasayasahassA pannattA' he bhadanta ! lavaNasamudre katInAM matsyajAtInAM yAni pRthakkulAni teSAM koTayo yonayaH tatpramukhANAM kiyanti zatasahasrANi prajJaptANi ? iti praznaH bhagavAn prAha-'goyamA ! satta macchajAtikulakoDi joNIpamuhasayasahassA pannattA' he gautama ! sapta matsyajAtikulakoTi yonipramukhazatasahasrANi lakSapramANAnItyarthaH / 'kAloe NaM bhaMte ! samudde kai macchajAI. pannattA' kAlodasamudre khalu bhadanta ! kati-kiyatpramANAni matsyajAtikulakoTi yonipramuse haiM 'lavaNe, kAloe, sayaMbhUramaNe' lavaNasamudra, kAlodasamudra aura svayaMbhUramaNasamudra 'avasesA samuddA appa maccha kacchabhAiNNA pannattA' bAkI ke jo samudra haiM ve he zramaNa AyuSman ! thoDe se matsya evaM kacchapoM se yukta hai 'lavaNe NaM bhaMte ! samudde kai maccha jAtikula koDI joNIpamuhasayasahassA pannattA' he bhadanta ! lavaNasamudra meM matsyoM kI kitanI lAkha jAti pradhAna kula koTiyoM kI yoniyAM kahI gaI hai ? eka hI yoni meM aneka kula hote haiM-jaise gobararUpa yoni meM utpatti sthAna meM-kRmi utpanna hote haiM' vRzcika bhI utpanna hote haiM ityAdi isI bAta ko lekara aisA yaha prazna pUchA gayA hai isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! satta macchajAti kulakoDI joNIsamuha. satasahassA paNNattA' he gautama ! lavaNasamudra meM macchajAtiya jIvoM kI jAti pradhAna kula koTiyoM kI yoniyAM sAta lAkha kahI gaI haiM svayaMbhUrabhae samudra, 'avasesA samuddA appamacchakacchabhAiNNA paNNattA' mAjInA je samudro che. te badhA he zramaNa AyuSyanuM thaDA mAchalA ane kAcabAothI yuta cha. 'lavaNe NaM bhaMte ! samudde kaimaccha jAti kula joNIpamuhasayasahassA pannattA' 3 mAvan savAra samudramA mAchAyAnI 32 sA jati pradhAna kulakeTiyenI nio kahevAmAM Avela che? eka ja nimAM aneka kuLa hoya che.-jemake-chANa rUpa nimAM arthAt utpattisthAnamAM kRmi utpanna thAya che. vIMchI paNa utpanna thAya che. vigere A vAtane dhyAnamAM laIne AvA prakArane A prazna gautamasvAmIe prabhuzrIne pUchela che. tenA uttaramAM prabhuzrI cha -'goyamA ! satta maccha jAtikula koDI joNIpamuha satasahassA paNNattA' he gautama ! lavaNa samudramAM maccha jAtavALA jInI jAti pradhAna kula TiyAnI yonimA sAta sama vAmAM mAveza cha. 'kAloe NaM bhaMte ! samudde kaimacchajAti paNNattA' 3 mAvana so samudramA bharachInI jati pradhAna jIvAbhigamasUtra
Page #933
--------------------------------------------------------------------------
________________ 920 jIvAbhigamasUtre khANi zatasahasrANi prajJaptAnIti praznaH Aha-bhagavAn-'goyamA ! nava macchajAikulakoDI.' gautama ! navajalamatsyajAtikulakoTipramukhANi zatasahasrANi kathitAni 'sayaMbhUramaNe NaM bhaMte ! samudre 0' svayambhUramaNe khalu bhadanta ! samudre kati iti / matsyajAtikulakoTipramukhazatasahasrANi prajJaptAni ? bhagavAnAha-'goyamA! addhaterasamacchajAikulakoDI joNIpamuhasayasahassA pannattA' he gautama ! arddhatrayodaza sArdhadvAdazamatsya jAtikulakoTiyonipramukhazatasahasrANi prajJaptAni iti / 'lavaNe NaM bhaMte ! samudre macchANaM ke mahAliyA-sarIrogAhaNA pannattA' he bhadanta ! lavaNasamudre matsyAnAM kiyanmahat pramANA zarIrANAmavagAhanA-prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA ! 'kAloeNaM bhaMte ! samudde kai macchajAti paNNattA' he bhadanta ! kAlodasamudra meM matsyoM kI jAti pradhAna kuloM kI koTiyoM kI yoniyAM kitane lAkha kahI gaI haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! nava macchajAti kulakoDI joNI0' he gautama ! kAloda samudra meM macchajAtIya jIvoM kI kulayoTiyoM kI yoniyAM nau lAkha kahI gaI haiN| 'sayaMbhUramaNe NaM bhaMte ! samudde0 addhaterasa macchajAti kulakoDI joNIpamuhasatasahassA paNNattA' he bhadanta ! svayaMbhUramaNa samudra meM matsyoM kI kitanI lAkha jAti pradhAna kulakoTiyoM kI yoniyAM kahI gaI haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'addhaterasa macchajAti kulakoDI joNIpamuha satasahassA paNNattA' he gautama ! svayaMbhUramaNa samudra meM maccha jAtIya jIvoM kI kulakoTIyoM kI yoniyAM 12 // lAkha kahI gaI hai / 'lavaNeNaM bhaMte ! samudde macchANaM ke mahAliyA zarIrogAhaNA paNNattA' he bhadanta ! lavaNasamudra meM jo matsya haiM unake zarIra kI avagAhanA kitanI baDI kalenI kaTiyanI yoni keTalA lAkha kahela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! navamacchajAti kulakoDI' he gautama ! sohasamudramA maccha jAtinA jIvonI kula kaTiyAnI nice nava lAkha kahevAmAM Avela che. 'mayaMbharamaNe NaM bhaMte ! samudde0 addhaterasa macchajAtikulakoDI joNIpamuhasatta sahassA paNNattA' he nApan svayaMbhUramANu samudramA matsyo-bhAvAmAnI hai| lAkha jAti pradhAna kulakeTinI yAni kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha -'addhaterasamacchajAti kulakoDI joNIpamuha sattasahassA paNNattA' gautama ! svayaMbhUrabhae samudramA bha27 tIna vAnI musATinA yoniyo 12 // sA bhAra sAma vAmAM mAveza cha. 'lavaNe NaM bhaMte ! samude macchANaM ke mahAliyA sarIrogAhaNA paNNattA' lagavan 195 samudramA ? mAchalAo che. tenA zarIranI avagAhanA keTalI moTI kahevAmAM Avela che. jIvAbhigamasUtra
Page #934
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.107 vahumatsyakacchapAkIrNasamudrasaMkhyA 921 jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM-ukoseNaM paMcajoyaNasayAI' he gautama ! jaghanyonA'GgulasyAsaMkhyeyabhAgam utkarSeNa paJcayojanazatAni viddhi iti / he bhadanta ! kAlode samudre kiyatpramANA zarIrAvagAhanA ? bhagavAnAha-he gautama ! 'kAloe ukkoseNaM sattajoyaNasayAI kAlode samudre jaghanyena aGgulAsaMkhyeyabhAgam utkarSeNa saptayojanazatAni-avehi 'sayaMbhUramaNe khalu bhadanta ! matsyAnAM kiyatpramANA zarIrANA mavagAhanA ? bhagavAnAha-he gautama ! sayaMbhUramaNe jahanneNaM aMgulAsaMkhejjaibhAga-ukkoseNaM dasajoyaNasayAI' svayambhUramaNe tu jaghanyenA'gulA'saMkhyeyabhAgam utkarSatazca -dazayojanazatAni- ekasahasram yojanAni iti bhAvaH suu0||107|| kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahaNNe NaM aMgulassa asaMkhejatibhAgaM ukkoseNaM paMcajoyaNasayAI' he gautama ! lavaNasamudra meM matsyoM ke zarIra kI avagAhanA jaghanya se to aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kahI gaI hai aura utkRSTa se pAMca sau yojana kI kahI gaI hai 'evaM kAloe uko0 sattajoyaNAI' isI prakAra se kAloda. samudra meM bhI jaghanya aura utkRSTa zarIra avagAhanA matsyoM kI kahI gaI jAnanI cAhiye arthAt kAlodasamudra meM jaghanya avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kahI gaI hai aura utkRSTa se 7 sau yojana kI kahI gaI hai. 'sayaMbhUramaNe jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejati. ukoseNaM dasajoyaNasatAI' isI prakAra se svayaMbhUramaNasamudra meM matsyoM kI zarIrAvagAhanA jaghanya se aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kahI gaI hai aura utkRSTa se 1 hajAra yojana kI kahI gaI hai // 107 // 2mA prazna uttaramA prabhuzrI 49 cha.-'goyamo ! jahaNNoNaM aMgulassa asaMkhejja tibhAgaM ukkoseNaM paMca joyaNasayAI' gautama ! 195 samudramA bhaasaamaan| zarIranI avagAhanA jaghanyathI te AMgaLanA asaMkhyAtamA bhAga pramANunI 4Dasa cha. mane utkRSTathI pAyase yonI vAmAM Avesa che. 'evaM kAloe ukkoseNaM satta joyaNasayAI' me4 pramANe so samudramA 5 dhanya ane utkRSTathI mAchalAonI zarIranI avagAhanA kahela che. arthAt kAloda samudramAM jaghanya avagAhanA AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAganI kahela che ane utkRSTathI 700 yojananI avAmA savisa cha. 'sayaM bhUramaNe jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjati0 ukkoseNaM dasa joyaNasayAI' me pramANe svaya bhU2bhae samudramA masyAnA zarIranI avagAhanA jaghanyathI AgaLanA asaMkhyAtamA bhAga pramANa kahevAmAM Avela che. je sU. 107 che jI0 116 jIvAbhigamasUtra
Page #935
--------------------------------------------------------------------------
________________ 922 jIvAbhigamasUtre mUlam-kevaiyANaM bhaMte ! dIvasamuddA nAmadhejjehiM pannatA? goyamA! jAvaiyA loge subhA NAmA-subhA vaNNA-jAva subhAphAsA, evaiyA dIva samuddA nAmadhejjehiM pnnttaa| kevai. yANaM bhaMte ! dIva samuddA uddhArasamaeNaM pannattA ? goyamA ! jAvaiyA aDDAijANaM sAgarovamANaM uddhArasamayA evaiyA dIvasamuddA uddhArasamaeNaM pnnttaa| dIva samudANaM bhaMte ! kiM puDhavI pariNAmA AupariNAmA jIvapariNAmA poggalapariNAmA ? goyamA ! puDhavIpariNAmA vi-AupariNAmA vi jIvapariNAmA vi-poggalapariNAmA vi| dIvasamuddesu NaM bhaMte ! savvapANA-savvabhUyA-savvajIvA-savvasattA puDhavIkAiyattAe jAva tasakAiyattAe uvavaNNa puTavA ? haMtA goyamA ! asai aduvA annNtkhutto| iti dIvasamuddA samattA // 108 // chAyA-kiyantaH khalu bhadanta ! dvIpasamudrAH nAmadheyaiH prajJaptAH ? gautama ! yAvAnta loke zubhAni nAmAni zubhAH varNAH yAvata zubhAH sparzA etAvanto dvIpasamudrA nAmadheyaiH prajJaptAH kiyanta : khalu bhadanta ! dvIpasamudrAH uddhArasamayena prajJaptAH ? gautama ! yAvanto'rdhatRtIyAnAM sAgaropamANAm uddhArasamayAH etAvanto dvIsamudrA uddhArasamayena prajJaptAH / dvIpasamudrAH khalu bhadanta ! kiM pRthivIpariNAmAH appariNAmAH jIvapariNAmAH pudgalapariNAmAH ? gautama ! pRthivIpariNAmA api-appariNAmA api-jIvapariNAmA api-pudgalapariNAmA api / dvIpasamudreSu khalu bhadanta ! sarvaprANAH sarvabhUtAH sarvajIvAH sarvasattvAH pRthivIkAyikatayA yAvat trasakAyikatayA-utpannapUrvAH ? hanta ! asakRt athavA-anantakRttvaH / 108 / TIkA-'kevaiyA NaM bhaMte ! dIvasamudA nAmadhejjehiM pannattA ? goyamA jAvaiyA loge subhA NAmA-subhA vaNNA jAva subhA phAsA evaiyA dIvasamudA nAmadhejjehiM 'kevaiyANaM bhaMte ! dIva samuddA nAmadhejjehiM paNNattA'-ityAdi / TIkArtha-gautama svAmI ne prabhu se aisA pUchA hai ki-he bhadanta ! dvIpa aura samudra kitane nAmoM dvArA kahe gaye haiM ? arthAt dvIpa aura 'kevaiyA NaM bhaMte ! dIvasamuddA nAmadhejjehiM paNNattA' tyAta TIkAtha-gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke he bhagavan dvIpa ane samudrodA nAbhava cha ? 21 prazna uttaramA pramuzrI che 3-goyamA !jAva jIvAbhigamasUtra
Page #936
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.108 dvIpasamudrANAM nAmasaMkhyA nirUpaNam 923 pannattA' he bhadanta ! yadi tattannAmAbhidhAnaiH paritrAtumiccheyam tadA te dvIpA samudrAzca kiyantaH syuHriti praznaH, samAdhatte bhagavAn-he gautama ! loke yAvanti zubhanAmAni zaMkhacakra-svastika0 yAvanta nIlAdayaH zubhavarNAH madhurAdayaH zubharasAH zubhAH gaMdhAH sparzAzca etAvantaH samudrAdvIpAzca nAmataH prisNkhyaataaH| 'kevaiyANaM bhaMte ! dIvasamuddA uddhArasamaeNaM pannattA' he bhadanta ! kiyanto dvIpAH samudrAH ye khalu uddhArasamayena uddhArapalyopamasAgaropamapramANena prajJaptAH ? goyamA ! jAvaiyA aDAijjANaM sAgarovamANa uddhArasamayA evaiyA dIvasamuddA uddhArasamaeNaM pannattA' bhagavAnAha-he gautama ! yAvanto'dhatRtIyAnAM sAgaropamANAmuddhArasamayA: ekaikena sUkSmavAlAgrApahArasamayAH etAvanto dvIpasamudrA uddhArasamayena prkhyaataaH| samudra kitane nAma vAle haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! jAvaiyA loge subhANAmAsubhA vaNNA jAva subhA phAsA evaiyA dIva samuddA nAmadheehiM pannattA' he gautama ! loka meM jitane zubha nAma haiM zubhavarNa zubhagandha, zubhasparza haiM utane hI nAma vAle dvIpa aura samudra haiN| zaMkha, cakra, svastika, ye saba zubha nAma haiM nIla Adika zubhavarNa haiM. madhura Adi zubha rasa haiM sugandhi rUpa zubhagaMdha hai mRdu Adi zubha sparza haiM 'kevaiyANaM bhaMte ! dIva samuddA uddhArasamaeNaM paNNattA' he bhadanta ! uddhAra palyopama ke sAgaropama pramANa se kitane dvIpa samudra kahe gaye haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! jAvaiyA aDAIjANaM sAgarovamANaM uddhArasamayA evaiyA dIvasamuddA uddhArasamaeNaM pannattA' he gautama ! aDhAI uddhAra sAgaropama ke jitane uddhAra samaya hote haiM-eka eka sUkSma vAloM ko nikAlane ke samaya hote haiM-utane iyA loge subhA NAmA subhA vaNNA jAva subhA phAsA evaiyA dIvasamuddA nAmadheehiM paNNattA' hai gautama! sobhAramA zubha naam| cha. zubhava, zumAnya zubha 250 che. eTalAja nAmavALA dvIpa ane samudro che. zaMkha, caka, svastika e badhA zubha nAma che. nIla vigere zubha varNa che. madhura vigere zubha rasa che. sugaMdha rUpa zubhama cha. bhUvigere zubha 25za cha. kevaiyANaM bhaMte ! dIvasamuddA uddhArasamaeNaM paNNattA' hai mApana yA pakSyA5ma saa||1554 pramAthI TA dvIpa samudrI vAmAM Ave che. 2mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha 'goyamA ! jAvaiyA aTThAijjANaM sAgarovamANaM uddhArasamayA evaiyA dIvasamuddA uddhAra samaeNaM paNNattA' 3 gautama ! maDhA dhA2 sAza5manA 26 // dhAra samaya hoya che eka eka sUkSama vAlene kADhavAne samaya hoya che. eTalA jIvAbhigamasUtra
Page #937
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre uktaMca "uddhArasAgarANaM aDrAijjANa jaiyA samayA / duguNA duguNapavitthara dIvodahirajjuevaiyA // 1 // chAyAM-uddhAra sAgarANAmatRtIyAnAM yAvantaH smyaaH| dviguNA dviguNa pravistara dvIpodadhirajjuretAvatI // 1 // 'dIvasamudANaM bhaMte ! kiM puDhavipariNAmA-AupariNAmA-jIvapariNAmApoggalapariNAmA ? goyamA ! puDhavipariNAmAvi AupariNAmAvi jIvapariNAmAvi poggalapariNAmA vi' dvIpasamudrAH khalu bhadanta ! pRthivIpariNAmAH kim kimvAappariNAmAH, jIvapariNAmA vA, athavA pudgalapariNAmAH ? bhagavAnAha-he gautama ! pRthivIpariNAmA api-appariNAmA api jIvapariNAmA api pudgalapariNAmA api sarvadvIpasamudrANAm / 'dIvasamuddesu NaM bhaMte ! savvapANA savvabhUyA, savvajIvA, savvasattA puDhavikAiyattAe jAva tasakAiyattAe uvavaNNapuvvA ?' dvIpasamudreSu uddhAra samaya pramANa dvIpa aura samudra kahe gaye haiM / kahA bhI hai 'uddhArasAgarANaM aDrAijjANa jattiyA samayA, duguNA duguNapavitthara dIvohirajju evaiyA // 1 // 'dIva samudANaM bhaMte ! kiM puDhavi pariNAmA AupariNAmA jIvapariNAmA puggalapariNAmA ?' he bhadanta ! dvIpa samudra kyA pRthivI ke pariNAmarUpa haiM ? yA apkAya ke pariNAmarUpa haiM ? yA jIva ke pariNAmarUpa haiM ? yA pudgala ke pariNAmarUpa haiM / 'goyamA ! puDhavi pariNAmA vi, AupariNAmA vi jIvapariNAmA vi puggalapariNAmA vi' he gautama ! dvIpa samudra pRthivI ke pariNAma rUpa bhI hai apkAya ke pariNAma rUpa bhI haiM jIva ke pariNAma rUpa bhI haiM aura pudgala ke pariNAma rUpa bhI hai / 'dIvasamuddesu NaM bhaMte! savvapANA savvabhUyA, savvajIvA, udhAra samaya pramANunA dvIpa ane samudro kahelA che. kahyuM paNa che ke uddhArasAgarANaM aDDhAijjANa jattiyA samayo / duguNA duguNapavitthara dIvodahi rajju evaiyA // 1 // 'dIvasamudANaM bhaMte ! kiM puDhavipariNAmA jIva pariNAmA puggalapari. NAmA' mAvandI5 samudro zuthvInA pariNAma 35 cha ? athavA 243yanA pariNAma rUpa che? athavA jIvanA pariNAma rUpa che? athavA pudgalenA paribha 35 cha 1 'goyamA ! puDhavIpariNAmA vi, AupariNAmA vi jIva pari. NAmA vi puggalapariNAmA vi' Da gautama ! dvA5 samudrI pRthvInA pariNAma rUpa paNa che akhAyanA pariNAma rUpa paNa che. jIva pariNAma rUpa paNa che. bhane pugatanA pariNAma 35 cha. 'dIvasamuddesu NaM bhate ! savva pANA savvabhUyA, jIvAbhigamasUtra
Page #938
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.109 indriyapudgalapariNAmanirUpaNam 925 khalu bhadanta ! sarve prANA dvIndriyAdayaH sarve bhUtAstaravaH sarve jIvAH pazcendriyAH sarve sattvAH pRthivIkAyikatayA'ptejo vAyuvanaspatitrasakAyikatayA utpannapUrvAH kim ? bhagavAnAha-'haMtA goyamA! asai aduvA aNaMtakhutto' haMta gautama ! asakRt anekavAram utpanna pUrvAH, athavA-anantakRtvaH / sarveSAmapi sAMvyAvahArikarAzyantapAti sarvajIvAnAM sarvasthAneSu prAyo'nantaza utpAdasambhavAt iti suu0||108|| caturthapratipapattau-indriyapudgalapariNAmamAha mUlam-kaI viheNaM bhaMte ! iMdiyavisae poggalapariNAme pannatte ? goyamA ! paMcavihe iMdiyavisae poggalapariNAme pannatte, taM jahA-soiMdiyavisae jAva phAsiMdiyavisae / soiMdiyavisaeNaM bhaMte ! poggalapariNAme kaivihe pannatte ? goyamA ! duvihe pannatte taM jahA-subbhisaddapariNAme ya dubbhisaddapariNAme ya evaM cakkhidiya visayAdie hi vi suruvapariNAme ya savvasattA puDhavikAiyattAe jAva tasakAiyattAe uvavaNNapuvvA' he bhadanta ! dvIpa samudroM meM kyA samasta prANI, samasta bhUta, samasta jIva, aura samasta sattva kyA pRthivIkAyika rUpa se yAvat trasakAyika rUpa se utpanna ho cuke haiM kyA ? uttara meM prabhu kahate haiM-'haMtA, goyamA asai aduvA aNaMtakhutto' hAM gautama ! dvIpa samudroM meM samasta prANI, samasta bhUta, samasta jIva aura samasta sattva aneka vAra athavA anantavAra utpanna ho cuke haiN| kyoMki vyAvahArika rAzi ke antargata jIvoM kA utpAta prAyaH sarva sthAnoM meM ho cukA kahA gayA haiM // 108 // isa taraha se dvIpa samudra vaktavyatA samApta huii| savvajIvA savvasattA puDhavikAiyattAe jAva tasakAiyattAe uvavaNNapuvvA' he bhagavana dvIpa samudromAM zuM saghaLA prANI, saghaLAbhUte, saghaLA che, ane saghaLA sa pRthvIkAyika paNuthI yAvat trasakAyikapaNAthI utpanna 25 yu4yA cha ? 2mA prshnn| uttaramA pramuzrI 3 cha -'haMtA goyamA ! asai aduvA aNaMta khutto' / gautama! dvIpa samudvAmA saghA prANI saghaNA bhUte saghaLA che, ane saghaLA so anekavAra athavA anaMtAvAra utpanna thaI cUkela che. kemake-vyAvahArika rAzinI aMdara jIvanI utpatti prAyaH badhAja sthAnamAM thaI gayela che tema kahela che. je sU. 108 che jIvAbhigamasUtra
Page #939
--------------------------------------------------------------------------
________________ 926 jIvAbhigamasUtre durUva pariNAme ya / evaM surabhigaMdha pariNAme ya, durabhigaMdhaparinAme ya, evaM - surasapariNAme ya, dUrasapariNAme ya, evaM suphAsapariNAme ya duphAsapariNAme ya / se nUNaM bhaMte ! uccAvaesu saddapariNAmesu uccAvasu ruvapariNAmesu evaM gaMdhapariNAmesu rasapariNAmesu phAsapariNAmesu pariNamamANA poggalA pariNamaMtIti vattavvayaM siyA ? haMtA goyamA ! uccAvasu sahapariNAmesu pariNamamANA poggalA pariNamaMtitti vattavvaM siyA / se nRNaM bhaMte ! subbhisaddA poggalA dubbhisadattAe pariNamaMti dubbhisadA poggalA subbhisaddattAe pariNamaMti ? hatA goyamA ! subhidA poggalA dubbhisaddattAe pariNamaMti, dubbhisaddA subbhisaddattAe pariNamati / se nUNaM bhaMte ! surUvA poggalA durUvattAe pariNamaMti, durUvA poggalA suruvattAe pariNamaMti ? haMtA goyamA ! evaM subbhigaMdhA poggalA dubbhigaMdhattAe pariNamaMti, dubbhigaMdhA poggalA subbhigaMdhattAe pariNamaMti ? haMtA goyamA ! evaM suphAsA duphAsattAe0 ? surasA durasattAe0 ?, haMtA goyamA ! 0 ||suu0 109 // chAyA - katividhaH khalu bhadanta / indriyaviSayaH pudgalapariNAmaH prajJaptaH ? gautama ! paMcavidhaH indriyaviSayaH pudgalapariNAmaH prajJaptaH tad yathA zrotrendriyaviSayo yAvat sparzendriyaviSayaH / zrotrendriyaviSayaH khalu bhadanta ! pudgalapariNAmaH katividhaH prajJaptaH ? gautama ! dvividhaH prajJaptaH / tad yathA - zubhazabdapariNAma azubhazabdapariNAmazca evaM cakSurindriyaviSayAdibhirapi surUpapariNAmazca durUpapariNAmazca evaM surabhigandhapariNAmazca durabhigandhapariNAmazca evaM surasapariNAma dUrasapariNAmatha evaM susparzapariNAmazca duHsparzapariNAmaca / atha nUnaM bhadanta ! uccAvacaiH zabdapariNAmaiH uccAvacairUpapariNAmaiH, evaM - gandhapariNAmaiH rasapariNAmaiH sparzapariNAmaiH pariNamantaH pudgalAH pariNamantIti vaktavyaM syAt hanta gautama ! uccAvacaiH zabdapariNAmaiH pariNamantaH pudgalAH pariNamantIti vaktavyaM syAt / atha nUnaM bhadanta ! zubha zabdAH pudgalAH azubhazabdatayA jIvAbhigamasUtra
Page #940
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.109 indriyapudgalapariNAmanirUpaNam 927 yariNAmanti azubhazabdapudgalAH zubhazabdatayA pariNamanti hanta gautama ! zubhazabdA azuzabdatayA pariNamanti azubhazabdAH zubhazabdatayA pariNamanti / tad nUnaM bhadanta ! surUpAH pudgalA dUrUpatayA pariNamanti dUrUpAH pudgalA surUpatayA pariNamanti !, hanta gautama ! evaM surabhigandhAH pudgalA durabhigandhatayA pariNamanti, durabhigandhAH pudgalAH surabhigandhatayA pariNamanti ? hanta gautama ! evaM susparzAduHsparzatayA-duHsparzAH susparzatayA0 surasA dUrasatayA dUrasAH surasatayA, hanta ! gautama ! suu0||108|| TIkA-'kaiviheNaM bhaMte ! iMdiyavisae poggalapariNAme' kati prakArakaH khalu bhadanta ! indriyANAM viSayaH pudgalapariNAmaH, 'pannatte' prajJaptaH ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'paMcavihe iMdiyavisae poggalapariNAme panatte taM jahA-'soiMdiyavisae jAva phAseMdiya visae' paJcavidhaH prajJaptaH, tad yathAzrotracakSurghANarasanasparzanendriyANAM vissyH| 'soiMdiyavisae NaM bhaMte ! poggalapariNAme kaivihe pannatte ? goyamA ! duvihe pannatte-taM jahA-subbhisaddapariNAmeya indriya viSaya pudgala pariNAma kathana'kai viheNaM bhaMte ! iMdiyavisae poggala pariNAme pannatte' ityAdi / TIkArtha-gautama svAmI ne prabhu se pUchA hai-he bhadanta ! indriyoM kA viSayabhUta jo pudgala pariNAma hai vaha kitane prakAra kA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'paMcavihe iMdiyavisae poggala pariNAme pannatte' indriyoM ke viSaya bhUta hue pudgaloM kA pariNAma pAMca prakAra kA kahA gayA hai 'taM jahA' jaise-'so iMdiyavisae jAva phAsiMdiyavisae' zrotrendriya ke viSaya bhUta pudgala pariNAma yAvat sparzendriya ke viSayabhUta pudgala pariNAma 'soiMdiya visaraNaM bhaMte ! A pramANe dvIpa ane samudronuM kathana karIne have sUtrakAra indriyane viSaya ane pudumala pariNAmanuM kathana kare che. 'kaiviheNaM iMdiyavisae poggalapariNAme paNNatte' tyaadi| TIkAI-autamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM he bhagavan ! IndriyenA viSayabhUta je pudgala pariNAma che, te keTalA prakAranA kahela che. A praznanA uttaramA pramuzrI 4 cha - gautama ! 'paMcavihe iMdiyavisae poggalapariNAme paNNatte' ndriyAnA viSayabhUta thye| pugisAnA pariNAma pAMya prazna vAmAM mAvasa che. 'taM jahA' bha-'soiMdiya visae jAva phAse diyavisae' zregendriyanA viSayabhUta pudgala pariNAma yAvat spazendriyanA viSayabhUta pud. se pariNAma 'soiMdiyavisaeNaM bhaMte ! poggalapariNAbhe kaivihe paNNatte' he jIvAbhigamasUtra
Page #941
--------------------------------------------------------------------------
________________ 928 jIvAbhigamasUtre - dubbhisadapariNAmeya evaM cakkhiMdiya bisayAdi hi vi' zrotrendriyaviSayaH khalu madanta ! pulapariNAmaH katividhaH prajJaptaH ? bhagavAn brUte - he gautama ! dvividhaH, tadyathA - zubhaH zabdapariNAmazva, azubhaH zabdapariNAmazca / evaM cakSurindriya viSayAdibhirapi bodhyaH tadAha - 'surUvapariNAmeya duruvapariNAmeya evaM surabhigaMdhapariNAmeya - durabhigaMdhapariNAmeya evaM surasapariNAmeya dUrasapariNAmeya, evaM suphAsapariNAmeya, duphAsapariNAmeya' surUpapariNAmazca - dUrUpapariNAmazca, evaM surabhigandhapariNAmazca - durabhigandhapariNAmazca, evaM surasapariNAmazca - dUrasapariNAmazca, evaM poggala pariNAme kaivihe paNNatte' he bhadanta ! zrotrendriya kA viSaya bhUta jo pudgala pariNAma hai vaha kitane prakAra kA kahA gayA hai ? 'goyamA ! duvihe paNNatte' zrotrendriya kA viSaya bhUta pudgala kA pariNAma do prakAra kA kahA gayA hai 'taM jahA' jaise- 'subbhisadda pariNAmeya, dubbhisaddapariNAmeya' eka surabhi zabda pariNAma aura dUsarA durabhi zabda pariNAma evaM cakkhidiya visayAdi ehi vi surUva pariNAme' isI taraha se cakSu indriya kA viSayabhUta pudgala pariNAma bhI zubha rUpa pariNAma aura azubha rUpa pariNAma ke bheda se do prakAra kA hai nAsikA indriya kA viSayabhUta pudgala pariNAma bhI surabhigaMdha pariNAma aura durabhigaMdha pariNAma ke bheda se do prakAra kA hotA hai, rasanendriya kA viSaya bhUta pudgalapariNAma surasapariNAma aura durasapariNAma ke bheda se do prakAra kA hotA hai' isI taraha se sparzana bhagavan ! zretrendriyanA viSayabhUta je pudgala piraNAma che; te keTalA prakAranA ahevAmAM Ave che ? ' goyamA ! duvihe paNNatte' he gautama! zrotrendriyanA viSayabhUta je pudgala pariNAme che, te e prakAranA kahevAmAM Avela che. sUM jahA' ?bha - 'subbhisaddapariNAmeya dubbhisaddapariNAmeya' me surabhizabda pariNAma ane mI hurali zabda pariNAma ' evaM cakkhidiya visayAdiehi vi surUva pariNAme' 4 pramANu yakSu iMdriyanA viSayabhUta yugala pariNAmI pazu zubha pariNAma ane azubha rUpa pariNAmanA bhedathI e prakAranA che. nAsikA IMdriyanA viSayabhUta pudgala piraNAma paNa surabhiga dha pariNAma ane durabhi gaMdha pariNAmanA bhedyathI e prakAranA iMdriyanA viSayabhUta pudgala piraNAma surabhi pariNAma ane durabhi pariNAmanA bhedathI e prakAranA hoya che. eja pramANe rasana indriyanA viSayabhUta pudgala pariNAma paNa surasa pariNAmaane durasapariNAmanA bhedathI e prakAranA che. eja pramANe spana IndriyanA viSayabhUta pudgala pariNAma paNa suspa thAya che. cakSu jIvAbhigamasUtra
Page #942
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.109 indriyapudgalapariNAmanirUpaNam 929 -susparzapariNAmazca-duHsparzapariNAmazca / 'se nUnaM bhaMte ! uccAvaesu-sahapariNAmesu, uccAvaesu rUvapariNAmesu0 evaM gaMdhapariNAmesu-rasapariNAmesu-phAsapariNAmesu pariNamamANA poggalA pariNamaMti tti vattavvaM siyA, haMtA goyamA ! uccAvaemu saddapariNAmesu pariNamamANA poggalA pariNamaMti tti vattavvaM siyA' atha nUnaM bhadanta ! etat yat-uttamA'dhamaiH zabda-rUpa-gandha-rasa-sparzapariNAmaiH pariNamantaH pudgalAH pariNamantIti itthaM vaktavyaM kim ? bhagavAn-Aha-he gautama ! vaktavyaindriya kA viSayabhUta pudgala pariNAma bhI susparza pariNAma aura duHsparza pariNAma ke bheda se do prakAra kA hotA hai / 'se nUNaM bhaMte ! uccAvaesu sadda pariNAmesu uccAvaesu rUvapariNAmesu evaM gaMdha pariNAmelu rasa pariNAmesu phAsa pariNAmesu pariNamamANA poggalA pariNamaMti iti vattavvaM siyA' he bhadanta ! jo pudgala pariNAma bhinna 2 indriyoM ke viSayarUpa se uttama adhama avasthA meM pariNata huA hai vahI pudgalapariNAma kyA dravya kSetra Adi rUpa sAmagrI kI sahAyatA se anya rUpa meM-uttama adhama rUpa meM aura adhama uttama rUpa meM-pariNamasakatA hai ? tAtparya isakA yahI hai ki dravya kSetrAdi rUpa sAmagrI ke vaza se jo pudgaloM meM bhinna bhinna rUpa kI avasthAeM ho jAtI haiM usI kA nAma pariNAma hai-tathA ca jo cakSu indriya kA viSayabhUta pudgala pariNAma pahile zubharUpa se pariNAma ko prApta huA ho yA azubha rUpa se pariNAma ko prApta huA ho vahI zubharUpa pariNAma pariNAma bhane 25 pariNAmanA methI 42 // thAya che. 'se guNaM bhaMte ! uccAvaesu saddapariNAmesu uccAvaesu rUvapariNAmesu evaM gaMdha pariNANAmesu rasa pariNAmesu phAsapariNAmesu, pariNamamANA poggalA pariNamaMti iti vana siyA' bhagavan ! 2 pusa pariNAma hi bhUhi driyAnA viSaya paNAthI uttama ane adhama avasthAmAM pariNamita thayela che. eja pugala pariNAma zuM dravya, kSetra vigere sAmagrInI sahAyatAthI anya rUpamAM-uttama adhamapaNAmAM ane adhama uttamapaNAmAM pariNamI zake che? A kathananuM tAtparya eja che ke-dravya kSetrAdirUpa sAmagrI vazAt je pudgalomAM judA judA rUpanI avasthAo thaI jAya che, tenuM ja nAma pariNAma che. tathAca je cakSu IndriyanA viSayabhUta pudgala pariNAma pahelAM zubha rUpathI pariNAmane prApta thayela hoya athavA azubharUpathI pariNAmane prApta thayela hoya eja zubharUpa jI0 117 jIvAbhigamasUtra
Page #943
--------------------------------------------------------------------------
________________ 930 jIvAbhigamasUtre meva / 'se nUNaM bhaMte ! subbhisadApoggalA dubbhisadattAe pariNamaMti-dubbhisadA poggalA subbhisa hattAe pariNamaMti ? haMtA goyamA ! subbhisadA dubbhisdttaae| dubbhisadA subbhisadattAe pariNamaMti' atha nUnaM bhadanta ! evaM jAnIyAM zubhazabdarUpAH pudgalAH azubhazabdatayA0 azubhazabdAzca pudgalAH zubhazabdatayA pariNamanti ? hanta gautama ! evameva surbhiH| 'se nUnaM bhaMte ! surUvA poggalA dravyAdi sAmagrI kI sahAyatA se kyA azubha rUpa pariNAma ko prApta ho sakatA hai aura jo azubharUpa pariNAma se pariNamita huA hai vahI kyA zubharUpa pariNamita ho sakatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'haMtA, goyamA ! uccAvaesu sahapariNAmesu pariNamamANA poggalA pariNamaMtIti vattadhvaMsiyA' hAM, gautama ! jaisA tumane pUchA hai vaisA hI hotA hai-isa taraha uttama aura adhamarUpa se zabda rUpa pariNAma meM pariNameM pudgala-bhASA vargaNAeM uttama avasthA se adhama avasthA meM aura adhama avasthA se uttama avasthA meM badala jAte haiM 'se guNaM bhate ! subhi sadA poggalA dubbhi sadattAe pariNamaMti dubbhisadA poggalA subhi saddattAe pariNamaMti ?' to kyA he bhadanta ! isa kathana ke anusAra surabhi zabda rUpa pudgala durabhi zabda rUpa se pariNama jAte haiM aura durabhi zabda rUpa pudgala surabhi zabda rUpa se pariNama jAte haiM ? haMtA, goyamA ! subbhisaddA dubbhisaddattAe pariNamaMti, dubbhisaddA subbhisaddattAe pariNamaMti' hAM, gautama ! surabhi zabda pariNAma dravyAdi sAmagrInI sahAyatAthI zuM azubha pariNAmane prApta thaI zake che? ane je azubha rUpa pariNAmathI pariNamita thayela hoya eja zuM? zubha rUpa pariNAmathI pariNamita thaI zake che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI cha -'haMtA goyamA! uccAvaesu saddapariNAmesu pariNamamANA poggalA pariNamaMtIti vattavvaM siyA' / gautama ! ma tame pUche cha, merA pramANe thAya che. e rIte uttama ane adhama paNAthI zabda rUpa pariNAmamAM pariNa mela pudgala bhASA vargaNAo uttama avasthAthI adhama avasthAmAM ane adhama avasthAthI uttama avasthAmA masAya che. 'se gUNaM bhaMte ! subbhisaddA poggalA dubbhisaddattAe pariNamaMti dubbhi sadA poggalA subbhisaddattAe pariNamaMti' he bhagavanuM te zuM A kathana anusAra surabhi zabda rUpa pudgala durabhizabda paNAthI pariNamI jAya che? ane durabhi zabda rUpa pudgala surabhizabda paNAthI parizubhI taya cha ? 'haMtA ! goyamA ! subbhi sadA dubbhisadattAe pariNamaMti dubbhisadA subhisadattAe pariNamaMti' / gautama ! suni 54 huli 2074 jIvAbhigamasUtra
Page #944
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.109 indriyapugalapariNAmanirUpaNam 931 durUvattAe pariNamaMti-durUvA poggalA surUvattAe0 ? haMtA goyamA !0' atha nUnaM bhadanta ! surUpA ye pudgalAste durUpatayA, evaM-dUrUpAH pudgalAH surUpatayA pariNamanti ? hanta gautama ! pUrva murUpAH pariNAme dUrUpAH pUrva dUrUpAH pariNAme surUpA bhavanti nA'tra vipratipattiH / evaM subbhigaMdhA poggalA dubbhigaMdhattAe pariNamaMti, dubbhigaMdhA poggalA subbhigaMdhattAe pariNamaMti ? hatA-goyamA !' evaM pUrva surabhigandhAH pariNAme durabhigandhatayA0 durabhigandhAzca pudgalAH surabhigandhatayA pariNamanti kim ? hanta gautama ! tathaiva / evaM suphAsA duphAsattAe, durabhizabdarUpa se aura durabhizabda surabhizabda rUpa se pariNama jAte haiM 'se NUNaM bhaMte ! surUvA puggalA durUvattAe pariNamati, durUvA puggalA surUvattAe0 ?' he bhadanta ! to kyA surUpa pudgala durUpa pudgala meM pariNama jAte haiM aura durUpa pudgala surUpa meM pariNama jAte haiM ? 'haMtA, godhamA !' hAM gautama ! surUpa pudgala durUpapudgala meM aura durUpapudgala surUpa meM pariNama jAte haiM 'evaM subhigaMdhA poggalA dunbhigaMdhattAe pariNamaMti, dunbhigaMdhA poggalA subhigaMdhattAe pariNamaMti' isI prakAra se kyA bhadanta ! surabhigaMdharUpa pudgaladurabhigaMdharUpa meM aura durabhigandharUpa pudgala surabhigandharUpa meM pariNama jAte haiM ? 'haMtA, goyamA !' hAM gautama ! surabhigandharUpa pudgala durabhigandharUpa meM aura durabhigandharUpa pudgala surabhigandharUpa meM pariNama jAte haiM "evaM suphAsA duphAsattAe.' isI prakAra se kyA susparzarUpa pudgala kyA duHsparzarUpa se pariNata ho jAte haiM ? aura duHsparzarUpa hue pudgala kyA susparzarUpa se 5guthI mane duli 56 sumi 56 pathI paribhI taya che. 'se guNa bhaMte ! surUvA puggalA durUvattAe pariNamaMti durUvA poggalA surUvattAe' mAn! te zuM ? sArA rUpavALA pudgale kharAba rUpa paNathI pariNamI jAya che? bhane 52 / 5 pugata saa|| 35 pAthI parizubhI 14 cha ? 'haMtA goyamA !" hA gautama ! surUpa vALA pudgale durUpa pudgala paNAthI ane durUpa pudgale su35 pAthI paribhI onya che. 'evaM subbhigaMdhA poggalA dunbhigaMdhattAe pariNamaMti' se 'pramANe bhagavan sumadha35 pusa 5 mA bhane huma 35 pahA sugadha 5thI pariNabhI taya cha ? 'haMtA goyamA ! ' hai| gautama! sugaMdha rUpa pudgala dudhapaNAthI ane durgadha rUpa pudgala sugaMdha pAthI paribhI taya che. 'evaM suphAsA duphAsattAe0' se pramANe zu sArA sparza paNAthI pariNata thayela pudgale dusparza paNAthI pariNata thaI jAya jIvAbhigamasUtra
Page #945
--------------------------------------------------------------------------
________________ 932 jIvAbhigamasUtre surasA dUrasattAe 0 ' haMtA goyamA !" he bhadanta ! evaM zubhasparzAH pudgalAH duHsparza tayA, duHsparzAH zubhasparzatayA ki pariNamanti ? ye ca surasAste dUrasatayA - dUrasAH surasatayA pariNamanti kim ? hanta gautama ! zaGkhaiva tava samAdhAnamabhavat evaM jAnIhi // sU0109 // mUlam - devenaM bhaMte ! mahiDDie jAva mahANubhAge puvvAmeva poggalaM khavittA pabhU tameva aNuparivahittANaM givhittae ? haMtA pabhU / se keNaTTeNaM evaM buccai deve NaM bhaMte ! mahiDDie jAva gioihattae ? goyamA ! poggale khitte samANe puvvAmeva siggha gaI bhavittA tao pacchA maMdagaI bhavai, deveNaM mahiDDie jAva mahANubhAge pucvaMpi pacchA vi sIhe sIhagaI (turie turiyagaI ) ceva se teNaTTeNaM goyamA ! evaM vuccai jAva evaM aNupariyahitANaM hittae / deveNaM bhaMte ! mahiDDie bAhirae poggale apariyAittA puvvAmeva vAlaM acchittA abhettA pabhuM gaMThittae ? no iNaTTe samaTTe 2, deveNaM bhaMte ! mahiDDie bAhirae poggale pariyAittA puvvAmeva bAlaM acchittA abhittA pabhu gaMThittae ?, no iNaTTe samaTThe-3, deveNaM bhaMte ! mahiDDie jAva mahANubhAge bAhire poggale pariyAittA puvvAmeva bAlaM chettA bhettA pabhu gaMThittae ?, haMtA pabhU 4, taM ceva NaM gaMThi chaumatthe Na jANai, pariNata ho jAte haiM ? hAM gautama ! susparza rUpa se pariNata pudgala dusparza rUpa se aura duHsparza rUpa se pariNata pudgala susparzarUpa se parivartana hone kA yaha kathana rasarUpa se pariNata hue pudgaloM ke sambandha meM bhI jAna lenA cAhiye / / sU0 109 // che ? ane duspaza paNAthI pariNata thayela pudgaleA zu' surpa paNAthI parijIta thaI jAya che ? hA gautama ! surpa paNAthI pariNata thayela pudgale duspa` paNAthI ane duspaza paNAthI pariNata thayela pudgalA suspaza paNAthI pariNamI jAya che. A pramANe parivartana thavA saMbaMdhI A kathana rasapaNAthI pariNata thayela pudgaleAnA sasaMbaMdhamAM paNu samajI levuM. // sU. 109 // jIvAbhigamasUtra
Page #946
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.110 devazaktinirUpaNam __933 Na pAsai, evaM suhamaMca NaM gaThiyA-3, / deve NaM bhaMte ! mahi. DDie puvAmeva vAlaM acchettA abhettA pabhU dohi karittae vA hassI karittae vA ?, no iNaTe samaTe-4, evaM cattAri vi gamA paDhamabiiya bhaMgesu apariyAittA egaMtariyagA acchettA abhettA, sesaM tadeva, taM ceva siddhiM chaumatthe NajANai,Na pAsai evaM suhumaM ca NaM dIhi kareja vA hassI kareja vaa||suu. 110 // chAyA-devaH khalu bhadanta ! mahaddhiko yAvanmahAnubhAgaH pUrvameva pudgalaM kSiptvA prabhustamevAnuparivartya grahItum ? haMta prabhuH / tatkenArthena bhadanta evamucyate devaH khalu mahaddhiko yAvadgrahItum ? gautama ! pudgalaH kSiptaH san pUrvameva zIghragatirbhUtvA tataH pazcAt mandagatirbhavati devaH khalu maharddhiko yAvanmahAnubhAgaH pUrvamapi pazcAdapi zIghraH zIghragatistvaritastvaritagatizcaiva tattenArthena gautama ! evamucyate yAvat-evamanuparivartya khalu grahItum / devaH khalu bhadanta ! mahaddhiko bAhyAn pudgalAn aparyAdAya pUrvameva bAlamacchitvA-abhitvA prabhurgranthayitama nA'yamarthaH samarthaH / devaH khalu bhadanta ! mahaddhiko bAhyAn pudgalAn aparyAdAya pUrvameva bAlaM chitvA bhitvA prabhurgranthayitum, nAyamarthaH samarthaH 2, devaH khalu bhadanta ! mahaddhiko bAhyAn pudgalAn paryAdAya pUrvameva bAlamacchitvA'bhitvA prabhugranthayitum nAyamarthaH smrthH| devaH khalu bhadanta ! maharddhiko yAvat mahAnu. bhAgo bAhyAn pudgalAn paryAdAya pUrvameva bAlaM chitvA bhitvA prabhurgranthayitum ? hantaprabhuH 4, tameva khalu granthi chadmastho na jAnAti na pazyati evaM sUkSmaM ca gmanthayet / devaH khala bhadanta ! mahardikaH pUrvameva bAlamachitvA'bhittvA prabhurdI kartu hUsvIkartu vA ? nAyamarthaH samarthaH 4, evaM catvAro'pi gamAH, prathama dvitIya bhaGgayoH aparyAdAya ekAntaritA acchitvA'bhitvA zeSaM tathaiva tAM ca khalu siddhiM chadmastho na jAnAti,na pazyati evaM sUkSmaM ca khalu dIrdhI kuryAdvA isvI kuryAdvA // 20110 // ____TIkA--'deve NaM bhaMte ! mahiDDie jAva mahANubhAge-puvAmeva poggalaM 'deve NaM bhaMte ! mahiDDie jAva mahANubhAge puvvAmeva poggalaM khavittA' ityaadi| TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-'deveNaM bhaMte ! mahiDie 'deveNaM bhaMte ! mahiDDhie jAva mahANubhAge puvvAmeva poggalaM khavittA' tyAha TI -gautamasvAmI prabhuzrIna me pUchyu -'deveNaM bhaMte ! mahiD. jIvAbhigamasUtra
Page #947
--------------------------------------------------------------------------
________________ 934 jIvAbhigamasUtre khavittA pabhU-tameva-aNuparivaTTittANaM-giNhittae ? haMtA-goyamA ! pabhU0' he bhadanta ! maharddhiko-mahAdyutiko-mahAbalo-mahA saukhyaH mahAyazAH-mahAnubhAgo devaH sa khalu svagamanAtyAgeva loSTAdi pudgalaM prakSipya, tataH paraM jambU manupradakSiNI kurvan yadIcchettaM pudgalaM kSiptaM-bhUmAvapatitaM santaM tadantarAle dhAvamAno dhartuM tadA kiM tathAkartuM zaknuyAt ? bhagavAnAha-hanta-gautama ! prabhuH / 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-deve NaM mahaDie jAva geNhittae ? goyamA ! poggale khitte samANe puvAmeva sIgdhagaI bhavittA-tao pacchA maMdagaI bhavaI, deveNaM mahiDie jAva mahANubhAge puvaMpi-pacchAvi sIhe sIhagaI (turie turiyagaI) ceva se teNaTeNaM goyamA! evaM vuccai jAva evaM aNupariyaTTittANaM geNhittae' tatkenArthena bhadanta ! kathaM jAva mahANubhAge puccAmeva poggalaM khavittA' he bhadanta ! mahaddhika, yAvat-mahAdyutika, mahAsukhI, mahAyazasvI, evaM mahAprabhAvazAlI koI deva pradakSiNA lagAne se pahile patthara Adi pudgala ko apane sthAna se pheMka kara 'pabhUtameva aNuparivaTTittANaM giNhittae' phira jambUddhIpa kI pradakSiNA kare aura pradakSiNA karate samaya yadi vaha cAhe to usa jamIna taka nahIM pahuMce hue patthara ko bIca meM hI kyA grahaNa kara sakane meM samartha ho sakatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'haMtA, pabhU' hAM, gautama ! vaha deva usa samaya usa pheMke gae patthara ko bIca meM hI grahaNa karane meM samartha ho sakatA hai 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccati deveNaM mahiDie jAva giNhittae' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM-ki vaha maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA deva pheMke gaye patthara ko bIca meM hI, jambUdvIpa kI pradakSiNA Dhie jAva mahANubhAge puvvAmeva poggalaM khavittA' 8 lagavan maddhi, yAvat mahAdyutika, mahAsukhI, evaM mahA prabhAvazAlI keI deva pradakSiNA karatAM pahelAM patthara vigere pugasAne potAnA sthAna 52thI 34Ina 'pabhU tameva aNupari vaTTittAvaM giNhittae' te pachI dIpanI prkssie| 42 mane pradakSiNa karatI vakhate je te icche te e jamIna sudhI na pahocelA pattharane vacamAMja zuM pakaDI laI zake che? arthAt pakaDavAmAM samartha thaI zake che? A praznanA uttaramA prabhuzrI gautamasvAmIna. 4 cha -'haMtA pabhU' / gautama! ye heva se samaye e pheMkelA pattharane vacamAMthI ja pakaDI levAmAM samartha thaI zake che. 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM buccaMti deveNaM mahiiDhie jAva giNhittae' mAvan ! Apa evuM zA kAraNathI kahe che ke-e mahaddhika vigere vizeSa vALA deva pheMkavAmAM Avela pattharane jaMbudvIpanI pradakSiNA karatI vakhate vacamAMthI ja jIvAbhigamasUtra
Page #948
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.110 devazaktinirUpaNam 935 kAraM sambhaviSyati yadevamucyate devaH khalu maharddhiko yAknmahAnubhAgaH ato grahItuM samarthaH syAt ? bhagavAnAha-astyatra kAraNaM gautama ! pudgalaH kSiptaH san pUrvameva zIghragatiH tataH pazcAt na tathA kintu mandAyate gatau, devazca khalu maharddhiko yAvanmahAnubhAgaH tasmAtsapUrvamapi-pazcAdapi zIghraH zIghragatiH-tvarita stvarAvAn sanneva punaH punastvaritagatiH tattenArthena gautama ! evamucyate yAvat pudgalo yAsyati tAvataH kAlAt pUrvam-evaM rItyA jambuM paryaTayamAno'pi saulabhyena taM karate samaya grahaNa karane meM samartha ho sakatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! poggale khitte samANe puvAmeva sigghagatibhavittA tao pacchA maMdagati bhavai' he gautama ! prakSipta hone parajaba pudgala pheMkA jAtA hai-taba to usakI gati tIvra hotI hai phira usa kI gati maMda ho jAtI hai 'deveNaM mahiDie jAva mahANubhAve puvvaMpi pacchAvi sIhe sIhagaI (turie turiyagaI) ceva se teNaTeNaM goyamA ! evaM vuccai jAva evaM aNupariyattiANaM geNhittae' paranta jo mahaddhika Adi vizeSaNoM vAlA deva hotA hai vaha zIghratAzAlI hotA hai isaliye usakI utsAha vizeSa ke kAraNa pahile bhI gati tIvra hotI hai aura pIche bhI gati tIvra hotI hai ataH pahile aura pIche zIghragati vAlA hone se evaM tvarAzAlI aura tvarita gati vAlA hone se vaha pheMke gaye patthara ko jambUdvIpa kI pradakSiNA karake A jAne para bhI jamIna para nahIM pahuMcane ke pahile hI bIca meM hI grahaNa pakaDI levA samartha thaI zake che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'goymaa ! poggale khitte samANe puvAmeva sigghagati bhavittA tao pacchA maMdagati bhavai' gautama ! nyAre pusa 34vAmAM Ave che, tyAre to tenI gati uplor tIna DAya cha. 5chIthI tenI gati dhImI 2 14 . 'deveNaM mahiDhie jAba mahANubhAge puvvaMpi pacchA vi sIhe sIhagaI turie turiyagaI se teNaTreNaM goyamA ! evaM vuccai jAva evaM aNupariyaTTittANaM geNhittae' 52'ture mahaddhika vigere vizeSaNo vALA deva hoya che, te zIdhra gati vALA hoya che. tethI tenA utsAha vigerenA kAraNe pahelAM paNa tenI gati tIvra hoya che, ane pAchaLathI paNa tenI gatI tIvraja hoya che. tethI pahelAM ane pachIthI paNa zIdhra gati vALA hovAthI tathA tvarAzAlI ane tvaritagati vALA hovAthI e pheMkavAmAM Avela pattharane jaMbudvIpanI pradakSiNA karIne AvavA chatAM paNa jamIna para pahoMcatA pahelAMja vacamAMja te pudgalane grahaNa karI levAmAM jIvAbhigamasUtra
Page #949
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre dhattuM prabhuH / 'deve NaM bhaMte ! mahiDie bAhirae poggale apariyAittA puvAmeva bAlaM acchettA amettA pabhU gaMThie ? no iNaTe samaTe' devaH khalu bhadanta ! mahaddhiko mahAdyutiko yAvanmahAnubhAgaH bAhyapudgalAn aparyAdAya-agRhItvA pUrvameva bAlaM zarIraM-bAlazabdena zarIraM gRhyate avayavenA'vayavino lakSaNayA grahaNAt acchitvA'bhitvA tadavasthameva santamityarthaH, taccharIrasya manAgapi vikriyAmanApAyeti bhAvaH prabhuH-samarthoM grathitu-badhu kim ? bhagavAnAha-nAyamarthaH samarthaH bAhyapudgalAnAmanAdAnena taccharIrasyeSadapi vikriyAyAH anApAdanena bandhanasya kartumazakyatvAt / etAvatA maharddhiko'pi devo'nibandhanAM kriyAM na karoti viziSTa sAmarthyasyApi kAraNaviSayatvAt iti kathitam / 'deve NaM bhaMte ! mahiDie bAhirae poggale apariyAittA puvvAmeva bAlaM chittA bhittA pabhU gaMThittae ? no iNahe, samaDhe karane meM samartha ho sakatA hai 'deveNaM mahiDie bAhirae poggale apari yAittA puvAmeva bAlaM acchittA abhettA pabhU gaMThittae' he bhadanta ! maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA deva bAhara ke pudgaloM ko grahaNa nahIM karake evaM pUrva ke bAla-zarIra ko nahIM cheda kara aura nahIM bheda kara kyA use dRDhabandhana se bAMdhane ke liye samartha ho sakatA hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-'No iNaDhe sama?' he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai kyoMki vAhya pudgaloM ko grahaNa kiye vinA vaha deva usa zarIra ko thoDI sI bhI vikriyA kiye vinA dRDhabandha se bAMdhane meM asamartha haiM isakA tAtparya yahI hai ki cAhe kitanA bhI zaktizAlI deva kyoM na ho vaha bhI vinA kAraNa ke kriyA nahIM karatA hai 'deveNaM bhaMte ! mahiDie bAhirae poggale apariyAittA puvAmeva bAlaMchittA samaya ya za cha. 'deveNaM mahaDDhie bAhirae poggale apariyAittA puvvAmeva bAlaM acchittA abhettA pabhU gaMThittae' mApan bhaddhi vigere vizeSa deva bahAranA pudgalene grahaNa na karIne pahelAnA bAla-zarIrane chedana karyA vinA ane bhedana karyA vinA zuM tene dravya baMdhanathI bAMdhavAne samartha thAya cha ? sA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'No iNaTe samadre' gautama ! artha samartha nathI. kemake-bahAranA pudgalene grahaNa karyA vinA e deva e zarIrane jarA paNa vikriyA karyA vinA draDha baMdhanathI bAMdhavAmAM samartha nathI A kathananuM tAtparya eja che ke-cAhe keTalIya zaktivALA deva kema na hoya 55 te 55 41291 12 ThiyA 42tA nathI. 'deveNaM bhaMte ! mahiDDhIe bAhirae poggale apariyAittA puvvAmeva bAlaM chittA bhittA pabhU gaMThittae' mApana jIvAbhigamasUtra
Page #950
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.110 devazaktinirUpaNam 2' atra dvitIyasUtre bAlaM-zarIraM chitvAmitveti vizeSaH, zeSa tathaiva, atrApi sa devaH grathayituna prabhuH, ubhayakAraNajanyasya kAryasya, ekatarasyApi kAraNasyA'bhAve'bhAvAt / 'deve NaM bhaMte ! mahiDie poggale pariyAittA puvyAmeva bAlaM acchittA-abhittA pabhU gaMThittae ! no iNaDhe samajhe0 3' devohi bhadanta ! mahaddhiko yAvanmahAnubhAgaH bAhyapudgalAn gRhItvA pUrvameva-bAlamacchitvA'bhitvA prabhuH syAt kiM dRDhavandhanena paribarddham ? bhagavAnAha-nAyamarthaH samarthaH / 'deve gaM bhaMte ! mahiDie jAva mahANubhAge bAhirae poggale pariyAittA-puvyAmeva bAlaM chettA bhettA pabhU gaMThie ? goyamA ! haMtA pabhU' devaH khalu bhadanta ! mahaddhikaH bhettA pabhU gaThittae' he bhadanta ! maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA koI deva bAhara ke pudgaloM ko nahIM grahaNa karake evaM pUrva grahIta zarIra kA chedana bhedana karake kyA use dRDhabandhana se bAMdhane meM samartha ho sakatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'No iNaTTe samajhe' he gautama ! yaha artha bhI samartha nahIM hai kyoMki ubhaya kAraNa janya kArya eka kAraNa ke abhAva meM nahIM ho sakatA hai 'deveNaM bhaMte ! mahiDie bAhirae puggale pariyAittA puvAmeva bAlaM acchittA abhittA pabhU gaMThittae' he bhadanta ! maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA koI deva bAhirI pudgaloM ko grahaNa karake evaM pUrvagRhIta zarIra ko chedana bhedana na karake kyA use dRDhabandhana se bAMdhane ke liye samartha ho sakatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'No iNaDhe samaDhe' he gautama yaha artha samartha nahIM hai 'deve NaM bhaMte ! mahiDDie jAva mahANubhAge bAhire poggale pariyAittA puvAmeva bAlaM mahaddhika vigere vizeSa vALA koI deva bahAranA pudgalene grahaNa karyA vinA ane pahelA grahaNa karela zarIranuM chedana bhedana karIne zuM tene draDha baMdhanathI bAMdhavAmAM samartha thaI zake che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe cha -'No iNadve samaTe hai gautama ! PAL 24 pazu samaya nathI. ubha SHya 41291 nyAya 4 4|21naa mamAmA 24tu nathI 'deveNaM bhaMte ! mahaDhie bAhirae poggale pariyAittA puvAmeva bAlaM acchittA abhettA pabhU gaMThittae' hai bhagavan bhaI vigere vizeSaNavANI 7 5 532ygalone grahaNa karIne temaja pahelA grahaNa karela zarIrane chedana bhedana karIne tene draDha baMdhanathI bAMdhavAne samartha thaI zake che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha -'No iNa2 samaTe' gautama ! 2 // 25 samatha nathI. 'deve NaM bhaMte ! mahiiDhie jAva mahANubhAge bAhire poggale pariyAittA puvvAmeva bAlaM chettA bhettA pabhU gaMThittae' mAvan mahavi yAvat mahAprabhAvazAlI cha jI0 118 jIvAbhigamasUtra
Page #951
--------------------------------------------------------------------------
________________ 938 jIvAbhigamasUtre san yAvanmahAnubhAgaH bAhyapudgalAn paryAdAya pUrvameva bAlaM chitvA bhitvA prabhugraMthayitu kim iti praznaH bhagavAnAha-gautama ! hanta ! (saparitoSaM gadgaditasvaraH san) prabhuH smrthH| kAraNasAmagryAH sambhavAt-iti / 'taM cevaNaM gaMThiM chaumatthe Na jANai Na pAsai' taM ca khalu grathiM chamastho'natizAyI na jAnAti na pazyati, ayaM bhAvaH sa ca bAlo'nyo vA taTastho'natizAyI puruSo na jAnAti jJAnena na pazyati cakSuSA iti kevalaM sarvajJa eva jaanaatiityrthH| 'evaM suhumaM ca NaM gaMThiyA' evaM khalu sUkSmaM ca taM grathiM devograpayet iti / 'deve NaM bhaMte ! mahiDrie puvAmeva bAlaM acchettA abhettA pabhU dIhikarittae vA, hassIkarittae vA ? no chettA bhettA pabhU gaMThittae' he bhadanta ! mahaddhika yAvat mahAprabhAva. zAlI koI deva bAhirI pudgaloM ko grahaNa karake evaM pUrvagRhIta zarIra ko chedana bhedana karake kyA use vaha dRDhabandhana se bAMdhane ke liye samartha ho sakatA hai ? uttara meM prabhu kahate hai 'haMtA, pabhU taM ceva NaM gaMThiM chaumatthe Na jANai' hAM gautama ! maharddhika Adi vizeSaNoM vAlA deva bAhirI pudgaloM ko grahaNa karake evaM pUrvagRhIta zarIra ko chedana bhedana karake use dRDhavandhana se bAMdhane ke liye samartha hotA hai usa granthi ko chadmastha nahIM jAnatA hai kevala use sarvajJa hI jAnatA hai 'pAsaMti' aura na use chadmastha AkhoM se dekhatA hai kevala use sarvajJa hI dekhatA hai hai 'evaM suhumaM ca NaM gaMThiyA' aisI sUkSma vaha granthi hai 'deve NaM bhaMte ! mahiDrie puvAmeva vAlaM acchettA pabhU dIhikarittae vA hassIkarittae' he bhadanta ! koI deva jo ki mahaddhika Adi vize deva bahAranA pugalene grahaNa karIne ane pahelAM grahaNa karela zarIrane chedana bhedana karIne zuM tene draDha baMdhanathI bAMdhavA mATe samartha thaI zake che? A prazna uttaramA prasunI 4 cha -'haMtA, pabhU, taM ceva NaM gaThiM chaumatthe Na jJALa" hA gautama! mahaddhika vigere vizeSaNa vALA deva bahAranA pudgalone grahaNa karIne ane pahelAM grahaNa karela zarIrane chedana bhedana karIne tene draDha baMdhanathI bAMdhavA mATe samartha thAya che. e granthine chatva jANatA nathI ThevaNa sa tene taNe cha. 'Na pAsaMti' mane chmsthe| tenI mAmAthI tena hematA 5 nathI. ThevaNa sapa tena heme cha. 'evaM suimaM ca NaM gaMThiyA' mevI sUkSma te ganya che. 'deveNaM bhaMte ! mahiiDhie puvAmeva vAlaM acchettA pabhU dIhI karittae vA hassI karittae' mApan ! deva mahada vigere vize. jIvAbhigamasUtra
Page #952
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.110 devazaktinirUpaNam iNaThe samaThe, evaM cattAri vi gamagA0' devaH khalu mahardikaH yAvanmahAnubhAvaH pUrvameva bAlamacchitvA'bhitvA prabhuH dIrdhI kartuM vA-hasvIkartuM vA, isvaM vA dIrgha kartuM sAmarthyavAn kim ? bhagavAnAha-nAyamarthaH samarthaH / evaM catvAro'pi gamAH' tathAhi-devo mahaddhiko yAvanmahAnubhAgo bAhyapudgalAn aparyAdAya pUrvameva bAlaM chitvA bhittvA prabhu iiiiN kartuM isvI kartuM vA'yamoM na samarthaH / devo maharddhiko bAhyapudgalAna paryAdAya pUrvameva bAlamacchitvA'bhitvA prabhurdI( kartuM isvIkartum SaNoM vAlA hai pUrvagRhIta zarIra ko chedana bhedana nahIM karake kyA use baDA karane ke liye yA choTA karane ke liye samartha ho sakatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'no iNaTe samahe' he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai 'evaM cattAri vi gamA' isI taraha se zeSa 3 gama bhI jAnanA cAhiye-jaise-mahardika Adi vizeSaNoM vAlA koI deva he bhadanta ! bAhya pudgaloM ko grahaNa kiye vinA pUrva gRhIta zarIra kA chedana bhedana karake kyA use bar3A karane ke liye aura choTA karane ke liye samartha ho sakatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'no iNaDhe samaDhe' he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai he bhadanta ! mahaddhika Adi vizeSaNoM vAlA koI deva bAhya pudgaloM ko to grahaNa kare para pUrva gRhIta zarIra kA chedana bhedana nahIM kare to kyA vaha deva use vaDA karane ke liye yA choTA karane ke liye samartha ho sakatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'No iNaDhe no samaDhe' yaha artha samartha nahIM hai / he bhadanta ! koI paNa vALA che. pUrva grahaNa karela zarIrane chedana bhedana karyA vinA zuM tene moTuM karavA mATe athavA nAnuM banAvavA mATe samartha thaI zake che? A prazna uttaramA prabhuzrI 49 che 3-'No iNadve samaThU' gautama ! 2mA matha samatha nathI. 'evaM cattAri vi gamA' me pramANe mAjInANe gabhI 565 samajI levA. jema mahaddhika vigere vizeSaNa vALA keI deva he bhagavana! bahAranA pudgalene grahaNa karyA vinA pahelAM grahaNa karela zarIranuM chedana bhedana karIne zuM tene moTuM karavA mATe athavA nAnuM banAvavA mATe samartha thaI za cha ? 2mA prazna uttaramA prabhuzrI cha -'No iNaThe samaThe' hai gautama! A artha samartha nathI. he bhagavan mahaddhika vigere vizeSaNa vALA koI deva bahAranA pudgalone grahaNa kare paNa pahelA grahaNa karela zarIranuM chedana bhedana na kare te zuM te deva tene moTuM banAvavA athavA nAnuM banAqaa samaya yaza cha ? 2 // prazna uttaramA prabhuzrI che 3-No iNaTUThe samaThe' 42 24 samaya nathI. lan / bhani vigaire vishessnn| jIvAbhigamasUtra
Page #953
--------------------------------------------------------------------------
________________ 940 jIvAbhigamasUtre bhagavAnAha-hanta gautama ! prabhuH itthaM kartuM zaknuyAt / catvAraH AlApakA evam1-devo bAhyapudgalAn aparyAdAya bAlam achitvA abhitvA dIrSI kartuM isvI kartuM na smrthH| 2-devo bAhyapudgalAn aparyAdAya bAlaM acchitvA abhitvA dIrdhIkartumityAdi-3 devo bAhyapudgalAn paryAdAya bAlam chitvA bhitvA dIrdhIkartuM samarthaH ityAdi / 4-bAhyAn pudgalAn paryAdAya bAlaM cchitvA bhitvetyAdi / 'paDhamaviiyabhaMgesu apariyAittA acchettA abhettA, sesaM taM ceva' prathama-dvitIya bhaGgayoH aparyAdAya acchitvA'bhitvA iti vaktavyam tRtIya-caturthayostu-paryAdAya chitvA bhitvA, iti vaktavyam / zeSa sarvabhaGgeSu tadeva-vaktavyam-dIrdhIkaraNasUtrepi / mahaddhika Adi vizeSaNoM vAlA deva bAhya pudgaloM ko grahaNa kara aura pUrvagRhIta zarIra kA bhI chedana bhedana kara yadi apane zarIra ko baDA choTA karanA cAhatA hai to kyA vaha aisA karane ke liye samartha ho sakatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! vaha deva aisA karane ke liye vaikriyazarIra dvArA samartha ho sakatA hai / 'paDhamaviiya bhaMgesu apariyAittA acchettA abhettA sesaM taheva' yahAM prathama dvitIya bhaMgoM meM bAhya pudgaloM kA grahaNa nahIM hai aura prathama bhaMga meM bAla zarIra kA chedana bhedana bhI nahIM haiM tathA dvitIya bhaMga meM pUrva gRhIta zarIra kA chedana bhedana hai 'aisA jAnanA cAhiye-tathA tRtIya bhaMga meM bAhya pudgaloM kA grahaNa karanA hai aura pUrva gRhIta zarIra kA chedana bhedana karanA nahIM haiM / aura caturtha bhaMga meM bAhya pudgaloM kA grahaNa bhI hai aura pUrva gRhIta zarIra kA chedana bhedana bhI hai 'taM ceva vALA deva bahAranA pudgalene grahaNa karIne ane pahelA grahaNa karela zarIranuM paNa chedana bhedana karIne je pitAnA zarIrane nAnuM ke moTuM karavA cAhe te zuM che e pramANe karavAne samartha thaI zake che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! e deva e pramANe karavA mATe vaikriyazarIra dvArA samartha ya za cha. paDhamaviiyabhaMgesu apariyAittA acchettA abhettA sesaM taheva' mahIyAM paDasA mane bhI mAM yA pugatAnugraha kahela nathI. ane pahelAM bhaMgamAM bAla zarIranuM chedana bhedana paNa nathI. tathA bIjA bhaMgamAM pahelA grahaNa karela zarIranuM chedana bhedana paNa nathI. tathA trIjA bhaMgamAM bahAranA pudgalenuM grahaNa kahela che. ane pahelA grahaNa karela zarIranuM chedana bhedana karavAnuM nathI. ane cethA bhaMgamAM bAhya pudgalonuM grahaNa paNa che. ane pahelA grahaNa karela zarIranuM chedana bhedana paNa che. " jIvAbhigamasUtra
Page #954
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.111 sUryacandra parivAranirUpaNam 941 'taM ceva siddhiM chaumatthe Na jANai pAsaI tAM ca dIdhI karaNa-hasvIkaraNasiddhi chadmastho'natizAyI manuSyo na jAnAti jJAnena na vA pazyati cakSuSA / 'evaM muhumaM ca NaM dIhikareja vA hassI karejja vA' evaJca-sUkSmamapi devo dIrghA kuryAt-dIrghamapi isvI kuryAt iti ||suu0 110 // devasAmarthya pratyAsatyA jyotiSkasUryacandrAvadhikRtyAha - mUlam-asthiNaM bhaMte ! caMdimasUriyANaM hidipi tArArUvA aNuMpi tullA vi samaM pi tArArUvA aNuM pi-tullA vi-upi pi tArArUvA aNuM pi tullA vi ? haMtA asthi, se keNaTreNaM bhaMte ! evaM vuccai asthi NaM caMdimasUriyANaM jAva uppi pi tArA. rUvA aNuM pi tullA vi ? goyamA ! jahA jahANaM tesiM devANaM tava-niyama-baMbhaceravAsAiM (ukkaDAI) ussiyAiM bhavaMti tahA tahANaM tesiM devANaM evaM paNNAyati aNutte vA tulle vA, se eeTreNaM goyamA! asthi NaM caMdimasUriyANaM upi pi tArArUvA aNuM pi-tullA vi0| egamegassa NaM caMdimasUriyassa-aTrAsIiM ca gahA aTThAvIsaM ca hoi nakkhattA / egasasI parivAro etto tArANaM vocchAmi // 1 // chAvaTi sahassAI nava ceva sayAiM paMca sayarAiM / ega sasI parivAro tArAgaNa. koDikoDINaM // 2 // ||suu0 111 // chAyA-asti khalu bhadanta ! candrasUryANAmadhastanA api tArArUpAHaNavo'pi-tulyA api samamapi tArArUpAH-aNavo'pi-tulyA api, uparyapi tArArUpAH siddhiM chaumatthe Na jANati, Na pAsati, evaM suhumaM ca NaM dIhikarejja vA hassIkarejja vA' zarIra ko choTe baDe karane rUpa isa siddhi ko chadmastha jana nahIM jAnatA hai aura na vaha use dekha hI sakatA hai aisI yaha zarIra ko choTe vaDe karane kI siddhi sUkSma hai ||suu0 110 // ceva siddhiM chaumatthe Na jANati Na pAsati evaM suhumaM ca NaM dIhI karejja vA hassI kareja vA' zarIrane nAnu mATu 421 // 35 2 // sidina chamastha tA nathI. ane te tene dekhI paNa zakatA nathI. evI A zarIrane nAnuM moTuM karavAnI siddhi ghaNuM ja sUkSama che. je sU. 110 che jIvAbhigamasUtra
Page #955
--------------------------------------------------------------------------
________________ 942 jIvAbhigamasUtre aNavospi tulyA api ? hantA'sti, tatkenArthena bhadanta ! evamucyate asti khalu candrasUryANAM yAvat-uparyapi tArArUpAH aNavo'pi, tulyA api gautama ! yathAyathA khalu teSAM devAnA tapo niyama brahmacaryANi ( utkRSTAni ) utsRtAni bhavanti, tathA tathA khalu teSAM devAnAm evaM prajJAyate'NutvaM vA tulyatvaM vA tattenArthena gautama ! asti khalu candrasUryANAm uparyapi tArArUpAH aNavo'pi - tulyA api0 / ekaikasya khalu candrasUryasyA'STAzItirgrahAH aSTAviMzatizca bhavanti nakSatrANi / ekazaziparivAra itastArANAM vakSyAmi || 1 || SaTpaSTiH sahasrANi navacaiva zatAni paMca saptatAni paMca saptatAni / ekazaziparivAraH tArAgaNa koTikoTInAm ||2|| sU0 111 // TIkA- 'atthi NaM bhaMte ! caMdimasUriyANaM hiTThipi tArArUvA - aNuMpi - tallA vi samapi tArArUvA aNuMpi tullA vi upipi tArAkhvA aNuMpi - tallA vi ?' asti khalu bhadanta ! candrasUryANAM kSetrato'dhastanA api tArArUpAH tArArUpavimAnAdhiSThAtAro devA dyutivibhavalezyAdikamapekSya aNavo'pi hInA api kecit deva sAmarthya kI pratyAsatti se aba sUtrakAra jyotiSka candra aura sUrya ko lekara kathana karate haiM 'asthi NaM bhaMte ! caMdimasUriyANaM hiTThipi tArArUvA apitullA sipi - ityAdi / TIkArtha- gautama ne isa sUtra dvArA prabhu se aisA pUchA - he bhadanta ! candra aura sUryoM ke kSetra kI apekSA nIce jo tArArUpa - tArArUpa vimAna ke adhiSThAtA deva haiM ve kyA dyuti vibhava, lezyA Adi kI apekSA hIna hai ? athavA barAbara haiM ? tathA candra aura sUrya ke vimAnoM ke sAtha kSetra kI apekSA samazreNi meM vyavasthita jo tArArUpa deva haiM ve kyA candra sUrya devoM kI yuti kI apekSA unake vibhava daiva sAma nI pratyAsattithI have sUtrakAra jayAtiSTha candra ane sU sabaMdhI uthana pure che.- 'atthi NaM bhaMte ! caMdimasUriyANaM hiTThi pi tArArUvA aNuM pitullA va samapi' ityAdi TIkA -gautamasvAmIe A sUtra pATha dvArA prabhuzrIne evuM pUchyuM che ke-he bhagavan candra ane sUryanA kSetranI apekSAthI nIce je tArA-rUpa-tArA rUpa vimAnanA adhiSThAtA deva che. tee zu' dyuti vibhava, lezyA vigeranI apekSAthI hIna che ? athavA kharAkhara che? tathA caMdra ane sUnA vimAnAnI sAthe kSetranI apekSAthI samazreNImAM vyavasthita je tArA rUpa deva che, teo zu caMdra sUryadevAnI vrutinI apekSAe teonA vibhava vigerenI apekSArthI jIvAbhigamasUtra
Page #956
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.111 sUryacandra parivAranirUpaNam 943 tulyA api kecana, tathA samamapi candrasUryavimAnaiH / kSetrA'pekSayA samazreNyA'pi vyavasthitAstArArUpA devAH candrasUryANAM devAnAM dyutivibhavAdikamapekSya kecid aNavo'pi, kecit tulyA api tathA candrasUryavimAnAnAmuparyapi vyavasthitA ye tArArUpAste teSAM dyutivibhavAdikamapekSya kecidaNavo'pi kecit tulyA api ? bhagavAnAha-'haMtA atthi' hanta gautama ! sAdhutvayA tarkitAH ye yathA''san iti / punarAha gautamaH-'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-asthi NaM caMdima sUriyANaM jAva uppipi tArArUvA-aNuMpi-tullA vi? goyamA ! jahAjahANaM tesiM devANaM tava niyama baMbhaceravAsAI (ukkaDAI) ussiyAI bhavaMti tahAtahANaM tesiM devANaM evaM paNNAyati aNutte vA-tullatte vA' tatkenArthena bhadanta ! evamucyate asti khalu candrasUryANAM tadadhaH samazreNyAM vA upari vA tArArUpAH laghavo'Navo'pi tulyA api dyutiAdi kI apekSA hIna haiM yA barAbara haiM ? 'upipi tArAkhvA aNuMpi tullA vi' tathA jo tArArUpa deva candra aura sUrya devoM ke Upara vyavasthita haiM ve kyA inakI apekSA hIna haiM yA barAbara haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! 'haMtA asthi' hAM, aisA hI hai 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai asthiNaM caMdimasUrANaM jAva uppi pi tArAkhvA aNuMpi tullA vi' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki yAvat candra aura sUryoM ke Upara jo tArArUpa deva vyavasthita haiM ve hIna bhI haiM aura barAbara hai| isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! 'jahA jahANaM tesiM devANaM tavaniyama baMbhaceravAsAiM (ukkaDAI) ussiyAI bhavaMti tahA tahANaM tesiM devANaM evaM paNNAyati aNuttevA tullattevA' he gautama! jaise jaise una tArArUpa vimAnAdhiSThAtA devoM ke pUrvabhava meM tapo'nuDAna cha ? A24 // 12 // 52 cha ? 'uppi pi tArArUvA aNu pi tullA vi' tathA je tArArUpa deva candra ane sUrya devenI upara rahelA che teo zuM temanI apekSAe hIna che? athavA barAbara che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che 3-3 gautama ! 'haMtA atthi' hai| merI pramANe che. 'se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai asthiNaM caMdima sUrANaM jAva uppi pi tArArUvA aNupi tullA viDa bhagavad ApazrI evuM zA kAraNathI kahe che, ke yAvat caMdra ane sUryonI upara je tArA rUpa deva rahelA che teo hIna paNa che, ane barAbara paNa cha ? 20 prazna uttaramA pramuzrI 4 cha -'goyamA ! jahA jahANaM tesiM devANaM tava niyamabambhaceravAsAiM (ukkaDAI) bhavaMti tahA tahANaM tesiM devA NaM evaM paNNAyati aNuttevA tutlattevA' gautama ! ma bho t|| 35 jIvAbhigamasUtra
Page #957
--------------------------------------------------------------------------
________________ 944 jIvAbhigamasUtre vibhavAdibhiH ? bhagavAnAha-he gautama ! yathAyathA khalu teSAm aNUnAM mahatAM ca devAnAM pUrvabhave tapo'nuSThAna niyama-brahmacaryapAlana -gurucaraNA'dhovAsAH utkRSTAH samAlaghavazca tathAtathA khalu teSAM devAnAm, evameva tArArUpANamapi-aNutvaM mahatvaM samatvaM ca vibhAvyate / 'se ee NaThe gaM goyamA ! atthi NaM caMdimasUriyANaM upipi tArArUvA aNuMpi tullA vi' tatte nArthena gautama ! asti khalu candrasUryANAmuparyapi tArArUpAH aNavo'pi-mahAnto'pi tulyA api / uvataMca "gatiM gatA ye khalu tArakAsu hInAH samAH krmvshaadvishissttaaH| candrAdipUrva tadadhaH samAne devAghumantaH pratibhAnti yAnti // 1 // iti // 'egamegassa NaM caMdimasUriyassa aTThAsI iM ca gahA aTThAvIsaM ca hoi nakkhattA' egasasI parivAro etto tArA Na vocchAmi // 1 // SThAna, niyama, aura brahmacarya Adi kA pAlana Adi uttamakArya utkRSTa hote haiM yA anutkRSTa hote haiM, usI usI prakAra se una devoM ke usa tArArUpa vimAnAdhiSThAtA ke bhava meM aNutva aura tulyatva hotA hai 'se eeNaTeNa goyamA ! isa kAraNa he gautama ! maiMne aisA pUrvoktarUpa se kahA hai ki 'atthiNaM caMdima sUriyANaM uppi vi tArA rUvA aNuMpi tullA vi' yAvat candra aura sUryo ke Upara ke tArArUpa vimAnAdhiSThAtA deva kAnti Adi guNoM se hIna yA barAbara hote hai / uktaMca 'gatiMgatA ye khalu tArakAsu hInAH samAH karmavazAdviziSTAH / candrAdiSUrva tadaddhaH samAne devAdyumantaH pratibhAnti yaanti||1|| aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'egamegassa NaM caMdima suurivimAnanA adhiSThAtA devenA pUrva bhavamAM tapa ane anuSThAna, niyama, ane brahmacarya vigerenuM pAlana vigere uttama kArya utkRSTa hoya che, athavA anu. tkRSTa hoya che. e e prakArathI te te denA e tArA rUpa vimAnanA adhihaataanaa sabhA mA pA tulya pADAya cha, 'se eeNaTeNaM goyamA !' mA 424thI hu gautama ! meM 2 // pUrvAta 4thana 42 cha. -'atthiNaM caMdima sUriyANaM uppiM vi tArA rUpA aNupiM tullA vi' yAvat yadra bhane sUryAnI uparanA tArA rUpa vimAnanA adhiSThAtA deva kAti vigere guNothI hIna athavA barAbara hoya che. kahyuM paNa che ke 'gatiM gatA ye khalu tArakAsu hInAH samAH kArya vazAdviziSTAH / candrAdipUrdhvaM tadadhaH samAne devAdyumantaH, pratibhAnti yAnti // 1 have gautabhAbhI prabhuzrIna se pUche che -'egamegarasa NaM caMdimasUri jIvAbhigamasUtra
Page #958
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.112 jyotiSkacAra-gatinirUpaNam 945 chAvaTi sahassANi navaceva sayAI pNcsyraaii| egasasI parivAro tArAgaNa koDikoDIgaM // 2 // ekaikasya khalu candrasUryasyA'STAzIti saMkhyAvanto grahAH bhavanti aSTAviMzatizca bhavanti nakSatrANi, azvinI bharaNyAdikAni ekazazinaH parivAraH etAvanti tArArUpANi vakSyAmi SaTSaSTiH sahasrANi navacaiva zatAni paMcasaptAni paJcasaptAdhikAni etatsaMkhyAkAni-tArAgaNakoTikoTInAm ekasya zazinaH parivAro bhavatIti ||suu0 111 // mUlam-jaMbuddIveNaM bhaMte ! dIve maMdarassa pavvayassa purasthimillAo caramaMtAo kevaiyaM abAdhAe joisaM cAra carai goyamA ! ekArasahi ekavIsehiM joyaNasaehiM abAdhAe joisaM cAraM carai, evaM dakkhiNillAo paJcasthimillAo uttarillAo yassa' he bhadanta eka candra kA aura eka sUrya kA nakSatra parivAra mahAgraha parivAra evaM tArAoM kA parivAra, kitanA 2 hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'aTThAsItiM ca gahA aThThAvIsaM ca hoi nakkhattA, ega sasI parivAro etto tArAgaNa vocchAmi // 1 // chAvaDhi sahassAI Nava ceva sayAI paMcasayarAI ega sasI parivAro tArAgaNa koDikoDINaM // 2 // he gautama ! eka candra kA aura eka sUrya kA nakSatra parivAra 28 haiM graha parivAra 88 hai evaM 66 hajAra 9 sau pacahattara koDA koDI tArAoM kA parivAra hai ||suu0 111 // yassara mApana 4 yandrano ane se sUrya nA nakSatra parivAra bhaDAyala parivAra ane tArAone parivAra keTaluM che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke adAsIti ca gahA aTThAvIsaM ca nakkhattA / ega sasI parivAro etto tArANa vocchAmi // 1 // chAvadi sahassAI Nava ceva sayAi paMcasayarAI ! ega sasI parivAro tArAgaNa koDi koDINaM // 2 he gautama ! eka candrana ane eka sUryane nakSatra parivAra 28 aThavyA vIsa che. graha parivAra 88 aThayAsI che. tathA 66 chAsaTha hajAra 9 navase paMcetera keDA keDI tArAone parivAra che. mAsU0 111 jI0 119 jIvAbhigamasUtra
Page #959
--------------------------------------------------------------------------
________________ 946 jIvAbhigamasUtre ekkArasahiM ekavIsehiM abAdhAe joisaM cAraM carai / logatAo NaM bhaMte ! kevaiyaM abAdhAe joise pannatte ? goyamA! ekArasahiM ekArehiM joyaNasaehiM abAdhAe joise pannatte / imIseNaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo kevaiyaM abAhAe savva heTille tArArUve cAraM carai ? kevaiyaM abAhAe sUravimANe cAraM carai ? kevaiyaM abAhAe caMdavimANe cAraM carai ? kevaiyaM avAhAe savvauvarille tArArUve cAraM carai ? goyamA ! imIseNaM rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo sattahiM NauehiM joyaNasaehiM abAhAe joisaM (savva) heTrille tArArUve cAraM carai, ahiM joyaNasaehiM abAhAe sUravimANe cAraM carai, ahiM asIehiM joyaNasaehiM abAhAe caMdavimANe cAraM carai, navahiM joyaNasaehiM abAhAe savva uvarille tArArUve cAraM carai / savva heTrimillAo NaM bhaMte ! tArArUbAo kevaiyaM abAhAe sUravimANe cAraM carai ? kevaiyaM abAhAe caMdavimANe cAraM carai ? kevaiyaM abAhAe savvauvarille tArArUve cAraM carai ? goyamA ! savvaheTrillAo NaM dasahiM joyaNehiM sUravimANe cAraM carai, NauIe joyaNehiM abAhAe caMdavimANe cAraM carai, dasuttare joyaNasae abAhAe savvovarille tArArUve cAraM carai / sUravimANAo NaM bhaMte ! kevaiyaM abAhAe caMdavimANe cAraM carai ? kevaiyaM savvauvarille tArArUve cAraM carai ? goyamA ! sUravimANAo NaM asIe joyaNehiM caMdavimANe cAraM carai, joyaNasae abAhAe savvovarille tArArUve cAraM carai / caMdavimANAo NaM bhaMte ! kevaiyaM abAhAe savva uvarille tArArUve cAraM carai ? goyamA ! caMdavimANAo NaM vIsAe joyaNehiM abAhAe savva uvarille jIvAbhigamasUtra
Page #960
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 112 jyotiSkacAra - gatinirUpaNam tArArUve cAraM carai, evAmeva sapuvvAvareNaM dasuttarasayajoyaNabAhalle tiriyamasaMkhejje joisavisae pannatte / jaMbuddIve NaM bhaMte! kayare Nakkhatte savvabhiMtarillaM cAraM carati ? kayare nakkhatte savya bAhirillaM cAraM carai ? kayare nakkhatte savva uvarillaM cAraM carai ? kayare nakkhatte savvahiTTillaM cAraM carai ? goyamA ! jaMbuddIve NaM dIve abhIi nakkhatte savvabhitarillaM cAraM carai, mUle nakkhatte savvabAhirillaM cAraM carai, sAi nakkhate savvAvarillaM cAraM carai, bharaNI nakkhatte savvaheTillaM cAraM carai ||suu0 112 // 947 chAyA- - jambudvIpe khalu bhadanta ! dvIpe mandarasya parvatasya paurastyAt cara - mAntAt kiyad abAdhayA jyotiSkaM cAraM caranti ? gautama ! ekAdazAni - ekaviMzAni yojanazatAni abAdhayA jyotiSkaM cAraM carati, evaM dAkSiNAtyAtpAzcAtyAt-uttarAt ekAdazAni - ekaviMzAni yojanazatAni yAvat cAraM carati / lokAntAt bhadanta ! kiyad abAdhayA jyotiSkaM prajJaptam ? gautama ! ekAdazAni - ekAdazAni yojanazatAni abAdhayA jyotiSkaM prajJaptam / etasyAH khalu bhadanta ! ratnaprabhAyAH pRthivyA bahusamaramaNIyAd bhUmibhAgAt kiyad abAdhayA sarvAdhastanaM tArArUpaM cAraM carati ? kiyad abAdhayA sUryavimAnaM cAraM carati ? kiyad abAdhayA candravimAnaM cAraM carati ? kiyad abAdhayA sarvoparitanaM tArArUpaM cAraM carati ? gautama ! asyAH khalu ratnaprabhAyAH pRthivyA bahusamaramaNIyAt bhUmibhAgAm sapta navatAni yojanazatAni abAdhayA jyotiSkaM sarvAdhastanaM tArArUpaM cAraM carati, aSTau yojanazatAni - abAdhayA sUryavimAnaM cAraM carati, aSTAvazItAni yojanazatAni - abAdhayA candravimAnaM cAraM carati, navayojanazatAni abA yA sarvoparitanaM tArArUpaM cAraM carati / sarvAdhastAt khalu bhadanta ! tArArUpAt kiyad abAdhayA sUryavimAnaM cAraM carati ? kiyad abAdhayA candravimAnaM cAraM carati ? kiyad abAdhayA sarvoparitanaM tArArUpaM cAraM carati ? gautama ! sarvAdhastAt khalu dazayojanAni sUryavimAnaM cAraM carati, navati yojanAni abAdhayA candravimAnaM cAraM carati, dazottaraM yojanazatamabAdhayA sarvoparinaM tArArUpaM cAraM carati / sUryavimAnAt khalu bhadanta ! kiyad abAdhayA candravimAnaM cAraM carati 1 kiyat sarvoparitanaM tArArUpaM cAraM carati ? gautama ! sUryavimAnAt khala jIvAbhigamasUtra
Page #961
--------------------------------------------------------------------------
________________ 948 jIvAbhigamasUtre azItiyojanAni candravimAnaM cAraM carati-yojanazatamavAdhayA sarvoparitanaM tArArUpaM cAraM carati / candravimAnAda viMzatiyojanAni abAdhayA sarvoparitanaM tArArUpaM cAraM carati, evameva sapUrvApareNa dazottarazatyojanabAhalyaM tiryagasaMkhyeyaM jyotiSkaviSaye prajJaptam / jambUdvIpe khalu bhadanta ! kataram -nakSatraM sarvAbhyantaraM cAraM carati ? kataram nakSatraM sarvabAhyaM cAraM carati ? katarannakSatraM sarvoparitanaM cAraM carati ! katarannakSatraM sarvAdhastanaM cAraM carati ? gautama ! jambudvIpe khalu dvIpe abhijinnakSatraM sarvAbhyantaraM cAraM carati mUlaM nakSatraM sarvabAhyaM cAraM carati svAtI-nakSatraM sarvoparitanaM cAraM carati bharaNI nakSatraM sarvAdhastanaM cAraM carati ||suu0112|| ___TIkA-'jaMbuddIve NaM bhaMte ! maMdarassa pavvayassa puracchimillAo carimaMtAo kevaiyaM abAhAe joisa cAraM carai ? goyamA ! ekkArasahiM ekavIsehiM joyaNasaehiM abAhAe joisaM cAraM caraI' he bhadanta ! jambUdvIpe hi mandarasya parvatasya paurastyAt caramasImApradezAntAt sakalatiryaglokamadhyavartinaM kiyatkSetra mabAdhayA tiryaglokasya yathA na bAdhaH syAt tathA jyotiSa-jyotizcakraM cAraM carati maNDalagatyA paribhramaNaM vidadhAtIti praznaH ? bhagavAnAha-gautama ! ekAdazayojanazatAni eka viMzatyadhikAni abAdhayA jyotiSkaM cAraM carati, meroH sarvata ekaviMzatyadhikaikAdazayojanazatAni muktvA tadanantaraM cakravAlatayA jyoticakraM cAraM carati maNDalagatyA paribhramati / 'evaM dAhiNillAo paccasthimillAo TIkArtha- 'jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve maMdarassa pavvayassa purathimillAo carimaMtAo kevaiyaM abAdhAe jotisaM cAra carati' he bhadanta ! jambUdvIpa meM meruparvata ke pUrva caramAnta se jyotiSI deva kitanI dUra raha kara usakI pradakSiNA karate hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! ekArasahiM ekavIsehiM joyaNasaehiM abAdhAe jotisaM cAraM carati' he gautama ! jambUdvIpa meM jyotiSI deva 1121 yojana sumeruparvata ko choDakara usakI pradakSiNA karate haiM evaM TI -'jaMbuddIveNaM bhaMte ! dIve maMdarassa pavvayassa purathimillAo cari. maMtAo kevaiyaM abAdhAe jotisaM cAraM caraMti' 3 bhagavan ! pudIpabhA bhe3 parvatanA pUrva caramAntathI tiSka de keTalA dUra rahIne tenI pradakSiNA kare cha ? // prazna nA uttaramA prabhuzrI 4 cha hai 'goyamA / ekArasahi ekkavIsehi joyaNasaehiM abAdhAe jotisaM cAra carati' gautama ! mUdvIpamA nyoti de 1131 agIyArase ekavIsa jana sumerU parvatane cheDIne tenI jIvAbhigamasUtra
Page #962
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.112 jyotiSkacAra-gatinirUpaNam 949 uttarillAo ekkArasahiM ekavI sehiM joyaNa0 jAva cAraM carai' evameva jaMbu. dvIpe mandarasya dAkSiNAtyAt-pazcimAt-uttaracaramAntAt ekaviMzatyadhikaikAdaza yojanazatAni abAdhayA jyotiSkazcakraM maNDalagatyA sarvataH paribhramati / 'logatAo bhaMte ! kevaiyaM abAhAe joise pannatte ? goyamA ! ekkArasahiM ekArehi joyaNasaehiM abAhAe joise paNNatte' he bhadanta ! lokAntAt arvAk (prAk ) kiyatyA abAdhayA'pAntarAle kiyat kSetraM kRtvA jyotiSkacakramAste ? bhagavAnAha-he gautama ! ekAdazAdhikaikAdazayojanazatAni yAvarato'bAdhayA tajjyotiSkaM viddhi / 'imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo kevaiyaM abAhAe savvaheTille tArArUve cAraM carai ? kevaiyaM abAdakkhiNillAo paccatthimillAo uttarillAo ekArasahiM ekavIsehiM joyaNa jAva cAraM caraMti' isI taraha se sumeru kI dakSiNa dizA ke caramAnta se, pazcimadizA ke caramAnta se, aura uttaradizA ke caramAnta se 1121 yojana dUra hokara jyotiSI deva usakI pradakSiNA kiyA karate haiM / 'logaMtAo bhaMte ! kevaiyaM abAhAe jotise paNNatte' he bhadanta ! lokAnta se kitanI dUra para loka meM jyotiSI deva hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! ekkArasahiM ekkArehiM joyaNasaehiM abAdhAe jotise paNNatte' he gautama ! lokAnta se 1111 yojana dUra loka meM jyotiSI deva haiM / arthAt isa loka meM jo jyotiSI deva haiM ve lokAnta se 1111 yojana dUra haiN| 'imIseNaM bhaMte ! rayaNappabhAe lagu 4re cha. 'eva dakkhiNillAA paccathimillAoM uttarillAo ekkArasahiM ekavIsehiM joyaNasaehiM jAva cAra caraMti' me pramANe subhe3nI kSiAina caramAntathI pazcima dizAnA caramAnathI. ane uttara dizAnA caramAnDathI 1121 agIyArase ekavIsa ejana dUra rahIne jyotiSka deve tenI pradakssiaa 4aa 42 cha. 'logatAo bhaMte ! kevaiyaM abAhAe jotise paNNatte' he bhagavana kAntathI keTale dUranA lekamAM jotiSka de che? A praznanA uttaramA pramuzrI 41 cha -'goyamA! ekArasahiM ekArehiM joyaNasaehiM abAdhAe jotise paNNatte' 3 gautama ! santathI 1111 20IyAra se| agIyAra yojana dara para lekamAM tiSka deva che arthAta A lekamAM je tiSka deva che, teo kAntathI 1111 agIyAraso agIyAra yo| 2 cha. 'imIse NaM bhaMte ! rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmi jIvAbhigamasUtra
Page #963
--------------------------------------------------------------------------
________________ 950 jIvAbhigamasUtre hAe sUravimANe cAraM carai ? kevaiyaM abAhAe caMdavimANe cAraM carai ? kevaiyaM abAhAe savva uvarille tArArUve cAraM carai' ? yatra vayaM vyavasthitAH sma etasyAM ratnaprabhA pRthivyAM bahusamaramaNIyAd manoharabhUmibhAgAt Arabhya kiyad abAdhayA'saMkulaM yathA tathA kRtvA sarvA'dhastanaM tArArUpaM jyotiSaM cAraM maNDalagatyA carati ? tathA kiyadavAdhayA kRtvA sUryavimAnaM jyotiSka cAraM carati ? tathA kiyadabAdhayA kRtvA candravimAnaM paribhramati ? tathA-kiyadabAdhayA kRtvA sarvoparitanaM tArArUpaM jyotiSa cAraM carati ? iti prazne bhagavAnAha-'goyamA ! imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNi0 sattarhi NauehiM joyaNasaehiM abAhAe joisaM (savva) heDhille tArArUve cAraM carai, ahiM boyaNasaehiM abAhAe sUravimANe cAraM carai, aTTahiM asIehiM joyaNasaehiM puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmibhAgAo kevaiyaM abAhAe savvaheThille tArAruve cAraM carati' he bhadanta ! isa ratnaprabhA pRthivI ke bahusamaramaNIya bhUmibhAga se kitanI dUra Upara sabase nIce ke tArArUpa maNDalagati se bhramaNa karate haiM ? 'kevatiyaM abAhAe sUravimANe cAraM carati' tathA-kitanI dUra sUrya kA vimAna paribhramaNa karatA hai 'kevatiyaM abAhAe caMdvimANe cAraM carati' aura kitanI dUra Upara candravimAna maNDalagati se paribhramaNa karatA hai ? 'kevatiyaM abAhAe savva uvarille tArArUve cAraM carati' tathA-kitanI dUra upara saba se Upara kA tArArUpa maNDalagati se paribhramaNa karatA hai ? ina saba praznoM ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo0 sattahiM NauehiM joyaNasaehiM abAhAe jotisaM savva heTTille tArArUve cAraM carati' he gautama ! isa ratnaprabhA pRthivI bhAgAo kevaiyaM abAhAe savvahechille tArArUve cAra carati' 3 bhAvAn ! m| ratnaprabhA pRthvInA bahusamaramaNIya bhUmibhAgathI keTale dUra sauthI nIcenA t||2|| 3the| ma tithI zrama 42 cha ? 'kevatiya abAhAe caMdavimANaM cAraM carati' ane keTale dUra upara caMdra vimAna maMDala gatithI paribhramaNa kare che? 'kevatiyaM abAhAe savva uvarille tArArUve cAra carati' tathA 462 052 sauthI uparanA tArA rUpa maMDalagatithI paribhramaNa kare che? A tamAma praznonA uttaramA prabhuzrI he cha te-'goyamA ! imIse NaM rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNi jAo sattahiM NauehiM joyaNasaehiM abAhAe jotise savvaheDille tArArUpe cAraM carati' 3 gautama ! // 29namA pRthvInA masabharamaNIya bhUmimAthI jIvAbhigamasUtra
Page #964
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.112 jyotiSkacAra-gatinirUpaNam 951 abAhAe caMdavimANe cAraM carai, navahiM joyaNasaehiM abAhAe savva uvarille tArArUve cAraM carai' he gautama ! etasyAH khalu ratnaprabhApRthivyAH bahusamaramaNIyabhUmibhAgAt navatyadhikasaptayojanazatAni abAdhayA kRtvA jyotiSa sarvAdhastana tArArUpaM cAraM carati-maNDalagatyA paribhramati, aSTau yojanazatAni abA. dhayA kRtvA sUryavimAnaM cAraM carati, azItyadhikA'STayojanazatAni abAdhayA kRtvA candravimAnaM cAraM carati, nava yojana zatAni pUrNAnyabAdhayA kRtvA sarvoparitanaM tArArUpaM jyotiSaM cAraM carati-rAtriMdivaM maNDalagatyA'vizramaM yathAsyAttathA paribhramati-iti / 'savva heThimillAo NaM bhaMte ! tArArUvAo kevaiyaM abAhAe sUravimANe cAraM carai ? kevaiyaM abAhAe caMdavimANe0' kevaiyaM abA. ke bahusamaramaNIya bhUmibhAga se 790 yojana dUra Upara meM sabase nIce kA jo tArArUpa jyotiSI deva hai vaha maNDalagati se paribhramaNa karatA hai 'ahiM joyaNasaehiM abAdhAe sUravimANe cAraM carati tArArUpa jyotiSI devoM se 10 yojana kI dUrI para arthAt 8 sau yojana kI dUrI para sUrya kA vimAna maNDalagati se paribhramaNa karatA hai 'aTThahiM asIehiM joyaNasaehiM abAdhAe caMdavimANe cAraM carati' sUrya vimAna se 90 yojana kI dUrI para arthAt 880 yojana kI dUrI para candramA kA vimAna maNDalagati se paribhramaNa karatA hai 'navahi joyaNasaehiM abA. hAe savva uvarille tArArUve cAraM carati candravimAna se 10 yojana kI dUrI para arthAt 900 yojana UMce Upara ke tArArUpoM kA vimAna maNDalagati se paribhramaNa karatA hai 'sava heTThimillAo NaM bhaMte ! tArAruvAo kevatiyaM abAhAe sUravimANe cAraM carai' he bhadanta ! 790 sAtaso nevuM jana dUra upara tarapha sauthI nIcenA je tArA rUpa tiSka heko cha. te mI gatithI parimANa 42 che. 'ahi joyaNasaehiM abAdhAe sUravimANe cAra carati' vAthI thI 10 isa yobhana 2 arthAt 800 ATha so jana dUra sUryanuM vimAna maMDala gatithI paribhramaNa kare che. 'aTTahiM asIehiM abAdhAe caMdavimANe cAra carati' sUrya vibhAnathI 80 ne jana dUra arthAt 880 AThaso eMsI yejana dUra para caMdramAnuM vimAna bhI gatithI parizrama 43 cha. 'navahiM joyaNasaehiM abAhAe savva uvarille tArArUve cAra carati' yadra vimAnathI 10 4 yona 2 arthAt 800 navase jana uce uparanA tArA rUpanuM vimAna maMDalagatithI paribhramaNa 42 che. 'savvahedvimillAo NaM bhaMte ! tArArUvAo kevatiyaM abAhAe sUravimANe cAra carai' mApana sauthI nAya re taa2|| 35 nyAti deva cha, tanAthI jIvAbhigamasUtra
Page #965
--------------------------------------------------------------------------
________________ 952 jIvAbhigamasUtre hAe savva uvarille tArArUve ? goyamA ! savva heThillAo NaM dasahiM joyaNehiM sUravimANe0, NautIe joyaNehiM abAhAe caMdavimANe0, dasuttare joyaNasae abAhAe savvovarille tArArUve0' sarvAdharatanAt khalu bhadanta ! tArArUpAta kiyadabAdhayA kRtvA sUryavimAnaM0, kiyadabAdhayA kRtvA candravimAnaM0, kiyadabAdhayA kRtvA sarvoparitanaM tArAvimAnaM cAraM caratI ? bhagavAnAha-he gautama ! sadhistanAt tArArUpAt dazayojanAni sUryavimAnaM0, tatastArAmaNDalAt-navatiM yojanAni abAdhayA kRtvA candravimAnaM0' tata eva adhastanAtArArUpAd dazottaraM yojanazatam avAdhayA kRtvA sarvoparitanaM tArArUpaM jyotiSa maNDalagatyA cAraM caratIti saMkSipto'rthaH / 'sUravimANAo NaM bhaMte ! kevaiyaM abAhAe caMdavisaba se nIce jo tArArUpa jyotiSI deva haiM unase kitane Upara sUrya kA vimAna maMDalagati se paribhramaNa karatA hai ? 'kevaiyaM abAhAe caMdavimANe cAraM carai ? kevatiyaM AbAhAe savvauvarille tArArUve cAraM caraI' kitanI dUra para candramA kA vimAna maMDalagati se paribhramaNa karatA hai ? aura kitanI dUra para saba se Upara ke jo tArArUpa jyotiSI deva haiM unakA vimAna calatA hai ? ina praznoM ke uttara meM prabhu kahate hai 'goyamA ! savvaheTillAoNaM dasahiM joyaNehiM sUravimANe cAraM caraI' he gautama ! saba se nIce kA jo tArArUpa vimAna hai usase 10 yojana Upara sUrya kA vimAna calatA hai 'NautIe joyaNehiM abAdhAe caMdavimANe cAraM carai' 90 yojana Upara caMdra kA vimAna calatA hai 'dasuttare joyaNasae abAdhAe savoparille tArAsve cAraM carai' aura 110 yojana UMce Upara ke tArArUpa vimAna calate haiM 'suurvimaahaiN| 852 sUryanu vimAna bha31 tithI 52abhaera 42 cha ? 'kevaiyaM abA. hAe caMdAvimANe cAra carai kevaiyaM abAhAe savva uvarille tArArUve cAra cAkha Tasa 2 yadrabhAnu vimAna meM gatithI parizrama 42 cha ? bhane keTale dUra para sauthI uparanA je tArA rUpa jyotiSI de che. temanuM vimAna thAle cha ? 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 9 cha -'goyamA ! savvahechillAoNaM dasahi suravimANe cAraM carai hu gautama ! sauthI nIyanu 2 taa|| 35 vimAna cha, tenAyI 10 46 yo 52 sUryana vimAna yAse che. 'Naue hiM joyaNehi abAdhAe caMdavimANe cAraM carai' 80 ne yauna u52 yadrana vibhAna yAle che. 'dasuttarajoyaNasae abAdhAe savvoparille tArArUve cAraM carai' ane 110 eka se dasa ejana uMce uparanA tArA rUpa vimAna cAle che. jIvAbhigamasUtra
Page #966
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 112 jyotiSkacAra - gati nirUpaNam 953 mANe cAraM carai ? kevaiyaM savva uvvarille 0 tArA rUve cAraM0' sUryavimAnAt khalu bhadanta ! kiyadabAdhayA kRtvA candravimAnaM cAraM carati ? kiyadabAdhayA kRtvA sarvoparitanaM tArArUpaM cAraM caraMti iti prazne bhagavAnAha - 'goyamA sUravimANAo NaM asIe joyaNehiM caMda vimANe cAraM carai, joyaNasae abAhA savvavarille tArArUve0 ' he gautama ! sUryavimAnAt khalu azIrti yojanAni abAdhayA kRtvA candravimAnaM cAraM carati, tat eva sUryavimAnAd yojanazatamabAdhayA kRtvA sarvoparitanaM tArArUpaM cAraM carati / 'caMdavimANAo NaM bhaMte ! kevaiyaM abAhAe sacca uccarille tArArUve cAraM carai ? goyamA ! caMdavimANAo NAo NaM bhaMte ! kevatiyaM abAhAe caMdadvimANe cAraM caraI' he bhadanta ! sUryavimAna se candravimAna kitanI dUra rahakara maMDalagati se paribhramaNa karatA hai ? ' kevatiyaM savva uvarille tArArUve cAraM caraI' aura kitanI dUra raha kara Upara ke tArArUpa vimAna maMDalagati se paribhramaNa karate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! sUravimANAo NaM asIe joyaNehiM caMdavimANe cAraM carai' he gautama! sUrya ke vimAna se candra kA vimAna Upara meM 80 yojana dUra hai- arthAt sUrya ke vimAna se 80 yojana Upara meM rahA candra kA vimAna apanI maMDalagati se paribhramaNa karatA hai aura 'joyaNasaya abAdhAe sabvoparille tArAkhve cAraM carai' 100 yojana Upara Upara ke tArArUpa vimAna dUra haiM - arthAt sUrya ke vimAna se 100 yojana dUra raha kara Upara ke tArArUpa vimAna apanI maMDalagati se paribhramaNa karate haiM 'caMdavimANAo NaM bhaMte! kevatiyaM avAhAe savva uvarille tArArUve cAraM caraI' he 'sUravimANAo NaM bhaMte! kevatiyaM abAhAe caMdavimANe cAra carai' he bhagavan ! sUrya' vimAnathI caMdra vimAna keTale dUra rahIne maMDala gatithI paribhramaNa kare che ? 'kevatiyaM savva uvarille tArArUve cAraM caraI' bhane DeTale dUra rahane uparanA tArA rUpa vimAna maMDalagatithI paribhramaNa kare che? A praznanA uttarabhAM aluzrI uhe che ! - 'goyamA ! sUravimANAo NaM asIe joyaNehiM caMda vimANe cAraM carai' he gautama! sUryanA vimAnathI caMdranu vibhAna uparamAM 80 esI ceAjana dUra Avela che. arthAt sUnA vimAnathI 80 esI ceAjana uparamAM dUra rahela caMdra vimAna pAtAnI maMDala gatithI paribhramaNa 1re che. mane 'joyaNa saya abAdhAe savvoparille tArArUve cAra caraI' 100 / ekasA ceAjana upara uparanA tArA rUpa vimAna pAtAnI ma`Dala gatithI paribhgure che. 'caMdavimANAo NaM bhaMte! kevaiyaM abAhAe savva uvarille tArA jI0 120 jIvAbhigamasUtra
Page #967
--------------------------------------------------------------------------
________________ 954 jIvAbhigamasUtre NaM vIsAe joyaNehiM abAhAe savva uvvarille tArArUve cAraM carai' candravimAnAt khalu bhadanta ! kiyabAdhayA sarvoparitanaM tArArUpaM cAraM carati ? he gautama ! viMzati yojanAni candravimAnAd dUre'bAdhayA cAraM carati sarvoparitanaM tArArUpam / 'evAbheva sapuvAvareNaM dasuttarasayajoyaNabAhalle tiriyamasaMkhejje joisavisae pannatte' evameva sapUrvApareNa dazottarayojanavAhalyaM tiryagasaMkhyeyaM jyotiSaviSaye prajJaptam iti / 'jaMbuddIve NaM bhaMte ! kayare nakkhatte savvabhitarillaM cAraM carai ? kayare nakkhatte savvabAhirillaM cAraM carai ? kayare nakkhatte savva uvarillaM cAraM0 ? kayare nakkhatte savvahiDillaM 0 1 jambudvIpe khalu bhadanta ! katarannakSatra sarvebhyaH svAtiriktebhyo'ntaraM madhyamAzritya cAraM carati ? kataratsarvabAhyaM cAraM carati ? bhadanta ! candravimAna se kitanI dUra Upara raha kara saba se Upara ke tArArUpa vimAna maMDala gati se paribhramaNa karate haiM ? 'goyamA ! caMdavimANAo NaM vIsAe joyaNehiM abAdhAe savva uvarille tArAsve cAraM carai' he gautama ! candra ke vimAna se 20 yojana dUra raha kara saba se Upara ke tArArUpa vimAna maMDalagati se paribhramaNa karate haiN| 'evAmeva sapuvvAvareNaM dasuttarasayajoyaNabAhalle tiriyamasaMkhejje jotisavisae paNNatte' isa taraha saba milakara 110 yojana ke bAhalya meM aura tirache asaMkhyAta yojana meM jyotiSa devoM ke ye vimAna kahe gaye haiN| 'jaMbUdIve NaM bhaMte ! kayare nakkhatte savvabhitarillaM cAraM carati' he bhadanta ! jaMbUdvIpa meM kaunasA nakSatra saba nakSatroM ke-apane se atirikta nakSatroM ke bhItara maNDalagati se paribhramaNa karatA hai aura 'kayare nakkhatte savva bAhirillaM cAraM caraI' kaunasA nakSatra saba nakSatroM ke bAhara maNDalagati se paribhramaNa karatA hai 'kayare nakkhatte rUve cAra carai' hai sapan ya vimAnathI . 2 24Ara sauthI 52 // t||2|| 35 vimAna meM gatithI parizrama 42 cha ? 'goyabhA ! caMda vimANA o NaM vIsAe joyaNehiM abAdhAe savva uvarille tArArUve cAraM carai' gautama! caMdranA vimAnathI 20 vIsa jana dUra rahIne sauthI uparanuM tArA 35 vimAna ma tithI parimANu 42 che. 'evAmeva sapuvvAvareNaM dasuttarasaya joyaNabAhalle tiriyamasaMkhejje jotisavisae paNNatte' mA zata mA bhaNIna 110 eka so dasa jananA bAhalyamAM ane ticha asaMkhyAta janamA jyoti devAnA vibhAnA hevAmA sAsa cha. 'jaMbuddIveNaM bhaMte ! kayare nakkhatte savva bhitarillaM cAra caraI' mAvandvIpamA yu nakSatra maghA nakSatrAnI arthAt pitAnAthI anya nakSatronI aMdara maMDalagatithI paribhramaNa kare che? 'kayare nakkhatte savva bAhirillaM cAra carai' dhyu nakSatra mA nakSatrAnI mahAra jIvAbhigamasUtra
Page #968
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.112 jyotiSkacAra-gatinirUpaNam 955 katarat punaH sarvebhya uparitanaM cAraM carati ? kataraJca nakSatra sarvato'dhastanaM cAraM carati ? bhagavAnAha-'goyamA ! jaMbuddIve NaM dIve abhIi nakkhatte savvabhitarillaM cAraM carai, mUle nakkhatte savvabAhirillaM cAraM carai, sAtInakkhatte savvovarillaM cAraM caraI' he gautama ! jambudvIpe khalu dvIpe'bhijid nakSatra sarvA'bhyantaram0 mUlanakSatra sarvabAhyam 0, svAtInakSatra sarvoparitanam 0, bharaNInakSatra sarvAdhastanaM cAraM carati iti ||suu0 112 // savvaM uvarillaM cAraM carati' kaunasA nakSatra saba nakSatroM ke Upara maMDalagati se paribhramaNa karatA hai ? 'kayare nakkhatte savva hiDillaM cAraM carati tathA kaunasA nakSatra saba nakSatroM ke nIce maMDalagati se paribhramaNa karatA hai isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jaMbUddIve NaM dIve abhIi nakkhatte savvabhitarillaM cAraM carati, mUle nakkhatte savva bAhirillaM cAraM carai, sAtI Nakkhatte savvovarillaM cAraM carati, bharaNINakkhatte savvaheDhillaM cAraM caraI' he gautama ! jambUdvIpa nAmake isa dvIpa meM abhijit nAmakA nakSatra saba nakSatroM ke bhItara rahakara maMDalagati se paribhramaNa karatA hai mUla nakSatra saba nakSatroM se bAhara hokara maMDalagati se paribhramaNa karatA hai svAsti nakSatra saba nakSatroM se Upara maMDalagati se paribhramaNa karatA hai aura bharaNI nakSatra saba se nIce maMDalagati se paribhramaNa karatA hai| uktaMca sabhitarA'bhII, mUlo puNa savva bAhiro hoii| savvovari tu sAI bharaNI puNa savva hehiliyA // sU0 112 // bhaMDAgatithI parizrama 42 cha ? 'kayare nakkhatte savvahiDillaM cAraM carati' kayuM nakSatra badhAja nakSatranI nIce maMDalagatithI paribhramaNa kare che? A prazna uttaramA prabhuzrI 5 cha -'goyamA ! jaMbuddIveNaM dIve abhIi nakkhatte savvabhaMtarillaM cAraM carati mUle nakkhatte savva bAhirillaM cAra carai sAtI Na kkhatte savvobarillaM cAraM carati bharaNI Nakkhatte savvahedillaM cAraM carai' hai gautama! jaMbudvIpa nAmanA A dvIpamAM abhijItu nAmanuM nakSatra badhAja nakSatranI aMdara rahIne maMDalagatithI paribhramaNa kare che. mUla nakSatra badhA ja nakSatronI bahAra rahIne maMDalagatithI paribhramaNa kare che. svAti nakSatra badhAja nakSatronI upara maMDalagatithI paribhramaNa kare che. ane bharaNI nakSatra badhAja nakSatronI nIce maMDala gatithI paribhramaNa kare che. kahyuM paNa che ke sabhiMtarA'bhII, mUlo puNa savva bAhiro hoI / / savvovariM tu sAI bharaNI puNa savva heTThiliyA // 1. 112 // jIvAbhigamasUtra
Page #969
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre mUlam - caMda vimANe NaM bhaMte! kiM saMThie pannatte ? goyamA ! addhakaviTThagasaMThANasaMThie savva phAliyAmae abbhuggaya mUsiya pahasie vaNNao, evaM suravimANe vi, nakkhattavimANe vi tArAvimANe vi, addhakaviTTasaMThANasaMThie | caMdavimANe NaM bhaMte! kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM ? kevaiyaM parikkheveNaM ? keva iyaM bAhalleNaM pannatte ? goyamA ! chappanne egasaTTibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM, taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM, aTThAvIsaM egasaTTibhAge joyaNassa bAhalleNaM pannatte / sUravimANassa sacceva pucchA' goyamA ! aDayAlIsaM egasaTTibhAge joyaNassa AyAmavivakhaMbheNaM, taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM, cavIsaM egasaTTibhAge joyaNassa bAhalleNaM pannatte / evaM gahavimANe vi-addhajoyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM, savisesaM parikkheveNaM, korsa bAhalleNaM pannate / NakkhattavimANeNaM kosaM AyAmavikkhaMbheNaM, taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM addhakosaM bAhalleNaM pa0 tArAvimANe addhako AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM paMcadhaNusayAI bAhalleNaM paNNatte // sU. 113 // chAyA - candravimAnaM khalu bhadanta ! kiM saMsthitaM prajJaptam ? gautama ! arddhakapitthasaMsthAnasaMsthitaM sarvasphaTikamayam abhyudgatotsRtaprahasitam varNakaH, evaM sUryavimAnamapi nakSatravimAnamapi tArAvimAnamapi arddhakapitthasaMsthAnasaMsthitam / candravimAnaM khalu bhadanta ! kiyadAyAmaviSkambheNa kiyat parikSepeNa kiyad bAhalyena prajJaptam ? gautama ! SaTpaJcAzata me kaSaSTibhAgAn yojanasyA''yAmaviSkambheNa tat - triguNitaM savizeSa parikSepeNa, aSTAviMzatimekaSaSTibhAgAna yojanasya bAhalyena prajJaptam / sUryavimAnasyApi saiva pRcchA, gautama ! aSTacatvAriMzatam ekaSaSTibhAgAn yojanasyA''yAmaviSkambheNa, tattriguNitaM savizeSaM parikSepeNa caturviMzatimekapaSTibhAgAn yojanasya bAhalyena prajJatam / evaM grahavimAnamapi ardhayojanamAyAmaviSkambheNa, savizeSa parikSepeNa krozaM bAhalyena prajJaptam / nakSatravimAnaM khalu krozamAyAmaviSkambheNa tat- triguNaM 956 jIvAbhigamasUtra
Page #970
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.113 candrAdidevAnAM vimAnasaMsthAnAdini 957 savizeSa parikSepeNa ardhakrozaM bAhalyena prajJaptam tArA vimAnamardhakrozamAyAmaviSkambheNa tat triguNaM savizeSa parikSepeNa pazcadhanuzzatAni bAhalyena prajJaptam // 113 // ___TIkA-'caMdavimANe NaM bhaMte ! kiM saMThie pannatte goyamA ! addhakaviha saMThANasaMThie' he bhadanta ! candravimAnaM khalu kathaM janIyAM kimiva saMsthitam iti praznaH bhagavAnAha-gautama ! ardhIkRtakapitthaphalasya yatsaMsthAnaM sthitistadvat caMdavimANe bhaMte ! kiM saMThie pannatte-ityAdi / TIkArtha-isa sUtra dvArA zrI gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! candramA kA vimAna kaise saMsthAna vAlA kahA gayA hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! addhakaviThThaga saMThANasaMThie savva phAlitAmae abbhuggata mUsitapahasite vaNNao' he gautama ! Adhe kaitha kA jaisA AkAra hotA hai vaisA hI candramA ke vimAna kA AkAra hai yaha candravimAna sarvAtmanA sphaTikamaNi kA hai isake sambandha meM yaha abhyudgati kAnti vAlA hai ityAdi saba varNana pahile ke jaisA hI jAnanA caahiye| __ zaMkA-yadi candravimAna kA AkAra Adhe kaitha ke jaisA hai to phira udayakAla meM yA astagata hone ke samaya meM, athavA-paurNamAsI ke samaya meM jaba vaha tirachA gamana karatA hai taba isa AkAra vAlA kyoM nahIM dikhAI detA hai ? 'caMdavimANaM bhaMte ! kiM saMThie paNNatte' tyA TIkAtha-A sUtrapATha dvArA gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUche che ke he bhagavana caMdramAnuM vimAna kevA saMsthAna vALuM kahevAmAM Avela che. A prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! addha kaviTTha saMThANasaMThie savva phAlitAmae abhmugatamUsitapahasite vaNNaoM' 3 gautama ! ardhA nAnA AkAra jevo hoya che eja pramANenA candramAnA vimAnane AkAra che, A candra vimAna sarva rIte sphaTika maNinuM che. AnA saMbaMdhamAM e abhya gati kAnti vALuM che vigere prakAranuM tamAma varNana pahelAnI jemaja samajI se naye. zaMkA-jo caMdra vimAnane AkAra ardhA kAMThAnA je che te pachI te udaya samaye athavA asta thavAnA samaye athavA punamanA samaye jyAre te tirachuM gamana kare che, tyAre te evA prakAranA AkAravALe kema dekhavAmAM AvatuM nathI? jIvAbhigamasUtra
Page #971
--------------------------------------------------------------------------
________________ 958 jIvAbhigamasUtre saMsthitaM jAnIhi / nanu yadi kapitthArdhasaMsthitaM tat tarhi-udaye'stamayakAle paurNamAsyAM vA tiryakaparibhramat kathaM na tadAkArakaM dRzyate iti cettatrAha-ihasthaizcandravimAnasyA'rdhakapitthAkArasyApi vartula pIThamevAlokyate na tu hastAmalakavattasya samatalabhAgo'pi samatalabhAge UrdhvaM tasyoparicandradevasya mahAnprAsAdaH sa cA'ti dUrasthatvAnnacaikAntazcarmacakSubhidRzyo bhavati / uktaMca 'addha kaviTThAgArA udayatthamaNami kahaM na dIsati / sasisUrANa vimANA tiriyakkhette ThiyANaM ca // 1 // uttANaddhakaviTThAgAraM pIThaM taduvariM ca paasaao| vaTThAlekheNa tao samavaha dUrabhAvAo // 2 // chAyA-adhakapitthAkAre udayAstamaye kathaM na dRzyate / zazisUryayo vimAne tiryakSetre sthitAnAM ca // 1 // uttara-yahAM rahane vAle puruSoM ke dvArA ardhakapitthAkAra vAle bhI candra vimAna kA gola kevala pITha hI dekhA jAtA hai, hastAmalaka kI taraha usakA samatala bhAga nahIM dekhA jAtA, usa pITha ke Upara jyotiScakrarAja candradeva kA eka mahAna prAsAda hai vaha mahA prAsAda bahuta dUra rahane ke kAraNa carma cakSuoM vAloM ke dvArA bilakula sApha sApha dekhane meM nahIM AtA hai / uktaMca 'addhakaviThThAgArA udayasthamaNami kahaM na dIsaMti, sasisUrANa vimANA tiriyakkhettaTThiyANaM ca' // 1 // uttANaddhakaviTThAgAraM pIThaM taduriM ca pAsAo, vaTTAlekheNa tato samavaDhe dUra bhAvAo' // 2 // uttara-ahIyAM rahevAvALA purUSa dvArA ardhA kAMThAnA AkAra vALA caMdra vimAnane goLa bhAga kevaLa pAchaLa bhAgaja jevAmAM Ave che. tethI tema dekhAya che. kemake hAthamAM rahela AmaLAnI mAphaka tene samatala bhAga levAmAM AvatuM nathI. e pIThanI upara tiSka rAja caMdra devane eka vizALa prAsAda (mahela) che. e mahAna prAsAda ghaNe dUra rahevAnA kAraNe carmacakSuo vALAo dvArA bilakula sApha sApha dekhavAmAM AvatA nathI. kahyuM paNa che ke 'addha kavidvAgArA udayatthamaNami kahaM na diisNti| sasi sUrANavimANA tirikkhete dviyANaM ca // 1 // uttANaddhakavidAgAraM pIThaM taduvariMca pAsAo / vaTThAlekheNa tato samavaDhe dUra bhAvAo // 2 // jIvAbhigamasUtra
Page #972
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.113 candrAdidevAnAM vimAnasaMsthAnAdini 959 uttAnArdhakaSitthAkAraM pIThaM tadupari ca praasaadH| vRttAle khena tataH samavRtta dUra bhAvena // 2 // tacca vimAnavaram- 'savvaphAliyAmae- abbhuggayamUsiyapaha sie vaNNao' sarvathA sphaTikamaNimayam-abhi-sarvata udgatA vinirgatA utsatAH-prabalatayA sarvA dikSu prasUtA ucchalitA vA yA viziSTAH prabhAH tAbhiH sitaM-zvetam abhyudgatotsRta prabhAsitam (anyAn-apahasatIva bhAti-zobhate) evaMvidhasyA'sya varNakaH vividhamaNiratnabhakticitraM pavanAndolitavijayavaijayantIpatAkachatrAticcha kalitam / evaM krameNa varNanIyaM vimAnamAste / 'evaM sUravimANe vi' nakkhatta vimANe vi-tArAvimANe vi' evaM varNita-candravimAnavat sUryavimAnamapi, nakSatra___ yaha candravimAna aisA hai ki isakI prabhA sampUrNa rUpa se dizAoM aura vidizAoM meM cAroM ora phailatI hai usase yaha sita zveta pratIta hotA hai aura aisA mAlUma detA hai ki mAnoM yaha dUsare nakSatroM kI haMsI hI kara rahA hai / 'vaNNao' pada isa sambandha meM ina vize. SaNoM kA saMgrAhaka hai-vivihamaNirayaNabhatticitte, vAudhRyavijayavejayaMtIpaDAga chattAtichattakalie, tuMge gagaNatalamaNulihaMtasihare, jAlaMtararayaNapaMjarommIliyamaNikaNagathUbhiyAge, viyasiyasayapattasahassa pattapuMDarIyatilagarayaNaddhacaMdacitte aMto yahiM ca saNhe tavaNijjavAluyApatthaDe, suhaphAse, sassirIyarUve, pAsAIe, darisaNijje, abhirUve, pddiruuve'| ina samasta padoM kA artha sugama hai 'evaM sUravimANe vi' nakkhattavimANe vi' tArAvimANe vi, addhakaviTTha saMThANasaMThite' sUryavimAna, nakSatravimAna, aura tArAgaNa vimAna bhI isI prakAra se - A caMdra vimAna evuM che ke-tenI prabhA saMpUrNa paNAthI dizAo ane vidizAomAM cAre tarapha phelAya che. tethI e zveta dekhAya che. ane evuM jaNAya che ke-jANe te bIjA nakSatronI mazkarI ja karI rahela heya. 'vaNNao' me 54 2L vizeSaNenu sA che. 'vivihamaNirayaNabhatticitte, vAudhUyavijayavejayaMtI paDAgachattAtichattakalie, tuMge gagaNatalamaNulihaMtasihare, jAlaMtararayaNa paMjarommIliyamaNikaNagathUbhiyAge, viyasiya sayavatta puMDarIya tilagaroyaNaddhacaMdacitte aMto bahiM ca saNhe tavaNijjavAluyA patthaDe, suhaphAse sassirIya. rUve, pAsAIe darisaNijje, abhirUve, paDirUve' 2mA saghaNA pono patha sugama che. ane pahelAM kahevAmAM AvI gayela che. tethI tyAMthI samajI le. jIvAbhigamasUtra
Page #973
--------------------------------------------------------------------------
________________ 960 jIvAbhigamasUtre vimAnamapi, tArA vimAnamapi, ardhakapitthasaMsthAnasaMsthitam avehi / 'caMdavimANeNaM bhaMte ! kevaiyaM AyAma vikkhaMbheNaM-kevaiyaM parikkheveNaM kevaiyaM bAhalleNaM pannatte ? goyamA ! chappanne egasahibhAge joyaNassa AyAma vikkhaMbheNaM-taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM-aTThAvIsaM egasahibhAge joyaNassa bAhalleNaM pannate' candradeva vimAnaM he bhadanta ! kiyatpramANakaMmAyAmaviSkambhAbhyAm ? kiyatpramANa parikSepeNa ? kiyatpramANakaM bAhalyena prajJaptam ? bhagavAnAha-he gautama ! SaTpazcAzanam-ekaSaSTibhAgAn yojanasthA''yAmaviSkambhavRttyA candravimAnaM, etadAyAmaviSkambhapramANaM triguNIkRtya savizeSa parikSepeNa, aSTAviMzatimekaSaSTibhAgAn yojanasya bAhalyena tadvimAnaM viddhi / 'sUravimANassa vi sacceva pucchA' sUryaAdhe kapittha ke jaise AkAra vAle haiM / 'caMdavimANe NaM bhaMte ! kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM, kevaiyaM parikkheveNaM' he bhadanta candramA kA vimAna lambAI aura cauDAI meM kitanA hai aura kitanA isakA parikSepa hai ? tathA-kevaiyaM bAhalleNaM pannatte' tathA kitanI moTAI isakI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! chappanne egasahibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM aTThAvIsaM egasahibhAge joyaNassa bAhalleNaM paNNatte' he gautama ! candramA kA vimAna eka yojana ke 61 bhAga meM se 56 bhAga pramANa lambA cauDA hailambAI cauDAI se kucha adhika tigunI isakI paridhi hai tathA isakI moTAI eka yojana ke 61 bhAga meM se aTThAIsa bhAga pramANa hai 'sUravimANassa vi sacceva pucchA' sUrya vimAna kI lambAI cauDAI, paridhi _ 'evaM sUravimANe vi, nakkhattavimANe vi, tArA vimANe vi addha kaviTasaMThANasaMThite' sUrya vimAna, nakSatra vimAna; mane ||2vimaan 5 mA zate mardhA na 24|22maa4|2vaa cha, 'caMda vimANe NaM bhate ! kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM kevaiyaM parikkheveNaM' hai magavan ! yadrabhAnu vimAna laMbAI ane pahoLAImAM kevaDuM che? ane teno vistAra keTalo che? A prshnn| uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! chappanne egasadvibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM aTThAvIsaM egasaThibhAge joyaNassa bAhalleNaM paNNatte gautama ! yadrabhAnu vimAna 4 yogananA 11 me saThamA bhAgamAMthI 56 chapana bhAga pramANa lAMbuM pahoLuM che. ane laMbAI pahoLAIthI kaMIka vadhAre traNa gaNI tenI paridhI che. tathA tenI jADAI eka ejananA 61 ekasaThamAM bhAgamAMthI 28 aThayAvIsa bhAga pramANanI che. 'sUravimANarasa vi sacceva pucchA' sUrya vimAnanI mA pA paridhi jIvAbhigamasUtra
Page #974
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.113 candrAdidevAnAM vimAnasaMsthAnAdini 969 vimAnasyApi saivAssyAmaviSkambhaparikSepa- bAhalyaiH kiyadbhiriti pRcchA''ste ? bhagavAnAha - 'goyamA ! aDayAlIsaM egasadvibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM - cauvIsaM egasadvibhAge joyaNassa bAhalleNaM padmatte' he gautama! aSTacatvAriMzatam - ekaSaSTibhAgAn yojanasyA''yAmaviSkambhAbhyAm, tat triguNitaM savizeSaM parikSepeNa, caturviMzatim ekaSaSTibhAgAn yojanasya bAhalyena sUryavimAnaM prajJaptam iti / ' evaM gahavimANe vi ? goyamA ! addhajoyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM savisesaM parikkheveNaM kosaM bAhalleNaM' evaM gahavimAne'pi pRcchA ? bhagavAnAha - he gautama ! ardhayojanam 1 savizeSam - 2 krozam 3 AyAmaviSkambhaparikSepa - bAhalyairviddhi iti / 'nakkhattavimANeNaM kosaM AyAmavikkhaMbheNaM-taM tiguNaM savisesaM0 pari0 addhakorsa bAhalleNaM pannatte' nakSatravimAnaM aura moTAI bhI hai bhadanta ! kitanI kahI gaI hai ? to isake uttara meM prabhu kahate hai 'goyamA / aDayAlIsaM egasaTThibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM cauvisaM egasaTTibhAge joyaNassa bAhalleNaM paNatte' he gautama ! eka yojana ke 61 bhAgoM meM se 48 bhAga pramANa sUryavimAna kI lambAI cauDAI hai isa pramANa se kucha adhika tIna guNI sUryavimAna kI paridhi hai tathA eka yojana ke 61 bhAgoM meM se 28 bhAga pramANa isakI moTAI hai / ' evaM gahavimANe vi addhajoyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM savisesaM pari0 korsa bAhalleNaM' grahavimAna bhI Adhe yojana kA lambA cauDA hai kucha adhika Adhe koza kI isakI paridhi hai aura eka koza kI isakI moTAI hai 'kvattavimANe NaM kosaM AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM pari ane jADAI hai bhagavan keTalI kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM anuzrI he che ! - 'goyamA aDayAlIsaM egasaTThibhAge joyaNassa AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM cauvIsaM egasaTThi bhAge joyaNassa bAhalleNaM paNNatte' he gautama! yonanA 11 mesa lAgomAMthI 48 ar3atAlIsa bhAga pramANa sUrya vimAnanI lakhAi paheALAI che. A pramANamAMthI kaMika vadhAre traNa gaNI sUrya vimAnanI paridhi che. tathA eka yeAjananA 61 ekasaTha bhAgAmAMthI 28 acAvIsa bhAga pramANa sUrya vimAnanI moTAi (jADAi) che. 'evaM havimANe vi addhajoyaNaM AyAmavikkhaMbheNaM savisesaM pari0 kosaM bAha lleNaM' thaDa vibhAna pazu adhayannanI saMmA yahojA vAju che. ane tenI paridhi kAMika vadhAre ardhA gAunI che. ane eka gAunI tenI jADAI che. 'Nakkhatta vimANeNaM kosaM AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM0 bAhalleNaM jI0 121 0 jIvAbhigamasUtra
Page #975
--------------------------------------------------------------------------
________________ 962 jIvAbhigamasUtre khalu krozaparimitamAyAmaviSkambheNa tadevAyAmaviSkambhamAnaM triguNaM savizeSa parikSepeNa ardhakrozaM bAhalyena prajJaptam iti / 'tArAvimANe addhakosaM AyAma vi0 taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM, paMcadhaNusayAiM bAhalleNaM pannatte' tArA vimAna khalu ardhakrozam 0 AyAmaviSkambhAbhyAm ? tat triguNaM savizeSam0 parikSepeNa 2 paMcadhanu zatAni bAhalyena prajJaptam iti / utkRSTatayA tArAvimAnapariNAmamuktam, jaghanyatayA tu-paMcadhanuHzatAni AyAmaviSkambheNa ardhatRtIyAni dhanu zatAni bAhalyena / uktazca tattvArthabhASye-aSTacatvAriMzad yojanaikaSaSTibhAgAH sUryamaNDalaviSkambhaH candramasaH-paTpaJcAzat, grahANAmadhayojanam, gavyUtaM nakSatrANAm, sarvotkRSTatArAyAH ardhakrozaH, jaghanyAyAH-paMcadhanuHzatAni-viSkambhabAhalyAzca bhavanti-"sarve-sUryAdayo nRloke" iti ||suu0 113 // mUlam-caMdavimANe NaM bhaMte ! kai devasAhassIo parivahaMti, goyamA ! caMdavimANassa NaM puracchimeNaM seyANaM subhaaddhakosaM bAhalleNaM pa0' nakSatra vimAna eka koza kA lambA cauDA hai kucha adhika tiguNI isakI paridhi hai aura Adhe koza kI isakI moTAI hai 'tArAvimANe addhakosaM AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM pari0 paMcadhaNusayAI bAhalleNaM paNNatte' tArAvimAna kI lambAI cauDAI Adhe koza kI hai, kucha adhika tiguNI isakI paridhi hai aura pAMca sau dhanuSa kI isakI moTAI hai| aisA jo yaha tArA vimAna kA pramANa kahA gayA haiM vaha utkRSTa sthiti vAle tArAdeva ke vimAna kA kahA gayA jAnanA cAhiye kyoMki jaghanya sthiti vAle tArAdeva haiM unake vimAna kI lambAI cauDAI 500 sau dhanuSa kI kahI gaI hai aura 250 dhanuSa kI unakI moTAI kahI gaI hai // 113 // addhakosaM bAhalleNaM paNNatte' nakSatra vimAna me 3GnI 3 paNA pANu che. ane kaMIka vadhAre tenI paridhi che. tathA ardhA gAunI tenI jADAI che. 'tArA vimANe addhakosaM AyAmavikkhaMbheNaM taM tiguNaM savisesaM parikkheveNaM paMca dhaNusayAI bAhalleNaM paNNatte' taa|| vimAnanI mA pahANA mA unI che. kaMika vadhAre traNa gaNI tenI paridhi che. ane pAMcaso dhanuSanI jADAI che. evuM je A tArA vimAnanuM pramANa kahevAmAM Avela che te utkRSTa sthitivALA tArA devanA vimAnanuM kahela che. tema samajavuM. kemake-jaghanya sthitivALA je tArA deva che, temanA vimAnanI laMbAI pahoLAI 500/pAMca se dhanuSanI kahevAmAM Avela che. ane 250/ aDhise dhanuSanI tenI jADAI kahevAmAM Avela che. tema samajavuM. e sU. 113 che jIvAbhigamasUtra
Page #976
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 114 candravimAnavAhakadevasaMkhyAdini0 963 gANaM supyabhANaM saMkhatalavimalanimmaladahiyaNagokhIrapheNarayaya NigarappagAsANaM (mahuguliyapiMgalakkhANaM) thiralaTTha (pauTTa) vaTTa. pIvarasusiliTrasuvisiTa tikkhadADhAviDaMbiyamuhANaM rattuppala. pattamauyasukumAla tAlujIhANaM (pasatthasatthaviruliyabhisaMtaka kaDanahANaM) visAlapIvarorupaDipuNNaviulakhaMdhANaM miuvisayapasatthasuhamalakkhaNavicchiNNakesarasaDovasobhiyANaM caMkamiyalaliyapulitadhavalagavviyagaINaM, ussiyasuNimmiyasujAyaappho. DiyaNaMgalANaM vairAmayaNakkhANaM-vairAmayadaMtANaM vairAmayadADhANaM tavaNijajIhANaM tavaNijjatAluyANaM tavaNijjajottaga sujoiyANaM kAmagamANaM pIigamANaM maNogamANaM maNoramANaM maNoharANaM amiyagaINaM amiyabalavIriyapurisakAraparakamANaM mahayA apphoDiya sIhanAIya bolakalakalaraveNaM mahureNaM maNahareNa ya pUritA aMbaraM disAo ya sobhayaMtA cattAri devasAhassIo sIharUvadhAriNaM devANaM puracchimillaM vAhaM parivahati / caMda vimANassa NaM dakkhiNeNaM seyANaM subhagANaM suppabhANaM saMkhatalavimalanimmaladadhighaNagokhIrapheNarayayaNiyarappagAsANaM vairAmayakuMbhajuyalasuTTiyapIvaravarabairasoMDavaTTiyadittasurattapaumappagAsANaM abbhuNNaya guNA (muhA) NaM tavaNijja visAlacaMcalacalaMtacavalakaNNavimalujalANaM madhuvaNNabhisaMta - NiddhapiMgalapattalativaNNamaNirayaNaloyaNANaM abbhuggayamaulamalliyANaM dhavalasarisasaMThiyaNivvaNadaDhakasiNaphAliyAmayasujAyadaMtamusalovasobhiyANaM kaMcaNakosIyaviTadaMtamgavimalamaNirayaNaruiraperaMtacittarUvagavirAiyANaM tavaNijjavisAlatilagapamuhaparimaMDiyANaM NANAmaNirayaNamuddhagevejjabaddhagalayavarabhUsaNANaM veruliyavicittadaMDaNimmalavairAmayatikkhala? aMkusakuMbha jIvAbhigamasUtra
Page #977
--------------------------------------------------------------------------
________________ 964 jIvAbhigamasUtre juyalaMtarodiyANaM tavaNijasubaddhakacchadappiyabaluddharANaM jaMbUNaya. vimalaghaNamaMDalavairAmayalAlAlaliyatAlaNANAmaNirayaNaghaMTapAsagarayayAmayarajjabaddhalaMbitaghaMTAjuyalamahurasaramaNaharANaM allINapamANajuttavaTTiya sujAyalakkhaNapasatthatavaNijabAlagattapari. pucchaNANaM uvaciyapaDipuNNakumbhacalaNalahuvikamANaM aMkAmayaNakkhANaM tavaNijjatAluyANaM tavaNijajIhANaM tavaNijajottagasujoiyANaM kAmagamANaM pIigamANaM maNogamANaM maNoramANaM maNoharANaM amiyagaINaM amiyabalavIriyapurisakAraparakamANaM mahayA gaMbhoragulagulAiyaraveNaM mahureNaM maNahareNaM pUretA aMbaraM disAo ya sobhayaMtA cattAri devasAhastIo gayaruvadhArINaM devANaM dakkhiNillaM vAhaM parivahati / caMdavimANassa NaM paJca. sthimeNaM seyANaM subhagANaM suppabhANaM caMkamiyalaliyapuliyacalacavalakakudasAlINaM saNNayapAsANaM saMgayapAsANaM sujAyapAsANaM miyamAiyapINaraiyapAsANaM jhasavihagasujAyakucchINaM pasattha NiddhamadhuguliyabhisaMtapiMgalakkhANaM visAlapIvarorupaDipuNNaviulakhaMdhANaM vaTTapaDipuNNaviulakavolakaliyANaM ghaNaNiciyasubaddhalakkhaNuNNataIsi ANayavasabhoTANaM caMkamiyalaliyapuliyacakavAlacavalagavviyagaINaM pIvaroruvaTTiyasusaMThiyakaDINaM olaMbapalaMbalakkhaNapamANajuttapasattharamaNijjavAlagaMDANaM samakhuravAladhANINaM samalihitatikkhaggasiMgANaM taNusuhamasujAyaNiddhalomacchavidharANaM uvacitamaMsalavisAlapaDipuNNakhuddapamuhapuMDarANaM (khaMdhapaesa suMdarANaM) veruliyabhisaMtakakkhaDasuNirikkhaNANaM, juttappamANappadhANalakkhaNapasattharamaNijagaggaragalasobhiyANaM ghaggharagasubaddhakaMThaparimaMDiyANaM nAnAmaNi. kaNagarayaNaghaMTaveyacchagasukayaraiyamAliyANaM varaghaMTAgalagaliya jIvAbhigamasUtra
Page #978
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 114 candravimAnavAhakadevasaMkhyAdini0 965 sobhaMtasassirIyANaM paumuppalasagalasurabhimAlAvibhUsiyANaM vairakhurANaM vividhavikhurANaM phAliyAmayadaMtANaM tavaNijajIhANaM tavaNijjatAluyANaM tavaNijajottagasujoiyANaM kAmagamANaM pIigamANaM maNogamANaM maNoramANaM maNoharANaM amiyagaINaM amiyabalavIriya purisakAraparakamANaM mahayA gaMbhIragajiyaraveNaM madhureNaM maNahareNa ya pUretA aMbaraM disAo ya sobhayaMtA cattAri deva sAhassIo vasabharUvadhAriNaM devANaM paJcathimillaM bAhaM parivahati / caMda vimANassa NaM uttareNaM seyANaM subhagANaM suppabhANaM jaccANaM taramallihAyaNANaM harimelAmadulamalliyacchANaM ghaNaNiciyasubaddhalakkhapuNNayAcaMkami (caMcucci) yalaliyapuliyacala. cavalacaMcalagaINaM laMdhaNavaggaNadhAvaNadhAraNaivaijaINasikkhiyagaINaM saNNayapAsANaM lalaMtalAmagalAyavarabhUsaNANaM saMNayapAsANaM saMgayapAsANaM sujAyapAsANaM miyamAyitapINaraiyapAsANaM jhasavihagasujAyakucchINaM pINapIvaravaTTiyasusaMThiyakaDINaM olaMbapallavalakkhaNapamANajuttapasattharamaNijjabAlagaMDANaM taNusuhamasujAyaNiddhalomacchavidharANaM miuvisayapasatthasuhamala. kkhaNa vikiNNakesaravAlidharANaM laliyasavilAsagaI (lalaMta thAsagala) lADavarabhUsaNANaM muhamaMDagocUlacamarathAsagaparimaMDiyakaDINaM tavaNijakhurANaM tavaNijjajIhANaM tavaNijjatAluyANaM tavaNijjajotagasujoiyANaM kAmagamANaM pIigamANa maNogamANaM maNoharANaM amiyagaINaM amiyabalavIriyapurisakAraparakamANaM mahayA hayahesiyakilakilAiyaraveNaM mahureNaM maNahareNa ya retA aMbaraM disAo ya sobhayaMtA cattAri deva sAhassIo hayarUvadhAriNaM uttarillaM vAhaM parivahati / jIvAbhigamasUtra
Page #979
--------------------------------------------------------------------------
________________ 966 jIvAbhigamasUtre evaM sUravimANassa vi pucchA ? goyamA ! solasa deva sAhasIo parivarhati puvvakameNaM / evaM gahavimANassa vi pucchA ! goyamA ! aTTha deva sAhassIo parivahaMti puvvakameNaM, do devANaM sAhassIo puratthimillaM bAhaM parivahati, do devANaM sAhasIo dakkhiNillaM, do devANaM sAhassIo paccatthimaM, do deva sAhastIharUvadhArINaM uttarillaM vAhaM parivahati / evaM NakkhattavimANassa vi pucchA ? goyamA ! cattAri deva sAha - sIo parivahaMti, sIharUvadhArINaM devANaM paMca devasayA purasthi - millaM bAhaM parivahaMti, evaM cauddisiMpi // sU0 114 // chAyA - candravimAnaM khalu bhadanta ! kati devasAhastrayaH parivahanti ? gautama ! candravimAnasya khalu pUrveNa zvetAnAM subhagAnAM suprabhANaM zaGkhatalavimalanirmaladadhighanagokSIraphenaratnanikaraprakAzAnAM (madhugulitapiMgalAkSANAM ) sthiralaSTa (prajuSTa) vRttapIvarasuzliSTa suviziSTa tIkSNadaMSTraviDambitamukhAnAM raktotpalapatramRdukasukumAratAlujiddAnAM (prazastazastavai hUye bhAsamAnakarkaza nakhAnAM) vizAlapIvaroruparipUrNavipulaskandhAnAM mRduvizada prazastasUkSmalakSaNavistIrNa kesarasaTopazobhitAnAM cakramitalalitapulitadhavalagarvitagatInAm ucchritamunirmitasujAtAsssphAlita lAiylAnAm vajramayanakhAnAM - vajramayadantAnAM - vajramayadaMSTrANAM tapanIyajihvAnAM tapanIyatAlukAnAM tapanIyoktrakasuyojitAnAM kAmagamAnAM prItigamAnAM manogamAnAM manoramANAM manoharANAm amitagatInAm amitabalavIrya puruSakAraparAkramANAma mahatAsssphoTitasiMhanAdabolakalakalaraveNa madhureNa manohareNa ca pUrayantoDambaradizAM ca zobhayantaH catasro devasAhastryaH siMharUpadhAriNAM devAnAM paurastyaM bAhaM parivahanti / candravimAnasya khalu dakSiNena zvetAnAM subhagAnAM suprabhANAM zaGkhatalavimalanirmaladadhidhanagokSIraphenarajata nikaraprakAzAnAM vajramayakumbhayugalasusthitapIvaravaravajrazuNDavartitadIptasu raktapadmaprakAzAnAm abhyunnatamukhAnAmtapanIyavizAlacaJcalacalat capalakarNavimalojjvalAnAm madhuvarNabhAsamAnasnigdhapiGgalapatra latrivarNamaNiratnalocanAnAm abhyudgatamukulamallikAnAM dhavalasadRzasaMsthitanirvraNa dRDhakRtsnasphaTikamaya sujAtadantamusalopazobhitAnAM kAMcanakozIpraviSTadantAya vimalamaNiratnaruciraparyanta citrarUpakavirAjitAmAM tapanIyavizA - latilakapramukhaparimaNDitAnAM nAnAmaNiratnordhvagraiveyaka baddhagalakavara bhUSaNAnAM vaiDUrya jIvAbhigamasUtra
Page #980
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 114 candra vimAnavAhakadeva saMkhyAdini0 967 vicitradaNDanirmalavajramayatIkSNalaGkuza kumbhayugalAntaroditAnAM tapanIyasubaddhakakSadarpitabaladhurANAM jAMbUnadavimalaghanamaNDalavajramayalA lAlalitatAlanAnAmaNiratnaghaNTA pArzvagarajatamayarajjubaddhAvalaMbitaghaNTA yugalamadhurasvaramanoharANAm AlIpramANayuktavartita sujAta lakSaNaprazastatapanIya bAlagAtrapa ripuJchanAnAm upacitaparipUrNa kUrmacalanalaghuvikramANAm aGkamayanakhAnAM tapanIyatAlukAnAM tapanIyajihvAnAM tapanIyoktrakasuyojitAnAm kAmagamAnAM prItigamAnAM manogamAnAM manoramANAM manoharANAm amitagatInAm amitabalavIrya puruSakAraparAkramANAM mahatAgaMbhIra gulagulAyitaraveNa madhureNa manohareNa pUrayantaH ambaraM dizazvazobhayantaH catasro devasAhastrayaH gajarUpadhAriNAM devAnAM dAkSiNAtyaM vAhaM parivahanti / candravimAnasya khalu pazcimena zvetAnAM subhagAnAM suprabhANAM caMkramitalalitapulitacalacapalakakudazAlinAM sannatapArzvAnAM saMgatapArzvAnAM sujAtapArzvAnAM mitamAtra pInaratida pArzvAnAM jhapavihagasujAtakukSINAM prazastasnigdhamadhugulitabhAsamAnapiGgalAkSANAM vizAlapI varoruparipUrNavipulaskandhAnAM vRttaparipUrNavipulakapolakalitAnAM ghananicitasubaddhalakSaNonnataIpadAnatavRSabhauSThAnAM caGkramitalalitapulitacakravAlacapalagarvitagatInAM pIvaroruvartitasusaMsthitakaTInAm avalambapralambalakSaNapramANayuktaprazastaramaNIyavAlagaNDAnAM samakhukhAladhAriNAm samalikhitatIkSNAgrazaMgANAM tanusUkSmasujAta snigdhalomacchavidharANAm upacitamAMsalavizAla paripUrNaskandhapradezasundarANAM vaiDUryabhAsamAnakaTAkSasu nirIkSaNAnAM yuktapramANapradhAnalakSaNaprazastaramaNIyagaggara galazobhitAnAM ghaggharagasubaddhakaNThaparimaNDitAnAM nAnAmaNikanakaraghaNTikA vaikakSika sukRtaracitamAlikAnAM varaghaNTA galagalitazobhamAnasazrIkANAM padmotpalasakalasurabhimAlAvibhUSitAnAM vajrakhurANAM vividhavikhurANAM sphaTikamayadantAnAM tapanIyajihnAnAM tapanIyajihAnAM tapanIyatAlukAnAM tapanIyayoktrakasuyojitAnAM kAmagamAnAM prItigamAnAM manogamAnAM manoramANAM manoharANAm amitagatInAm amitabalavIrya puruSakAraparAkramANAm mahatA gaMbhIragarjitaraveNa madhureNa manohareNa ca pUrayantaH ambaraM dizAzca zobhayantaH catasro devasAhastryaH vRSabharUpadhAriNAM devAnAM pAzcAtyaM vAhaM parivahanti / candravimAnasya khalUttareNa zvetAnAM subhagAnAM suprabhANAm jAtyAnAM taromallihAyanAnAM harimelakamRdulamallikAkSANAM dhananicitasubaddhalakSaNonnatacaGkramita ( caMcurita) lalitapulitacalacapalacaMcalagatInAM laMghanavalganadhAvanadhoraNatripadIjayizikSitagatInAM sannatapArzvAnAM lalallAmagalAyavara bhUSaNAnAM saMnatapArzvAnAM saMgatapArzvAnAM sujAtapArzvanAM mitamAtra pInara citapArzvAnAM jhapavihagasujAtakukSINAM pInapIvaravatita jIvAbhigamasUtra
Page #981
--------------------------------------------------------------------------
________________ 968 jIvAbhigamasUtre susaMsthitakaTInAm AlaMbapralaMbalakSaNapramANayuktaprazastaramaNIyavAlagaNDAnAM tanusUkSmasujAtasnigdhalomacchavidharANAM mRduviSayaprazastasUkSmalakSaNAvikIrNakesaravAlidharANAM lalitasabilAsagati (lalat sthAsak) lalATavarabhUSaNAnAM mukhamaNDakAdevacUlacamarasthAsakaparimaNDitakaTInAM tapanIyakhurANAM tapanIyajihvAnAM tapanIyatAlukAnAM tapanIyayoktrakayojitAnAM kAmagamAnAM prItigamAnAM manogamAnAM manoharANAm amitagatInAm amitabalavIryapuruSakAraparAkramANAm mahatAhayaheSitakilakilAyitaraveNa madhureNa manohareNa ca pUrayantaH ambara dizAzca zobhayantaH catasro devasAhastryaH hayarUpadhAriNAM devAnAm auttarAdikaM vAhaM parivahanti / evaM sUryavimAnasyApi pRcchA ? gautama ! SoDazadevasAhasyaH parivahanti pUrvakrameNa / evaM grahavimAnasyApi pRcchA, gautama ! aSTau devasAhasyaH parivahaMti pUrvakrameNa dve devAnAM sAhasyau paurastyaM vAhaM parivahataH, dve devAnAM sAhastryau dAkSiNAtyaM, dve devAnAM sAhasyau pazcimaM, dve devasAhasthyau hayarUpadhAriNAmuttaraM vAhaM privhtH| evaM nakSatravimAnasyApi pRcchA, gautama! catasro devasAhastryaH parivahanti, siMharUpadhAriNAM devAnAM paMcadevazatAni paurastyaM vAhaM parivahanti evaM caturdikSvapi / 114 / TIkA-'caMdavimANe NaM bhaMte ! kai devasAhassIo parivahaMti' he bhadanta ! candravimAnaM khalu kati-kiyatyo devAnAM sAhasyaH kiyanti devasahasrANi paribahaMti ? bhagavAnAha-'goyamA ! caMdavimANassa NaM puracchime NaM seyANaM subhagANaMsuppabhANaM-saMkhatalavimalanimmaladahighaNagokhIrapheNarayayaNigarappagAsANaM (mahu 'caMdavimANe NaM bhaMte ! kai devasAhassIo parivahaMti ?' ityAdi / TIkArtha-he bhadanta ! candravimAna ko kitane hajAra deva uThAte haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA! solasa devasAhassIo parivahaMti' he gautama ! candravimAna ko 16 hajAra deva uThAte haiM inameM se cAra hajAra deva pUrva dizA meM siMharUpa dhAraNa kara uThAte haiM inhIM kA yaha varNana haiM 'caMdavimANassa NaM puracchimeNaM seyANaM subhagANaM suppa 'caMda vimANe NaM bhate ! kai devasAhassIo parivahaMti' tyA TIkAtha-he bhagavana caMdra vimAnane keTalA hajAra deve uDAve che? A prazna uttaramA prabhuzrI 43 cha -'goyamA ! solasa deva sAhassIo parivahati' he gautama! caMdra vimAnane 16 soLa hajAra devo upADe che. te paikI 4 cAra hajAra de pUrva dizAmAM siMhanuM rUpa dhAraNa karIne uThAve che. temanuM ja mA 1- 42vAmAM Ave che.-'caMda vimANarasa NaM puracchimeNaM seyANaM subhagANaM jIvAbhigamasUtra
Page #982
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.114 candra vimAnavAhakadevasaMkhyAdini0 969 guliyapiMgalakkhANaM) thiralaTTha (pauha) vaTTapIvarasusiliTThasuvisiTTatikkhadADhAbiDaMvitamuhANaM rattuppalapattamauyasuMkumAlatAlujIhANaM (pasatthasatthaveruliyabhisaMtakakkaDanahANaM) visAlapIvarorupaDipuNNaviulakhaMdhANaM miuvisayapasatthasuhumalakkhaNavicchiNNakesarasaDovasobhitANaM' he gautama ! candrAdi vimAnAni jagataH svabhAvAtU nirAlambAni tathApi-ki yanto vinodino'nekarUpadharAH abhiyogikA devAH satatavahanazI leSu vimAneSu adhaHsthitvA parivahanti kautUhalAt, tatra kecit bhANaM saMkhatalavimalanimmaladadhighaNagokhIrapheNarayayaNigarappagAsANaM (mahuguliyapiMgalakkhANaM) thiralaTTha (pauha) vaTTapIvarasusiliTThasuvisiTTatikkhadADhAviDaMbitamuhANaM' ye siMha zveta varNa ke hote haiM, subhaga hote haiM tathA sAndradhi kA gokSIra ke phenoM kA aura rajata kA samUha jaisA zaMkhatala ke samAna vimala aura nirmala hotA hai evaM jaisA isakA prakAza hotA hai vaisA hI prakAza ina siMhoM kA hotA hai inakI AMkheM madhu kI golI jaisI pIle varNa kI hotI hai mukha inakA sthira aura kAnta aise prakoSThoM se yukta evaM paraspara meM saTI huI tIkSNa dADhoM se jo ki bahuta hI adhika majabUta hotI haiM sahita hotA hai 'rattuppala. pattamauyasukumAlatAlujIhANaM pasaMtasaMtaveruliyAbhisaMtakakkaDanahANaM inakI jihvA evaM tAlu lAla kamala ke jaise sukumAra evaM cikane hote haiM nakha inake karkaza hote haiM aura prazasta vaiDUryamaNi ke jaise camakIle hote haiM / 'visAlapIvarolparipuNNaviulakhaMdhANaM, miuvisayapasatthasuhumalakkhaNavicchiNNakesarasaDovasobhitANaM' inakI donoM jaMghAeM ppabhANaM saMkhatalavimalanimmaladadhidhaNagokhIrapheNarayayaNigarappagAsANaM (mahuguliya piMgalakkhANaM) thiralaTTha (pauTTha) vaTTa pIvarasusiliTTha tikkhadADhAviDaMbitamuhANaM' e siMho sapheda raMganA hoya che. subhaga hoya che. jAmelA dahIne, gAyanA dUdhanA phINano, ane cAMdIne samUha, jema zaMkha talanA je nirmaLa ane vimala hoya che, ane tene je prakAza hoya che eja prakAza A siMhone hoya che. temanI AMkhe madhanI goLI jevI pILA varNanI hoya che. teonuM mukha sthira anekAMta evA prakoSTha vALuM ane paraspara joDAyela tINI evI dADhethI ke je ghaNIja majabUta hoya che. tenAyI yuta hAya che. 'rattuppala pattamauyasukumAlatAlujIhANaM pasaMtasaMtaveruliyAbhisaMtakakkaDanahANaM' temanI 0 sane tadu sAsa bhaNanA 2vI sabhAra ane cikaNuM hoya che, teonA nakho kaThora hoya che. ane prazasta maNinA 21 // ym4|2 hAya che. 'vilAsapIvaroruparipuNNaviulakhaMdhANaM, miuvisaya pasatthasuhamalakkhaNavicchiNNakesarasaDopasobhitANaM' bhanI mana dhAma vi jI0 122 jIvAbhigamasUtra
Page #983
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre siMharUpadharAH kecid gajarUpadhArAH kecid vRSabharUpadharAH, kecidazvarUpadharAH santo vimAnAni parivahanti / candravimAnasya pUrveNa khalu zvetAnAM subhagAnAM suprabhANAM zaGkhatala vimalanirmaladadhighanagokSIraphenarajata nikaraprakAzAnAm, tatra zaMkhatalada vimala nirmalazca yo dadhighanAnAM styAnI bhUtadaghnA gokSIrasya phenAnAM rajatAnAM nikaraH samUhastadvat prakAzAnAm madhugulita piGgalAkSANAm, madhunaH puSparasasya gulitaM - guTikA tadvat piMgale akSiNI yeSAM te-teSAM siMhajAtIyakAnAM sthiralaSTa (prajuSTa) vRttapIvara muzliSTasuviziSTatIkSNadaMSTrAviDambitamukhAnAm sthirau - laSThau kAntau prakoSThau tAbhyAM vRttAH pIvarAH suzliSTA - anyonyaM saMhatAH ataeva suviziSTAstIkSNAca daMSTrAstAbhizca viDambitAni mukhAni yeSAM teSAM raktotpalapatramRdukasukumAlatAlujihvAnAm raktotpalapatravat mRduke sukumAle tAlujihve yeSAnteSAm, prazastazastavairyabhAsamAnakarkazanakhAnAm - prazastAH zastAzca ye vaiDUrya ( maNayaH ) tadvadbhAsamAnAH - kiraNayuktAH karkazAca nakhAH yeSAM teSAm, vizAlapIkroruparipUrNavipulaskandhAnAm - vizAlau pIvarau UrU yeSAM te paripUrNa :- puSTaH vipulomahAMr skandho yeSAM te, tata ubhayoH karmadhArayaH, vizAlapIvaroruparipUrNavipulaskandhAsteSAm, mRduvizadaprazastasUkSmalakSaNavistIrNa kesarasaTopazobhitAnAm, mRduH vizadaH prazastaH sUkSmo lakSaNaM vistIrNaH caturdikSu prakSiptaH yaH kesarasteSAM saTAbhirupazobhitAnAm / 'caMka miyala liya puliyaghavalagaliyagaINaM' caGkramitalalitapulitadhavalagarvitagatInAm - caMkramitaiH lalitaiH pulitairdhavalaizca garvitA vizAla aura puSTa hotI haiM bhare hue inake vipula skandha hote haiM inakI kesarasA mRdu, vizada, prazasta sUkSma evaM lakSaNa yukta hotI hai aura vistRta hotI hai0 'caMkamitala liya pulitadhavalagavvitagatINaM' inakI gati caMkramita - uchalatI huI jaisI hotI hai dekhane meM vaha baDI sundara pratIta hotI hai, pluta-aisI lagatI hai vaha unakI gati jaise mAnoM dauDate hue hI ye uchala rahe ho - dhavala-sApha hotI hai ADI TeDI nahIM hotI hai garvabharI hotI hai masta cAla vAlI hotI hai 'ussiya 970 ane puSTa hoya che. temanA skadhA bharAvadAra ane vipula hAya che. temanI kesara chaTA mRdu, vizaghra, prazasta, sUkSma ane lakSaNa yukta hAya che. bhane vistRta hoya che. 'caMkamitala liyapulitadhava lagavvitagatINaM' teyonI gati cakramita-uchALA vALI DAya che. evAmAM te ghaNIja suMdara jaNAya che. vruta-kudakA mAravA jevI lAge che. te emanI gati jema doDatA evA hRdaye uchaLatA hAya tevI ane dhavala-sApha hAya che. ADI avaLI hAtI nathI. jIvAbhigamasUtra
Page #984
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.114 candra vimAnavAhakadevasaMkhyAdini0 971 gatiryeSAM teSAm 'usiyamuNimmiyasujAya apphoDiya NaMgNANaM' ucchritamUrdhvadeze prasArita su-zobhAmAzritya nirmitaM sujAtam-asphoTita-yuddhArthamudyuktamivA''sphAlitaM lAGgulaM yaisteSAm ucchritasunirmitasujAtAsphAlitalAlAnAm, 'vairAmayaNakkhANaM' vanamayanakhAnAm, 'vairAmayadaMtANaM' vanamayA dantA yeSAM teSAm vannamayadantAnAm 'vairAmayadADhANaM' vajamayadaMSTrANAm 'tavaNijajIhANaMtavaNijjatAluyANa-tavaNijajottagasujoiyANaM' tapanIyajihAnAm-tapanIyatAlukAnAm tapanIyaiH suyokatrakaiH suyojitA ye teSAm tapanIyayoktraka suyoji. tAnAm 'kAmagamANaM pIigamANaM-maNogamANaM-maNoramANaM-maNoharANaM-amiyagaINaM amiyabalavIriyapurisakAraparakamANaM' kAmena-svecchayA gamo yeSAM teSAm prItisuNimmiya sujAya apphoDiyaNaMgUlANaM vairAmayaNakhANaM' inakI pUMcha UMcI uThI rahatI hai usakI banAvaTa baDI suhAvanI hotI hai vaha aisI lagatI hai ki jaise mAnoM pratipakSI sihoM se spardhAlene ke hI mAnoM taiyAra haI hai inake nakha itane kaThora hote haiM ki mAnoM ye vajraratnamaya ke hI bane hue haiM / 'vairAmayadaMtANaM' dAMta bhI itane kaThora hote haiM jaise vajraratna se banAye gaye haiN| 'vairAmayadADhANaM' vajramaya inakI dADhe hotI haiM / 'tavaNija jIhANaM' jihA inakI itanI lAla hotI hai ki mAnoM yaha tapanIya suvarNa se hI banI hai 'tavaNijjatAluyANaM' tAlu bhI inake itane hI lAla hote haiM ki mAnoM ye tape hue sau TaMcI suvarNa se hI bane haiM / 'tavaNijjajottagasujotitANaM kAmagamANaM pItigamArNa maNogamANaM maNoramANaM maNoharANaM amiyagatINaM' tapanIya suvarNa kI banI huI jotara-mukha kI rassI se yukta inakA mukha rahatA hai ye icchA04 ma28 DAya che. bhastayA jI DAya che. 'ussiya suNimmiya sujAya apphoDiyaNaMgUlANaM vairAmayaNakhANaM' temAnA pUcha yA DAya che. tenI banAvaTa ghaNI ja suMdara hoya che. te dekhavAmAM evI lAge che ke-jema prati spardhi siMhathI spardhA karavAja jANe taiyAra thayelA hoya, temanA nAkho eTalA badhA kaThera hoya che, ke jANe te vaja ratnathI banelA jevA hoya che. 'vairAmayadaMtANaM' tamanA id 55 4 / 2 DAya che. 21 // 102tnathI manAvA hAya che. 'vairAmayadADhANaM' nabhaya tasAnI hA hAya che. 'tavaNijjajIhANa' temanI ma meTasI madhI sahAya che ye ta tapanIya sonAthI bhane hAya 'tavaNijjatAluyANaM' tamanu tAI 5 saTa badhuM lAla hoya che ke jANe tapelA so TacanA sonAthI ja banAvela hoya 'tavaNijja jottagasujotitANaM kAmagamANaM pItigamANaM maNogamANaM maNoramANaM ami jIvAbhigamasUtra
Page #985
--------------------------------------------------------------------------
________________ 972 jIvAbhigamasUtre zcittollAsastatsakRto gamo yeSAM teSAM-manoharANAM amitA-varNanA''tItA gatiH yeSAM teSAm-amitairbalairvIryeH puruSakAraizca parAkramo yeSAM teSAm, 'mahatA-apphoDitasIhanAdabolakalayaraveNaM' AsphoTito yaH siMhanAdasya bola:- zabdavizeSastadvat mahatA raveNa, ataeva 'mahureNaM-maNahareNa ya pUritA' madhureNa-manohareNa ca pUrayantaH 'aMbaraM disAo ya sobhayaMtA cattAri devasAhassIo' ambaraM gaganatalaM dizAzca sarvAH zobhayamAnAzcatasro devasAhasthyaH, 'sIharUvadhAriNaM-devANaM puracchimillaM bAhaM parivahaMti' siMharUpadhAriNAM devAnAM paurastyaM vAhaM vahanti parivahanti iti / nusAra calate hai inakI gamana meM baDI pratIti hotI hai mana meM ruce vaisA ye kAma karate haiM mana meM Ave jaisI ye cAla calate haiM ye baDe manohara lagate tathA inakI cAla amita hotI hai calate 2 ye kabhI thakate nahI haiM 'amiyabalavIriya purisakAra parakkamANaM' inakA bala aura vIrya puruSakAra aura parAkrama amita hotA hai 'mahatA apphoDiya sIhanAda bolakalayaraveNaM mahureNaM maNahareNa ya pUritA aMbaraM, disAoya sobhayaMtA cattAri devasAhassIo sIharUvadhAriNaM devANaM puracchimillaM vAhaM parivahaMti' aise varNita hue ye siMha rUpadhArI deva jora 2 se manohara siMhanAda karate hue aura usa manohara siMhanAda ke zabda se AkAza guMjAte hue dizAoM ko suzobhita karate hue calate rahate haiN| ye saMkhyA meM cAra hajAra hote haiN| isa prakAra se yaha pUrvadizA ke siMha rUpadhArI devoM kA varNana hai| 'caMdavimANassa NaM dakkhiyagatINaM' tayanIya sonAnI manAvasameta2-bhunI hozathI tayAnA bhubha sadA yukta rahe che. teo pitAnI IcchA pramANe cAle che. gamanamAM temanI ghaNI prIti hoya che. teo manamAM rUce tevuM kAma kare che. manamAM Ave tevI cAla teo cAle che. teo ghaNuja suMdara lAge che. temanI cAla amita DAya che. teyA yAsatA yAsatA hI thA nathI. 'amiyabalavIriya purisakAraparakammANa' mAnu ma bhane pAya, 5354 / 2 ane 52|bh, mabhita DAya cha. 'mahatA apphoDiya sIhanAda bolakalayaraveNaM mahureNa maNahareNa ya pUritA aMbaraM, cattAri devasAhassIo sIharUvadhArINaM devANaM puracchimillaM bAhaM parivahaMti' evI rIte varNita thayela e siMha rUpa dhArI devo jora jorathI manahara siMhanAda karatA karatA dizAone zobhAyamAna karatA cAlatA rahe che. ane e manahara siMhanAdathI AkAza ane dizAone vAcAlita banAve che. teonI saMkhyA cAra hajAranI hoya che. A rIte A pUrva dizAmAM Avela siMha rUpa dhAraNa karavAvALA devanuM varNana che. jIvAbhigamasUtra
Page #986
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3. sU. 114 candra vimAnavAhakadeva saMkhyAdini0 973 'caMdavimANassa NaM dakkhiNeNaM' candravimAnasya khalu dakSiNena, 'seyANaM subhagANaM supyamANaM- saMkhatalavimalanimmalada highaNagokhIraphenarayayaNigarappakAsANaM' zvetAnAM sitavarNavatAM subhagAnAM - soSTavavatAM supramANAM zaMkhatalasadRza vimala nirmalAnAM gokSIraphenAnAM rajatAnAM ca nikarasya ye prakAzastadvat prakAzAnAm ' vairAmayakuMbhajugalasuTThiyapIvaravaravara soDavaTTiyadi tasurattapaumappagAsANaM' vajramayakumbhayugala yo: (adhastAt ) susthitaH pIvaro yaH zuNDAdaNDastatra vartitaH krIDArthaM gRhIto dIptasuraktapadmAnAM prakAzo yai steSAm (taruNe vayasi hastinAM kumbhadezAdArabhya zuNDAda NaM seyANaM subhagANaM suppabhANaM' ityAdi dakSiNadizA meM jo cAra hajAra deva hastI ke rUpa ko dhAraNa karake candra ke vimAna ko uThAte haiM - unakA varNana isa prakAra se haiM- ye saba sapheda hote haiM subhaga hote haiM aura acchI prabhA vAle hote haiM 'saMkhatala vimalanimmaladahighaNagokhIra pheNarayayaNigarappakAsANaM' tathA-dadhikA loMdA gokSIra kA phena evaM rajata kA samudAya jaisA zaMkha ke tala ke samAna sapheda hotA hai aura jaisA inakA prakAza hotA hai vaisA hI ye sapheda varNa ke hote hai aura prakAza vAle hote hai 'vairAmayaku bhajuyala dvitapI vara vara varasoDavaTTiyadittasurataparamappakA sANaM' inake donoM kuMbhasthala vajra ke bane hote haiM zuNDAdaNDa inakA ina kuMbhasthaloM ke nIce susthita hotA hai, puSTa hotA hai tathA usake Upara krIDA karane ke nimitta padma ke prakAza jaisI choTI 2 lAla lAla bindueM lagAI gaI rahatI hai aisA kahIM 2 dekhA jAtA hai ki hastI jaba yuvAvasthA meM vartamAna rahatA hai 'caMdavimANassa NaM dakkhiNeNaM seyANaM subhagANaM suppabhANaM' ityAhi dakSiNa dizAmAM cAra hajAra devA hAthInuM rUpa dhAraNa karIne caMdranA vimAnane upADe che. tenuM varNana A pramANe che. e badhA sapheda heAya che, subhaga hAya che, ane suMdara aMtivAjA pralAyukta hoya che. 'saMkhatalavimalanimmaladahighaNa gokhIra pheNarayayaNigarappakA sANaM' 4bhAvesu hahIM gAyanA dUdhanA jhI bhane yAMhInA Dhagalo jema zaMkhanA tala bhAga jeve sapheda hAya che, ane hAya che, eja pramANe e sapheda raMganA hoya che, ane dhavala prakAza vALA hoya che. 'vairAmayaku bhajuyala suTThitapIvaravaravairasoMDavaTTiyadittasurattapa umappakA sANaM' tenA ane kuMbhasthaLa vajranA anelA hAya che. zuMDAdaMDa temanA e kulasthaLanI nIce rahela hAya che, puSTa hAya che. tenI upara krIDA karavA mATe padmanA prakAza jevA nAnA nAnA lAla lAla bIMdue lagADelA rahe che. e pramANe kayAMka kayAMka dekhavAmAM Ave che. ke-jyAre hAthIo yuvAvasthAmAM jevA tenA prakAza jIvAbhigamasUtra
Page #987
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre NDasya mUladezaM yAvatsvata eva padmaprakAzavanto vindavo jAyante) 'abbhuNNayamuhANaM tavaNijjavisAlacaMcalacalaMtacavalakaNNavimalujjalANaM' abhyunnatamukhAnAM tapanIyavizAlacaJcalacalaccapalakarNavimalojjvalAnAm, tatra-abhyunnatamukhAnAm tapanIyau vizAlau caJcalau sadA calantau-ataeva-capalau yau kau~ tAbhyAM vimalojjvalAnAm, 'madhuvaNNabhisaMtaNiddhapiMgalapattalativaNNamaNirayaNaloyaNANaM' madhuvarNabhAsamAnasnigdhapiGgalapatralatrivarNamaNiratnalocanAnAm-madhuvarNavat (ava) bhAsamAne snigdhe piMgale patrale-pakSmayukte trivaNe-kRSNapItazvete maNiratnavat locane yeSAM te-tepAm, 'abbhuggayamaulamalliyANaM' abhyudgatamRdulamallikAnAmabhyudgatAni unnatAni mRdulAni mallikAkorakANIva-avabhAsante ye teSAm 'dhavalasarisasaMThitanivvaNadaDhakasiNaphAliyAmayasujAyadaMtamusalovasobhitANaM' dhavataba usa ke kubhasthala se lekara zuNDAdaNDa taka svataH hI padma ke prakAza samAna bindueM utpanna ho jAyA karatI haiM-yahI bAta yahAM para dikhalAI gaI hai 'abbhuNNayamuhANaM' inake mukha bahuta UMce haiM 'tavaNijjavisAlacaMcalacalaMtacavalakaNNavimalujjalArNa' tapanIya suvarNa ke paTTe jaise caMcala evaM idhara udhara hilate hue donoM kAnoM se jina kI adhika zobhA baDhI huI hai aise kAnoM vAle ye hote haiM 'madhuvaNNabhisaMtaNiddhapiMgalapattalativaNNamaNirayaNaloyaNANaM' inake donoM netra madhu ke jaise rasa pIle hote haiM snigdha hote haiM padma yukta hote haiM, maNiratna kI taraha tIna varNa vAle kRSNa pIta aura zveta varNa vAlehote haiM, 'abbhugayamaulamalliyANaM' ataeva ye abhyudgata-unnata mRdula mallikA ke koraka jaise pratIta hote haiM 'dhvlsrissNtthitnnivvaanndhoya che tyAre temanA kuMbha sthaLathI laIne zuMDAdaMDa paryanta Ape Apa ja padmanA prakAza jevA binduo utpanna thaI jAya che. eja vAta ahIMyAM matAmA mAvata cha. 'abbhuNNayamuhANaM' tamanA bhubha gha DAya cha. 'tavaNijja visAla-caMcalacalaMta cavala kaNNa vimalujjalANaM' tapanIya sonAnA paTTA jevA caMcaLa ane Ama tema halatA evA banne kAnethI jeonI zobhA padhAre padhesa cha me na pA seme DAya che. 'madhuvaNNabhisaMtaNiddha piMNalapattalativaNNamaNirayaNaloyaNANaM' tamanA bhanna netrI bhavana 240 pInA ane snigdha hoya che. padmayukta hoya che. maNi ratnanA jevA traNa varNavALA maTa 3-4, pInA, mane ghANA vana DAya che. 'abbhuggaya maulama. lliyANaM' tethIla te atyuta-jannata mRdusa-miNa masinI jInA arnya che. 'dhavalasarisasaMThitaNivvANadaDhakasiNaphAliyAmayasujAyadaMtamusalo jIvAbhigamasUtra
Page #988
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.114 candravimAnavAhakadevasaMkhyAdini0 975 lasadRzaM saMsthitA nirvANA:-pariNatAvasthAvantaH dRDhakRtsnasphaTikamayAH ataeva sujAtA dantAstairmusalopamA zobhA saMjAtA yeSAM teSAma, 'kaMcaNakosIpaviTThadaMtaggavimalamaNirayaNaruiraperaMtacittarUvagavirAyitANa' kAJcanakozIpraviSTadantAgravimalamaNiratnaruciraparyantacitrarUpakavirAjitAnAm-kanakakozISviva oSTamaJjUSAsupraviSTAH agradantAH (rAjadantAdiSu param) dantAgrAH te vimalamaNi (madhye) rajatavat ruciraparyantAH ataeva citrarUpakavadvirAjitA yeSAM teSAm 'tavaNijjavisAlatilagapamuhaparimaMDitANaM tapanIyavizAla tilakapramukhaparimaNDitAnAm-tapanIyAni vizAlAni tilakapramukhANi (yAniratnazuNDikacAmarAdIni-AbharaNAni) taiH parimaNDitAnAm, 'nAnAmaNirayaNamuddhagevejjabaddhagalayavarabhUsaNANaM' nAnAmaNiratnograiveDhakasiNaphAliyAmayasujAyadaMtamusalovasobhitANaM' inake danta atyanta sapheda haiM saMsthita khUba majabUta-haiM-dRDha baMdhana vAle haiM kamatI nahIM haiM jitane honA cAhiye saMkhyA meM utane hI haiM ataeva ye apanI zubhratA ke kAraNa aise mAlUma hote haiM ki mAnoM ye sphaTika ratna ke hI bane hue haiM dAMte choTe nahIM haiM kintu masUra ke jaise lambe 2 hai unase ye hAthI baDe sundara pratIta hote hai 'kaMcaNakosIpaviThThadaMtaggavimalamaNirayaNaruiraperaMtacittaruvagavirAyitANaM' inake dAMtoM ke agrabhAga meM suvarNa ke valaya pahirAye gaye haiM ataeva ye dAMta aise mAluma hote haiM ki jaise vimala maNiyoM ke bIca meM cAMdI kA Dhera lagA ho tavaNijavisAlatilagapamuhaparimaMDitANaM' inake mastaka para tapanIya suvarNa kA tilaka Adi lagA huA hai 'NANAmaNirayaNamuddhagevejabaddhagalayavarabhUsaNANaM' vasobhitANaM' tamanA id satyata sa32 DAya cha. sasthita-bhUma0 bh0|bUta hoya che. arthAt daDha baMdhanavALA hoya che. ochA hotA nathI paNa jeTalA hovA joIe eTalIja saMkhyAmAM hoya che. tethI ja te pitAnI svaitatA nA kAraNe evA jaNAya che ke- jANe te sphaTika ratnanA ja banelA che, e dAMta nAnA nathI paNa sAMbelA jevA lAMbA lAMbA hoya che, tethI e hAthI ghAsa su2 04Aya che. 'kaMcaNakosIpaviTradaMtaggavimalamaNirayaNaruiraparaMtacittaruvagavirAyitANaM' tamonA itAnA manA mAgamA sonAnA pasaya paherAvelA che. tethI ja e dAMte evA jaNAya che ke-jema vimala maNimAM yahinA ta 42 hAya. 'tavaNijja visAla tilagapamuhaparimaMDitANaM' tamAnA mastakenI upara tapanIya senAnA tilaka vigere lagADavAmAM Avela che. 'NANAmaNirayaNamuddhagevejjabaddhagalayavarabhUsaNANaM' nAnA bhane 2 // mAyathA jIvAbhigamasUtra
Page #989
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre yavaddhagalakavarabhUSaNAnAm-nAnAmaNiratnanirmitA ye UrdhvagraiveyA:-kaNThAbharaNAni tAni vaddhAni galake bhUSaNAni yeSAM teSAm, 'veruliyavicittadaMDaNimmalavairAmayatikkhala? aMkusakuMbhajugalaMtarodiyANaM' vaiDUryavicitradaNDa nirmalavajramayatIkSNalaSTAkuzayugalAntaroditAnAm (hastipakena sthApitaH) vaiDUryavicitradaNDa-nirmalavajramayastIkSNaH laSTaH sundaro'Gkuzazca kumbhayugalayorantare yeSAM teSAm, 'tavaNijjasubaddhakacchadappiyabaluddharANaM' tapanIyamubaddhakakSadarpitabaloddharANAm-tapanIyaiH subaddhaiH kauH pRSThAstaraNena saha pariveTaya susthirarajjubhirdapitabalenoddharAH uddhatA ye teSAm 'jaMbUNayavimalaghaNamaMDalavairAmayalAlAlaliyatAlanAnAmaNirayaNaghaMTapAsagarayayAmayarajjUbaddhalaMbitaghaMTAjugalamahurasaramaNaharANaM" jambUnadavimalaghanamaNDalavajramayalAlAlalitatAlanAnAmaNiratnaghaNTApArzvagarajatamayarajjUbaddhAvalambitaghaNTAyugalamanAnA maNiyoM se nirmitta graiveyaka ke dvArA inake galoM meM pahire gaye AbhUSaNa baddha kiye gaye hai 'veruliyavicittadaMDaNimmalavairAmayatikkhalaaMkasabhajuyalaMtarodiyANaM' inake gaNDahasthaloM para hastipakoM dvArA vaiDUryamaNi se vicitra daNDoM vAle nirmala vaz2amaya aMkuza ki jo baDe sundara haiM sthApita kiye gaye haiM / 'tavaNijasuvaddhakacchappiyabaluddharANaM' tapanIya suvarNa kI rassI se pITha kA AstaraNa-jhUle-bahuta hI acchI taraha se sajA kara kasa kara bAMdhA gayA hai ataeva ye darpa se yukta aura bala se uddhara-uddhata bane hue haiN| 'jaMbUNayavimalaghaNamaMDalavairAmayalAlAlaliyatAla NANAmaNirayaNaghaMTapAsagarayatAmayarajjU baddhalaMbitaghaMTAjugalamahurasaramaNaharANaM' una hAthioM ke Asa pAsa donoM tarapha jhUle ke sAtha do ghaMTAeM laTaka rahI haiM / ye ghaMTAeM jambUnada ke suvarNa kI banI huI haiM inako bajAne vAle jo DaMDe haiM ve vajra ke banAvela raiveyaka dvArA temanA gaLAmAM paherAvela AbhUSaNo bAMdhavAmAM mAvasa che. 'veruliyavicittadaMDaNimmalavairAmayatikkhalaDhuaMkusakuMbhajuyalaMtarodiyANaM' teone gaMDasthaLa para mAvo dvArA viDUrya maNithI citravicitra daMDAovALA nirmala vajumaya aMkuza ke je ghaNA ja suMdara hoya che. te rAbhavAmAM Ave che. 'tavaNijjasubaddhakaccha dappiya valuddharANaM' tapanIya senAnI derIthI pIThanuM AstaraNa-pAtharaNa arthAt jhule ghaNIja sArI rIte sajAvIne kasIne bAMdhavAmAM Avela che. tethI ja te darpavALA ane baLathI uddhata manasA che. 'jaMbUNayavimalaghaNamaMDalavairAmayalAlAlaliyatAlanAnAmaNirayaNaghaMTapAsaga rayatAmayarajjubaddhalaMbitaghaMTAjugalamahurasaramaNaharANaM' se hAthIyAnI 2mA bhAnu bane tarapha jhulenI sAthe be ghaMTAo laTakI rahela che. e ghaMTAo jIvAbhigamasUtra
Page #990
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 114 candravimAnavAhakadevasaMkhyAdini0 977 dhurasvaraharANAm, tatra-jAmbUnadamayaM suvarNavat vimalaM, ghanaM maNDalaM yasya tat vajramayalAlAbhirlalitaM-zrutisukhaM tADanaM yasya tat nAnAratnamaNimayyaH pArzvavartinyoghaNTA yasya tat evaMvidhaM ratnamayItiryagbaddhA yA rajjustatralambitaM ghaNTAyugalaM tasya yo madhuraH svarastena manoharANAm / 'allINapamANajuttavaTTiyasujAtalakkhaNapasantatavaNijjavAlagattaparipucchaNANa' AlInapramANayuktavartitasujAtalakSaNaprazastatapanIyavAlagAtraparipunchanAnAm, tatra-AlInapramANayuktaM-caraNAvadhi laMbitaM vartita vatulaM yathA syAta sujAtalakSaNaiH prazastA ramaNIyA yA vAlAH kezAH yasya tat evaM vidhaM gAtrANAM paripuJchanaM-pucchaM yeSAM teSAm, prAyo hi pazavaH pucchenaiva gAtrapramArjana kurvanti iti / 'uvaciyapaDipuNNakummacalaNalahuvikamANaM' upacitaparipUrNakummacalanalaghuvikramANAm-upacitAH mAMsalAH avayavAH taiH paripUrNakUrmavat calanam ivA'vabhAsamAno'pi laghuH zIghrataro vikramo yeSAM teSAm 'aMkAmayaNakhANaM' aGkabane hue haiM ina ghaMTAoM ke sAtha choTI choTI aura bhI ghaMTiyAM haiM ye donoM baDe 2 do ghaMTA ratna kI banI huI haiM aura tirachI hAthioM para baDI eka rassI meM baMdhe hue laTaka rahe haiM ina ke manahara zabdoM se ve hAthI baDe suhAvane pratIta ho rahe haiM 'allINapamANajutavaTTiyasujAta. lakkhaNapasatthatavaNijavAlagattaparipucchaNANaM" inakI pUche caraNoM taka laTakatI haiM gola haiM inameM jo bAla hai ve lakSaNoM se prazasta haiM ataeva ramaNIya haiM aisI pUchoM se ve apane zarIra ko poMchate rahate haiM 'uvaciyapaDipuNNakummacalaNalahuvikkamANaM aMkAmayaNakkhANaM tavaNijjatAluyANaM tavaNijjajIhANaM tavaNijjajottagasujotiyANaM kAmagamANaM pItigamANaM maNogamANaM manoramANaM maNoharANaM' jina caraNoM se cala rahe jaMbunadasonA nA banAvela che. tene vagADavAnA je daMDAo che. te vajanA banelA che. e ghaMTAonI sAthe nAnI nAnI bIjI paNa ghaMTaDiye che. A banne moTA ghaMTo ratnanA banela che. ane hAthiyo para rAkhela tiIi eka derI temAM bAMdhelA laTakI rahe che. tenA madhura ane manohara zabdathI e hAthiye dha! suMda2 hemAya che. 'allINapamANajuttavaTTiyasujAtalakkhaNapasattha tava. Nijja vAlagattaparipucchaNANaM' temanA puuch| 5 // sudhI saTA DAya che. te gANa che. temAM je vALa che. te lakSaNethI prazasta che. ane tethI ja te ramaNIya cha. mevA pUchAmAthI tesa potAnA zarIrane suucht| 2 cha. 'uvaciyapaDipuNNakummacalaNalahuvikamANaM aMkAmayaNakkhANaM tavaNijjatAluyANaM tavaNijajIhA NaM tavaNijjajAttagasujotiyANaM kAmagamANaM pItigamANaM maNogamANaM manoramANaM manoharANaM' 2 pothI te yAse che. te manA 5 // upayita bhAsasa jI0 123 jIvAbhigamasUtra
Page #991
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre ratnamayanakhAnAm ' tavaNijjatAluyANaM - tavaNijjajIhANaM - tavaNijjajottagasujoiyANaM - kAmagamANaM- pIigamANaM maNogamANaM- manoramANaM - manoharANaM - amiyagaINaMamiyabalavI riyapurisakAraparaka mANaM' tapanIyamayaM tAlu0 tapanIyamayA jihA0 yeSAM teSAM tapanIyamayayoktrakaiH suyojitAnAm manogamAnAM - manoramANAM manoharANAm - amitagatInAm amitabalavIryAbhyAM yaH puruSakArastat sahakRtaparAkramANAm / 'mahayA gaMbhIragulagulAiyaraveNaM - mahureNaM-maNahareNaM pUreMtA aMbaraM disAo ya sobhayaMtA' mahatA gaMbhIragulagulAyitena raveNa madhureNa - manohareNa pUrayantaH ambaratalaM dizAzva zobhayamAnAH / ' cattAri devasAhassIo-gayarUpadhAriNaM devANaM dakkhipillaM bAhaM parivahaMti' catasro devasAhastryaH gajAnAM rUpANi dhArayatAM devAnAM dAhiNAtyaM vA parivahanti / 978 haiM ve inake caraNa upacita mAMsala avayavoM vAle haiM aura kacchapoM ke caraNoM ke jaise haiM ataH inakI gati bahuta hI zIghratA vAlI hai ina caraNoM ke nakha aGkaratnoM ke bane hue hai inake tAlu tapanIya suvarNa ke jaise lAla haiM jihvA bhI inakI tapanIya suvarNa ke jaisI lAla haiM tapanIya suvarNa kI banI huI jota se ye yukta hai jute hue haiM icchAnusAra inakA gamana haiM inakA vaha gamana prItikara hai mano'nukUla hai manorama hai aura manohara hai 'abhiyagatINaM amiyavalavIriyapurisakAraparakkamANaM mahayAgaMbhIragulagulAiyaraveNaM mahureNaM maNahareNaM pUrettA ambaraM disAo ya sobhayaMtI cattAri devasAhassIo gayakhvadhArINaM devANaM dakkhiNillaM vAhaM parivarhati' inakI gati amita hai amitabala aura vIrya se puruSakAra aura parAkrama se yukta haiM jora jora 2 ke madhura, manahara, gaMbhIra suzobhita gulagulAyita zabda se AkAza ko bharate hue aura dizAoM ko zobhita avayavA vALA che. ane kAcabAonA pagA jevA che. tethI tenI gati ghaNI ja varA vALI heAya che. e pageA nA nakha senAnA anelA che. temanA tAlu tapanIya senAnA jevA lAla che. temanI jIbha paNa tapanIya senAnA jevI lAla che. tapanIya senAnA banela zvetarathI e yukta che. te peAtAnI IcchA pramANe gamana karavAvALA che. teonu e gamana prItikara che. bhanane anuja che. mane manohara che. 'amiyagatINaM amiyabalavIriyapurisakkAra paramANaM mahayA gaMbhIra gulagulAiyaraveNaM maNahareNaM pUreMtA aMbaraM disAo ya sobhayaMti cattAri devasAhassIo gayarUvadhArINaM devANaM dakkhiNillaM vAhaM parivahaMti' tenI gati amita che. amita maLa ane vI thI purUSakAra ane parAkramathI yukta che. jora jorathI madhura, manahara, gaMbhIra, AkAzane bharatA thakA ane dizAone suzAbhita karatA gula gulAyita zabdothI karatA e hAthInA jIvAbhigamasUtra
Page #992
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 114 candra vimAnavAhakadeva saMkhyAdini0 979 mittala liya puliyacakka vAlacavalagavvitagaINaM' caGkramitalalitapulitacakravAlacapagarvitagatInAm caMkramitA lalitA (kuTilA savilAsA ) pulitA - AkAze utpatitumiccheva - cakravAlaM cakrAkArabhramaNaM tadvat calacapalA garvitA gatiryepAM teSAm, 'pIvaroruvaTTiyamasaMThitakaDINaM - olaMbalaM balaka khaNapamANajuttapasatthara maNijjavAlagaMDANaM - samakhuravAladhArINaM- samalihiyatikkhaggasiMgANaM- taNumuhumasujAtagiddhalomacchavidharANaM- uvacitamaMsalavisAlapaDipuNNakhaMdhapae satuMdarANaM-veruliya kucha 2 ve nIce kI aura jhuke hue bhI hai 'cakamitalalitapuliyacakkavAlacavalagavvitagatINaM' inakI jo gati - cAla hai vaha caMkramita hai, lalita hai kuTila hai vilAsa yukta hai, pulita AkAza meM ye mAnoM uDa jAnA cAhate hai aisI hai aura garva se bharI huI sI jisa prakAra kI gati bhamUDe kI hotI hai aisI hI inakI gati capalatA Adi vizeSaNoM se bharI hai 'pIvaroruvaTTiyasusaMThitakaDINaM' inakA kaTibhAga pIvara hai puSTa hai aura jaMghA ke jaisA golAkAra saMsthAna vAlA hai 'olaMbapalaMbalakkhaNapamANajuttapasatthara maNijjavAlagaMDANaM' inake kapoloM para jo bAla haiM romarAji haiM ve ekasI katAra meM sthira haiM-choTe bar3e nahIM hai apane pramANa meM eka se lambe haiM ataH bar3e acche lagate haiM 'samakhurabAladhArINaM' inake khura eka se haiM choTe bar3e nahIM haiM tathA pUcha bhI zarIra ke AkAra ke pramANAnusAra jitanI lambI Adi honI cAhiye utanI hai choTI yA baDI nahIM hai 'samalihitatikkhaggasiMgANaM' inake ane pramANamAM unnata che temaja sAthe sAthe kaMika kaMika te nIcenI tarapha nabhelA che. 'caMkamitalalitapuliyacakkavAlacavalagavvitagatINa' temAnI ne gati cheyAda che, te yabhita che, sasita che, Tisa che, vilAsa yukta che. yukSita arthAt jANe tee AkAzamAM uDavA icche che, evI che. ane garvathI bharelI jevI che je pramANe bhamarAnI gati hAya che evI temanI gati capalatA vigere vizeSAzeo vANI hoya che. 'pIvaroruvaTTiyasusaMThitakaDINa' temanA ubhbharatA lAga pIvara che, puSTa che. ane jAMghanA jevA goLa AkAra hAya che tevA AkAra vALA hoya che. 'olaMbalaMba lakkhaNapamANa juttapasattha ramaNijjavAlagaMDANa' tebhanA jyosa bhAgA para je vALa che, rAmarAjI, che. te eka sarakhI katAra baddha che. nAnI meATI nathI. peAtAnA pramANamAM eka sarakhA che tethI te ghaNAja su Mdara lAge che. 'samakhuravAladhArINa' tebhanI bhariyo me saraNI che nAnI bhoTI nathI. tathA temanA pUcha paNa zarIranA AkAranA pramANa anusAra jeTalI labAi vigere hovI leAme bheTalI che, nAnI ai bhoTI nathI. 'samalihitatikkhaggasiMgANaM' jIvAbhigamasUtra
Page #993
--------------------------------------------------------------------------
________________ 980 jIvAbhigamasUtre bhisaMtakaDakkhasuNirikkhagANaM-jutappamANappadhANalakkhaNapasattharamaNijjagaggaragalasobhitANaM-dhagdharagasuba dakaMThaparimaMDiyANaM' pIvaroruNA vartitA golAkArasusaMsthAnA kaTiryeSAm AlaMbe uparitanadeze AdhAre yathA pralaMbante tathA pralambalakSaNapramANena yuktAH prazastA ramaNIyA ye vAlAste gaNDe yeSAm, samakhuravAladhAriNAm samAH kadAcitkabheda zUnyAH khurA vAlAzca teSAM dhAriNo ye teSAm, samali khitAnIva tIkSNAgrANi zRGgANi yeSAm, tanusUkSmasujAtasnigdhalomnAM chaverdharAsteSAm, upacito vRddhiMgato mAMsalazca tAbhyAM pratipUrNakandhasya pradezena sundarANAm, vaiDUryavadUbhAsamAnakaTAkSaiH munirIkSaNaM yeSAm teSAm, yuktaM-samucitaM yatpramANaM tasya pradhAnalakSaNaiH ataeva prazastaramaNIyairgagaraiH AbhUSaNavizeSairgale zobhAsaMjAtA jo sIgoM ke agrabhAga hai ve aise haiM jaise mAnoM ghisakara hI cikane evaM tIkSaNa kiye gaye ho 'taNusuhumasujAtaNiddhalomacchavidharANaM' inake zarIra Upara jo romarAji hai vaha chavi kAnti yukta hai-tanu-patalI hai aura sUkSma-choTI 2 hai 'uvasitamaMsalavisAlapaDipuNNakhaMdhapaesasuMdarANaM' inake jo skaMdha pradeza haiM ve upacita haiM paripuSTa haiM mAMsala haiMmAMsa se bhare hue haiM aura sujAta haiM inase inakI adhika sundaratA bar3ha gaI hai 'veruliyabhisaMtakaDakkhasuNirikkhaNANaM' inakI jo citavana hai vaha vaiDUrya maNi ke jaise camakIle kaTAkSoM se yukta hai 'juttappamANappadhANalakkhaNapasattharamaNijjagaggaragalasobhitANaM' inake galoM meM samucita AkAra meM bane hue hone ke kAraNa ramaNIya aise gargaroM se-AbhUSaNa vizeSoM se zobhA kI vRddhi ho rahI hai 'ghaggharasubaddhakaMThaparimaMDiyANaM' gargara nAmake AbhUSaNoM ke sAtha 2 inake galoM meM gharghara temanA zIMgaDAnA je agrabhAgo che te evA che ke jANe ghasIne ja cIkaNA bhane tIkSya mAnAvAmAM Avesa DAya, 'taNu suhuma sujAtaNiddhalomacchavidharANaM' teonA zarIranI upara je ma paMkti che, chavi-kAti yukta che. tenuM pAtajI cha. mane sUkSma-nAnI nAnI cha. 'uvaciyamaMsalavisAlapaDi puNNakaMdhapaesasudarANaM' tamanA 2 245 prsh| che te payita cha. paripuSTa che, mAMsala che. arthAt mAMsathI bharelA che. ane sujAta che. tenAthI teonI sudaratA dhAre vadhI gye| 4||y cha. 'veruliyabhisaMtakaDakkhasuNirikkhaNA jo temanA je ciMtvanuM che te vairya maNinA jevA camakIlA kaTAkSethI yukta cha. 'juttappamANappaghANalakkhaNapasattharamaNijjaggaragalasobhitANaM' tamAnA gaLAmAM suMdara AkAranA banelA hovAnA kAraNe ramaNIya evA gagarathI arthAt mAbhUSaNa vizeSathI zAlAnA pdhaare| 27 28 . 'ghaggharasubaddhakaMThaparimaMDiyANaM' garga nAbhana bhUSayAnI sAtha tamanA gaNAnAM dhara nAma jIvAbhigamasUtra
Page #994
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.114 candravimAnavAhakadevasaMkhyAdini0 981 athatRtIyavAhamAha-'caMdavimANassa NaM paccasthimeNaM-seyANaM-subhagANa suppabhANaM caMkamiyalaliyapuliyacalacavalakakudasAlINa-saNNayapAsANaM-saMgayapAsANaMsujAyapAsANaM niyamAiyapINaraiyapAsANaM-jhasavihagasunAtakucchINaM-pasatthaNiddhamadhugulitabhisaMtapiMgalakkhANaM-visAlapIvarorupaDipuNNaviulakhaMdhANaM-vapaDipuNNavipulakavolakaliyANaM ghaNaNiciyasubaddhalakkhaNuNNayaIsi ANayavasabhovANaM' candravimAnasya khalu pazcimena zvetAnAM subhagAnAM suprabhANAM caGkramitaM-kuTilaM-lalita vilAsavat pulitaM-paripuSTa calacapalaM dolAyamAnaM kakud tena zAlate-zobhate yastathAvidhAnAm caGkramitalalitapulitacalacapalakakut zAlinAm-sannatapArthAnAm-saMgatapArthAnAm-sujAtApArthAnAm-mitayA mAtrayA saMyuktapInaracitapArthAnAm jhapa-vihagavat sujAtakukSINAm prazastasnigdhamadhugulitabhAsamAnapiMgalAkSA karate hue ye gajarUpadhArI cAra hajAra deva dakSiNadizA kI candra kI savArI ko candra ke vimAna ko uThAte haiM 'caMdavimANassa NaM paccatthimeNaM seyANaM subhagANaM suppabhANaM caMkamiyalaliyapulitacalacavalakakudasAlINaM saNNayapAsANaM saMgayapAsANaM, sujAyapAsANaM, miyamAiyapINaraitapA sANaM jhasavihagasujAtakucchINaM' candra ke vimAna ko jo pazcimadizA meM deva uThAte haiM ve use baila ke rUpa meM banakara uThAte haiM inakA varNana isa prakAra se hai ve bailarUpadhArI deva zveta hote haiM subhaga hote haiM inakI acchI prabhA hotI hai inakI jo kakuda hai vaha kucha kucha kuTila hai lalita vilAsa yukta hai pulita paripuSTa hai evaM cala capala-idhara udhara jhulatI sI hai usase ye baDe hI suhAvane pratIta hote haiM inake jo donoM pArzva bhAga haiM ve sannata haiM acchI taraha se pramANa meM nIce kI ora jhuke hue haiM sujAta haiM zreSTha haiM jitanA zarIra ke rUpa meM unakA rUpane dhAraNa karavAvALA cAra hajAra de dakSiNa dizAnI caMdranI svArIne yanA vimAnane ve che. 'caMdavimANassa NaM paccatthimeNaM seyANaM subhagANaM suppabhANaM caMkamiyalaliyapulitacalacavalakakudasAlINaM saNNayapAsANaM saMgayapAsANaM sujAyapAsANaM miyamAiyapINaraiyapAsANaM jhasavihagasujAtakucchINa' yaMdranA vimAnane je pazcima dizAmAM deva uThAve che, teo baLadanA rUpa dhAraNa karIne tene uThAve che. enuM varNana A pramANe che. e baLadanA rUpa dhAraNa karavAvALA devo sapheda hoya che. subhaga hoya che. tenI prabhA ghaNI ja suMdara hoya che. tenI je khAMdhe che te kaMIka namelI che. lalita vilAsavALI che. pulita ane paripuSTa che. tathA cala capala-Amatema jhulatI che. tenAthI e ghaNAja sahAmaNuM dekhAya che. tenA bane paDakhAnA bhAge che te sujAta jIvAbhigamasUtra
Page #995
--------------------------------------------------------------------------
________________ 982 jIvAbhigamasUtre NAm vizAlaiH pIvarairUrUbhiH jaGghAbhiH paripUrNAnAM vipulaskandhAnAm vRtta-vartula paripUrNavipula (Ayata) kapolaiH kalitAnAm ghanavat (ghano nAma lauhakuTTane-AdhArabhUtaH sarva sa lohaH) nicitasubaddhalakSaNonnatatvena ISadAnata vRSabhauSTAnAm 'caMkapramANa honA cAhiye utane pramANa vAle haiM mita mAtrA meM hI ye pIvara puSTa haiM ataeva aisA jJAta hotA hai ki ye baDe hI sundara DhaMga se bane hue haiM pakSI evaM machalI kI kukSi jaisI patalI hotI hai aisI hI patalI inakI sundara kukSi hai 'pasatthaNiddhamadhugulitamisaMtapiMgalakkhANaM' ina kI AMkhe prazasta haiM snigdha haiM aura madhu kI golI ke samAna camakatI huI pIlI haiM 'visAlapIvarorupaDipuNNavipulakhaMdhANaM' inakI jo jAMgha hai ve vizAla evaM pIvara haiM-puSTa mAMsala hai aura inake jo skandha hai ve bhI vRttatA-vartulatA se paripUrNa hai aura vipula vistRta hai 'vapaDipuNNavipulakavolakalitANaM' inakA jo kapola maMDala hai vaha bhI gola hai vipula hai 'dhaNaNicitasubaddhalakkhaNuNNataIsiANayavasabhohANaM' ina ke jo oSTha haiM ve ghana ke samAna hai loha ke kUTane meM jo AdhArabhUta eka aura lohe kI nihAranI hotI hai ki jisa para lohA kUTA pITA jAtA hai-unakA nAma dhana hai yaha bahuta hI majabUta inake donoM oSTha haiM nicita haiM mAMsa se bhare hue haiM subaddha haiM jaDaboM se acchI taraha se saMbaddhita haiM aura lakSaNopeta evaM pramANa meM unnata hai aura sAtha meM che, zreSTha che, jeTaluM zarIra rUpe tenuM pramANa hevuM joIe eTalA pramANa vALA che. thoDI mAtrAmAMja e jADA ane puSTa che. tethI te evA jaNAya che ke e ghaNAja suMdara DhaMgathI banela che. pakSI ane mAchalInI kRkSi-peTa 2vI pAtI |y cha mevI 04 pAtajI tayAnI kSi che. 'pasattha NiddhamadhugulitamisaMtapiMgalakkhANaM' temanI mA prazasta cha. snigdha cha. ane bhanI gANIvI yamasIsipIjI cha. 'visAlapIvarorupaDipuNNavipulakhaMdhANaM' tezAnI 2 ||dhaamaa che te vizAla ane pIvara che. puSTa che. mAMsala che. ane temanI je khAMdhe che, te 555 2thI paripUche tamA vithurA ma vistRta cha. 'vaTupaDipuNNavipulakavolakalitANaM' tesonure pAsa mA che te 5 gola mane vidhura che. 'dhaNaNicitasubaddhalakkhaNuNNataIsiANayavasabhovANaM' temAna mA che. te 5 vA cha lokhaMDane kUTavAmAM je AdhArabhUta eka bIjI je lekhaMDanI eraNa hoya che ke jenA para ladra TIpavAmAM Ave che. tenuM nAma eraNa che. te ghaNI ja majabUta hoya che. evA ja majabUta temanA bane oTha hoya che. nizcita che. mAMsathI bharelA che. subaddha che. jaDabAethI sArI rIte saMbaMdhita che. tathA lakSaNopeta ane jIvAbhigamasUtra
Page #996
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3. sU. 114 candra vimAnavAhakadeva saMkhyAdini0 983 yeSAm, ghaggharA bharaNena subaddho yaH kaNThastena maNDitAnAm / 'nAnAmaNikaNagarayaNaghaMTaveyacchgamukayaratiyamA liyANaM- varaghaMTAgalagaliyasobhaMtasa ssirIyANaM - paumuppalasagalasurabhimAlAvibhUsiyANaM vairakhurANaM- vividhavikhurANaM phAliyAmayadaMtANaM tavaNijjajIhANaM tavaNijjatAluyANaM tavaNijjajotaga- joyitANaM- kAmagamANaMpI igamANaM manogamANaM - maNoramANaM - maNoharANaM- amiyagaINaM-amiya balavI riyapurisakkAraparaka mANaM' nAnAmaNikanakaratna ghaNTA vaikakSika sukRtaracitamAlikAnAm-tatra nAnAmaNibhiH kanakaiH ratnaizca pUritA ghaNTAH kSudraghaNTikAH kiGkaNyaH tAsAM vaikakSikeNa tiryaguraH pradeze sthApitena sukRtaracitA mAlA yeSAm teSAm vara ghaNTA lagalitazobhamAnasazrIkANAM sahazrIkANAm padmotpalAnAM - divA rAtrau ca nAmakA eka 2 AbhUSaNa aura pahirAyA gayA hai ataH usase ye baDe hI parimaMDita hue suhAvane jaca rahe haiM 'nANAmaNikaNagarayaNaghaMTaveyacchagasukayara tiyamAliyANaM' aneka maNiyoM, aneka prakArake suvarNo, aura aneka ratnoM se nirmita choTI 2 ghaMTIoM kI vaikakSika-tirache rUpa meM ura: sthApita - mAlAeM inake Upara sajAI gaI haiM ' varaghaMTAgalagaliyasobhatasassirIyANaM' inake galoM meM jo sundara 2 choTI 2 ghaMTiyoM kI mAlAeM pahirAyI gaI hai unase jo kAnti nikala rahI hai usa kAnti se inakI zrIvRddhi meM cAra cAMda laga gaye haiM 'paumuppalasagalasurabhimAlAvibhUsiyANaM, vaharakhurANaM, vividhavikhurANaM, phAliyAmayadaMtANaM, tavaNijajIhANaM, tavaNijatAluyANaM, tavaNijajottagasujoyitANaM, kAmagamANaM, pItigamANaM, maNogamArNa, maNoramANaM, maNoharANaM amiyagaINaM amiyabalavIriyapurisakAraparaka mANaM' dina aura rAta vikasita rahane vAle padma aura utpaloM kI paripUrNa sugaMdhi - eka eka AbhUSaNa paherAvavAmAM Avela che. tethI tenAthI e ghaNAja parimaDita thayela sAhAmaNA jaNAya che. 'nAnAmaNikaNagarayaNaghaMTaveyacchagasukaya ratiyamAliyANaM' mane bhayo bhane hAranA suvarNo, bhane bhane ratnothI anAvela nAnI nAnI ghaMTaDiyAnI vaikakSika-tinrUpamAM uraHsthApita mALAe teyonA upara sanbhavavAmAM Ave che. 'vara ghaMTAgalagaliyasobhata sassirIyANaM' temanA gaLAmAM je suMdara suMdara nAnI nAnI ghaDiyAnI mALAe paherAvavAmAM Avela che. temAMthI je kAMti nIkaLe che. e kAMtIthI emanI zrIvRddhimAM cAra yAM: sAgI gaye che. 'paumuppalasagala surabhimAlAvibhUsiyANaM varakhuNANaM - vidhakhurANaM, phAliyamaladaMtANaM, tavaNijjajIhANaM, tavaNijjatAluyANaM, tavaNijjajottaga sujoyitANaM, kAmagamANaM, pItigamANaM, maNogamANaM, maNoramANaM, maNoharANaM, ami. I amiyabalavariyapurisakAraparaka mANa' hivasa ne rAta vikasita rahevA vANA jIvAbhigamasUtra
Page #997
--------------------------------------------------------------------------
________________ 984 jIvAbhigamasUtre vikAzinA sakalamurabhibhiH paripUritamAlayA vibhUSitAnAm, vajrakhurANAm vividhavikhurANAM - vividhAsneka vaiziSTayakhuravatAm sphaTikamayadantAnAm, tapanIyajihvAnAm, tapanIyatAlukAnAm - tapanIyayoktraH valgAdibhiH sujojitAnAm, kAmagamAnAm, prItigamAnAm, manogamAnAm, manoramANAm, manoharANAm, amitagatInAM kiyatA kAlena kiyato dezAn atikramet itthaM mAnahInagatInAm, amitA'parimitabalavIryAbhyAM puruSakAre parAkramo yeSAm tepAm, eteSAM vyAkhyAnaM pUrvakRtamasti / 'mahayA gaMbhIragajjiyaraveNaM - mahureNaM maNahareNaya pUre tA - aMbaraM disAo - ya sobhayaMtA' mahatA gambhIragarjitaraveNa - madhureNa - manohareNa pUrayantaH ambaraM dizAzva daza zobhayantaH / ' cattAri devasAhassIo vasabharUpadhAriNaM devANaM paJcatthimillaM sI ye saba tarapha se suvAsita ho rahe haiM inake khura aneka prakAra ke haiM aura aneka prakAra kI viziSTatA inake khuroM meM hai ina ke dAMta itane zubhra haiM ki ye sphaTika maNiyoM ke hI bane hue haiM / inakI jihvAeM itanI adhika lalAI se yukta haiM ki mAnoM ye tapanIya suvarNa kI DhAlakara inameM cipakA dI gaI hoM tAlu bhAga bhI inake itane adhika lAla hai tapanIya suvarNa kI banI huI jotaroM se- valgA Adi jotoM se ye niyojita hai icchAnusAra inakA gamana hai prItikAraka inakI sundara cAla hai mana ko game aisI inakI gati hai ataH ye saba baDe manorama haiM baDe manohara haiM inakI gati aparimita hai na jAne ye thoDe se bhI samaya meM kitanI dUra cale jAve yaha koI pramANita nahIM haiM inakA bala aura vIrya, puruSakAra aura parAkrama ye saba inake aparimita hai 'mahayAgaMbhIragajjiyaraveNaM mahureNa maNahareNa pUretA aMbaraM disAo ya sobha padma ane utpaleAnI paripUrNa sugaMdha jevI suMgadhathI badhI taraphathI suvAsita thai rahela che. temanI kharIyA aneka prakAranI che. ane aneka prakAranI viziSTatA temanI ricAmAM che. temanA dAMta evA sapheda che ke--jANe sphaTika maNiyAthI ja banelA hoya. temanI jIbha eTalI badhI lAlAzathI yukta che ke-jANe te tapanIya sAnAne DhALIne temAM te cAMTADI dIdhela hAya che. temane tALu bhAgapaNu eTale badhA lAla che. tapanIya senAnI anela jotarAthI lagAma vagerethI niyeAjIta karelA che. IcchAnusAra temanu gamana che. prItikAraka temanI suMdara cAla che. manane game tevI temanI gati che. tethI e badhA ghaNAja manerama che. ghaNAja maneAhara che. temanI gati aparimita che. na jANe e thADA sarakhA samayamAM keTale badhe dUra sudhI cAlyA jAya tevI temanI gati che, tenuM kaMi pramANu nathI. tebhanu ma bhane vIrya 3SAra bhane parAuma memanA aparimita che. 'mahayA gaMbhIra gajjaraveNa mahureNa pUreMtA aMbaraM disAo sobhayaMtA, cattAri devasAhassIo jIvAbhigamasUtra
Page #998
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 114 candra vimAnavAhakadevasaMkhyAdini0 985 bAhaM parivahanti 'evaM guNagaNopetAzcatasro devasAhastryo vRSabharUpadhAriNAM devAnAM pAzcAtya bAhaM parivahanti iti / ___ athacaturthavAhanakamAda-caMdavimANassa NaM uttareNaM seyANaM subhagANaM suppabhANaM-jaccANaMtaramallihAyamANaM-harimelAmaulamalliyacchANaM, ghaNanicitasubaddhalakkhaNuNNayacaMcucciyalaliyapuliyacalacavalacaMcalagaINaM-laMghaNavaggaNadhAvaNadhAraNativaijaINasikkhiyagaINaM sagNayapAsANaM lalaMtalAmagalAyavarabhUsaNANaM-saMNayapAsANaM saMgayapAsANaM-sujAyapAsANaM miyamAiyapINaraiyapAsANaM' he bhadanta ! candravimAnasyottareNa zvetAnAM subhagAnAM suprabhANAM jAtyAnAM-taromallihAyanAnAm 'taro' vege, bale vA vartate 'malliH ' dhAraNe vartate tatazca-taro dhArako vegAdidhArakohAyano'vye yeSAM teSAm / harimelakamRdulamallikAkSANAm-harimelako vRkSavizeSaH yaMtA, cattAri devasAhassIo vasabharUvadhAriNaM devANaM paccathimillaM bAhaM parivahaMti' ina saba padoM kA artha jaisA pIche likhA jA cukA hai vaisA hI hai| 'caMdavimANassa NaM uttareNaM' candra vimAna ke uttaradizAvartI deva jo candra ke vimAna ko uThAte haiM ve use haya-ghoDA kA rUpa dhAraNa karake uThAte haiM so isI bAta ko aba sUtrakAra varNana karate haiM-'caMdavimANassa NaM uttareNaM-seyANaM, subhagANaM, suppabhANaM' ina padoM kI vyAkhyA pahile kI gaI vyAkhyA jaisI hai 'jaccANaM taramallihAyaNANa' yahA~ 'tara' zabda yahAM vega athavA bala artha meM prayukta huA hai aura 'malli' zabda dhAraNa artha meM isa taraha isa kA artha hotA hai ki jinakA varSa vegAdi kA dhAraka hai arthAt ye itane varSa ke the ki jitane varSa meM pUrA vegAdi kA dhAraNa karanA pragaTa ho jAtA haiM isase sUtrakAra ne inhe taruNAvasthA vAlA pradarzita kiyA hai 'harimelAmaulavasabharUvadhAriNa devANa paccathimillaM vAhaM parivahaMti' 2 // sA pahAnI matha paDasA 2 pramANe 43sa cha. merI pramANe mIyAM 55] sabha sevA. 'caMda vimANassa Na uttareNa' yaMdra vimAnanI utta2 hazAma mAvasa / resA caMdranA vimAnane uttara dizAnI taraphathI upADe che. teo tene ghoDAnA rUpa dhAraNa 4zana ve che. sUtra42 ta mamatanu vANuna 42 cha.-'caMdavimANassaNa uttareNa-seyANa, subhagANa suppabhANa' 2 // 5honI vyAyAma paDasA 42pAmAM mAvesa cha. se prabhAnI che. 'jaccANaMtaramallihAyaNANa' mahIyAM 'tara' zaNTa vega athavA baLa e arthamAM vaparAyela che. ane "mali zabda dhAraNa arthamAM vaparAyela che. e rIte ene artha A pramANe thAya che. ke-jemanA varSa vega vigerene dhAraka che. arthAt e eTalA varSanA hatA ke jeTalA varSamAM pUre. pUrA vega vigere dhAraNa karavAnuM pragaTa thAya che. tethI sUtrakAre temane tarUNa jI0 124 jIvAbhigamasUtra
Page #999
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre tasya mRdulaM kuDramalaM tadvadakSiNI yepAm-zvetAkSANAm, ghananicitasubaddhalakSaNonnattacaJcuritalalitapulitacalacapalacazcalagatInAm-ghananicitam-ayodhanavad dRDhIkRtaM subaddhaM lakSaNenonnataM caJcuritaM lalitaM pulitaM calaM capalaM caJcalaM yathA tathA gatiryeSAm teSAm laMghanamutplutya gartAdeH parapAragamanam-valganaM gamanArthaM tvarAdhAvanaM sarvato vegena gamanaM dhAraNaM yAvadbuddhibalena svAmisaMkSaraNaM tripadIvalgA tatsaMcAlanena jayinI tayA zikSayA zikSitA gatiryeSAm, lalanti dolAyamAnAni lAmatriramyANi galAyamAnAni bhUSaNAni yeSAm, sannatapArthAnAm, saMgatapArthAnAm, sujAtapArthAnAm, mitamAtrikapInaracitapArthAnAm, jhaSa-vihagavat sujAtamalliyacchANaM' harimelaka nAmakA eka vRkSa vizeSa hotA hai ataH ina ghoDoM kI jo AMkheM haiM ve harimelaka vRkSa kI mRdula kalI ke jaisI hai arthAt zveta hai| 'ghaNaNicitasubaddhalakkhaNuNNatacaMcucciyalaliyapuliyacalacavalacaMcalagatINaM' ayodhana kI taraha dRDhIkRta, subaddha, lakSaNonnata, pulita aura atyanta caJcala inakI gati hai 'laMghaNavaggaNadhAvaNadhAraNativaijaINasikkhitagaINaM saNNatapAsANaM' ullaGghana karanA-kisI gar3e Adi ko lAMghakara pAra karanA, valgana-gamana karate samaya jaldI 2 calanA, dhAvana-dauDanA, dhAraNa-apane svAmI ko apane Upara se girate samaya saMbhAla karanA aura use nahIM girane denA tathA tripadIlagAma ke calAne ke anusAra cAla calanA ina saba bAtoM kI zikSA ke anusAra hI unakI gati hotI hai| donoM pArzvabhAga inake nata hai 'lalaMtalAmagalAyavarabhUsaNANaM saMNayapAsANaM saMgatapAsANaM sujAyapAsANaM' ye avasthA matAvesa che. 'harimelA maula malliyacchANaM' ribhata nAmanu eka jAnanuM vRkSa thAya che. tethI A ghoDAonI jema je Akho che te haribhes vRkSanI miNa jInA pIche. arthAt tevI zveta cha. 'ghaNaNicita subaddha lakkhaNuNNata caMcuciccayalaliya puliya calacavalacaMcalagatINaM' sAmanA paanii| daDha karela, subaddha lakSaNathI unnatta pulita ane atyaMta caMcala temanI gati che. 'laMdhaNavaggadhAvaNadhAraNativaijaIMNasikkhitagaINaM saNNatapAsANaM' saagarthAt kaI khADA vigerene oLaMgIne pAra karavuM. vagana-gamana karatI vakhate ja8i jahida cAlavuM. dhAvana-DavuM. dhAraNa pitAnA mAlikane pitAnI uparathI paDatI vakhate saMbhALI levA ane tene paDavA na devA. tathA tripadI-lagAmanA calAvavAnA IsArA pramANe cAla cAlavI A tamAma bAbatanI zikSA pramANe ja temanI ti DAya che. tebhanA panne 5mAmA nabhesA che. 'lalaMtalAmagalAyaravarabhUsaNANaM saNNayapAsANaM saMgatapAsANaM sujAyapAsANaM' tes| sArI rIte nata-na che. sAta jIvAbhigamasUtra
Page #1000
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 114 candra vimAnavAhakadeva saMkhyAdini0 987 kukSINAm | 'poNapIvaravaTTitasusaMThitakaDINaM- olaMba palaMba lakkhaNapamANa juttapasattharamaNijjavAlagaMDANaM taNusuhumasujAyaNiddhalomacchavidharANaM miuvisayapasatthasumalakkhaNa vikiraNa kesaravAligharANaM laliya savilAsa gailalaM tathAsagalalADavarabhUsaNANaM - muhamaMDagocUlacamarathAsaga parimaMDiyakaDINaM - tavaNijjakhurANaM tavaNijjajIhANaM - tavaNijJjatAlayANaM - taba NijjasujoiyANaM- kAmagamANaM - pIigamANaM-manogamANaM manoramANaM maNoharANaM-amiyagaINaM-amiyabalavI riyapurisakAraparaka mANaM' pInapIvaravartita susaMsthitakaTInAm - tatra pInA-sthUlA pIvarA paripuSTA vartitAgolAkAreNa pariNatA susaMsthitA kaTiryeSAm avalaMbe pralaMbasthalakSaNapramANena yuktaprazastaramaNIyAH vAlA gaNDayo ryeSAm teSAmavalambapralambalakSaNapramANayuktaprazastaramaacche rUpa meM nata haiM saMgata haiM aura sujAta haiM 'mitamAyitapINaraiya pAsANaM' inake ve pArzvabhAga mita haiM apanI 2 mAtrA anurUpa hai aura puSTa haiM 'jhasavihagasujAta kucchINaM' inakI jo kukSi- peTa hai vaha machalI aura pakSI ke jaisA patalA acchA hai 'pINapIvaravahitasusaMThitaastri' inakA jo kaTibhAga hai vaha puSTa hai vistRta hai sthUla hai gola haiM aura acche AkAra vAlA hai 'olaMba palvalakkhaNapamANajuttapasattharamaNijja bAlagaMDANaM ' jinake donoM kapoloM ke bAla Upara se nIce taka acchI taraha se laTakate hue hai lakSaNa aura pramANa se yukta haiM prazasta haiM ramaNIya haiM 'tamasujAyaNiddhalomacchavidharANaM' tanu sUkSma, snigdha aise vAloM kI chavi ko ghoDe dhAraNa kie hue haiM 'miDavisayapasatthahumalakkhaNavi kiNNakesaravAlidharANaM' inake galoM meM arthAt gardana para bAla hai vaha mRdu hai vizada haiM, prazasta hai sUkSma hai sulakSaNomane sunnata che. 'miyamAcita pINaraiyapAsANaM' senA me pArzvabhAga bhita che. pota potAnI bhAtrAne anu3pa che. yAne yuSTa che. 'jhasavihaga sujAta kucchINaM' tebhanu ne peTa che. te bhAchasI bhane pakSinA bhevu yAta che. 'pINapIvara vaTTitasusaMThitakaDINaM ' tebhanA ne uTi lAga che. te puSTa che. vistRta che. sthUla che, goNa che, bhane suMdara mAravANI che. 'olaMbapa laMba lakkhaNapamANajuttapasattha ramaNijjabAlagaMDANaM' premanA manne uyosonA vANa uparathI nIce sudhI sArI rIte laTakatA rahela che. lakSaNa ane pramANathI yukta che. prazasta che anerabhaNIya che. 'taNusuhumasujAyaNiddhalomacchavidharANaM' tanu-sUkSma, snigdha mevA vANAne me ghoDA dhAraNa uresa che. 'miuvisayapasattha suhumalakkhaNa vikiNakesaravAlidharANaM' tebhanA gaNAbhAM arthAt garchana upara ne vAja che te amaNa che, vizada che, prazasta che. sUkSma che, sulakSaNopeta che tathA susa jIvAbhigamasUtra -
Page #1001
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre NIyavAlagaNDAnAm, tanu - sUkSma sujAtasnigdhalomnAM chavidharANAm, mRduvizadaprazastasUkSmalakSaNairvikIrNakesarANAM pAli-zreNi dharANAm / lalita savilAsagatyA laladbhiH darpaNa kAravadbhiH sthAsakairAbharaNa vizeSairlalATavarabhUSaNAni yeSAm teSAm mukhamaNDalakaM ca mukhAbharaNam - avacUlAca pralambamAnagucchAH AbharaNANi ca sthAsakAH darpaNAkArAH AbharaNavizeSAH taiH parimaNDitA kaTiryeSAnteSAm mukhamaNDakA cUlacAmarasthAsakaparimaNDitakaTInAm, tapanIyakhurANAM - tapanIyatAlukAnAm, tapanIyayoktrakasuyojitAnAm, kAmagamAnAm, prItigamAnAm, manogamAnAm, manoramANAm, manoharANAm, amitA - niHsImA gati yeSAM teSAmamitagatInAm, amitA - asImitA balavIrye puruSakAraparAkramA yeSAM teSAm amitabalavIryapuruSakAraparAkramANAm, 'mahayA hayahesiyakilakilAiyara veNaM - mahureNaM maNahareNa yapeta hai tathA sulajhI huI hai ulajhI huI nahIM hai 'lalaMtathAsagalalADavarabhUsaNANaM' darpaNa ke jaise AbharaNavizeSoM se yukta inake mastaka ke AbhUSaNa hai 'muhamaMDagocUla camarathAsa kaparimaMDiya kaDINaM' mukhamaMDapa isa nAmakA AbharaNa vizeSa, abacUla-laMbe 2 gucche, cAmara evaM dhAsaka darpaNa ke AkAra jaise AbharaNa vizeSa; ye jina para yathAsthAna sajAe hue haiM 'tavaNijakhurANaM' suvarNa ke inake khura hai / 'tavaNijjajI hANaM' tape hue suvarNa kI inakI jihvAeM banI hai 'tavaNijjatAluyANaM' inake tAlu tapanIya suvarNa ke jaise bane hue haiM 'tavaNijvajottamasujotiyANaM' tapanIya suvarNa kI banI huI jota se ye yukta haiM 'kAmagamANaM, pItigamANaM, maNogamANaM, maNoramANaM maNoharANaM amitagatINaM abhibala vIriyapurisakAraparakkamANaM' ina saba padoM kI vyAkhyA pahale kI gaIvyAkhyA ke hI jaisI hai / 'mahayAhaya hesiyakilakilA iyara veNaM mahureNaM maNahareNa jesA che. usajesA nathI. 'lalaMtathAsagalalADavara bhUsaNANaM' daNunA jevA gyAbhUSaNo vizeSadhI yukta tebhanA bhAthAnA AbhUSaNa che. 'muhamaMDagocUlacamarathAsakaparimaMDiyakaDINaM' bhu-bhaMDeya se nAbhanu yAbhUSaya vizeSa avasa lAMkhAM lAMmAM gucchA cAmara ane thAsaka-darpaNunA AkAra jevA AbharaNu vizeSa e badhA jenA para ceAgya sthAne sannavesa che. 'tavaNijjakhurANaM' sonAnI tebhanI bhariyo che. 'tavaNijjajIhANaM' tapekSA sonAnI tethonI kala mane che. 'tavaNijjatAluyANaM ' tebhanA tAsu tapanIya sonA nevA anesA che. 'tavaNijja jonttagajotiyANaM' tapanIya sonAnI anesa lagAbhathI yukta che. 'kAmagamANaM pAtigamANaM, maNogamANaM, maNoramANaM, maNoharANaM, amitagatINaM amiyabalavIriya purisakAraparaka mANaM' 2mA saghajA yahonI vyAbhyA pahelA ravAmAM Avela 988 jIvAbhigamasUtra
Page #1002
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.114 candra vimAnavAhakadevasaMkhyAdini0 989 pUretA-aMbaraM disAo ya sobhayaMtA' mahatA hayareSitena kilakilAyito yo ravaH tena madhureNa manohareNa ca pUrayantaH ambaraM dizAzca zobhayantaH / 'cattAri devasAhassIo hayarUvadhArINaM devANaM-uttarillaM bAhaM parivahaMti' catvAri devAnAM sAhasyo hayarUpadhAriNAM devAnAmuttaradizibhavaM-auttaraM bAhaM parivahanti / yadyapi candrAdInAM vimAnAni svataH svabhAvasiddhAni khe bhramanti tathApi-tatratyAbhiyoya pUretA aMbaraM disAo ya sobhayaMtA cattAri devasAhassIo hayarUvadhArINaM uttarillaM bAhaM parivahaMti' isa prakAra kI avasthA saMpanna hue cAra hajAra ghoDe ke rUpa vAle deva madhura manahara hinahinAhaTa ke zabda se ambara aura dizAoM ko cAroM ora se zabdAyamAna karate hue pUrva karma ke udyAnusAra caMdra ke vimAna ko uThAte haiN| yahAM aisA samajhanA cAhiye ki-candrAdikoM ke vimAna tathA jagatU svabhAva ke anusAra nirAlamba hI rahate haiM parantu jo Abhiyogika jAti ke deva hote haiM ve tathAvidha nAma karmoM ke udya ke vaza se samAna jAtIya devoM ke yA hIna jAtIya devoM ke vimAnoM ko apanI gati vizeSa dikhAne ke nimitta unake vimAnoM ko apanA ahobhAgya mAna kara baDe AnaMda ke sAtha uThAte haiM inameM kitaneka unheM Abhiyogika deva siMharUpa dhAraNa karake kitaneka abhiyogika deva gajarUpa dhAraNa karake, kitaneka Abhiyogika deva vRSabharUpa dhAraNa karake aura kitaneka Abhiyogika deva vyAcyA pramANe 4 cha. 'mahayAhayahesiyakilakilAiyaraveNaM mahureNaM maNahareNa ya pUretA aMbaraM disAoya sobhayaMtA cattAri devasAhassIo hayarUvadhArINaM uttarillaM bAhaM parivahaMti' mAvA prA2nI avasthA yukta yaye yA2 // 2 ghanA rUpa dhAraNa karavAvALA de madhura ane manahara haNahaNATa karIne AkAza ane dizAone cAre taraphathI zabdAyamAna karIne vAcAlita banAvIne pUrva karmanA udaya pramANe caMdramAnA vimAnane upADe che. ahIMyAM evuM samajavuM joIe ke-caMdrAdikanA vimAna tevA prakAranA jagatanA svabhAva pramANe nirAlambaja rahe che. paraMtu je Abhigika jAtanA deva hoya che. teo tathA vidha nAmakarmonA udayazavarti hovAthI samAna jAtInA devenA athavA hIna jAtavALA devanA vimAnane pitAnI bhakti vizeSa batAvavA mATe temanA vimAnone pitAnuM ahobhAgya samajIne ghaNuja AnaMda pUrvaka uThAve che. te paikI keTalAka Abhigika deva siMhanA rUpa dhAraNa karIne keTalAka Abhigika deva hAthInA rUpa dhAraNa karIne, keTalAka Abhigika deva baLadanA rUpa dhAraNa karIne ane keTalAka Abhigika deve ghaDAnA rUpa dhAraNa karIne jIvAbhigamasUtra
Page #1003
--------------------------------------------------------------------------
________________ 990 jIvAbhigamasUtre gikA aniyojitA eva svocitaM matvA evaM vilasanti / 'evaM sUravimANassa vi pucchA' he bhadanta ! sUryavimAnasyApi evaM pRcchA-tadviSaye'pi jJAtu micchA ? bhagavAnAha-'goyamA ! solasadeva sAhassIo parivahaMti puvvakkameNaM' he gautama ! SoDazadevasAhastryaH pUrvakrameNa candravimAnavat parivahanti 'evaM gahavimANassa vi pucchA' evaM grahANAM vimAnasyApi pRcchA ? bhagavAnAha-'goyamA ! aTTa devasAha - ssIo parivahaMti puvvakkameNaM do devANaM sAhassIo purathimillaM bAhaM parivahaMti do devANaM sAhassIo dakkhiNillaM, do devANaM sAhassIo paccathimillaM, hayarUpa dhAraNa karake uThAte haiM / 'evaM sUravimANassa vi pucchA' he bhadanta ! isI taraha se sUryavimAna ke uThAne ke viSaya meM pRcchA haiMarthAta sUrya ke vimAna ko kitane hajAra deva uThAte hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! solasa devasAhassIo parivahaMti puvvakameNaM' he gautama ! sUrya ke vimAna ko pUrvadizA Adi ke krama se 16 hajAra deva uThAte haiM inake sambandha meM saba kathana jaisA candravimAna uThAne ke prakaraNa meM likhA gayA hai vaisA hI hai 'evaM gahavimANassa vi pucchA' he bhadanta ! graha ke vimAna ko kitane hajAra deva uThAte haiM ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! aTTha devasAhassIo parivahaMti puvvakkameNaM' he gautama ! graha ke vimAna ko ATha hajAra deva pUrva dizA Adi ke krama se uThAte haiM 'do devANaM sAhassIo purathimillaM bAhaM parivahati do deva sAhassIo dakkhiNillaM' do devANaM sAhassIo te vimAnana. ve cha. 'evaM sUravimANassa vi pucchA' he bhagavan 204 pramANe sUryanA vimAnane uThAvavAnA saMbaMdhamAM prazna che. arthAt sUryanA vimAnane keTalA hajAra deva uThAve che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che 3-'goyamA ! solasa devasAhassIo parivahaMti puvvakameNaM' he gautama ! sUrya nA vimAnane pUrva dizA vigere dizAnA kamathI 16 soLa hajAra deva uThAve che. tenA saMbaMdhanuM tamAma kathana jema caMdra vimAna upADavAnA saMbaMdhamAM kahela cha. me pramANe cha. 'evaM gaha vimANassa vi pucchA hai bhagavan ! ahAnA vimAnone keTalA hajAra de upADe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke 'goyamA ! adra deva sAhassIo parivahaMti puvakameNaM' he gautama ! ana vibhAnane mA 2 heve| pUrva dizAmAna bhathI ve che. 'do devANaM sAhassIo purathimillaM bAhaM vArivahati do devANaM sAhassIo dakkhiNillaM, do devANaM sAhassIo paccathimillaM, do deva sAhassI hayarUvadhArINaM uttarillaM bAhaM parivahaMti' jIvAbhigamasUtra
Page #1004
--------------------------------------------------------------------------
________________ 991 prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 114 candra vimAnavAhakadeva saMkhyAdini0 do devasAhassIo harUvadhArINaM uttarillaM bAhaM parivarhati' he gautama ! aSTau deva sAhastryaH parivahanti pUrvakrameNa candravimAnavat tathAhi dve devAnAM sAhastryau dAkSiNAtyam, dve devAnAM sAhastrayau pAzcAtyaM bAham, dve devasAhastryau hayarUpadhAriNAm - auttaraM vAhaM parivahanti / ' evaM NakkhattavimANassa vi pucchA ? goyamA ! cattAri devasAhassIo parivarhati sIharUvadhArINaM devANaM paMca devasayA paccatthimillaM' do devasAhassI hayarUvadhArINaM uttarillaM bAhaM parivahaMti' inameM graha vimAna kI pUrvadizA ke do hajAra deva use pUrvadizA kI ora uThAte haiM, graha vimAna kI dakSiNadizA ke do hajAra deva use dakSiNadizA kI ora uThAte hai, graha vimAna kI pazcima dizA ke do hajAra deva use pazcimadizA meM uThAte haiM aura graha vimAna kI uttaradizA ke do hajAra deva use ghoDe kA rUpa dhAraNa kara uttaradizA kI ora uThAte haiM 'evaM Nakkhatta vimANassa vi pucchA' isI taraha se nakSatra ke vimAna ko uThAne kI pRcchA ke samAdhAna meM bhI kathana kara lenA cAhiye arthAt nakSatra ke vimAna ko kitane hajAra deva pUrvadizA ke krama se uThAte haiM ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM 'cattAri deva sAha - sIo parivahati' he gautama ! nakSatra ke vimAna ko pUrvadizA krama se milAkara 4 hajAra deva uThAte haiM inameM eka hajAra deva siMha rUpadhArI deva use pUrva dizA meM uThAte haiM eka hajAra gajarUpa dhArI deva use dakSiNadizA meM uThAte haiM eka hajAra vRSabharUpa dhArI deva use pazcima temAM graha vimAnanI pUrva dizAnA be hajAra devA tene pUrva dizAnI khAjuthI uThAve che. graha vimAnanI dakSiNa dizAnA be hajAra devA tene dakSiNa dizAnI tarapha uThAve che. graha vimAnanI pazcima dizAnA be hajAra devA tene pazcima dizA taraphathI uThAve che. ane graha vimAnanI uttara dizAnA be hajAra devA tene ghoDAnA 35 dhAraNa urIne uttara hizAnI taraithI uThAve che. ' evaM Nakkhatta vimANassa vi pucchA' bhena pramANe nakSatrAnA vimAnane AvavA saMbaMdhI praznanA samAdhAnamAM paNa Aja pramANenu kathana kahI levu joIe. arthAt nakSatrAnA vimAnane keTalA hajAra devA pUrva dizA vigere kramathI uThAve che? A praznanA uttarabhAM anuzrI uhe che - ' cattAri deva sAhassIo parivarhati' De gautama ! nakSatranA vimAnane pU dizA vigere kramathI badhA maLIne 4 cAra hajAra devA uThAve che. temAM eka hajAra devA si'hanu' rUpa dhAraNa karIne tene pU dizA taraphathI uThAve che. eka hajAra devA hAthInA rUpa dhAraNa karIne tene dakSiNa dizA taraphathI uThAve che. eka hajAra devA baLadanA rUpa dhAraNa karIne jIvAbhigamasUtra
Page #1005
--------------------------------------------------------------------------
________________ 992 jIvAbhigamasUtre purathimillaM vA parivarhati evaM cauddisi' evaM nakSatravimAnasyA'pi pRcchA ? bhagavAnAha - he gautama ! catasro devasAhastrayaH parivahanti siMharUpadhAriNAM devAnAM paJcadevazatAni paurastyaM bAhaM parivahanti evaM caturdizi / iti / / sU0 114 // mUlam - eesi NaM bhaMte ! caMdimasUriyagaha gaNanakkhattatArAruvANaM kayare karehito sigghagaI vA maMdagaI vA ? goyamA ! caMde hiMto sUrA sigghagaI, sUrehiMto gahA sigghagaI, gahehiMto nakkhattA sigghagaI, NakkhattehiMto tArAsigghagaI / savvaSpagaI caMdA savva sigghagaIo tArArUve / eesi NaM bhaMte! caMdima jAva tArArUvANaM kayare kayarehiMto appaDDiyA vA - mahiDDiyA vA ? goyamA ! tArArUvehiMto nakkhattA mahiDDiyA - nakkhattehiMto gahA dizA meM uThAte haiM aura eka hajAra ghoDerUpa dhArI deva use uttaradizA meM uThAte haiM 'evaM tAragANaMpi NavaraM do devasAhassIo parivahati' isI taraha tArArUpoM ke vimAnoM ko bhI pUrvadizA ke krama se deva uThAte haiM aisA jAnanA cAhiye parantu inake vimAna ko kevala do hajAra deva hI uThAte haiM inameM 500 siMharUpa dhArI deva ise pUrvadizA meM uThAte haiM 500 gajarUpa dhArI deva use dakSiNadizA meM uThAte haiM 500 vRSabha rUpadhArI deva use pazcimadizA meM uThAte haiM aura 500 hayarUpa dhArI deva use uttaradizA meM uThAte haiM 'evaM cauddisiM pi' isa prakAra kA yaha kathana jyotiSI devoM ke vimAnoM dvArA cAroM dizAoM meM uThAye jAne ke sambandha meM kiyA hai // 114 // tene pazcima dizA taraphathI uThAve che. ane eka hajAra devA gheADAnA rUpe dhAraNa purIne tene uttara dizA tarathI uThAve che. 'evaM tArAgaNaMpi varaM do devasAhassIo parivarhati' me4 pramANe tArAbhonA vimAnAne pazu pUrva hizAnI kramathI devA uThAve che. tema samajavuM. paraMtu temanA vimAnAne kevaLa e hajAra devAja uThAve che. 500/ pAMcase deve siMhanA rUpo dhAraNa karIne tene pUrva dizAtaraphathI uThAve che. 500/ pAMcaso devA hAthInA rUpane dhAraNa karIne tene dakSiNa dizAtaraphathI uThAve che. 500/ pAMcaso devA baLadanA rUpe dhAraNa karIne pazcima dizAtaraphathI uThAve che. ane 500 pAMcaso devA ghoDAnA 3yo dhAraNa 4rIne tene uttara dizAtaraithI uThAve che. 'evaM cauddisi' eja pramANe A kathana yAtiSTha devAnA vimAnA deveza dvArA cAre dizAomAM uThAvavAnA saMbaMdhamAM paNa karI levu ! sU. 114 // jIvAbhigamasUtra
Page #1006
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.114 candra vimAnavAhakadevasaMkhyAdini0 993 mahiDDiyA gahehito sUrA mahiDDiyA, surehito caMdA mahiDiyA 'savvappaDDiyA tArArUvA savvamahiDDiyA caMdA // sU0 115 // ___ chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! candrasUryagrahagaNanakSatratArArUpANAM katare katarebhyaH zIghragatayo mandagatayo vA ! gautama ! candrebhyaH sUryAH zIghragayaH sUryebhyo grahAH zIghragatayaH grahebhyo nakSatrANi zIghragatIni, nakSatrebhyastArAH zIghragatayaH, sarvAlpagatayazcandrAH sarvazIghragatayastArArUpAH / eteSAM khalu bhadanta ! candra yAvattArArUpANAM katare katarebhyo'lpaddhikA vA mahardikA vA ? gautama ! tArArUpebhyonakSatrANi mahardikA ni, nakSatrebhyo grahA maharTikA grahebhyaH sUryAmahardikAH sUryebhyazcandrA maharddhikAH, sarvAlpArddhayastArArUpAH sarvamahardikAzcandrAH suu0||115|| ___TIkA-'eesi NaM bhaMte ! caMdima-mariyagahagaNanakkhattatArArUvANaM kayare kayarehito sigghagaIvA maMdagaI vA' he bhadanta ? eteSAM vakSyamANacandrasUryagrahagaNanakSatratArArUpANAM madhye katarebhyaH kebhyo'pekSayA ke zIghragatayo vA mandagatayo vA bhavantIti praznaH ? bhagavAnAha-goyamA ! caMdehito sUrA sigghagaI, sUrehito gahA sigdhagaI, gahehiMto nakkhattA sigdhagaI, nakkhattehito tArA sigdhagaI' he gautama ! candrebhyaH sUryAH, sUryebhyo grahAH grahebhyo nakSatrANi, nakSatrebhyastArAH zIghragatayaH / etaccandraprajJaptau yathAyathaM spaSTIkRtam / 'savvappagaIcaMdA savvasigdhagaIo 'eesi NaM bhaMte ! caMdimasUriya gahanakkhattatArArUvANa' ityAdi / TIkArtha-he bhadanta ! ina candra sUrya graha nakSatra aura tArArUpa jyotiSkadevoM meM 'kayare kayarehiMto sigdhagatI vA maMdagatI vA' kauna kisakI apekSA zIghra gati vAlA hai aura kauna kisakI apekSA maMda gati vAlA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! caMdehito sUrA sigdhagatI, sUrehiMto gahA sigdhagatI, gahehito NakkhattA sigghagatI, Nakkhattehito tArA sigghagatI, savvappagatI caMdA savva sidhdhagatIo 'eesiNaM bhaMte ! caMdimasUriyagahaNakkhatta tArArUvANaM' tyAta TI -he bhagavan 2 // yaMdra, sUrya, ghara, nakSatra, mane taa2| 35 jyAti vAma 'kayare kayare hito sigdhagatI vA maMdagatI vA' / chonA 42 // zIdhra gativALA che. ane kaNa kena karatA maMda gativALA che? A praznanA uttaramA prabhuzrI OM cha -'goyamA ! caMdehito sUrA sigdha gatI sUrehito gahA sigdhagatI gahehito NakkhattA sigdhagatI. Nakkhattehito tArA sigdha gatI, savvappagatI caMdA savvasigdhagatIo tArArUve' he gautama ! yadramA 42tA sUrya jI0 125 jIvAbhigamasUtra
Page #1007
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre tArArUve' sarvAlpagatayazcandrAH sarvebhyaH-zIghragatayastArAH anye tu apekSA zIghragatayo mandagatayo'pi jnyeyaaH| 'eesi NaM bhaMte ! caMdima jAva tArArUvANaM kayare kayarehito appaDriyA vA mahaDiyA vA' eteSAM khalu bhadanta ! candrasUryAdInAM katare ke ke kasyApekSayA'lparddhikA-mahardikAveti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! tArArUpehito nakkhattA mahaDDiyA nakkhattehiMto gahA mahiDiyA-gahehiMto sUrA mahaDiyA sUrehiMto caMdA mahaDDiyA' tArArUpebhyo nakSatrANi nakSatrebhyo grahAH, grahebhyaH sUryAH sUryebhyazcandrA maha ddhikA jnyeyaaH| 'savvappaDiyA tArArUvA savvamahaDDiyA caMdA' sarvAlparddhayastArAH sarvamaha ddhikAcandrAH, iti sAraH // 0115 // tArAsve' he gautama ! candramA kI apekSA sUrya zIghra gati vAlA hai sUrya kI apekSA graha zIdhragati vAlA hai grahoM kI apekSA nakSatra zIghra gati vAlA hai nakSatroM kI apekSA tArArUpa zIdhra gati vAle hai saba se alpagati vAlA candra hai aura sabase zIghra gati vAlA tArArUpa haiN| 'eesi NaM bhaMte ! caMdima jAva tArArUvANaM kayare kayarehito appaDDiyA vA mahiDDiyA vA' he bhadanta ? ina candra yAvat tArArUpa jyotiSI devoM ke bIca meM kauna kinakI apekSA alpa Rddhi vAlA hai ? aura kauna kinakI apekSA mahARddhi vAlA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! tArArUvehito nakkhattA mahaDiyA' he gautama ! tArArUpa jyotiSIyoM kI apekSA nakSatra mahARddhi vAle haiM 'nakkhatte hito gahA mahaDiyA' nakSatroM kI apekSA graha mahARddhi vAle haiM 'gahehiMto sUrA mahaDiyA' grahoM kI apekSA sUrya mahARddhi vAle haiM, 'sUrehiMto caMdA mahaDDiyA' sUrya kI apekSA candra mahARddhi vAle haiM 'savvappaDDiyA taaraazIdhagati vALA che. sUrya karatAM graha zIvra gativALA che. graho karatAM nakSatra zIdhra gativALA che. nakSatra karatAM tArAo zIdhra gativALA che. sauthI alpa gati 'dra deva cha. mane sauthI zIgha tivA // 2 // 35 che. 'eesiNaM bhaMte ! caMdima jAva tArAruvANaM kayare kayarehiM to appaDhiyA vA mahaDDhiyA vA' he bhagavana A caMdra yAvat tArA rUpa tiSka dekhamAM kaNa kenA karatAM alpa addhi vALA che? ane keNa konA karatAM mahArUddhi vALA che ? A praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! tArArUvehito! NakkhattA mahaiDhiyA' he gautama ! tArA rUpa jotiSka deve karatAM nakSatra ghaNI ja meTijhaddhivALA che. 'Nakkhattehi to gahA mahaiDhiyA' nakSatrI 42tai aNdde| bhATi ddhivAya che. 'gahehito sUrA mahaiDhiyA' ghaDI 42tAM sUrya bhATi *ddhivA che. 'sUrehiMto! caMdA mahaiDhiyA' sUrya nA 42tAM yandra bhATI RddhiA che. 'savvappaDhiyA tArArUvA jIvAbhigamasUtra
Page #1008
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.116 jambUdvIpe tArArUpasyAntarAdi ni0 995 mUlam-jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve tArAruvassa tArArUvassa esa NaM kevaiyaM abAhAe aMtare pannatte ? goyamA duvihe aMtare pannatte, taM jahA-vAghAime ya nivvAghAime ya, tattha NaM je se vAghAime se jahanneNaM doNi ya chAvaTe joyaNasae ukoseNaM bArasa joyaNasahassAiM doNNi ya bAyAle joyaNasae tArArUvassa 2 ya abAhAe aMtare pannatte / tattha NaM je se nivAghAime se jahanneNaM paMcadhaNusayAI ukkoseNaM do gAuyAI tArArUva jAva aMtare pnnte| caMdassa NaM bhaMte ! joisiMdassa joisaranno kai aggamahisIo pannattAo ? goyamA ! cattAri aggamahisIo pannattAo, taM jahA- caMdappabhA, dosiNAbhA, acimAlI, pabhaMkarA, ettha NaM egamegAe devIe cattAri devi sAhassIo parivAre ya, pabhU NaM tao egamegA devI aNNAiM cattAri 2 devisahassAiM parivAraM viuvittae, evAmeva saputvAvareNaM solasa devi sAhassIo pannattAo, se taM tuDie / pabhU NaM bhaMte! caMde joisiMde joisarAyA caMdavaDiMsae vimANe sabhAe suhammAe caMdaMsi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhiM divvAiM bhogabhogAiM bhuMjamANe viharittae No iNaTe samaTe, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai no pabhU caMde joisarAyA caMdavaDeMsae vimANe sabhAe suhammAe caMdaMsi sIhAsahaMsi tuDieNaM saddhiM divvAiM bhogabhogAiM bhuMjamANe viharittae ? goyamA ! caMdassa joisiMdassa joisarapaNo caMdavaDisae sabhAe suhammAe mANavagaMsi ceiya khaMbhaMsi vairAmaesu golavaTTasamuggaesu bahuyAo jiNasarUvA savva mahaDDiyA caMdA' isa taraha saba se alpaRddhi vAle tArArUpa hai aura saba se mahARddhi vAle candra haiM ||suu. 110 // savvamahaiDhiyA caMdA' 2 // pramANe sauthI thADI *ddhiA taa2|| 35 cha. ane. sauthI mahAddhivALA caMdra deva che. sU. 110 che jIvAbhigamasUtra
Page #1009
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre kahAo sapiNakkhittAo ciTuMti, jAo NaM caMdassa joisiM. dassa joisaranno annesiM ca bahUNaM joisiyANaM devANa ya devINa ya aJcaNijAo jAva pajjuvAsaNijjAo tAsiM paNihAe no pabhU caMde joisarAyA caMdavaDisae jAva caMdasi sIhAsaNaMsi jAva bhuMjamANe viharittae, se eeNaTeNaM goyamA! no pabhU caMde joisarAyA caMdavaDeMsae vimANe sabhAe suhammAe caMdasi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhiM divvAiM bhogabhogAiM bhuMja. mANe viharittae, aduttaraM ca NaM goyamA! pabhU caMde joisarAyA caMdavaDisae vimANe sabhAe suhammAe caMdasi sIhAsaNaMsi ca. uhiM sAmANiya sAhassIhiM jAva solasahiM AyarakkhadevANaM sAhassIhiM annehiM bahahiM joisiehiM devehiM devIhi ya saddhiM saMparivuDe mahayA hayaNagIyavAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM divvAiM bhogabhogAiM bhuMjamANe viharittae, kevalaM pariyAra tuDieNa saddhiM bhogabhogAiM buddhie no cevaNaM mehuNavattiya / sUrassaNaM bhaMte ! joisiMdassa joisaranno kai aggamahisIo pannattAo ? goyamA! cattAri aggamahisIo panna. ttAo, taM jahA-sUrappabhA-AyavAbhA-acimAlI-pabhaMkarA / evaM avasesaM jahA caMdassa NavariM sUravaDisae vimANe sUraMsi sIhAsaNaMsi, taheva-savvesipi gahAINaM cattAri aggamahisIo taM jahA-vijayA vejayaMtI jayaMtI aparAiyA tesipi thev|116| ____ chAyA-jaMbudvIpe khalu bhadanta ! dvIpe tArArUpasya 2 etat khalu kiyad abAdhayA antaraM prajJaptam gautama ! dvividhamantaraM prajJaptam, tadyathA-vyaghAtimaMnirvyAghAtimaM ca, tatra khalu yat tat vyAghAtimaM tajjaghanyena dve ca SaT SaSTe yojanazate, utkarSeNa dvAdazayojanasahasrANi dve ca dvicatvAriMze yojanazate tArArUpasya-2 abAdhayA'ntaraM prajJaptam / tatra khalu yata tanniAghAtimaM tajjaghanyena paJcadhanuH zatAni utkarSeNa dve gavyUte tArArUpasya yAvadantaraM prajJaptam / candrasya khala bhadanta ! catasro'gramahiSyaH prajJaptAH, tadyathA candraprabhA-jyotsnAbhA-acirmAlI-prabhaGkarA, jIvAbhigamasUtra
Page #1010
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.116 jambUdvIpe tArArUpasyAntarAdi ni0997 atra kharavekaikasyA devyAH catvAri-2 devasahasrANi parivArazva, prabhuH khalu tataH ekaikA devI anyAni catvAri 2 devI sahasrANi parivAraM vikurvitum / evameva sapUrvApareNa SoDaza devI sahasrANi prajJaptAni / tadetAvat truTikam prabhuH khalu candro jyotiSkendro jyotiSkarAjazcandrAvataMsake vimAne sabhAyAM sudharmAyAM candre siMhAsane truTikena sAdha divyAnbhogabhogAn bhuJjAno vihartum ? nA'yamarthaH samarthaH / tatkenArthena bhadanta ! evamucyate-no prabhuzcandro jyotiSkarAjazcandrAvataMsake vimAne sabhAyAM sudharmAyAM candre siMhAsane truTikena sArdhaM divyAn bhogabhogAn bhuJjAno vihartum gautama ! candrasya jyotiSendrasya jyotiSarAjasya candrAvataMsake vimAne sabhAyAM sudharmAyAM mANavake caityastambhe vajramayeSu golavRttasamadgakeSu bahUni jina sakthI ni sannikSitAni tiSThanti yAni khalu candrasya jyotiSendrasya jyotiSarAjasyA'nyeSAM ca bahUnAM jyotiSkANAM devAnAM ca devInAM cA'rcanIyAni yAvatparyupAsanIyAni, teSAM praNidhayA no prabhuzcandro jyotiSarAjazcandrAvataMsake yAvat candra siMhAsane yAvad bhuMjAno vihartum, tattenArthena gautama ! no prabhuzcandro jyotiSarAjazcandrAvataMsake vimAne sabhAyAM sudharmAyAM candre siMhAsane truTikena sArdha divyAnbhoga bhogAn bhuMjamAno vihartum, athottaraM ca khalu gautama! prabhuzcandrojyotiSendro jyotiSarAjacandrAvataMsake vimAne sabhAyAM sudharmAyAM candre siMhAsane caturbhiH sAmAnikasahasrairyAvatSoDazAtmarakSakadevasahasrairanyairbahubhi jyotiSkadevairdevIbhizca sArdha saMparivRto mahatAhatanRtyagItavAditratantrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravA dita raveNa divyAn bhogabhogAn bhuMjAno vihartum, kevalaM parivAratruTikena sAdhai bhoga bhogAn buddhayA-naiva khalu maithunapratyayam / sUryasya khalu bhadanta ! jyotiSendrasya jyotiSarAjasya kati agramahiSyaH prajJaptAH gautama ! catasro'gramahiSyaH prajJaptAH tadyathA-sUryaprabhA 1 AtapAbhA 2 aciaulI 3 prabhaGkarA 4 / evam-avazeSa yathA candrasya navaraM sUryAvataMsake sUrya siMhAsane tathaiva sarveSAmapi grahAdInAM catasro 'gramahiSyaH0 tadyathA-vijayA-vaijayantI-jayantI-aparAjitA, teSAmapi tathaiva ||suu0 // 115 // ___'jaMbuddIve NaM bhaMte ! dIve tArAkhvassa 2 esaNaM kevaiyaM abAhAe aMtare paNNatte' ityaadi| ___TIkArtha-aba gautama ne prabhu se aisA pUchA haiM-he bhadanta ! jambUdvIpa 'jaMbuddIveNaM bhAte ! dIve tArArUvassa tArArUvassa esa NaM kevaiyaM abAhAe aMtare paNNatte' tyAdi TIkArtha-have gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke he bhagavan jaMbU jIvAbhigamasUtra
Page #1011
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre TIkA-samprati hi jambudvIpe tArANAM pArasparika mantaraM pratipAdayitumAha - 'jaMbuddIve NaM bhaMte / dIve tArArUvassa-2 esa NaM kevaiyaM abAdhAe aMtare pannatte' ? he bhadanta ! jaMbUdvIpe khalu dvIpe tArArUpasya-2 etat parasparamantaraM kiyad abAdhayA prajJaptam ? bhagavAnAha-'goyamA ! duvihe aMtare pannatte-taM jahA-vAghAime ya -nivyAghAime ya, tattha NaM je se vAghAime-se jahanneNaM doNNi ya chAvaTe joyaNasae ukkose NaM vArasajoyaNasahassAI doNNi ya bAyAle joyaNasae tArArUvassa 2 ya abAhAe aMtare pannatte' he gautama ! dvividhamantaraM-vyavadhAnam tadyathA vyAghAtimaM ca nirvyAghAtimaM ca, vyAhananaM-parvatAdeH svalanaM vyAghAtastena nivRttaM vyAghAtimam / nirvyAghAtimaM-vyAghAtAnnirgataM svAbhAvikamityarthaH, tatra dvayorantayormadhye nirvyAghAtimaM yadbhavati tajjaghanyena paJcadhanuzzatAni utkarSato dve gavyUte, iti-vakSyate, tatra yad vyAghAtimam tat jaghanyena dve yojanazate SaTpaSTeSaTpaSTayadhike, utkRSTena dvAdazayojanasahasrANi dvicatvAriMzadadhike dve yojanazate sthita eka tArA kA dUsare tArArUpa ke sAtha kitanA antara kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! duvihe aMtare paNNatte' he gautama antara do prakAra kA kahA gayA hai 'taM jahA' jo isa prakAra se hai'vAghAime ya nivvAghAime ya' eka vyAghAta ko lekara aura dUsarA nirvyAghAta ko lekara 'tattha NaM je se vAghAime se jahaNNeNaM doNi ya chAvaDhe joyaNasae, ukkoseNaM bArasajoyaNasahassAiM doNNi ya bAyAle joyaNasae tArAruvassa 2 abAhAe aMtare paNNatte' vyAghAta ko lekara jo tArArUpoM kA Apasa meM antara kahA gayA hai vaha jaghanya kI apekSA 266 yojana kA kahA gayA hai aura utkRSTa kI apekSA 12242 yojana kA kahA gayA hai jaghanya aMtara niSadhakUTa Adi kI apekSA se dvIpamAM Avela eka tArAnA bIjA tArA rUpanI sAthe keTaluM aMtara kahevAmAM bhAva cha ? 2mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! duvihe aMtare paNNatte' hai gautama ! mata2 me 542nu vAmAM mAveza cha. 'taM jahA' 2 mA pramANe cha. 'vAdhAime ya nivvAdhAimeya' se vyAdhAtane sana mane mI nivryA ghAta sana 'tattha NaM je se vAdhAime se jahaNNeNa doNNi ya chAvaThU joyaNa sae ukkoseNa bArasa joyaNasahassAiM doNiya bAyAle joyaNasae tArArUvassa abAhAe aMtare paNNatte' vyAdhAtana dhana paa|| 3ponu 52252bhA 2 mata2 kahevAmAM Avela che. te jaghanyathI 266 base chAsaTha yojananuM kahevAmAM Avela che. ane utkRSTathI 1224ra bAra hajAra baso beMtAlIsa jananuM kahevAmAM Avela che. jaghanya aMtara niSadha phUTa vigerenI apekSAthI kahela che. jIvAbhigamasUtra
Page #1012
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.116 jambUdvIpe tArArUpasyAntarAdi ni0 999 tArArUpasya2 cA'vAdhayA parasparamantaram / yad vyAghAtimamantaraM jaghanyena kathitaM tanniSadhakUTAdikamapekSya jJAtavyam, utkarSato dvAdazayojanasahasrANi dve yojanazate dvAcatvAriMzadadhike etanmerorapekSya kathitam 'tattha NaM je se nivAghAime se jahaNNeNaM paMcadhaNusayAI-ukkoseNaM do gAuyAI" tatra yanniyAghAtimaM tatjaghanyena paJcadhanuHzatAni utkarSato ve gavyUte, 'tArArUvassa jAva aMtare pannatte' kahA gayA hai kyoMki niSadha parvata aura nIlavantaparvata 400 yojana ke UMce haiM tathA inake Upara jo kUTa haiM ve 500 yojana ke UMce haiN| ye mUla meM 500 yojana ke lambe cauDe haiM madhya meM 375 yojana aura Upara meM 250 yojana ke lambe cauDe haiM kUTa kI donoM ora ATha 2 yojana ko choDa kara tArAmaMDala calatA hai isase 250 meM 16 joDa dene se 266 yojana kA antara jaghanya se nikala AtA hai aura utkRSTa antara isa prakAra se nikalatA hai ki sumeruparvata kI cauDAI 10 hajAra yojana kI hai donoM ora ke 1121 yojana pradeza ko choDakara tArAmaMDala calatA hai isa taraha 10 hajAra yojana meM 2242 milAne se yaha utkRSTa antara A jAtA hai 'tatthaNaM je se NivvAghAime se jahaNNeNaM paMcadhaNusayAI ukkoseNaM do gAuyAI tArArUva jAva aMtare paNNatte tathA-niryAghAta ko Azrita karake jo antara hai vaha jaghanya kI apekSA 500 sau dhanuSa kA hai aura utkRSTa kI apekSA do koza kA kemake-niSadha parvata ane nIlavaMta parvata 400| cAra se jana uMcA che. tathA tenI upara je kUTa che. te 500 pAMcase lejananuM uMcuM che. te mULamAM 500 pAMca se jananuM lAMbu paheluM che. madhyamAM 375 piN cAra se jana uparanI tarapha 250 aDhIso jananI laMbAI pahoLAI che. kUTanI bane tarapha ATha ATha janane choDIne tArA maMDala cAle che. tenAthI 250 aDhIse ejanamAM 16 soLa meLavI devAthI 266 base chAsaTha jananuM aMtara jaghanyathI nIkaLI Ave che. ane utkRSTathI aMtara A pramANe nIkaLe che. ke-sumerU parvatanI pahoLAI 10 dasa hajAra jananI che. banne bAjunA 1121 agIyArase ekavIsa jana pradezane choDIne tArA maMDaLa cAle che. e rIte dasa hajAra janamAM 2242 bAvIsa beMtALIsa meLavavAthI A GTa mata2 mAvI taya che. 'tattha Na je se NivbAghAime se jahaNNe NaM paMcadhaNuyasayAI ukkoseNaM do gAuyAiM tArArUva jAva aMtare paNNatte' tathA nircAghAtane Azraya karIne je aMtara thAya che, te jaghanyanI apekSAe 500 pAMcase dhanuSanuM che. ane utkRSTanI apekSAthI be gAunuM che. e ja jIvAbhigamasUtra
Page #1013
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1000 jIvAbhigamasUtre tArArUpasya tArArUpasya cAntaraM prajJaptamiti / 'caMdassa NaM bhaMte ! joisiMdassa joisarano kai aggamahisIo pannattAo ? goyamA ! cattAri aggamahisIo pannattAo taM jahA-caMdappabhA-dosiNAbhA-accimAlIpabhaMkarA tattha NaM egamegAe devIe cattAri-2 devisAhassIo parivAre ya' candrasya jyotiSendrasya jyotiSarAjasya kati agramahiSyaH ? bhagavAnAha-he gautama ! candraprabhA-jyotsnAbhA'rcimAlI-prabhaGkarAkhyAzcatasro'gramahiSyaH prajJaptAH, tatraikaikadevyAH catvAri 2 devIsahasrANi parIvAro vikurvituM zakyate / 'pabhUNaM tao egamegA devI aNNAI hai isI taraha kA antara kathana yAvat eka tArArUpa se dUsare tArArUpa taka meM jAnanA cAhiye 'caMdassa NaM bhaMte ! jotisiMdassa jotisaranno kati aggamahisIo paNNattAo' he bhadanta ! jyotiSendra jyotiSarAja candra kI kitanI agramahiSiyAM kahI gaI haiM 'goyamA ! cattAri aggamahisIo paNNattAo' he gautama ! candra kI cAra agramahiSiyAM kahI gaI haiM 'taM jahA' una ke nAma isa prakAra se haiM-'caMdappabhA, dosiNAmA, accimAlI, pabhaMkarA' candraprabhA, jyotsnAbhA, arcimAlI aura prabhaM. karA / 'tatthaNaM egamegAe devIe cattAri cattAri devi sAhassIo parivAre ya' inameM eka eka devI kA parivAra cAra cAra hajAra deviyoM kA hai isa se yaha jAnA jAtA hai ki eka hI paTarAnI prayojana ke hone para cAra hajAra deviyoM kI vikurvaNA kara sakatI hai 'pabhU NaM tao pramANenuM aMtaranuM kathana yAvat eka tArA rUpathI bIjA tArA rUpa sudhImAM sama se 'caMdassa NaM bhate ! jotisiMdassa jotisaranno kati agamahisIo paNNattAo bhagavan jyotiSendra yAtiSa 201 yadranI amahiyo l pAmA mAvesa che ? 'goyamA ! cattAri aggamahisIo pannattAo gautama! tindra jotiSa rAja caMdranI agramahiSi keTalI kahevAmAM Avela che? 'goyamA ! cattAri aggamahisIo pannattAo gautama ! jyotiSandra jyotiSa2001 yadranI mahiSiyA yA2 upAmA mAvesa che. 'taM jahA' te 20 pramANe cha. 'caMdappabhA, josiNAbhA accimAlI, pabhaMkarA' yadraprabhA, jyotsnAmA, mAthi. bhAsI, mane prala 421. 'tattha NaM egamegAe devIe cattAri cattAri devi sAhassIo parivAreya' tebhA me se vin| parivAra yA2 yAra huna2 heviyonI che. mAnAthI e jANavAmAM Ave che ke-ekaja paTTarANI jarUra paDete cAra hajAra devi rUpa parivAnA vA 42 44vAmA samartha cha. 'pabhUNaM tao egamegA devI aNNAI cattAri 2 devisahassAI parivAraM viuvittae' ma me me hevI mI yA2 3012 havAyo 35 parivA2 35 vi 42vAne zaktizAlI cha. tethI 'evA meva jIvAbhigamasUtra
Page #1014
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 116 jambUdvIpe tArArUpasyAntarAdi ni0 1001 cattAri 2 devI sahassAI parivAraM viuvvittae' prabhuH khalu tanmadhyAt ekApi devI anyAni AtmatulyarUpANi catvAri devInAM sahasrANi parivAra vikurvitum / 'evAmeva savvAvareNaM solasa devi sAhassIo pannattAo' evameva-pUrvAparasaMkalanena SoDaza devI sahasrANi candrasya bhavanti / 'se taM tuDie' tadetat-tuTikam-antaHpuramiti yAvat iti / 'prabhU NaM bhaMte ! caMde joisiMde joisarAyA caMdavaDisae vimANe-sabhAe suhammAe caMdasi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhiM divvAiM bhogabhogAI bhuMjamANe viharittae ? no iNaTe samahe, se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai-no prabhU caMde deve joisarAyA caMdavaDeMsae sabhAe suhammAe caMdaMsi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhiM divyAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharittae ?' prabhuH khalu bhadanta ! candro jyotiSendro jyotiSarAjazcandrAvataMsake vimAne sabhAyAM sudharmAyAM candre siMhAsane truTikena sArdhaM divyAn bhogabhogAn bhuJjAno vihartum ? egamegA devI aNNAiM cattAri 2 devi sahassAiM parivAra viuvittae' kyoMki eka eka devI anya cAra hajAra deviyoM rUpa parivAra kI vikurvaNA kara sakane meM samartha hai ataH 'evAmeva sapuvAvareNaM solasa deva sAhassIo paNNattAo' isa taraha saba cAra agramahiSiyoM kA devi parivAra 4-4 hajAra ke hisAba se milA kara 16 hajAra kA ho jAtA hai 'se taM tuDie' isa prakAra se yaha candra deva ke antaHpura kA kathana hai 'tuTika' zabda kA artha hai antaHpura / 'pabhUNaM bhaMte ! caMde jotisiMde jotisarAyA caMdavaDisae vimANe sabhAe suhammAe caMdaMsi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhiM divvAI bhogabhogAiM bhuMjamANe viharittae' he bhadanta ! jyotiSendra jyotiSarAja caMndrAvataMsaka vimAna meM, sudharmA sabhA meM candrasiMhAsana ke Upara apane antaHpura ke divya bhogopabhogoM ke bhogane ke liye kyA samartha hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'No sapuvvAvareNaM solasa deva sAhassIo paNNattAo' 2 // zata madhI bhaNIne se ke cAra agramahiSino kula deviyone parivAra 4-4 cAra cAra hajAranA DisA pramANe 16 se 12 thAya che. 'settaM tuDie' 2 // pramANe mA dra devanA mata:52 (26vAsa) nu 4thana 42vAmI mA cha. 'tuTika' se shhn| matha mata:52 se prabhArI cha. 'pabhUNaM bhate ! jotisiMde jotisarAyA caMdavaDisae vimANe sabhAe suhammAe caMdasi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhi divvAI bhogabhogAiM bhuMjamANe viharittae' he bhagavan ! jyotiSendra jyotiss2|01 ydr| vataMsaka vimAnamAM, sudharmA sabhAmAM caMdra siMhAsananI upara pitAnA aMtara jI0 126 jIvAbhigamasUtra
Page #1015
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1002 jIvAbhigamasUtre bhagavAnAha - nAyamarthaH samarthaH / tatkenArthena bhadanta ! gautamasya praznaH ? evamucyate bhagavAnAha - 'goyamA ! caMdassa joirsidassa joisaranno caMdavaDeMsae vimANe sabhAe summA - mANavagaMsi ceiyakhaMbhaMsi vairAmaesa golavaTTasamuggaesu bahuyAo foreseAo saMNikkhittAo cidvaMti, jAo NaM caMdassa joirsidassa joisaranno annesiM ya bahUNaM joisiyANaM devANa ya devINa ya accaNijjAo jAva pajjuvAsaNijjAo, tAsiM paNihAe no pabhU caMde joisarAyA caMdavarDisae jAva caMdaMsi sIhAsaNaM jAva bhuMjamANe viharittae' he gautama ! candrasya jyotiSendrasya jyotiSarAjJaH candrAvataMsa ke vimAne sabhAyAM sudharmAyAM mANavake caityastambhe vajramayeSu golavRttasamudrakeSu bahUni jinasakthIni sannikSiptAni santi tiSThanti iTTe samaTThe' he gautama ! yaha artha samartha nahIM hai 'se keNaTTe NaM bhaMte ! evaM buccaI no pabhU caMde jotisarAyA caMdavaDeM sae vimANe sabhAe suhammAe caMdaMsi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhiM divvAI bhoga bhogAI bhuMjamANe viharittae' he bhadanta ! aisA Apa kisa kAraNa se kahate haiM ki jyotiSarAja candra candrAvataMsaka vimAna meM sudharmA sabhA meM candra siMhAsana para apane antaHpura ke sAtha divya bhogopabhogoM ko bhogane ke liye samartha nahIM haiM ? 'goyamA ! caMdassa jotisiMdassa jotisaranno caMdavaDeM sae vimANe sabhAe suhammAe mANavagaMsi cetiyakhaM bhasi vairAmaesa golabahasamuggaesa bahuyAo jiNasakahAo saNNikhitAo citi' he gautama! jyotiSendra jyotiSarAja candra ke candrAvataMsaka vimAna meM sudharmAsabhA meM mANavaka caityastambha meM vajramaya puranA divya evA bhAge pabhAgane bhAgavavA mATe zuM sama che? A praznanA uttarabhAM anuzrI uhe che - 'No iNaTTe samaTTe' he gautama! mA artha samartha nathI. 'sekeTTe bhaMte ! evaM vuccai no pabhU caMde jotisarAyA caMdavaDeM sae vimANe sabhAe summAe caMdasi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhiM divvAI bhogabhogAI bhujamANe viharittae' he bhagavan sAtha me thA arathI mhocho nyoti SarAja caMdra caMdrAvata saka vimAnamAM sudharmA sabhAmAM cadra siMhAsananI upara potAnA aMta:puranI sAthe divya evA bhAge pabhAgAne bhAgavavA mATe sama nathI ? 'goyamA ! caMdassa jyotisiMdarasa jyotisaranno caMdavaDeM sae vimANe sabhAe suhammAe mANavagaMsi cetiyakhaMbhaMsi vairAmaesa golavaTTasa muggaesu jiNasakahAo sannikhittAo ciTThati' he gautama! jyotiSendra jyotiSarAna yandranA caMdrA vaMsaka vimAnamAM sudharmasabhAmAM mANuvaka caityastaMbhamAM vajramaya geAlava jIvAbhigamasUtra
Page #1016
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 116 jambUdvIpe tArArUpasyAntarAdi ni0 1003 tAni jinasakthIni candrasya jyotiSendrasya jyotiSarAjasyA'nyeSAM ca bahUnAM jyotiSikANAM devAnAM devInAM ca arcInIyAni yAvat paryupAsanIyAni ca tat praNidhAnAt etat kArye saMlagnazcandro jyotiSarAjazcandrAvataMsake yAvaccandre siMhAsane divyAn bhogAn bhunAno no prabhurbhavati vih| yathA manaH sukham / 'se eeNaTeNaM goyamA ! no pabhU caMde joisarAyA caMdavaDeMsae vimANe sabhAe suhammAe caMdaMsi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhiM divvAI bhogabhogaI muMjamANe viharittae' golavata samudga ko meM aneka jinendra devakI haDDiyAM rakhI rahatI haiM 'jAo NaM caMdassa jotisiMdassa jotisaranno annesiM ca bahUNaM jotisiyANaM devANa ya devINa ya accaNijjAo jAva pajjuvAsaNijAo' ye sava haDDiyAM jyotiSendra jyotiSarAja candra ko tathA aura bhI aneka jyotiSadevoM ko aura deviyoM ko arcanIya haiM-yAvatU paryupAsanIya hai 'tAsiM paNihAe no pabhU caMde jotisarAyA caMdavaDiM0 jAva caMdasi sIhAsaNaMsi jAva bhujamANe viharittae' ataH unakI nikaTatA ko lekara jyotiSa rAja candra candrAvataMsaka vimAna meM yAvat candrasiMhAsana para yAvat bhogopabhogoM ko bhogane ke liye samartha nahIM hai 'se eeNa NaM goyamA ! no pabhU caMde jotisarAyA caMdavaDiMsae vimANe sabhAe suhammAe caMdaMsi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhiM divvAI bhogabhIgAiM bhujamaNe viharittae' isa kAraNa se he gautama ! jyotiSarAja candra caMdrAvataMsaka vimAna meM evaM sudharmA sabhA ke candra siMhAsana para sabhuigamA bhane nendra vAnA 14 // rAmapAmA mAvasa cha. 'jAo NaM caMdassa jotisiMdassa jotisaranno annesiMca bahUNaM jotisiyANaM devANaya devINaya accaNijjAo jAva pajjuvAsaNijjAo' 2 saya 74 nyotipendra tiSarAja caMdrane tathA bIjA paNa aneka jyotiSka dene ane temanI devIyAne ayanIya che. yAvat 5yupAsanIya che. 'tAsi paNihAe no pabhU caMde jotisarAyA caMdavaDisae jAva caMdasi sIhAsaNaMsi jAva bhujamANe viharittae' tethIja temanI samIpatAne laIne tiSarAja tindra caMdrAvataMsaka vimAnamAM yAvat caMdra siMhAsananI upara yathAvat bhogapabhegone bhegavavAne samaya yatA nathI. 'se eeNa dveNaM goyamA ! no pabhU caMde joisarAyA caMdavaDiMsae vimANe sabhAe suhammAe caMdasi sIhAsaNaMsi tuDieNa saddhiM divvAiM bhogabhogAI bhuMjamANe viharittae' 2 // 42thI ra gautama ! jyotiSa yandra caMdrAvataMsaka vimAnamAM ane sudharmA sabhAnA caMdra siMhAsana para besI ne vAjA enA madhura zabdonA nAda nA zravaNa pUrvaka divya evA bhegopabhoga bhega. jIvAbhigamasUtra
Page #1017
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1004 jIvAbhigamasUtre tadetenArthena gautamA ! no prabhuzcandro jyotiSarAjazcandrAvataMsake vimAne sabhAyAM sudharmAyAM candrAbhidhAne siMhAsane ca truTikena-antaHpUreNa saha divya bhogabhogAn bhuJjAno yathA sukhaM vihartum 'aduttaraM ca Na goyamA ! pabhU caMde joisiMde joi. sarAyA caMdavaDisae vimANe sabhAe suhammAe caMdasi sI hAsaNaMsi cauhiM sAmANiya sAhassIhiM jAva solasahiM AyarakkhadevANaM sAhassIhiM-annehiM bahUhi joisiehiM devehiM devIhi ya saddhiM saMparibuDe mahayAhayanadRgIyavAiyatatItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM divvAiM-bhogabhogAI muMjamANe viharittaebaiThakara vAjAoM ke madhura ninAda ke zravaNa pUrvaka divya aisA bhogopabhoga kA upayoga karane meM samartha nahIM hai / 'aduttaraM ca NaM goyamA ! pabhU caMde jotisiMde jotisarAyA caMdavaDisae vimANe sabhAe suhammAe caMdaMsi sIhAsaNaMsi cauhiM sAmANiyasAhassIhiM jAva solasahiM AyarakkhadevANaM sAhassIhiM annehiM bahUhi jotisiehiM devehiM ya saddhiM saMparibuDe' parantu he gautama ! vaha jyotiSendra jyotiSarAja candra candrAvataMsaka vimAna meM aura sudharmAsabhA meM candrasiMhAsana para cAra hajAra sAmAnika devoM se yAvat solaha hajAra AtmarakSaka devoM se tathA aura bhI aneka jyotiSka devoM se evaM deviyoM se ghirA huo hokara 'mahayAhayaNagIivAiyataMtItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM divvAiM bhogabhogAiM bhuMjamANe viharittae' jora 2 se bajAye gaye nRtya meM gIta meM vAdinoM ke taMtrI ke tala ke tAla ke, truTita ke ghana ke aura mRdaMga ke catura bajAne vAle ke dvArA utthita zabdoM se divya bhogopabhogoM ko bhoga sakane ke liye samartha hai / 'pabhU' zabda kA pavAra samatha nathI 'aduttaraMca NaM goyamA ! pabhU caMde jotisiMde jotisarAyA caMdamaDi sae vimANe sabhAe suhammAe caMdaMsi sIhAsaNaMsi cauhi sAmANiya sAhassIhi jAva solasahiM AyarakkhadevANaM sAhassIhi annehi bahUhi jotisiehiM devehi devIhi ya saddhi saMparivuDe' 52tu hai gautama ! se jyotiSandra jyotiSarAja caMdra caMdrAvataMsaka vimAnamAM ane sudharmAsabhAmAM caMdra siMhA sananI upara cAra hajAra sAmAnika devethI yAvat soLa hajAra AtmarakSaka devathI tathA bIjA paNa aneka tiSka devothI ane deviyothI gherAyela thaIna 'mahayAhayaNaTTagIivAiyatItalatAlatuDiyaghaNamuiMgapaDuppavAiyaraveNaM divvAI bhogabhogAI bhuMjamANe viharittae' 12 rathI pAvAmAM Avesa nRtyamA gItamAM vAjIMtranA taMtrInA talanA tAlamAM truTitane ghana ane mRdaMgane catura vagADavA vALAo dvArA usthita zabdothI divya evA bhegepabhogane bhogavavA mATe samartha che. "mU' zabdane saMbaMdha ahIyAM karavAmAM Avela che jIvAbhigamasUtra
Page #1018
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.116 jambUdvIpe tArArUpasyAntarAdi ni0 2005 kevalaM parivAratuDieNa saddhiM bhogabhogAI buddhIe-no cevaNaM mehuNavattiyaM' anyadapyuttaraM khalu gautama ! candrohi jyotiSendro jyotiSAM rAjA candrAvataMsakavimAne sabhAyAM sudharmAyAM candre siMhAsane caturbhiH sAmAnikasahasraiH SoDazabhirAtmarakSakadevAnAM ca sahasrairyAvata, anyairvA bahubhijyotiSadevairdevIbhizca sAdha saMparivRtaH mahatAhatagItavAditataMtrItalatAlatruTitaghanamRdaGgapaTupravAditaraveNa sAkaM bhogabhogAn bhuJjAno vihAM na prbhuH| kintu-kevalaM buddhayA-dhyAnamAtreNaiva nijAnta:puraparivAraiH prabhuHdivyabhogAn Rte-maithunAt / ___'sUrassa NaM bhaMte ! joisiMdassa joisaranno kai aggamahisIopannattAo? goyamA ! cattAri aggamahisao pannattAo, taM jahA-sUrappabhA-AyavappabhAaccimAlI-pabhaMkarA evaM avasesaM jahA caMdassa' sUryasya khalu bhadanta ! jyotiSesambandha artha yahAM para kiyA gayA hai 'kevalaM pariyAra tuDieNa saddhiM bhogabhogAI buddhIe no ceva NaM mehuNavattiya bhogopabhogoM ko bhoganA kevala apane antaHpura ke parivAra ke sAtha hI mana meM vicAra karane mAtra se hI vaha kara sakatA hai sAkSAt maithuna sevana karane ke rUpa meM vaha bhogopabhogoM ko nahIM bhoga sakatA hai| 'sUrassa NaM bhaMte ! jotisiMdassa jotisaranno kai aggamahisIo pannatAo' he bhadanta ! jyotiSendra jyotiSarAja sUrya kI agramahiSiyAM kitakI kahI gaI hai ? 'goyamA ! cattAri aggamahisIo paNNatAo' he gautama ! jyotiSendra jyotiSarAja sUrya kI cAra agramahiSiyAM kahI gaI haiM 'taM jahA' sUrappabhA, AyavappabhA, accimAlI, pabha. karA' unake nAma isa prakAra se haiM-sUryaprabhA, AtapaprabhA, arcimAlI 'kevala pariyAra tuDieNa saddhiM bhogabhogAI buddhIe no ceva NaM mehaNavattiyaM' bhegapagone bhegavavAnuM kevaLa pitAnA aMtaHpuranA parivAranI sAthe ja manamAM vicAra karavA mAtrathI ja te karI zake che. sAkSAt maithuna sevana karavAnA rUpamAM te bhege pagane bhegavI zakatA nathI. 'sUrassa NaM bhaMte ! jotisi dassa jotisaranno kai aggamahisIo pannattAo' he bhagavana! tindra tiSarAja sUryanI agramahiSiye keTalI kahevAmAM mAvesa cha ? 'goyamA ! cattAri aggamahisIo paNNattAo' 3 gautama ! yati. pendra jyotiSa2001 sUrya nI yA2 25mahiSayo 4pAmA mAvasa che. 'taM jahA sUrappabhA, AyavappabhA accimAlI, pabhaMkarA' temanA nAmI 2 // prabhArI cha. sUrya pramA, sAtapaprabhA, mathibhAsI mane prala 421. 'evaM avasesaM jahA caMdassa NavaraM sUravaDisae vimANe sUraMsi sIhAsaNaMsi taheva savvaMsi pi gahAINaM jIvAbhigamasUtra
Page #1019
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1006 jIvAbhigamasUtre ndrasya jyotiSarAjasyA'gramahiSyaH kati ? bhagavAnAha-he gautama ! tAzcatasraHsUryaprabhA 1 AtapaprabhA 2 arcimAlI 3 prabhaGkarA ca, evaM krameNa yadavaziSTamihataccandrasya yathA tathA jJeyam / 'Navari sUravaDisae vimANe sUraMsi sIhAsaNaMsi' navaraM-vaiziSTayamatrasUryAvataMsake vimAne-sUrye siMhAsane, anyaccandravat iti / 'taheva savvesi pi gahAINaM cattAri aggamahisIo apannattAo0 taM jahA-vijayAvejayaMtI jayaMtI-aparAjiyA, tesipi taheva' tathaiva sarveSAmapi grahANAM catasro'gramahiSyaH tadyathA-vijayA vaijayantI-jayantI-aparAjitA / tAsAmapi tathaiva pUrvavadvarNanamanusandheyam ||suu0 116 // mUlam-caMdavimANeNaM bhaMte! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? evaM jahA ThiIpae tahA bhANiyavvA jAva tArANaM / eesi NaM bhaMte ! caMdimasUriyagahanakkhattatArArUvANaM kayare kayarehito appA vA-bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! caMdimasUriyA eeNaM doNi vi tullaa| savvatthovA aura prabhaGkarA 'evaM avisesaM jahA caMdassa NavaraM sUravaDiMsae vimANe sUraMsi sIhAsaNaMsi taheva savvesi pi gahAINaM cattAri aggamahisIo0 taM jahA-vijayA vejayaMtI, jayaMtI, aparAjiyA, tesiM pi taheva' isa ke Age kA aura saba kathana jaisA candra prakaraNa meM kahA gayA hai vaisA hI hai kintu candra ke prakaraNa kI apekSA isa sUrya ke prakaraNa meM yahI vizeSatA hai yahAM sUryAvataMsaka vimAna hai sUrya nAmakA siMhAsana hai grahAdika jo aura jyotiSka deva haiM unakI bhI sabakI cAra cAra agramahiSiyA hai unake nAma isa prakAra se haiM-vijayA, vaijayantI jayantI aura aparAjitA ina saba kA varNana bhI pUrva ke hI varNana jaisA hai // 116 // cattAri aggama hisIo0 taM jahA vijayA vejayaMtI jayaMtI, aparAiyA tesi pi taheva' mAnI 5chInu mADInu tamAma 4thana nA 542mA pramANe kahevAmAM Avela che, eja pramANe samajavuM. paraMtu caMdranA prakaraNa karatAM A sUryanA prakaraNamAM eja vizeSatA che ke ahiMyAM sUryAvartasaka vimAna che. sUrya nAmavALuM siMhAsana che. tathA grahAdi je bIjA jyotirSika de che te badhAnI darekanI cAra cAra amahiSi che. temanA nAme A pramANe che. -vijayA, jayantI, jayantI ane aparAjItA. A badhAnuM varNana paNa pahelAnA varNana pramANe ja che. sU. 116 che jIvAbhigamasUtra
Page #1020
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.117 candravimAne devAnAM sthitinirUpaNam 1007 saMkhejjaguNA NakkhattA, saMkhejjaguNA gahA, saMkhejjaguNAo tArAo ||suu0117|| joisuddesao smtto|| chAyA-candravimAne khalu bhadanta ! devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA, evaM-yathA sthAnapade tathA bhaNitavyA yAvat tArANAm / eteSAM khalu bhadanta ! candra-sUryagrahanakSatratArArUpANAM katare katarebhyolpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! candrasUryA ete dvaye'pi tulyAH sarvastokA saMkhyeyaguNAni nakSatrANi, saMkhyeyaguNA grahAH, saMkhyeyaguNAstArakAH suu0||117|| ||jyotissoddeshkH samAptaH // TIkA-'caMdavimANe NaM bhaMte ! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? evaM jahA ThiIpae tahA bhANiyacyA tArArUvANaM' candravimAne khalu bhadanta ! nivAsi devAnAM kiyantaM kAlaM yAvat sthitirAyuSyakAlaH ? bhagavAnAha-gautama ! yAvAn kAlaH evam yathA prajJApanAyA dvitIyapade tathA jaghanyena palyopamasya caturthoMbhAgaH, utkarSataH palyopamaM varSazatasahasrAbhyadhikam, candravimAne candrastatsAmAnikA AtmarakSakAdayazcotpadyante tatrAtmarakSakAdInAM teSAM tathoktA jadhanyA sthitiH, 'caMdavimANe NaM bhaMte devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA'-ityAdi / TIkArtha-he bhadanta ! candravimAna meM jo deva rahate haiM unakI sthiti kitanI kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'evaM jahA ThitIpae tahA bhANiyavvA jAva tArANaM' he gautama ! prajJApanA sUtra ke sthiti pada meM jaisA kathana kiyA gayA hai-vaisA hI yahAM para kathana kara lenA cAhie isa taraha candravimAna meM candramA kI ora usake sAmAnika devoM kI tathA AtmarakSaka devoM kI jaghanya sthiti palyopama ke caturtha bhAga pramANa aura utkRSTa sthiti eka hajAra varSa se adhika eka palyopama kI hai yahAM deviyoM kI sthiti jaghanya se 'caMda vimANeNaM bhaMte ! devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' tyAta TIkArtha - he bhagavana ! caMdra vimAnamAM je de rahe che. teonI sthiti usI 4AmA mAvesa cha ? // prshnn| uttaramA pramuzrI 4 - evaM jahA ThiIpae tahA bhANiyavvA jAva tArANaM' gautama ! prajJApanA sUtranA sthiti padamAM je pramANenuM kathana karavAmAM Avela che. eja pramANenuM tamAma kathana ahIMyAM karI levuM joIe. A rIte caMdra vimAnamAM caMdramAnI ane temanA sAmAnika devenI tathA AtmarakSaka devenI jaghanya sthiti popamanA cothA bhAga pramANanI tathA utkRSTa sthiti eka hajAra varSathI vadhAre eka palyopama jIvAbhigamasUtra
Page #1021
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1008 jIvAbhigamasUtre utkRSTA ca candramasAM tatsAmAnikAnAM vA / devInAntu-jaghanyena caturbhAgapalyopamam, utkarSata:-palyopamArdhaM paMcAzatAvarSasahasrairabhyadhikam / evaM sUryAdi vimAnaviSayakANyapi sthitisUtrANi vaktavyAni / tatra-sUryavimAne caturbhAga-palyopamAtmikA sthitirdevAnAM jaghanyA, palyopamaM varSasahasrAbhyadhikamutkarSataH, devInAM caturbhAgapalyopamaM jaghanyataH-ardhapalyopamaM paJcabhirvarSazatairabhyadhikam / grahavimAne jaghanyato devAnAM caturbhAgapalyopam, utkarSataH paripUrNa palyopamam, devInAM caturbhAgapalyopamaM jaghanyata , utkarSato'rdhapalyopamam / nakSatravimAne-etadeva pUrvoktaM devAnAm, devInAntu-jadhanyena caturbhAgapalyopamam, utkarSaNAdhika catupalyopama ke caturtha bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti pAMca sau varSa adhika Adhe palyopama kI hai isI taraha se sUryAdi viSayaka sthiti sUtra bhI jAnanA cAhiye / sUryavimAna meM devoM kI jaghanyasthiti eka palyopama ke caturtha bhAga pramANa haiM aura utkRSTa sthiti 1 hajAra varSa se adhika eka palyopama kI hai yahAM deviyoM kI sthiti jaghanya se palyopama ke caturtha bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti pAMca sau varSa se adhika Adhe palyopama kI hai graha vimAnagata devoM kI jaghanya sthiti palyopama ke caturthabhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti eka palyopama kI hai deviyoM kI sthiti jaghanya se palyopama ke caturthabhAga pramANa hai aura utkRSTa se Adhe palyopama kI hai nakSatra vimAna meM devoM kI jaghanya sthiti palyopama ke caturtha bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti eka palyopama kI hai deviyoM kI jadhanya sthiti palyopama ke caturtha nI che. ahIyAM deviyenI sthiti jaghanyathI pApamanA cethA bhAga pramANanI che, ane utkRSTa sthiti pAMcaso varSa adhika ardhA palyopamanI che. eja pramANe sUryAdi saMbaMdhI sthiti paNa samajI levuM joIe. sUryavimAnamAM devenI jaghanya sthiti eka pApamanA cothA bhAga pramANunI che. ane utkRSTa sthiti eka hajAra varSathI vadhAre eka pApamanI che. ahIMyAM devI. conI sthiti jaghanyathI popamanI cothA bhAga pramANanI che. ane utkRSTa sthiti pAMcaso varSathI vadhAre ardhA pAmI che. graha vimAnamAM rahela devanI jaghanya sthiti popamanA cothA bhAga pramANanI che. ane utkRSTa sthiti eka palyopamanI che. deviyenI sthiti jaghanyathI pApamanA cothA bhAga pramANanI che. ane utkRSTathI ardhA popamanI che. nakSatra vimAnamAM devenI jaghanya sthiti pamanA cothA bhAga pramANanI che. ane utkRSTa sthiti eka pApamanI che. deviyenI jaghanya sthiti palyopamanA cethAbhAga jIvAbhigamasUtra
Page #1022
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.117 candravimAne devAnAM sthitinirUpaNam 1009 rbhAgapalyopam / tArAvimAne devAnAM jaghanyato'STabhAgapalyopamam-utkarSataH sAtirekamaSTabhAgapalyopamam / ___ athAlpabahutvasUtram-'eesiM NaM bhaMte ! caMdima sUriyagahanakkhattatArArUvANaM kayare-kayarehito-appA vA bahuyA vA-tullA vA-visesAhiyA vA ? goyamA ! caMdimasUriyA eeNaM doNNi vi tullA savvatthovA' eteSAM candrasUryagrahanakSatratarArUpANAM katare katarebhyaH khalu bhadanta ! alpAH bahukAH tulyAH vizeSAdhikA bhAga pramANa aura utkRSTa sthiti kucha adhika palyopama ke caturthabhAga pramANa hai| tArA vimAna meM devoM kI jaghanya sthiti eka palyopama ke 8 ve bhAga pramANa hai / aura utkRSTa sthiti palyopama ke 2 caturtha bhAga pramANa hai deviyoM kI jaghanya sthiti palyopama ke AThaveM bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti kucha adhika palyopama ke AThaveM bhAga pramANa hai| alpabahutva kathana-etesi NaM bhaMte ! caMdimasUriyagahanakkhatta tArArUvANaM kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA ? he bhadanta ! ina candra sUrya graha nakSatra aura tArAmaMDala inake bIca meM kauna kisakI apekSA alpa haiM ? kauna kisakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara hai ? aura kauna kisakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! caMdima sUriyA eteNaM doNha vi tullA savvatthovA' he gautama ! candramA aura sUrya ye donoM Apasa meM barAbara haiM / aura saba se kama haiN| kyoMki hara eka dvIpa meM pramANanI ane utkRSTa sthiti kaMIka vadhAre palyopamanA cothA bhAga pramANunI che. tArA vimAna devenI jaghanya sthiti eka palyopamanA AThamA bhAga pramA nI che. ane utkRSTasthiti palyopamanA 2 be cothA bhAga pramANanI che. deviyenI jaghanya sthiti palyopamanA AThamAM bhAga pramANunI che. ane utkRSTa sthiti kaMIka vadhAre palyopamanA AThamA bhAga pramANa che. alpa bahuvanuM kathana 'eesi NaM bhaMte ! caMdima sUriyagahanakkhattatArArUvANaM kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA' lagavan 2 // yadra, sUrya, graha, nakSatra ane tArA maMDala temanI aMdara keNa kenI apekSAe alpa che? koNa konA karatAM vadhAre che? ane keNa konI barAbara che ? tathA keNa konA 42di vizeSAdhi cha ? 24 / prazna uttaramA prabhuzrI cha-'goyamA ! caMdimasUriyA eeNaM doNha vi tullA savvatthovA' gautama ! yadramA bhane sUrya ane paraspara tulya che. ane sauthI kama che. kemake-dareka dvIpamAM jI0 127 jIvAbhigamasUtrA
Page #1023
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1010 jIvAbhigamasUtre vA iti prazne bhagavAnAha-he gautama ! candrasUryA ete dvayo'pi parasparaM tulyAH , pratidvIpa-pratisamudraM candrasUryANAM samasaMkhyAkalAt tathA-grahanakSatratArArUpebhyaH sarve'pi stokA alpAH ityarthaH / 'saMkhejjaguNA nakkhattA' candrasUryebhyaH nakSatrANi saMkhyeyaguNAdhikAni aSTAviMzatiguNatvAt / 'saMkhejjaguNA grahA' nakSatrebhyaH saMkhyeyaguNAH grahAH sAtirekatriguNatvAt / 'saMkhejjaguNAo-tAragAo' grahebhyaH saMkhyeyaguNAstArakAH prabhUtakoTIkoTiguNatvAt iti ||sU 0 // 117 / / uktA jyotiSkavaktavyatA, samprati vaimAnikavaktavyatAmAha mUlam-kahi NaM bhaMte ! vemANiyANaM devANaM vimANA panna ttA ? kahi NaM bhaMte ! vemANiyA devA parivasaMti ? jahA ThANapae savvaM bhANiyavvaM navaraM parisAo bhaNiyavAo jAva sukke, annesiM ca bahUNaM sohamma kappavAsINaM devANa ya devINa ya jAva viharaMti ||suu0 118 // chAyA-kutra khalu bhadanta ! vaimAnikAnAM devAnAM vimAnAni prajJaptAni kutra khalu bhadanta vaimAnikA devAH parivasanti evaM yathA sthAnapade tathA sarva bhaNitavyam, navaraM pariSado bhaNitavyAH yAvat-zukraH, anyeSAM ca bahUnAM saudharmakalpavAsinAM devAnAM ca devInAM ca yAvadviharanti // 118 // aura haraeka samudra meM candra aura sUrya samAna saMkhyA vAle kahe gaye haiM tathA ye graha nakSatra aura tArAoM kI apekSA alpa haiM / 'saMkhenaguNA nakkhattA' nakSatra candra aura sUryoM kI apekSA saMkhyAtaguNe adhika kahe gaye haiN| kyoMki ye 28 guNe adhika hote hai 'saMkhejaguNA gahA' nakSatroM kI apekSA graha saMkhyAtaguNe adhika hai kyoMki kucha adhika tiguNeM kahe gaye haiM / 'saMkhejaguNAo tAragAo' grahoM kI apekSA tArakA saMkhyAta guNe adhika haiM kyoMki ye prabhUta koTIkoTi guNeM kahe gaye haiM // 112 // ane dareka samudramAM caMdra ane sUrya samAna saMkhyAvALA kahyA che. tathA e ghaDa nakSatra mane taaraa| 2565 cha. 'saMkhejjaguNA NakkhattA' nakSatra yaMdra bhane sUrya karatAM saMkhyAtagaNuM vadhAre kahyA che. kemake-te aThayAvIsa gaNuM vadhAre cha. 'saMkhejjaguNA gahA' nakSatra 420i Da saMdhyAta a|| padhAre cha. bha te 47 dhAre 15 mA 4sa cha. 'saMkhejjaguNAo tAraggAo' aDAna karatAM tArAo saMkhyAlagaNA vadhAre che. kemake-teone prabhUta koTI keTi gaNuM kahyA che. je sU. 112 che jIvAbhigamasUtra
Page #1024
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 118 vaimAnikadevavimAnasthalanirUpaNam 1011 TIkA-'kahi NaM bhaMte ! vemANiyANaM devANaM vimANA pannattA ? kahi NaM bhaMte ! vemANiyA devA parivasaMti' kutra khalu bhadanta ! vaimAnikAnAM devAnAM vimAnAni saMsthitAni santi ? kutra ca khalu bhadanta vaimAnikA devAH parivasanti iti praznaH ? bhagavAnAha-'jahA ThANapae ta hA savvaM bhANiyavyaM yathA prajJApanAyAH dvitIye sthAnapade asminviSaye kathitaM tathA tattena prakAreNa bhaNitavyam / rucakaparvatataTAta ratnaprabhApRthivItaH upari-Urdhvam candrasUryagrahanakSatratArArUpebhya upari bahuyojanAni bahuyojanasahasrANi bahuyojanazatasahasrANi bahuyojanakoTikoTI UrdhvamutplutyabuddhayA gatvA etaca sAdharajjUpalakSaNam / uktazca "sohammaMmi divaDDA addaaijjaayrjjumaahiNde| baMbhaMmi addha paMcama cha accue satta logaMte // 1 // vaimAnika vaktavyatA'kahi NaM bhate ! vemANiyANaM devANaM vimANA pannattA'-ityAdi / TIkArtha-aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! vaimAnika devoM ke vimAna kahAM para kahe gaye haiM ? aura ve vaimAnika deva kahAM para rahate haiM isake uttara meM prabhu kahate haiM 'jahA ThANapade tahA savvaM bhANiyavvaM' he gautama ! jaisA prajJApanA sUtra ke dvitIya sthAnapada meM kahA gayA hai vaisA hI vaha saba isa sambandha meM yahAM para bhI kaha lenA cAhiye isa taraha isa ratnaprabhA pRthivI ke rucakopalakSita bahusamaramaNIya bhUmibhAga se Upara-UMce candra, sUrya, graha, nakSatra evaM tAroM se bhI Upara aneka yojana zata, aneka yojana sahastra aneka yojana zatasahastra aneka yojana koTikoTI taka jAne para arthAt 'sohammi divaDDA vaimAnika devenI vaktavyatA 'kahi NaM bhaMte ! vemANiyANaM devANaM vimANA paNNattA' tyA TIkArtha-have gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavana ! vaimAnika devonA vimAna kyAM AvelA che? ane vaimAnika deva kyAM rahe che? mA praznamA uttaramA prabhuzrI cha -'jahA ThANapade tahA savvaM bhANiyavva' he gautama ! prajJApanA sUtranA sthAna padamAM je pramANe kahevAmAM Avela che eja pramANe e saghaLuM kathana AnA saMbaMdhamAM ahIMyA paNa kahI levuM joIe. A rIte A ratnaprabhA pRthvInA rUcako lakSita bahu samaramaNIya bhUmibhAganI upara uMcA-caMdra, sUrya, graha nakSatra tArAonI paNa upara aneka jana aneka jana zata, aneka jana sahasa aneka jana zata sahastra aneka ejana tle TI sudhI pAthI mAt 'sohammi divaDDhA aiDhA ijjAya rajjumAhi de jIvAbhigamasUtra
Page #1025
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1012 jIvAbhigamasUtre chAyA-saudharme sArdha sArdhe dve rajjU mAhendre / brahma devaloke ardhapazcamAH SaTra acyute sapta lokAnte // 1 // atra sthAne sArdharajjUpalakSite kSetre ISatprArabhArAdarvAka saudharme-zAnasanatkumAra-mAhendra-brahmaloka-lAntaka-zukra-sahasrArA''nata-prANatA''raNA'cyuta-graiveyakA'nuttareSu sthAneSu vaimAnikAnAM caturazItirvimAnAvAsazatasahasrANi saptanavatiH sahasrANi trayovizatirvimAnAni 8497023 bhavanti / iyaM ca saMkhyA-'battIsa aTThavIsA bArasa aTTacauro sayasahassA' ityAdi saMkhyA saMyogato bhAvanIyA / sarvaratnamayAnImAni vimAnAni accha-lakSNa-laNhA-nighRSTAdi vizeSaNavanti yAvadabhirUpANi / eSu bahavo vaimAnikA devAH parivasanti saudharmezAnAH yAvad graiveyakA anuttarAH, devAnAmetAni nAmAni-etannAmakavimAnavAsitvAt yathA aTTA ijjAya rajjUmAhide vabhAmi advapaMcama cha accue satta logaMte' isa kathana ke anusAra isa ratnaprabhA pRthivI se 1 // rajjU pramANa Upara jAne para ISat prAgbhArA pRthivI se pahile ThIka isI sthAna para saudharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahmaloka, lAntaka, zukra, sahasAra, Anata prANata AraNa, acyuta, graiveyaka aura anuttara ina devaloko meM vaimAnikoM ke 8497023 vimAna hai yaha saMkhyA 'vattIsa aTTha. vIsA bArasa aTTa cauro saya saya sahassA' ityAdi saMkhyA ke saMyoga se AtI hai ye vimAna sarvAtmanA ratnamaya hai evaM accha ilakSaNa laSTa ghRSTha mRSTa Adi vizeSaNoM vAle haiM inameM aneka vaimAnika deva rahate hai vahAM rahane ke kAraNa inakA nAma usI sthAna ke anurUpa ho gayA hai jaise -saudharma, IzAna yAvat graiveyaka anuttara vyavahAra meM yahAM para bhI aisA vaMbhabhi addhapaMcama cha accue satta logate' mA AyAmAM usa 4thana pramANe ratnaprabhA pRthvIthI 1 deDha rajaju pramANa upara javAthI ISa~AmbhArA pRthvIthI pahelA barobara e ja sthAna para saudharmA, IzAna sanakumAra, mahendra, brahmaleka, lAtaka zuka sahasAra, Anata, prANata, AraNa, acuta kaiveyaka ane anuttara A devalekamAM vimAnikonA 8497023 coryAzI lAkha sattANuM 12 ne tevIsa vimAna cha. 40 sadhyA 'battIsa aTThavIsA bArasa aTU caurosayasahassA' tyAdi sadhyAnA sayogathI mAve cha. 2 // vimAna sarvAtmanA ratnamaya che. ane accha, zlakSaNa, laSTa, mRSTa, vRSTa vigere vizeSaNe vALA che. temAM aneka vaimAnika de rahe che. tyAM rahevAne kAraNe temanA nAme e sthAnanA jevAja thayela che, jemake-saudharma, IzAna, yAvat raiveyaka anuttara vyavahAramAM ahIMyAM paNa evuM ja jovAmAM Ave che. jemake- paMcAla dezamAM rahevAvALAne "pAMcAla evA nAmathI oLakhavAmAM Ave che. saudharmathI laIne jIvAbhigamasUtra
Page #1026
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 118 vaimAnikadevavimAnasthalanirUpaNam 1013 paJcAlanivAsinaH : paJcAlAH / te saudharmAdayo devA yathAkramaM - mRga-mahiSa-varAhasiMha - chagala - dardura- haya- gajapati - bhujaga - khaGga-vRSabhAMka - viDima- cihnaprakaTitamukuTAH varakuNDalo dyotitAnanAH mukuTadIptazirasaH padmapakSma - ( patra ) gaurA: zreyAMsaH saH paramaprazastAH zubhavarNagandhasparzAH uttama vikurviNaH vividha vastramAlyadhAriNaH maharddhikAH mahAdyutikA: mahAyazasaH mahAbalA mahAnubhAgAH mahAsaukhyA H hArahI dekhane meM AtA hai-jaise paJcAladeza nivAsI paJcAla aise nAma vAle ho jAte haiM / saudharma se lekara acyuta devaloka taka ke ve saudharmAdika deva kramazaH mRga mahiSa varAha siMha chagala, dardura, haya gajapati, bhujaga khaGga, vRSabhAGka aura viDima ye cihna jinake mukuTa meM prakaTita hote haiM aise hote haiM saudharma devoM ke mukuToM meM mRgarUpa kA cihna prakaTita hotA hai IzAna devoM ke mukuToM meM mahiSa kA cihna prakaTita hotA hai sanakumAra devoM ke mukuToM meM varAha kA cihna prakaTa hotA hai mAhendra devoM ke mukuToM meM siMha kA cihna pragaTa hotA hai brahmaloka devoM ke mukuTe meM chagala kA cihna prakaTa hotA hai lAntaka devoM ke mukuToM meM dardura-meDhaka kA cihna prakaTa hotA hai zukrakalpa devoM ke mukuToM meM haya kA cihna prakaTa hotA hai sahasrAra devoM ke mukuToM meM gajapati kA cihna prakaTa hotA hai Anatakalpa ke devoM ke mukuToM meM bhujaMga kA cihna prakaTa hotA hai prANatakalpa ke devoM ke mukuToM meM khaGga kA cihna prakaTa hotA hai khaGga se yahAM catuSpada vizeSa geDA- hAthI - likhA gayA hai AraNakalpa devoM ke mukuToM meM vRSabha kA cihna prakaTa hotA hai aura acyutakalpa ke devoM ke acyuta devalAka sudhInA e saudharmAdika devA kramaza: mRga, mahiSa, varAha, siMha chAla, haddura, haya, abhyati, lubhaga aMga, vRSalAI bhane viDibha A cihno jemanA pragaTa thAya che, evA hAya che. saudharma devAnA muguTamAM mRganA rUpanuM cihna pragaTa thAya che. IzAna devAnA muguTAmAM mahiSanuM cihna pragaTa thAya che. sanatkumAra devAnA muguTAmAM varAhanuM cihna pragaTa thAya che. mahendra devenA muguTAmAM siMhanuM cihna pragaTa thAya che, brahmaleAka dhruvenA muguTe mAM; chagala--sasalAnuM cihna pragaTa thAya che. lAntaka devanA muguTAmAM deDakAnuM cihna pragaTa thAya che. zuka leAkanA devAnA muguTamAM gheADAnu cihna pragaTa thAya che. sahasrAra devAnA muguTAmAM gajapatinuM cihna pragaTa thAya che. Anata kalpanA devAnA muguTamAM sarpanuM cihna pragaTa thAya che. khaga' e padathI ahIyAM cApagA vizeSa geDA-hAthI levAmAM Avela che. AraNa kalpanA devAnA muguTAmAM baLadanuM cihna pragaTa thAya che. ane acyuta kalpanA jIvAbhigamasUtra
Page #1027
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1014 jIvAbhigamasUtre virAjitavakSasaH saMgatakuNDalamRSTagaNDalakarNapIThadhAriNaH vicitrahastAbharaNAH vicitramAlamukuTinaH kalyANakapravaramAlyAnulepanAH dedIpyamAnazarIrAH pralaMbavanamukuToM meM viDima kA cihna prakaTa hotA hai / ina saba devoM ke Anata mukha-vara kuNDalodyotita hote hai zreSTha kuNDaloM meM camakate rahate haiM mastaka inake mukuToM kI dIpti se uddIpita rahate haiM / inakA varNa padmapatra ke jaisA gorA gorA hotA hai ye kalyANa pAtra hote haiM arthAt parama prazasta hote haiM inakA varNa gandha aura sparza zubha hotA hai inakI vikriyA bhI zubha hotI hai vividha prakAra ke vastroM aura mAlAoM ko dhAraNa karane vAle hote hai parivAra vimAna Adi baDI RddhiyoM ke ye adhipati hote haiM mahatI zarIra AbharaNa Adi kI prabhA vAle hote haiM mahA yazasvI hote haiM mahAbaliSTha hote haiM mahAprabhAvazAlI hote hai mahAsukhI hote haiM inakA vakSasthala pahire hue hAroM kI camaka se sadA camacamAtA rahatA hai pahire hue kuNDaloM se inakI kapolapAlIgharSita hotI rahatI hai vicitra prakAra ke hasta ke AbharaNoM se inake donoM hAtha alaMkRta hote rahate haiM / inake mukuToM meM vicitra - nAnA prakAra kI mAlAeM sajjita rahatI haiM ye deva svayaM sundara se sundara Ananda dAyaka mAlAe pahire rahate haiM aura zarIra para inake sarvottama khuzabUdAra upaTana lagA rahatA hai / inakA zarIra sadA camakatA rahatA hai / lambI devAnA muguTAmAM viDimanuM cihna pragaTa thAya che. A badhA devAnA mukha-zreSTha kuMDaLethI prakAzita hAya che. zreSDa kuMDaLAthI sadA camakatA rahe che. temanA mastake A muguTenI dIptithI dIpita rahe che. tenA va padmapatranA jevA gaura hAya che. e kalyANanA pAtra hAya che. arthAt parama prazasta heAya che. tene va, gaMdha ane sparzI zubha hoya che. tenI vikriyA paNa zubha hAya che. vividha prakAranA vastro ane mALAene dhAraNa karavAvALA hoya che. parivAra vimAna vigere mATi RddhiyAnA tee adhipati hAya che. zarIra AbharaNu vigere prakAranI meATI prabhAvALA hoya che, mahAyazasvI hAya che. mahAn khaLavALA heAya che. mahAn prabhAvazAlI hAya che. mahAsukhI hoya che, temanu vakSasthaLa paherelA hArAnI camakathI sadA camacamATa vALu rahe che. paherelA kuMDaLAthI teonI kapAla pAlI ghasAtI rahe che. vicitra prakAranA hAthanA AbhUSaNAthI temanA banne hAtheA suzAbhita thatA rahe che. temanA mukuTonI vicitra-aneka prakAranI mAlAe sajjIta rahe che, e deve pote su MdarathI paNa suMdara ane AnaMda dAyaka mALA paherelA rahe che. ane temanA zarIreAnI jIvAbhigamasUtra --
Page #1028
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 118 vaimAnikadevavimAnasthalanirUpaNam 1015 mAladharAH divyavarNa - gandha-sparza- saMhananasaMsthAnaiH divyarddhi-dhuti-prabhA chAyA 'rcibhiH divya tejolezyAbhyAM dazadizA avabhAsayanta udyotayanto yAvatprakAzayanto viharanti / te ca vaimAnikazakrAdazo 'cyutAntAH svasvakalpe'nekazatasahasravimAnavAsi - sAmAnika lokapAlAnAM svAgramahiSINAM saparivArANAM parSadAm anIkA'nIkAdhipatInAm AtmarakSaka sahasrANAm anyeSAJca devAnAM devInAm ca Adhipatyam kurvan pAlayan vizAlanRtyAdi divyabhogAn bhuJjAno viharanti / saudharmadevAnAM vimAnAni - jambudvIpe mandarasya dakSiNena ratnaprabhAyA UrdhvaM candrA2 vanamAlAoM se vaha suzobhita rahatA hai ye apane zArIrika divya varNa se, divya gandha se divya sparza se evaM divya saMsthAna se divya ti se, divya prabhA se divya chAyA se divya jvAlA se divya teja se aura divya lezyA se daza dizAoM ko avabhAsita karate hue udyotita karate hue yAvatprakAzita karate hue AnaMda karate rahate haiM ye acyutAnta 'vaimAnika zakrAdika deva apane 2 kalpa meM lAkhoM vimAnavAsI devoM ke jaise sAmAnika devoM ke lokapAloM ke apanI saparivAra agramahiSiyoM ke devoM ke, anIkoM ke anIkAdhipatiyoM ke tathA saikar3oM AtmarakSakoM ke evaM aura bhI aneka deva deviyoM ke Adhipatya ko karate hue unakA pAlana karate hue tathA vizAla nRtyAdirUpa divya bhogoM ko bhogate hue sukha pUrvaka apanA samaya vyatIta karate rahate haiM / saudharmaka devoM ke vimAna kahAM para haiM ? yaha bAta prakaTa kI jAtI upara khuzakhAdAra upaTana lagADelA rahela che. temanA zarIra, sadA camakatA rahe che. lAMbI lAMkhI vanamALAthI te suzobhita rahe che. te peAtAnA zArIrika divya varNathI, divya gaMdhathI, divya sparzathI tathA divya sahanana ane divya saMsthAnathI divya devadhithI, divyadyutithI, divya prabhAthI divya chAyAthI divya javAlAthI divya tejathI ane divya legyAthI dase dizAene avabhAsita karatA thakA ghotita karatA thakA yAvat prakAzita karatA thakA AnaMda karatA rahe che. acyuta sudhinA vaimAnika zakrAdi deve potapotAnA pamAM lAkheA vimAna vAsI devAnA jevA sAmAnika deveAnA leAkapAlAnA, peAtAnA parivAra sahitanI potAnI atramahiSiyAnu pariSadAnA devenu anIkenI anIkAdhipatiyAnu tathA seMkaDo AtmarakSaka devAnA tathA bIjA paNa aneka devA ane daiviyAnuM adhipatipaNuM karatA thakA teonuM pAlana karatA thakA tathA vizAla nRtya vagere rUpa divya bhAgAne bhAgavatA thakA sukha pUrvaka potAne samaya vItAvatA rahe che. saudhama devAnA vimAnA kayAM AvelA che? e vAta batAvavAmAM Ave jIvAbhigamasUtra
Page #1029
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre dInAmuparitane bahudUre'rdharajjUpalakSitakSetre saudharmakalpo vizeSaNaviziSTo'vabhAsate'tivistRto'ccha: 0 yAvat pratirUpaH / saudharmekalpe dvAtriMzad vimAnAvAsazatasahasrANi bhavanti, sarvANyacchAni yAvatpratirUpANi / vimAnAnAM bahumadhye paJcavimA. nAvataMsakA bhavanti dikSu madhye ca te ratnamayA acchA yAtpratirUpAH / teSu saMkhyAtavimAneSu saudharmakA mahardikAH0 dazadizA udyotayantaH parivasanti / te te svasvasAmAnikAdInAmAdhipatyaM kurvANA yAvadviharanti sU0 // 118 // hai jambUdvIpa sthita mandaraparvata kI dakSiNadizA meM ratnaprabhA pRthivI se Upara meM jyotiSamaMDala ke uparitana AkAza bhAga meM sArdha rajjU palakSitakSetra meM ativistRta saudharmakalpa hai yaha prAcIna pratIcyAyata Adi vizeSaNoM vAlA evaM accha yAvat pratirUpAntaka ke vizeSaNoM vAlA hai saudharmakalpa meM 32 lAkha vimAnAvAsa haiM ye saba vimAnAvAsa accha yAvat pratirUpa hote haiM vimAnoM ke bahumadhya meM pAMca vimAnAvataMsaka haiN| jo isa prakAra se haiM pUrva dizA meM azokAvataMsaka haidakSiNa dizA meM sataparNAvataMsaka hai pazcimadizA meM campakAvataMsaka hai uttaradizA meM cUtAvataMsaka hai aura ina saba ke bIca meM saudharmAvataMsaka hai| ye saba vimAnAvataMsaka accha yAvat pratirUpa vizeSaNoM vAle haiN| ina 32 lAkha vimAnoM meM saudharmaka deva rahate haiM / ye saba 'mahiDiyA jAva dasadisAo ujjovemANA' maharddhika hote haiM yAvat dazadizAoM ko udyotita karate hue Ananda se apane samaya ko che. jaMbudvIpamAM Avela maMdara parvatanI dakSiNa dizAmAM ratnaprabhA pRthvInI upara tiSa maMDalanA uparanA AkAza bhAgamAM sAdharajU (daDharAju) palakSita kSetramAM atyaMta vizALa sIdhama kalpa Avela che. e prAcIutIcInAyata vigere vizeSaNe vALa ane accha yAvat pratirUpa sudhinA vizeSaNavALo che. saudharmakAmAM 3ra batrIsa lAkha vimAnAvAse che. A badhA vimAnAvAso acha yAvat pratirUpa hoya che. vimAnanI bahumadhyamAM pAMca vimAnAvataMsaka che. je A pramANe che.-pUrva dizAmAM azekAvataMsaka che. dakSiNa dizAmAM satapaNuvataMsaka che. pazcima dizAmAM caMpakAvatuMsaka che. uttara dizAmAM AgrAvataMsaka che. ane e badhAnI madhyamAM saudharmAvalaMsaka che. A badhA vimAnA vataMsaka accha yAvatu pratirUpa che. vigere vizeSaNa vALA che. A 32 batrIsa sAsa vibhAnAmA saudharma va 29 cha. me yA 'mahiiDhiyA jAva dasa disAo ujjovemANA' bhaiddhi DAya che. ise hizAyAne dhotita 42tA thA mAna jIvAbhigamasUtra
Page #1030
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1017 mUlam - sakkassa NaM bhaMte ! deviMdassa devaranno kai parisAo pannatAo ? goyamA ! tao parisAo pannattAo taM jahAsamiyA caMDA jAyA abbhitariyA samiyA, majjhimiyA caMDA, bAhiriyA jAyA / sakkassa NaM bhaMte! deviMdassa devaranno abhitariyAe parisAe kai devasAhassIyAo pannatAo ? majjhi miyAe parisA0 taheva bAhiriyAe pucchA ? goyamA ! sakkssa deviMdassa devaranno abbhitariyAe parisAe bArasa devasAha - sIo pannatAo, majjhimiyAe parisAe cauddasa devasAha - sIo pannattAo, bAhiriyAe parisAe solasa devasAhassIo pannatAo, tahA - abbhitariyAe parisAe satta devI syANi, majjhimayAe chacca devI sayANi, bAhiriyAe paMca devI sayANi pannattAI / sakkssa NaM bhaMte! deviMdassa devaranno abhitarayAe parisAe devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? evaM majjhi miyAe bAhiriyA vi, goyamA ! sakkassa deviMdassa devaranno abhitariyA parisAe devANaM paMca palio mAI ThiI pannattA, majjhimiyAe parisAe cattAri palio mAI ThiI pannatA, bAhiriyA parisAe devANaM tinni paliovamAI ThiI pannattA, devINaM ThiI abhitariyAe parisAe devINaM tinni paliova mAI ThiI pannattA, majjhimiyAe dunni palio mAI ThiI pannattA, bAhiriyAe parisAe egaM paliovamaM ThiI pannattA, aTTo so ceva jahA bhavaNavAsINaM / kahi NaM bhaMte ! IsANakANaM ativAhita karate rahate haiM aura apane 2 sAmAnika Adi devoM kA Adhipatya Adi karate hue rahate haiM // 118 // pUrNAMka potAnA samayane vitAvatA rahe che. ane potapotAnA sAmAnika vigera devAnu adhipatipaNuM vigere karatA thakA sukha pUrvaka rahe che. // sU. 118 // jI0 128 jIvAbhigamasUtra
Page #1031
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1018 jIvAbhigamasUtre devANaM vimANA pannattA ? taheva savvaM jAva IsANe, ettha deviMde deva0 jAva viharai | IsANassa NaM bhaMte! deviMdassa devaranno kaI parisAo pannattAo ? goyamA ! tao parisAo pannatAo, taM jahA -samiyA caMDA jAyA taheva savvaM, NavaraM abhitariyAe parisAe dasa devasAhassIo pannattAo, majjhimiyAe parisAe bArasa devasAhassIo pannattAo, bAhiriyAe caudassa devasAhassIo, devI NaM pucchA abbhitariyAe nava devI sayA pannattA, majjhimiyAe parisAe aTTa devisayA paNNattA, bAhiriyAe parisAe satta devisayA paNNattA, devANaM for pannattA ? abhitariyAe parisAe devANaM satta paliova mAI ThiI pannattA, majjhimiyAe cha palio mAI, bAhiriyAe parisAe paMca palio mAI ThiI pannattA, devI NaM pucchA abhitariyAe sAiregAI paMca palio mAI majjhimiyAe parisAe cattAri palio mAI ThiI pannattA, bAhiriyAe parisAe tinni palio mAI ThiI paNNattA, aTTo taheva bhANiyavvo / saNakumArANaM pucchA taheva ThANapadgameNaM jAva sarNakumArassa tao parisAo samiyAI taheva, navaraM abhitariyAe parisAe aTU devasAhassIo pannattAo, majjhimiyAe parisAe dasa devasAhassIo, paNNattAo, bAhi riyAe parisAe bArasa devasAhassIo pannattAo, abbhitariyA parisAe devINaM ThiI addhapaMcamAI sAgarovamAI paMcapaliovamAI ThiI pannattA, majjhimiyAe parisAe addhapaMcamAI sAgarovamAiM cattAri palio mAI ThiI pannattA, bAhiriyAe parisAe addhapaMcamAI sAgarovamAI tinni palio mAI ThiI pannattA, aTTo so ceva / evaM mAhiMdassa vi taheva tao pari jIvAbhigamasUtra
Page #1032
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 sAo, navaraM abhitariyAe parisAe cha devasAhassIo pannattAo, majjhimiyAe parisAe aTU devasAhassIo pannattAo, bAhiriyAe dasa devasAhassIo pannattAo, ThiI devANaM abhitariyAe parisAe addhapaMcamAI sAgarovamAI sattaya palio mAI ThiI pannattA, majjhimiyAe parisAe paMca sAgarovamAiM chacca paliovamAI, bAhiriyAe parisAe addha paMcamAI sAgarovamAI paMca ya palio mAI ThiI pannattA, taheva savvesiM iMdANaM ThANapadagameNaM vimANANi buccA tao pacchA parisAo patteyaM 2 buccai / baMbhassa vi tao parisAo pannatAo abhitariyAe cattAri devasAhassIo, majjhimayAe cha devasAhassIo, bAhiriyAe aTTa devasAhassIo, devANaM ThiI, abhitariyAe parisAe addhaNavamAI sAgarovamAI paMcaya palio mAI, majjhimiyAe parisAe addhanavamAI cattAri palio mAI, bAhiriyAe addhanavamAI sAgarovamAiM tinni ya palio mAI, aTTo so ceva / laMtagassa vi jAva o parisAo jAva abhitariyAe parisAe do ceva sAhasIo majjhimiyAe cattAri deva sAhassIo pannattAo, bAhiriyAe cha devasAhassIo pannattAo, ThiI bhANiyavvA abhitariyA parisAe bArasa sAgarovamAI satta palio mAI ThiI pannattA, majjhimiyAe parisAe bArasa sAgarovamAiM chacca palio mAI ThiI pannattA, bAhiriyAe parisAe bArasa sAgarovamAI paMcapalio mAI ThiI paNNattA / mahAsukkassa vi jAva tao parisAo jAva abhitariyAe egaM devasahassaM, majjhimayAe do devasAhassIo pannattAo, bAhiriyAe cattAri devasAhasIo abhitariyAe parisAe addhasolasa sAgarovamAI paMca jIvAbhigamasUtra 1019
Page #1033
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1020 jIvAbhigamasUtre paliovamAiM, majjhimiyAe addhasolasa sAgarovamAiM cattAri paliovamAiM bAhiriyAe parisAe addhasolasa sAgarovamAI tinni paliovamAiM aTo so ceva / sahassAre pucchA jAva abhitariyAe parisAe paMcadevasayAmajjhimiyAe parisAe egA devasAhassI bAhiriyAe parisAe do deva sAhassIo pannattA ThiI abhitariyAe parisAe aTArasasAgarovamAiM satta pali ovamAiM ThiI pnnttaa| evaM majjhimiyAe addhaTrArasa chappaliyovamAiM, bAhiriyAe aTThArasa sAgarovamAiM paMca paliovamAiM aTo soceva / ANayapANayassa vi pucchA jAva tao parisAo navaraM abhitariyAe aDDAijA devasayA majjhamiyAe paMcadevasayA bAhiriyAe egA devasAhassI ThiI abhitariyAe egUNavIsa sAgarovamAiM paMca ya paliovamAiM, evaM majjhimaparisAe egUNa vIsa sAgarovamAiM cattAri ya paliovamAiM bAhiriyAe pari sAe egUNavIsaM sAgarovamAiM tinni ya paliovamAiM ThiI aTo soceva / kahiNaM bhaMte ! AraNa accuyANaM devANaM taheva accue saparivAre jAva viharai, accuyassa NaM deviMdassa tao pari sAo pannattAo abhitaraparisAe devANaM paNavIsaM sayaM, majjhima0 aDhAijjA sayA bAhiriya0 paMcasayA abhitariyAe ekavIsaM sAgarovamA satta ya paliovamAiM majjhima0 ekavIsa sAgara0 chappaliopama0 bAhira0 ekavIsaM sAgarovamA0 paMca ya paliovamAiM ThiI pannattA / kahi NaM bhaMte! heTrimagevejagANaM devANaM vimANA pannattA? kahi NaM bhaMte ! heTrimagevejagA devA parivasaMti ? jaheva ThANapae taheva, evaM majjhimagevejagA uva rimagevejagA aNuttarAya jAva ahamiMdA nAmaM te devA paNNattA samaNAuso ||suu0 119 // jIvAbhigamasUtra
Page #1034
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1021 chAyA - zakrasya khalu bhadanta ! devendrasya devarAjasya katiparSadaH prajJaptAH ? gautama ! tisraH parSadaH prajJaptAH tadyathA-samitA caNDA jAtA, AbhyantarikA samitA, mAdhyamikA caNDA, bAhyA jAtA / zakrasya khalu bhadanta ! devendrasya devarAjasyAbhyantarikAyAM parSadi kati devasahasrANi prajJaptAni ? madhyamikAyAM parSadi katidevasahasrANi prajJaptAni tathaiva bAhyAyAM pRcchA, gautama ! zakrasya devendrasya devarAjasya AbhyantarikAyAM parSadi dvAdaza devasahasrANi prajJaptAni, mAdhyamikAyAM parSadi caturdaza devasahasrANi 2 prajJatAni, bAhyAyAM parSadi SoDaza devasahasrANi prajJaptAni, tathA'bhyantarikAyAM parSadi saptadevI zatAni mAdhyamikAyAM SaD devI zatAni bAhyAyAM paMcadevI zatAni prajJaptAni / zakrasya khalu bhadanta ! devendrasya devarAjasyAbhyanta rikayAM parSada devAnAM kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptAH ? evaM mAdhyamikAyAM bAhyAyAmapi gautama ! zakrasya devendrasya devarAjasyAbhyantarikAyAM parSadi paMca palyopamAnisthitiH prajJaptA, mAdhyamikAyAM parSadi catva palyopamAnini sthitiH prajJaptAH - bAhyAyAM parSadi devAnAM sAgaropamANi SaT palyopamAni sthitiH prajJaptA - bAhyAyAM parSadi dvAdaza sAgaropamANi paJcapalyopamAni sthitiH prajJaptA / mahAzukrasyApi yAvatisraH parSado yAvadAbhyantarikAyAm ekaM devasahasram mAdhyamikAyAM dve devasahasre prajJapte bAhyAyAM catvAri devasahasrANi AbhyantarikAyAM parSadi ardhaSoDazasAgaropamANi paMcapalyopamAni mAdhyamikAyAMmardhaSoDaza sAgaropamANi catvAri palyopamAni bAhyAyAmardhaSoDazasAgaropamANi trINi palyopamAni arthaH sa eva / sahasrAre pRcchA yAvad AbhyantarikAyAM parSadi paJcadevazatAni mAdhyamikAyAM parSadi ekaM devasahasram bAhyAyAM dve devasahasre prajJapte sthitirAbhyantarikAyAmardhASTAdaza sAgaropamANi saptapalyopamAni sthitiH prajJaptA evaM mAdhyamikAyAM mardhASTAdaza-SaT palyopamAni, bAhyAyAmardhASTAdaza sAgaropamANi paJca palyopamAni artha: sa eva / AnataprANatasyApi pRcchA yAvattisraH parSadaH, navaram - AbhyantarikAyAmardhatRtIyAni devazatAni mAdhyamikAyAM paMcadevazatAni bAhyAyAmekaM devasahasraM sthitiH AbhyantarikAyAmekonaviMzatiH sAgaropamANi paJca ca palyopamAni evaM mAdhyami0 ekonaviMzatiH sAgaropamANi catvAri ca palyopamAni, bAhyAyAM parSadi ekonaviMzatiH sAgaropamANi trINi ca palyopamAni sthitiH, arthaH sa eva / kutra khalu bhadanta ! AraNAcyutayordevayostathaivAcyutaH sa parivAro yAvad viharati acyutasya khalu devandrasya tisra parSada : prajJaptAH AbhyantaraparSadi devAnAM paJcaviMzaM zatam, mAdhyamikAyAmatRtIyAni zatAni bAhyAyAM paJcazatAni AbhyantarikAyAmekaviMzatiH sAgaropamANi sapta ca palyopamAni mAdhyamikAyAMmekaviMzatiH sAgaropamANi SaT palyopamAni bAhyAyAmekaviMzatiH sAgaropamANi paJca ca palyopamAni sthitiH prajJaptA / kutra khalu bhadanta ! adhastanagraiveyakANAM devAnAM vimAnAni prajJaptAni kutra jIvAbhigamasUtra
Page #1035
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1022 jIvAbhigamasUtre khalu bhadanta ! adhastanauveyakA devAH parivasanti yathaiva sthAnapade tathaiva evaM madhyamauveyakAH uparitanauveyakAH anuttarAzca yAvat ahamindrAnAma te devAH, prajJaptAH zramaNAyuSman ? ||suu0119|| // iti prthmovaimaanikoddeshH|| TIkA-'sakassa NaM bhaMte ! deviMdassa devaranno kati parisAo pannattAo ? goyamA ! tao parisAo pannattAo-taM jahA-samitA, caMDA, jAtA, abhitariyA samiyA, majjhimiyA caMDA bAhiriyA jAtA' he bhadanta ! devendradevarAjazakrasya kati parSadaH sabhAH santi ? bhagavAnAha-he gautama ! tisraH pariSadaH prajJaptAH, tadyathA-samitA 1 caNDA 2 jAtA 3 tatrA'bhyantarikA parSat samitAnAmnI, madhyamikA caNDA, bAhyA yA-sA jAtA nAmnI vishrutaa| 'sakkassa NaM bhaMte ! deviMdassa devaranno abhitariyA parisAe kai devasAhassIo pannattAo? 'sakkassa NaM bhaMte ! deviMdassa deva raNo' ityAdi / TIkArtha-gautama svAmI ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! devendra devarAja zakra kI kitanI pariSadAeM kahI gaI haiM ? uttara meM prabhu kahate kahate hai-'goyamA ! tao parisAo pannattAo' he gautama ! tIna pariSadAeM devendra devarAja zakra kI kahI gaI hai / 'taM jahA' jinakA nAma isa prakAra se hai-'samiyA caMDA jAyA' samitA, caMDA aura jAtA inameM 'abhitariyA, samiyA, majjhamiyA caMDA bAhiriyA jAyA' jo Abhyantara pariSadA hai usakA nAma samitA hai jo madhya pariSadA hai usakA nAma caMDA pariSadA hai aura bAhara kI pariSadA hai usakA nAma jAyA pariSadA hai 'sakkassa NaM bhate / deviMdassa devaraNNo abhitariyAe parisAe kati deva sAhassIo paNNattAo' he bhadanta ! devendra 'sakkassa NaM bhaMte ! deviMdassa devaraNNo' tyA TIkAI-gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke he bhagavad devendra devarAja zakanI keTalI pariSadAo kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM pramazrI gItabhasvAmIna cha - 'goyamA ! tao parisAo paNNattAo' hai gautama ! trae pariSahAsa hevendra he1201 zanI 48 cha. 'taM jahA' tenu nAma // pramANe Dasa cha. 'samiyA caMDA, jAyA' sabhitA yA bhane ta tamA 'abhitariyA samiyA, majjhamiyA caMDA bAhiriyA jAyA' 7 mAlyanta2 525 / / che tenuM nAma samitA che. madhyamAM je pariSadA che tenuM nAma caMDA e pramANenuM che. ene bahAranI je pariSadA che. tenuM nAma jAtA e pramANe che. 'sakasaNaM bhaMte ! deviMdassa devaraNo abhitariyAe parisAe kati devasAhassIo paNNattAo' he bhagavan hevendra hevA zanI mAnyanta2 pariSadAmA TasA jIvAbhigamasUtra
Page #1036
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1023 majjhimiyAe parisAe taheva bAhiriyAe pucchA ?' he bhadanta ! devarAja devendrazakrasyA'bhyantarikAyAM parSadi kati devasahasrANi mAdhyamikAyAJca parSadi kiyanti tathaiva bAhyAyAM kiyantIti prazna ? 'goyamA sakassa deviMdassa devaranno abhitariyAe parisAe bArasa devasAhassIo pannattAo, majjhimiyAe parisAe cauddasa devasAhassIo pannattAo, bAhiriyAe parisAe solasa devasAhassIopannattAo' bhagavAnAha-he gautama ! devendra-devarAjazakrasyAbhyantarikAyAM parSadi dvAdazadevasahasrANi, mAdhyamikAyAM parSadi caturdazasahasrANi devAnAm, bAhyAyAzca SoDaza devasahasrANi prajJaptAni / 'tahA abhitariyAe parisAe sattadevI sayANi, majjhimiyAe chacca devI sayANi, bAhiriyAe paMcadevIsayAiM pannattAI tathA''bhyantarikAyAM-madhyamikAyAM-bAhyAyAzca parSadi devInAM sapta zatAni SaT ca devarAja zakra kI Abhyantara pariSadA meM kitane hajAra deva hai ? 'majjhimiyAe pari0 taheva bAhiriyAe pucchA' madhya pariSadA meM aura bAhya pariSadA meM kitane hajAra deva haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! sakkassa deviMdassa devaranno abhitariyAe parisAe bArasadevasAhassIo paNNattAo' he gautama ! devendra devarAja zakra kI Abhyantara pariSadA meM 12 hajAra deva haiM 'majjhimiyAe parisAe cauddasadeva sAhassIo paNNattAo' madhyama pariSadA meM 14 hajAra deva haiM / 'bAhiriyAe parisAe solasa devasAhassIo paNNattAoM bAhyapariSadA meM 16 hajAra deva haiM / 'tahA abhitariyAe parisAe sattadevIsayANi, manjhimiyAe chaccadevIsayANi bAhiriyAe paMcadevI sayAiM pannatAI tathA-Abhyantara pariSadA meM sAtasau deviyAM haiM madhyapariSadA meM 6 12 heve| vAmAM mAvesA cha ? 'majjhimAe parisAe taheva bAhiriyAe pucchA' madhyama pariSadAmAM ane bAhya pariSadAmAM keTalA hajAra deva che? A praznanA uttaramA prabhuzrI cha -'goyamA ! sakkassa devi dassa devaranno abhiMtariyAe parisAe bArasa devasAhassIo paNNattAo' ke gautama ! hevendra deva zanI mAsyanta2 pariSahAmA 12 mA2 12 hev| cha. 'majjhimiyAe parisAe cauddasa deva sAhassIo paNNattAo' madhyamA pariSadAmA 14 yau6 6002 heve| che. 'bAhiriyAe parisAe solasa deva sAhassIo paNNattAo' mA pa2i54AmA 16 soNa 12 heve| 4cha. 'tahA abhiMtariyAe parisAe satta devI sayANi, majjJimiyAe chacca devI sayANi 'bAhiriyAe paMca devI sayAiM pannattAI' tathA Abhyantara pariSadAmAM sAtase devi che. madhyamA pariSadAmAM cha devi che, jIvAbhigamasUtra
Page #1037
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1024 jIvAbhigamasUtre zatAni-pazca ca zatAni kramazaH prajJaptAni / 'sakkassa NaM bhaMte ! deviMdassa devaranno abhitarisAe pariyAe devANaM kevaI kAlaM ThiI pannattA ? evaM majjhimiyAe bAhiriyAe vi' he bhadanta ! devendra devarAjazakrasyAbhyantarikAyAM varSadi devAnAM sthitiH kiyantaM kAlaM kathitA evaM mAdhyamikAyAM-bAhyAyAmapi praznaH ? bhagavAnAha'goyamA ! sakkassa deviMdassa devaranno abhitariyAe parisAe paMca paliovamAI ThiI pannattA, majjhimiyAe parisAe cattAri paliovamAiM ThiI paNNattA, bAhiriyAe parisAe devANaM tinni paliovamAI ThiI pannattA' he gautama ! devendra devarAjazakrasyAbhyantarikAyAM parSadi-madhyamikAyAM-bAhyAyAM ca devAnAM sthitiH pazca-catvAri-trINi ca kramazaH paliovamAI jAnIhi / 'devI NaM ThiI abhisau deviyAM haiM aura bAhyapariSadA meM pAMcasau deviyAM haiM 'sakkarassa NaM bhaMte ! deviMdassa devaranno abhitariyAe parisAe devANaM kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he bhadanta ! devendra devarAja zakra kI Abhyantara pariSadA ke devoM kI sthiti kitanI kahI gaI hai ? 'evaM majjhamiyAe vAhiriyAe vi' madhyamapariSadA ke devoM kI aura bAhyapariSadA ke devoM kI sthiti kitanI kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! sakkassa deviMdassa devaranno abhitariyAe parisAe paMca paliovamAI ThiI paNNattA' he gautama ! devendra devarAja zakra kI Abhyantara pariSadA ke devoM kI sthiti pAMca palyopama kI kahI gaI hai 'majjhimiyAe parisAe cattAri paliovamAI ThiI paNNattA' madhyapariSadA ke devoM kI sthiti cAra palyopama kI kahI gaI hai 'bAhiriyAe parisAe devANaM tinni paliovamAI ThiI pannattA' bAhyapariSadA ke devoM mana mAha pariSadAmA pAMyasa kyiA cha. 'sakkassa NaM bhaMte ! deviMdarasa devaraNo abhitariyAe parisAe devANaM kelaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' sAvana devendra devarAja zakanI Abhyantara pariSadAna devenI rithati keTalI kahevAmAM mAvesa cha. 'evaM majjhimiyAe bAhiriyAe vi' madhyama pazSihAna vAnI bhane bAhya pariSadAnA devenI sthiti keTalI kahela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI cha -'goyamA ! sakkassa deviMdassa devaraNNo abhitariyAe parisAe paMca paliovamAI ThiI paNNattA' 3 gautama ! hevendra 124 zanI mAnyanta2 52sAnA vAnI sthiti pAMya 5lyA5manI vAmAM Ave che. 'majjhimAe parisAe cattAri paliovamAiM ThiI paNNattA' madhyama pariSahAna vAnI sthiti yA pakSyApabhanI huvAmAM Avesa che. 'bAhiriyAe parisAe devANaM tinni paliovamAI ThiI paNNattA' mA pariSahAnA hevAnI sthiti ta pakSyopamanI jIvAbhigamasUtra
Page #1038
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1025 tariyAe parisAe devINaM tinni paliovamAI ThiI pannattA majjhimiyAe dunnipaliovamAiM ThiI pannattA bAhiriyAe parisAe egaM paliovamaM ThiI pannattA aTTho so ceva jahA bhAvaNavAsINaM se keNaTeNaM bhaMte ! evaM vuccai sakassa deviMdassa devaranno tao parisAo0' athA'tra devInAM sthitiH zakrasyA''bhyantarikAyAMmadhyamikAyAM-bAhyAyAM ca parSadi trINi palyopamAni-dve palyopame-ekazca palyopamaM sthitikAlaH / arthaH sa eva yathA bhavanavAsidevAnAm tatkenArthena bhadanta ! evamucyate zakrasya devendrasya devarAjasya tisraH parSadaH ityAdi yathA camaravaktavyatAyAM sakalasUtraM vaktavyam / 'kahi NaM bhaMte ! IsANakANaM devANaM vimANA pannattA ? taheva savvaM jAva IsANe ettha deviMde deva. jAva viharai' kutra khalu bhadanta ! IzAnakAnAM devAnAM vimAnAni ? kutra ca IzAnA devAH parivakI sthiti tIna palyopama kI hai 'devINaM ThiI deviyoM kI sthiti isa prakAra se hai 'abhitariyAe parisAe devINaM tinni paliovamAI ThiI pannattA' Abhyantara pariSadA kI deviyoM kI sthiti tIna palyopama kI kahI gaI hai majjhimiyAe dunni paliovamAI ThiI pannattA' madhyapariSadA kI deviyoM kI sthiti do palyopama kI kahI gaI hai 'bAhiriyAe parisAe ega paliovama ThiI paNNattA' bAhyapariSadA kI devIyoM kI sthiti eka palyopama kI kahI gaI hai 'aTTho so ceva jahA bhavaNavAsINaM" bhavanapatiyoM ke jaisA hI bAkI kA aura saba kathana yahAM para kaha lenA cAhiye 'kahiNaM bhAte ! IsANakANaM devANaM vimANA paNNattA' he bhadanta ! IzAna devoM ke vimAna kahAM para kahe gaye hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'taheva savvaM jAva IsANe ettha deviMde deva0 jAva viharai' he gautama ! isa sambandha meM samasta vaktavyatA saudharma kI vaktavyatA jaisI cha, 'devINaM ThiI' viyonI sthiti // pramANe cha-'abhiMtariyAe parisAe devINaM tinni paliovamAiM ThiI pannattA' mAsyata2 pariSahAnI viyonI sthiti tra] pakSyopabhanI che. 'majjhimiyAe dunni paliovamAiM ThiI pannattA' madhyama paripahAnI viyonI sthiti meM 58yo5manI 4Ama mAvesa cha. 'bAhiriyAe parisAe egaM paliovamaM ThiI paNNattA' yA pariSahAnI hepiyonI sthiti se pakSyopabhanI cha. 'aTTho so ceva jahA bhavaNavAsINaM' bhavana patiyonA thana pramANe mAjInu tamAma. 4thana maDIyo hI le . 'kahiNaM bhaMte ! IsANakANaM devANaM vimANA paNNattA' hu bhagavan ! zAna vAnA vibhAnI yAM // cha ? 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 49 cha -'taheva savvaM jAva IsANe ettha devi de devarAyA jAva viharai' he gautama ! 2. viSayamA sagha 4thana jI0 129 jIvAbhigamasUtra
Page #1039
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre santi ? bhagavAnAha-gautama ! ratnaprabhApRthivyAH uparitane candrAdInatikramya meroruttareNA'STAviMzatirvimAnAvAsazatasahasrANi tathA-paJcAvataMsakA bhavanti, pUrvasyAmaGkAvataMsaka 1 dakSiNasyAM sphaTikAvataMsakaH2 aparasyAM rajatAvataMsakaH-3 uttarasyAM jAtarUpAvataMsakaH 4, madhye IzAnavataM sakaH 5 sarvANImAni vimAnAni sarvaratnamayAni yAvatpratirUpANi, eteSu IzAnakA devAH parivasanti te kuNDalod yotitAnanA yAvad divyavarNagandha-sparzaH saMsthAnena dazadizA udyotayantaH svasva sAmAnika devadevInAM paurapatyAdhipatya bhartRtvAdi kurvanto divyabhogabhogAn hI jAnanI cAhiye parantu yahAM para usa vaktavyatA kI apekSA itanA hI antara hai ki ratnaprabhA pRthivI ke rUcakopalakSita bahusamaramaNIya bhUmibhAga ke Upara UMce candra sUrya Adi ko ullaGghana karake meru kI uttaradizA meM IzAnadevoM ke 28 lAkha vimAnAvAsa kahe gaye haiM / tathA pAMca vimAnAvataMsaka kahe gaye hai| inameM aGkAvataMsaka pUrvadizA meM hai sphaTikAvataMsaka dakSiNadizA meM haiM rajatAvataMsaka pazcimadizA meM hai aura jAtarUpAvataMsaka uttaradizA meM hai tathA madhya meM IzAnAvataMsaka hai ye saba vimAna sarvAtmanA ratnamaya haiM yAvat pratirUpa haiM inameM IzAnaka deva rahate hai inakA mukhamaNDala kuNDaloM kI kAnti se sadA udyotita rahatA hai yAvat ye divya varNa, gandha sparza aura saMsthAna se daza dizAoM ko udyotita karate hue apane 2 sAmAnika deva aura deviyoM kA Adhipatya bhartRtva karate hue divya bhogopabhogoM ko bhogate rahate hai| bAkI aura saba kathana inake sambandha kA saudharma ke prakaraNa jaisA saudharmanA kathana pramANe ja samajavuM. paraMtu ahIM yAM e kathana karatAM eTaluM ja aMtara che. ke-ratnaprabhA pRthvInA rUcaka thI upalakSita bahasamaramaNIya bhUmibhAganI upara uMce caMdra sUrya vigerene oLaMgIne merUnI uttara dizAmAM IzAna denA 28 aThayAvIsa lAkha vimAnAvAse kahevAmAM AvelA che. tathA pAMca vimAnAvAMsaka kahelA che. te paikI aMkAvataMsaka pUrva dizAmAM che. sphaTikAvataMsaka dakSiNa dizAmAM rajatAvataMsaka pazcima dizAmAM jAta rUpAvataMsaka uttara dizAmAM tathA madhyamAM izAnAvatuMsaka che. e badhA vimAne sarvAtmanA ratnamaya che, yAvatrutirUpa che. temAM IzAna deva rahe che. temanuM mukha maMDala kuMDaLanI kAMtithI sadA udyotita rahe che. yAvat a divya varNa, gaMdha, sparza ane saMsthAnathI dase dizAone udyatita karatA thakA pita pitAnA sAmAnika devo ane deviyonuM adhipati paNuM bhatRtva karatA thakA divya evA bhegepabhegone bhegavatA rahe che. A zivAya bAkInuM tamAma kathana AnA saMbaMdhanuM jIvAbhigamasUtra
Page #1040
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1027 bhuJjAnA viharanti anyat sarvaM zakrendraprakaraNavat / 'IsAnassa NaM bhaMte ! deviMdassa devaranno kaI parisAo pannattAo goyamA ! tao parisAo paNNattAo taM jahAsamiyA caMDA jAyA - taheva savvaM' he bhadanta ! IzAne yo devendro - devarAjastasya kati parSadaH sabhAH prajJaptAH ? bhagavAnAha - he gautama ! tisraH pariSadaH santi tadyathAsamittA 1 caNDA2 jAtA 3 yat - zakrendraprakaraNe tatsarvameva jJAtavyam - tatrA'bhyantarikI samitA nAmnA prasiddhA tasyAM parSadi kati devasahasrANi madhyamikAyAM kati, bAhyAyAM ca kati devasahasrANi prajJaptAni ? etat prakaraNAntaM yAvat 'tatsa' padena saMgRhItam / uttaraM tu - 'NavaraM' ityAdinA darzayati- bhagavAnAha - he gautama! abhitariyAe parisAe dasadevasAhassIo pannattAo, majjhimiyAe parisAe bArasadevasAhasIo, bAhiriyAe cauddasa devasAhassIo' AbhyantarikAyAM samitAhI hai 'IsANassa NaM bhate ! deviMdassa devaraNNo kati parisAo pannatAo' he bhadanta ! devendra devarAja IzAna kI kitane pariSadAeM kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate hai- 'goyamA ! tao parisAo pannattAo' he gautama ! tIna pariSadAeM kahI gaI haiM / 'taM jahA' jo isa prakAra se hai - 'samitA, caMDA, jAtA, taheva savvaM' samitA, caMDA, aura jAtA, isa sambandha meM jo zakrendra ke prakaraNa meM kahA gayA hai vaha yahAM para kaha lenA cAhiye Abhyantara kI pariSadA kA nAma samitA hai 'taheva savvaM ityAdi saba kathana pahile ke hI jaisA hai 'NavaraM abhitariyAe parisAe dasa devasAhassIo paNNattAo' yahAM Abhyantara pariSadA meM daza hajAra deva kahe gaye hai 'majjhimiyAe parisAe bArasa deva sAhasIo' madhyapariSadA meM 12 hajAra deva kahe gaye hai aura 'bAhiriyA e saudharma aranA uthana pramANe che. 'IsANassa NaM bhaMte! deviMdassa devaraNo kati parisAo paNNattAo' he bhagavan hevendra devarASTra IzAnanI DeMTalI prisshaao| eDevAmAM Ave che ? yA praznamA uttaramA prabhuzrI he che - 'goyamA ! o parisAo paNNattAo' he gautama! RNa pariSahAo vAmAM Ave che. 'taM jahA' ? yA pramANe che. - 'samitA, caMDA jAtA taheva savvaM' samitA thaMDA ane jAtA A saMbaMdhI vizeSa kathana zakendranA prakaraNamAM je pramANe che, teja pramANenuM te kathana ahiMyA paNa kahI levu' joie, Abhyantara pariSadAnu nAma samitA che. 'taheva savve' ityAdi saghaNu uthana pahelAnA uthana pramANe che 'varaM abhitariyAe parisAe dasa deva sAhasIo paNNattAo' Alyantara priSadAmAM ahIMyAM dasa hunnara devA hevAmAM Ave che. 'majjhimiyAe parisAe bArasa deva sAhasIo' madhya pariSadAmA 12 mAra hamara deve| uhelA che. jIvAbhigamasUtra
Page #1041
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1028 jIvAbhigamasUtre bhidhAnAyAM parSati dazadeva sahasrANi, mAdhyamikAyAM caNDAbhidhAnAyAM parSadi ca dvAdazadevasahasrANi, vAhyAyAM jAtAbhidhAnAyAM tRtIyasyAM parSadi caturdazadevasahasrANi saMkhyayA prajJaptAni-iti / 'devINaM pucchA' he bhadanta ! IzAnasya devendra devarAjasyAbhyantarikAyAM kati devI zatAni, mAdhyamikAyAM kati0, bAhyAyAM ca kati devIzatAni prajJaptAni ? bhagavAnAha-he gautama ! 'abhitariyAe Nava devIsayA pannattA' IzAnadevendra devarAjasyAbhyantarikAyAM parSadi nava devIzatAni prajJasAni, 'majjhimiyAe parisAe' madhyamikAyAM parSadi 'aTTha devIsayA pannattA' aSTau devI zatAni prajJaptAni-kathitAni tadyathA-'bAhiriyAe parisAe' IzAnadevendra devarAjasya bAhyAbhidhAyAM jAtAyAM tRtIyasyAM parSadi 'sata devIsayA pannattA' saptadevIzatAni prajJaptAni-kathitAni-iti / ___'devANaM0 ThiI pannattA' IzAnadevendra vimAne kiyatI sthiti devAnAm ? bhagavAnAha-he gautama ! 'abhitariyAe parisAe devANaM sattapaliovamAiM ThiI cauddassa deva sAhassIo' bAhyapariSadA meM 14 hajAra deva kahe gaye hai| 'devINaM pucchA' he bhadanta ! ina Abhyantara madhya aura bAhyapariSadA meM kitanI deviyAM kahI gaI hai ? 'abhitariyAe NavadevI satA paNNattA' uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! Abhyantara pariSadA meM 9 sau deviyAM kahI gaI hai 'majjhimiyAe parisAe aTThadevI satA paNNattA' madhyapariSadA meM ATha sau deviyAM' kahI gaI hai / 'bAhiriyAe parisAe satta devI satA paNNattA' bAhyapariSadA meM 700 deviyAM kahI gaI hai 'devANaM ThitI paNNattA' he bhadanta ! ina pariSadAoM ke devoM kI sthiti kitanI kahI gaI haiM ? isake uttara meM prabhu kahate hai-he gautama ! 'albhitariyAe parisAe devANaM satta paliovamAI ThitI paNNattA' IzAnadeva kI Abhya 'bAhiriyAe cauddassa deva sAhassIo' mAhya pariSahAmA 14 yauha 12 hev| sA che. 'devINaM pucchA' 3 bhagavan ! yA mAnyata2, madhya mane pAhya pariSatAmA sI kyio vAmAM mAvesa cha ? 'abhiMtariyAe Nava devIsayA paNNattA' mA prshnn| uttaramA prabhuzrI 43 cha - gautama ! mAnyanta2 paripahAmA 800 navasa viyo 49sa che. 'majjhimiyAe parisAe aTa devI sayA paNNattA' madhyama parihAmA mAse heviyo vAma mAvesa che. 'bAhiriyAe parisAe satta devIsayA paNNattA' mA pariSahamA 700 sAtase piyo 4pAmA mAvesa che. 'devANaM ThitI paNNattA' 3 mApan ! mA pariSahAsabhAnA devenI sthiti keTalI kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe cha 3-3 gautama ! 'abhiMtariyAe parisAe devANaM satta paliovamAI ThitI jIvAbhigamasUtra
Page #1042
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1029 pannattA majjhamiyAe chapalio mAI bAhiriyAe paMcapalio mAI ThiI paNNattA' AbhyantarikAyAM parSadi sapta0 madhyamikAyAM SaT0 bAhyAyAM paJcapalyopamAni devAnAM sthitiH prajJaptA iti / 'devINaM pucchA 0' he bhadanta ! devInAmIzAna devendravimAne kitI sthitiH itiH pRcchAssste ? bhagavAnAha - he gautama ! 'abbhitariyAe sAiregAI paMcapalio mAI majjhamiyAe parisAe cattAri palio mAI ThiI paNNattA' AbhyantarikAyAM parSadi sAtirekapalyopamAni mAdhyamikAyAM catvAri palyopamAni sthitiH prajJaptA, 'bAhiriyAe parisAe tinni palio mAI ThiI paNNattA' bAhyAyAM parSadi tu trINi palyopamAni devInAM sthitiH prajJaptAH, iti / 'aTTho taheva bhANi - ntara pariSadA ke devoM kI sthiti sAta palyopama kI kahI gaI hai / 'majjhamiyAe chapallio mAI bAhiriyAe paMca palio mAI ThitI paNNattA' madhya pariSadA ke devoM kI 6 palyopama kI sthiti kahI gaI hai bAhya pariSadA ke devoM kI sthiti pAMca patyopama kI kahI gaI hai 'devINaM pucchA' he bhadanta / IzAna devendra ke vimAna meM deviyoM kI sthiti kitanI kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'abhitariyAe sAiregAI paMca palio mAI majjhimiyAe parisAe cattAri palio mAI ThitI paNNattA bAhiriyAe parisAe tiSNi palio mAI ThitI 10' he gautama! Abhyantara pariSadA kI deviyoM kI sthiti pAMca palyopama kI kahI gaI hai madhya pariSadA kI deviyoM kI sthiti cAra palyopama kI kahI gaI hai aura bAhyapariSadA kI deviyoM kI sthiti puLvattA izAna devanI AbhyantarA pariSadAmAMnA devAnI sthiti sAta patsyAymnii uDevAmAM Ave che. 'majjhimiyAe cha palio mAI bAhiriyAe paMca palio mAI ThitI paNNattA' madhyama pariSahAnA devonI sthiti cha payobhanI kahevAmAM Avela che. ane khAdya pariSadAnA devAnI sthiti pAMca pacepamanI usa che. 'devINaM pucchA' he bhagavan! zAMna devendranA vibhAnabhAM deviyonI sthiti keTalI kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke 'abhitariyAe sAiregAI paMca palio mAI majjhimiyAe parisAe cattAri palio mAI ThitI paNNattA bAhiriyAe parisAe tiSNi palio mAI ThiI paNNattA' he gautama ! Abhyantara pariSadAnI daiviyAnI sthiti pAMca paDyeApamanI kahevAmAM Avela che. madhyamA pariSadAnI daiviyAnI sthiti cAra pAmanI kahevAmAM Avela che. ane khAdya pariSadAnI daiviyAnI sthiti traNa patyeApamanI 'hevAmAM Avesa che. 'aTTho taheva bhANiyavvo' mA zivAya jADInu sadha jIvAbhigamasUtra
Page #1043
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre yavyo' arthastathaiva saudharmaprakaraNavat bhaNitavyaH / 'saNaMkumArANaM pucchA0' kutra khalu bhadanta ! sanatkumArANAM vimAnAni ? kutra ca te sanatkumArAH parivasanti ? 'taheva ThANapadagameNaM jAva saNaMkumArarasa tao parisAo samitAI taheva' tathAeva yathA prajJApanA dvitIyapadasthA bhavanapativAsinaH teSAM yAvadgamena sanatkumArasya tisraH parSadaH samitAdyAH, bhagavAnAha-he gautama ! saudharmakalpasyoparisapakSa sapratidizi bahuyojanAni, bahuyojanazatAni, bahuyojanasahasrANi, bahuyojanazatasahasrANi, bahuyojanakoTI: bahayojanakoTikoTIH UrdhvaM daraM vyativajya atra khalu sanatkumAro nAma kalpaH prajJaptaH, samAnAH pUrvA'para-dakSiNottararUpAH pArthA evapakSA yatra dUramutpatane tatsapakSam samAnAH pratidigvidizo yatretyAdiniravazeSaM saudharmavat / 'kevalaM dvAdaza vimAnAvAsazatasahasrANi bhave' ityAdyAtIna palyopama kI kahI gaI hai 'aTTho taheva bhANiyacyo' bAkI kA aura saba kathana saudharma prakaraNa ke jaisA hI jAnanA cAhiye 'saNaMkumArANaM pucchA' he bhadanta sanatkumAroM ke vimAna kahAM para haiM ? aura ve sanatkumAra kahAM para rahate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'taheva ThANapadagameNaM jAva saNaMkumArassa tao parisAo samitAi taheva' prajJApanA ke dvitIya pada meM bhavanavAsI devoM ke gama ke anusAra sanatkumAroM ke sambandha meM kathana jAnanA cAhiye tathA ca saudharmakalpa ke Upara sapakSa saprati dizAoM meM-pUrvAdi cAra dizAoM meM aura vidizAoM meM yAvat aneka koDAkoDI yojana taka dUra jAne para pUrva pazcima taka lambA aura uttara dakSiNa taka cauDA Adi vizeSaNoM vAlI sanatkumAra nAma kA eka kalpa hai isa meM sanatkumAra devoM ke 12 lAkha vimAna haiN| inameM pAMca vimAnAvataMsaka haiM-pUrvadizA meM ar3AvataMsaka hai dakSiNadizA meM sphaTikAvataMsaka hai pazcimadizA meM rajatA4thana saudhama 426zubhAM hyA pramANenu samaya se 'saNaMkumArANaM pacchA' bhagavan sanamAna (bhAnA 4yAM pAvasA cha ? mane se sana bhAra heva cyA 29 cha ? 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'taheva ThANa padagameNaM jAva saNaMkumArassa tao parisAo samitAi taheva' prjnyaapn| sUtranA bIjA sthAna padamAM bhavanavAsI devAnA gAmanA kathana pramANe sanaskumAronA saMbaMdhamAMnuM kathana samajI levuM. te A pramANesaudharma ka9panI upara sapakSa saprati dizAomAM-pUrva vigere cAra dizAomAM ane vidizAomAM thAvat aneka koDA koDI jana sudhI dUra javAthI pUrva pazcima sudhI lAMbu ane uttara dakSiNa sudhI paheluM vigere vizeSaNavALuM sanakumAra nAmanuM eka kalpa che. temAM sanakumAra davAnA 12 bAra lAkha vimAne che. jIvAbhigamasUtra
Page #1044
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1031 khyAtam iti vaktavyam, tathA - paJcAvataMsakAH / tatra - pUrvasyAmaGkaH dakSiNasyAM sphATikaH pazcimAyAM rajataH uttarasyAM jAtarUpo'vataMsakaH, madhye sanatkumArA'vataMsakaH, atrA'gramahiSyo na vaktavyAH parigRhIta devInAm - asadbhAvAt / tathA - sanatkumAre kalpe'vasaMta ke vimAne sudharmAyAM siMhAsane sa khalu tatra dvAdazAnAM vimAnAvAsazatasahasrANAM dvAsaptateH sAmAnikasahasrANAm tathA caturNA dvAsaptatAtmarakSakasahasrA NAmAdhipatyaM paurapatyaM yAvad viharati sanatkumArasya kati parSadaH ? bhagavAnAha - tisraH tatrAbhyantarikA samitAyAM 'NavaraM abbhitariyAe parisAe aTTha devasAhassIo w vataMsaka hai aura uttaradizA meM jAnarUpAvataMsaka hai bIca meM sanatkumAra kalpa meM agramahiSiyoM kA kathana nahIM karanA cAhiye- kyoMki yahAM para parigRhIta deviyoM kA asadbhAva hai ' sanatkumAra kalpa meM sanatkumArAvataMsaka vimAna meM sudharmAsabhA meM sanatkumAra nAma ke siMhAsana para rahA huA vaha sanatkumAra deva 12 lAkha vimAnAvAsoM kA 12 hajAra sAmAnika devoM Adi ko Adhipatya evaM paurapatya karatA huA yAvat apane samaya ko vyatIta karatA huA rahatA hai ityAdi rUpa se saba kathana yahAM para zakra ke prakaraNa kI taraha kaha lenA cAhiye tathA ca yahAM para bhI zakra ke prakaraNa kI taraha tIna pariSadAeM haiM una ke nAma bhI samitA caMDA aura jAtA hai 'NavaraM abhitariyAe parisAe aTThadeva sAhassIo pannattAo' yahAM kI Abhyantara pariSadA temAM pAMca vimAnAvata...sake che. te A pramANe samajavA jemake-pUrva dizAmAM aMkAvata...saka che. dakSiNa dizAmAM sphaTikAvatasaka che. pazcima dizAmAM rajatA vata...saka che. ane uttara dizAmAM jAtarUpAvata saka che, ane vacamAM sanatkumArAvata...saka che. A sanatkumAra kalpamAM agramahiSiyAnuM kathana kahevAmAM Avela nathI kemake-ahIMyAM parigrahIta daiviyAnA asadbhAva che. sanatkumAra kalpamAM sanatkRmArAvata saka vimAnamAM sudharmAM sabhAmAM sanatkumAra nAmanA siMhAsananI upara birAjelA e sanatkumAra deva 12 bAra lAkha vimAnAvAsAnuM 12 khAra hajAra sAmAnika dhruve vigerenuM adhipati paNuM ane paurapatya karatA thakA yAvat potAnA samayane vItAvatA rahe che. vigere prakArathI saghaLuM kathaka zakanA prakaraNanA kathana pramANe ahIMyAM paNa tenI traNa pariSadAe che. ane tenA nAbhI pazu samitA, thaMDA ne latA se pramANe che. 'NavaraM abhitariyAe parisAe aThTha devasAhassIo paNNattAso' ahIMnI Alyantara pariSahAnA ne hevA jIvAbhigamasUtra
Page #1045
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1032 jIvAbhigamasUtre pannattAo' navaramaSTau devasahasrANi, 'majjhimiyAe.' madhyamikAyAm-'dasadevasAhassIo0' dazadevasahasrANi, 'bAhiriyAe pa0' bAhyAyAM parSadi 'bArasa devasAhassI. o pa0' dvAdazadevasahasrANi prajJaptAni / atra devI parSado na vaktavyAH tathA 'abhitariyAe parisAe devANaM ThiI addhapaMcamAI sAgarovamAiM paMca paliovamAI ThiI paNNattA majjhimiyAe parisAe addha paMcamAiM sAgarovamAI cattAri paliovamAiThiI pannattA bAhiriyAe parisAe addha paMcamAiM sAgarovamAI tinni paliovamAiM ThiI pannattA aTTho so ceva' AbhyantarikAyAm -ardhapaJcamasAgaropamAni paJcapalyopamAni sthitiH, madhyamikAyAma-ardhapaJcamAni sAgaropamANi catvAri palyopamAni, bAhyAyAmarddhapazcamAni sAgaropamANi trINi palyopamAni yAvadevAnAM ke jo deva hai unakI saMkhyA ATha hajAra hai / 'majjhimiyAe parisAe dasadeva sAhassIo pa0' madhyapariSadA meM jo deva hai unatI saMkhyA dasa hajAra hai 'bAhiriyAe parisAe bArasadeva sAhassIo paNNattAo' bAhyapariSadA meM jo deva hai una kI saMkhyA 12 hajAra hai 'abhitariyAe parisAe devANaM addha paMcamAI sAgarovamAiM cattAri paliovamAiM ThitI pa0' Abhyantara pariSadA ke devoM kI sthiti 4 // sAgaropama kI aura pAMca palyopama kI hai 'majjhimiyAe parisAe addhapaMcamAI sAgarovamAI cattAri paliovamAI ThitI pa0' madhyapariSadA ke devoM kI sthiti 4 // sAgaropama kI aura cAra palyopama kI hai 'bAhiriyAe parisAe addhapaMcamAiM sAgarovamAiM tiNi paliovamAI ThitI 50' bAhyapariSadA ke devoM kI sthiti 4 // sAgaropama kI aura tIna palyopama kI hai / 'aTTho so ceva' ina saba kA kArya pUrvavat cha bhanI sadhyA 2418 02nI cha. 'majjhimiyAe parisAe dasa deva sAhassIo paNNatAo' madhyama 52SahAna vAnI sadhyA sannaranI che. 'bAhiriyAe parisAe bArasa deva sAhassIo paNNattAo' mA 5viSavAnA hevonI sadhyA 12 // 2 12nI cha. 'abhitariyAe parisAe devANaM ThitI addha paMcamAi sAgarovamAI cattAri paliovamoiM paNNattAI' mAnyata2 pariSahAnA hevonI sthiti 4 // sA! yA2 saa2|5m mane pAMya 58ye|5mnii cha, 'majjhimiyAe parisAe addha paMcamAiM sAgarovamAiM cattAri paliovamAI ThitI paNNattA' madhyama pripadAnA devanI sthiti kA sADA cAra sAgarepama ane cAra palyopamanI che, 'bAhiriyAe parisAe addhapaMcamAiM sAgarovamAI tiNNi paliovamAiM ThitI paNNattA' bAhya pariSadAnA devenI sthiti kA sADA cAra sAgarepama ane traNa patye5bhnii Desa che. 'aTTho so ceva' 23 // mayAnuyAya paDatAnA 4thana pramANa jIvAbhigamasUtra
Page #1046
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1033 sthitiH prajJaptA / arthaH sa evA'nyat-zakravat / 'evaM mAhiMdrassa vi taheva' evaM mAhendrasyApi jijJAsAyAM tathaiva sanatkumAravat praznamudbhAvya 'tao parisAo NavariM abhitariyAe parisAe' tisraH parSadaH navaram-AbhyantarikAyAm parSadi 'chadevasAhassIo pannatAo, majjhimiyAe parisAe aTThadevasAhassIo pannattAo, bAhiriyAe dasa devasAhassIo pannattAo' paidevasahasrANi madhyamikAyAmaSTau0 bAhyAyAM dazadevasahasrANi prajJaptAni 'ThiI devANaM-abhitariyAe parisAe addhapaMcamAiM sAgarovamAI satta paliovamAI ThiI paNNattA majjhimiyAe pari0 paMca, sAgarovamAiM chaccapaliovamAI bAhiriyAe parisAe addhapaMcajAnanA cAhiye evaM mAhiMdassa vitaheva tao parisAo NavaraM abhitariyAe parisAe chaddeva sAhassIo paNNattAo' isI taraha se mAhendra devendra ke viSaya meM bhI kathana jAnanA cAhiye yahAM para bhI pUrvokta nAma vAlI tIna pariSadAeM haiN| Abhyantara pariSadA meM 'chaddevasAhassIo paNNattAo' 6 hajAra deva hai 'majjhimiyAe parisAe aTTadeva sAhassIo paNNattAo' madhyapariSadA meM ATha hajAra deva hai aura 'bAhiriyAe dasadevasAhassIo pa0' bAhyapariSadA meM 10 hajAra deva hai / 'ThitI devANaM abhitariyAe parisAe addhapaMcamAiM sAgarovamAI sattapaliovamAI' Abhyantara pariSadA ke devoM kI sthiti 4 // sAgaropama kI aura sAta palyopama kI hai 'majjhimiyAe pari0 paMcasAgarovamAiM chacca paliovamAI' madhyapariSadA ke devoM kI sthiti pAMca sAgaropama kI aura cha palyopama kI hai 'bAhiriyAe pari0 addhapaMcasamana 'evaM mAhiMdassa vi taheva tao parisAo NavaraM abhiMtariyAe parisAe cha devasAhassIo paNNattAo' merI pramANe bhAundra hevendranA samayamA 55 kathana samajI levuM, ahIMyA paNa pUrvokta nAme vALI traNa pariSadAe kahevAmAM sAsa cha. sAyanta2 pariSadAmA 'cha deva sAhassIo paNNattAo' cha ra heve| cha. 'majjhimiyAe parisAe adu devasAhassIo paNNattAo' madhyamA pariSahAmA mA 12 / che. ane, 'bAhiriyAe dasa devasAhassIo paNNattAo' mAha pariSahAmA 10 4sa unna2 he| che. 'ThiI devANaM abhitariyAe parisAe addha paMcamAiM sAgarovamAI satta paliovamAI' mAsyanta2 pariSahAnA hevAnI sthiti 4 // saa| yA2 saag|5m bhane sAta pakSyopanI cha. 'majjhimiyAe parisAe paMca sAgarovamAi chacca paliovamAi' madhyama pazSihAnA hevAnI sthiti pAMya sAza5ma sane pakSyopabhanI che. 'bAhiriyAe parisAe addha paMcamAI jI0 130 jIvAbhigamasUtra
Page #1047
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1034 jIvAbhigamasUtre mAiM sAgarovamAiM paMca ya paliovamAiM ThiI paNNattA' AbhyantarikAyAM parSadi ardhapazcama sAgaropama sapta palyopamAni mAdhyamikAyAM parSadi paJcasAgaropama Sada palyopamAni bAhyAyAM parSadi ardhapaJcama sAgaropama paJca palyopamAni devAnAM sthitiruktA / 'taheva savvesiM iMdANaM ThANapayagameNaM' tathaiva sanatkumArAdivadevasthAnapadagamena / sarvendrANAm -'vimANANi vuccA' tao pacchAo parisAo patteyaM patteyaM vuccai' vimAnAnyuktvA tataH pazcAt parSadaH pratyekaM-2 ucyante iti / 'baMbhassavi' brahmalokasyA'pi, kutra khalu bhadanta ! brahmalokadevAnAM vimAnAni kva nu bhadanta ! brahmalokadevAH parivasanti ? bhagavAnAha-gautama ! sanatkumAra; mAhendrakalpopari sapakSa sapratidizi bahudUramUrdhvamutplutya brahmalokakalpaH sarvatovistIrNaH pUrNacandrasaMsthAnasaMsthitaH iGgAlarAzivarNAbhaH ityAdi pUrvavat / navaramatra mAIsAgarovamAiM paMcapaliovamAiM' bAhyapariSadA ke devoM kI sthiti 4 // sAgaropama kI aura pAMca palyopama kI hai 'taheva savvesiM iMdANaM ThANa payagameNaM' sanatkumAra Adi kI taraha sthAna padagama se samasta indroM ke vimAnoM ko kahakara aba sUtrakAra pratyeka kI pariSadA ke vimAnoM kA kathana karate hai-tathAca-'baMbhassa vi tao parisAo paNNattAo' he bhadanta ! brahmaloka devoM ke vimAna kahAM para haiM aura brahmaloka deva kahAM para rahate hai isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama! sanatkumAra kalpa aura mAhendrakalpa ke Upara dizAoM meM aura pratidizAoM meM bahuta dUra UMce jAne para Agata ThIka isI sthAna para brahmaloka kalpa hai yaha pUrva se pazcima taka lambA aura uttara se dakSiNa taka cauDA hai pratipUrNa caMndra ke jaisA isakA saMsthAna hai sAgarovamAI paMca paliovamAI' mA parihAna vAnI sthiti 4 // sA yAra sAgarA5ma mane pAya 5cyA5manI cha. 'taheva savvesiM iMdANaM ThANapayagameNaM' sanakumAra vigerenI jema sthAna para gamathI saghaLA IdronA vimAnanuM kathana karIne have sUtrakAra dareka IndronI pariSadAnA vimAnanuM kathana kare che. te mA pramANe-'baMbhassa vi tao parisAo paNNattAo' bhagavan prahmasonA devonA vimAne kyAM AvelA che? ane brahmalekanA devo kyAM nivAsa kare che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! sanakumAra ka95 ane mahendra kapanI uparanI dizAomAM ane pratidizAomAM ghaNe dUra sudhI upara javAthI AvatA barobara eja sthAna para brahmaleka nAmanuM kalpa che. te ka95 pUrvathI pazcima sudhI lAMbu ane uttarathI dakSiNa sudhI pahoLuM che. prati jIvAbhigamasUtra
Page #1048
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 119 zakAdidevAnAM pariSadAdini0 1035 catvAri vimAnazatasahasrANi catvAro'vataMsakAH-azokAvataMsakaH, saptaparNAvataMsakaH, campakAvataMsakaH, cUtAvataMsakaH, madhye brahmalokAvataMsakaH, AdhipatyecaturNI vimAnAvAsazatasahasrANAM SaSTiH sAmAnikasahasrANAM caturNI ca SaSThInAmAtmarakSakadevasahasrANAm / tisRSu parpatsu madhye samitAbhyantarikAyAm-'abhitariyAe cattAri devasAhassIo majjhimiyAe cha devasAhassIo bAhiriyAe aTThadevasAhassIo' AbhyantarikAyAM catvAri devasahasrANi madhyamikAyAM caNDAyAM SaDadevasahasrANi bAhyAyAM jAtAyAmaSTau devasahasrANi prajJaptAni / 'devANaM ThiIabhitariyAe parisAe addhaNavamAI sAgarovamAiM paMca ya paliovamAiM majjhimiyAe addha navamAi cattAri paliovamAI, bAhiriyAe addhaNavamAiM sAgarovaiMgAla kI-jalatI huI agni kI jaisI isakI prabhA hai ityAdi vizeSaNoM se pUrva ke kalpoM kI taraha isakA bhI varNana kiyA gayA jAnanA cAhiye yahAM para cAra lAkha vimAna hai aura cAra vimAnAvataMsaka haiM una ke nAma azokAvataMsaka, saptaparNAvataMsaka, campakAvataMsaka aura cUtAvataMsaka haiM inake bIca meM brahmalokAvataMsaka hai yahAM pUrvokta hI nAma vAlI tIna pariSadA haiM Abhyantara pariSadA meM cAra hajAra deva haiM, madhyapariSadA meM 6 hajAra deva haiM bAhyapariSadA meM 8 hajAra deva haiN| 'devANaM ThitI' devoM kI sthiti isa prakAra se hai-'albhitariyAe addha NavamAI sAgarovamAi paMca ya paliovamAi, majjhimiyAe parisAe addha navamAiM cattAri paliovamAI bAhiriyAe addhanavamAI sAgarovamAiM tiNi ya paliovamAi' Abhyantara pariSadA ke devoM pUrNa caMdramAnA jevuM temanuM saMsthAna che aMgArAnI pradIpta thayela agninA jevI tenI prabhA che. vigere prakAranA vizeSaNe pahelA kalpanA kathana pramANe AnuM varNana paNa karI levuM. A ka5mAM cAra lAkha vimAne che. ane cAra vimAnAvataMsaka che. te vimAnAvAMsanA nAmo azekAvataMsaka satapaNuMvataMsaka, caMpakAvavaMsaka, ane AdmAvataMsaka che. A avataMsakonI vacamAM brahmakAvatuMsaka che. AmAM pahelA kahevAmAM Avela nAmevALI traNa pariSadAo che. te paikI Abhyantara pariSadAmAM cAra hajAra de che. madhyamAM pari. 1dAmAM ka cha hajAra devo che. bAhya pariSadAmAM 8 ATha hajAra devo che. 'devANaM ThitI' hevonI sthiti // pramANe cha.-'abhitariyAe addhaNavamAi sAgarovamAi paMcaya paliovamAi majhimiyAe parisAe addha navamAiM cattAri paliovamAI bAhiriyAe addhaNavamAi sAgarovamAi tiNNiya paliovamAi' jIvAbhigamasUtra
Page #1049
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1036 jIvAbhigamasUtre " mAI tinniya paliomAI, aTTho so ceva' devAnAM sthitiH AbhyantarikAyAm, ardhanavamAni sAgaropamANi paJca ca palyopamAni mAdhyamikAyAmarddhanavamAni sAgaropamANi catvAri palyopamAni bAhyAyAntu - ardha navamAni sAgaropamANi trINi palyopamAni arthaH sa evA'nyatsarvaM sanatkumAravat / 'laMtagassa vi jAva tao parisAo' lAntakasyApi yAvat tisraH parSada : 'abhitariyAe parisAe do caiva sAhassIo, majjhimiyAe cattAri deva sAhassIo pannattAo, bAhiriyare chaddevasAhasIo pannattAo' AbhyantarikaparSadi dve eva sahasre mAdhyamikAyAM catvAri deva sahasrANi bAhyAyAM SaT sahasrANi devAnAM prajJaptAni / 'ThiI kI sthiti 8 || sAgaropama aura pAMca palyopama kI hai madhyapariSadA ke devoM kI sthiti 8 || palyopama aura cAra palyopama kI hai tathA bAhyapariSadA ke devoM kI sthiti 8 || sAgaropama aura tIna palyopama kI hai bAkI kA aura saba kathana 'aTTho so ceva' ke kathanAnusAra sanat kumAra prakaraNa ke jaisA hI jAnanA cAhiye 'laMtagassa vi jAva tao parisAo' lAntaka deva kI bhI yAvat tIna pariSadAeM haiN| 'abhitariyAe parisAe do deva sAhassIo pannatAo' Abhyantara pariSadA meM do hajAra deva haiM 'majjhamiyAe cattAri devasAhassIo pa0' madhyapariSadA meM cAra hajAra deva haiM / 'bAhiriyAe chadevasAhassIo pa0 ' bAhyapariSadA meM 6 hajAra deva haiM / lAntaka kalpa brahmaloka kalpa ke Upara yAvat usase aneka yojana dUra para hai yahAM para pacAsa hajAra vimAna hai IzAna kalpa kI taraha yahAM aGkAvataMsaka sphaTikAvataMsaka, Abhyantara pariSadAnA devonI sthiti 85 sADA AThe sAgarApama ane pAMca paDyeApamanI che. madhyamA pariSadyAnA devonI sthiti 8aaaa sADA ATha sAgara - pama ane cAra paceApamanI che. tathA bAhya pariSadAnA veAnI sthiti dvA sADA ATha sAgaropama ane traNa patyeApamanI che. A zivAya khAkInu bIju tamAma athana 'aThTho so ceva' me vayananA uthana pramANe sanatkumAranA azubha ahevAmAM maveta athana pramANe sabhavu 'laMgatassa vi jAva tao parisAo' sAnta hevanI pazu yAvat Rzu pariSahAya che 'abbhitariyAe parisAe do deva sAhasIo paNNattAo' Alyantara pariSahAbhAM me itara deve che. 'majjhi miyAe cattAri deva sAhassIo paNNattAoM' madhyamA pariSahAbhAM yAra inbhara deve che. 'bAhiriyAe cha deva sAhassIo paNNattAo' mA pariSahAbhAM cha intara dhruve che. lAntaka kalpa brahmaleka kalpanI upara yAvat tenAthI aneka yAjana dUra che. A kalpamAM 50 pacAsa hajAra vimAnA che. izAna kalpanA kathana jIvAbhigamasUtra
Page #1050
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1037 bhANiyavyA' sthiti bhaNitavyA tathAhi-lAntake-'abhitariyAe parisAe bArasasAgarovamAI satta paliovamAIThiI pannattA, majjhimiyAe parisAe bArasa sAgarovamAI chacca paliovamAIThiI pannattA bAhiriyAe parisAe bArasa sAgarovamAI paMca paliovamAIThiI pannattA' AbhyantarikaparSadi dvAdaza sAgaropama saptapalyopamAni mAdhyamika parSadi dvAdaza sAgaropama SaT palyopamAni bAhyAyAntu-dvAdazasAgaropamapaJcapalyopamAni sthitiH prajJaptA iti / 'mahAmukkassa vi jAva tao parisAo jAva' mahAzukrasyA'pi yAvattisraH parSadaH kutra khalu te -kva ca teSAM vimAnAni parivasanti ? bhagavAnAha-gautama ! lAntakopari sapakSapratidizi bahUrvaM mahAzukranAmA kalpaH sarvato vistIrNazcandrasaMsthAnavAn ityAdi rajatAvataMsaka aura jAtarUpAvataMsaka ye cAra avataMsaka vimAna hai aura bIca meM lAntakAvataMsaka vimAna hai Abhyantara pariSadA ke devoM kI sthiti 12 sAgaropama kI aura 7 palyopama kI hai madhyapariSadA ke devoM kI sthiti 12 sAgaropama kI aura 6 palyopama kI hai aura bAhyapariSadA ke devoM kI sthiti 12 sAgaropama aura 5 palyopama kI hai 'kahi NaM bhaMte ! mahAsukkagadevANaM vimANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! mahAsukka devA parivasaMti ?' he bhadanta ! mahAzukra nAmake devoM ke vimAna kahAM para haiM aura mahAzukra ke nAmake deva kahAM para rahate haiM ? uttara meM prabhu kahate hai-'goyamA ! 'laMtagakappassa uvari0' he gautama ! lAntaka kalpa te Upara pUrvAdi cAra dizAoM meM bahuta yojanoM taka yAvat dUra jAne para Agata sthAna meM mahAzukra nAmakA kalpa hai yaha kalpa pUrva se pazcima taka lambA aura uttara se dakSiNa taka cauDA hai pramANe A kapamAM aMkAvAMsaka, sphaTikAvavaMsaka, rajatAvataMsaka, ane jAta rUpAvataMsaka A cAra avataMsaka vimAne che. ane tenI vacamAM lAntakAvatuMsaka vimAna che. Abhyantara pariSadAnA devenI sthiti 12 sAgaropama ane 7 palyopamanI che. madhyama pariSadAna devenI sthiti 12 bAra sAgaropama ane pApanI che. ane bAhya pariSadAnA devenI sthiti 12 bAra sAgare. 5bha mane pAMya 58yo5manI cha. 'kahiNaM bhaMte ! mahAsukkA devANaM vimANA paNNattA ? kahiNaM bhaMte ! mahAsukkA devA parivasaMti' bhagavan mahazuOM nAmanA vana vimAno 4yA pAvasA cha ? mane mAzu4465na / 4yAM nivAsa 42 cha ? 'goyamA ! laMgakappassa uvari' gautama ! sAnta: 465nI 52 pUrva vigere yAra zAyamA ghaNu yojanA sudhI yAvat dUra javAthI AvelA sthAnamAM mahAzuka nAmane kalpa che. A ka95 pUrvathI pazcima lAMbu ane uttarathI dakSiNa sudhInuM paheluM che. jIvAbhigamasUtra
Page #1051
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre brahmalokavat, navaraM catvAriMzadvimAnAvAsasahasrANi vaktavyAni catvAro'vataMsakAH pUrvavat-avataMsakAzcatvArastathaiva-azokAvataMsakaH saptaparNAvataMsakaH campakAvataMsakaH cUtAvataMsakaH, madhye zukrAvataMsakaH, catvAriMzadvimAnavAsasahasrANAM tattadvibhAgAnAmAdhipatyaM kurvan sa svayaM viharati / tisraH parSadaH pUrvanAmakAH tatra-samitA'bhyantarikAyAm / 'abhitariyAe egaM devasahassaM majjhimiyAe do devasAhassIo pannattAo, bAhiriyAe cattAri devasAhassIo' AbhyantarikAyAm ekaM devasahasram, mAdhyamikAyAM dve devasahasra, bAhyAyAM catvAri devasahasrANi prajJaptAni / 'abhitariyAe parisAe addhasolasasAgarovamAI paMca paliovamAI, majjhimiyAe addha solasa sAgarovamAI cattAri paliovamAI, bAhiriyAe addhasolasa sAgarovamAI tinni paliovamAiM aTThoso ceva AbhyantarikAyAM parSadi ardhaSoDazasAgaropamapazcapalyopamAni, mAdhyamikAyAM ardhaSoDaza sAgaropama catvAri palyopamAni, bAhyAyAM parSadi ardhaSoDaza sAgaropamAni trINi palyopaityAdi saba kathana brahmaloka kI taraha jAnanA cAhiye yahAM 40 hajAra vimAna haiM / cAra avataMsaka haiM jinake nAma azokAvataMsaka, saptaparNAvataMsaka, campakAvataMsaka aura cUtAvataMsaka haiM bIca meM zukrAvataMsaka haiM yahAM para bhI pUrvokta nAma vAlI tIna pariSadAeM haiM / Abhyantara pariSadA meM 1 hajAra deva haiM madhyapariSadA meM do hajAra deva haiM aura bAhyapariSadA meM 4 hajAra deva hai Abhyantara pariSadA ke devoM kI sthiti 15 // sAgaropama kI aura pAMca palyopama kI hai madhya pariSadA ke devoM kI sthiti solaha sAgaropama kI aura 4 palyopama kI haiM bAhyapariSadA ke devoM kI sthiti 15 // sAgaropama kI aura tIna palyopama kI hai avaziSTa kathana pUrva ke hI jaisA jAnanA cAhiye 'kahi NaM bhaMte ! vigere prakAranuM tamAma kathana brahmalekanI jema samajavuM. A kalpamAM 40 cALIsa hajAra vimAne che. cAra avataMsake che. jenA nAme azekAvataMsaka, saptaparNavataMsaka, campakAvavaMsaka, ane AdmAvataMsaka e pramANe che. vacamAM zukrAvataMsaka che. ahIMyAM paNa pahelA kahevAmAM Avela nAma vALI traNa pariSadAo che. Abhyantara pariSadAmAM 1 eka hajAra deva che. madhyama pariSadAmAM ra be hajAra devo rahe che. bAhya pariSadAmAM 4 cAra hajAra de che. Abhyantara pariSadAnA devenI sthiti napA sADA paMdara sAgaropamanI ane 5 pAMca pApamanI che. madhyamAM pariSadAnA devAnI sthiti 16 seLa sAgaropama ane 4 cAra palyopamanI che. bAhya pariSadAnA devonI sthiti sADA paMdara sAgaropama ane traNa popamanI che. A zivAyanuM bAkInuM kathana pahelAnA kathana pramANe jIvAbhigamasUtra
Page #1052
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1039 mAni devAnAM sthitiIyA, arthaH sa eva anyatsarvaM pUrvavat iti / 'sahassAre pucchA jAva0' he bhadanta kutra khalu sahasrAradevavimAnAni vava ca te sahasrAradevAH parivasanti ? bhagavAnAha-mahAzuka kalpopari sapakSapratidizi bahudUramUrdhvaM sarvato vistIrNazcandrasaMsthAnavat brahmalokavat vaiziSTayaM SavimAnAvAsasahasrANi vaktavyAniaGkAvataMsakaH-sphaTikAvataMsaka:-rajatAvataMsaka :, jAtarUpAvataMsakAH, madhye shsraaraavtNskH| anyatpUrvavat, 'abhitariyAe parisAe paMcadevasayA, majjhisahassAradevANaM vimANA paNNattA ? kahi NaM bhaMte ! sahassAra devA parivasaMti' he bhadanta ! sahasrAra devoM ke vimAna kahAM para hai ? aura sahasrAra deva kahAM para rahate hai ? uttara meM prabhu kahate hai 'goyamA ! mahAsukkassa kappassa api sapakkhaM sapaDidisi bahUI joyaNAI jAva uppaittA ettha NaM sahassAre nAmaM kappe pannatte, pAINapaDINAyae udINa dAhiNa vicchinne paDipuNNacaMda saMThANasaMThie' he gautama ! mahAzukra kalpa ke Upara dizA vidizAoM meM aneka yojana yAvat dUra jAne para Agata isI sthAna para sahastrAra nAma kA kalpa hai yaha kalpa pUrva se pazcima taka lambA aura uttara se dakSiNa taka cauDA hai pratipUrNa candra ke jaisA isakA saMsthAna hai ityAdi saba kathana brahmaloka ke jaisA jAnanA cAhiye yahAM para 6 hajAra vimAnAvAsa hai aDAvataMsaka, sphaTikAvataMsaka, rajatAvataMsaka, aura jAtarUpAvataMsaka ye cAra avataMsaka vimAna cAroM dizAoM meM haiM aura inake madhya meM sahastrArA. sabhA. 'kahiNaM bhaMte ! sahassAradevANaM vimANA paNNattA ? kahiNaM bhaMte ! saha ssAra devA parivasaMti' 3 nagavan sannA2 hevonA vimAno yAM sAvatA cha ? ane sahasAra deve kayAM rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'goymaa ! mahAsukkarasa kappassa uppi sapakkhaM sapaDidisaM bahuI joyaNAI jAva uppaittA ettha NaM sahassAre nAma kappe paNNatte, pAINapaDINAyae udINa dAhiNa vicchinne paDipuNNacaMdasaMThANasaMThie' hai gautama ! mAzu 465nI 652 dizA vidizAomAM aneka jana yAvat dUra javAthI AvatA eja sthAna para sahasAra nAmanuM ka9pa che. A kala5 pUrvathI pazcima sudhI lAMbuM ane uttarathI dakSiNa sudhI paheLe che. paripUrNa caMdranA jevuM tenuM saMsthAna che. vigere prakAranuM saghaLuM kathana brahmalekanA kathana pramANe samajI levuM. A kapamAM 6 cha hajAra vimAnAvAsa che. aMkAlataMsaka sphaTikAvavaMsaka, rajanAvavaMsaka, ane jAtarUpAvataMsaka, e cAra avataMsaka vimAna tenI cAre dizAomAM che. ane tenI vacamAM sahasAvatuMsaka nAmanuM vimAnAvatuMsaka che. ahIMyAM paNa pahelAnA jIvAbhigamasUtra
Page #1053
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1040 jIvAbhigamasUtre miyAe parisAe egA devasAhassI, bAhiriyAe do deva sAhassIo paNNa tA' etasyA'bhyantara-madhya-bAhya parSatsu kramazaH paJcadevazatAni ekaM devasahasraM, dve devasahasre devAnAM vAsaH 'ThiI abhitariyAe addhahArasasAgarovamAI satta paliovamAi, evaM majjhimiyAe addhadvArasa sAgarovamAI chappaliovamAibAdiriyAe aTThA0 yaMcapaliovamAI aTThoso ceva' sthitizcA'rdhASTAdazasAgaropama sapta palyopamAni Abhyanta rikAyAm mAdhyamikAyAmardhASTA0 SaT palyopamAni; bAhyAyAntu-ardhASTAdaza sAgaropama paJcapalyopamAni, arthaH sa evA'nyadbahmakalpavat iti / 'ANaya pAyaNassa vi pucchA0 jAva tao parisAo' Anata prANatasyApi pRcchA yAvattisraH parSadaH Anata-prANatau dvau kalpau sahasrAra kalpato bahudUraM pUrvavadvarNanIyau ubhayatrApi-azoka-saptaparNacampakA''mAvataMsakavataMsaka nAmakA vimAnAvataMsaka hai yahAM para pUrva kI taraha tIna pariSadAeM hai Abhyantara pariSadA meM pAMca sau deva hai madhyapariSadA meM eka eka hajAra deva hai aura bAhyapariSadA meM do hajAra deva haiM Abhyantara pariSadA ke devoM kI sthiti 17 // sAgaropama kI aura sAta palyopama kI hai madhyapariSadA ke devoM kI sthiti 18 sAgaropama kI aura 6 palyopama kI hai bAhyapariSadA ke devoM kI sthiti 17 // sAgaropama kI aura 5 palyopama kI hai avaziSTa kathana pUrva ke jaisA hai 'kahi NaM bhaMte ! ANaya pANaya nAme duve kappA paNNattA' he bhadanta ! Anata prANata nAmake do kalpa kahAM para haiM aura 'kahi NaM bhaMte ! ANaya pANayagA devA parivasaMti' kahAM para Anata prANata deva rahate hai ? uttara meM prabhu kahate hai-'goyamA ! sahassAra kappassa uppi sapakvaM sapaDidisiM kathana pramANe traNa pariSadAo che. Abhyantara pariSadAmAM 500 pAMcaso deve che. madhyapariSadAmAM 1000 eka hajAra de che. ane bAhya pariSadAmAM eka hajAra devo che. Abhyantara pariSadAnA devanI sthiti 17 sADA sattara sAgaropamanI ane 7 sAta palyopamanI che. madhya pariSadAnA devenI sthiti 18 aDhAra sAgarepama ane 6 cha palyopamanI che. bAhya pariSadAnA devenI sthiti 1chA sADA sattara sAgaropama ane 5 pAMca palyopamanI che. A zivAyanuM kathana pahelAnA kathana pramANe che. 'kahiNa bhaMte ! ANayapANayaNAme duve kappe paNNattA' hai bhagavan ! mAnata prAta nAmanA me 485o 4yAM mAvadA cha ? tathA 'kahiNaM bhate ! ANayapANayagA jevA vinaMti' AvataprANata deve kyAM rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 3-'goyamA ! sahassArakappassa uppi sapakkhaM sapaDidisiM bahUI joyaNAI jIvAbhigamasUtra
Page #1054
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1041 prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 madhye prANatAvataMsako'nyat samAnam navaram -'abhitariyAe aDDAijjA devasayA jhimiyAe paMcadevasayA bAhiriyAe egA devasAhassI' navaramAbhyantarikAyAmatRtIyAni devazatAni mAdhyamikAyAM paJcadevazatAni bAhyAyAM parSadi - ekaM devasahasraM prajJaptam / 'ThiI abhitariyAe egUNavI sAgarovamAi paMca ya paliovamAi ' evaM majjhimayAe eguNavIsaM sAgarovamAi cattAri ya palio mAi bAhiriyAe parisAe eguNavIsaM sAgarovamAi tinni ya paliomAI' ThiI-aTToso ceva' abhyantarikAyAM parSadi -Anata-prANatadevAnAM sthitiH ekonaviMzatiH sAgaropabahUI joyaNAI jAva uppaittA etthaNaM ANaya pANaya nAma duve kappA paNNattA pADI paDaNAyayA udINa dAhiNa vicchiNNA addhacaMdasaMThANasaMThiyA accimAlI iMgAlarAsippabhA' he gautama ! sahassAra kalpa ke Upara dizA evaM vidizAoM meM aneka yojana Age jAne para Agata isI sthAna meM Anata prANata nAmake do kalpa hai ye donoM kalpa pUrva se pazcima taka lambe aura uttara se dakSiNa taka cauDe hai inakA arddhacandra ke jaisA saMsthAna haiM agni kI jvAlA ke jaisI inakI prabhA hai yahAM para Anata prANata devoM ke 4 sau vimAnAvAsa hai pUrvAdi cAra dizAoM meM kramazaH azokAvataMsaka, saptaparNAvataMsaka, campakAvataMsaka aura cUtAvataMsaka haiM aura madhya meM prANatAvataMsaka haiM yahAM para bhI pUrva kI taraha tIna pariSadAeM haiM inameM Abhyantara pariSadA meM 2|| sau deva haiM madhyapariSadA meM pAMca sau deva haiM aura bAhyapariSadA meM eka hajAra deva jAva uppAittA ANayapANaya nAma duve kappA paNNattA pADINapaDINAyayA udIrNa dAhIMNa vicchiNNA addhacaMdasaMThANasaMThiyA accimAlI iMgAlarA sippabhA' he gautama ! sahasrAra kapanI upara dizA ane vidizAomAM aneka ceAjana AgaLa javAthI AvatA sthAnamAM Anata prANata nAmanA e kalpe AvelA che. A banne kalpo pUthI pazcima sudhInuM lAMbA ane uttarathI dakSiNa sudhInu paheALA che. tenuM saMsthAna a caMdranA AkAra jevuM che. agninI javAlAnA jevI tenI prabhA che. ahIMyAM Anata prANata deveAnA 400 cAra seA vimAnAvAsA che, pUrva vigere cAra dizAomAM kramazaH azekAvata...saka, saptaparNAvata...saka, caMpakAvata'saka, ane AmrAvatasaka che. ane tenI madhyamAM prANatAvata...saka che. A kalpamAM paNa pahelAnA jevA traNa pariSadyAe che. tenI pahelI Abhyantara pariSadonA 250 ahiMsA devA che. madhyapariSadAmAM 500 pAMcase deve che. ane khAdya pariSadAmAM 1 eka hajAra devA che. Abhyantara pariSadAnA devAnI sthiti 185 sADA aDhAra sAgare pama ane pAMca paDye pamanI jI0 131 jIvAbhigamasUtra
Page #1055
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1042 jIvAbhigamasUtre mANi paJcapalyopamAni, mAdhyamikAyAm ekonaviMzatiH sAgaropamANi catvAri ca palyopamAni bAhyAyAntu varSadi ekonaviMzatiH sAgaropamANi trINi ca palyopamAni sthitiH arthaH sa eva-ito'nyatsahasrAradevavat iti / 'kahi NaM bhaMte ! AraNa accuyANaM devANaM taheva accue saparivAre jAva viharai' kutra khalu bhadanta ! AraNA'cyutau kalpau ? kutrA''raNoDacyutazca dvau devau parivasanta, ityAdi praznaH ? bhagavAnAha-gautama ! Anata-prANatakalpayoruparitanadeze sapakSasapratidizi bhuuduurhai| Abhyantara pariSadA ka devoM kI sthiti 19 sAgaropama kI evaM pAMca palyopama kI sthiti hai madhyapariSadA ke devoM kI 19 sAgaropama kI aura 4 palyopama kI sthiti hai aura bAhyapariSadA ke devoM kI 19 sAgaropama kI aura tIna palyopama kI sthiti hai bAkI kA aura saba kathana pUrva ke jaisA hai 'kahi NaM bhaMte ! AraNa accuyA nAma duve kappA 50' he bhadanta ! AraNa aura acyuta nAmake ye do kalpa kahAM para haiM ? 'kahi NaM bhaMte ! AraNa accuyagA devA parivasaMti' aura kahAM para AraNa acyuta deva rahate haiM ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! ANaya pANayANaM kappANaM uvariM sapakkhaM sapaDidisi bahaI joyaNAI jAva uppaittA etthaNaM AraNa accuyA NAmaM duve kappA pannattA' he gautama ! Anata prANata kalpoM ke Upara dizA vidizAoM meM anekoM yojanoM taka yAvat jAkarake Agata isI sthAna meM AraNa acyuta nAmake do kalpa haiM / pADINapaDINAyayA udINa dAhiNavicchipaNA addha saMThANasaMThiyA accimAlI iMgAlarAsi vaNNAbhA ityAdi che. madhyama pariSadAnA devenI sthiti sADA aDhAra sAgaropama ane 4 cAra pApamanI che. ane bAhya pariSadAnA devAnI sthiti 18 sADA aDhAra sAgaropama ane traNa palyopamanI che. bAkInuM bIju tamAma kathana pahelAnA cha. 'kahiNaM bhaMte ! AraNa accuyA nAma duve kappA paNNattA' bhagavan ? saa2|5 mane acyuta nAmanAme he| 4yA pAvasA cha ? 'kahiNaM bhaMte ! AraNa accuyagA devA parivasaMti' bhane / 251 matyuta4 heyo 4yA 29 cha? / praznanA uttaramA pramuzrI 4 cha.-'goyamA ! ANayapANayANaM kappANaM uvariM sapakkhi sapaDidisiM bahUI joyaNAI jAva uppaittA ettha NaM AraNa accuyA NAmaM duve kappA paNNattA' he gautama ! mAnata prAta 48pAnI 52 vidizAmA bhane jana sudhI yAvat javAthI tyAM AvatA sthAnamAM AraNa azruta nAmanA me 48yo cha. 'pAINa paDINAyayA udINa dAhiNa vicchiNNA addha saMThANa saMThiyA accimAlI iMgAlarAsivaNNAbhA' tyAhi 20 me 485o pUrvathI sana pazcima jIvAbhigamasUtra
Page #1056
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1043 mimau kalpau varNanIyau navaram-ardhacandrasaMsthAnasaMsthitatvaM pratyekApekSayA merordakSiNottaravibhAgenAvasthAnAtsamuditau pUrNacandrasaMsthAnau draSTavyauM trINi vimAnAvAsazatAni azoka-sphaTika-rajata-jAtarUpA'vataMsakamadhye'cyutAvataMsakaH tatrAdhipatyaM kurvANo viharati / tadAha gAthe dve 'battIsaTThAvIsA bArasa aTTha cauro syshssaa| pannA cattAlIsA chacca sahassA sahassAre // 1 // ANaya pANaya kappe cattAri sayA AraNaccue tinni / satta vimANasayAI causu vi esu kappesu // 2 // ye donoM kalpa pUrva se lekara pazcima taka lambe aura uttara se lekara dakSiNa taka cauDe haiM inakA saMsthAna arddhacaMdra ke jaisA hai tathA inakI prabhA aMgAra kI prabhA ke jaisI hai arddha caMdra kA jo inakA saMsthAna kahA~ gayA hai vaha eka eka kalpa kA kahA gayA hai para donoM kalpoM kA saMsthAna to milakara pUrNacandra ke jaisA ho jAtA hai / ina meM 300 vimAnAvAsa haiM azokAvataMsaka, sphaTikAvataMsaka, rajatAvataMsaka aura jAtarUpAvataMsaka ye cAra vimAnAvataMsaka pUrvAdi dizAoM meM kramazaH haiM inake bIca meM acyutAvataMsaka hai ina tIna sau vimAnoM ke adhipati dasa hajAra sAmAnika deva haiN| evaM 40 hajAra AtmarakSaka deva hai vimAnAvAsoM ko saMgraha karake batAne vAlI ye do gAthAeM hai 'vattIsa ThAvIsA2 bArasa3 aDha4 caurosayasahassA5, pannA6 cattAlIsA7 chaccasahassA sahassAre8 // 1 // ANaya pANaya kappe cattArisayA''raNaccue tinni / satta vimANasayAI causu vi eesu kappesu // 2 // ' sudhI lAMbA ane uttarathI laIne dakSiNa sudhI pahoLA che. tenuM saMsthAna adha caMdrAkAra jevuM kahyuM che. te eka eka kapanuM kahela che. paNa bane kalpanA saMsthAne maLI che pUrNa caMdranA jevuM banI jAya che. AmAM traNaso vimAnAvAse che. azekAvataMsaka, sphaTikAvavaMsaka, rajatAvavaMsaka, ane jAtarUpAvatasaka A rIte cAra vimAnAvataM ke pUrva dizAomAM kamazaH AvelA che. tenI vacamAM ayutAvatuMsaka che. A 300 traNa sa vimAnanA adhipati paNe hajAra sAmAnika devo che. temaja 40 cALIsa hajAra AtmarakSaka devo che. A badhA ja vimAnAvAsane saMgraha karIne batAvavA vALI A be gAthAo che. '1 battIsaTThA 2 vIsA bArasa 3 aDha 4 cauro saya sahassA 5, paNNA 6 cattAlIsA 7 chacca sahassA sahassAre 8 // 1 // jIvAbhigamasUtra
Page #1057
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1044 jIvAbhigamasUtre dvAtriMzadaSTAviMzati dizASTa catvAriMzat zatasahasrANi / paJcacatvAriMzat SaT ca sahasrANi sahasrAre // 1 // AnataprANatakalpe catvAri zatAni AraNA'cyute trINi / saptavimAnazatAni caturdhvapyeteSu kalpeSu // 2 // iyaM chAyA sAmAnika saMgrAhaka saMgrahaNIgAthA caurAsII asII bAvattari sattarIya saTThI ya / paNNA cattAlIsA tIsAvIsA dasasahassA // 1 // caturazItirazIti-saptatiH saptatizca paSTizca / paJcAzaccatvAriMzat triMzad viMzatirdazasahasrANi // 2 // ina gAthAoM kA artha isa prakAra se hai-saudharma devaloka meM 32 lAkha vimAnAvAsa hai 28 lAkha vimAnAvAsa IzAnakalpa meM haiM bAraha lAkha vimAnAvAsa sanatkumAra kalpa meM hai ATha lAkha vimAnAvAsa mAhendra kalpa meM hai 4 lAkha vimAnAvAsa brahmaloka kalpa meM hai 50 hajAra vimAnAvAsa lAntaka kalpa meM haiM 40 hajAra vimAnAvAsa mahAzukra kalpa meM haiM 6 hajAra vimAnAvAsa sahasrAra meM haiM 4 sau vimAnAvAsa Anata prANata kalpa meM eka sAtha donoM kalpoM ko ginAne kA kAraNa inake eka indra kA honA hai tathA AraNa acyuta meM 3 sau vimAnAvAsa haiM / sAmAnika devoM kA saMgraha karake batAne vAlI yaha gAthA hai 'caurAsIi asII bAvattari sattarIya saTThIya / paNNA cattAlIsA tIsA vIsA dasasahassA // 1 // ANayapANayakappe cattAri sayA 11 raNaccue tinni / sattavimANasayAiM causu vi eesu kappesu // 2 // A gAthAone artha A pramANe che. sIdhama deva lekamAM 32 batrIsa lAkha vimAnAvAsa che. 28 aThyAvIsa lAkha vimAnAvAsa IzAna ka9pamAM che. 12 bAra lAkha vimAnAvAsa brahmaleka kala5mAM che. 50 pacAsa hajAra vimAnA vAsa lAntaka kalapamAM che. 40 cALIsa hajAra vimAnAvALa mahAzukaka9pamAM che. 6 cha hajAra vimAnAvAsa sahastrAra ka95mAM che. A cAra se vimAnAvAsa Anata prANata kalpamAM che. eka sAthe banne kAne gaNAvavAnuM kAraNa te bane kapanA eka Indra che. te che. tathA AraNa acutamAM 3 traNa vimAnA vAsa che. sAmAnika devonA saMgraha karIne batAvavA vALI A gAthA che. 'caurAsIi asII bAvattari sattariya saTThIya / paNNA cattAlIsA tIsA vIsA dasa sahassA // 1 // jIvAbhigamasUtra
Page #1058
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1045 'accuyassa NaM deviMdassa tao parisAo pannattAo' acyutasya khalu deve. ndrasya tisraH parSadaH prajJaptAH, samitA-caNDA-jAtA 3, tatra 'abhitaraparisAe devANaM paNavIsaM sayaM majjhimiyAe aDAijjAsayA bAhiriyAe paMcasayA' AbhyantarikAyAM parSadi devAnAM paJcaviMzaM zatam mAdhyamikAyAMmadhaMtRtIyAni zatAni bAhyAyAM paJcazatAni / tathA-'abhitariyAe ekavIsaM sAgarovamA satta ya pali. ovamAI majjhimiyAe ekavIsasAgarovamA chappaliovamA bAhiriyAe ekavIsaM sAgarovamA paMca ya paliovamAi ThiI pannattA' AbhyantarikAyAM devAnAM sthitiH ekaviMzatiH sAgaropamANi sapta ca palyopamANi mAdhyamikA isakA bhAva aisA hai ki prathama kalpa meM 84 hajAra sAmAnika deva haiM, dvitIya kalpa meM 80 hajAra sAmAnika deva hai, tRtIyakalpa meM 72 hajAra sAmAnika deva hai caturtha kalpa meM 70 hajAra sAmAnika deva hai paMcama kalpa meM 60 hajAra sAmAnika deva hai chaThaveM kalpa meM 50 hajAra sAmAnika deva haiM 7 ve kalpa meM 40 hajAra sAmAnika deva haiM 8veM kalpa meM 30 hajAra sAmAnika deva hai 9veM 10veM kalpa meM 20 hajAra sAmAnika deva haiM 11veM aura 12veM kalpa meM 10 hajAra sAmAnika deva hai / 11veM 12veM kalpa kI Abhyantara pariSadA meM 125 deva haiM madhyapariSadA meM 250 deva haiM aura bAhyapariSadA meM 500 deva haiM inameM jo Abhyantara pariSadA ke deva haiM unakI sthiti 21 sAgaropama aura sAta palyopama kI hai madhyapariSadA ke jo deva hai unakI sthiti 21 sAgaropama A gAthAne bhAvaA pramANe che. ke-pahelA ka5mAM 84coryAsI hajAra sAmAnika devo che, bIjA ka95mAM 80 eMsI hajAra sAmAnika devo che. trIjA kalpamAM 72 betera hajAra sAmAnika deva che. cothA kapamAM 70 sittera hajAra sAmAnika devo che. pAMcamA ka95mAM 60 sAITha hajAra sAmAnika deva che. chaThThA ka5mAM 50 pacAsa hajAra sAmAnika de che. sAtamA kapamAM 40 cALIsa hajAra sAmAnika de che. 8 AThamA kapamAM 30 trIsa hajAra sAmAnika deva che. navamA ane dasamA kalapamAM 20 vIsa hajAra sAmAnika devo che. 11 agIyAramA ane bAramA ka9pamAM 10 dasa hajAra sAmAnika devo che. 11 agIyAramA ane 12 bAramA kalpanI Abhyantara pariSadAmAM 125 savAse devo che. madhyamA pariSadAmAM 250 baso pacAsa devo che. ane bAhya pariSadAmAM 500) pAMca devo che. temAM je Abhyantara pariSadAnA devo che, temanI sthiti 21 ekavIsa sAgarepama ane sAta popamanI che. madhyamAM pariSadAnA je devo che. temanI sthiti 1 eka sAgarepama ane cha papa jIvAbhigamasUtra
Page #1059
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1046 jIvAbhigamasUtre yAm ekaviMzatiH sAgaropamANi SaT ca palyopamAni / bAhyAyAmekaviMzatiH sAgaropamANi paJca ca palyopamAni sthitiH prajJaptA anyatsahasrAravat iti / 'kahi NaM bhaMte ! hechimagevenjAgANaM devANaM vimANA pannattA kahi NaM bhaMte ! heDimagevejjagA devA parivasaMti' kutra deze adhograiveyakadevAnAM vimAnAni-kva ca te adhograiveyakadevAH parivasanti ? bhagavAnAha-'jaheva ThANapae taheva' yathA sthAnapade tathaiva AraNAcyutakalpopari sapakSapratidizi bahUrva pravrajya tato'dhograiveyakANAM devAnAM trINi adhograiveyakavimAnAni prajJaptAni bahuvistRtAni bhAsarAzivarNAbhAni pUrNacandrasaMsthAnasaMsthitAni AyAmaviSkambhaparikSepairasaMkhyeyAni sarvaratnamayAni 6 palyopama kI sthiti hai aura bAhyapariSadA ke jo deva haiM unakI sthiti 21 sAgaropama aura pAMca palyopama kI hai| bAkI kA saba kathana sahasrAra devaloka ke jaisA hI hai / 'kahi NaM bhaMte ! hehimagevinagANaM devANaM vimANA paNNattA, kahi NaM bhaMte ! hehimagevijagA devA parivasaMti' he bhadanta ! adhastana graiveyaka devoM ke vimAna kahAM para haiM aura ve kahAM para rahate haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'jaheva ThANapae taheva' he gautama ! jaisA isa sambandha meM sthAna pada meM kahA gayA hai vaisA hI yahAM para kaha lenA cAhiye-tathA ca 'AraNaaccuyANaM kappANaM uri sapakkhaM sapaDidisiM bahUI joyaNAI jAva ur3e dUraM uppaittA etthaNaM heDimagevijavimANA paNNattA pAINapaDINAyayA udINadAhiNavicchinnA paDipuSaNacaMda saMThANasaMThiyA accimAlI bhAsarAsivaNNAbhA asaMkhejAo joyaNakoDAkoDIo AyAmavikkhaMbheNaM asaMkhejjAo' ityAdi manI che. ane bAhya pariSadanA je devo che. temanI sthiti 21 ekavIsa sAgarepama ane pAMca pa5manI che. A sivAya bAkInuM bIjuM tamAma 4thana sahanA2 vona 4thana pramANe cha. 'kahi NaM bhaMte ! hedvimagevenagANaM devANaM vimANA paNNattA' kahi NaM bhaMte ! hechimagevejagA devA parivasaMti' bhagavan ! adhastana raiveyaka devonA vimAna kayAM AvelA che ? ane raiveyaka deva kayAM rahe che? // prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'jaheva ThANapae taheva' hu gautama ! // viSayamAM je pramANenuM kathana sthAnapadamAM kahevAmAM Avela che. eja pramANenuM kathana maDIyA 5 4ii senesa. te 2 // pramANe-ANaya accuyANaM kappANaM uvari sapakkhaM sapaDidisiM bahuiM joyaNAI jAva uDDhaM dUraM uppaittA estha NaM heTrimagevijjamANA paNNattA pAINapaDINAyayA udINadAhiNavicchinnA paDipuNNa caMdasaMThANasaMThiyA accimAlI bhasarAsivaNNAbhA asaMkhejjAo joyaNakoDAkoDIo AyAmavikkhaMbheNaM asaMkhejjAoM' chatyAdi gautama ! 2264 sayuta 46pAnI jIvAbhigamasUtra
Page #1060
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1047 yAvatpratirUpANi / tatraikAdazottaraM aveyavimAnAvAsazatam prajJaptAni, tAni khalu vimAnAni acchAni yAvatpratirUpANi tatreme adhograiveyakA devAH parivasanti' apurohitAH sarvavizeSaNavantaH-punazca 'ahamiMdA nAma te devA pannattA samaNAuso' he zramaNAyuSman ahamiMdrA nAma te devAH prajJaptAH / 'evaM majjhimagevijjagA uvahe gautama ! AraNa acyuta kalpoM ke Upara dizA vidizA meM bahuta adhika yojanoM taka UMce jAne para Agata isI sthAna meM adhograive. yakoM ke tIna vimAna hai-ye vimAna pUrva se pazcima taka lambe aura uttara se dakSiNa taka cauDe hai| pUrNa candra ke jaisA inakA saMsthAna hai| inakI AbhA bhAsarAzi ke jaisI hai inakI lambAI cauDAI asaMkhyAta koDAkoDI yojanoM kI hai aura asaMkhyAta koDAkoDI parikSepa hai ye saba sarvAtmanA rajatamaya hai accha yAvat pratirUpa hai inameM adhograive. yaka devoM ke 111 adhograiveyaka vimAnAvAsa hai ye vimAna bhI accha yAvat pratirUpa haiM / inameM adhograiveyaka deva rahate hai / ye saba deva samAna Rddhi vAle hote haiM samadyuti vAle hote haiM samAna bala vAle hote haiN| samAna yaza vAle hote hai samAna prabhAva vAle hote hai aura samAnarUpa se sukhI hote hai| inakA adhipati koI dUsarA indra nahIM hotA hai ataH inheM anindra (inake dUsarA indra nahIM) hai kahA jAtA hai ye apreSya hote hai aura apurohita hote hai arthAt azAnti ke abhAva se inakA koI zAnti karmakArI nahIM hotA hai / ye deva svayaM ahamindra hote hai upara dizA ane vidizAmAM ghaNuM vadhAre vejane sudhI uMce javAthI AvatA sthAna para adheyakonA traNa vimAne che. e vimAne pUrvathI pazcima sudhI lAMbAM ane uttarathI dakSiNa sudhInA pahelA che. pUrNa caMdranA jevuM temanuM saMsthAna che. temanI AbhA bhAsarAzInA jevI che. temanI laMbAI pahoLAI asaMkhyAta keDA keDI jananI che. ane tene parikSepa paNa asaMkhyAta koDA koDI janene che. e badhA sarvAtmanA rajatamaya che. a7 thAvat prati rUpa che. temAM adhogreveyaka nAmanA devo rahe che. A badhA deve eka sarakhI ddhivALA hoya che ane samAna ghutivALA hoya che. samAna baLavALA hoya che. samAna yaza vALA hoya che. samAna prabhAvALA hoya che, ane sarakhI rIte sukhI hoya che. temanA adhipati kaI bIjo Indra hato nathI. tethI teone aniMdra tene bIje Indra nathI) AvA kahevAmAM Ave che. teo agreSya hoya che. ane apurohita hoya che. arthAt azAntinA abhAvathI temanuM zAntikarma karAvanAra koI hetuM nathI. A deve pote ja ahamindra jIvAbhigamasUtra
Page #1061
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1048 rimagevijjagA' bhAvanIyAni / navaraM vimAna gAthA jIvAbhigamasUtre evamadhastana graiveya kava devamadhyama graiveyako - paritana graiveyaka sUtrANyapi - 'ekAsuttaraM hiTTime sattuttaraM ca majjhimae / sayamegaM uvarimae paceva aNuttaravimANA // 1 // ekAdazottara 111 madhastaneSu saptottaraM ca 107 madhyamake / zatameka 100 muparitane paJcaivAnuttara vimAnAni 5 iti // 1 // kutra khalu bhadanta ! anuttaropapAtikA devA vimAni ca ? bhagavAnAha - gautama ! ratnaprabhAbhUmibhAgAdUrdhvaM candrAdibhyaH pare bahudUraM saudharme zAna- sanatkumAra- mAhendrayahI vAta- 'aharmiMdA nAma te devA pannattA samaNAuso' isa sUtra dvArA samajhAI gaI hai 'evaM majjhima gevejjagA uvarima gevejagA' adhastana graiveyakoM kI taraha madhyagraiveyaka aura uparima graiveyaka ke sUtra bhI samajha lenA cAhiye inake vimAnoM kI gAthA 'ekAsuttaraM hiDimesu sattuttaraM ca majjhimae sayamegaM uvarimae paMceva aNuttaravimANA' adhastana graiveyakoM meM 111 vimAnoM hai / madhyama graiveyakoM meM 107 vimAna hai aura uparitana graiveyakoM meM 100 vimAna hai / aba gautama ne prabhu se aisA pUchA hai 'kahi NaM bhaMte ! aNuttarovavAiyANaM devANaM vimANA paNNattA' he bhadanta ! anuttaropapAtika devoM ke vimAna kahAM para kahe gaye hai? 'kahi NaM bhaMte ! aNuttarovavAiyA devA parivasaMti' aura anuttaropapAtika deva kahAM para rahate hai? isake uttara meM prabhu kahate jIvAbhigamasUtra * hoya che. mena vAta 'ahamiMdA te devA paNNattA samaNAuso' mA sUtra dvArA sabhalavavAmAM Ave che. 'evaM majjhimagevejjagA uvarimagevejjagA, adhastana traiveyakAnA kathana pramANe madhyama traiveyaka ane uparitana traiveyakanuM kathana paNa samajI levuM. temanA vimAnA saMbadhI gAthA A pramANe che. 'ekAttaraM hiTTime sattuttaraM ca majjhimae / sayamegaM uvarimae paMceva aNuttara vimANA // 1 // adhastana traiveyakAmAM 111 ekasAne agIyAra vimAne che. madhyama traiveyakAmAM 107 ekaseAne sAta vimAne che. ane uparitana traiveyakAmAM 100 eka se| vimAne che. have zrI gautamasvAmI prabhuzrIne evu' pUche che ke 'kahiNaM bhaMte! aNuttarovavAiyANaM devANaM vimANA paNNattA' he bhagavan ! anuttareyayAti devAnA vibhAno myAM AvelA che ? 'kahiNaM bhaMte ! aNuttarovavAiyA devA parivasaMti' bhane anuttaropayAti devA yAM rahe che ? A praznanA
Page #1062
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.119 zakrAdidevAnAM pariSadAdini0 1049 brahmaloka-lAntaka-zukra-sahasrArA-''raNA-'cyutakalpe trINi cASTAdazottarANi graiveyakavimAnavAsazatAni, tatraikAdazottaraM zatamadhastanauveyakaprastaTeSu saptottaraM zataM madhyamagraive yakeSu-paripUrNazatamuparitanauve yakaprastaTeSu, sarvasaMkhyA bhavanti trINi aSTAdazottarANi zatAni, tAni vyativrajya tataH paraM dUraM gatAni nIrajaskAnirmala-vitimira vizuddhAni paJcadizi mahAnta paJcAnuttaravimAnAni vijaya-vaija. haiM-'goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahusamaramaNijjAo bhUmi. bhAgAo ur3e caMdimasUriya gahagaNaNakkhattatArAkhvANaM bahUNi joyaNAI joyaNasayANi jAva bahUIo joyaNakoDAkoDIo uDUM dUraM uppaittA sohammIsANa saNaMkumAramAhiMde baMbhalogalaMtaga sukkasahassAra ANaya pANaya AraNaaccuyakappe tinni aTThArasuttare gevejjaga vimANAvAsahae vIivaittA' isa ratnaprabhA pRthivI ke bahusamaramaNIya bhUmibhAga se Upara candra sUrya graha nakSatra evaM tArA inase bhI yAvat bahuta koDAkoDI yojanoM taka Age dUra jAne para evaM saudharma IzAna, sanatkumAra mAhendra brahma lAntaka zuka, sahasrAra, Anata prANata aura AraNa acyuta tathA 118 graiveyaka vimAnoM ko bhI pAra karake 'teNa paraM dUraM gayA nIrayA nimmalA, vitimirA, vizuddhA, paMcadisi, paMcaaNuttarA mahaimahAlayA vimANA pannattA' unase bhI Age bahuta hI dara para bahuta vizAla devoM ke anuttaropapAtika vimAna haiM ye vimAna nirmala nIrajaska haiM vitimira haiM vizuddha haiM aura pAMca dizAoM meM hai| inake uttaramA pramuzrI 49 cha -'goyamA ! imIse rayaNappabhAe puDhavIe bahusamarama. NijjAo bhUmibhAgAo uDUDha caMdimasUrimagahagaNanakkhattatArArUvANaM bahUNi joyaNAI bahUNi joyaNasayANi jAva bahUIo joyaNa koDA kADIo uDDhaM dUraM uppaittA sohammIsANasaNakumAramAhide baMbhalogalaMtagasukkasaharasAra ANayapANayaaccuyakappe tinni aTThArasuttare gevejjagavimANAvAsa vIivaittA' 2 // 2tnamA pRthvInA bahusama ramaNIya bhUmibhAganI upara caMdra sUrya graha nakSatra ane tArA tenAthI paNa yAvat ghaNA kaDA kaDI jana sudhI AgaLa dUra javAthI tathA sIdhama IzAna, sanaskumAra, mahendra brahma, lAntaka, zuka sahasAra, Anata, prANata, ane AraNa ayyata tathA 118 ekaso aDhAra raiveyaka vimAnane 52 4zana para 'teNaM paraM dUraM gayA nIrayA nimmalA, vitimirA, visuddhA, paMcadisi, paMca aNuttarA, mahaimahAlayA, bimANA paNNattA' tenAthI 55] 2014 ghaNeja dUra ghaNuM vizAla anuttarapapAtika nAmanuM devenuM vimAna che. e vimAna nirmala, nIrajaska che. aMdhakAra rahita che. vizuddha che. ane pAMca dizAomAM jI0 132 jIvAbhigamasUtrA
Page #1063
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1050 jIvAbhigamasUtre yanta jayantA'parAjitAni sarvaratnamayAnyacchAni yAvat pratirUpANi tatrA'nuttaropapAtikA devAH parivasanti te devAH samarddhikAH samA RddhiryeSAM te tathA samadyutikAH samabalAH samayazasaH samAnubhAgA aniMdrA na vidyate indra:- adhipatiryeSAM te tathA apurohitA- na vidyate purohitaH - zAntikarmakArI yeSAmazAnterabhAvAtte apuro - hitAH ahamindrA nAma devagaNAH prajJaptAH he zramaNa ! he AyuSman iti sU0 // 119 // // ( vaimAnikAdhikAre prathama vaimAnikoddezaH) / / mUlam - sohammIsANesu kappesu vimANapuDhavI kiM paiTTiyA pannattA ? goyamA ! ghaNodahi paiTTiyA / sarNakumAra mAhiMdesu kappe vimANapuDhavI kiM paiTTiyA pannatA ? goyamA ! ghaNavAyapaTTiyA pannattA / baMbhaloe NaM bhaMte! kappe vimANapuDhavINaM pucchA, ghaNavAyapaiTTiyA pannattA / laMtae NaM bhaMte! pucchA, goyamA ! tadubhayapaTTiyA / mahAsukkasahassAresu vi tadubhayapainAma vijaya, vaijayanta, jayanta, aparAjita aura sarvArthasiddha haiM / pUrva dakSiNa apara uttara aura madhya ye pAMca dizAeM hai inameM pUrvadizA meM vijaya, dakSiNadizA meM vaijayanta, pazcimadizA meM jayanta, uttaradizA meM aparAjita aura madhya meM sarvArthasiddha hai inameM svAbhAvika mala kA abhAva hai isaliye ye nirmala kahe gaye hai Agantuka raja se rahita hone se ye nIrajaska kahe gaye hai ratnoM kI prabhA ke vitAne vAle hone se inameM andhakAra kA nAma taka bhI kahIM nahIM rahatA hai isa liye inheM vitimira kahA gayA hai kalaGkaleza taka bhI yahAM asambhava hone se inheM vizuddha kahA gayA 'prathama vaimAnika uddeza samApta // 119 // che, tenA nAmo vinnya, vainyanta, tryanta, aparAbhUta, ane sarvArtha siddha che. pU` dakSiNa, pazcima. uttara ane madhya e pAMca dizAe che te paikI pUrva dizAmAM vijaya dakSiNa dizAmAM vaijayanta pazcima dizAmAM jayanta uttara dizAmAM aparAjIta ane madhyamAM sarvArthasiddha che. temAM svAbhAvika maLanA abhAva che. tethI tene nirmaLa kahevAmAM Avela che. Aga tuka rajarahita hAvAthI te nIrajaska kahelA che. ratnAnI prabhAnA vitAna vALA heAvAthI temAM kayAMya aMdhakAranuM nAma paNa rahetuM nathI tethI tene vitimira kahevAmAM Avela che. kalaMkanA lezanA paNa ahiyAM asaMbhava hAvAthI tene vizuddha kahevAmAM Avela che. e rIte A prathama vaimAnika nAmanA uddezaka samApta / sU. 119 // jIvAbhigamasUtra
Page #1064
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.120 UrdhvalokadevavimAnasthitinirUpaNam 1051 TriyA |aanny jAva accuesuNaM bhaMte ! kappesupucchA, ovAsaMta pittriyaa| gevejjavimANapuDhavI NaM pucchA, goyamA! ovAsaMtara pittriyaa| aNuttarovavAiya pucchA,ovAsaMtara paiTriyA ||suu0120|| ___ chAyA-saudharmezAnayoHka lpayovimAna pRthivI kiM pratiSThitA prajJaptA ? gautama ! ghanodadhi-pratiSThitA / sanatkumAramAhendrayoH kalpayovimAna pRthivI kiM pratiSThitA prajJaptA, gautama ! dhanavAta pratiSThitA prajJaptA / brahmaloke khalu bhadanta ! kalpe vimAnapRthivInAM pRcchA ? ghatavAtapratiSThitA prajJaptA / lAntake khalu bhadanta ! pRcchA ? gautama ! tdubhyprtisstthitaa| mahAzukra-sahasrArayorapi tdumyprtisstthitaa| AnatayAvadacyuteSu khalu bhadanta ! kalpeSu pRcchA, avakAzAntarapratiSThitA / graiveyakavimAnapRthivInAM pRcchA ? gautama avakAzAntarapratiSThitA / anuttaropapAtikAnAM pRcchA ? avakAzAntara pratiSThitA suu0||120|| ___TIkA-'sohammIsANesu kappesu vimANa puDhavI kiM paiTThiyA pannattA ?' saudhameMzAnakalpayoH vimAnapRthivI kiM pratiSThitA-kasminpratiSThitA kimAdhArA kimAzrayeti praznaH bhagavAnAha-goyamA ! ghaNodahi paiTThiyA' he gautama ! atratyAhi pRthivI ghanodadhimAzritya pratiSThitA ghanodadhirAdhAraH / 'saNaMkumAra mAhidesu kappesu vimANa puDhavI kiM paiTThiyA pannattA ?' sanatkumAra-mAhendra kalpa 'sohammIsANesu kappesu vimANapuDhavI kiM paiDiyA'-ityAdi / TIkArtha-aba gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! saudharma aura IzAna ina kalpoM kI vimAna pRthvI kisake AdhAra para rahI huI kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai 'goyamA ! ghaNodahi paiDiyA' he gautama ! saudharma aura IzAna kalpa kI vimAna ghanodadhi ke AdhAra para hai 'saNaMkumAramAhidesu kappesu vimANapuDhavI kiM paiDiyA paNNattA' he bhagavan ! sanatkumAra aura mAhendra kalpa kI __ 'sohammIsANesu kappesu vimANapuDhavI kiM paiDiyA' tyAha TIkAtha-have gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavana ! saudharma ane IzAna e kalpanA vimAne konA AdhAra para rahela kahevAmAM bhAvyA cha ? 2 // prshnn| uttaramA pramuzrI 4 cha 3-'goyamA ! ghaNodahi paiDiyA' he gautama ! saudharma ane IzAna konA vimAne ghanodadhinA AdhAra para rahelA che. 'saNaMkumAramAhidesu kappesu vimANapuDhavI kiM paiTThiyA paNNattA' sanamA2 mane bhADandra 465nI vimAna pRthivI anI mAghAra 52 DAya cha ? 'goyamA ! dhanavAta paiTThiyA' 3 gautama ! sanatbhAra bhane bhAundra 585nA vibhAnA panavAtanA AdhAra jIvAbhigamasUtra
Page #1065
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2052 jIvAbhigamasUtra yovimAna pRthivI kiM pratiSThitA prajJaptA ? bhagavAnAha-'goyamA ! ghaNavAya paiTThiyA pannattA' gautama ghanavAte pratiSThatA / 'baMbhaloe NaM bhaMte ! kappe vimANa puDhavI NaM pucchA goyamA ! ghaNavAyapaiTThiyA pannattA' brahmalokakalpe bhadanta ! vimAna pRthivI kasminpratiSThitA ? bhagavAnAha-dhanavAte dhanavAta evAdhArastatrA'valambitA / 'laMtae NaM bhaMte ! pucchA ? goyamA ! tadubhaya-paiDiyA' lAntaka kalpasya bhadanta ! pRthivI kva pratiSThitA ? gautama ! tadubhaye ghanodadhau dhanavAte ca pratiSThitA / 'mahAmukkasahassAresu vi tadubhayapaiTThiyA' he bhadanta ! mahAzukrasahasrArakalpayorvimAnapRthivI kiM pratiSThitA ? bhagavAnAha-gautama ! ghanodadhidhanavAtobhayapratiSThitA / 'ANaya jAva accuesu NaM bhaMte ! kappesu pucchA, ovAsaMtarapaiTThiyA' he bhadanta ! AnataprANatA''raNA'cyuteSu kalpeSu vimAna pRthivI kiM pratiSThitA ? bhagavAnAha-avakAzAntare pratiSThitA gautama ! 'gevijjavimAna pRthvI kisake AdhAra para hai ? 'goyamA ! ghaNavAta paiDiyA' he gautama ! dhanavAta ke AdhAra para hai 'baMbhaloe NaM bhaMte ! kappe vimANa puDhavINaM pucchA' he bhadanta ! brahmaloka nAmake kalpa meM vimAna kisake AdhAra para hai ? 'dhaNavAyapaiDiyA paNNattA' he gautama ! brahmaloka nAmake kalpa meM vimAna ghanavAta ke AdhAra para hai 'laMtaeNaM bhaMte ! pucchA he bhadanta ! lAntaka kalpa meM vimAna kisake AdhAra para hai ? 'goyamA ? tadubhayapaiDiyA' he gautama ! lAntaka kalpa meM vimAna ghanodadhi aura ghanavAta inake AdhAra para hai 'mahAsukkasahassAresu vi tadubhayapaiTThiyA' isI taraha se mahAzukra aura sahasrAra kalpoM meM bhI vimAna ina donoM ke AdhAra para hai 'ANaya jAva accuesu NaM bhaMte ! kappesu pucchA' he bhadanta ! Anata prANata AraNa acyuta 52 2 // cha. 'baMbhaloeNaM bhaMte ! kappe vimANapuDhavINaM pucchA' 3 lApana prasA4 nAmanA 485mA vimAna pRthivI nA dhA2 52 rahesa cha ? 'ghaNavAyapaiTriyA paNNattA' gautama ! prahAra nAmanA 465i vimAna banavAtanA sAdhA2 52 che. 'laMtaeNaM bhaMte ! pucchA' mAvan ! airds 465mA vibhAnA chInA sAdhA252 che ? 'goyamA ! tadubhayapaiTThiyA' 3 gautama ! sAnta: 65nA vimAna dhanadhi mane dhanavAtanA AdhA2 52 che. 'mahAsukkasahassAresu vi tadubhayapaiTThiyA' se pramANe mahAmuka ane sahastrAra kalpamAM paNa e benA AdhAra para vimAne rahesA cha, 'ANaya jAva accuesu NaM bhaMte ! kappesu pucchA' 3 bhagavan mAnata prANuta AraNa ayyata A cAre kapamAM vimAne tenA AdhAra para rahelA cha ? 'ovAsaMtarapaidviyA' gautama ! 2 // 48yAmA 29 vimAnI zanA jIvAbhigamasUtra
Page #1066
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.120 Urdhvaloka deva vimAnasthitinirUpaNam 1053 vimANa puDhavI NaM pucchA 'goyamA ! ovAsaMtarapaiDiyA' graiveyakavimAna pRthivI kiM pratiSThitA ? bhagavAnprAha- gautama ! avakAzAntarapratiSThitA / 'aNuttarovavAiya pucchA - ovA saMtarapaiTThiyA' anuttaropapAtikavimAnapRthivI kiM pratiSThitA ? bhagavAnAha - gautama ! avakAzAntara pratiSThitA / uktaM ca 'ghaNodahi paTTANA surabhavaNA dosru hoMti kappe | ti vAyapaNA tadubhaya paTTiyA tIsu || 1 || chAyA - ghaNodadhi pratiSThAbhAti surabhavanAni dvayorbhavanti kalpayoH / triSu vAta pratiSThAnAni tadubhaya pratiSThitAni triSu // 1 // tena param uparitanA AkAzatalapratiSThitAH sarve / eSa pratiSThAnavidhiH Urdhvaloke vimAnAnAm iti sU0 // 120 // ina kalpoM meM vimAna kisake AdhAra para hai ? ' ovA saMtara paiDiyA' he gautama ! ina kalpoM meM vimAna AkAza ke AdhAra para hai 'gevijja vimANa puDhavINaM pucchA' he bhadanta ! graiveyaka vimAna kisake AdhAra para hai 'gomA ! ovAsaMtarapaiDiyA' he gautama ! graiveyaka vimAna AkAza ke AdhAra para hai 'aNuttarovavAiya pucchA' he bhadanta ! anuttaropapAtika vimAna kisake AdhAra para hai / 'ovAsaMtarapaiDiyA' he gautama ! anuttaropApatika vimAna AkAza ke AdhAra para hai kahA bhI hai 'ghaNodahi padvANA sUrabhavaNA dosu hoMti kappesu / tisu vAyaparaTThANA tadubhaya paiDiyA tisu // 1 // teNa paraM uvarimagA AgAsaMtara paiTTiyA savve, esa paTThANavihI uDU loe vimANAnaM // 2 // - // 120 // AdhAra para rahelA che. 'gevijjavimANapuDhavINaM pucchA' he bhagavan ! caiveya vibhAna honA AdhAra 52 rasa che ? 'goyamA ! ovAsaMtarapaiTTiyA' he gautama! graiveyaGa vibhAna avAzanA AdhAra para rahelA che. 'aNuttarovavAiya pucchA' he lagavan ! anuttaropayAti vimAna honA AdhAra para raheta che ? 'ovAsaMtara paiTThiyA' he gautama! anuttaropayAti vimAna AAzanA AdhAra 52 rahesa che. udhuM pazu che - 'ghaNodahi paTTANA surabhavaNA dosu hoMti kappe / tisu vAyapaTTANA tadubhayapaiTTiyA tisu // 1 // te paraM uvarimagA AgAsaMtarapaTTiyA savve / esa paThANavihI uDUDhaM loe vimANANaM // 2 // // sU. 120 // jIvAbhigamasUtra
Page #1067
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1054 jIvAbhigamasUtre pRthivyA bAhalyapratipAdanam-- mUlam-sohammIsANakappesu vimANa puDhavI kevaiyaM bAhalleNaM pannattA ? goyamA! sattAvIsaM joyaNasayAiM bAhalleNaM paNNattA, evaM pucchA, saNaMkumAramAhidesu chacvIsaM joyaNasayAI baMbhalaMtae paMcavIsaM / mahAsukkasahastAresu cuviisN| ANayapANayAraNAccuesu tevIsaM syaaiN| gevijavimANapuDhavI bAvIsaM / aNuttaravimANapuDhavI ekavIsaM joyaNasayAI baahllennN| sohammIsANesu NaM bhaMte! kappesu vimANA kevaiyaM uDUM uccatteNaM ? goyamA ! paMcajoyaNasayAiM uTheM uccatteNaM / saNaMku. mAramArhidesu cha joyaNasayAI, baMbhalaMtaesu satta, mahAsukasahassAresu aTTa, ANayapANae su4 Nava, gevejjavimANANaM bhaMte ! kevaiyaM uTheM uccttennN| sohammIsANesuNaM bhaMte! kappesu vimANA kiM saMThiyA pannattA ? goyamA! duvihA pannattA, taM jahA-AvaliyA paviTA, bAhirA ya, tattha NaM je te AvaliyA paviTA-te tivihA pannattA, taM jahA-vaTTA, taMsA, cauraMsA, tattha NaM je te AvaliyA bAhirA te NaM NANA saMThiyA pannattA, evaM jAva gevejjavimANA, aNuttarovavAiyavimANA duvihA pannattA, taM jahA-baTTe ya taMsA ya / sohammIsANesu NaM bhaMte! kevaiyaM parikkheveNaM pannattA ? goyamA! duvihA pannattA taM jahAsaMkhejjavitthaDA ya asaMkhejavitthaDA ya, jahA NaragA tahA jAva aNuttarovavAiyA saMkhejjavitthaDA ya asaMkhejjavitthaDA ya, tattha gaMje se saMkhejjavitthaDe se jaMbuddIvappamANe, asaMkhejjavitthaDA asaMkhejjAiM joyaNasayAiM jAva parikkheveNaM pannattA / sohammIsANesu NaM bhaMte ! vimANA kai vaNNA pannattA ? goyamA ! paMcavaNNA pannattA taM jahA-kiNhA nIlA lohiyA hAliddA jIvAbhigamasUtra
Page #1068
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.129 devavimAna pRthivyAH bAhalyAdikam 1055 sukillA, saNakumAramA hiMdesu caDavaNNA nIlA jAva sukillA, baMbhalogalaM tapasu vi tivaNNA lohiyA jAva sukillA, mahAsukkasahassAresu duvaNNA - hAlidA ya, sukkillA ya, ANatA pANatAraNAccapasu sukillA, gevejjavimANA sukillA, aNutarovavAiyavimANA paramasukillA vaNNeNaM pannattA | sohammI sANesu NaM bhaMte! kappesu bimANA kerisayA pabhAe pannattA, goyamA ! NiccA loyA NiccujjoyA sayaMpabhAe pannattA jAva aNuttarovavAiyavimANA NiccA loyA NiccujjoyA sayaM pabhAe pannattA | sohammIsANesu NaM bhaMte! kappesu vimANA kerisayA gaMdheNaM pannattA ? goyamA ! se jahA NAmae koTupuDANa vA jAva gaMdheNaM pannattA, evaM jAva etto iTTataraMgA ceva jAva aNuttaravimANA / sohammIsANesu vimANA kerisayA phAseNaM pannattA ? se jahA NAmae AiNei vA rUei vA savvA phAso bhANiyavvo jAva aNuttarovavAiyavimANA | sohammIsANesu bhaMte! (kappesu) vimANA ke mahAliyA pannattA goyamA ! ayaNaM jaMbuddIve dIve sacva dIvasamuddANaM so ceva gamo jAva chammAse vIivaejjA jAva atthegaiyA vimANAvAsA no vIivaejjA jAva aNuttarovavAiya vimANA, atthegaiyaM bImANaM vIivaejjA | sohamIsANesu NaM bhaMte! kappesu vimANA ki mayA pannatA ? goyamA ! savvarayaNAmayA pannattA, tattha NaM bahave jIvA ya poggalA ya vakkamaMti viukkamaMti cayaMti uvacayaMti, sAsayA NaM te vimANA davvaTTayAe jAva phAsapaja - vehiM asAsayA jAva aNuttarovavAiyA vimANA / sohammIsAsu NaM bhaMte! kappesu devA kaohiMto uvavajjaMti ? uvavAo yavvo jahA vakkaMtIe tiriyamaNuesu paMcidie saMmu jIvAbhigamasUtra
Page #1069
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1056 jIvAbhigamasUtre cchimavajiesu, uvavAo vaktIgameNaM jAva aNuttarovavAiyA0 / sohammIsANesu devA egasamaeNaM kevaiyA uvayajjati ? goyamA! jahanneNaM eko vA do vA tiNi vA ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA uvavajjaMti, evaM jAva sahassAre, ANayAdigevejjA aNuttarA ya eko vA do vA tinni vA ukko. seNaM saMkhejA vA uvavajjaMti / sohammIsANesu NaM bhaMte! devA samae samae abahIramANA avahIramANA kevaieNaM kAleNaM avahiyA siyA ?, goyamA ! te NaM asaMkhejA samae 2 avahIramANA 2 asaMkhejAhiM ussappiNIhiM avahIraMti no ceva NaM avahiyA siyA jAva sahassAre, ANatAdi gesucausu vi, gevejjesu aNuttaresu ya samae 2 jAva kevaiya kAleNaM avahiyA siyA ? goyamA ! te NaM asaMkhejjA samae 2 avahIramANA pali. ovamassa asaMkhejaibhAgametteNaM avahIraMti, no ceva NaM avahiyA siyaa| sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu devANaM ke mahAlayA sarIrogAhaNA pannattA ? goyamA ! duvihA sarIrA pannattA, taM jahA-bhavadhAraNijjA ya uttaraveuvviyA ya, tattha NaM je se bhavadhAraNijje se jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgo ukoseNaM satta rayaNIo, tattha NaM je se uttaraveuvvie se jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgo ukoseNaM joyaNasayasahassaM, evaM ekkekA osArettANaM jAva aNuttarANaM ekA rayaNI, gevejaNuttarANaM ege bhavadhAraNijje sarIre uttaraveuvviyA natthi / sohammIsANesu NaM devANaM sarIragA kiM saMghayaNI pannattA ? goyamA ! chaNhaM saMghayaNANaM asaMghayaNI pannattA ? nevaTri neva chirA na vi pahArU Neva saMghayaNamasthi, je poggalA iTrA kaMtA jAva eesi saMghAyattAe pariNamaMti jAva annuttrovvaaiyaa| jIvAbhigamasUtra
Page #1070
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1057 sohammIsANesu devANaM sarIragA ki saMThiyA pannattA? goyamA duvihA sarIrA bhavadhAraNijA ya, uttaraveuvviyA ya, tattha NaM je te bhavadhAraNijjA te samacauraMsasaMThANasaMThiyA pannattA, tattha NaM je te uttaraveuvviyA te NANA saMThANasaMThiyA pannattA jAva accuo, aveuvviyA gevijaNuttarA, bhavadhAraNijjA samacauraMsasaMThANasaMThiyA uttaraveuvviyA Natthi / sohammIsANesu devA kerisayA vaNNeNaM pannattA ? goyamA ! kaNagattayarattAbhA / vaNNeNaM pannattA / saNaMkumAramAhidesu NaM paumapamhagorA vaNNaNaM pnnttaa| baMbhaloe NaM bhaMte! goymaa| allamadhugavaNNAbhA vaNNeNaM pannattA evaM jAva gevejjA, aNuttarovavAiyA paramasukillA vaNNeNaM pnnttaa| sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu devANaM sarIragA kerisayA gaMdheNaM pannattA ? goyamA! se jahA NAmae koTrapuDANa vA taheva savvaM jAva maNAmataragA ceva vaNNeNaM pannattA, jAva annuttrovvaaiyaa| sohammIsANesu NaM devANaM sarIragA kerisayA phAseNaM pannattA ? goyamA ! thiramauyaNiddhasukumAlachaviphAseNaM pannattA, evaM jAva annuttrovvaaiyaa| sohammIsANa devANaM kerisayA poggalA ussAsattAe pariNamaMti? goyamA ! je poggalA iTTA kaMtA jAva eesiM ussAsattAe pariNamaMti jAva aNuttarovavAiyA, evaM AhArattAe vi jAva aNuttarovavAiyA / sohammIsANa devANaM kai lessAo ? goyamA / egA teulessA pannattA / saNakumAramAhidesu egA pamhalessA, evaM baMbhaloge vi pamhA, sesesu ekA sukkalessA, aNuttarovavAiyANaM ekA prmsuklessaa| sohammisANaM devA kiM sammadiTThI-micchAdiTThI sammamicchAdiTThI? tiNi vi, jAva aMtima jI0 133 jIvAbhigamasUtra
Page #1071
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1058 jIvAbhigamasUtre gevejA devA sambhadiTTI vimicchAdiTTI vi, sammAmicchA diTTI vi, aNuttarovavAiyA sammadiTThI no micchAdiTTI no sammAmicchAdiTTI | sohammIsANA kiM NANI - annANI ? goyamA ! do vi, tiNNi NANA tiSNi annANA niyamA jAva gevejjA, aNuttarovavAiyA nANI no annANI tiSNi nANA tinni aNNANA NiyamA jAva gevejjA, aNuttarovavAiyA nANI no aNNANI tinni NANA niyamA / tivihe joge duvihe uvajoge savvesiM jAva aNuttarA / sU0121 // 1 chAyA - saudharmezAnayoH kalpayorvimAna pRthivI kiyatI bAhalyena prajJaptA, gautama ! saptaviMzati janazatAni bAhalyena prajJaptA, evaM pRcchA, sanatkumAramAhendrayoH SaDviMzatiryojanazatAni / brahmalokalAntakayoH paJcaviMzatiH, mahAzukrasahasrArayozcatuvizatiH, AnataprANatAraNAcyuteSu trayoviMzatiH zatAni / graiveyakavimAna pRthivI dvAviMzatiH, anuttaravimAna pRthivI ekaviMzatiryojanazatAni bAhalyena / saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayorvamAnAni kiyadUrdhva muccaistvena / gautama ! paJca yojanazatAni Urdhvamuccaistvena / sanatkumAramAhendrayoH SaDyojanazatAni brahmalokalAntakayoH sapta mahAzukra sahasrArayoraSTau, AnataprANatAraNAcyuteSu nava, graiveyaka vimAnAni khalu bhadanta ! kiyadUrdhvamuccaistvena, dazayojanazatAni, anuttaravimAnAni khalu ekAdazayojanazatAni Urdhvamuccaistvena / saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpa yorvimAnAni kiM saMsthitAni prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJatAni tadyathA - AvalikApraviSTAni bAhyAni ca tatra khalu yAni tAni AvalikA praviSTAni tAni trividhAni prajJaptAni tadyathA - vRttAni tryasrANi caturasrANi tatra khalu yAni tAni AvalikA bAhyAni tAni khalu nAnAsaMsthitAni prajJaptAni evaM yAvad graiveyaka vimAnAni, anuttaropapAtikavimAnAni dvividhAni prajJaptAni, tadyathA - vRttAni ca tryastrANi ca / saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayorvimAnAni kiyadAyAmaviSkambheNa - kiyat parikSepeNa prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni prajJaptAni tadyathA- saMkhyeyavistRtAni cA'saMkhyeyavistRtAni ca yathA - nArakAstathA yAvadanuttaropapAtikA saMkhyeyavistRtAni cA'saMkhyeyavistRtAni ca tatra khalu yAni tAni saMkhyeyavistRtAni tAni khalu jambUdvIpapramANAni, asaMkhyevistRtAni - asaMkhyeyayojanazatAni yAvat parikSepeNa prajJaptAni / saudharmezAnayo : khalu bhadanta ! vimAnAni kati varNAni prajJaptAni ? gautama ! paJcavarNAni prajJaptAni jIvAbhigamasUtra
Page #1072
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.129 devavimAna pRthivyAH bAhalyAdikam 1059 tadyathA - kRSNAni nIlAni, lohitAni, pItAni, zuklAni, sanatkumAramAhendrayozcaturvarNAni, nIlAni yAvat zuklAni / brahmalokalAntakacorapi trivarNAni, lohitAni yAvat zuklAni, mahAzukasahasrArayodvivarNAni, pItAni ca zuklAni ca, AnataprANatAraNAcyuteSu zuklAni, graiveyakavimAnAni zuklAni anutaropapAtikavimAnAni paramazuklAni varNena prajJaptAni / saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayo vimAnAni kIdRzAni prabhayA prajJaptAni ? gautama ! nityAlokAni nityodyotAni svayaM prabhANi prajJaptAni yAvadanutaropapAtikavimAnAni nityAlokAni nityodyotAni - svayaMprabhANi prajJaptAni / saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayo vimAnAni kIdRzAni gandhena prajJaptAni ? gautama ! tadyathA nAma koSThapuTamiti vA yAvat gandhena prajJaptAni evaM yAvat - itaH iSTatarakANi caiva yAvadanutaravimAnAni / saudharmezAnayoH khalu bhadanta kalpayovimAnAni kIdRzAni sparzeNa prajJaptAni, gautama ! tadyathA nAma- Adarza iti vA, ruta iti vA, sarvaH sparzo bhaNitavyo yAvadanutaropapAtikavimAnAni / saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayo vimAnAni kiM mahAntAni prajJaptAni gautama ! ayaM khalu jambUdvIpo dvIpaH sarvadvIpasamudrANAM sa eva gamo yAvat SaDmAsAn vyativrajet yAvadastyekakAn vimAnAvAsAna no vyativrajeta yAvadanutaropapAtika vimAnAni, astyekakaM vimAnaM vyativrajet astyekakaM vimAnaM no vyativrajet / saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayo vimAnAni kiM mayAni prajJaptAni ? gautama ! sarvaratnamayAni prajJaptAni tatra khalu bahavo jIvAH pudgalAcA'pakrAmanti vyutkrAmanti cIyante upacIyante zAzvatAni khalu tAni vimAnAni dravyarArthatayA yAvatsparzaparyAyairazAzvatAni yAvada - utaropapAtika vimAnAni / saudharmezAnayoH khalu devAH kuta- utpadyante, upapAtonetavyo yathA vyutkrAntau tiryagUmanuSyeSu paJcendriyeSu saMmUcchimavarjiteSu utpAto vyutkrAntigamena yAvadanutaropapAtikajIvAH / saudharmezAnayordevA ekasamayena kiyanta utpadyante ? gautama ! jaghanyena - eko vA - dvau vA trayo vA utkarSeNa saMkhyeyA vA'saMkhyeyA vA utpadyante, evaM yAvat sahasrAraH, AnatAdi graiveyakAH anuttarAva eko vA - dvau vA trayo vA utkarSeNa saMkhyeyA vA saMkhyeyA vA utpadyante / he bhadanta ! saudharmezAnayoH khalu devAH samaye 2 apahiyamANAH - 2 kiyatA kAlenA - SpahRtAH syuH ? gautama ! te khalva saMkhyeyAH samaye - 2 apahiyamANAH asaMkhyeyAbhirutsarpiNI - apasarpiNIbhiH apahriyante naiva khalu apahRtAH syuH yAvat-sahasrAraH AnatAdikeSu caturSvapi graiveyakeSu - anuttareSu ca samaye - 2 yAvat kiyatkAlenA'pahRtAH syuH ? gautama ! te khalvasaMkhyeyAH samaye - 2 apahiyamANAH palyopamasyA'saMkhyAta bhAgamAtreNA'pahriyante naiva khalvapahRtAH syuH / jIvAbhigamasUtra
Page #1073
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1060 jIvAbhigamasUtre saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayoH devAnAM kiM mahatI zarIrarAvagAhanA prajJatA ? gautama ! dvividhA zarIrAvagAhanA prajJaptA tadyathA - bhavadhAraNIyA cottaravaikriyA ca tatra khalu yA sA bhavadhAraNIyA sA jaghanyenA'GgulasyA'saMkhyeyabhAgam utkarSataH saptaratnayaH, tatra khalu - yA sA uttaravaikriyA sA jaghanyato'Ggagulasya saMkhyeyabhAgam utkarSeNa yojanazatasahasram evamekaikA'pasAraNena yAvadanutarANAmekA ratniH, graiveyakA'nuttarANAmekaM bhavadhAraNIyaM zarIram uttarakhaikriyaM nAsti / saudharmezAnayoH khalu devAnAM zarIrANi kiM saMhananAni prajJaptAni ? gautama ! SaNNAM saMhananAnAm asaMhananAni prajJaptAni ? naivA'sthi naivazirA nApi snAyUMSi - naiva saMhananAni, ye pudgalA iSTAH kAntA yAvat te teSAM saMghAtatayA pariNamanti yAvadanuttaropapAtikAH / saudharmezAnayo devAnAM zarIrakANi kiM saMsthitAni prajJaptAni ? gautama ! dvividhAni zarIrANi - bhavadhAraNIyAni ca uttaravaikriyANi ca tatra khalu yAni tAni bhavadhAraNIyAni tAni samacaturasra - saMsthAnasaMsthitAni prajJaptAni, tatra khalu yAni tAni - uttaravaikriyANi tAni nAnAsaMsthAnasaMsthitAni prajJaptAni yAvadacyutaH, avaikriyANi graiveyakA'nuttararANi, bhavadhAraNIyAni yAni samacaturasrasaMsthAnasaMsthitAni, uttaravaikriyaM nAsti / saudharmezAnayordevAH kIdRzAH varNena prajJaptAH ? gautama ! kanakatvararaktAbhAH varNena prajJaptAH, sanatkumAramAhendrayoH khalu padmapakSmagaurAH varNena prajJaptAH / brahmaloke khalu bhadanta ! gautama !.... madhukavarNAbhAH varNena prajJaptAH evaM yAvat - graiveyakAH anutaropapAtikAH paramazuklA : varNena prajJaptAH / saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayordevAnAM zarIrANi kIdRzAni gandhena prajJaptAni ? gautama ! sa yathA nAmakaH koSThapuTAnAmiti vA tadeva sarva yAvad mana AmatarakANyeva gandhena prajJaptAni, yAvadanuttaropapAtikA / saudharmezAnayordevAnAM zarIrANi kIdRzAni sparzena prajJatAni ? gautama ! sthiramRduka snigdha sukumAlachavi sparzena prajJaptAni evaM yAvadanutaropapAtikA / saudharmezAna devAnAM kIdRzAH pudgalAH ucchvAsatayA pariNamanti ? gautama ! ye pudgalA iSTAH kAntA yAvat te teSAmucchravAsatayA pariNamanti yAvadanuttaropapAtikA, evam AhAratayA'pi yAvadanutaropapAtikA / saudharmezAnadevAnAM katilezyAH prajJaptA, gautama ! ekA tejolezyA prajJaptA / sanatkumAramAhe - ndrayorekA padmazyA, evaM - brahmaloke'pi pumA, zeSeSu ekA zuklalezyA, anutaropapAtikAnAmekA paramazuklalezyA / saudharmezAnadevAH kiM samyagdRSTayomithyAdRSTayaH - samyaG mithyAdRSTayaH ? trayo'pi yAvadantimagraiveyakA devAH yospi midhyAdRSTayo'pi samyaGgamithyAdRSTayo'pi, anutaropapAtikAH resent no mithyAdRSTayo no samyaramithyAdRSTayaH / saudharmezAnakAH kiM jIvAbhigamasUtra
Page #1074
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1061 jJAnino'jJAninaH ? gautama ! dvAvapi, trINi jJAnAni trINyajJAnAni niyamAta yAvauve yakAH, anuttaropapAtikA jJAnino no ajJAninaH trINi jJAnAni niyamAt-trividho yogo, dvividha upayogaH, sarveSAM yAvadanuttarANAm sU0 // 12 // TIkA-'sohammIsANakappesu vimANapuDhavI kevaiyaM bAhalleNaM panattA ? goyamA ! sattAvIsaM joyaNasayAI bAhalleNaM pannattA evaM pucchA saNaMkumAramAhidesu chavvIsaM joyaNasayAi" saudharmezAnakalpayoH vimAnasya pRthivI kiyatIkiyatpramANA bAhalyena prajJaptA ? bhagavAn brUte-gautama ! saptaviMzatiryojanazatAni bAhalyena prajJaptAni, evaM sanatkumAramAhendrayoH prazne SaDUviMzatiryojanazatAni samAdhAnam / 'baMbhalaMtae paMcavIsaM' paJcaviMzatiyojanazAni bAhalyena vimAnapRthivI brahmalAntakayoH / 'mahAmukkasahassAresu cauvIsaM' caturvizatiryojanazatAni mahA 'sohammIsANa kappesu vimANapuDhavI kevaiyaM bAhalleNaM pannattA' i0 / TIkArtha-aba gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! saudharma aura IzAna ina kalpoM meM vimAna pRthivI kitanI moTI kahI gaI hai ? 'goyamA ! sattAvIsaM joyaNasayAI bAhalleNaM paNNattA' he gautama ! saudharma aura IzAna ina kalpoM meM vimAna pRthivI kI moTAI 27 sau yojana kI kahI gaI hai 'evaM pucchA' isI taraha se sanatkumAra mAhendra Adi kalpoM meM vimAna pRthivI kitanI moTI kahI gaI hai ? aisA jaba prazna gautama kI tarapha se kiyA gayA taba prabhu ne unase kahA he gautama! 'saNaMkumAra mAhiMdesu chavvIsaM joyaNasayAI sanatkumAra aura mAhendra kalpoM meM vimAna pRthivI 26 sau yojana kI moTI kahI gaI hai 'baMbhalaMtae paMcavIsaM' brahmakalpa aura lAntaka kalpa meM vimAna pRthivI pacIsa 'sohammIsANakappesu vimANapuDhavI kevaiyaM bAhalleNaM pucchA' tyAdi TIkAW--have gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavana! saudharma ane izAna e kapamAM vimAna pRthvI keTalI moTI kahevAmAM Avela cha ? 'goyamA ! sattAvIsaM joyaNasayAI bAhalleNaM paNNattA' hai gautama ! saudhama ane IzAna e be kalAnA vimAna pRthvInI meTAI ra7 satyAvIsa se jana nI evaM pacchA' mA pramANe sanabhA2 ane mAundra vigere 48pAmA vimAna pRthvI keTalI moTI kahevAmAM Avela che? A rItano prazna gautama svAbhAthe pUchapAthI tenA uttaramA pramunIye 4yuM gautama ! 'saNaMkumAra mAhiMdesu chadhvIsaM joyaNasayAI' sanamA2 bhADendra nAmanA 48pAmA vimAna 50vI 2678vIsa so yonanI moTI vAmAM Ave che. 'baMbhalaMtae paMca vIsaM' brahma ka9pa ane lAntaka nAmanA ka5mAM vimAna pRthvI paccIsaso jananI jIvAbhigamasUtra
Page #1075
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1062 jIvAbhigamasUtre zukasahasrArakalpayorvimAnapRthivI prajJaptA / 'ANayapANayAraNAccuemu tevIsaMsayAI' AnataprANatA'raNA'cyutakalpeSu bAhalyena vimAnapRthivI trayovizatiyoM janazatAni prajJaptA / 'gevijabimANapuDhavI bAvIsaM0' he bhadanta ! adhastanoparita. namadhyamagraiveyakavimAnapRthivyaH kiM pramANAH bhagavAnAha-gautama ! dvAviMzatiryo janazatAni bAhalyena / 'anuttaravimANa puDhavI ekavIsaM joyaNasayAI bAhalleNaM' anuttaravimAnAnAM pRthivI tu ekaviMzatiyo janazatAni bAhalyena / samprati vimAnaunnatyaM bhASate-iha vimAnAni mahAnagarakalpAni teSAM mahAnagaratulyavimAnAnAmupari vanapaNDaprAkArAH prAsAdAdayaH santi tatra pUrveNa sUtra-samudAyena vimAnapRthivInAM bAhalyaM pradarzitam etena tu sUtrasamudAyena prAsAdApekSayA uccatvaM pratipAdyate'sauhammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kevaiyaM uDUM uccatteNaM ? goyamA ! paMcajoyaNasayAI urdU uccatteNaM' saudharmezAnakalpayorvimAnAni kiyantyUrdhvamuccaisau yojana kI moTI kahI gaI hai 'mahAsukka sahastAresu cauvIsaM' mahAzukra aura sahasrAra kalpoM meM vimAna pRthivI cauvIsa sau yojana ko moTI kahI gaI hai 'ANayapANayAraNAccuesu tevIsaM sayAI' Anata prANata AraNa acyuta ina kalpoM meM vimAna pRthivI 23 sau yojana kI moTI kahI gaI hai 'gevijavimANa puDhavI bAvIsaM' graiveyaka vimAnoM kI pRthivI 22 sau yojana kI kahI gaI hai| 'aNuttaravimANa puDhavIekkavIsaM joyaNasayAI bAhalleNaM' pAMca anuttara vimAnoM kI pRthivI 21 sau yojana kI moTI kahI gaI hai / 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kevaiyaM uDUM uccatteNaM' he bhadanta ! saudharma aura IzAna ina kalpoM meM vimAna kitanI UMcAI vAle haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! paMca joyaNasayAI urdU uccatteNaM' he moTI vAmAM Ave che. 'mahAsukkasahassAresu cauvIsaM' bhAzu mane saDasAra 48pomA vimAna pRthivI yovIsa se| yojanA DerA cha, 'ANayapANayAraNAccuesu tevIsaM sayAI' mAnata, Ata, mA26 mane acyuta se 48yomA vimAna pRthvI 23 tevIsa se yonanI mATI vAmAM Ave che. 'gevijjavimANapuDhavI bAvIsaM' zaiveyaka vimAnonI pRthvI 22 bAvIsase jananI kahevAmAM Avela che. 'aNuttaravimANapuDhavI ekavIsaM jopaNasayAI bAhalleNaM' pAMya anuttara vibhaanonI pRthvI 21 ekavIsa jananI moTAI vALI kahevAmAM Avela che. 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kevaiyaM uDDhaM uccatteNaM' hai mApana saudharma ane IzAna e be kalapamAM Avela vimAne TalI uMcAIvALA kahepaamaa mA che ? 2. prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! paMca jIvAbhigamasUtra
Page #1076
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 129 devavimAna pRthivyAH bAhalyAdikam 1063 stvena ? gautama ! paJcaryo janazatAni0 prajJaptAni / 'saNaM kumAramAhiMdesu cha joyaNa sayAi" sanatkumAramAhendrayostu SaD yajanazatAni viddhi / 'baMbhalaMtarasu satta' brahmalAntakayoH saptaryo janazatAni Urdhvamuccaistvena vijAnIhi / 'mahAmukasahasAre a' mahAzukasahasrArakalpayorvimAnAnyaSTau yauM janazatAni bAhalyena - prajJatAni iti / 'ANayapANaesa 4 nava' AnataprANatA''raNA'cyutakalpeSu vimA - nAni navayojanazatAnyUrdhvamuccaistvena prajJaptAni / 'gevejjavimANA NAM bhaMte ! kevaiyaM urdU uccateNaM0 dasajoyaNasayAI graiveyakavimAnAni kiyantyUrdhvamuccai - stvena ? bhagavAnAha - dazaryojanazatAni gautama ! 'anuttaravimANANaM ekkArasa gautama ! saudharma aura IzAna ina kalpoM meM vimAna kI UMcAI pAMca sau yojana kI hai 'saNakumAramA hiMdesu chajoyaNasayAI' sanatkumAra aura mahendra meM vimAnoM kI UMcAI 6 sau yojana kI hai 'baMbhalaMta su satta' brahma aura lAntaka kalpoM meM vimAnoM kI UMcAI sAta sau yojana kI hai 'mahAsukka sahassA resu aTTa' mahAzuka aura sahasrAra kalpoM meM vimAnoM kI UMcAI ATha sau yojanoM kI hai 'ANaya pANayaesa 4 nava' Anata prANata AraNa acyuta ina cAra kalpoM meM vimAnoM kI UMcAI 9 sau yojana kI hai 'gevijja vimANANaM bhaMte ! kevaiyaM urdU uccate' he bhadanta / graiveyaka vimAnoM kI UMcAI kitanI hai ? 'dasajoyaNasAI' he gautama! graiveyaka vimAnoM kI 10 sau yojana kI hai 'aNuttaravimANANaM ekkArasa joyaNasayAI uDDuM uccatteNaM' anuttara joyaNasayAI uDDhaM uccatteNa' he gautama! saudharma bhane IzAna nAbhanA the me udayogAM vibhAnonI yA pAMyaso yojananI uhesa che. 'saNaMkumAramAhidesu cha joyaNasayAI' sanatkumAra bhane mahendra udayabhAM vibhAnonI yA 600 chaso yojananI che. 'baMbhalaMtaesa satta' brahma bhane sAnta usyomAM vimAnAnI yA sAtaso yojananI che. 'mahA sukasahassA resu aThThe' mahAzu ane sahasrAra nAmanA ka2eAmAM vimAnAnI UMcAI ADhasA ceAjananI che. 'ANayapANa 4' mAnata ANuta, AraNa ane abhyuta yA yAra udayogAM vibhAnAnI yA 800 nava seo yeojananI che. 'nava gevejjavimANANaM bhaMte ! kevaiyaM uDDha uccatteNaM' he bhagavan ! nava caiveya DeMTalI uDevAmAM Ave che ? 'dasu joyaNasayAI' vimAnAnI uMcAi 10 dasa yojananI Ahesa che. joyaNasayAI uDDha uccateNaM' nAmanA vimAnAnI yA he gautama ! nava caiveya 'aNuttaravimANANaM ekkArasa anuttara vibhAnAnI yA 11 agIyAraso jIvAbhigamasUtra
Page #1077
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1064 jIvAbhigamasUtre joyaNasayAI uDUM uccatteNaM' anuttaravimAnAni khalu ekAdazayojanazatAni Urdhvamuccaistvena / sarvatrANi vimAnAni bAhalyoccatvamIlanena dvAtriMzadayojanazatAni uparyupari bAhyamu(halyahAtivadu) caistvasya vRddhibhAvAt / uktaJca 'sattAbIsasayAI Adimakappesu puDhavI bAhallaM / ekkekahANi sese duduge ya duge caukke ya // 1 // paMca sa uccatteNaM Adimakappesu hoti ya vimANA / ekkaika bur3i sese dadage ya duge caukke y||2|| gevejaNuttaresu eseva kamo u hANi buDDIe / ekkekkaMmi vimANA donni vi miliyA u battIsaM // 3 // chAyA-saptaviMzatiH zatAni AdyakalpayoH pRthivI bAhalyam / ekaikahAniH zeSeSu dvayordvayordvayozcatuSke ca // 1 // Urboccatvena paJcazatAni Adyakalpayo bhavanti vimAnAni / ekaikavRddhiH zeSeSu dvayordvayozca dvike catuSke ca // 2 // vimAnoM kI UMcAI 11 sau yojana kI hai isa taraha sarvatra bAhalya aura uccattA ke milAne se 300 yojana hote haiM kyoMki Upara meM jaisI 2 moTAI kI hAni hotI gaI hai vaisI 2 vahAM UMcAI kI vRddhi hotI hai uktaM ca 'sattAvIsasayAI Adimakappesu puDhavivAhallaM, ekkekkahANi sese duduge ya duge caukke ya // 1 // paMca sa uccatteNaM Adimakappesu hoMti ya vimANA, ekkekavuDDi sese duduge ya duge caukke ya // 2 // gevejaNuttaresu eseva kamou hANi vuDIe, ekkekkami vimANA doni vi miliyAu battIsaM' // 3 // jananI che. A rIte badhe bAhilya ane uccatvane meLavavAthI 300 traNa yojana thAya che. kemake-uparamAM jema jema moTAInI nyUnatA thatI gaI che. e e pramANe tyAM uMcAIne vadhAre thayela che. kahyuM paNa che ke 'sattAvIsasayAI Adimakappesu puDhavI bAhallaM / / ekekkahANi sesaM duduge ya duge caukkeya // 1 // paMca sa uccatteNaM Adi kappesu hoti ya vimANA / ekkekka vuDhi sese du dugeya duge caukke ya // 2 // gevejjaNuttaresu eseva kamo u hANi vuDDhIe / ekkekaMmi vimANA donni vi miliyAu battIsaM // 3 // jIvAbhigamasUtra
Page #1078
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1065 graiveyakAnuttarayo reSa eva kramo haanivRddhyoH| ekaikasmit vimAnAni dvAvapi mIlayitvA dvAtriMzacchatAni // 3 // iti / atha - vimAnasaMsthAnanirUpaNArthamAha-'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kiM saMThiyA pannattA ? goyamA ! duvihA pannattA, taM jahA-AvaliyA paviThThA bAhirA ya' saudharmezAnayoH kalpayoH khalu bhadanta ! vimAnAni ki saMsthitAni prajJaptAni ? bhagavAnAha-he gautama ! dvividhAni prajJaptAni tadyathA-AvalikApraviSTAni 1 ca bAhyAni 2 ca / tatra-yAni pUrvAdi caturdiA zreNyAvyavasthitAni, tAni AvalikA praviSTAni 1 yAni punaH tatprAGgaNe puSpaprakaraiva yatastato viprakIrNAni tAni AvalikA bAhyAni (imAni 'puSpAvakIrNAni' ina saba kA artha spaSTa hai vimAna saMsthAna-'sohammIsANelu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kiM saMThiyA pannattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna kalpa meM jo vimAna hai unakA saMsthAna kaisA hai ? 'goyamA ! duvihA paNNattA-taM jahA AvaliyA paviTThA bAhirAya' uttara meM prabhu kahate hai-he gautama ! vimAna do prakAra ke hai-eka AvalikA praviSTa aura dUsare bAhya tatthaNaM je te AvaliyA paviTThA te tivihA paNNattA' ina meM jo vimAna AvalikA praviSTa hai ve tIna prakAra ke hai-'taM jahA-jaisevaTTA, taMsA, cauraMga' vRtta, vyasra aura caturasra pUrvAdi cAroM dizAoM meM jo zreNI rUpa se avasthita hote haiM ve AvalikA praviSTa-zreNibaddha -vimAna hai aura ina zreNibaddha vimAnoM ke prAGgaNoM meM jo pUrvadizA ko choDa kara tIna dizAoM meM puSpaprakara kI taraha idhara udhara phaile A traNe gAthAne artha spaSTa che. vimAnAnA sathAnanu thana-'sohammIsANesuNaM bhaMte ! kappesu vimANA kiM saMThiyA paNNattA' he bhagavan saudhama bhane zAna pomA vimAna cha tenu saMsthAna cha ? 'goyamA ! duvihA paNattA' he gautama ! me 42nuDe che. 'taM jahA' AvaliyApavidvA bAhiriyAya' te 21 pramANe cha. me 2li praviSTa bhane mAnnu mAya 'tatthaNaM je te AvaliyA pavidvA te tivihA paNNattA' tabhA mAla praviSTa 2 vimAna che. te prA2nA che. 'taM jahA' rema 'vadvA, taMsA, caurasA' vRtta, yasa bhane yatu2kha pUrva vigaire hizAmAmAra zreNI rUpathI avasthita hoya che, te AvalikA praviSTa-zreNi baddha vimAna che. ane e zreNi baddha vimAnanA prAMgaNamAM je pUrva dizAne choDIne traNa jI0 134 jIvAbhigamasUtra
Page #1079
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1066 jIvAbhigamasUtre api vyapadizyante) uktaMca 'pupphAvakiNNagA puNa dAhiNao pacchimeNa uttro| puraveNa vimANedassa natthi pupphAvakiNNA u // 1 // chAyA-puSpAvakIrNAni punardakSiNataH pazcimataH uttarataH / pUrveNa vimAnendrasya na santi puSpA'vakIrNAni tu // 1 // 'tattha NaM je te AvaliyA paviTA te tivihA pannattA' tatrobhayo madhye yAni tAni AvalikA praviSTAni tAni trividhAni prajJaptAni 'taM jahA-vaTTA taMsA cauraMsA' vRttAni-vyasrANi-caturasrANi, iha pratiprastaTaM vimAnendrasya caturdiA zreNyAvyavasthitAni AvalikApraviSTAni, sarvo'pi vimAnendro vRttaH-tatpArzvavRttIni catasRSvapi dikSu vyasrANi, tatpRSThatazcaturdikSu api caturasrANi tatpUSThato vRttAni, tato bhUyo'pi vyasrANi tato'pi caturasrANi ityeva mAvalikAhue rahate haiM ve bAhya-prakIrNaka vimAna haiM inakA dUsarA nAma AvalikA bhI hai uktaMca 'puSphAvakiNNagA puNa dAhiNato pacchimeNa uttarato, putreNa vimANedassa natthi puSphAvakiNNA u // 1 // 'tattha NaM je te AvaliyA paviTThA te tivihA pannattA' / AvalikA praviSTa vimAna vimAnendra kI cAroM dizAoM meM zreNirUpa se avasthita hote haiM jitane bhI vimAnendra haiM ve saba vRtta hote haiM vimAnendraka ke pAsa meM -AjU bAjU kI dizAoM meM jo vimAna hote haiM ve saba vyatra hote hai unake pRSTha bhAga meM jo vimAna hote hai ve caturasra hote haiM / ina vimAnoM ke pIche jo vimAna hote haiM ve gola AkAra dizAomAM puSpa prakaranI jema Amatema phelAyelA rahe che te bAhya-prakIrNakI vimAna che. tenuM bIjuM nAma AvalikA bAhya paNa che. kahyuM paNa che ke_ 'puphAvakiNNagA puNa dAhiNato pacchimeNa uttarato / puvveNa vimANe dassa natthi pupphAva kiNNA u // 1 // 'tattha NaM je te AvaliyA pavidvA te tivihA paNNattA' mAsi praviSTa vimAna vimAnendrakanI cAre dizAomAM zreNi rUpa avasthita hoya che. jeTalA vimAnadrake che te badhA vRtta goLa hoya che, vimAnaMdrakanI pAse Aju bAjunI dizAmAM je vimAna hoya che, te badhA vyasta hoya che. tenI pAchaLa nA bhAgamAM vimAna hoya che. te badhA caturastra hoya che, e vimAnanI pAchaLa je vimAna hoya che. te badhA goLa AkAranA hoya che. tenI jIvAbhigamasUtra
Page #1080
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1067 paryantaH, tatra trividhAnyevAvalikA praviSTAni eva maavlikaaprvissttvimaanaavsthitiH| 'tattha NaM je te AvaliyabAhirA teNaM NANA saMThiyA pannattA' tatro bhayormadhye yAni tAni AvalikAbAhyAni tAni anekAkArANi saMsthitAni kAnicit nandyAvartAkArANi kAnicit svAstikAkArANi kAnicit-khaDgAkArANi vetyAdi / uktaJca 'AvaliyAsu vimANA-vaTTA taMsA taheva cauraMsA / pupphAvakiNNagA puNa aNegaviharUvasaMThANA // 1 // chAyA-AvalikAsu vimAnAni vRttAni vyasrANi tathaiva caturasrANi / puSphAvakIrNakAni punaranekavidharUpasaMsthitAni // 1 // "evaM jAva gevejjavimANA' evaM tAvadvaktavyaM yAvada graiveyakavimAnAni, ke hote haiM / inake pIche ke vyatra hote hai aura phira caturasra hote hai| isa prakAra se jahAM taka inakI AvalI hotI hai ye AvalikA praviSTa vimAna vRttavyastra aura caturastra hote cale jAte hai| isa taraha se jo avalikA praviSTa vimAna hote hai ve ina tInoM hI prakAra ke hote haiN| evaM jo AvalikA bAhya vimAna hote haiM unakA niyata koI AkAra nahIM hotA hai kyoMki ye aneka AkAra vAle hote haiN| inameM kitaneka naMdyAvarta ke AkAra ke hote haiN| kitane svastika ke jaise AkAra ke hote haiM / kitane talavAra ke AkAra jaise hote haiM / uktaMca 'AvaliyAsu vimANA vaTTA taMsA taheva caurasA, pupphAvakiNNagA puNa aNegaviharUva saMThANA // 1 // 'evaM jAva gevejavimANA' isI prakAra se sanatkumAra, mAhendra, pAchaLanA vyasta hoya che. ane pachI caturasa hoya che. e rIte jyAM sudhI tenI Avali hoya che, te AvalikA praviSTa vimAna vRtta vyasa ane caturasta thaIne cAlyA jAya che. A rIte je AvalikA praviSTa vimAna hoya che. te e traNa prakAranA hoya che. tathA je AvalikA bAhya vimAna hoya che. tene keI niyata AkAra heta nathI. kemake e aneka Akara vALA hoya che. temAM keTalAka naMdyAvartAnA AkAranA hoya che. keTalAka svastikanA jevA AkAranA hoya che. keTalAka talavAranA AkAra jevA hoya che. kahyuM paNa che ke 'AvaliyAsu vimANA vaTTA tasA taheva caurasA / pupphAvakiNNagA puNa aNegaviharUvasaMThANA // 1 // 'evaM gevejja vimANA' se pramANe sanamA2, mAhendra, praha , aards, jIvAbhigamasUtra
Page #1081
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2068 jIvAbhigamasUtre tAnyeva yAvadAvalikApraviSTAnAm AvalikAbAhyAnAM ca bhAvAt, parata AvalikApraviSTAnyena, tathAcAha - 'aNuttarovavAiya vimANA duvihA pannattA' anutaropapAtikadevAnAmAvalikApraviSTavimAnAni - evameva, bAhyAni ca dviprakArakANi'taM jahA - vaTTe ya-taMsA ya' tadyathA-vRttaM ca vyasrANi ca ( na tu caturasrANi) saudharmata Arabhya graiveyakaM yAvat AvalikApraviSTAni AvalikAbAhyAni ca (eteSvevobhayoH sadbhAvAt ) tataH paramAvalikApraviSTAnyeva bhavanti / anuttaravimAnAni kiM saMsthitAni prajJaptAni ? gautama ! vRtaM ca tryasrANi ca dvividhAni, tatra - - madhyamavarti sarvArthasiddhaM vRttam zeSANi vijayAdIni catvAryapi trayastrANi / uktaMca - ' egaM vaha taMsA cauro ya aNuttaravimANA' ekaM sarvArthasiddhaM brahmaloka, lAnta, Anata, prANata, AraNaacyuta, ina saba kalpoM meM bhI vimAna do do prakAra ke haiM aura ina saba ke sambandha kA varNana jaisA yaha pUrvokta rUpa se inake sambandha meM kiyA gayA hai vaisA hI hai parantu 'aNuttarovavAiyA vimANA duvihA paNNattA' anuttaropapAtika devoM ke jo vimAna hai ve do prakAra ke kahe gaye haiM 'taMjahA' ve isa prakAra hai- 'aMga paviTThA ya AvaliyA paviTThA ya' eka aMga praviSTa aura dUsarA AvalikA praviSTa isameM saudharma se lekara graiveyaka paryantaka meM AvalikA praviSTa evaM AvalikA bAhya vimAna hai unake pIche AvalikA praviSTa vimAna hote hai 'tatthaNaM je te AvaliyA paviTThA taM duvihA pa0' AvalikA praviSTa vimAna hote hai ye vimAna do prakAra ke hai 'baTTe yataM sA ya' eka vRtta aura dUsare yatra inameM jo sarvArtha vimAna hai vaha to vRtta hai aura bAkI ke cAra tryastra hai| uktaMca'egaM vaha taMsA cauro ya aNuttaravimANA / ' prANata. AraNu, acyuta, A badhA kAmAM paNa vimAnA babbe prakAranA hAya che. ane A badhAnu varNana jema pahelA tenA saMbaMdhamAM karavAmA Avela che, khela pramANe che. paraMtu 'aNuttarovavAiyavimANA duvihA paNNattA' anuttaropayAti hevAnA ne vibhAno che te me hAranA uDevAmAM Ave che. 'taM jahA ' tethe| pramANe che. 'aMgappavidvAya AvaliyApavidvAya' aMga praviSTa bhane bhAvasiDa praviSTa 'tattha NaM je se AvaliyA paviTThA te dubihA paNNattA' temAM ne bhAvasi praviSTa vibhAna che. te vimAna me prAranA che. 'vadveya vasAya' me vRtta ane khIjA tryasra temAM je sarvo siddha vimAna che te vRtta-gALa che. mane gADInA yAra yasa cheu vimANA' have AyAma viSNuMla bhane che jIvAbhigamasUtra - ' egaM vaTTaM taMsA cauroya aNuttara paribhANunu athana azvAmAM Ave che.
Page #1082
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1069 vRttaM catvAri vijayAdi anuttara vimAnAni tryasrANIti / AyAmaviSkambhapramANamAha-'sohammIsANemu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaMkevaiyaM parikkheveNaM paNNatA ? goyamA ? duvihA pannattA-taM jahA-saMkhejavitthaDA ya-asaMkhenjavitthaDA ya-jahA paragA tahA jAva aNuttarovavAiyA saMkhejjavitthaDA ya asaMkhejjavitthaDA ya' saudharmezAnakalpayoH khalu bhadanta ! vimAnAni kiyanti -AyAmaviSkambheNa kiyanti parikSepeNa prajJaptAni ? bhagavAnAha-gautama ! dvividhAni prajJaptAni tadyathA-saMkhyeyavistRtAni ca, asaMkhyeyavistRtAni ca, yathA narakAH tathA yAvadanuttaropapAtikAH saMkhyeyavistRtAni ca asaMkhyeyavistRtAni __ AyAmaviSkambha parimANa kathana- sohammIsANesuNaM bhaMte ! kappesu vimANA kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM paNNattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna kalpa meM vimAna kitane lambe aura cauDe kahe gaye hai ? aura 'kevaiyaM parikkheveNaM paNNattA' kitane parikSepa vAle kahe gaye hai isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! duvihA paNNattA' he gautama ! saudharma aura IzAna meM vimAna do prakAra ke kahe gaye haiM-'taM jahA' jaise'saMkhejavitthaDA ya asaMkhejavitthaDA ya' eka saMkhyAta vistAra vAle aura dUsare asaMkhyAta vistAra vAle 'jahA NaragA tahA jAva aNuttarovavAiyA saMkhejavitthaDA ya asaMkhejavitthaDA ya' isa sambandha meM jaisA kathana narakoM ke prakaraNa meM kahA gayA hai vaisA hI kathana yAvat 'anuttaropapAtika vimAna saMkhyAta vistAra vAle aura asaM. khyAta vistAra vAle hote haiN| yahAM taka kaha lenA cAhiye 'tattha NaM 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kevaiyaM AyAmavikkhaMbheNaM paNNattA bhagavana saudharma ane IzAna kalapamAM vimAne keTalA lAMbAM ane pahoLA che ? bhane 'kevaiyaM parikkheveNaM paNNattA' 321 5.25vANA vAmAM mAvA cha? sA prazna uttaramA pramuzrI 4 cha -'goyamA ! duvihA paNNattA' gautama ! saudharma ane IzAna ka95mAM vimAne be prakAranA kahevAmAM AvelA che. 'taM jahA' 2 21 pramANe cha.-'saMkhejjavitthaDAya asaMkhejjavitthaDAya' se samyAta vist||2|| mane mI asabhyAta vistaa217|| 'jahA NaragA tahA jAva aNuttarovavAiyA saMkhejjavitthaDAya asaMkhejjavitthaDAya' 21 // saMmaMdhamA nArInA prakaraNamAM je pramANenuM kathana karavAmAM Avela che. e ja pramANenuM kathana yAvata anuttaropapAtika vimAna saMkhyAta vistAravALA ane asaMkhyAta vistAra pAya che. sATasA sudhIna 4thana 4jI se naye. 'tattha NaM je se jIvAbhigamasUtra
Page #1083
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1070 jIvAbhigamasUtre ca / 'tattha NaM je te saMkhejjavitthaDe se jaMbuddIvappamANe, asaMkhejja vitthaDA asaMkhejjAI joyaNasayAI parikkheveNaM paNNattA' tatra khalu yAni tAni saMkhyeyavistRtAni vimAnAni tAni tu jambUdvIpapramANAni saMkhyeyayojanasahasrANyAyAmaviSkambhapramANena asaMkhyeyayojanasahasrANi parikSepeNa / tatra yAni punarvimAnAni asaMkhyeyavistRtAni tAni asaMkhekhyeya yojanasahasrANyAyAmaviSkambheNa asaMkhyeyayojanasahasrANi parikSepeNa, evaM krameNa tAvadvaktavyaM yAvadyakavimA je se saMkhejja vitthaDe se 'jaMbuddIbappamANe, asaMkhejjavitthaDA asaMkhejjAI joyaNasayAI jAva parikkheveNaM paNNattA' inameM jo vimAna saMkhyAta vistAra vAle hai arthAt saMkhyAta hajAra yojana ke vistAra vAle haiM - ve jambUdvIpa ke barAbara haiM aura inakI paridhi asaMkhyAta hajAra yojana kI kahI gaI hai aura jo vimAnoM asaMkhyAta vistAra vAle haiM - arthAt asaMkhyAta hajAra yojana ke vistAra vAle haiM ve paridhi meM bhI asaMkhyAta hajAra yojana ke hai tAtparya isa kathana kA yahI hai ki jo vimAna saMkhyAta hajAra yojana kI lambAI cauDAI vAle hai unakI paridhi asaMkhyAta hajAra yojana kI hai aura jo vimAna asaMkhyAta hajAra yojana kI lambAI cauDAI vAle hai unakI bhI paridhi asaMkhyAta hajAra yojana kI hai yaha aisA kathana navagraiveyaka vimAnoM taka hI karanA cAhiye Age ke vimAnoM taka nahIM / kyoMki anuttara vimAnoM meM sarvArthasiddha vimAna saMkhyAta hajAra yojana kI lambAI saMkhejjabitthaDe se jaMbuddIvappamANe, asaMkhejja vitthaDA asaMkhejjAI joyaNAI jAva parikkheveNaM paNNattA' temAM ne vimAna saMkhyAta vistAravANA che arthAt sadhyAta hajAra yojananA vistAravALA che.--teja dvIpanI kharekhara che. ane tenI paridhi asa MkhyAta hajAra caiAjananI kahevAmAM Avela che. ane je vimAna asakhyAta vistAravALA che; arthAt asaMkhyAta hajAra ceAjananA vistAra vALA che. tenI paridhi paNa asaMkhyAta hajAra yojananI che. A kathananu tAtpaya e che ke-je vimAne saMkhyAta hajAra yojananI laMbAI paheALAI vALA che, tenI paridhi asaMkhyAta hajAra yojananI che. ane je vimAna asa khyAta hajAra yojananI laMbAI paheALAI vALA che tenI paridhi paNa asa khyAta hajAra yojananI che. A pramANenuM A kathana navatraiveyaka vimAnA sudhIja kahI levu joie. te pachInA vimAne sudhI nahIM. kemake-anuttara vimAneAmAM sarvo siddha vimAna sakhyAta hajAra yojananI laMbAI paheALAI jIvAbhigamasUtra
Page #1084
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1071 nAni / tAni yAvatsaMkhyeyavistutAnAmasaMkhyeyavistRtAnAca bAhalyena bhAvAt na tu tataH parataH / tathAcAha-anuttaravimAnAni khalu bhadanta ! kiyanti-AyAmaviSkambheNa parikSepeNa ca prajJaptAni ? bhagavAnAha-dvividhAni prajJaptAni tadyathAsaMkhyeyavistRtAni, asaMkhyeyavistRtAni ca sarvArthasiddhaM saMkhyeyavistRtaM zeSANi asaMkhyeyavistRtAnIti bhAvaH, tatra-sarvArthasiddham yattatsaMkhyeyavistRtaM tada evaM yojanazatasahasramAyAmaviSkambheNa trINi yojanazatasahasrANi-poDazasahasrANidve zate-saptaviMzatyadhike yojananAM krozatri vAmaSTAviMzaM dhanuHzataM trayodazAGgulAni ekamardhAzulaM parikSepeNa / tatra-yAni tAni asaMkhyeyavistRtAni tAnyasaMkhyeyAni yojanasahasrANi AyAmaviSkambheNA'saMkhyeyAni yojanasahasrANi parikSepeNa prajJaptAni / ' saMprati varNapratipAdanam-'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kai vaNNA pannattA? goyamA ! paMcavaNNA paNNattA taM jahA-kiNhA-nIlA-lohiyA-hAliddAcauDAI vAlA hai aura bAkI ke cAra vimAna asaMkhyAta hajAra yojana kI lambAI cauDAI vAle haiN| yahAM saMkhyAta hajAra yojana kA vistAra vAlA vimAna eka lAkha yojana kI lambAI cauDAI vAlA hai aura isakA parikSepa tIna lAkha solaha hajAra do sau sattAIsa yojana tathA 28 dhanuSa 13 // aMgula kA hai aura jo asaMkhyAta hajAra yojana ke vistAra vAle vimAna hai unakA parikSepa bhI asaMkhyAta hajAra yojana kA hI hai 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! vimANA kati vaNNA pannattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna kalpa meM jo vimAna haiM ve kitane varNa vAle kahe gaye haiM ? isake uttara meM prabhu kahate hai-'goyamA ! paMcavaNNA paNNattA' he gautama ! saudharma IzAna ke vimAna pAMca varNoM vAle kahe vALuM che. ane bAkInA cAra vimAna asaMkhyAta hajAra jananI laMbAI pahoLAI vALA che. ahIMyAM saMkhyAta hajAra yojananA vistAravALA vimAna eka lAkha ejananI laMbAI pahoLAI vALA che. ane tene parikSepa traNa lAkha soLa hajAra baso satyAvIsa jana tathA 28 eThayAvIsa dhanuSa 13 sADA tera AMgaLane che. ane je asaMkhyAta hajAra ejananA vistAravALA vimAna cha. tanI parikSa5 55] asa jyAta 2 yonina / che. 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! vimANA kativaNNA paNNattA' hai bhagavan ! sauSama mana zAna 485ma je vimAno che. te keTalA varNavALA kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI he cha-'goyamA ! paMcavaNNA paNNattA' gautama ! saudhama zAnanA vibhAna pAMya vI va vAmAM mAvesa cha. 'taM jahA' sama-'kiNhA' jIvAbhigamasUtra
Page #1085
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1072 jIvAbhigamasUtre sukillA' saudharmezAnakalpayoH khalu bhadanta ! vimAnAni kati varNAni ? bhagavAnAha -gautama ! paJcavarNAni tadyathA-kRSNa-nIla-lohita-hAridra-zuklAni / sanatkumAra-mAhendrayovimAnAni-'cauvaNNA nolA jAva sukillA' caturvarNAni nIle. bhyo yAvat zuklAni ssnnvrnnaabhaavaat| 'baMbhalogalaMtaesu vi tivaNNA' brahmaloka - lAntakayo lauMhitAdi zuklAntatrivarNavimAnAni-kRSNanIlavarNAbhAvAt / 'mahAsukka sahassAresu duvaNNA hAliddA ya-sukillA ya' mahAzukrasahasrArayo vivarNAni-lohitAni-zuklAni ca, kRSNanIlahAridrAbhAvAt / 'ANatapANatAraNAccuesu sukillA' Anata-prANatA-''raNA-'cyutakalpeSu zuklAni ekavarNAni / 'gevejjavimANA gaye hai0 'taM jahA' jaise ve kiNhA' kRSNa varNa vAle bhI kahe gaye hai, nIlavarNa vAle bhI kahe gaye hai lohita varNa vAle bhI kahe gaye hai hAridra varNa vAle bhI kahe gaye hai aura zukla varNa vAle bhI kahe gaye hai| 'saNaMkumAramAhiMdesu cauvaNNA' sanatkumAra aura mAhendra kalpa ke vimAna cAra varNa vAle kahe gaye hai jaise ve nIla varNa vAle bhI hote hai yAvat zukla varNa vAle bhI hote hai yahAM kRSNa varNa vAle vimAna nahIM haiN| 'baMbhalogalaMtaesu vi tivaNNA' brahmaloka aura lAntaka ina kalpoM meM vimAna 'ti vaNNA' tIna varNa vAle kahe gaye haiM aura ye 'lohiyA jAva sukkillA' lohita varNa se lekara zukala varNa taka ke varNoM vAle hote haiM 'mahAsukkasahassAresu duvaNNA' mahAzukra aura sahasrAra ke vimAna hAridra aura zukla ina do varNoM vAle hote haiM 'ANayapANayAraNaccuesu sukkillA' Anata prANata evaM AraNa, acyuta, ina kalpoM meM vimAna kevala eka zukla varNa vAle hI hote kRSNa varNavALA paNa kahevAmAM Avela che. nIla varNavALA paNa kahevAmAM Avela che. lAlavarNanA paNa kahevAmAM Avela che. hAridra-pILA varNanA paNa kahevAmAM mAtA cha. ane zveta qSNu nA 5 vAmAM mAvesa cha. 'saNaMkumAra mAhidesa cauvaNNA' sanabhAra bhane mAundra 485nA vimAno yA vANA vAma Avela che. jemake nIlavarNa vALA paNa hoya che. yAvat zukalavaNa vALA paNa DAya che. mI yA pR 14 vA vimAnAta nathI. 'baMbhaloyalaMtaesu vi tivaNNA' brahma mane dAta se 48pomA vimAna 'tivaNNA' traya vA vANA vAmAM AvetA cha, mane ye 'lohiyA jAva sukkillA' sAsa varSa thI sadhana sa34 paNa sudhiin| parcA pADAya che. 'mahAsukka sahassAresu davaNNA' mh| zu bhane sahasAra 465nA vimAna 2-pii|| mane sa34 mA me pADAya che. 'ANayapANayAraNaccuesu sukkillA' mAnata, prAta, jIvAbhigamasUtra
Page #1086
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3. sU. 129 devavimAna pRthivyAH bAhalyAdikam 1073 suvikallA' graiveyakavimAnAni zuklAni / 'aNuttarovavAiya vimANA paramasukillA vaNNeNaM paNNatA' anuttaropapAtikavimAnAni paramazuklAni prajJaptAni gautama ! taduktam- 'sohammi paMca vaNNA ekkaga hINA u jA sahassAre / do do tullA kappA teNa paraM puMDarIyAI // 1 // dharme paJcavarNAni ekaika hInAni yAvat sahasrAre / dvau dvau tulyau kalpau tena paraM puNDarIkANi // 1 // prabhApratipAdanamAha - 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kerisayA pAe pannattA ? goyamA ! NiccA loyA NiccujjoyA - sayaM pabhAe pannattA jAva hai / 'gevijjavimANA' graiveyakoM ke vimAna zukla varNa vAle hote haiM / 'aNuttarovavAtiyavimANA paramasukillA vaNNeNaM paNNattA' aNuttaropapAtika devoM ke vimAna parama zuklavarNa vAle hote hai / taduktaM'sohammI paMcavaNNA ekkagahINA u jA sahassAre, do do tullA kappA teNa paraM puMDarIyAI || 1 || artha isa gAthA kA artha pUrvoktAnusAra hI hai yahAM puNDarIka zabda kA zukla aura paramazukla hai / prabhA kA kathana - 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kerisayA pabhAe paNNattA' aba gautama ne prabhu se aisA pUchA hai - he bhadanta ! saudharma aura IzAna ina kalpoM meM jo vimAna haiM unakI prabhA AraNa ane acyuta A kalpomAMnA vimAna kevaLa eka sapheda varNavALA ja hoya che. 'gevejjavimANA' graiveyanA vibhAnA sa6 varSA vAjAna hoya che. 'aNuttarovavAiya vimANA paramasukkillA vaNNeNaM paNNattA' anuttaropayAti devAnA vimAne parama zukala vaNu vALA hoya che. kahyuM paNa che. 'sohama paMca vaNNA ekkagahINA ujA sahassAre / do do tullA kappA teNa para puMDarIyANaM // 1 // A gAthAnA atha upara kahyA pramANenA che. ahIMyAM puDarIka zabdanA artha zukala ane parama zukala e pramANe che. vimAnAnI prabhAtuM kathana 'sohammIsANesu NaM bhate ! kappesu vimANA kerisayA pabhAe paNNattA' have gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke he bhagavan ! saudharma ane IzAna nAmanA kalpAmAM je vimAnA che. tenI prabhA kevI kahela che ? A praznanA jI0 135 jIvAbhigamasUtra
Page #1087
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1074 jIvAbhigamasUtre aNuttarovavAiyavimANA NiccA loyA-NiccujjoyA sayaM pabhAe pannattA' saudharmezAnayoH kalpayoH khalu bhadanta ! vimAnAni kIdRzAni prabhayA prajJaptAni / kIdRzI teSAM prabhA prajJapteti bhAvaH, bhagavAnAha-gautama! ki brama:-nityamAloka prakAzo yeSAM tadvidhAni-nityodyotAni-satataM triSu kAleSu divArAtrAvaha nizam bhAbhiruyotamAnAni kAntimanti ghumanti ca // 1 // svayaMprabhANi na parApekSA saudharmezAnakalpavimAnavat sanatkumArakalpAdArabhyA'nuttaropapAtikavimAnaparyantAni sarvavimAnAni nityAlokAni nityodyotAni svayaMprabhANi prajJaptAni iti| kaisI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! NiccAloA NiccujjoyA, sayaM pabhAe paNNattA, jAva aNuttarovavAtiya vimANA NiccAloA NiccujjoyA sayaM pabhAe paNNattA' he gautama ! saudharma aura IzAna kalpoM meM jo vimAna haiM ve apanI prabhA se sarvadA prakAza zAlI rahate haiM sarvadA rAta dina udyota vAle rahate haiM kAnti se bharapUra rahate hai aura dyuti vAle rahate haiM rAta dina camakate rahate haiM isa taraha kI inakI yaha camakAhaTa sUryarazmi ke saMparka se meru ke sphaTika kI reNu kI camakAhaTa kI taraha parApekSa nahIM haiM jaisA yaha varNana saudharma IzAna ke vimAnoM kI prabhA kA kiyA gayA hai usI taraha kA varNana sanatkumAra se lekara anuttaropapAtika vimAnoM kI prabhA kA bhI kiyA gayA jAnanA cAhiye arthAt ina saba devalokoM ke vimAnoM kI prabhA aisI hI hotI hai ki jisase ye saba vimAna svayaM hI kI prabhA se sUrya kI prabhA kI taraha rAta dina Alokita rahate haiM, udyotita rahate haiM kAntiyukta rahate haiM aura dIptiyukta bane rahate haiN| uttaramA pramuzrI 4 cha -'goyamA ! NiccAloyA NiccujjoyA, sayaM pabhAe paNNattA' gautama ! saudharma mane zAna 48yomA 2 vimAna che. ts| pitAnI pramAthI sarvadA prakAzamAna rahe che. tathA ghutivALA rahe che. rAta divasa camakatA rahe che. A rItanI temanI A camakAhaTa sUryanA kiraNonA saMparkathI tArAnA sphaTika kaNonA camakATanI jema parApekSa nathI. je pramANe A varNana saudharma IzAnanA vimAnanI prabhAnuM karavAmAM Avela che. e ja pramANenuM varNana sanaskumArathI laIne anuttarapAtika vimAnanI prabhAnuM paNa eja pramANenuM varNana che tema samajavuM. arthAt A badhA devalokana vimAnanI prabhA eja pramANe hoya che. ke jethI e badhA vimAna pitAnI ja prabhAthI sUryanI prajAnI jema rAta divasa Alekita rahe che, udyotita rahe che. kAnti yukta rahe che. ane dIpti yukata banyA rahe che. jIvAbhigamasUtra
Page #1088
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1075 vimAnagandhavarNanam-'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kerisayA gaMdheNaM pannattA ? goyamA ! se jahA NAmae kohapuDANa vA jAva gaMdheNaM pannattA, evaM jAva etto itaragA ceva jAva aNuttaravimANA' saudharmezAnakalpayoH khalu bhadanta ! vimAnAni gandhena kIdRzAni prajJaptAni ? gautama ! sa yathA nAmakaH koSThapuTAnAmiti vA campakapuTAnAmiti vA bhANDAdbhANDAntaraM hiyamANAnAM vA manoharamanojaghrANendriyanivRttikarAH sarvataH samantAdgandhA abhiniHsaranti badatyevaM bhagavati saharSagadgadaM prAha-gautamaH-etAdRzo vimAnAnAM gandhaH prasaret bhavet / bhagavAnAha-nAyamarthaH samarthaH te gandhA ito'pi iSTatarAH kAntA mano vimAna gandha kathana-'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kerisayA gaMdheNaM paNNattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna meM jo vimAna haiM unakI gandha kaisI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! se jahA nAmae koTapuTANa vA jAva gaMdheNaM paNNattA' he gautama ! jaisI gandha koSTa puTa-gandha dravya vizeSa Adi padArtha kI hotI hai isa gandha se bhI adhika viziSTa gandha yahAM ke vimAnoM kI haiM 'evaM jAva etto iTTayaragA ceva jAva aNuttara vimANA' yahI vAta isa sUtra pATha dvArA pradarzita kI gaI hai ki he gautama ! yahAM ke vimAnoM kI gaMdha kI prazaMsA kI jAve-duniyAM meM jitane UMce UMce gandha dravya haiM-unase bhI adhika UMcI gandha ina vimAnoM kI hai inakI gandha se adhika aura koI gandha padArtho kI gandha nahIM hai yahI vAta 'kohapuDANa vA damaNagapuDANa vA kuMkumapuDANa vA' Adi padoM dvArA prakaTa kI gaI vimAnAnA dhanu 4thana'sohammIsANesu NaM bhate ! kappesu vimANA kerisayA gaMdheNaM paNNattA' bhagavan! saudharma ane izAna kamAM je vimAne che, tene gaMdha ke che? mA prazna uttaramA prabhuzrI gautabhasvAmIne 43 cha -'goyamA ! se jahA nAmae koTTha puDANavA jAva gaMdheNaM paNNattA' gautama ! yo mdhssttputtgaMdhadravya vizeSa vigere padArthane hoya che, te gaMdhathI paNa vadhAre vizeSa gaMdha mADI nA vimAnAno cha. 'evaM jAva eto iTTayaragA ceva jAva aNuttaravimANA' eja vAta A sUtra pATha dvArA batAvavAmAM Avela che. ke he gautama ! ahIMnA vimAnenA gaMdhanI prazaMsA karavAmAM Ave to duniyAmAM jeTalA uMcAmAM uMcA gandha dravya che tenAthI paNa vadhAre uMcA prakArane gaMdha A vimAnane che. Ane gaMdhathI vadhAre bIjA keI paNa gaMdha padArthonI gaMdha nathI. eja pAta-'koTThapuDANa vA caMpakapuDANa vA damaNagapuDANa vA, kuMkumapuDANa vA' vigaire jIvAbhigamasUtra
Page #1089
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1076 jIvAbhigamasUtre harAH yaavtprjnyptaaH| evaM sanatkumAravimAnato'nuttaropapAtikavimAnAni yAvadgandhena varNanIyAni / saMprati vimAnasparza pratipAdayati- sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA kerisayA phAseNaM pannattA ? goyamA! se jahA NAmae-AiNei vA -rUei vA-savvo phAso bhANiyavvo' saudharmezAnakalpayo bhadanta ! sparzeNa kIzAni vimAnAni prajJaptAni ? bhagavAnAha-gautama ! sa yathA nAmakaH-Adarzaka miti vA-rutamiti vA-navanItamiti vA-haMsagarbhatUliketi vA0 sarvopi sparTI bhaNita vyaH / gautamaH prAha-bhavedevaM vidho vimAnasparzaH, bhagavAnAha-nA'yamarthaH samarthaH, ito'pISTataraH kAntaH 0 / 'jAva aNuttarovavAiya vimANA' sanatkumAravimAnata ArabhyA-'nuttaropapAtikAntavimAnasparzaH evaMvidha eva ( saudharmezAnavat ) / hai isI taraha kI bahuta adhika UMcI gandha vAle sanatkumAra ke vimAnoM se lekara aNuttaropapAtika taka ke vimAna haiN| vimAna sparza kathana-'sohammisANesu vimANA kerisayA phAseNaM paNNattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna kalpa ke vimAnoM kA sparza kaisA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! se jahA NAmae aiNeti vA ruteti vA savvo phAso bhANiyavvo jAva aNuttarovavAtiyavimANA' he gautama ! jaisA sparza Adarza-darpaNa-kA hotA hai, ruI-tUla-kA hotA hai, aura 'bUrei vA NavaNIei vA' ityAdi sUtra dvArA pratipAdita mRgacarma navanIta Adi padArthoM kA hotA hai so ina padArthoM ke sparza se bhI adhika UMcA sparza yahAM ke vimAnoM kA hai isI taraha kA kathana sanatkumAra se lekara anuttaropapAtika taka ke vimAnoM ke sparza ke sambandha meM bhI kara lenA caahiye| pado dvArA pragaTa karavAmAM Avela che. e ja pramANenI ghaNI vadhAre uMcI gandhavALA sanaskumAranA vimAnathI laIne anuttarapAtika sudhInA vimAno che. vimAnAnA 25zanu thana-- 'sohammIsANesu vimANA kerisayA phAseNaM paNNattA' hai sAvan ! saudharma ane IzAna konA vimAnane sparza ke che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI cha -'goyamA' se jahA NAmae aiNetivA, rutetivA, savvo phAso bhANi. yavo jAva aNuttarovavAtiya vimANA' he gautama ! 45ne / 25za DAya cha, 3-tusanA ko 85 DAya che. 'bUreivA NavaNIpaivA' tyA sUtra vaa| pratipAdana karavAmAM Avela mRgacarma-navanIta-mAkhaNa vigere padArthona jevo sparza hoya che. e badhA padArthonA sparzathI paNa vadhAre uMce sparza tyAMnA vimAno che. e ja pramANenuM kathana sanakumArAthI laIne anuttapipAtika sudhInA vimAnenA sparzanA saMbaMdhamAM paNa kahI levuM joIe. jIvAbhigamasUtra
Page #1090
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1077 atha vimAnamahattAmAha - 'sohammIsANesu NaM kappesu vimANA ke mahAliyA pannattA ? goyamA ! ayaNNaM jaMbuddIve dIve savvadIvasamudANaM so ceva gamo jAva chammA se' he bhadanta ! saudharmezAnakalpayoH khalu vimAnAni kiM mahAntikiyanmahatvaviziSTAni prajJaptAni ? bhagavAnAha-gautama ! ayaM khalu jambUdvIpo dvIpaH sarvadvIpasamudrANAM sarvAbhyantaraH sarvakSudrako vRttastailApUpasaMsthAnasaMsthitaH vRttaH puSkariNIkarNikArasaMsthAnasaMsthitaH vRttaH pratipUrNacandrasaMsthAnasaMsthitaH ekayojanazatasahasramAyAmaviSkambheNa trINi ca yojanazatasahasrANi SoDazasahasrANi saptaviMzatyadhike dve zate trIn krozAn aSTAviMzaM dhanuHzataM trayodazAGgulAni ardhAGgulaM kiJcidvizeSAdhikaM parikSepeNa taM ca jambUdvIpaM devo nAma mahaddhiko yAvanmahAbhAgaH idAnImeva kevalakalpaM jambUdvIpaM tribhirapsaronipAtaistimRbhizcappuTikAbhistrisaptakRtvo'nuparivartya zIghramAgacchet sa devaH tayA utkRSTayA tvaritayA vimAna mahattA kA kathana-'somammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu vimANA ke mahAliyA paNNattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna kalpa meM jo vimAna hai ve kitane mahAna baDe haiM isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! ayaNNaM jaMbuddIve 2 savva dIva samudANaM so ceva gamojAva chammAse vIivaejjA jAva atthegaiyA vimANAvAsA no vIivaejjA' he gautama ! ye vimAna itane vaDe haiM ki koI deva jo ki cuTake vajAne para isa 1 lAkha yojana ke lambe cauDe aura 3 lAkha 16 hajAra 2 sau 27 yojana kI evaM 3 koza 28 dhanuSa 13 // aMgula adhika kI paridhi vAle isa jambUdvIpa kI 21 vAra pradakSiNA kara Ave aisA vaha deva yadi apanI zIghatAdi vizeSaNoM vAlI gati se nirantara 6 mAha taka calatA rahe taba vaha kitaneka vimAnoM ke pAsa pahuMca sakatA hai, vimAnanI mahattAnuM kathana'sohmmiisaannesu NaM bhate ! kappesu vimANA ke mahAliyA paNNattA' he bhagavad saudharma ane izAna ka9pamAM je vimAne che. te keTalA mahAna viza cha ? sA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! ayaNaM jaMbu. hIve dIve savvadIvasamudANaM so ceva gamo-jAva chagmAse vIivaejjA jAva atthegaiyA vimANAvAsA no vIivaejjA' gautama ! ye vimAna sarasA moTA che. ke koI deva ke je capaTI vagADatA vagADatAmAM A 1 eka lAkha jana lAMbA pahoLA ane 3 traNa lAkha 16 soLa hajAra 2 baso ra7 satyAvIsa jananI ane 3 traNa gAu 28 aThayAvIsa dhanuSa 13 sADA tera AMgaLa adhikanI paridhi vALA A jaMbUdvIpanI 21 ekavIsa vAra pradakSiNA karI Ave evA e deva je pitAnI zIghatA vigere vizeSaNo vALI gatithI jIvAbhigamasUtra
Page #1091
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1078 jIvAbhigamasUtre capalayA-caNDayA-zIghrayA-uddhattayA-javatayA-chekayA-divyayA-devagatyA vyativrajana yAvadekAhaM vA- chayahaM vA-utkarSataH SaNmAsAn 'vIIvae jA' vyatinajan tatrA'styekaM vimAnaM no vyativrajet etAvanti mahAnti gautama ! vimAnAni 'jAva aNuttarovavAiyavimANA-atthegaiyA vimANaM vIivaejjA-atthegae No vIivajjA' evaM yAvadanuttaropapAtikavimAnAni astyekakaM vimAnaM vyativrajet-astyekakaM vimAnaM no vyativrajet etAvanti mahAnti gautama ! vimAnAni prajJaptAni iti / aura kitaneka vimAnoM ko lAMgha sakatA hai aura kitaneka una vimAnoM ko nahIM lAMgha sakatA hai yahI saba pUrvokta vimAnoM kA varNana yahAM kiyA gayA hai vahI usakA pUrvokta varNana isa prakAra se hai-'savvaddIva samuddANaM savvabhaMtarAe savvakhuDDAe vaDhe tellApUpasaMThANasaMThie vaTe pukkharakaNiyA saMThANasaMThie baTTe paripuNNa saMThANasaMThie ekkaM joyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM tinni ya joyaNasayasahassA, solasasahassA do ya sayA sattAbIsA tinni ya kose aTThAvIsaM dhaNusayaM terasaya aMgulAI addhaMgulaM kiMci visesAhie parikakheveNaM pannatte' jisa prakAra se yaha kathana saudharma IzAna ke vimAnoM ke baDe hone ke sambandha meM kiyA gayA hai vaisA hI vaha saba kathana yAvat sanatkumAra kalpa ke vimAnoM se lekara anuttaropapAtika taka ke vimAnoM ke baDe hone ke sambandha meM bhI kiyA gayA hai aisA jAnanA cAhie yahI bAta 'jAva aNuttarovavAiya vimANA atthegaiyaM vimANaM bItivaejjA niraMtara 6 cha mahInA sudhI cAlatA rahe tyAre te keTalAka vimAnanI pAse pahoMcI zake che ane keTalAka vimAnanI pAse pahoMcI zakatA nathI arthAt keTalAka vimAnone oLaMgI zake che. ane keTalAka vimAnone nathI paNa oLaMgI zakatA. A badhuM ja pUrvokta vimAnanuM varNana ahIMyA karavAmAM mAvesa cha. me menu pUti 1 na. 2mA pramANe cha.-'savva dIvasamudANaM savvabhatarAe savva khuDDAe vaDhe pukkharakaNNiyAsaMThANasaMThie vaDhe paDipuNNa saMThANasaMThie ekkaM joyaNasayasahassaM AyAmavikkhaMbheNaM tinni ya joyaNasahassA solasasahassA doya sayA sattAvIsA tinniya kose aTThAvIsaM dhaNusayaM aMgulAI addhaMgulaM kiMcivisesAhie parikkheveNaM paNNatte' he pramANe yA 4thana saudhama bhane zAnanA vimAnanI vizALatA havAnA saMbaMdhamAM karavAmAM Avela che. e ja pramANenuM A tamAma kathana yAvat sanakumAraka9panA vimAnathI laIne anuttapipAtika sudhInA vimAnonI vizALatAnA saMbaMdhamAM paNa karavAmAM Avela che tema sabhA me pAta 'jAva aNuttarovavAiya vimANA atthegaiyaM vimANaM bitiva. jIvAbhigamasUtra
Page #1092
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1079 'sohammIsANesu bhaMte ! kappesu vimANA kiM mayA paNNatA ? goyamA ! savvarayaNAmayA pannattA tattha NaM bahave jIvA ya poggalA ya vakkamati viukkamati cayaMti uvacayaMti sAsayA NaM te vimANA davvaTThayAe jAva phAsapaja vehiM asAsayA jAva aNuttarovavAiyA vimANA' saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayoH vimAnAni kimmayAni trajJaptAni ? gautama ! sarvAtmanA ratnamayAmi prajJaptAni, tatra khalu vimAneSu bahavo jIvAH pRthvIkAyarUpAH pudgalAzcA'pakrAmanti vyutkrAmanti-utpadyante cIyante-upacIyante (pudgalavizeSaNametat) zAzvatAni bhadanta ! tAni vimAnAni dravyArthatayA prajJaptAni ? varNa-rasa-gandha-sparzaparyAyaiH azAzvatAni, atthegaie no vIivaejjA' isa sUtra pATha dvArA prakaTa kI gaI hai| isa prakAra se vimAnoM kI mahattA prakaTa karake aba sUtrakAra yaha prakaTa karate haiM ki ye vimAna kisa se bane hue haiM- sohammIsANesu NaM bhaMte ! vimANA kiM mayA pa0' he bhadanta ! saudharma aura IzAna meM jo vimAna haiM ve kisase bane hue haiM ? 'goyamA ! savvarayaNAmayA pa0' he gautama ! devaloka ke jitane bhI vimAna haiM ve saba sarvAtmanA ratnoM ke bane hue hai 'tatthaNaM bahave jIvA ya poggalA ya vakkamaMti, viukkamaMti, cayaMti, uvacayaMti, sAsayANaM te vimANA davvaTThayAe jAva phAsapajjavehiM asAsayA jAva aNuttarovavAiyA vimANA' vahAM para aneka jIva aura pudgala Ate haiM, utpanna hote haiM caya ko prApta hote haiM upacaya ko prApta hote haiM ye vimAna dravya se zAzvata hai aura varNa paryAya se yAvat sparza paryAya se azAzvata haiM isI taraha kA kathana yAvat anuttaropapAtika vimAnoM taka jAnanA cAhiye / caya ko ejjA atthegaie no vIivaejjA' - sUtrapAI dvArA pragaTa 42vAmA mAvasa che. upara pramANe vimAnanI mahattA pragaTa karIne have sUtrakAra e vimAna zenA banelA che te batAve che - 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! vimANA kiMmayA paNNattA' lagavan ! saudhama ane IzAnamAM je vimAne che, te zenA banelA che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmI 4 cha -'goyamA ! savvarayaNA mayA paNNattA' gautama ! devasonATA vimaan| cha, te mA sarvAtmanA ratnAnA manesA che. 'tattha NaM bahave jIvAya poggalAya vakkamaMti, viukkamaMti, cayaMti uvacayaMti sAsayANaM te vimANA davvayAe jAva phAsapajjavehiM asAsayA jAva aNuttarovavAiyA vimANA' tyo AgaLa aneka che ane pudgala Ave che, utpanna thAya che, cayane prApta thAya che. ane varNaparyAyathI yAvat spazaparyAyathI azAzvata che. Aja pramA jIvAbhigamasUtra
Page #1093
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1080 jIvAbhigamasUtre evaM nirantaraM tAvad vaktavyaM yAvad anuttaropapAtikavimAnAni / 'sohammIsANemu NaM bhaMte! devA kaohiMto ubavajjati, uvavAo neyabvo jahA bakkaMtIe tiriyamaNue paMcidiesa saMmucchimavajjiemu uvavAo vakkaMtIgameNaM jAva aNuttarova 0 ' he bhadanta ! saudharmezAnayordevAH kuto yoneruddhRtya yapadyante ? kiM nairayikebhyaH ? ityAdi itthaM prajJApanASaSThavyutkAntipada iva praznottarAdi vaktavyam / utpAtastathaiva netavyo yathA - vyutkrAntau tiryaGmanuSya paJcendriyebhyaH saMmUcchimavarjitebhyaH / utpAto vyutkrAntigamAnusAreNaiva vaktavyo yAvadanuttaropapAtikA prApta hote haiM upacaya ko prApta hote haiM aisA jo kathana hai vaha pudgala kI apekSA se kahA gayA hai aisA jAnanA cAhiye 'sohammIsANesu NaM jIvA kaohiMto uvavajjaMti' he bhadanta ! saudharma aura IzAna meM jIva kisa gati se Akara ke utpanna hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate hai 'uvavAo neyavvo jahA vakaMtIe tiriya maNuesa paMceMdiesa saMbhucchimavajjiesa ubavAo vakkaMtI gameNaM jAva aNuttaro 0' he gautama ! samucchima jIvoM ko chor3akara bAkI ke paMcendriya tiryaJcoM meM se aura manuSyoM meM se Akara ke jIva saudharma aura IzAna devaloka meM devakI paryAya se utpanna hote haiM / isa prakAra se prajJApanA ke chaThe vyutkrAnti pada meM jaisA utpAda kahA gayA hai usI prakAra se vaha utpAda yahAM para bhI kaha lenA cAhiye vahAM para aisA prazna kiyA gayA hai ki he bhadanta ! saudharma aura IzAna meM jo devakI paryAya se jIva utpanna hote haiM Nenu kathana yAvatu anuttare papAtika vimAna panta samajI levuM, cayane prApta thAya che, upacayane prApta thAya che, e pramANenu je kathana che, te pudgalanI apekSAthI !DevAmAM Ave che. tebha sabhanavu'. 'sohammIsANesu NaM devA kao - hiMto ucavajjaMti' De bhagavan saudharma bhane IzAna devaleobhAM va ardha gatibhAMthI khAvIne utpanna thAya che ? yA praznanA uttaramA prabhuzrI he che - 'uva. vAo neyavvo jahA varRtIe tiriyamaNuesa paMcedie saMmucchimavajjiesa uva. vAvatIgameNaM jAva aNuttaro0' he gautama! sabhUmi bhavane choDIne bAkInA poMcendriya ti cAmAMthI ane manuSyamAMthI AvIne jIva saudhama ane izAna devaleAkamAM devAnI paryAyathI utpanna thAya che. A pramANe prajJApanA sUtranA chaThThA vyutkrAMtI padamAM je pramANe utpAda kahevAmAM Avela che. eja pramANenA utpAta ahIMyA paNa samajI levA. tyAM eve prazna karavAmAM Avela che ke-he bhagavAn saudharma ane IzAna pamAM devanI paryAyathI je jIva jIvAbhigamasUtra
Page #1094
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1081 vimAnAnAm iti / 'sohammIsANesu kappesu devA egasamaeNaM kevaiyA uvavajjati ? jahaNeNaM eko vA-do vA tinni vA-ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejA vA uvavajjati, evaM jAva sahassAre ANatAI gevejjA-aNutarA ya eko vA do vA-tinni vA ukkose NaM saMkhejjA vA uvavajjaMti" saudharmezAnakalpayordevA ekasamayena kiyanta utpadyante ?, bhagavAnAha-gautama ! jaghanyena-nyUnasaMkhyayA eko vA-dvau vA-trayo vA samutpadyante utkarSeNa saMkhyeyA vA-'saMkhyeyA vA tirazcAmapi garbhaja paJcendriyANAM tatrotpAdAt / evaM yAvatsahasrAre sanatkumArayA tiryazca gati se Ae hue jIva yahAM deva kI paryAya se utpanna hote haiM yA devagati se Ae hue jIva yahAM deva kI paryAya se utpanna hote haiM ? yA manuSyagati se Aye hue jIva yahAM deva kI paryAya se utpanna hote haiM ? isake uttara meM vahAM para aisA hI kahA gayA hai aisA yaha kathana sahasrAra devaloka taka hI jAnanA caahiye| yahAM se Age ke kalpoM meM-devalokoM meM kevala manuSyagati se Ae hue hI jIva deva kI paryAya se utpanna hote haiM / aisA kathana anuttaropapAtika devaloka taka kaha lenA cAhiye 'sohammIsANesu devA egasamaeNaM kevaiyA uvavajjati' he bhadanta ! saudharma aura IzAna devaloka meM eka samaya meM kitane deva utpanna hote hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahanneNaM eko vA do vA tinni vA, ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhenA vA uvavajjati' he gautama ! jaghanya se eka yA do yA tIna deva utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta deva utpanna hote hai / 'evaM jAva utpanna thAya che, temAM tiryaMcagatithI AvelA che tyAM devanI paryAyathI utpanna thAya che? athavA devagatithI AvelA che tyAM devanI paryAyathI utpanna thAya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe tyAM evuM ja kahyuM che keA saMbaMdhamAM badhu kathana sahasAra devakanA kathana pramANe samajI levuM te pachInA kapamAM devalokamAM kevaLa manuSya gatithI AvelA jIvoja devanI paryAyathI utpanna thAya che. e pramANenuM kathana anuttarapapAtika devaleka sudhI 3rI vena. 'sohammIsANesu devA egasamaeNaM kevaiyA uvavajjaMti' lApana saudharma ane IzAna devalokamAM eka samayamAM keTalA devo utpanna thAya che? yA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! jahaNeNaM evako vA dovA tinni vA, ukkoseNaM saMkhejjA vA asaMkhejjA vA uvavajjaMti' he gautama ! - nyathI eka athavA be athavA traNa devo utpanna thAya che. ane utkRSTathI sabhyAta heva athavA madhyAta va utpanna thAya che. 'evaM jAva sahassAre jI0 136 jIvAbhigamasUtra
Page #1095
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1082 jIvAbhigamasUtre mAhendra brahmalAntaka mahAzukrasahasrAre / AnataprANatAraNAcyutapraiveyakAH anuttaropapAtikadevAH ekasamayena jaghanyataH eko dvau trayo vA, utkarSeNa saMkhyeyA vAutpadhante manuSyANAmeva tatrotpAdAt manuSyANAzca koTAkoTipramANatvAditi / saMprati kAlato'pahAravicAra:- sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu devA samae 2 avahIramANA 2 kevaie NaM kAleNaM avahiyA siyA' saudharmezAnakalpayordevA: samaye 2 apahiyamANAH2 kiyadbhiH kAlairapahRtAH syuH? bhagavAnAha-'goyamA ! teNaM asaMkhejjA samae 2 avahIramANA2 asaMkhejjAhiM ussappiNIhi avahIraMti No ceva NaM avahiyA siyA' gautama ! te devAH samaye 2 apahiyamANAH 2 asaMkhyAtAbhisahassAre ANatAigevejA aNuttarA ya ekko vA do vA tinni vA, ukoseNaM saMkhejjA vA uvavajjati' aisA yaha kathana sahasrAra devaloka taka hI jAnanA cAhiye kyoMki AnatAdi devalokoM se lekara anu. ttaropapAtika devaloka taka jaghanya se eka yA do yA tIna deva utpanna hote haiM aura utkRSTa se saMkhyAta deva utpanna hote haiM / asaMkhyAta nahIM / 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! devA samae 2 avahIramANA 2 kevaiyA kAleNaM avahiyA siyA?' hai bhadanta ! saudharma aura IzAna ina devaloka meM se yadi pratyeka samaya meM 1-1 deva khAlI kiyA jAya-- arthAt vahAM se nikAlA jAve-to kitane kAla meM vahAM ke devoM ko nikAlane para vaha sthAna khAlI ho sakatA hai ? 'goyamA ! teNaM asaMkhejA samae 2 abahIramANA 2 asaMkhejAhiM ussappiNIhiM avahIraMti no ceva NaM avahiyA siyA jAva sahassAro ANatAdigesu causu ANatAi gevejjA aNuttarAya ekkovA do vA tinni vA, ukkoseNaM saMkhejjA vA uvavajjaMti' 2 // pramANenu thana sahasA2 heksA sudhIla sabhA. bhAnata vigere devakathI laIne anuttarapAtika devaleka sudhI jaghanyathI eka athavA be athavA traNa devo utpanna thAya che. ane utkRSTathI saMkhyAta devo utpanna thAya che. masacyAta nahI 'sohammIsANesu Na bhaMte ! devA samae samae avahIramANA avahIramANA kevaiyA kAleNa avahiyA siyA' he bhagavan ! saudharma bhane izAna A be develekamAMthI je pratyeka samayamAM 1 eka 1 eka deva khAlI karavAmAM Ave arthAt tyAMthI bahAra kahADavAmAM Ave te keTalA kALamAM te sthAna vAthI pAsI 27 za ? arthAt heva 2hita manI / ? 'goyamA ! teNaM asaMkhejjA samae samae avahIramANA avahIramANA asaMkhejjAhiM ussappiNIhi avahIraMti No ceva NaM avahiyA siyA jAva sahassAro ANatAdigesu causu vi gevejjesu aNuttaresu ya samae samae jAva kevaieNaM kAleNaM avahiyA siyA' gautama ! tethe jIvAbhigamasUtra
Page #1096
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1083 rutsarpiNIbhirapahiyante naiva khalu (tathApi) apahRtA bhaveyuH, iti 'jAva sahassAroM' yAvat-sahasrAra eSa krmH| 'ANatAdigesu causu vi gevejjesu anuttaresu ya samae 2 jAva kevaikAleNaM avahiyAsiyA' AnatAdi caturpu graiveyakeSu-anuttaropapAtikeSu ca samaye 2 apahiyamANA devAH kiyatAkAlenA'pahRtAH syuH ? bhagavAnAha-'goyamA ! te NaM asaMkhejjA samae 2 avahIramANA 2 paliovamassa asaMkhejjaibhAgametteNaM avahIraMti-no ceva NaM avahiyA siyA' gautama ! te khalu AnatAdidevAH asaMkhyeyAH (ataH) samaye 2 ekaikApahAreNA'pahiyamANAH palyopamasya sUkSmasyA'saMkhyeyabhAgamAtreNa kAlenA'pahiyante (kintu) naiva khalu tathApi vi gevejjesu aNuttaresu ya samae 2 jAva kevaieNaM kAleNaM avahiyA siyA ?' he gautama ! ve vahAM se eka eka samaya meM eka eka pramANa meM bhI nikAle jAve to bhI asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNI kAla bhale ho samApta ho jAne para ve vahAM se pUre nahIM nikAle jA sakate parantu aisA abhI taka huA nahIM hai aisA yaha kathana sahasrAra devaloka taka hI kiyA gayA jAnanA cAhiye he bhadanta ! AnatAdi cAra kalpoM meM se, tathA nava graiveyakoM meM se aura anuttara vimAnoM meM se eka eka samaya meM yadi eka 2 deva nikAlA jAve to kitane kAla meM ve deva vahAM se pUre nikAle jA sakate hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! te NaM asaMkhejjA samae 2 avahIramANA 2 paliovamassa asaMkhejjaibhAgametteNaM avahIraMti' he gautama ! yadi ve deva vahAM se eka 2 samaya meM eka eka kI mAtrA meM nikAle jAte hai to palyopama ke asaMkhyA. taveM bhAga ke pramANa samaya meM ve pUre vahAM se nikAle jA sakate haityAMthI eka eka samayamAM eka ekanA pramANamAM paNa kahADavAmAM Ave te paNa asaMkhyAta utsarpiNI kAla paNa bhale khAlI thaI jAya paraMtu teo tyAMthI pUrepUrA kahADIne khAlI karI zakAya nahIMjo ke A pramANe atyAra sudhI thayela nathI. A pramANenuM A kathana sahastrAra devaloka sudhI ja karavAmAM Ave che. tema samajavuM. he bhagavana Anata vigere cAra kapimAMthI tathA nava raiveyakamAMthI tathA anuttara vimAnamAMthI eka eka samayamAM je eka eka deva kADhavAmAM Ave to keTalA samayamAM e de tyAMthI pUrepUrA aDAra 4ii rAya ? 2mA praznanA uttaramA prasuzrI 4 cha -'teNaM asaMkhejjA samae samae avahIramANA paliovamassa asaMkhejjai bhAgametteNaM avahIra ti' he gautama ! jo te de tyAMthI eka eka samayamAM eka ekanA pramANathI kADhavAmAM Ave te pApamanA asaMkhyAtamA bhAga pramANa samayamAM tyAMthI jIvAbhigamasUtra
Page #1097
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1084 apahRtAH syuH (iti tarkaH ) iti / zarIrAvagAhanAmAnamAha - 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu devANaM ke mahAyA sarIrogAhaNA pattA ?' saudharmezAnayoH khalu kalpayo bhadanta ! devAnAM kitI mahatI zarIrA'vagAhanA prajJaptA ? bhagavAnAha - 'goyamA ! duvihA- sarIrA pattA taM jahA - bhavadhAraNijjA ya uttaraveubviyA ya tattha NaM je se bhavadhAraNijje se jahaNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgo ukkoseNaM satta rayaNIo' gautama ! dvividhAni zarIrANi prajJaptAni tadyathA - bhavadhAraNIyAni ca - uttaravaikriyANi ca tatra dvayormadhye yAni bhavadhAraNIyAni tAni jaghanyenA'GgulasyA'saMkhyeyabhAgamAtrANi utkarSeNa saptaratnayaH muSTibaddha saptahastapramANAni / 'tattha je se parantu 'No ceva NaM avahiyA siyA' abhI taka aisA huA nahIM hai yaha to vahAM unakI saMkhyA batalAne ke liye kahA gayA hai 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu devANaM ke mahAlayA sarIsogahaNA paNNattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna meM devoM kI kitanI baDI zarIra kI avagAhanA kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! duvihA sarIrA paNNattA' he gautama! devalokoM meM zarIra do prakAra ke kahe gaye hai 'taM jahA' jaise 'bhavadhAraNijjA ya, uttara veucviyA ya' eka bhava dhAraNIya zarIra aura dUsarA uttara vaikriyarUpa zarIra 'tatthaNaM je se bhavadhAriNijje se jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAge ukkoseNaM sattarayaNIo' inameM jo bhavadhAraNiya zarIra haiM usakI jaghanya avagAhanA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotI hai aura utkRSTa avagAhanA sAta ratni- hAtha- pramANa hotI hai 'tatthaNaM je se uttara jIvAbhigamasUtre pUre pUrA uhADI zAya che. paraMtu 'No ceva NaM avahiyA siyA' atyAra sudhI e pramANe banela nathI. para`tu AtA tyAM temanI saMkhyA batAvavA mATe kahevaamaaN Ave che. 'sohammIsANesu NaM bhaMte! kappesu devANaM ke mahAlayA sarIrogAhaNA paNNattA' he bhagavan saudharma bhane IzAna ubhA hevonI avagAhanA DevaDI bhoTI aDela che? yA praznanA uttaramA uhe che ! - 'goyamA ! duvihA sarIrA paNNattA' he gautama! hevakheobhAM zarIra me praaranA uDevAmAM Aveda che. 'taM jahA ' ma - 'bhavadhAraNijjAya uttaraveubviyAya' ye lavadhAraNIya zarIra mane jantu uttara veDiya 35 zarIra 'tattha NaM je se bhavadhAraNijje se jahaNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAge ukkoseNaM satta rayaNIo' temAM ke lavadhAraNIya zarIra che. tenI jaghanya avagAhanA AMgaLanA asaMkhyAtamA bhAga pramANanI hAya che, bhane utkRSTa avagAhanA sAta ratni-hAtha prabhANunI hoya che. 'tattha NaM jIvAbhigamasUtra
Page #1098
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.129 devavimAna pRthivyAH bAhalyAdikam 1085 uttaraveuccie se jahanneNaM aMgulassa saMkhejjai bhAge ukkoseNaM joyaNasayasahassaM' evaM ekkkA osArettANaM jAva anuttarANaM ekkA rayaNI' tatra yAni tAni uttaravai kriyANi tAni jaghanyena aMgulasya saMkhyeyaM bhAgaM yAvat ( na tu - asaMkhyeyaM tathAvidhaprayatnA'bhAvAt / utkarSeNa yojanazatasahasram lakSaikamityarthaH evamekaikamasAdhyai - yaavdnuttraannaam| navaraM - sanatkumAramAhendrayoH utkarSato bhavadhAraNIyA SaDraratnayaH, brahmalokalAntakayoH paJca mahAzukrasahasrArayozcatvAraH, AnatAdiSu ase se jahaNeNaM aMgulassa saMkhejjaibhAgo' uttara vaikriyarUpa zarIra kI jo jaghanya avagAhanA hai vaha aMgula ke saMkhyAtave bhAga pramANa hotI hai asaMkhyAtaveM bhAga pramANa nahI hotI hai kyoMki isa prakAra ke prayatna kA abhAva rahatA hai aura 'ukkoseNaM' utkRSTa avagAhanA 'joyaNasayasa hasse' eka lAkha yojana pramANa hotI hai 'evaM ekkekkA osArettANaM jAva aNuttarANaM ekkA rayaNI gevijjaNuttarANaM ege bhavadhAraNijje sarIre uttaraveubviyA natthi' isa taraha Age Age kalpoM meM eka eka kama karate jAnA cAhiye yAvat anuttaropapAtika devoM kI eka hAtha kI avagAhanA raha jAtI hai tathA ca sanatkumAra mAhendra kalpoM meM utkRSTa se bhavadhAraNIya zarIra kI avagAhanA chaha ratni pramANa hai brahmaloka lAntaka kalpoM meM bhavadhAraNIya zarIra kI avagAhanA utkRSTa se 5 ratni pramANa hai mahAzukra aura sahasrAra kalpoM meM cAra ratni pramANa utkRSTa avagAhanA hai aura Anata prANata acyuta ina kalpoM meM utkRSTa se bhavadhAraNIya zarIra kI avagAhanA je se uttaraveuccie se jahaNNeNaM aMgulassa saMkhejjaibhAge' uttara vaiDiya rUpa zarIranI je jaghanya avagAhanA che te AMgaLanA saMkhyAtamA bhAga pramANanI hAya che. asaMkhyAtamA bhAga pramANavALI hAtI nathI. kemake-evA ahAranA prayatnano abhAva rahe che bhane 'ukkoseNaM' utSTa avagAhanA 'joyaNa sayasahassaM' se lAbha yojanaprabhANunI hoya che evaM ekkekkA osArettANaM jAva aNuttarANaM ekkA rayaNI gevijjaNuttarANaM ege bhavadhAraNijje sarIre uttaraveuvviyA natthi me rIte AgaNa AgaNanA arthAt pachI pachInA upobhAMdhI bhe eka echA karatA karatA yAvat sanatkumAra ane mAhendra peAmAM utkRSTathI bhavadhAraNIya zarIranI avagAhanA cha tni pramANanI hAya che. brahmaleka ane lAntaka kalpamAM utkRSTathI bhavadhAraNIya zarIranI avagAhanA 5 pAMca ni pramANanI thAya che. mahAzukra ane sahusAra nAmanA kalpomAM cAra rahnipramANa utkRSTa avagAhanA che. tathA Anata prANata, AraNu ane acyuta A kalpAmAM jIvAbhigamasUtra
Page #1099
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1086 jIvAbhigamasUtre caturSu trayaH, he bhadanta ! graiveyakadevAnAM kiM mahatI zarIrAvagAhanA ? bhagavAnAha - gautama ! graiveyakadevAnAmekaM bhavadhAraNIyaM na tUttaravaikriyaM zarIram zaktau satyAmapi prayojanAbhAvena tadakaraNAt tadapi ca bhavadhAraNIyaM jaghanyato'GgulA saMkhyeya bhAgamAtram utkarSato dve ratnI, evamanuttaropapAtasUtramapi vaktavyam, navaramutka - rSataH ekA ratnaH vAcyA | 'gevejjaNuttarANaM ege bhavadhAraNijje sarIre uttaraveucviyA - natthi' graiveyakAnuttarANAmekameva bhavadhAraNIyaM zarIram uttaravaikriyaM tu nAsti zakta satyAmapi prayojanAbhAvena tadakaraNAt iti / atha devasaMhananamAha - 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu devANaM sarIragA kiM saMghayaNI pannattA ? goyamA ! chaNhaM saMghayaNANaM asaMghayaNI pannattA ? nevahitIna ratni pramANa hai / he bhadanta ! graiveyaka devoM ke zarIrAvagAhanA kitanI baDI kahI gaI hai ? to isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haihe gautama! graiveyaka devoM ke eka hI bhavadhAraNIya zarIra kahA gayA hai uttarakriyarUpa zarIra nahIM kahA gayA hai' yadyapi uttaravaikriya zarIrarUpa karane kI inameM zakti kA sadbhAva hai phira bhI prayojana ke abhAva se ye use karate nahIM hai / yaha bhavabharaNIya zarIra inakA jaghanya avagAhanA kI apekSA aGggula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hotA hai aura utkRSTa se do ratna pramANa hotA hai isI prakAra se anuttaropapAtika devoM kI bhI avagAhanA ke sambandha meM kathana jAnanA cAhiye parantu yahAM para devoM ke zarIra kI avagAhanA utkRSTa se eka ratni pramANa hI hotI hai 'sohammIsANesu NaM devANaM sarIragA kiM saMghayaNI paNNattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna ke devoM ke zarIra kauna se utkRSTathI bhavadhAraNIyanI avagAhanA traNa ratni hAtha pramANunI che. huM bhagavan ! traiveyaka devonA zarIranI avagAhanA keTalI meATI kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! traiveyaka devone bhavadhAraNIya eka ja zarIra kahevAmAM Avela che. temane uttaravaikriya zarIra kahevAmAM Avela nathI. jo ke uttaravaikriya zarIra dhAraNa karavAnI teenI zakti che. te paNu pratyeAjananA abhAva hovAthI te tene dhAraNa karatA nathI. A temanu' bhava dhAraNIya zarIra jaghanya avagAhanAnI apekSAthI AMgaLanA asaMkhyAta bhAga pramANanu hAya che, ane utkRSTa avagAhanA be ratni pramANanI hoya che. eja pramANe anuttara papAtika devonI avagAhanAnA saMbaMdhamAM paNa kathana samajI levuM. paraMtu ahIMyAM devonA zarIranI avagAhanA utkRSTathI eka ratni pramAkhunii hoya che. 'sohammIsANesu NaM devANaM sarIraMgA kiM saMghayaNI paNNattA' bhagavan saudhama ane izAna kalpAnA devAnA zarIra kayA saMhanana vALA jIvAbhigamasUtra
Page #1100
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3sU. 121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1087 neva chirA na viNhArU-Neva saMghayaNamatthi, je poggalA iTThA kaMtA jAva te tesiM saMvAtattAe pariNamaMti jAva aNuttarovavAiyA' saudharmezAnakalpayoH khalu bhadanta ! devAnAM zarIrANi kiM saMhananAni kiM saMhananaM yeSAM tAni tathA prajJaptAni ? bhagavAnAha-gautama ! SaNNAM saMhananAnAmanyatamenApi saMhananenA'saMhananAni zarIrANi saMhananasyA'sthiracanAtmakatayA prasiddhiH eteSAntu asthyAdInAmasaMbhavAt tathAcAha naivAsti-asthi, teSAM zarIreSu nA'pi zirA-grIvAdhamanirnApi snAyU SizeSa zirAjAlam naiva saMhananamasti (kintu) ye pudgalA iSTAH kAntAH priyAmanojJA manasa AmatarAste teSAM zarIrasaMghAtatayA pariNamanti tataH saMhananA'bhAvaH, evaM tAvadvaktavyam yAvadanuttaropapAtikAnAM devAnAm iti / saMhanana vAle hote haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! chaNhaM saMghayaNANaM asaMghayaNI paNNattA' he gautama ! saMhanana cha prakAra ke hote hai so devoM ke zarIra eka bhI saMhanana vAle nahIM hote hai kyoMki 'nevahi, neva chirA na vihArU Neva saMghayaNamatthi' inake vaikriya zarIra hotA hai ataH usameM na haDDI hotI hai na zirA grIvA dhamani hotI hai na nase hotI hai na snAyujAla hotA hai 'je poggalA iTTA kaMtA jAva te tesiM saMghAtattAe pariNamaMti' kintu jo pudgala iSTa, kAnta, priya, manojJa aura mana Amatara hote hai ve hI usake saMghAtarUpa se pariNama jAte hai| 'jAva aNuttarovavAtiyA' isI taraha saMhananAbhAvarUpa yaha kathana vAnavyantara se lekara anuttaropapAtika devoM taka jAnanA cAhiye / __isa prakAra se devoM meM saMhanana kA abhAva prakaTa kara aba devoM kA kaunasA saMsthAna hotA hai yaha prakaTa kiyA jAtA hai-isameM gautama ne prabhu Doya cha ? 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! chaNhaM saMghayaNANaM asaMghayaNI paNNattA' 3 gautama ! sanana cha prA2nA hoya che. devAnA shrii2| te 4ii se pA sahananA hotA nathI. ma-'nevaTThI, neva chirA; navi vhArU Neva saMghayaNamatthi' tena vaiThiya zarI2 Doya che. tethI tamAmA 37 hotA nathI. temaja zirA grIvA dhamanI hotI nathI. tathA naso paNa hotI nathI snAyu tata hotA nathI. 'je poggalA iTThA kaMtA jAya tesiM saMghAtattAe pariNamaMti' paraMtu je pudgale ISTa, kAMta, priya, manojJa, ane manaAmatara, hoya tenA saghAta 54AthI pariNabhI naya che. 'jAva aNuttarovavAtiyA' mA pramANe saMhanananA abhAva rUpa A kathana vAnavyantara devothI laIne anuttarapapAtika denA kathana sudhI samajI levuM. A pramANe devemAM saMhananane abhAva batAvIne have devone kayuM saMsthAna hoya che, e batAvavAmAM Ave che. -A saMbaMdhamAM gautama jIvAbhigamasUtra
Page #1101
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1088 jIvAbhigamasUtre atha saMsthAnapratipAdanam-'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu devANaM sarIragA kiM saMThiyA paNNattA ? goyamA ! duvihA sarIrA paNNattA bhavadhAraNijjAyauttaraveubdhiyA ya, tattha NaM je te bhavadhAraNijjA te samacauraMsasaMThANasaMThiyA pannattA tattha NaM je te uttaraveuviyA te NANAsaMThANasaMThiyA paNNattA jAva accuo, aveuvviyA gevijjaNuttarA, bhavadhAraNijjA samacauraMsasaMThANasaMThiyA uttaraveuvviyA natthi' he bhadanta ! saudharmezAnakalpayordevAnAM zarIrANi kiM saMsthitAni kI dRzasaMsthAnavanti ? bhagavAnAha-gautama ! dvividhAni devAnAM zarIrANi prajJaptAni tadyathA-bhavadhAraNIyAni ca-1 uttaravaikriyANi ca-2, tatra dvayormadhyagataM yattadbhavadhAraNIyam taccharIraM samacaturasrasaMsthAnena saMsthitam devAnA~ bhavapratyayAt prAyasteSAM zubhanAmakarmodayabhAvAt tatra yaduttaravaikriyam tat-nAnAsaMsthAnasaMsthitam prajJaptam tasya svecchayA sapAdyamAnakhAt / se yahI pUchA hai-'sohammIsANesu devANaM sarIragA ki saMThitA paNNattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna meM jo deva haiM unake zarIra kisa saMsthAna vAle hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! duvihA sarIrA -bhavadhAriNijjA ya uttaraveuvviyA ya' he gautama ! devoM ke zarIra bhavadhAraNIya zarIra aura uttaravaikriyarUpa zarIra ke bheda se do prakAra ke kahe gaye hai-'tatthaNaM je te bhavadhAraNijjA te samacauraMsa saMThANasaMThitA paNNattA' inameM jo bhava dhAraNIya zarIra hotA hai vaha samacaturastra saMsthAna vAlA hotA hai kyoMki devoM ke bhava pratyaya ko lekara zubha nAma karma ke udaya kA sadbhAva rahatA hai tathA jo uttaravaikriya rUpa zarIra hai usakA niyata koI saMsthAna nahIM hotA kyoMki vaha aneka saMsthAnoM vAlA banAyA jA sakatA hai kyoMki yaha zarIra deva svAmI prabhuzrIna se pUchyu cha -'sohammIsANesu devANaM sarIragA kiM saMThiyA paNNattA' lagavan saudhama bhane zAna 45na 2 ve che. teonA zarIre kayA saMsthAnavALA hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI OMI cha -'goyamA ! duvihA sarIrA bhavadhAraNijjA ya uttaraveuvviyAya' he gautama! denA zarIre bhavadhAraNIya zarIra ane uttara vaikiya zarIranA bhedathI meM prAranA apAmA mAvesa cha. 'tattha NaM je te bhavadhAraNijjA te samacaurasa saMThANasaMThitA paNNattA' temAM 2 madhA2jIya zarI2 Doya che, te samayatu25 saMsthAna vALuM hoya che. kemake-devonA bhavapratyayane laIne zubha nAma karmanA udayane sadUbhAva rahe che. tathA je uttarakiya zarIra hoya che. tenuM kaI niyata saMsthAna hotuM nathI. kemake-te aneka saMsthAnovALuM banAvavAmAM Ave jIvAbhigamasUtra
Page #1102
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1089 evameva sanatkumArato'cyutAnte devAnAM dvidhA sNsthaansNsthitiH| avaikriyaka graiveyakAnuttarANAM zarIraM bhavadhAraNIyaM nAnAsaMsthAnasaMsthitam etaddevAnAmuttaravaikriyazarIraM nAstIti bhaavH| ____ atha devadehavarNamAha -- 'sohammIsANesu devA kerisayA vaNNeNaM paNNattA goyamA ! kaNagattayarattAmA vaNNeNaM paNNattA / sarNakumAramAhidesu NaM pauma pamha gorA vaNNeNaM pannatA' saudharmezAnayordevA varNena kIdRzAH prajJaptAH ? bhagavAnAhagautama ! kanakatvaka saMpRktaratnAnAmAbhevA''bhA yeSAM te tathAvidhA varNena prajJaptAH / apanI icchA se utpanna karate hai / isI taraha kA yaha saMsthAna viSayaka kathana sanatkumAra devaloka se lekara acyuta devaloka ke devoM taka kahanA arthAt yahAM taka ke devoM ke donoM prakAra kA zarIra hotA kahA gayA hai aura usakA saMsthAna bhavadhAraNIya zarIra kI apekSA se samacaturasra aura uttaravaikriyarUpa zarIra kI apekSA se aniyata saMsthAna kahA gayA hai parantu navagraiveyaka aura pAMca anuttara vimAnoM ke jo deva hai unake eka bhavadhAraNIya zarIra hI hotA hai uttaravaikriyarUpa zarIra nahIM hotA hai ataH vahAM eka samacaturasra saMsthAna hI kahA gayA hai yahI bAta 'jAva accuo, aveuvviyA gevijaNuttarA bhavadhAraNijjA samacauraMsa saMThANasaMThitA uttaraveunviyA Nasthi' isa sUtra pATha dvArA prakaTa kiyA gayA hai / 'sohammIsANesu devA kerisayA vaNNeNaM paNNasA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna ke devoM kA varNa kaisA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! kaNagattayarattAbhA vaNNeNaM paNNattA' che. kemake A zarIra deva potAnI IcchAthI utpanna kare che. e ja pramANenuM A saMsthAna saMbaMdhI kathana sanakumAra devakathI laIne azruta devalekanA devo sudhI kahI levuM. arthAt ATalA sudhInA banne prakAranA zarIra hovAnuM kahevAmAM Avela che, ane tenuM saMsthAna bhavadhAraNIya zarIranI apekSAthI samacaturasa ane uttarakriya zarIranI apekSAthI aniyata saMsthAna vALA kahela che, paraMtu nava greveyaka ane pAMca anuttara vimAnanA je deva hoya che, tene eka bhavadhAraNIya zarIra ja hoya che. uttara vaikriya rUpa zarIra hotuM nathI. tethI tyAM eka samacaturansa saMsthAna kahevAmAM Avela che. eja vAta sAva accuo, aveuvviyA gevijjaNuttarA bhavadhAraNijjA samacaura sasaMThANasaMThitA uttaraveu. vviyA natthi' mA sUtrA dvArA pragaTa 42vAmA sAvada che. 'sohammIsANesu devA kerisayA vaNNeNaM paNNattA' he bhagavan saudhama bhane zAna 45nA haivAnA va voDAya cha ? // prazna uttaramA prasuzrI he cha -'goyamA ! kaNagattaya jI0 137 jIvAbhigamasUtra
Page #1103
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1090 jIvAbhigamasUtre sanatkumAramAhendrayorbrahmaloke'pi ca devAnAM zarIrANi padmapakSmavat-pizaGga kamala kiJjalkavadgaurANi iti bhAvaH / 'baMbhaloge NaM bhaMte0 ! goyamA ! allamadhugavaNNAbhA vaNNeNaM pannattA evaM jAva gevejjA' brahmaloke khalu bhadanta ! devAnAM zarIrANi ? gautama ! allamadhukavarNAni zuklAni prajJaptAni / evaM yAvadyaiveyAH sarveSAM zuklAni iti / 'anuttarovavAiyA paramasukkillA vaNNeNaM pannattA' anuttaropapAtikAnAM tu paramazuklAni zarIrANi varNena prajJaptAni / 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesudevANaM sarIragA kerisayA gaMdheNaM pannattA ? goyamA ! se jahA NAmae koTapuDANa he gautama ! ina devoM ke zarIra kA varNa tape hue suvarNa ke varNa jaisA hotA hai 'saNaMkumAramAhidesu NaM paumapamhagorA vaNNeNaM paNNattA' sanakumAra aura mAhendra ke devoM ke zarIra kA varNa padma ke jaisA gorA hotA hai arthAta pizaGga kamala kI zara ke samAna gaura varNa kA inakA zarIra hotA hai 'baMbhaloge NaM bhaMte !' he bhadanta ! brahmaloka ke devoM ke zarIra kA varNa kaisA hotA haiM ? uttara meM prabhu kahate hai 'goyamA ! allamadhugavaNNAbhA vaNNeNaM paNNattA' he gautama ! gIle mahuyA kA jaisA varNa hotA hai vaisA hI varNa brahmaloka ke devoM ke zarIra kA hotA hai 'evaM jAva gevejA' zarIra ke aise varNa hone kA yaha kathana aveyaka vimAnoM ke devoM taka meM jAnanA cAhiye 'aNuttarovavAtiyA paramasukillA vaNNeNaM pa0' parantu anuttara vimAnavAsI jo deva haiM unake zarIra kA varNa paramazukla hotA hai 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu devANaM sarIragA kerisayA gaMdheNaM paNNattA' he bhadanta ! saudharma aura rattAbhA vaNNeNaM paNNattA' he gautama ! mA hevAnA zarIra va tApAmAM Avasa sonAnA nAvADAya che. 'saNaMkumArAmAhiM desuNaM paumapama gorA vaNNeNaM paNNattA' sanakumAra ane mahendra denA zarIrane varNa kamaLanA je gIra hoya che. arthAt pizaMga kamaLanA kesaranA jevA gorA varNanA temanA zarIre hoya che. 'baMbhalogeNaM bhaMte !' hai bhagavAna brahmasAna havAnA zarIrano vA / hAya cha ? yA prazna uttaramA prabhuzrI 3 cha -'goyamA ! alla madhukagavaNNabhA vaNNeNaM paNNattA' he gautama ! elel mAnI / pazu DAya cha, merI prmaannene| varNa brahmasanA hevAnA zarIrAno DAya che. 'evaM jAva gevejjA' zarIramA pApA prakArano varNa havA saMbaMdhInuM A kathana zaiveyaka vimAnanA devonA kathana 5yata sabha7 se. 'aNuttarovavAtiyA paramasukillA vaNNeNaM paNNattA' 52'tu anuttara vimAnavAsI je de che, temanA zarIrane vaNa parama zukala hoya cha. 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu devANaM sarIragA kerisayA gaMdheNaM paNNattA' he jIvAbhigamasUtra
Page #1104
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1091 vA tadeva savvaM jAva maNAmatarA ceva gaMdheNaM pannattA' saudharme zAnayoH khalu bhadanta ! kalpe devAnAM zarIrANi gandhena kIdRzAni ? gautama ! sa yathA nAmakaH koSThapuTAnAM vetyAdikaM gandhadravyaM vimAnaprakaraNavadukkhA bhavedetadrUpo devAnAM zarIragandhaH nAyamarthaH samarthaH ito'pISTatarAH priyAH kAntA manojJAH gandhAH prajJaptAH iti / 'jAva aNuttarovavAiyA' yAvadanuttaropapAtikAnAmevaM sarva tAvadvaktavyam iti / 'sohammIsANesu NaM devANaM sarIragA kerisayA phAseNaM pannattA, goyamA ! thiramauyaNiddhasukumAlacchavi phAseNaM pannattA' saudhame zAnayo devAnAM kIdRzAni zarIrANi sparzeNa prajJaptAni ? gautama ! sthiramRdukasnigdhasukumAracchavi zarIIzAna kalpa ke jo deva hai unake zarIra kI gaMdha kaisI hotI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! se jahA NAmae koTa puDANa vA taheva savvaM jAva maNAmataragA ceva gaMdheNaM paNNattA jAva aNuttarovavAiyA' jaisI yAvat mano'matarataka ke vizeSaNoM vAlI gandha koSTha puTa Adi sugaMdhita padArthoM kI hotI hai-vaisI gandha se bhI adhika viziSTa gaMdha vAle saudharma IzAna deva loka ke devoM ke zarIra, sanatkumAra Adi devalokoM ke deva ke zarIra aura navauveyaka aura pAMca anuttara vimAnavAsI devoM ke zarIra hote haiN| 'sohammIsANesu devANaM sarIragA kerisayA phAseNaM paNNattA' saudharma aura IzAna devoM ke zarIra kaise sparza vAle kahe gaye haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'thiramauyaNiddha sukumAlacchavi phAseNaM paNNattA' he gautama ! ina devoM ke zarIra sthira mRdu sparza vAle sthira snigdha sparza vAle evaM sthira komala sparza vAle bhagavana! saudharma ane izAna ka95nA je de che. temanA zarIranI gaMdha vIDAya cha 1 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! se jahA nAmae koTapuDANavA tadeva savvaM jAva manAmatarAceva gaMdheNaM paNNattA jAva aNuttarovavAiyA' ? pramANe yAvat bhaneo'bhata2 sudhiin| vizeSaNa pANI gadha kaSTapuTa vigere sugaMdhavALA padArthonI hoya che, evA prakAranA gaMdhathI paNa adhika viziSTa gaMdhavALA saudharma ane IzAna devakanA denA zarIra, sana kumAra vigere devalekanA denA zarIra ane nava raiveyaka ane pAMca anuttara vimAna vAsI denA zarIra hoya che. _ 'sohammIsANesu vANaM sarIragA kerisayA phAseNaM paNNattA' saudhama bhane IzAna devonA zarIra kevA prakAranA paza vALA kahelA che? A praznanA uttaramA prasuzrI 4 cha :-thiramauyA NiddhasukumAlacchavi phAseNaM paNNattA' gautama ! A saghaLA devanA zarIra mRdu- kemaLa sparzavALA sthira, snigdha jIvAbhigamasUtra
Page #1105
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1092 jIvAbhigamasUtre rANi na manuSyavadvinazvarANi iti / ' evaM jAva aNuttarovavAiyA' evaM yAvadanuttaropapAtikAnAmapi jJeyAni / samprati ucchvAsa pratipAdanam - 'sohammIsANadevANaM keriyA poggalA ussAsattAe pariNamaMti ? goyamA ! je poggalA iTThA kaMtA jAva eesi ussAsattAe pariNamaMti jAva aNuttarovavAiyA' evaM AhArattAevi jAva aNuttarovavAiyA' saudharme zAnayoH devAnAM kIdRzAH pudgalAH ucchravAsatayA pariNamanti, bhagavAnAha - gautama ! ye pudgalAH iSTAH kAntAH priyatarA manojJA mana AmatarAste pudgalAsteSAM devAnAmucchvAsatayA pariNamanti, kahe gaye hai / 'evaM jAva aNuttarovavAiyA' isI taraha se sanatkumAra se lekara anuttaropapAtika devoM taka ke bhI zarIra sthira mRdusparza vAle sthira snigdha sparza vAle evaM sthira komala sparza vAle kahe gaye hai / manuSya kI taraha vinazvara sparzavAle nahIM kahe gaye haiM / 'sohammIsANadevANaM kerisayA puggalA ussAsattAe pariNamaMti' he bhadanta ! saudharma aura IzAna devoM ke kaise pudgala ucchvAsarUpa meM pariNamate haiM ? 'goyamA ! je poggalA iTThA kaMtA, jAva te tesiM ussAsattAe pariNamaMti jAva aNuttarovavAtiyA' he gautama! jo pudgala iSTa kAnta, yAvat priyatara manojJa aura mana Ama hote haiM ve pudgala hI ina devoM ke ucchvAsa rUpa se pariNamate hai / isI taraha se sanatkumAra se lekara anuttaropapAtika devoM ke bhI aise hI pudgala unake ucchvAsa rUpa se pariNamate hai aisA jAnanA cAhiye 'evaM AhArattAe vi jAva aNuttarovavAtiyA' isI taraha se jo pudgala iSTa kAnta, Adi vizeSaNoM sparzavANA bhane sthira abhaNa sparzavANA uDevAmAM AvelA che. 'evaM jAva aNuttarovavAiyA' 4 pramANe sanatkumArathI sahane anuttaropayAtinA zarIra sthira mRdu sparzI vALA kahevAmAM Avela che. manuSyanI jema vinazcara spa vAjA uhesa nathI. 'sohammIsANadevANaM kerisayA puggalA ussAsattAe pariNa smRti' he bhagavan ! saudhama ane IzAna devonA kevA pudgalA ucchavAsa 35thI parizubhe che ? 'goyamA ! je pomgalA iTThA, kaMtA, jAva te tesi ussAsattAe pariNamaMti jAva aNuttarovavAiyA' he gautama! ne yuddagoSTi, anta, yAvat priyatara maneAjJa ane mana Ama hoya che. e purvAMgaleAja e devAnA ucchavAsa rUpe pariName che. eja pramANe sanatkumArathI laine anuttara papAtikanA devAnA paNa evAja pudgale temanA ucchavAsa rUpathI pariName che. tema sama 4. ' evaM AhArattAe vi jAva aNuttarovavAiyA' bhena pramANe ne yuddagateo iSTa, kAnta, vigere vizeSaNA vALA hoya che. te ja puddagale saudhathI laine jIvAbhigamasUtra
Page #1106
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.121 devavimAnapRthivyAH bAhalyAdikam 1093 evamevA'nutaropapAtikadevAnAm, evameva saudharmezAnAdArabhyA'nuttaropapAtikadevAnAmAhAratayA ye pudgalA iSTAH0 ta eva pariNamaMti iti vivekaH / ___ atha lezyAvicAraH-'sohammIsANa devANaM kailessAo pannattAo? goyamA ! egA teulessA pannattA' saudharmezAnadevAnAM katilezyAH prajJaptAH ? he gautama ! ekA tejolezyA prjnyptaa| 'saNaMkumAramAhidesu egA pamhalessA' sanatkumAramAhendrayorekA padmalezyA prajJaptA / 'evaM baMbhaloge vi pamhA' evaM brahmaloke'pi ekApadmalezyA / 'sesesu ekkA mukkalessA' zeSeSu lAntakato graiveyakaparyanteSu ekaivazuklale zyA bhavati / 'anuttarovavAiyANaM ekA paramasukkale ssA' anuttaropapAtika devAnAmekA paramazuklalezyA jJeyA / taduktam - "kiNhAnIlAkAu teulessA ya bhavaNavaMtariyA / joisa sohammIsANa teulessA muNeyavvA // 1 // kappe saNaMkumAre mAhide ceva baMbhaloe ya / eesu pamhalessA teNa paraM sukkalessA ya // 2 // vAle hote hai ve hI saudharma se lekara anuttaropapAtika devoM ke AhAra rUpa se pariNamate haiM aisA jAna lenA cAhiye 'sohammIsANa devANaM kati lessAo paNNattAo' he bhadanta ! saudharma aura IzAna devoM ke kitanI lezyAeM hotI haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! egA teulessA paNNattA' he gautama / saudharma aura IzAna devoM ke eka tejo lezyA hotI hai 'saNaMkumAramAhiMdesu egA pamhalessA' sanatkumAra aura mAhendra devoM ke padma lezyA hotI hai 'evaM baMbhaloge vi pamhA sesesu ekA sukalessA, aNuttarovavAtiyANaM ekA paramasukkalessA' brahmaloka meM bhI eka padma lezyA hI hotI hai tathA lAntaka se lekara graiveyaka taka ke devoM meM eka zukla lezyA hotI hai| taduktammanutta5pAti vaan| mADA2 3] pariName che tama sabhA'. 'sohammIsANa devANaM kati lessAo paNNattAo' bhagavan saudharma mana zAna vAne TasI vezyAsa DAya cha ? yA prazna uttaramA prabhuzrI cha -'goyamA ! egA teulAsA paNNattA' hai gautama ! saudhama bhane 4Ana vAna 4 tevezyA04 DAya che. 'saNaMkumAramAhiMdesu egA pamha lesA' sanabhA2 mane mAndra devAna 4 pAsezyA 4 DAya che. 'evaM baMbhaloge vi pamhA sesesu ekA sukkalessA aNuttarovavAiyANaM ekA paramasukkalessA' brahmasabhA 5 me 55 lezyA ja hoya che. tathA lAntaka devakathI laIne preyaka sudhInA devAmAM eka zukala lezyA ja hoya che. ene anuttarapapAtika dene eka paramazukala lezyA ja hoya che. kahyuM paNa che ke jIvAbhigamasUtra
Page #1107
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1094 jIvAbhigamasUtre chAyA-kRSNA nIlA kApotI tejolezyA ca bhavanavyantarANAm / jyotiSka saudharmazAnAnAM tejolezyA jJAtavyA // 1 // kalpe sanatkumAre mAhendre caiva brahmaloke ca / eteSu padmale zyA tena paraM zuklalezyA tu // 2 // atha darzanamAha-'sohammIsANa devA kiM samaddiTThI micchAdiTThI sammAmicchAdiTThI' saudharmezAnadevAH samyagdRSTayaH-mithyAdRSTayaH-samyamithyAdRSTayoveti prazna: bhagavAnAha-gautama ! 'tinni vi trayopi, 'jAva aMtimagevijjA devA sammaTThiI vi micchAdiTThI vi-sammAcchiAdiTThI vi' sanatkumArAdipraiveyakAntadevAH samyagdRSTayopi mithyAdRSTayo'pi samyaGgamithyAdRSTayo'pi bhavanti iti / 'aNuttaro 'kiNhA, nIlA, kAu, teulessA ya bhavaNavaMtariyA / joisa sohammIsANa teulessA muNeyavvA / ' kappe saNaMkumAre mAhiMde ceva baMbhaloe ya / eesu pamhalessA teNa paraM sukkalessA ya // 2 // 'sohamsIsANa devA kiM sammadiTThI, micchAdiTThI, sammAmicchAdiTTI ?' he bhadanta ! saudharma aura IzAna deva kyA samyagdRSTi hote hai ? yA mithyAdRSTi hote haiM ? yA samyagmithyAdRSTi hote hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! ye 'tiNNi vi' samyagdRSTi bhI hote hai mithyAdRSTi bhI hote haiM aura samyagamithyAdRSTi bhI hote hai / 'jAva aMtimagevejjA devA sammadiTThI vi micchAdiTThI vi sammAmicchAdiTTI vi' yAvat sanatkumAra se lekara graiveyakAnta deva bhI samyagdRSTi bhI 'kiNhA, nIlA, kAu teu lessAya bhavaNavaMtariyA / joisasohammIsANa teu lessA muNeyavvA // 1 / / kappe saNaMkumAre mAhide ceva baMbhaloeya / eesu pamhalessA, teNa paraM sukkalessA ya // 2 // 'sohammIsANa devA kiM sammadiTThI, micchAdiTThI sammAmicchAdiTThI-1' he bhagavanuM saudharma ane IzAna devo zuM samyagdaSTi vALA hoya che? athavA mithyAdraSTi vALA hoya che? athavA samyak mithyAdaSTi vALA Doya cha ? 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha ta-he gautama ! 'tiNNi vi' teo samyapha dRSTi vALA paNa hoya che, mithyASTi vALA paNa hoya che, sabhya mithyA kiTa 5 Doya cha 'jAva aMtimagevejjA devA sammadidI vi micchAdiTThI vi sammAmicchAdiTThI vi' yAvat sanachubhArathI dhana aveya sudhInA deve paNa samyaphadaSTi vALA paNa hoya che. mithyA daSTi vALA paNa jIvAbhigamasUtra
Page #1108
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 129 devavimAna pRthivyAH bAhalyAdikam 1095 vavAiyA sammadiTTI NomicchAdiTTI No sammAmicchAdiTTI' anuttaropapAtika devAH samyagdRSTayaH no mithyAdRSTayo no samyaG midhyAdRSTayaH / teSAM tathA svabhAvAt iti / samprati jJAnA'jJAnamadhikRtyAha - 'sohammIsANA kiM NANI annANI ? gomA ! dovi, tini nANA' saudharmezAnayoH khalu bhadanta kiM jJAnino'jJAnino vA bhavanti ? bhagavAnAha - dvayopi jJAnino'pi bhavantyajJAnino'pi tatra ye jJAninaste niyamAt trijJAninaH tadyathA - Abhinibodhika jJAninaH 1 zrutajJAjJAninaH avadhijJAnica 'tiNi ANNANA niyamA' niyamAtte tryajJAninaH matyajJAninaH 1 zrutA'jJAninaH 2 vibhaGgajJAninazca / 'jAva gevejjA' evaM sanatkumArAt hote haiM mithyAdRSTi bhI hote haiM aura samyaga mithyAdRSTi bhI hote hai / 'aNuttarovavAiyA devA sammadiThThI No micchAdiTThI, No sammAmicchAdiTThI' parantu anuttaropapAtika deva samyagdRSTi hI hote haiM ve na mithyA dRSTa hote haiM aura na samyag mithyAdRSTi hote haiN| kyoMki inakA aisA hI svabhAva hotA hai 'sohammIsANA kiM NANI, aNNANI' he bhadanta ! saudharma aura IzAna ke deva kayA jJAnI hote haiM yA ajJAnI hote hai ? 'goyamA ! do vi' he gautama! ye jJAnI bhI hote haiM aura ajJAnI bhI hote hai / jo inameM jJAnI hote haiM ve niyama se matijJAnI hote hai aura zrutajJAnI hote hai aura adhijJAnI hote haiN| aura jo ajJAnI hote hai ve niyama se matyajJAnI, zrutAjJAnI aura vibhaMgajJAnI hai / 'jAva gevejjA' isI taraha se sanatkumAra se lekara graiveyakAnta deva saba jJAnI bhI hote hai aura ajJAnI bhI hote haiM jo jJAnI hote hai ve hoya che, bhane samyaI mithyA dRSTi vAjA pazu hoya che. 'aNuttarovavAiyA devA sammadiThThI No micchAdiTThI, No sammAmicchAdiTThI' paraMtu anuttriipapAtika devo samyak daSTi vALA hoya che, teo mithyAdraSTi vALA hatA nathI. temaja samyak mithyA daSTi vALA paNa hAtA nathI. kemake temanA svabhAva 4 sevo hoya che. 'sohammIsANA kiM NANI aNNANI' he bhagavan saudhama ane IzAna devale kanA devo zuM jJAnI hAya che ? ke ajJAnI hoya che ? 'goyamA ! do vi' he gautama! tethe jJAnI pazu hoya che, ane ajJAnI paNa heAya che. temAM je jJAnI hAya che, tee niyamathI matijJAna vALA hAya che. zruta sAna vALA heAya che. ane avadhijJAna vALA heAya che. tathA teomAM jee ajJAnI hoya che, tee niyamathI bhatyajJAnI, zrutAjJAnI bhane vilajJAnI hoya che. 'jAva gevejjA' mA prabhA sanatkumAra devoleAkathI laine traiveyaka sudhInA badhA devo jJAnI paNa hoya che. ajJAnI paNa hoya che. temAM je jJAnI hoya che, tee niyamathI traNa jIvAbhigamasUtra
Page #1109
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1096 jIvAbhigamasUtre graiveyakAntAH sarve'pi jnyeyaaH| 'anuttarovavAiyA nANI' anuttaropapAtikadevA jJAnina eva 'no annANI' no ajJAninaH 'tiNNi NANA niyamA' niyamatastrINi jJAnAni, 'tivihe joge' trividho yogaH-kAyayogo 1 manoyogo 2 vacanayogazceti / 'duvihe uvajogo savvesiM' dvividha upayogaH sarveSAM devAnAm 'jAva aNuttarA' yAvadanuttaropapAtikA saudharmezAnAdArabhya devAnAM dvividha upayogo draSTavyaH sU0 ||121 // athA'vadhikSetraparimANam mUlam-sohammIsANa devA ohiNA kevaiyaM khettaM jANaMti pAsaMti ? goyamA ! jahanneNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM ukkoseNaM avahI jAva rayaNappabhA puDhavI uDDhe jAva sAiM vimaNAI tiriyaM jAva asaMkhejA dIvasamudA evaM sakIsANA paDhamaM doccaM ca saNaMkumAramAhiMdA / taccaM ca baMbhalaMtaga sukkasahassAraga niyama tIna jJAna vAle hote haiM aura ajJAnI hote haiM ve niyama se pUrvokta tIna ajJAna vAle hote haiM / 'anuttarovavAiyA nANI' anuttaropapAtika deva niyama se jJAnI hI hote haiM ajJAnI nahIM hote haiN| yahI bAta 'no aNNANI tiNNi NANA niyamA' / "tividhe joge duvihe uvayoge savvesiM jAva aNuttarA' yoga-kAyayoga manoyoga aura vacanayoga isa prakAra se tIna prakAra kA hotA hai aura upayoga do prakAra kA hotA hai-eka jJAnopayoga aura dUsarA darzanopayoga ye donoM upayoga saba devoM ke hotA hai-saudharma se lekara anuttaropapAtikAnta devoM ke ye yoga aura upayoga donoM hote haiN| inake astitva meM vahAM hInAdhikatA nahIM hai // 121 // jJAna vALA hoya che. ane jeo ajJAnI hoya che, teo niyamathI pUrvarita trANa sajJAna vANA Doya che. 'aNuttarovavAiyA nANI' mnuttre|5paati vo niyamayI jJAnI hoya che. ajJAnI hotA nathI. se pAta 'no aNNA. NI tiNi NANA niyamA, tivihe joge duvihe uvaoge savvesiM jAva aNuttarA' caNa-kAyAga, ma ga ane vacana A pramANe traNa prakAra hoya che. ane upaga be prakAranA hoya che. eka jJAnapaga ane bIje darzanepache. A upayoga e badhA ja devone hoya che. saudharmathI laIne anuttaro. papAtika devone e vega ane upayoga bane hoya che. tenA astitvamAM hInA dhikatA hotI nathI. sU012nA jIvAbhigamasUtra
Page #1110
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.122 avadhikSetraparimANanirUpaNam 1097 cautthi // 1 // ANayapANaya kappe devA pAsaMti paMcami puddhviiN| taM ceva AraNaccuya ohInANeNa pAsaMti // 2 // chaTTi heTrima majhima gevejjA sattami ca uvarillA / saMbhiNNaloganAli pAsaMti aNuttarA devA ||suu0 122 // ___chAyA-saudharmezAnadevA avadhinA kiyat kSetraM jAnanti pazyanti ? gautama ! jaghanyenA'gulasyA'saMkhyeyabhAgam utkarSato'vadhiryAvat ratnaprabhApRthivIH UrdhvayAvat svAni vimAnAni, tiryagyAvadasaMkhyeyAna dvIpasamudrAn / evaM zakrezAnAH prathamAM dvitIyAM ca sanatkumAramAhendrAH tRtIyAM brahmalAntako zukrasahasrArau caturthIm // 1 // AnataprANatakalpe devAH pazyanti paJcamIM pRthivIm / tadevAraNAcyutA avadhijJAnena pazyanti 2 / SaSThImadhastana madhyapraiveyakAH sptmiicopritnaaH| saMbhinnalokanADI pazyanti adhastanA devAH ||suu0 122 // ____TIkA-'sohammIsaNadevA ohiNA kevaiyaM khettaM jANaMti pAsaMti' saudharmezAnayoH khalu ! bhadanta devA avadhijJAnena kiyat kSetraM jAnanti pazyanti ? bhagavAnAha-'goyamA ! jahanneNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM' gautama ! jaghanyenAgulasyA'saMkhyeyabhAgam-nanu aMgulAsaMkhyeyabhAgamAtrakSetraparimito'vadhiH sarva avadhikSetra parimANama-'sohammIsANa devA ohiNA kevaiyaM khettaM jANaMti, pAsaMti ?' he bhadanta ! saudharma aura IzAna deva apane avadhijJAna se aura avadhidarzana se kitane kSetra ko jAnate hai ? aura kitane kSetra ko dekhate haiM ? isake uttara meM prabhu karate hai-'goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejaibhAgaM ukkoseNaM avahI jAva rayaNappabhApuDhavI uDraM jAva sAiM vimANAI tiriyaM jAva asaMkhejjA dIvasamuddA' he gautama ! saudharma IzAna deva apane avadhijJAna se aura avadhidarzana se kama se kama aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa kSetra madhikSatranu paribhASya _ 'sohammIsANa devA ohiNA kevaiyaM khettaM jANaMti pAsati' sAvana izAnadeva pitAnA avadhijJAnathI ane avadhi dazanathI keTalA kSetrane jANe che? ane keTalA kSetrane dekhe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne cha hai-'goyamA ! jahaNNeNaM aMgulassa asaMkhejjaibhAga ukkoseNaM abahI jAva rayaNappabhA puDhavI uDDhe jAva sAiM vimANAI, tiriyaM jAva asaMkhejjA dIvasamuddA' he gautama ! saudharma ane IzAna deva pitAnA avadhijJAnathI ane avadhi darzanathI ochAmAM ochA AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANa kSetrane jANe che. jI0 138 jIvAbhigamasUtra
Page #1111
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1098 jIvAbhigamasUtre jaghanyo bhavati, sarva jaghanyazcAvadhistiryaGgamanuSyeSveva natu zeSeSu taduktambhASyakAreNa 'utkRSTomanuSyeSveva nA'nyeSu, manuSya- tiryagyoniSveva jaghanyo nA - nyeSu, zeSANAM madhyama eve 'ti tatkathaM sarvajaghanya uktaH ? iti cet - atrocyate - sau dharmAdi devAnAM parabhaviko'pi upapAtakAle'vadhiH sambhavati sa eva kadAcitsarvajaghanyo'pi - upapAtAnantaraM tu tadbhavajaH tato na kazciddoSaH / uktaMca- ko jAnate haiM aura dekhate haiM aura adhika se adhika ve unase adholoka meM yAvat isa ratnaprabhA pRthivI ke adhastana caramAnta taka jAnate hai aura dekhate hai tiryagloka meM ve unase yAvat asaMkhyAta dvIpasamudroM ko jAnate hai aura dekhate hai / aura Urdhvaloka meM ve unase apane 2 vimAnoM ke stUpa dhvajA Adi taka jAnate hai aura dekhate hai / yahAM aisI zaMkA ho sakatI hai - yahAM devoM meM jaghanya avadhijJAna to hotA nahIM hai kyoMki aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra se parimita jo avadhijJAna hotA hai vahI jaghanya avadhijJAna kahA gayA hai / aisA jaghanya avadhijJAna manuSya aura tiryaJcoM meM hI hotA hai zeSa jIvoM meM nahIM hotA hai / ataH devoM meM madhyama avadhijJAna hotA hai phira yahAM para devoM meM jaghanya avadhijJAna kaise kahA gayA hai ? so isa zaMkA kA uttara aisA hai ki devoM meM jo yahAM jaghanya avadhijJAna kA sadbhAva batalAyA gayA hai vaha una saudharmAdika devoM meM upapAta kAla meM pArabhavika avadhijJAna ko lekara batalAyA gayA hai tadbhavaja avadhijJAna ko ane dekhe che. ane vadhAremAM vadhAre temanAthI nIcenA leAkamAM yAvat A ratnaprabhA pRthvInA nIcenA caramAnta sudhI tee jANe che. ane dekhe che. tileAkamAM teo temanAthI yAvat asaMkhyAta dvIpa samudrone jANe che ane dekhe che. ane uleAkamAM teo potapotAnA vimAnAnA stUpa-dhvajA vigere panta jANe che. ane dekhe che. ahIMyAM evI za kA karI zakAya che ke ahI'yAM devomAM jaghanya avadhijJAna te hotu' nathI. kemake AMgaLanA asa khyAta bhAga mAtrathI parimita je avadhijJAna thAya che. teneja jaghanya avadhijJAna kahevAmAM Avela che, evu jaghanya avadhijJAna manuSya ane tiya cAmAM ja hoya che. khAkInA jIvomAM hotuM nathI. tethI devomAM madhyama avadhi jJAna hoya che. teA pachI ahIM yAM devomAM jaghanya avadhi jJAna kevI rIte kahevAmAM Avela che ? A zakAne1 uttara evo che ke ahIyAM devomAM je jaghanya avadhijJAnanA sadUbhAva kahevAmAM Avela che, te e saudha vigeremAM upapAta kALamAM parabhava saMbaMdhI adhijJAnane laIne kahevAmAM Avela che. taddabhava avadhijJAnane laine kahela nathI prajJApanA sUtramAM jIvAbhigamasUtra
Page #1112
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 122 avadhikSetraparimANanirUpaNam "vemANiyANa maMgalabhAgamasaMkhaM jahannao ohI / uaare parabhavi tabbhavajo hoi to pacchA // 1 // chAyA - vaimAnikAnAmagulabhAgAsaMkhyaM jaghanyato avadhiH / upapAte parabhavikaH tadbhavajo bhavati tatpazcAt // 1 // 'ukko seNaM avahI jAva rayaNappabhA puDhavI uDuM jAva sAI vimANAI tiriyaM jAva asaMkhejjA dIvasamuddA' prajJApanAyAmavadhipade yathAkathitaM tathaivotkarSeNAvadhirihA'pi vaktavyaH, prajJApanApadaM caivam / tathAhi - ' ukko seNaM ahe jAva imIse rayaNappA puDhavI heThille caramaMte' utkarSeNa adho yAvat etasyAH ratnaprabhAyAH pRthivyA adhastanAt caramAntAt yAvadityarthaH / ' tiriyaM jAva asaMkhejje dIvasamudde' tiryagyAvadasaMkhyeyAn dvIpamamudrAna 'uDDa jAva sagAI vimANAI' urdhva yAvat svakIyAni vimAnAni svakIya vimAnastUpadhvajAdikaM yAvadityarthaH ' jANaMti pAsaMti' jAnanti pazyanti / evaM sarNakumAramAhiMdA vi' evameva sanatkumAramAhendradevApi jaghanyenA'GgulA'saMkhyeyabhAgaM jAnataH pazyataH, utkarSeNA'pi tathaiva navaraM - 'ai jAva doccAe - sakkarappabhAe puDhavIe heTThille carimaMte' adho yAvad dvitI 1099 lekara nahIM prajJApanA meM utkRSTa avadhijJAna ke viSaya meM jaisA kathana kiyA gayA hai vaisA hI vaha kathana yahAM para bhI utkRSTa avadhijJAna ko lekara kiyA gayA hai prajJApanA pada meM utkRSTa avadhijJAna ke viSaya meM aisA yaha pATha hai - 'ukkoseNaM ahe jAva imIse rayaNappabhAe puDhavIe dville carimaMte tiriyaM jAva asaMkhejje dIva samudde, uDa jAva sagAI vimANAI evaM sarNakumAramAhiMdA vi' isI prakAra se sanatkumAra aura mAhendra deva bhI, jaghanya se avadhijJAna dvArA aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga kSetra ko jAnate haiM aura dekhate haiM aura utkRSTa se bhI jaisA Upara kahA gayA hai vaisA jAnate hai aura dekhate hai parantu 'ahe utkRSTa avadhijJAnanA saMbaMdhamAM je pramANe kathana karavAmAM Avela che eja pramANenu te kathana ahIMyA paNa utkRSTa avadhijJAnane laIne karavAmAM Avela che. prajJApanA padamAM utkRSTa avadhijJAnanA saMbaMdhamAM A pramANenA yA uDesa che.- 'jAva ukkoseNaM ahe jAva imIse rayaNappabhAe puDhavIe heTThille carite tiriyaM jAva asaMkhejje dIva samudde uDUDhaM jAva sagAI vimANAI, evaM sarNakumAramAhiMdA vi' mAna pramANe sanatkumAra ane mAhendradeva pazu dhanyathI avadhijJAna dvArA AMgaLanA esaMkhyAtamA bhAga kSetrane jANe che ane dekhe che. ane utkRSTathI paNa upara je pramANe kahevAmAM Avela che, e pramANe jANe jIvAbhigamasUtra
Page #1113
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1100 jIvAbhigamasUtre yAyAH zarkarAprabhAyAH pRthivyAH adhastanacaramAntAt yAvajjAnanti pazyanti / 'evaM baMbhalogalaMtakadevA vi' evameva-brahmalokalAntakadevAvapi jAnataH pshytH| navaram-'ahe jAva taccAe puDhavIe' utkarSa to'dho yAvattRtIyasyAH pRthivyAH / 'mahAsukka sahassAragadevA cautthIe paMkappabhAe puDhavIe heTille carimaMte' mahAzukrasahasrArakalpadevAH caturthyAH paGkaprabhAyAH pRthivyAH adhastanaM caramAntaM yAvajjAnanti pazyantyUtkarSataH / 'heTima majjhima gevejjagadevA chaTTIe tamappabhAe puDhavIe heTille-carimaMte' adhastanamadhyamagraiveyakadevA utkarSatazca paSTayAstamaprajAva doccAe sakarappabhAe puDhavIe heTThille carimaMte' ve adholoka kI apekSA dvitIya pRthivI zarkarAprabhA ke adhastana caramAnta taka jAnate dekhate haiM / 'evaM baMbhaloga laMtae devA vi' isI taraha se brahmaloka aura lAntaka deva bhI jAnate haiM aura dekhate haiM-parantu adholoka kI apekSA ve 'taccAe puDhavIe tRtIya pRthivI ke adhastana caramAnta taka jAnate haiM aura dekhate haiM 'mahAsukkasahassAragadevA cautthIe paMkappabhAe puDhavIe heDhille carimaMte' mahAzukra aura sahassAra deva caturtha paMkaprabhA pRthivI ke adhastana caramAnta taka jAnate aura dekhate haiM 'ANaya pANaya AraNaccuya devA ahe jAva paMcamIe puDhavIe dhUmappa bhAe heDhille carimaMte' Anata prANata AraNa aura acyutadeva paMcamI pRthivI ke adhastana caramAnta taka jAnate aura dekhate haiM 'hehimamajjhimagevijjA devA chaTThIe tamappabhAe puDhavIe heTille carimaMte' adhastana cha mana me . paraMtu 'ahe jAva doccAe sakkarappabhAe puDhavIe hedille carimaMte' teo alekanI apekSAe bIjI zarkarA prabhA pRthvInA nIcenA caramAnta saMdhI to cha bhane the cha. 'evaM baMbhalogalaMtakadevA vi' me pramANe brahmaleka ane lAntaka kalpanA deve paNa jANe che ane dekhe che. paraMtu adhesonii apekSAthI tes| 'taccAe paMkappabhAe puDhavIe hedille carimaMte' kI pRthvIna niiyn| 22mAnta sudhI 1 ta che bhane he cha. 'mahAsukka sahassAra devA cautthIe paMkappabhAe puDhavIe hedille carimaMte' mahAzu bhane sahastrAra kalapanA deva cothI paMkaprabhA pRthvInA nIcenA caramAnta sudhI jANe cha bhane heme cha. 'ANayapANaya AraNaccuyadevA ahe jAva paMcamIe puDhavIe dhUmappabhAe hedille carimaMte' mAnata prAta, 2 / 29 ane. azyuta 45nA he| pAyabhI pRthvInA niiyn| 252mAnta 55 - nae cha bhane se cha. 'heTrima majjhimagevejjA devA chaTThIe tamappabhAe puDhavIe heDhille carimaMte' 255stana jIvAbhigamasUtra
Page #1114
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.122 avadhikSetraparimANanirUpaNam 1101 bhAyAH pRthivyA adhastanaM caramAntaM yAvajjAnanti pazyanti / 'uvarimagevejagAdevA ahe jAva sattamAe puDhavIe heDhille carimaMte' uparitanauveyakadevA jaghanyataH saudharmezAnadevA iva jAnanti pazyanti utkarSato'dho yAvat saptamyAstamaprabhAyAH pRthivyA adhastana caramAntaM yaavjaannti| 'aNuttarovavAiyadevANaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti' anuttaropapAtikAH khalu bhadanta ! devA avadhijJAnena kiyatpramANakaM kSetra jAnanti pazyanti ? bhagavAnAha-'goyamA ! saMbhinna loganAliM ohiNA jAti pAsaMti' he gautama ! paripUrNa caturdazarajjyAtmiko lokanADImavadhijJAnena jAnanti darzanena pazyanti / uktaM ca "sakkIsANA paDhamaM doccaM ca saNaMkumAramAhiMdA / taccaM ca baMbhalaMtaka mukkasahassAraga cautthi // 1 // ANaya pANaya kappe devA pAsaMti paMcami puDhaviM / taM ceva AraNAccuya ohInANeNaM pAsaMti // 2 // graiveyaka deva aura madhyama aveyaka ke deva chaThavIM pRthivI ke adhastana caramAnta taka jAnate aura dekhate hai 'uvarimagevejjagA devA ahe jAva sattamAe puDhavIe heDille carimaMte' uparima aveyaka ke deva saptamI pRthivI ke caramAnta taka jAnate hai aura dekhate haiM / 'aNuttarovavAiya devANaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANaMti pAsaMti' he bhadanta ! anuttaropapAtika deva apane avadhijJAna se kitane kSetra ko jAnate aura dekhate haiM ? 'goyamA ! saMbhinnaM loganAliM' anutaropapAtika deva pUrNa -caudaha rAjU pramANa-isa loka nAlI ko jAnate hai| uktaMca 'sakkIsANA paDhamaM doccaM ca saNaMkumAra mAhiMdA / tacca ca baMbhalaMtaka sukkasahassAraga cautthi // 1 // raiveyaka deva ane madhyama grevekanA deva chaThI pRthvInA caramAnta paryata jANe che. bhane 2 cha. 'uvarimagevejjagA devA ahe jAva sattamAe puDhavIe heTrille carimaMte' paritana avayanA heve| sAtamI pRthvInA 22mAnta sudhI to cha. bhane heme che. 'aNuttarovavAiya devANaM bhaMte ! kevaiyaM khettaM ohiNA jANati pAsaMti' bhagavan mnutt|55ti he| pAtAnA bhavadhijJAnathI DeTamA kSetrane gaNe cha bhane he cha ? 'goyamA ! saMlabhinna loganAliM' bhanuttaro55Ati deve| pUrNa-cauda rAju pramANa vALA A samagra lekanAlIne jANe che. ane dekhe 4thu 55 cha - sakkIsANA paDhamaM doccaM ca saNakumAramAhidA / taccaM ca baMbha laMtaga, sukkasahassAraga cautthI // 1 // jIvAbhigamasUtra
Page #1115
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1102 jIvAbhigamasUtre cha hima majjhimavijjA sattami ca urillA / saMbhinnalokanADIM pAsaMti aNutarAdevA ||3|| chAyA - zakrezAnAH prathamAM dvitIyAM ca sanatkumAra mAhendra | tRtIyAM ca brahmalAntako zukrasahasrAragau caturthIm // 1 // AnataprANatakalpe devAH pazyanti paJcamIM pRthivIm / tadevacA''raNA'cyutA avadhijJAnena pazyanti // 2 // SaSThImadhastana madhyamagraiveyakAH saptamIM coparitanAH / saMbhinnalokanADIM pazyanti anuttarA devAH || 3|| AsAmarthA ittham - sarve'pi devAH saudharmezAnAdikAH jaghanyenA'GgulAsaMkhyebhAgamAtraM kSetramavadhijJAnena jAnanti pazyanti utkarSatastu - saudharmezAna devAH prathama pRthivyA ratnaprabhAyAH adhastanacaramAntaM yAvatpazyanti jAnanti, sanatkumAra mAhendradevA utkarSataH dvitIyAH zarkarAprabhAyAH pRthivyA adhastanacaramAntaM yAvajjAnanti pazyanti iti / brahmaloka lAntakadevAstRtIyasyAvAlukAprabhAyA adhastanacaramAnta yAvajjAnanti pazyanti / mahAzukrasahasrArakadevAzcaturthaM pRthivyAH paGkaprabhAyA adhastanacaramAntaM yAvajjAnanti pazyanti / AnataprANatA''raNA'cyuta devAH paJcamyA dhUmaprabhAyAH pRthivyAH adhastanacaramAntaM yAvajjananti pazyanti // adhastanamadhyamagraiveyakadevAH paSThyAH tamaH prabhAyAH pRthivyA adhastanacaramAntaM yAvajjAnanti pazyanti / uparitanagraiveyakAH saptamyAstamastamaprabhAyAH pRthivyA adhastanacaramAntaM yAvajjAnanti / pazyanti / anuttaropapAtikadevAH sampUrNAmeva lokanADIM jAnanti pazyanti iti / / sU0 122 || saudharmezAnAdi devAnAM samudghAtamAha taM jahA - veyaNA mUlam - sohammIsANesu NaM bhaMte ! devANaM kai samugdhAyA pannattA ? goyamA ! paMca samugghA yA pannattA, ANaya pANaya kappe devA pAsaMti paMcamiM puDhavIM, taM caiva AraNaccaya ohInANeNaM pAsaMti // 2 // chaTTIM heDima majjhimagevejjA sattamiM ca uvarillA, saMbhiNNa loganAliM pAsaMti aNuttarA devA || 3 || || 122 // ANaya pANaya kappe devA pAsaMti paMcamiM puDhaviM / taM ceva AraNaccaya ohinANeNaM pAsaMti // 2 // chaTThi heTTima majjhima gevejjA sattamiM ca uvarillA / saMbhinna loganAliM pAsaMti aNuttarA devA // 3 // // sU. 122 // jIvAbhigamasUtra
Page #1116
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 123 saudharmezAnAdi devAnAM samudghAtani0 1103 samugdhAya kasAsasamugdhAe, mAraNaMtiya samugdhAe veudhviya samugdhAe, tejasasamugdhAe, evaM jAva accue| gevejjANaM AdillA tinni samugdhAyA pannattA | sohammIsANa devA kerisayaM khudhapivAsaM paccaNuvbhavamANA viharaMti ? goyamA ! Natthi khudhA pivAsaM paccaNubbhavamANA viharaMti jAva adruttarobavAiyA / sohammIsANesu NaM bhaMte! kappesu devA egasaM pabhU viuvvittae puhuttaM pabhU viuvvittae ? haMtA pabhU, egattaM viubvemANA egidiya rUvaM vA jAva paMcidiyarUvaM vA puhuttaM viubvemANA egiMdiya ruvANi vA jAva paMciMdiya rUvANi vA, tAI saMkhejjAI pi- asaMkhejAI pi sarisAI pi asarisAI pi saMbaddhAI pi asaMbaddhAI pi ruvAI viuvvaMti, viubvittA, appaNA jahicchiyAI kajAI kareMti jAva accuo gevijjaNuttarovavAiyA devA kiM egattaM pabhU viuvvittae puhuttaM pabhU viuvvittae ? goyamA ! egattaM pi-puhuttaM pi, no ceva NaM saMpattIe viuvvisu vA viu vvaMti vA viuvissaMti vA / sohammIsANa devA kerisayaM sAyAsokkhaM paccaNubbhavamANA viharaMti ? goyamA ! manuSNA sadA jAva maNuNNA phAsA jAva gevijA, aNuttarovavAiyA aNuttarA sadA jAva phAsA | sohammIsANesu devANaM kerisayA iTTI pannatA ? goyamA ! mahaDDiyA mahajjuiyA jAva mahANubhAgA iDDIe pannattA jAva accuo, gevijjaNuttarA ya savve mahiDDIyA jAva savve mahANubhAgA aniMdA jAva maharmiMdA NAmaM te devagaNA pannattA samaNAuso ||suu0 123 / chAyA - saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayordevAnAM kati samudghAtAH prajJaptAH ? gautama ! paJca samudghAtAH prajJaptAH tadyathA-vedanAsamudghAtaH - kaSAyasamudghAtaH- mAraNAMtikasamudghAtaH - vaikriyasamudghAtaH tejasamudghAtaH evaM yAvadacyutaH / graiveyakAnAmAdimAstrayaH samudghAtAH prajJaptAH / saudharmezAna devAH kIdRzaM jIvAbhigamasUtra
Page #1117
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1104 __jIvAbhigamasUtre kSutpipAsaM pratyanubhavanto viharanti ? gautama ! nAsti kSutpipAsaM pratyanubhavanto viharanti yaavdnuttroppaatikaaH| saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayordevA ekatvaM prabhavo vikurvitum pRthaktvaM prabhavo vikuvitum hanta ! prabhavaH, ekatvaM vikurvantaH ekendriyarUpaM vA yAvatpazcendriyarUpaM vA pRthaktvaM vikurvantaH ekendriyarUpANi vA yAvatpaJcendriyarUpANi vA tAni saMkhyeyAnyapi, asaMkhyeyAnyapi, sadRzAnyapi, asadRzAnyapi, saMbaddhAnyapi, asaMbaddhAnyapi rUpANi vikurvanti vikavitvA (vikuLa) Atmano yAdRcchikAni kAryANi kurvanti yAvadacyutaH, graiveyakAnutaropapAtikA devAH kim-ekatvaM prabhavo bikurvituM pRthaktvaM prabhavo vikuktuim ? gautama ! ekatvamapi-pRthaktvamapi-naiva khalu sampattyA vikurvitavanto vikurvantivikurviSyanti vA / saudharmezAnadevAH kIdRzaM sAtasaukhyaM pratyanubhavanto viharanti ? gautama ! manojJAn zabdAn yAvat manojJAn sparzAna yAvadgaveyakAH, anuttaropapAtikA devA anuttarAn zabdAna yAvatsparzAn / saudharmezAnayordevAnAM kIdRzIRddhiH prajJaptAH ? gautama ! maha ddhikA mahAdyutikA yAvanmahAnubhAgAH RddhayA prajJaptAH, yAvadacyutaH greveyakA anuttarAzca sarve maharddhikA yAvatsarve mahAnubhAgA anindrA yAvadahamindrA nAma te devagaNAH prajJaptAH zramaNA''yuSman ||suu0 123 // TIkA-'sohammIsANesu NaM bhaMte ! devANaM kati samugghAyA pannattA ? goyamA ! paMcasamugghAyA pannattA, taM jahA-veyaNAsamugghAe-kasAyasamugyAe mAraNaMtiyasamagyAe-ve uvviyasamugghAe-tejasasamugdhAe' saudhameM-izAne ca khalu kalpe bhadanta ! sthitimatAM devAnAM kati 2 samudghAtAH prajJaptAH santi ? bhagavAnAha-gautama ! paJcasamudaghAtAH prathitAH tadyathA-vedanAsamudghAtaH 1 kaSAyasamudghAta:-2 mAra 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! devANaM kai samugghAyA pnnnnttaa'-i0| TIkArtha-aba gautamane prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! saudharma aura IzAna devoM ke kitane samudghAta hote haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! paMca samugghAyA paNNattA' he gautama ! pAMca samudghAta hote haiN| 'taM jahA' jinake nAma ye haiM 'veyaNAsamugyAe, kasAyasamu. gyAe, mAraNaMtiya samugyAe, veuvviyasamugghAe, tejasasamugghAe' 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! devANaM kai samugghAyA paNNattA' tyAha TIkArtha-have gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke he bhagavana saudharma ane izAna devonA keTalA samuddaghAta hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 43 cha -'goyamA ! paMca samugghAyA papNattA' hu gautama! teyAne pAMya smudhaat| vAmAM mArA cha. 'ta jahA' tenA naam| // prabhArI . 'veyaNA samugghAe, kasAyasamugdhAe, mAraNaMtiya samugghAe, veuvviyasamugghAe, jIvAbhigamasUtra
Page #1118
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.123 saudharmazAnAdi devAnAM samudghAtani0 1105 NAntikasamudghAtaH-3 vaikriyasamudghAtaH-4 taijasasamudghAtaH-5 itthaM paJca bhavanti / atra uttarau dvau AhArakakevaliko samudghAtau na bhavataH AhArakalabdhikevalitvAbhAvAt, ataH paJcasamudghAtA uktA na tu sapteti, 'evaM jAva accue' evaM tAvad vaktavyaM yAvadacyutaH kalpaH 'gevejjANaM AdillA tinni samugghAyA pannattA' graiveyakAnAntu AdimAstrayaH samudghAtA eva uttarau dvau na bhavataH / paJca samudghAta' sattve'pi kartavyatayA traya eva samudghAtA |veyakAnAmityagre vakSyati 'no ceva NaM' ityAdinA / naiva kadAcidapi vaikriya taijasasamudghAtAbhyAM samavahatA vedanAsamudghAta, kaSAyasamudghAta, mAraNAMtika samudghAta vaikriyasamudghAta aura taijasamudghAta / evaMjAva accue' isI taraha sanatkumAra se lekara acyuta taka ye pAMca samudghAta hote hai / 'gevijANaM AdillA tiNi samugghAyA paNNattA' graiveyaka vimAnavAsI devoM ke Adi tIna samudghAta hote hai Age ke vaikriyasamudghAta aura tejasasamudghAta ye do samudghAta nahIM hote hai / yadyapi yahAM pAMcasamudghAta zakti kI apekSA se haiM parantu kartavyarUpa se yahAM 3 hI hai tathA saudharma se lekara acyuta taka jo pAMca samudghAta kahe gaye hai aura do samudghAta nahIM kahe gaye hai so pAMca samudghAta to vahAM Agamaprasiddha hai hI para yahAM Ahorakalabdhi aura kaivalyAvasthA kA abhAva rahatA hai isalie anta ke do samuddhAta yahAM nahIM hote hai| tathA graiveyaka vimAnoM meM jo vaikriya samuddhAta aura taijasa samudghAta kA abhAva kahA gayA hai vaha 'no ceva gaM' ityAdi sUtra poTha dvArA Age spaSTa kiyA jAyagA anuttaropapAtejasasamugghAe' vedanA samuddhAta, pAya samuddhAta, bhAti samudadhAta, vaiThiya samuddhAta bhane tesa samuddhAta 'evaM jAva accue' me prabhArI sanAmArathI sadhana acyuta485 sudhImA pAMya smuddhaat| DAya che. 'gevijjANaM AdillA tiNNi samugghAyA paNNattA' traiveya4 vimAnavAsI vAna mAhinA ! samudughAta hoya che pachInA vaikiya samuddaghAta ane tejasa samudughAta e be samudraghAto hotA nathI. jo ke ahIyAM pAMca samudughAta zaktinI apekSA thI che paraMtu kartavya rUpathI ahIyAM A 3 traNa ja samudraghAta che. tathA saudharmathI laIne ayyata kapa sudhI je pAMca samudughAta kahevAmAM AvyA che ane be samughAta kahyA nathI. te te pAMca samuddaghAte tyAM Agama prasiddha che ja paraMtu ahIMyAM AhAra labdhi ane kevalyAvasthAne abhAva rahe che. tethI chellA be samughAto ahIyAM hotA nathI. tathA raiveyaka vimAnamAM je vaiThiya samuddhAta mana tesa samuddhAtanI mamA uvAmA mAvasa cha, te 'no jI0 139 jIvAbhigamasUtra
Page #1119
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1106 jIvAbhigamasUtre samavahanyate samavahaniSyante, prayojanAbhAvAt prakRtyopazAntatvAcca, iti, evamanuttaropapAtikAnAmapi vAcyam / 'sohammIsANadevA kerisayaM khudhapivAsaM' saudharmezAnakalpayoH devAH khalu bhadanta ! kIdRzaM kSucca pipAsA ca kSutpipAsaM-bubhukSAM pipAsAM-pAnecchAm , 'paJcaNubbhavamANA-viharaMti' pratyanubhavanto viharanti-iti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! natthi khudhapivAsaM pacaNubhavamANA viharaMti' he gautama ! teSAM nAstyeSA zaGkA yat-kSutpipAsaM pratyanubhavantaste viharanti-Asate / 'jAva aNuttarovavAiyA' evaM yAvadanuttaropapAtikAH / 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu devA egattaM pabhU viuvittae' saudharmezAnakalpayordevAH khalu bhadanta ! ekatvam-ekarUpaM vikurvituM prabhavaH sAmarthyavantaH kim ? 'puhuttaM pabhU viuvittae' pRthaktvaM bahurUpANi vikurvituM prabhavaH kim ? bhagavAnAha-'haMtA pabhU' hanta !tika devoM ke bhI ye hI tIna samudghAta hote hai 'sohammIsANa devA kerisayaM khudhapivAsaM paccaNubbhavamANA viharaMti' he bhadanta ! saudharma aura IzAna ke deva kaisI kSudhA aura pipAsA kA anubhava karate haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! natthi khudhA pivAsaM paccaNubhavamANA viharaMti jAva aNu tarovavAtiyA' he gautama ! saudharma aura IzAna ke deva kSudhA aura pipAsA kA anubhava nahIM karate haiM isI taraha se sanatkumAra se lekara anuttaropapAtika taka ke deva bhI hote hai-unhe bhI kSudhA aura pipAsA kI bAdhA nahIM hotI hai 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu devA egattaM pabhU viuvittae puhuttaM pabhU viuvcittae' he bhadanta ! saudharma aura IzAna ke deva kayA ekarUpa kI vikurvaNA karane ke liye samartha hai yA aneka rUpoM kI vikurvaNA karane ceva NaM' tyA sUtrA: 21 mA 25STa 42vAmA mAze. anutta5pAti hevAne 51 mA 1 samuddhAta jAya che.. 'sohammIsANa devA kerisayaM khudha pivAsa paccaNubbhavamANA viharaMti' 3 mAvana soyama bhane 4na 465nA deve kevA prakAranI sudhA-bhUkha ane pipAsA-tarasane anubhava kare che? A prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! natthi khudhA pivAsa paccaNubhavamANA viharati jAva aNuttarovarava tiyA' 3 gautama ! sauSama mana zAna 485nA devo sudhA ane pipAsAne anubhava karatA nathI. e ja pramANe sanaskumArathI laIne anuttarapapatika sudhInA deve paNa bhUkha tarasa rahita hoya che. marthAt tesAna bhUma tarasa pii| 42tI nathI. 'sohammIsANesu NaM bhate kappesu devA egataM pabhU viubvittae' le bhagavan ! saudhama mane zAna 485nA heve| eka rUpanI vikuvaNa karavAne samartha hoya che? athavA aneka rUpanI viku jIvAbhigamasUtra
Page #1120
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3. sU. 123 saudharmezAnAdi devAnAM samudghAtani0 1107 prabhavaH, ekatvaM pRthaktvaM ca vikurvituM samarthAste devAH / 'prabhurbubhUSuH satataM vikurvituM bahUnyathaikaM sa yadA yathecchet / vikurvaNA zaktiraho udArA ko varNayedasya prabhoH prabhutvam ||1|| ekatvasya -- bahutvasyA'pi vA vikurvaNe samarthAste devA bhavanti tatra 'egattaM viudyamANA - egiMdiyarUvaM vA jAva paMciMdiyarUvaM vA' ekatva' vikurvantaH ekendriyarUpaM - yAvatpaJcendriyarUpANi vA 'puhuttaM viucvemANA - egiMdiya ruvANi vA jAva paMcidiyaruvANi vA pRthaktvaM bahUni khvANi vikurvantaH ekendriyarUpANi vA-dvIndriyAdi yAvat paJcendriyarUpANi vA vikurvanti, 'tAI saMkhejjAIpi - asaMkhejjAI pitAni ekendriyAdi yAvatpaJcendriyAntarUpANi saMkhyeyAnyapi asaMkhyeyAnyapi vikurvanti tAni puna: - ' sarisAIpi asarisA iMpi' sadRzAni - sajAtIyAni api azAni-vijAtIyAnyapi, 'saMbaddhAIpi asaMbaddhApi' saMbaddhAni AtmasamavetAni ke liye samartha hai ? uttara meM prabhu kahate haiM- 'haMtA pabhU' egantaM puhutta vi' hAM gautama ! saudharma aura IzAna ke deva eka samaya meM eka rUpa kI bhI vikurvaNA karane ko samartha haiM aura aneka rUpoM kI bhI vikurvaNA karane ko samartha haiM jaba ve 'egattaM viubvemANA egiMdiyarUvaM vA jAva paMcidiyarUvaM vA' eka samaya meM eka hI rUpa kI vikurvaNA karate haiM to ve eka indriya jIva ke rUpa kI vikurvaNA karate haiM yAvat paMcendriya jIva ke rUpa kI vikurvaNA karate haiM / eka samaya meM aneka rUpoM kI vikurvaNA nahIM karate haiM aura jaba ve 'puhuttaM vivemANA' eka samaya meM aneka rUpoM kI vikurvaNA karate haiM to 'egiMdiyarUvAI vA jAva paMcidiyakhvANi vA, tAI saMkhejjAI asaMkhejjAI pi sarisAI pi asarisAI pi saMbaddhAI pi asaMbaddhAI pi ruvAI viubvaMti' ekendriyajIva khAne samartha hoya che ? yA praznanA uttaramAM anuzrI he che - 'haMtA pabhU egatta puDuttaM vi' DA gautama ! saudharma bhane IzAna apanA dveve| ye sabhayabhAM eka rUpanI paNa vika.NA karavAne samartha che ane aneka rUpAnI vikuNA uravAne pazu samartha che. nyAre tethe 'egataM vibvaimANA egiMdiyarUvaM vA jAva paMcidiyarUvaM vA' ' samayamA meDa 4 3panI vidurvA ure to tethe ekendriya jIveAnA rUpanI vikuNA kare che. yAvat paMcendriya jIvanA rUpanI vidhruNA kare che. eka samayamAM aneka rUpAnI vikaNA karatA nathI. ramane nyAre tethe 'puhuttaM viu prANA' me samayamA bhane 3yonI vidurvA 12 che to 'egiMdiyarUbAI vA jAba paMcidiyakhyANivA, tAI saMkhejjAI' asaM - khejjAI pi sarisAI pi asarisAI pi asaMbaddhAI pi saMbaddhAi pi ruvAI jIvAbhigamasUtra
Page #1121
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1108 jIvAbhigamasUtre api asaMbaddhAni-AtmasamavetahInAnyapi AtmapradezebhyaH pRthagbhUtAni prAsAdaghaTapaTAdIni yathA-caturdazapUrvadharA ghaTAt-ghaTasahasraM paTAt paTasahasraM kurvanti, 'rUvAI viuvvaMti' rUpANi yathoktAni vikurvanti, 'viuvittA appaNA jahicchiyAI kajjAI kareMti' yathoktarUpANi vikurvitvA svAtmano yAdRcchikAni-Atmano'nukUlAni kAryANi kurvanti iti / 'jAva accuo' yAvadacyutaH-evaM tAvad yAvadacyutakalpadevAH / 'gevijaNuttarovavAiyA devA kiM egattaM pabhU viuvittae' graiveyakAnuttaropapAtika devAH kimekatvarUpaM vikurvituM prabhavaH ? athavA 'puhataM pabhU viuvittae' pRthaktvaM bahurUpANi vA vikuktuiM prabhavaH ? bhagavAnAha- goyamA ! egattapi' puhuttaMpi'ekatvamapi-bahutvamapi vikurvaNayA sraSTuM prabhavaH iti / 'No ceva NaM saMpattIe viuvisu vA viucvaMti vA viuvissaMti vA' naiva khalu saMpattyA sAkSAdvaikriyasaMpAdake rUpa kI cikurvaNA karate haiM yAvat paMcendriya jIva ke bhI rUpa kI vikurvaNA karate haiM ekendriya jIva kI vikurvaNA meM ve unheM saMkhyAta rUpa meM bhI vikurvita karate haiM aura asaMkhyAta rUpa meM bhI vikurvita karate haiM sazarUpa meM bhI vikukti karate hai aura asadRzarUpa meM bhI vikurvita karate haiM saMbaddhita rUpa meM bhI vikurvita karate hai aura asaMvaddhita rUpa meM bhI vikurvita karate haiM apane meM samavetarUpoM kA nAma saMbaddhita aura AtmapradezoM se pRthagbhUta rUpoM kA nAma asaMbaddhita hai jaise caturdaza pUrvadhArI eka ghaTa se hajAroM ghaToM kI vikurvaNA karate haiM, eka vastra se hajAroM vastroM kI vikurvaNA karate hai aura phira unake dvArA icchAnusAra kArya karate haiM isI taraha se ye deva bhI karate haiM / vikurvaNA zakti kA bar3A bhArI prabhAva hai-uktaMcaviuvvaMti' mendriya nA 35nI 54 vi 42 cha. yAvat yendriya jIvanA rUpanI paNa vikurvaNA kare che. ekendriya jIvanI vikuNAmAM teo tenA saMkhyAta rUpane paNa vikarSita kare che. ane asaMkhyAta rUpane paNa vikarSita kare che sadaza rUpane paNa vikaeNrSita kare che. ane asadaza rUpamAM paNa vi kuMvita kare che. saMbaddhita rUpanI paNa vikuvaNa kare che. ane asaMbaddhita rUpanI paNa vidurvaNa kare che. pitAnAmAM bhaLI janArA rUpanuM nAma saMbaddhita ane Atma pradezathI judA thayelA rUpe nuM nAma asaMbaddhita che. jema cauda pUrvane dhAraNa karavAvALA eka ghaDAmAMthI hajAro ghaDAonI vidurvaNa kare che. eka eka vastramAMthI hajAro vastronI viturvaNA kare che. ane pachI tenAthI pitAnI IcchA pramANe kArya kare che e ja pramANe A de paNa kare che. vidurvaNA zaktine prabhAva ghaNo moTo che. kahyuM paNa che ke jIvAbhigamasUtra
Page #1122
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.123 saudharmazAnAdi devAnAM samudghAtani01109 nena vikurvitavanto vA vikurvanti vA vikurviSyanti vA satyapi zaktimatve prayo janA'bhAvAt prakRtyopazAntatvAceti / 'sohammIsANa devA kerisayaM sAyA sokkhaM paJcaNubbhavamANA viharaMti' saudharmezAnakalpayordevAH khalu bhadanta ! kIdRzaM sAta 'prabhurbubhUSuH satataM vikuvituM vahUn yathaike sa yadA yathecchet / vikurvaNA zaktiraho udArA ko varNayedasya prabhoH prabhutvatU' // 1 // yahI vAta 'viuvittA appaNA jahicchiyAI kajjAI kareM ti' isa sUtrapATha dvArA prakaTa kI gaI hai 'jAva accuo' isa prakAra se eka rUpa kI aura aneka rUpoM kI vikurvaNA karane kI yaha bAta sanatkumAra se lekara acyuta taka ke devoM meM kaha lenI cAhiye 'gevijaNuttarovavAtiyA devA kiM egattaM pabhU viuvittae, puhuttaM pabhU viuvvittae' he bhadanta ! anuttaropapAtika deva kayA eka rUpa kI vikurvaNA karane ke liye samartha hai yA aneka rUpoM kI vikurvaNA karane ke liye samartha hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai-'goyamA ! egattaM pi puhuttaM pi, no ceva NaM saMpattIe viuvisu vA viuvvaMti vA, viuvissaMti vA' he gautama ! anuttaropapAtika deva pUrvokta rUpa se eka rUpa kI bhI vikurvaNA kara sakate haiM aura aneka rUpoM kI bhI vikurvaNA kara sakate haiN| parantu abhI taka na unhoMne aisA kiyA hai, na ve vartamAna meM aisA karate haiM aura na bhaviSya meM bhI ve aisA karegeM / kayoMki aisI zakti hone para bhI ve prayojanAbhAva se aura prakRtyA upazAnta hote haiN| 'prabhUrbu bhUSuH satataM vikurvitu bahUn yathaike sa yadA yathecchet / vikurvaNAzaktiraho udArA ko varNayedasya prabhoHprabhutvam // mA pAta 'viuvvittA appaNo jahicchiyaM kareM ti' mA rIte me 35nI ane aneka rUpanI vikurvaNa karavAnuM A kathana sanakumArathI laIne acuta 465 sudhInA hevonI samayamA naye. 'gevijjaNuttarovavAiyA devA kiM egattaM pabhU viuvittae, pahuttaM pabhU viuvvittae'he bhagavan ! anutt|55ti hera eka rUpanI vidurvaNA karavAne zaktimAna che? athavA aneka rUpanI vikuNA karavAne zatimAna cha ? 2mA praznAlA uttaramA pramuzrI 4 cha - 'goyamA ! egattaM pi puhuttaM pi no ceva NaM sapattIe viuvvisu vA viuvvaMti vA viuvissati vA' hai gautama anuttarapapAtika deva pUrvokta prakArathI eka rUkAnI paNa vikuvaNA karI zake che ane aneka rUpanI paNa vidurvaNa karI zake che. paraMtu atyAra sudhI teoe tema karyuM nathI tathA vartamAnamAM tema karatA nathI. ane e rItanI zakti hovA chatAM paNa teo prajanane abhAva hovAthI ane prakRtithI upa jIvAbhigamasUtra
Page #1123
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1110 jIvAbhigamasUtra saukhyam -ahAdasaumanasyaM pratyanubhavanto viharanti ? bhagavAnAha-'goyamA maNuNNA sadA jAva maNuNNA phAsA' he gautama ! manojJAH zabdAH yAvanmanojJAH sparzAH manojJarUpANi manojJagandhAzca evaM rUpaM sAtasaukhyaM pratyanubhavanto viharanti / 'jAva gevejjA' yAvaddyaiveyakA itthaM sAta saukhyavanto viharanti / 'aNuttarovavAiyA aNuttarA sadA jAva phAsA' anutaropapAtikadevAzcA'nutarAH zabdA yAvadanuttarAH sparzAH ityevaM sAta saukhyaM pratyanubhavanto viharanti iti / devaRddhimAha'sohammIsANesu devANaM kerisayA iDI pannattA ? goyamA ! mahiDiyA mahajjuiyA jAva mahANubhAgA iDrIe pannattA' saudharmezAnayoH kalpayoH khalu bhadanta ! ataH aisA ve na karate haiM na karegeM aura na unhoMne aisA pahile kabhI kiyA hI haiN| 'sohammIsANa devA kerisayaM sAyAsokkhaM paccaNurabhavamANA viharaMti' he bhadanta ! saudharma aura IzAna ke deva kisa prakAra ke sAtAjanya sukha ko bhogate hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! maNuNNA saddA, jAva maNuNNA phAsA jAva gevijA, aNuttarovavAiyA aNuttarA sadA jAva phAsA' he gautama ! saudharma aura IzAna ke deva manojJa zabda janya yAvat manojJa sparza janya sukhoM kA anubhavana karate haiM aisA yaha sukhAnubhava graiveyaka deva taka ke devoM ke hotA hai / aura jo anuttaropapAtika deva haiM ve anuttara zabda se janya aura yAvat anuttara sparza janya sukha kA anubhavana karate haiM 'sohammIsANesu devANaM kerisagA iDDIe pannattA ? goyamA ! mahiDiyA mahajjuiyA jAva mahANubhAgA iDDIe pannattA' he bhadanta ! saudharma aura IzAna ke zAnta hoya che. tethI teo te pramANe karatA nathI. tathA bhaviSyamAM tema karaze nahIM temaja bhUtakALamAM paNa teoe te pramANe kyAreya karela nathI. 'sohammIsANa devA kerisayaM sAyAsokkhaM paccaNubhavamANA viharati' he bhagavan ! saudharma ane IzAna kalpanA deva kevA prakAranI zAtA yukta sukhane upasop 42 cha ? 2mA praznanA uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA ! maNuNNA sahA jAva maNuNNA phAsA jAva gevijjA aNuttarovavAiyA aNuttarA sahA jAva phAsA' he gautama ! saudharma ane izAna ka95nA deve manojha zabda janya yAvat mane sparzathI prApta thayela sukhane anubhava kare che. A pramANene A sukhAnubhava raiveyaka sudhInA devone hoya che. ene je anuttarapapAtika deve che, teo anuttara zabdathI thavAvALA ene enuttara sparzathI thavAvALA sukhano anubhava 42 che. 'sohammIsANesu devANaM kerisagA iDDhI paNNattA; goyamA ! mahiiDhiyA mahajjuiyA jAva mahAgubhAgA iDDhIe paNNattA' hai mApana saudhama bhane jIvAbhigamasUtra
Page #1124
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.124 saudharmazAnAdidevAnAM vibhUSAdini0 1111 devAnAM kIdRzIRddhiH prajJaptA ? bhagavAnAha-he gautama ! maharTikA mahAdyutikA mahAsaukhyA mahabalA mahAnubhAgA Rddha yA prajJaptAH te te devAH / yAvadacyutaH sarve evaM vidhAH / 'gevijaNuttarA ya savve mahaDriyA jAva savve mahANubhAgA' graiveyakAnuttarAzca sarve devA Rddha yA kahadRzAH ? bhagavAnAha-mahadikA mahAdyutikA mahAsaukhyA mahAbalA mahAnubhAgAH / 'ajiMdA jAva ahmiNd| NAmaM te devagaNA pannattA samaNAuso' aniMdrA ahamindrA nAma te devagaNAH sarva tatrendra svarUpAH prajJaptAH zramaNa ! he AyuSman ||suu0 123 // atha devAdinAM vibhUSAdi varNanam mUlam-sohammIsANA devA kerisayA vibhUsAe pannattA ? goyamA ! duvihA pannattA, taM jahA veuvviya sarIrA ya, avedevoM kI Rddhi kaisI kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai-he gautama ! saudharma aura IzAna ke devoM kI Rddhi bahuta baDI kahI gaI hai / ataH ye mahARdghi vAle, mahAdyuti vAle, yAvatU mahAprabhAva vAle hote hai / 'jAva accuo' isI taraha se mahARddhi Adi vizeSaNoM vAle sanatkumAra devoM se lekara acyutakalpa taka ke deva hote hai| 'gevejjaNuttarAya savve mahiDriyA jAva sacce mahANubhAgA ajiMdA jAva mahamiMdA NAmaM te devagaNA paNNattA samaNAuso' traiveyaka se lekara anuttaravimAnoM taka ke deva bhI maharddhika yAvat mahAprabhAva vAle hote haiN| ye saba vinA indra ke hote haiM aura svayaM eka eka kI saMkhyA meM indra hote haiM / inakA koI indra ho aura vaha ina para zAsana kare aisA ve nahIM hote haiM // 123 // izAna kalpanA devenI baddhi kevI kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! saudharma ane IzAna kalpanA devenI kaddhi ghaNI moTI kahevAmAM Avela che. tethI teo mahA RddhivALA, mahAdyutivALA, yAvat mahAprabhAva DAya che. 'jAva accuo' me4 pramANe mahA Rddhi vigere vizeSaNa vALA sanakumAra dethI laIne ayyata ka95 sudhInA deva DAya che. 'gevejjaNuttarAya savve mahiDhiyA jAva savve mahANubhAgA ajiMdA jAva ahamiMdANAmaM te devagaNA paNNattA samaNAuso' traiveya4 hevAthI sadhana anuttara vimAne sudhInA de paNa mahaddhika yAvat mahAprabhAvavALA hoya che. ane e badhA Indra vinAnA hoya che. ane poteja eka ekanI saMkhyAmAM Indra hoya che. temane bIje kaI indra hoya ane te temanA para zAsana kare evA tamA hAtA nathI. // sU. 123 / / jIvAbhigamasUtra
Page #1125
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1112 jIvAbhigamasUtre ubviya sarIrA ya, tattha NaM je te veuvviya sarIrA te hAravirAiya vacchA jAva dasa disAo ujjovemANA pabhAsemANA jAva paDirUvA, tattha NaM je te aveDavviya sarIrA teNaM AbharaNavasaNarahiyA pagatitthA vibhUsAe pannattA | sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu devIo kerisiyAo vibhUsAe pannattAo ? goyamA ! duvihAo pannattAo, taM jahA- veubviya sarIrAo ya avevviya sarIrAo ya, tattha NaM jAo veuvviyasarIrAo tAo suvaNa sadAlAo suvaNNasaddAlAI vatthAI pavaraparihiyAo caMdANaNAo caMdavilAsiNIo caMdaddhasamaNiDAlAo siMgArAgAracAruvesAo saMgaya jAva pAsAIo jAva paDiruvA, tattha NaM jAo aveuvviyasarIrAo tAo NaM AbharaNavasaNarahiyAo pagatitthAo vibhUsAe pannattAo, sesesu devA devIo Natthi jAva accuo, gevejjagadevA kerisayA vibhUsAe0 ? goyamA ! AbharaNavasaNarahiyA evaM devo Natthi bhANiyavvaM, pagatitthA vibhUsAe pannattA evaM aNuttarA vi / sohammIsANesu devA risae kAmabhoge paccaNubbhavamANA viharaMti ? goyamA ! iTTA sadA iTTA rUvA jAva phAsA, evaM jAva gevejjA, aNuttarovavAiyANaM aNuttarA sadA jAva aNuttarA phAsA / ThiI savvesiM bhANiyavvA, devittAe vi, anaMtaraM cayaMti, caittA je jahiM gacchati taM bhANiyavvaM // sU0 124 // 1 chAyA - saudharmezAnA devA kIdRzA vibhUSaNayA prajJaptAH ? gautama ! dvividhAH prajJaptAH tadyathA - vaikriyazarIrAcA'vaikriyazarIrAzca tatra khalu ye te vaikriyazarIrAstehAravirAjinavakSaso yAvad dazadizA udyotayantaH prabhAsayanto yAvatpratirUpAH tatra ye te'vai kriyazarIrAste khalu AbharaNavasanarahitAH prakRtisthA vibhUSayA prajJaptAH / saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayordevyaH kIdRzyo vibhUSayA prajJaptAH ? gautama ! dvividhAH prajJaptAH, tad yathA - vaikriyazarIrAzvA'vaikriyazarIrAzca tatra yA jIvAbhigamasUtra
Page #1126
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.124 saudharmazAnAdidevAnAM vibhUSAdini0 1113 vaikriyazarIrAH tAH khalu suvarNazabdAH muvarNazabdAnvitAni vastrANi pravaraparihitAzcandrAnanAzcandra vilAsinyazcandrArdhasamalalATAH zRGgArAgAracAruveSAH saMgata yAvat prAsAdikAH yAvatpratirUpAH, tatra khalu yA avaikriyazarIrAsteH khalu AbharaNavasanarahitAH prakatisthAH vibhUSayA prajJaptAH, zeSeSu devA devyo na santi yAvadacyutaH / graiveyakAdevAH kIdRzAH vibhUSayA prajJaptAH ? gautama ! AbharaNavastrarahitAH evaM devyo na santi bhaNitavyam / prakRtisthA vibhUSayA prajJaptAH, evamanuttarA api| saudharmezAneSu devAH kIdRzAn kAmabhogAn pratyanubhavanto viharanti ? gautama ! iSTAn zabdAn, iSTAni rUpANi yAvatsparzAn evaM yAvad aveyakAH, anuttaropapAtikAnAm anuttarAH zabdAH yAvadanuttarAH sparzAH, sthitiH sarveSAM bhnnitvyaa| devi tayApi-anantaraM cyavanti cyavitvA ye yatra gacchanti tadbhaNitavyam suu0||123|| TIkA-'sohammIsANA devA kerisayA vibhUsayA pannattA ? gauyamA ! duvihA pannattA taM jahA-veuvviyasarIrA ya-aveubviyasarIrA ya saudharmezAnadevA vibhUSayA kIdRzAH prajJaptAH ? gautama ? dvividhAH prajJaptAH tadayathA-vaikriyazarIrA'vaikrizarIrAzca 'tattha NaM je te veubviyasarIrA te hAravirAiyavacchA jAva dasadisAo ujjo vemANA pabhAsemANA jAva paDirUvA' tatra dvayormadhye ye te khalu vaikriyazarIrAste hAravirAjitavakSaso varakuNDaladharAH varamAlAmaulimukuTA divyava 'sohammIsANA devA kerisayA vibhUsAe paNNattA' i0 / TIkArtha-aba gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! saudharma aura IzAna devoM ke zarIra vibhUSA se kaise lagate haiM ? isake uttara meM prabhu kahate hai-'koyamA ! duvihA paNNattA' he gautama ! inake zarIra do prakAra ke hote haiM 'taM jahA' jaise 'veubviyasarIrA ya aveuvviya sarIrA ya' eka vaikriya zarIra aura dUsarA avaikriya zarIra 'tattha NaM je te veuvviyasarIrA te hAravirAiyavacchA jAva dasadisAo ujjovemANA pabhAsemANA jAva paDirUvA' inameM jo vaikriya zarIra hotA hai 'sohammIsANA devA kerisayA vibhUsAe paNNattA' tyAle TIkAtha-have gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavana ! saudharma ane IzAna devanA zarIra vibhUSAthI kevA lAge che? A praznanA utta2maa pramuzrI 4 cha - 'goyamA / duvihA paNNattA' he gautama ! temanA zarIra me 42nA DAya che. 'taM jahA' sabhaDe 'veuvviyasarIrAya aveuvviyasarIrAya' se vaiThiya zarIra bhane mI savaiThiya zarI2 'tattha NaM je te veuvviya sarIrA te hAravirAiyavacchA jAva dasa disAo ujjovemANA pabhAsemANA jAva paDirUvA' jI0 140 jIvAbhigamasUtra
Page #1127
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1114 jIvAbhigamasUtre strAbharaNAH svabhAbhiH dazadizA uddyotayantaHprabhAsayantaH prakAzayantaHprAsAdikA darzanIyA abhirUpA pratirUpA bhavanti / 'tattha je te aveuvviyasarIrA te NaM AbharaNavasanarahiyA pagatitthA vibhUsayAe pannattA' tatra ye te'kriyazarIrAste khala AbharaNavasanAbhyAMkhahitAH prakRtisthA vibhUSAbhiH prajJaptAH / 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu devIo kerisayAo vibhUSAbhiH pannattAo ?' saudharmezAnakalpayoH khalu bhadanta ! yAH santi devyastA vibhUSAbhiH kIdRzyaH prakIrtitAH ? bhagavAnAha-'goyamA ! duvihAo pannattAo taM jahA-veubviyasarIrAo ya aveuvviya vaha hAra virAjita hai vakSasthala jisake aisAhotA hai aura vaha apanI prabhAoM se daza dizAoM ko udyotita karatA huA unheM prabhAsita karatA huA yAvat pratirUpa hotA hai yaha zarIra sundara hote haiM tathA sadA kuNDaloM se sundara uttamotama mAlAo se aura sundara 2 divya vastroM se tathA AbharaNoM se susajjita rahatA hai ataeva yaha prAsAdika, darza nIya evaM abhirUpa hotA hai aura jo avaikriya zarIra hotA hai vaha AbharaNa vasana se rahita hotA hai aura prakRtistha hotA hai ataH isakI zobhA svAbhAvikI hotI hai vibhUSAjanya nahIM hotI hai yahI vAta 'tatthaNaM je te aveuvviyasarIrA teNaM AbharaNavasaNarahitA pagatitthA vibhUsAe paNNattA' isa sUtra pATha se kahI haiM / sohammIsANesu NaM kappesu devIo kerisayAo vibhUsAe paNNattAo' he bhadanta ! saudharma aura IzAna kalpoM meM deviyAM vibhUSA se kaisI lagatI haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! duvihAo paNNattAo' he gautama ! inakA zarIra do prakAra temAM je vaikiya zarIra hoya che, te hAra virAjIta che. vakSasthaLanI jemAM evA hoya che. ane te pitAnI prabhAthI daza dizAne prakAzita karatA thakA tene udyotita karatA thakA yAvat prati rUpAya che. temanA zarIre suMdara kuMDaLethI suMdara uttamottama mALAothI ane suMdara divya evA vastrothI tathA AbhUSaNathI susajajIta rahe che. tethI te prAsAdika dazanIya abhirUpa ane prati rUpa hoya che. ane je avaikiya zarIra hoya che te AbhUSaNo, vastro vinAnA hoya che. ane prakRti hoya che. tethI tenI zobhA naisagikI-svAbhAvika DAya che. vibhUSAthI bhanera zAma tabhanI hAtI nathI / pAta 'tattha NaM je te aveuvviyasarIrA teNaM AbharaNavasaNarahitA pagatitthA vibhUsAe paNNattA' mA sUtrapA dvArA pragaTa 42vAmA mAveza cha. 'sohammIsANesu Na bhaMte ! kappesu devIo kerisiyAo vibhUsAe paNNattAo' le mAvan saudhama sane zAna kamAM devi zaNagArathI kevI lAge che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI cha 'goyamA ! duvihAo paNNattAo' gautama ! temanA shrii| meM jIvAbhigamasUtra
Page #1128
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.124 saudharmezAnAdidevAnAM vibhUSAdini0 1115 sarIrAo ya' gautama ! dvividhAH prajJaptAH tadyathA-vaikriyazarIrAzcA'vaikriyazarIrAzca / 'tattha NaM jAo veuvviyasarIrAo tAo suvaNNasadAlAo' tatra khalu yAH vaikriyazarIravatyastAH suvarNazabdAH nUpurAdibhiH, 'suvaNNasaddAlAI vatthAI pavaraparihiyAo' suvarNazabdavanti vastrANi pravaraparihitAH sa kiGkiNIkAni pravaramatyudbhaTa yathA bhavati evaM parihita paridhRtavatyaH / 'caMdANaNAo caMdavilAsiNIo caMdaddhasamaniDAlAo' candrA''nanAH candratulyamukhayuktAH candre ye vilAsAstadvatyaH candrAdhasamalalATAH candrArdhasadRzalalATavatyaH ulkA iva-udyotayantyaH vidyudghAnamarIci dIptasUryatejodhikatarasannikAzAH 'siMgArAgAra cAruvekA hotA hai arthAtU ye do prakAra ke zarIra vAlI hotI hai 'taM jahA' jaise -'veuvviya sarIrAo ya aveubviyasarIrAo ya' eka vaikriya zarIra vAlI aura dUsarI avaikriya zarIra vAlI 'tatthaNaM jAo veuvviya sarI rAo ya tAo suvaNNasaddAlAo suvaNNasaddAlAI vatthAI pavaraparihitAocaMdANaNAo caMdavilAsiNIocaMdaddhasamaNiDAlAosiMgArAgAra cArUvesAo saMgaya jAva pAsAIyAo jAva paDirUvA' inameM jo vaikriya zarIra vAlI deviyAM haiM ve suvarNa nirmita napura Adi ke zabdoM se yukta rahatI haiM, kiGkiNI Adi ke zabdoM se vAcAlita sundara 2 vastroM ko sundara DhaMga se pahire rahatI haiM inakA mukhamaNDala candra ke jaisA suhAvanA banA rahatA hai bhAla inakA aSTamI ke ardhacandra ke jaisA manohara hotA hai candramA ke jaisA inakA vilAsa hotA hai tathA candramA ke darzana se bhI adhika inakA somadarzana hotA hai ye vijalI ke jaisI sadA camakatI rahatI haiM vijalI kI sAndrakiraNoM ke teja se aura prakAranA hoya che. arthAt teo be prakAranA zarIre vALI hoya che. te jahA' tasA zarI2 2 // pramANe che. 'veuvviyasarIrAoya aveuvviyasarIrA. oya' 24 vaiThiya zarIravANI mane mIla maya zarIravANI 'tatthaNaM jAo veuvviyasarIrAo tAo suvaNNa saddAlAo suvaNNasaddAlAI vatthAI pavaraparihi tAo caMdaNANaNAo caMdavilAsiNIo caMdaddhasamaNiDAlAo siMgArAgAracAruvesAo jAva pAsAiyAo jAva paDirUvA' temA 2 vaiThiya zarI2 pANI kyio che. teo senA vigerethI banAvavAmAM Avela nUpura vigerenA zabdothI yukta rahe che. kiMkiNI-ghughari vigerenA zabdothI vAcA yukta ane suMdara suMdara vastrone suMdara DhaMgathI paherI rAkhe che. teonA mukha maMDaLo caMdranA jevA hAmaNuM rahe che. teono bhAla pradeza AThamanA ardha caMdranA jevA manahara hoya che. temanA vilAsa caMdramAnA jevA hoya che. tathA caMdramAnA darzanathI paNa vadhAre saumya prakAranuM temanuM darzana hoya che. teo vijaLInI jema sadA camakatI rahe che. vijaLInA gADhA kiraNonA tejathI ane prakAzamAna sUryanA tejathI jIvAbhigamasUtra
Page #1129
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1116 jIvAbhigamasUtre sAo saMgaya jAva pAsAIyAo jAva paDirUvA' zRGgArAkAracAruveSAH prAsAdikA darzanIyA abhirUpAH pratirUpAH / 'tattha NaM jAo aveuvviyasarIrAo tAo NaM AbharaNavasaNarahiyAo pagatitthAo vibhUsAe pannattAo' tatra khalu yAH yAH avaikriyazarIrAstAH AbharaNavasanarahitAH prakRtisthAH svabhAvato'nudvelitAH vibhUpayA prajJaptAH kathitAH / 'sesesu devA devIo Natthi jAva accuo' zeSeSu devAH yAvadacyutaH saudharmazAnakalpavadeva sanatkumArAdArabhyA'cyutakalpadevaparyanta devAnAM vibhUSayA varNana kartavyam parantu-sanatkumArAdi kalpeSu devyo na bhavanti ato devI sUtrANi na vaktavyAni ata evoktaM 'sesesu devIo natthi' zeSeSu dIpta sUrya ke teja se bhI adhika inakA teja hotA hai zRGgAra kA ye sAkSAt mUrtiyAM hotI haiM veSa inakA baDA cittAkarSaka hotA hai ye prAsAdika, darzanIya abhirUpa aura pratirUpa hotI haiM / 'tattha NaM jAo aveuvviya sarIrAo tAo' tathA jo deviyAM avaikriyaka zarIra vAlI hotI haiM ve 'AbharaNavasaNarahiyAo' AbharaNa vasana rahita hotI haiM arthAt AbharaNAdi se apane zarIra kI zobhA nahIM banAtI haiM pracyuta unake zarIra kI zobhA 'pagatitthAo vibhUsAe paNNattAo' svAbhAvika hotI hai yahI unakI vibhUSA hai / 'seselu devA devIo patthi jAva accuo' sanatkumAra se lekara acyuta svarga taka isI taraha se devoM ke donoM prakAra ke zarIra kI vibhUSA kA varNana hai arthAt avaikriya zarIra kI zobhA svAbhAvika hai aura vaikriya zarIra kI zobhA AbharaNAdikoM dvArA kI jAtI hai deviyoM ke zArIrika zobhA ke sUtra yahAM para nahIM kahanA cAhiye kyoMki dUsare svarga ke Age paNa vadhAre temanuM teja hoya che. teo sAkSAt zRMgAranI mUrti jevIja hoya che. temane veSa ghaNoja cittAkarSaka hoya che. teo prAsAdika, darzanIya, ali35 mane prati35 DAya che. 'tatthaNaM jAo aveuvviyasarIrAo tAo' tabhA ? kyio savaiThiya zarI2jI DAya cha, te 'AbharaNa vasaNarahiyAo' AbhUSaNa ane vastra vinAnI hoya che arthAt AbharaNa vigerethI pitAnA zarIranI zAlA yAvatI nathI. 52'tu temanA zarIranI zamA 'pagatitthAo vibhUsAe paNNatAo' svAmA4i 42nI rAya che. me tegAnA AbhUSaNa cha. 'sesesu devA devIo Natthi jAva accuo' sanabhA2 485thI ne acyuta 485 sudhiin| devenuM varNana Aja kathana pramANe banne prakAranI vibhUSAvALuM che. arthAt avaikiya zarIranI zobhA svAbhAvikI che ane kriya zarIranI zobhA AbhUSaNa alaMkAra vigere dvArA karavAmAM Avela hoya che. deviyenA zArIrika zebhAnuM sUtra-kathana jIvAbhigamasUtra
Page #1130
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.124 saudharmezAnAdidevAnAM vibhUSAdini0 1117 devyo na santi iti / 'gevejjagadevA kerisayA vibhUsayA pannattA' he bhadanta ! graiveyakA devAH kIdRzA vibhUSayA prajJaptAH ? bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! te khalu devAH 'AbharaNavasaNarahiyA' AbharaNavasanarahitAH prakRtisthA vibhUSayA prajJaptAH ekasyaiva bhavadhAraNIyazarIrasya sattvAt / 'evaM devI patthi bhANiyadhvaM' evaM graiveyakakalpe devyo na santIti bhaNitavyam tasmAddevI sUtrANi na vktvyaani| 'evaM aNuttarovavAiyA vi' evaM graiveyakadevavat anuttaropapAtikA api zarIra vibhUSayA nirUpaNIyAH ekamevabhavadhAraNIyaM zarIrameteSAM-devyazcA'tra na santIti vaktavyam iti / deviyAM utpanna nahIM hotI hai ataH sanatkumAra Adi kalpoM meM deviyoM ke sambandha meM zArIrika zobhA kA varNana karane vAle sUtroM ke kahane kA niSedha kiyA gayA hai / 'gevejjagadevA kerisayA vibhUsAe pannattA' he bhadanta ! aveyaka deva kaisI vibhUSA se vibhUSita kahe gaye haiM ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! ve deva 'AbharaNavasaNarahiyA' apane zarIra kI zobhA AbharaNa Adiko dvArA nahIM banAte haiM kyoMki ye unase rahita hote haiM ataH unake zarIra kI zobhA svabhAvataH hI hotI hai| yahAM eka hI bhavadhAraNIya zarIra hotA hai "evaM devI Natthi bhANiyacvaM' yahAM para bhI deviyoM ke zArIrika zobhA sambandhI sUtra nahIM kahe gaye haiM kyoMki graiveyaka kalpa meM deviyAM nahIM hotI haiN| 'evaM aNuttarovavAiyA vi' anuttara vimAnavAsI devoM ke bhI eka hI bhavadhAraNIya zarIra hotA hai ataH ye bhI aveyaka devoM kI taraha apane ahIMyAM kahevAnuM nathI. kemake-bIjA svarganI AgaLa devi utpanna thatI nathI. tethI ja sanakumAra vigere kalpamAM deviyenA saMbaMdhamAM zArIrika zebhAnu pani 42vApAsUtra pAnI niSedha 49sa cha.' gevejjaga devA kerisayA vibhUsayA paNNattA' bhagavan aveya4 / / prAnI vibhUSAthI vibhUSita vAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! te devo 'AbharaNavasaNa rahiyA' ghetAnA zarIranI zAlA mAbhUSA vigere dAmanAyatA nathI kemake teo AbharaNudithI rahita hoya che. tethI temanA zarIranI zebhA svAbhAvikI ja hoya che. ahIyAM temanA zarIra ekaja bhavadhAraNIya ja hoya cha. 'evaM devI natthi bhANiyavvaM' maDIyA 5 viyAnI zArI24 zAlA saMbaMdhI sUtra kahevAmA Avela nathI. kemake greveyaka ka5mAM devi hatI nathI. 'evaM aNuttarovavAiyA vi' 25nuttara vimAna vAsI devAne paY 4 syaaraNIya zarIra ja hoya che. tethI teo paNa greveyaka devenI jema pitAnA jIvAbhigamasUtra
Page #1131
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1118 jIvAbhigamasUtre atha devAnAM kAmabhogaM prastauti- 'sohammIsANesu devA kerisae kAmabhoge paccaNubbhavamANA viharaMti' saudharmezAkalpayoH khalu bhadanta ! devAH kIdRzAn kAmabhogAn zabdAdiviSayAn pratyanubhavanto viharanti ? bhagavAnAha-'goyamA ! iTA sadA iTTA rUvA jAva phAsA' iSTAn zabda-rUpa-gandha-rasa-sparzAn pratyanubhavanto viharantIti / evaM jAva gevejjA' sodharmezAnavad graiveyakAntAH sanatkumArAt jnyeyaaH| 'aNuttarovavAiyANaM aNuttarA sadA jAva aNuttarA phAsA' anuttaropapAtikadevAnAmanuttarAH zabdAH yAvadanuttarAH sparzAH anuttarAn sarvato viziSTAn zabdAdi viSayAn pratyanubhavanto viharantIti bodhyam / zarIra kI vibhUSA anya AbharaNAdikoM dvArA nahIM karate haiM kintu inake zarIra kI zobhA svAbhAvika hotI hai| yahAM para bhI deviyAM nahIM haiN| 'sohammIsANesu devA kerisae kAmabhoge paccaNumbhavamANA vi haraMti' he bhadanta ! saudharma aura IzAna kalpa meM deva kaise kAmabhogoM kA zabdAdi viSayoM kA anubhava karate rahate haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! iTTA saddA, iTTA rUvA jAva phAsA' he gautama ! saudharma aura IzAna kalpa ke deva iSTa zabda, iSTarUpa, iSTagaMdha, iSTarasa aura iSTa sparzoM kA anubhava karate rahate haiM 'evaM jAva gevenjA' aisA yaha kAma bhoga sambandhI kathana aveyakavAsI devoM taka jAnanA cAhiye 'aNuttarovavAiyANaM aNuttarA saddA jAva aNuttarA phAsA.' anuttaropapAtika jo deva haiM ve anuttara zabdoM kA yAvat anuttara sparzo kA-sarvato viziSTa zabdAdi viSayoM kA-anubhava karate rahate haiM / 'ThiI savvesiM bhANiyavvA' samasta devoM kI zarIranI zobhA AbhUSaNa vigere dvArA karatA nathI. paraMtu temane e zarIranI zAmA svAlAvi4 4 DAya che. mI 5 heviyA hAtI nathI. 'sohammIsA Nesu devA kerisae kAmabhoge paccaNubhavamANA vi0' hai bhagavan sIdhama bhane izAna kapamAM kevA prakAranA kAmano arthAt zabdAdi viSane anubhava paDatA cha. // prazana uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! iTUThA, sadA iTThA rUvA jAva phAsA' gautama ! saudharma bhane 4485na / 4 54, rASTa 35, dha; USTa 2sa, aneTa 25sheni| anubhava 420i 29 che. 'evaM jAva gevejjA' se zatamA milera samadhI 4thana avaya pAsI DhevonA 4thana panta sabha7 se. 'aNuttarovavAiyANaM aNuttararA sadA jAva aNuttarA phAsA0' anutta55ti he| cha t| anuttara zahAnA yAvat mnuttrsparzenA-sarvathI vizeSa prakAranA zabdAdi viSayane anubhava karatA rahe che. jIvAbhigamasUtra
Page #1132
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3. sU. 124 saudharmezAnAdidevAnAM vibhUSAdini0 1119 atha devasthiti pratipAdanamArabhate - 'ThiI sacvesi bhANiyavvA' pratikalpaM sthitAnAM sthitiH bhaNitavyA tathAhi - saudharmezAnAnAM jaghanyata ekaM palyopamam, utkarSato dve sAgaropame / evamIzAne - jaghanyata ekaM sAtirekaM palyopamam, utkato dve sAtireke sAgaropame / sanatkumAre- jaghanyato dve sAgaropame, utkarSataH sapta sAgaropamANi / mAhendre jaghanyataH sAtireke dve sAgaropame, utkarSata sAtirekANi saptasAgaropamANi / brahmaloke jaghanyataH saptasAgaropamANi, utkarSato dazasAgaropamANi / lAntake jaghanyato dazasAgaropamANi, utkarSatazcaturdazasAgaropamANi / mahAzukre - jaghanyatazcaturdaza sAgaropamANi utkarSataH saptadaza sAgaropamANi / sahasrAre jaghanyataH saptadazasAgaropamANi, utkarSato'STAdazasAgaropamANi / Anate kalpe sthiti ke sambandha meM isa prakAra se kathana karanA cAhiye - saudharma aura IzAna ke devalokoM kI sthiti jaghanya kI apekSA eka palyopama kI hai aura utkRSTa kI apekSA do sAgaropama se bhI kucha adhika hai parantu IzAna devaloka meM jaghanya sthiti kucha adhika eka palyopama kI hai sanatkumAra meM jaghanya kI apekSA do sAgaropama kI sthiti hai aura utkRSTa kI apekSA sAta sAgaropama kI sthiti hai mAhendra kalpa meM jaghanya sthiti kucha adhika do sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti kucha adhika sAta sAgaropama kI hai brahmaloka meM jaghanyasthiti sAta sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti daza sAgaropama kI hai lAntaka meM jaghanyasthiti 10 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 14 sAgaropama kI hai mahAzukra meM jaghanya sthiti 14 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 17 sAgaropama kI hai sahastrAra kalpa meM jaghanya sthiti 'ThiI sabvesi bhANiyavvA' saghaNA ThevonI sthitinA saMbaMdhAM A prabhAnu N prathana karavu joie. saudharma ane izAna kalpanA devAnI sthiti jaghanya apekSAe eka patyeApamanI che. ane utkRSTanI apekSAe e sAgarApamathI paNa kaMika vadhAre che. paraMtu izAna devaleAkamAM jaghanya sthiti kaMIka vadhAre eka pacepamanI che. sanatkumAra kalpamAM jaghanyanI apekSAe e sAgarapamanI sthiti che. ane utkRSTanI apekSAe sAta sAgare pamanI sthiti che. mAhendrakalpamAM jaghanya sthiti kaMIka vadhAre e sAgare pamanI che. ane utkRSTa sthiti kaMIka vadhAre sAta sAgaropamanI che. brahmaleAka kalpamAM jaghanya sthiti sAta sAgara - pamanI che. ane utkRSTa sthiti daza sAgare pamanI che. lAntaka kalpamAM jaghanya sthiti 10 dasa sAgarapamanI che, ane utkRSTa sthiti 14 cauda sAgarApamanI che. mahAzukra 5mAM jaghanya sthiti 14 cauda sAgare pamanI che, ane jIvAbhigamasUtra
Page #1133
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre jaghanyato'STAdazasAgaropamANi, utkarSataH ekonaviMzatiH sAgaropamANi / prANate jaghanyata ekonaviMzatiH sAgaropamANi, utkarSato viMzatiH sAgaropamANi / AraNake jaghanyato vizatiH sAgaropamANi, utkarSataH ekaviMzati sAgaropamANi / acyute devAnAM sthitirjaghanyata ekavizatiH sAgaropamANi, utkarSato dvAviMzatiH sAgaropamANi / adhastanA'dhastana graiveyaka prastaTe jadhanyato dvAviMzatiH sAgaropamANi / utkarSa - tatrayoviMzatiH sAgaropamANi / adhastanamadhyamagraiveyaka prastaTe jaghanyatastrayoviMzatiH sA0 utkarSatazcaturviMzatiH sA0 / adhastanoparitanagraiveyaka prastaTe jaghanyatazcaturviM zatiH sA0 utkarSataH paJcaviMzatiH sAgaropamANi / madhyamAdhastana graiveyake jaghanyataH 17 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 18 sAgaropama kI hai Anata kalpa meM jaghanya sthiti 18 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 19 sAgaropama kI hai prANatakalpa meM jaghanyasthiti 19 sAgaropama kI hai aura utkRSTasthiti 20 sAgaropama kI hai AraNakalpa meM jaghanyasthiti 20 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 21 sAgaropama kI hai acyuta kalpa meM jaghanyasthiti 21 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 22 sAgaropama kI hai adhastana adhastana graiveyaka meM jaghanya sthiti 22 sAgaropama kI hai aura utkRSTasthiti 23 sAgaropama kI hai aghastana madhyamagraiveyaka meM jaghanyasthiti 23 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 24 sAgaropama kI hai adhastana uparitana graiveyaka meM jaghanya sthiti 24 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 25 sAgaropama kI 1120 utkRSTa sthiti 17 sattara sAgare pamanI che. sahasrAra kalpamAM jaghanya sthiti 17 sattara sAgaropamanI che. ane utkRSTa sthiti 18 aDhAra sAgare|pamanI che. Anata 5mAM jaghanya sthiti 18 aDhAra sAgareApamanI che. ane utkRSTa sthiti 19 ogaNIsa sAgaropamanI che. prANata kalpamAM jaghanya sthiti 19 sAgaropamanI che. ane utkRSTa sthiti 20 vIsa sAgarApamanI che. AraNu 5mAM jaghanya sthiti 20 vIsa sAgaropamanI che. ane utkRSTa sthiti 21 eka vIsa sAgarApamanI che. acyuta kalpanAM jaghanya sthiti 21 eka vIsa sAgarApamanI che. ane utkRSTa sthiti 22 khAvIsa sAregamanI che. adhastana traiveyakamA jaghanya sthiti 22 khAvIsa sAgare pamanI che ane utkRSTa sthiti 23 tevIsa sAgaropamanI che. adhastana madhyama traiveyakamAM jaghanya sthiti 23 tevIsa sAgaropamanI che. ane utkRSTa sthiti 24 cAvIsa sAgaropamanI che. adhastana traiveyakamAM jaghanya sthiti 24 cAvIsa sAgaropamanI che. ane utkRSTa sthiti 25 pacIsa sAgaropamanI che, madhyama adhastana traiveyakamAM jIvAbhigamasUtra
Page #1134
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.124 saudharmezAnAdidevAnAM vibhUSAdini0 1121 paJcaviMzatiH sA0, utkarSataH SaiviMzatiH sA0 / madhyamamadhyamaveyake jaghanyataH SaiviMzatiH sA0, utkarSataH saptaviMzatiH sA0 / madhyamoparitanagraiveyake jaghanyataH saptaviMzatiH sA0, utkarSato'STAviMzatiH sA0 / uparitanA'dhastanauveyake ja. aSTAvi0 sA0, utkarSata ekonaviMzat sA0 / uparitanamadhyamagraiveyake jaghanyataH ekonatriMzat sA0 utkarSatastriMzat sA0 / uparitanoparitanapraive. jaghanyataH triMzatsA0, utkarSataH ekatriMzatsA0 / vijaya-vaijayanta-jayantA'parAjiteSu jaghanyata ekatriMzautkarSatautkarSata-strayastriMzatsA / sarvArthasiddhamahAvimAne jaghanyatastrayastriMzatsA0 utkarSato'pi tathA / hai madhyama adhastana aveyaka meM jaghanya sthiti 25 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 26 sAgaropama kI hai madhyama madhyama graiveyaka meM jaghanya sthiti 26 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 27 sAgaropama kI hai madhyama uparitana graiveyaka meM jaghanya sthiti 27 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 28 sAgaropama kI hai uparitana adhastana graiveyaka meM jaghanya sthiti 28 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 29 sAgaropama kI hai uparitana madhyama praiveyaka meM jaghanya sthiti 29 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 30 sAgaropama kI hai uparitana uparitana graiveyaka meM jaghanya sthiti 30 sAgaropama kI hai aura utkRSTa sthiti 31 sAgaropama kI hai vijaya, vaijayanta, jayanta, aura aparAjita, inameM jaghanyasthiti 31 sAgaropama kI hai aura utkRSTa jaghanya sthiti 25 pacIsa sAgaropamanI che. ane utkRSTa sthiti 26 chavvIsa sAgaropamanI che. madhyama madhyama greveyakamAM jaghanya sthiti 26 chavvIsa sAgaropamanI che ane utkRSTa sthiti 27 satyAvIsa sAgaropamanI che. madhyama uparitana zaiveyakamAM jaghanya sthiti ra7 satyAvIsa sAgaropamanI che. ane utkRSTa sthiti 28 aThayAvIsa sAgaropamanI che. uparitana adhastana vaiveyaka mAM jaghanya sthiti 28 aThyAvIsa sAgarepamanI che. ane utkRSTa sthiti 29 ogaNa trIsa sAgaropamanI che. uparitana madhyama raiveyakamAM jaghanya sthiti 29 ogaNa trIsa sAgaropamanI che ane utkRSTa sthiti 30 trIsa sAgarepamanI che. uparitana zaiveyakamAM jaghanya sthiti 30 trIsa sAgarepanI che. ane utkRSTa sthiti 31 ekatrIsa sAgaropamanI che. vijaya, vaijyana, jayanta ane aparAjIta devalekamAM jaghanya sthiti 31 ekatrIsa sAgaropamanI ane utkRSTa sthiti 33 tetrIsa sAgaropamanI che. sarvArtha siddha mahA jI0 141 jIvAbhigamasUtrA
Page #1135
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre athodvartanAmAzrityAha- 'sohammaga devANaM' ityAdi / saudharmakadevAH khalu bhadanta ! cyavanti 'caittA jahiM gaccheti taM bhANiyavvaM' anantaraM cyavitvA ye yatra gacchanti tatsarvaM bhaNitavyam, he bhadanta ! saudharmakadevA anantaraM cyavitvA kutra nairayikeSu - niryakSu - manuSyeSu deveSu vA gacchanti ? bhagavAnAha - gautama ! no nairayikeSUtpadyante na vA deveSUtpadyante, kintu tiryakSu manuSyeSu' ityAdi sarve prajJApanAyAH SaSThavyutkrAntyAkhyapade yathA kathitaM tathAtrA'pi ( vistarAdvibhemi ) bAdaraparyAptapRthivyavvanaspatiSu paryAptagarbhavyutkrAntikatiryak paJcendriyamanuSyeSu ca saMkhyAtavarSAyuSyeSu eSa ca saMkSepArthaH / evamIzAnadevA api vaktavyAH / 33 sAgaropama kI hai sarvArthasiddha mahAvimAna meM ajaghanyotkarSasthiti 33 sAgaropama kI hai / 1122 udvarttanAdvAra kathana - ' - 'sohammagadevANaM anaMtaraM caittA jahiM gacchati taM bhANiyaccaM' he bhadanta ! saudharma aura IzAna ke deva cavakara sIdhe kahAM para jAte haiM ? kyA ve nairayikoM meM jAte hai yA yAvat devoM meM jAte haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA !' he gautama ! ve na nairayikoM meM utpanna hote haiM aura na devoM meM utpanna hote haiM kintu tiryaJca evaM manuSyoM meM utpanna hote haiM ityAdi saba kathana jaisA prajJApanA ke chaTheM pada vyutkrAnti meM kahA gayA hai vaisA vaha saba yahAM para bhI kaha lenA cAhiye tathA ca ve bAdara paryAptaka pRthivI kAyikoM meM bAdara paryApta, aSkAyikoM meM, bAdara paryAptaka vanaspatikAyiko meM saMkhyAta varSa kI Ayu vAle paryAptaka garbhaja tiryag paMcendriyoM meM vimAnamAM ajaghanyatkarSa sthiti 33 tetrIsa sAgarApamanI che. uddenA dvAranuM kathana 'sohammagadevANaM anaMtara caittA jahiM gaccheti taM bhANiyavvaM' he bhagavan saudhama ane izAna kalpanA daivecavIne sIdhA kayAM jAya che ? zu te naiyikAmAM jAya che? athavA yAvat devAmAM jAya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI che - 'goyamA ! he gautama! tethe nairayi abhAM utpanna thatA nathI. temaja teo devAmAM paNa utpanna thatA nathI. paraMtu tica ane manuScAmAM utpanna thAya che. A vigere tamAma prakAranuM kathana prajJApanA sUtranA 6 chaThThA vyutkrAMtipaTTamAM je pramANe kahevAmAM Avela che. eja pramANenuM te tamAma kathana ahIyAM paNa kahI levuM joie. te e rIte che-e khAdara paryAptaka pRthvIkAyikAmAM, khAdara paryAptaka aparyAptakamAM, khAdara paryAptaka vanaspati kAyikAmAM saMkhyAta vanI AyuSyavALA paryAptaka gaCja tik paMcendriyAmAM jIvAbhigamasUtra
Page #1136
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU. 125 sarvaprANabhUtAdInAM utpannapUrvAdikam 1123 sanatkumArAtsahasrAraparyantA paryApta garbhavyutkrAntikatiryak-paJcendriyamanuSyeSvevasaMkhyAtavarSAyuSkeSu naikendriyeSu-api, AnatAdayo yAvadanuttaropapAtikadevAH cyavikhA na tiryak paJcendriyeSvapi kintu-yathoktarUpeSu manuSyeSveveti sU0 // 124 // mUlam-sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu savvappANA savvabhUyA jAva sattA puDhavIkAiyattAe jAva vaNassaikAiyatAe devattAe devittAe AsaNasayaNa jAva bhaMDovagaraNattAe uvavaNNapuvvA ? haMtA goyamA ? asaI aduvA aNaMtakhutto, sesesu kappesu evaM ceva navaraM no ceva NaM devittAe jAva geve. jagA, aNuttarovavAiesu vi evaM, No ceva NaM devattAe devitAe |settN devA / neraiyANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA? goyamA ! jahaNNeNa dasavAsasahassAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM / evaM savvesiM pucchA, tirikkha joNiyANaM jahanneNaM aMto muhattaM ukkoseNaM tiNNi paliovamAiM evaM maNussANa vi, devANaM jahA neraiyANaM / devaneraiyANaM jA ceva ThiI sacceva saMciTaNA, tirikkhajoNiyassa jahanneNaM aMto muhutto ukkoaura garbhaja manuSyoM meM utpanna hote haiM / isI taraha se IzAna deva bhI sIdhe yahIM para utpanna hote haiM sanatkumAra se lekara sahasrAra taka ke deva saMkhyAta varSa kI Ayu vAle paryApta garbhaja paMcendriya tiryaJca aura manuSyoM meM hI utpanna hote haiM ekendriyoM meM utpanna nahIM hote hai / Anata se lekara yAvat anuttaropapAtika deva tiryaka paMcendriyoM meM utpanna nahIM hote haiM kintu ve to manuSyoM meM hI utpanna hote haiM // 124 // ane garbhaja manuSyamAM utpanna thAya che. e ja pramANe IzAna deva paNa sIdhA ahIMyAM ja utpanna thAya che. sanakumArathI laIne sahasAra sudhInA de saMkhyAta varSanI AyuSyavALA paryApta garbhaja paMcendriya tiryaMca ane manu. mAM ja utpanna thAya che. ekendrimAM teo utpanna thatA nathI. AnatathI laIne yAvatu anuttarapapAtika de tiyaka paMcendrimAM utpanna thatA nathI, paraMtu teo te manuSyamAM ja utpanna thAya che. 124 che jIvAbhigamasUtra
Page #1137
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1124 jIvAbhigamasUtre seNaM vaNassai kAlo, maNusse NaM bhaMte ! maNussetti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! 'jahaNNeNaM aMto muhuttaM ukkoseNaM tinni paliovamAiM puTavakoDi puhuttamabbhahiyAI / NeraiyamaNussadevANaM aMtaraM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassai kaalo| tirikkhajoNiyassa aMtaraM jahanneNaM aMto muhattaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM / eesi NaM bhaMte ! NeraiyANaM jAva devANa ya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA-visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA maNussA NeraiyA asaMkhejaguNA,devAasaMkhejaguNA, tiriyA aNaMtaguNA, se taM cauThivahA saMsArasamAvaNNagA jIvA pannattA / sU. 125 // chAyA-saudharmezAnayoH khalu bhadanta ! kalpayoH sarvaprANAH sarvabhUtA yAvat sattvA pRthivI kAyikatayA yAvadvanaspatikatayA devatayA devItayA AsanazayanayAvadabhANDopakaraNatayA utpannapUrvAH ? hanta gautama ! asakRt athavA'nantakRtaH, zeSeSu kalpeSu, evameva navaraM naiva khalu devItayA yAvaddyaiveyakAH, anuttaropapAtikeSvapyevameva naiva khalu devatayA devItayA / ta ete devAH / nairayikANAM khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptAH, jaghanyena dazavarSasahasrANi utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi evaM sarveSAM pRcchA, tiryagyonikAnAM jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa trINi palyopamAni, evaM manuSyANAmapi, devAnAM yathA nairayikANAm / deva nairikayoyuvasthitiH saiva saMciTThaNA (saMsthAna-kAyasthitiH) tiryagyonikasya jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa vanaspatikAlaH, manuSyaH khalu bhadanta ! manuSya iti kAlataH kiyaciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUte utkarSeNa trINi palyopamAni pUrvakoTikapRthaktvA'bhyadhikAni / nairayika manuSyadevAnAmantaraM jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSaNa vanaspatikAlaH / tiryagyoni kasyA'ntaraM jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa sAgaropamaza'pRthaktvaM sAtirekam / eteSAM khalu bhadanta ! nairayikANAM yAvadevatAnAJca katarekatarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA manuSyAH nairayikA asaMkhyeguNAH devA asaMkhyeyaguNAH tiryazcaH anntgunnaaH| ta ete caturvidhAH saMsArasamApannakA jIvAH prajJaptAH ||suu0 125 // jIvAbhigamasUtra
Page #1138
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 125 sarvaprANabhUtAdInAM utpannapUrvAdikam 1125 TIkA- 'sohammIsANe NaM bhaMte ! kappesu savvapANA sacvabhUyA jAva sattA puDhavIkAiyattA jAva vaNassaikAiyattAe devittAe AsaNasayaNa jAva bhaMDova - garaNattAe ubavaNNapuvvA ?' saudharmezAna kalpayoH khalu bhadanta ! sarve prANAH sarve - bhUtAH yAvat satvAH 'prANA dvitricatuH proktAH bhUtAzca taravaH smRtAH / jIvAH paJcendriyAjJeyAH zeSAH saccA udIritAH // 1 // ime prANAdayaH pRthivyabvanaspatikAyatayA - devatayA vA AsanatayA zayanatayA tatrAsssanaM - siMhAsanAdikam zayanaM palyaGka stambhatayA bhANDopakaraNatayA tatrabhANDamAtropakaraNaM hArA'rdhahArakuNDalAdi tattayA utpannapUrvAH kim ? bhagavAnAha - 'goyamA ! asaI aduvA anaMta - khutto' he gautama ! asakRt - anekadhA tatra tatra kalpeSu ime utpanna pUrvAH, athavA'ntakRtvaH - anantAn vArAn sAMvyavahArikarAzyantargatAnAM sarvasthAneSu prAyo'nantazaH saMprApti sambhavAt iti / 'sesesu kappesa sohammIsANe NaM bhaMte / kappesu savvapANA savvabhUyA jAva - i0 / TIkArtha - aba gautama ne prabhu se aisA pUchA hai - he bhadanta ! saudharma aura IzAna kalpoM meM kyA samasta prANa, samasta bhUta, yAvat samasta sattva kyA pRthivIkAyika rUpa se yAvat vanaspatikAyika rUpa se devarUpa se, devIrUpa se, azana, zayana, yAvat bhANDopakaraNa rUpa se utpanna ho cuke hai ? do indriya teindriya aura cauindriya inheM prANa zabda se kahA gayA hai vRkSoM ko bhUta zabda se kahA gayA hai paJcendriyoM ko jIva zabda se kahA gayA haiM aura inase atirikta bAkI ke jIvoM ko sattva zabda se kahA gayA hai isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'haMtA, goyamA ! asaI aduvA anaMtakhutto sesesu kappesu evaM ceva' hAM gautama ! saudharma aura IzAna kalpoM meM samasta prANa samasta bhUta, 'sohammIsANesu NaM bhaMte ! kappesu savvapANA savvabhUyA jAva tyAhi TIkA - have gautamasvAmI prabhuzrIne evu pUche che ke he bhagavan ! saudhama ane izAna kalpAmAM saghaLA prANa, saghaLA bhUtA yAvat saghaLA satve pRthvIkAyika paNAthI yAvat vanaspatikAyikapaNAthI. deva paNAthI devI paNAthI, azana, zayana, yAvat bhAMDepakaraNa rUpe utpanna thai cUkela che? e indriya teindriya ane cAra iMdriyavALA jIvAne prANu zabdathI kahela che. vRkSeAne bhUta zabdathI kahela che. paMcendriyAne jIva zabdathI kahevAmAM Avela che. ane tenA zivAya khAkInA jIvane satva zabdathI kahevAmAM Avela che. A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne he che 'haMtA goyamA ! asaI aduvA atto se kappe evaM ceva' hA gautama ! saudharma bhane zAna spomA sajA jIvAbhigamasUtra
Page #1139
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1126 jIvAbhigamasUtre evaM ceva' zeSa sanatkumArAdi kalpeSvapi jIvA utpannapUrvA anekazaH / 'navaraM no cevaNaM devittAe jAva gevejagA' navaraM naiva khalu devItayA samutpannapUrvAH, sanatkumArAdiSu devInAmutpAdA'bhAvAt evaM yAvadgaveyakakalpeSu vaktavyam / 'aNuttarovavAIesu vi evaM' anuttaropapAtikeSvapi kalpeSu saudharmakalpavat vaktavyatA / 'no ceva NaM devattAe devittAe' naiva khalu devatayA devitayA vA anuttarakalpeSu anantakRtvo devatvasya pratiSedhaH vijaya-jayanta-vaijayantA'parAjiteSu caturSu utkarSato'pi vAradvayam sarvArthasiddhe mahAvimAne ekavAram eva gamanasamasta jIva aura samasta sattva aneka vAra athavA anantavAra pRthivI kAyika rUpa se, devarUpa devIrUpa se azana zayana yAvat bhANDopakaraNa rUpa se utpanna ho cuke haiN| zeSa kalpoM meM bhI ve isI prakAra se anekavAra athavA anantavAra utpanna ho cuke haiM 'NavaraM no cevaNaM devittAe jAva gevejjagA, aNuttarovavAtiesu vi evaM, No cevaNaM devattAe devi ttAe' parantu sanatkumAra se lekara yAvat graiveyaka taka ke devoM meM ye samasta prANa, samasta bhUta, samasta jIva aura samasta satva devIpa se utpanna nahIM hue haiM kyoMki yahAM para inakA utpAda nahIM hotA hai vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita ke devoM meM ye samasta prANAdika devIrUpa se utpanna nahIM hue haiM aura na anaMtavAra devarUpa se utpanna hue haiM kyoMki yahAM para jIva do bAra se jyAdA utpanna nahIM hotA hai isI taraha se sarvArthasiddha vimAna meM bhI ye prANAdika devI rUpa se utpanna nahIM hue haiM aura na anekavAra devarUpa se utpanna prANa, saghaLA bhUta saghaLA jIvo, ane saghaLA satya, anekavAra athavA anaMtavAra pRthvI kAyika paNAthI deva rUpathI, devI rUpathI azana, zayana, thAvat bhAMDepakaraNa rUpathI utpanna thaI cUkela che. bAkInA kapamAM paNa teo mA pramANe ane pA2 24241 mata pA2 5nna yUThA cha. 'NavaraM No ceva NaM devittAe jAva gevejagA, aNuttarovavAtiesu vi evaM, No ceva NaM devattAe devittAe' 52 sanamA2 thI sana yAvat aveya: sudhInA vomAM e saghaLA prANa, saghaNuM bhUta, saghaLA jIva, ane saghaLA satve devI paNa thI utpanna thayA nathI kema ke-ahIyAM tene utpAta thato nathI. vijaya, jayanta, jayanta ane aparAjIta nA devA mAM e saghaLA prANa, bhUta vigere devI paNa thI utpanna thatA nathI. ane anaMta vAra deva paNa thI paNa utpanna thatA nathI, kema ke ahIyAM je be vAra thI vadhAre vAra utpanna thatA nathI eja pramANe sarvArtha siddha vimAne mAM paNa prANAdika devI paNa thI jIvAbhigamasUtra
Page #1140
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.125 sarvaprANabhUtAdInAM utpannapUrvAdikam 1127 sambhavAt, tata UrdhvamavazyaM manuSyabhavAsAdanena mokSaprApteH / devItvasya tu sarva thaiva pratiSedhaH devInAM tatro tpAdA'sambhavAt / ___ atha caturvidha jIvAnAM bhavasthiti kAyasthitiM ca sAmAnyo varNayati 'nerai. yANaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahanneNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI' nairayikANAM khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM nArakapRthivyAM sthitiH ? bhagavAnAha-gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi etaca ratnaprabhA prathama prastaTamapekSya kathitam utkarSeNa trayastriMzat sAgaropamANi etacca tamastamA saptanaraka pRthivyapekSayA jJAtavyam iti / 'evaM savversi pucchA' evaM sarveSAM pRcchA tathAhi-'tirikkha joNiyANaM jahanneNaM aMtomuhurta ukkoseNaM tinni pali. hue haiM kyoMki yahAM para eka hI bAra utpAda hotA hai-aura yahAM se cave hae jIva kA manuSyagati meM utpAda hokara mokSa meM vahAM se sIdhA gamana hotA hai / 'se taM devA' isa prakAra se yaha devoM ke sambandha meM kathana kiyA gayA hai| aba sUtrakAra cAroM prakAra ke jIvoM kI sAmAnyarUpa se bhavasthiti aura kAyasthiti kA pratipAdana karate haiM-'neraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA' he bhadanta ! nairayika jIvoM kI kitanI kAla kI sthiti kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahanneNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI' he gautama ! nairayika jIvoM kI sAmAnya se jaghanya sthiti daza hajAra varSa kI kahI gaI hai aura utkRSTa sthiti, 33 sAgaropama kI kahI gaI hai "evaM savvesi pucchA' isI prakAra se tiryazcoM kI jaghanya sthiti eka antutpanna thatA nathI. temaja aneka vAra deva rUpathI paNa utpanna thatA nathI. kema ke ahIyAM ekajavAra utpAda thAya che. ane ahIyAM thI cavelA jIva ne pAI manuSya gatimA chana tyAMthI sIdhA mokSamA mana re cha. 'settaM devA' mA rIte mA hevAnA samayamA 4thana 42vAmAM Ave che. - have sUtrakAra cAre prakAranA chanI sAmAnya prakArathI jIva sthiti, sana yasthiti nu pratipAdana 42 cha.-'neraiyANaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThitI paNNattA' hai mApana naiyi yonI sA sanI sthiti havAmA sAveta cha ? bhA prazna na uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! jahaNNeNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI' gautama ! nai2yi vAnI sAmAnyathA jaghanya sthiti dasa hajAra varSanI kahevAmAM Avela che. ane utkRSTa sthiti 33 tetrIsa sAgarA5manI vAma mAvesa cha, "evaM savvesiM pucchA' mera jIvAbhigamasUtra
Page #1141
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1128 jIvAbhigamasUtre ovamAI' tiryagyonikAnAM jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa trINi palyopamAni sthitiH 'evaM maNussANaM vi' evaM manuSyANAmapi / 'devANaM jahA neraiyANaM' deva nairayikayoH jaghanyena dazavarSasahasrANi utkarSataH trayastriMzatsAgaropamANi / 'devaneraiyANaM jA ceva ThiI sacceva saMciTThaNA' devAnAM nairayikANAM yAvatIsthiti bhavasya tAvatyeva kAyasya 10000 jaghanyena 33 sAgaropamANi utkrsstH| 'tirikkhaz2oNiyassa' tiryagyonikasya kAyasthiti 'jahanneNaM aMto muhuttaM' muhUrta kI kahI gaI hai aura utkRSTa sthiti tIna palyopama kI kahI gaI hai devoM kI sthiti jaghanya se daza hajAra varSa kI kahI gaI hai aura utkRSTa se 33 sAgaropama kI kahI gaI haiM evaM manuSyoM kI jaghanyasthiti eka antarmuharta kI aura utkRSTa sthiti tIna palyopama kI kahI gaI hai yaha jaghanya aura utkRSTa sthiti tiryazca aura manuSyoM kI jo kahI gaI haiM vaha bhogabhUmiyA tiryazca aura manuSyoM kI apekSA lekara kahI gaI hai yahI bAta-sUtrakAra ne ina Age ke sUtroM dvArA prakaTa kI hai 'tirikkhajoNiyANaM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tinni paliovamAiM, evaM maNussANa vi, devANaM jahA nneriyaannN| 'deva neraiyANaM jA ceva ThiI sacceva saMciTThaNA' deva aura nairayikoM kI jo bhavasthiti hai vahI unakI saMciTThaNA-kAyasthiti hai kyoMki nairayika jIvoM kA sIdhA nairayikoM meM utpAda nahIM hotA hai kyoMki 'no neraie neraiesu uvavajjai' aisA siddhAnta kathana hai isI taraha deva cava pramANe tiryaMconI jaghanya sthiti eka aMtamuhUrtanI kahela che. ane utkRSTa sthiti traNa pApamanI kahevAmAM Avela che. devenI jaghanya sthiti dasa hajAra varSanI kahela che ane utkRSTa thI 33 tetrIsa sAgaropamanI kahevAmAM Avela che. ane manuSyanI jaghanya sthiti eka aMtamuhUtanI ane utkRSTa sthiti vaNa pApamanI kahevAmAM Avela che. A jaghanya ane utkRSTa sthiti tiryaMca ane manuSyanI je kahevAmAM Avela che te bhegabhUmi nA tiya"ca ane manuSyanI apekSA laIne kahevAmAM Avela che. eja vAta 20 sAmanA sUtra dvArA pragaTa 42vAmAM mAvesa cha. 'tirikkhajoNiyANaM jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tinni paliovamAiM evaM maNussANa vi, devANaM jahA NeraiyANaM devaNeraiyANaM jA ceva ThiI sacceva saMcidaNA' he ane nirayikAnI je jIva sthiti che, teja tenI saMcikRNA-kAyasthiti che kema keneyi vana ta sIdhA nairayimA thata nathI. 'no neraie neraiesu uvavajjai' 2 // prabhArI siddhAntanu 4thana cha. merI pramANe heva yavAna jIvAbhigamasUtra
Page #1142
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU.125 sarvaprANabhUtAdInAM utpanna pUrvAdikam 1129 jaghanyenA'ntarmuhUrtam tato mRtvA manuSyAda butpAdasambhavAt / 'ukko seNaM vaNassa ikAlo' utkarSeNa vanaspatikAlaH, vanaspatikAyeSu - anantakAlaM yAvadavasthAnAt / vanaspatikAla pramANam - yAvAn zAstrAntare vanaspatikAla uktastAvantaM kAlamiti bhAva:, anantA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetrato'nantA lokA asaMkhyeyAH pudgalaparAvartA : te khalu pugalaparAvartAH AvalikAyA asaMkhyeyobhAgaH iti / 'masse NaM bhaMte! maNussetti kAlao kevacciraM hoI' manuSyaH khalu bhadanta ! manuSya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ya idAnIM manuSyaH sa manuSyabhavaM parityajya punaH kiyatA kAlena manuSyabhavaM prApnoti ? bhagavAnAha - goyamA ! jahanneNaM aMtomuhutaM tinni paliyobamAI puthva ko DipuhuttamambhahiyAi" gautama ! jaghanyenAsntarmuhUrtam tato'nantaraM mRtvA tiryagAdau utkarSatastrINi palyopamAni pUrvakoTipRthaktvA'bhyadhikAni tAni ca mahAvideheSu saptamanuSyabhaveSu pUrvakoTyAyuSkeSu kara sIdhA devoM meM utpanna nahIM hotA hai / 'tirikkha joNiyassa jahaneNaM aMto mutaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' tiryakra yonika jIvoM kI kAya sthiti jaghanya se eka antarmuhUrtta kI hai aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa hai 'maNusse NaM bhaMte / maNussetti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! manuSya kI kAyasthiti kitanI hai ? 'goyamA jahaNeNaM aMtomuttaM ukkoseNaM tinni palio mAI puvvako Dipuhuttama bhahiyAI' he gautama ! manuSya kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se pUrvakoTiM pRthaktva adhika tIna palyopama kI hai| deva aura nAraka jIvoM meM kAyasthiti nahI hotI hai / 'tirikkhajjoNiyassa aMtaraM jahanneNaM aMto muhattaM ukkoseNaM sAgaropama sayapuhuttasAiregaM' tiryagyonika jIva kA aMtara kAla - virahakAla sIdhA deva pazuArthI utpanna thatA nathI 'tirikkhajoNiyassa jahaNaNeNaM aMto muhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' tirya: yoni bhavAnI ayasthiti bhaghanyathI me aMtarmuhUrta nI che bhane utkRSTa thI vanaspati asa prabhANunI che, 'maNusse NaM bhaMte! maNussetti kAlao kevacciraM hoI' he bhagavan ! manuSyonI ayasthiti DeMTalI che, 'goyamA ! jahaNeNaM atomuhuttaM ukkoseNaM tinni palio mAI puvvakoDi puhuttamabbhahiyAI' he gautama! manuSyonI ayasthiti bhaghanyathI bhe aMtarmuhUnI che ane utkRSTa thI pU-kATa pRthakatva adhika traNa patye pamanI che, heva ramane nAra lavobhAM ayasthiti hotI nathI. 'tirikkhajoNiyassa aMtaraM jahaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgaropamasayapuhuttasAiregaM tiryagyoniGa chavAnA aMtara kALa arthAt viraha kALa jaghanyathI eka aMtarmuhUta nA che. jI0 142 jIvAbhigamasUtra
Page #1143
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1130 ___ jIvAbhigamasUtre aSTamabhave ca devakurvAdiSu utpAdyamAnasya jJAtavyAni / 'neraiyamaNussa devANaM aMtaraM jahanneNaM aMtomuhUttaM-ukkoseNaM vaNassaikAlo' nairayika-manuSyadevAnAmantaraM jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa vanaspatikAlaH, ayaM bhAvaH-nairayikasyAntaraM nairayikatvAnniHsRtya puna rayikatva prApterapAntarAlaM kAlataH kiyaciraM bhavati ? kiyantaM kAlaM yAvad bhavatItyarthaH bhagavAnAha-jaghanyenAntarmuhUrtam kathamiticet ucyate-narakAdudvRtya jIvo manuSyabhave tiryagbhavevA'ntarmuhUrta sthitvA bhUyo narakeghUtpAdAt tatra manuSyabhavabhAvanaivam-kazcijIvo narakAnnirgatya garbhajamanuSyatvenotpayasarvaparyAptiparyAptaH viziSTasaMjJAnopeto vaikriyalabdhimAn rAjyAdyAkAMkSI paracakrAghupadravamAkarNya svazakti prabhAvazcaturaGgaM sainyaM vikurvitvA saMgrAmaM kRtvA ca mahAraudradhyAnopagato garbhastha eva kAlaM karoti kRtvA ca kAlaM bhUyo narakeSatpadyate tata eva mantarmuhUrtamantaraM bhavati / tiryagbhave narakAduvRtto garbhavyutkrAntika tandulamatsyatvenotpadya mahAraudradhyAnopagato'ntarmuhUrta jIvitvA bhUyo narakeSu jaatH| utkarSato'nantaM kAlamantaraM bhavati sa cA'nantaH kAlaH paramparayA vanaspatiSUtpAdAjjJAtavya iti / evaM manuSyasya khalu bhadanta ! anantaraM manuSyAdbhraSTasya punarmanupyatvaprApterapAntarAlaM kAlataH kiyacciram ? bhagavAnAha-jaghanyenA'ntarmuhUrtam taccamanuSyabhavAnniHsRtya tiryagbhave'ntarmuhUrta sthitvA bhUyo manuSyatvenotpatsyamAnasyajJAtavyam utkarSato'nantaM kAlam so'nantaH kAlo vanaspati kAla iti / devasya khalu bhadanta ! anantaraM devatvAt paribhraSTasya bhUyo devaprApterapAntarAlaM kAlataH kiyat ciraM bhavati ? bhagavAmAha-jaghanyenA'ntarmuhUrtam kazcidevabhavAt cyutvA garbhajamanudhyatvenotpadya sarveparyAptiparyApto viziSTajJAnopetastathAvidhasya zramaNasya zramaNopAsakasya vA samIpe dharmyamAryavacanaM zrutvA dharmadhyAnopagato garbhastha eva kAlaM karoti kAlaM kRtvA deveSUtpadyate tata evamantarmuhUrtamantaraM bhavati / utkarSeNa vanaspatikAla-iti 'tirikkha joNiyassa aMtaraM' tiryagyonikasya khalu bhadanta ! antaraM tiryaktvAt niHsRtasya bhUyastiryaktvaprApterapA-tarAlaM kAlataH kiyaciraM bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA ! jahanne NaM aMtomuhUtta' jaghanyenA'ntarmuhUrtam tacca -jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se kucha adhika sAgaropama zata pRthakatva kA hai / 'Neraiya maNussadevANaM aMtaraM jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM vaNassai kAlo' nairayika, manuSya aura deva inakA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se bhane utkRSTa thI 444 padhAre saag|5msht pRthatva nA cha, 'neraiyamaNussa devANaM aMtaraM jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassai kAlo' naiyi4, manuSya, ane deva teonuM aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUta nuM che ane utkRSTa thI jIvAbhigamasUtra
Page #1144
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3 u. 3 sU. 125 sarvaprANabhUtAdInAM utpannapUrvAdikam 1931 kasyApi tiryakatvena mRtvA manuSyabhave'ntarmuhUrta sthitvA bhUyastiryakratvena utpatsyamAnasya bhavatIti jJAtavyam, 'ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM' sAtirekaM sAgaropamazatapRthaktvam tacca nairantaryeNa devanAraka- manuSyabhavabhramaNena jJAtavyam iti / saMpratyalpabahutvam- 'eesi NaM bhaMte! neraiyANaM jAva devANaya kayarekayarehiMto jAva visesAhiyA' eteSAM khalu bhadanta ! nairayikANAM manuSyANAM tiryagyonikAnAM devAnAM ca katarekatarebhyolpA vA bahukA-tulyA vA- vizeSAdhikAveti praznaH ? bhagavAnAha - 'goyamA savvathovA maNussA - NeraiyA asaMkhejjaguNA devA asaMkhejjaguNA' he gautama! sarvebhyaH stokA - alpA manuSyAH zreNyasaMkhyebhAgavatinabhaH pradezarAzipramANakhAt manuSyA'pekSayA nairayikA asaMkhyeyaguNA adhikAH vanaspatikAla pramANa | 'eesiM NaM bhaMte ! NeraiyANaM jAva devANa ya kare 0 ?' he bhadanta ! nairayikoM se lekara devoM taka ke bIca meM kauna kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta hai kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinase vizeSAdhika hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! savvatthovA maNussA NeraDyA asaM0 tiriyA anaMtaguNA' he gautama! saba se kama manuSya hai / manuSyoM kI apekSA nairayika asaMkhyAtaguNeM adhika hai nairayikoM kI apekSA deva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM aura devoM kI apekSA tiryaga anantaguNe adhika hai / isa taraha se ye cAra prakAra ke saMsArI jIva kahai gaye hai yahAM para kAyasthiti kA tAtparya hai ki jo jIva jisa paryAya se marA hI aura punaH usI paryAya meM sIdhA jAkara janma letA hai vaha yahAM tiryaJcoM kI aura manuSyoM kI hI kAya sthiti hotI hai- devoM aura nAraka jIvoM kI nahIM vanaspatikSaNa prabhANunu che. 'eesi NaM bhaMte ! NeraiyANaM jAva devANaya kayare0 " he bhagavan ! A nairiyakA thI laI ne devA sudhI mAM kANu keAnA karatA alpa che? kANu keAnA karatAM vadhAre che? kANu kAnI khareAkhara che? ane kANu keAnA thI vizeSAdhi che ? yA praznanA uttaramA prabhuzrI che - 'goyamA ! savvatthovA massA raiyA asaMkhejjaguNA tiriyA anaMtaguNA' he gautama! manuSyo sauthI AchA che. manuSyA karatAM naiyikA asaMkhyAta gaNA vadhAre che. nairiyakAnA karatAM devA asa MkhyAta gaNA vadhAre che. ane devAnA karatAM tik ana tagaNA vadhAre che. A rIte A cAra prakAranA saMsArI jIvA kahevAmAM Avela che ehIyAM kAyasthitinuM tAtparya e che ke- jIva je paryAyathI marIne pharIthI eja paryAyamAM sIdhA jaIne janma le che. te ahIyAM tiya cAnI ane manuScAnI ja kAyasthiti thAya che. deva ane nAraka jIvAnI kAyasthiti thatI jIvAbhigamasUtra
Page #1145
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1132 __ jIvAbhigamasUtre -kyoMki deva mara kara punaH sIdhA deva nahIM hotA aura nAraka marakara punaH sIdhA nAraka nahIM hotaa| tiryag jIvoM kI jaghanya se jo eka antarmuharta kI kAyasthiti kahI gaI hai usakA kAraNa aisA hai ki tiryazca mara kara punaH eka eka antarmuhUrta taka tiryazca paryAya meM rahakara phira anyatra manuSya Adi gati meM usakA utpAda ho jAtA hai tathA utkRSTa se jo vanaspatikAla pramANa yahAM kAyasthiti kahI gaI hai vana vanaspati kAla jitanA zAstrAntara meM kahA gayA hai utanA kAla liyA gayA hai itane kAlataka vaha tiryazca se marakara punaH punaH tiryazca ho sakatA hai isa kAla meM kAla kI apekSA ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai kSetra kI apekSA ananta loka aura asaMkhyAta pudgala parAvarta ho jAte hai / ye pudgala parAvarta AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hote haiN| manuSya kI jo kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI kahI gaI hai vaha usake bAda tiryagAdikoM meM utpanna ho jAne kI apekSA se kahI gaI hai tathA jo kAyasthiti kA kAla yahAM utkRSTa kI apekSA pUrva koTi pRthakatva adhika tIna palyopama kA kahA gayA hai vaha mahAvidehAdikoM meM nathI tenuM kAraNa e che ke-deva marIne pharIthI sIdhA deva thatA nathI ane nAraka marIne pharIthI sIdhA nAraka thatA nathI, tiryaMca jenI kAyasthiti jaghanyathI je eka antarmuhUrtanI kahevAmAM Avela che, tenuM kAraNa evuM che ke-tiryaMca marIne pharIne eka eka antarmuhUrta sudhI tiryaMca paryAyamAM rahIne te pachI bIje manuSya vigere gatimAM tene utpAda thaI jAya che. tathA utkRSTathI je vanaspati kAla pramANu ahIMyAM kAyasthiti kahI che. te vanaspatikAla eTale bIjA zAstramAM kahevAmAM Avela che, eTale kAla levAmAM Avela che. eTalA kALa sudhI te tiryaMcamAMthI marIne pharI pharIne tiryaMca thaI zake che. eTalA kALamAM kALanI apekSAthI anaMta utsapiNi ane ananta avasarpiNiye samApta thaI jAya che, kSetranI apekSAe anantaleka ane asaMkhyAta pudgala parAvarta thaI jAya che. e pugala parAvarta AvalikAnA asaMkhyAtamAM bhAga pramANana hoya che. manuSyanI kAyasthiti je jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI kahevAmAM Avela che. te tenA pachI tiryaMca vigeremAM utpanna thavAnI apekSAthI kahevAmAM Avela che. tathA je kAyasthitino kALa ahIMyAM utkRSTanI apekSAthI pUrvakeTi pRthatva adhika traNa palyopamane kahevAmAM Avela che. te mahAvideha vigeremAM pUrvakeTinA AyuSya vALA sAta jIvAbhigamasUtra
Page #1146
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.3 u.3 sU.125 sarvaprANabhUtAdInAM utpannapUrvAdikam 1133 pUrvakoTi ke Ayu vAle sAta manuSyabhavoM ko prApta karane vAle kI apekSA se aura Age bhava meM devakuru Adi meM janma lene vAle kI apekSA se kahA gayA hai tathA antara kAla ke kathana meM nairayika, manuSya aura devoM kA jo antara kAla jaghanya se eka antarmuharta pramANa kahA gayA hai vaha naraka se nikala kara punaH naraka paryAya prApta karane ke pahile dUsarI jagaha eka antarmuharta kAla taka janma dhAraNa karane kI apekSA se kahA gayA hai-jaise koI jIva nAraka paryAya se nikalA aura usane manuSyabhava yA tiryagbhava eka antarmuhUrta ke liye dhAraNa kara liyAbAda meM vahAM se mara kara punaH usI naraka paryAya meM pahuMca gayA-isa prakAra se antara kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA nikala AtA hai-manuSyabhava meM yaha eka antarmuhUrta kAla taka isa prakAra se raha sakatA hai-'jaise koI naraka se nikala kara nAraka jIva garbhaja manuSya rUpa se garbha meM utpanna ho gayA aura vaha vahAM chahoM paryAptiyAM pUrNa ho jAne se viziSTa saMjJA vAlA bhI bana gayA pUrva bhava kI apekSA vaikriya labdhi se yukta vaha rAjya Adi kI cAhanA vAlA haA jaba paracakra Adi ke upadrava ko sunatA hai to apanI zakti ke prabhAva manuSya jIvane prApta karavA vALAnI apekSAthI ane AgaLanA bhAvamAM devakurU vigeremAM janma dhAraNa karavA vALAnI apekSAthI kahevAmAM Avela che. tathA aMtarakALanA kathanamAM nirayika, manuSya, ane devane aMtarakALa ja jaghanyathI je eka aMtarmuhUrta pramANane kahevAmAM Avela che. te narakathI nIkaLIne pharIthI naraka paryAya prApta thavAnI pahelAM bIje eka aMtamuhUrta kALa sudhI janma dhAraNa karavAnI apekSAthI kahevAmAM Apela che. jema koI jIva nAraka paryAyathI nIkaLI hoya ane teNe manuSyabhava athavA tiryaMcabhava eka aMtamuhUrta mATe dhAraNa karela hoI, ane pachI tyAMthI marIne pharIthI eja naraka paryAyamAM pahocI jAya A pramANe aMtarakALa jaghanyathI eka aMtarmuhUrtano nIkaLI Ave che. manuSyabhavamAM A eka aMtarmuharta kALa sudhI A pramANe rahI zake che-jema keI nAraka jIva nArakathI nIkaLIne garbhaja manuSya paNAthI garbhamAM utpanna thaI gayela hoya ane te tyAM chae paryApti pUrNa thaI javAthI vizeSa prakAranI saMjJA vALa paNa banI gaye haiya, ane pUrva bhavanI apekSAthI vaikiyalabdhithI yukta te rAjya vigerenI cAhanA vALo thayo hoya ane jyAre paracaka vagerenA upadravane sAMbhaLe che. te te pitAnI zakti nA prabhAvathI tyAMja caturaMgiNI senAnI vidurvaNA karIne e jIvAbhigamasUtra
Page #1147
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1134 jIvAbhigamasUtre se vaha vahAM caturaGga senA kI vikurvaNA karake usa paracakra ke sAtha saMgrAma karatA hai isa taraha mahAraudra dhyAna meM par3A huA vaha jIva jaba garbha meM hI kAla kara jAtA hai aura punaH naraka meM utpanna ho jAtA hai to isa taraha se yaha antara jaghanya se eka antarmuhUrta kAla kA sadha jAtA hai tathA jaba vaha nAraka jIva tiryagbhava meM utpanna hone ke yogya hotA hai to vaha tandula matsya kI paryAya se utpanna ho jAtA hai aura vahA mahAraudra dhyAna yukta hokara vaha eka antarmuhUrta taka jIvita rahakara phira naraka meM utpanna ho jAtA hai isa taraha se tiryam bhava kI vyavadhAna ke apekSA yaha jaghanya antara nairayika se nairayika hone meM sadha jAtA hai tathA utkRSTa kI apekSA jo antara anantakAla kA kahA gayA hai vaha paramparA meM vanaspati meM utpAda kI apekSA se kahA gayA hai tiryagyoni se nikala kara punaH tiryagyoni meM Ane kA antarakAla jo jaghanya se eka antarmuhUrta kA kahA gayA hai vaha tiryagyoni se nikala kara manuSya bhava meM eka antarmuhUrta taka janma dhAraNa karane vAle tiryazca jIva kI apekSA se kahA gayA hai tathA utkRSTa antarakAla jo isakA sAgaropama zata pRthakUtva kA kahA gayA hai vaha paracakanI sAthe saMgrAma-yuddha kare che. e rIte mahAraudra sthAnamAM paDele te jIva garbhamAM ja kALa karI jAya che ane pharIthI narakamAM utpanna thaI jAya che. te A rIte A aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrta kALanuM banI jAya che. tathA jyAre te nAraka jIva tiya"ca bhAvamAM utpanna thavAne gya bane che. to te taMdala mAsyanI paryAyathI utpanna thaI jAya che. ane tyAM mahAraudra dhyAnayukta thaIne te eka aMtamuhUrta sudhI jIvatA rahIne te pachI pharIne pAche narakamAM utpanna thaI jAya che. A rIte tiyaca bhavanI vyavadhAnanI apekSAthI A jaghanya aMtara narayikathI pAchA nairayika thavAmAM siddha thaI jAya che. tathA utkRSTanI apekSAthI je anaMtakALanuM aMtara kahela che. te paramparAthI vanaspatimAM utpanna thavAnI apekSAthI kahevAmAM Avela che. tinikamAMthI nIkaLIne pharIthI tiryAnikamAM AvavAno aMtarakALa jaghanyathI je eka aMtamuhUrtane kahevAmAM Avela che. te tiyonimAMthI nIkaLIne manuSyabhavamAM eka aMtamuhUta sudhI janma dhAraNa karavA vALA tiryaca jIvanI apekSAthI kahevAmAM Avela che. tathA utkRSTa aMtara kALa eka sAgaropama zata pRthaphatvane je kahevAmAM Avela che. te niraMtara deva, nAraka, ane manuSya bhavamAM bhramaNa karavAnI apekSAthI kahevAmAM Avela che. jIvAbhigamasUtra
Page #1148
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 3. u. 3 sU. 125 sarvaprANabhUtAdInAM utpannapUrvAdikam 1135 nirantara deva, nAraka aura manuSyabhavo meM bhramaNa karane kI apekSA se kahA gayA hai manuSya se punaH manuSya hone meM jo antara kAla jaghanya se eka antarmuhUrtta kA kahA gayA hai vaha manuSya bhava meM mara kara tiryaga ke bhava meM eka antarmuhUrtta taka rahe hue jIva kI apekSA se kahA gayA hai tathA utkRSTa se jo anantakAla anantakAla kA kahA gayA hai vaha vanaspatikAla kI apekSA se kahA gayA hai deva se deva hone meM jo antara eka antarmuhUrtta kA jaghanya se kahA gayA hai vaha deva bhava se cava kara manuSya bhava ko prApta kara punaH deva bhava ko prApta karane vAle jIva kI apekSA se kahA gayA hai jaise koI deva jIva deva paryAya se cavA aura vaha 'garbhaja manuSyarUpa meM manuSya bhava meM utpanna ho gayA chahoM paryAptiyAM isakI garbha meM hI pUrNa ho gaI aba vaha viziSTa saMjJAna zAlI bana gayA isa sthiti meM use kisI zramaNa yA zramaNopAsaka kA dharmya Arya vacana sunane ko mila gayA usase vaha dharmadhyAna se yukta huA garbha meM hI mara gayA aura punaH deva paryAya se prApta ho gayA - isa prakAra se yaha jaghanya antara eka antarmuhUrtta kA sadha jAtA hai aura utkRSTa antara vanaspatikAla kI apekSA sadha apekSAthI kahela che jema manuSyathI pharIne manuSyathavAmAM je aMtarakALa jaghanyathI eka aMtarmuhUta nA kahevAmAM Avela che, te manuSyabhavamAM marIne tiryaMca bhavamAM eka aMtarmuhUta sudhI rahelA jIvanI apekSAthI kahevAmAM Avela che. tathA utkRSTathI aMtarakALa je anaMtakALanA kahevAmAM Avela che. te vanaspatikALanI apekSAthI kahevAmAM Avela che. devathI pharIne deva thavAmAM aMtara eka anta hanu jaghanyathI ja kahevAmAM Avela che. te devabhavathI cavIne manuSyabhavane prApta karIne pharIthI devabhavane prApta karavAvALA jIvanI ke kAI deva jIva devaparyAyathI cavIne te garbhaja manuSyapaNAmAM manuSyabhavamAM utpanna thaI jAya tenI chae paryAsiyA garbhomA ja pUrI thai hAya te pachI te viziSTa saMjJAzALI khanI gayela hAya, e sthitimAM tene koI zramaNa athavA zramaNeApAsikA pAsethI dhArmika orya vacana sAMbhaLavAmAM AvI gayela hAya ane tenAthI te dharmadhyAnathI yukta thaIne garbhamAMja marI gayela hAya pharIthI dhruva paryAya prApta thayela hAya A rIte A jaghanya aMtara eka aMtarmuhUrtanuM khanI jAya che. ane utkRSTa aMtara vanaspati kALanI apekSAthI manI laya che. 'se ttaM cauvvihA saMsAra samAvaNNagA jIvA paNNattA' bhA jIvAbhigamasUtra
Page #1149
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1936 jIvAbhigamasUtre nairayikAdevA anantaguNA adhikA bhavanti / iti / 'se ttaM cauccihA saMsArasamAvaNNagA jIvA pannattA' ta ete caturvidhA devanArakatiryaGanmanuSyaprabhedabhinnA saMsArasamApannakajIvAH prajJaptA iti / iti jIvAbhigamaTIkAyAM caturvidhapratipattauvimAnAdhikAre dvitIya vaimAnikodezakaH samAptaH tatsamAptau tRtIyA pratiprattiH samAptAH / / sU0 125 / / itizrI vizvavikhyAta - jagadvalubha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASA kalita-lalita kalApAlApakapravizuddha gadyapadyanaikagranthanirmApaka - vAdimAnamardaka-zrIzAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' - padabhUSitakolhApura rAjaguru - bAlabrahmacAri jainAcArya jainadharmadivAkarapUjyazrI - ghAsIlAla- vrativiracitAyAM zrI jIvAbhigamasUtrasya prameyadyotikAkhyAyAM vyAkhyAyAM tRtIyA pratipatiH samAptA // 3 // jAtA hai 'settaM caucvihA saMsAra samAvaNNagA jIvA paNNattA' isa prakAra cAra prakAra ke saMsAra samApannaka jIva kahe gaye haiM || 125 // zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita jIvAbhigama sUtra kI prameyadyotini vyAkhyA meM // tRtIya pratipatti samApta // pramANe cAra prakAranA saMsArasamApannaka jIvA kahyA che. prasU0 12pA zrI jainAcAya jainadharmAdivAkara pUjyazrI ghAsIlAla tiviracita jIvAbhigama sUtranI prameyadyotinI TIkAnI trIjI pratipatti samApta 5 3 5 jIvAbhigamasUtra phra
Page #1150
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 4 sU.126 paJcavidhasaMsArasamApannakajIvani0 // atha paMcavidha jIvAkhyA caturthI pratipattiH / / tadevamuktA caturvidhajIvapratipAdikA tRtIyA pratipattiH saMprati-kramaprAptAM paJcavidha jIvapratipAdikAM caturthI pratipattimAha - 1137 1 mUlam - tattha NaM je te evamAhaMsu - paMcavihA saMsArasamA - vaNNagA jIvA pannattA te evamAhaMsu taM jahA - egiMdiyA, beIdiyA, teiMdiyA, cauriMdiyA, paMciMdiyA se kiM taM egiMdiyA ? egiMdiyA duvihA pannattA taM jahA - pajattagA ya, apajjattagA ya / evaM jAva paMciMdiyA ya duvihA pajjattagAya apajjattagAya egiMdiyassa NaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahanneNaM aMto muddattaM ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAI / beIdiya0 jahanneNaM aMto bhuhuttaM ukkoseNaM bArasa saMvaccharAI, evaM teIdiyasa gUNapaNaM rAI diyAI, cauridiyassa chammAsA, paMcidiyassa jahanneNaM aMto muddattaM ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAI, apajattaga egiMdiyassa NaM kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahanneNaM aMto muhuttaM-ukkoseNa vi aMto muhuttaM evaM savvesiM, pajattaga egiMdiyANaM jAva paMciMdiyANaM pucchA, jahaneNaM aMto muddattaM ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAiM aMto muhuttoNAI, evaM ukkosiyA vi ThiI aMto muhuttoNA savvesiM pajattagANaM kAyavvA / egiMdie NaM bhaMte! egiMdiya tti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMto muhuttaM - ukkoseNaM areas kAlo / beidiyassa NaM bhaMte! beiMdiya ti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMto muhuttaM, -ukkoseNaM saMkhejjaM kAlaM jAva cauriMdie saMkhejjaM kAlaM, paMcidie NaM bhate ! paMcidie tti kAlao kevazciraM hoI ? goyamA ! jahaneNaM aMto muhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAiregaM / egiMdie NaM apajatae NaM bhaMte! kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jI0 143 jIvAbhigamasUtra
Page #1151
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1138 jIvAbhigamasUtre jahanneNaM aMto muhutta, ukkoseNaM vi aMto muhuttaM jAva paMciMdiya apajattae / pajattaga egidieNaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM uvakoseNaM saMkhijjAiM vAsasahassAI / evaM beiMdie vi, navaraM saMkhejjAI vAsAiM / teidie NaM bhaMte ! kAlao kevaJciraM hoii| saMkhejjA rAiM. diyaa| cauridie NaM0 saMkhejjA maasaa| pajjatta paMcidie pajjattAI saya puhuttaM sAiregaM / cauridiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi, goyamA! jahanneNaM aMto muhuttaM ukko. seNaM do sAgarovamasahassAiM saMkhejjavAsasayasahassAI / beiMdiyassa NaM bhaMte! ataraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA! jahanneNaM aMto muhattaM ukkoseNaM vaNassai kaalo| evaM teiMdiyassa cauridiyassa paMcidiyassa apajjattagANaM evaM ceva pajjattagANa vi evaM ceva ||suu. // 126 // chAyA-tatra khalu ye te evamuktavantaH paJcavidhAH saMsArasamApannakA jIvAH prajJaptAH te evamuktavantaH tadyathA-ekendriyAH, dvIndriyAH, trIndriyAH caturindriyAH pnycendriyaa| atha ke te ekendriyAH ? ekendriyA dvividhAH prajJaptAH tadyathA-paryAptakAzcA'paryAptakAzca evaM yAvatpazcendriyAH dvividhAH paryAptakAcA'paryAptakAzca / ekendriyasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenA'ntamuhUrttam-utkaNa dvAviMzativarSasahasrANi dvIndriyasya0 jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa dvAdazasaMvatsarAn, evaM trIndriyasya ekonapazcAzadrAtridivAni, caturindriyasya SaNmAsAn paJcendriyasya jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa trayastrizatsAgaropamANi / aparyAptakaikendriyasya khalu kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenA'ntamuhatema utkarSeNApyantamuhattam evaM sarveSAm / paryAptakaikendriyANAM khalu yAtpaJcendriyANAM pRcchA, jaghanyenA'ntarmuhartam utkarSeNa dvAviMzativarSa sahasrANi antarmuhUtoM nAni evamutkRSTApi sthitirantarmuhurtonA sarveSAM paryAptAkAnAM krtvyaa| ekendriyaH khalu bhadanta ! ekendriya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ! gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSato vanaspatikAlaH / dvIndriyasya khalu bhadanta / dvIndriya iti kAlataH kiyaciraM bhavati ? jIvAbhigamasUtra
Page #1152
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.4 sU.126 paJcavidhasaMsArasamApannakajIvani0 1139 gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa saMkhyeyaM kAlaM-yAvaccaturindriyasya saMkhyeyakAlam paJcendriyaH khalu bhadanta ! paJcendriya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSataH sAgaropama sahasraM sAtirekam / ekendriyo'paryAptakaH khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhU. tam utkarSeNApyantarmuhUrtam yAvatpaJcendriya aparyAptakaH / paryAptakaikendriyaH khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSaNa saMkhyeyAni varSasahasrANi / evaM dvIndriyo'pi, navaraM saMkhyeyAni varSANi / trIndriyaH khalu bhadanta !0 saMkhyeyAni rAtriMdivAni / caturindriyaH khalu0 saMkhyeyAnmAsAn / paryAptaka-pazcendriya0 sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / ekendriyasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSe dve sAgaropamasahasra saMkhyevarSA'bhyadhike / dvIndriyasya khalu antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntamuhUrtam utkarSeNa vanaspatikAlaH / evaM trIndriyasya caturindriyasya paJcendriyasya aparyAptakAnAmeva paryAptakAnAmapi evameva sU0 // 126 // ___TIkA-'tattha NaM je te evaM Ahesu-paMcavihA saMsArasamAvannagA jIvA pannattA te evamAhaMsu taM jahA-egidiyA, beiMdiyA, teiMdiyA, cauridiyA-paMciMdiyA' -caturthI pratipattiisa prakAra se cAra prakAra ke jIvoM ko pratipAdana karane vAlI tRtIya pratipatti samApta karake aba sUtrakAra paMcavidha jIva pratipAdaka caturthI pratipatti kA kathana karate haiM 'tatthaNaM je te evamAhaMsu paMcavihA saMsArasamA vaNNagA jIvA pnnttaa'-ityaadi| TIkArtha-isa meM prabhu ne gautama svAmI se aisA kahA hai ki he gautama ! jo aisA kahate haiM ki saMsArI jIva pAMca prakAra ke haiM-unakA yAthI pratipattInA maanA rIte cAra prakAranA jInuM pratipAdana karavAvALI trIjI pratipatti samApta karIne have sUtrakAra pAMca prakAranA chAnuM pratipAdana karavA vALI cethI pratipattinuM kathana kare che. 'tattha NaM je te evamAhaMsu tyAhira TIartha-'tatthaNaM je te evamAhaMsu paMcavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA paNNattA' tyAdi suutrdaa2| gautama svAmIna prabhuzrI se che 3-3 gautama ! jeo ema kahe che ke- saMsArI jevA pAMca prakAranA che temanuM jIvAbhigamasUtra
Page #1153
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1140 jIvAbhigamasUtre he bhadanta ! tatra jIvavicAre ye te evamuktavantaH paJcavidhAH saMsArasamApannakA jIvAH prajJaptAste evaM vakSyamANaM vacaH 'kecana- 2 ekendriyAH- dvIndriyAH, trIndriyAH, caturindriyAH, paJcendriyAzca bhavanti" iti 'AhaMsu' uktavantaH 'se kiM taM gidiyA ? goyamA ! egiMdiyA duvihA pannattA - taM jahA - pajjattagA ya - apajjattagA ya - evaM jAva paMciMdiyA duvihA- pajjattagA ya - apajjattagA ya' isa sambandha meM aisA kathana hai- 'taM jahA - egiMdiyA, beiMdiyA, teiMdiyA, cauriMdiyA, paMcidiyA' - ekendriya jIva, do indriya jIva, teindriya jIva, cauindriya jIva, aura paMcendriya jIva- isa prakAra se ye saMsArI jIva pAMca prakAra ke hai / 'se kiM taM egiMdiyA he bhadanta ! ekendriya jIva kitane prakAra ke hai uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA ! egiMdiyA duvihA paNNattA' he gautama ! ekendriya jIva do prakAra ke haiM- jaise'pajjattagA ya apajjatagAya' paryAptaka ekendriya aura aparyAptaka ekendriya 'evaM jAva paMciMdiyA duvihA paNNattA' isI taraha kI vividhatA do indriya jIva se lekara paJcendriya jIvoM taka meM jAnanI cAhiye arthAt paryAptaka do indriya aura aparyAptaka do indriya, paryAptaka tesndriya, aura aparyAptaka teindriya, paryAptaka cauindriya aura aparyAtaka cauindriya, evaM paryAptaka paJcendriya aura aparyAptaka paJcendriya inameM jinake paryApti nAmakarma kA udaya hotA hai ve paryAptaka aura A saMbaMdhabhA mevu prathana che- 'taM jahA egiMdiyA, beiMdiyA, teiMdiyA, cauriMdiyA, paMciMdiyA' meDa indriya vANA kavI, mehandriya vAjA vo, tra Indriya vALA jIvA cAraindriya vALA jIvA ane pAMca indriya vALA vo thA prabhArI yA saMsArI va pAMya prAranA che. 'se kiM te egiMdiyA' he bhagavan ! meDa Indriya vANA bhavo DeTA prahAranA che ? A praznamA uttaramAM prabhuzrI he che - 'goyamA ! egiMdiyA duvihA paNNattA' he gautama ! me Indriya vAjA va me prAranA uDyA che. 'taM jahA' prema - 'pajjattagA ya apajattagA ya' paryApta bhane aparyApta meDendriya ' evaM jAva paMcidiyA duvihA paNNattA' mena prabhAnu me akSara pAeM me indriya kalaSadhI laIne pAMca indriya vALA jIvonA kathana sudhI samajhavuM arthAt paryAptaka e indriya ane aparyAptaka be indriya, paryAptaka teindriya ane aparyAptaka taiindriya, paryAptaka cauindriya ane aparyAptaka cauindriya, tathA paryAptaka pa`cendriya ane aparyAptaka 5'cendriya AmAM jemane paryApti nAmaka nA udaya thAya che. jIvAbhigamasUtra
Page #1154
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.4 sU.126 paJcavidhasaMsArasamApannakajIvani0 1141 atha ke te ekendriyAH kiM lakSaNaM--kati bhedavantaH ? gautama ! ekendriyA dvividhAH tad yathA-paryAptakAzcA'paryAptAkAzca 2 evaM dvIndriyAdi yAvatpazcendriyAH dvividhAH-paryAptakAztha, aparyAptakAzca jJeyAH / 'egidiyassa NaM bhaMte ! kevaiya kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhutta-ukkoseNaM bAvIsaM vAsasaha ssAI' ekendriya jIvasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH jIvanasamayaH prajJaptaH ? bhagavAnAha-gautama ! jaghanyena nyUnataH khalu antarmuhUrtam utkarSatazca dvAviMzativarSasahasrANi sthitikAlaH prajJaptaH iti / 'beiMdiya0 jahanneNaM aMtomuhUttaM ukkoseNaM vArasa saMvaccharAI' dvIndriyasya jaghanyato'ntarmuhUrtam utkarSeNa dvAdaza saMvatsarAn / 'evaM teiMdiyassa egaNapaNNaM rAIdiyAI' evaM trIndriyasya jIvanakAlaH jinake aparyApti nAma karma kA udaya hotA hai ve aparyAptaka jIva kahe gaye haiN| 'egidiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA' he bhadanta ! ekendriya jIva kI kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vAvIsaM vAsasahassAI' he gautama ! ekendriya jIva kI sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI kahI gaI hai aura utkRSTa se 22 hajAra varSa kI kahI gaI hai / 'beiMdiya0 jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM bArasa saMvaccharAI' he bhadanta ! do Indriya jIva kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? uttara meM prabhu ne kahA hai he gautama ! do indriya jIva kI sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI kahI gaI hai aura utkRSTa se vAraha varSa kI kahI gaI hai 'evaM teiMdiyassa egaNapaNNaM rAiM diyAI teo paryAptaka kahevAya che ane jene aparyAptika nAmakarmane udaya hoya che tamAna maryAsa4 747 // che. 'egidiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThirDa paNattA' sAvan ! se chandriya pAe panI sthiti sI havAmA mAvata cha ? 21 / prazna uttaramA prasuzrI cha -'goyamA ! jahaNaNaM aMtomahattaM ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAI' 3 gautama ! 44ndriya vANA jIvanI sthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI kahevAmAM Avela che ane utkRSTa thI 22 vIsa 12 varSanI vAmAM mAsa cha. 'veiMdiya0 jahaNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM bArasasaMvaccharAIle bhagavan ! mendriya pANAva nIsthiti keTalA kALanI kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! beIndriya vALA jIvanI sthiti jaghanyathI eka aMta hatanI kahevAmAM Avela che ane utkRSTathI bAra varSanI kahevAmAM Avela che. 'evaM teiMdiyassa egUNapaNNaM rAI diyAI me pramANa andriya jIvAbhigamasUtra
Page #1155
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1142 jIvAbhigamasUtre kevalaM-ekona paMcAzadrAtridivAni utkarSanaH jaghanyato'ntarmuhUrtam / 'cauridiyassa chammAsA' caturindriyasya ca jaghanyotkarSa bhyaamntrmuhuurt-ssnnmaasaashc| 'paMciMdiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM' paJcendriyasya tu jaghanyenA'ntarmuhartam utkarSeya trayastriMzatsAgaropamANi / 'apajgataga egidiyassa NaM kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM' ukkoseNa vi aMtomuhuttaM' aparyAptakai kendriyasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNA'pi, tathApi utkRSTapadamaryAdayA kizcid vailakSaNyaM kalpaisI prakAra teindriya jIva kI 49 dina rAta kI sthiti kahI gaI haiyaha kathana utkRSTa sthiti kI apekSA kahA gayA jAnanA cAhiye tathA teindriya jIva kI jaghanya sthiti eka antarmuhUrta kI kahI gaI hai 'cauriMdiyassa chammAsA' cauindriya jIva kI jaghanya sthiti eka antarmuhUrta kI aura utkRSTa sthiti 6 mAsa kI kahI gaI hai 'paMcidiyassa jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI tathA paMcendriya jIva kI jaghanya sthiti eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti tetIsa sAgaropama kI hai / 'apajjattaga egidiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he bhadanta ! aparyApta ekendriya jIya kI sthiti kitane kAla kI hai ? uttara meM prabhu kahate hai-'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNa vi aMtomuhuttaM' he gautama ! aparyAptaka ekendriya jIva kI sthiti jaghanya aura utkRSTa kI apekSA eka antarmuharta kI hai parantu utkRSTa sthiti kA jo antarmuhUrta hai vaha vALA jIvanI 49 ogaNapacAsa rAtadivasanI sthiti kahevAmAM Avela che. A kathana utkRSTanI apekSAthI kahela che tema samajIlevuM tathA teIndriya vanI dhanya sthiti se matabhuta nI vAmAM mAvesa cha. 'caridiyassa chammAsA' yA2ndriya vANA nI dhanya sthiti se matabhuta nI bhane utkRSTa sthiti cha bhAsanI usa cha. 'paMciMdiyassa jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI' tathA pAMyandriya pAnI dhanyasthiti eka aMtamuhUrtanI che, ane utkRSTasthiti 33 tetrIsa sAgaropamanI che. 'apajjattaga egidiyANaM kevaiM kAlaM ThiI paNNattA' 3 mAvan ! aparyApta ekendriya jIvanI sthiti keTalI kahevAmAM Avela che ? uttaramAM prabhuzrI kahe cha -'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vi aMtomuhuttaM' gautama ! aparyAptaka eka Indriya vALA jIvanI sthiti jaghanya ane utkRSTathI apekSAthI eka aMtarmuhUrtanI che, paraMtu utkRSTasthitinuM je aMtarmuhUrta che. te jIvAbhigamasUtra
Page #1156
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.4 sU.126 paJcavidhasaMsArasamApannakajIvani0 1143 nIyameveti dhvaniH / evaM savvesiM' evaM sarveSAmaparyAptaka dvIndriyAdi paJcendriyAntAnAM jaghanyotkarSAbhyAM jIvanakAlo'ntarmuhUrtakameveti / 'pajjattaga egidi. yANaM jAva paMciMdiyANaM pucchA' paryAptakaikendriyANAM yAvatpazcendriyANAM pRcchA, paryAptakaikendriya-dvIndriya-trIndriya caturindriya-paJcendriyANAM sthitikAlaH 'jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAI aMtomuhuttoNAI' jagha. nyenAntarmuhUtam utkarSeNa dvAviMzativarSasahasrANi antarmuhUtAnAni (aparyAptakAlenA'ntarmuhUrtahInatvAt, iti / evaM ukkosiyA vi Thii aMtomuhattoNA savvesi pajjattANaM kAyavvA' evaM paryAptakai kendriyajIvAnAmiva sarveSAM dvi-tri-catu:jaghanya sthiti ke antarmuhUrta se kucha bhinna haiM / 'evaM samvesiM' itanI hI sthiti jaghanya aura utkRSTa kI apekSA do indriya, teindriya, cauindriya aura paMcendriya aparyAptaka jIvoM kI hai 'pajjattaga egidiyANaM jAva paMciMdiyANaM pucchA' he bhadanta ! paryAptaka ekendriya se lekara paryAptaka pazcendriya jIvoM kI sthiti kitane kAla kI hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM-'jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAiM aMtomuhuttoNAI' he gautama ! paryAptaka ekendriya jIvoM kI jaghanya sthiti to eka antarmuharta kI hai aura utkRSTa sthiti eka antarmuhUrta kama 22 hajAra varSoM kI hai-yahAM jo yaha hInatA batalAI gaI hai vaha aparyApta kAla kI eka antarmuhUrta kI sthiti kAlako kama karake batalAI gaI hai 'evaM ukkosiyA vi Thiti aMtomuhuttoNA savvesiM pajjattANaM kAyavvA' isI taraha do indriya dhanya sthiti maMtabhuta thI 44 bhinna prA2nu cha. 'evaM samvesiM' Aja pramANenI jaghanya ane utkRSTanI apekSAthI beIndriya, teIndriya, cauIndriy ane paMthendriya aryAta yonI sthiti cha, 'pajjattaga egidiyANaM jAva paMciMdiyANaM pucchA' lagavan ! paryApta sandriyathI sana pani paMcendriya vALA onI sthiti keTalA kALanI kahI che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha -'jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahAsAiMDa gautama ! paryApta ekendriyanI jaghanya sthiti te eka aMtamuhUrtanI che. ane utkRSTasthiti eka aMtamuhUrta kama 22 bAvIsa hajAra varSanI che. ahIyAM je A hInatA batAvavAmAM Avela che, te aparyAptaka kALanI eka antarmuhUrta kALanI sthiti kALane ochA karIne batAvavAmAM Avela che. 'evaM ukkosiyA vi ThiI aMtomuhuttoNA savvesiM pajjattANaM kAyavvA' mera jIvAbhigamasUtra
Page #1157
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1144 jIvAbhigamasUtre paJcendriya paryAptakAnAmutkRSTA sthitiH antarmuhUrtona dvAviMzativarSasahasrANi karta vyAni-iti pUrveNa saha sNbndhH| saMprati kAyasthitimAha-egidie NaM bhaMte ! egidiyatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' ekedriya : khalu bhadanta ! jIvaH ekedriya iti mRtvA punarekendriyakha kiyatA kAlena bhajate ? bhagavAnAha-gautama ! jaghanyenA' tarmuhUrtam utkarSaNa vnsptikaalH| 'veiMdiyassa NaM maMte beiMdiyatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jIvoM kI teindriya jIvoM kI cauindriya jIvoM kI aura paMcendriya jIvoM kI jo utkRSTa sthiti pUrva meM sAmAnyarUpa se batalAI gaI hai usameM se-saba meM se eka 2 apanI 2 utkRSTa sthiti kA antarmuharta kama kara lenA cAhiye isa taraha kama karane se do indriya paryAptaka, teindriya paryAptaka, cauindriya paryAptaka aura paJcendriya paryAptaka jIvoM kI utkRSTasthiti ho jAtI hai| ___ kAyasthiti kA kathana-'egidiyANaM bhaMte ! egidiya tti kAlao keccira hoi' he bhadanta ! ekendriya jIvoM kI kAyasthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukko0 vaNassatikAlo' he gautama ! ekendriya jIvoM kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta hai aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa hai 'veiMdiyassa NaM bhaMte / beiMdiyatti kAlao kevacciraM pramANe be IdriyavALA jInI, traNa IndriyavALA jIvonI, cAra IdriyavALA chanI ane pAMca IndriyavALA jIvanI je utkRSTa sthiti pahelAM sAmAnya paNathI batAvavAmAM Avela che. temAMthI eka eka pitApitAnI utkRSTa sthitinuM aMtarmuhuta kama karavuM joIe A rIte kAma karavAMthI be Idriya paryAptaka te. Indriya paryAptaka, cauIndriya paryApaka ane paMcendriya paryAptaka jIvanI utkRSTa sthiti thaI jAya che. kAyasthitinuM kathana'egidiyaannN bhaMte ! egidiyatti kAlao kevacciraM hoI' bhagavan ! eka IdriyavALA jIvonI kAyasthiti keTalA prakAranI kahevAmAM Avela 1 // prazna uttaramA pramuzrI 41 cha -'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukoseNaM vaNasaikAlo' gautama ! se diyavA nI yasthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI che. ane utkRSTathI vanaspatikALa pramANanI che. 'beiMdiyassa NaM bhaMte ! beiMdiyatti kAlao kevacciraM hoI' sAvan ! medi. yavALA jIvanI kAyasthiti keTalA kALanI kahevAmAM Avela che? A praznanA jIvAbhigamasUtra
Page #1158
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.4 sU.126 paJcavidhasaMsArasamApannakajIvani0 1145 jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM saMkhejjaM kAlaM jAva cauridie saMkhejja kAlaM' dondriyasya khalu bhadanta ! dvIndriya iti kRkhA punaH kiyatA kAlena dvIdriyatvaM sa prApnoti ? bhagavAnAha-gautama ! jaghanyena-svalpAtsvalpatamakAlagatyA' tamuhUrta yAvat utkarSeNa saMkhyeyaM kAlaM saMkhyeyavarSasahasrANi yAvat 'vigaliMdiyANavAsasahassA saMkhejjA' iti vacanAt, caturindriyANAmapi itthameva caturindriyalasya punarlAbho jJeyaH iti / 'pacidie NaM maMte ! paMciMdiyatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAiregaM' pazcendriyaH khalu bhadanta ! jIvasaMghaH "kiyacciraM prApya sucAru kAlaM, kAlaiH kiyadbhiH punarAtmanaH svam / rUpaM labheteti vicAryamANo rUpaM labheteti madIyapraznaH // 1 // hoI' he bhadanta ! do indriya jIva kI kAyasthiti kitane kAla kI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomu0 ukkoseNaM saMkhenaM kAlaM jAva cauridie saMkhejja kAlaM' he gautama ! dIndriya jIva kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura ukRSTa se saMkhyAta kAla pramANa hai-arthAt-saMkhyAta hajAra varSa pramANa hai-uktaMca-'viMgaliMdiyANa vAsasahassA saMkhejjA' isI prakAra kI kAyasthiti te indriya aura cauindriya jIva kI bhI hai 'paMcidie NaM bhate! paMcidie tti kAlao kevacciraM hoi?' he bhadanta ! paMcendriya jIva kI kAyasthiti kitane kAla kI hai ? 'goyamA ! jahaNNe NaM aMtomuhattaM ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAtiregaM' he gautama ! pazcendriya jIva kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se kucha adhika eka hajAra sAgaropama kI hai yaha utkRSTa sthiti uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM saMkhejja kAlaM jAva cauridie saMkhejjaM kAlaM' he gautama ! medriyAvAnI aysthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI che ane utkRSTathI saMkhyAta kAla pramApaanii cha. arthAt sabhyAta 12 varSa pramANunI cha. 4khu 55 cha -'vigaliMdiyANa vAsasahassA saMkhejjA' 2008 pramANunI Ayasthiti 1 driya mana yAndriyavANavAnI 55 cha. 'paMciMdie NaM bhaMte ! paMcidie tti kAlao kevacciraM hoI' bhagavan ! pAMya driyAvAnI sthiti sAnI Dasa cha ? 'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAtiregaM' he gautama ! pAMca IdriyavALA jInI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtamuhatanI che. ane utkRSTathI kaMIka vadhAre eka hajAra sAgarepamanI che. A utkRSTa jI0 144 jIvAbhigamasUtrA
Page #1159
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1146 jIvAbhigamasUtre ___ bhagavAnAha-gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa sAtika sAgaropamasahasram / 'egidiya apajjattaeNaM bhaMte ! kAlao kevaciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNa vi aMtomuhuttaM jAva paMciMdiya apajjattae' aparyAptaka ekendriyaH khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? bhagavAnAha-gautama ! jaghanyenotkarSeNA'pyantarmuhUrtam aparyAptalabdheretAvatkAlapramANatvAt / iti yAvatpazcendriyA'paryAptakaH, aparyAptaka dvitri catuHpaJcendriyasUtrANyapi bhAvanIyAni / 'pajjattaga egidie NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM saMkhijjAI vAsasahassAi" paryAptakaekendriyaH khalu bhadanta ! nairayika tiryaka paJcendriya, aura manuSyabhava tathA devabhava meM bhramaNa karane se niSpanna ho jAtI hai 'egidie NaM apanattae NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoMti' he bhadanta ! aparyAptaka ekendriya jIvoM kI kAyasthiti kitane kAla kI hai ? uttara meM prabhu ne kahA hai-'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomu0 ukkoseNa vi aMtomuhuttaM jAva paMciMdie apanattae' he gautama ! aparyAptaka ekendriya jIva kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se bhI eka hI antarmuhUrta kA hai kyoMki aparyApta labdhi kA kAla itanA hI hotA hai / isI prakAra se aparyAptaka chIndriya, aparyAptaka teindriya aura aparyAptaka paMcendriya jIvoM kI bhI kAyasthiti kA kAla kahA gayA hai 'pajattagaegidie NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! paryAptaka ekendriya kI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate sthiti nairayika, tiryaka, paMcendriya, ane manuSyabhava tathA devabhavamAM bhramaNa 42vAthI manI naya che. 'egi dieNaM apajattaeNaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoti' he bhagavana ! aparyAptaka ekendriya jIvenI kAyarithati keTalA kALanI kahela cha 1 // prazna uttaramA pramuzrIle yu-goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukoseNa vi aMtomuhuttaM jAva paMciMdiya apajjattae' 3 gautama ! 255yasi se IdriyavALA jIvanI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka aMtamuhUrta che. ane utkRSTathI paNa eka aMtamuhUrta che. kemake aparyApaka labdhine kALa eTaleja hoya che. A ja pramANe aparyAptaka be Idriya. aparyAptaka te Indriya, ane aparyAptaka paMcendriya jIvenI kAya sthitine kALa paNa eTale ja kahela cha. 'pajjattaga egidieNaM bhaMte ! kAlao kevaccira hoI' lagavan ! paryAta eka IdriyavALA jIvanI kAyasthitine kALa keTale kahela che? AnA uttaramAM prabhuzrI 43 cha -'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM saMkhijjAiM vAsa jIvAbhigamasUtra
Page #1160
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.4 sU.126 paJcavidhasaMsArasamApannakajIvani0 1147 kAlataH kiyacciraM bhavatIti praznaH bhagavAnAha-gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa saMkhyeyavarSasahasrANi ekendriyasya hi pRthivIkAyikasyotkarSato dvAtriMzadvarSasahasrANi bhavasthitiH apkAyikasya saptavarSasahasrANi tejaskAyikasya trINirAtrindivAnI bAyukAyasya trINi varSasahasrANi vanaspatikAyasya-dazavarSasahasrANi tato nirantara katipayaparyAptabhavasaMkalanayA saMkhyeyAnyeva varSasahasrANi ghaTante iti 'evaM bei die vi' evaM dvIndriyasyApi 'navaraM saMkhejjAi vAsAi' navaraM paryAptakaikendriyA'pekSayA vailakSaNyametat yat saMkhyeyAni varSANi dvIndriye khalu utkarSato dvAdazavarSANi mavasthitiH, na ca sarva bhaveSvapi utkRSTA sthitirbhavatyeveti hai-'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM saMkhijjAI vAsasahassAI' he gautama ! paryAptaka ekendriya jIva kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se saMkhyAta hajAra varSo kA hai yaha isa prakAra se hai-ekendriya pRthivIkAyika kI utkRSTabhava sthiti 22 hajAra varSa kI hai apkAyika kI sAta hajAra varSa kI hai tejaskAyika kI tIna rAta dina kI hai| vAyukAyika kI tIna hajAra varSa kI hai aura vanaspatikAyika kI daza hajAra varSa kI hai| ina jIvoM ke nirantara katipaya paryApta bhavoM kI saMkalanA se saMkhyAta hajAra varSoM kA pramANa sadha jAtA hai evaM beiMdie vi NavaraM saMkhejAI vAsAI' paryAptaka dvIndriya jIvoM kI kAyasthiti kA pramANa bhI jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se saMkhyAta varSoM kA hai dIndriya jIvoM kI bhavasthiti kA pramANa 12 varSa kA hai dvIndriya jIvoM ke saba bhavoM meM yahI utkRSTa sthiti ho aisA niyama nahIM ho sahassAI' he gautama ! 54 4 4driyA apanI sthitimA 4 // jaghanyathI eka aMtamuhUrta che. ane utkRSTathI saMkhyAta hajAra varSo che. te A pramANe che-eka iMdriyavALA pRthvIkAyika jIvanI utkRSTa bhavasthiti 22 bAvIsa hajAra varSanI che. aprakAyikanI 7 sAta hajAra varSanI che. tejaskAyikanI traNa rAta divasanI che. vAyukAyikanI traNa hajAra varSanI che. ane vanaspatikAyika jIvanI dasa hajAra varSanI che. A jInA niraMtara keTalAka paryApta bhavanI saMkalana-gaNanAthI saMkhyAta hajAra varSonuM pramANa maLI jaya che. 'evaM beiMdie vi Navara saMkhejjAiM vAsAi' paryAta meM driyANA jInI kAyasthitinuM pramANa paNa jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM che. ane utkRSTathI saMkhyAta vanuM che. be IndriyavALA nI bhAvasthitinuM pramANa 12 bAra varSanuM che. be IdriyavALA jenA badhAja bhavamAM Aja utkRSTa jIvAbhigamasUtra
Page #1161
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1148 jIvAbhigamasUtre niyamaH, tataH katipaya nirantara paryAptabhava saMkalanayA'pi saMkhyeyAnye'pi saMkhyeyAnyeva varSANi labhyante-na tu-varSasahasrANi vA iti / 'tei dieNaM bhaMte ! saMkhejjarAiMdiyA' trIndriyANAM bhadanta ! kiyatI khalu bhavasthitiH ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSataH saMkhyeyAni rAtrindivAni paryAptakatrIndriyANAM bhavasthiterutkarSatopyekona-paJcAzadivasapramANatayA katipayanirantaraparyAptabhava saMkalanAyAmapi saMkhyeyarAtriMdivAnAmeva labhyamAnatvAditi / 'cauridieNaM0 saMkhejjAmAsA' caturindriyANAM khalu jaghanyenArmuhUrtam utkarSataH saMkhyeyAnmAsAn paryAptaka caturindriyANAmutkarSataH SaNmAsapramANatayA katipayanintaraparyAptabhavakAlasaMkalanayA sakatA hai ataH katipaya nirantara paryAptabhavoM kI saMkalanA se bhI saMkhyAta varSa hI labdha hote haiM sau varSa yA hajAra varSa labdha nahIM hote haiN| 'teiMdie NaM bhNte| saMkhejjA rAiMdiyA' paryAptaka teindriya jIvoM kI kAyasthiti he bhadanta ! kitane kAla kI hai ? to isake uttara meM prabhu ne kahA-he gautama ! paryAptaka teindriya jIvoM kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se saMkhyAta rAtadinoM ko hai / kyoMki inakI utkRSTa se bhavasthiti 49 dina kI hai ataH katipaya nirantara paryApta bhavoM kI saMkalanA meM vaha saMkhyAta rAta dinoM ke pramANa hI labdha hotI hai / 'cauridie NaM saMkhejA mAsA' paryAptaka cauindriya jIvoM kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuharta kI hai aura utkRSTa se vaha saMkhyAta mAsoM kI hai kyoMki cauindriya sthiti hoya e niyama bani zakatA nathI tethI keTalAka niraMtara paryAptaka jIvonI saMkalanA-gaNanAthI paNa saMkhyAta varSaja labdha bane che. se varSa mathavA M2 varSa 5 yatA nathI. 'teiMdieNaM bhaMte ! saMkhejjA rAiMdiyA' paryAptaka traNa IdriyavALA jIvenI kAyasthiti he bhagavan! keTalA kALanI kahela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe kahyuM ke-he gautama ! paryAptaka te Idriya jIvonI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI che. ane utkRSTathI saMkhyAta rAta divasanI che. kemake emanI utkRSTathI bhavasthiti 49 ogaNa pacAsa divasanI che. tethI keTalAka niraMtara paryApta bhavonI saMkalana-gaNanAmAM te sadhyAta rAta hasanA prabhAbhI evy thAya che. 'cauridieNaM saMkhenjA nAnA paryAptaka cauI driya jInI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtamuM hatanI che. ane utkRSTathI te saMkhyAta mAnI che. kemake cauindriya jIvanI bhavasthiti jIvAbhigamasUtra
Page #1162
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.4 sU.126 paJcavidhasaMsArasamApannakajIvani0 1149 saMkhyeyAnAmeva mAsAnAM prApyamAnatvAt iti / 'pajjatta paMciMdie sAgarovama sayapuhuttaM sAiregaM' paryAptakapaJcendriyAH khalu gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSaNa sAtirekaM sAgaropamazatapRthaktvam dvisAgaropamazatAdArabhya navasAgaropamazataM yAvat zatapRthaktvamityarthaH / 'egidiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi ? goyamA! jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM do sAgarovamasahassAI saMkhejjavAsamabhahiyAI' ekendriyasya khalu bhadanta / kiyatkAlamantaram-ekendriyAdudvRtya punarekendriyatvojIva kI bhavasthiti utkRSTa se chaha mAsa pramANa kI gaI hai ataH katipaya nirantara paryApta bhavoM kI saMkalanA meM vaha saMkhyAta mahInoM kI labdha hotI hai 'pajjattaga paMcidie sAgaropama sayapuhuttaM sAtiregaM' paryAptaka paJcendriya jIva kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI aura utkRSTa se kucha adhika sAgaropama zata pRthaktva kI hai arthAt dvi sAgaropama zata se lekara nava sAgaropama zata taka kI hai 'egidiyassa NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ataraM hoi' he bhadanta ! ekendriya paryAya ko choDakara punaH usakI prApti meM kitanA aMtara hotA hai-viraha kAla paDatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM do sAgaropamasahassAiM saMkhejjavAsamabhahiyAI' he gautama ! ekendriya paryAya ko choDakara punaH ekendriya paryAya prApta karane meM aMtara jaghanya se to eka aMtarmuhUrta kA paDatA hai aura utkRSTa se saMkhyAtavarSa adhika 2 hajAra sAgaropama kA paDatA hai kyoMki trasakAya kI kAyasthiti kA jitanA kAla hai vahI utkRSTathI cha mAsa pramANunI kahevAmAM Ave che. tethI keTalAka nirantara paryApta lavonI sasanA-nAthI te jyAta mahInAmAnI jaya che. 'pajjatta paMcidie sAgarovamasayapuhuttaM sAtiregaM' paryApta payandriya panI sthiti jaghanyathI eka aMtamuhUtanI che. ane utkRSTathI kaMIka vadhAre sAgaropama zata prathakRtvanI che. arthAt dvi sAgaropamazatathI laIne nava sAgaropamazata sudhInI cha. 'egidiyarasa NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM aMtara hoI' sAvana me ndriya paryAyane choDIne pharIthI tenI prApti thavAmAM keTalA kALanuM aMtara hoya che? Tasa vi29 71 thAya cha ? 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 43 cha -'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM do sAgarovamasahassAI saMkhejjavAsamanbhahiyAI gautama ! eka indriyanA paryAyane choDIne pharIthI eka indriya paryAyane prApta karavAmAM jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanuM aMtara thAya che. ane utkRSTathI saMkhyAta varSa adhika be hajAra sAgaropamanuM thAya che kemake-trasakAyanI kAyasthitine jeTalo jIvAbhigamasUtra
Page #1163
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1150 jIvAbhigamasUtre palabdhau kiyataH kAlasya vyavadhAnatA ? jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSato ve sAgaropamasahasra saMkhyeyavarSAdhike, trasakAyasya yAvAn kAyasthiti kAlaH sa eva kAla ekendriyasyApi trasakAyasthitikAlazca-saMkhyeyavarSasahasrAbhyadhikaH sAgaropamasahasradvayAtmakaH iti / 'beiMdiyassa NaM aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanmeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' dvIndriyasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati bhagavAnAha ?-gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa vanaspatikAlaH dvIndriyAdibhya uddhRtya vanaspatiSvanantakAlaparyantamavasthAnAt iti / 'evaM teiMdiyassa cauridiyassa paMciMdiyassa' evaM dvIndriyasUtravat tri-catu-pazcendriya sUtrANyapi bhAvanIyAni sarvatraivaM jaghanyato'ntarmuhUrtamutkarSeNa vanaspatikAlaM yAvaditi ekendriya kA aMtara kAla hai sUtrakAra svayaM Age aisA kahegeM-'tasakAie NaM bhaMte ! tasakAya tti kAlato kevacciraM hoi' goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM dosAgarovamAiM saMkhejjavAsamabhahiyAI / beiMdiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoti' he bhadanta ! dIndriya kI paryAya ko choDakara punaH dvIndriya paryAya ko prApta karane meM antara kAla kitanekAla kA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahaNaNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama hIndriya paryAya ko choDakara punaH dvIndriya paryAya ko prApta karane meM antarakAla jaghanya se to eka antarmuhUrta kA paDatA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa paDatA hai 'evaM teiMdiyassa cauridiyassa paMcediyassa' isI prakAra se teindriya paryAya ko chor3ane para punaH usakI prApti karane meM cauindriya paryAya ko choDakara punaH usakI prApti kALa che. eja ekendriya jIvane aMtara kALa kahela che. te sUtrakAra svayaM AgaLa 3 cha. 'tasakAieNaM bhaMte ! tasakAyatti kAlao kevaccira hoI, goyamA ! jahaNeNaM aMtomahattaM ukkoseNaM do sAgarovamAi saMkhejjavAsamabhahiyAI; beiMdiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaccira hoti' i mApana ! dIndriya vana paryAyane choDIne pharIthI kIndriyapaNAne prApta karavAmAM keTalA kALane aMtarakALa hoya 12 // prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! jahaNNeNaM aMto muhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' hai gautama ! hIndriya paryAya choDIne zathI dIndriya paryAyane prApta karavAmAM aMtara kALa jaghanyathI te eka aMtarmuhUrtana thAya che bhane 4thI vanaspati 47 prabhAnu cha. 'evaM teiMdiyassa cauridiyassa paMciMdiyarasa' mA pramANe tendriya paryAyane choDIne zathI tene prApta 42vAmAM, cauIndriyanA paryAne choDIne pharIthI cauI driya paNAne prApta karavAmAM ane paMcendriya paryAyane choDIne pharIthI paMcendriya paNAne prApta karavAmAM jIvAbhigamasUtra
Page #1164
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.4 sU.126 paJcavidhasaMsArasamApannakajIvani0 1151 prakriyottaram 'apajjattagANaM evaM ceva' aparyAptakaikendriyAdi paJcendriyAntAnAmevamevA'ptaraM jJAtavyam / AlApakaprakArastvevam-'egidiya apajjattagassaNaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM do sAgarovamasahassAI saMkhijjavAsamabhahiyAI, beiMdiya apajjattagassa gaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM aNataM kAlaM vaNassai kAlo, evaM jAva paMciMdiya apajjattagassa' ekendriyAparyAptakasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama! jaghanyenAntamuhUrtam utkarSeNa dve sAgaropamasahasre saMkhyeyavarSAbhyadhike dvIndriyA'paryAptakasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa dve sAgaropamasahasra saMkhyeyavarSAdhike dvIndriyA'paryAptakasya khalu bhadanta ! karane meM aura paMcendriya paryAya ko choDane para punaH usakI prApti karane meM aMtara kAla paDatA hai-arthAt-jaghanya se eka antarmuhUrta kA aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa taka kA aMtara paDatA hai| 'apajjattagANaM evaM ceva pajjattagANa vi evaM ceva' he bhadanta ! apa ryAptaka ekendriya kI paryAya choDane para punaH usakI prApti meM aMtara kitanA paDatA hai-isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! aparyAptaka ekendriya paryAya ko choDane para punaH usakI prApti karane meM antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA aura utkRSTa se saMkhyAtavarSa adhika do hajAra sAgara kA paDatA hai do indriya aparyAptaka kI paryAya ko choDa kara puna: usakI prApti karane meM aMtara kitane kAla kA paDatA hai ? he gautama ! do indriya aparyAptaka kI paryAya ko choDane para punaH usakI prAsi karane meM antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA aura aMtara kALa hoya che. arthAta jaghanyathI eka aMtarmuhUtanuM ane utkRSTathI vanaspati prabhAnu aMtara thAya che. 'apajjattagANaM evaM ceva pajjattagANa vi evaM ceva' bhagavan ! aparyApta sandriya paryAyana choDIna izathI tana prApta karavAmAM keTaluM aMtara thAya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! aparyAptaka eka IdriyanA paryAyane choDIne pharIthI tene prApta karavAmAM jaghanya aMtara eka aMtarmuhUrtanuM ane utkRSTathI saMkhyAta varSa adhika be hajAra sAgaropamanuM thAya che. be Indriya aparyAptakanI paryAyane choDIne pharIthI tene prApta karavAmAM keTalA kALanuM aMtara paDe che? he gautama! be Indriya aparyaTakanA paryAyane choDavAthI pharIthI tene prApta karavAmAM jaghanya jIvAbhigamasUtra
Page #1165
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1152 jIvAbhigamasUtre antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUm utkarSeNA'nantaM kAlo vanaspatikAlaH, evaM yAvat pazcendriyA'paryAptakasyeti / 'pajjattagANaM vi evaM ceva' paryAptakAnAmapi evameva AlApaka evam-"egidiyapajjattagassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aNataM kAlaM vaNassaikAlo, evaM jAva paMciMdiyapajjattagassa' ekendriyaparyAptakasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa dve sAgaropamasahasre saMkhyeyavarSAbhyadhike, dvIndriyaparyAptakasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNA'nantaM kAlo vanaspatikAlaH, evaM yAvat paJcendriyaparyAptakasyApi iti ||muu0 126 / / ekendriyAdInAM pArasparikamalpabahukhamAha - __ mUlam-eesi NaM bhaMte ! egidiya beiMdiya teiMdiya cauridiya paMciMdiyANaM kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA paMciMdiyA cauridiyA visesAhiyA teiMdiyA visesAhiyA beiMdiyA vise. sAhiyA egidiyA annNtgunnaa| evamapajjattagANaM savvatthovA utkRSTa se vanaspati kAla pramANa anaMtakAla kA paDatA hai isI taraha se aparyAptaka paJcendriya kI paryAya ko choDane para punaH usakI prApti karane meM antara jAnanA cAhiye yahAM AlApa prakAra aisA hai-'egidiya apajjattassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM do sAgarovamasahassAI saMkhejjavAsamabhahiyAI beiMdiya apajjattassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM vaNassai kAlo evaM jAva paMciMdiya apajjattassa' // 120 // aMtara eka aMtarmuhUrtanuM che, ane utkRSTathI aMtara vanaspati kAla pramANa anaMtakALanuM thAya che. e ja pramANe aparyAptaka paMcendriyanA paryAyane choDavAthI pharIthI tene prApta karavAmAM tenuM aMtara samajI levuM. tenA AlApane prakAra yA pramANe che.-'egidiya apajjattassa NaM bhaMte ! aMtara kAlao kevaccira hoi goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM do sAgarovamAI saMkhejjavAsamabhahiyAI beiMdiya apajjattassa NaM bhaMte ! aMtara kAlao kevaccira hoi goyamA ! jahaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aNataM kAlaM vaNassai kAlo evaM jAva paMci diya apajjattassa' // sU. 120 // jIvAbhigamasUtra
Page #1166
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 4 sU. 127 ekendriyAdInAmalpabahutvanirUpaNam 1153 paMciMdiyA apajjattagA cauriMdiyA apajattagA visesAhiyA, teiMdiyA apajjattagA visesAhiyA, beiMdiyA apajjattagA visesAhiyA, egiMdiyA apajjattagA anaMtaguNA, saiMdiyA pajjatagA vi0 savvatthovA cauriMdiyA pajjattagA paMciMdiya pajjattagA visesAhiyA beiMdiya pajjattagA visesAhiyA tehUMdiya pajjattagA visesAhiyA ergidiyapajjattagA anaMtaguNA, saiMdiyA pajjattagA visesAhiyA / eesiM NaM bhaMte! saiMdiyA NaM pajjattaga apajjattagANaM kayare kayarehiMto0, goyamA ! sabatthovA saiMdiyA apajjatagA saiMdiyA pajjattagA saMkhejjaguNA / evaM egiMdiyA vi / eesi NaM bhaMte! veiMdiyANaM pajjattagA pajjattagANaM appA bahuM ?, goyamA ! savvatthovA beiMdiyA pajjattagA apajjattagA asaMkhejjaguNA evaM teiMdiyacauriMdiya paMciMdiyA vi / eesi NaM bhaMte! egiMdiyANaM beiMdiyANaM teIdiyANaM cauriMdiya paMciMdiyANa ya pajjattagANa ya apajjattagANa ya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tulA vA visesAhiyA vA, goyamA ! savvatthovA cauriMdiyA pajjattagA, paciMdiyA pajjatagA visesAhiyA beiMdiyA pajjattagA visesAhiyA teiMdiyA pajjattagA visesAhiyA paMciMdiyA apajattagA asaMkhejjaguNA cauriMdiyA apajjattagA visesAhiyA teiMdiya apajjattagA visesAhiyA be iMdiyA apajjattagA visesAhiyA egidiya apajjatagA anaMtaguNA saiMdiyA apajjattagA visesAhiyA egiMdiyapajjattagA saMkhejjaguNA saiMdiya pajjattagA visesAhiyA, saIdiyA visesAhiyA / se taM paMcavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA ti // ti cautthI patipattI || sU0 127 // jI0 145 jIvAbhigamasUtra
Page #1167
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1154 jIvAbhigamasUtre chAyA-eteSAM khalu bhadanta ! ekendriya dvIndriyatrIndriyacaturindriyapazcendriyANAM katarekatarebhyo'lpA vA, bahukA vA, tulyA vA, vizeSAdhikA vA? gautama ! sarvastokAH paJcendriyAH caturindriyA vizeSAdhikAH, trIndriyA vizeSAdhikAH, dvIndriyA vizeSAdhikAH ekendriyA anntgunnaaH| evamaparyAptakAnAM sarvastokAH paJcendriyA aparyAptakAH caturindriyA aparyAptakA vizeSAdhikAH, trIndriyA aparyAsakA vizeSAdhikAH dvIndriyA aparyAptakA vizeSAdhikAH ekendriyA aparyAptakAH anantaguNAH sendriyA paryAptakA vizeSAdhikAH / sarvastokA zcaturindriyAH paryAptakAH paJcendriyAH paryAptA vizeSAdhikAH dvIndriyaparyAptakA vizeSAdhikAHtrIndriyaparyAptakAvizeSAdhikAH ekendriya paryAptakAH anantaguNAH sendriyAH paryAptakA vishessaadhikaaH| eteSAM khalu bhadanta ! sendriyANAM paryAptakA'paryAptakAnAM katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH sendriyA aparyAptakAH, sendriyA-paryAptakAHsaMkhyeyaguNAH, evaM ekendriyA api / eteSAM khalu bhadanta ! dIndriyANAM paryAptAparyAptakAnAM alpabahutvam ! gautama ! sarvastokA dvIndriyAH paryAptakAH aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH 'evaM trIndriyacaturindriyapaJcendriyA api / eteSAM khalu bhadanta ! ekendriyANAM, dvIndriyA0 trIndriya0 caturindriya0 pazcendriyANAM ca paryAptakAnAJcA'paryAptakAnAJca katarekatarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH caturindriyAH paryAptakAH, paJcendriyAH paryAptakA vizeSAdhikAH dvIndriyAH paryAptakA vizeSAdhikAH trIndriyAH paryAptakA vizeSAdhikAH paJcendriyA aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH caturindriyA aparyAsakA vizeSAdhikAH trIndrayA aparyAptakA vizeSAdhikA dvIndriyA aparyAptakA vizeSAdhikA: ekendriyA'paryAptakAanantaguNAH sendriyA aparyAptakA vizeSAdhikA: ekendriyaparyAptakAH saMkhyeyaguNAH sendriyaparyAptakA vizeSAdhikA sendriyaaHvishessaadhikaaH| ta ete paJcavidhAH saMsArasamApatrakA jIvAH / caturthI pratipati : suu0||27|| TIkA-'eesi NaM bhaMte ! egidiya beiMdiya teiMdiya cauridiyapaMciMdi alpabahutva kathana'eesi NaM bhaMte ! egidiya veiMdiya teiMdiya cauridiya paMciMdiyANaM kayare kayarehiMto appA vA'-ityAdi / TIkArtha-gautamasvAmI ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! ina alpa bahutvanuM kathana 'eesiNaM bhaMte ! egi diya beiMdiya teiMdiya cauridiya paMci diyANaM kayare kayarehiM to appA vA tyA TIkArtha-gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke he bhagavan! A eke jIvAbhigamasUtra
Page #1168
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 4 sU. 127 ekendriyAdInAmalpabahutvanirUpaNam 1155 yANaM kayarekayarehiMto appA vA bahuyA vA tulA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA paMciMdiyA eteSAM vakSyamANaka-dvi-tri- catuHpaJcendriyANAM katarebhyaH katare'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA jIvAH ityalpabahutvaviSayaH praznaH bhagavAnAha - gautama ! eSu madhye sarvabhyaH stokAH paJcendriyAH saMkhyeyayojanakoTikoTipramANaviSkambhasUcI pramitapratarAsaMkhyeyabhAgavartya saMkhyeyazreNIgatAkAzapradezarAzipramANatvAt / caturindriyA visesAhiyA' paJcendriyApekSayA caturindriyA vizeSAdhikAH viSkambhasUcyAsteSAM prabhUtasaMkhyeyayojanaekendriya, do indriya, teindriya, cauindiya, aura paMcendriya jIvoM ke bIca meM kauna jIva kina jIvoM kI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA 'bahuyA vA' bahuta hai kauna kinake 'tullA vA' barAbara hai ? kauna kinase 'visesAhiyA vA' vizeSAdhika hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai 'goyamA ! savvatthovA paMciMdiyA' he gautama! ina jIvoM ke bIca meM saba se kama paJcendriya jIva hai 'cauriMdiyA visesAhiyA' ina paJcendriya jIvoM kI apekSA cauindriya jIva vizeSAdhika hai / paJcendriya jIvoM ko saba se alpa jo batalAyA gayA hai usakA tAtparya aisA hai ki ye paJcendriya jIva saMkhyAta yojana koTI koTI pramANa viSkambha sUcI se pramita jo pratara kA asaMkhyAtavAM bhAga hai / usa asaMkhyAtaveM bhAgavartI jo asaMkhyAta zreNigata AkAza pradezarAzi hai isa rAzi pramANa haiM / inakI apekSA jo caturindriya jIvoM ko vizeSAdhika kahA gayA hai usakA kAraNa aisA hai ki ye jIva saMkhyAta ndriya, dvIndriya, te iMdriya, cauiMdriya ane pa Mcendriya jIvAmAM kayA jIvA kayA jIvA 42tA sadapa che ? myA va yA vo to 'bahuyA vA' vadhAre che ? A anA 42tAM 'tullA vA' jarAjara che bhane aeNa anA pustA 'visesAhiyA vA' vizeSAdhi4 che ? yA praznanA uttaramAM anuzrI che - 'goyamA ! savvatthovA paMci diyA' he gautama! yA madhA bhayobhAM sauthI ochA paMcendriya va che. 'cariMdiyA visesAhiyA' mA yathendriya vA ratAM yAra haiMdriyavAjA vo vizeSAdhika che. paMcendriya jIvAne je sauthI alpa kahevAmAM Avela che, tenuM tAtparya evu che ke-A paMcendriya jIvA saMkhyAta ceAjana kArTikeTi pramANu viSNu bha sUcithI prataranA je asaMkhyAtamA bhAga che. e sakhyAtamA bhAga thati asakhyAta zreNigata je AkAza pradeza rAzi che, e rAzi pramANanA che. tenA karatAM je caturindriya jIvAne vizeSAdhika kahyA che tenuM kAraNa evu che ke-e jIvA sa.khyAta yojana keTikeTa pramANa viSNumnasUci che, e viSNu I jIvAbhigamasUtra
Page #1169
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1156 jIvAbhigamasUtre koTikoTipramANatvAt / 'teiMdiyA visesAhiyA' trIndriyAH punazcaturindriyebhyo. vizeSAdhikAH teSAM viSkambhasUcyA'prabhUtatara saMkhyeyayojana koTikoTipramANa tvAt / 'beiMdiyA visesAhiyA' tebhyo'pi dvIndriyAH vizeSAdhikAH teSAM dvIndriyANAM viSkambhasUcyAH prabhUtatamasaMkhyeyayojanakoTikoTipramANatvAt iti / 'egidiyA aNaMtaguNA' dvIndriyebhyo'pi ekendriyA anantaguNA adhikAH, vanaspati jIvAnAmanantA'nantatvAt iti / saMprati aparyAptavizeSaNaviziSTAnAmeSAmalpabahutvamAha-evaM apajjatagANaM' evamaparyAptakAnAm tathAhi-aparyAptakaika dvi-tri catuH pazcendriyavatAM katarebhyaH katare'lpA bahukA stulyAvizeSAdhikA vA ? bhagavAnAha-gautama ! 'savvatthovA paMciMdiyA apajjattagA' aparyAptakayojana koTI koTI pramANa jo viSkambha sUcI hai usa viSkambha sUcI ke jo bahuta adhika saMkhyAta yojana koTi koTI haiM, unake barAbara inakA pramANa hai inakI apekSA 'teiMdiyA visesAhiyA' teindriya jIva vizeSAdhika hai-kyoMki inakA pramANa viSkambha sUcI ke jo prabhUtatara saMkhyAta yojana koTI hai unake barAbara hai 'beiMdiyA visesAhiyA' inakI apekSA do indriya jIva vizeSAdhika hai kyoMki inakA pramANa viSkambha sUcI ke jo prabhUtatama saMkhyAta yojana hai usa kI koTI koTI ke barAbara hai / 'egidiyA aNaMtaguNA' inakI apekSA ekendriya jIva anantaguNeM haiM kyoMki ekendriya jIva rAzi vanaspatikAyika jIvoM kI apekSA anantAnanta pramANa vAlI kahI gaI hai| aparyApta ekendriyAdika jIvoM ke alpabahatva kA kathana'evaM apajjattagANaM savvatthovA, paMciMdiyA apajjattagA curismasUcinA je ghaNuM vadhAre saMkhyAta jana koTikaTi che. tenI barAbara enuM prabhAera cha. ten| 42di 'teiMdiyA visesAhiyA' 3 ndriyANA / visheSAdhika che. kemake-teonuM pramANa viSkambhasUcinuM je prabhUtatara saMkhyAta koTi choTI cha. tanI sama2 cha. beiMdiyA visesAhiyA' tenA 42di mendriyANA ja vizeSAdhika che. kemake tenuM pramANa viSkambhasUcanA je prabhutatara saMkhyAta yona cha tanI TI choTInI 52152 cha. 'egi diyA aNaMtaguNA' tenA karatAM eka IndriyavALA jI anaMtagaNuM che. kemake-ekendriya jIvarAzi vanaspatikAyika jIvenA karatAM anantAnanta pramANuvALI kahevAmAM Avela che. aparyAptaka ekendriyAdika jIvonA alpa bahuvanuM kathana 'eva apajjattagANaM savvatthovA paMciMdiyA, apajjattagA cauriMdiyA apajjattagA jIvAbhigamasUtra
Page #1170
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.4 sU.127 ekendriyAdInAmalpabahutvanirUpaNam 1157 paJcendriyAH sarvataH stokAH ekapratare'GgulA'saMkhyeyabhAgamAtrANi yAvanti khaNDAni tAvatpramANatvAt iti / 'cauridiyA apajjattagA visesAhiyA' aparyAsaka caturindriyAH paJcendriyebhyo vizeSAdhikAH prabhUtatarA'gulA'saMkhyeyabhAgakhaNDapramANatvAt / 'teiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' trIndriyA aparyAptakAzcaturindriyebhyo vizeSAdhikAH uktayukateH iti / 'beiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' adhikendriyebhyo nyUnAH iti hetoH dvIndriyA aparyAptakA strIndriyebhyovizeSAdhikAH prabhUtatamapratarAGgulAsaMkhyeyabhAgakhaNDapramANatvAt / 'egidiya diyA apajjattagA visesAhiyA' he bhadanta ! aparyAptaka ekendriyAdika jIvoM ke bIca meM kauna jIva kinakI apekSA alpa haiM ? kauna jIva kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna jIva kinake barAbara hai evaM kauna jIva kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu ne aisA kahA hai-he gautama ! sabase kama paJcendriya aparyAptaka haiM kyoMki eka pratara meM jitane aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa khaNDa hai unake barAbara inakA pramANa hai inakI apekSA cauindriya aparyAptaka jIva vizeSAdhika haiM-kyoMki eka pratara meM jitane prabhUta aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa khaNDa hai unake barAbara inake pramANa hai 'teiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' beiMdiyA apajjatagA visesAhiyA' egidiyA apajjattagA aNaMtaguNA' aparyAptaka teindriya jIvoM kA pramANa apa. ryAptaka cauindriya jIvoM kI apekSA vizeSAdhika hai kyoMki eka pratara meM jitane prabhUtatara aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa khaNDa visesAhiyA' nAvan ! 5544 mendriyAda mA 4yA nA karatAM alapa che? kyA cho kayA jIva karatAM vadhAre che? kayA jIvo kayA jInI barobara che? ane kyA cho kayA jIvAthI vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke he gautama! sauthI ochA paMcendriya aparyAsaka jIva che. kemake-eka prataramAM jeTalA AgaLanA asaMkhyAta bhAga pramANunA khaMDe che. tenI barobara tenuM pramANa che. tenA karatAM cAra Idriya vALA aparyAptaka jI vizeSAdhika che. kemake eka prataramAM jeTalA prabhUta AgaLanA asadhyAtamA ma pramANa cha tenI 52252 tenu pramANa cha. 'teiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' beiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' 'egi diyA apajjattagA aNaMtaguNA' 55ryA H4 15 driya vAnu pramANa apaHi yAra IndriyavALA jenA karatAM vizeSAdhika che. kemake eka prataramAM jeTalA prabhU jIvAbhigamasUtra
Page #1171
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1158 jIvAbhigamasUtre apajattagA aNaMtaguNA' ekendriyAH aparyAptakAH jIvAH anantA'nantaguNAH vanaspatikAyAnAmaparyAptakAnAmanantAnantatayA sadA prApyamANatvAt / 'saiMdiyA pajjattagA visesAhiyA' sendriyAH paryAptakA vizeSaguNAdhikA iti / paryAptakaikendriyAdInAmalpatvAdikaM vakti-'savvatthovA." ityAdi, paryAptakaikendriyAdInAM ke kebhyo'lpAH0 ityAdi praznaH ! bhagavAnAha-gautama ! 'savvatthovA cauridiyA pajjattagA' sarvastokAzcaturindriyAH paryAptakAH yato'lpAyuSazcaturindriyAstataH prabhUtakAlamavasthAnAbhAvAt, pRcchAsamaye stokA avApyante te stokA api pratareyAvanti agulA'saMkhyeyabhAgamAtrANi khaNDAni tAvad mAnatvAditi / 'paMdiyA haiM utane ye haiM / aparyAptaka teindriya jIvoM kI apekSA aparyAptaka do indriya jIva vizeSAdhika hai kyoMki eka pratara meM jitane prabhUtatama aMgula ke asaMkhyAtave bhAga pramANa khaNDa haiM utane ye haiM / aparyAptaka teindriya jIvoM kI apekSA aparyAptaka doindriya jIva vizeSAdhika hai kyoMki eka pratara meM jitane prabhUtatama aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa khaNDa haiM unake barAbara inakA pramANa hai / ina aparyAptaka doindrika jIvoM kI apekSA jo ekendriya aparyAptakajIva haiM ve anantagaNe haiM kyoMki vanaspatikAyika jo aparyApta jIva haiM ve anantAnanta haiN| 'seiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' sendriya paryAptaka jIva vizeSAdhika haiN| paryAptaka ekendriyAdika jIvoM ke alpabahutva kA kathana 'savvatthovA caturiMdiyA pajjattagA, paMciMdiyA pajjattagAvisesAhiyA, beiMdiya pajjattagA visesAhiyA, teiMdiyA pajjattagA visesA. hiyA, egiMdiya pajjattagA aNaMtaguNA, saiMdiyA pajjattagA visesaatatara AgaLanA asaMkhyAta bhAga pramANa khaMDa che eTalA te che. aparyAptaka te Idriya jIvonA karatAM aparyApaka be IdriyavALA jI vizeSAdhika che. kemake-eka prataramAM jeTalA prabhutAma AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga khaMDa che tenI barAbara tenuM pramANa che. A aparyAptaka be IdriyavALA jenA karatAM eka Idriya aparyApaka jIve anaMta gaNuM che. kemake-je vanaspatikAyika 71 cha, te mana tAnata cha. 'seiMdiyA pajjattagA visesAhiyA' sendriya paryAptaka jIva vizeSAdhika che. paryAptaka ekendriya jIvonA alpa bahuvanuM kathana'svvtthovaa caturiMdiyA pajjattagA, paMci diyA pajjattagA visesAhiyA, beiMdiyA pajjattagA visesAhiyA, egidiyA pajjattagA aNaMtaguNA, seMdiyA pajjattagA visesAhiyA' gautabhasvAmI prabhuzrIna nyAre me pUchyu bhagavan ! jIvAbhigamasUtra
Page #1172
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 4 sU. 127 ekendriyAdInAmalpabahutvanirUpaNam 1159 pajjattagA visesAhiyA' paJcandriyAzcaturindriyApekSayA paryAptakAH santo vizeSAdhikAH prabhUtatarA'GgulA saMkhyeyabhAgakhaNDapramANatvAditi / 'beiMdiya pajjattagA visesAhiyA' paryAptakIndriyA vizeSAdhikAH paJcandriyApekSayA prabhUtatarAGgulAsaMkhyeyabhAgakhaNDapramANatvAt 'teiMdiya pajjattagA visesAhiyA' dvIndriya paryAptakApekSA trIndriyAH paryAptakA vizeSAdhikAH svabhAvAdeva teSAM prabhUtatarA hiyA' jaba gautama ne prabhu se aisA pUchA- he bhadanta ! paryApta ekendriya paryApta do indriya paryApta teindriya paryApta cauindriya paryApta paMcendriya ina jIvoM meM se kauna jIva kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kina se vizeSAdhika haiM ? taba prabhu ne una se aisA kahA - he gautama! paryApta cauindriya jIva saba se kama haiM kyoMki cauindriya jIva alpa Ayu vAle hote haiM ataH adhika kAla taka inakA avasthAna nahIM ho sakatA hai tathA pRcchA ke samaya meM ye bahuta thoDe pAye jAte haiM inakI stokatA - alpatA bhI eka pratara meM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa jitane khaNDa hai inakI apekSA paryAptaka paJcendriya jIva vizeSAdhika hai kyoMki inakA pramANa utanI eka pratara meM prabhUtatara aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa jitane khaNDa haiM unake barAbara haiM inakI apekSA hIndriya paryApta vizeSAdhika haiM kyoMki ye prabhUtatara pratarADgula ke asaMkhyAtaveM bhAga rUpa jitane khaNDa haiM utane pramANa haiN| inakI apekSA paryAptaka ekendriya paryApaka dvIndriya paryApaka tendriya, paryAptaka cauindriya, ane paMcendriya e jIvAmAM kayA jIvA kAnA karatAM alpa che? kayA jIvA kayA jIvo karatAM vadhAre che? yA jIvA kayA jIvAnI kharAkhara che? ane kayA jIvA kayA jIvA karatAM vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe teone evuM kahyuM ke-he gautama ! paryAptaka cAra indriyavALA jIvA sauthI ochA che. kemake cau iMdriya jIvA apa-echA AyuvALA hoya che. tethI vadhAre samaya sudhI temanu avasthAna hotu nathI. tathA pRththAnA samaye e ghaNAja thADA maLe che. temanu alpatva paNa eka prataramAM AMgaLanA asaMkhyAtamA bhAga pramANa jeTalA khaMDa che. tenI kharAkhara che, tenA karatAM paryAptaka pacendriya jIva vizeSAdhika che. kemake tenuM pramANa temanuM eka pramANa temanuM eka prataramAM prabhUtatara AMgaLanA asaMkhyAtamA bhAga pramANa jeTalA khaDa che tenI kharAkhara che. tenA karatAM dvIndriya paryApta" vizeSAdhika che kemake-te prabhutatara pratarAMgulanA asaMkhyAtamA bhAga rUpa jeTalA khaDA che. teTalA pramANanA che. tenA karatA jIvAbhigamasUtra
Page #1173
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1960 jIvAbhigamasUtre aMgulA'saMkhyeyabhAgakhaNDapramANAtvAt / 'egidiyapajjattagA aNataguNA' ekendriyaparyAptakA ananta guNAH vanaspatikAyAnAM paryAptAnAmAnantyAt / 'saiMdiyA pajattagA visesAhiyA' sendriyAH paryAptakA vizeSAdhikA iti / samprati teSAM paryAptakA'paryAptakasamuditAnAmalpabahutvam Aha-'eesi NaM bhaMte ! saiMdiyANaM pajjattaga apajjattagANaM kayarekayarehito appA vA-bahayA vA-tullA vA-visesAhiyA vA' eteSAM khalu bhadanta ! sendriyaparyAptA'paryAptakAnAM katarekatarebhyo'lpA vA-bahukA vA-tulyA vA vizeSAdhikA vA ? bhagavAnAha-'goyamA' he gautama ! 'samvatthovA saiMdiyA apajjattagA, saiMdiyA panjattagA saMkhejaguNA' sarvebhyaH stokA-alpAH sendriyA aparyAptakAH sendriyAH paryAptakAstu tebhyassakhyeyaguNA teindriya paryAptaka jIva vizeSAdhika haiM kyoMki ye svabhAvataH hI prabhUtatara aMgula ke saMkhyAtaveM bhAga rUpa khaNDa pramANa hote haiN| inakI apekSA ekendriya paryAptaka anantaguNe adhika haiM kyoMki paryAptaka vanaspatikAyika ananta hai / tathA sendriya paryAptaka jIva vizeSAdhika haiN| ___aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM ki 'eesi NaM bhaMte ! saiMdiyA NaM pajjattaga apajjattagANaM kayare 2' he bhadanta ! ina sendriya paryAptaka aura aparyAptaka jIvoM ke bIca meM kauna jIva kinakI apekSA alpa haiM ? aura kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kitake tulya haiM aura kauna kinake barAbara haiM ? inake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvasthovA saiMdiyA apajjattagA, saiMdiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' he gautama ! sabase kama sendriya aparyAptaka haiM aura inakI apekSA sendriya teIdriya paryApaka jIva vizeSAdhika che. kemake teo svabhAvathI prabhUtatara AgaLanA asaMkhyAtamA bhAga rUpa khaMDa pramANa che. tenA karatAM ekendriya paryAptaka anaMta gaNuM vadhAre che. kemake paryAptaka vanaspati kAyika che anaMta che. tathA seMdriya paryAptaka jIva vizeSAdhika che. va gautamasvAmI prabhuzrIna se pUche che 3-eesiNaM bhaMte ! saiMdiyANaM ___ apajjattagANaM kayare kayare' magavan ! ma se driya paryAta bhane aparyAptaka jIvamAM keNa jIva kyA jIva karatAM alpa che? kayA jIva kayA jIva karatAM vadhAre che. kyA jI kyA jIvenI barAbara che? ane kayA jIvo kyA / 42tA vizeSAdhi cha. 2mA prazna uttaramA pramuzrI 43 cha -'goyamA ! saya sthAvA saiMdiyA apajjattagA saiMdiyA pajjatagA saMkhejjaguNA' he gautama ! sAthI ochA sendriya aparyApake che. ane tenA karatAM sendriya paryApta saMkhyAtagaNa jIvAbhigamasUtra
Page #1174
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.4 sU.127 ekendriyAdInAmalpabahutvanirUpaNam 1161 adhikA bhavanti / 'evaM egiMdiyA vi' evamekendriyA api aparyAptakaikendriyAH sarvastokAH saMkhyeyaguNAzcAdhikA paryAptakaikendriyAH, ekendriyeSu hi vahavaH sUkSmAH stokA bhavanti ca saMkhyeyaguNAH paryAptakaikendriyAH / 'eesi NaM bhate ! beiMdiyANaM pajattagA pajjattagANaM appA bahuM0 1 goyamA! savvatthovA beiMdiyA pajjattagA apajjattagA asaMkhejjaguNA' eteSAM khalu bhadanta ! dvIndriyANAM paryAptakA'paryAptakAnAmalpabahutvAdikaM katarekatarebhya iti praznaH ? gautama ! sarvastokA dvIndriyAH paryAptA bhavanti yAvanti pratare'GgulAsaMkhyeyabhAgamAtrANi khaNDAni paryAptaka saMkhyAtaguNe adhika haiN| 'evaM egiMdiyA vi' isI taraha jo ekendriya aparyAptaka haiM ve saba se kama haiM aura jo ekendriya paryAptaka haiM ve unakI apekSA saMkhyAtaguNe adhika haiN| ekendriya jIvoM meM sUkSma ekendriya jIva bahuta haiM kyoMki ye sarvaloka meM bhare hue haiM inameM bhI jo sUkSma aparyAptaka jIva haiM ve saba se kama haiM, aura inakI apekSA jo sUkSma paryAptaka jIva hai ve saMkhyAtaguNeM haiM / 'etesi NaM bhaMte ! beiMdiyANaM pajjattApajjattagANaM appA bahuM0 ?' he bhadanta ! ina paryAptaka aparyAptaka doindriya jIvoM meM kauna jIva kinakI apekSA alpa haiM ? kauna jIva kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna jIva kinake barAbara haiM aura kauna kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! saba se kama dvIndriya paryAptaka haiM aura inakI apekSA dvIndriya aparyAptaka asaMkhyAtaguNe adhika haiM pratara meM angula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra meM jitane khaNDa haiM utane khaNDa padhAre cha. 'evaM egidiyA vi' merI prabhAga 2 mendriya 25paryAsa cha, te sauthI ochA che. ekendriya paryAptaka che, te tenA karatAM saMkhyAtagaNI vadhAre che. ekendriya jIvamAM ekendriya jIva ghaNA che, kemake e badhA lekamAM bharelA che. temAM paNa je sUkSama aparyAptaka jIva che, te badhAthI ochA che. bhane tenA 42ta sUkSma paryAta 1 che, to sadhyAta gnn| che. 'ee siNaM bhaMte ! beiMdiyANaM pajjattApajjattagANaM appAbahu03gavAn ! 2mA paryApta ane aparyAptaka be IdriyavALA jIvanamAM kyA che jyA ja karatAM alpa che? kayA jI kayA jI karatAM vadhAre che? kayA cho kayA jInI barebara che ? ane kayA cho kayA jIthI vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! sauthI ochA dviIndriya paryAptaka che. ane tenA karatA dvIndriya aparyAptaka asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. prataramAM AgaLanA saMkhyAmAM bhAga mAtramAM jeTalA khaMDa che, eTalA khaMDa pramANa hIndriya jI0 146 jIvAbhigamasUtra
Page #1175
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1162 ___ jIvAbhigamasUtre tAvatpramANakatvAtteSAm tebhyaH aparyAptakA dvIndriyA asaMkhyeyaguNAH pratarAjulA'saMkhyeyabhAgakhaNDapramANakatvAt iti / 'evaM teiMdiya cauridiya paMcediyA vi' evameva trIndriyAzcaturindriyAH paJcendriyA api pratyekaM sarvastokebhyo'paryAptakA asaMkhyeyaguNA adhikAH iti / samprati-ekendriyasamuditaparyAptakAparyAptakAnAmalpabahutvAdikamAha-'eesi NaM bhaMte ! egidiyANaM ve iMdiyANaM te iMdiyANaM cauriMdiyANaM paMciMdiyANaM pajjattagANa ya apajjattagANa ya kayarekayare0 ? goyamA ! savvatthovA cauriMdiyA pajjattagA paMciMdiyA pajjattagA visesAhiyA' eteSAM khalu bhadanta ! ekendriyANAM dvIndriyANAM trIndriyANAM caturindriyANAM pazcendripramANa to dvIndriya paryAptaka haiM inakI apekSA aparyApta doindriya asaMkhyAtaguNe adhika haiM kyoMki inakA pramANa pratara meM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra jitane khaNDa haiM utanA hai isI taraha se tIna indriya paryAptaka aura tIna indriya aparyAptaka, cAra indriya paryAptaka aura cAra indriya aparyAptaka evaM pAMca indriya paryAptaka aura pAMca indriya aparyAptaka ina saba ke sambandha meM kathana jAnanA cAhiye arthAt ina saba meM apane 2 meM paryAptaka kama haiM aura aparyAptaka asaMkhyAta guNita haiM / 'eesi NaM bhaMte ! egidiyANaM, beiMdiyANaM, teiMdiyANaM, cariMdiyANaM paMciMdiyANa ya pajjattagANa ya apajjattagANa ya kayare kayare' he bhadanta ! ekendriya paryApta aura ekendriya aparyApta, doindriya paryApta do indriya aparyApta, teindriya paryApta teindriya aparyApta, cauindriya paryApta cauindriya aparyApta, paJcendriya paryApta aura paJcendriya aparyAptaka ina saba jIvoM ke bIca meM paryAptaka che. tenA karatAM paryAptaka aparyAptaka kandriya asaMkhyAtagaNu vadhAre che. kemake-tenuM pramANa prataramAM AMgaLanA asaMkhyAtamA bhAga mAtra jeTalA khaMDa che, eTalA che. e ja pramANe traNa IdriyavALA paryAptaka ane traNa IndriyavALA aparyAptaka, cAra Idriya paryAptaka ane cAra Idriya aparyAptaka, tathA pAMca Idriya paryAptaka ane pAMca Idriya aparyAptaka A badhAnA saMbaMdhamAM kathana samajI levuM. arthAt A badhAmAM pita pitAnAmAM paryAptaka ochA che. ane aparyApta masajyAta cha. 'eesiNaM bhaMte ! egidiyANaM beiMdiyANaM, te iMdiyANaM; cauri diyANaM, paMci diyANaya pajjattagANaya apajjattagANaya kayare kayare0' he bhagavan! ekendriya paryAptaka, ane ekendriya aparyAptaka dvIndriya paryAptaka, kriIndriya aparyAptaka, te Indriya paryAptaka te Idriya aparyAptaka, cau Idriya paryA ptaka. cau Idriya aparyAptaka, paMcedriya paryAptaka, paMcendriya aparyAptaka A badhA jIvAbhigamasUtra
Page #1176
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.4 sU.127 ekendriyAdInAmalpabahutvanirUpaNam 1163 yANAJca paryAptakAnAM ca aparyAptakAnAM ca katarebhyaH katare'lpA-bahukA-tulyAvizeSAdhikA veti praznaH bhagavAnAha-gautama ! sarvestokAzcaturindriyAH paryAptakAH tadapekSayA paMcendriyAH paryAptakA vizeSAdhikA bhavanti / 'beiMdiyA pajjattagA visesAhiyA, teiMdiyA pajjattagA visesAhiyA, paMciMdiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA, cauridiyA apajjattagA visesAhiyA, teiMdiyA apajjattagA visesAhiyA. beiMdiyA apajjattagA visesAhiyA, egidiya apajjattagA aNaMtaguNA saiMdiyA apajjattagA visesAhiyA, egidiya pajjattA saMkhejjaguNA, saiMdiya pajjattA visesAhiyA saiMdiyA visesAhiyA-'se taM paMcavihA saMsArasamAvannagA jIvA' dvIndriyAH paryAptakA vizeSAdhikA aparyAptaka cturindriyebhyH| paryAptaka dvIndriyApekSayA paryAptakA strIndriyA vishessaadhikaaH| aparyAptakapaJcendriyA kauna kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinase vizeSAdhika haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA cauridiyA pajjattagA' he gautama ! saba se kama paryApta cauindriya jIva hai inakI apekSA 'paMciMdiyA pajjattagA visesAhiyA' paryAptaka paJcendriya vizeSAdhika haiM inakI apekSA 'beiMdiyA pajjattagA visesAhiyA' paryAptaka doindriya jIva vizeSAdhika hai| inakI apekSA 'teiMdiyA pajjattagA visesAhiyA' paryAptaka teindriya jIva vizeSAdhika haiN| 'paMciMdiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA paJcendriya aparyAptaka jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM 'cauriMdiyA apajjattagA visesAhiyA' ina kI apekSA cauindriya aparyAptaka jIva vizeSAdhika haiM 'teiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' inakI apekSA teindriya aparyAptaka vishejamAM koNa konA karatAM ochA che? keNa tenA karatAM vadhAre che ? keNa kenI barAbara che? ane koNa konAthI vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAjha bhuzrI kahe che hai-'goyamA ! savvatthovA cauri diyA pajjattagA' he gautama ! sauthI soch| paryApta yAra chadriya wo che. te 42di 'paMciM diyA pajjattagA visesAhiyA' paryApta yathendriya vizeSAdhi cha. tenA 42tA 'te iMdiyA pajjattagA visesA. hiyA' paryAta te chadriya va vizeSAdhi cha. 'paMciM diyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' tn| 42ta 5yendriya maryAta 71 madhyAta vadhAre cha. 'cauriMdiyA apajjattagA visesAhiyA' te 42tAM yaundriya aparyApta vizeSAdhi cha. 'teiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' tanA 42i tadriya jIvAbhigamasUtra
Page #1177
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1964 jIvAbhigamasUtre asaMkhyeyaguNAH paryAptakatrIndriyApekSayA / caturindriyA aparyAptakA vizeSAdhikAH aparyAptakapaJcendriyataH / trIndriyA aparyAptakA vizeSAdhikAH aparyAtan caturindriyApekSayA aparyAptakadvIndriyAH aparyAptakatrIndriyApekSayA / ekendriyA aparyAptakA anantaguNAH aparyAptaka dvIndriyebhyaH / etadapekSayA'paryAptaka sendriyA vizeSAdhikAH / ebhyaH ekendriyaparyAptakAH saMkhye yaguNAH / ebhyaH sendriyaparyAptA vizeSAdhikAH / ebhyo vizeSAdhikAH sendriyA bhavantIti alpabahutvaprakaraNam / ta ete paJcavidhAH paJcaprakArakAH saMsArasamApannakA - jIvA nirUpitAH / iti caturthI pratipattiH // sU0 127 // uktA paJcavidhA caturthI pratipattiH kramaprAptAM SaDvidhAM paJcamIM pratipattimathArabhate mUlam - tattha NaM je te evaM AhaMsu chavvihA saMsArasamAvaNNagA jIvA te evamAhaMsu taM jahA - puDhavIkAiyA AukkA pAdhika haiM inakI apekSA 'veiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' doindriya aparyAptaka vizeSAdhika haiM 'egiMdiya apajjattagA anaMtaguNA' inakI apekSA ekendriya aparyAptaka anantaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'saiMdiyA apajjattA visesAhiyA egiMdiya pajjattA saMkhejjaguNA' sendriya aparyAptaka jIva vizeSAdhika haiM inakI apekSA ekendriya paryAptaka jIva saMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'saiMdiya pajjatA visesAhiyA' inakI apekSA sendriya paryAptaka vizeSAdhika haiM / aura inase vizeSAdhika sendriya hai / isa taraha se pAMca prakAra ke saMsArI jIvoM ke sambandha meM yaha nirUpaNa hai | // 127 // // caturthI pratipatti samApta // aparyApta vizeSAdhi che. tenA uratAM 'beiMdiyA apajjattagA visesAhiyA' me chandriya aparyApta vizeSAdhiH che. 'egidiya apajjattagA anaMtaguNA' tenA kuratAM yeDendriya aparyApta anaMtA vadhAre che, tenA 42tAM 'saiMdiyA apa jjattagA visesAhiyA egiMdiya pajjattA saMkhejjaguNA' sendriya aparyApta va vizeSAdhika che. tenA karatAM ekendriya paryAptaka jIva sakhyAtagaNA vadhAre che. 'sadiya pajjatagA visesAhiyA' tenA 42 sendriya paryApta va vizeSAdhi che. ane tenAthI vizeSAdhika sendriya che, A pramANe pAMca prakAranA sa'sArI jIvAnA saMbaMdhamAM A nirUpaNa karavAmAM Avela che. ! sU. 127 // ceAthI pratipatti samApta jIvAbhigamasUtra
Page #1178
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.128 SaividhasaMsArasamApannakajIvanirUpaNam 1165 iyA-teukkAiyA-vAukkAiyA vaNassaikAiyA tasakAiyA / se kiM taM puDhavIkAiyA ? puDhavIkAiyA duvihA pannattA taM jhaasuhmpuddhviikaaiyaa-baayrpuddhvikaaiyaa| se kiM taM suhumapuDhavI kAiyA suhumapuDhavIkAiyA duvihA pannattA taM jahA-pajjattagA yaapajattagA ya / evaM bAyarapuDhavIkAiyA vi, evaM caukaeNaM bheeNaM Au-teu-vAu-vaNassaikAiyANaM cau0 NeyavvA / se kiM taM tasakAiyA ? tasakAiyA duvihA pannattA taM jahApajattagA ya-apajjattagA ya puDhavIkAissa gaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahanneNaM aMto muhuttaM ukoseNaM bAvIsaM vAsasahassAiM, evaM savvesiM ThiI NeyavvA, tasakAiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM, apajjattagANaM savvesiM jahanneNaM vi-ukoseNa vi aMtomuhattaM, savvesiM ukkosiyA ThiI aMtomuhuttaUNA kAyavvA / puDhavIkAieNaM bhaMte ! puDhavIkAiyatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukoseNaM asaMkhejjaM kAlaM jAva asaMkhejA loyaa| evaM jAva Au0 teu0 vAukAiyANaM vaNassaikAiyANaM aNaMtaM kAlaM jAva AvaliyAe asaMkhejaibhAgo / tasakAieNaM bhaMte ! tasakAiya tti kAlao kevaciraM hoi jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM do sAgarovamasahassAiM saMkhejavAsamabhahiyAiM / apajjattagANaM chaNha vi jahaNNeNa vi ukoseNa vi aMtomuhuttaM-pajattagANaM vAsasahassA saMkhA puDhavI digANilatarUNa pajattA / teUrAiMdi saMkhA tasasAgarasayapuhattAI 1 / pajattagANa vi savvesi evaM / puDhavIkAiyassa NaM bhaMte ! kevaI kAlaM aMtaraM hoi ? goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM- ukkoseNa vaNassai kAlo / evaM Au-teu vAukAi jIvAbhigamasUtra
Page #1179
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1966 jIvAbhigamasUtre yANaM vaNassaikAlo-tasakAiyANa vi, vaNassaikAiyassa puddhviikaaiykaalo| evaM apajjattagANa vi vaNassaikAlo, vaNassaINaM puDhavIkAlo, pajjattagANa vi evaM ceva vaNassaI kAlo, pajjattavaNassaI NaM puDhavIkAlo ||suu0 128 // chAyA-tatra khalu ye te evamuktavantaH SaividhAH saMsArasamApannakA jIvAsta evamuktavantaH tad yathA-pRthivIkAyikA apkAyikAstejaskAyikA vAyukAyikA vanaspatikAyikA strasakAyikAH, atha ke te pRthivIkAyikAH ? pRthivIkAyikA dvividhA prajJaptAH tad yathA-sUkSmapRthivIkAyikA-bAdarapRthivIkAyikAH / sUkSmapRthivIkAyikA dvividhAH prajJaptAH tadyathA-paryAptakAzcA'paryAptakAzca / evaM bAdarapRthivIkAyikA api, evaM catuSkeNa bhedena-aptejovAyuvanaspatikAyikAnAM catuSko bhedo netavyaH / atha ke te trasakAyikAH ? trasakAyikA dvividhAH prajJaptAH tadyathA-paryAptakAzcA'paryAptakAzca / pRthivIkAyikasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptAH ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa dvAviMzatiSasahasrANi, evaM sarveSAM sthitirnetavyA / trasakAyikasya jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa trayastriMzat sAgaropamANi, aparyAptakAnAM sarveSAM jaghanyenApi-utkapeNApyantarmuhUrtam paryAptakAnAM sarveSAmutkRSTAsthitirantarmuhUrtAMnA kartavyA / pRthivIkAyikaH khalu bhadanta ! pRthivIkAyika iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa saMkhyeyaM kAlaM yAvadasaMkhyeyAH lokAH / evaM yAvad aptejovAyukAyikAnAm vanaspatikAyikAnAmanantaM kAlaM yAvadAvalikAyA asaMkhyeyo bhaagH| trasakAyikaH khalu bhadanta !0 jaghanyenAntarmuhUrtam urSeNa dve sAgaropamasahasra saMkhyeyavarSAbhyadhike / aparyAptakAnAM SaNNAmapijaghanyenA'pi utkarSeNA'pi antarmuhUrtam paryAptakAnAM varSa sahasrANi saMkhyeyAni pRthivyudakAnilatarUNAm paryAptAnAm tejorAtriMdivasaMkhyeyAni prasasAgarazataprathakvAni 1 / paryAptakAnAmapi sarveSAmevam / pRthivIkAyikasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam-utkarSeNa vnsptikaalH| evamaptejovAyukAyikAnAM vanaspatikAlaH, trasakAyikAnAmapi vanaspatikAyasya pRthiviikaayikkaalH| evamaparyAptakAnAmapi vanaspatikAlaH, vanaspatInAM pRthivIkAlaH / paryAptakAnAmapi-evameva vanaspatikAlaH paryAptavanaspatInAM pRthivIkAlaH ||suu0 128 // TIkA-'tattha NaM je te evaM Ahesu chavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA te evamAhaMsu taM jahA-puDhavIkAiyA AukkAiyA teu0 vAu0 vaNassaikAiyA tasakA jIvAbhigamasUtra
Page #1180
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.128 SaividhasaMsArasamApannakajIvanirUpaNam 1167 iyA' tatra khalu ye te tIrthakarAdaya evamuktavantaH SaDU vidhAH saMsArasamApanakAjIvAste evaM vakSyamANavaca uktavantaH, tadyathA-pRthivIkAyikAH, apUkAyikAH, tejaskAyikAH vAyukAyikAH vanaspatikAyikA strasakAyikA jIvAsta ete SaDravidhA jIvAH prajJaptAH iti / 'se kiM taM puDhavIkAiyA' atha tatra ke te pRthivIkAyikAH pRthivIkAyikAnAM kiM svarUpalakSaNamiti praznaH ? bhagavAnAhagautama ! 'puDhavIkAiyA duvihA paNNatA, taM jahA-suhumapuDhavIkAiyA-bAyarapuDhavIkAiyA' pRthivIkAyikA dvividhAH prajJaptAH, tadyathA-sUkSmapRthivIkAyikAH 1 -pAMcavI pratipatti'tatthaNaM je te evamAhaMsu chavvihA saMsArasamAvaNNagA jIvA te evmaahNsu'-ityaadi| TIkArtha-jinhoMne isa pAMcavIM pratipatti meM aisA kahA hai-ki saMsArI jIva cha prakAra ke haiM unhoMne isa sambandha meM aisA spaSTI karaNa kiyA-'taM jahA-puDhavikAiyA, AukkAiyA, teu0 vAu0 vaNassaikAiyA tasakAiyA' pRthivIkAyika, apkAyika, tejaskAyika vAyukAyika, vanaspatikAyika aura sakAyika / isa prakAra se ye 6 saMsArI jIva haiM 'se kiM taM puDhavi0' he bhadanta ! pRthivI kAyika kA kyA svarUpa hai kyA lakSaNa hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! puDhavI0 duvihA paNNattA' he gautama ! pRthivIkAyika do prakAra kA kahA gayA hai taM jahA-jaise-'suhuma puDhavikkAiyA bAdara puDhavikAiyA' pAyabhI pratipattino mAra - 'tatthaNaM je te evamAhaMsu chavvihA saMsArasamAvaNNagA jIvA te evamAhaMsu' ItyAdi TIkArya-jemaNe A pAMcamI pratipattimAM evuM kahyuM che, ke-saMsArI cha cha prakAranA che. temaNe A saMbaMdhamAM evuM spaSTIkaraNa karyuM che. " jahA puDhavikAiyA, AukkAiyA, teu, vAu, vaNassaikAiyA tasakAiyA' pRthivI yi4, yi, te424Ayi4, vAyuyi, vanaspatiya4, soyi, A rIte A cha saMsArI jIve che. se ki taM puDhavikAiyA' he bhagavana 2vIya vArnu zu 135 che ? ane tenuM lakSaNa zuM che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'goymaa ! puDhavikAiyA duvihA paNNattA' hai gautama! pRthvIya me prA2nA DapAmA mAvesa cha. 'taM jahA' sabhaDe-'suhuma puDhavikkAiyA bAdara puDhavikAiyA' sUkSma pRthvIya mane mA42 pRthvIyi tamA 'suhumapuDhavikAiyA duvihA paNNattA' sUkSma pRthvIyi4 me 2 // vAmAM jIvAbhigamasUtra
Page #1181
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1168 jIvAbhigamasUtre bAdarapRthivIkAyikAH 2 / tatrobhayormadhye 'suhumapuDhavIkAiyA duvihA pannattA taM jahA-pajjattagA ya apajjattagA ye' sUkSmapRthivIkAyikAH dvividhAH prajJaptAH tadyathA-paryAptakAzcA'paryAptakAzca / 'evaM vAyarapuDhavIkAiyA vi' evaM bAdarapRthivI. kAyikA api paryAptA'paryAptobhayabhedAbhyAM dvividhAH, itthaM cakhAro bhedA bhavantIti / 'evaM caukkaeNaM bheeNaM Au-teu-vAu-vaNassaikAiyANaM cau0 NeyavvA' evaM pRthivIkAyikavat-catuSkeNa bhedenA'ptejovAyuvanaspatikAyikAnAmapi catuSko bhedo netavyaH / tathAhi / atha ke te apkAyikAH ? gautama ! apkAyikajIvA dvividhAH prajJaptAH, sUkSmAzca bAdarAzca, atha sUkSmAH pRthivIkAyikAH katividhAH ? gautama ! dvividhAH sUkSma pRthivIkAyika aura bAdara pRthivIkAyika inameM 'suhumapuDhavikAiyA duvihA paNNattA' sUkSma pRthivIkAyika do prakAra ke kahe gaye haiM-'taM jahA' jaise-'pajjattagA ya apajjattagA ya' paryApta sUkSma pRthivI kAyika aura aparyApta sUkSma pRthivIkAyika 'evaM bAdarapuDhavikAiyA vi' isI taraha bAdara pRthivIyAyika bhI paryApta aura aparyApta ke bheda se do prakAra ke kahe gaye haiM 'evaM caukkaeNaM bheeNaM Au teu vAuvaNassaikAiyANaM catu0 NeyavvA' isI prakAra se ina cAra bhedoM vAle apkAyika bhI hote hai tejaskAyika hote haiM vAyukAyika hote haiM aura vanaspatikAyika hote haiM arthAt sUkSma aura bAdara ke bheda se ye do prakAra ke hote haiM tathA inake jo sUkSma aura bAdara bheda hai ve pratyeka paryApta aura aparyApta ke bheda se do 2 bheda vAle aura ho jAte haiM isa taraha sUkSma tejaskAyika aura bAdara tejaskAyika paryApta mAveza che. 'taM jahA' bha3-'pajjattagAya apajjattagAya' paryApta sUkSma pRthvI yi aneaparyApta sUkSma pRthvI4i 'evaM bAdarapuDhavikAiyA vi' se| pramANe bAdara pRthvIkAyika paNa paryAptaka ane aparyAptakanA bhedathI be prakAranA usa che. 'evaM caukkaeNaM bheeNaM Au teu vAu vaNassaikAiyANaM catu0 NeyavvA' eja pramANe A prakAranA cAra bhedevALA aSkAyika paNa hoya che. tejaskAyikAnA paNa eja rItanA cAra bhedo che. vAyukAyikanA paNa eja pramANenA cAra bhedo che. ane vanaspatikAyika paNa eja bhedovALA hoya che. arthAt sUkama ane bAdaranA bhedathI e badhA babbe prakAranA hoya che. tathA temanA je sUkSma ane bAdara bheda che. te badhA paryAptaka ane aparyAptakanA bhedathI babbe bhedovALA pharIthI thaI jAya che. A rIte sUma tejaskAyika ane bAdara jIvAbhigamasUtra
Page #1182
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.128 SaividhasaMsArasamApannakajIvanirUpaNam 1169 paryAptakAzcA'paryAptakAzca evaM-bAdarA apkAyikA api dvividhAH taditthamapkAyikAzcatuSprakArA bhavanti / evaM tejaH prabhRtiSvapi catvAro bhedA jJAtavyAH / 'se kiM taM tasakAiyA' atha ke te trasakAyikAH ? trasanti bhayaM prApnuvanti ye te trasAH, athavA-AtapAdi sthAneSu AtapAdinA-udvijantaH svAtmasukhAyasacchAyadezaM prati gacchanti ye te trasAH dvIndriyAdayo jIvarAzayaH teSAM kiyanto bhedAH ? bhagavAnAha-gautama ! 'tasakAiyA duvihA pannattA' trasakAyikA dvividhAH prajJaptAH / 'taM jahA-pajattagA ya apajjattagA ya' tadyathA-paryAptakAzcA'paryAptakAzca trasakAyikAH, itthaM bheda dvayavanta ime atra pRthivIkAyikAdivatsUkSmavAdaraparyAptA'paryAptAzca catvAro bhedA na bhavanti, sUkSma-bAdara bhedayorabhAvAt / atha SaNNAM bhavasthitiH 'puDhavIkAiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahanneNaM aMto muhuttaM ukoseNaM bAvIsaM vAsa sahassAI' pRthivIkAyikaikendriyasya sUkSma tejaskAyika aura aparyApta sUkSma tejaskAyika, paryApta bAdara tejaskAyika aura aparyApta bAdara tejaskAyika ityAdi saba yaha kathana yAvat vanaspatikAyika taka jAnanA caahiye| 'se kiM taM tasakAiyA' he bhadanta ! sakAyika jIva kitane prakAra ke hai ? uttara meM prabhu kahate haiM'tasakAiyA duvihA paNNattA' he gautama ! jasakAyika jIva do prakAra ke haiN| 'taM jahA' ve do prakAra ke aise haiM 'pajjattagA ya apajjattagA ya' eka paryApta sakAyika aura dUsare aparyApta trasakAyika / yahAM ekendriya jIvoM kI taraha sUkSma aura bAdara ye do bheda nahIM hote haiN| 'puDhavikAiyassa NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he bhadanta / pRthivIkAyika jIva kI kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? 'goyamA jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM bAvIsaM vAsa sahassAI' he gautama ! tejaskAyika paryApta sUma tejaskAyika ane aparyAptaka sUma tejaskAyika, paryApta bAdara tejaskAyika ane aparyAptaka bAdaratejaskAyika, ityAdi prakArathI A saghaLuM kathana yAvat vanaspatikAya sudhI samajavuM. 'se kiM taM tasakAiyA' sAvan ! sAthi: 24 TA2nA cha ? mA uttaramA pramuzrI 4 cha -'tasakAiyA duvihA paNNattA' gautama ! saya 71 me pra42nA sA che. 'taM jahA' te me 2 2 rIta cha. 'pajjattagAya apajjattagAya' se paryAta saya bhane mI a5yati sa kAyika-ahIyAM ekendriya jInI jema sUkSma ane bAdara e be bhedo thatA nathI. 'puDhavIkAiyassa NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he bhagavan pRthvIya apanI sthiti mA 4AnI usa cha ? 'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM jI0 147 jIvAbhigamasUtra
Page #1183
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1170 jIvAbhigamasUtre khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH ? gautama ! jaghanyenA'ntamahartam utkarSeNa dvAviMzativarSasahasrANi yAvadbhavasthitiH prajJaptA / 'evaM savvesiM ThiI NeyavvA' evaM sarveSAM sthitirnetavyA tathAhi-apkAyikasya jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSaNa saptavarSasahasrANi / tejaH kAyikasya jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa trINi rAtridivAni vAyukAyikasya jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa trINi varSasahasrANi / vanaspatikAyikasya jaghanyenA'ntarmuhUrtam-utkarSeNa dazavarSasahasrANi / evaJcapRthivIkAyika jIva kI bhavasthiti jaghanya se eka antarmuharta kI aura utkRSTa se 22 hajAra varSa kI kahI gaI hai| "evaM savvesi ThiI NeyavvA' isI prakAra se yahAM sabakI sthiti ke viSaya meM gautama ne prazna kiyA hai aura usakA uttara prabhu ne diyA hai-tathA ca-jaba gautama ne prabhu se aisA pUchA he bhadanta ! apkAyika kI kitanI sthiti kahI gaI hai ? taba prabhu ne kahA he gautama ! apkAyika kI sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI aura utkRSTa se sAta hajAra varSa kI kahI gaI hai he bhadanta ! tejaskAyika kI sthiti kitanI kahI gaI hai ? he gautama ! tejaskAyika kI sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI aura utkRSTa se tIna dina rAta kI kahI gaI hai he bhadanta ! vAyukAyika kI sthiti kitanI kahI gaI hai he gautama ! vAyukAyika kI sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI aura utkRSTa se tIna hajAra varSa kI kahI gaI hai he bhadanta ! vanaspatikAyika kI sthiti kitanI kahI gaI hai ? bAvIsaM vAsasahassAI' gautama ! pRthvI yi4 panI mapasthiti dhanyathA eka aMtarmuhUrtanI ane utkRSTathI 22 bAvIsa hajAra varSanI kahevAmAM Avela cha. 'evaM sabvesiM ThiI paNNattA' pramANe tyAM madhAnI sthitinA saMbhaMdha mAM gautamasvAmIe bhagavAnane prazna pUchela che, ane prabhuzrIe tene uttara Apela che. te A pramANe che.-jyAre gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke he bhagavad ! aSkAyika jIvanI sthiti keTalI kahevAmAM Avela che? tyAre tene uttara ApatAM prabhuzrIe kahyuM ke-he gautamaazkAyikanI sthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI ane utkRSTathI sAta hajAra varSanI kahevAmAM Avela che. he bhagavad tejaskAyikanI sthiti keTalI kahI che? he gautama tejaskAyikanI sthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI ane utkRSTathI traNa rAta divasanI che. he bhagavAna vAyukAyikanI sthiti keTalI kahevAmAM Avela che? he gautama ! vAyukAyikanI sthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI ane utkRSTathI traNa hajAra varSanI kahevAmAM Avela che. he bhagavana vanaspatikAyanI sthiti keTalI kahevAmAM AvelA jIvAbhigamasUtra
Page #1184
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.128 SaividhasaMsArasamApannakajIvanirUpaNam 1171 pRthivIkAyikAd vanaspatikAyikAntaM jaghanyasthitiH sarveSAM tulyAH utkRSTA yathA yasya varNitA tathA netvyaa| trasakAyike bhagavAnAha-gautama ! 'tasakAiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI sakAyikasya jaghanyenAntamuhUrtam-utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamAni / 'apajjattagANaM savesiM aparyAptakAnAM sarveSAM pRthivyaptejovAyuvanaspatikAyikatrasakAyikAnAm 'jahanneNaM vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM' jaghanyotkarSAbhyAm ubhAbhyAmapyantarmuhUrtam-tatra jaghanyAntarmuhUrtApekSayA bRhattaramutkRSTam anyathA jaghanyotkRSTapadamaryAdaiva vilopitA syAt iti / ___ 'pajjattagANaM savvesiM ukkosiyAThiI aMtomuhutta UNA kAyavA' paryAptakAnAM sarveSAmutkRSTAsthitirantarmuhUrtAMnA kartavyA / atha pRthivyAdi sarvajIvakAyasthitiH he gautama ! vanaspatikAyika kI sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI kahI gaI hai aura utkRSTa se 10 hajAra varSa kI kahI gaI hai isa taraha se samasta ekendriya pRthivIkAyika Adi sthAvarakAyika kI jaghanyasthiti eka antarmuhUrta kI batAI gaI hai aura utkRSTa sthiti bhinna 2 batAI gaI hai 'tasakAiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI' trasakAyika jIva kI jaghanya sthiti eka antarmuhUrta kI kahI gaI hai aura utkRSTa sthiti 33 sAgaropama kI kahI gaI hai| 'apajjatagANaM savvesiM jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, pajjattagANaM savvesiM ukkosiyA ThiI aMtomuhutta UNA kAyavvA' aparyAptaka pRthivIkAyika, apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika aura vanaspatikAyika inakI evaM aparyAptaka trasakAyika kI ina sabakI bhI jaghanya sthiti aura utkRSTa sthiti eka antarmuhUrta kI hai parantu che. he gautama vanaspatikAyanI sthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI kahevAmAM Avela che. ane utkRSTathI 10 dasa hajAra varSanI kahevAmAM Avela che. A pramANe saghaLA ekendriya pRthvIkAyika vigere sthAvarakAyikanI jaghanya sthiti eka aMtamuhUrtanI kahevAmAM Avela che. ane utkRSTa sthiti jUdI jUdI kahevAmAM mAvata che. 'tasakAiyassa jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNa tettIsaM sAgarovamAi' skAyika jIvanI jaghanya sthiti eka aMtarmuhUrtanI kahevAmAM Avela cha. ane. utkRSTa sthiti 33 tetrIsa sAga215manI vAmAM Ave che. 'appa jjattagANaM savvesiM jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM pajjattagANaM savvesiM ukkosiyA ThiI aMtomuhutta UNA kAyavvA' paryApta pRthvIya, mAya tejaskAyika, vAyukAyika ane vanaspatikAyika A badhAnI ane aparyAptaka jIvAbhigamasUtra
Page #1185
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1172 jIvAbhigamasUtre 'puDhavIkAraNaM bhaMte puDhavIkAiyatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM asaMkhejja kAlaM jAva asaMkhejjA loyA' pRthivIkAyikaH khalu bhadanta ! pRthivIkAya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ?, bhagavAnAha - he gautama ! jaghanyenAntarmuhUrttam, pRthivIkAyAduvRtyAnyatrA'ntarmuhUrta sthitA bhUyaH pRthivIkAyatvena kasyApyutpAdAt, utkarSeNA'saMkhyeyaM kAlaM yAvad asaMkhyeyAlokAH utkarSato'saMkhyeyaM kAlam tameva kAlakSetrAbhyAM nirUpayati-asaMkhyeyAutkRSTa sthiti kA jo antarmuhUrtta hai vaha jaghanya sthiti vAle antamuhUrtta kI apekSA kucha baDA hai aisA jAnanA cAhiye tathA paryApta avasthA meM jo ina sabakI utkRSTa sthiti haiM usameM se aparyApta avasthA kA eka antarmuhUrtta kamakaradenA cAhiye / isa prakAra ina sabakI jo utkRSTa sthiti hai vaha eka antarmuhUrtta se hIna hai aisA jAnanA cAhiyejaise paryApta pRthivIkAyika kI utkRSTa sthiti 22 hajAra varSa kI hai - to isameM se eka antarmuhUrtta kama kara denA cAhiye - isa taraha eka antarmu - hUrtta kama 22 hajAra varSa kI utkRSTa sthiti pRthivIkAyika kI hai aisA siddha ho jAtA hai / isI taraha se paryApta aSkAyika Adi jIvoM kI jo utkRSTa sthiti kahI gaI hai usameM se eka 2 antarmuhUrtta kama kara denA cAhiye 'puDhavikAieNaM bhaMte! puDhavikAiyatti kAlao kevacciraM hoi ?' pRthivIkAyika kI kAyasthiti kitane kAla kI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM trasakAyika jIvanI jaghanya sthiti ane utkRSTa sthiti eka aMtarmuhUnI che. paraMtu utkRSTa sthitinuM je aMtarmuhUta che te jadhanya sthitivALA aMtarmuhUta karatAM kaika mATuM che. tema samajavuM. tathA paryAptaka avasthAmAM A badhAnI je utkRSTa sthiti che, temAMthI aparyAptAvasthAnuM eka aMtarmuhUta ochuM karavuM joie. A rIte A badhAnI je utkRSTa sthiti che. te eka aMtarmuhUtathI hIna che tema samajavuM. jemake-paryAptaka pRthvIkAyikanI utkRSTa sthiti 22 khAvIsa hajAra varSanI che. te emAMthI eka aMtarmuha echu karavu joie tema karavAthI eka aMtarmuhUta kama 22 khAvIsa hajAra varSoMnI utkRSTa sthiti pRthvIkAyikanI che. tema siddha thaI jAya che. eja pramANe paryAptaka aAyika vigere jIvAnI je utkRSTa sthiti kahevAmAM Avela che. temAMthI eka eka aMtarmuhUrta 2' le 'puDhavikAieNaM bhaMte! puDhavikAiyatti kAlao keva cciraM hoI' pRthvI ayinI ayasthiti DeTA apanI uhI che ? yA praznanAM uttarabhAM anuzrI he che - 'goyamA ! jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM asaMkhejjaM jIvAbhigamasUtra
Page #1186
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.128 paividhasaMsArasamApannakajIvanirUpaNam 1173 utsarpiNyavasarpiNyaH, eSA kAlato mArgaNA, kSetrato'saMkhyeyA lokAH, ayaM bhAvaH-asaMkhyeyalokapramANA''kAzakhaNDeSu pratisamayamekaikapradezApahAre yAvatA kAlena tAnyasaMkhyeyAnyapi lokAkAzakhaNDAni nirlepitAni bhavanti tAvantamasaMkhyeyaM kAlaM yAvat iti 'evaM jAva Au0 teu0-vAukkAiyA NaM' pRthivIjAva asaMkhejA loyA' he gautama ! pRthivIkAyika kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla kI haiM yAvat asaMkhyAta loka pramANa hai tAtparya isakA aisA hai ki pRthivIkAya se marakara vaha pRthivIkAyika jIva anyatra eka antamuharta taka rahakara phira pRthivIkAyika rUpa se utpanna ho jAtA hai utkRSTa se jo asaMkhyAtakAla kI sthiti kahI gaI hai usakA tAtparya aisA hai ki kAla kI apekSA asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNI isa asaMkhyAta kAla kI sthiti meM samApta ho jAtI hai tathA kSetra kI apekSA jo asaMkhyAtaloka pramANasthiti isakI kahI gaI hai usakA tAtparya aisA hai ki asaMkhyAta loka pramANa AkAza khaNDoM meM se prati samaya eka eka pradeza kA apahAra karane para jitane kAla meM ve asaMkhyAta lokAkAza ke khaNDa una pradezoM se khAlI ho jAve itane asaMkhyAta kAla kA isakA kAyasthiti kA kAla hai "evaM jAva Au0 teu0 vAukkAiyANaM vaNassaikAiyANaM aNaMtaM kAlaM jAva kAlaM jAva asaMkhejjA loyA 3 gautama ! pRthvIyi nI yasthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI che. ane utkRSTathI asaMkhyAta kALanI che. yAvat asaMkhyAta leka pramANa che. A kathananuM tAtparya evuM che ke-pRthvI kAyathI marIne e pRthvIkAyika jIva eka aMtamuhUrta sudhI bIje rahIne te pachI pRthvIkAyika paNAthI utpanna thaI jAya che. utkRSTathI je asaMkhyAta kALanI sthiti kahevAmAM Avela che tenuM tAtparya evuM che ke-kALanI apekSAthI asaMkhyAta utsarpiNI ane asaMkhyAta avasarpiNI A asaMkhyAta kALanI sthitimAM samApta thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI je asaMkhyAta leka pramANanI sthiti tenI kahevAmAM Avela che, tenuM tAtparya evuM che keasaMkhyAta leka pramANa AkAza khaDemAMthI pratisamaya eka eka pradezane apahAra karavAthI jeTalA kALamAM e asaMkhyAta lekAkAzanA khaDe e prade zethI khAlI thaI jAya eTalA asaMkhyAtakALane tenI kAya sthitino kALa che. 'evaM jAva Au, teu, vAukkAiyANaM vaNassakAiyANa aNaMtaM kAlaM AvaliyAe jIvAbhigamasUtra
Page #1187
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1174 jIvAbhigamasUtre kAyikavad aptejovAyukAyikAnAmutkarSeNA'saMkhyeyakAlaM yAvadasaMkhyeyA lokAH jaghanyato'ntarmuhUtam / 'vaNassaikAyiyANaM aNaMta kAlaM jAva AvaliyAe asaMkhejaibhAgo' vanaspatikAyikAnAM jaghanyenA'ntarmuta punarvanaspatikAye uddhRtya vizatAm utkarSatastu-anantaM kAlaM yAvadAvalikAyA asaMkhyeyo bhAgaH / AvaliyAe asaMkhejjaibhAgo' isI taraha se apkAyika jIva kI kAyasthiti kA kAla, tejaskAyika jIva kI kAyasthiti kA kAla aura vAyukAyika jIva kI kAyasthiti kA kAla hai aura vanaspatikAyika jIva kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vaha anantarUpa hai / kAla aura kSetra kI apekSA isakA nirUpaNa isa prakAra se hai-kAla kI apekSA ananta utsarpiNIyAM aura ananta avasarpiNiyAM isameM samApta ho jAtI hai evaM kSetra kI apekSA anantAnanta lokAkAzoM meM se pratisamaya eka 2 pradeza kA apahAra karane para jitane kAla meM ve lokAkAza khaNDa una pradezoM se rahita ho jAte haiM itane ananta kAla taka kI yaha kAyasthiti hai / isI anantakAla kA varNana isameM asaMkhyAta pudgala parAvarta ho jAte haiM isa rUpa se kiyA gayA hai isa pudgala parAvarta meM jo asaMkhyAtatA hai vaha AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga se hai / arthAt eka AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane samaya hote haiM asaMkhejaibhAgo' se pramANe 2maya panI yasthitino , tAyi jIvanI kAyasthitine kALa, ane vAyukAyika jIvanI kAyasthitine kALa kahyo che. ane vanaspatikAyika jIvanI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka aMtarmuhUrtano che. ane utkRSTathI te anaMtarUpa che. kALa ane kSetranI apekSAthI tenuM nirUpaNa A pramANe che.--kALanI apekSAe anaMta utsarpiNI ane anaMta avasaNiI temAM samApta thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI anaMtAnaMta lokAkAzamAMthI prati samaya eka eka pradezano apahAra karavAthI arthAta bahAra kADhavAthI jeTalA kALamAM te badhA lekAkAza khaMDa e pradezathI khAli thaI jAya che eTalA anaMtakALa sudhInI e kAyasthiti che. eja anaMta kALanuM varNana-temAM asaMkhyAta pudgala parAvarta thaI jAya che. e rUpe karela che. e pudgala parAvartAmAM je asaMkhyAta paNuM che, te AvalikAnA asaMkhyAtamA bhAgathI che. arthAt eka AvalikAnA asaMkhyAtamAM bhAgamAM jIvAbhigamasUtra
Page #1188
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.128 SaividhasaMsArasamApannakajIvanirUpaNam 1175 'asaMkho sappiNI sappiNIu egidiyANa ya cauNhaM / tA ceva U aNaMtA vaNassaIe u boddhavvA // 1 // asaMkhyeyA utsarpiNyavasarpiNyastu ekendriyANAM ca caturNAm / tAzcaiva tu-anantA vanaspatInAM tu boddhavyAH // 1 // 'tasakAie NaM bhaMte ! jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM do sAgarovamasahassAI saMkhejjavAsamabbhahiyAI' sakAyikaH khalu bhadanta ! usakAya iti kAlataH kiyaciraM bhavati ? bhagavAnAha-gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSataH saMkhyeyavarSAbhyadhike dve saagropmshsre| 'apajjattagANaM chaha vi jahaNaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM' aparyAptakAnAM SaNNA meSAmantarmuhUrta jaghanyata utkarSatazca yadyapi utane ye pudgala parAvarta hote haiM / anyatra bhI yahI artha saMkSepa se isa prakAra se kahA gayA hai 'assaMkhosappiNI sappiNIu egiMdiyANa ya cauNhaM / tA ceva U aNaMtA vaNassaIe u vovvA // 1 // 'tasakAieNaM bhaMte ! jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM do sAgarovama sahassAI he bhadanta !trasakAyika jIva kI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! sakAyika jIva kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se saMkhyAtavarSa adhika do hajAra sAgaropama kA hai 'apaja ttagANaM chaha vi jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhutta' he bhadanta ! chahoM aparyAptaka jIvoM kI sthiti kitane kAla kI hai ? isake uttara meM prabhu ne kahA hai-he gautama ! chahoM aparyAptaka jIvoM kI bhavasthiti jeTalo samaya thAya che eTalA e pudgala parAvarta hoya che. bIje paNa Aja pramANenuM kathana saMkSepathI karavAmAM Avela che. te A pramANe che. 'akhaMkhosappiNI usappiNI egidiyANaya cauNhaM / tA ceva U aNaMtA vaNassaie u boddhavvA // 1 // 'tasakAieNaM bhaMte ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM do sAgarovamasahassAI bhagavan ! saya panI sthiti se usa cha ? tenA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! trasakAyika jIvanI kAya sthitine kALa jaghanyathI eka aMtamuhUrta che, ane utkRSTathI saMkhyAta varSa adhika ma. 942 saa|||5mnaa cha. 'appajjattagANaM chaha vi jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomahattaM he mAvan ! 7 se aparyAta yonI sthiti sA nI hI che ? A praznanA uttaramAM prabhutrIe kahyuM ke he gautama ! cha e aparyAptaka jIvAbhigamasUtra
Page #1189
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1176 jIvAbhigamasUtre samAnAsthitistathApi vailakSaNyam aparyAptalabdheretAvatkAla pramANatvAt / iti| pajjattagANaM vAsasahassA saMkhA puDhavI dagANilatarUNa pjjttaa| teU rAiMdi saMkhA tasAgara sata puhuttAI // varSasahasrANi saMkhyeyAni pRthivyudakAnila tarUNAM paryAptAni / tejaso rAtriMdivasaMkhyAni trasasAgarazata pRthaktvAni // 1 // iti chaayaa| 'pajjatagANa vi savvesiM evaM' paryAptaka pRthivyAdi sarveSAmapi gAthoktameva tathAhi-pRthivIkAyikasya jaghanyA bhavasthitirantarmuhUrtam pRthivIkAyikasya hi bhavasthiti viMzativarSasahasrANyutkarSataH tataH katipayanirantaraparyAptabhavamIlane saMkhyeyAni varSasahasrANi labhyante nAdhikam iti / evamapkAyike'pi / teja:jaghanya se bhI eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se bhI eka hI antarmuhUrta kI hai parantu jaghanya sthiti ke antarmuhUrta se yaha utkRSTa sthiti kA antarmuhUrtta baDA liyA gayA hai 'pajjattagANaM-vAsasahassA saMkhA puDhavidagANilataruNa pajjattA, teUrAiMdi saMkhA tasasAgara satapuhuttAI' paryApta pRthivIkAyika, paryApta apkAyika, paryApta vAyukAyika aura paryApta vanaspatikAyika inakI kAyasthiti saMkhyAta hajAra tejaskAyika kI saMkhyAta rAta dinoM kI hai aura trasakAyika kI kAyasthiti kucha adhika zata sAgaropama pRthaktva kI hai / tAtparya isakA aisA hai ki pRthivIkAyika kI bhavasthiti jaghanya se to eka antarmuharta kI hai aura utkRSTa se 22 hajAra varSa kI hai aba isameM katipaya nirantara paryApta bhavoM ko milAne se kAyasthiti saMkhyAta hajAra varSoM kI ho jAtI hai isI taraha se apkAyika jIva kI bhava jInI bhavasthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI che. ane utkRSTathI paNa ekaja aMtamuhUrtanI che. paraMtu jaghanya sthitine aMtarmuhUrtathI A utkRSTa sthitinu matabhuta moTu sevAmAM Ave che. 'pajjattagANaM vAsasahassA saMkhA puDhavidagANilataruNa pajjattA teUrAiMdi saMkhA tasa sAgara sattapuhuttAI' paryApta pRthvIkAyika, paryApta aSkAyika, paryApta vAyukAyika, ane paryApta vanaspati kAyika A badhAnI kAyasthiti saMkhyAta hajAra varSanI che. tejaskAyikanI saMkhyAta rAta divasanI che. ane trasakAyikanI kAyasthiti kaMIka vadhAre zata sAgaropama pRthaphatvanI che. A kathananuM tAtparya e che ke pRthvIkAyikanI bhava sthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI che. ane utkRSTathI 22 bAvIsa hajAra varSanI che. temAM keTalAka nirantara, paryApta bhavane meLavI devAthI kAyasthiti saMkhyAta hajAra varSonI thaI jAya che. e ja pramANe aSkAyika jIvanI bhavasthiti jIvAbhigamasUtra
Page #1190
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 5 sU.128 SaividhasaMsArasamApannakajIvanirUpaNam 1177 kAyike saMkhyeyarAtriM divAni, tejaskAyikasya bhavasthiti trINi rAtriM divAnyutkarSataH, tato nirantara katipaya paryAptabhava saMkalanAyAmapi labhyante saMkhyeyAni rAtrindivAni na tu mAsAvarSANi varSasahasrANi vA / vAyu-vanaspatikAyikasUtraM pRthivIkAyikasUtravat, sakAyikasUtre sAtirekaM sAgaropamazatapRthaktvaM bhavasthitiH iti / athA'ntarapadArthanirUpaNamAha - 'puDhavIkAiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM sthiti utkRSTa se 7 hajAra varSa kI hai - isameM bhI katipaya nirantara paryApta bhavoM ko milA dene se kAyasthiti aSkAyika kI saMkhyAta hajAra varSo kI ho jAtI hai tejaskAyika jIva kI bhavasthiti utkRSTa se 3 dina rAta kI kahI gaI hai so isameM katipaya nirantara paryAptaka bhavoM ko milA dene se isakI kAyasthiti saMkhyAta dina rAta kI A jAtI hai / vAyukAyika jIva kI utkRSTa se bhavasthiti tIna hajAra varSa kI kahI gaI hai so isameM bhI pRthivIkAyika kI taraha katipaya nirantara paryApta bhavoM ko milA dene se isakI kAyasthiti saMkhyAta hajAra varSa kI A jAtI hai isI taraha se vanaspatikAyika kI bhavasthiti utkRSTa se 10 hajAra varSa kI kahI gaI hai - so isameM bhI katipaya nirantara paryApta avasthA ke bhavoM ko milAne se yaha kAya sthiti inakI saMkhyAta hajAra varSoM kI ho jAtI hai 'pajjattagANaM savvesiM evaM paryApta dvIndriyAdikoM ke sambandha meM isI taraha se kathana kAyasthiti kA kara lenA cAhiye 'puDhavikAiyassa NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM utkRSTathI 7 hajAra vanI che. temAM paNa keTalAka niraMtara paryApta jIvAne meLava. vAthI avkAyikanI kAya sthiti sakhyAta hajAra varSanI thaI jAya che, tejaskAyikanI bhavasthiti utkRSTathI traNa rAtadivasanI kahevAmAM Avela che. temAM keTalAka niraMtara paryAmaka bhavAne meLavI devAthI tenI kAyasthiti saMkhyAta rAta divasanI thai jAya che. vAyukAyika jIvanI utkRSTathI bhavasthiti traNa hajAra varSanI kahevAmAM Avela che. te temAM paNa pRthvIkAyikanI jema keTalAka niraMtara paryAptabhavAne meLavI devAthI tenI kAyasthiti saMkhyAta hajAra varSanI thai jAya che Aja pramANe vanaspatikAyanI bhavasthiti utkRSTathI 10 dasa hajAra varSInI kahevAmAM Avela che. te temAM paNa keTalAka niraMtara paryApta avasthAnA bhavAne meLavI devAthI menI ayasthiti saMkhyAta hunnara varSAnI thardha laya che. 'pajjattagANaM savvesi E' paryAptaka dvIndriya vigerenA sabaMdhamAM Aja pramANe kAyasthitinuM kathana purI sevu leye. puDhavikAiyarasaNaM bhaMte! kevatiyaM kAlaM aMtaraM hoI' he bhagavan ! pRthvIkAyikanuM aMtara keTalA kALanu kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM jI0 148 jIvAbhigamasUtra
Page #1191
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1178 jIvAbhigamasUtre aMtaraM hoi ?' pRthivIkAyikasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaram pRthivIkAyAdudvRtya punaH pRthivIkAye pravizataH ? 'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaMukkoseNaM vaNassaikAlo' bhagavAnAha-gautama ? antarmuhUrte jaghanyata utkarSaNa vanaspatikAlam vanaspatikAlavarNanaM pUrvavat pRthivIkAyAdudvRtya tAvantaM kAlaM vanaspatiSvavasthAnasaMmavAt iti / 'evaM Au teu vAu kAiyANaM vaNassaikAlo' pRthivIvat-aptejovAyukAyasUtrANyapi vaktavyAni sarveSAmutkarSeNAntaraM vanaspatikAlam / 'tasakAiyANa vi' trasakAyikAnAmapi vanaspatikAlameva / 'vaNassai kAyassa puDhavIkAiyakAlo' vanaspatikAyasya pRthivIkAyikakAlaH / asaMkhyeyosarpiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetrato'saMkhyeyA lokAH vanaspatikAyAdudvRtya pRthivyAdiSvavasthAnAt teSu sarveSu api cotkarSata etAvatkAla bhAvAt iti / evaM apajjattagANa vi vaNassaikAlo' evamaparyAptakAnAmapi paJca pRthivyAdInAM vanaspatikAlaH 'vaNassaI NaM puDhavikAlo' vanaspatInAM pRthivIkAlaH 'pajjattagANAaMtaraM hoi' he bhadanta ! pRthivIkAyika kA antara kitane kAla kA kahA gayA hai ? isake uttara meM pramu kahate haiM 'goyamA ! jahanneNaM aMto muhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama ! pRthivIkAyika kA antara kAla jaghanya meM eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa hai 'evaM AuteuvAukAiyANaM vaNassaikAlo' isI taraha se apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, ina jIvoM kA bhI antara vanaspati kAla pramANa jAnanA cAhiye 'tasakAiyANa vi vaNassaikAiyassa puDhavikAlo' isI prakAra se trasakAyika kA bhI vanaspati kAla pramANa antara jAnanA cAhiye vanaspatikAyika kA antara kAla pRthivIkAyika ke antara kAla ke jaisA hai 'evaM apajjattagANa vi vaNassaikAlo, vaNassaINaM puDhavikAlo, pajattagANa vi evaM ceva vaNaprabhuzrI 4 cha -'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' gautama ! pRthvIkAyikane aMtarakALa jaghanyathI eka aMtamuhUrta che, ane utkRSTathI vanaspatizA pramANa cha. 'evaM Au teuvAukAiyANaM vaNassaikAlo' me04 pramANe akAyika tejaskAyika, vAyukAyika, A badhA jenuM aMtara paNa vana25ti prabhAnu samA. 'tasakAiyA vi vaNassaikAiyassa puDhavikAiyakAlo' me4 pramANe sayajanA mata245 55 vanaspati 47 pramANane samaje. vanaspatikAyikane aMtarakALa pRthvIkAyikanA aMtara kALa pramANena cha. 'evaM apajjattagANaM vi vaNassai kAlo, vaNassaINaM puDhavikAlo jIvAbhigamasUtra
Page #1192
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.129 pRthvIkAyAdi SaNNAmalpabahutvanirUpaNam 1979 vi evaM ceva vaNassaikAlo' paJcAnAmapi paryAptakapRthivyAdInAm utkarSaNa vanaspati kAlaM yAvatsthitiH / 'pajjattavaNassaINaM puDhavIkAlo' paryAptakavanaspatikAyikAnAM pRthivI kAlaM yAvat utkarSeNA'ntaraM bhavati-iti sU0 // 128 // SaNNAmapyalpabahutvamAha mUlam-appA bahuyaM-savvatthovA tasakAiyA teukAiyA asaMkhejjaguNA puDhavikAiyA visesAhiyA AukkAiyA visesAhiyA vAukAiyA aNaMtaguNA / evaM apajjattagA vi pajjatagA vi / eesi NaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM pajjattagANa apajjattagANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? savvatthovA puDhavIkAiyA apajjattagA puDhavIkAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA, eesi gaM0 savvatthovA AukkAiyA apajjattagA pajjattagA saMkhejjaguNA jAva vaNassaikAiyA vi, savvatthovA tasakAiyA pajjattagA, tasakAiyA apajjattagA asNkhejjgunnaa| eesi NaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM jAva tasakAiyANaM pajjattagaapajattagANa ya kayare kayarehito appA vA bahayA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA tasakAiyA pajjattagA, tasakAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA / teukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA, puDhassaikAlo pajjattavaNassaINaM puDhavikAlo' isI taraha hai aparyAptaka jIvoM kA bhI antarakAla vanaspati kAla pramANa hai aparyAptaka vanaspatikAyikoM kA antara pRthivIkAla ke antarakAla pramANa hai paryAptaka jIvoM kA bhI antarakAla isI prakAra se vanaspati kAla pramANa hai aura paryAptaka vanaspatikAyikoM kA antara pRthivI kAla pramANa hai / sU0 128 // pajjattagANa vi evaM ceva vaNassaikAlo pajjattavaNamsaINaM puDhavikAlo' merI pramANe aparyAptaka ane aMtarakALa paNa vanaspatikALa pramaNane che. aparyAptaka vanaspatikAyikane aMtarakALa pRthvIkAyikanA aMtara kALa pramANe che. paryAptaka jIvana aMtarakALa paNa Aja pramANe vanaspati kALa pramANane che. ane aparyAptaka vanaspatikAyikanuM aMtara pRthvI kAla pramANunuM che. je sU. 128 che jIvAbhigamasUtra
Page #1193
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1180 jIvAbhigamasUtra vikAiyA AukkAiyA vAukAiyA apajjattagA visesAhiyA teukkAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA puDhavIkAiya AukAiya vAukAiya pajjattagA visesAhiyA, vaNassaikAiyA apajja tagA aNaMtaguNA, sakAiyA apajattagA visesAhiyA, vaNassaikAiyA pajattagA saMkhejaguNA, sakAiyA pajjattagA visesaahiyaa| suhamassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNa vi aMtomuhuttaM evaM jAva suhumaNioyassa, evaM apajjattagANa vi pajjattagANa vi jahaNaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM ||suu0 129 // chAyA-alpabahutvaM sarvastokAstrasakAyikAstejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH pRthivIkAyikA vizeSAdhikAH apkAyikA vizeSAdhikAH vAyukAyikA vizeSAdhikAH vanaspatikAyikA anantaguNAH evamaparyAptakA api paryAptakA api / eteSAM khalu bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM paryAptakAnAmaparyAptakAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA bahukA bA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH pRthivIkAyikAH aparyAptAH pRthivIkAyikAH paryAptakAssaMkhyeyaguNAH, eteSAM khalu0 sarvastokA apkAyikA aparyAptakAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH yAvadvanaspatikAyikA api, sarvastokAstrasakAyikA paryAptakAH trasakAyikA aparyAptakA asNkhyeygunnaaH| eteSAM khalu bhadanta ! pRthivIkAyikAnAM yAvat trasakAyikAnAM paryaptakAparyAptakAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAstrasakAyikA paryAptakAH trasakAyikA aparyAptakA asNkhyeygunnaaH| tejaskAyikA aparyAptA asaMkhyeguNAH pRthivIkAyikA apkAyikA vAyukAyikA aparyAptakA vizeSAdhikAH, tejaskAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH pRthivyacvAyuparyAptakA vizeSAdhikAH vanaspatikAyikA aparyAptakA anantaguNAH, sakAyikA aparyAptakA vizeSAdhikAH / vanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH, sakAyikAH paryAptakA vizeSAdhikAH sUkSmasya khala bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNApyantarmuhUrtam evaM yAvatsUkSmanigodasya evamaparyAptakAnAmapi paryAptakAnAmapi jaghanyenApi utkaSeNA'pi antarmuhUtam ||suu0 129 // jIvAbhigamasUtra
Page #1194
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 5 sU.129 pRthvIkAyAdi SaNNAmalpabahutvanirUpaNam 1181 TIkA- 'appA bahuyaM 0 ' he bhadanta ! eteSAM SaNNAM jIvAnAM madhye katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA iti praznaH ? bhagavAnAha - gautama ! 'savvatthovA tasakAiyA' sarvastokA strasakAyikAH dvIndriyAdi jIvAnAmeva trasakAyatvAt teSAM ca zeSakAyA'pekSayA'lpatvAt iti / ' te ukkAiyA asaMkhejjaguNA' sakAyikebhya stejaskAyikA asaMkhyeyaguNA adhikA jIvA bhavanti asaMkhyeyalokAkAzapramANatvAt iti / ' puDhavikAiyA visesAhiyA' ebhyaH pRthivIkAyikA vizeSAdhikAH prabhUtAsaMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAt teSAM ca vizeSakAyAspekSayA'lpatvAt iti / 'AukAiyA visesAhiyA' ebhyosuaAyikA vizeSAdhikAH prabhUtatarAsaMkhyeyabhAgalo kAkAzapradeza rAzipramANatvAt / 'vAukAiyA visesAhiyA' ebhyo vAyukAyikA vizeSAdhikAH prabhUtatamA alpabahutva kA kathana 'appA bahuyaM savvatthovA tasakAiyA teukkAiyA asaMkhejjaguNA' - ityAdi / TIkArtha- gautamasvAmI ne prabhu se aisA pUchA hai - he bhadanta ! pRthivIkAyikAdi jIvoM meM kauna jIva kinakI apekSA alpa haiM ? kauna jIva kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna jIva kinake barAbara haiM ? kauna jIva kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu ne aisA kahA hai-hai gautama ! sabase kama sakAyika hai / inakI apekSA tejaskAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA 'puDhavikAiyA visesAhiyA' pRthivIkAyika jIva vizeSAdhika haiM 'AukAiyA visesAhiyA' inakI apekSA aSkAyika jIva vizeSAdhika haiM- 'vAukAiyA visesAhiyA' inakI apekSA vAyukAyika jIva vizeSAdhika haiM 'vaNa alpa mahatvanuM kathana 'appAbahuyaM savvatthovA tasakAiyA teukAiyA asaMkhejjaguNA' tyAhi gautamasvAmIe prabhuzrIne evu' pUchyuM ke huM bhagavan pRthvIkAyika vigere jIvAmAM. kayA jIvA nA karatAM alpa che ? kayA jIvA kayA jIvA karatAM vadhAre che ? kayA jIvA kenI kharAkhara che ? ane kayA jIvA kAnAthI vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke- he gautama ! sauthI ochA trasa kAyika jIvA che. tenA karatAM tejaskAyika jIvA asaMkhyAtagaNA vadhAre che, tenA 42 'puDhavikAiyA visesAhiyA' pRthvI ayi bhavo vizeSAdhi che. 'Au kAiyA visesAhiyA' 'tenAstAM bhAvo vizeSAdhiH che. 'vAukkAiyA visesAhiyA' tenA 42tAM vAyuAyi va vizeSAdhiH che. 'vaNassakAiyA anaMta jIvAbhigamasUtra
Page #1195
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1182 jIvAbhigamasUtre saMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAt / 'vaNassaikAiyA aNaMtaguNA' ebhyo vanaspatikAyikA anantalokAkAzapradezamAnatvAt / 'evaM apajjattagA vi' evamaparyAptakA api tathAhi sarvastokA aparyAptakAstrasakAyikA tebhyastejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH tebhyaH pRthivIkAyikA vizeSAdhikAH tebhyo'pkAyikA vizepAdhikAH tebhyo'paryAptakA vAyukAyikA vizeSAdhikA tebhyo'paryAptakA vanaspassaikAiyA aNaMtaguNA' inakI apekSA vanaspatikAyika jIva ananta guNeM haiM 'evaM apajjattagA vi' isI taraha se aparyAptaka pRthivIkAyika Adi chahoM ke alpabahutva ko jAnanA cAhiye isa kathana kA tAtparya aisA hai-dIndriyAdika jIva hI trasakAya meM liye gaye haiM ataH zeSa kAya kI apekSA inameM sarvastokatA kahI gaI hai inakI apekSA tejaskAyika jo asaMkhyAtaguNeM kahe gaye haiM so ye asaMkhyAta lokAkAza ke pradezoM ke barAbara haiM isaliye trasakAyikoM kI apekSA inheM asaM khyAtaguNeM kahA gayA hai inakI apekSA bhI jo pRthivIkAyikoM ko vizeSAdhika kahA hai usakA kAraNa aisA hai ki ye prabhUta asaMkhyAta lokAkAza ke pradezoM ke barAbara haiM vaise to dekhA jAya to zeSa kAya kI apekSA alpa hI haiM apkAyikoM ko jo tejaskAyika kI apekSA vizeSAdhika kahA gayA hai vaha inake prabhUtatara jo asaMkhyAtaveM bhAga pramANa lokAkAza kI pradeza rAzi hai utane pramANa hone se kahA gayA hai apkAyikoM kI apekSA jo vAyu kAyikoM ko vizeSAdhika kahA guNA' tanA 42i vanaspatiya 71 mana ta cha. 'evaM apajjattagA vi' eja pramANe aparyAptaka pRthvI kAyika vigere chae nuM a5 bahu paNuM samajavuM A kathananuM tAtparya evuM che ke-beIdriya vigere jIveja trasakAyamAM lIdhelA che. tethI zeSakAya karatAM temAM sarvathI alapa paNa kahevAmAM Avela che. tenA karatAM tejaskAyika je asaMkhyAta gaNuM kahelA che te asaMkhyAta lakAkAzanA pradezonI barAbara che. tethI trasakAyikonA karatAM tene asaMkhyAta gaNA kahevAmAM Avela che tenA karatAM paNa pRthvIkAyikone vizeSAdhika kahelA che tenuM kAraNa evuM che ke teo prabhUtatA asaMkhyAta lekAkAzanA pradezanI barAbara che. Amato e zeSa kAyanA karatAM a9paja che. aSkAyikone je tejaskAyika karatAM vizeSAdhika kahevAmAM, Avela che. te teone prabhUtatara je asaMkhyAtamAM bhAga pramANu kAkAzanI pradeza rAzi che. eTalA pramANanI hovAthI kahevAmAM Avela che. akAcikenA karatAM vAyukAyikane je vizeSAdhika kahyA jIvAbhigamasUtra
Page #1196
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.129 pRthvIkAyAdi SaNNAmalpabahutvanirUpaNam 1183 tikAyikA anantaguNAH / evaM pajjattagA vi' evaM paryAptakA api, sarvastokAH paryAptakAstrasakAyikAH tebhyaH paryAptakAstejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH tebhyaH paryAptakAH pRthivIkAyikA vizeSAdhikAH tebhyaH paryAptakA apkAyikA vizeSAdhikAH, tebhyaH paryAptakAH vAyukAyikA vizeSAdhikAH, tebhyaH paryAptakA vanaspatikAyikA anntgunnaaH| gayA hai vaha inake prabhUtatama jo asaMkhyeya lokAkAza ke pradeza haiM utane pramANa vAle hone se kahA gayA hai inakI apekSA bhI jo vanaspatikAyikoM ko anantaguNA kahA gayA hai vaha inako ananta lokAkAza ke jitane pradeza haiM utane pramANa vAle hone se kahA gayA hai / 'evaM apajattagA vi' isI taraha se saba se kama aparyAptaka trasa haiN| inakI apekSA aparyAptaka pRthivIkAyika vizeSAdhika haiM inakI apekSA aparyAptaka apkAyika vizeSAdhika haiN| inakI apekSA aparyAptaka vAyukAyika vizeSAdhika haiN| aura inakI apekSA aparyAptaka vanaspatikAyika anantaguNeM adhika haiN| 'evaM pajattagA vi' isI taraha kA kathana paryAptakoM ke sambandha meM bhI kaha lenA cAhiye-tathA caparyAptaka jo trasa haiM ve saba se kama haiM inakI apekSA paryAptaka jo tejaskAyika haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA paryAptaka jo pRthivIkAyika haiM ve vizeSAdhika haiN| inakI apekSA paryAptaka jo apkAyika haiM ve vizeSAdhika haiM |inkii apekSA jo paryAptaka vAyukAyika hai ve vizeSAdhika haiM / inakI bhI apekSA jo paryAptaka vnche te temanA prabhUtatama asaMkhyaya lekAkAzanA pradezo che eTalA pramANuvALA hovAthI kahevAmAM Avela che. tenA karatAM paNa vanaspatikAyikane je anaMtagaNuM kahyA che te tenA anaMta kAkAzanA jeTalA pradeza che, eTalA pramANavALA DApAyI vAmAM sAvata cha. 'evaM apajjattagA vi' me4 prabhArI sauthI ochA aparyAptaka trasa kAyike che. tenA karatAM aparyAptaka pRthvIkAyika vizeSAdhika che. tenA karatAM aparyAptaka vAyukAyika vizeSAdhika che. tenA karatAM paNa aparyAptaka vanaspatikAyika anaMta gaNuM vadhAre kahevAmAM Avela che. 'evaM pajjattagA vi' mA pramANana 4thana pachiIna samayamA 55 kahI levuM joIe. te A pramANe-paryAptaka je trasakAyika che. te badhAthI ochA che. tenA karatAM paryAptaka je tejaskAyika che. te asaMkhyAtagaNI vadhAre che. tenA karatAM paryAptaka je pRthvIkAyike che te vizeSAdhika che. tenA karatAM paryAptaka je aSkAyike che te vizeSAdhika che. tenA karatAM paryAptaka je vAyu jIvAbhigamasUtra
Page #1197
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre paryAptakA paryAptakAnAmeSAmalpabahutvamAha - 'eesi NaM bhaMte!" eteSAM khalu bhadanta ! 'puDhavikAiyANaM' pRthivIkAyikajIvAnAm ' pajjattagANa apajjattagANa ya' paryAptakAnAmaparyAptakAnAJca - ' kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA' katarebhyaH katare'lpA - bahukAstulyA - vizeSAdhikA veti praznaH ? bhagavAnAha - 'goyamA ! savvatthovA puDhavikkAiyA apajjattagA' sarvebhyo'paryAptakAH pRthivIkAyikAH sarvastokAH / ' puDhavikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' paryAptakA aparyAptakebhyaH saMkhyeyaguNAH pRthivIkAyikAH, teSAM hi bahuspatikAyika haiM ve anantaguNeM adhika haiM / 'eesi NaM bhaMte ! puDhavikAiyANa pajjattagANa apajjanttagANa ya kayare kayarehiMto appA vA' he bhadanta ! ye jo paryAptAparyAptaka-paryAptaka aura aparyAptaka pRthivIkAyika haiM paryAptAparyAtaka aSkAyika hai, paryApta aparyAptaka tejaskAyika haiM, paryAptAparyAptaka vAyukAyika haiM, paryAptAparyAptaka vanaspatikAyika haiM aura paryAptAparyAptaka trasakAyika haiM so inameM kauna kina kI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinase vizeSAdhika haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! savvatthovA puDhavikAiyA apajjattagA' he gautama ! sabase kama aparyAptaka pRthivIkAyika jIva haiM aura 'puDhavikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' paryAptaka pRthivIkAyika jIva inakI apekSA saMkhyAtaguNeM adhika haiM / pRthivIkAyikoM meM sUkSma aura bAdara aise do bheda hote haiM aura ye paryApta aura aparyApta hote haiM so sUkSma kAyika che te vizeSAdhika che tenA karatA je paryAptaka vanaspatikAyikA che te anaMtagaNA vadhAre che. 'eesi NaM bhaMte! puDhavikAyiyANaM pajjattagANa apajjattagANa kare kare hiMto appAvA0' he bhagavan ! ne mA paryAptAryA - aparyApta bhane paryAptaka pRthvIkAyika che. paryAptAparyAptaka akAyika che. padmasAparyAMka tejaskAyika che. paryAsAparyAMka vAyukAyika che. paryAptApasaka vanaspatikAyika che. ane paryAsAparyAptaka trasakAyika che. te te badhAmAM kANu keAnA karatAM alpa che? kANu kAnAthI vadhAre che? kANukAnI kharekhara che? ane kANu kAnAthI vizeSAdhi che. yA praznanA uttaramAM anuzrI uhe che hai- 'goyamA ! savvatthovA puDhavikkAiyA apajjattagA' he gautama! sauthI mochA aparyApta pRthvI ayi che bhane 'puDhavikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' aparyAsa pRthvI DAyi karatAM paryApta pRthvIkAMyika jIva saMkhyAtagaNA vadhAre che. pRthvIkAyakAmAM sUkSma ane khAdara evA e bhedA thAya che. ane e paryApta ane aparyAptaka hAya 1184 jIvAbhigamasUtra
Page #1198
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.129 pRthvIkAyAdi SaNNAmalpabahutvanirUpaNam 1185 sUkSmatayA bahutvAtsakalalokagatatvAcca / 'eesi paM0 savvatthovA AukA. iyA apajjattagA' eteSAM madhye'paryAptakA apkAyikAH sarvastokAH, 'pajjattagA saMkhejjaguNA' paryAptakAH sNkhyeygunnaaH| 'jAva vaNassaikAiyA vi' yAvadvanaspAMtakAyikA api bhaveyu reva meva sarvatra stokatA jnyeyaa| 'savvatthovA tasakA. iyA panjattagA' sarvastokAH paryAptakA ye trasakAyikAH ye ca-'apajjagA asaMkhe. jjaguNA' ye ca tatraivA'paryAptakAste'saMkhyeyaguNAH / pRthivIkAyika jo aparyAptaka jIva haiM ve to sabase kama hai aura jo sUkSma pRthivIkAyika jIva paryAptaka haiM ve inakI apekSA saMkhyAtaguNe adhika haiM isI prakAra se bAdara aparyAptaka pRthivIkAyikoM meM aura bAdara paryAptaka pRthivIkAyikoM meM jAnanA cAhiye isI prakAra se 'etesi gaM' apkAyikoM meM jo aparyAptaka apkAyika jIva haiM ve to sabase kama haiM aura jo paryAptaka apkAyika haiM ve saMkhyAtaguNeM adhika haiM 'jAva vaNassaikAiyA vi' yAvat tejaskAyika jIvoM meM jo aparyAptaka tejaskAyika jIva haiM ve saba se kama hai aura jo paryAptaka tejaskAyika jIva haiM ve saMkhyAtaguNe adhika haiM / vAyukAyika meM jo aparyAptaka vAyukAyika jIva haiM ve saba se kama hai aura jo paryAptaka vAyukAyika jIva haiM ve saMkhyAtaguNe adhika haiM / isI prakAra se vanaspatikAyikoM meM jo aparyAptaka vanaspatikAyika jIva haiM ve saba se kama hai aura jo paryAptaka vanaspatikAyika jIva haiM ve saMkhyAtaguNeM adhika hai / parantu trasakAyikoM meM aisA nahIM haiM-kyoMki 'savvatthovA che. te je aparyAptaka sUkSma pRthvIkAyika che temAM sauthI ochA che. tathA je sUkSma pRthvIkAyika jIva paryAptaka che te enA karatAM saMkhyAtagaNu vadhAre che. e ja pramANe bAdara aparyAptaka pRthvIkAyikamAM ane bAdara paryAptaka pRthvIayimaa samave. me pramANe 'eesiNaM0' mAvimA 2 sayati aSkAyika jIva che te te sauthI ochA che. ane je paryAptaka akAyika che te sadhyAtA dhAre cha. 'jAva vaNassaikAiyA vi' yAvat te424||yi jIva che te sauthI ochA che. ane je paryAptaka tejaskAyika che teo saMkhyAta gaNuM vadhAre che. vAyukAcikemAM je aparyAptaka vAyukAyika jIva che te sauthI ochA che. ane je paryAptaka vAyukAyika jIva che teo saMkhyAtagaNuM vadhAre che. e ja pramANe vanaspatikAyikamAM je aparyAptaka vanaspatikAyika jIva che teo sauthI ochA che. ane paryAptaka vanaspatikAyika jIva che te saMkhyAta ma dhAre che. 52'tu sayamA ke pramANe nathI. ubha:-'savvatyovA tasa jI0 149 jIvAbhigamasUtra
Page #1199
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1986 jIvAbhigamasUtre atha samuditAnAmalpatvAdi - 'eesi NaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM jAva tasakAiyANaM-pajjattaga apajjattagANa ya kayare kaya rehiMto appA vA 41' eteSAM pRthivIkAyikAnAM yAvat sakAyikAnAM paryAptakAparyAptakAnAM ca khalu bhadanta ! katarebhyaH katare'lpAH 4 ? veti praznaH bhagavAnAha - 'goyamA ! savvatthovA tasakAiyA pajjasagA tasakAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' gautama ! sarvastokAH paryAptakA strasakAyikAH, aparyAptakAstrasakAyikA asaMkhyeyaguNAH / ' te ukkAiyA apajja tasakAiyA pajjattagA tasakAiyA apajjattagA saMkhejjaguNA' isa sUtra ke anusAra paryAptaka jo trasakAyika jIva haiM ve saba se kama haiM aura aparyAptaka jo kAyika haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| paryAptaka soM kA pramANa pratara meM gata jitane aGgagula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa khaNDa haiM utanA batAyA gayA hai 'eesi NaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM jAva tasakAiyANaM pajjattaga apajjattagANa ya kayare kayare hiMto appA vA 4, he bhadanta / ina paryAptAparyAptaka pRthivIkAyikoM aSkAyikoM, tejaskAyikoM, vAyukAyikoM, vanaspatikAyikoM aura kAyikoM meM kauna kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinase vizeSAdhika haiM isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! 'savvatthovA tasakAiyA pajjatagA tasakAiyA apajantagA asaMkhejjaguNA' paryApta trasakAyika jIva sabase kama haiM aura aparyApta trasakAyika jIva inakI apekSA asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'tejakkAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' kAiyA pajjantagA tasakAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' mA sUtrapAhanA uthana pramANe paryAptaka je trasakAyika jIvo che tee sauthI echA che. ane aparyAptaka je trasakAyika jIva che tee asaMkhyAtagaNA vadhAre che. paryApta trasenu pramANa prataramAM rahela jeTalA AMgaLanA asaMkhyAta bhAga pramANu khaMDa che bheTalA uDela che. 'eesiNaM bhaMte ! puDhavikAiyANaM jAva tasakAiyANaM pajjattaga apajjattagANa ya kayare kayare hiMto appAvA 4' he bhagavan mA paryAptAparyAta! pRthvI ddaayi|, ayayi tenAyi, vAyuayi / , vanasyati ayi|, ane trasakAyikAmAMthI keNa kenA karatAM alpa che? kANukAnA karatAM vadhAre che ? kANu kAnI kharekhara che? ane kANu kAnAthI vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM alu uhe che }-he gautama ! 'savvatthovA tasakAiyA pajjattagA, tasakAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' paryApta trasA4i va saunI thoDA che, bhane aparyApta trasa jIvAbhigamasUtra
Page #1200
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.129 pRthvIkAyAdi SaNNAmalpabahutvanirUpaNam 1187 ttagA asaMkhyeyaguNA' tejaskAyikA aparyAptakA asaMkhejjaguNAH (etadeSAM vailakSaNyaM puurvaapekssyaa)| 'puDhavi kAiyA AukkAiyA vAukAiyA-apajjattagA visesAhiyA' (aparyAptaka tejaskAyApekSayA) aparyAptakaprathivIkAyikA ebhyo'kAyika aparyAptakA vizeSAdhikAH tebhyo vAyukAyikAH aparyAptakA vizeSAdhikAH 'teukkAiyA pajjattagA saMkheguNA' tebhyo vAyubhyastejaskAyAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH sUkSmeSu paryAptakAnAmaparyAptebhyaH saMkhyeyaguNatvAt / 'puDhavI Au vAu pajjattagA visesAhiyA' paryAptaka pRthivIkAyAstebhyo'pakAyAstebhyo vAyuinakI apekSA jo aparyAptaka tejaskAyika jIva haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'puDhavikAiyA, AukAiyA vAUkkAiyA apajjattagA visesAhiyA' jo aparyAptaka pRthivIkAyika apkAyika evaM vAyukAyika jIva haiM ve vizeSAdhika haiM 'teukkAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA, puDhavi Au vAu pajjattagA visesAhiyA' inakI apekSA tejaskAyika paryAptaka saMkhyAtaguNe adhika haiN| inakI apekSA jo paryAptaka pRthivIkAyika apkAyika, aura vAyukAyika jIva hai ve vizeSAdhika haiM / aparyApta tejaskAyikoM ko asaMkhyAtaguNA adhika batalAyA gayA hai usakA kAraNa aisA hai ki ye asaMkhyAta lokAkAza ke pradezoM ke barAbara haiM / phira aparyAptaka pRthivI, apa, aura vAyukAyikoM ko jo vizeSAdhika kahA gayA hai vaha kramazaH inakI rAzi prabhUta prabhUtatara aura prabhUtatama asaMkhyAta lokAkAza ke pradeza rAzi ke barAbara kahI gaI hai isaliye kahA gayA hai| bAkI kA kathana spaSTa yi: 1 tena42i madhyAta padhAre cha. 'teukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' tenA 42ta maryAta 42424 01 cha. tse| masacyAta / dhAre che. tenA 42di 'puDhavikAiyA, AukAiyA, vAukkAiyA apajjattagA visesAhiyA' 2 255yAta vIyi4, 5.454 Ane vAyuyi 71 cha. te mA vizeSAdhi4 cha. 'teukAiyA pajjattagA saMgejjaguNA, puDhaviAuvAu pajjattagA visesAhiyA' tenA 42ai paryAsa te42444 sadhyAtamA thAre che. tenA karatAM je paryAptaka pRthvIkAyika jIva apakAyika jIva ane vAyukAyika jIva che te badhA vizeSAdhika che. aparyApaka tejaskAyikone asaMkhyAtagaNuM vadhAre batAvavAmAM Avela che tenuM kAraNa evuM che ke-teo asaMkhyAta kAkAzanA pradezanI barAbara che. ane aparyApaka pRthvIkAyika, aSkAyika, ane vAyukAyikane je vizeSAdhika kahevAmAM Avela che. te kramazaH temanI rAzi prabhUta prabhUtatara ane prabhUtatama asaMkhyAta kAkAzanA pradeza rAzinI barAbara kahela jIvAbhigamasUtra
Page #1201
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1188 jIvAbhigamasUtre kAyA vizeSAdhikAH / ' vaNassaikAiyA apajjattagA anaMtaguNA' aparyAptaka vanaspatikAyA anantaguNAH / ' sakAiyA apajjattagA visesAhiyA' sakAyikA aparyAptakA vizeSAdhikA vanaspatikAyikebhyaH / ' vaNassaikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' pUrvAt vanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH / 'sakAiyA pajjattagA visesAhiyA' pUrvAt paryAptakasakAyA vizeSAdhikAH / athaiSAM sthitiH - 'suhumassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannatA ? goyamA ! jahanneNaM aMto muhuttaM ukkoseNaM vi aMtomuhuttaM' sUkSmasya nigodarUpasya ca khalu bhadanta ! kiyatIsthitiH ? gautama ! javanyotkarSAbhyAmantarmuhUrtam ( kiJcidvailahai / 'vaNa saikAiyA apajjattagA anaMtaguNA, sakAiyA apajattagA vise sAhiyA, vaNassaikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA, sakAiyA pajjantagA vise sAhiyA' 'paryAptaka' vAyukAyikoM kI apekSA aparyApta vanaspatikAyika jIva anantaguNeM haiM kyoMki inakA pramANa anantalokAkAza ke pradezoM ke barAbara kahA gayA hai / aparyApta vanaspatikAyikoM kI apekSA aparyApta sakAyika vizeSAdhika haiM / inakI apekSA paryApta vanaspatikAyika jIva saMkhyAtaguNeM adhika hai| inakI apekSA paryApta sakAyika vizeSAdhika haiN| sthiti kathana - 'suhumasaNaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he bhadanta ! sUkSma jIva kI kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? uttara meM prabhu kahate hai - 'goyamA ! jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM' ukkoseNa vi aMtomuhuttaM' he gautama ! sUkSma jIva kI jaghanya aura utkRSTa sthiti eka che, tethI tebha hevAmAM Ave che. yA zivAya uthana spaSTa 4 che. 'vaNa. rasaikAiyA apajjattagA anaMtaguNA, sakAiyA apajjattagA visesAhiyA' paryA vAyukAyikAnA karatAM aparyAptaka vanaspatikAyika jIva anaMtagaNA che. kemake tenuM pramANa anaMtalAkAkAzanA pradezeAnI kharAkhara kahevAmAM Avela che. aparyAptaka vanaspatikAyikAnA karatAM aparyAptaka sakAyika vizeSAdhika che. tenA karatAM vanaspatikAyika jIva saMkhyAtagaNA vadhAre che. tenA karatAM paryAM sa* sakAyika vizeSAdhika che. sthitinuM kathana-- 'suhumassaNaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he bhagavan sUkSma lavanI keTalAkALanI sthiti kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che 3-'goyamA' jahaNNe NaM aMttomuhuttaM ukkoseNa vi aMtomuhuttaM' he gautamA sUkSma vanI jaghanya ane utkRSTa sthiti eka aMtarmuhUrtanI kahevAmAM Avela che. paraMtu jIvAbhigamasUtra
Page #1202
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.129 pRthvIkAyAdi SaNNAmalpabahutvanirUpaNam 1189 kSaNyam' / 'evaM jAva suhuma Nioyassa' evaM yAvat sUkSma pRthivyAdi kAyAnigodAntasya / nanu-sUkSmavanaspatinigodA eva tatastatsUtreNaiva gatArthatA kimartha nigodasUtraM pRthanirdizyate iti cenna abhiprAyA'navavodhAt, sUkSmavanaspatayo hi jIvA vivakSitAH sUkSmanigodAstu-pratyekamanantajIvAnAmAdhArabhUtAH zarIrarUpAH tata ubhayorbhedaH, uktaJca 'golA ya asaMkhejjA asaMkha nigodo ya golao bhaNio / ekikaMmi nigoe aNaMtajIvA muNeyavvA // 1 // ego asaMkhabhAgo vaTTai uvvdRnnovvaayNmi| ega nigode NiccaM evaM sesesu vi sa eva // 2 // antarmuhUrta kI kahI gaI hai| parantu utkRSTa sthiti kA jo antarmuhUrta hai vaha jaghanyasthiti ke antarmuhUrta se bar3A hotA hai evaM jAva bahuma Nioyassa' isI taraha sUkSma pRthivIkAyika, sUkSma apkAyika, sUkSma tejaskAyika, sUkSmavAyukAyika, sUkSma vanaspatikAyika aura nigoda ina saba kI bhI jaghanya aura utkRSTasthiti eka eka antarmuhUrta kI hai| yadi yahAM para aisI AzaMkA kI jAya ki jaba sUkSma jo vanaspati kAyika hai ve nigoda svarUpa hI hai to phira inake svatantra sUtra ke kahane kI kayA AvazyakatA hai? so aisI AzaMkA ThIka nahIM hai kyoMki sUkSma vanaspati jIvarUpa se vivakSita kiye gaye hai| uktaMca 'golA ya asaMkhejjA asaMkhanigodo ya golao bhaNio, ekkivakami nigoe aNaMtajIvA muNeyavvA // 1 // ego asaMkhabhAgo vai uvvaNovavAyami / / ega nigode niccaM evaM sesesu vi sa eva // 2 // utkRSTa sthitinuM je aMtarmuhUrta che te jaghanya sthitinA aMtarmahatathI moTuM hai|y che. 'evaM jAva suhumaNioyassa' 08 pramANe sUkSma vIyi, sUkSma aSkAyika sUkrama tejaskAyika, sama vAyukAyika, sUkSma vanaspatikAyika ane nigoda A badhAnI jaghanya sthiti paNa ane utkRSTa sthiti paNa eka eka aMtarmuhUrtanI che. je ahIyAM evI zaMkA karavAmAM Ave ke-jyAre sUkSma je vanaspatikAyika nigada rUpa ja che. te pachI tenA mATe svataMtra sUtra kahevAnI zI jarUra che? te A pramANenI zaMkA barAbara nathI. kemake-sUkSmavanaspati jIva paNAthI vivakSita karavAmAM Avela che. kahyuM paNa che ke 'golAya asaMkhejjA asaMkhanigodo ya golaobhaNio / ekkikkaMmi nigoe aNatajIvA muNeyavvA // 1 // jIvAbhigamasUtra
Page #1203
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1190 jIvAbhigamasUtre aMtomuhuttamettaM ThiI nigoyANa jaMti niviTThA / pallaTTAMti nigoyA tamhA aMtomuhutteNaM // 3 // chAyA-golazvA'saMkhyeyo'saMkhyeyanigodazca golako bhaNitaH / ekaikasmin nigode ananta jIvA jJAtavyA // 1 // eko'saMkhyeyabhAgo (vartate) vRttaM udvartanopapAtayoH / eka nigode nityam-evaM zeSeSvapi sa eva // 2 // antarmuhUrtamAtraM sthiti nigodAnAM yAti nirdiSTA / paryaTante nigodAstasmAdantarmuhUrtena // 3 // akSarArthA cevam-sUkSmanigodaiH sarvataH sakalo loko vyAptaH aJjanacUrNapUrNa samudgavat tasminnityaM nigodai yApte loke nigodamAtrAvagAhanA asaMkhyeyA nigodA vRttAkArA bRhatpramANA golakA iti vyapadizyante nigoda iti ca nAma anantAnAM jIvAnAmekaM zarIram / tata uktam-'asaMkhyeyA golAH' ekaikasmin golake'saMkhyeyatamo bhAgaH pratisamayamudvartate anyazvotpadyate tathAhivivakSitasamaye vivakSitanigodasyaiko'saMkhyeyatamo bhAga udvartate, anyazcA'saM aMtomuhuttamettaM ThiI nigoyANa jaMti nidihA / pallaTaMti nigoyA tamhA aMtomuhuteNaM // 3 // ina gAthAoM kA tAtparya aisA haiM ki sUkSma nigodoM se yaha sampUrNa loka aJjanacUrNa se pUrNa samudgaka kI taraha cAroM ora se vyApta ho rahA hai ina nigAdoM kA nAma dUsarA golaka bhI hai ye asaMkhyAta hai aura inakA AkAra gola hai ananta jIvoM kA AdhArabhUta jo eka zarIra hai usakA hI nAma nigoda hai golaka asaMkhyAta haiM eka 2 golaka meM asaMkhyAta 2 nigoda haiM eka 2 nigoda meM ananta aMtomuhuttamettaM ThiI niyogANa jaMti niddiTThA / pallaTaMti nigoyA tammA aMtomuhutteNa // 2 ego asaMkhejjabhAgo vaTTai uvvaTTaNovavAyami / ega nigode niccaM evaM sesesu vi sa eva // 3 // A gAthAonuM tAtparya evuM che ke-sUma nigodethI A saMpUrNa leka aMjanacUrNa pUrNa samudgakanI jema cAre bAjuthI vyApta thaI rahela che. A nigenuM nAma bIjuM golaka paNa che e asaMkhyAta che. ane tene AkAra geLa che. anaMta jIvonA AdhArabhUta je eka zarIra che. tenuM ja nAma nigada che. gelaka asaMkhyAta eka eka gelakamAM asaMkhyAta asaMkhyAta nigada eka eka nigadamAM anaMta anaMta jIva che. A nirgamAM je anaMta jIvAbhigamasUtra
Page #1204
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 5 sU.129 pRthvIkAyAdi SaNNAmalpabahutvanirUpaNam 1191 yeyatamaM bhAgastasminnapUrva utpadyate dvitIyasamaye'pi anyo'saMkhyeyabhAga udvartate anyathA pUrva utpadyate, evaM sakalakAlamanusamayamudvartanopapAtI ataeva 'ega Nigode Nicca' iti nityagrahaNam, yathA caikasminnigode tathA sarveSvapyasaMkhyeyeSu sarvalokavyApiSu nigodeSu jJAtavyam sarveSAmapi ca nigodAnAM nigodajIvAnAM sthiti vinirdiSTAntamuhUrtamAtraM tasmAtsarve nigodA anusamayam - udvartanotpAtAbhyAmantarmuhUrtamAtraNaiva parAvartante na tu zUnyA bhavantIti bhAva: / ' evamapajjatta - gANa vi' evamaparyAptakAnAmapi sUkSmapRthivyAdi kAyikAnAm atra sUkSmapRthi aeroars paryApta kAdArabhya saptasUtrANi vaktavyAni (aparyAptakAni ) ' pajjatta - gANa vi jahaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM' evaM paryAptakAnAmeSAM saptAnAmapi sthitirjaghanyotkarSAbhyAmantarmuhUrta pramANA vaktavyA iti bhAvaH // 130 // jIva hai eka nigoda meM jo ananta jIva haiM unameM eka asaMkhyAtavAM bhAga pratisamaya nikalatA rahatA hai vahAM se mRtyu ko prApta hotA rahatA hai - aura anya jIva vahAM para utpanna hotA rahatA hai isa taraha pratisamaya vahAM udvartanA aura utpAta hote rahate haiM / jisa prakAra se yaha kathana eka nigoda meM kahA gayA hai usI taraha kA kathana samasta asaMkhyAta nigodoM meM jo ki sarvaloka vyApI hai samajha lenA cAhiye samasta nigodoM kI aura nigoda jIvoM kI sthiti eka antarmuhUrtta pramANa hI jaghanya aura utkRSTa se kahI gaI hai nigoda jIvoM meM zUnya eka samaya bhI nahIM rahatA hai kyoMki usameM pratisamaya uddharttanA aura utpAta hote rahate haiM / ' evaM apajjatagANa vi pajjattagANa vi jahanneNaM vi ukkoseNa vi aMtomuhutta" isI taraha se aparyApta viSayaka sapta jIva che, temAMthI eka asa`khyAtame bhAga prati samaya nikaLatA rahe che arthAt tyAMthI mRtyune prApta thatA rahe che. ane bIjA jIvA tyAM utpanna thatA rahe che. A rIte prati samaya tyAM uddhRttanA ane utpAta thatA rahe che. je pramANe A kathana eka nigeAdana sabaMdhamAM kahevAmAM Avela che. eja pramANenu' kathana saghaLA asakhyAta nigeAdyomAM ke je salAka vyApI che. samajI levu'. saghaLA nigedAnI ane nigeAda jIvAnI sthiti eka aMtarmuhUta pramANaja jadhanya ane utkRSTathI kahevAmAM Avela che. nigeAda jIvAmAM zUnya eka samaya paNa rahetuM nathI. kemake temAM prati samaya udbhanA ane utpAta thatA rahe che. ' evaM apajjattagANa vi pajjattagANa vi jahaNeNa vi ukkoseNa vi atomuhuttaM' A rIte aparyAptaka sabaMdhI sapta sUtrI ane paryAMsa viSayaka sasa sUtrI paNa jIvAbhigamasUtra
Page #1205
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1192 jIvAbhigamasUtre eteSAM kAyasthiti darzayati mUlam -suhame NaM bhaMte suhame tti kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA ! jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM-ukoseNaM asaMkhejjaM kAlaM jAva asaMkhejA loyA, savvesiM puDhavIkAlo jAva suhama Nioyassa puDhavIkAlo, apajjattagANaM savvesiM jahaNaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhattaM, evaM pajattagANa vi savvesiM jahaNaNeNa vi ukoseNa vi aMtomuhuttaM / suhumassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi ? goyamA! jahaNaNeNaM aMtomuhUttaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM kAlao asaMkhejAo ussappiNI ossappiNIo, khettao aMgulassa asaMkhejaibhAgo, suhumavaNassaikAiyassa suhumajioyassa vi jAva asaMkhejjaibhAgo / puDhavIkAiyAdINaM vaNassaikAlo / evaM apajjattagANaM pajjattagANa vi||suu. 130 // chAyA-sUkSmaH khalu bhadanta ! sUkSma iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNA'saMkhyeyakAlaM yAvadasaMkhyeyA lokAH, sarveSAM pRthivI kAlo yAvatsUkSmanigodasya pRthivIkAlaH aparyAptakAnAM sarveSAM jaghanyenApyutkarpaNApyantarmuhUrtam evaM paryAptakAnAmapi sarveSAM jaghanyenA'pyutkarSeNApyantarmuhUrtam / sUkSmasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? gautama | jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNA'saMkhyeyaM kAlam, kAlato'saMkhyAtA utsapiNyavasarpiNyaH kSetrato'gulasyA'saMkhyeyabhAgaH, sUkSmavanaspatikAyikasya sUkSmanigodasyApi yAvadasaMkhyeyabhAgaH / pRthivIkAyikAdInAM vnsptikaalH| evamaparyAptakAnAM paryAptakAnAmapi // 130 // sUtrI aura paryAptaviSayaka saptasUtrI bhI kaha lenA cAhiye ina saba meM bhI jaghanya aura utkRSTasthiti eka antarmuhUrta kI hai // 129 // kAyasthiti kathanasuhumeNaM bhaMte ! suhumetti kAlao kevacciraM hoi' ityAdi / kahI levI joIe. A badhAmAM, paNa jaghanya ane utkRSTa sthiti eka antarmuhUrtAnI che. sU. 129 che kAyasthitinuM kathana 'suhumANaM bhaMte ! suhumaMti kAlao kevacciI hoI' tyAha jIvAbhigamasUtra
Page #1206
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 5 sU. 130 sUkSmANAM kAryasthityAdinirUpaNam 1193 TIkA- 'sumeNaM bhaMte! muhumeti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMto0 ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM' sUkSmaH khalu nigodovA bhadanta ! sUkSma iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrta tiSThati utkarSeNA'saMkhyeyakAlam 'jAva asaMkhejjA loyA' yAvadasaMkhyeyA lokAH, asaMkhyeyA utsarpiNyavasarpiNyaH eSA kAlato mArgaNA kSetrato'saMkhyeyA lokAH, asaMkhyeyalokAkAzAnAM pratisamaya me kai kAkAzapradezApahAre yAvatA kAlena nirlepatA tAvAnkAlo'saMkhyeyakAla: / 'savvesiM puDhavIkAlo jAva suhuma Nioyassa puDhavIkAlo' sarveSAM sUkSmapRthivyAdijIvAnAM kAryasthitirjaghanyenAntarmuhUrtam TIkArtha - he bhadanta ! yaha sUkSma jIva sUkSma jIva hai isa prakAra se vaha kitane kAla taka kahA jA sakatA hai arthAt sUkSma jIva kI kAyasthiti kitanI hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai - 'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM jAva asaMkhejjA loyA' he gautama ! sUkSmajIva kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrtta kI hai aura 'utkRSTa se asaMkhyAta kAla aura asaMkhyAtaloka pramANa hai isa asaMkhyAta kAla meM asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM A jAtI hai tathA asaMkhyAta lokAkAzoM ke jitane pradeza hai utane pradezoM meM se pratisamaya eka 2 pradeza vahAM se nikAlane para jitane kAloM meM ve pradeza vahAM se pUre nikala Ate hai utane kAla kI isakI kAyasthiti hai isI kA nAma asaMkhyAta kAla hai 'savvesi puDhavikAlA jAva sumaNioyassa puDhavikAlo' isI taraha se samasta TIkAnte bhagavan ! A sUkSmajIva sUkSma jIva che. e pramANe te keTalA kALa paryanta kahI zakAya che ? arthAt sUkSmajIvanI kAyasthiti keTalIche ? yA praznanA uttaramAM anuzrI ahe che - 'goyamA ! jahaNaNeNaM atomuhuttaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM jAva asaMkhejjA loyA' he gautama! sUkSma lavanI Aya sthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUnI che ane utkRSTathI asa`khyAta kALa ane asaMkhyAta leAka pramANu che. A asa`khyAtakALamAM asaMkhyAta utsarpi NIyA asa`khyAta avasarpiNIyA AvI jAya che. tathA asaMkhyAta leAkAkAza nA jeTalA pradeza che. eTalA pradezeAmAMthI pratisamaya eka eka pradeza tyAMthI bahAra kADhavAthI jeTalA kALamAM te pradeze| tyAMthI pUrA nIkaLI jAya che, eTalA ajanI tebhanI ayasthiti che. menuMbha nAma asaM jyAta aNa che. 'savvesi puDhavikAlo jAva suhuma nioyassa puDhavikkAlo' khena pramANe samasta pRthvI jI0 150 jIvAbhigamasUtra
Page #1207
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1194 jIvAbhigamasUtre utkarSaNa pRthivI kAlaH sUkSmanigodasyA'pi / 'apajjattagANaM savvesiM jahanneNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM' aparyAptaka sarva pRthivyAdikAyikAnAM jaghanyoskarSAbhyAmantarmuhUrta sthitiH navaraM-jaghanyAdutkRSTaM zabdamaryAdayA yatkiJcidvizeSAdhikam / 'pajjattagANa vi savvesiM jahanneNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM' evaM paryAptakA api jaghanyotkarSAbhyAmantarmuhUrtasthitimantaH (vaishissttynycotkRsstte)| athA'ntara-nirUpaNam-suhumassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtara hoi' sUkSmasya sUkSma pRthivI Adi jIvoM kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla pramANa yAvat asaMkhyAtaloka pramANa hai isI taraha kI kAyasthiti kA kAla nigoda kA bhI hai pRthivIkAyika kI kAyasthiti kA kAla utkRSTa se itanA hI batalAyA gayA hai ataH sUtrakAra ne yahAM 'savvesiM puDhavIkAlo' aisA kahA hai 'apajjattagANaM savvesiM jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, evaM pajjattagANa vi samvesiM jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhatta' he gautama ! jitane bhI aparyApta avasthA vAle sUkSma pRthivIkAyAdika jIva hai unakI kAyasthiti kA kAla jaghanya se bhI antarmuhartakA hai aura utkRSTa se bhI antarmuhUrta kA hai isI prakAra se jitane bhI paryApta sUkSma pRthivIkAyika jIva hai unakI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se bhI eka antarmuhUrta kA hai| antara kathana-'suhumassa NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM aMtara hoi' he vigere nI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI che. ane utkRSTathI asaMkhyAtakALa pramANunI yAvat asaMkhyAta leka pramANanI che. A ja pramA genI kAyasthitine kALa nigodano paNa che. pRthvIkAyikanI kAyasthitine kALa nigodane paNa che. pRthvIkAyikanI kAya sthitine kALa utkRSTathI eTaleja kahevAmAM mAvasa che. tethI sUtra42 mahIyAM 'savvesiM puDhavIkAlo' se prabhArI iMsa cha. 'apajjattAgANaM savvesiM jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, evaM pajjagANa vi savvesiM jahaNNeNa vi ukkoseNa vi aMto muhuttaM' : gautama ! maasaka avasthAvALA jeTalA sUma pRthvIkAyika jIve che. temanI kAyasthitine kALa jaghanyathI paNa aMtamuhUrtana che ane utkRSTathI paNa aMtamuhUrta che. eja pramANe jeTalA paryApta sUkSma pRthvIkAyika jIve che. temanI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka aMtamuhUtane che ane utkRSTathI paNa eka aMtamuhUrta che. jIvAbhigamasUtra
Page #1208
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.130 sUkSmANAM kAyasthityAdinirUpaNam 1195 khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? 'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM' bhagavAnAha-gautama ! antarmuhUrta jaghanyenA'saMkhyeyakAlamutkarSaNa / 'kAlao asaMkhejjAo ussappiNI osappiNIo' kAlato'saMkhyAtAutsarpiNyavasarpiNyaH kAlata eSA mArgaNA-'khettao aMgulassa asaMkhejjaibhAgo' kSetrato'GgulasyA'saMkhyeyo bhAgaH (aGgulamAtrakSetrasyA'saMkhyeyatame bhAge ye AkAzapradezAH te pratisamayamekaikapradezApahAre yAvatIbhirutsarpiNyavasarpiNIbhinirlepA bhavanti tAvatya utsarpiNyavasarpiNyaH) evaM pRthivIkAyikasya sUkSma pRthibhadanta ! sUkSma jIva kA antara kitane kAla kA kahA gayA hai ? arthAt sUkSma avasthA ko choDakara punaH sUkSma avasthA prApta karane meM antara kitane kAla kA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM' he gautama ! jaghanya se antara eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se antara asaMkhyAta kAla kA hotA hai isa asaMkhyAta kAla meM 'asaMkhejjAo ussappiNIo sappiNIo khettao aMgulassa asaMkhejjaibhAgo' asaMkhyAta utsarpiNIyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyA~ A jAtI hai tathA kSetra kI apekSA agulamAtra kSetra ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane AkAza pradeza hai unameM se eka eka samaya meM eka 2 pradeza kA apahAra karane para jitane kAla meM ve pradeza sabake saba usa meM se nikala jAte hai-arthAt vaha sthAna una pradezoM se sarvathA zUnya bana jAtA hai, to aisA karane meM jitanI utsarpiNIyAM aura avasarpiNiyAM samApta ho aMtarakALanuM kathana 'suhamassa NaM bhaMte ! kevatiyaM kAlaM aMtara hoI' hai bhAn sUkSma apane aMtarakALa keTalA kALane kahevAmAM Avela che? A arthAt sUkSma avasthAne cheDIne pharIthI sUma avasthA prApta karavAmAM keTalA kALanuM aMtara hoya che ? yA prazna uttaramA prasuzrI OM OM OM-goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM' gautama! dhanyathI 4 matabhutanu tara sAya che. ane utkRSTathI asaMkhyAta kALanuM aMtara hoya che. A asaMkhyAta kALamAM 'asaMkhejjAo ussappiNIosappiNIo khettao aMgularasa asaMkhejjaibhAgo' asaMkhyAta utsapiNI ane asaMkhyAta avasarpiNI AvI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI AgaLa mAtra kSetranA asaMkhyAtamAM jeTalA AkAza pradeza che temAMthI eka eka samayamAM eka eka pradezane apahAra karavAthI-bahAra kahADavAthI jeTalA kALamAM te badhAja pradeze temAMthI nIkaLI jAya arthAt e jIvAbhigamasUtra
Page #1209
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1196 jIvAbhigamasUtre vIkAyAduddhRtya pRthivyAdau sthitvA punarAgamane'ntarmuhUrta jaghanya utkarSeNA'nantA utsarpiNyavasarpiNyaH, kAlata:-kSetrato'nantA lokA asaMkhyeyAH pudgalaparAvartAH AvalikAyA asaMkhyeyo bhAgo yAvatparAvartate tAvatpramANamantaramiti / evaM sUkSmA'ptejovAyukAyikasUtrANyapi vaktavyAni / 'muhuma vaNassaikAiyassa suhumaNioyassa vi jAva asaMkhejjaibhAgo' sUkSmavanaspatikAyikasya sUkSmanigodajAtI hai utane kAla pramANa hai he bhadanta ! sUkSma pRthivIkAyika kA antara kitane kAla kA hai? to isakA uttara dete hue prabhu gautama se kahate hai ki he gautama ! sUkSma pRthivIkAyika kA antara jaghanya se to eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se antara ananta kAla kA hai isa anantakAla meM ananta utsapiNiyAM avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai tathA kSetra kI apekSA ananta loka samApta ho jAte haiM arthAt ananta lokAkAza meM jitane pradeza hai unameM se eka eka pradeza kA apahAra karane para jitanA ananta kAla vyatIta ho jAtA hai utane anantakAla kA antara hai tathA asaMkhyAta pudgala parAvartarUpa yaha antara hai ye asaMkhyAta pudgala parAvarta yahAM AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAgarUpa liye gaye haiM arthAt AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane samaya hai utane samaya pramANa ve pudgala parAvarta hai isI prakAra kA antara sUkSma apkAyika kA sUkSma tejaskAyika kA, sUkSma vAyukAyika kA bhI jAnanA cAhiye 'suhuma vaNassaikAiyassa suhumaNioyassa jAva asaMkhejjaibhAge' sthAna e pradeza vagaranuM banI jAya che tema karavAmAM jeTalI utsarpiNI ane avasarpiNI samApta thaI jAya che eTalA kALa pramANanuM temanuM aMtara che. he bhagavana sUma pRthvIkAyikanuM aMtara keTalA kALanuM kahela che? A praznano uttara ApatAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke-he gautama ! sUmapRthvIkAyika nuM aMtara jaghanyathI te eka aMtamuhUrtanuM che. ane utkRSTathI anantakALanuM aMtara che. A anaMtakALamAM anaMta utsarpiNI ane avasarpiNI samApta thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI anaMtaka samApta thaI jAya che. arthAt anaMta lekAkAzamAM jeTalA pradeze che temAM eka eka pradezane apahAra karavAthI jeTalo anaMta kALa vIti jAya eTalA anaMta kALanuM aMtara che. tathA asaMkhyAta pula parAvartana rUpa A aMtara che. e asaMkhyAta pugala parAvata ahIyAM AvalikAnA asaMkhyAtamA bhAga rUpa lIdhelA che. arthAt AvalikAnA asaMkhyAtamAM bhAgamAM jeTalA samaya che eTalA samaya pramANa e pudgala parAvata che. e ja pramANenuM aMtara sUkSama adhikAyikanuM sUma te0424|yinu sUkSma vAyuyinu pazu sabhA. 'suhumavaNassaikAiyassa suhu. jIvAbhigamasUtra
Page #1210
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 5 sU. 130 sUkSmANAM kAryasthityAdinirUpaNam 1197 syApi yAvadasaMkhyeyabhAgaH vanaspatikAyAdbhuvaM bhrAntvA vanaspatikA punarvi zataH / 'puDhavIkAiyAdINaM vaNassaikAlo' pRthivIkAyikAdInAM jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa vanaspatikAlaH / ' evaM apajjattagANaM pajjattagANa vi' evaM paryAptakAparyAsUkSmapRthivI kAyikAdInAM sUtrANi AlApakaH sarvatra svayam hanIyaH suu0||130|| mUlam - evaM appAbahugaM savvatthovA suhuma teukAiyA suhuma puDhavIkAiyA visesAhiyA suhuma Au vAukkAiyA visesAhiyA suhuma NioyA asaMkhejaguNA suhumavaNassaikAiyA anaMtaguNA suhamA visesAhiyA evaM apajjatagANaM pajjattagANa vi evaM ceva / eesi NaM bhaMte / suhumANaM pajjatApajjattANaM kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tulA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA suhumA apajjattagA saMkhejjaguNA pajjanttagA evaM jAva suhuma NigoyA / eesi NaM bhaMte ! suhumANaM suhuma puDhavIkAiyANaM jAva suhumaNigoyANa sUkSma vanaspatikAyika jIva kA antara jaghanya se eka antarmuhUrtta kA hai aura utkRSTa se antara asaMkhyAtakAla kA hai yaha asaMkhyAta pRthivI kAla pramANa hai aisA hI antara sUkSma nigoda kA hai 'puDhavIkAiyAdINaM vaNassaikAlo-evaM apajjattagANaM pajjattagANa vi' pRthivIkAyika AdikoM kA antara vanaspatikAla pramANa arthAt jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai utkRSTa se asaMkhyAta kAla pramANa hai isI prakAra se aparyApta viSayaka sapta sUtrI aura paryApta viSayaka saptasUtrI kaha lenA cAhiye // 130 // maNioyarasa jAva asaMkhejjabhAgo' sUkSma vanaspatiprAyika bhavanu aMtara dhanyathI eka aMtarmuhunuM che. ane utkRSTathI asaMkhyAta kALanuM aMtara che. A asaMkhyAta pRthvIkAyika kAla pramANunu che, eja pramANenuM aMtara sUkSma nigeAdanuM che. 'puDhavIkAiyAdI vaNassaikAlo evaM apajjattagANaM pajattagANaM vi' pRthvI prAyi vigerenuM aMtara vanaspatikALa pramANa che. arthAt jadhanyathI eka aMtarmuhUta nuM che. ane utkRSTathI asaMkhyAta kALa pramANa che. eja pramANe aparyApta saMbaMdhI sapta sUtrI ane paryApta saMbaMdhI saptasUtrI kahI levI joie ! sU. 130 2 jIvAbhigamasUtra
Page #1211
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1198 jIvAbhigamasUtra ya pajjattApajjattagA0 kayare kayare0 savvatthovA suhamateukAiyA apajjattagA suhuma puDhavIkAiyA apajjattagA visesAhiyA suhama Au apajjattagA visesAhiyA suhama vAu apajjattA visesAhiyA suhuma teukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA suhuma puDhavI Au vAu pajjattagA visesAhiyA suhuma NioyA apajjattagA asaMkhejjaguNA suhuma NioyA pajjattagA saMkhejaguNA suhuma vaNassaikAiyA apajjattagA aNaMtaguNA suhuma apajjattagA visesAhiyA suhumavaNassai pajattagA saMkhejaguNA suhumA pajjattA visesAhiyA ||suu. 131 // chAyA-evamalpabahutvam sarvastokAH sUkSmatejaskAyikAH sUkSmapRthivIkAyikA vizeSAdhikAH sUkSmA'bvAyukAyikA vizeSAdhikAH sUkSmanigodA asaMkhyeyaguNAH, sUkSmavanaspatikAyikA anantaguNAH, sUkSmA vizeSAdhikAH, evamapaptikAnAm-paryAptakAnAmapyevameva / eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmANAM paryAptakA 'paryAptakAnAM katarekatarebhyo alpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH sUkSmAH aparyAptAH saMkhyeyaguNAH paryAptakA evaM yAvat suukssmnigodaaH| eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmANAM sUkSmapRthivIkAyikAnAM yAvasUkSmanigodAnAM ca paryAptA'paryAptAnAM katarekatarebhyo'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH sUkSmatejaskAyikA aparyAptakAH sUkSmapRthivIkAyikA aparyAptakA vizeSAdhikAH sUkSmApkAyikA apa ptiA vizeSAdhikAH sUkSmavAyukAyikA aparyAptA vizeSAdhikAH sUkSmatejaskAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH sUkSmapRthivyavvAyuparyAptakA vizeSAdhikAH sUkSmanigodA aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH sUkSmanigodAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH sUkSmavanaspatikAyikA aparyAptakA anantaguNAH sUkSmA'paryAptA vizeSAdhikAH sUkSmavanaspatiparyAptakAH saMkhyeyaguNAH sUkSmAH paryAptAvizeSAdhikAH suu0||131|| TIkA-'evaM appA bahugaM' evamalpabahutvam eteSAM khalu bhadanta ! katarebhyaH 'evaM appA bahugaM savvatthovA suhuma teukAiyA'-ityAdi / TIkArtha-he bhadanta ! inakA alpabahutva kisa prakAra se hai ? uttara 'evaM appAbahuNaM savvatthovA suhuma teukAiyA' tyAta TIkAI-he bhagavan enuM alpa bahutva kevA prakAranuM kahela che? AnA jIvAbhigamasUtra
Page #1212
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 5 sU. 131 sUkSmapRthvIkAyAdInAmalpabahutvam 1199 katare'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikAveti praznaH ? bhagavAnAha - gautama ! 'savvatthovA suhumate kAiyA' sarvastokAH sUkSmatejaskAyikA asaMkhyeyalokA kAzapradezapramANatvAt, 'suhumapuhavIkAiyA visesAhiyA' sUkSmatejaskAyikebhyaH sUkSmapRthivIkAyikA vizeSAdhikAH prabhUtA'saMkhyeyalokAkAzapradezaparimANatvAt 'suma AuvAU visesAhiyA' sUkSmASkAyikA vizeSAdhikAH prabhUtatarAsaMkhyeyalokAkAzapramANatvAt / tebhyaH sUkSmavAyukAyikA vizeSAdhikAH, prabhUtatamA'saMkhyeyalokAkAzapradezarAzimAnatvAt, 'muhuma Ni oyA asaMkhejjaguNA' meM prabhu kahate haiM - he gautama ! 'evaM appA bahugaM' inakA alpabahutva isa prakAra se hai - 'savvatthovA suhuma teukAiyA' sUkSma tejaskAyika jIva sabase kama haiM kyoMki inakA pramANa lokAkAza ke asaMkhyAtave bhAga meM jitane pradeza hai utanA hai 'suhuma puDhavikAiyA visesAhiyA' inakI apekSA sUkSma pRthivIkAyika jIva vizeSAdhika hai kyoMki ina kA pramANa lokAkAza ke prabhUta asaMkhyAtave bhAgoM meM jitane pradeza hai utanA hai 'huma Au vAU visesAhiyA' sUkSma aSkAyika aura sUkSma vAyukAyika sUkSma pRthivIkAyikoM kI apekSA vizeSAdhika hai kyoMki inakA sUkSma aSkAyikoM kA pramANa lokAkAza ke prabhUtatara asaMkhyAtaveM bhAgoM meM jitane pradeza hai utanA hai tathA sUkSma aSkAyikoM kI apekSA sUkSma vAyukAyikoM kA pramANa vizeSAdhika hai kyoMki inakA pramANa lokAkAza ke prabhUtatama asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane pradeza hai utanA hai| 'suhumaNioyA asaMkhejjaguNA' sUkSma uttarabhAM anuzrI uhe che - he gautama! ' evaM appA bahugaM' tebhanu madhya hu pAyeM yA pramANe che. - ' savvatthovA suhumateukAiyA, sUkSma tenAyi va sauthI ochA che. kemake temanuM pramANa leAkAkAzanA asa`khyAtamAM bhAgamAM bheTalA aheza che, bheTa' che. 'suhuma puDhavikAiyA visesAhiyA' tenA 42tAM sUkSma pRthvIprAyi va vizeSAdhi che. 'suhuma Au vAU visesAhiyA' sUkSma acchA yika ane sUkSma vAyukAyika sUkSma pRthvI kAyikAnA karatAM vizeSAdhika che. kemake temanuM sUkSma aSThAyikAnI jema leAkAkAzanA prabhUtatara asa khyAta bhAgeAmAM jeTalA pradezeA che. eTalu che. tathA sUkSma aSThAyikAnA karatAM sUkSma vAyukAyikAnuM pramANa vizeSAdhika che. kemake tenuM pramANa leAkAkAzanA prabhUtatbh asaNyAtabhA lAgamAM beTA pradeza che. bheTasu che. 'suhumaNioyA asaMkhejjaguNA' sUkSma nigoha tenA uratAM asabhyAtA vadhAre che, bha} hare jIvAbhigamasUtra
Page #1213
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1200 jIvAbhigamasUtre pUrvabhyaH sUkSmanigodA asaMkhyeyaguNAH eSAM prati golakamasaMkhyeyatvAt / 'suhumavaNassaikAiyA aNaMtaguNA' ebhyaH sUkSmavanaspatikAyikA anantaguNAH pratinigodazarIre'nantAnAM sdbhaavaat| 'suhumA visesAhiyA' ebhyaH sUkSmAH sAmAnyato vizeSAdhikAH, sUkSmapRthivIkAyikAdInAmapi sAmAnyataH sUkSme prakSepAt iti prathamamalpabahuttvam / saMprati-eSAmevAparyAptAnAmalpatvAdi-'evaM apajjattagANaM' evamaparyAptakAnAm tathAhi-sUkSmA'paryAptakAnAM bhadanta ! katarebhyaH katare0 ? ityAdi yathA sUkSmANAM tathaivA'paryAptaka sUkSmANAmalpabahukham / tathAhi-aparyAptakanigoda inakI apekSA asaMkhyAtaguNeM adhika hai kyoMki ye hara eka golaka meM asaMkhyAta hote hai| 'suhuma vaNassaikAiyA aNaMtaguNA' sUkSma vanaspatikAyika jIva inakI apekSA anantaguNeM adhika hai kyoMki ye pratinigoda meM ananta ke rUpa meM rahate hai| 'suhumA visesAhiyA' inakI apekSA jo sAmAnya sUkSma jIva hai ve vizeSAdhika hai kyoMki sAmAnya meM sUkSma pRthivIkAyAdikoM kA samAveza ho jAtA hai isaliye yaha alpabahutva inakA sAmAnya rUpa se kahA gayA hai aba ina jIvoM kI aparyAptAvasthA ko lekara alpabahutva kahA jAtA hai jo isa prakAra se hai-'evaM apajjattagANaM' aparyApta sUkSma pRthivIkAyAdikoM kA alpabahutva bhI isI prakAra kA hai-yahAM para AlApa prakAra apane Apa udbhAvita kara lenA cAhiye tathAca-he bhadanta ! sUkSma aparyAptaka jIvoM meM kauna jIva kinakI apekSA alpa hai kauna kinakI apekSA bahuta hai ? kauna kinake barAbara hai ? aura kauna kinase vizemosamA ta asaNyAta DAya che. 'suhumavaNassaikAiyA aNataguNA, sUkSma vanaspati kAyika jIva tenA karatAM anaMtagaNuM vadhAre che. kemake e dareka nigodamAM mana ta pAthI 27 cha. 'suhumA visesAhiyA' ten| 42tAre sAmAnya sUkSma jIva che. te vizeSAdhika che. kemake-sAmAnyamAM sUkama pRthvIkAyikone samAveza thaI jAya che. tethI temanuM A alapa bahutva sAmAnya paNAthI kahevAmAM Avela che. have A jIvonI aparyAptAvasthAne uddezI alpa bahu paNuM kahevAmAM bhAva cha 2 pramANe cha-'evaM apajjattagANaM' 255ryAta sUkSma pRthvIya vigerenu. alpa bahutva paNa Aja pramANe che. ahIyAM tenA AlApake pite ja banAvIne kahI levA joIe je A pramANe samajavA- he bhagavana sUma aparyAptaka chamAM kayA jI kenA karatAM a95 che? kayA che kyA che karatAM vadhAre che? kayA che tenI barAbara che ? ane kayA che konAthI vizeSAdhika che? AnA uttaramAM A pramANe kahevuM joIe ke-sIthI ochA jIvAbhigamasUtra
Page #1214
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.131 sUkSmapRthvIkAyAdInAmalpabahutvam 1201 tejaskAyikAH sarvastokAH ebhyaH pRthivIkAyikA vizeSAdhikAH ebhyo'paryAptakavAyukAyikA vizeSAdhikAH ebhya nigodA asaMkhyeyaguNAH ebhyo'paryApta vanaspatikAyikA anantaguNAH ito'paryAptakasUkSmA vizeSAdhikA:-iti / eSAM tRtIyA'lpabahutvaM bhASate-'pajjattagANa vi evaM ceva' paryAptakAnAmapyevameva tathAhi-tejaskAyikAH sarvastokAstebhyaH paryApta sUkSmapRthivIkAyikA vizeSAdhikAstebhyaH paryApta sUkSmApkAyikA vizeSAdhikAstebhyaH paryApta sUkSmanigodA asaMkhyeyaguNAstebhya paryApta sUkSmavanaspatikAyikAH-anantaguNAstebhyaH sAmAnyataH paryAptasUkSmA vizeSAdhikAH / SAdhika hai|tb vahAM para aisA kahanA cAhiye-ki sabase kama aparyAptaka sUkSma tejaskAyika jIva hai inakI apekSA aparyAptaka pRthivIkAyika vizeSAdhika hai| inakI apekSA aparyAptaka apkAyika evaM vAyukAyika vizeSAdhika hai / inakI apekSA aparyAptaka sUkSma nigoda asaMkhyAtaguNeM hai inakI apekSA aparyAptaka vanaspatikAyika anantaguNeM hai| inako apekSA aparyAptaka sUkSma vizeSAdhika hai| inakI paryAsAvasthA ko lekara alpabahutva isa prakAra se hai-tathA ca paryApta sUkSma tejaskAyika jIva sabase kama hai inakI apekSA paryApta sUkSma pRthivIkAyika vizeSAdhika hai inakI apekSA paryAptaka sUkSma apkAyika jIva vizeSAdhika hai-inakI apekSA paryApta sUkSma vAyukAyika vizeSAdhika hai inakI apekSA paryAptaka sUkSma nigoda asaMkhyAtaguNeM hai inakI apekSA paryApta vanaspatikAyika anantaguNeM adhika hai| inakI apekSA paryAptaka sUkSma jIva vizeSAdhika hai| 'eesi NaM aparyAptaka sUma tejaskAyika jIva che. tenA karatAM aparyAptaka pRthvIkAyika vizeSAdhika che. tenA karatAM aparyAptaka acchAyika ane vAyukAyika vizeSAdhika che. tenA karatAM aparyAptaka sUkSma nigada asaMkhyAtagaNuM che. tenA karatAM aparyAptaka vanaspatikAyika anaMtagaNa che. tenA karatAM aparyAptaka sUkSma vizeSAdhika che. tenI paryAptAvasthAne uddezIne a5bahutva A pramANe samajavuM jemake-paryApta sUma tejaskAyika jIva sauthI alpa che. tenA karatAM paryApta sUkSama pRthvIkAyika vizeSAdhika che. tenA karatAM paryAptaka sUkSama aplAyika vizeSAdhika che. tenA karatAM paryAptaka sUma vAyukAyika vizeSAdhika che. tenA karatAM paryAptaka sUkSma nigeda asaMkhyAtagaNuM che. tenA karatAM paryAptaka vanaspatikAyika anaMtagaNuM vadhAre jI0 151 jIvAbhigamasUtra
Page #1215
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1202 jIvAbhigamasUtre atha caturthA'lpabahutvam-'eesi NaM bhaMte ! pajjattApajjattagANaM kayare0 savvatthovA suhumA' eteSAM khalu bhadanta ! paryAptA'paryAptakAnAM katarebhyaH katare alpA vA4 bhagavAnAha-gautama ! sarvastokAH sUkSmAH, iha khalu bAdareSu paryApte. bhyo'paryAptAH asaMkhyeyaguNAH, ekaikaparyAptanizrayA asaMkhyeyAnAmaparyAptAnAmutpAbhaMte ! suhumANaM pajjattApajattANaM kayare0 ?' aba gautama ne prabhu se aisA pUchA hai ki he bhadanta jo sUkSma pRthivIkAyika paryApta hai aura jo sUkSma pRthivIkAyAdika aparyApta hai, jo sUkSma apkAyika paryApta hai, aura jo sUkSma apkAyika aparyApta hai jo sUkSma tejaskAyika paryApta hai aura jo sUkSma tejaskAyika aparyApta hai, jo sUkSma vAyukAyika paryApta hai aura jo sUkSma vAyukAyika aparyApta hai, jo sUkSma vanaspatikAyika paryApta hai aura jo sUkSma vanaspatikAyika aparyApta hai Adi so inameM kauna kinakI apekSA kama hai ? kauna kinakI apekSA bahuta hai ? kauna kinake barAbara hai ? aura kauna kinase vizeSAdhika hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai-he gautama ! ina jIvoM ke sUkSmAvasthAvAle paryApta kA aura sUkSma apaptikAvasthA vAloM ke bIca meM saba se kama sUkSma aparyAptaka hai aura paryAptaka unase saMkhyAtaguNeM adhika hai yahAM jo aisA kahA gayA hai vaha bAdaroM kI apekSA se nahIM kahA gayA hai kyoM ki bAdaroM meM paryAptakoM kI apekSA aparyApta asaMkhyAtaguNeM adhika cha. tn| 42tAM paryApta sUkSma // vizeSAdhi cha. 'eesiNaM bhaMte ! suhumANaM pajjattApajjattANaM kayare' gItamasvAmI prabhuzrIna se pUche che 3-3 bhagavan sUma pRthvIkAyika paryApta ane sUkSama pRthvIkAyika, aparyAptaka, sUphama aSkAyika paryApta ane sUkSama akAyika aparyAptaka, sUma tejaskAyika paryApta, ane sUkSma tejaskAyika aparyApataka, sUphamavAyukAyika paryApta ane sUkSma vAyukAyika aparyAptaka, sUma vanaspatikAyika paryAptaka ene sUkama vanaspatikAyika apayaMtaka, A badhAmAM keNa tenA karatAM ochA che? keNa kenAthI vadhAre che? ke kenI barAbara che? koNa konAthI vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! A badhA mAM sUma avasthAvALA paryAptaka ane sUkSama avasthAvALA aparyApakemAM sauthI ochA sUkSma aparyApake che ane paryAptaka tenAthI asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. ahIyAM je A kathana karyuM che te bAdaranI apekSAthI kahela nathI. kemake-bAdamAM paryAptakenA karatAM jIvAbhigamasUtra
Page #1216
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.131 sUkSmapRthvIkAyAdInAmalpabahutvam 1203 dAt, taduktam-prajJApanAyAM prathame prajJApanAkhyapade-pajjattaganissAe apajjattagAvakkamati jattha ego tattha niyamA asaMkhejjA' paryAptakanizrayA aparyAptakAvyutkrAmanti yatraikastatra niymaat-asNkhyeyaaH| sUkSmeSu punarnA'yaM kramaH paryAptAthA'paryAptApekSayA cirasthAyinaH iti sadaiva te bahabo labhyante tata uktaM sarvastokAH sUkSmA aparyAptakAH tebhyaH paryAptaka sUkSmAH sNkhyeygunnaaH| 'savvatthovA suhumA apajjattagA' sarvastokAH sUkSmA aparyAptakAH tebhyaH 'saMkhejjaguNA pajjattagA' saMkhyeyaguNAH paryAptakAH 'evaM jAva suhama NigoyA' evaM yAvatsUkSmanigodAH pRthivIkAyAdibhyo nigodaparyante paryAptAparyApteSu alpavahuvam / ___atha sarveSAM samuditAnAM paryAptAparyAptAnAM paJcamAlpabahutvam-'eesi NaM bhaMte ! muhumANaM suhumapuDhavIkAiyANaM' eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmapRthivyaptejovAyuvanaspatInAm 'jAva suhumaNioyANa ya' yAvatsUkSmanigodAnAM katarekatarehai kyoMki vahIM eka 2 paryAptaka kI nizrA se asaMkhyAta aparyAptakoM kA utpAda hotA hai prajJApanA ke prathama prajJApanA nAmake pada meM aisA kahA hai 'pajattaganissAe apajjattagA vakkamaMti jattha ego tattha niyamA asaMkhenjA' parantu sUkSmoM meM yaha krama nahIM hai isaliye yahAM aisA yaha sUkSma paryAptakoM kA alpabahutva yAvat sUkSma nigoda ke paryAptaka aura aparyAptaka vikalpa taka jAnanA cAhiye aba gautama sUkSma pRthivIkAyika Adi meM jo paryAptaka dazA aura aparyAptaka dazA hai usa sambandha meM prazna karate hai Upara meM jo pUchA gayA hai vaha sUkSma paryAptaka aura sUkSma aparyAptaka sAmAnya dazA ko lekara pUchA gayA hai aba isa prazna meM ve pratyeka sUkSma paryAptaka ko aura sUkSma aparyAptaka kI avasthA ko lekara pUcha rahe haiM-'eesi NaM bhaMte ! suhumANaM aparyApaka asaMkhyAgaNuM vadhAre che. kemake tyAM eka eka paryAptakanA AzrayathI aparyAptakane utpAda thAya che. prajJApanA sUtranA prajJApanA nAmanA pahelA padamAM se yu cha -'pajjattaganissAe apajjattagA vakkamati jattha ego tattha niyamA asaMkhejjA' 52tu sUkSmAmA mA ma DaratenathI. tethI maDIyA / sUma paryAptakonuM ane sUkSma aparyAptakanuM alapa bahatva yAvat sUma nigodanA paryAptakanA kathana paryanta ahIyAM samajI levuM. have gautamasvAmI sUma pRthvIkAyika vigeremAM je paryAptaka dazA ane aparyAptaka dazA che tenA saMbaMdhI prazna kare che. upara je prazna pUchela che te sUma paryAptaka ane sakSama aparyAptakanI sAmAnya avasthAne laIne pUchavAmAM Avela che. have A praznathI teo pratyeka sUkSma paryAptakanI ane sUkma apaytinii avasthAne zIna pUche che. 'eesiNaM bhaMte ! suhumANaM suhuma puDhavI jIvAbhigamasUtra
Page #1217
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1204 jIvAbhigamasUtre bhyo'lpA vA 4 ? bhagavAnAha - gautama ! savvatthovA suhumateukAiyA apajjatagA' aparyApta sUkSma tejaskAyikAH sarvastokAH, 'suhumapuDhavIkAiyA apajjatagA visesAhiyA' aparyApta sUkSmapRthivIkAyA vizeSAdhikAstejaskAyikebhyaH 'huA apajjatagA visesAhiyA' ebhyaH sUkSmA kAyikA aparyAptakA vizeSAdhikA: 'muhuma vAu apajjattagA visesAhiyA' ebhyaH sUkSmA'paryAptakavAyukAyikAvizeSAdhikA: 'huma teukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' ebhyassUkSmatejaskA - suma puDhavikAiyANaM jAva suhumaNioyANa ya pajjantA pajjanttA 0 kare karehiMto 0 ' he bhadanta ! ye jo sUkSma pRthivIkAyika se lekara sUkSma nigoda taka ke jIva paryAptaka aura aparyAptaka donoM prakAra ke hai so unameM kauna kinakI apekSA alpa hai ? kauna kinakI apekSA bahuta hai kauna kinake barAbara hai / aura kauna kinase vizeSAdhika hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai - 'savvatthovA suhuma te ukAiyA0' he gautama ! sabase kama sUkSma aparyAptaka tejaskAyika jIva hai 'huma puDhavi kAiyA apajjattagA visesAhiyA' aparyApta sUkSma tejaskAyikoM kI apekSAaparyApta sUkSma pRthivIkAyika vizeSAdhika hai| 'suhuma Au apajjattA visesAhiyA' aparyApta sUkSma pRthivIkAyikoM kI apekSA sUkSma aparyAptaka aprakAyika vizeSAdhika hai / 'suhuma vAu apajjattA visesAhiyA' aparyApta aSkAyikoM kI apekSA sUkSma aparyAptaka vAyukAyika vizeSAdhika hai / 'suhuma teukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' sUkSma aparyAptaka vAyukAyikoM kI apekSA sUkSma paryAptaka tejaskA kAiyANaM jAva suhumaNioyANaya pajjanttApajjattA0 kayare kayare hiMto' he bhagavan ! A sUkSma pRthvIkAyikathI laine sUma nigeAda sudhInA je paryAptaka ane aparyAptaka banne prakAranA jIvA che. teA temAM keNa kenA karatAM alpa che? kANu kAnA karatAM vadhAre che ? keNu kAnI kharAkhara che ? ane kANu kAnAthI vizeSAdhiGa che ? yA praznanA uttaramA prabhuzrI muMDe che - 'savvatthovA suhumate ukA* iyA 0' he gautama! sauthI mochA sUkSma aparyApta tensAyi vo che. 'huma puDhavikAiyA apajjattagA visesAhiyA aparyApta sUkSma pRthvIyAnA ratAM sUkSma aparyApta acchAyi vizeSAdhi che. 'suhuma vAu apajjattagA visesAhiyA aparyAptaka akAyikAnA karatAM sUkSma aparyAptaka vAyukAyikA vizeSAdhika che. 'hama tejakAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' sUkSma aryAsa vAyubhayanA DaratAM sUkSmaparyApta tensAyi saMkhyAtA vadhAre che. 'suhuma puDhavI AuvAu pajja jIvAbhigamasUtra
Page #1218
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.131 sUkSmapRthvIkAyAdInAmalpabahutvam 1205 yikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAdhikAH 'muhuma puDhavI Au vAu pajjattagA visesAhiyA' pUrvApekSayA paryApta sUkSmapRthivyabvAyukAyikAH kramazaH parepare vizeSAdhikAH, 'muhumaNioyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' paryAptakavAyukAyebhyo'paryAptakanigodA asaMkhyeyaguNAH 'mUhumaNigoyA pajjattagA saMkhejjaguNA, paryAptaka sUkSmanigodAstu-saMkhyeyaguNA'dhikAH 'suhumavaNassaikAiyA apajjattagA aNaMtaguNA' aparyAptakasUkSmavanaspatikAyA anantaguNAH nigoda paryAptakasUkSmebhyaH pratinigodaM teSAmanantAnAM sadbhAvAt / 'suhuma apajjattagA visesAhiyA' ebhyaH sAmAnyato'paryAptasUkSmA:-vizeSAdhikAH sUkSmapRthivIkAyikAyika saMkhyAtaguNeM adhika hai / 'suhuma puDhavI Au vAu pajjattagA visesAhiyA' sUkSma paryAptaka tejaskAyikoM kI apekSA paryAptaka sUkSma pRthivIkAyika paryAptaka sUkSma apkAyika paryAptaka sUkSma vAyukAyika ye Apasa meM vizeSAdhika hai 'suhuma NiogA apajjattagA asaMkhejaguNA' paryAptaka sUkSma vAyukAyikoM kI apekSA sUkSma aparyAptaka nigoda asaMkhyAta guNe adhika haiM / 'suhuma NigogA pajjattagA saMkhejjaguNA' sUkSma aparyAptaka nigodoM kI apekSA sUkSma paryAptaka nigoda asaMkhyAtaguNaM adhika haiM 'suhuma vaNassaikAiyA apajjattagA aNaMtaguNA' sUkSma paryAptaka nigoda kI apekSA sUkSma apaptika vanaspatikAyika anantaguNeM adhika hai / kyoMki prati nigoda meM inakA anantarUpa se sadbhAva rahatA hai 'suhuma apajjattagA visesAhiyA' sUkSma aparyAptaka vanaspatikAyikoM kI apekSA sAmAnya sUkSma aparyAptaka vizeSAdhika hai| ina sAmAnya sUkSma aparyAptakoM ttagA visesAhiyA' sUkSma ptite424|| yin| 42di paryApta sUkSma pRthvI. kAyika, paryAptaka, sUma akAyika paryAptaka sUma vAyukAyika e badhA paraspara vizeSAdhi che. 'suhamaNiogA apajjattagA asaMkhejjaguNA' paryApta sUkSma vaayuyhon| 42tA sUkSma aparyApta nigoha 2masa cyAta dhAre che. 'suhamaNioyA pajjattagA saMkhejjaguNA' sUkSma 255ryAta nigAhonA 42ta sUkSma paryApta nigAha sadhyAta 9 dhAre che. 'sahuma vaNassaikAiyA apajjattagA aNaMtaguNA' sUkSma pryaaptaka nigodenA karatAM sUkSma aparyAptaka vanaspatikAyika anaMtagaNuM vadhAre che. bha-prati nigohamA mAnata pAthI tena samAva 23 cha. 'suhumaapajjattagA visesAhiyA' sUkSma 25yAta vanaspatiyAnA 42ta sAmAnya sUkSma a5ryAptaka vizeSAdhika che. A sAmAnya sUma aparyAptakone je vizeSAdhika jIvAbhigamasUtra
Page #1219
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1206 jIvAbhigamasUtre donApyatra samAvezAt / 'suhumavaNassa pajjattagA saMkhejjaguNA' paryAptasUkSmavanaspatikAyAH saMkhyeyaguNA aparyAptaka sUkSmA'pekSayA 'suhumA pajjattagA visesAhiyA' sUkSmaparyApta kavanaspatikAyApekSayA sAmAnyataH sUkSmAH paryAptAvizeSAdhikA bhavanti iti / paJjamA pabahutvam || sU0 131 // saMprati bAdarAdInAM sthityAdikamAha mUlam - bAyarassa NaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAI ThiI pannattA evaM bAyara tasakAiyassa vi bAyara puDhavIkAiyassa bAvIsavAsasahassAiM bAyara Aussa sattavAsasahassaM, bAyara usta tinni rAiMdiyA, bAyaravAussa tiSNivAsasaha ssAiM bAyara vaNassaikAiyassa dasavAsasahassAI, evaM patteyasarIrabAyarasta vi, nioyassa jahaNaNeNa vi ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, evaM vAyaraNigodassa vi, apajjattagANaM savvesi aMtomuhuttaM, pajjattagANaM ukkosiyA ThiI aMtomuhutUNA kAyavA savvesiM / bAyare NaM bhaMte! bAyare tti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM ko jo vizeSAdhika kahA gayA hai usakA kAraNa sUkSma paryAptaka pRthivIkAyAdikoM kA isameM antarbhAva ho jAtA hai / sAmAnya sUkSma aparyAptakoM kI apekSA 'suhuma vaNassai pajjatagA saMkhejjaguNA' sUkSma vanaspati paryAptaka saMkhyAtaguNeM hai / 'suhuma pajjattagA visesAhiyA' sUkSma paryAptaka vanaspatikAyikoM kI apekSA sAmAnya sUkSma paryAptaka vizeSAdhika hai- kyoMki inameM paryApta sUkSma pRthivIkAyAdikoM kA samAveza huA hai / yaha inakA pAMcavAM alpabahutva hai // 139 // kahyA che, tenu kAraNa sUkSma aparyAptaka pRthvIkAyikonA temAM aMtarbhAva thayela che, sAmAnya sUkSma aparyApta anA uratAM 'suhumavaNarasai pajjattagA saMkhejjaguNA' sUkSma vanaspati paryApta saMkhyAtagA che. 'suhuma pajjattagA visesAhiyA' sUkSmaparyAptaka vanaspatikAyikAnA karatAM sAmAnya sUkSma paryAptaka vizeSAdhika che. kemake paryAptaka sUkSma pRthvIkAyikAnA temanAmAM samAveza thayela che. A tenuM paMcamu alpa bahu pazu kahela che. 5 131 // jIvAbhigamasUtra
Page #1220
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.132 bAdarAdInAM sthityAdinirUpaNam 1207 asaMkhejjAo ussappiNI osappiNIo kAlao, khettao aMgulassa asaMkhejjaibhAgo, bAyarapuDhavIkAiya Au teuvAukkAiya patteyasarIrabAyaravaNassaikAiyassa bAyara nigodassa (bAyaravaNassaissa jahaNaNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM asaMkhajjAo ussappiNI osappiNIo kAlaokhettao aMgulassa asaMkhejjaibhAgo pattega sarIrabAdaravaNassaikAiyassa bAyaranigodassa puDhavIva bAyaraNigodasta NaM jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNa aNaMtaM kAlaM anaMtA ussappiNI osappiNIo kAlao khettao aDDAijjA poggalapariyaTTA) eesi NaM jahanneNaM aMtomuhuta ukkoseNa sattatisAgarovamakoDAkoDIo saMkhAIyAo samAo aMgulAsaMkhabhAgo tahAasaMkhejjA u0 ohe ya bAyara tarUaNubaMdho sesao bocchaM / ussapiNI-2 aDDAiya poggalANa pariyaTTA // be udadhisahassA khalu sAdhiyA hoMti tasakAe // 1 // aMtomuttakAlo hoi apajjattagANa savvesiM / pajjatta bAyarassa ya bAyaratasakAi. yassa vi // 2 // eesiM ThiI sAgarovamasatapuhuttaM sAiregaM / teussa saMkharAI (diyA) duviha Nioe muhuttamaddhaM tu / sesANaM saMkhejjA vAsasahassA ya savvesiM // 3 // aMtaraM bAyarasta bAyara vaNassaissa jioyassa bAyaraNioyassa eesiM cauNhaM vi puDhavIkAlo jAva asaMkhejjA loyA sesANaM baNassai kAlo / evaM pajjattagANaM apajjattagANa vi aMtaraM, ohe ya bAyara taruogha nioe bAyaraNioe ya kAlamasaMkhejjaM aMtara sesANa vaNassai kAlo ||suu0 132 // | chAyA-bAdarasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa trayastriMzat sAgaropamANi sthitiH prajJaptA / evaM jIvAbhigamasUtra
Page #1221
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1208 jIvAbhigamasUtre bAdaratrasakAyikasyApi vAdarapRthivIkAyikasya dvAviMzativarSasahasrANi bAdarApkAyikasya saptavarSasahasrANi, bAdaratejaskAyikasya trINi rAtri divAni bAdaravAyostrINi varSasahasrANi, bAdaravanaspatikAyikasya dazavarSasahasrANi evaM pratyekazarIrabAdarasyApi nigodasya jaghanyenApi utkarSeNApi antarmuhUrtam evaM bAdaranigodasyApi, aparyAptakAnAM sarveSAmantarmuhUrtam, paryAptakAnAmutkRSTA sthitirantamuhUttaunA kartavyA sarveSAm / bAdaraH khalu bhadanta ! bAdara iti kAlataH kiyaciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNA'saMkhyeyaM kAlamasaMkhyeyA utsapiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetrato'gulasyA'saMkhyeyabhAgaH, bAdarapRthivIkAyikA'ptejovAyukAyikasya pratyekazarIrabAdaravanaspatikAyikasya-bAdaranigodasya (bAdaravanaspaterjaghanyenA'ntarmuhUrtamutkarSeNA'saMkhyeyaM kAlamasaMkhyAtA utsapiNyavasapiNyaH kAlataH kSetrato'GgulasyAsaMkhyeyabhAgaH pratyekazarIrabAdaravanaspatikAyikasya bAdaranigodasya pRthivIva0 bAdaranigodasya khalu bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNAnantaM kAlam anantA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetrataH sArdha tRtIyA pRdgalaparAvartAH) eteSAM jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa saptatiH sAgaropamakoTikoTayaH saMkhyAtItAH samAH aMgulA'saMkhyeyabhAgaH tathA asaMkhyAtA u0 oghe ca bAdarataruH anubandhaH zeSakaH vakSyAmi / utsapiNyavasarpiNyaH ardhatRtIyapudgalapagavartAH // 1 // dve sAgaropamasahasre sAdhike bhavatastrasakAye / antarmuhUrtakAlo bhavatyaparyAptakAnAM sarveSAm // 1 // paryAptavAdarasya ca bAdaratrasakAyikasyApi / eteSAM sthitiH sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam // 2 // tejasaH saMkhyeyAni rAtridivAni dvividha nigodasya muhUrvArdhantu / zeSANAM ca saMkhyeyAni varSasahasrANi ca sarveSAm // 3 // antaraM bAdarasya bAdaravanaspatenigodasya bAdaranigodasya eteSAM caturNAmapi prathivIkAlo yAvadasaMkhyeyA lokAH, zeSANAM ca vanaspatikAlaH / evaM paryAptakAnAmaparyAptakAnAmapi antaram odhe ca bAratarau oghanigode bAdaranigode ca kAlamasaMkhyeyamantaraM zeSANAM vanaspatikAlaH // 0 // 132 // bAdarAdikoM kI sthiti Adi kI prarUpaNA'bAyarassa Na bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pnnnnttaa-ityaadi| bAdarAdinI sthiti vigerenuM kathana 'bAyarassaNaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' tyAvi jIvAbhigamasUtra
Page #1222
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.132 bAdarAdInAM sthityAdinirUpaNam 1209 TIkA-'bAdarassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI ThiI pannattA' bAdarasya sAmAnyato bAdarasya bAdaranAmakarmAdivataH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam tata Urdhva maraNAt utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi prajJaptA / 'evaM vAyara tasakAissa vi' evaM bAdaratrasakAyikasyApi, sAmAnyato bAdaraviSayaka sUtravat vAdarapRthivyaptejovAyuvanaspati pratyekavAdaravanaspati bAdaranigoda bAdaratrasakAyika sUtrANi api vaktavyAni tatra sarvatra hi jaghanyato'ntamuhUrtam, utkarSato vizeSaH / tatrAha-'bAyarapuDhavIkAiyassa bAvIsavAsasahassAI' ___TIkArtha-aba gautama ne prabhuse aisA pUchA hai-he bhadanta ! bAdara jIva kI-bAdara nAma karmAdi vAle jIva kI-kitane kAla kI sthiti kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai-'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM ThiI pannattA' he gautama ! jaghanya se bAdAdi nAma karma vAle jIva kI sthiti eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se 33 sAgaropama kI hai / 'evaM bAdara tasakAissa vi bAdara puDhavIkAissa bAvIsavAsa sahassAI' isa sAmAnya bAdara viSayaka sUtra kI taraha hI bAdara pRthivIkAyika, bAdara apkAyika, bAdara vAyukAyika, bAdara vanaspatikAyika, pratyeka vanaspatikAyika, bAdara nigoda, aura bAdara trasakAyika isa saba ke sUtra bhI kaha lenA cAhiye inakI sabakI jaghanya sthiti to eka antarmuhUrta kI hai parantu utkRSTa sthiti meM jo vizeSatA hai vaha isa prakAra se hai-bAdara pRthivIkAyika TIkAIgautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke he bhagavana bAdara jIvanI arthAt bAdara nAma kamavALA jIvanI sthiti keTalA kALanI kahevAmAM Avela cha ? 2 // prazna uttaramA prabhuzrI cha -'goyamo ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM ThiI paNNattA' hai gautama ! // 2 // nAma vANA panI sthiti eka aMtamuhUrtanI che. ane utkRSTathI 33 tetrIsa sAgarepanI che. 'evaM bAyara tasakAiyassa vi bAdarapuDhavIkAiyassa bAvIsaM vAsasahassAI' 2 // sAmAnya bAdarana aSkAyika, bAdara vAyukAyika, bAdara vanaspatikAyika, pratyeka vanaspatikAyika bAdara nigoda ane bAdara trasAyika A tamAma nuM kathana paNa karI levuM. joIe. A badhAnI jaghanya sthitine eka aMtarmuhUrtanI che. paraMtu utkRSTa sthitimAM je vizeSa paNuM che te A pramANe che.-bAdara aSkA jI0 152 jIvAbhigamasUtra
Page #1223
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre bAdarapRthivIkAyikasya dvAviMzatirvarSasahasrANi sthiti: / 'bAyara Aussa sattavAsasahassAIM' bAdarApkAyikasya saptavarSasahasrANi sthitiH / evameva tejaHkAyikAdisUtrANyapi tatra - bAdara tejaH kAyikasyotkarSeNa 'bAyara teussa tinnirAIdiyA' bAdaratejaskAyikasya trINi rAtriMdivAni sthitiH / ' bAyara vAussa tinnivAsahassAI' bAdaravAyukAyikasyotkarSeNa trINi varSasahasrANi yAvatsthitiH / 'bAyaravaNassa ssa dasavAsa sahassAI' sAmAnyato bAdaravanaspatikAyikasyotka - rSeNa dasavarSasahasrANi sthitiH / ' evaM patteyasarIrabAyarassa vi' evaM dazavarSasahatrANi pratyekazarIrabAdara (vanaspati) kAyasyApyutkarSeNa sthitiH / 'nioyassajahanneNA vi unakoseNa vi antomuhattaM' sAmAnyato nigodasya jaghanyotkarSA - bhyAmapi sthitirantarmuhUrta mAtrameva bhavati / ' evaM bAdara Nioyassa vi' bAdaranigodasyApi sAmAnya nigodavat ubhAbhyAM sthitiH / bAdaratrasakAyikasyotkarSeNa trayastriMzat sAgaropamANi jaghanyatastUktamevAntarmuhUrtam / samprati - bAdara 1 bAdara 2 pRthivya 3 ptejo 4 vAyu5 vanaspati6 pratyeka7 trasa8 nigoda9 bAdarakI utkRSTa sthiti 22 hajAra varSa kI hai - bAdara apkAyika kI utkRSTa sthiti 7 hajAra varSa kI hai bAdara tejaskAyika kI 3 dina rAta kI hai bAdara bAyukAyika kI 3 hajAra barSa kI hai sAmAnya se bAdara vanaspatikAyika kI daza hajAra varSa kI hai pratyeka bAdara vanaspatikAyika kI bhI 10 hajAra varSa kI hai sAmAnya se nigoda kI jaghanya aura utkRSTa sthiti eka antarmuhUrta kI hai bAdara nigoda kI bhI jaghanya aura utkRSTa sthiti eka antarmuhUrta kI hai| bAdara sakAya kI jaghanya se to eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti 33 sAgaropama kI hai aba bAdara 1, bAdarapRthivIkAyika 2, bAdara aSkAyika 3 bAdara tejaskAyika 4, bAdara vAyukAyika 5, bAdara vanaspatikA - yikanI utkRSTa sthiti 7 sAta hajAra varSanI che. khAdara tejaskAyikanI sthiti 3 traNa rAta divasanI che. bAdara vAyukAyikanI sthiti traNa hajAra varSoMnI che. sAmAnyathI khAdara vanaspatikAyikanI sthiti 10 dasa hajAra varSanI che. sAmAnya paNAthI nigeAda jIvanI jaghanya ane utkRSTa sthiti eka aMtarmuhUta nI che. bAdara nigeAda jIvanI paNa jaghanya ane utkRSTa sthiti eka aMtarmuhUta nI che. ane mAdara trasakAyanI sthiti jaghanyathI teA eka aMtarmuhUnI che. ane utkRSTa sthiti 33 tetrIsa sAgarApamanI che. have Adara 1, khAdara pRthvIkAyika 2, khAdara akAyika 3, khAdara teja kAyika 4, bAdara vAyukAyika pa, khAdara vanaspatikAyika 6, pratyeka vanaspati 1210 jIvAbhigamasUtra -
Page #1224
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.132 bAdarAdInAM sthityAdinirUpaNam 1211 10 nigodAnAM dazAnAmapi sthiti darzayati-'apajjattagANaM savvesiM aMtomuhuttaM' pUrvoktA'paryAptakadazAnAM jaghanyotkarSAbhyAM sthitirantarmuhUrnameveti / 'pajjattagANaM ukkosiyA ThiI aMtomuhuttUNA kAyavvA savvesiM' paryAptakapRthivyAdi dazakAnAM sthitirutkRSTA'ntarmuhUrtAMnA kartavyA tathAhi jaghanyataH sarveSAmantarmuhUtasthitiH, utkarSataH sAmAnya bAdarasya trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhUrtenonAni aparyAptakA'vasthAbhAvinA antarmuhUrtenonatvAt / evaM bAdarapRthivIkAyikayika 6, pratyeka vanaspatikAyika 7 sakAyika 8 nigoda 9 evaM bAdara nigoda 10 ina 10 kI aparyAptAvasthA vAle jIvoM kI sthiti sUtrakAra prakaTa karate hai-'apajjattagANaM savvesiM aMtomuhuttaM' isameM unhoMne aisA kahA hai ki ye jaba aparyAptAvasthA vAle hote hai to inakI sthiti jaghanya aura utkRSTa se eka antarmuharta kI hI hotI hai 'pajjattaga NaM ukkosiyA ThiI aMtomuhuttUNA kAyavvA savvesiM' aura jaba ye paryApta avasthA vAle hote hai taba inakI utkRSTasthiti aMtamuhUrta kama karake isa prakAra se jAnanI cAhiye-sAmAnya bAdara jIva kI utkRSTasthiti eka antarmuhUrta kama 33 sAgaropama kI hai yahAM jo eka antarmuhUrta kama utkRSTasthiti meM se kiyA gayA hai vaha usakI jaghanyasthiti kA antarmuhUrta kama kiyA gayA hai isI taraha bAda pRthivIkAyika jIva kI jo utkRSTa sthiti 22 hajAra varSa kI kahI gaI hai usameM meM aparyApta dazAbhAvI eka antarmuhUrta kama kI hai arthAt eka kAyika 7, trasAyika 8, nigoda 9, ane bAdara nigoda 10, A dasenI aparyAptAvasthAnI sthiti sUtra42 pragaTa 42 che. 'apajjattagANaM savvesiM aMto. muhutta' 25 // sUtra 54thI teNe se usa cha -20 thA nyAre 255ryaastaavasthA vALA hoya che. tyAre teonI sthiti jaghanya ane utkRSTa sthiti eka mata itanI jaya cha. 'pajjattagANaM ukkosiyA ThiI aMtomuhuttUNA kAyavvA savve hiM ane jyAre teo paryApta avasthA vALA hoya che. tyAre temanI utkRSTa sthiti aMtamuhUrta kama karIne A pramANe samajavI-sAmAnya bAdara jIvanI utkRSTa sthiti eka aMtamuhUta kama 33 tetrIsa sAgarepanI che. ahIyAM je eka aMtamuhUrta kama utkRSTa sthitimAM karyuM che. te tenI jaghanya sthitinuM aMtamuhUrta kama karavAmAM Avela che. e ja pramANe bAdara pRthvIkAyika jIvanI utkRSTa sthiti je 22 bAvIsa hajAra varSanI kahI che temAMthI aparyApta dazAbhAvI eka aMtamuhUrta kama karela che. arthAt eka aMtamuhUrta kama 22 bAvIsa hajAra varSanI paryApta bAdara pRthvI kAyikanI jIvAbhigamasUtra
Page #1225
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1212 jIvAbhigamasUtre paryAptakasya saptavarSasahasrANyantarmuhUtaunAni bAdaratejaskAyikaparyAptakasya trINi rAtri divAnyantarmuhUrtonAni bAdaravAyukAyika paryAptakasya trINi varSasahasrANyantarmuhUtaunAni bAdaravanaspatikAyaparyAptakasya dazavarSasahasrANyantarmuhUrtAnAni pratyeka bAdaravanaspatikAyaparyAptakasyApi dazavarSasahasrANyantarmuhUtaunAni, sAmAnyato nigodaparyAptakasya bAdaranigodAparyAptakasya cobhayorapi jaghanyotkarSAbhyAantarmuhUrta kama 22 hajAra varSa kI paryApta bAdara pRthivIkAyika kI utkRSTa sthiti hai bAdara apkAyika kI utkRSTasthiti sAta hajAra varSa kI hai so paryApta bAdara apkAyika kI utkRSTa sthiti eka antamuhUrta kama sAta hajAra varSa kI hai bAdara tejaskAyika kI utkRSTasthiti 3 dina rAta kI kahI gaI hai-so isameM se eka antarmuhUrta kama karane para paryApta bAdara tejaskAyika kI utkRSTasthiti eka antarmuhUrta kama 3 dina rAta kI hai bAdara vAyukAyika kI utkRSTa sthiti 3 hajAra varSa kI hai so eka antarmuhUrta kama karane para yaha paryApta bAdara vAyukAyika kI utkRSTa sthiti ho jAtI hai bAdara vanaspatikAyika kI utkRSTa sthiti 10 hajAra varSa kI hai-so isameM se eka antarmuhUrta kama karane para yaha sthiti paryApta bAdara vanaspatikAyika kI ho jAtI hai / pratyeka bAdara vanaspatikAyika kI bhI sthiti meM se eka antamuhUrta kama karane para paryApta pratyeka bAdara vanaspatikAyika kI utkRSTa sthiti ho jAtI hai samuccaya nigoda paryAptaka kI aura bAdara nigoda paryAptaka kI ina donoM kI sthiti jaghanya se aura utkRSTa se eka utkRSTa sthiti kahela che. bAdara aSkAyikanI utkRSTa sthiti sAta hajAra varSanI che. temaja paryApta bAdara aSkAyikanI utkRSTa sthiti eka aMtarmuhUrta kama sAta hajAra varSanI che. bAdara tejaskAyikanI utkRSTa sthiti 3 traNa rAta divasanI che. te AmAMthI eka aMtamuhUrta ochuM karavAthI paryAptaka bAdara tejasakAyikanI utkRSTa sthiti eka aMtarmuhUrta kama 3 traNa rAta divasanI che bAdara vAyukAyikanI utkRSTa sthiti 3 traNa hajAra varSanI che. te e rIte eka aMtamuhUrta kama karavAthI aparyApta bAdara vAyukAyikanI utkRSTa sthiti thaI jAya che. bAdara vanaspatikAyikanI utkRSTa sthiti 10 dasa hajAra varSanI che. temAMthI eka aMtamuhUrta kama karavAthI A sthiti paryAptaka bAdara vana. spatikAyikanI thaI jAya che. pratyeka bAdara vanaspatikAyikanI sthitimAMthI paNa eka aMtarmuhUrta kama karavAthI paryApta pratyeka bAdara vanaspatikAyikanI utkRSTa sthiti thaI jAya che. samuccaya nigada paryAptanI ane bAdara nigoda paryApta jIvAbhigamasUtra
Page #1226
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU. 132 bAdarAdInAM sthityAdinirUpaNam 1213 mapyantarmuhUrta sthitiH / jaghanyato bAdaratrasakAyika paryAptakasyAntarmuhUrtam utkarSata striMzatsAgaropamANi-antarmuhatonAni / ___athaiteSAM kAyasthiti:-'bAyareNaM bhaMte ! bAyaretti kAlao kevaciraM hoI ? jahanneNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM-asaMkhejjAo ussappiNI osapipNIo kAlao-khettao aMgulassa asaMkhejjaibhAgo' bAdaraH khalu bhadanta ! sAmAnyato bAdara iti maryAdayA kAlata:-kAlapramANena kiyacciraM tiSThati ? gautama ! jaghanyato'ntarmuhUrtam-utkRrSeNA'saMkhyeyakAlam tadeva darzayati-asaMkhyAtA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH, kssetrtshcaa'gulsyaa'sNkhyeybhaagH| 'bAyaraantarmuhUrta kI hai bAdara sakAyika paryAptaka kI utkRSTa sthiti eka antarmuhUrta kama 33 sAgaropama kI hai| inakI kAyasthiti kA kathana-'bAyareNaM bhaMte ! bAyare tti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! bAdara jIva vAdara avasthA meM kitane kAla taka rahatA hai ? arthAt bAdarakAyika kI kAyasthiti kitane kAla kI hai| uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkose asaMkhejjaM kAlaM asaMkhejjAo ussappiNIo sappiNIo kAlao, khettao aMgulassa asaMkhejAibhAgo' he gautama ! bAdarakAyika bAdara kAyika avasthA meM kama se kama eka antamuhUte taka rahatA hai aura jyAdA se jyAdA asaMkhyAta kAla taka rahatA hai isa asaMkhyAta kAla meM asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM samApta A beunI sthiti jaghanyathI ane utkRSTathI eka aMtamuhUrtanI che. bAdara trakAyika paryAptanI utkRSTa sthiti eka aMtamuhUta kama 33 tetrIsa sAgaropamanI che. kAyasthitinuM kathana 'bAyare NaM bhaMte ! bAyaretti ka laoM kevaccira hoI, mAvana mAI2 jIva bAdara avasthAmAM keTalA kALa paryantara rahe che arthAt bAdarakAyikanI kAyasthiti keTalA kALanI che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke, 'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM asaMkheja kAlaM asaMkhejjAo ussappiNIosappiNIo kAlao khettao aMgulassa asaMkhejjaibhAgo' hu gautama ! // 12. kAyika bAdarakAyika avasthAmAM ochAmAM ochuM eka aMtarmuhUrta sudhI rahe che. ane vadhAremAM vadhAre asaMkhyAta kALa sudhI rahe che. A asaMkhyAta kALamAM asaMkhyAta utsapiNi ane asaMkhyAta avasarpiNI samApta thaI jAya che. ane AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga pradezamAM jeTalA AkAza pradeza jIvAbhigamasUtra
Page #1227
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1214 jIvAbhigamasUtre puDhavIkAiyA AuteukAiyassa' bAdarapRthivIkAyikasya kAyasthitirjaghanyenAntamuhUrtam utkarSeNa 'sattarisAgarovamakoDAkoDIo' saptatiH saagropmkottikottyH| evamapkAyikabAdarasya tejaskAyikabAdarasya bAdaravAyukAyasyA'pi ca kAyasthitiH jnyeyaa| 'patteya sarIrabAdara vaNassaikAiyassa pratyekazarIrabAdaraho jAtI hai aura aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pradeza meM jitane AkAza pradeza rahate hai una pradezoM se usa aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga sthAna ko rikta karane meM jitanA samaya lagatA hai itane samaya kAla taka rahatA hai bAdara pRthivIkAyika, bAdara apkAyika, bAdara tejaskAyika aura bAdara vAyukAyika Adi ke sUtroM meM se bAdara pRthivIkAyika kA jo sUtra hai usameM bAdara pRthivIkAyika kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se 70 sAgaropama koTI koTI kI hai| isI prakAra kI kAyasthiti bAdara apkAyika, bAdara tejaskAyika aura bAdara vAyukAyika jIvoM kI bhI hai sAmAnya bAdara vanaspati kAyika jIva kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla kI hai isa asaMkhyAta kAla meM asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM samA jAtI hai tathA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane pradeza hai una pradezoM ko eka 2 pradeza vahAM se khAlI karane meM jitanA kAla pUrA khAlI karane meM lagatA hai vaha bhI samApta ho jAtA hai arthAt aMgula ke asaMkhyAtaveM rahe che. e pradezathI e AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga sthAnane khAlI karavAmAM jeTale samaya lAge che. eTalA kALa sudhI rahe che. bAdara pRthvI kAyika, bAdara akAyika bAdara tejaskAyika ene bAdara vAyukAyika vigerenA sUtramAM bAdara pRthvIkAyikanuM je sUtra che temAM bAdara pRthvIkAyikanI kAya sthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI che. ane utkRSTI 70 sitera sAgarepama koTI koTInI che. A ja pramANenI kAyasthiti bAdara aSkAyika, bAdara tejaskAyika, ane bAdara vAyukAyika jIvanI paNa che. sAmAnya bAdara vanaspati kAyika jIvanI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI che. ane utkRSTathI asaMkhyAta kALanI che. A asaMkhyAta kALamAM asaMkhyAta utsarpiNI ane asaMkhyAta avasarpiNIne samAveza thaI jAya che. tathA AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM jeTalA pradeza che. e pradezane eka eka samayamAM eka eka pradeza tyAMthI khAlI karavAmAM jeTalA kALa pUrepUrA khAlI karavAmAM lAge che. eTalA kALamAM te samApta thaI jAya che. arthAt AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga pradeza jIvAbhigamasUtra
Page #1228
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.132 bAdarAdInAM sthityAdinirUpaNam 1215 vanaspati kayikasyAntarmuhUrtam jaghanyena utkarSeNa asaMkhyeyaM kAlaM, tameva kAlakSetrAbhyAM nirUpayati bAdarapRthivIkAyikavat-asaMkhyAtA utsarpiNyavasapiNyaH kAlataH kssetrtshcaagulsyaa'sNkhyeybhaagH| bAdaravanaspatikAyikasyA'pyutkarSeNa bAdara pRthivIkAyikavat jaghanyato'ntarmuhUrtam / sAmAnyato nigodasyAntarmuhUrtam jaghanyena 'ukoseNaM aNaMtaM kAlaM' utkarSeNA'nantaM kAlam 'aNaMtA ussappiNI osappiNIkAlao' anantAH kAlata utsarpiNyavasarpiNyaH 'khettao aDrAijjA poggalapariyaTThA' kSetrato'rghatRtIyAH pudglpraavrtaaH| bAdaranigodasyAntarmuhUrtam utkarSeNa vAdarapRthvIkAyikajIvavat / bAdarAparyAptakAnAM sarveSAM kAyasthitiH jaghanyotkRSTAbhyAM ekamantarmuhUrtapramANA, bAdaraparyAptakAnAmantarmuhUrtam utkarSaNa bhAga pradeza barAbara ye utsarpiNiyAM avasarpiNiyAM ho jAtI hai / pratyeka bAdara vanaspati kI kAyasthiti bAdara pRthivIkAyika kI jaisI jaghanya se eka antarmuhUrta aura utkRSTa se 70 koDAkoDI sAgara kI hai sAmAnya nigoda jIva kI kAyasthiti jaghanya se eka aMtarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se ananta kAla kI hai isa ananta kAla meM ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM ho jAtI hai / tathA kSetra kI apekSA DhAI pudgala parAvarta ho jAte hai / bAda nigoda kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se 70 koDAkoDI sAgara kA hai bAdara trasakAya kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se saMkhyAta varSa adhika do hajAra sAgaropama kI hai| bAdara paryAptaka kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se bhI eka hI antarmuhUrta kA barAbara e utsarpiNI ane avasarpiNI thaI jAya che. pratyeka bAdara vanaspatikAyanI sthiti bAdara pRthvIkAyikanI jema jaghanyathI eka aMtarmuhUrta ane utkRSTathI 70 sittera keDA keDI sAgaranI che. sAmAnya nigoda jIvanI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI che. ane utkRSTathI anaMtakALanI che. A anaMta kALamAM anaMta utsapiNI ane anaMta avasarpiNI thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI aDhI pugala parAvarta thaI jAya che. bAdara nigoda jIvanI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka aMtamuhUtane che. ane utkRSTathI 70 sittera koDA keDI sAgarane che. bAdara trasa kAyikanI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI che. ane utkRSTathI saMkhyAta vaSa adhika be hajAra sAgaropamanI che. bAdara paryAptanI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka aMtamuhUrtane che. ane utkRSTathI paNa eka ja aMtamuhUrta che. A rIte jIvAbhigamasUtra
Page #1229
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre sAtirekaM sAgaropamazatapRthaktvam tata UrdhvamavazyaM bAdarasya sataH paryAptalabdhivicyuteH ityucyate / bAdara pRthvokAyikaparyAptakasyAntarmuhUrtam jaghanyataH, ukarSeNa saMkhyeyavarSasahasrANi tadanantaraM tathA svAbhAcyAt bAdara pRthivIkAyikasya sataH paryAptilabdhibhraMzAta / evameva'pkAyikasUtramapi jJAtavyam / paryApta bAdaratejaskayikasyAntarmuhUrtam utkarSataH saMkhyeyarAtriMdivAni, tejaskAyikasyotkRSTA bhavasthitiH, trINi rAtriMdivAni utkRSTa sthitikasya paryAptabhavA nirantaraM katipayA eveti saMkhyeyAnyeva rAtri divAni / vAyukAyika saamaanybaadrvnsphai| isa taraha ina daza kI paryAptAvasthA meM kAyasthiti kA kAla jaghanya aura utkRSTa se eka eka antarmuhUrta kA hI hai paryAptAvasthA meM ina 10 kI kAyasthiti kA kAla isa prakAra se hai cAdara paryApta kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA aura utkRSTa ke kucha adhika sAgaropamazata pRthaktva kA hai isake bAda bAdara hote hue bhI paryApta labdhi kI vicyuti ho jAtI hai paryAptaka bAdara pRthivIkAyika kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se saMkhyAta hajAra varSoM kI hai / isake bAda bAdara pRthvIkAyika hote hue bhI paryApta labdhi kI vicyuti ho jAtI hai paryApta apkAyika kI bhI kAyasthiti itanI hI hai paryApta tejaskAyika kI kAya. sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se saMkhyAta rAtra divasoM kI hai / paryAptavAyukAyika kI sAmAnya bAdara vanaspatikAyika kI evaM pratyeka bAdara vanaspatikAyika kI, jaghanya aura utkRSTa A dasenI aparyAptAvasthAmAM kAyasthitine kALa jaghanyathI ane utkRSTathI eka eka aMtamuhUrtAne che. paryAptAvasthAmAM A 10 dasenI kAyasthitine kALa A pramANe che.-bAdara paryAptanI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka aMtarmuhUrta ane utkRSTathI kaMIka vadhAre sAgarepama zata pRthakatvane che. te pachI bAdara hovA chatAM paNa paryApta labdhinI smRti thaI jAya che. paryAptaka bAda pRthvI kAyikanI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI che. ane utkRSTathI saMkhyAta hajAra varSonI che. te pachI bAdara pRthvIkAyika hovA chatAM paNa paryApta labdhinI yuti thaI jAya che. paryApaka apakAyikanI kAyasthiti paNa eja pramANenI che. paryAptaka tejaskAyikanI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI che. ane utkRSTathI saMkhyAta rAta divasanI che. paryApta vAyukAyikanI sAmAnya bAdara vanaspatikAyikanI ane pratyeka bAdara vanaspatikAyikanI jaghanya ane jIvAbhigamasUtra
Page #1230
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.132 bAdarAdInAM sthityAdinirUpaNam 1217 tikAya pratyekabAdaravanaspatikAyasUtreSvapi utkRSTA sthiti daraparyAptapRthvIkAyasUtravadeva / sAmAnyato nigodaparyAptasyAntarmuhUrtam ubhAbhyAm jaghanyotkRSTAbhyAm / bAdaratrasakAyaparyAptasyAntarmuhUrtam jaghanyataH, utkarSeNa sAtirekaM sAgaropamazatapRthaktvam taca nairayikatiyaGmanuSyadevabhavabhramaNena bhavati iti jJeyam / eteSAM sarveSAM saMgraharUpeNa mUlagAthA-'tahA asaMkhejjA u0'tathA'saMkhyAtA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH 'oheya' oghe sAmAnyasya bAdarasyaitAvatkAlaparyantaM sthitiH 'bAyara taru aNubaMdho sesao voccha' bAdarataru anubandhaH zeSato vakSyAmi 'ussapi0 aDrAiya poggalANa pariyaTTA' kAlato'saMkhyAtA utsapiNyavasapiNyaH kSetrato'rdhatRtIyAH pudgalaparAvartAH 'beudahi sahassA NaM sAhiyA hoti tasakAe' dve sAgaropamasahasre sAdhike bhavataH 'aMtomuhuttakAlo hoi apajjattagA savvesiM' sarveSAmaparyAptakAnAmutkarSeNAntarmuhUrtasthitiH / 'pajjatta bAyarassaya-bAyaratasakAiyassa vi' paryApta bAdarasya ca bAdara trasakAyikasyA'pi, 'eesiM ThiI sAgarovamasayapuhattaM sAirege' sarveSAmeteSAM sAtirekaM sAgaropamazatapRthaktvam 'teussa saMkharAiMdiyA tejaskAyikasyotkarSataH saMkhyeyAni rAtri divAni sthitiH| 'duviha Nioe muhuttamaddhaM-sesANaM saMkhejjA vAsasahassA ya-savvesiM' dvividhAnAM nigodAnAM sAmAnyAnAM bAdarANAM ca muhUrta bhavasthitiH zeSANAM sarveSAM ca kAyasthiti, bAdara paryApta pRthivIkAyika ke sUtra meM jaisI kahI gaI hai vaisI hI hai / samAnya se paryApta nigoda kI kAyasthiti jaghanya aura utkRSTa se eka antarmuhUrta kI hai| bAdara trasa paryAptaka kI kAyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se kucha adhika sAgaropamazatapRthaktva kI hai| yaha kAyasthiti nairayikoM ke tiryagyonikoM ke, manuSyoM ke, evaM devoM ke bhavoM meM bhramaNa karane se sampanna ho jAtI hai / isI prakAra ina saba kI kAyasthiti ko saMgraha karake prakaTa karane vAlI ye 'tahA asaMkhejjA u0 ohe ya bAyara taru aNubaMdho sesao voccha' ityAdi saMgraha gAthAeM hai| utkRSTa kAyasthiti bAdara paryAptaka pRthvIkAyikanA sUtramAM je pramANe kahevAmAM Avela che. e ja pramANenI sAmAnyathI paryAptaka nigodanI kAyasthiti jaghanya ane utkRSTathI eka aMtamuhUrtanI che. bAdara trasa paryAptakanI kAyasthiti jaghanyathI eka aMtamuhUrtanI che. ane utkRSTathI kaMIka vadhAre sAgaropama zata pRthakRtvanI che. A kAyasthiti nirayikanA niyaSyAnikonA manuSyanA ane denA bhAmAM bhramaNa karavAthI maLI jAya che. e ja pramANe A badhAnI kAyasthitino saMgraha karIne batAvavAvALI A pramANenI gAthA che. 'tahA asaMkhejjAu0 oheya bAyara taru aNubaMdho sesao voccha' tyA jI0 153 jIvAbhigamasUtra
Page #1231
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1218 jIvAbhigamasUtre saMkhyeyAni varSasahasrANi bhavasthitirutkarSeNa bhavati iti / sampratyetepAmantaramAha'bAyarassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao' ityAdi praznasUtram he bhadanta ! sAmAnyato bAdarasya kiyantaM kAlamantaraM bhavatIti praznaH ? bhagavAnAha-gautama ! 'aMtaraM bAyarassa bAyaravaNaissa nioyassa bAyaraNioyassa' bAdarasya sAmAnyato bAdaravanaspatikAyikasya sAmAnyato nigodasya bAdarAnigodasya ca 'eesiM cauNha vi' eteSAM caturNAmapi bAdarAduvRtya-punabAdaraprAptau antaraM-vyavadhAnantu 'puDhavIkAlo' pRthivIkAlaM yAvat asaMkhyeyA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH 'jAva asaMkhejjA loyA' kSetrato'saMkhyeyA lokAH yadeva sUkSmasya sataH kAyasthiti parimANaM tadeva bAdarasyAntaraparimANamapi, sUkSmasya ca kAyasthiti parimANamapi tadeva / ' sesANaM vaNassaikAlo' zeSANAM bAdarapRthivIkAyAdInAM jaghanyato'ntarmuhUrtamutka___ antara kathana-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! sAmAnya bAdara kA kitane kAla kA antara hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai-'aMtaraM bAyarassa bAyaravaNassaissa niogassa bAdaraNioyassa cauNha vi puDhavikAlo jAva asaMkhejjA logA' he gautama ! sAmAnya bAdara bAda vanaspatikAyika kA nigoda kA evaM bAdara nigoda kA ina cAra kA antara pRthivIkAla pramANa hai isa pRthivIkAla pramANa meM asaMkhyAta utsapiNiyAM aura asaMkhyAta avasapiNiyAM samA jAtI hai tathA kAla kI apekSA ye utsarpiNiyAM aura avasarpiNiyAM 'jAva asaMkhejjA loyA' yAvat asaMkhyAta loka pramANa hotI hai| sUkSma kI jo kAyasthiti kA pramANa-parimANa hai vahI bAdara kA antara parimANa hai-kyoMki sUkSma kI kAyasthiti kA yahI pramANa hai 'sesANaM aMtaranuM kathana gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchayuM ke-he bhagavana sAmAnya bAdarane TamA numata2 saya cha ? 2 // prshnn| uttaramA pramuzrI 4 cha -aMtaraM bAyarassa bAyaravaNassaissa Niogassa bAyaraNioyassa cauNha vi puDhavIkAlo jAva asaMkhejjA logA' 3 gItama! sAmAnya ||2ne| mA42 vanaspatiyanA nigadane ane bAdara nigodane A cArene aMtarakALa pRthvIkALa pramANune che. A pRthvIkALa pramANamAM asaMkhyAta utsarpiNI ane asaMkhyAta avasarpiNI samAI jAya che. tathA kALanI apekSAthI A utsarpiNI ane masapiNIyo 'jAva asaMkhejjA loyA' yAvat manyAta yA pramANa thAya che. sUphamanI kAyasthitinuM je pramANa che, eja bAdaranuM aMtara parimANa che. bha-sUkSmanI ayasthitinu se prabhArI cha. 'sesANaM vaNassaikAlo, mAnA jIvAbhigamasUtra
Page #1232
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.132 bAdarAdInAM sthityAdinirUpaNam 1219 peNa anantaM kAlaM sa ca kAlaH vanaspatikAla eva jJAtavyaH, tathA ca pRthivIkAyikasUtre jaghanyato'ntarmuhUrtamutkarSato'nantaM kAlaM sa cAnantaH kAlo vanaspati kAlaH / evaM bAdarApkAyika-bAdaratejaskAyika sUtrANyapi vaktavyAni / sAmAnyato bAdaravanaspatikAyikasUtre jaghanyato'ntarmuhUrtam utkarSato'saMkhyeyaM kAlaM sa cA'saMkhyeyaH kAlaH pRthivIkAlo jnyaatvyH| pratyekabAdaravanaspatisUtraM ca bAdarapRthivIkAyikavat / sAmAnyato nigodasUtraM ca sAmAnyato bAdaravanaspativaNassaikAlo' bAkI kA bAdara pRthivIkAyika AdikoM kA antara parimANa jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vanaspati kAla parimANa hai vanaspatikAla kA antara parimANa anantakAlarUpa kahA gayA hai isI taraha se bAda apkAyika Ara bAdara tejaskAyika ke sUtroM ko kaha lenA cAhiye sAmAnya se bAdara vanaspatikAyika sUtra meM jaghanya se eka antamuhUrta aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla kA antara kahA gayA hai yaha asaMkhyAta kAla pRthvI kAla pramANa jAnanA cAhiye yaha pRthivIkAla asaMkhyAta utsarpiNiyoM rUpa aura asaMkhyAta avasarpiNiyoM rUpa kahA gayA hai ye utsapiNiyAM aura avasarpiNiyAM kSetra kI apekSA asaMkhyAta loka pramANa hotI hai pratyeka bAdara vanaspatikAyika sUtra bAdara pRthivIkAyika sUtra ke jaisA antara kathana meM vyAkhyeya hai / sAmAnya se nigodasUtra sAmAnya se bAda vanaspatikAyika sUtra kI taraha vaktavya hai / sAmAnya nigoda sUtra sAmAnya bAdara vanaspatikAyika sUtra kI taraha evaM bAdara trasakAyika sUtra bAdara pRthvIkAyika vigerenuM aMtara parimANa jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM che. ane utkRSTathI vanaspatikALa parimANa che.-vanaspatikAyanuM aMtara parimANu anaMtakALa rUpa kahevAmAM Avela che. e ja pramANe bAdara aplAyika ane bAdara tejaskAyikanA sUtre kahI levA joIe. sAmAnya rIte bAdara vanaspatikAyika sUtramAM jaghanyathI eka aMtamuhUrta ane utkRSTathI asaMkhyAta kALanuM aMtara kahevAmAM Avela che. A asaMkhyAtakALa pRthvIkALa pramANanuM samajI levuM. A pRthvIkAla asaMkhyAta utsarpiNI rUpa ane asaMkhyAta avasarpiNI rUpa kahevAmAM Avela che. A utsarpiNI ane avasapi. NIya kSetranI apekSAthI asaMkhyAta leka pramANanI hoya che. pratyeka bAdara vanaspatikAyika sUtra bAdara pRthvIkAyika sUtranA aMtara kathana pramANe che. sAmAnya rIte nigoda sUtra sAmAnya paNAthI bAdara vanaspatikAyanA sUtranA kathana pramANe kahI levuM. sAmAnya nigoda sUtra sAmAnya bAdara vanaspatikAyika sUtranA jIvAbhigamasUtra
Page #1233
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1220 jIvAbhigamasUtre kAyikasUtravat / bAdara - trasakAikasUtraM bAdarapRthivIkAyikasUtravat / ' evaM pajjatagANaM apajjattagANaM vi aMtaraM' bAdarapRthivIvat paryAptakAnAM sarveSAM sAmAnya bAdarabAdarapRthivyAdInAmantaram tathA - aparyAptAnAmapi / 'ohe ya vAyara taru oghanigoe bAyaraNioe ya kAlamasaMkhejja aMtaraM' sAmAnyato bAdarataruNAm oghanigodasya sAmAnyato nigodasya bAdaranigodasya cAntaram - asaMkhyeya kAlasya bhavati / ' se sANaM vaNassaikAlo' zeSANAM bAdarapRthivyAdInAmantaraM vanaspatikAlo'nantaM kAlaM yAvat suu0||132|| saMpratyeteSAmalpabahutvamAha mUlam - appA0 savvatthovA bAyaratasakAiyA bAyara teukAiyA asaMkhejjaguNA patteyasarIvAyaravaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA bAyaraNioyA asaMkhejjaguNA bAyarapuDhavIkAiyA asaMkhejaguNA AuvAu asaMkhejaguNA bAyaravaNassaikAiyA anaMtaguNA bAyarA vise sAhiyA // 1 // evaM apajattagANa vi- 2 / pajjattagANaM savvatthovA bAyara ukAiyA bAyaratasakAiyA asaMkhejaguNA patteyabAdara pRthivIkAyika sUtra ke jaisA vyAkhyeya hai / ' evaM pajjattagANaM apajjattagANaM vi aMtaraM' bAdara pRthivIkAyika kI taraha saba ina paryAptakoM kA aura aparyAptakoM kA sAmAnya bAdaroM kA aura bAdara pRthivyAdikoM kA antara jAnanA cAhiye 'ohe ya bAyarataru odhanigoe bAyaraNioe ya kAlamasaMkhejjaM aMtaraM' sAmAnya se bAdara vanaspatikAyikoM kA sAmAnya se nigoda kA aura bAdara nigoda kA antara asaMkhyAta kAla kA hotA hai 'sesANaM vaNassa kAlo' bAdara pRthivyAdikoM kA antara vanaspatikAla pramANa hai // 132 // kathana pramANe ane mAdara trasakAyika sUtra khAdara pRthvIkAyikanA sUtra pramANe sama se'. 'evaM pajjanttagANaM apajjattagANaM vi. aMtaraM' mahara pRthvI ayi nA kathana pramANe A badhAja paryAptakAnu ane aparyAptakenuM sAmAnya khAdInu ramane hara pRthivyAhianu a Mtara samala sevu'. 'oheya bAyarataru oghanigoe bAyaraNioe ya kAlamasaMkhejjaM aMtaraM' sAmAnyapaNAthI mAhara vanaspatiayi anu sAmAnyapaNAthI nigodanu ane mAdara nigodAnuM aMtara esaMkhyAta kALanuM thAya che. 'sesANaM vaNarasaikAlo' mAhara pRthvI ayianu tara vanaspati aja prabhAnu che. // sU. 132 // jIvAbhigamasUtra
Page #1234
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1221 prameyadyotikA TIkA pra. 5 sU. 133 bAdarAdInAmalpabahutva nirUpaNam sarIrabAyarA asaMkhe jaguNA sesA taheva jAva bAdarA visesAhiyA 3 / eesi NaM bhaMte! bAyarANaM pajjattApajjattANaM kayare karehito appA vA jAva visesAhiyA vA ? goyamA ! savva tthovA bAyarA pajjattA bAyarA apajjattagA asaMkhejjaguNA, evaM savve jahA bAyaratasakAiyA 4 / eesi NaM bhaMte! bAyarANaM bAyarapuDhavIkAiyANaM jAva bAyaratasakAiyANa ya pajjattApaja tagANaM kayare kayarehiMto appA vA jAva visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA bAyarate ukkAiyA pajjattagA bAyaratasakAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA patteyasarIrabAyaravaNassaikAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA bAyaraNigodA pajjattagA asaMkhejjaguNA puDhavi AuvAu pajjattagA asaMkhejjaguNA bAyara te uapajjattagA asaMkhejjaguNA patteyasarIrabAyaravaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA0 bAyarANioyA apajjattagA asaMkhejjaguNA bAyara puDhavI AuvAuapajjattagA asaMkhejjaguNA vAyaravaNassai pajjattagA anaMtaguNA bAyarA pajjattagA visesAhiyA bAyaravaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA bAyarA apajjattagA visesAhiyA vAyarA pajjattagA visesAhiyA 5 / eesa bhaMte! suhumANaM suhumapuDhavIkAiyANaM jAva suhumaNioyANaM bArapuDhavIkAiyANaM jAva bAyara tasakAiyANa ya kayare kayarehiMto appA vA jAva visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA bAyarasakAiyA bAyara ukAiyA asaMkhejjaguNA patteyasarIra bAyaravAkAiyA asaMkhejjaguNA taheva jAva kAiyA asaMkhejaguNA suhumate ukkAiyA asaMkhejjaguNA suhu maDhavIkAiyA visesAhiyA suhumaAukkAiya suhumavAubakAiya visesAhiyA suhumanioyA asaMkhejjaguNA bAyara vAyaravAu jIvAbhigamasUtra
Page #1235
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1222 jIvAbhigamasUtre vaNastaikAiyA aNaMtaguNA bAyarA visesAhiyA suhumavaNastaikAiyA asaMkhejjaguNA suhumA visesaahiyaa| evaM apajjattagA vi pajjattagA vi, NavaraM samvatthovA bAyarateukAiyA pajjattagA bAyaratasakAiyA pajjattA asaMkhejjaguNA patteyasarIra bAyaravaNassai0 sesaM taheva jAva suhuma pajjattA visesaahiyaa| eesi NaM bhaMte ! suhumANaM bAyarANa ya pajjattANaM apajattANa ya kayare kayarehiMto appA vA jAva visesAhiyA vA! goyamA! savvatthovA bAyarA pajjattA, bAyarA apajjattA asaMkhejjaguNA savvatthovA suhamA apajjattA suhumapajjattA saMkhejjaguNA evaM suhumapuDhavI-bAyarapuDhavI jAva suhumanioyA navaraM patteya sarIrabAyaravaNassai0 savvatthovA pajjattA apajjattA asakhejjaguNA, evaM bAdaratasakAiyA vi| savvesiM pajjatta apajattagANaM kayare kayarehito appA vA bahuyA vA ? goyamA ! savvatthovA bAyarateuka iyA pajattA bAyaratasakAiyA pajjattagA asaMkhejaguNA te ceva apajjattagA asaMkhejjaguNA patteyasarIrabAyaravaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA bAyaraNigoyA pajjattA asaMkhejjaguNA bAyarapuDhavIkAiyA asaMkhejjaguNA AuvAuapajjattagA asaMkhejjaguNA bAyarateukAiya apajjattA asaMkhejjaguNA patteyasarIrabAyaravaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA bAyaranigodapajjattA asaMkhejjaguNA bAyarapuDhavI0 AuvAukAiya apajjatagAasaMkhejja guNA suhumateukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA suhamapuDhavIAuvAuapajjattA visesAhiyA suhumateukAiyaphjattagA saMkhejjaguNA suhumapuDhavIAuvAu pajjattagA visesAhiyA suhumanioyA apajjattagA asaMkhejjaguNA suhumanioyA pajjattagA asaMkhejjaguNA bAyaravaNassaikAiyA pajjattagA aNaMtaguNA jIvAbhigamasUtra
Page #1236
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.133 bAdarAdInAmalpabahutvanirUpaNam 1223 bAyarA pajjattagA visesAhiyA bAyaravaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA bAyarA apajjattA visesAhiyA suhumavaNassaikAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA suhamA apajjattagA visesAhiyA suhumavaNassaikAiyA pajjattA sakhejjagA suhumA pajjattagA visesAhiyA suhamA visesAhiyA ||suu0 133 // chAyA--alpabahutvam sarvastokA bAdara trasa kAyikAH bAdaratejaskAyikAasaMkhyeyaguNAH pratyekazarIravAdaravanaspatikAyikA asaMkhyeyaguNAH bAdaranigodA asaMkhyeyaguNAH bAdara pRthivIkAyikA asaMkhyeyaguNAH abvAyukAyikA asaMkhyeyaguNAH bAdaravanaspatikAyikA anantaguNAH, bAdarA vizeSAdhikAH1 evamaparyAptakAnAmapi-2 / paryAptakAnAM sarvastokA bAdaratejaskAyikA -bAdarasakAyikA asaMkhyeyaguNAH pratyekazarIravAdara asaMkhyeyaguNAH zeSAstathaiva yAvada bAdarA vizeSAdhikAH3 / eteSAM khalu bhadanta ! bAdarANAM paryAptA'paryAptakAnAM katarekatarebhyo'lpA vA yAvadvizeSAdhikAH ? gautama ! sarvastokA bAdarAH paryAptAH bAdarA aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH, evaM sarve yathA baadrtrskaayikaaH4| eteSAM khalu bhadanta ! bAdarANAM bAdarapRthivIkAyikAnAM yAvad bAdaratrasakAyikAnAM ca paryAptA'paryAptAnAM katarekatarebhyo'lpA vA yAvad vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA bAdaratejaskAyikAH paryAptakAH, bAdaratrasakAyikA aparyApsakA asaMkhyeyaguNAH pratyekazarIrabAdaravanaspatikAyikAH paryAptakA asaMkhyeya. guNAH bAdaranigodAH paryAptakA asaMkhyeyaguNAH pRthivyapvAyuparyAptakA asaMkhyeyaguNAH bAdaratejo'paryAptakA asaMkhyeyaguNAH pratyekazarIrabAdaravanaspatikAyikA aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH bAdara nigodA aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH bAdarapRthivyapvAyu aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH bAdaravanaspatiparyAptakA anantaguNAH bAdaraparyAptakA vizeSAdhikAH bAdaravanaspatyaparyAptakA asaMkhyeyaguNAH bAdarA aparyAptakA vizeSAdhikAH bAdarAH paryApta kA vishessaadhikaaH5| eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmANAM sUkSmapRthivIkAyikAnAM yAvatsUkSmanigodAnAM bAdarANAM bAdarapRthivIkAyikAnAM yAvadvAdaratrasakAyikAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA yAvadvizeSAdhikA vA? gautama ! sarvastokA bAdaratrasakAyikAH bAdaratejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH pratyekazarIrabAdaravanaspatikAyikA asaMkhyeyaguNAH tathaiva yAvadvAdaravAyukAyikA asaMkhyeyaguNAH sUkSmatejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH sUkSmapRthivIkAyikA vizeSAdhikAH sUkSmA kAyikA vizeSAdhikAH sUkSmavAyukAyikA vizeSAdhikAH jIvAbhigamasUtra
Page #1237
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1224 jIvAbhigamasUtre sUkSmanigodA asaMkhyeyaguNAH bAdaravanaspatikAyikA anantaguNAH bAdarA vizeSAdhikAH sUkSmavanaspatikAyikA asaMkhyeyaguNAH sUkSmA vishessaadhikaaH| evamaparyAptakA api paryAptAkA api navaraM-sarvastokA bAdaratejaskAyikAH paryAptAH bAdaratrasakAyikAH paryAptA asaMkhyeyaguNAH, pratyezarIrabAdaravanaspatikAyikA tathaiva yAvatsUkSmaparyAptA vishessaadhikaaH| eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmANAM ca paryAptakAnAmaparyAptakAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA yAvadvizeSAdhikAH ? gautama ! sarvastokA bAdarAH paryAptAH bAdarA aparyAptA asaMkhyeyaguNAH sarvastokAH sUkSmA aparyAptAH sUkSmaparyAptAH asaMkhyeyaguNAH evaM sUkSmapRthivI bAdarapRthivI yaavtsuukssmnigodaaH| navaraM pratyekazarIrabAdaravanaspati sarvastokAH paryAptA asaMkhyeyaguNAH, evaM bAdaratrasakAyikA api sarveSAM paryAptakAnAM katarekatarebhyo'lpA vA bahukA vA ? gautama ! sarvastokA bAdaratejaskAyikAH paryAptAH bAdaratrasakAyikAH paryAptA asaMkhyeyaguNAH te evAparyAptakA asaMkhyeyaguNAH, zarIrabAdaravanaspatikAyikA paryAptakA asaMkhyeyaguNAH bAdaranigodAH paryAptA asakhyeyaguNAH bAdarapRthivIkAkAyikA asaMkhyeyaguNAH apavAyuparyAptA asaMkhyeyaguNAH bAdaratejagkAyikA'paptiA asaMkhyeyaguNAH pratyeka zarIrabAdaravanaspatikAyikA asaMkhyeyaguNAH-vAdaranigoda paryAptA asaMkhyeyaguNAH bAdarapRthivIkAyikAH bAdarAkAyikAH bAdaravAyukAyikAH aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH sUkSmatejaskAyikA aparyAptA asaMkhyeyaguNAH sUkSmapRthivyapvAyu aparyAptakA vizeSAdhikAH / sUkSmatejaskAyikA paryAsakAH saMkhyeyaguNAH sUkSmapRthivyapvAyuparyAptakA vizeSAdhikAH sUkSmanigodA apaptikA asaMkhyeyaguNAH sUkSmanigodAH paryAptakA asaMkhyeyaguNAH, bAdaravanaspatikAyikAH paryAptakA anantaguNAH bAdarAH paryAptakA vizeSAdhikAH bAdaravanaspatyaparyAptA asaMkhyeyaguNAH, bAdarA aparyAptA vizeSAdhikAH, bAdarA vizeSAdhikAH sUkSmavanaspati kAyikA aparyAptakA asaMkhyeyaguNAH sUkSmA aparyAptakA vizeSAdhikAH sUkSmavanaspatikAyikAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH sUkSmAH paryAptA vizeSAdhikAH sUkSmA vizeSAdhikAH ||suu0 133 // TIkA-'appA0' he bhadanta ! bAdarANAM bAdarapRthivIkAyikA'pkAyika tejaskAyikavAyukAyikAnAM bAdaravanaspatikAyikAnAM bAdaratrasakAyikAnAM inake alpabahutva kA kathana'appA satvatthovA bAyara tasakAiyA' ityAdi / a5 bahatvanuM kathana 'appA savvatthovA bAyara tasakAiyA' tyAhi. jIvAbhigamasUtra
Page #1238
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.133 bAdarAdInAmalpabahutvanirUpaNam 1225 katarebhyaH katare'lpA bahukA vA yAvadvizeSAdhikA vetyalpabahutvaviSayakaH praznaH bhagavAnAha-gautama ! 'savvatthovA bAyaratasakAiyA' sarvastokA bAdaratrasakAyikAH, dvIndriyAdInAmeva bAdaratrasatvAt, teSAzca zeSakAyA'pekSayA'lpasAt / 'bAyara teukAiyA asaMkhejaguNA' ebhyo bAdaratejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH, asNkhyeylokaakaashprmaannvaat| 'patteyasarIrabAyaravaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA' ebhyaH pratyekazarIravAdaravanaspatikAyA asaMkhyeyaguNAdhikAH sthAnAssaMkhyeyaguNatvAt / bAdaratejaskAyA hi manuSyakSetra eva / tathAcoktam-prajJApanAyAM __TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA jaba pUchA hai-he bhadanta ! bAdara, pRthivIkAyika, bAdara apkAyika, bAdara tejaskAyika, bAdara vAyukAyika, bAdara vanaspatikAyika, aura bAdara trasakAyika inake bIca meM kauna kinakI apekSA alpa hai ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara hai ? aura kinakI apekSA vizeSAdhika haiM taba prabhu ne unase aisA kahA-he gautama ! 'savvatthovA vAyaratasakAiyA' bAdara sakAyika sabase kama hai kyoMki dvIndriyAdikoM ko hI bAdara trasa kahA gayA hai ye bAdara sa zeSakAyika jIvoM kI apekSA alpa hai| 'bAyara teukAiyA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA bAda tejaskAyika asaMkhyAtaguNaM adhika haiN| kyoMki inakA pramANa asaMkhyAta lokAkAza ke barAbara kahA gayA hai / 'patteya sarIra bAda vaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAya asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / kyoMki inakA sthAna asaMkhyAtaguNA hai| TIkArya-gautamasvAmI prabhuzrIne pUche che ke-he bhagavana bAdara bAdara pRthvIkAyika, bAdara aSkAyika, bAdara tejaskAyika, bAdara vAyukAyika, bAdara vanaspatikAyika ane bAdara trasakAyika e badhAmAM ke konAthI a5 che? keNa kenAthI vadhAre che? koNa konI barAbara che? ane koNa konAthI vizevAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke-he gautama! 'savvatthovA bAyaratasakAiyA' mA42 3sAyi sauthI 585 cha. 1275 haidviIndriyAdikane ja bAdara trasa kahevAmAM Avela che. A bAdara trasa zeSAyika vAthI 2065 che. 'bAyara teukAiyA asaMkhejjaguNA' tanA 42di mAha2 teskAyika asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake teonuM pramANa asaMkhyAta lekA zanI marA52 uvAmAM mAvada cha. 'patteyasarIra bAdaravaNassaikAiyA asaMkhejjaT" tenA karatA pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAya asaMkhyAtagaNu badhAre che. kemake-temanA sthAna asaMkhyAtagaNuM che. bAdara tejaskAyika manuSyakSetramAM jI0 154 jIvAbhigamasUtra
Page #1239
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1226 jIvAbhigamasUtre dvitIyasthAnapade - 'kahi NaM bhaMte ! bAyara teukAiyANaM pajjattApajjattANaM ThANA pannattA ? goyamA ! aMto maNussakhette aDDAijjesu dIvasamuddesu nivvAghApaNaM panarasasu kammabhUmI vAghAeNaM paMcasu mahAvidesu ettha NaM bAyara te ukkAiyANaM pajjattagANaM ThANA pannattA' tathA - ' jattheva bAyara teukAiyANaM pajjattANaM ThANA pannattA tattheva apajjattagANaM bAyara teukA iyANaM ThANA pannattA' kutra khalu bhadanta ! bAdara tejaskAyikAnAM paryAptA'paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! antarmanuSyakSetre sArdhatRtIyeSu dvIpasamudreSu nirvyAghAtena paMcadazasu karmabhUmiSu vyAghAtena paMcasu mahAvideheSu atra khala bAdaratejaskAyikAnAM paryAptakAnAM bAdara tejaskAyika manuSyakSetra meM hI hote hai - prajJApanA meM aisA hI kahA gayA hai - 'kahiNaM bhaMte ! bAdarateukAiyANaM pajjattApajjattANaM ThANA paNNattA ?' 'goyamA ! aMto maNussakhette aDDAijjesu dIvasamudesu nivvAghAeNaM pannarasasu kammabhUmIsu vAghAeNaM paMcasu mahAvidehesu ettha bAyara ukAIyANaM ThANA pannattA' tathA ' jattheva bAyara teukkAiyANaM pajjantANaM ThANA pannattA tattheva apajjanttANaM bAyara teukAiyA NaM ThANA pattA ' gautama ne prabhu se jaba aisA prazna kiyA ki he bhadanta ! bAdara tejaskAyika jIvoM ke cAhe ve paryAptAvasthA vAle hoM cAhe aparyAptAvasthA vAle hoM sthAna kahAM para kahe gaye haiM ? taba gautama se prabhu ne aisA kahA - he gautama ! paryAptA paryApta bAdara tejaskAyika jIvoM kA sthAna - nivAsa - nirvyAghAta kI apekSA itanI jagaha kahA gayA haimanuSyakSetra meM, aDhAidvIpa meM aura 15 karma bhUmiyoM tathA vyAghAta kI apekSA 5 mahAvidehoM meM evaM jahAM paryApta bAdara tejaskAyika jIvoM 4 hoya che. prajJAyanA sUtrabhAM na pramANe uDevAmAM Ave che. 'kahiNaM bhaMte ! bAdara te kAiyANaM pajjattA pajjattANaM ThANA paNNattA, goyamA ! aMto maNuskhette aDDhA ijjesu dIvasamuddesu nivvAdhAraNaM pannarasasu kammabhUmisu vAghAeNaM paMcasu mahAvidehe etthaNaM bAyara tekvAiyANaM ThANA paNNattA, tathA jattheva bAyara teukkAiyA NaM pajjattANaM ThANA paNNattA tattheva apajjattANaM bAyara teDakkAiyANaM ThANA paNNattA' gautamasvAmIe prabhuzrIne jyAre evu' pUchyuM ke-he bhagavan ! khAdara tejasthAyika jIvAnA (cAhe te paryApta avasthAvALA hoya ke cAhe aparyApta avasthAvALA hAya) sthAneA kayAM AvelA che ? AnA uttaramAM prabhuzrIe gautama svAmIne kahyu` ke he gautama ! paryApta khAdara tejaskAyika jIvAnu sthAna nivAsa nirvyAghAtanI apekSAe ATalI jagAe kahevAmAM Avela che. jemake-manuSya kSetramAM, aDhAI dvIpamAM ane 15 paMdara ka bhUmiyAmAM tathA vyAghAtanI ape jIvAbhigamasUtra
Page #1240
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.133 bAdarAdInAmalpabahutvanirUpaNam 1227 sthAnAni prajJaptAni tathA-yatraiva vAdaratejaskAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni tatraivAparyAptakAnAM bAdaratejaskAyikAnAM sthAnAni prajJaptAni) bAdarabanaspatikAyikAstu-triSvapi lokeSu bhavanti / uktaJca-prajJApanAyA sthAnAkhyadvitIyapade'kahi NaM bhaMte ! bAyaravaNassaikAiyA NaM pajjattagANaM ThANA pannattA ? goyamA ! sahANeNaM sattamu ghaNodahImu-sattasu ghaNodahIvalaesu aholoe pAyAlesu bhavaNesu bhavaNapatthaDesu uDuloe kappesu vimANAvaliyAsu vimANapatthaDesu tiriyaloe agaDesu talAesu nadIsu dahesu vAvIsu pukkhariNIsu guMjAliyAsu saresu sarapaMtiyAsu ujjharesu cillalesu pallalesu vappiNesu dIvesu samuddesu savvesu ceva jalAsaesu jalaTThANesu, ettha NaM bAyaravaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA ke sthAna hai vahIM para aparyApta bAdara tejaskAyika jIvoM ke sthAna hai ataH pratyeka zarIra vAdara vanaspatikAyikoM kI apekSA bAdara paryApta tejaskAyika jIva asaMkhyAtaguNeM hIna hai aisA kathana spaSTa ho jAtA hai tathA inakI apekSA ve asaMkhyAtaguNeM adhika hai yaha kathana puSTa ho jAtA hai| kyoMki bAdara vanaspatikAyika jIva tInoM lokoM meM hai / prajJApanA ke dvitIya sthAnapada meM aisA hI kahA huA hai-'kahiNaM bhaMte ! bAda vaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA pannattA ? goyamA ? saTThANeNaM sattasu ghaNodahIsu sattasu ghaNodahivalaesu aholoe pAyAlesu bhavaNesu bhavapatthaDesu uDaloe kappesu vimANAvaliyAsu vimANapatthaDesu tiriyaloe agaDesu talAesu nadIsu dahesu bAvIsu pukkhariNisu guMjAliyAsu saresu sarapaMtIsu, ujjharesu cillalesu pallalesu vappiNesu, dIvesu samuddesu savvesu ceva jalAsaesu jalahANesu etthaNaM kSAthI 5 pAMca mahAvidehamAM ane jyAM paryApta bAdara tejaskAyika jInA sthAna che tyAMja aparyAptaka bAdara tejaskAyika jInA sthAne che, tethI pratyeka zarIra bAra vanaspatikAcikenA karatAM bAdaraparyApaka tejaskAyika jIva asaMkhyAtagaNu ochA che. e rItanuM kathana spaSTa thaI jAya che. tathA tenA karatAM teo asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. e kathana puSTa thAya che. kemake-Adara vanaspatikAyika jIva traNe lokamAM che. prajJApanA sUtranA bhI sthAna54mAM se pramANenu 4thana 42vAmAM Avesa cha-'kahi NaM bhaMte ! bAdaravaNassaikAiyANa pajjattagANaM ThANA paNNattA ? goyamA ! saTANeNaM sattasu ghaNodahIsu sattasu dhaNodahivalaesu aholoe pAyAlesu bhavaNesu bhavaNapatthaDesu uDhaloe kappesu vimANAvaliyAsu vimANapatthaDesu tiriyaloe agaDesu talAesu nadIsu dahesu bAvIsu pukkhariNisu guMjAliyAsu saresu sarapaMtisu, ujjharesu cillAlesu pallalesu, dIvesu, samuddesu savvesu ceva jalAsaesu jalaDhANesu etthaNaM bAyara jIvAbhigamasUtra
Page #1241
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2228 jIvAbhigamasUtre panattA, tathA jattheva bAyaravaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA pannattA tattheva bAyaravaNassaikAiyANaM apajjattagANaM ThANA pannattA" (katra khalu bhadanta ! bAdaravanaspatikAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni ? gautama ! svasthAnena saptamu ghanodadhiSu saptasu ghanodadhivalayeSu adholoke pAtAleSu bhavaneSu bhavanaprastaTeSu Urdhvaloke kalpeSu vimAnAvalikAsu vimAnaprastaTesu tiryagloke agaDesu talAveSu nadISu ideSu vApISu puSkariNISu guJjAlikAsu sarassu saraHpaktikAsu ujjhareSu cilleSu palvaleSu vipineSu dvIpeSu samudreSu sarveSveva jalAzayeSu jalasthAneSu atra khala bAdaravanaspatikAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAnitathA-yatraiva bAdaravanaspatikAyikAnAM paryAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni tatraivabAdaravanaspatikAyAnAmaparyAptakAnAM sthAnAni prajJaptAni) tataH kSetrasyA'saMkhyeyaguNatvAd upapadyante bAdaratejaskAyikApekSayA pratyekazarIravAdaravana bAyara vaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA' tathA 'jattheva bAyara vaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA tatthevaM vAyaravaNassaikAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA' isakA bhAva yahI hai ki upraloka meM, madhyaloka meM aura adholoka meM sarvatra bAdara vanaspatikoM ke sthAna hai adholoka meM saptaghanodadhiyoM meM sapta ghanodadhivAta valaya AdikoM ke meM, urdhvaloka meM, kalpoM meM vimAnAvalikA AdikoM meM, madhyaloka meM jitane jalAzaya jalasthAna Adi pradeza hai unameM inake sthAna hai / jahAM para paryApta bAdara vanaspatikAyikoM ke sthAna hai-vahI para aparyApta bAdara vanaspatikAyikoM ke sthAna hai| ataH isa taraha inake kSetra kI asaMkhyAta guNatA hone se ye pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika bAda tejaskAyikoM kI apekSA asaMkhyAtaguNe sadha jAte hai| 'bAyaraNioyA asaMkhejjaguNA' pratyeka vaNassaikAiyANaM pajjattagANaM ThANA paNNattA' tathA 'jattheva bAyara vaNassaikAiyANa pajjattagANaM ThANA paNNattA tattheva bAyara vaNarasaikAiyANaM apajjattagANaM ThANA paNNattA' mA 4thanane lAva cha -Balawi. madhyasabhA, ane adhelakamAM badheja bAdara vanaspatikAyikonA sthAne che. alekamAM, sAta ghodadhimAM sAta ghodadhivAtavalaya vigeremAM udghalekamAM, kalpamAM vimAnAvalikA vigeremAM, madhyalokamAM jeTalA jalAzaya jalasthAna vigere pradeza che. temAM tenA sthAne che. jyAM paryApta bAda vanaspatikAcikenA sthAne che. tyAMja aparyApaka bAdara vanaspatikAyikonA sthAne che. tethI A rIte teonA kSetranuM asaMkhyAtagaNuM paNa hovAthI pratyeka jIvAbhigamasUtra
Page #1242
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 5 sU.133 bAdarAdInAmalpabahutva nirUpaNam spatikAyA asaMkhyeyaguNAdhikA iti / 'vAyaraNioyA asaMkhejjaguNAdhikAH, bAdara nigodAnAmatyantasUkSmAvagAhanatvAt jaleSu ca sarvatrApi prAyobhAvAt panakazaivAlAdayo hi jaleSvavazyaM bhAvinaH, te ca bAdarAnantakAyikA iti / 'bAyara puDhavIkAiyA asaMkhejjaguNA' ebhyo bAdarapRthivIkAyikA asaMkhyeyaguNAH, aSTAsu pRthvISu sarveSu vimAna bhavanaparvatAdiSu sadbhAvAt / 'AuvA u asaMkhejjaguNA' ebhyo bAdarAkAyikA asaMkhyeyaguNAH pRthivIto jalasyAdhivayatvAt ebhyo'saMkhyeyaguNA bAdaravAyukAyikAH, zuSire sarvatra vAyoH sadbhAvAt / 'vAyaravaNazarIra bAdara vanaspatikAyikoM kI apekSA bAdara nigoda asaMkhyAta guNeM adhika hai| kyoMki bAdara nigodoM kI avagAhanA atyaMta sUkSma hotI hai aura ye prAyaH karake sarvatra jaloM meM hote hai / panaka pAMcavarNa ke phUlana zaivAla Adi to jala meM avazya hote hI hai| ye bAdara anantakAyika hai aura ye anantaguNeM hai 'vAyara puDhavikkAiyA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA arthAt bAdara nigodoM kI apekSA bAdara pRthivIkAyika asaMkhyAtaguNeM hai| kyoMki inakA sadbhAva ATha pRthiviyoM meM vimAnoM meM aura parvatAdikoM meM pAyA jAtA hai| 'Au vAu asaMkhejjaguNA' inakI apekSA bAdara apkAyika vAdara vAyukAyika asaMkhyAguNeM adhika hai arthAt bAdara pRthivIkAyikoM kI apekSA bAdara apakAyika jIva asaMkhyAta guNeM adhika isaliye haiM ki pRthivIkI apekSA jala kI adhikatA hai aSkAyikoM kI apekSA vAyukAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika hai / kyoMki zuSira Adi sthAnoM meM sarvatra inakA sadbhAva rahatA hai| 'bAyara vaNassaikAiyA anNtzarIra khAdara vanaspatikAyika, khAdara tejaskAyikAnA karatAM asaMkhyAtagaNA thai laya che 'bAyaraNioyA asaMkhe jaguNA' pratye zarIra mahara vanaspatiThAyinA karatAM khAdara nigeAda asakhyAtagaNA vadhAre che. kemake khAdara nigedanI avagAhanA atyaMta sUkSma hAya che, ane te ghaNu karIne badheja jaLamAM hoya che. panaka--pAMca varNanA phulana zevALa vagere te jalamAM avazyaja hAya ja che. me mAhara anaMta che bhane anaMtAzA che. 'bAyara puDhavikAiyA asaMkhejja jhuLA' tenA karatAM arthAt khAdara nigeAdanA karatAM khAdara pRthvIkAyika asaMkhyAta gaNA che. kemake temanA sadbhAva ATha pRthiviyeAmAM vimAnAmAM bhavaneAmAM ane parvatAhi mAM bhaNI Ave che. 'Au vAu asaMkhejjaguNA' tenA uratAM mAra aSThAyika, khAdara vAyukAyika, asaMkhyAtagaNA vadhAre e mATe che ke pRthivI karatAM jalanuM adhikapaNuM che. akAyikAnA karatAM vAyukAyika jIva asaMkhyAta gaNA vadhAre kemake-suSira vigere sthAnemAM badheja tenA sadbhAva rahe 1 jIvAbhigamasUtra 1229
Page #1243
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1230 jIvAbhigamasUtre ssaikAiyA aNaMtaguNA' bAdaravanaspatikAyikA anantaguNA vAyukAyikebhyaH, prati bAdaranigodamananta jIvAnAM bhAvAt / 'bAyarA visesAhiyA' sAmAnyato bAdarA vizeSAdhikA bAdaratrasakAyikAdInAmapi sAmAnyabAdare sadbhAvAt / gatamekamaudhikamalpabahutvaM dvatIyamAha -"evamapajjattagANa vi' evamaparyAptabAdaratrasAdInAmapi tathAhisarvastokA aparyAptavAdaratrasakAyAH tebhyo'paryAptabAdaratejaskAyA asaMkhyeyaguNA, tebhyo'paryApta pratyekazarIravAdaravanaspatikAyA asaMkhyeyaguNAH, tebhyo'paryAptavAdaranigodA asaMkhyeyAH, tebhyo'paryAptabAdarapRthivIkAyikA guNA' inakI apekSA arthAt vAyukAyikoM kI apekSA bAdara vanaspatikAyika anantaguNeM adhika haiM kyoMki prati bAdara meM aura prati nigoda meM ananta jIvoM kA sadbhAva rahatA hai / 'bAyarA visesAhiyA' ina kI apekSA sAmAnya bAdara vizeSAdhika haiN| kyoMki inameM bAdara trasakAyikoM kA bhI prakSepa ho jAtA hai / isa prakAra se yaha audhika alpabahutva kahA gayA hai| dvitIya alpabahutva kA kathana isa prakAra se hai 'evama pajjattagANa vi' aparyApta bAdara trasakAyika jIva sabase kama haiM inakI apekSA aparyApta bAdara tejaskAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika hai inakI apekSA aparyApta pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA aparyAsa bAdara nigoda asaMkhyAtaguNeM adhika hai / inakI apekSA aparyApta bAdara pRthivIkAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| inakI apekSA cha. 'bAyara vaNassaikAiSA aNaMtaguNA' tenA 42di arthAta vAyuAyihInA 42di bAdara vanaspatikAyika anaMtagaNuM vadhAre che. kemake pratyeka bAdaramAM ane pratyeka nigAhamA manatAnu mastitva DAya che. 'bAyarA visesAhiyA' tenA 42di sAmAnya bAdara vizeSAdhika che. kemake-temAM bAdara trasakAyikane paNa prakSepa thAya che. A rIte A audhika a5 bahuvanuM kathana karavAmAM Avela che. - have bIjA alpa bahuvanuM kathana karavAmAM Ave che. 'evamapajjattagANa vi' 25paryApta pA62 saya 1 sauthI yoch| che. tenA karatAM aparyAptaka bAdara tejaskAyika jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che tenA karatAM aparyAptaka pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika jIva asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. tenA karatAM aparyAptaka bAdara nigoda asaMkhyAtagaNI vadhAre che. tenA karatAM aparyAptaka bAdara pRthvIkAyika jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. jIvAbhigamasUtra
Page #1244
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.133 bAdarAdInAmalpabahutvanirUpaNam 1231 asaMkhyeyAH, tebhyo'paryApta bAdarA'pkAyA asaMkhyeyAH, tebhyo'paryApta bAdaravAyukAyA asaMkhyeyAH, tebhyo'paryApta bAdaravanaspatikAyA anantAH, tebhyo'paryApta sAmAnya bAdarA vizeSAdhikAH sarvatra yukti saiva saiva / atha paryAptakAnAM tRtIyA'lpa-bahutvam-'pajattagANaM' paryApta bAdaraprathivyaptejovAyuvanaspatitrasakAyikAnAM katare'lpA:0 katarebhyaH ? gautama ! 'savvatthovA bAyara teukAiyA' sarvastokA:-sarveSvalpAH paryAptabAdaratejaskAyikAH eSAmAvalikAsamayavargasya katipayasamayanyUnarAvalikA samayairguNitasya yAvAnsamayarAzistaaparyApta bAdara apkAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA aparyApta bAdara vAyukAyika jIva asaMkhyAtaguNe adhika hai| inakI apekSA aparyApta bAdara vanaspatikAyika anantaguNeM adhika hai / inakI apekSA aparyApta sAmAnya bAdara vizeSAdhika hai| yahAM sarvatra yukti pUrvokta jaisI hI hai| tRtIya alpabahutva kA kathana-'pajjattagANaM' he bhadanta ! paryApta bAdara pRthivIkAyika paryApta bAdara apkAyika, paryApta bAdara tejaskAyika, paryApta bAdara vAyukAyika, paryApta bAdara trasakAyika, ina meM kauna kinakI apekSA alpa hai ? kauna kinakI apekSA bahuta hai ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinakI apekSA vizeSAdhika hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-gautama ! 'savvatthovA bAyara teukAiyA' sabase kama paryApta bAdara tejaskAyika hai kyoMki inakA parimANa katipaya samayanyUna AvalikA ke samayoM se AvalikA ke samayoM ke tenA karatAM aparyAptaka bAdara apakAyika jIva asaMkhyAtagaNA vadhAre che. tenA karatAM aparyApaka bAra vAyukAyika jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM aparyAptaka bAdara vanarapatikAyika jIva anaMta gaNuM vadhAre che. che. tenA karatAM aparyAptaka sAmAnya bAdara vizeSAdhika che. ahiyAM yukita badhe ThekANe pahelAnA kathana pramANe ja che. trIjA a5 bahatvanuM kathana 'pajjattagANaM0' le mAvan paryApta mA42 pRthvI454 paryApta mA62 252-143 paryApta bAdara tejaskAyika, paryApta bAdaravAyukAyika, paryApta bAdara trasakAyika, A badhAmAM koNa kenAthI ochA che? keNa tenA karatAM vadhAre che. ke kenI barobara che? ane koNa konA karatAM vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIna 4 cha - gautama ! 'savvatthovA bAyarateukAiyA' sauthI eAchA paryApta bAdara tejaskAyika che. kemake-temanuM pramANa keTalAka samaya nyUna jIvAbhigamasUtra
Page #1245
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1232 jIvAbhigamasUtre tpramANatvAt / uktazca-'Avali vaggo kameNAvalIe guNiohi bAyaro teU' / AvalikA vargaH krameNAvalikA guNito hi bAdaraM tejaH // 'vAyaratasakAiyA asaMkhejjaguNA' paryAptabAdaratejaskAyikebhyaH paryApta bAdaratrasakAyA asaMkhyeyaguNAH kathitAH pratare yAvantyaDUgulA'saMkhyeyabhAgamAtrakhaNDAni tAvatpramANakatvAt teSAm / 'pateya sarIrabAyarA asaMkhejjaguNA' ebhyaH pratyekazarIrabAdaraparyAptavanakiye gaye ko guNita karane para jo samaya rAzi AtI hai usa rAzi ke barAbara hai ise hameM yoM samajhanA cAhiye-mAnalIjiye AbalikA pramANa 4 hai ina cAra ko 4 se guNA karane para 16 AtA hai katipaya samaya kA pramANa mAnalIjiye 2 hai 16 meM se do ko kama karane para 14 AtA hai ye AvalikA ke samaya hai ina samayoM meM AvalikA ke varga 16 ko guNita karane para 224 hote hai ye 224 samaya rAzi kA kalpita pramANa A jAtA hai isa aGka saMdRSTi ko artha saMdRSTi meM ghaTita karane ke abhiprAya se yahAM kalpita karake likhA hai isa aGka saMdRSTi kA artha saMdRSTi nahIM samajhanA cAhiye / uktaMca-'Avalivaggo kameNAvalIe guNio hi vAyaro teU' 'bAyara tasakAiyA panja. tagA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA bAdara paryApta trasakAyika asaMkhyAtaguNeM adhika hai| inakA pramANa eka pratara meM jitane aGagula ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra khaNDa ho jAte hai utane barAbara hai| inakI apekSA 'patteya sarIra bAyarA asaMkhejjaguNA' pratyeka zarIra bAdara AvalikAnA samayathI AvalikAnA samayane guNavAthI je samaya rAzI Ave che. e rAzinI barAbara che. ane A rIte samajavuM joIe-mAnIlekeAvalikAnuM pramANa 4 che. A cArane 4 thI guNavAthI 16 soLa thAya che. katimaya samayanuM pramANa 2 be che. te seLamAMthI 2 be ochA karavAthI 14 cauda thAya che. A AvalikAne samaya che. A samayethI AvalikAne varga 16 soLa thAya che. katiya samayanuM pramANa 2 be che. to seLamAMthI 2 be ochA karavAthI 14 cauda thAya che. A AvalikAne samaya che. A samayethI AvalikAne vaga 16 soLane guNavAthI 224 baso vIsa thaI jAya che. A 224 base covIsa samaya rAzinuM kalipata pramANu Ave che. A aMka saMdaSTine artha saMdariTamAM ghaTAvavAnA abhiprAyathI ahIMyAM kalpanA karIne lakhavAmAM Avela che. A aMka saMdaSTinA atha saMdaSTi samajavI na joIe 4yu 555 -'Avalivaggo kameNAvalIe guNiohi bAyaro teu, bAyara tasa. kAiyA asaMkhejjaguNA' tenA 42di mAha2 paryApta saya4 asaNyAta vadhAre che. temanuM pramANa eka prataramAM jeTalA AgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga jIvAbhigamasUtra
Page #1246
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.133 bAdarAdInAmalpabahutvanirUpaNam 1233 spatikAyikA asaMkhyeyaguNAH uktayukte / uktazca-patteya pajjattaga vaNassaikAiyA upayaraM haraMti togassa aMgula asaMkhabhAgeNa bhAiyaM-iti / 'sesA taheva jAva bAyarA visesAhiyA' zeSAstathaiva yAvadvAdarA vishessaadhikaaH| pratyekazarIra bAdaravanaspatikAyA'pekSayA bAdaranigoda paryAptakA asaMkhyeyaguNAH teSAm atyantasUkSmAvagAhanatvAt / tebhyaH paryAptavAdarapRthivIkAyA asaMkhyeyaguNAH / ati prabhUta saMkhyeyapratarAgulA'saMkhyeyabhAgakhaNDamAnatvAt, tebhyo'pi paryAptabAdarApkAyikA asNkhyeygunnaaH| ati prabhUtatarAsaMkhyeyapratarA'gulAsaMkhyeyabhAgakhaNDamAnatvAt tebhyaH paryAptabAdaravAyukAyikA asaMkhyeyaguNAH, ghanIkRtavanaspatikAyika paryApta jIva asaMkhyAtaguNeM adhika hai| kyoMki ina kA pramANa eka pratara meM aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga jitane khaNDa hote hai una khaNDoM ke barAbara hai| uktaMca-patteya pajjatta vaNassaikAiyA u payaraM haraMti logassa aMgula asaMkhejjabhAgeNa bhAiyaM' inakI apekSA bAdara paryApta nigoda asaMkhyAtaguNeM adhika hai kyoMki inakI avagAhanA atyanta sUkSma hotI hai aura jalAzayoM meM sarvatra inakA prAyaH sadbhAva rahatA hai inakI apekSA bAdara pRthivIkAyika paryApta jIva asaMkhyAtaguNeM adhika hai kyoMki inakA pramANa atiprabhUta saMkhyeya pratara meM aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga barAbara jitane khaNDa hote hai una khaNDoM ke barAbara hai / inakI apekSA bAdara apkAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNeM adhika hai| kyoMki inakA prabhUtatara asaMkhyeya pratara meM aGgula ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa jitane khaNDa hote hai bhAvanA bh3| thAya che. tenI 52 / 52 che. tenI 42di 'patteyasarIrabAyarA asaMkhejjaguNA' pratye: zarI2 mA62 vanaspatiya paryAta 71 asaNyAta vadhAre che. kemake temanuM pramANa eka prataramAM AMgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga 28 // 31 thAya che. ge 431nI 52 / 12 cha. yu. 5 cha hai-'patteya pajjattavaNassaikAiyA u payaraM haraMti logassa aMgula asaMkhejjabhAgeNa bhAiyaM' tenA karatAM bAdara paryApta nigoda asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake temanI avagAhanA atyaMta sUma hoya che. ane jalAzayomAM badhe ja tene prAyaH sadbhAva rahe che. tenA karatAM bAdara pRthvIkAyika paryApta jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. teonuM pramANuM atyaMta prabhUta saMkhyaya prataramAM AgaLanA asaM khyAtamAM bhAganI barobara jeTalA khaMDa thAya che e khaMDanI barobara che. tenA karatAM bAdara aSkAyika paryAptaka asaMkhyAtagaNA vadhAre che. kemake temanuM atyaMta prabhUtatA asaMyeya prataramAM AMgaLanA asaMkhyAtamAM bhAga pramANanA jeTalA khaMDo thAya che, e khaMDanI barAbara che. tenA karatAM bAdara vAyukAyika jI0 155 jIvAbhigamasUtra
Page #1247
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1234 jIvAbhigamasUtre lokA'saMkhyeya pratareSu saMkhyAtatamabhAgavartiSu yAvanta AkAzapradezAstAvatpramANakatvAt teSAm / tebhyo bAdaravanaspatikAyAH paryAptAH anantaguNAH, pratibAdaraikaikanigodamanantAnAM jIvAnAM bhAvAt / tebhyaH sAmAnyato bAdara paryAptakA vizeSAdhikAH, paryApta bAdaratejaskAyikAdInAmapi tatra prakSepAt / / ___ atha caturthA'lpabahukhamAha-eesi NaM bhaMte ! bAdarANaM pajjattApajjattANaM kayare-2 appA vA jAva visesAhiyA' eteSAM khalu bhadanta ! bAdara paryAptA'paryAptAnAM katarebhyo katare'lpA vA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikAveti una khaNDoM ke barAbara hai| inakI apekSA bAdara vAyukAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNeM adhika hai kyoMki inakA pramANa ghanIkRta loka ke saMkhyAta bhAgavartI asaMkhyAta prataroM meM jitane AkAza pradeza hai una AkAza pradezoM ke barAbara hai inakI apekSA bAdara vanaspatikAyika paryApta jIva anantaguNeM hai kyoMki hara eka vAdara nigoda meM ananta jIvoM kA sadbhAva kahA gayA hai inakI apekSA sAmAnya bAdara paryAsaka jIva vizeSAdhika hai / kyoMki inameM bAdara trasakAyika Adi bhI saMmilita ho jAte hai| caturtha alpabahutva kA kathana-'etesi NaM bhaMte ! bAyarANaM pajattA pajjattANaM kayare kayarehito' gautama ne isa caturtha alpabahutva kI vaktavyatA meM prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! ina bAdara paryAptAparyAptaka pRthivIkAyAdikoM ke bIca meM kauna jIva kina jIvoM kI apekSA alpa hai ? kauna kinakI apekSA bahuta hai ? kauna kinakI paryAptaka asaMkhyAtagaNI vadhAre che. kemake temanuM pramANa ghanIkRta lekanA saMkhyA tamAM bhAgamAM rahela asaMkhyAta pratarAmAM jeTalA AkAza pradeza che. e AkAza pradezanI barAbara che. tenA karatAM bAdara vanaspatikAyika paryAptaka che anaMta gaNuM che. kemake dareka bAdara nigadamAM anaMta jIne sadbhAva kahevAmAM Avela che. tenA karatAM sAmAnya bAdara paryApaka jIva vizeSAdhika che. kemake emAM bAdara trasakAyika vigerene paNa samAveza thaI jAya che. cothA a95 bahatvanuM kathana 'eesiNaM bhaMte ! bAyarANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehiMto' gautama svAmIe A cethA alpa bahunA saMbaMdhamAM prabhuzrIne evuM pUchela che kehe bhagavana A bAdara paryAptAparyAptaka pRthvIkAyika vigeremAM kayA ja kyA karatAM alapa che? keNa tenAthI vadhAre che? koNa konI barAbara che? ane keNa kenA karatAM vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che jIvAbhigamasUtra
Page #1248
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 5 sU. 133 bAdarAdInAmalpabahutva nirUpaNam 1235 praznaH ? bhagavAnAha - gautama ! 'savvatthovA bAyarA pajjattA' sarvastokA bAdarAH paryAptAH / ' bAyarA apajjattagA asaMkhejjaguNA' aparyAptabAdarA asaMkhyeyaguNAH iha bAdaraikaikaparyAptanizrayA asaMkhyeyA'paryAptabAdarA utpadyante / 'pajjattaganissAe apajjattagA vakamaMti jattha ego tattha niyamA asaMkhejjA' iti vacanAt paryAptakaniHzrayA aparyAptA utpadyante vyutkrAmanti / yatraikastatra niyamAdasaMkhyeyAH tataH sarvatra paryAptebhyo'paryAptA asaMkhyeyaguNAH vaktavyAH, apekSA barAbara haiM ? aura kauna kinakI apekSA vizeSAdhika hai ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate hai-, savvatthovA bAyarA pajjattA' he gautama saba se kama bAdara paryAptaka hai kyoMki ye parimita kSetravartI hote hai inakI apekSA - 'bAyarA apajjattagA asaMkhejjaguNA' bAdara aparyAptaka asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| kyoMki eka eka bAdara paryApta kI nizrA se asaMkhyAta bAdara aparyAptakoM kA utpAda hotA hai 'evaM savve jahA vAyaratasakAiyA 4' inakI apekSA sUkSma aparyApta asaMkhyAtaguNeM adhika haiM kyoMki samasta loka meM vyApta rahate hai - isaliye inakA kSetra asaMkhyAtaguNA adhika hone ke kAraNa inheM pUrva jIvoM kI apekSA asaMkhyAtaguNA adhika kahA gayA hai 'pajjantanissAe apajjanttagA kamati jattha ego tattha NiyamA asaMkhejjA' aisA Agama kA kathana hai / inakI apekSA sUkSma paryAptaka saMkhyAtaguNeM adhika hai kyoMki ye cirakAlAvasthAyI hone ke kAraNa saMkhyAtaguNI avasthA meM hI ye sadA maujUda rahate haiM / yahAM sarva saMkhyA se sAta sUtra hai - jo isa prakAra 3- 'savvatthovA bAyarA pajjattA' he gautama! sauthI gochA jAhara pryaas| che. prema te| parimita kSetramA rahevAvAjA hoya che. tenA uratAM 'bAyarA apa jattagA asaMkhejjaguNA' mahara aparyApta asaNyAtagayA vadhAre che. bheka eka khAdara paryAptanI nizrAthI asaMkhyAta bAdara aparyAptakAnA utpAda thAya che, 'evaM savve jahA bAyara tasakAiyA' tenA uratAM sUkSma aparyApta asaMkhyAtagaNA vadhAre che. kemake e saghaLA leAkamAM vyApta rahe che. tethI temanu kSetra asaMkhyAta gaNu vadhAre hAvAnA kAraNe ene pahelAnA jIvAnA karatAM asaNyAtagA vadhAre ahevAmAM Ave che. 'pajjattanissAe apajjattagA maMtthi ego tattha NiyamA asaMkhejjA' mA pramANe bhAgabhanu sthana che. tenA karatAM sUkSma paryAptaka saMkhyAtagaNA vadhAre che. rahenArA haiAvAnA kAraNe saMkhyAtagaNI avasthAmAMja te jIvAbhigamasUtra kemake te cirakALa sattA meAjUda rahe che.
Page #1249
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1236 jIvAbhigamasUtre etadabhiprAyeNAha-'evaM sabve jahA bAyaratasakAiyA' yathA bAdaratrasakAyikAH evaM sarve jJeyAH AlApakastatra tatra svayamUhanIyaH / AlApakalakSaNaM tu jainAgamaTIkAkAra pUjyamahArAja ghAsIlAlakRtazivakoSe-vivakSitArtha-bodhArtha vAkya mAlApako bhavet / atha paJcamAlpabahutvaM samuditAnAmeSAM paryAptAparyAptakAnAm 'eesi NaM bhaMte ! bAyara puDhavIkAithANaM jAva bAyaratasakAiyANa ya' eteSAM khalu bhadanta ! se hai-prathama sUtra sAmAnya sUkSma evaM bAdaroM kI paryAptAparyAptAvasthA viSayaka hai dvitIya sUtra sUkSma bAdara pRthivIkAyika kI paryAptApayAMptAvasthA viSayaka hai tRtIya sUtra sUkSma bAdara apkAyikoM kI paryAptAparyAptAvasthA viSayaka hai / caturtha sUtra sUkSma bAdara tejaskAyika jIvoM kI paryAptAparyAptAvasthA viSayaka hai| pAMcavAM sUtra-sUkSmavAdavAyukAyika jIvoM kI paryApsAparyAptAvasthA ke viSaya meM hai| chaThavAM sUtrasUkSma bAdaravanaspatikAyika jIvoM kI paryAptAparyAptAvasthA ke viSaya meM hai / aura sAtavAM sUtra-sUkSma bAdara nigoda kI paryAptAparyAptAvasthA ke sambandha meM hai| inameM AlApaka prakAra svayaM hI udbhAvita kara lenA cAhiye alApaka kA lakSaNa jainAgamoM ke TIkAkAra pUjya zrI ghAsIlAlajI mahArAjakRta zivakoSa meM 'vivakSitArtha bodhArthavAkya. mAlApako bhavet' vivakSita artha ke bodhArtha jo vAkya hai vaha AlA. paka hai aisA lakSaNa kiyA gayA hai / caturtha alpabahutva samApta / ahIMyAM sarva saMkhyAnA sAta sUtro che. je A pramANe che. paheluM sUtra sAmAnya sUkma ane bAdaranI paryAptAparyAptAvasthA saMbaMdhinuM che. bIjI sUtra sUma bAdara pRthvIkAyikanI paryAptAparyAptAvasthA saMbaMdhI che. trIjuM sUtra sUkama bAdara apakAyikAyika paryAptAparyApta avasthA saMbaMdhI che. cothuM sUtra sUma bAdara tejaskAyika jenI paryAptAparyAptAvasthA saMbaMdhI che. pAMcamuM sUtra sahama bAdara vAyukAyika jIvenI paryAptAparyApta avasthA saMbaMdhI che. chaTra sUtra sUma bAdara vanaspatika yika jenI paryAptAparyApta avasthA saMbaMdhI che. ane sAtamuM sUtra sUkSama bAdara nigadanI paryAptaparyApta avasthAnA saMbaMdhamAM che. A viSayanA AlApa prakAre piteja samajIne kahI levA AlApakanAM lakSaNo jainAganA TIkAkAra pUjya zrI ghAsIlAlajI mahArAje banAvela zivakoSamAM 'vivakSitArthabodhArthavAkyamAlApako bhavet' vivakSita matha no moSa thavA mATera vAya che te AlApaka kahevAya che. A pramANe lakSaNa batAvavAmAM Avela che. cothuM alpa bahatva samAsa jIvAbhigamasUtra
Page #1250
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 5 sU. 133 bAdarAdInAmalpabahutva nirUpaNam 1237 bAdara samAnya - bAdarapRthivIkAyikA'ptejovAyutrasakAyikAnAma 'pajjattA pajjattA NaM kayarekaya rehiMto appA vA jAva visesAhiyA vA' paryAptA'paryAptAnAM katare katarebhyo'lpAH yAvadvizeSAdhikA vA ? bhagavAnAha - gautama ! 'savvatthovA bAyara teukAiyA pajjattagA' sarvebhyaH stokA bAdaratejaskAyikAH paryAptAH 'bAyaratasakAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA' tebhyaH paryAptabAdaratejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH 'patteyasarIrabAyaravaNassaikAiyA pajjattagA asaMkhyeyaguNAH tebhyaH paryAptaka pratyekazarIrabAdaravanaspatikAyA asaMkhyeyaguNAH, 'bAyaranigoyA paMcama alpabahutva isa prakAra se hai - isameM samudita paryAptAparyAptakoM kA alpabahutva vivakSita huvA hai-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai - 'eesi NaM bhaMte ! bAyarANaM bAyara puDhavIkAiyANaM jAva bAyara tasakAiyANaM ya pajjattApajjanttANaM kayare kayarehiMto.' he bhadanta ! bAdara, bAdarapRthivIkAyika, bAdara aSkAyika, vAdara tejaskAyika, bAdara vAyukAyika bAdara vanaspatikAyika, aura bAdara kAyika inakI paryApta paryAptAvasthA meM kauna jIva kina jIvoM kI apekSA alpa hai ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara hai ? kauna kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu ne kahA haihe gautama! 'savvatthovA vAyara teukAiyA pajjattagA' saba se kama paryApta bAdara tejaskAyika jIva hai inakI apekSA 'bAyara tasakAiyA pajjantagA asaMkhejjaguNA' bAdara trasakAyika paryAptaka asaMkhyAtaguNe adhika haiM inakI apekSA paryApta bAdara pratyeka vnsptipAMcamAM alpamahatvanuM kathana A pAMcamAM alpa bahutvamAM samuddita paryAptAparyAMsakAnA alpa bahutvanI vivakSA karavAmAM Avela che. A saMbaMdhamAM gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUcha che 'eesiNaM bAyarANaM bAyarapuDhavIkAiyANaM jAva bAyara tasakAiyANaM pajjattApajjattANaM kayare kayarehiMto 0 ' he bhagavan mAhara, jAhara pRthvI ayiDa, khadara akAyika, khAdara tejaskAyika, khAdara vAyukAyika mAdara vanaspati. kAyika ane bAdara trasakAyikAnI paryAptApa sAvasthAmAM kayA jIvA kayA jIveAnA karatAM alpa che ? kANu keAnA karatAM vadhAre che ! kANu kenI kharA khara che, ane kANu kAnAthI vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI uDe che unhe gautama! 'savvatthovA bAyara tejakAiyA pajjatagA' sauthI zochA paryApta mAhara terA va che. tenA 42tAM 'bAyarA tasakAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA' bAhara sa paryApta saMkhyAtagA padhAre che, tenA 12tAM paryApta khAdara pratyeka vanaspatikAyika jIva asa`khyAtagaNA vadhAre che, tenA karatAM jIvAbhigamasUtra
Page #1251
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1238 jIvAbhigamasUtre pajjattagA asaMkhejjaguNA' pratyekazarIrabAdaraparyAptakavanaspatikAyApekSayA bAdaranigodaparyAptakA asaMkhyeyaguNAH / 'puDhavI AuvAu pajjattagA asaMkhejjaguNA' tebhyaH paryApta bAdarapRthivIkAyA:-ebhyaH paryAptabAdarApkAyikAH, ebhyaH paryAptabAdaravAyukAyA asaMkhyeyaguNAH 'bAyarateukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' ebhyo'paryAptabAdaratejaskAyA asaMkhyeyaguNAH 'patteyasarIrabAyaravaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA' ezyo'paryAptapratyekazarIrabAdaravanaspatikAyA asaMkhyeyaguNAH 'bAyara NioyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' tebhyo'paryAptabAdaranigodA asaMkhyeyaguNAH 'bAyarapuDhavI AuvAu apajjattagA asaMkhejjaguNA' tebhyo'paryAptavAdarapRthivIkAyikA:-tebhyazcA'paryAptabAdarApkAyAH kAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika hai inakI apekSA paryApta bAdara nigoda jIva asaMkhyAtaguNe adhika hai / inakI apekSA bAdara pRthivIkAyika paryApta asaMkhyAtaguNeM adhika hai| inakI apekSA bAdara apkAyika paryApta jIva asaMkhyAtaguNeM adhika hai / inakI apekSA bAdara vAyukAyika paryApta asaMkhyAtaguNeM adhika hai| paryApta bAdara vAyakAyika kI apekSA 'bAyara teukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA bAdara tejaskAyika aparyApta jIva asaMkhyAtaguNeM adhika hai| kyoMki bAdara vAyukAyika paryApta asaMkhyAta lokAkAza ke pradezoM meM jitane AkAza pradeza hai utane hai aura bAdara tejaskAyika aparyApta asaMkhyAta lokAkAza ke pradezoM ke barAbara pramANa vAle hai bAdara tejaskAyika aparyApta jIvoM kI apekSA 'pattaya sarIra vAyara vaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA' pratyeka zarIra bAdara vanaspati aparyAptaka asaMkhyAtaguNeM adhika hai / inakI apekSA 'bAyaraNioyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' bAdara nigoda aparyAptaka asNkhyaatparyApta bAdara nigoda jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM bAdara pRthvI kAyika paryApta jIva asaMkhyAtagaNI vadhAre che. tenA karatAM bAdara vAyukAyikanA paryAsa masabhyAta cha. paryApta mA62 vAyuvijana 42tA 'bAyarateukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' // 2 te424||thi: 255ryAsa 01 2masa cyAta vadhAre che. kemake bAdara vAyukAyika paryApta asaMkhyAta lekAkAzanA pradezamAM jeTalA AkAza pradeza che. eTalA che. ane bAdara tejaskAyika aparyAptaka ja nA 42i patteya sarIrabAyaravaNassaikAiyA apajjattagA asaMkhejjagANA' pratyeka zarIra bAra vanaspatikAyika aparyApaka asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA 42di 'bAyara NioyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' mA42 nigAha ma5yati jIvAbhigamasUtra
Page #1252
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.133 bAdarAdInAmalpabahutvanirUpaNam 1239 ebhyo'paryAptabAdaravAyukAyAH kramagatyA pUrvapUrvabhyo'saMkhyeyaguNAH / 'bAyaravaNassai pajjattagA aNaMtaguNA' paryAptakA bAdaravanaspatikAyAH pUrvasmAdanantaguNAH / pratibAdaraikaikanigodamanantAnAM jIvAnAM bhAvAt / 'bAyara pajjattagA vise sAhiyA' tebhyaH sAmAnya paryAptabAdarA vizeSAdhikAH paryAptabAdaratejaskAyikAdInAmapi tatra prakSepAt / 'vAyaravaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA' aparyAptabAdaravanaspatikAyA asaMkhyeyaguNAH ekaikaparyAptavAdara vanaspatikAyikanigodaniHzrayA'saMkhyeyAnAmaparyApta bAdaravanaspatikAyikanigodAnAmutpAdAt guNeM adhika haiM, 'bAyara puDhavI Au vAu apajjattagA' inakI apekSA aparyApta bAdarapRthivIkAyika aparyApta bAdarapRthivIkAyikoM kI apekSA aparyApta bAdara apkAyika, bAdara apkAyika aparyAptakoM kI apekSA aparyApta bAda vAyukAyika asaMkhyAtaguNeM adhika hai| 'bAyara vaNassai pajjattagA aNaMtaguNA' aparyApta bAdara vAyukAyikoM kI apekSA paryApta bAdara vanaspatikAyika anantaguNe adhika hai| kyoMki hara eka bAdara rUpa eka eka nigoda meM ananta jIvoM kA sadbhAva rahatA hai / 'vAyara pajjattagA visesAhiyA' paryApta bAdara vanaspatikAyikoM kI apekSA sAmAnya bAdara paryApta jIva vizeSAdhika hai| kyoMki sAmAnya bAdara paryAptaka jIvoM meM paryApta bAdara tejaskAyika kA antarbhAva ho jAtA hai / 'bAyara vaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA' sAmAnya bAdara paryAptaka jIvoM kI apekSA bAdara vanaspati aparyAptaka jIva asaMkhyAtaguNeM adhika hai / kyoMki eka 2 bAdara sadhyAta! dhAre cha. 'bAyara puDhavI Au vAu apajjattagA asaMkhejjaguNA' aparyAptaka bAdara nigodanA karatAM aparyAptaka bAdara pRthvIkAyika aparyAptaka bAdara pRthvIkAcikenA karatAM aparyAptaka bAdara akAyika aparyApta bAdara . bichInA 42di maryAta // 42 vAyuyo / asaNyAtaga dhAre cha. 'bAyara vaNassai pajjattagA aNaMtaguNA' aryAta4 mA62 vAyuAyichInA 42tAM paryApta bAdara vanaspatikAyika anaMtagaNuM vadhAre che. kemake-dareka bAdara rUpa eka eka nigohamA manata vono samA1 29 cha. 'vAyara pajjattagA visesAhiyA' paryAptaka bAdara vanaspatikAyikanA karatAM sAmAnya bAdara paryAptaka jIva vizedhika che. kemake sAmAnya bAdara paryAptaka jIvamAM paryApta bAdara tejaskAyikano adhAmA matarbhAva tha ya che. 'bAyara vaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA' sAmAnya paryAptaka jIvonA karatAM bAdara vanaspati aparyAptaka jIva asaMkhyAta gaNA vadhAre che. kemake eka eka bAdara paryAptaka vanaspatikAyika nigodanA jIvAbhigamasUtra
Page #1253
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1240 jIvAbhigamasUtra iti / 'bAyarA apajjattagA-visesAhiyA' bAdaravanaspati aparyAptakebhyo'paryApta bAdarA vizeSAdhikAH / 'bAyarA pajjattA visesAhiyA' tebhyaH paryApta baadraavishessaadhikaaH| iti bAdarAzritAlpabahutvam / saMprati sUkSmabAdarA'lpabahutvam -'eesi NaM bhaMte ! suhumANaM-muhumapuDhavIkAiyANaM jAva suhamanigoyANaM' sAmAnyataH sUkSmANAM sUkSmaprathivIkAyikAnAM sUkSmA'ptejovAyuvanaspatitrasakAyikAnAM sUkSmanigodAnAm 'bAyarANaM bAyarapuDhavIkAiyANaM jAva bAyaratasakAiyANa ya' sAmAnya bAdarANAM bAdaraparyAptaka vanaspatikAyika nigoda ke Azraya asaMkhyAta aparyApta bAdara vanaspatikAyika nigoda jIvoM kA utpAda hotA rahatA hai| 'bAyarA apajjattagA visesAhiyA' bAdara vanaspati aparyAptakoM kI apekSA aparyApta bAdara jIva vizeSAdhika haiM 'bAyasA pajjattA visesAhiyA' aparyApta bAdara jIvoM kI apekSA bAdara paryAptaka jIva vizeSAdhika haiN| isa prakAra se yaha bAdara jIvoM ke Azrita alpabahutva kA kathana hai| aba sUkSma bAdara jIvoM kA alpabahutva isa prakAra se hai-'eesi NaM bhaMte ! suhumANaM suhuma puDhavIkAiyANaM jAva suhuma nigodANaM' gautama ne yahAM aisA pUchA hai-he bhadanta ! ina sUkSmoM ke, sUkSma pRthivIkAyikoM ke, yAvat-sUkSma apkAyikoM ke, sUkSma tejaskAyikoM ke, sUkSma vAyukAyikoM ke, sUkSma vanaspatikAyikoM ke, sUkSma trasakAyikoM ke-evaM sUkSma nigodoM ke-tathA 'bAyarANaM, bAyarapuDhavIkAiyANaM jAva bAyara tasakAiyANaM kayare kayarehiMto' bAdaroM ke bAdara pRthivIkAyikoM AzrayathI asaMkhyAta aparyAptaka bAdara vanaspatikAyika nigoda jIvana utpAda thatI 2 cha. 'bAyarA apajjattagA visesAhiyA' mA62 vanaspatiya aparyA tInA 42di 255ryAsta: // 62 71 vizeSAdhi4 cha. 'bAyarA pajjattA visesAhiyA' 25paryApta mAha2 vAnA 42tA mA2 5sta401 vizeSAdhi cha. A rIte A bAdara je saMbaMdhI alpa bahatvanuM kathana karela che. ve sUkSma pA42 vAnu 2585 paDatva apAmA mAve cha.-'eesi NaM bhate ! suhamapuDhavIkAiyANaM jAva suhuma nigodANaM' gautamasvAbhIme mA saMca mAM evuM pUchyuM che ke- he bhagavad A sUkSma jIvemAM sUma pRthvIkAyikomAM yAvat sUma aplAyikamAM sUkSma tejaskAcikemAM sUphamavAyukAyikomAM, sUkSma vanaspatiyobhI, sUkSma sa4i3igi, mane sUkSma nigohamA tathA 'bAyarANaM, bAyara puDhavIkAiyANaM jAva bAyara tasakAyiyANaM kayare0' mAmA mAra jIvAbhigamasUtra
Page #1254
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 5 sU. 133 bAdarAdInAmalpabahutva nirUpaNam 1241 " pRthivI kAyikAnAM bAdaratejovAyuvanaspatikAyikAnAM bAdaratrasakAyikAnAM ca 'kayare kayarerhito 0 ' katarekatarebhyo'lpAvA bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikAveti praznaH ? bhagavAnAha - 'goyamA ! sacvatthovA bAdaratasakAiyA' he gautama! sarvastokAH sarvebhyo'lpA bAdaratrasakAyikA: 'vAyara ukAiyA asaMkhejjaguNA' ebhyo bAdarataijasakAyikA asaMkhyeyaguNAH 'patteyasarIra vAyaravaNassaikAiyA asaMkhajjaguNA' ebhyaH pratyekazarIra bAdaravanaspatikAyA asaMkhyeyaguNAH 'tava jAva bAyaravAukAiyA asaMkhejjaguNA' bAdaranigodA asaMkhyeyaguNAH tebhyo bAdarapRthivIkAyikAH, tebhyo bAdarApkAyikAH tato bAdaravAyuke, bAdara akAyikoM ke, bAdara tejaskAyikoM ke, bAdara vAyukAyikoM ke, bAdara vanaspatikAyikoM ke, aura trasakAyikoM ke bIca meM kauna jIva kina jIvoM kI apekSA alpa haiM ? aura kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake apekSA barAbara haiM ? aura kauna kinake vizepAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! savvatthovA bAyara tasakAiyA' he gautama! saba se kama bAdara trasakAyika jIva haiM bAyara te kAiyA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA bAdara tejaskAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'patteya zarIra bAyaravaNassai asaM khejjaguNA' bAdara tejaskAyika jIvoM kI apekSA pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'taheva jAva bAyara vAukAiyA asaMkhejjaguNA' pratyeka bAdara vanaspatikAyika kI apekSA yAvat - bAdara nigoda asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA bAdara pRthivIkAyika asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA bAdara aSkA pRthvIkAyikAmAM khAdara apkAyikAmAM, khAdara tejaskAyikAmAM, khAdara vAyukAyikA mAM ane mAdara trasakAyikAmAM kayA jIve kayA jIve karatAM alpa che ? ane kayA jIvA kayAM jIvA karatAM vadhAre che ? koNa konI kharAkhara che ? ane kaNa kAnAthI vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che - 'goyamA ! savvatthovA bAyaratasakAiyA' he gautama! sauthI gochA mAhara vasAyika va che. 'bAyara tejakAiyA asaMkhejjaguNA' tenA 42tAM mAharateschAyiGa lava asaMkhyAtagaNA vadhAre che. 'patteya bAyara vaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA' jAhara tensAyika bhavanA puratA uratAM pratyeka mAhara vanaspati kAyika jIva asaM jyAtalA vadhAre che. 'taheva jAva bAyara vAukAiyA asaMkhejjaguNA' pratye ra vanaspati ayi nA uratAM yAvat mahara nigoha askhyAtagaNA vadhAre che. tenA karatAM khAdara pRthvIkAyika asaMkhyAtagaNA vadhAre jI0 156 jIvAbhigamasUtra
Page #1255
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1242 jIvAbhigamasUtre kAyikAH asaMkhyeyaguNAH 'muhumateukAiyA asaMkhejjaguNA' tataH sUkSmatejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH 'muhumapuDhavI0 visesAhiyA' tataH sUkSmapRthivIkAyikA vizeSAdhikAH 'muhuma Au0 vAu0' tataH sUkSmA'pkAyikAH tataH sUkSmavAyukAyikA vishessaadhikaaH| 'muhuma nioyA asaMkhejjaguNA' tataH sUkSma nigodA asaMkhyeyaguNAH / 'bAyaravaNassaikAiyA aNaMtaguNA' tato bAdaravanaspatikAyikA anantaguNA adhikAH 'bAyarA visesAhiyA' tataH sAmAnyato bAdarA vizeSAdhikA 'muhamavaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA' tataH sUkSmavanaspatikAyA asaMkhyAtaguNAH 'muhumA visesAhiyA' tataH sAmAnyataH sUkSmA vizeSAyika asaMkhyAtaguNe adhika haiM aura inakI apekSA bAdara vAyukAyika asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'suhuma teukAiyA asaMkhejjaguNA' bAdara bAyukAyikoM kI apekSA sUkSma tejaskAyika asaMkhyAtaguNeM adhika haiM 'suhuma puDhavI. visesAhiyA' inakI apekSA sUkSma pRthivIkAyika jIva vizeSAdhika haiN| 'suhuma Au vAu' inakI apekSA sUkSma apkAyika jIva vizeSAdhika haiN| inakI apekSA sUkSma vAyukAyika jIva vizeSAdhika hai 'suhuma NioyA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA sUkSma nigoda asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'bAyara vaNassaikAiyA aNaMta. guNA' sUkSma nigodoM kI apekSA bAdara vanaspatikAyika jIva ananta guNe adhika haiM 'bAyarA visesAhiyA' bAdara vanaspatikAyikoM kI apekSA sAmAnya bAdara jIva vizeSAdhika hai 'suhumA vaNassaikAiyA asaMkhejjaguNA' sAmAnya bAdara jIvoM kI apekSA sUkSma vanaspatikAyika jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM / 'suhumA visesAhiyA' sUkSma che. tenA karatAM bAdara aSkAyika asaMkhyAtagaNI vadhAre che. ane tenA karatAM mAha2 vAyuya masabhyAtA dhAre che, 'suhUma teukAiyA asaMkhejjaguNA' bAdara vAyukAyikAnA karatAM sUkSama tejaskAyika asaMkhyAtagaNA vadhAre che. 'suhuma puDhavIkAiyA visesAhiyA' tena 42tA sUkSma vIyi4 01 vize. dhi cha. 'suhama Au vAu' tenA 42tA sUkSma 25 yi 71 vizeSAdhi che. bhane tanA 42tA sUkSma vAyu4Ayi41 vizeSAdhi cha. 'suhamaNioyA asaMkhejja guNA' tn| 42ta sUkSmAnago masabhyAta padhAre che. 'bAyara vaNassai kAiyA aNataguNA' sUkSma nigohAnA 42di 2 vanaspatiya 71 manata // vadhAre che. 'bAyarA visesAhiyA' mA62 vanaspatiyAnA 42tAM sAmAnya mA201 vizeSAdhi4 cha. 'suhuma vaNarasa ikAiyA asaMkhejjaguNA' sAmAnya mA62 vAnA 42tA sUkSma vanaspati yi 71 madhyAtamA thAre che. 'suhumA jIvAbhigamasUtra
Page #1256
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.133 bAdarAdInAmalpabahutvanirUpaNam 1243 dhikaaH| evaM apajjattagA vi-pajjattagA vi evaM pUrvokta prakAreNa paryAptakA'paryAptakAnAmubhayeSAptapi alpa bahutvaM jJAtavyam, 'navaraM savvatthovA bAyarateukAiyA pajjattA' vailakSaNyazca paryAptabAdara tejaskAyikAH sarvastokAH 'bAyaratasakAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA' paryApta bAdaratejaskAyikebhyaH paryAptabAdaratrasakAyikA asaMkhyeyaguNAH 'patteya zarIra bAyara vana' tebhyaH pratyekazarIrabAdaravanaspatikAyikA asaMkhyeyaguNAH 'sesaM taheva jAva suhuma pajjattA visesAhiyA' zeSa tayaiva yAvatsUkSmaparyAptA vizeSA'dhikA iti / vanaspatikAtika jIvoM kI apekSA sAmAnya sUkSma jIva vizeSAdhika haiM / 'evaM apajjattagANa vi pajjattagANa vi' isI taraha se paryApta aura aparyApta ina donoM prakAra ke sUkSma bAda jIvoM kA alpabahutva Adi jAnanA cAhiye 'navaraM savvatthovA bAyara teukAiyA pajjattA' parantu yahAM antara itanA hI hai ki bAda tejaskAyika paryApta jIva sabase kama haiM / 'bAyara tasakAiyA pajjattagA asaMkhenaguNA' paryApta bAdara tejaskAyikoM kI apekSA paryApta bAdara trasakAyika asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'patteyasarIrabAyaravana0' paryApta bAdara trasakAyiko kI apekSA paryApta bAdara pratyeka zarIra vanaspatikAyika jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM / 'sesaM taheva jAva suhuma pajjattA visesAhiyA' bAkI kA kathana pUrvokta jaisA hI hai yAvat sUkSma paryApta vizeSAdhika haiM / arthAt paryApta bAdara pratyeka zarIra vanaspatikAyika jIvoM kI apekSA bAdara nigoda paryAptaka, inakI apekSA bAdara paryAptaka pRthivIkAyika, visesAhiyA' sUkSma vanaspati yi nA 42tai sAmAnya sUkSma 71 vizeSA. ghi cha. 'evaM apajjattagANa vi pajjattagANa vi' se prabhArI paryApta mana aparyApta A banne prakAranA sUma bAdara - alpa bahuta vigere sama se 'navara savvatthovA bAyara teukAiyA pajjattA' 52'tu maDIyAM aMtara eTaluM ja che ke-bAdara tejaskAyika paryApta jIva sauthI ochA che. 'bAyara tasakAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA' 5yAta mA2 te2424AyIna 42t| 5yAta mAha2 yi4 2madhyAtA dhAre che. 'patteyasarIrabAyaravaNassai. kAiyA asaMkhejjaguNA' paryApta mA42 syaan| 42di paryApta pratye zarIra mA2vana25tiyi 71 masaNyAta dhAre che. 'sesa taheva jAva suhamapajjattA visesAhiyA' DInu thana paDatA hyA pramANe che. yAvat sUkama paryAptaka vizeSAdhika che. arthAt paryApta bAdara pratyeka zarIra vanaspati kAyika jIvonA karatAM bAdara nigoda paryApta, tenA karatAM bAdara paryAptaka pRthvI jIvAbhigamasUtra
Page #1257
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1244 jIvAbhigamasUtra sarvasUkSmavAdara paryAptA'paryAptAnAmalpabahutvam-'eesi NaM bhaMte ! suhumANaM bAyarANa pajjattANaM apajjattANa ya kayarekayarehito0' eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmANAM bAdarANAMca paryAptakAnAmaparyAptakAnAM ca sarveSAM madhye katare-2 katarebhyaH 2 alpA bahukAstulyA vizeSAdhikAveti ? bhagavAnAha-gautama ! 'sadhvatthovA inakI apekSA bAdara paryAptaka apkAyika, inakI apekSA bAdara paryAptaka vAyukAyika ye saba asaMkhyAtaguNeM haiM / bAdara paryApta vAyukAyikoM kI apekSA sUkSma tejaskAyika paryApta asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA sUkSma pRthivIkAyika, sUkSma apkAyika sUkSma vAyukAyika ye saba paryApta jIva yathottara vizeSAdhika haiM paryApta sUkSma vAyukAyikoM kI apekSA paryApta sUkSma nigoda asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| inakI apekSA paryApta bAdara vanaspatikAyika jIva anantaguNeM haiN| inakI apekSA sAmAnya bAdara paryAptaka jIva vizeSAdhika hai / inakI apekSA sUkSma vanaspatikAyika paryAptaka jIva asaMkhyAtaguNeM adhika hai| aura inakI apekSA sAmAnya sUkSma paryAptaka jIva vizeSa adhika hai| isa prakAra se yaha samasta sUkSma evaM bAdara jIvoM kA unakI paryApta aura aparyApta avasthA ke samaya kA alpabahutva kathana hai| 'eesi NaM bhaMte ! suhumANaM bAyarANa ya pajjattANaM apajjattA ya kayare kayarehito' he bhadanta ! paryApta sUkSma 1 aura aparyApta sUkSma 2 kAyika, tenA karatAM bAdara paryAptaka aSkAyika, tenA karatAM bAdara paryAptaka vAyukAyika A badhA asaMkhyAtagaNuM che. bAdara paryAptaka vAyukAyikonA karatAM sUkrama tejaskAyika paryAptaka asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM sUkama pRthvIkAyika, sUkSama aSkAyika sUkSma vAyukAyika A badhA paryAptakajI yathettara vizeSAdhika che. paryAptaka sUma vAyukAyikonA karatAM paryAptaka sUkSama nigoda asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM paryAptaka bAdara vanaspatikAyika jIva anaMtagaNu che. tenA karatAM sAmAnya bAdara paryAptaka jIva vizeSAdhika che. tenA karatAM sUma vanaspatikAyika paryAptaka jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. ane tenA karatAM sAmAnya sUkama paryAptaka jIva vizeSAdhika che. A pramANe A kathana saghaLA sUkSama ane bAdara chavAnuM temanI paryAptaka ane aparyAptaka avasthAnA samayanuM a9pa bahutva che. 'eesiNaM bhaMte ! suhamANaM bAyarANaya pajjattANaM apajjattANaya kayare kayare hiMto' he bhagavan paryApta sUkSma ane aparyApta sUkSma, mA42 paryAta bhane bAdara aparyAptakamAM ke jenAthI alpa che? koNa konA karatAM vadhAre che? jIvAbhigamasUtra
Page #1258
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 5 sU. 133 bAdarAdInAmalpabahutva nirUpaNam 1245 bAyarA pajjattA bAyarA apajjattagA asaMkhejjaguNA' sarvebhyo'lpA bAdarA: aparyACast: bAda aparyAptA ye te tu asaMkhyeyaguNAH / 'savvatthovA suhumA apajjattA' sarvAH : sUkSmA aparyAptakAH / 'suhumA pajjattA saMkhejjaguNA' sUkSma paryAptakA aparyAptakApekSayA saMkhyeyaguNAH / ' evaM suhumapuDhavI bAyarapuDhavI jAva suhuma nioyA bAyaranioyA' evaM sarvastokAH sUkSmapRthivIkAyAH bAdarapRthivIkAyAstu - saMkhyeyaguNAH adhikAH / evamaSkAyikAH vAyukAyikAH nigodAva sUkSmAH stokAH bAdarAH saMkhyeyaguNA adhikAH / ' navaraM pateyazarIra bAyarabAdara paryApta aura bAdara aparyApta inake bIca meM kauna kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinakI apekSA vizeSAdhika hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'savvatthovA bAyarA pajjanttA' he gautama ! saba se kama bAdara paryApta jIva haiM kyoMki ye parimita kSetravartI haiN| inakI apekSA 'bAyarA apajjattA asaMkhejjaguNA' bAdara aparyApta jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| kyoMki eka eka bAdara paryApta jIvoM kI nizrA se asaMkhyAta bAdara aparyApta jIvoM kA utpAda hotA hai / 'savvatthovA suhumA apajjanttA suhuma pa0 saMkhejjaguNA' sUkSma aparyApta saba se kama haiM / inakI apekSA sUkSma paryAptaka saMkhyAtaguNeM adhika haiM / ' evaM jahA suhuma puDhavI bAyara puDhavI' sUkSma pRthivIkAyika saba se stoka hai bAdara pRthivIkAyika saMkhyAtaguNeM adhika haiM ' evaM ' isI taraha se akAyika meM vAyukAyika meM aura nigoda meM sUkSma kama haiM aura kANu kAnI kharekhara che ? ane kANu kAnAthI vizeSAdhika che ? A praznanA uttarabhAM prabhuzrI uDe che - 'savvothAvA bAyarA pajjattA' he gautama! sauthI ochA khAdara paryAptaka jIva che. kemake teo parimita kSetramAM rahevAvALA che. tenA ratAM 'bAyarA apajjattagA asaMkhejjaguNA' mahara aparyApta va asaMkhyAta gaNA vadhAre che. kemake-eka eka khAdara paryAptaka jIvAnI nizrAthI asaMkhyAta jahara aparyApta vo to utpAta thAya che. 'savvatthovA suhumA apajjattA suhumA pajjattA saMkhejjaguNA' sUkSma aparyApta sauthI ochA che. tenA karatAM sUkSma paryApta saMkhyAtagaNA vadhAre che, vaM jAva suhuma puDhavI bAyarA puDhavI' sUkSma pRthvI ayi sauthI thoDA che, jAhara pRthvI ayi saMkhyAtagA vadhAre che. 'evaM' mena pramANe sacchAyo, vAyu kAyikAmAM, ane nigeAdAmAM sUkSma sauthI echA che ane khAdara saMkhyAtagaNA padhAre che. 'navara' patteyasarIrabAyaravaNarasaikAiyA visesAhiyA' paraMtu mahIMyAM jIvAbhigamasUtra
Page #1259
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1246 jIvAbhigamasUtre vaNa' navaraM pratyekazarIrabAdaravanaspatikAyikA vishessaadhikaaH| 'savvatthovA pajjattA apajattA asaMkhejaguNA' paryAptAH sAmAnyataH sarvastokAH tadapekSayA'paryAptakA asaMkhyeyaguNA bhavanti iti / ___ 'evaM bAyaratasakAiyA vi' evaM bAdaratrasakAyikA api paryAptAH sarvastokAH bAdarA asNkhyeygunnaaH| 'savve siM pajjattaapajjattagANaM kayarekayarehito0' sarveSAM paryAptakA'paryAptakAnAM katarebhyaH katare'lpA bahukAstulyA vizeSAdhikAveti praznaH ? bhagavAnAha-gautama ! 'savvatthovA bAdarateukAiyA pajjattA-bAyaratasakAiyA pajattA asaMkhejjaguNA' sarvastokAH bAdaraparyAptatejaskAyikAH tato bAdaraparyAptatrasakAyikA asaMkhyeyaguNAH 'te ceva apajjattagA asaMkhejjabAdara saMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'navaraM patteya zarIra bAyara vaNa' parantu yahAM para pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika vizeSAdhika haiM / 'savvasthovA pajjattA apajjattA asaMkhejjaguNA' saba se kama sAmAnya paryAptaka jIva haiM aura aparyAptaka jIva inase saMkhyAtaguNeM adhika haiM 'evaM vAyara tasakAiyA vi' isI taraha se bAdara trasakAyika paryApta bhI saba se kama haiM aura bAdara trasakAyika aparyApta asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'savvesiM pajjattagApajjattagANaM kayare kayarehito appA vA bahayA vA' he bhadanta ? samasta paryApta aparyAptakoM ke bIca meM kauna kinakI apekSA alpa hai kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kinakI apekSA vizeSAdhika hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama / 'savvatthovA bAyara teukAiyA pajjattA' sabase kama paryApta bAdara tejaskAyika jIva haiM 'vAyara tasakAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA' bAdara tejaskAyika paryApta jIva kI vizeSatA e che ke-pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika vizeSAdhika che. 'savvatthovA pajjattA apajjattA asaMkhejjaguNA' sauthI moch| sAmAnya paryApta 1 che. mane 255ryAta 1 tanA 42di masacyAta vadhAre cha. "evaM tasakAiyA vi' se pramANe mA42 sAthi4 paryAta 5 sauthI mAchA. bhane mA62 saya 2054 madhyAta vadhAre cha. 'savvesiM pajjattagApajjattagANaM kayare kayare hito' bhagavana sghnn|| yatI bhane aparyAptakomAM keNa konAthI a9pa che? koNa konA karatAM vadhAre che? keNa kenI barobara che ? ane koNa konA karatAM vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramA pramuzrI 4 cha gautama ! 'savvatthovA bAyara teukAiyA pajjattA' sauthI mAchA paryApta // 62 te47yi 1 che. 'bAyara tasakAiyA pajjattA asaMkhejjaguNA' mA42 424||yiin 42tAM // 42 3saya paryApta po jIvAbhigamasUtra
Page #1260
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.133 bAdarAdInAmalpabahutvanirUpaNam 1247 guNA' ye paryAptAH santaH sarvastokAH ta evA'paryAptakAH santo'saMkhyeyaguNAH / 'patteyasarIrabAyaravaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA' aparyAptabAdaratrasakAyikApekSayA pratyekazarIrabAdaravanaspatikAyikA aparyAptA asaMkhyeyaguNA adhikaaH| 'bAyaraNioyA pajjattA asaMkhejja.' pratyekazarIrabAdaravanaspatyaparyAptApekSayA bAdaranigodAH paryAptA asNkhyeygunnaaH| tadapekSayA 'bAdarapuDhavI0 asaMkhejjA' bAdarapRthivIkAyikAH paryAptA asaMkhyeyaguNA adhikAH / 'AuvAu pajjattA asaMkhejjA0' tato'pkAyikAH paryAptA0 tato vAyukAyikAH paryAptAzcA'saMkhyeyaguNA adhikaaH| 'bAyarateukAiya apajjattA asaMkhejaguNA' bAdaravAyukAyika paryAptato bAdaratejaskAyikA aparyAptA asaMkhyeyaguNA adhikaaH| patteya0 asaMkhejja.' tataH pratyekazarIra bAdaravanaspati kAyAH asaMkhyeyaguNAH / 'bAyaranioya apekSA paryAptaka bAdara trasakAyika asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'te ceva apajjattagA asaMkhejjaguNA' jo paryAptAvasthA meM sarvastoka hai ve hI aparyAptAvasthA meM asaMkhyAtaguNe adhika haiM / 'patteyasarIra bAyara vaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA' aparyApta bAdara trasakAyika kI apekSA pratyeka zarIra aparyApta bAdara vanaspatikAyika asaMkhyAtaguNe adhika haiN| 'bAyara NioyA pajjattA asaMkhejjaguNA' pratyeka zarIra bAdara aparyApta vanaspati kI apekSA paryApta bAdara nigoda asaMkhyAtaguNe adhika hai / inakI apekSA 'bAdara puDhavI asaMkhejjA' bAdara pRthivIkAyika paryApta asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'Au vAu pajjattA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA paryApta apkAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika hai inakI apekSA paryApta vAyukAyika jIva asaMkhyAtaguNe adhika hai 'bAyara teukAiya apajjattA asaMkhajjaguNA' bAdara ase jyAtama padhAre cha. 'te ceva apajjattagA asaMkhejjaguNA' / paryApta avasthAmAM sauthI a5 che, eja aparyApta avasthAmAM asaMkhyAtagaNuM vadhAre cha. 'patteyasarIra bAyaravaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA' maryAta mohara trasakAyikenA karatAM pratyeka zarIra bAdara aparyAptaka vanaspatikAyika asaMkhyAta gae dhAre che. 'bAyaraNioyA paJjattA asaMkhejjaguNA' pratye: zarI2 mA62 aparyAptaka vanaspatikAcikenA karatAM paryApta bAdara nigoda asaMkhyAtagaNA padhAre che. ten| 42di 'bAdara puDhavI asaMkhejjA' mA42 pRthvIya paryApta masa cyAta padhAre che. tanA 42tAM 'Au vAu pajjattA asaMkhejjaguNA' paryAptaka akAyika jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenAM karatAM paryAptaka vAyuyi 71 madhyAtA dhAre che. 'bAyara teukAiyA apajjattA asaM - jIvAbhigamasUtra
Page #1261
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1248 jIvAbhigamasUtre tataH 0 pajjattA asaMkhyeyaguNA' tato bAdaranigodAH paryAptA asaMkhyeyaguNAH / ' bAyarapuDhavI AuvA ukAi apajjattagA asaMkhejja0' tato bAdarapRthivIkAyikA aparyAtAH tata bAdarAkAyikA aparyAptAH tato'pi bAdaravAyukAyikA aparyAptAH kramazaH parepare'saMkhyeyaguNAH / 'suhuma teukAiyA apajjattagA asaMkhejja0 ' sUkSmatejaskAyikA yesparyAptaste'saMkhyeyaguNA adhikA: / 'suhumapuDhavI AuvAu apajjattagA visesAhiyA' tataH sUkSmapRthivIkAyikA aparyAptAH tatazva sUkSmA'kAyikA aparyAptAH tato'pi sUkSmavAyukAyikA aparyAptAH kramazaH pare pare vizeSAdhikAH / ' muhumate ukAiya pajjattagA saMkhejjaguNA' sUkSmavAyukAvAyukAyika paryApta kI apekSA bAdara tejaskAyika aparyApta asaMkhyAtaguNeM adhika hai / 'patteya asaMkhajja0' inakI apekSA pratyeka zarIra bAdara vanaspatikAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'bAyara nioya pajjattA asaMkhejjaguNA' pratyeka zarIra badara vanaspatikAyika jIva kI apekSA paryApta bAda nigoda jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM 'bAyara puDhavI Au vAukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA bAdara pRthivIkAyika aparyApta asaMkhyAtaguNe haiM inakI apekSA bAdara akAyika aparyApta inakI bhI apekSA bAdara vAyukAyika aparyApta asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'suhuma teukAiyA apajjattagA asaMkhejja' inakI apekSA aparyApta sUkSma tejaskAyika asaMkhyAta - guNeM adhika haiM / 'suma puDhavI Au vAu apajjattagA' inakI apekSA aparyApta sUkSma pRthivIkAyika, inakI apekSA aparyApta sUkSma aSkAyika inakI apekSA aparyApta vAyukAyika ye saba kramazaH Age 2 khejjaguNA' mahara vAyuayi paryAptanA ratAM mahara te sthAyi aparyApta asaMkhyAtagaNa vadhAre che. 'patteya0 asaMkhejjaguNA' tenA 42tAM pratye! zarIra mahara vanaspatiprAyi lava asaMkhyAtagA vadhAre che. 'bAyara puDhavI Au vAu kAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' tenA puratI jAhara pRthvI ayi ayryAptaka, tenA karatAM khAdara apsAyika aparyAptaka, tenA karatAM paNa khAdara vAyu ayi aparyApta asaMkhyAtagA vadhAre che. 'suhuma teukAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' tenA 42tAM aparyApta sUkSma tenAyiGa asabhyAtA vadhAre che. 'huma puDhavI Au vAu apajjattagA' tenA 42 aparyApta sUkSmapRthvI ayi tenA karatAM aparyAptaka sUkSma akAyika tenA karatAM aparyAptaka vAyukAyika ye madhA umaza: pachi pachinA vizeSAdhika thatA gayesa che. 'suhuma teukAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' sUkSma vAyuayi aparyAptAnA ratAM paryApta sUkSma jIvAbhigamasUtra
Page #1262
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.133 bAdarAdInAmalpabahutvanirUpaNam 1249 yikA'paryAptApekSayA paryAptAH sUkSmatejaskAyikA saMkhyeyaguNAH / 'suhumapuDhavI Au-vAu pajjattagA visesAhiyA' pUrvataH sUkSmapRthivIkAyikaparyAptAH tataH sUkSmA'pkAyikaparyAptAH tatazca-sUkSmavAyukAyikaparyAptA vizeSAdhikAH iti / _ 'suhuma-nioyA apajjattagA asaMkhejaguNA' pUrvAt-sUkSma nigodA aparyAptakA asaMkhyeguNAH / 'suhuma nigoyA panjattagA asaMkhejaguNA' aparyAptakebhyaH paryAptasUkSmanigodA asaMkhyeyaguNA adhikA bhavanti / 'bAyaravaNassaikAiyA pajjattagA aNaMtaguNA' sUkSma nigodaparyAptakebhyo bAdaravanaspatikAyikAH paryAptA anantaguNAH / 'bAyarA pajjattagA visesAhiyA' tato bAdarAH paryAptAH sAmAnyato vizeSAdhikAH / 'bAyaravaNassai apajjattagA asaMkhejjaguNA' tato vanaspatikAvizeSAdhika hote gaye hai / 'suhuma teukAiya pajjattagA saMkhejjaguNA' sUkSma vAyukAyika aparyAptaka kI apekSA paryApta sUkSma tejaskAyika saMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'suhuma puDhavI Au vAu pajjattaNA visesAhiyA' pUrva kI apekSA sUkSma pRthivIkAyika paryApta, inakI apekSA sUkSma apkAyika paryApta aura inakI bhI apekSA sUkSma vAyukAyika paryApta ye vizeSAdhika hai 'suhuma nioyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA sUkSma nigoda aparyAsaka asaMkhyAtaguNeM adhika haiM' 'suhuma nigoyA pajjattagA asaMkhejjaguNA' aura aparyAptaka sUkSma nigodoM kI apekSA paryAptaka sUkSma nigoda asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'bAyara vaNassaikAiyA pajjattagA aNaMtaguNA' paryApta bAdara vanaspatikAyika jIva paryApta sUkSma nigodoM kI apekSA anantaguNeM adhika haiM / 'bAyarA pajjattagA visesAhiyA' sAmAnya bAdara paryApsaka paryApta te ya sadhyAtarI thAre che. 'suhuma puDhavI Au vAu apajjattagA visesAhiyA' 5yati sUkSma te424yin| 42di sUkSma pRthvIya vizeSAdhi cha, 'suhuma nioyA apajjattagA asakhejjaguNA' tenA 42di sUkSma nigAha bhArata4 madhyAta padhAre che. 'suhama nioyA pajjattagA asaMkhejjaguNA' mane paryApta sUkSma nigohAnA 42tAM paryApta sUkSma nigAha yasa cyAta vadhAre che. 'bAyara vaNassaikAiyA pajjattagA aNaMtaguNA' paryAptaka bAdara vanaspatikAyika jIva paryAptaka sUkSama nigodanA karatAM mana taga dhAre cha. 'bAyarA pajjattagA visesAhiyA' sAmAnya 42 5yati, paryApta mA62 vanaspatiyionA 42di vizeSAdhi cha, 'bAyara jI0 157 jIvAbhigamasUtra
Page #1263
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1250 jIvAbhigamasUtre yikA aparyAptA asaMkhyeyaguNA adhikAH 'bAyarA apajjattagA vise0 ' tato bAdarA aparyAptA vizeSAdhikAH / ' bAyarA visesAhiyA' bAdarA'paryAptakApekSayA bAdarAH sAmAnyato vizeSAdhikAH / 'suhumavaNassaikAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' sAmAnya bAdarataH sUkSmavanaspatikAyikA aparyAptakA asaMkhyeyaguNAdhikAH / 'humA apajjattagA visesAhiyA' tadapekSayA sUkSmA aparyAptA vizeSAdhikAH / 'suhumavaNassaikAiyA pajjattagA asaMkhejjaguNA' sUkSmAparyAptApekSayA sUkSmavana spatikAyikAH paryAptAH saMkhye guNA adhikAH / ' suhumA pajjatagA visesA - hiyA' paryApta sUkSmavanaspatikAyikApekSayA sUkSmAH paryAptA vizeSAdhikAH / bAdara vanaspatikAyikoM kI apekSA vizeSAdhika haiM / 'bAyara vaNassa - apajjattagA asaMkhejjaguNA' sAmAnya bAdara paryAptakoM kI apekSA aparyAtaka bAdara vanaspatikAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'bAyara apajjanttagA visesAhiyA' inakI apekSA bAdara aparyApta vizeSAdhika haiM / 'bAyarA visesAhiyA' bAdara aparyAptakoM kI apekSA sAmAnya bAdara jIva vizeSAdhika haiM / 'suhuma vaNassaikAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' sAmAnya bAdara jIvoM kI apekSA aparyAtaka sUkSma vanaspatikAyika asaMkhyAtaguNeM adhika haiM 'suhumA apajjatagA visesAhiyA' pUrva kI apekSA aparyAptaka sUkSma jIva vizeSAdhika haiM / 'huma vaNassaikAiyA pajjattagA saMkhejjaguNA' aparyAptaka sUkSma jIvoM kI apekSA sUkSma vanaspatikAyika paryApta jIva saMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'suhamA pajjattagA visesAhiyA' sUkSma paryAtaka banaspatikAyikAM kI apekSA sUkSma paryAptaka jIva vizeSAdhika hai 'suhumA vaNassa ikAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' sAmAnya paryAptakAnA karatAM aparyApta Ahara vanaspatiAyi asabhyAtA vadhAre che. 'bAyara apajjattagA visesAhiyA' tenA 42tAM mAra aparyApta vizeSAdhiH che. 'bAyarA visesAhiyA' Ahara aparyAptamenA ratAM sAmAnya mohara va vizeSAdhi che. 'suhuma vaNassaikAiyA apajjattagA asaMkhejjaguNA' sAmAnya mAhara lavonA uratAM ayaryApta sUkSma vanaspatiyiH asaMkhyAtagalA vadhAre che. 'apajjattagA visesA * hiyA' tenA 42tAM aparyApta sUkSma lava vizeSAdhiH che. 'huma vaNassaikAiyA pajjattagA sa MkhejjaguNA' aparyApta sUkSma lavonA ratAM sUkSma vanaspatiAyi paryApta lava saMkhyAtA vadhAre che. 'suhumA pajjattagA visesAhiyA' sUkSma paryAptaka vanaspatikAyikAnA karatAM sUkSma paryAptaka jIva vizeSAdhika che. jIvAbhigamasUtra
Page #1264
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 5 sU. 134 nigodasvarUpanirUpaNam 1251 'humA visesAhiyA' sUkSmaparyAptakApekSayA sAmAnyataH sUkSmA vizeSAdhikA bhavanti - iti / sUtra 133 // atha sthityAdibhirnirUpita nigodAnAM vaktavyatA mUlam - kai vihA NaM bhaMte! nigodA pannattA ? goyamA ! duvihA nigodA pannattA, taM jahA - NioyA ya nioya jIvA ya / NioyANaM bhaMte! kaivihA pannattA ? goyamA ! duvihA pannattA, taM jahA - sumaNioyAya bAyaraNioyA ya / suhumaNioyA NaM bhaMte! kaivihA pannatA ? goyamA ! duvihA pannattA, taM jahApajjattagA ya apajattagA ya / bAyaraNioyA vi duvihA paNNattA, taM jahA - pajjattagA ya apajattagA y| NioyajIvANaM bhaMte ! kaivihA pannattA ?, goyamA ! duvihA pannattA, taM jahAsuhumaNioyajIvAya bAyaraNioyajIvA ya / suhumaNioya jIvA duvihA pannattA taM jahA - pajattagA ya apajattagA ya / bAyara - nioyajIvA duvihA pannattA, taM jahA - pajjattagA ya apajjantagA ya // sU0 134 // chAyA - katividhAH khalu bhadanta ! nigodAH prajJaptAH ? gautama ! dvividhA nigodAH prajJaptAH tadyathA - nigodAzca nigodajIvAzca / nigodAH khalu bhadanta ! katividhAH prajJaptA ? gautama ! dvividhAH prajJaptAH tadyathA - sUkSmanigodAca bAdaranigodA / sUkSmanigodAH khalu bhadanta ! katividhAH prajJaptAH ? gautama ! dvividhAH prajJaptAH, tadyathA - paryAptAzca aparyAptAzca / bAdara nigodA api dvividhAH prajJaptAH tadyathA - paryAptAcA paryAptAzca / nigodAjIvAH khalu bhadanta ! katividhAH prajJaptAH ? gautama ! dvividhAH prajJaptAH, tadyathA - sUkSmanigodajIvAzca - bAdaranigodajIvAzva | sUkSmanigodajIvA dvividhAH prajJaptAH tadyathA - paryAptAzcA'paryAptAzca / bAdaranigodajIvA dvividhAH prajJaptAH tadyathA - paryAptAzcA'paryAptAzca ||suutr 134 // visesAhiyA' sUkSma paryAtaka jIvoM kI apekSA sAmAnya sUkSma jIva vizeSAdhika haiM // 133 // 'suhumA visesAhiyA' sUkSma paryApta lavonA uratAM sAmAnya sUkSma lava vizeSAdhi che. // sU. 133 // jIvAbhigamasUtra
Page #1265
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1252 jIvAbhigamasUtre TIkA-'kaivihA NaM bhaMte ! NioyA paNNattA, katividhAH khalu bhadanta ! nigodAH prajJaptAH (nigodAH jIvAnAmAdhAravizeSAH) bhagavAnAha-'goyamA ! duvihA NioyA pannattA taM jahA-NioyA ya NioyajIvA ya' gautama ! dvividhA nigodAH prajJaptAH sAmAnyataH tadyathA-nigodAzca (nigodA jIvA zrayavizeSAH) nigodajIvAzca vibhinna taijasakArmaNajIvA eva / 'NioyANaM bhaMte ! kaivihA pannattA ? goyamA duvihA pannattA taM jahA-suhumaNi oyA ya, bAyaraNioyA ya' nigodAH khalu bhadanta ! katividhAH ? nigodoM kI vaktavyatA'kaivihANaM bhaMte ! nigodA paNNattA'-ityAdi / TIkArtha-gautama ne isa sUtra dvArA prabhu se aisA pUchA hai-'kai. vihANaM bhaMte ! nigodA paNNattA' he bhadanta ! nigoda kitane prakAra ke ke kahe gaye haiM ? ananta jIvoM kA jo AdhAra hotA hai vaha nigoda arthAt zarIra kahA gayA hai uttara meM prabhu ne kahA hai-'goyamA ! duvihA NioyA paNNattA' he gautama ! nigoda do prakAra ke kahe gaye haiM-'taM jahA' jaise-'NioyA ya NiodajIvA ya' eka nigoda dUsare nigoda jIva jIvoM ke Azraya vizeSa jo ho ve nigoda haiM aura jinake taijasa aura kArmaNa bhinna hote haiM ve nigoda jIva haiN| 'NioyANaM bhaMte ! kativihA paNNattA' he bhadanta ! nigoda kitane prakAra ke kahe gaye haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! duvihA pa0 taM jahA' he gautama ! nigoda do prakAra ke kahe gaye haiM-jaise-'suhumaNioyA ya nigAhonu thana 'kaivihANa bhaMte ! nigodA paNNattA' chatyAhi TIkAI-gautamasvAmIe A sUtra dvArA prabhuzrIne evuM pUchela che ke'kivihaannN bhaMte ! nigodA paNNattA' mAvan ! nigo 14sA pra42nA kahelAmAM Avela che? anaMta jIvone je AdhAra hoya te nigoda arthAta zarIra kahevAya che. A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke'goymaa ! duvihA NioyA paNNattA' 3 gautama ! nigAha meM prA2nA huvAmA mAyesa cha. 'taM 'jahA' gema 'NioyA ya NioyajIvAya' se nigAha bhane bIjA nigoda jIvonA AzrayasthAna rUpa je hoya te nigeda kahevAya che. ane 22 tesa mane bhara bhinna hAya te nigAha cha. 'NioyANa bhaMte ! kativihA paNNattA' he mAvan ! nigAha DeTA prA2nA vAmAM mAvesa cha ? yA prazna uttaramA prabhuzrI he cha -'goyamA duvihA paNNattA taM jahA' gautama! nigAha meM prAranA apAmA mAvesa che. sabhaDe-'suhumaNioyAya jIvAbhigamasUtra
Page #1266
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.134 nigodasvarUpanirUpaNam 1253 bhagavAnAha-gautama! dvividhAH prajJaptAH tadyathA-sUkSma nigodAzca sarvalokapannAH bAdaranigodAzca-mUlakandAdayaH / 'suhuma NioyANaM bhaMte ! kaivihA pannattA? goyamA! duvihA pannattA taM jahA-pajjattA ya apajjattA ya' sUkSmanigodAH khalu bhadanta ! katividhAH prajJaptAH ? gautama ! dvividhAH tadyathA-paryAptAzcA'paryAptAzca / 'bAyara NioyA vi duvihA pannattA-taM jahA-pajjattA ya apajjattA ya' bAdaranigodA api dvividhAH prajJaptAH tadyathA-paryAptAzcA'paryAptAzca / ___atha nigodajIvAn darzayati-'nioyajIvA NaM bhaMte ! kaivihA pannattA ? duvihA pannattA taM jahA-muhuma nioyajIvA ya bAyara nioyajIvA ya' nigodaya bAyara NioyA ya' sUkSma nigoda aura bAdara nigoda samastaloka meM sUkSma nigoda tila meM taila kI taraha bhare hue rahate haiM mUlakandAdi rUpa jo jIva vizeSa haiM ve bAdara nigoda haiM / punaH prazna-'suhuma NioyANaM bhaMte ! kati vihA pa0' he bhadanta ! sUkSma nigoda kitane prakAra ke kahe gaye hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! duvihA paNNattA' he gautama ! sUkSma nigoda do prakAra ke kahe gaye haiM 'taM jahA' jaise-'pajjattagA ya apajjattagA ya' paryAptaka aura aparyAptaka isI prakAra se 'bAyaraNioyA vi duvihA paNNattA' bAdara nigoda bhI do prakAra ke kahe gaye haiM-'taM jahA' jaise-'pajjattagA ya apajjattagA ya' bAdara paryAptaka aura bAdara aparyAptaka 'NiogajIvANaM bhaMte ! kati vihA paNNattA' he bhadanta ! nigoda jIva kitane prakAra ke kahe hai ? uttara meM prabhu kahate haiM ? 'duvihA paNNattA' he gautama ! nigoda jIva do bAyaraNioyAya' sUkSma nigAha mane mA42 nigAha samastomA sUkSma nigAha talamAM telanI jema bharelA rahe che. mULa kanda vigere rUpa je jIva vizeSa cha, te mA42 nigoha che. prazna 'suhumaNioyANaM bhaMte ! kativihA paNNattA' hai bhagavad sUma nigoda keTalA prakAranA kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA ! duvihA paNNattA' 3 gautama ! sUkSma nigAha me 42nA uvAmAM Ave che. 'taM jahA' bho 'pajjattagAya apajjattagAya' paryApta ane 255ryAta me pramANe "bAyaraNioyAvi duvihA paNNattA' mA12 nigAha 54 me praa2n| vAmAM mAvesa cha 'taM jahA' 'pajjattagAya apajjattagAya' mA62 5yo H4 mane mA62 205ryAta "NiogajIvANaM bhaMte ! kati vihA paNNattA' lagavan ni / 2 // 4AmA mAveza . yA praznanA uttaramA anuzrI 4 cha -'duvihA paNNattA' gautama ! nigAha jIvAbhigamasUtra
Page #1267
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1254 jIvAbhigamasUtre jIvAH khalu bhadanta ! katividhAH prajJaptAH ? gautama ! dvividhAH prajJaptAH tadyathAsUkSmanigodajIvAzva, bAdaranigodajIvAzca / ubhayatra cakArau nigodajIvatayA tulyatApradarzaka | 'muhamanioyajIvA duvihA pannattA, taM jahA - pajjattagA ya apajjagAya' sUkSmanigodajIvA dvividhAH prajJaptAH tadyathA - paryAptakAzcA'paryAptakAtha / ubhayatra cakArau tulyatAM dyotayataH / ' bAyaranioyajIvA duvihA pannattA taM jahA - pajjattagAya apajjattagA ya' bAdara nigodajIvA dvividhA prajJaptA-stadyathA paryAptakAcA paryAptakAzceti // 0 // 134 // - sAmAnyato nigodavarNam - mUlam - nioyANaM bhaMte! davvaTTayAe kiM saMkhejA, asaMkhejA, anaMtA ? goyamA ! no saMkhejA asaMkhejA no anaMtA, evaM pajjattagA vi apajattagA vi / suddamaNioyANaM bhaMte ! dava yAe kiM saMkhejA asaMkhejA anaMtA ? goyamA ! No saMkhejA, asaMkhejA no anaMtA, evaM pajattagA vi apajattagA vi / evaM bAyarA vi pajjattagA vi apajjattagA vi no saMkhejjA asaMkhejjA No anaMtA / nioyajIvANaM bhaMte! davvaTTayAe kiM do prakAra ke kahe gaye hai jaise- 'suhuma Nioda jIvA ya bAyaraNioya jIvA ya' sUkSma nigoda jIva aura bAdara nigoda jIva nigoda jIvoM meM tulyatA sUcana karane ke sUtra meM do 'ca' zabda prayukta kiye gaye haiM / 'suma NiodajIvA dubihA paNNattA' sUkSma nigoda jIva do prakAra ke kahe gaye haiM jaise 'pajjattagA ya apajjattagA ya' eka paryAptaka aura dUsare aparyAptaka 'bAyara Nioda jIvA duvihA paNNattA' bAdara nigoda jIva do prakAra ke kahe gaye haiM- jaise 'pajjattagA ya agajjattagA ' eka paryAptaka aura dUsare aparyAptaka // 134 // lava me prahAranA hevAmAM Ave che. prema - 'suhumaNioya jIvAya bAyaraNioda nIvAya' sUkSma nigeAda jIva ane mAdara nigeAda jIva nigeAda jIveAmAM tulyatva atAvavA bhATe sUtrabhAM 'tha' to prayoga 42vAmAM Ave che. 'suhumaNioda jIvA duvihA paNNattA' sUkSma nigoha lava me praaranA aDevAmAM Ave che. bhebhaDe'pajjattagAya apajjattagAya' me paryAsa ane jIle paryAsa 'bAyaraNigoda jIvA dubihA paNNattA' mAharanigoha lava pazu me aAranA bha - 'pajjattagAya apajjattagAya' me paryAsa mane mIna jIvAbhigamasUtra hevAmAM Ave che. yaryAsa ||suu. 134 //
Page #1268
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.135 sAmAnyato nigodasvarUpanirUpaNam 1255 saMkhejjA asaMkhejjA aNaMtA ? goyamA! no saMkhejjA no asaMkhejjA aNaMtA, evaM pajjattagA vi apajjattagA vi, evaM suhamanioya jIvA vi pajjattagA vi apajjattagA vi, bAyaranioyajIvA vi pajjattagA vi apajjattagA vi| nioyANaM bhaMte ! paesaTTayAe ki saMkhejjA0 ? pucchA, goyamA ! no saMkhe jjA no asaMkhejjA, aNaMtA, evaM pajjattagA vi apajjattagA vi / evaM suhamanioyA vi pajjattagA vi apajjattagA vi ya, paesaTrayAe savve aNaMtA, evaM bAyaranioyA vi pajjattagA vi apajjattayA vi, paesaTrayAe savve aNaMtA evaM nioyajIvA navavihA vi paesaTrayAe savve annNtaa| eesi NaM bhaMte ! nioyANaM suhamANaM bAyarANaM pajjattayANaM apajjattayANaM davaTTayAe paesaTTayAe davvaTupaesaTTayAe kayare kayarehito appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA bAyaranioyA pajjattayA davvaTyAe bAyaranioyA apajjattayA davvaTyAe asaMkhejjaguNA, suhumanioyA apajjattayA davvaTayAe asaMkhejjaguNA, suhumanioyA pajjattayA davvaTTayAe saMkhejjaguNA, evaM paesaTTayAe vi / davvaTupaesaTTayAe savvasthovA bAyaranioyA ya apajjattA davvaTTayAe jAva suhumanioyA pajjattayA ya davvaTrayAe saMkhejjaguNA, suhamanioe. hito pajjattaehiMto davvaTTayAe bAyaranioyA pajjattA paesaTuyAe aNaMtaguNA, bAyaranioyA apajjattA paesaTTayAe asaM. kheja0 jAva suhamanioyA pajjattA paesaTrayAe saMkhejjaguNA / evaM NioyajIvA vi, NavaraM saMkamae jAva suhamaNioyajIvehito pajjattaehito davvaTyAe bAyaranioyajIvA pajjattA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA, sesaM taheva jAva suhumaNioya jIvA pajjattA paesaTTayAe sNkhejjgunnaa| eesi NaM bhaMte ! jIvAbhigamasUtra
Page #1269
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1256 jIvAbhigamasUtre nioyANaM suhamANaM bAyarANaM pajjattANaM apajjattANaM nioyajIvANaM suhamANaM bAyarANaM pajjattayANaM apajjattayANaM davvaTrayAe paesaTTayAe kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA! savvatthovA bAyaranioyA pajjattA daThavaTrayAe, bAyaranioyA apajjattA davvaTrayAe asaMkhe jjaguNA, suhumanioyA apajjattA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA, suhumanioyA pajjattA davvaTTayAe saMkhejjaguNA, suhumanioe. hiMto davvaTyAe bAyaranioyajIvA pajjattA davvaTrayAe aNaMtaguNA, bAyaranioyajIvA apajjattA davvaTrayAe asaM khejjaguNA, suhamanioyajIvA apajjattA davvaTrayAe asaMkhejja gaNA, suhamanioyajIvA pajjattA davvaTrayAe saMkhejjaguNA, paesaTrayAe, savvatthovA bAyaranigoyajIvA pajjattA paesaTTayAe, bAdaranioyA apajjattA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA, suhama nioya jIvA apajjattayA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA, suhumanioyajIvA pajjattA paesaTTayAe saMkhejjaguNA, suhamaNioya jIvehito paesaTTayAe bAyaraNioyA pajjattA paesaTTayAe aNaMtaguNA, bAyaranioyA apajjattA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA, jAva suhamaNioyA pajjattA paesaTayAe saMkhejjaguNA, davvaTrapaesaTrayAe savvatthovA bAyaranigoyA pajjattA davvaTrayAe bAyaranioyA apajjattA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA jAva suhama. nioyA pajjattA davvaTyAe saMkhejjaguNA, suhamanioehito davvaTrayAe bAyaranioya jIvA pajjattA davvaTyAe aNaMtaguNA, sesA taheva jAva suhamaNioyA jIvA pajjattayA davvaTrayAe saMkhejjaguNA, suhumanioya jIvehito davvaTTayAe bAyaranioya jIvA pajjattA paesaTuyAe asaMkhejjaguNA sesA taheva jAva jIvAbhigamasUtra
Page #1270
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1257 prameyadyotikA TIkA pra. 5 sU. 135 sAmAnyato nigodasvarUpanirUpaNam suhumaNioyA pajjattA parasaTTayAe saMkhejjaguNA / se taM chavivahA saMsArasamAvaNNA // sU0 135 // 9 chAyA - nigodAH khalu bhadanta ! dravyArthatayA ki saMkhyeyA asaMkhyeyA anantA ? gautama ! no saMkhyeyA asaMkhyeyA no anantAH, evaM paryAptakA api aparyAptakA ANi sUkSmanigodAH khalu bhadanta ! dravyArthatayA kiM saMkhyeyA asaMkhyeyA anantAH ? gautama ! no saMkhyeyA asaMkhyeyA no anantAH, evaM paryAptakA api aparyAptakA api, evaM bAdarA api paryAptakA api aparyAptakA api no saMkhyeyA asaMkhyeyA no anantAH / nigodajIvAH khalu bhadanta ! dravyarthatayA kiM saMkhyeyA asaMkhyeyA anantAH ? gautama ! no saMkhyeyA no asaMkhyeyA anantAH, evaM paryAptakA api aparyAptakA api evaM sUkSmanigodajIvA api paryAptakA apa, aparyAptakA api, bAdaranigodajIvA api paryAptakA api aparyAptakA api / nigodAH khalu bhadanta ! pradezArthatayA kiM saMkhyeyA0 ? pRcchA ? gautama ! no saMkhyeyA no asaMkhyeyA anantAH, evaM paryAptakA apyaparyAptakA api / evaM sUkSma nigodA api paryAptakA api-aparyAptakA api ca, pradezArtha tayA sarve'nantAH, evaM bAdaranigodA api paryAptakA api aparyAptakA api pradezArthatayA sarvesnantAH, evaM nigodajIvA navavidhA api pradezArthatayA sarve'nantAH / eteSAM khalu bhadanta ! nigodAnAM sUkSmANAM bAdarANAM paryAptakAnAmaparyAptakAnAM dravyArtha - tayA pradezArthatayA dravyArtha pradezArthatayA katare katarebhyo'lpA vA tulyA vA vizepAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA bAdaranigodaparyAptakA dravyArthatayA, bAdaranigodaaparyAptakA dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH, sUkSmanigodA aparyAptakA dravyArthatayA asaMkhyeyaguNAH, sUkSmanigodAH paryAptakA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH, evaM pradezArtha tayA'pi / dravyArtha pradezArthatayA sarvasvokA bAdaranigodAzca paryAptAH, dravyArtha tayA yAvatsUkSmanigodAH paryAptAzca dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH, sUkSmanigodebhyaH paryAptebhyo dravyArthatayA bAdara nigodAH paryAptAH pradezArthatayA'nantaguNAH, bAdaranigodA aparyAptAH pradezArtha tayA'saMkhyeyaguNAH yAvatsUkSmanigodAH paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH / evaM nigodajIvA api, navaraM saMkrame yAvatsUkSmanigodajIvebhyaH paryAptebhyo dravyArthatayA nigodajIvAH paryAptAH pradezArtha tayA'saMkhyeyaguNAH, zeSaM tathaiva - yAvatsUkSmanigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH / eteSAM khalu bhadanta ! nigodAnAM sUkSmANAM bAdarANAM paryAptAnAmaparyAptAnAM nigodajIvAnAM sUkSmANAM vAdarANAM paryAptakAnAmaparyAptakAnAM dravyArthatayA pradezArthatayA katare katarebhyo'lpA vA - bahukA vA yAvad jI0 158 jIvAbhigamasUtra
Page #1271
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1258 jIvAbhigamasUtre vizeSAdhikAH ? gautama ! sarvastokA bAdaranigodAH paryAptA dravyArthatayA bAdaranigodA aparyAptA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH, sUkSmanigodA aparyAptA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH sUkSmanigodAH paryAptA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH sUkSmanigodebhyo dravyArthatayA bAdaranigodajIvAH paryAptA dravyArthatayA'nantaguNAH bAdaranigIdajIvA aparyAptA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH sUkSmanigodajIvA paryAptA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH, sUkSmanigodajIvAH paryAptA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH / pradezArthatayA sarvastokA bAdaranigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA bAdaranigoda aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH, sUkSmanigodajIvA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH sUkSmanigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH sUkSmanigodajIvebhyaH pradezArthatayA bAdaranigodAH paryAptAH pradezArthatayA'nantaguNAH, vAdaranigodA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH yAvatsUkSmanigodAH paryAptAH pradezArthatayA sNkhyeygunnaaH| dravyArthapradezArthatayA sarva stokA bAdaranigodAH paryAptAH dravyArthatayA, bAdaranigodA aparyAptA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH yAvatsUkSmanigodAH paryAptA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH sUkSmanigo debhyo dravyArthatayA bAdaranigodajIvAH paryAptAH dravyArthatayA'nantaguNAH zeSAstathaiva yAvat sUkSmanigodajIvAH paryAptA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH, sUkSmanigodajIvebhyaH paryAptebhyo dravyArthatayA bAdaranigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH zeSAstathaiva yAvat sUkSmanigodAH paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH / ta ete SaDvidhAH saMsArasamApannakAH ||suu0135|| TIkA-'nioyA NaM bhaMte ! davvaTThayAe kiM saMkhejjA asaMkhejA aNaMtA' jIvAzrayavizeSAH zarIrarUpA nigodAH khalu bhadanta ! dravyArtharUpeNa kiM saMkhyeyAH asaMkhyeyAH anantA vA ? bhagavAnAha-'goyamA ! no saMkhejjA asaM 'NigodANaM bhaMte ! vvaTThayAe kiM saMkhejjA asaMkhejjA'-i0 / TIkArtha-gautama ne isa sUtra dvArA prabhu se pUchA hai-'NigodANaM bhaMte / vvaTTayAe ki saMkhejjA asaMkhejjA aNaMtA' he bhadanta ! dravyarUpa se nigoda-jIvAzraya vizeSa zarIra rUpa nigoda kyA saMkhyAta haiM yA asaMkhyAta haiM ? yA ananta haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'NiogANaM bhate ! vvayAe saMkhejjA asaMkhejjA' tyAha TI -gautamasvAmI prasuzrIna pUche che 3-'NigodANaM bhaMte ! davvaTrayAe ki saMkhejjA asaMkhejjA aNaMtA' hai sAvan ! dravya 3pe nigoha-vAzraya vizeSa zarIra rUpa nigoda zuM saMkhyAta che? athavA asaMkhyAta che? ke bhanata cha 1 mA prazna uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA ! no saMkhejjA jIvAbhigamasUtra
Page #1272
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.135 sAmAnyato nigodasvarUpanirUpaNam 1259 khejjA no aNaMtA' gautama ! no saMkhyeyA agulA'saMkhyeyabhAgAvagAhanavatAM teSAM sarvalokA''pannatvAt-ato'saMkhyeyAH asaMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAta, anantA api no anantatayA kevalavedasA'nupalambhAt iti / 'evaM pajjattagA vi' evameva paryApta nigodA api no sakhyAtAH no anantAH kintvasaMkhyAtAH jnyeyaaH| 'evaM apajjattagA vi' evam-aparyAptanigodA api asaMkhyAtA eva / 'suhuma nibhoyANaM bhaMte ! davvaTThayAe ki sakhejjA asaMkhejjA arNatA ? goyamA ! no saMkhejjA asaMkhejjA no aNaMtA' sUkSmanigodAH khalu bhadanta ! dravyArthatayA ki saMkhyAtAH asaMkhyAtAH anantAH veti praznaH bhagavAnAha-gautama ? no saMkhyeyAH zarIrApekSayA'GgulAsaMkhyeyabhAgAvagAhanAnAM sakalalokApannatvAt kintu asaMkhyAtAH asaMkhyeyalokAkAzapradezapramANAt-anantA api no bhavanti kevalavedasA'nupalambhAt / 'evaM pajjattagAvi' evametadyuktoktyA'saMkhyAtA eva, paryAptasUkSmanigodA dravyArthatayA jJeyAH / 'evaM apajjattagA vi evam aparyAptakA api sUkSma'goyamA ! no saMkhejjA asakhejjA no aNaMtA' he gautama ! nigoda na saMkhyAta haiM aura na ananta haiM kintu asaMkhyAta haiN| 'evaM pajja. ttagA vi apajjattagA vi' isI prakAra se paryApta nigoda bhI na saMkhyAta hai na ananta haiM kintu asaMkhyAta haiM / 'evaM apajjattagA vi' isI prakAra aparyAptaka nigoda bhI asaMkhyAta hI haiM ananta Adi nahIM haiN| 'suhumaNioyajIvA NaM bhaMte ! vaTTayAe kiM saMkhejjA asaMkhejA aNaMtA' he bhadanta ! sUkSma nigoda jIva kyA dravya dRSTi se saMkhyAta haiM ? yA asaMkhyAta haiM ? yA ananta haiM ? isake uttara meM prabha kahate haiM-'goyamA ! No saMkhejA, asaMkhejjA, No aNaMtA' he gautama ! sUkSma nigoda jIvana saMkhyAta haiM na ananta hai kintu asaMkhyAta haiN| 'evaM pajjattagA vi apajjattagA vi' isI prakAra se sUkSma nigoda asaMkhejjA no aNaMtA' gautama ! nigAha sadhyAta nathI. mana mAnata paNa nathI. 52 misa jyAta cha. 'evaM pajjattagAvi apajjattagA vi' se prabhArI paryAta nigoDa 59 sadhyAta nathI. manAta 55 nathI. 52'tumasabhyAta che. 'evaM apajjattagA vi' se pramANa aparyApta nigAha 5 masabhyAta che. manAta sabhyAta nathI. 'suhumaNiAyajIvANaM bhaMte ! davvaTThayAe ki saMkhejjA asaMkhejjA aiA' he bhagavana sUkSma nigada che dravya daSTithI zuM saMkhyAta che ? athavA asaMkhyAta che? ke anaMta che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke'goymaa ! No saMkhejjA, asaMkhejjA, No aNaMtA hai gautama ! sUkSma nigAha / saMjyAta nathI. te manaMta 5 nathI tu masabhyAta cha. 'evaM jIvAbhigamasUtra
Page #1273
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1260 jIvAbhigamasUtre nigodA asaMkhyAtAH no saMkhyAtA no anantA uktyukteH| 'evaM vAyarA vi pajjagAvi apajjattagAvi no saMkhejjA asaMkhejjA no aNaMtA' evaM vAdara nigodA api dravyArthatayA paryAptakA api aparyAptakA api no saMkhyAtAH no anantAH kintu asaMkhyAtA AlApa UhanIyaH / saMprati dravyArthatayA nigodajIvasaMkhyAM jJAtumAha-'nioyajIvANaM bhaMte ! davaTThayAe ki saMkhejjA asaMkhejjA aNatA ? goyamA ! no saMkhejjA no asaMkhejjA aNaMtA' nigodajIvAH khalu bhadanta ! dravyArthatayA kiM saMkhyAtAH asaMkhyAtA anantA vA ? bhagavAnAha-gautama ! no saMkhyAtAH no asaMkhyAtAH kintu anantAH pratinigodamanantAnAM nigodadravyajIvAnAM bhAvAt iti / 'evaM pajjattagA vi apajjattagA vi evaM paryAptakA aparyAptakA api nigodajIvA dravyArthatayA'nantA eva, paryAptaka bhI aura sUkSma nigoda aparyAptaka bhI asaMkhyAta hI haiM saMkhyAta yA ananta nahIM haiM / 'evaM suhuma Nioya jIvA vi pajjattagA vi apajjattagA vi' isI taraha se sUkSma nigoda jIva bhI haiM aura inake paryAptaka aura aparyAptaka bheda bhI asaMkhyAta hI haiM saMkhyAta yA ananta nahIM haiN| 'bAyaraNiodajIvA vi pajjattagA vi apajjattagA vi' isI prakAra se bAdara nigoda jIva aura unake bheda rUpa paryAptaka aura aparyAptaka bheda bhI asaMkhyAta hI haiN| saMkhyAta yA ananta nahIM haiM / 'NiodANaM bhaMte ! paesaTTayAe kiM saMkhejjA, asaMkhejjA aNaMtA ?' he bhadanta nigoda kyA pradezoM kI dRSTi se kyA saMkhyAta haiM ? yA asaMkhyAta haiM ? yA ananta haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! no saMkhejjA, no asaMkhejjA, aNaMtA' he gautama ! nigoda pradezoM kI dRSTi se na saMkhyAta haiM, na asaMkhyAta haiM, kintu ananta pajjattagA vi apajjattagA vi' me04 pramANe sUkSma nigAha paryAta ane sUkSma nigAI 255ryAta4 5 2masabhyAta cha. saNyAta mAnata nathI. 'evaM sahamaNioyajIvA vi pajjattagA vi apajjattagA vi' me pramANe sUkSma nigoda che paNa samajavA. ane tenA paryAptaka ane aparyAptaka bhedo paNa asabhyAta cha. sadhyAta mAnata nathI. 'bAyara NiodajIvA vi pajjattagA vi apajjattagA vi' me04 pramANe mA62 nigAha 71 mane tenA me rUpa paryApaka ane aparyApaka bhedo paNa asaMkhyAtaja che. saMkhyAta ke anaMta nathI. 'NiodANaM bhaMte ! paesaThThayAe kiM saMkhejjA, asaMkhejjA, aNaMtA' he bhagavan nigada pradezanI daSTithI zuM saMkhyAta che? athavA asaMkhyAta che? ke anaMta jIvAbhigamasUtra
Page #1274
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.135 sAmAnyato nigodasvarUpanirUpaNam 1261 kintu no saMkhyeyAH no saMkhyeyA vA jnyeyaaH| evaM suhumaNimaoya jIvA vi pajjattayA vi apajjattayA vi' evaM paryAptakA api aparyAptakA api sUkSmanigodajIvA dravyArthatayA'nantA eva, no saMkhye yA na vA'saMkhyeyA boddhavyAH / 'bAyaranioya jIvA vi pajjattagA vi apajjattA vi' evaM sAmAnya bAdaranigodavat paryAptakA aparyAptakA api bAdaranigodajIvA saMkhyeyA'saMkhyeyahInA anantA jnyeyaaH| saMprati pradezatayA navasUtreSu nigodasUtratrayamAha-'nioyA NaM bhaMte ! paesaTTayAe ki saMkhejjA0 pucchA ? goyamA ! no saMkhejjA no asaMkhejjA aNatA, evaM pajjattayA vi apajjattayA vi| evaM muhuma NioyA vi pajjattayA vi apajjattayA vi ya paesaTTayAe savve aNaMtA' nigodAH khalu bhadanta ! ki saMkhyeyA asaMkhyeyA anaMtAveti praznaH pradezArthatayA ? bhagavAnAha-gautama ! anantA evaM na saMkhyeyA asaMkhyayA bhavanti / evaM paryAptakA api aparyAptakA api nigodAH pradezArthatayA'nantAH saMkhyeyA'saMkhyeyA neti saMkSepaH 'evaM sAmAnyanigodavatsUkSmanigodAH paryAptAzcApi aparyAptAzcApi saMkhyeyA'saMkhyeyahInA anantA bhavanti / kiM bahunA-pradezArthatayA sAmAnyato nigodAH sUkSmanigodAH paryAptA aparyAptAH sarve sAkalyena anantAH na tu saMkhyeyA asaMkhyeyAveti nisskrssH| 'evaM bAyaranioyA vi pajjattayA vi apajjattayA vi' evaM 'evaM pajjattagA vi apajjattagA vi' isI prakAra ke inake paryAptaka aura aparyAptaka bheda rUpa jo nigoda haiM ve bhI haiM arthAt ye paryAptaka aura aparyAptaka nigoda pradezoM kI apekSA ananta hI haiM saMkhyAta yA asaM. khyAta nahIM haiN| 'evaM suhuma NioyA vi pajjattagA vi apajjattagA vi' isI taraha se sUkSma nigoda bhI aura unake paryAptaka aura aparyAptaka bheda bhI pradezoM kI dRSTi se ananta hI haiM saMkhyAta yA asaMkhyAta nahIM haiN| 'evaM bAyara nigoyA vi pajjattayA vi appajjattayA vi' paesaTayAe savve aNaMtA' isI prakAra ke bAdara nigoda bhI aura unake paryAtaka aparyAptaka bheda bhI pradezoM kI dRSTi se ananta hI hai saMkhyAta yA hai? // prazna uttaramA pramuzrI 4 cha -'goyamA ! no sakhejjA, no ausakhejjA, aNaMtA' hai gautama ! nigaa| prazAnI thI sadhyAta nathI tamanna sasa yAta 594 nathI. 59 mata che. 'evaM pajjattagA vi apajjattagA vi' eja pramANe temanA paryAptaka ane aparyAptakanA bheda rUpa je nigoda che te paNa samajavA. athaoNt A payohaka ane apasaka nigoda pradezonI daSTithI mana ta cha, sadhyAta OM asaNyAta DAta nathI. 'evaM suhuma NioyA vi pajjattagA vi apajjattagA vi' me pramANe sUkSma nigAha 5mane tanA jIvAbhigamasUtra
Page #1275
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1262 jIvAbhigamasUtre bAdaranigodA api paryAptakA api aparyAptakA api pradezArthatayA'nantAH na tu saMkhyA asaMkhyeyAveti 'paesaiyAe sacce aNaMtA' pradezArthatayA sarve bAdara nigodA anantA eva na saMkhyAtA asaMkhyAtAH / ' evaM NioyajIvA navavihA vi paTTayAe sacve aNaMtA' evaM pUrvavarNitasAmAnyanigodA yathA dravyArtha - tayA tathaiva pradezArthatayA sAmAnya sUkSma bAdaratrayabhedavantaH paryAptA'paryAptayuktA navavidhA api sarve nigodajIvA anantA eva, na tu saMkhyAtA'saMkhyAtAH sakalanayA navanigodasUtrANi nava sAmAnyato nigoda jIvasUtrANi sarvasaMkalanayA - STAdaza nigodaviSaye sUtrANi bhavanti / asaMkhyAta nahIM haiM / 'evaM Nioda jIvA navavihA vi paesaTTayAe savve anaMtA' isI prakAra pradezoM kI apekSA se nau prakAra ke bhI nigoda jIva saba ananta hI haiM saMkhyAta yA asaMkhyAta nahIM hai / nigoda jIvoM meM bhI jo yahAM navavidhatA kahI gaI hai vaha isa prakAra se haiM - 1 sAmAnya nigoda 2 sUkSma nigoda, aura 3 bAdara nigoda ye 3 bheda mUla meM haiM aba inake 3-3 bheda aura karake milAne para nigoda ke nau bheda ho jAte haiM - ve bheda isa prakAra se batAe gaye haiM- sAmAnya nigoda 1 sAmAnya paryApta nigoda 2 sAmAnya aparyApta nigoda 3 sAmAnya sUkSma nigoda 1 sAmAnya sUkSma paryApta nigoda 2 aura 3 paryAptaka ane aparyAptaka bheda paNa pradezanI dRSTithI anaMtaja che. saMkhyAta } asaMkhyAta hotA nathI. 'evaM bAyara NioyA vi pajjattayA vi apajjattayA vi paTTayAe savve aNatA' pramANe mAhara nigoha ane tenA paryA aparyAptaka bheda paNa pradeza paNAthI anaMta ja che. saMkhyAta ke asa'khyAta nathI. nigoha bhayobhAM aDIMyAM nava prahAra yA hevAmAM Ave che. evaM NiodajIvA navavihAvi parasaTTayAe savve anaMtA' se pramANe ahezapAzAthI nava prakAranA nigeAda jIvA paNa anaMta ja che. saMkhyAta ke asaMkhyAta nathI. ahIyAM nigeAda jIvAmAM je nava prakArapaNuM kahela che te A pramANe che. 1 sAmAnya nigeAda sUma nigeAda ane bAdara nigeda mUlamAM A rItanA traNa bhe che. tenA 3-3 traNa traNa bheda khIjA karavAthI badhA maLIne nigedonA nava bhedA thaI jAya che. e bheda A pramANe batAvavAmAM Avela che. sAmAnya nigeAda 1 sAmAnya paryAptaka nigeAda, 2 sAmAnya aparyAptaka nigeAda 3 sAmAnya sUkSma nigoda 1 sAmAnya sUkSma paryAptaka nigeAda 2 ane sAmAnya sUkSma aparNAM jIvAbhigamasUtra
Page #1276
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 5 sU. 135 sAmAnyato nigodasvarUpanirUpaNam 1263 athaiSAM dravyArthatayA pradezArtha tayobhayatayA ca parasparamalpabahutvam - "eesiNaM bhaMte ! NioyANaM suhumANaM bAyarANaM pajjattayANaM NioyajIvANa suhumANaM bAyarANaM pajjattayANaM apajjattayANaM davvaTTayAe pasaTTayAe kayarekayare hito appA vA jAva visesAhiyA' eteSAM khalu bhadanta / nigodAnAM sUkSmANAM vAdarANAM paryAptakAnAmaparyAptakAnAm, tathA nigodajIvAnAM sUkSmANAM bAdarANAM paryAptakAnAmaparyAptakAnAM dravyarUpeNa- pradezarUpeNa ca katarebhyaH katare - sAmAnya sUkSma aparyApta nigoda tathA sAmAnya bAdara nigoda 1 sAmAnya bAdara paryApta nigoda 2 aura sAmAnya bAdara aparyApta nigoda 3 isI prakAra se nigoda jIvoM ke bhI nau bheda kaha lenA cAhiye kula bheda nigoda aura nigoda jIvoM ke 9-9 milAne se 18 ho jAte haiM ina 18 bhedoM ke 18 sUtra hote haiM / 18 sUtroM dvArA varNita ye nigoda aura nigoda jIva saba pradeza dRSTi kI apekSA se ananta haiM / aba sUtrakAra inakA dravya dRSTi se, pradeza dRSTi se aura ubhaya dRSTi se paraspara meM alpabahutva kA kathana karate haiM - isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai - 'eesi NaM bhaMte ! NioyANaM sudumANaM bAyarANaM pajjattayANaM apajjattayANaM davvadvayAe, paesa yAe davvaTThapasAe kare kayarehiMto appA vA bahuyA vA' he bhadanta ! ina nigodoM ke nigoda sUkSmoM ke aura nigoda bAdaroM ke jo ki paryApta aura aparyApta haiM bIca meM kauna dravya kI apekSA pradezoM kI taka nigeAda 3 tathA sAmAnya khAdara nigeAda 1 sAmAnya khAdara paryApta nigeAda 2 ane sAmAnya khAdara aparyAptaka nigeAda 3 Aja pramANe nigeAda jIvAnA paNa nava bheTThA samajI levA. nigeAda ane nigeAda jIvAnA kula bheda nava nava thAya che ta mannenA meLavavAthI 18 aDhAra bhedA thai jAya che. A aDhAra bhedanA 18 aDhAra sUtreA thAya che. A aDhAra sUtrA dvArA varNavavAmAM Avela A nigeAda ane nigeAda jIva badhA pradezapaNAthI anaMta che. have sUtrakAra A khadhAnuM dravyapaNAthI pradezapaNAthI ane banne prakArathI parasparanA alpa bahutvanuM kathana kare che. A saMbaMdhamAM gautamasvaamii anuzrIne me pUche che - eesiNaM bhaMte! NioyANaM suhumANaM bAyarANaM pajjattayANaM apajjattagANaM dvvaTTyAe paesaTuyAe davvaTupaesa TThayAe kayare kayare hito0' he bhagavan ! yA nigohonA nigoha sUkSmAnA bhane nigoha mAdarezanA je paryApta ane aparyApta bhede che temAM dravyanI apekSAthI pradezeAnI apekSAthI. ane dravya pradezAnI apekSAthI kANu keAnAthI alpa che? ane kANu jIvAbhigamasUtra
Page #1277
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1264 jIvAbhigamasUtre 'lpA vA - bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA bhavantIti praznaH bhagavAnAha - gautama ! 'savvatthovA bAyaraNioyA pajjattA davvaTTayAe - bAyaraNioyA apajjattayA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA' sarvastokA bAdaranigodA mUlakandAdigatAH paryAptA dravyArthatayA bhavanti pratikSetravartitvAt - ( ebhyaH) aparyAptabAdara nigodA dravyArthatayA saMkhyeyaguNA ekaika paryAptavAdara nigodanizrayA'saMkhyeyAnAmaparyAptAnAM bAdaranigodanAmutpAdAt / 'muhumaNioyA apajjattayA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA' ebhyo'paryAptabAdaranigodebhyo'paryApta sUkSmani godA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH sakalalokApannatayA kSetrasyA'saMkhyeyaguNatvAt 'suhumaNioyA pajjattayA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA ebhyaH sUkSmanigodAH paryAptakA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH sUkSmeSvoghato'paryAptebhyaH paryAptakAnAM apekSA aura dravya pradeza donoM kI apekSA alpa haiM ? kauna inakI apekSA bahuta hai kauna inakI apekSA barAbara haiM ? aura kauna inakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! satvatthovA bAdara NioyA pajjattagA davvaTTayAe, bAdara NigodA apajjattagA dacvaTTayAe asaMkhejjaguNA' he gautama ! bAdara nigoda paryAptaka dravya dRSTi se saba se kama haiM kyoMki ye pratiniyata dezavartI hote haiM / inakI apekSA aparyAptaka bAdara nigoda haiM ve dravya dRSTi se asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| kyoMki eka eka paryApta bAdara kI nizrA se asaMkhyAta bAdara nigodoM kA utpAta hotA rahatA hai 'suhumaNiodA apajjattagA davvaTTayAe asaMkhejjaguNA, suhuma NioyA pajjattagA dacvaTTayAe saMkhejjaguNA' inakI apekSA jo sUkSma nigoda aparyAptaka jIva haiM ve dravya dRSTi se asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA jo keAnI apekSAe vadhAre che ? ane kANa kAnI kharekhara che ? ane keNu keAnA karatAM vizeSAdhi che ? mA praznanA uttaramA prabhuzrI 4 che - 'goyamA ! savvatthovA bAdara NioyA pajjattagA davvaTTayAe bAdaraNigodA apajjattagA davvaTTayAe asaMkhejja guNA' he gautama! mahara nigoha paryApta dravya dRSTithI sauthI gochA che. kemake teo prati niyata dezamAM rahenArA heAya che. tenA karatAM je aparyAptaka mAdara nigoda che. te dravyapaNAthI asaMkhyAtagaNA vadhAre che. kemake eka eka paryAptaka khAdaranI nizrAthI asaMkhyAta mAnnura nigodAnA utpAta tha laya che. 'suhumaNigodA ajjattagA davvaTTayAe asa khejjaguNA; suhumaNioyA pajjattagA davvaTTayAe saMkhejjaguNA' tenA 42tA ne sUkSma nigoha aparyApta jIva che te dravyapaNAthI asaMkhyAtagaNA vadhAre che. tenA karatAM je sUkSma jIvAbhigamasUtra
Page #1278
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 5 sU. 135 sAmAnyato nigodasvarUpanirUpaNam 1265 saMkhyeyaguNatvAt ' evaM parasaTTayAe bi' evaM pradezArthatayA'pi tathAhi - sarvastokA bAdaranigodA : paryAptAH pradezArthatayA dravyANAM stokatvAt tebhyo bAdaranigodA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH dravyANAmasaMkhyeyaguNatvAt / tebhyaH sUkSmanigodAH aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH, tebhyaH sUkSmanigodAH paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH dravyANAM saMkhyeyaguNatvAt iti / 'davva paTTayAe' ubhayatayA vicAraM prastauti 'savvatthovA bAyaraNioyA ya pajjattayA davvaTTayAeM sarvastokA bAdaranigodAca paryAptAH santastu dravyAtayA asaMkhyeyaguNAH tebhyaH sUkSmanigodA aparyAptA dravyArtha tayA'saMkhyeguNAH, 'jAva suhuma nioyA pajjattayA davvaTTayAe saMkhejjaguNA' tebhyaH sUkSmanigodAH sUkSma nigoda paryAptaka haiM ve dravya dRSTi se saMkhyAtaguNeM adhika haiN| kyoMki sUkSmoM meM sAmAnya se aparyAptoM kI apekSA paryApta saMkhyAtaguNeM hI hote hai / ' evaM paesaTTayAe vi' isI taraha se pradeza dRSTi se bhI jAnanA cAhiye arthAt pradeza dRSTi se sabase kama paryApta bAdara nigoda jIva hai kyoMki dravyoM kI stokatA hai / inakI apekSA aparyApta bAdara nigoda jIva pradeza dRSTi se asaMkhyAtagurNe adhika haiN| kyoMki dravya asaMkhyAtagurNe adhika haiM inakI apekSA aparyApta sUkSma nigoda aparyApta jIva pradeza dRSTi se asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / ina kI apekSA sUkSma nigoda paryAptaka jIva pradeza dRSTi se saMkhyAtagurNe adhika haiM, kyoMki dravya saMkhyAtaguNita haiM / 'davvaparasaTTayAe' dravya dRSTi aura pradeza dRSTi donoM dRSTiyoM se vicAra karane para 'savvatthovA nigoda paryAptaka che tee dravya paNAthI asa`khyAtagaNA vadhAre che. kemakesUkSmAmAM sAmAnyapaNAthI aparyAptakAnA karatAM paryApta saMkhyAtagaNAja hoya che 'evaM parasaTTayAe vi' mena prabhArI pradeza paNArthI pazu sabhanavu, arthAt pradeza paNAthI sauthI ochA paryAptaka khAdara nigoda jIva che. kemakedravyAnu alpa paNuM che, tenA karatAM aparyAptaka khAdara nigoda jIvA pradeza paNAthI asaMkhyAtagaNA vadhAre che. kemake dravya asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM aparyAptaka sUkSma nigoda paryAptaka jIva pradezapaNAthI asaMkhyAtagaNA vadhAre che. bha dravya saMkhyAtagAgu che. 'davbaTTa parasaTTayAe' dravya pAzAthI ane bhane pradeza pazuAthI khebha janne prArathI vicAra 12vAthI ' savvatthovA bAdaranigodA pajjattagA davvaTTayAe ' mAdara nigoda paryAptaka jIva dravya paNAthI sauthI ochA che. tenAthI asa khyAtagaNA vadhAre khAdara jI0 159 jIvAbhigamasUtra
Page #1279
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1266 jIvAbhigamasUtre paryAptA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH, 'muhuma nioehito pajjattaehito davya?yAe bAyaraNioyA pajjattA paesaTTayAe aNaMtaguNA' sUkSmanigodebhyaH paryAptakebhyaH dravyArthatayA bAdaranigodAH paryAptAH pradezArthatayA'nantaguNAH ekaika nigodasyA'nantA'NukA'nantaskandhaniSpannatvAt / 'vAyaraNioyA apajattA paesaTTAe asaMkhejjaguNA' dravyANAmasaMkhyeyaguNatvAt, tebhyaH sUkSmanigodA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH, 'jAva suhumaNioyA pajjattA paesaTTayAe saMkhejjaguNA' tebhyaH sUkSmanigodAH paryAptA pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH, dravyANAM saMkhyeyaguNatvAt, 'evaM NioyajIvA vi' evaM sAmAnyanigodabAdara nigodA pajjattagA vvayAe' bAdara nigoda paryAptaka jIva dravya dRSTi kI apekSA sabase kama haiM / inase asaMkhyAtaguNeM bAdara nigoda aparyAptaka jIva haiN| inase dravya dRSTi kI apekSA sUkSma nigoda aparyAptaka jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM / inase dravyadRSTi kI apekSA sUkSma nigoda paryAptaka jIva saMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'suhumanigodehito pajjattaehito bAdaranigodA pajjattA paesaTTayAe aNataguNA' paryApta sUkSma nigodoM se bAdara nigodA paryAptaka jIva pradeza dRSTi kI apekSA anantaguNeM adhika haiM 'bAdara nigodA apajjattA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' bAdara nigodA paryAptaka jIvoM se bAdara nigoda aparyAptaka jIva pradeza dRSTi kI apekSA asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| ina bAdara nigoda aparyAptaka jIvoM se pradeza dRSTi kI apekSA sUkSma nigoda aparyAptaka asaMkhyAtaguNe adhika hai sUkSma nigoda aparyAptaka se sUkSma nigoda paryAptaka saMkhyAtaguNe adhika haiN| 'evaM nigoda jIvA vi sAmAnya nigoda kI taraha nigoda jIva nigoda aparyAptaka jIva che. tenA karatAM dravya dRSTinI apekSAthI sUkSma nigoda aparyAptaka jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM dravyadRSTinI apekSAe sUkSma nigAha paryAta 1 sadhyAta vadhAre cha. 'suhuma nigodehito pajja. ttaehito bAdara nigodA pajjattA paesaTTayAe aNaMtaguNA' 5H4 sUkSma nigAho nA karatAM bAdara nigoda paryApaka jIva pradeza paNAthI anaMtagaNuM vadhAre che. 'bAdaranigodA apajjattA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' mA2 nigoha paryAta jenA karatAM bAdara nigoda aparyAptaka jIva pradeza dakiTanI apekSAthI saMkhyAta gaNuM vadhAre che. A bAdara nigoda aparyAptakenA karatAM pradeza daSTinI ape kSAthI sUkSama nigoda aparyAptaka asaMkhyAtagaNA vadhAre che. sUkSama nigeda apryaasn| 42i sUkSma nigAha paryAta sadhyAta vadhAre cha. evaM nigoda jIvAbhigamasUtra
Page #1280
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.135 sAmAnyato nigodasvarUpanirUpaNam 1267 vannigoda jIvA api alpabahutvena jJAtavyAH / 'navaraM saMkamae jAva suhumanioyA pajjattA paesaTTAe saMkhejjaguNA' tebhyaH sUkSmanigodAH, paryAptA pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH dravyANAM saMkhyeyaguNatvAt, 'evaM NioyajIvA vi evaM sAmAnya nigodajIvavannIgedajIvA alpabahutvena jnyaatvyaaH| 'navaraM saMkamae jAva suhumanioyajIve hito pajjattaehito davaTTayAe bAyaraNioyajIvA pajjattA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' ekasyAH karmaprakRteranyasyAM ekasyAH karmaprakRtau prayatnena pariNamanaM sAMkramastatramUloktakrameNA'lpabahutvaM jJAtavyam, saMkramo yAvat sUkSmanigodajIvebhyaH paryAptebhyo dravyArthatayA bAdaranigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH, 'sesaM taheva 'jAva suhumaNioyajIvA pajjattA paesaTTayAe saMkhejjaguNA' zeSaM tathaiva yAvatsUkSmanigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH / eSAmubhayArthatayA'lpatvabahutvAdi-'eesi NaM bhaMte ! suhubhI alpabahutva meM lagA lenA cAhiye 'navaraM saMkamae jAva suhuma nigodajIvehiM pajjattaehiMto vaTTayAe bAyaranigodajIvA pajjattA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' eka karma prakRti kA anya karma prakRti meM prayatna se jo pariNamana ho jAtA hai usakA nAma saMkrama hai isa saMkrama meM mRlokta krama se alpabahutva hai yaha saMkrama yAvat dravyadRSTi se jo sUkSma nigoda paryAptaka jIva hai una jIvoM kI apekSA paryAya dRSTi se bAdara nigoda paryAptaka jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM / 'sesaM taheva jAva suhuma nigodajIvA pajjattA paesaTTayAe saMkhejjaguNA' bAkI kA aura saba kathana pUrvokta jaisA hI hai yAvat sUkSma nigoda jIvoM meM jo paryAptaka jIva haiM ve pradeza dRSTi se saMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'eesi NaM bhaMte ! NigodANaM suhumANaM bAyarANaM pajjattagANaM, jIvA vi' sAmAnya nigAhanI bha nigo vanu a65 mahatva 5 sabhA se. 'gavaraM saMkamae jAva suhumanigodajIvehiM pajjattaehiMto davvadayAe bAyara nigodajIvA pajjattA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' 4 4bhaprakRtinu' bhIla karma prakRtimAM prayatna pUrvaka je pariNamana thaI jAya che. tenuM nAma saMkama che. A saMkramamAM mUkta kamathI a95 bahu paDyuM che. A saMkrama yAvat dravya paNAthI je sUma nigada paryAptaka jIva che. e enA karatAM paryAya daSTithI 42 nigo5ti 1 asabhyAtaga! vadhAre che. 'sesaM taheva jAva sahama nigoda jIvA pajjattA paesaTTayAe saMkhejjaguNA' mInu mI saghaNu 4thana pahelA jema kahevAmAM Avela che eja pramANe che. yAvat sUma nigoda mAM meM paryApta cha teso pradeza pAthI saMdhyAtA dhAre che. 'eesiNaM jIvAbhigamasUtra
Page #1281
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1268 jIvAbhigamasUtre mANaM bAyarANaM pajjattayANaM apajjattayANaM NioyajIvANaM suhumANaM bAyarANaM pajjattayANaM apajjattayANaM davaTTayAe paesaTTayAe kayare kayarehito0' eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmANAM bAdarANAM paryAptakAnAmaparyAptakAnAm tathA (etadvizeSaNa viziSTa) nigodajIvAnAM nigodAnAzca dravyArthatayA katarebhyaH katarelpA bahukA stulyA vizeSAveti praznaH bhagavAnAha-gautama ! 'savvatthovA bAyaranioyA pajjattA davaTTayAe' sarvebhyaH stokA bAdaranigodAH paryAptA dravyArthatayA nigodAnAM stokatvAt 'bAyaraNioyA apajjattA davaTTayAe asaMkhejjaguNA' ebhyo bAdaranigodA aparyAptA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAdhikAH nigodAnAmasaMkhyeyaguNatvAt aparyAptA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNA adhikA bhavanti, 'suhumaNioyA apajjattANaM Nigoda jIvANaM suhumANaM bAyarANaM pajjattagANaM apajjatagANaM davaTTayAe paesaTTayAe kayare kayarehito' aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! sAmAnya nigoda, sAmAnya sUkSma aura sAmAnya bAdara inameM jo paryApta aura aparyApta jIva haiM unake bIca meM kauna jIva kina jIvoM kI apekSA dravya paryAya ubhaya dRSTi se alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM aura kauna kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'savvasthovA bAyara nigodA pajjattA davvaTThayAe' he gautama ! bAdara nigodA meM jo paryAptaka jIva haiM ve dravya dRSTi se saba se kama hai kyoMki nigodoM meM stokatA hai 'bAdaranigodA apajjattagA davaTThayAe asaMkhejjaguNA' inakI apekSA bAdara nigoda aparyAptaka jIva dravya dRSTi bhaMte ! NigodANaM suhumANaM bAyarANaM pajjattagANaM apajjattANaM NigodajIvANaM suhumANaM bAyarANaM pajjattagANaM apajjattagANaM vvaTTayAe paesaTTayAe kayare kayare hito' gautamasvAmI have prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavan! sAmAnya nigoda sAmAnya sUma ane sAmAnya bAda emAM je paryAptaka ane aparyAptaka che che, temAM kyA ja kyAM chenA karatAM dravya ane paryAya bane daSTithI a5 che? koNa tenA karatAM vadhAre che? koNa konI barobara che? ane keNa nAthI vizeSAdhi cha ? 2 // prazna uttaramA prabhunI 49 cha -'savvatthovA bAyaranigodA pajjattA davvadayAe' gautama ! 42 nigohImA 2 paryAsa jIve che teo dravyapaNathI sauthI ochA che. kemake nigodamAM apapaNuM che 'bAdara NigodA apajjattagA davvaTThayAe asaMkhejjaguNA' tenA 42di 42 nigoha maryAta 71 dravyapAthI msnnyaatg| dhAre cha. 'suhuma nigodA jIvAbhigamasUtra
Page #1282
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.5 sU.135 sAmAnyato nigodasvarUpanirUpaNam 1269 pajjattA davaTTayAe saMkhejjaguNA' ebhyaH sUkSmanigodAH paryAptA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH 'suhamaNioehito davvaTTayAe bAyaranioyajIvA pajjattA davvaTThayAe aNaMtaguNA' sUkSmanigodebhyo dravyArthatayA bAdaranigodajIvAH paryAptA drvyaarthtyaa'nntgunnaaH| 'bAyaranioyajIvA apajjattA davaTThayAe asaMkhejjaguNA' ebhyo bAdaranigodajIvA aparyAptakA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH 'su humanioyajIvA apajjattA davvaTThayAe asaMkhejjaguNA' tataH sUkSmanigodajIvA aparyAptA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH 'muhamanioyajIvA pajjattA davaTTayAe saMkhejjaguNA' tataH sUkSmanigodajIvAH paryAptAH dravyArthatayA saMkhyeyaguNA iti| 'paesaTTayAe-savvatthovA bAyaranioyajIvA pajjattA paesaTTayAe' sarvastokA bAdaranigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA 'bAyaraNioyA apajjattA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' tataH pradezArthatayA bAdaranigodajIvA aparyAptAH se asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'suhuma nigodA pajjattA davvaTThayAe asaMkhejjaguNA' inakI apekSA jo sUkSma nigodoM meM paryAptaka jIva haiM ve dravya dRSTi se asaMkhyAtaguNe adhika haiN| 'suhuma nigodA pajjattA davvaTThayAe saMkhejjaguNA' sUkSma nigodoM meM jo paryAptaka haiM ve inakI apekSA dravya dRSTi se saMkhyAtaguNe adhika haiN| 'suhuma Nioe hiMto davvaTTayAe bAyaraNioyajIvA pajjattA caTTayAe aNaMtaguNA' bAyaraNioya jIvA apajjattA davaTTayAe asaMkhejjaguNA suhuma NioyajIvA pajjattA vvaTThayAe saMkhejjaguNA paesaTTayAe savvatthovA bAyaranigodajIvA pajjattA paNNattA' pradeza dRSTi se vicAra karane para bAdara nigodoM meM jo jIva paryAptaka haiM ve saba se kama haiM 'bAdara nigodA apajjattagA paesaTTayAe asaMkhejjaguNA' bAdara nigodoM meM jo aparyAptaka jIva hote haiM, ve pradeza dRSTi se pUrva kI apekSA asaMkhyAta pajjattA davaTyAe asaMkhejjaguNA' tenA 42 // sUkSma nigAhomA 2 paryAta / cha terA dravyapathI masacyAta pAre che. 'suhuma nigodA pajjattA davvayAe saMkhejjaguNA' sUkSma nigama // 5yti| che tamA tanA 42di dravyapAthI sayAta dhAre che. 'paevaDhayAe savvatyovA bAyara nigoda bAyaranigodajIvA pajjattA paNNattA' pradezapathI viyA2 42ta mA62 nizIhamAre paryApta cha tes| sauthI mech| che. 'bAdara nigodA apajjattagA paevaDhayAe asa khejjaguNA' mA42 nigAhomA 2054 tasA pradezapAthI paDasAnA 42tA madhyAtA dhAre cha. suhuma nigodajIvA jIvAbhigamasUtra
Page #1283
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1270 jIvAbhigamasUtre pradezArtha tayA'saMkhyeyaguNAH, 'suhumanioyajIvA apajjattA parasaTTayAe asaMkhejjaguNA' tatazca sUkSmanigodajIvA aparyAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH 'suhumaniojIvA pajjatA parasaTThAe saMkhejjaguNA' ye ca paryAptAH sUkSmanigodAste pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH / 'suhumaNioyajIvehiMto para saTTayAe bAyaranioyA pajjattA paesadvAe anaMtaguNA' sUkSmanigodajIvebhyazca pradezArthatayA paryAptA bAdaranigodA: pradezArthatayA'nantaguNAdhikAH / 'bAyaranigodA apajjattA parasaTTayAe asaMkhejjaguNA' tato bAdaranigodA aparyAptakAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH ebhyaH sUkSmanigodA: aparyAptakAH asaMkhyeyaguNAH 'suhumanioyA pajjattA parasaTTayAe saMkhejjaguNA' ebhyaH sUkSmanigodAH paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH / guNeM adhika haiM 'suhumanigodajIvA apajjattA parasaTTayAe asaMkhejjaguNA' sUkSmanigoda jIvoM meM jo aparyAptaka jIva haiM, ve pradeza dRSTi se pUrva kI apekSA asaMkhyAtaguNeM adhika hai / 'suhuma nigoda jIvA pajjanttA paesaiyAe saMkhejjaguNA' sUkSma nigodoM meM jo paryApta jIva haiM ve pradeza dRSTi se pUrva kI apekSA saMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'suhuma nigoda jIverhito bAyara nigodA pajjanttA paesaiyAe arNataguNA' paryAptaka sUkSma nigoda jIvoM se bAdara nigoda paryAptaka jIva pradezadRSTi se anantaguNeM adhika haiM / inakI apekSA 'vAyaranigodA apajjantagA parasaTTayAe asaMkhejjaguNA' bAdara nigodoM ke aparyAptaka jIva pradeza dRSTi se asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / ina kI apekSA pradeza dRSTi se sUkSma nigoda aparyAptaka asaMkhyAtagurNe adhika haiM ! 'huma nigodA pajjanttA parasaTTayAe saMkhejjaguNA' inakI apajjattA parasaTTayAe asaMkhejjaguNA' sUkSma nigohomAM ne aryAla che, tethe pradeza pAthI paDelAnA puztA asaM jyAtalA vadhAre che. suhuma nigodajIvA pajjattA parasaTTayAe saMkhejjaguNA' sUkSma nigohomAM ne paryAsa bhve| che tethe| pradeza pAthI pahelAnA ratAM saMkhyAtA vadhAre che. 'suhuma nigodajIvehiMto paegory bAyara nigodA pasaTTayAe anaMtaguNA' paryApta sUkSma nigoha bhaveo thI khAdara nigoda paryAsaka jIva anaMtagaNA vadhAre che. tenA bedi 'bAyara nigodA apajjattagA aparyAptaka jIvA pradeza dRSTithI dRSTithI sUkSma nigoha aparyApta pradezapaNAthI jIvAbhigamasUtra parasaTTayAe asaMkhejjaguNA' mAhara nigohanA asa`khyAtagaNA vadhAre che. tenA karatAM pradeza saMkhyAtA vadhAre che. 'suhuma nigodA
Page #1284
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 5 sU. 135 sAmAnyato nigodasvarUpanirUpaNam 1271 ubhayatayA'lpabahutvamAha - eteSAM khalu bhadanta ! sUkSmabAdaraparyAptAparyAptanigodajIvAnAM dravyArtha pradezArtho bhayArthatayA kramapekSyAlpabahutvaM kasyeti praznaH 1 gautama ! 'davyA savvatthovA bAyaranioyA pajjattA davvaTTayAe bAyaranioyA apajjattA davvaTTayAe' dravyArtha pradezArthatayA sarvastokA bAdaranigodAH paryAptA dravyArthatayA tadapekSayA bAdaranigodA aparyAptakA dravyArthatayA 'asaMkhejjaguNA' asaMkhyeyaguNAH 'jAva suhuma nioyA pajjattA davvaTTyAe saMkhejjaguNA' tebhyaH sUkSmanigodA aparyAptA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH tebhyaH sUkSmanigodAH paryAptakA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH 'huma NioehiMto davbaTThayA bAyaraNioyajIvA pajjattA davvaTTyAe anaMtaguNA' sUkSmanigodebhyo dravyArthatayA bAdaranigodajIvAH paryAptAH dravyArthatayA'nantaguNAH ekaikanigode'nantajIvAnAM bhAvAt / ' sesA taheva jAva suhuma NioyajIvA pajjattayA dacvaTTayAe saMkhejjaguNA' paryAptAkabAdaranigodajIvebhyo bAdaranigodajIvA aparyAptA dravyArthatayA'saMkhyeyaguNAH nigodAnAmasaMkhyAtatvAt, tebhyaH sUkSmanigodajIvA aparyAptakAH dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH 'sahamaNioya jIvehiMto dacvaTTayAe bAyaranioyajIvA pajjattA parasaTTayAe asaMkhajjaguNA' sUkSmanigodajIvebhyaH paryAptebhyo dravyArtha tayA bAdaranigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA asaMkhyeyaguNAH 'sesA taheva jAva suhumanioya pajjattA apekSA sUkSma nigoda paryAptaka pradeza dRSTi se saMkhyAtaguNeM adhika haiM / he bhadanta ! sUkSma bAdara paryApta aparyApta nigoda evaM nigoda jIvoM ke bIca meM dravyArtha se pradezArtha se aura ubhayArtha se kauna kina kI apekSA alpa haiM kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM ? he gautama ! 'davvaTupae sahayAe savvatthovA bAdara nigodA pajjattA' davvaTTayAe bAdaranigodA apajjattA davvaTTayAe' dravyArtha aura pradezArtha se vicAra karane para bAdara nigoda meM jo paryApta jIva pajjattA parasaTTayAe saMkhejjaguNA' tenA 42tAM sUkSma nigoha paryAsa aheza paNAthI saMkhyAtagaNA vadhAre che he bhagavan sUkSma bAdara paryAptaka ane apaeNMsaka nigoda jIvemAM dravyAthI pradezAthI ane banne prakArathI keNu kAnA karatAM alpa che ? kANu kAnA karatAM vadhAre che? keNukAnI barAbara che ? ane koNa konAthI vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! 'dacvadRpaesa TTayAe savvatthovA bAdaranigodA pajjattA davvaTTayAe bAdara nigodA apajjanttA davvaTTayAe' dravyArtha bhane pradezArthapaNAthI vicAra avAmI jIvAbhigamasUtra
Page #1285
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1272 jIvAbhigamasUtre paesaTTayAe saMkhejjaguNA' zeSAstathaiva yAvatsUkSmanigodAH paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH / ayaM bhAvaH-pradezArthatayA sarvastokA bAdaranigoda jIvAH paryAptakAH pradezArthanigodAnAM stokatvAt, tebhyo bAdaranigodAjIvA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH nigodAnAmasaMkhyeyatvAt, evaM tebhyaH - sUkSmanigodajIvA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH tebhyaH sUkSmanigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH, tebhyo bAdaranigodAH paryAptAH pradezAthatayA'nantaguNAH ekaikanigodasyA'NukAnantaskandhaniSpannatvAt tebhyo bAdaranigodA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH ekaikabAdara paryAptanigoda niHzrayA saMkhyA tItAnAM bAdaraparyAptanigodAnAmutpAdAt, tebhyaH sUkSmanigodA hai ve dravyArtha se sabase kama haiM inakI apekSA bAdara nigodoM meM jo aparyAptaka haiM ve isa dravyAthe kI apekSA se asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| inakI apekSA sUkSma nigodoM meM jo paryAptaka ve dravyArtha se saMkhyAtaguNe adhika haiM / ina paryApta sUkSma nigodoM kI apekSA bAdara nigodoM meM jo paryApta jIva haiM ve dravya dRSTi se anantaguNeM haiN| kyoMki hara eka bAdara nigodoM meM ananta jIvoM kA sadbhAva rahatA hai inakI apekSA bAdara nigoda aparyAptaka dravya dRSTi se asaMkhyAta guNeM adhika haiM / inakI apekSA bAdaranigodoM meM jo aparyAptaka haiM ve dravyadraSTi se asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / inase jo sUkSmanigodo meM aparyApta jIva hai ve dravyadraSTi se asaMkhyAtaguNe adhika hai| inakI apekSA jo sUkSma nigoda paryAptaka haiM ve dravyadraSTi se saMkhyAtaguNe adhika haiN| ina paryApta sUkSma jIvoM kI apekSAjo abhI dravyadraSTi se vicAra AvatAM bAdara nigodamAM je paryAptaka jIva che, te dravyArthathI sauthI ochA che. tenA karatAM bAdara nigodamAM je aparyApaka che teo A dravyothanA karatAM asaM. khyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM sUma nigodamAM je paryAptake cheteo dravyAnI apekSAthI asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA karatAM sUma nigodamAM je paryAptake che teo dravyArthathI saMkhyAtagaNuM vadhAre che. A paryAptaka sUma nigodanA karatAM bAdara nigodamAM je paryAptaka jIvo che. te dravya daSTithI anaMtagaNuM che. dareka bAdara nigodamAM anaMta jIne sadbhAva rahe che. tenA karatAM bAdara nigoda aparyAptaka dravyadRSTithI asaMkhyAtagaNI vadhAre . tenA karatAM bAdara nigodomAM je aparyAptake che, teo dravya dRSTithI asaMkhyAtagaNuM vadhAre che temanAthI je sUkSma nigodamAM aparyAptaka jIva che teo dravyadraSTithI asaMkhyAta gaNA vadhAre che. tenA karatAM je paryAptaka sUkSma nigoda jIva che. teo dravya jIvAbhigamasUtra
Page #1286
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1273 " prameyadyotikA TIkA pra. 5 sU. 135 sAmAnyato nigodasvarUpanirUpaNam aparyAptAH pradezArthatayA saMkhyAtaguNAH, tebhyaH sUkSmanigodAH paryAptAH pradezArthatayA'saMkhyAtaguNAH, dravyArtha pradezArthatayA sarvastokA bAdaranigodAH paryAptA dravyArthatayA tebhyo bAdaranigodA aparyAptA dravyArtha tathA'saMkhyeyaguNAH, tebhyaH sUkSmanigodAH paryAptA dravyArtha tayA'sakhyeyaguNAH tebhyaH sUkSmanigodajIvAH paryAptA dravyArtha tayA saMkhyeyaguNAH sarvatra yuktirnigodAnAM dravyArthacintAyAmiva tebhyo bAdaranigodajIvAH paryAptAH dravyArtha tayAnantaguNAH pratibAdaranigodamanantajIvAnAM bhAvAt tebhyo bAdaranigodajIvA aparyAptA dravyArtha tayA'saMkhyeyaguNAH tebhyaH sUkSmanigodAjIvA aparyAptA dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH, tebhyaH, sUkSmanigodajIvAH paryAptAH dravyArthatayA saMkhyeyaguNAH atra yuktiH - nigodajIvAnAM dravyArthacintAyAmiva / paryApta sUkSmanigodajIvebhyo dravyArthatayA cintitebhyo bAdaranigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH, pratibAdara nigoda paryApta jIvamasaMkhyeyAnAM lokAkAzapradezapramANAnAM pradezAnAM bhAvAt / tebhyo bAdaranigodajIvA aparyAptAH pradezAtayA'saMkhyeyaguNAH, tebhyaH sUkSmanigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH yuktiH pUrvavat tebhyaH sUkSma nigodajIvebhyaH paryAtebhyaH pradezArthatayA cintitebhyo vAdaranigodAH paryAptAH pradezArthatayA'nakiyejA cuke hai bAdara nigoda paryAptaka jIva pradeza dRSTi se asaMkhyAtaguNe adhika haiM / inakI apekSA sUkSma nigodoM meM jo paryAptama jIva haiM ve pradeza dRSTi se saMkhyAtaguNeM adhika haiM ina paryApta sUkSma nigoda jIvoM kI apekSA ki jinakA vicAra pradeza dRSTi se kiyA gayA hai bAdara nigoda paryApta jIva pradezArtha se anantaguNeM adhika haiM / kyoMki eka eka nigoda meM ananta aNuoM kA sadbhAva hotA hai / inakI apekSA bAdara nigoda aparyAptaka pradezArtha se asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA sUkSma nigoda aparyAptaka prade dRSTithI saMkhyAtagaNA vadhAre che. A paryAptaka sUkSma jIvAnA karatAM hamaNA ja jeonA dravyadRSTithI vicAra karavAmAM Avela che. te khAdara nigoda paryAM. taka jIva pradeza daSTithI asa`khyAtagaNA vadhAre che. tenA karatAM sUma nigoDhAmAM je paryAptaka jIvA che, te pradeza paNAthI saMkhyAtagaNA vadhAre che. A paryAptaka sUkSma nigoda jIvAnA karatAM jenA vicAra pradeza dRSTithI karavAmAM Avela che te khAdara nigoda paryAptaka jIva pradezA paNAthI ana tagaNA vadhAre che. kemake eka eka nigodamAM anaMta aNuonA sadbhAva hAya che. tenA karatAM khAdara nigoda aparyAptaka pradezA paNAthI asa khyAtagaNA vadhAre jI0 160 jIvAbhigamasUtra
Page #1287
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1274 jIvAbhigamasUtre ntaguNAH ekaikanigode'nantANUnAM sadbhAvAt, tebhyo bAdaranigodA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH tebhyaH sUkSmanigodA aparyAptAH pradezArthatayA'saMkhyeyaguNAH tebhyaH sUkSmanigodajIvAH paryAptAH pradezArthatayA saMkhyeyaguNAH yuktinigoda pradezArthacintAyAm / 'se taM chavihA-saMsArasamAvanagA jIvA' ete paividhAH saMsArasamApannakA jIvA iti // paJcamIpattiH ||suu0135|| itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalita-lalita kalApAlApakapravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka -vAdimAnamardaka-zrIzAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' - padabhUSitakolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri jainAcArya jainadharmadivAkarapUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI jIvAbhigamasUtrasya prameyadyotikAkhyAyAM vyAkhyAyAM ___ iti paJcamI prtipttiH|| zArthatA se asaMkhyAtaguNe adhika haiM / inakI apekSA sUkSma nigoda paryApta jIva pradezArthatA se saMkhyAtaguNe adhika haiN| isa prakAra se ye chaha prakAra ke saMsArI jIva hote haiM // 13 // zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita jIvAbhigama sUtra kI prameyadyotini vyAkhyA meM // paMcamI pratipatti samApta // che. tenA karatAM sUkSama nigoda aparyAptaka pradezArtha paNuthI asaMkhyAtagaNI vadhAre che. tenA karatAM sUma nigoda paryAptaka jIva pradezArtha paNAthI saMkhyAta gaNuM vadhAre che. A rIte A cha prakAranA saMsArI jIve kahyA che. sU.125 zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla rativiracita jIvAbhigama sUtranI prameyotikA TIkAnI pAMcamI pratipatti samApta . pa . jIvAbhigamasUtra
Page #1288
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.6 sU.136 saptavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1275 atha SaSThI pratipattiH prArabhyatesaptavidhajIva nirUpaNaparA-SaDravidhajIvanirUpaNaparAM paJcamI parisamApyA''rabhyate-- mUlam-tattha je te evamAhaMsu sattavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA te evamAhaMsu, taM jahA-neraiyA tirikkhajoNiNIo maNussA maNussIo devA devIo / neraiyassa ThiI jahanneNaM dasavAsasahassAiM ukoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM, tirikkhajoNiyassa jahanneNaM aMtomuhattaM ukoseNaM tinni paliovamAI, evaM tirikkhajoNiNIe vi maNussANa vi maNussoNa vi, devANaM ThiI jahA neraiyANaM, devINaM jahanneNaM dasavAsasahassAiM ukoseNaM paNapaNNapaliovamANi / neraiyadevadevINaM jacceva ThiI sacceva saMciTaNA / tirikkhajoNiNINaM jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM tinni paliovamAiM puvakoDipuhattamabbhahiyAI / evaM maNusassa maNussIe vi / neraIyassa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM vnnssikaalo| evaM savvANaM tirikkhajoNiyavajjANaM, tirikkhajoNiyANaM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM / appAbahuyaM-savvatthovAo maNussIo,maNussAasaMkhejjaguNAneraiyAasaMkhejjaguNA tirikkhajoNiNIo asaMkhejjaguNAo devA asaMkhejjaguNA devIo saMkhejjaguNAo tirikkhajoNiyA annNtgunnaa| se taM sattavihA saMsArasamAvaNNagA jiivaa| sammattA chaTI pratipatti ||suu. 136 // chAyA-ye te evamuktavantaH saptavidhAH saMsArasamApannakA jIvAsta evamuktavantaH tadyathA-nairayikAH tiryazcaH tiryagyonika : manuSyAH-manuSyaH devAH devyaH / nairayikasya sthitirjaghanyena dazavarpasahasrANi, utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi, tiryagyonikasya jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa trINi palyopamAni, evaM tiryagyonikyA api, maNuSyANAmapi mANuSINAmapi devAnAM sthitiryathA nairayikANAm, devInAM sthiti dhanyena dazavarSasahasrANi utkarSeNa paJcapaJcAzat jIvAbhigamasUtra
Page #1289
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1276 jIvAbhigamasUtre palyopamAni / nairayikadevadevInAM yaiva sthitiH saiva saMciTaNA / tiryagyonikAnAM jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa trINi palyopamAni pUrvakoTi pRthaktvA'bhyadhikAni / evaM manuSyasya mAnuSyA api / nairayikasyAntaraM jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa vanaspatikAlaH evaM sarveSAM tiryagyonikavarjitAnAm / tiryagyonikAnAM jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / alpabahutvaMsarvastokA manuSyaH mAnuSyA asaMkhyeyAH nairayikA asaMkhyeyAH tiryagyonikyo'saMkhyeyaguNAH, devA asaMkhyeyaguNAH devyaH saMkhyeyaguNAH tiryagyonikA anntgunnaaH| ta ete sAtavidhAH saMsArasamApannakA jIvAH / sU0 136 // TIkA-'tattha NaM je te evamAhaMsu sattavihA saMsArasamAvannagA jIvA te evamAhaMsu taM jahA-neraiyA tirikkhajoNiNIo maNussA maNussIo devAdevIo' tatra ye te khalu pUrvajA evamuktavantaH saptavidhAH-saptadhA bhinnAH saMsArasamApannakA jIvAH sthAsyanti sthitavantaH ta evamuktavantaH tadyathA-nairayikAH narakasthAH, tiryazca:-tiryagyonikyaH manuSyAH mAnuSyaH devA devyo bhavanti / -SaSThI pratipatisaptavidha saMsArasamApannaka jIvoM kA kathanaSaDavidha pratipatti kaha kara aba sUtrakAra krama prApta saptavidha pratipati kA kathana karate haiM 'tattha je te eva mAhaMsu sattavihA saMsAra smaa0'-ityaadi| TIkArtha-prabhu gautama se kahate haiM-he gautama ! 'tattha je te evamAhaMsu' jo isa pratipati meM pUrva meM maiMne kahA hai ki 'sattavihA saMsArasamAvaNNagA' saMsArI jIva sAta prakAra ke haiM 'te evamAhaMsu' unhoMne isa viSaya meM aisA kahA hai 'taM jahA neraiyA tirikkhA tirikkhajoNiNIo, maNussA maNussIo devA devIo' nairayika 1 tiryagyo chaTrI pratipattine AraMbha cha prakAranI pratipattinuM kathana karIne have sUtrakAra kamathI Avela sAta prakAranI pratipattinuM kathana kare che 'tattha je te evamAhaMsu sattavihA saMsArasamA0' yA TI -prabhuzrI gautamasvAmIna De cha 3-3 gautama ! 'tattha je te evamAhaMsa' heTasA pUrvAyA me Dasa cha 3-'sattavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA' se sArI ch| sAta 42nA cha. 'te evamAsu' tamAye 2 // saMyaghabhA mA pramANe usa che. 'taM jahA neraiyA tirikkhA tirikkhajoNiNIo, maNussA, maNussIo, devA devIo' nai2yi 1 tiya yoni 2 manuSya 3 jIvAbhigamasUtra
Page #1290
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.6 sU.136 saptavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1277 eteSAmetAsAM sthitiH-'neraissa ThiI jahanneNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAi" nairayikasya sthitirbhadanta ! kiyatI ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi / 'tirikkhajoNiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tini paliovamAI' jaghanyena tiryagyonikasyAntamuhartamutkarSaNa trINi palyopamAni sthiti gautama ! 'evaM tirikkhajoNiNIe vi' evaM tiryagyonikyA api sthitirjaghanyotkarSAbhyAM jJeyA / 'maNussANa vi-maNussINa vi' manuSyANAmapi mAnuSINAM cApi sthitirethaiva / nika 2 manuSya 3 mAnuSI 4 deva 5 aura deviyAM 6, 'Neraiyassa ThiI jahanneNaM dasavAsasahassAiM,ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI' nairayika jIvoM kI sthiti jaghanya se 10 hajAra varSa kI hai aura utkRSTa se 33 sAgaropama kI hai 'tirikkhajoNiyassa jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tiNi pali.' tiryagyonika pulliGga jIva kI sthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se tIna palyopama kI hai 'evaM tirikkha joNiNIe vi' isI prakAra kI sthiti jaghanya aura utkRSTa se tiryagyonika striyoM kI bhI hai| 'maNussANa vi maNussINa vi' manuSyayonika pulliGga jIvoM kI sthiti bhI jaghanya aura utkRSTa se kramazaH eka antarmuhUrta kI aura utkRSTa se tIna palyopama kI hai manuSyayonika striyoM kI bhI yahI sthiti hai yaha tiryagyonika evaM manuSyayonika jIvoM kI sthiti kA kathana bhogabhUmi devakuru Adi akarmabhUmi jIvoM kI apekSA se kiyA gayA jAnanA cAhiye bhAnuSI 4 va 5 kiyA hai, 'neraiyassa ThiI jahaNNeNaM dasavAsasahassAiM ukoseNaM tiNi paliovamAI' naiyi panI sthiti nyathI 10 11 12 varSanI che. mane thI 33 tetrIsa sAgarApabhanI che. 'tirikkhajoNiyarasa jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tinni paliovamAI' tiya-yoni 531 jatinA jIvanI sthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUtanI che. ane utkRSTathI traNa patyepbhnii che. 'evaM tirikkha joNiNIe vi' se pramANe tiya-yoni liyonI 45nya mana. 48 sthiti 55 che. 'maNurasANa vi maNussINa vi' bhanuSya nika purUSa nI jaghanya ane utkRSTa sthiti paNa yathA kama eka aMta. muhUtanI ane utkRSTathI traNa pApamanI che. manuSya yonika strinI sthiti paNa eja pramANe samajavI. A tiyanika ane manuSya kenika jInI sthitinuM kathana bhega bhUmi devakurU vigerene akarma bhUminA jIvanI apekSAthI jIvAbhigamasUtra
Page #1291
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1278 jIvAbhigamasUtre 'devANaM ThiI jahA neraiyANaM' devAnAM tathA sthitiryathA nairayikANAm dazavarSasahasrANi utkarSatastrayastriMzatsAgaropamANi / 'devINaM jahanneNaM dasavAsasahassAIMukkoseNaM paNapaNapaliovamAI' devInAM jaghanyA dazavarSasahasrANi paJcapaJcAzatpalyopamAnyutkRSTA sthitiH / IzAna - devInAmaparigRhItAnAmutkarSata etAvasthitikatvAt / athaiSAM kAryasthitiH - 'neraiya devadevINaM jaccaiva ThiI saccaiva saMciNA' nairayikadevadevInAM yaiva-bhavasthitiH saiva saMsthAnA kAyasthitiH mRtvA - bhUyo'nantaraM nairayikeSu tasyotpAdA'bhAvAt / evameva devadevInAmapi ubhayostu lyatvAt / tiryagyonikasUtre jaghanyato'ntarmuhUrtam tadanantaramanyatrotpAdAt, devANaM ThiI jahA NeraiyANaM' devoM kI sthiti nairayikoM kI jaisI sthiti kahI gaI hai vaisI hI hai jaghanya se 10 hajAra varSa kI aura utkRSTa se 33 sAgaropama kI hai tathA 'devINaM ThiI jahaNeNaM dasavAsasaha0 u0 paNapaNNapaliovamANi' deviyoM kI sthiti jaghanya se to 10 hajAra varSa kI hai aura utkRSTa 55 paliopama kI hai aparigRhIta IzAna deviyoM kI itanI utkRSTa sthiti hotI hai kAyasthiti kA kathana- 'Neraiya devadevINaM jacceva ThiI saccaiva saMciNA' nairayika jIvoM kI evaM deva aura deviyoM kI jo bhavasthiti hai vahI unakI kAyasthiti hai kyoMki nairayika marakara sIdhe punaH narakoM meM nairayika rUpa se utpanna nahIM hote hai aura deva evaM deviyAM svarga loka se cava kara punaH sIdhe svargaloka meM janma dhAraNa nahIM karate haiM aisA niyama hai / tiryagyonika sUtra meM kAryasthiti kA kAla vAmAM Ave che te samabhavu' 'devANa ThiI jahA neraiyANaM' hevonI sthiti tairayikAnI je pramANe sthiti kahevAmAM Avela che. eja pramANenI che. arthAt jaghanyathI 10 dasa hajAra varSanI ane utkRSTathI 33 tetrIsa sAgaropamanI che. tathA 'devINaM ThiI jahaNeNaM dasavAsasahassAiM ukkoseNaM paNapaNNapaliovamANi' daiviyAnI sthiti jaghanyathI 10 dasa hajAra varSAnI che. utkRSTathI 55 5cAvana yeApamanI che. aparigRhIta daiviyeAnI utkRSTa sthiti eTalIja che. kAya sthitinuM kathana 'raiyadeva devINaM jacceva ThiI saccaiva saMciTThaNA' nairayi bhavAnI tathA deva ane vacenI je bhavasthiti che, eja temanI kAyasthiti che. kemakenairiyakA marIne sIdhA pharIthI narakeAmAM naiyika paNAthI utpanna thatA nathI. ane daiva ane daiviyA svargalokathI cavIne pharIthI sIdhA svargalokamAM janma dhAraNa karatA nathI. evA niyama che. tigyeAnika sUtramAM kAyasthitinA kALa jIvAbhigamasUtra
Page #1292
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 6 sU. 136 saptavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam utkarSeNA'nantaM kAlam anantA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetrato'saMkhyeyAlokAH asaMkhyeyAH pudgalaparAvartAH te ca pudgalaparAvartA AvalikAyA asaMkhye yobhAga iti / 'tirikkhajoNiNoNaM jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM- ukkoseNaM tinni palio mAI puvvakoDi puhuttamambhahiyAi' tiryagyonikInAntu - jaghanyenAntarmuhUrtam tato mRtvA'nyatrotpAdasaMbhavAt utkarSeNa trINi palyopamAni pUrvakoTi pRthaktvAbhyadhikAni tAni ca nirantaraM saptasu pUrvakoTayA yuSkabhaveSu tatojaghanya se eka antarmuhUrta kA hai| isake bAda niyama se usakA utpAda anyatra ho jAvegA aura utkRSTa se kAyasthiti kA kAla ananta haiM isa anantakAla meM ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samA jAtI haiM tathA kSetra kI apekSA asaMkhyAta loka A jAte haiM aura asaMkhyAta pudgala parAvarta ho jAte haiM ye asaMkhyAta pudgala parAvarta AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hote haiM / arthAt eka AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane samaya hote haiM utane hote haiM / 'tirikkhajoNiNINaM jahaNaNeNaM aMtomu0 u0 tinni palio - vamA puvyakoDi puhuttamambhahiyAI' tiryagyonika striyoM kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se pUrvakoTi pRthaktva adhika tIna palpopama kA hai jaghanya kAyasthiti kAla ke anantara inakA anyatra bhava meM utpAda ho jAtA hai tathA utkRSTa kAryasthiti kA kAla inakA jo kahA gayA hai vaha lagAtAra pUrva koTi kI Ayu vAle sAta bhavoM meM aura AThaveM bhava meM devakuru jaghanyathI eka aMtarmuhUnA che. te pachI niyamathI tenA utpAta anyatra thaI jAya che, ane utkRSTathI kAyasthitinA kALa anaMta che. A ana'takALamAM anaMta utsarpiNiyA ane anaMta avasarpiNIyA samAi jAya che. tathA kSetranI apekSAthI asaMkhyAta leka AvI jAya che. ane asaMkhyAta pudgala parAva thai jAya che. A asakhyAta pugalaparAvata AvalikAnA asaMkhyAtamA bhAga pramANa hoya che, arthAt eka AvalikAnA asa`khyAtamAM bhAgamAM jeTalA samaya hAya che. eTalA thAya che. 'tirikkhajoNiNINaM jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tinni palio mAI puvvakoDi puhuttamabbhahiyAi~' tiryagyoni striyonI ayasthitinA Aja dhanyathI ye ata DUta nA che. ane utkRSTathI pUrva keATi pRthaktva adhika traNa patyeApamanA che. jaghanya kAyasthiti kALanI pachI tenA anya bhavamAM utpAda thai jAya che. tathA temanA utkRSTa kAyasthitine kALa je kahevAmAM Avela che. te lAga lAgaTha pUrva kATinI AyuSyavALA sAta bhavAmAM ane AThamAM bhavamAM devakurU vigeremAM temanA jIvAbhigamasUtra 1279
Page #1293
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1280 jIvAbhigamasUtre 'STamabhave devakurvAdiSu utpannAyA draSTavyAni / 'evaM maNusassa maNussIe vi' evaM manuSyasya manuSyAzca bhavasthitiH / devasya devyAzca bhavasthitiH kAyasthityA tulyA, devasya devyAzca mRtvA'nantaraM tadbhavenotpAdAbhAvAt / ____atha eteSAmanantaram-'neraiyassa NaM bhaMte !' nairayikasya khalu bhadanta ! narakAduvRtya punarnarakatvaprAptAvantaraM kiyat ? gautama ! 'neraiyassa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa vanaspatikAlaH tiryagmanuSyagarbhe evAzubhA'dhyavasAyena maraNAt / 'evaM savvANaM tirikkhaAdikoM meM inake utpanna ho jAne kI apekSA se kahA gayA hai. 'evaM maNussassa maNussIe vi' isI prakAra se manuSya aura mAnavI inakI kAyasthiti kA kAla hai deva aura deviyoM kI jo bhavasthiti kA kAla hai vahI unakI kAyasthiti kA kAla hai___ antara kathana-'NeraissaNaM bhaMte !' he bhadanta ! nairayika paryAya choDane ke bAda punaH nairayika paryAya ko prApta karane ke liye vyavadhAna kitane kAla kA paDatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'neraiyassa aMtaraM jaha 0 aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama ! nairayika paryAya se uddhRta hue jIva ko punaH nairayika paryAya kI prApti karane meM antara jaghanya se to eka antarmuhUrta kA paDatA hai aura utkRSTa se antara vanaspatikAla pramANa paDatA hai| eka antamahata kA antara jaghanya se usa samaya paDatA hai ki jaba vaha jIva naraka se udvRtta ho kara tiryazca yA manuSya ke garbha meM Akara vahIM SpAta 7 pAnI apekSAthI uvAmAM Ave che. 'evaM maNussassa maNussIe vi' eja pramANe manuSya ane manuSya strInI kAyasthitine kALa che. deva deviyenI bhavasthitine je kALa che. eja emanI kAyasthitine kALa che. have aMtaranuM kathana karavAmAM Ave che. 'NeraiyassaNaM bhaMte ! ke bhagavan ! nai254 paryAya ch|uyaa 5chI zathI nairayika paryAyane meLavavA mATe keTalA kALanuM aMtara-vyavadhAna paDe che? A praznanA uttaramA pramuzrI 41 cha hai-'neraiyarasa aMtaraM jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNasaha kAlo' he gautama ! nai2yi paryAyathA nAsA ne zanI nai2thi paryAyanI prApti karavAmAM aMtara jaghanyathI te eka aMtamuhUrtanuM che. ane utkRSTathI vanaspatikALa pramANanuM aMtara paDe che. eka aMtamuhUrtanuM aMtara jaghanyathI e samaye paDe che ke-jyAre e jIva narakathI nIkaLIne tiryaMca ane manuSyanA garbhamAM AvIne tyAMja azubha adhyavasAyathI marI jAya che. jIvAbhigamasUtra
Page #1294
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 6 sU. 136 saptavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1281 joNiyavajjANaM tirikkha joNiyANaM jahanneNaM aMtomuhUrtta ukkoseNaM sAgarovamasayahutaM sAiregaM' evaM sarveSAM tiryagyonikavarNAnAm tiryagyonikAnAmantaraM tu jaghanyenA'ntarmuhUrtam, udvRtya anyatrAntarmuhUrta sthitvA punastatrA'gamanAt, utkarSatastu sAgaropamazata pRthaktvaM saatirekmntrm| tiryagyonikIsUtre manuSyamAnuSIsUtre devIsUtre cotkarSeNa vanaspatikAlasya jaghanyenA'ntarmuhUrtasyAntaramavehi / athAlpabahulam - 'appA bahuyaM' he bhadanta ! nairayikasya yAvaddevyazca katarekatarebhyo'lpA bahukA vA0 iti praznaH ? bhagavAnAha - gautama | 'savvatthovAo massI' sarvastokA mAnuSyaH katipaya koTikoTi pramANatvAditi / 'maNussA asaMkhejjaguNA' tAbhyo manuSyAH asaMkhyeyaguNAH saMmUrcchimamanuSyANAM zreNyasaMkhyeyapradezarAzipramANatvAt / 'neraiyA asaMkhejjaguNA' tebhyo'saMkhyeguNA nairayikAH / 'tirikkha joNiNIo asaMkhejjaguNAo' tato'saMkhyeyaguNAdhikAstirya para azubha adhyavasAya se mara jAtA hai aura utkRSTa antara taba paDatA hai ki jaba vaha jIva naraka se nikala kara paramparArUpa se ananta kAla taka vanaspatikAyikoM meM hI banA rahatA hai 'evaM savvANaM tirikkhajoNiyavajjANaM, tirikkhajoNiyANaM jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasatapuhuttaM sAiregaM' isa kA yaha antara kAla samasta tiryagyonika jIvoM ko choDa kara zeSa jIvoM kA hai tiryagayonika jIvoM kA antara kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se kucha adhika sAgaropama zata pRthaktva kA hai / 'appA bahuyaM' inake alpabahutva kA kathana - 'savvatthovAo maNussIo' manuSya striyAM sabase kama haiM inakI apekSA 'maNussA asaMkhejjaguNA' manuSya asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| inakI apekSA 'neraDyA asaMkhejjaguNA' ane utkRSTa aMtara tyAre paDe che ke jyAre e jIva narakathI nIkaLIne paramparA rUpathI anaMtakALa sudhI vanaspati kAyikamAMja rahelA hAya che. vaiM savvANaM tirikkhajoNiyavajjANaM, tirikkhajoNiyANaM jahaNaNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasatapuhuttaM sAiregaM' mA rItanuM A aMtara ajanu athana tiya caiAnika jIvAne cheDIne te zivAyanA jIvA saMbaMdhI che. tiya caiAnika jIvAnA aMtara kALa jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanA che ane utkRSTathI kaI ka vadhAre sAgaroSabha zata pRthaitvanuM che. 'appAbahuyeM' sAmanA yasya mahuyathAnu thana 'savvatthovAo maNussIo' manuSya strIyo sauthI masya che. tenA ratAM 'maNussA asaMkhejjaguNA' bhanuSyo asaMkhyAtagA vadhAre he, tenA ratAM 'neraiyA jI0 161 jIvAbhigamasUtra
Page #1295
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1282 jIvAbhigamasUtre gyonikAH striyaH, pratarAsaMkhyeyabhAgavarti zreNyAkAzapradezarAzipramANavAt / 'devA asaMkhejjaguNA' tato devA asaMkhyeyaguNAH vAnavyantarajyotiSkANAmapi jalacaratiryagyonikIbhyaH saMkhyeyaguNatayA pratipAdanAt / 'devIo saMkhejaguNAo' devyo devebhyaH saMkhyeyaguNAdhikAH dvAtriMzAmulakhAt / uktaM ca-'vattIsaguNA nairayika asaMkhyAtaguNe adhika haiM / 'tirikkhajoNiNIo asaMkhejjaguNAo' inakI apekSA tiryagyonika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| inakI apekSA 'devA asaMkhejjaguNA' deva asaMkhyAtaguNe haiM inakI apekSA 'devIo saMkhejjaguNAo, tirikkhajoNiyA aNaMtaguNA' deviyAM saMkhyAtaguNI adhika haiM inakI apekSA tiryagyonika jIva anantaguNe adhika haiN| manuSya striyoM kA pramANa katipaya koTI koTI kA kahA gayA hai isaliye unheM sabase kama kahA hai inakI apekSA jo manuSyoM ko asaMkhyAtaguNA adhika kahA hai vai saMmUchima manuSyoM ko zreNi ke asaMkhyAta pradezoM kI rAzi pramANa hone se kahA hai inakI apekSA jo tiryagyonika striyoM ko asaMkhyAtaguNI adhika kahA hai vaha unake pratara ke asaMkhyAtaveM bhAgavI jo zreNIrUpa AkAza ke pradeza haiM vaha unakI rAzi pramANa hone se kahA hai inakI apekSA jo devoM ko saMkhyAtaguNA adhika kahA hai vaha vAnavyantara evaM jyotiSka devoM ko jalacara tiryagyonikoM se saMkhyAtaguNA mahAdaNDa meM kahA gayA hone se kahA hai inakI apekSA jo deviyoM ko saMkhyAtaguNA asaMkhejaguNA' nai2yi masabhyAta dhAre che. 'tirikkhajoNiNIo asaMkhe. TVTorro tenA karatAM tiryagenika jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA 42tA 'devA asaMkhejaguNA' he masabhyAta cha. 'devIo saMkhejjaguNAo, tirikkhajoNiyA aNaMtaguNA' kyiA sadhyAtagaNI padhAre che. tenA 42ditiygenika jIva anaMtagaNuM vadhAre che -manuSya strinuM pramANa katiya koTi keTinuM kahevAmAM Avela che. tethI temane sauthI ochI hovAnuM kahela che. tenA karatAM manuSyane je asaMkhyAtagaNuM vadhAre kahyA che te saMmUrNima manu nuM zreNinA asaMkhyAta pradezanI rAzi pramANa hovAthI kahela che. tenA karatAM tiyonika sine asaMkhyAtagaNI vadhAre kahI che te tenA prataranA asaMkhyAta bhAgamAM je zreNarUpa AkAzanA pradeza che. tenI rAzi pramANa hovAthI kahela che. tenA karatAM dene je saMkhyAtagaNuM vadhAre kahyA che te vAnavyaMtara ane jyotiSka dene jalacara tiryAnikethI saMkhyAtagaNa mahAdaMDakamAM kahevAmAM Avela hovAthI kahela che. tenA karatAM deviyene je jIvAbhigamasUtra
Page #1296
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 6 sU.136 saptavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam battIsarUva ahiyAo hoMti devANaM devIo' dvAtriMzadguNA dvAtriMzadurUpAdhikA bhavanti devAnAM devyaH 'tirikkhajoNiyA anaMtaguNA' devIbhyastiryagyonikA anantaguNAH, vanaspatijIvAnAmanantA''nantyAt / upasaMhAramAha - 'settaM sattavihA saMsArasamApannagA jIvA' itthaM te saMsArasamApannakAH saptavidhA jIvA nirUpitAH || sU0 136 // 1283 iti zrI vizvavikhyAta - jagadavallabha - prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalita-lalita kalApAlApakapravizuddha gadyapadyanaikagranthanirmApaka - vAdimAnamardaka-zrIzAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta - 'jainazAstrAcArya' - padabhUSitakolhApurarAjaguru - bAlabrahmacAri jainAcArya jainadharmadivAkarapUjyazrI - ghAsIlAla - vrativiracitAyAM zrI jIvAbhigamasUtrasya prameyadyotikAkhyAyAM vyAkhyAyAM SaSThI pratipattiH samAptAH // 5 // kahA hai vaha unake battIsaguNA hone se kahA hai kyoMki ' battIsaguNA vattIsarUva ahiyAo hoMti devANaM devIo' aisA siddhAnta kA vacana hai / inakI apekSA jo tiryagyonikoM ko anantaguNA kahA hai vaha vanaspati jIvoM kI anantAnantatA ko lekara kahA hai / 'settaM satta vihA saMsAra samApannagA jIvA' isa prakAra se sAta prakAra ke saMsAra samApanaka jIva kahe gaye haiM | // 120 // zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita jIvAbhigama sUtra kI prameyayotini vyAkhyA meM SaSThI pratipatti samApta sakhyAtagaNI kahI che te temanuM khatrIsa gaNA paNu hAvAthI kahela che. kemake 'battIsa guNA battIsarUva AhiyAo hoMti devANaM devIo' mA prabhASenu siddhaaNtanu vacana che. tenA karatAM tigyeAnikAne je anaMtagaNA kahyA che te vanaspti vonI anaMtAnaM tatAne sIdhe hevAmAM Ave che. 'settaM sattavihA saMsAra samAvannagA jIvA' mA pramANe sAta prahAranA saMsAra samApana va vAmAM Ave che. // sU. 130 // zrI jainAcArya jainadhama divAkara pUjyazrI ghAsIlAla tiviracita jIvAbhigama sUtranI prameyaghotikA TIkAnI chaThThI pratipatti samApta 5 5 5 chaThThI pratipatti sapUrNa jIvAbhigamasUtra
Page #1297
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1284 atha saptamI pratipattiH kramaprAptAmaSTavidha pratipattimAha mUlam-tattha je te evamAhaMsu aTTavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA te evamAhaMsu paDhamasamayaneraiyA, apaDhamasamayaneraiyA, paDhamasamayatirikkhajoNiyA, apaDhamasamayatirikkhajoNiyA, jIvAbhigamasUtre jIvAbhigamasUtra -- " paDhamasamayamaNussA, apaDhamasamayamaNussA, paDhamasamayadevA, apaDhamasamayadevA / paDhamasamayaneriyassa NaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM ThiI pannatA ? goyamA ! paDhamasamayaneraiyassa jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM / apaDhamasamayaneraiyassa jahaneNaM dasavAsasahassAI samaUNAI ukkoseNaM tettIsaM sAgaromAI samaUNAI | paDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM apaDhamasamayatirikkha joNiyassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM-ukkoseNaM tinni palio mAI samaUNAI, evaM maNussA vi jahA tirikkhajoNiyANaM, devANaM jahA neraiyANaM ThiI / neraiyadevANaM jacceva ThiI sacceva saMciTTaNA duvihANa vi / paDhamasamayatirikkhajoNie NaM bhaMte! paDhamasamayatirikkhajoNiyatti kAlao kevacciraM hoi goyamA jahanneNaM ekkaM samayaM - ukkoseNaM ekkaM samayaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM-ukkoseNaM vaNassaikAlo / paDhamasamayamaNussANaM jahaNNeNaM ukkoseNaM ekkaM samayaM, apaDhamasamayamaNussANaM jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM-ukkoseNaM tinni paliovamAI pugvakoDI puhuttamambhahiyAI / aMtaraM paDhamasamayaneraiyassa jahanneNaM dasavAsasahassAiM aMtomuhuttamambhahiyAI ukkoseNaM vaNassakAlo, apaDhamasamayaneraiyassa jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM vaNassaikAlo / paDhamasamayatirikkhajoNiyassa " *
Page #1298
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 7 sU. 137 aSTavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1285 jahaNaNeNaM do khuDDAga bhavaggahaNAiM samaUNAiM ukkoseNaM vaNa ssaikAlo, apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM saatiregN| paDhamasamayamaNusassa jahanneNaM do khuDDAiM bhavaggahaNAI samaU NAI ukkoseNaM vaNastaikAlo, apaDhamasamayamaNusassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM vnnssikaalo| devA NaM jahA neraiyANaM jahanneNaM dasavAsasahassAiM aMtomuhuttamabbhahiyAiM-ukkoseNaM vaNastaikAlo, apaDhamasamayadevANaM jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM vnnssikaalo| appAbahuyaMeesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaneraiyANaM jAva paDhamasamaya devA Naya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA! savvatthovA paDhamasamayamaNussA paDhamasamaya. neraiyA asaMkhejaguNA, paDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA, paDhama samayatirikkhajoNiyA asNkhejjgunnaa| apaDhamasamayaneraiyANaM jAva apaDhamasamaya devANaM, evaM ceva appA bahuyaM, navaraM apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNaMtaguNA / eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaneraiyANaM apaDhamasamayaneraiyANaM kayare kayarehito appA vA jAva visesAhiyA vA ? goyamA! savvatthovA paDhamasamaya neraiyA-apaDhamasamayaneraiyA asaMkhejaguNA evaM sve| paDhamasamaya neraiyANaM jAva apaDhamasamayadevANa ya kayare kayarehito appA vA jAva visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA paDhamasamayamaNustA apaDhamasamayamaNussA asaMkhejaguNA, paDhamasamayaneraiyA asaMkhejaguNA paDhamasamaya devA asaMkhejaguNA paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejaguNA apaDhamasamayaneraiyA asaMkhejaguNA apaDhamasamaya devA asaMkhejjaguNA apaDhamasamayatirikkha jIvAbhigamasUtra
Page #1299
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1286 jIvAbhigamasUtre joNiyA aNaMtaguNA / se taM aTavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA pannattA / aTTaviha paDipattI samattA ||suu0 137 // chAyA-tatra ye te evamuktavantaH-aSTavidhAH saMsArasamApannakA jIvAste evamuktavantaH prathamasamayanairayikAH aprathamasamayanairayikAH, prathamasamayatiryagyonikAH aprathamasamayati yagyonikAH, prathamasamayamanuSyAH aprathamasamayamanuSyAH, prathamasamayadevAH aprthmsmydevaaH| prathamasamayanairayikasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! prathamasamayanairayikasya jaghanyenaikaM samayamutkarSeNaikaM samayam, aprathamasamayanairayikasya jaghanyena dazavarSasahasrANi samayonAni, utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi samayonAni / prathamasamayatiryagyonikasya jaghanyenaikaM samayam utkarSeNaikaM samayam aprathamasamayatiryagyonikasya jaghanyena kSullaka bhavagrahaNaM samayonam-utkarSeNa trINi palyopamAni samayonAni evaM manuSyANAmapi yathA tiryagyonikAnAm devAnAM yathA nairayikANAM nairayika-devayoryaiva sthitiH saiva saMsthitiH dvividhayorapi / prathamasamayatiryagyonikaH khalu bhadanta ! prathamasamayatiryagyonika iti kAlataH kicciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenaikaM samayam utkarSeNaikaM samayam aprathamasamaya tiryagyonikasya jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonam utkarSeNa vnsptikaalH| prathamasamayamanuSyANAM jaghanyenaikaM samayamutkarSeNaikaM samayam, aprathamasamayamanuSyasya jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonamutkarSeNa trINi palyopamAni pUrvakoTipRthaktvAbhyadhikAni / antaraM prathamanairayikasya jaghanyena dazavarSasahasrANi- antarmuhUrtAbhyadhikAni-utkarSeNa vanaspatikAlaH / aprathamasamayanairayikasya jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa vanaspatikAlaH / prathamasamayatiryagyonikasya jaghanyena dve kSullakabhavagrahaNe samayone-utkarSaNa vanaspatikAlaH / aprathamasamayatiryagyonikasya jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNa samayAdhikam-utkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / prathamasamayamanuSyasya jaghanyena dve kSullake bhavagrahaNe samayone utkarSeNa vnsptikaalH| aprathamasamayamanuSyasya jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayAdhikam-utkarSeNa vanaspatikAlaH / devAnAM yathA nairayikANAm jaghanyena dazavarSasahasrANi antarmuhUrtAbhyadhikAni-utkarSeNa vnsptikaalH| aprathamasamayadevAnAM jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa vanaspatikAlaH / alpabahutvam-eteSAM khala bhadanta ! prathamasamayanairayikANAM yAvatprathamasamayadevAnAM ca katare katarebhyo'lpA vA yAvadvizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH prathamasamayamanuSyAH prathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH, prathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH, prathamasamayatiryagyonikA asaMkhyeya guNAH / aprathamasamayanairayikANAM jIvAbhigamasUtrA
Page #1300
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.7 sU.137 aSTavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1287 yAvadaprathamasamayadevAnAm, evamevAlpabahutvam navaram-aprathamasamayatiryagyonikA anntgunnaaH| eteSAM khalu prathamasamayanairayikANAm aprathamasamayanairayikANAM katare katarebhyo'lpA vA yAvad vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH prathamasamayanairayikAH aprathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH evaM sarve / prathamasamayanairayikANAM yAvadaprathamasamayadevAnAM ca katare katarebhyo'lpA vA yAvada vizeSAdhikA ? gautama ! sarvastokAH prathamasamayamanuSyAH, aprathamasamayamanuSyA asaMkhyeyaguNAH prathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH prathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH prathamasamayatiryagyonikA asaMkhyeya guNAH, aprathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH, aprathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH aprathamasamayatiryagyonikA anntgunnaaH| ta ete. 'STavidhAH saMsArasamApannakA jIvAH prjnyptaaH| aSTavidha pratipattiH pUrNA / suu.137|| TIkA-'tattha je te evamAhaMsu aTavihA saMsArasamApannagA jIvA te evamAhaMsu-paDhamasamayaneraiyA-apaDhamasamayanerayA, paDhamasamayatirikkha joNiyA, apaDhamasamayatirikkhajoNiyA, paDhamasamayaNussA, apaDhamasamayaNussA, paDhamasamayadevA, apaDhamasamayadevA' tatra vicAraNAyAM ye te trikAlajJAnavantaH 'aSTavidhAH saMsArasamA. pannakA jIvAH santIti' uktavantaH te mahAnta evamaSTavidhagaNanAyAmevam-prathamasamayanairayikAH, aprathamasamayanairayikAH, prathamasamayatiryagyonikAH aprathamasamayatiryagyonikAH, prathamasamayamanuSyAH, aprathamasamayamanuSyAH, prathamasamayadevAH apra -sAtamI pratipatti'tattha je te evamAhaMsu aTTavihA saMsAra samAvaNNamA jIvA' i0 / TIkArtha-isa meM prabhu ne gautama se aisA kahA hai ki-he gautama ! jinhone aisA pratipAdana kiyA hai ki saMsAra jIva ATha prakAra ke hote hai-unhoMne isa viSaya meM aisA spaSTIkaraNa kiyA haiM-'paDhamasamaya neraiyA apaDhamasamayaneraiyA paDhamasamayatirikkhajoNiyA apaDhama samayatirikkhajoNiyA' prathamasamaya nairayika 1 aprathama samaya nairayika 2, prathama saptamI pratipattine AraMbha 'tattha je te evamAsu avihA saMsArasamAvaNNagA jIvA' tyAta TIkAtha- A saMbaMdhamAM prabhuzrIe gautamasvAmIne evuM kahela che ke he gautama ! jeoe evuM pratipAdana karyuM che ke saMsArI jIva ATha prakAranA DAya che. temANe 2mA samayamA 2 // prabhAgenI 255TatA 42sa cha. 'paDhama samayaneraiyA apaDhamasamayaneraiyA, paDhamasamaya tirikkhajoNiyA apaDhamasamayatirikkhajoNiyA' prathama samaya nai254 1 25prathama samaya nai2yi 2, prathamasamaya jIvAbhigamasUtra
Page #1301
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1288 jIvAbhigamasUtre thamasamayadevAH' iti uktavantaH / tatra paDhamasamayaneraiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA ? goyamA ! paDhamasamayaneraiyassa jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM' prathamasamayanairayikasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jaghanyotkarSAbhyAmekaM samayam / 'apaDhamasamayaneraiyassa jahanneNaM dasavAsa sahassAI samaUNAi' aprathamasamayanairayikasya jaghanyataH samayonadazavarSasahasrANi / 'ukkoseNaM tettI sAgarovamAi samaUNAI' samayonatrayastriMzatsAgaropamANi utkrsstH| 'paDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM samaya tiryagyonika 3 aprathamasamayatiryagyonika 4, prathamasamaya manuSya 5 aprathamasamaya manuSya 6 prathama samaya deva 7 aprathama samaya deva 8 'paDhama samaya neraiyassaNaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he bhadanta ! jo prathama samaya nairayika hai usakI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! paDhama samaya neraiyassa jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM vi ekkaM samayaM he gautama ! jo prathama samana nairayika hai usakI sthiti jaghanya se bhI eka samaya kI hai aura utkRSTa se bhI eka samaya kI hai| 'apaDhamasamayaneraiyassa jahanneNaM dasavAsasahassAI samaUNAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI samaUNAI aprathama samaya nairayika kI jaghanya se sthiti eka samaya kama daza hajAra varSa kI hai aura utkRSTa se sthiti eka samaya kama tettIsa sAgaropama kI hai 'paDhama samaya tirikkhajoNiyassa jaha0 eka tiyonika 3, aprathama samaya tiyanika 4 prathama samaya manuSya 5 aprathama samaya manuSya 6 prathama samaya deva 7 ane aprathama samaya deva 8 'paDhama samaya neraiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he bhagavan / je prathama samaya nairayike che, temanI sthiti keTalA kALanI kahevAmAM Avela 1. 2 // praznanA uttama prabhuzrI 43 cha , 'goyamA ! paDhama samaya neraiyassa jahaNNeNaM eka samayaM ukkoseNaM vi eka samayaM' 3 gautama ! prathama samaya narayika che, temanI sthiti jaghanyathI paNa eka samayanI che bhane 69thI paNa se samayanI che. 'apaDhamasamayaneraiyassa jahaNNeNaM dasavAsasahassAiM samaUNAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI samaUNAI' maprathamasabhaya nairthikanI jaghanya sthiti eka samaya kama dasa hajAra varSanI che, ane utkRSTa sthiti se samaya ma tetrIsa saa||15mnii che. 'paDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahaNNeNaM eka samayaM ukkoseNaM vi eka samayaM' prathama samayavatI tivyaninI dhanya jIvAbhigamasUtra
Page #1302
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.7 sU.137 aSTavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1289 ekkaM samayaM' prathamasamayatiryagyonikasya jaghanyena utkarSeNa caikaM samayam / 'apaDhamasamayatirikkha joNiyassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM' ukkoseNaM tinni paliovamAI samaUNAI' aprathamasamayatiryagyonikasya jaghanyena samayona kSullakaM bhavagrahaNam utkarSeNa samayona tripalyopamAni / 'evaM maNussANa vi jahA tirikkhajoNiyANaM' yathA tiryagyonikANAmevaM manuSyANAmapi / 'devANaM jahA neraiyANaM' deva-nairikayoryathAyatham / 'neraiya devANaM jacceva Thii sacceva saMciTThaNA duvihANa vi' nairayikadevayoyavasthitiH saiva saMsthitiH dvividhayorapi, dvayorapi samayaM ukoseNaM ekkaM samayaM prathamasamayavatI tiryagyonika kI jaghanyasthiti eka samaya kI hai aura utkRSTa sthiti bhI eka samaya kI hai 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa jaha. khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM, ukkoseNaM tinni paliovamAI samaUNAI' aprathama samayavartI tiryagyonika kI sthiti jaghanya se eka samaya kama kSullakabhava grahaNa rUpa hai aura utkRSTa sthiti eka samaya kama tIna palyopama rUpa hai| sabase choTA kSullaka bhava 256 AvalikA kA hotA haiN| 'evaM maNussANa vi jahA tirikkhajoNiyANaM' isI prakAra kI sthiti jaghanya aura utkRSTa se manuSyAM kI bhI hai| 'devANaM jahA raiyANaM ThiI nairayikoM kI jaisI sthiti devoM kI hai / 'NeraiyadevANaM jacceva ThiI sacceva saMciTThaNA duvihANa vi' prathama samayavartI nairayika aura aprathama samayavartI nairayika tathA prathama samayavartI deva aura aprathama samayavartI deva ina donoM meM jo bhava sthiti hai vahI kAyasthiti hai kyoMki sthiti eka samayanI che. ane utkRSTa sthiti paNa ekaja samayanI che. 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM, ukkoseNaM tinni paliovamAiM samaUNAI' maprathamasabhayatI tiryasyAninI sthiti jaghanyathI eka samaya kama kSullaka bhavagrahaNa rUpa che. ane utkRSTa sthiti eka samaya kama traNa palyopama rUpa che. sauthI nAne mulakabhava 256 baso chapana mAsinI hAya cha, 'evaM maNussANa vi jahA tirikkhajoNiyANaM' mena prabhAgenI sthiti dhanya bhane utkRSTathI manuSyonI 55 cha. 'devANaM jahA neraiyANaM ThiI' naiyichAnI 2 pramANe sthiti hI cha merI pramANe vAnI sthiti cha. 'NeraiyadevANaM jacceva ThiI sacceva saMciTThaNA duvihANa vi' prathama samayavati nairayika tathA prathama samayavati deva ane aprathama samayavati narayika ane aprathama samayavati deva e bannenI je bhAvasthiti che. e ja pramANe temanI kAyasthiti che. kemake deva ane nairayika e bane eja bhavapaNAthI jI0 162 jIvAbhigamasUtra
Page #1303
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1290 jIvAbhigamasUtre prathamA'prathamasamayordevanairikayoyuvasthiti bhavasya saiva saMsthitiH kAyasya devanairayikANAM bhUyo bhUyastabhAvabhAvitayA nairantaryeNotpAdA'yogAt iti / athaiSAM kAyasthitiH-'paDhamasamayatirikkhajoNie Na bhaMte ! paDha0 kAlao kevacciraM hoI goyamA ! jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM' prathamasamayatiryagyonikAH khalu bhadanta ! prathamasamayatiryagyonikarUpeNa kAlataH kiyaciraM bhavatIti praznaH ? bhagavAnAha-gautama ! jaghanyotkarSAbhyAmekaM samayaM kaaysthitiH| 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM vaNassaikAlo' aprathamasamayatiryagyonikasya tu jaghanyena samayona kSullakaM bhavagrahaNam prathamasamayahInatvAtsamayonatA, utkarSeNa vanaspatikAlaH anantAnantAkAla: asaMkhyeyotsarpiNyavasarpiNIrUpaH kAlata:-kSetrato'saMkhyeyA lokAH / 'paDhamasamaya deva aura nairayika ina do kA usI bhava rUpa se sIdhA janma nahIM hotA hai| 'paDhamasamaya tirikkhajoNie NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! prathama samayavartI tiryazca kI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai-'goyamA ! jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ekaM samayaM' he gautama prathama samayavartI tiryagyonika jIva kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kA hai aura utkRSTa se bhI eka hI samaya kA hai / 'apaDhama samaya tirikkhajoNiyassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' aprathama samayavartI tiryagyonika jIva kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kama kSudrabhava grahaNa rUpa hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa hai isa vanaspatikAla meM asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM ho jAtI hai tathA kSetra kI apekSA asaMkhyAtaloka ho jAte sIdhA ma yato nathI. 'paDhamasamayatirikkhajoNieNaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' he nAva ! prathama samayavatI tiyanyanI yasthitinI hai| vAmAM mAvata cha ? 2mA prazna uttaramA prabhuzrI che , 'goyamA ! jahaNNeNaM eka samayaM ukkoseNaM vi ekkaM samayaM he gautama ! prathama samayapati tirygonika jIvanI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka samayane che. ane utkRSTathI 555 me samaya . 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM vaNassai kAlo' 25prathama samayavatI tiyayAni jIvanI kAyasthine kALa jaghanyathI eka samaya kama kSudra bhava grahaNarUpa che. ane utkRSTathI vanaspatikALa pramANa che. A vanaspati kALamAM asaMkhyAta utsapiNI ane asaMkhyAta avasarpiNI thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI jIvAbhigamasUtra
Page #1304
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.7 sU.137 aSTavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1291 maNussANaM jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM prathamasamayamanuSyANAM kAyasthitirekaM samayamubhAbhyAm samayAntare prathamasamayakhavizeSaNAyogAt / 'apaDhamasamayamaNusassa jahanneNaM khuDDaDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM-ukkoseNaM tini paliovamAI puvvakoDIpuhuttamabbhahiyAi' aprathamasamayamanuSyasya jaghanyena kSullaka bhavagrahaNaM samayonam utkarSeNa trINi palyopamAni pUrvakoTipRthaktvA'bhyadhikAni / devanArakayostulyoktA pUrva kaaysthitiH| athASTAnAmantaraM krameNa brUte-paDhasamayaneraiyassa NaM bhaMte !" prathamasamayanerayikasya khalu bhadanta ! kiyacciraM kAlato'ntaram ? gautama ! 'aMtaraM paDhamasamayahaiM / 'paDhamasamayamaNussANaM jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM' prathamasamayavartI manuSyoM kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya hai aura utkRSTa se bhI eka samaya hai isake bAda unase prathama samayavartItvarUpa vizeSaNa se viziSTatA nahIM rahatI hai 'apaDhama samaya maNussassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahANaM samajaNaM ukkoseNaM tinni paliovamAiM puvakoDipuhuttamabhahiyAI' aprathama samayavarti manuSya kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kama kSudra bhava grahaNarUpa hai aura utkRSTa se pUrvakoTi pRthaktva adhika tIna palyopama rUpa hai aba sUtrakAra ina AThoM ke antara kA varNana karate haiM-'paDhamasamaya neraiyassa NaM bhaMte !' isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! jo nairayika prathama samayavatA hai usakA antara kAlako apekSA masacyAta 4 24 laya che. 'paDhamasamayamaNussANaM jahaNNeNaM evakaM samayaM ukkoseNaM vi ekkaM samaya' prathama samayapati manudhyAnI yasthitimA a nyathA eka samayane che ane utkRSTathI paNa eka samayane che. te pachI temAM prathama samayapatitva 35 vizeSaguthI viziSTatva 27tu nathI. 'apaDhamasamaya maNussassa jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM ukkoseNaM samaUNaM tinni paliovamAI puvvakoDi puhattamabbha hiyAI' maprathama samayapati manuSyanI ysthitin| dhanyathA samaya kama kSudra bhava grahaNa rU5 che. ane utkRSTathI pUrva keTi pRthakatva adhika traNa papama rUpa che. ye 2 // maahen| 24 tanu vayuna 42vAmAM Ave che. 'paDhamasamaya neyasa NaM bhaMte ! ' 2 // sUtra daa2|| gautamasvAmI prabhuzrI se pUchesa che ke-he bhagavad je nirayika prathama samayAvati che. temanuM aMtara kALanI apekSAthI keTaluM kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe jIvAbhigamasUtra
Page #1305
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1292 jIvAbhigamasUtre neraiyassa jahanneNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttamabhahiyAi 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' prathamasamayanairayikasya dazavarSasahasrANyantarmuhUrtAbhyadhikAni jaghanyenA'ntaram narakAnniHmRtya punarnarakAgamane vanaspatikAla utkarSeNeti narakAdudvayaM pAraMparyeNa vanaspatiSu gatvA'nantamapi kAlamavasthAnAt / 'apaDhamasamayaneraiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' aprathamasamayanairayikasya jaghanyenA'ntarmuhUrtam samayA'dhikAntarmuhUrtam taca-narakAdudvartyatiryaggarbha vA manuSyagarbhe vA'ntarmuhUrtaM sthitvA bhUyo narakeputpadyamAnasya jJAtavyam (samayAdhikatA ca-prathamakitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! prathama samayavartI nairayika kA antara 'jahanneNaM dasavAsasahassAI aMtomuhutta manbhahiyAI' jaghanya se eka antarmuhUrta adhika daza hajAra varSa kA hai aura 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' utkRSTa antara vanaspatikAla pramANa hai isakA tAtparya aisA hai ki daza hajAra varSa kI sthiti vAlA koI nAraka jIva naraka se nikala kara anyatra gati meM eka antarmuhUrta rahane ke bAda punaH nairayikoM meM utpanna ho jAtA hai usakI apekSA yaha jaghanya antara kahA gayA hai tathA utkRSTa antara naraka se nikala kara paramparA rUpa se vanaspatiyoM meM anantakAla taka janma lene vAle nAraka kI apekSA se hai 'apaDhama samaya neraiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' aprathama samayavartI nairayika kAantara kAla kI apekSA jaghanya se eka samaya adhika antarmuhUrta kA hai aisA yaha antara naraka se nikala kara tiryaggati kI strI yA manuSyagati kI strI ke garbha meM eka antarmuhUrta taka raha karake bAda meM vahAM se maraNa kara punaH narakacha. 3-3 gautama ! prathama samayayatI nai2yituM mata2 'jahaNNeNaM dasa vAsasahassAiM aMtomuhattamabbhahiyAI'dhanyathI se mata DUta madhi sahA varSana cha. mane, 'ukkoseNaM vaNassai kAlo' utkRSTa mata2 vanaspati prabhAnu cha. A kathananuM tAtparya e che ke-dasa hajAra varSa nI sthitivALe kaI nAraka jIva narakamAMthI nIkaLIne bIjI gatimAM eka aMtarmuhUrta rahyA pachI pharIthI nairayika paNAthI utpanna thaI jAya che. te apekSAe A jaghanya aMtara kahevAmAM Avela che. tathA utkRSTa aMtara narakamAMthI nIkaLIne paraMparA rUpe vanaspatimAM anaMta kALa sudhI janma levAvALA nArakanI apekSAthI che. 'apaDhamasamayaneraiyarasa jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' maprathama samayavatI nairayikanuM aMtara kALanI apekSAthI jaghanyathI eka samaya adhika aMtarmuhUrtanuM che. A pramANenuM A aMtara narakamAMthI nIkaLIne tirya; jIvAbhigamasUtra
Page #1306
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.7 sU.137 aSTavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1293 samayasyA'dhikatvAt) utkarSeNa vanaspatikAlaH / 'paDhamasamayatirikkhajoNi yassa jahanneNaM do khuDDAga bhavaggahaNAI samaUNAI' jaghanyena dve kSullakabhavagrahaNe samayone te ca-kSullaka manuSyabhavagrahaNavyavadhAnAtprabhRti punastiryakSvevotpadyamAnasyA'vasAtavye tathAhi-ekaM prathamasamayona tiryak kSullakabhavagrahaNaM-dvitIyaM sampUrNameva manuSyakSullakabhavagrahaNam iti / 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' prathamasamayatiryagyonikasyAntaraM vanaspatikAla utkarSeNa tadatikrame manuSyabhavacyavadhAnena bhUyaH prathamasamayatiryakvopapatteriti / gati meM utpanna hue nAraka kI apekSA se hai 'paDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahanneNe do khuDDAgaM bhavaggahaNAI samaUNAI' prathama samaya vartI tiryagyonika jIva kA kAla kI apekSA jaghanya antara eka samaya kama do kSudra bhava grahaNarUpa hai ye do kSullaka bhava kSullaka tiryazca evaM kSullaka manuSya ke haiM 'arthAt ina do kSullaka tiryazca kSullaka manuSya bhavoM ko lene ke bAda punaH vaha prathamasamayavartI tiryagyonika jIva ho jAtA hai isa taraha punaH choDI huI prathama samayavartI tiryagyonika avasthA ko prApta karane meM use ina do kSullaka bhavoM kA vyavadhAna jaghanya se kahA gayA hai tiryaka kSullaka bhava kA grahaNa usakA eka samaya kama kA hotA hai aura kSullaka manuSya bhava kA grahaNa sampUrNa samaya kA hotA hai tathA 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' isa prathama samaya vartI tiryagyonika jIva kA utkRSTa vanaspatikAla pramANa hai itane kAla ko samApta karake vaha manuSya bhava lekara punaH vahAM se prthmgatinI strI athavA manuSya gatinI strInA garbhamAM eka aMtarmahata sadhI rahIne te pachI tyAMthI marIne pharIthI naraka gatimAM utpanna thayelA nA24nI apekSAthI che. 'paDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahaNNeNaM do khaDDAgaM bhavagahaNAI samaUNAI' prathama sabhayavatI tiya yoni parnu nI bhyekSAthI jaghanya aMtara eka samaye kama be kSudra bhava grahaNa rUpa che. A be bhulakabhava kSullaka tiryaMca ane kSullaka manuSyanA che. arthAt A be kSullaka tiryaMca ane kSullaka manuSyanA bhane lIdhA pachI pharIthI te prathama samaya vatI tiryaMgyonika jIva thaI jAya che. A rIte pharIthI cheDelI prathama samaya vati tiryayonika avasthAne prApta karavAmAM tenA A be kSullaka bhavanuM vyavadhAna-aMtara jaghanyathI kahevAmAM Avela che. niyaMka kSullaka bhavanuM grahaNa tenuM eka samaye kama hovuM e che. ane kSullaka manuSya bhava grahaNa saMpUrNa smy| thAya che. tathA 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' yA prathama samayaktI tiyglonika jIvanuM utkRSTa aMtara vanaspati kAla pramANanuM che. eTalA kALane jIvAbhigamasUtra
Page #1307
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1294 jIvAbhigamasUtre 'apaDhamasamaya tirikkha joNiyassa jahanneNaM khuDDAgaM samayAhiyaM' aprathamasamayatiryagyonikasya jaghanyena samayAdhikakSullakabhavagrahaNam / tattu-tiryagyonikakSullaka bhavagrahaNa caramasyA'dhikRtA'prathamasamayatvAt tatra mRtasya manuSya kSullakabhavagrahaNena vyavadhAne sati tiryaktvenotpadyamAnasya prathamasamayAtikrame jJAtavyam aprathamasamayAntarasyaitAvanmAtratvAditi / 'ukkoseNaM sAgarovamasayapuhattaM sAirege' utkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam devAdibhavAnAmetAvatkAlatvAt / 'paDhamasamayamaNUsassa jahaNNeNaM do khuDDAgaM bhavaggahaNAI samaUNAI samayavartI tiryagyonika jIva ho jAtA hai / 'apaDhama samayatirikkhajANiyassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM' aprathama samayavartI tiryagyonika jIva kA antara jaghanya se eka samaya adhika kSullaka bhavagrahaNa rUpa hai aura 'ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM' utkRSTa se sagaropamazata pRthaktva rUpa hai isakA tAtparya aisA hai ki tiryagyonika jIva kA jo kSullakabhava ke grahaNa karane kA caramasamaya hai vaha aprathama samayarUpa hai isa aprathama samaya meM mRta huA vaha jIva manuSya kA kSullaka bhava grahaNa karane rUpa vyavadhAna se vyavahita ho jAtA hai phira vaha punaH aprathama samayavartI tiryaka rUpa se utpanna ho jAtA hai arthAt aprathama samayavartI koI tiryagyonika jIva mara kara manuSya ke kSullaka bhava ko dhAraNa karane vAlA ho gayA aura phira vaha vahAM se bhI mara kara punaH apanI pUrva kI sthiti meM A gayA to isa paristhiti meM use apanI pUrvasthiti prApta karane meM eka samAsa karIne te manuSyabhava dhAraNa karIne pharIthI tyAMthI prathama samaya vatI tiya-yoni 71 7 laya che. 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa jahaNeNaM khuDDAgaM bhavaghaNaM samayAhiyaM' prathamasamayavatI tiya yoni parnu mata2 dhanyathI meTa samaya aghi kSudasa bhava ghaDa 35 cha. ane 'ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM' aSTathI saa||2|5m zata pRtha55 35 cha. // 4thananu tAtparya evuM che ke-tiryonika jIvane kSullaka bhava grahaNa karavA rUpa je carama samaya che, te aprathama samaya rUpa che. A aprathama samayamAM marela te jIva manuSyanA kSullaka bhava grahaNa karavA rUpa vyavadhAnathI vyavahita-vyavadhAna vaLe thaI jAya che. te pachI te pharIthI aprathama samayavatI tiryAnika paNAthI utpanna thaI jAya che. arthAtu aprathama samayavatI kaI tinika jIva marIne manuSyanA kSullaka bhavane dhAraNa karavAvALe thaI jAya che ane te pachI te tyAMthI paNa marIne pharIthI te pitAnI pahelAnI sthitimAM AvI jIvAbhigamasUtra
Page #1308
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.7 sU.137 aSTavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1295 prathamasamayamanuSyasyAntaraM dve kSullake bhavagrahaNe samayone 'ukkoseNaM vaNassaikA'lo utkarSeNa vanaspatikAlaH, tiryasUtravadatra bhAvanA kAryA / 'apaDhamasamayamaNUsassa jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM' aprathamasamayamanuSyasya jaghanyena samayAdhikaM kSullakaM bhavagrahaNam / 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' utkarSeNa vanaspatikAlaH / samaya adhika jo manuSya bhava kA kSullaka bhava hai usakA vyavadhAna hone se yaha aprathama samayavartI tiryagyonika jIva ko eka samayAdhika kSullaka bhava grahaNa karane rUpa byavadhAna hotA hai| yaha vyavadhAna hI usakA antara hai kyoMki aprathama samaya kA pramANa itanA hI hotA hai / utkRSTa se jo antara kahA gayA hai vaha devAdikoM ke bhava grahaNa karane rUpa vyavadhAna se vyavahita hue jIva kI apekSA se kahA gayA hai| kyoMki devAdika bhavoM kA kAla itane pramANa vAlA hotA hai| manuSya bhava ke antara kI vaktavyatA-prathama samayavartI manuSya. yonika jIva kI aura aprathama samayavartI manuSyayonika jIva kI antara vaktavyatA-'tiryagyonika jIva ke antara kI vaktavyatA jaisI hI hai parantu yahAM para vyavadhAna tiryaJcagati ke kSullaka bhavagrahaNa karane se kahanA cAhiye yahI vAta 'paDhamasamaya maNussassa jahanneNaM do khuDDAI bhavaggahaNAI samaUNAI ukkoseNaM vaNassaikAlo' isa sUtra dvArA prakaTa kI gaI hai / 'apaDhamasamayamaNussassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM' aprathamasamayavartI manuSya kA antara jaghanya jAya te A paristhitimAM tene pharIthI pitAnI pahelAnI sthiti prApta kara. vAmAM eka samaya adhika je manuSya bhavane kSullaka bhava grahaNa karavA rUpa vyavadhAna thAya che, e vyavadhAna ja tenuM aMtara che. kemake-aprathama samayanuM pramANa eTaluM ja hoya che. utkRSTathI je aMtara kahyuM che, te devAdikonA bhAva grahaNa karavA rUpa vyavadhAnathI vyavadhAna vALA thayela jIvanI apekSAthI kahevAmAM Avela che kemake-devAdika bhavane kALa eTalA pramANuvALa hoya che. manuSya bhavanA aMtaranuM kathana prathama samayavatI manuSyanika jIvanA ane aprathama samayavatI manuSyanika jIvanA aMtaranuM kathana tiryanika jIvanA aMtaranA kathana prabhArI 4 cha. me pAta 'paDhamasamayamaNussassa jahaNNeNaM do khuDDAI bhavaggahaNAI samaUNAI ukkoseNa vaNassaikAlo' mA sUtra dvArA pragaTa 42 che. 'apaDhamasamayamaNussassa jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggaNaM samayAhiyaM' maprathama sabhayatI jIvAbhigamasUtra
Page #1309
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre 'devANaM jahA neraiyANaM' devAnAntu yathA nairayikANAm 'jahanneNaM dasavAsasahassAiM aMtomuhuttamabhahiyAI ukko0 vaNassaikAlo, apaDhamasamaya jaha0 aMto. ukko0 vaNassaikAlo' dazavarSasahasrANi-antarmuhUrtAbhyadhikAni jaghanyena vanaspatikAlazcotkarSeNa / aprathamasamayadevAnAM jaghanyenAntarmuhUrtam vanaspatikAla utkarSeNeti / ___ atha caturNA prathamasamayAnAM pArasparikamalpabahuvaprakAraH 'eesi NaM bhaMte.' eteSAM prathamasamayastha-nairayika-tiryagyonika-manuSya-devAnAM katare katarebhyo 'lpA bahukA stulyA vizeSAdhikAveti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayamaNussA' gautama ! sarvastokAH prathamasamayamanuSyAH zreNyasaMkhye. se samayAdhika kSullaka bhava grahaNa rUpa hai 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa hai 'devANaM jahANeraiyA gaM' nairayikoM kA antara jaghanya se antarmuhUrttAdhika 10 hajAra barSa kA aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa jaisA kahA gayA hai-vaisA hI antara kAla devoM kA bhI jAnanA caahiye| aba sUtrakAra prathama samayavartI cAroM ke pArasparika alpabahutva kA kathana karate haiM-'eesi NaM bhaMte ! he bhadanta ! ina prathama samayavatA nairayika tiryagyonika, manuSya aura devoM ke bIca meM kauna kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM / kauna kinakI apekSA barAbara haiM / aura kauna kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA savvatthovA paDhamasamaya maNussA' he gautama ! sabase kama prathama samayavartI manuSya haiM / kyAMki inakA pramANa zreNI manuSyanu mata2 dhanyathI samayAdhi kSu ma a 35 cha. 'ukkoseNa vaNassaikAlo' bhane pRSTathI vanaspati ra pramANa che. 'devANaM jahA NeraiyANaM' narayikanuM aMtara jaghanyathI aMtamuhUrta adhika 10 dasa hajAra varSanuM ane utkaTathI vanaspati kAla pramANe je kahevAmAM Avela che. e ja pramANene aMtarakALa deno paNa samajo. have sUtrakAra prathama samayavatI narayika tiya nika, manuSya, ane deva se yaaren| 52252nA 2585 mahatvanu thana 42 cha. eesiNaM bhaMte !' bhagavana A prathama samayavatI nairayika, tiyanika, manuSya, ane devAmAM koNa konA karatAM a5 che? keNu tenAthI vadhAre che? koNa konI barobara che? ane koNa konAthI vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che 8-'gAyamA ! savvatthovA paDhamasamayamaNussA' gautama ! sauthI maach| prathama jIvAbhigamasUtra
Page #1310
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 7 sU. 137 aSTavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam yabhAgamAtratvAt, 'padamasamayaneraiyA asaMkhejjaguNA' tataH prathamasamayanaiyikA asaMkhyeyaguNAH prabhUtanairayikANAmekasamaye utpAdasaMbhAvAt / 'paDhamasamayadevAasaMkhejjaguNA' tataH prathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH vyantara- jyotiSkANAM prabhUtAnAmekasamaye utpAdasaMbhavAt / ' paDhamasamaya tirikkhajoNiyA asaMkhejja - guNA' tato'saMkhyeyaguNAH prathamasamayatiryagyonikAH iha ye nArakAdi gatitrayAd Agatya tiryaktvaprathamasamaye vartante - te prathamasamayatiryaJcaH tato yadyapi pratinigodama saMkhyeyo bhAgaH sadA vigrahagati samayavarttI labhyate tathApi - nigodAnAmapi tiryaktvAd na te prathamasamayatiryaJcaH ta ebhyaH saMkhye yaguNA eva / athA'prathamasamayAnAmeSAmalpabahutvam- 'apaDhamasamayane raiyANaM jAva apaDhamake asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hai 'paDhamasamayaneraiyA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA prathama samayavartI nairayika asaMkhyAtaguNeM adhika hai / kyoMki eka samaya meM prabhUta aneka- nArakoM kA utpAda ho sakatA hai 'paDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA prathama samayavartI jo deva haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM kyoMki eka samaya meM aneka vyantara aura jyotiSka devoMke utpAdakA saMbhava hai 'paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA prathama samayavartI jo tiryagyonika jIva hai ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| jo nAraka Adi gati trasa se Akara ke tiryazvAvasthA ke prathama samaya meM rahate haiM ve prathamasamayavartI tiryaJca haiN| zeSa nhiiN| aise tiryaJca hI pUrva kI apekSA asaMkhyAtaguNeM adhika kahe gaye haiM / aba prathama samayavartI inhIMcAroM kA alpabahutva dikhAyA jAtA samayavatI manuSya che. kemake temanu' pramANa zreNInA asaMkhyAtamA bhAga mAtra che. 'paDhamasamayaneraiyA asaMkhejjaguNA' tenA uratAM prathama sabhayavartI nairayi asaMkhyAtagaNA che. kemake eka samayamAM prabhUta aneka nArakeAneA utpAda thai laya che. 'paDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA' tenA 42tAM prathama sabhayavartI deva che. te asakhyAtagaNA vadhAre che. kemake eka samayamAM aneka vyantara yAne jyotiSDa devAne utpAta salave che. 'paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' tenA 42 prathama sabhayavartI ne tiryagyoniH va che. tethe a. saMkhyAtagaNA vadhAre che je nAraka vigere gati trasamAMthI AvIne tiya cAvasthAnA prathama samayamAM rahe che. tee prathama samayavartI tiya ca che. bAkInA nahI' evA tiya ceAja pUrvanA karatAM asaMkhyAtagaNA vadhAre kahevAmAM Avela che. te samannvu. have prathama samayavatI e cAreyanu alpa ahutva kahevAmAM Ave che. jI0 163 jIvAbhigamasUtra 1297
Page #1311
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1298 jIvAbhigamasUtre samayadevANaM evaM ceva appAbahu0' aprathamasamayanairayikANAM yAvadaprathamasamayadevAnAm evamevAlpabahutvam-eteSAM khalu bhadanta ! katare katarebhyo'lpA vA0' gautama ! sarvastokA aprathamasamayamanuSyAH zreNyasaMkhyeyabhAgatvAt tadapekSayA'prathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH / aMgulamAtrakSetrapradezarAzeH prathamavargamUle dvitIyavargamUlena guNite yAvAnpradezastasya rAzistAvatpramANAsu zreNISu yAvanta AkAzapradezAstAvatpramANatvAt / tato'prathamasamayadevA a0 tato'prathamasamayatiryagyonikA anantaguNAH vanaspatInAmanantatvAt / hai| 'apaDhamasamayaneraiyANaM jAva apaDhamasamayadevANaM evaM caiva appA bahu' aprathama samayavartI nairayikoM kA aura yAvata aprathama samayavartI devoM kA alpabahutva isI prakAra se hai-arthAt gautama ne prabhu se aisA pUchA ki he bhadanta ! aprathamasamayavartI nairayikoM se lekara aprathama samayavartI devoM taka ke bIca meM kauna kinakI apekSA alpa hai ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara hai ? aura kauna kinase vizeSAdhika hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai-'goyamA ! savvatthovA apaDhamasamayamaNussA' he gautama ! sabase kama aprathamasamayavartI manuSya haiM / kyoMki inakA pramANa zreNi ke asaMkhyAtaveM bhAga mAtra hai| inakI apekSA aprathama samayavartI nairayika asaMkhyAtaguNe adhika hai| kyoMki inakA pramANa aGgulamAtra kSetra meM jo pradeza rAzi hai usa rAzi kA prathama jo vargamUla ho ve usa varga mUla meM usI rAzi ke dvitIya varga mUla se guNA karane para jitanI pradezarAzi Ave utanI 'apaDhamasamayaneraiyANaM jAva apaDhamasamayadevANaM evaM ceva appAbahu' 25prathama samaya vatI narayikonuM ane yAvat aprathama samayavatI devenuM a5 bahatva eja pramANe che. arthAt gautamasvAmIe prabhuzrIne evuM pUchyuM ke he bhagavana ane prathama samayavatI narayikethI laIne aprathamasamayavatI deve sudhImAM kazuM konAthI a5 che? koNa konAthI vadhAre che? koNa kenI barobara che? ane yonAthI vizeSAdhi4 cha ? 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha 'goyamA ! savvatthovA apaDhamasamayamaNussA' 3 gautama ! sauthI soch| aprathama samayavatI manuSya che. kemake temanuM pramANa zreNInA asaMkhyAtamA bhAga pramANa mAtra che. tenA karatAM aprathama samayavatI nairayika asaMkhyAtagaNI vadhAre che, kemake temanuM pramANa aMgulamAtra kSetramAM je pradeza rAzi che. te rAzinuM je paheluM vargamULa hoya, e varga mULathI guNavAthI jeTalI pradeza rAzI Ave eTalI pradeza rAzI pramANa zreNimAM jeTalA AkAza pradeza che. tenI barAbara che. jIvAbhigamasUtra
Page #1312
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.7 sU.137 aSTavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1299 athaiSAM prathamA'prathamasamayagatA'lpabahutvamAha-'eesi NaM paDhamasamayaneraiyANaM apaDhamasamayaneraiyANaM kayare kayarehiMto0' eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayanairayikANAmaprathamasamayanairayikANAM katare katarebhyo'lpA bahukA stulyAvizeSAdhikAveti prazne bhagavAnAha-gautama ! 'savvotthovA paDhamasamayaneraiyA' prathamasamayanairayikAH sarvastokAH ekasamaye saMkhyAtItAnAmapi stokAnAmevo tpAdAt / 'apaDhamasamayaneraiyA asaMkhejjaguNA' ebhyo'prathamasamayanairayikA asaMkhyepradezarAzi pramANa zreNiyoM meM jitane AkAza pradeza hote haiM unake barAbara hai / inakI apekSA aprathama samayavatI deva asaMkhyAtaguNe adhika haiN| kyoMki vyantara aura jyotiSka deva adhika haiN| inakI apekSA aprathama samayavatA tiryagyonika anantaguNe adhika hai kyoMki vanaspatiyoM kA pramANa ananta kahA gayA hai| ___aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamaya NeraiyANaM apaDhamasamaya neraiyANaM kayare kayarehiMto' he bhadanta ! ina prathama samayavartI aura aprathama samayavartI nairayikoM ke bIca meM kauna kinakI apekSA alpa hai ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara hai ? aura kauna kisase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-gautama ! 'savvatthovA paDhamasamayaneraiyA' he gautama ! sabase kama prathama samaya ke nairayika haiM ? kyoMki eka samaya meM saMkhyAtIta aise nArakI alpa hI utpanna hote haiN| inakI apekSA 'apaDhamasamaya neraiyA asaMkhejjaguNA' aprathama samayavartI jo nairayika tenA karatAM aprathamasamayavatI deva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake vyantara ane tiSka deva vadhAre che tenA karatAM aprathamasamayavatI tiryaMgyanika jIva anaMtagaNuM vadhAre che. kemake vanaspatiyonuM pramANa anaMta kahevAmAM Avela che. va gautamasvAmI prasuzrIna se pUche che , 'eesiNaM bhaMte ! paDhamasamayaNeraiyANaM apaDhamasamayaneraiyANaM kayare :kayarehito' sAvan 2mA prathama samayavatI ane aprathamasamayavatI narayikamAM koNa konA karatAM alpa che? keNa konA karatAM vadhAre che? koNa konI babara che? koNa konA karatAM vizeSAdhi cha ? yA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha , 'goyamA ! savvatthoSA paDhamasamayaneraiyA' 3 gautama ! sauthI moch| prathama sabhayanA nayi che. kemake eka samayathI saMkhyAtIta evA nArakIyo alpa ja hoya che. tenA 42di 'apadamasamayaneraiyA asakhejjaguNA' maprathama samayavatI ne2yi jIvAbhigamasUtra
Page #1313
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1300 jIvAbhigamasUtre yaguNAH cirakAlAvasthAyinAM teSAmanyAnyotpAdenA'tiprabhUtabhAvAt / 'evaM savve' evaM sarve tiryayonikamanuSyadevAnAM prathamasamayasthAH sarvastokAH aprathamasamayasthA asNkhyeygunnaaH| ___ athaiSAM prathamA'prathamasamayAnAM samudAyena parasparamalpabahutvam 'eesi NaM. paDhamasamayaneraiyANaM jAva apaDhamasamayadevANaya kayare kayarehito0' prathamAshaiM ve asaMkhyAtaguNe adhika haiM kyoMki cirakAlAvasthAyI nArakiyoM ke bIca meM anya 2 nArakiyoM kA utpAta hotA rahatA hai / isaliye unakA pramANa bahuta ho jAtA hai| 'evaM savve' isI taraha se tiryagyonika manuSya aura devoM ke bIca meM prathama samayastha tiryagyonika, manuSya aura deva sabase kama haiM aura aprathama samayavartI tiryagyonika, manuSya aura deva apane meM ke prathama samayavartI tiryag manuSya aura devoM kI apekSA asaMkhyAtaguNe adhika haiM / arthAt tiryagyonika jIvoM meM jo prathama samayavartI tiryagyonika jIva haiM ve saba se kama hai aura inakI apekSA jo prathama samayavartI tiryagyonika jIva haiM ve saMkhyAta. guNeM adhika hai| isI taraha se prathama samayavartI manuSya saba se kama hai aura aprathama samayavartI manuSya inakI apekSA asaMkhyAtaguNeM adhika hai| kyoMki saMmUcchima manuSya bhI isameM A gaye hai isI prakAra prathama samayavartI deva saba se kama haiM aura aprathama samayavartI deva unakI apekSA asaMkhyAtaguNe adhika hai| che, teo asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake cirakALanI avasthAvALA nArakImAM bIjA bIjA nArakIyAne utpAda thatuM rahe che. tethI temanuM pramANa vayAre 24 laya che. 'evaM savve' me04 pramANe tiya yoni, manuSya sane hevAmA prathamasamayavatI tibenika, manuSya ane deva sauthI a9pa che. ane A prathama samayavatI tiyonika, manuSya ane deva pitAmAnA prathama samayavatI tiryagU, manuSya ane denA karatAM asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. arthAta tiryagenika jImAM je prathamasamayavartI tiyanika jIva che, teo sauthI ochA che. ane tenA karatAM je prathamasamayavatI tiryanika jIva che, teo asaMkhyAtagaNI vadhAre che. e ja pramANe prathama samayavartI manuSya sauthI alpa che. ane aprathama samayavatI manuSya tenA karatAM asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake saMmUcchima manuSya paNa temAM AvI jAya che. e ja pramANe prathama samayavatI deve sauthI ochA che. ane aprathama samayavatI deva tenA karatAM asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. have gautamasvAmI prabhuzrIne AnA samudAyane uddezIne alapa bahu jIvAbhigamasUtra
Page #1314
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.7 sU. 137 aSTavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1301 prathamasamayanairayikatiryagyonikamanuSyadevAnAM katarebhyaH katare'lpA vA0 ? bhagavAnAha-gautama ! 'savvatthovA paDhamasamayamaNussA' prathamasamayamanuSyAH sarvastokAH ekasmin saMkhyAtItAnAmapi stokAnAmevotpAdAt / 'apaDhamasamayamaNussA asaMkhejaguNA' tebhyaH aprathamasamayamanuSyA asaMkhyeyaguNAH cirakAlAvasthAyitayA'tiprabhUtatvena labhyamAnAt 'paDhamasamayaneraiyA asaMkhejaguNA' paDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA' tebhyaH prathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH tebhyo ___ aba gautama ! prabhu se inake samudAya ko lekara alpabahutva Adi ko pUchate hai / he bhadanta ! prathama samayavartI aprathama samayavartI tiryagyonika Adi jIvoM meM kauna kinakI apekSA alpatvAdi vizeSaNa vAle haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'savvatthovA paDhamasamaya maNussA' saba se kama prathama samayavartI manuSya haiM kyoMki prathama samaya meM aise manuSya kama hI utpanna hote hai jo saMkhyAtIta ho |'apddhmsmy' aprathama samayavartI jo manuSya haiM ve asaMkhyAtaguNe adhika haiM kyoMki aprathama samaya meM jo manuSya hote haiM ve cirakAlAvasthAyI hone ke kAraNa bahuta adhika pAye jAte haiM / inakI apekSA aprathama samayavartI nairayika asaMkhyAtaguNe adhika haiM kyoMki eka samaya meM bhI bahuta adhika nAraka jIvoM kA utpAda ho sakatA hai inakI apekSA prathama samayavartI deva asaMkhyAtaguNe adhika haiM / kyoMki vyantara jyotiSka devoM kA eka bhI samaya meM pracuratA se kadAcit utpAda ho sakatA hai / inakI apekSA prathama samayavartI tiryagyonika jIva asaMkhyAtaguNe vigere saMbaMdhI prazna kare che. ke he bhagavan prathama samayavatI apramatha samayavatI tiryanika vigere mAM kaNa kenA karatAM alpa vigere vizepaa // cha ? 2mA prazna uttaramA prabhuzrI 49 cha -3 gautama ! 'savvattho. vA paDhamasamayamaNussA' sauthI gch| prathama samayavatI manuSyo che, ubha-prathama samayamAM evA manuSya thaDAja utpanna thAya che. ke je saMkhyAtIta hoya che. 'apaDhamasamaya' 25prathama samayavatI manuSya cha, tme| masaMnyAta padhAre che. kemake-aprathama samayamAM je manuSya hoya che teo cirakAlAvasthAyI hovAnA kAraNe ghaNA vadhAre maLI Ave che. tenA karatAM aprathama samayavatI narayika asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake-vyantara ane jyotiSka dene utpAta eka samayamAM kadAca pracuratA thI thaI zake che tenA karatAM prathama samaya vatI tiryanika jIva asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake-temane utpAta jIvAbhigamasUtra
Page #1315
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre devAvAssaMkhyeyaguNAH / uktayukteH / 'paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA'tebhyo devebhyaH prathamasamayatiryagyonikA asaMkhyeyaguNAH nArakavarjagatitrayAdapi utpAdasambhavAt, 'apaDhamasamayaneraiyA asaMkhejjAguNA' tato'saMkhyeyaguNAH aprathamasamayanairayikAH aMgulamAtra kSetra pradezarAzeH prathamavargamUle dvitIyavargamUlena guNite yAvAnpradezarA zistatpramANatvAt / 'apaDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA, apaDhamasamayatirikkhajoNiyA anaMtaguNA' tebhyaH aprathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH, tebhya aprathamasamayatiryagyonikAstu anantaguNAH vanaspatijIvAnAmanantatvAt / upasAramAha - ' se taM aTThavihA saMsArasamAvannagA jIvA paNNattA' evaM ta ete saMsArasamApannakA jIvA aSTavidhA prajJaptAH iti suu0||137|| iti saptamyAM pratipattAvaSTa vidhapratipattiH // 1302 adhika haiN| kyoMki inakA nAraka ko choDakara gati trasa se bhI utpAda hotA haiM / inakI apekSA aprathama samayavatA nairayika asaMkhyAta guNe adhika hai kyoMki aMgula mAtra kSetra pradeza rAzi ke prathama vargamUla meM usI rAzi ke dvitIya vargamUla se guNA karane para jitanI pradezarAzi AtI hai, utanA pramANa isakA kahA gayA hai / inakI apekSA aprathamasamayavatA tiryagyonika jIva anantaguNeM adhika haiN| kyoMki vanaspatikAyika jIva ananta haiM / 'settaM aTThavihA saMsAra samAvannagA jIvA paNNattA' isa prakAra se yaha spaSTIkaraNa ATha prakAra se saMsArI jIvoM ke sambandha meM kiyA gayA hai // 137 // zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita jIvAbhigama sUtra kI prameyadyotini vyAkhyA meM sAtavIM pratipatti samApta ||7|| nArakane cheDIne gati tratryamAM paNa thAya che. tenA karatAM aprathamasamayavatI naiyika asaMkhyAtagaNA vadhAre che. kemake AMgaLa pramANa kSetra deza rAzinA prathama va mULamAM eja rAzInA khIjAva mULathI guNavAthI jeTalI pradeza rAzI Ave che. eTaluM pramANa temanuM kahevAmAM Avela che. tenA karatAM a prathama samayavatI tiryaMceAnika jIva ana tagaNA vadhAre che. kemake-vanaspati ayi va anaMta che. 'settaM aTThavihA saMsArasamApannagA jIvA paNNattA' ma pramANe A spaSTI karaNa ATha prakAranA saMsArI jIvAnA saMbaMdhamA karavAmAM bhovata che. // sU. 137 // zrI. jainAcAya . jainadharmadivAkara pUjyazrI dAsIlAla vrutiviracita jIvAbhigama sUtranI prameyadyotikA TIkAnI sAtamI pratipatti samApta / / 7 / / jIvAbhigamasUtra
Page #1316
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 8 sU. 138 navavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam athASTamI pratipattiH tatra navavidha pratipattimAha mUlam - tattha NaM je te evamAhaMsu navavihA saMsArasamAvannagA jIvA te evamAhaMsu puDhavIkAiyA AukkAiyA teu kAiyA - vAukkAiyA - vaNassaikAiyA beiMdiyA- teiMdiyA - cau riMdiyA - paMciMdiyA | ThiI savvesiM bhANiyavvA / puDhavIkAiyANaM saMciNA puDhavIkAlo jAva vAukkAiyANaM, vaNasaINaM vaNassakAlo, beiMdiyA teiMdiyA- cauriMdiyA saMkhejjaM kAlaM, paMcidiyANaM sAgaropamasahassaM sAiregaM / aMtaraM savvesiM aNataM kAlaM vaNassaikAiyANaM asaMkhejjaM kAlaM / appA bahugaM, savvatthovA paMciMdiyA cauriMdiyA visesAhiyA teiMdiyA visesAhiyA, beiMdiyA visesAhiyA, teukkAiyA asaMkhejaguNA, puDhavIkAiyA - AukAiyA - vAukAiyA visesAhiyA vaNassaikAyA anaMtaguNA se taM navavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA pannA || sU0 138 // Navaviha paDivattI samattA // 1303 chAyA - tatra khalu ye te evamuktavanto navavidhAH saMsArasamApanakA jIvAsta evamuktavantaH pRthivIkAyikAH- apkAyikA :- tejaskAyikAH- vAyukAyikAHvanaspatikAyikAH- dvIndriyA - strIndriyAzcaturindriyAH paJcendriyAH / sthitiH sarveSAM bhaNitavyA / pRthivIkAyikAnAM 'saMciNA' saMsthitiH pRthivIkAlo yAvad vAyukAyikAnAm vanaspatInAM vanaspatikAlaH, dvIndriyA strIndri yAzcaturindriyAH saMkhyeyaM kAlam paJcendriyANAM sAgaropamasahasraM sAtirekam / antaraM sarveSAmanantaM kAlam vanaspatikAyikAnAmasaMkhyeyaM kAlam | alpabahutvam sarvastokAH paJcendriyA caturindrayA vizeSAdhikAH trIndriyA vizeSAdhikAH dvIndriyA vizeSAdhikAH tejaskAyikA asaMkhyeyAH pRthivIkAyikA aSkAyikA vAyukAyikA vizeSAdhikAH vanaspatikAyikA anantaguNAH / ta ete navavidhAH sasArasamApannakA jIvAH prajJaptAH // 0138 // jIvAbhigamasUtra V -
Page #1317
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1304 jIvAbhigamasUtre // navavidha pratipattiH // TIkA-'tattha NaM je te evamAhaMsu NavavihA saMsArasAmAvannagA jIvA te evamAhasu puDhavIkAiyA AukAiyA teukAiyA vAukAiyA vaNassaikAiyA, beiMdiyA-teiMdiyA-cariMdiyA paMciMdiyA' tatra khalu ye te dayAcittA evamuktavanto-navavidhAH saMsArasamApannakA jIvAH santi ta evamuktavantaH -pRthivIkAyikAH apkAyikAH tejaskAyikAH vAyukAyikAH vanaspati kA. yikAH dvIndriyAstrIndriyAzcaturindrayAH paJcendriyAH, ta ete catvArastrasAH saMkalanayA navavidhA jIvAH pradarzitAH / athaiSAM sthitiH 'ThiI savvesiM bhANiyavvA' sthiti navAnAM bhaNitavyAH / tathAhi-pRthivIkAyikasya jaghanyato'ntamuhUrtam u karpato dvAviMzatirvarSasahasrANi 1 apkAyikasyA'ntarmuhUrtam-saptavarSa aSTamI pratipatti'tatthaNaM je te evamAhaMsu navavidhA saMsAra samAvannaga jIvA'-i0 / TIkArtha-gautama se prabhu aisA kaha rahe haiM ki jina AcAryoM ne aisA kahA ki saMsArI jIva nau prakAra ke haiM unhoMne isa sambandha meM aisA vivecana kiyA hai-'puDhavIkAiyA AukkAiyA. teukkAiyA, vAu. kAiyA, vaNassaikAiyA, veiMdiyA, teiMdiyA, cauriMdiyA, paMciMdiyA' pRthivIkAyika 1 apkAyika 2 tejaskAyika 3 vAyukAyika 4 vanaspatikAyika 5 doindriya 6 teindriya 7 cauindriya 8 aura paMcendriya 9 isa prakAra ke saMsArI jIva haiM 'ThiI savvesi bhANiyacyA' yahAM saba kI sthiti kA varNana karanA cAhiye-jaise pRthivIkAyika ekendriya kI jaghanya sthiti antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti 22 hajAra varSa kI hai / apkAyika jIvoM kI jaghanya sthiti eka antarmuhUrta kI navamI pratipattine AraMbha 'tattha NaM je te evamAhaMsu navavihA saMsArasamAvannagajIvA' tyAhi. TIkArca-gautamasvAmIne prabhuzrI evuM kahe che ke je AcAryoe evuM kahela che ke-saMsArI jIva nava prakAranA che. teoe A saMbaMdhamAM evuM usa cha -'puDhavIkAiyA AukAiyA, teukAiyA; vAukAiyA, vaNassaikAiyA, beiMdiyA, te iMdiyA, cauridiyA, paMciMdiyA' pRthvImAya 1 27ya 2 te424Aya 3 vAyukAyika 4 vanaspatikAyika 5 be iMdriya 6, te Idriya 7, cauIdriya 8 sana payandriya 82 rIte na prA2nA sasArI / che. 'ThiI savvesiM bhANiyavvA' maDIyAM yAnI sthitinu vA na 42rI se naye. sama-pRthvI kAyika ekendriyanI jaghanya sthiti aMtamuhUtanI che. ane utkRSTa sthiti 22 bAvIsa hajAra varSanI che. akAyika jInI jaghanya sthiti eka aMta jIvAbhigamasUtra
Page #1318
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 8 sU.138 navavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1305 sahasrANi 2 tejaskAyikasyA'ntarmuhUrtam-trINi rAtriMdivAni 3 vAyukAyikasyA'ntarmuhUrtam-trINi varSasahasrANi 4 vanaspatikAyikasyA'ntamuhUrtam-dazavarSa sahasrANi 5 dvIndriyasyAntarmuhUrtam -dvAdazasaMvatsarAn 6 trIndriyasyA'ntarmuhUrtamekonapazcAzadrAtridivAni 7, caturindriyasyA'ntarmuhUrtam-paNmAsAn 8 paJce. ndriyasyA'ntarmuhartam-trayastriMzatsAgaropamANi 9, jaghanyotkarSAbhyAM sthitiH / saMprati kAyasthitinAha-'puDhavIkAiyANaM saMciTThaNA puDhavIkAlo jAva vAukkAiyANaM' pRthivIkAyikAnAM saMciTaNA-kAsthitiH pRthivIkAlam asaMkhyeyaM kAlaM / hai aura utkRSTasthiti sAta hajAra varSa kI hai / tejaskAyika jIvoM kI jaghanyasthiti jaghanya se eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa se tIna dina rAta kI hai vAyukAyika jIvoM kI sthiti jaghanya se eka antamuhUrta kI hai aura utkRSTa se tIna hajAra varSa kI kai vanaspatikAyika jIvoM kI jaghanyasthiti eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti daza hajAra varSa kI hai dvIndriya jIva kI jaghanyasthiti eka antarmaharta kI hai aura utkRSTa sthiti 12 varSa kI hai teindriya jIva kI jaghanya sthiti eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti 49 dinarAta kI hai cauindriya jIva kI jaghanya sthiti eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTasthiti chaha mAsa kI hai pazcendriya jIva kI jaghanyasthiti eka antarmuhUrta kI hai / aura utkRSTa sthiti tetIsa sAgaropama kI hai| kAyasthiti-'puDhavikkAiyANaM saMciTThaNA puDhavikAlo jAva vAukkAiyANaM' pRthivIkAyika jIvoM kI kAyasthiti asaMkhyAta kAla muhUrtanI che. ane utkRSTa sthiti sAta hajAra varSanI che. tejarakAyika jIvanI jaghanyasthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI che. ane utkRSTathI traNa divasa rAtanI che. vAyukAyika jIvonI sthiti jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanI che. ane utkaTathI traNa hajAra varSanI che. vanaspatikAyika jIvanI jaghanya sthiti eka aMtarmuhUrtanI che. ane utkRSTa sthiti dasa hajAra varSanI che. be IdriyavALA jIvonI jaghanya sthiti eka aMtarmuhUrtAnI che. ane utkRSTa sthiti 12 bAra varSanI che. traNa IdriyavALA jIvanI jaghanya sthiti eka aMtarmuhartAnI che. ane utkRSTa sthiti 49 ogaNuM pacAsa divasa rAtanI che. cAra IdriyavALA jIvanI jaghanya sthiti eka aMtamuhUrtanI che. ane utkRSTa sthiti cha mAsanI che. paMcendriya jIvanI jaghanya sthiti eka aMtarmuhUrtanI che. ane utkRSTa sthiti tetrIsa sAgaropamanI che. yasthitinu 4thana puDhavIkAiyANaM saMciguNA puDhavikAlo jAva vAu kAiyANa' pRthvIya jI0 164 jIvAbhigamasUtra
Page #1319
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1306 ___ jIvAbhigamasUtre sa cA'saMkhyeyotsapiNyavasarpiNI kAlarUpaH kAlataH kSetrato'saMkhyeyA lokAH / evam-aptejo vAyukAyikAnAM kAyasthitiH pRthivIkAlapramANaiva / 'vaNassaINaM vaNassaikAlo' vanaspatInAM vanaspatikAlaM kAyasthitiH anantaM kAlamanantA utsapiNyavasapiNyaH kAlataH kSetrato'nantA lokA asaMkhyeyAH pudgalaparAvartAH AvalikAyA asaMkhyeyo bhAgaH iti / 'beIdiyA-teiMdiyA-cauriMdiyA saMkhejjaM kAlaM' dvIndriya-trIndriya-caturindriyANAm saMkhyeyakAlaM kAyasthitiH / 'paMciMdiyANaM sAgarovamasahassaM sAiregaM' sAtirekasAgaropamasahasraM kAyasthitiH paJcendriyANAm / kI hai yaha asaMkhyAta kAla asaMkhyAta utsarpiNI avasarpiNI rUpa hotA hai aura loka kI apekSA asaMkhyAta loka rUpa hotA hai isI taraha se apkAyika, tejaskAyika, aura vAyukAyika jIvoM kI kAyasthiti kA kAla pRthivIkAla-anantakAla pramANa rUpa hI hai| 'vaNasmaINaM vaNassaikAlo' vanaspatikAyika jIvoM kI kAyasthiti kA kAla anantakAla rUpa hai / yaha anantakAla ananta utsarpiNI aura ananta avasarpiNo rUpa hotA hai tathA kSetra kI apekSA anantalokarUpa hotA hai evaM asaMkhyAta pudgala parAvartarUpa hotA hai ye pudgala AvalikA ke asaMkhyAta bhAgarUpa hote haiN| 'beiMdiyA teiMdiyA cauriMdiyA saMkhejjaM kAlaM' doindriya, teindriya, cauindriya ina jIvoM kI kAyasthiti kA kAla saMkhyAta kAlarUpa hai evaM 'paMciMdiyANaM sAgarovamasahassaM sAtiregaM' tathA paJcendriya jIvoM kI kAyasthiti kA kAla jIvonI kAyasthiti asaMkhyAta kAlanI che. A asaMkhyAtakALa asaMkhyAta utsarpiNI rUpa thAya che. anyalakanI apekSAe asaMkhyAta leka rUpa hoya che. eja pramANe akAyika tejaskAyika, ane vAyukAyika jInI kAya sthitine OM pRthvI -manata 4 prabhA 35 4 cha. 'vaNassaI NaM vaNassai kAlo' vanaspatikAyika jIvanI kAyasthitine kALa anaMtakALa rU5 che. A anaMta kALa anaMta utsarpiNI ane anaMta avasarpiNI rUpa hoya che. tathA kSetranI apekSAthI anaMtaleka rUpa hoya che. ane asaMkhyAta pudgala parAvartarUpa hoya cha. 2 // pusasa sAlinA asaNyAta mA 35 DAya che. 'beiMdiyA te iMdiyA cariMdiyA, saMkhejjaM kAlaM' meM driya, te driya, yaudriya, / lavAnI Aya sthitimA 4 sadhyAta 47 35 che. 'evaM paMciMdiyANaM sAgarovamasahassa sAtirega' tathA 'yandriya yonI Aya sthitimA A dhAre jIvAbhigamasUtra
Page #1320
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.8 sU.138 navavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1307 athaiSAmantaram 'aMtaraM savvesiM aNaMta kAlaM, vaNassaikAiyANaM asaMkhejjakAlaM' antaraM sarveSAM pRthivyaptejovAyu dvitri catuSpazcendriyANAmanantaM kAlaM vanaspatikAyikAnAmasaMkhyeyaM kAlam asaMkhyeyA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetrato'saMkhyeyA lokAH zeSeSatkarSato'pyetAvantaM kAlam avasthAnasaMbhavAta / 'appAbahuyaM' alpabahutvam-pRthivyaptejovAyuvanaspati dvi-tri-catu-pazcendriyANAM katare katarebhyo'lpA bahukAstulyA vizeSAdhikAveti prazne bhagavAnAhakucha adhika eka hajAra sAgaropama kA hai yaha kAsthiti kA kAla pratyeka jIva kA utkRSTa rUpa kahA gayA hai jaghanya rUpa se kAyasthiti kA kAla saba jIvoM kA eka eka antarmuhUrta kA hI hai 'aMtaraM savvesiM aNaMtaM kAlaM' ina samasta jIvoM kA antarakAla isa prakAra se haipRthivIkAyika paryAya ko choDane ke bAda punaH pRthivIkAyika paryAya ko prApta karanA cAhatA hai to usakI prApti meM use aMtara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se antara anantakAla kA hotA hai kyoMki kisI 2 pRthivIkAyika jIva vanaspatiyoM meM itane kAla taka pRthivIkAyika paryAya ko chor3ane ke bAda avasthAna ho sakatA hai isI taraha kA antara kAla apkAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, dvIndriya teindriya, cauindriya aura paJcendriya jIvoM ke sambandha meM bhI jAnanA cAhiye / vanaspatikAyika kA antarakAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se asaMkhyAtakAla kA hai isa meM asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM samApta ho eka hajAra sAgaropamAne che. A kAya sthitinakALa pratyeka jIvane utkRSTa rUpathI kahevAmAM Avela che. jaghanya paNAthI kAyasthitine kALa badhA jIvone se ye mata itanI 4 cha. 'aMtaraM savvesiM aNataM kAlaM' mA saghA! ne aMtarakALa A pramANe che. pRthvIkAyika jIva je pRthvIkAya paryAya ne choDayA pachI pharIthI pRthvIkAyika paryAyane prApta karavA cAhe te tene prApta karavAmAM tenuM aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM hoya che, ane utkRSTathI aMtara anaMta kALanuM hoya che. kemake-kaI kaI pRthvIkAyika jIvane vanaspati kAyikamAM ATalA kALa paryata pRthvIkAyika paryAyane choDyA pachI tenuM avasthAna thAya che. e ja pramANene aMtarakALa akAyika, tejaskAyika vAyukAyika dvIndriya te Idriya, cauIdriya ane paMcendriya jInA saMbaMdhamAM paNa samajavuM. vanaspatikAyikane aMtarakALa jaghanyathI eka aMtamuhUrtane che. ane utkRSTathI asaMkhyAtakALane che. temAM asaMkhyAta utsarpiNIyo ane asaMkhyAta ava jIvAbhigamasUtra
Page #1321
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1308 jIvAbhigamasUtre gautama ! 'savvatthovA paMciMdiyA' sarvastokAH paJcendriyAH saMkhyeyayojanakoTipramANaviSkambhamUcIpramitapratarAsaMkhyeyabhAgavartyasaMkhyeyazreNIgatAkAzapradezarAzipramANatvAt / 'cauridiyA visesAhiyA' tataH pUrvasmAcaturindriyA vizeSAdhikAH viSkambhasUcyA steSAM prabhUtasaMkhyeyayojanakoTikoTIpramANatvAt / 'beiMdiyA visesAhiyA' tato dvIndriyA vizeSAdhikAH teSAM viSkambhasUcyAH prabhUtatamasaMkhyeyayojanakoTi koTi pramANatvAt / 'te ukkAiyA asaMkhejA' tataste. jAtI hai aura kSetra kI apekSA asaMkhyAta loka A jAte hai inake alpabahatva ke prazna ke uttara meM isa prakAra kA kathana hai 'savvatthovA paMciMdiyA' paJcendriya jIva saba se kama haiM kyoMki inakA pramANa saMkhyAta yojana koTI koTI pramANa jo viSkambha sUcI hai usa sUcI pramita pratara ke asaMkhyAtave bhAga meM jitanI asaMkhyAta zreNiyAM haiM una zreNiyoM meM jitanI AkAza pradeza rAzi hai usake barAbara hai inakI apekSA-'cauridiyA visesAhiyA' cauindriya jIva vizeSAdhika hai kyoMki inakA pramANa viSkambha sUcI ke prabhUta saMkhyAta yojana koTI koTI gata AkAza pradeza rAzi ke barAbara kahA gayA hai inakI apekSA 'teiMdiyA visesAhiyA' teindriya jIva vizeSAdhika haiM kyoMki inakA pramANa viSkambha sUcI ke prabhUtatara asaMkhyAta yojana koTI koTIgata AkAza pradezarAzi ke barAbara kahA gayA hai 'beiMdiyA visesAhiyA teukkAiyA asaMkhe0 puDhavikA0 Au0 vAu0 visesAhiyA, vaNastatikAiyA aNaMtaguNA' doindriya jIvoM kA pramANa inakI sarpiNiyo samApta thaI jAya che temanA a9pa bahutvanA praznanA uttaramAM A ||2nu 4thana 425 che. 'savvatthovA paMciMdiyA' 5'thendriya 71 sauthI maach| che. kemake temanuM pramANa saMkhyAta yojana kaTi koTi pramANe je viSka sUcI che. e sUcIthI pramita prataranA asaMkhyAtamAM bhAgamAM jeTalI asaMkhyAta zreNiyo che e zreNiyomAM jeTalI AkAza pradeza rAzI che. tenI barAbara che. tenA 42di 'cauridiyA visesAhiyA' yA2 driyavANA vA vizeSAdhi che. kemake temanuM pramANa vidhvaMbha sUcanA prabhUta saMkhyAta jana koTI koTI gata mA121 pradeza 2||shinii parAma2 43pAmA mAveza cha. tenA 42di 'teiM diyA visesahiyA' driyANA / vizeSAdhi cha. bha-tenu prabhAvi sUcinA prabhUtatara asaMkhyAta jana koTI koTI gata AkAza pradeza rAzInI 52252 4uvAmAM Avesa cha. 'beiMdiyA visesAhiyA, teukkAiyA asaMkhe0 puDhavi jIvAbhigamasUtra
Page #1322
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 8 sU. 138 navavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1309 jaskAyikA asaMkhyeyAH asaMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAt / ' puDhavIkAiyA' tataH pRthivIkAyikA vizeSAdhikAH - prabhUtA saMkhyeya lokAkAzapradezapramANatvAt / 'AukAiya0' tatokAyikA vizeSAdhikAH prabhUtatarAsaMkhyeya lokAkAzapradezapramANatvAt - 'vAukAiyA visesAhiyA' tato vAyukAyikA vizeSAdhikAH prabhUtatamAsaMkhyeyalokAkAzapradezapramANatvAt / ' vaNassa ikAiyA anaMtaguNA' tato vanaspatikAyikA anantaguNAH anantalokAkAzapradezapramANatvAt / upasaMhAraH'settaM NavavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA pannattA' ta ete navavidhAH pRthivyAapekSA vizeSAdhika kahA gayA hai- kyoMki ye viSkambha sUcI ke prabhUtatama asaMkhyAta yojana koTI koTI gata AkAza pradezarAzi ke barAbara haiM / ekendriya tejaskAyika kA pramANa inakI apekSA asaMkhyAtaguNA adhika hai kyoMki ye asaMkhyAta lokAkAzagata pradeza rAzi pramANa haiM inakI apekSA pRthivIkAyika jIva vizeSAdhika haiM kyoMki inakA pramANa prabhUta asaMkhyAta lokAkAza ke pradeza barAbara kahA gayA hai inakI apekSA aSkAyika jIva vizeSAdhika haiM kyoMki inakA pramANa prabhUtatara asaMkhyAta lokAkAza ke pradezoM ke barAbara haiM inakI apekSA vAyukAyika jIva vizeSAdhika haiM kyoMki inakA pramANa prabhUtatama asaMkhyAta lokAkAza gata pradezoM ke barAbara hai inakI apekSA vanaspatikAyika jIva anantaguNeM haiM kyoMki inakA pramANa ananta lokAkAza ke pradezoM ke barAbara hai 'se ttaM NavavihA saMsAra kAiyA0 Au0 vAu 0 vise sAhiyA, vaNassa ikAiyA anaMtaguNA' me Mdriya vALA jIvAnu pramANa tenA karatAM vizeSAdhika kahevAmAM Avela che. kemake e viSNubha sUcInA prabhUtatama asaMkhyAta yAjana koTI koTI gata AkAza pradeza rAzInI barAbara che. ekendriya tejaskAyikanuM pramANa tenA karatAM asa'khyAta gaNuM vadhAre che. kemake e asaMkhyAta lAkAkAza gata pradeza rAzi pramANa che. tenA karatAM pRthvIkAyika jIva vizeSAdhika che, kemake tenuM pramANu prabhUta a sakhyAta leAkAkAzanA pradezeAnI barAbara che. tenA karatAM akAyika jIva vize. SAdhika che. kemake tenuM pramANu prabhUtatara asaMkhyAta lekAkAzanA pradezAnI kharekhara che. tenA karatAM vAyukAyika jIva vizeSAdhika che. prabhUtatama asaMkhyAta leAkAkAza gata pradezanI khAkhara spati kAyika jIva anatagaNA che. kemake tenuM pramANa anaMta leAkAkAzanA pradezAMnI rojara che. 'settaM NavavihA saMsAra samAvaNNagA jIvA paNNattA' mA kemake tenuM pramANa che. tenA karatAM vana jIvAbhigamasUtra -
Page #1323
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1310 jIvAbhigamasUtre dayaH paJcendriyAntAH saMsArasthitimanto jIvAH pradarzitAH iti / ___ aSTamI prati pattirnavavidhA samAptAH ||suu0138|| atha navamI pratipattiH-dazavidhAM pratipattiM darzayatimUlam-tattha NaM je te evamAsu dasavihA saMsArasamA vanagA jIvA te evamAhaMsu taM jahA-paDhamasamayaegidiyAapaDhamasamayaegidiyA, paDhamasamayabeiMdiyA apaDhamasamaya. beiMdiyA, jAva paDhamasamayapaMciMdiyA, apddhmsmypNciNdiyaa| paDhamasamayaegidiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA? goyamA ! jahanneNaM ekkaM samayaM ukoseNaM ekkaM samayaM, apaDhamasamayaegidiyassa jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaMukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAI smuunnaaii| evaM savvesiM paDhamasamayikANaM jahenneNaM eko samao ukoseNaM eko samao, apaDhamasamaikANaM jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaMukkoseNaM jA jassa ThiI sA samaUNA jAva paMciMdiyANaM tettIsaM sAgarovamAiM samaUNAI / saMciTaNA paDhamasamayassa jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM, apaDhamasamaiyANaM jaha. nneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM egidiyANaM vaNa. staikAlo, beiMdiya-teiMdiya-cauridiyANaM saMkhejjaM kAlaM paMciMdiyANaM sAgarovamasahassaM saairegN| paDhamasamayaegidiyANaM kevaiyaM aMtaraM hoi ? goyamA! jahanneNaM do khuDDAgabhavaggaha NAI samaUNAiM ukoseNaM vaNassaikAlo apaDhamasamayaegiM yasta aMtaraM jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNa samayAhiyaM-uko. samAvaNNagA jIvA pannattA' isa prakAra kA yaha spaSTI karaNa nau prakAra ke jo saMsArI kahe gaye haiM unake sambandha meM kiyA gayA hai // 138 // rItanuM spaSTIkaraNa nava prakAranA je saMsArI jIva kahelA che, tenA saMbaMdhamAM karavAmAM Avela che. je sU 138 che jIvAbhigamasUtra
Page #1324
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.9 sU.139 dazavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1311 seNaM do sAgarovamasahassAI saMkhejjavAsamabhahiyAI, sesANaM savvesiM paDhamasamayikANaM aMtaraM jahanneNaM do khuDDAiM bhavaggahaNAiM samaUNAI ukkoseNaM vaNassaikAlo apaDhamasamayikANaM sesANaM jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM vaNassaikAlo / paDhamasamaiyANaM savvesiM savvatthovA paDhamasamaya paMciMdiyA paDhamasamayacauridiyA visesAhiyA paDhamasamaya teiM. diyA visesAhiyA paDhamasamayabeiMdiyA visesAhiyA paDhamasamayaegidiyA visesaahiyaa| evaM apaDhamasamayikA vi navaraM apaDhamasamayaegidiyA annNtgunnaa| doNhaM appabahu savva tthovA paDhamasamaya egidiyA apaDhamasamayaegidiyA aNaMtaguNA sesANaM savvatthovA paDhamasayiyA apaDhamasamaiyA asNkhejjgunnaa| eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaegidiyANaM apaDhamasamayaegidiyANaM jAva apaDhamasamayapaMciMdiyANa ya kayare kayarestio appA vA jAva visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA paDhamasamayapaMciMdiyA paDhamasamayacauridiyA visesAhiyA paDhamasamayateiMdiyA visesAhiyA evaM heTrAmuhA jAva paDhamasamayaegidiyA visesAhiyA apaDhamasamayapaMciMdiyA asaMkhejjaguNA apaDhamasamayacauridiyA visesAhiyA jAva apaDhamasamayaegi diyA annNtgunnaa| settaM dasavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA pannattA / se taM saMsArasamAvaNNagajIvAbhigame ||suu0139|| chAyA-tatra khalu ye te evamuktavanto dazavidhAH saMsArasamApanakA jIvA sta evamuktavantaH tadyathA prathamasamayaikendriyAH aprathamasamayaikendriyAH prathamasamaya dvIndriyAH yAvatprathamasamayapazcendriyAH aprathamasamayapazcendriyAH / prathamasamayakendriyasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH prajJaptA ? gautama ! jayanyenaikaM samayam-utkarSeNaikaM samayam / aprathamasamayaikendriyasya jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonam-utkarSeNa dvAviMzatirvarSasahasrANi samayonAni, evaM sarveSAM prathamasamayi. kAnAM jaghanyenaika samayam utkarSeNaikaM samayam aprathamasamayikAnAM jaghanyena kSullaka jIvAbhigamasUtra
Page #1325
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1312 jIvAbhigamasUtre bhavagrahaNaM samayonam - utkarSeNa yA yasya sthitiH sA samayonA yAvatpaJcendriyANAM trayastriMzatsAgaropamANi samayonAni / 'saMciNA' saMsthitiH prathamasamayikasya jaghanyenaikaM samayam - utkarSeNaikaM samayam aprathamasamayikAnAM jaghanyena kSullakaMbhavagrahaNaM samayonam - utkarSeNaikendriyANAM vanaspatikAlaH / dvIndriya-trIndriyacaturindriyANAM saMkhyeyaM kAlam - paJcendriyANAM sAgaropamasahasraM sAtirekam / prathamasamayai kendriyANAM kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? gautama ! jaghanyena dve kSullakabhavagrahaNe samayone, utkarSeNa vanaspatikAlaH, aprathamasa mayai kendriyANAmantaraM jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayAdhikam - utkarSeNa dve sAgaropamasahasre saMkhyeyavarSAbhyadhike zeSANAM sarveSAM prathamasamayikANAmantaraM jaghanyena dve kSullake bhavagrahaNe samayone utkarSeNa vanaspatikAlaH / aprathamasamayikANAM zeSANAM jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayAdhikam - utkarSeNa vanaspatikAlaH / prathamasamayikAnAM sarveSAM sarvastokAH prathamasamaya paJcendriyAH prathamasamayacaturindriyA vizeSAdhikAH prathamaptamayatrIndriyA vizeSAdhikAH / prathamasamayadvIndriyA vizeSAdhikAH prathamasamayaikendriyA vizeSAdhikAH evama prathamasamayikA api, navaram - aprathamasamayaikendriyA anaMtaguNAH / dvayoralpabahutvam sarvastokAH prathamasamayai kendriyA aprathama samayai kendriyA anantaguNAH, zeSANAM sarvastokAH prathamasamayikAH aprathamasamayikA asaMkhyeyaguNAH / eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayaikendriyANAm aprathamasamayai kendriyANAM yAvad aprathamasamayapaJcendriyANAM ca katarekatarebhyo'lpA vA yAvad vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH prathamasamayapaJcendriyAH prathamasamayacaturindriyA vizeSAdhikAH, prathamasamayatrIndriyA vizeSAdhikAH evamadhomukhA yAvatprathamasamayaikendriyA vizeSAdhikAH, aprathamasamayapaJcendriyA asaMkhyeyaguNAH, aprathamasamayacaturindriyA vizeSAdhikAH yAvadaprathamasamayai kendriyA anantaguNAH / ta ete dazavidhAH saMsArasamApannakA jIvAH prajJaptAH / soyaM saMsArasamApannakajIvAbhigama iti / / sU0 139 / / navamIprattipattiH samAptA TIkA- 'tattha NaM je te evamAhaMsu - dasavihA saMsArasamAvannagAjIvA - te eva mAhaMsu - taM jahA - par3hamasamayae giMdiyA - apaDhamasamaya egiMdiyA- paDhamasamaya beI - navamI pratipatti 'tattha NaM je te evamAhaMsu - dasavihA saMsArasamApannagA jIvA dazamI pratipattinA Arabha ' tattha NaM je te evamAhaMsu - dasavihA saMsArasamAvaNNagA jIvA te evamA jIvAbhigamasUtra
Page #1326
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.9 sU.139 dazavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1313 diyA-apaDhamasamaya beIdiyA jAva apaDhamasamayapaciMdiyA' tatra khalu ye te marmajJA evamuktavantaH saMsArasamApannakadazavidhA jIvAH te itthaM samarthayanta:-uktavantaH tadyathA-zravaNe dIyatAM kSaNaH prathama eva-na dvitIyAdiH samayo vartanasya yeSAM te tathAvidhAH 1 aprathamasamayakendriyAH 2 prathamasamayadvIndriyAH 3 aprathamasamaya dvIndriyAH 4 yAvat-aprathamasamayapazcendriyA gaNyante tAvadgaNanAkAryA-10 / tatra dazavidheSu-'paDhamasamayaegidiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI pannattA' te evamAhaMsu taM jhaa-ityaadi| ___TIkArtha-gautama se prabhu aisA kaha rahe haiM-he gautama ! jina marmajJoM ne saMsArI jIva 10 prakAra haiM aisA kahA hai unhoMne isa sambandha meM isa prakAra se spaSTIkaraNa kiyA hai-'paDhamasamaya egiMdiyA apadamasamaya egidiyA' prathama samayavartI ekendriya, aprathamasamayavartI ekendriya 'paDhamasamaya beiMdiyA, apaDhamasamaya beiMdiyA' prathama samayavartI doindriya, aprathama samayavartI doindriya 'jAva paDhamasamaya paMciMdiyA apaDhamasamaya paMciMdiyA' yAvat prathama samayavartI teindriya aprathama samayavartI teindriya prathama samayavartI cauindriya aprathama samayavartI cauindriya-tathA prathama samayavartI paMcendriya aura aprathama samayavartI paMcendriya, isa prakAra se ye 10 prakAra ke saMsArI jIva kahe gaye haiN| aba gautama ! prabhu se aisA pUchate haiM-'paDhamasamaya egidi. haMsu taM jahA' tyAha TIkAI_gautamasvAmIne prabhuzrI kahe che ke he gautama! je marmajJoe saMsArI jIvo 10 dasa prakAranA che, e pramANe kahyuM che, teoe A saMbaMdhamAM yA pramANe 25STI4294 420 cha. 'paDhamasamayaegidiyA apaDhamasamayaegidiyA' prathama sabhayavatI mendriya prathama samayavatIndriya, 'paDhama samaya beiMdiyA, apaDhamasamayabeiM diyA' prathama sabhayatI medriya' mane maprathama samayavatI chandraya, jAva paDhamasamayapaMciMdiyA, apaDhamasamayapaMciMdiyA' yAvat prathama samayavatI te Idriya aprathama samayavatI te Idriya prathama samayavatI cau Idriya ane aprathama samayavartI cauI driya tathA prathama samaya vati pacaMdriya ane aprathamasatyavatI paMcendriya. A pramANe e badhA maLIne 10 dasa prakAranA saMsArI jIvo kahevAmAM AvelA che. have gautamasvAmI teonI sthitinA viSayamAM prabhuzrIne pUche che ke'pddhmsmyegidiyssnnN bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he lagavan ! prathama jI0 165 jIvAbhigamasUtra
Page #1327
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1314 jIvAbhigamasUtre prathamasamayaikendriyajIvasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlaM sthitiH ? bhagAvAnAha'goyamA ! jahanneNaM eka samayaM-ukkoseNaM ekaM samayaM' jaghanyotkarpAbhyAmekaH pratiSThAkAlaH / 'apaDhamasaya egidiyassa jahanjeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaMukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAI samaUNAI' aprathamasamayaikendriyasya jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonam SaT paJcAzadadhikAvalikA zatadvayapramANam prathamasamaye'prathamasamayatvA'bhAvAtsamayonatA / utkarSaNa dvAviMzativarSasahasrANi samayonAni / 'evaM savvesi paDhamasamaikANaM jahanneNaM eko samao ukkoseNaM eko samao' evaM sarveSAM dvayAdi pazcendriyaprathamasamayavatAM jaghanyotkarSAbhyAM sthiti rudbhAvayassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM ThiI paNNattA' he bhadanta ! prathama samayavartI ekendriya jIva kI sthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM prathama samayavartI ekendriya jIva kI sthiti jaghanya se eka samaya kI aura utkRSTa se bhI eka samaya kI kahI gaI hai tathA 'apaDhamasamayaegidiyassa jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samauNaM ukkoseNaM bAvIsaM vAsasahassAI samaUNAI tathA aprathama samayavartI ekendriya jIva kI sthiti jaghanya se to kSudra bhavagrahaNa rUpa hai aura utkRSTa se eka samaya kama 22 hajAra varSa kI hai yaha sthiti pRthivIkAyika ekendriya jIva kI apekSA se kahI gaI jAnanA cAhiye evaM savvesiM paDhamasamayikANaM jahaNNeNaM ukkoseNaM eko samao' isI prakAra se prathama samayavartI jitane bhI ekendriyAdika jIva haiM una saba samayavatI eka IndriyavALA jIvanI sthiti keTalA kALanI kahevAmAM Avela cha ? // prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! jahaNeNaM ekkaM samaya ukoseNaM ekkaM samayaM' prathama samayaktI 4 4driyANA panI sthiti jaghanyathI eka samayanI che ane utkRSTathI paNa eka samayanI che. tathA "japddhmsmyegidiyss jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM bAvIsaM vAsasahassAI samaUNAI' maprathama samayavatI medriyAvAnI sthiti dhanyathI to eka zudra bhava grahaNa rUpa che, ane utkRSTathI eka samaya kama 22 bAvIsa hajAra varSanI che. A sthiti pRthvIkAyika eka IdriyavALA jIvanI apekSAthI DepAmA mAvI cha tama sabhA. 'evaM savvesiM paDhamasamayikANaM jahaNNeNaM ekko samao ukkoseNaM ekko samao' 2mA pramANe prathama samayatA resA me hai. ndriyadika jIve che, e badhAnI jaghanya sthiti eka aMtamuhUnI che. ane jIvAbhigamasUtra
Page #1328
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.9 sU.139 dazavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1315 nIyA / 'apaDhamasamayabeiMdiyassa jahanneNaM khuDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM' aprathamasamayadvIndriyasya jaghanyena samayonakSullakaM bhavagrahaNam / 'ukkoseNaM jA jassaThiI sA samaUNA jAva paMciMdiyANaM tettIsaM sAgarovamAI samaUNAI' utkarSeNa yA yasya sthitiH sA samayonA kAryA yAvatpazcendriyANAM trayastriMzatsAgaropamANi samayo nAni tatrA'prathamasamayadvIndriyasUtre jaghanyaM samayonakSullakabhavagrahaNaM pUrvavat 1, utka rSataH samayona dvAdaza saMvatsarAH samayonAH 2 / aprathamasamayatrIndriye'pi jaghanyaM tathaiva pUrvavata 1 utkarSata ekona paJcAzada rAtridivAni samayonAni / aprathamasamayacaturindriyasUtre'pi jaghanyaM pUrvavat-1 utkarSataH samayonA SaNmAsAH 2 / aprathamakI jaghanya sthiti eka antarmuhUrta kI hai aura utkRSTa sthiti bhI eka hI antarmuhUrta kI hai / 'apaDhama samaya0 jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM jA jassa ThiI sA samaUNA jAva paMciMdiyANaM tettIsaM sAgarovamAiM samaUNAI' aprathama samayavartI ekendriyAdika jIvoM kI sthiti jaghanya se to eka samaya kama kSullaka bhava grahaNa rUpa hai aura utkRSTa se apanI 2 kahI gaI sthiti ke anurUpa hai para utkRSTa sthiti meM se eka 2 samaya kama karake vaha una jIvoM kI kahI gaI hai jaise dvIndriya jIva jo ki aprathama samayavartI hai usakI jaghanya sthiti eka samaya kama kSullaka bhavagrahaNarUpa hai aura utkRSTasthiti eka samaya kama 12 varSa kI hai teindriya jIva kI jo ki aprathamasamayavartI hai usakI sthiti jaghanya se to eka samaya kama kSullaka bhava grahaNa rUpa hai aura utkRSTa sthiti eka samaya kama 49 dina rAta kI hai / aprathama samayavartI cauindriya jIva kI jaghanya sthiti eka utkRSTa sthiti 55 408 matabhutanI che. 'apaDhamasamaya0 jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM jA jassa ThiI sA samaUNA jAva paMciMdiyANaM tettIsaM sAgarovamAI samaUNAI' prathama sabhayatI se chadriya vigere jInI sthiti jaghanyathI eka samaya kama kSullaka bhavagrahaNa rUpa che. ane utkRSTathI pita pitAnI kahevAmAM Avela sthiti pramANe che. paraMtu A utkaTa sthitimAMthI eka eka samaya ocho karIne te sthiti e jInI kahevAmAM Avela che. jemake-je aprathama samayavatI be IMdriyavALA jIve che teonI sthiti jaghanyathI eka samaya kama phulaka bhava grahaNa rUpa che. ane utkRSTa sthiti eka samaya kama 12 bAra varSanI che. aprathama samayavatI te Idriya jIvanI jaghanya sthiti eka samaya kama kSullaka bhavagrahaNa rUpa che ane utkRSTa sthiti eka samaya kama 49 ogaNa pacAsa divasa rAtanI che. A prathama samayavartI cAra IdriyavALA jIvanI jaghanya sthiti eka samaya kama jIvAbhigamasUtra
Page #1329
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1316 jIvAbhigamasUtre samaya pazcendriye jaghanyaM pUrvavat 1 utkarSataH samayona trayastriMzatsAgaropamANi 2 / ( sarvatra prathamasamayahInataiva samayonatA) atha krameNa kAyasthitireteSAm'saMciTThaNA pahamasamayassa jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM prathamasamayavAn iti kRtvA kAlataH prathamasamayaikendriyasya jaghanyotkarSAbhyAmekaM samayaM kAyasthitiH / 'apaDhamasamayakANaM jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM' aprathamasamayavatA mekendriyAdInAM jaghanyena samayena kSullakabhavagrahaNam tataH paramanyatrakasyA'pyutpAdAt / 'ukkoseNaM egidiyANaM vaNassaikAlo' utkarSato vanaspatisamaya hIna kSullaka bhava grahaNa rUpa hai aura utkRSTa sthiti eka samaya kama 6 mAsa kI hai aprathama samayavartI paJcendriya jIva kI jaghanya sthiti to eka samaya kama kSullaka bhava grahaNa rUpa hai aura utkRSTa sthiti eka samaya kama tetIsa sAgaropama kI hai / yahAM jo sarvatra eka samaya hInatA kahI gaI hai vaha prathama samaya kI hInatA ko lekara ko kahI gaI hai| kAyasthiti-'saMciTThaNA paDhamasamayassa jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ekkaM samayaM' prathama samayavartI samasta ekendriyAdika jIvoM kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kA hai aura utkRSTa se bhI eka samaya kA hai / tathA-'apaDhamasamayakANaM jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggaNaM samaUNaM' aprathama samayavartI ekendriyAdika jIvoM kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se to eka samaya kama kSudra bhava grahaNa rUpa hai kyoM ki isake bAda kisI 2 ekendriyAdika jIva kA anytrmulaka bhava grahaNa rUpa che. ane tenI utkRSTa sthiti eka samaya kama 6 che mAsanI che. aprathama samayavatI paMcendriya jIvanI jaghanya sthiti te eka samaya kama kSullaka bhava grahaNa rUpa che. ane utkRSTa sthiti eka samaya kama tetrIsa sAgaropamanI che. ahIyAM badheja je eka samayanuM hIna paNa kahevAmAM Avela che te prathama samayanI hInatAne laIne kahevAmAM Avela che. tema samajavuM. yasthitinu thana 'saMcidraNA paDhamasamayassa jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ekkaM samaya' prathama samayavatI saghaLA eka iMdriyavALA vigere jIvenI kAya sthitine kALa jaghanyathI eka samayane che ane utkRSTathI paNa eka samayane che. tathA 'apaDhamasamayakANaM jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM' 25prathama samayavatI ekendriyAdika jInI kAyasthitino kALa jaghanyathI te eka samaya kama mudra bhava grahaNa rUpa che. kemake te pachI kaI kaI ekendriyAdika ne utpAta jIvAbhigamasUtra
Page #1330
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.9 sU.139 dazavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1317 kAlaH ekendriyANAm sa ca kAlaH anantaM kAlam anantA utsarpiNyavasapiNyaH kAlataH, kSetrato'nantA lokA asaMkhyeyAH pudgalaparAvartAH, te ca pudgalaparAvartA AvalikAyA asaMkhyeyo bhAgaH, 'beiMdiya teiMdiya cauriMdiyANaM saMkhejjaM kAlaM' dvi-tri-caturindriyANAmaprathamasamayavatAM pUrvavat 1 utkarSataH saMkhyeyakAlam tata UrdhvamavazyamudvartanAt / 'paMciMdiyANaM sAgarovamasahassaM sAirega' aprathamasamayapazcendriyANAM kSullakabhavagrahaNam-sAtirekasAgaropamasahasrazca jaghanyotkarSAbhyAm / ___ athaiSAmantaramAha-'paDhamasamaya egidiyANaM kevaiyaM aMtaraM hoi' prathamasamayaikendriyANAM kiyacciramantaram ? bhagavAnAha-gautama ! 'jahanneNaM bekhuDAga kAya meM bhI utpAda ho jAtA hai / 'ukkoseNaM egidiyANaM vaNassai. kAlo' aura utkRSTa se ekendriyAdika jIvoM kA kAyasthiti kAla vanaspatikAla pramANa hai 'beiMdiyANaM teiMdiyANaM-cariMdiyANaM saMkheja kAlaM' doindriya teiMdriya aura cauindriya jIvoM kA kAyasthiti kA kAla utkRSTa se saMkhyAta kAla pramANa hai isake bAda niyama se anyatra utpanna ho jAte haiN| 'paMciMdiyANaM sAgarovamasahassaM sAiregaM' paJcendriya jIvoM kI jo ki aprathama samayavartI haiM kAyasthiti kA kAla jaghanya se to eka samaya kama kSullaka bhava grahaNarUpa hai aura utkRSTa se eka hajAra sAgaropama kI hai| antara kathana-'paDhama samaya egidiyANaM kevaiyaM aMtaraM hoI' he bhadanta ! jo prathama samayavartI ekendriya jIva hai unakA antara kitane kAla kA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahanneNaM do khuDDAga mInA zarIzamA (yama) 555 26 naya cha. 'ukkoseNaM egidiyANaM vaNassai jA ane utkRSTathI eka IdriyavALA jene kAya sthitine kALa vanaspati sa pramANa cha. 'beiMdiyANaM teiMdiyANaM cauridiyANaM saMkhejjaM kAlaM' driya, te Idriya ane cAra IdriyavALA jene kAya sthitino kALa utkRSTathI saMkhyAtakALa pramANa che. te pachI niyamathI teo bIje utpanna thaI jAya che. 'paMciMdiyoNaM sAgarovamasahassaM sAiregaM' aprathama samayavatI pathandriya yonI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka samaya kama kSullaka bhava grahaNa rUpa che ane utkRSTathI eka hajAra sAgarepama che. aMtara dvAranuM kathana 'paDhamasamayaegidiyANaM kevaiyaM kAlaM aMtara hoi' hai bhagavan ! prathama samayavatI je ekendriya jIva che, tenuM aMtara keTalA kALanuM kahela che? A prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! jahaNNeNaM do khuDDAga bhavaggahaNAI jIvAbhigamasUtra
Page #1331
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1318 jIvAbhigamasUtre bhavaggahaNAI samaUNAI' dve kSullake bhavagrahaNe samayone jaghanyena te kSullakabhavagrahaNe dvIndriyAdi bhavagrahaNavyavadhAnataH punarekendriyeSvevotpadyamAnasya jJAtavye tathAhiekaM prathamasamayonamekendriya kSullakabhavagrahaNameva dvitIyaM saMpUrNameva dvIndriyAdyanyatama kSullakabhavagrahaNamiti / 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' utkarSato vanaspatikAlaH sa ca uktarUpa eva / 'apaDhamasamayaegidiyANaM aMtaraM jahanneNaM khuDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM' aprathamasamayaikendriyANAmantaraM jaghanyena samayAdhikakSullakabhavagrahaNam bhavaggahaNAI samauNAiM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama ! eka samaya do kSullaka bhava grahaNarUpa antara jaghanya se hai aura vanaspati kAla pramANa rUpa antara utkRSTa se hai / dvIndriyAdika jIvoM ke bhavoM kI grahaNatA rUpa vyavadhAna ko lekara isa prathama samayavartI ekendriya paryAya ko choDakara punaH isI prathama samayavartI ekendriya paryAya meM Ane vAle jIva kI apekSA se yaha jaghanya antara kahA gayA hai isameM vaha jIva eka samaya hIna ekendriya jIva ke kSullaka bhava ko grahaNa karatA hai aura dvitIya bhava meM vaha sampUrNa dvIndriyAdika jIvoM meM se kisI eka ke pUrNa kSullaka bhava ko grahaNa karatA hai / tathA isakA utkRSTa antara jo vanaspatikAla pramANa kahA gayA hai vaha isa ke ananta utsarpiNiyoM meM aura ananta avasarpiNiyoM meM avasthAna hone kI apekSA se kahA gayA hai kyoMki itane samaya taka ina kAloM meM vartamAna jIva aprathama samayavartI hI kahA jAvegA prathama samayavartI nahIM / 'apaDhamasamaya egidiyANaM aMtaraM jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM' aprathama samayavartI ekendriya jIvoM kI paryAya ko choDakara samaUNAI ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama ! 24 samaya bha meM kSudata bhava grahaNa rUpa jaghanyathI aMtara che. be Idriya vigere nA bhanI grahaNatArUpa vyAghAtane laIne A prathama samayavatI ekendriya paryAyane choDIne pharIthI eja prathama samayavatI ekendriya paryAyamAM AvanArA nI apekSAthI A jaghanya aMtara kahevAmAM Avela che. AmAM e jIva eka samaya kama eka IdriyavALA kSullaka bhavane grahaNa kare che. tathA tenuM utkRSTa aMtara je vanaspati kAla pramANa kahevAmAM Avela che. te tenuM ananta utsarpiNImAM ane anaMta avasarpiNImAM avasthAna havAnI apekSAthI kahela che. kemake eTalA samaya paryanta A kALamAM vartamAna jIva aprathama samayavatIja DevArI prathama sabhayatI upAze nahI. 'apaDhamasamaya egidiyANaM aMtara jahaNNeNaM khuDDAga bhavaggahaNAI samayAhiye' maprathama samayaktI mendriya jIvAbhigamasUtra
Page #1332
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.9 sU.139 dazavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1319 'ukkoseNaM dosAgarovamasahassAI saMkhejjavAsamabhahiyAI' utkarSeNa dve sAgaropamasahasre saMkhyeyavarSAbhyadhike / 'sesANaM savesiM paDhamasamaikANaM aMtaraM jahanneNaM do khuDAI bhavaggahaNAI samaUNAI' zeSANAM sarveSAM dvi tri catuSpazcendriyANAM prathamasamayakAnAM jaghanye nAntaraM samayone dve kSullakabhavagrahaNe, 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' utkarSato vanaspatikAlaH sa ca pUrvokta eva 'apaDhamasamaikANaM sesANaM jahanneNaM khuDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM' aprathama samayaka dvi tri catuSpaJcandriyANAM sarveSAM jaghanyena kSullakabhavagrahaNaM samayAdhikam 'ukkoseNaM vaNasassai kAlo' utkarSato vanaspatikAlaH, iti|| punaH usI paryAya ko grahaNa karane meM antara jaghanya se samayAdhika kSullaka bhava grahaNa rUpa hai aura utkRSTa se antara 'do sAgaropama sahassAiM saMkhejjavAsamabhahiyAI' saMkhyAta varSa adhika do hajAra sAgara kA hai 'sesANaM savvesiM paDhamasamaikANaM aMtaraM jahanneNaM do khuDDAI bhavaggahaNAI samaUNAI' bAkI ke do indriyAdi jo prathama samayavartI jIva haiN| unakA antara jaghanya se eka samaya hIna 'do kSullaka bhava grahaNa rUpa hai aura utkRSTa antara 'vaNassaikAlo' vanaspati kAla pramANa hai 'apaDhama samaikANaM sesANaM jahaNNaNaM khuDDAga bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' tathA aprathama samayavartI jo dvIndriyAdika jIva haiM unakA antara jaghanya se eka samaya adhika kSudrabhava grahaNarUpa hai aura utkRSTa antara vanaspatikAla pramANa hai isakA pramANa pUrva meM batAdiyA gayA hai inakA alpabahutva isa prakAra se hai-'paDhama samayakANaM savvesi savvatthovA paDhamasamaya paMciM. jInI paryAyane choDIne pharIthI eja paryAyane grahaNa karavAmAM aMtara jaghanyathI samayAdhi kSudasa sa ha 35 che. mate utkRSTathI mata2 'do sAgarovama sahassAI saMkhejjavAsamabbhahiyAI' sadhyAta varSa mAgha 12 sAgaranu che. 'sesANaM savvesiM paDhamasamaiyANaM aMtara jahaNNeNaM do khuDDAI bhavaggahaNAI samaUNAI' jInAme driya vigaire 2 prathama samayavatI 1 cha tenuma'tara jaghanyathI eka samayahIna be kSullaka bhava grahaNa rUpa che. ane utkRSTa aMtara 'vaNassai kAlo' vanaspati pramANa che. 'apaDhamasamaiyANaM sesANaM jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' tathA maprathama samaya vatI je dvIndriya vigere jIve che. temanuM aMtara jaghanyathI eka samaya adhika kSudra bhava grahaNa rUpa che. ane utkRSTa aMtara vanaspati kAla pramANa che tenuM pramANa pahelAM batAvavAmAM AvI gayela che. jIvAbhigamasUtra
Page #1333
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1320 jIvAbhigamasUtre athAlpabahutvam-'paDhamasamayikANaM savvesi savvatthovA paDhamasamayapaMcidiyA' prathamasamayakaikendriyAdi paJcendriyAntAnAM sarvastokAH prathamasamayaka pazcendriyAH alpAnAmaivaikasmin samaye prathamasamayapazcendriyANAmutpAdAt / 'paDhamasamayacauriMdiyA visesAhiyA' tataH prathamasamayacaturindriyA vizeSAdhikAH prabhUtAnAmekasamaye utpAdasaMbhavAt / 'paDhamasamayateiMdiyA visesAhiyA' pUrvasmAta-prathamasamayatrIndriyo vizeSAdhikAH prabhUtatrIndriyANAmekasamaye utpAdAt / 'paDhamasamayabeiMdiyA visesAhiyA' tato'pi prathamasamayadvIndriyA vizeSAdhikA: ekadA katipayA indriyAtpAdasaMbhavAt / 'paDhamasamayaegidiyA visesAhiyA' diyA' prathama samayavartI jIvoM meM sabase kama prathama samayavartI paJcendriya jIva haiM kyoMki eka samaya meM prathama samayavartI paJcendriya jIvoM kA utpAda alpa hI hotA hai 'paDhamasamayacauridiyA visesAhiyA' inakI apekSA prathama samayavartI cauindriya jIva vizeSAdhika haiN| kyoMki aise cauindriya jIva kA utpAda eka samaya meM inakI apekSA adhika hotA hai 'paDhama samaya teidiyA visesAhiyA' prathama samayavartI cauDandriya jIvoM kI apekSA prathama samayavartI teindriya jIva vizeSAdhika haiN| kyoMki aise teindriya jIva kA utpAda eka samaya meM inakI apekSA bahuta adhika hotA hai 'paDhamasamaya beiMdiyA visesAhiyA' inakI apekSA prathama samayavartI do indriya jI vizeSAdhika haiM kyoMki aise doindriya jIvoM kA utpAda eka samaya meM inakI a5 bahuvanuM kathana 'paDhamasamayakANaM savvesi savvatthovA paDhamasamayapaMciM diyA' prathama samaya vatI jIvamAM sauthI ochA prathama samayavartI paMcendriya jIva che. kemake eka samayamAM prathama samayavatI paMcendriya jIne utpAta alpa ja thAya che. 'paDhamasamayacauri diyA visesAhiyA' tenA 72di prathama samayavatI caudhatiya jIva vizeSAdhika che. kemake evA cauI driya jIvone utpAta eka samayamAM ten| 42di padhAre thAya che. 'paDhamasamaya teiMdiyA visesAhiyA' prathama samayavatI auI driya jIvonA karatAM prathama samayavatI traNa IdriyavALA jIvo vizeSAdhika che. kemake-evA traNa IdriyavALA jIvone utpAda eka samayamAM tenA karatAM 4 dhAre thAya che. 'paDhamasamaya beiMdiyA visesAhiyA' tenA 42di prathama samayavatI be IdriyavALA jIvo vizeSAdhika che. kemake evA be IdriyavALA jIno utpAta eka samayamAM tenA karatAM ghaNu ja vadhAre pramANamAM thAya che 'paDhamasamayaegidiyA visesAhiyA' ten| 42i prathama samayavatI 2 mendriya jIvAbhigamasUtra
Page #1334
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.9 sU.139 dazavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1321 tato'pi ca prathamasamayaikendriyA vizeSAdhikAH dvi-indriyAdibhya udvatyaikendriyatvenotpannAH pUrvapUvabhyo vizeSAdhikA eva nA'saMkhyeyAH na vA'nantaguNAH iti / 'evaM apaDhamasamayayikA vi' evamaprathamasamayikA api jnyaatvyaaH| tathAhi sarvastokA aprathamasamaya pazcendriyAH tato'prathamasamaya caturindriyA vizeSAdhikAH tato'prathamasamaya trIndriyA vizeSAdhikAH tato'prathamasamaya dvIndriyA vizeSAdhikAra tato'prathama samayaikendriyA anantaguNAH vanaspati jIvA'nantatvAt / tadevAha-'NavaraM apaDhamasama egidiyA aNaMtaguNA' navaram-aprathamasamayaikendriyA anantaguNA iti / apekSA bahuta hI adhika mAtrA meM hotA hai 'paDhamasamaya egidiyA visesAhiyA' inakI apekSA prathama samayavartI jo ekendriya jIva haiM haiM ve vizeSAdhika haiM kyoMki aise ekendriya jIvoM kA utpAda eka samaya meM inakI apekSA bahuta hI adhikAdhika hotA hai| kyoMki dvIndriyAdika jovoM kI paryAya ko choDakara ekendriya rUpa se utpanna hue jIva pUrva pUrva kI apekSA vizeSAdhika hI hote haiM / asaMkhyAta yA anantaguNaM nahIM hote haiM 'evaM apaDhamasamayakA vi' isI taraha se aprathama samayavartI jIva bhI jAnanA cAhiye tathA ca-saba se kama aprathamasamayI paJcendriya jIva haiM inakI apekSA aprathamasamayavartI cauDatiya jIva vizeSAdhika haiM inakI apekSA aprathama samayavartI teindriya jIva vizeSAdhika haiM inakI apekSA prathamasamayavartI do indriya jIva vizeSAdhika haiM inakI apekSA aprathama samayavartI ekendriya jIva anantaguNe adhika haiN| kyoMki vanaspati jIva anantaguNeM kahe jIve che te vizeSAdhika che. kemake evA ekendriya che utpAta eka samayamAM tenA karatAM ghaNeja adhikAdhika thAya che. kemake dvIndriya vigaranA paryAyane choDIne ekendriya paNuthI utpanna thayelA chepahelAM pahelAnA karatAM vizeSAdhita thAya cha, masacyAta , mana ta yatA nathI. 'evaM apaDhama samayakAvi' se prabhArI maprathama samayavatI'vAnA samayamA 5 sabhA jemake sauthI ochA aprathamasamayavatI paMcendriya jIve che. tenA karatAM aprathamasamayavatI cauIdriya jI vizeSAdhika che. tenA karatAM aprathama samayavatI traNa IdriyavALA jI vizeSAdhika che. tenA karatAM aprathama samaya vatI be iMdriyavALA jI vizeSAdhika che. tenA karatAM aprathamasamayavatI eka IdriyavALA ja anaMtagaNuM vadhAre che. kemake vanaspati jIva anaMta / vAmAM Ave che. me pAta 'Navara apaDhamasamayaegidiyA aNaMta guNA' 20 sUtra dvArA pragaTa 42 che. jI0 166 jIvAbhigamasUtra
Page #1335
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1322 jIvAbhigamasUtre atha prathamasamayA'prathamasamayAnAM pratyekamalpabahutvam -'doNhaM appabahU' dvayoralpabahutvam, he bhadanta ! prathamasamayA'prathamasamayaikendriyadvIndriyAdInAM katarebhyaH katare'lpA vA0 praznaH ? bhagavAnAha-gautama ! 'sadhvatthovApaDhamasamayaegidiyA' prathamasamayaikendriyAH sarvastokAH: alpAnAmekasamaye dvIndriyAdibhya AgatAnAmutpAdAt / "apaDhamasamayaegidiyA aNaMtaguNA' ebhyo'prathamasamayaikendriyA anantaguNAdhikAH vanaspatInAmAnantyAt / 'sesANaM sadhvatthovA paDhamasamayA apaDhamasamaiyA asaMkhejaguNA' zeSANAM dvIndriyAdInAM sarvastokAH prathamagaye haiM yahI vAta 'NavaraM apaDhamasamayaegiMdiyA aNaMtaguNA' isa sUtra dvArA prakaTa kI gaI hai| pratyeka prathama samayavartI aura aprathama samayavartI ekendriyAdika jIvoM kA alpabahutva kathana-'doNhaM appa bahU' he bhadanta ! prathamasamayavartI aura aprathamasamayavartI jo ekendriya doindriyAdika jIva haiMinameM kauna kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM? kauna kinake barAbara haiM ? aura kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-'savvatthovA paDhamasamayaegidiyA' he gautama ! sabase kama prathama samayavartI ekendriya jIva haiM kyoMki aise ekendriya jIva jo ki dvIndriyAdika jIvoM kI paryAya se A karake yahAM utpanna hote hai bahuta hI kama hote haiM / 'apaDhama samaya egidiyA aNaMtaguNA' inakI apekSA jo aprathama samayavartI ekendriya jIva haiM ve anantaguNe adhika hai kyoMka aise ekendriyoM meM vanaspati kAyika jIva bhI Ate haiM aura ve ananta haiM / 'sesANaM savvatthovA pratyeka prathama samayavatI ane aprathama samayavatI ekendriyAdika vAnA 265 matyanu thana-doNhaM appa bahU' hu bhagavan ! prathamasamayavatI ane aprathamasamayavatI je ekendriya, kIndriya. vigere jIve che, temAM kayA che ke nA karatAM alpa che? kayA cho kyA ja karatAM vadhAre che? kyA jI kenI barobara che? ane kayA jIve nAthI vizeSAdhi cha. 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'savvatthovA paDhamasamayaegidiyA hai gautama ! sauthI ych| prathama sabhayavatIndriya jIve che. kemake evA eka IndriyavALA che ke je be Idriya vigere jenI paryAyathI mAvIna mahIyAM apanna thAya che. tasA ghage bha65 che. 'apaDhama samayaegidiyA aNaMtaguNA' tenA 42di aprathama sabhayatI sandriya ch| che, te anaMtagaNuM vadhAre che. kemake evA ekendriya jIvomAM vanaspatiyi 7 554 mAvI taya che. mane tes| mana ta cha. 'sesANaM savvatthovA jIvAbhigamasUtra
Page #1336
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.9 sU.139 dazavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1323 samayakAH aprthmsmykaa-asNkhyeygunnaaH| prathamasamayadvIndriyA asaMkhyeyaguNAH, eSAM sarvasaMkhyayA'pyasaMkhyAtaguNatvAt trIndriya caturindriyayorapi krama eSa eva / paJcandriya prathamAprathamayoralpabahutvaM jJAtavyam / samprati dazAnAmalpabahutvam-'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaegidiyANaM apaDhamasamayaegidiyANaM jAva apaDhamasamayapaMciMdiyANa ya kayarekayarehito.' eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayaikendriyANAmaprathamasamayaikendriyANAM prathamasamayadvIndriyANAmaprathamasamayadvIndriyANAM prathamapaDhamasamaiyA' isI taraha dvIndriyAdika jIvoM ke bIca meM jo prathama samayavartI dvIndriya jIva haiM ve sabase kama haiM aura inakI apekSA jo aprathama samayavartI dvIndriya jIva haiM ve 'asaMkhejjaguNA' asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / teindriya jIvoM meM prathama samayavartI jo teindriya jIva haiM ve saba se kama haiM aura inakI apekSA jo aprathama samayavartI te indriya jIva haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / cauindriya jIvoM meM jo prathama samayavartI cauindriya jIva haiM ve asaMkhyAtaguNe adhika haiN| isI taraha se pazcendriya jIvoM meM jo aprathama samayavartI paMcendriya jIva haiM ve saba se kama haiM aura aprathama samayavartI jo paJcendriya jIva haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| aba ina dazoM jIvoM kA alpabahutva isa prakAra se hai-'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaegidiyANaM apaDhamasamaya egidiyANaM jAva apaDhamasamaya paMciMdiyANaM ya kayare0' he bhadanta ! prathamasamaya ekendriya jIvoM ke aura prathamasamayavartI ekendriya jIvoM ke yAvat paDhamasamayA' se pramANe dIndriyAvimA 2 prathama sabhayatA dIndriya jIva che teo sauthI alpa che. ane tenA karatAM aprathama samayavatI je be chadriyavANA vA cha, teso 'asaMkhejjaguNA' madhyAtA dhAre cha ! IdriyavALA jemAM prathamasamayavatI je traNa IdriyavALA jIve che teo sauthI ochA che. ane tenA karatAM je aprathama samayavatI traNa IdriyavALA jIve che teo asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. cAra IdriyavALA jIvamAM je prathama samayavatI je cAra IdriyavALA jIve che teo asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. eja pramANe paMcendriya mAM aprathama samayavatI je paMcendriya jIva che, teo sauthI alpa che. ane prathama samayavartI je paMcendriya jIva che teo asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. A dase prakAranA jIvana alpa bahatvanuM kathana 'eesiNaM bhaMte ! paDhamasamayaegi diyANaM apaDhamasamayaegi diyANaM jAva apaDhamasamaya paMciM'diyANaM kayare' bhagavan prathama sayama medriyANA jIvAbhigamasUtra
Page #1337
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1324 jIvAbhigamasUtre samayatrIndriyANAmaprathamasamayatrIndriyANAM prathamasamayacaturindriyANAmaprathamasamaya caturindriyANAM prathamasamayapazcendriyANAmaprathamasamayapazcandriyANA katare katarebhyo'lpA vA-bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikAveti praznaH ? bhagavAnAha-gautama ! 'savvatthoSA paDhamasamayapaMciMdiyA' sarvastokAH prathamasamaya paJcandriyAH / 'paDhamasamayacauridiyA visesAhiyA' ebhyaH prathamasamayacaturindriyA vizeSAdhikAH / 'paDhamasamayateiMdiyA visesAhiyA' ebhyaH prathamasamayatrIndriyA vizeSAdhikA / 'evaM heTAmuhA paDhamasamayaegidiyA visesAhiyA' evamadhomukhAH pazcA''nupUrvyA yAvatprathamasamayaikendriyA vizeSAdhikAH tataH prathamasamayadvIndriyA vizeSAdhikAH prthmsmytriindriyebhyH| tataH prathamasamayaikendriyA vishessaadhikaaH| 'apaDhamasamaya paMciMdiyA asaMkhejjaguNA' ebhyo'. prathamasamayapazcendriyA asNkhyeygunnaaH| aprathamasamayaikendriyA dvIndriyAdibhya aprathama samayavartI paJcendriya jIvoM ke bIca meM kauna jIva kina jIvoM kI apekSA alpa haiM ? kauna jIva kina jIvoM kI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'savvatthovA paDhamasamaya paMciMdiyA' he gautama ! saba se kama prathama samayavartI paMcendriya jIva haiM inakI apekSA jo prathama samayavartI cauindriya jIva haiM veM vizeSAdhika haiM 'paDhamasamaya te0 vi' inakI apekSA jo prathama samayavartI teindriya jIva hai ve vizeSAdhika hai 'evaM hehA muhA paDhamasamayaegidiyA vi.' inakI apekSA prathama samayavartI dvIndriya jIva haiM ve vizeSAdhika haiM / inakI apekSA prathama samayavartI jo ekendriya jIva haiM ve vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'apaDhamasamayapaMcidiyA asaMkhejjaguNA' aprathama mAM ane aprathama samayavatI ekendriya mAM yAvatu aprathama samayavatI paMcendriya jIvamAM kayA che kayA nA karatAM alapa che? kayA che kayA jIvonA karatAM vadhAre che. kayA jI kayA jInI barAbara che ? ane kyA ja kayA jI thI vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI cha te-'savvatthovA paDhamasamayapaMciM diyA' hai gautama ! sauthI ch| prathama samayavartI paMcendriya jIvo che. tenA karatAM je prathama samayavatI cAra diyavA vA che tasA vizeSAdhina cha. 'paDhama samaya te. vi' t| karatAM prathama samayavatI je te Idriya jIve che. teo vizeSAdhika cha. 'evaM heDhA muhA paDhamasamaya egidiyA vi' tenA 42i prathama samayavatIne dvIndriya jIve che te vizeSAdhika che. tenA karatAM prathama samayavatI je ekendriy 71 che te vizeSAdhi che. tenA 42i 'apaDhamasamayapaMciM diyA asaMkhe jIvAbhigamasUtra
Page #1338
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.9 sU. 139 dazavidha saM0 sa0 jIvanirUpaNam 1325 uddhRtyaikendriyabhavaprathamasamaye vartamAnAste stokA eva paJcandriyAstu-aprathamasamayavartinazcirakAlAvasthitayA gaticatuSTaye'tiprabhUtAH tato'saMkhyeyaguNAH / 'apaDhamasamaya cauriMdiyA visesAhiyA' tato'prathamasamayacaturindriyA vizeSAdhikAH yato'prathamasamaya dvIndriyA vishessaadhikaaH| tatazca-'apaDhamasamaya egidiyA aNaMtaguNA' tebhyaH aprathamasamayaikendriyA anantaguNAH vanaspatInAmanantatvAt iti / ___ upasaMhAraH- se taM dasavihA saMsArasamAvannagA jIvA pannattA' ta ete samayavartI jo paMcendriya jIva hai ve asaMkhyAtaguNaM adhika haiM / aprathama samayavartI ekendriya jIva dvIndriyAdikoM se nikala kara ekendriyabhava ke prathama samaya meM jo vartamAna hote haiM ve kama hI haiM parantu aprathama samayavartI jo paMcendriya jIva haiM ve cirakAlAvasthAyI hone se cAroM gatiyoM meM bahuta adhika hote haiM / isaliye inheM asaMkhyAtaguNeM adhika kahA gayA hai 'apaDhamasamaya cauridiyA visesAhiyA' inakI apekSA jo aprathama samayavartI cauindriya jIva haiM ve vizeSAdhika hai| inakI apekSA aprathama samayavartI jo teindriya jIva haiM ve vizeSAdhika haiN| inakI apekSA jo 'apaDhama samaya teiMdiyA visesAhiyA' aprathama samayavartI teindriya jIva haiM ve vizeSAdhika haiN| inakI apekSA jo aprathama samayavartI dvIndriya jIva haiM ve vizeSAdhika haiN| inakI apekSA 'apaDhama samaya egidiyA aNaMtaguNA' jo aprathama samayavartI ekendriya jIva haiM ve anantaguNeM adhika haiN| kyoMki vanaspatikAyika ananta mTM' aprathama samayavatI je paMcendriya jIva che, teo asaMkhyAtagaNA vadhAre che. aprathama samayavatI eka IdriyavALA jIvo drIndriya vigere jIvomAMthI nIkaLIne ekendriya bhavanA prathama samayamAM je vartamAna hoya che. teo ochAja che. paraMtu aprathama samayavatI je paMcendriya jIvo che, teo cirakALa paryanta rahevAvALA havAthI cAre gatimAM ghaNuM vadhAre hoya che. tethI tamAna masaNyAta padhAre huvAmAM Ave che. 'apaDhamasamayacauri diyA visesAhiyA' tanA 42tAM prathama samayavatI re yAra 4driyavANI . teo vizeSAdhika che. tenA karatAM aprathama samayavatI je te Idriya jIva che temA vizeSAdhi cha. tenA 42ta 'apaDhamasamaya teiMdiyA visesAhiyA' 25 prathama samyavatI je te Idriya jIve che te vizeSAdhika che. tenA karatAM A prathama samayavatI' dIndriya 71 je te vizeSAdhi4 cha. tenA 72tai 'apaDhama samaya egidiyA aNaMtaguNA' maprathama samayavatI ne bhendriya 71 cha t| jIvAbhigamasUtra
Page #1339
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1326 jIvAbhigamasUtre dazavidhAH saMsArasamApanakA jIvAH prajJaptAH / samprati-mUlopasaMhAramAha - ' se taM saMsArasamAvaNNagajIvAbhigame so'yaM saMsArasamApannaka jIvA'bhigama iti / iti zrI jIvAbhigama dazavidha prattipattiH samAptAH tatsamAptau samAptaH saMsArasamApannakajIvAbhigamaH sU0 // 139 // atha dazamI pratipattiH - samprati-saMsArA'saMsArasamApanakajIvAbhigamaM darzayati- mUlam - se kiM taM savvajIvAbhigame ? savvajIvesu NaM imAo Nava paDivattIo evamAhijjeti ege evamAhaMsu-duvihA savvajIvA pannattA jAva dasavihA savvajIvA pnntt| / tattha je te evamAhaMsu - duvihA savvajIvA pannattA te evamAhaMsu taM jahAsiddhA ya-asiddhA ya iti / siddheNaM bhaMte / siddhe ti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! sAI apajjavasie / asiddhe NaM bhaMte ! asiddhe ti kAlao kevacciraM hoI ? goyamA ! asiddhe duvihe pannatte taM jahA - aNAie vA apajjavasie aNAie vA sapajava sie / siddhassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi ? goyamA ! sAiyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM / asiddhassa NaM bhaMte ! kevaiyaM aMtaraM hoi ? goyamA ! aNAiyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM, aNAiyassa sapajavasiyassa Natthi aMtaraM / eesi NaM bhaMte! siddhANaM asiddhANa ya kayare kayarehiMto appA vA kahe gaye haiM / 'settaM dasavihA saMsArasamAvannagA jIvA' isa prakAra kA yaha kathana 10 prakAra ke saMsArI jIvoM ke sambandha meM kiyA gayA hai / 'settaM saMsArasamAvannaga jIvAbhigame' isI samApti meM isa dasavIM prattipatti ke samApta ho jAne para saMsArI jIvoM kA yaha jIvAbhigama samApta ho jAtA hai // 139 // manaM tayA vadhAre che, prema-vanaspatiprAyi anaMta uDelA che. ' se taM sahA saMsArasamAnnagA jIvA' yApramANe mA kathana 10 dasa prakAranA saMsArI vonA saMbaMdhanAM hevAmAM Ave che. 'settaM saMsArasamAvannagajIvAbhigame ' A kathananI samAptithI A dasamI pratipatti samApta thatAsudhImAM sasArI jIvAnA A jIvAbhigama sabaMdhI kathana samApta thAya che. // sU. 139 // jIvAbhigamasUtra
Page #1340
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.140 saMsArA'saMsAra sa0 jIvanirUpaNam 1327 bahukA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA! savvatthovA siddhA asiddhA aNaMtaguNA ti ||suu0 140 // chAyA-atha ko'sau sarvajIvAbhigamaH ? sarvajIveSu khalu imA nava pratipattayaH evamAkhyAyante eke evamuktavanto dvividhAH sarvajIvAH prajJaptA yAvadazavidhA: sarvajIvAH prjnyptaaH| tatra ye te evamuktavanto dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAsta evamuktavantaH tadyathA-siddhAzca-asiddhAzca iti| siddhaH khalu bhadanta ! siddha iti kAlataH kiyaciraM bhavati ? gautama ! sAdiraparyavasitaH asiddhaH khalu bhadanta ! asiddha iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! asiddho dvividhaH prajJaptaH tadyathA-anAdikovA'paryavasitaH anAdiko vA smryvsitH| siddhasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? gautama ! sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram / asiddhasya khalu bhadanta ! kiyadantaraM bhavati ? gautama ! anAdikasyAparyavasitasya nAstyantaram / eteSAM khalu bhadanta ! siddhAnAmasiddhAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA-bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH siddhAH asiddhA anantaguNA // sU0 140 / / / ___TIkA-'se ki ta savva jIvAbhigame' atha ko'sau sarvajIvAbhigamaH tatrasarvajIvAH saMsAri-mukta bhedAH tatra-saMsAriNo'STavidhakarmabandhanabaddhAH, muktAaSTavidha bandhanavirahitAH siddhakSetraM sthitAH ? bhagavAnAha-gautama ! 'savva jIvesu NaM' sarvajIveSu khalu sAmAnyarUpeNa 'imAo Nava paDivattIo' anantaraM vakSyamANA imA nava pratipattayaH 'evamAhijjati' evam-upadaryamAnaprakAreNA'' sarva jIvAbhigama'se kiM taM savva jIvAbhigame' ityAdi / TIkArtha-gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! sarva jIvAbhigama kA kyA tAtparya hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'savva. jIvesu NaM imAo Nava paDivattIo eva mAhijjeti' he gautama ! sarva jIvoM meM ye nau pratipattiyAM isa prakAra se kahI gaI haiM inameM 'ege evamAsu' kisI apekSA isa prakAra se kahate haiM-'duvihA savva jIvA | sarva jIvAbhigama 'se ki taM savvajIvAbhigame' tyAdi TIkAI-gautamasvAmI prabhuzrIne pUche che ke he bhagavana sarva jIvAbhiga bhanu tAt5 zucha ? 20 prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'savva jIvesa NaM imAo Nava paDivattIo evamAhijjaMti' gautama ! saba vAmAM mAnava jIvAbhigamasUtra
Page #1341
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1328 jIvAbhigamasUtre khyAyante 'ege evamAsu' kecana-kvacanaike evaM-yathAbhidhAsye-uktavantaH / kintatrAha 'duvihA savya jIvA pannattA' sarve jIvA dvaidhA bhedamApannAH apekSayA rAzidvayamadhye eva sarva jIvAnAmantarbhAvAt / 'jAva dasavihA savva jIvApannattA' tri prakArakAH sarvajIvAH prajJaptAH catuSpazcAdi dazAnta prakArakA yAvat / 'tattha NaM je te evamAsu duvihA savva jIvA pannattA te evAmAhaMsu' tatra khalu jIvabhedaprakAre ye te evamuktavanto dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAsta evaM vakSyamANaprakAreNoktavantaH 'taM jahA' tadyathA 'siddhA ya asiddhA ya' siddhAzcA'siddhAzcapaNNattA' samasta jIva isa prakAra do prakAra ke kahe gaye haiM arthAt jitane bhI jIva haiM una saba kA antarbhAva ina do bhedoM meM hI ho jAtA hai'jAva dasavihA savva jIvA paNNattA' kisI apekSA aise kahate haiMsamasta jIva tInha prakAra ke kahe gaye haiM kisI apekSA aisA kahate haiM-samasta jIva cAra prakAra ke kahe gaye haiM kisI apekSA aisA kahate haiM-samasta jIva pAMca prakAra ke kahe gaye haiM koI 2 aisA kahate haiMsamasta jIva 6 prakAra ke kahe gaye haiM kisI apekSA aisA kahate haisamasta jIva sAta prakAra ke kahe gaye hai kisI apekSA aisA koI aisA kahate haiM-samasta jIva 8 prakArake kahe gaye haiM kisI apekSA aisA kahate haiM-samasta jIva 10 prakAra ke kahe gaye haiN| inameM 'je evamAsu duvihA savva jIvA pannattA' jinhoMne aisA kahA hai ki samasta jIva do prakAra ke haiM-'te evamAhaMsu' unhoMne isa sambandha meM aisA vivecana kiyA haipratipattiyo mA pramANe vAmAM mAvasa che. tamA 'ege eva mAhaMsa' / mAyA 2 // pramANe 43 che. 'duvihA savva jIvA paNNattA' sapA meM prakAranA kahevAmAM Avela che. arthAt jeTalA jIve che e badhAne aMtarbhAva sA me sehobhA tha ya cha, 'jAva dasavihA savva jIvA paNNattA' / apekSAthI evuM kahe che ke-saghaLA cha traNa prakAranA kahevAmAM Avela che. koI apekSAthI evuM kahe che ke saghaLA jIve cAra prakAranA kahelA che. koI apekSAthI evuM kahe che ke samasta jo pAMca prakAranA kahevAmAM Avela che. kaI kaI evuM kahe che ke-saghaLA jIvo cha prakAranA kahevAmAM AvelA che. keI apekSAthI evuM kahe che ke-saghaLA jIvo sAta prakAranA kahevAmAM AvelA che ke apekSAthI evuM kahe che ke-saghaLA jIvo ATha prakAranA kahevAmAM AvelA che. koI apekSAthI evuM kahe che ke saghaLA jIvo nava prakAranA kahevAmAM Avela che. keI apekSAthI evuM kahe che ke saghaLA jI 10 dasa 542nA vAmAM mAvesA che. tamA 'je evamAhasu duvihA savva jIvA paNNattA' sArI me usa cha , sA / me 42n| utA cha. 'te evamAhaMsa jIvAbhigamasUtra
Page #1342
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 140 saMsArA saMsAra sa0 jIvanirUpaNam 1329 tatra - sitaM baddhaM yadaSTaprakArakaM jJAnAvaraNIyAdi karma taddhamAtaM bhasmasAtkRtaM yaiste siddhAH kRtasiddhazilAdhiSThAnA: haMsAdi padavat siddhapadasiddhiH nirdagdhakarmendhanAH muktAH ityarthaH / asiddhAH saMsAriNaH jJAnAvaraNIyAdyaSTavidhakarmanigar3abandhanabaddhAH anayoreva madhye sarvajIvAnAM samAvezAt ubhayatra ca zabdau svagatAsnekabhedapradarzaka iti / siddha jIvasya bhavasthiterabhAvAtkAya sthitiM darzayati - 'siddhe NaM bhaMte! siddhetti kAlao kevacciraM hoI' siddhaH khalu bhadanta ! siddha iti siddhatvarUpeNa kiyacciraM bhavati ? bhagavAnAha - 'goyamA ! sAI apajjavasie' sAdira'siddhA ya asiddhA ya' siddha aura asiddha aise do jIva ke do bheda haiM - jinhoMne apane sAtha lage hue jJAnAvaraNAdi ATha prakAra ke karmoM kA naSTa kara diyA hai ve siddha haiM isakI 'sitam - badhma-karma dhmAtaM 'bhasmIkRtaM yaiste siddhA' aisI vyutpatti hai| ye siddha jIva siddha zilA para adhiSThita rahate haiN| jo saMsArI jIva haiM ve asiddha jIva haiM kyoMki ye saMsArI jIva jJAnAvaraNa Adi ATha prakAra kI karmarUpa jaMjIroM se jakaDe rahate haiM / ina donoM prakAra ke jIvoM meM hI samasta jIvoM kA antarbhAva ho jAtA hai| sUtra meM jo 'pAMca' pada prayukta hue hai ve inake bheda prabhedoM ke saMgrAhaka haiM / siddha jIvoM kI bhavasthiti hotI nahI hai ataH inakI bhavasthiti na kaha kara sUtrakAra aba inakI kAyasthiti kA kathana karate haiM isameM gautama ne prabhu se yahI bAta pUchI hai'siddhe bhaMte ! siddha ttikAlao kevacciraM hoI' he bhadanta | siddhoM kI kAya sthiti kA kAla kitanA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate teoe A saMghabhAM mevu vivezana yu che 'siddhA ya asiddhAya' siddha ane asiddha e pramANenA jIvanA be bheda che. jeoe peAtAnI sAthe lAgelA jJAnAvaraNIya vigere ATha prakAranA karmone naSTa karelA che. teo siddha ahevAya che ane teyonI vyutpattI 'sitam baddham - karma dhamAtaM bhasmIkRtaM yaiste siddhAH' mA prabhA bhA siddha vo siddha zikSA para adhiSThita rahe che. jee saMsArI jIvA che tee asiddha jIva kahevAya che. A e prakAranA jIvAmAM je ' pAMca ' pada prayukta thayelA che te tenA bheda prabheda ne khatAvanArU che. siddha jIvanI bhavasthiti hetI nathI. tethI temanI bhavasthiti na kahetAM sUtrakAra have temanI kAyasthitinuM thana kare che. A saMbaMdhamAM gautama svAmI prabhuzrIne yevu che che - 'siddheNaM bhaMte / siddhanti kAlao kevacciraM hoI' he bhagavan siddhonI ayasthitino Aja DeTalA hoya che ? yA praznanA uttarabhAM prabhuzrI he che 'goyamA ! sAIM apajjavasie' he gautama ! siddhonI jI0 167 jIvAbhigamasUtra
Page #1343
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1330 ___ jIvAbhigamasUtre paryavasitaH saMsAravimuktisamaye siddhatvabhAvAtsAditA siddhatvapracyate bhAvAd aparyavAsitA / ayamartha:-yadA''tmanaH saMsAraparyAyo nivartate tadevasiddhatvaparyAya utpadyate tatazca siddhatvaM sAdiH punazca siddhatvaparyAyasya kadA'pi nAzo na bhavati ataH sAdiH aparyavasitazca siddhaH utpattimatve sati avinaSTatvAditi / 'asiddhe NaM bhaMte ! asiddhatti kAlao kevacciraM hoI' asiddhaH khalu bhadanta ! asiddha iti kRtvA kiyaciraM kAlato bhavati ? bhagavAnAhagautama ! 'asiddhe duvihe pannatte' asiddho dvividhaH prajJaptaH 'taM jahA'-aNAie vA apajjavasie' tadyathA-anAdikovA'paryavasitaH 'aNAdIe vA sapajjavasie' haiM-'goyamA ! sAiM apajjavasie' he gautama ! siddhoM kI kAyasthiti kA kAla arthAt siddhoM kA siddharUpa se rahane kA kAla-sAdi aparyavasita hai| isakA tAtparya aisA hai ki jaba AtmA kI saMsAra rUpa paryAya nivRtta hotI hai tabhI siddhatva paryAya kA AvirbhAva hotA hai isase yaha siddhatva bhAva sAdi hotA hai aura prakaTa hokara phira isakA vinAza nahIM hotA haiM isa se yaha aparyavasita hotA hai isI kAraNa ise sAdi aparyavasita kahA gayA hai| 'asiddhaNaM bhaMte ! asiddhetti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! asiddha kI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? arthAt asiddhoM ko asiddha rUpa se rahane kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'asiddhe duvihe paNNatte' asiddha do prakAra kA kahA gayA hai 'taM jahA' jaise-'aNAievA apajavasievA' eka anAdika asiddha aura aparyavasita asiddha 'aNAdie sapajjavasievA' dUsarA anAdika asiddha aura saparyavasita kAyasthitine kALa arthAt siddhone siddha paNAthI rahevAne kALa sAdi aparyAvasita che. A kathananuM tAtparya e che ke jyAre AtmAnI saMsAra rUpa paryAya nivRtta thAya che. tyAreja siddha paNAnI paryAyane AvirbhAva thAya che. ethI e siddhatvabhAva sAdi hoya che. ane pragaTa thaIne pAche teno vinAza thata nathI tethI e aparyAvasita hoya che. e ja kAraNathI tene sAdi aparyAvasita vAmAM Ave che. 'asiddheNaM bhaMte ! asiddhatti kAlao kevaccira hoi', bhagavana asiddhonI kAyasthitine kALa keTaluM che? arthAt asiddhone asiddha paNAthI rahevAne kALa keTalA che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! 'asiddhe duvihe paNNatte' masiddha meM prAranA DevAmA mAvenA che. 'taM jahA' sabhaDe-'aNAievA apajjavasie vA' se manA masiddha bhane 255 pasi masiddha 'aNAdie vA sapajjavasie' bhI mana masiddha bhane sapaya vasita asiddha temAM pahelA vikalpamAM e jIne grahaNa karelA che ke jeo jIvAbhigamasUtra
Page #1344
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.140 saMsArA'saMsAra sa0 jIvanirUpaNam 1331 anAdiko vA saparyavasitaH tatra yo jIvaH kadAcidapi mokSaM na prApsyati abhavyatvAt-tathAvidha kAraNatvAdvAsau'nAdyaparyavasitaH, yastu-siddhi prAptaH so'nAdisaparyavasitaH, tadayamarthaH-so'nAdikAlAdeva saMsAre vidyate tathA'nAdikAlaM yAvasthAsyati saMsAra eva na tu jAtu kadAcidapi mukto bhaviSyati so'nAyaparyavasitaH yastvanAdikAlAt saMsArapravAhe tiSThan antato bhavabandhanaM samucchidyasiddhi prApsyati so'nAdi saparyavAsita iti / ___athA siddhA'siddhayorantaram -'siddhassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi' siddhasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? 'goyamA ! sAiyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' gautama ! sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram asiddha inameM prathama vikalpa meM una jIva ko grahaNa kiyA gayA hai jo kadAcidapi bhI mukti ko prApta nahIM kara sakatA hai aise jIva ko abhavya kahA gayA hai kyoMki isa jIva ke mukti ke kAraNoM kA prAdurbhAva nahIM ho sakatA hai jo anAdi se mithyAtvavAsita hotA huA bhI zAstra gurU Adi ke upadeza se mithyAtva kA vamana kara samyagdarzana rUpa kAraNoM kI prApti se mukti mArga kA pathika bana jAtA hai aura mukti ko prApta kara liyA karatA hai aisA jIva dvitIya vikalpa koTi meM gRhIta huA hai| __ aba sUtrakAra siddha aura asiddha ke antara kA kathana karate haiM'siddhassaNaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtara hoi' he bhadanta ! siddha jIva kA antara kitane kAla kA kahA gayA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'sAiyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' he gautama ! jo jIva sAdi aparyavasita hai usake antara nahIM hotA hai kyoMki koI paNa samaye mukti meLavI zakatA nathI. evA jene abhavya kahevAmAM AvelA che kemake-A jIvanI muktinA karaNane prAdurbhAva thaI zaktA nathI ke je anAdithI mithyAtvathI yukta hovA chatAM paNa zAstra gurU vigerenA upadezathI mithyAtvanuM samyak darzana rUpa kAraNonI prAptithI mukti mArganA pathika banI jAya che. ane mukti prApta karI le che. evA jI ne bIjI vi. kapanI kaTimAM grahaNa karelA che. - have siddha ane asiddhonA aMtaranuM kathana karavAmAM Avela che 'siddhassa Na bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' 3 lApana siddha ponu tara keTalA kALanuM kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! 'sAiyassa apajjavasiyassa natyi aMtaraM' he gautama! 2 sAhi jIvAbhigamasUtra
Page #1345
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1332 jIvAbhigamasUtre ___ artha bhAvaH-yasmAdayaM sAdiraparyavasitastasmAtkAraNAnnAsti antaram anyathA'paryavasitatvaM na syAt iti / 'asiddhassa NaM bhaMte ! kevaiyaM aMtaraM hoi' asiddhasya khalu bhadanta ! kiyat kAlamantaraM bhavati ! 'goyamA ! aNAdiyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' anAdikasyA'paryavasitasyA'siddhasyA'ntaraM nAsti, gautama ! aparyavasitatvAdevA'siddhavasyA'pracyuteH / 'aNAdiyassa sapajjavasiyassa nasthi aMtaraM' anAdikAlasya saparyavasitasyA'pyantaraM nAsti punarapyasiddhatvA'yogAt iti / antara to saparyavasita hone meM hotA hai yahAM saparyavasitatA hai nahIM yadi yahAM para bhI antara hone lage to vahAM aparyavasitatA nahIM A sakegI 'asiddhassaNaM bhaMte ! kevaiyaM aMtaraM hoi' he bhadanta ! asiddha jIva kA antara kitane kAla kA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'aNAdiyassa apajjavasiyassa nathi aMtaraM' he gautama ! jo jIva anAdi aparyavasita hai usake bhI antara nahIM hotA hai kyoMki vaha to anAdi kAla se hI asiddha hai aura ananta kAla taka asiddha rahegA phira isakI asiddhAvasthA chUTane kA prazna nahIM hotA hai 'aNAdiyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM' parantu jo jIva anAdi kAla se asiddha calA A rahA hai parantu yaha usakI asiddhatA ananta kAla taka rahane vAlI nahIM hai to aise jIva kA bhI antara nahIM hotA hai| aba inake alpabahutva kA kathana isa prakAra se hai-'eesiNaM bhaMte ! siddhANaM asiddhANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA' aparyavasita jIva che, tene aMtara hotuM nathI. kemake aMtarato saparyavasita havAmAM hoya che. ahIMyAM saparyAsitapaNuM che ja nahIM je ahIMyAM paNa mata2 21 / sAye to tyAM ma5 sitapAsanI za nahI 'asiddhassa gaM bhaMte ! kevaiyaM aMtaraM hoI' he mAvan masiddha anumata2 86 // nuhAya cha? sA prshnn| uttaramA prasuzrI 4 cha, 'aNAdiyassa apajjavasiyassa natthi aMtara' gautama! manAma sita cha, tene 5 tara hAtunathI. kemake te te anAdikALathI ja asiddha che. ane anaMtakALa sudhI asiddha raheze 57. tanI masiddha avasthA chUTa pAnI prazna hoto nathI. 'aNAdiyarasa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM' 52tu 1 manAhi thI masiddha DAya che. paraMtu A tenI asiddhatA anaMta kALa sudhI rahevAvALI hotI nathI. te evA jIvanuM aMtara paNa hetuM nathI. hai tamanA bha65 mahupayAnu 4thana 42vAbhA yAve che. 'eesi NaM bhaMte ! siddhANaM asiddhANaya kayare kayarehiM to ! appA vA bahuyA vA' hai sAvana siddha jIvAbhigamasUtra
Page #1346
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 141 prakArAntareNa sarvajIvAnAM dvaividhyam 1333 saMpratyeSAmalpabahulam - 'eesi NaM bhaMte! siddhANaM asiddhANa ya kayare karehiMto appA vA bahuA vA' eteSAM khalu bhadanta ! siddhAnAma siddhAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA - bahukAveti praznaH ? bhagavAnAha - 'goyamA ! savvatthovA siddhAH gautama ! sarvebhyo'lpAH siddhAH aSTavidhakarmabandhanarahitAH / ' asiddhA anaMtaguNA' asiddhAH siddhetarA anantaguNAH siddhA'pekSayA nigodajIvAnAmati prabhUtatvAt sU0 // 140 // mUlam - ahavA duvihA savvajIvA pannattA taM jahA-saiMdiyA ceva aniMdiyA ceva / saiMdie NaM bhaMte! kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! saIdie duvihe pannatte aNAdIe vA apajjavasie aNAie vA sapajjavasie, aNidie sAdie vA apa jjavasie doha vi aMtaraM natthi / savvatthovA aniMdiyA saiMdiyA anaMtaguNA / ahavA duvihA savvajIvA pannattA taM jahA - sakAiyA ceva akAiyA ceva evaM ceva evaM sajogI ceva ajogI caiva taheva ' evaM salessA ceva - alessA ceva sasarIrA ceva asarIrA ceva) saMciNaM aMtaraM appAbahuyaM jahA saiMdihe bhadanta ! siddha aura asiddha jIvoM ke bIca meM kauna jIva alpa haiM aura kauna jIva bahuta haiM gautama ke isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! savvatthovA siddhA' he gautama ! sabase kama siddha jIva haiN| 'asiddhA anaMtA' aura inakI apekSA asiddha jIva anantaguNe adhika haiM / kAraNa isakA yaha hai ki nigoda jIva bhI asiddha jIvoM meM parigaNita ho jAte haiM ataH ve siddhoM kI apekSA atiprabhUta haiM // 140 // ane asiddha jIveAmAM kayA jIvA kayA jIvAthI alpa che? ane kayA jIvA kayA jIvA karatAM vadhAre che? kayA jIvA kayA jIvAnI kharAbara che. tathA kayA jIvA kayA jIve karatAM vizeSAdhika che ? gautamasvAmInA A praznanA uttaramAM anuzrI uhe che te-' goyamA ! savvatthovA siddhA' he gautama! sauthI gochA siddha va che. 'asiddhA aNataguNA' ane tenA ratAM asiddha va anaMta gaNA vadhAre che. tenuM kAraNa e che ke-nigeAda jIvA paNa asiddha jIvAmAM gaNuvAmAM AvelA che. tethI te siddhonA uratAM dha vadhAre che. // 140 // jIvAbhigamasUtra
Page #1347
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1334 jIvAbhigamasUtre yANaM | ahavA duvihA savvajIvA pannattA taM jahA - saveyagA ceva aveyagA caiva / saveyae NaM bhaMte! saveyaga iti kAlao kevacciraM hoI ? goyamA ! saveyae tivihe pannatte taM jahAaNAdIe apajjavasie aNAdIe sapajjavasie sAie sapajjavasie, tattha NaM je se sAie sapajjavasie se jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva khettao ava poggalapariyahaM desUrNa / aveyae NaM bhaMte! aveyae tti kAlao kevacciraM hoI ? goyamA ! aveyae duvihe pannatte, taM jahA - sAIe vA apajjavasie sAIe vA sapajjavasie, tattha NaM je se sAIe sapajjavasie se jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM / saveyagassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi ? goyamA ! aNAiyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM aNAiyassa sapajjavasiyassa Natthi aMtaraM sAIyassa sapajjavasiyassa jahaneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM / aveyagassa NaM bhaMte ! hari kAlaM aMtaraM hoI ? sAIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM, sAIyassa sapajJjavasiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM jAva avaGkaM poggalapariyaTTaM desUNaM / appAbahugaM, savvatthovA aveyagA, saveyagA anaMtaguNA / evaM sakasAI caiva akasAI ceva 2 jahA saveyae taheva bhANiyacve / ahavA duvihA savvajIvA - salessAya alessAya jahA asiddhA siddhA, savvatthovA alessA salessA anaMtaguNA // sU0 141 // chAyA - athavA dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyatha / - sendriyAzcaivA'nindriyAcaiva / sendriyaH khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! sendriyo dvividhaH prajJaptaH anAdiko vA aparyavasitaH ? anAdiko vA saparyavasitaH 2 anindriyaH sAdikovA'paryavasitaH, dvayorapyantaraM nAsti / sarvastokA anindriyAH jIvAbhigamasUtra
Page #1348
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.141 prakArAntareNa sarvajIvAnAM dvaividhyam 1335 sendriyAH anantaguNAH / athavA dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-sakAyikAzcaivA'kAyikAzcaiva, evameva evaM sayoginazcaivA'yoginazcaiva, tathaiva, (evaM sale. zyAzcaivA'le zyAzcaiva, sazarIrAzcaivA'zarIrAzcaiva) saMciTThaNaM antaram alpabahutvam yathA sendriyANAm athavA dvividhAH sarvajIvAH prajJaptA tad yathA-savedakAzcaivA'vedakAzcaiva / savedakaH khalu bhadanta ! savedaka iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! savedakastrividhaH prajJaptaH, tadyathA-anAdiko'paryavasitaH anAdikA saparyavasitaH sAdikaH saparyavasitaH tatra khalu yaH sa sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenAntarmahUrtam-utkarSe NAnantaM kAlaM yAvatkSetrato'pArdhaM pudgalaparAvarta dezonam // avedakaH khalu bhadanta ! avedaka iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! avedako dvividhaH prajJaptaH, tadyathA-sAdiko vA'paryavasitaH sAdiko vA saparyavasitaH, tatra khalu yaH sa sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenaika samayamutkarSeNAntarmuhUrtam / avedakasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? gautama ! sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNAnantaM kAlaM yAvadapArdha pudgalaparAvarte dezonam / alpabahutvam sarvastokA avedakAH savedakA anantaguNAH / evaM sakapAyinacaivA'kaSAyinazcaiva-2 yathA savedaka stathaiva bhaNitavyAH / athavA dvividhAH sarvajIvAH salezyAcA'le zyAzca, yathA'siddhAH siddhAH, sarvastokA alezyAH salezyA anantAH sU0 // 141 // TIkA-'ahavA' prakArAntareNa 'duvihA savvajIvA pannattA' dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAH-saMsAriNo'saMsAriNazca 'taM jahA' tadyathA 'saiMdiyA ceva aNidiyA ceva' sendriyAzcA'nindriyAzca tatra-tvagAdibhiH sahitAH sendriyAH saMsAriNaH / taddhInA asaMsAriNo muktAH / tatra 'saiMdie NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM athavA duvihA savya jIvA pannattA taM jhaa-ityaadi| TIkArtha-athavA samasta jIva do prakAra ke haiM-'taM jahA' jaise 'saI. diyA ceva aNiMdiyA ceva' eka sendriya aura dUsare anindriya inameM jo sendriya haiM ve saMsArI haiM aura jo anindriya haiM ve mukta haiN| 'se diyANaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! sendriya jIvoM 'athavA duvihA savva jIvA paNNattA taM jahA' tyAdi TI -42vA saghA vo ye 42nA cha. 'taM jahA' nema-'saIdiyA ceva aNiMdiyAceva' me se driya ane mI bhanidriya tebhA 2 sadriya cha tasA sasArI cha, bhane / anidriya che. temA bhuta cha. 'seMdiyA gaM bhaMte ! kAlao kevaccira hoi' 3 sAn sendriya yonI sthiti TakSI cha ? jIvAbhigamasUtra
Page #1349
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1336 jIvAbhigamasUtre hoi' sendriyo jIvo bhadanta ! kAlataH khalu kiyacciraM bhavati ? 'goyamA ! saIdie-duvihe pannatte taM jahA-aNAdIe vA apajjavasie aNAdIe vA sapajjavasie' gautama ! sendriyo dvividhaH -tadyathA-anAdika Adyantarahito'paryavasitaH ? anAdiko vA saparyavasitaH paryavajJAnasahitazca-2 'aNidie sAdIe vA apajjavasie doNhaM vi aMtaraM natthi' anindriyaH sAdikovA'paryavasitaH dvayorapyantaraM nAsti / aparyavasitatvAt / __atha sendriyA'nindriyayoH katarekatarebhyo'lpAH ? gautama ! 'savvatthovA aNiMdiyA' sarvastokA anindriyAH 'saIdiyA aNaMtaguNA' sendriyAH saMsAriNakI sthiti kAlakA apekSAse kitanI he ? uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! saiMdie duvihe pannatte' he gautama ! sendriya jIva do prakAra ke kahe gaye haiM-'aNAie vA apajjavasie aNAIe vA sapajjavasie' anAdi aparyavasita (abhavya) aura anAdi saparyavasita (bhavya) 'aNidie sAdie apajavasie doNhavi aMtaraM natthi' anindriya jIva sAdi aparyavasita haiN| donoM meM antara nahIM hai| ____ aba gautama prabhu se aisA pUchate haiM-he bhadanta ! sendriya aura anindriya jIvoM meM kauna jIva kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kina kI apekSA bahuta haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM-'satvatthovA aNiMdiyA saiMdiyA aNaMtaguNA' he gautama ! sabase kama anindriya jIva haiM aura inakI apekSA sendriya jIva anantaguNeM adhika haiM kyoMki sendriya jIvoM meM nigoda jIvoM kA bhI antarbhAva ho jAtA hai aura ye nigoda sA prazna uttaramA prabhuzrI 49 cha -'goyamA ! saiMdie duvihe paNNatte hai gItama! sendriya 71 me prAranA 4AmA mAvesa cha. 'aNAie vA apajjavasie, aNAie vA sapajjavasie' manAhi 255 vasita (samaya) bhane sAnA sapayavasina (vya) 'aNidie sAdie apajjavasie doNha vi aMtaraM nattha' aniMdriya jIva sAdi aparyAvasita che. bannemAM aMtara nathI. have gautamasvAmI prabhuzrIne evuM pUche che ke-he bhagavana ! seMdriya ane anindriya jemAM kayA jI kenA karatAM a5 che? kayA jI konA karatAM vadhAre che. ? kayA jIvo kenI barAbara che? ane kyA che kayA wthI vizeSAdhi cha ? ma prazna uttaramA pramuzrI 4 cha -'savvatthovA aNiMdiyA saiMdiyA aNaMtaguNA' gautama ! sauthI soch| bhanindriya 71 che, ane tenA karatAM sendriya jIva anaMtagaNuM vadhAre che. kemake-seMdriya jIvo mAM nigada ne paNa aMtarbhAva thaI jAya che. ane e nigoda jI. jIvAbhigamasUtra
Page #1350
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.141 prakArAntareNa sarvajIvAnAM daividhyam 1337 stebhyo'nantaguNAH nigodAnAmAnantyAt / 'ahavA duvihA savva jIvA pannattA taM jahA-sakAiyA ceva akAiyA ceva evaM ceva' athavA-dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-sakAyikAH kArmaNAdi zarIraviziSTAH akAyikAH muktaaH| evameva sarva sakAyikA'kAyikeSu vaktavyam / evaM sajogI ceva ajogI cevataheva' sendriyA'nindriyavat sayoginazcaivA'yoginazcaiva / tathaiva 'evaM salessA caiva alessA ceva, sasarIrA ceva asarIrA ceva' evaM sendriyA'nindriyavat jIva ananta haiM ! / 'ahavA duvihA savvajIvA pa0' athavA-isa taraha se bhI samasta jIva do prakAra ke haiM-'taM jahA-sakAiyA ceva akA. iyA ceva' eka sakAyika aura dUsare akAyika 'evaM ceva' ina sakAyika aura akAyika jIvoM ke sambandha meM jaisA kathana Upara ke jIvoM ke sambandha meM kiyA gayA hai vaisA hI kara lenA cAhiye kArmaNa Adi zarIroM se jo viziSTa hote haiM ve sakAyika haiM aura jo ina kArmaNa Adi zarIroM se rahita haiM ve akAyika haiM 'evaM sajogI va ajogI ceva' isI taraha se samasta jIva sayogI aura ayogI ke bheda se do prakAra ke haiM / ayogI jIvoM meM siddha jIva gRhIta hue haiM aura sayogI jIvoM meM sendriya jIva gRhIta hue haiM / 'taheva' inake viSaya meM samasta sthiti Adi kA kathana pUrva ke jaisA kiyA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI kara lenA cAhiye 'evaM salessA caiva alessA ceva' isI prakAra se salezya jIva aura alezya jIva ke meda se samasta manAta che. 'ahavA duvihA savva jIvA paNNattA' 4240 zata 555 sapA me 42 // cha 'taM jahA sakAiyA ceva akAiyA ceva' se sAyika bhane mI1 mayi 'evaM ceva' 20 sa4yi4 mane mayi vAna sabhA je pramANenuM kathana uparanA jInA saMbaMdhamAM karavAmAM Avela che. eja pramANe kathana karI levuM joIe. kAmaNa vigere zarIrethI je viziSTa hoya che teo sakAyika che. ane jeo A kArmANa vigere zarIrathI rahita che tamA 25148 che. 'evaM sajogI ceva ajogIceva' mA prabhArI saghaNAlA sagI ane amegInA bhedathI be prakAranA che. agI mAM siddha jIvo grahaNa thayelA che. ane sagI mAM seMdriya jIva grahaNa karAyela che. 'taheva' memanA sadhamA sthiti vigere saghaNu 4thana 5 // 4 // pramANe maDIyAM 55 4rI se naye. 'evaM salessAce alessA ceva' se pramANe elezyajIva ane alezyajIvanA bhedathI samasta cha be prakAranA thAya che. jI0 168 jIvAbhigamasUtra
Page #1351
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre salezyAH kRSNanIlAdi lezyAvantazcaiva lezyArahitAzcaiva vyAkhyeyAH tathA-sazarIrAzcaiva azarIrAzcaiva, 'saMciTThaNaM aMtaraM appA bahuyaM jahA saIdiyANaM' sakAyikAdArabhyA'zarIrAntabhedabhinnAnAM sarveSAM saMciTThaNaM kAyasthiti:- antaram alpabahutvaM ca jJAtavyaM sendriyavat / 'ahavA-duvihA savvajIvA pannattA taM jahA saveyagA ceva aveyagA ceva / saveyae NaM bhaMte ! saveyae tti kAlao kevacciraM0' athavA pakSAntare dvividhAH sarvajIvAH tadyathA-savedakAzcaivA'vedakAzcaiva tatra bhadanta ! savedakaH savedaka iti rUpeNa kAlataH khalu kiyacciraM bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA ! saveyae tivihe pannatte, taM jahA-aNAIe apajjavasie jIva do prakAra ke hote haiM inameM jo kRSNa nIla Adi lezyAoM se yukta hote haiM ve salezya jIva haiM aura jo inase hIna hote haiM ve alezya jIva haiM / inake sambandha meM 'saMciTThaNaM aMtaraM appA bahugaM jahA saiMdiyANaM' kAyasthiti kA kathana antara kathana evaM alpabahutva kA kathana sendriya jIvoM ke prakaraNa kI taraha hI jAnanA cAhiye / tathA ye saba prakaraNa kathana samasta jIva do prakAra ke haiM eka 'sasarIrA ceva asarIrA ceva' zarIra sahita aura eka zarIra rahita yahAM taka ke prakaraNa taka kahA gayA jAnanA cAhiye 'ahavA-duvihA savva jIvA paNNattA' athavA samasta jIva do prakAra ke isa prakAra se bhI kahe gaye hai-'taM jahA' jaise 'savedagA ceva avedagA ceva' eka savedaka aura aura avedaka 'savedaeNaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! savedaka jIvoM kI kAyasthiti kitanI kahI gaI hai / isake uttara meM prabhu kahate hai-'goyamA ! savedae tivihe pannatte' he gautama ! savedaka temAM jeo kRSNa nIla vigere lezyAthI yukta hoya che. teo salezya jIva che ane tenAthI je rahita hoya teo alezya chava che. teonA saMbaMdhamAM 'saMciDhaNaM aMtaraM appA bahugaM jahA saMidiyANaM' yasthitinu 4thana, mata2nu kathana, ane alpa bahatvanuM kathana seMdriya jIvonA prakaraNa pramANeja samajI levuM, tathA te tamAma prakaraNanuM kathana "saghaLA be prakAranA che, eka 'sasarIrA ceva asarIrA ceva' zarI2 sahita mana se zarI2 2hita mA 4thana sudhInA pra422nu 4thana 43 cha tema sabhA 'ahavA duvihA savva jIvA paNNattA' athavA saghaNA / ye 4 // 2 // mArIta thAya cha-bha-'savedagA ceva avedagA ceva' se sava4 mane mI 264 'savedaeNaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' hulApana saha sayonI sthiti sI pAbhA mAvata cha ? sA prazna uttaramA prabhuzrI he cha -'goyamA ! savedae tivihe jIvAbhigamasUtra
Page #1352
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.141 prakArAntareNa sarvajIvAnAM vaividhyam 1339 aNAIe sapajjavasie' gautama ! savedakatrividhaH prajJaptaH, tadyathA-anAdiko'paryavasitaH 1 anAdikaH saparyavasitaH 2 'sAie sapajjavasie' sAdikaH saparyavasitazca 3, tatrA'nAdyaparyavasito'bhavyo bhavyo vA tathAvidha samayyabhAvAnmuktigamanA'yogyaH, uktaJca-bhavvA vi na sijhaMti kei' iti anAdi saparyavasitobhavyo muktigamanayogyaH pUrvamapratipannopazamazreNiH, sAdisaparyavasitaH pUrvapratipannopazamazreNiH, upazamazreNiM pratipadya vedopazamottarakAlAvedakatvamanubhUyajIva 3 prakAra ke kahe gaye haiM-'taM jahA' jaise-'aNAdIe apajjavasie 1 aNAdIe sapajjavasie 2 sAie apajjavasie' anAdika aparyavasita 1 anAdika saparyavasita 2 aura sAdika aparyavasita inameM prathama vikalpa meM koI 2 bhavya athavA abhavya liye gaye haiN| abhavya to saMsAra samudra se pAra kabhI hotA hI nahIM hai / parantu kaI bhavya bhI aise hote haiM ki jinheM mukti gamana kI yogyatA hone para bhI vaha tathAvidha sAmagrI kI prApti ke abhAva se mukti kI prApti se vaMcita rahatA hai jaise pativratA vidhavA-pativratA vidhavA meM santAna prajanana zakti to hotI hai para tathAvidha bAhya sAmagrI kI prApti ke abhAva se vaha usakI zakti prakaTa nahIM ho pAtI hai isI prakAra kI usa bhavya kI bhI sthiti rahatI hai abhavya to vandhyA strI ke taraha hotA hai / 'bhavvA vi na sijhaMti kei' aisA Agama kA vacana hai muktigAmI bhavya kI jisane pahale uzamazreNI ko prApta nahIM kI hai dvitIya vikalpa meM liyA gayA hai| sAdi saparyavasita vaha hai ki jisane paNNatte' he gautama ! save44 71 ra pra42nA upAmA mAtA cha. 'taM jahA' samaDe 'aNAdIe apajjavasie 1 aNAdIe sapajjavasie 2 sAie apajjavasie rU" anAdika aparyavasita 1 anAdika saparyAvasita 2 ane sAdika aparyavasita 3 temAM pahelA vikapamAM kaI kaI bhavya athavA abhavya levAmAM AvelA che. abhavya te saMsAra samudrathI kaI paNa vakhate pAra thatA ja nathI paraMtu keTalAka bhavya paNa evA hoya che, ke jeone muktigamananI gyatA hovA chatAM paNa te tathAvidha sAmagrInI prAptinA abhAvathI temanI te zakti pragaTa thaI zaktI nathI, eja pramANenI e bhavya jIvanI sthiti paNa hoya cha. malavyato qijii striin| 2 / DAya che. 'bhavvA vi na sizaMti kei' 44 AgamanuM evuM vacana che ke muktigAmi bhavya ke jeNe pahelAM upazama zreNI prApta karela nathI. evAne bIjA vikalpamAM levAmAM AvelA che. sAdi saparya vasita te che ke jeNe upazama zreNInI prAptithI vedanuM upazamana karI dIdhela che. jIvAbhigamasUtra
Page #1353
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1340 jIvAbhigamasUtre zreNi samAptau bhavakSayAdapAntarAle maraNato vA pratipatato vedodaye punaH savedakatvopapatteH / ' tattha NaM je se sAdIe sapajjabasie' tatra khalu teSu triSu savedakaH sAdi saparyavasitaH 'se jahaneNaM aMtomuhataM tasya sAdi saparyavasitasavedakasya jagha nyenA'ntarmuhUrtamantaram zreNisamAptau savedakatve sati punarantarmuhUrtena zreNipratipattau - avedakattva bhAvAt, atrAha kazcit kimekasmin janmani velAdvayamupazamazreNI lAbho bhavati ? yadevamucyate, satyam - etadbhavati uktaJca - ' naikasmin janmani upazamazreNiH kSapakazreNizca jAyate' upazamazreNi dvayantu jAyata eveti, tata evamupapadyate jaghanyenA'ntarmuhUrtam / 'ukkoseNaM anaMtaM kAlaM' utkarSeNAnantakAlam upazamazreNi kI prApti se veda kA upazamana kara liyA hai aura usake uttara kAla meM avedakatva kA anubhavana karake usa zreNi se patita hone para punaH vedodaya vAlA bana gayA hai 'tatthaNaM je se sAdIe sapajjavasie se jahanneNaM aMtomuhuttaM' aise usa sAdi saparyavasita savedaka jIva kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai kyoMki aisA vaha jIva eka antarmuhUrta taka savedaka bana kara punaH upazamazreNi kA lAbha karane para avedaka bana jAtA hai yahAM aisI zaMkA nahIM karanI cAhiye ki 'kyA eka janma meM do bAra upazama zreNi kA lAbha jIva ko hotA hai 'kyoMki eka janma meM upazama zreNi kA lAbha jIva ko do vAra taka ho jAtA hai hAM aisA to hotA hai ki eka janma meM upazamazreNi aura kSapaka zreNi ina do kA lAbha nahI hotA hai para eka janma meM do bAra upazama zreNi kA lAbha ho jAtA hai / ataH isa apekSA sAdi saparyavasita savedaka jIva kI kAya ane tenA uttarakALamAM avedaka paNAnA anubhava karIne e zreNIthI patita thayA pachI irIthI vehohayavANI manI laya che; 'tatthaNaM je se sAdIe sapajjasie se jahaNeNa ato muhutta' mevA te sAhi saparyavasita save bhuvanI ayasthiti ne kALa jaghanyathI eka aMtarmuhUtanA che kemake evA te jIva eka atahUta sudhI savedaka banIne pharIthI upazama zreNInA lAbha karavAthI avedaka khanI jAya che; ahIyAM evI zaMkA karavI na joie -ke zu eka janmamAM e vAra upazama zreNInA lAbha jIvane thAya che ? kemake eka janmamAM upazama zreNInA lAbha jIvane be vAra sudhI thai jAya che; hA evuM tA thatuM nathI ke eka janmamAM upazama zreNI ane kSepaka zreNI e beneA lAbha thatA nathI. paraMtu eka janmamAM be vAra upazama zreNInA lAla thai jAya che, tethI A apekSAthI sAdi sapa vasita savaidaka jIvanI kAyasthitinA kALa jaghanyathI eka jIvAbhigamasUtra
Page #1354
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.141 prakArAntareNa sarvajIvAnAM daividhyam 1341 -AnantyaM darzayati-jAva khetto avaDUM poggalapariyaTTa desUrNa' anantA utsapiNyavasarpiNyaH eSA kAlato mArgaNA, kSetrato'pArdhapudgalaparAvartam dezonam etAvakAlAvaM pUrvapratipannopazamazreNeravazyaM muktyAsannatayA zreNi pratipattAva vedakala bhAvAt iti / 'avedaeNaM bhaMte ! avedaetti kAlao kevacciraM hoi' avedakaH khalu bhadanta ! avedaka iti kAlataH kevaciraM bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA ! avedae duvihe pannate, taM jahA-sAdIe vA apajjavasie sAdIe vA sapajjavasie' gautama ! avedako dvividhaH-sAdikovA'paryavasitaH (samayAnantaraM) kSINavedaH, avedakatvaM sthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA kahA gayA hai aura utkRSTa se ananta kAla kA kahA gayA hai isa anantakAla kA kAla aura kSetra kI apekSA se nirUpaNa isa prakAra se kahA gayA hai ananta utsarpiNiyAM aura avasarpiNiyAM kAla kI apekSA se ho jAtI hai aura 'jAva khettao ava poggalapariyaha desUNaM' yAvat kSetra kI apekSA se kucha kama ardha pudgala parAvarta rUpa kAla samApta ho jAtA hai / tAtparya isakA aisA hai ki eka bAra upazamazreNi prApta karake avedaka bana kara punaH zreNi se girA huA jIva savedaka ho jAtA hai aura utkRSTa se itane kAla ke bAda punaH zreNi ko prApta kara vaha avedaka bana jAtA hai 'avedae NaM bhaMte ! aveyaetti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! avedaka jIva kI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! avedae duvihe paNNatte' he gautama ! avedaka do prakAra ke kahe gaye haiM 'taM jahA' jaise 'sAIevA aMtamuhUtane kahevAmAM Avela che ane utkRSTathI anaMtakALane kahevAmAM Avela che. A anaMta kALanuM kALa ane kSetranI apekSethI A pramANe nirU. paNa karavAmAM Avela che. anaMta utsarpiNa ane anaMta avasarpiNa gaNanA apekSAthI 24 laya che. mane 'jAva khettao avaDhaM poggalapariyaTa desUrNa' thAvat kSetranI apekSAthI kaMIka ochuM ardha pudgala parAvarta rUpa kALa samApta thaI jAya che. A kathananuM tAtparya e che ke eka vAra upazama zreNIne prApta karIne avedaka banIne pharIthI e zreNithI paDelo te jIva savedaka thaI jAya che, ane utkRSTathI eTalA kALa pachI pharIthI zreNine prApta karIne te avedaka manI laya cha; 'avedae NaM bhaMte ! avedaetti kAlao kevacciraM hoI ubhagavana avedaka jIvanI kAyasthitine kALa keTale kahela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! avedae duvihe paNNatte' gautama ! ma me jIvAbhigamasUtra
Page #1355
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1342 jIvAbhigamasUtre jIvapariNAmaH sa ca kAraNasAphalyamAdAya samutpadyate'taH sAdikaH samutpannasya punaravinAze'paryavasitaH kathyate ? eSa prathamo bhedaH, sAdiko vA saparyavasitaupazAnta vedaH 2 / 'tattha NaM je se sAdIe sapajjavasie se jahanneNaM ekkaM samayaM' tatrobhayA'vedakayoryaH sa sAdikaH saparyavasito'vedakaH sa ca jaghanyenaikaM samayam, upazamazreNi pratipannasya vedopazamasamayA'nantare'pi maraNe punaH savedakatvopapatteH 'ukkoseNaM aMtomuhuttaM' utkarSe NAntarmuhUrtam upazAntavedazreNikAlam, tata urdhva zreNyAH pratipatane niyamataH savedakatvabhAvAt / sAdyaparyavasitAvedakastusadaivA'vedakaH anyathA'paryavasitatvameva na syAt, iti / ____ athaiSAmantaram-'savedagassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' savedakasya apajjavasie sAievA sapajjavasie' eka sAdika aparyavasita aura dUsarA sAdika saparyavasita inameM jo 'sAie sapajjavasie se jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtImuhuttaM sAdika saparyavasita avedaka hai usakI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kA hai aura utkRSTa se eka antarmuhUrta kA hai savedaka koI jIva jaba upazamazreNi para AruDha ho jAtA hai-taba veda kI upazAMti se usameM avedakatA A jAtI hai bAda meM jaba vaha usase kama se kama eka samaya ke bAda aura adhika se adhika eka antarmuhUrta ke bAda patita ho jAtA hai to isa sthiti meM yaha kAyasthiti kA isakA pramANa A jAtA haiM / tathA jo avedaka sAdi saparyavasita hai vaha to sadA hI avedaka rahegA nahIM to usameM aparyavasitatA hI nahIM A skegii| isakA antara kathana-'savedagassaNaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM antaraM 2 / vAmAM mApesA cha. 'taM jahA' ma 'sAIevA apajjavasie sAie vA sapajjavasie' se sA4i 255yavasita ane bhI sA4i sapaya sita mAmA 2 / 'sAie sapajjabasie se jahaNNeNaM eka samayaM ukkoseNaM aMtomuhatta' sAhi saparyavasita savedaka che. tenI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka samayane che. ane utkRSTathI eka aMtarmuhUrtane che. savedaka kaI jIva upazama zreNI para A rUDha thaI jAya che. tyAre vedanI upazAMtIthI temAM adaka paNuM AvI jAya che ane te pachI jayAre te ochAmAM ochA eka samaya pachI ane vadhAremAM vadhAre eka aMtamuhUta pachI patita thaI jAya che te A sthitimAM A kAya sthitinuM tenuM pramANa AvI jAya che. tathA je avedaka sAdi ardhavasita che te te sadA avedaka jaraheze nahIM to temAM aparyAvasita paNuM ja AvI zake nahIM jIvAbhigamasUtra
Page #1356
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 141 prakArAntareNa sarvajIvAnAM dvaividhyam 1343 khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM praznaH ? gautama ! savedaka strividhaH anAdiraparyavasitaH 1 anAdiH saparyavasitaH 2 sAdiH saparyavasitazca 3 tatra yo'nAdiparyavasitastasya 'aNAdIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' anAdyaparyavasita savedakasya nAstyantaram aparyavasitatayA sadA tadbhAvAparityAgAt / 'aNAdIyasa sapajjavasiyasa nasthi aMtaraM' anAdi saparyavasita dvitIya savedakasyA'pi - nAstyantam anAdi saparyavasitohi apAntarAle upazama zreNImapratipadya bhAvI kSINavedo na ca kSINavedasya punaH savedakatvaM sambhavati pratipAtA'bhAvAditi / hoi' he bhadanta ! savedaka jIva kA antara kitane kAla kA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama savedaka jIva tIna prakAra kA hai - eka anAdi aparyavasita, dUsarA anAdi saparyavasita, aura tIsarA sAdi saparyavasita inameM 'aNAdIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM jo anAdi aparyavasita savedaka jIva haiM usake antara hotA hI nahIM hai| kyoki aparyavasitatA meM sAditA nahIM A sakatI hai veda kI sAditA ke abhAva meM punaH usakI prApti kA honA banatA nahIM hai ataH isa vikalpa meM antara kA abhAva kahA gayA hai / 'aNAdIyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM' jo savedaka anAdi saparyavasita hai usa ke bhI antara nahIM hai kyoMki aisA savedaka jIva upazamazreNi ko prApta nahIM karake bhAvI kSINa veda vAlA hotA haiM / kSINa vedakatA meM punaH jo savedakatA nahIM hotI haiM usakA kAraNa pratipAta kA abhAva aMtara kALanuM kathana 'savedakassa NaM bhaMte! kevaiyaM kAla aMtaraM hoI' he bhagavan savedR5 bhavanu aMtara keTalA kALanu hAya che? tenA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke- gautama ! savedaka jIva traNa prakAranA heAya che. eka anAdi apa vasita; khIjA anAdi saparyavasita manetrI sAhi saparyavasita temAM 'aNAdIyassa apajjavasiyAsa natthi aMtaraM' ne manAhi aparyavasita save va che, teyAne a Mtara hotu nathI kemake apavasitapaNAmAM sAdipaNuM AvI zakatu nathI vedanA sAdi paNAnA abhAvamAM pharIthI tenI prApti thavAnuM banatu Mja nathI. tethI A vikalpa bhAM aMtarane alAva hevAmAM Ave che. 'aNAdIyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM' ne saveha manAhi saparyavasita che, tene pazu aMtara hotu nathI bha evA sarveka jIva upazama zreNIne prApta karyAM vinA bhAvI kSINa vedavALA thaI jAya che. kSINa vedakapaNAmAM pharIthI je savedaka paNu' hAtu nathI. tenuM kAraNa pratipAtanA abhAva che. sAdika sapa vasita savedakanuM aMtara jadhanyathI eka jIvAbhigamasUtra
Page #1357
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1344 jIvAbhigamasUtre 'sAdIyassa sapajjavasiyassa jahanneNaM ekkaM samayaM sAdikasaparyavasitatRtIyavedakasya jaghanyenaikaM samayamantaram, dvitIyavAramupazamazreNiM pratipannasya kasyApi upazamasamayAnantaraM maraNasambhavAt / 'ukoseNaM aMtomuhutaM' utkarSeNAntarmuhUrtamantaram sAdi saparyavasita vedakasya dvitIyavAramupazamazreNiM pratipannopazAntavedasya zreNi samApte punaH savedakatvasambhavAt / 'aveyagassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' kiyantaM kAlamavedakasya khalu bhadanta ! bhavatyantaram ? bhagavAnAha - gautama ! 'sAIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' sAdikA'paryavasitA'vedakasya nAstyantaram kSoNavedasya punarapi hai sAdika saparyavasita savedaka kA antara jaghanya se eka samaya kA hai aisA yaha antara dvitIyabAra upazamazreNi para ArUDha hokara puna: vahAM se patita hokara savedaka avasthA ko prApta karane vAle jIva kI apekSA se kahA gayA hai / 'ukkoseNaM aMtomuhuttaM' tathA utkRSTa se antara eka antarmuhUrtta kA hai / yaha utkRSTa antara jo sAdi saparyavasita avedaka jIva dvitIya bAra uzamazreNi kI prApti karane se upazAnta veda vAlA ho gayA hai aura zreNi se eka antarmuhurta taka vahAM sthita hokara phira patita ho gayA hai / evaM punaH saveda avasthA vAlA vana gayA hai usakI apekSA se kahA gayA hai / 'avedgassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' he bhadanta ! avedaka jIva kA antara kitane kAla kA hai ? isake uttara meM prabhu ne kahA 'goyamA ! sAdIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' he gautama ! sAdika aparyavasita avedaka kA antara nahIM hotA hai / kyoMki aisA jIva kSINa vedavAlA samayanuM che evuM A aMtara khIjI vAra upazama zreNI para ArUDha thaine tyAMthI patita thaI savedaka avasthAne prApta karavAvALA jIvanI apekSAthI kahe. vAmAM yAvesa che. 'ukkoseNaM aMtomuhuttaM' utkRSTathI se aMtarmuhUrta a Mtara che. A utkRSTa aMtara je sApti sapasita avedaka jIva khIjI vAra upazama zreNInI prApti karavAthI upazAMta veDhavALA thai gayelA hAya ane zreNIthI eka aMtarmuhUta panta tyAM sthira rahIne te pachI patita thai gayela hAya ane pharIthI vedaka avasthAvALA banI gayela hAya tenI apekSAthI kahevAmAM Avela che. 'avedgarasaNaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' he bhagavan bhave bhavatu a Mtara DeMTalA ajanu ahyu che ? yA praznanA uttaramAM anuzrI ache - 'goyamA ! sAdIyasa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' he gautama! sAhi aparyavasita avedekanuM aMtara hAtu nathI. kemake evA jIva kSINu veda vALA hAya che. tethI temAM jIvAbhigamasUtra
Page #1358
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 142 prakArAntareNa sarvajIvAnAM dvaividhyam 1345 savedakatvA'bhAvAt sarvavedAnAM nirmUlanAzitatvAt / 'sAIyassa sapajjavasiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM' sAdi saparyavasita dvitIyAvedakasya jaghanyenA'ntarmuhUrtameva upazamazreNI samAptau savedakatve sati punarantarmuhUrtenopazamazreNI lAbhato'vedakatvopapatteH / 'ukkoseNaM anaMtaM kAlaM utkarSeNA'nantaM kAlam / anantA utsarpivyavasarpiNyaH kAlataH, 'jAva AvaDU pomgalapariyahaM dekhaNaM' yAvadapArtha pudgalaparAvartI dezonaM kSetrataH, prathamamupazamazreNi pratipadya, tatrA'vedako bhUtvA zreNi hotA hai ataH isameM phira se savedakatA nahIM A sakatI hai / kyoMki yahAM to samastakarma nirmUla naSTa kara diye gaye hote haiM 'sAiyassa sapajjabasiyassa jahanneNaM aMtaraM aMtomuhutaM' sAdi saparyavasita jo avedaka jIva haiM usakA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai kyoMki aisA jIva upazamazreNi se girakara phira savedaka bana jAtA hai aura phira eka antarmuhUrta ke bAda upazama zreNi kI prApti se avedaka bana jAtA hai ataH sAdi saparyavasita avedaka jIva kA antara jaghanya se eka antahUrta kA kahA gayA hai / 'ukkoseNaM anaMtaM kAlaM ' tathA - isakA utkRSTa se antara ananta kAla kA batAyA gayA hai isa ananta kAla meM 'jAva avaDuM poggala pariyahaM deNaM' yAvat kucha kama ardhapudgala parArtana rUpa kAla samApta ho jAtA hai / isa kucha kama ardhapudgala parAvartana meM ananta utsarpiNI kAla evaM ananta avasarpiNI kAla ho jAte haiM / tAtparya kahane kA yahI hai ki aisA vaha pharIthI savedakapaNuM AvI zakatu nathI. kemake ahIyAM te saghaLA ka nirmULansstt purI hevAmAM Avesa hoya che. 'sAiyassa sapajjavasiyassa jahaNeNaM ato. muhuttaM' sAhi saparyavasita ne aveha jIva che tenuM aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhUnu hAya che. kemake evA jIva upazama zreNIthI patitathaIne pAchAsaveDhaka banI jAya che. ane pachI eka aMtarmuhUta pachI upazama zreNInI prAptithI vedaka banI jAya che. tethI sAdi sapa vasita aveika jIvanuM aMtara dhanyathI ye taDUrta vAmAM Ave che. 'ukkoseNa aNaM taM kAlaM ' tathA utkRSTathI tenu aMtara anaMta kALanu kahevAmAM Avela che. A anata mAM 'jAva avaDUDhaM poggalapariyahaM deNaM' yAvat 465 sochA ardha yuddagasa parAvartI rUpa kALa samApta thai jAya che. A kaMika echA a` pudgala parAvartI kALamAM anaMta utsarpiNI kALa ane anaMta avasarpiNI kALa thai jAya che. kahevAnuM tAtpa e che ke-evA te aveDhaka jIva pahelAM upazama zreNIne prApta karIne vedanA upazama karIde che. ane pachI te jyAre e upazama zreNInA jI0 169 jIvAbhigamasUtra
Page #1359
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1346 jIvAbhigamasUtre samAptau savedakatve sati punaretAvatA kAle zreNI pratipatau avedakatvopapatteH / iti / 'appAbahugaM' ete khalu bhadanta ! katarebhyaH katare jIvA alpA vA bahukA vA0 ? gautama ! 'savvatthovA aveyagA' sarvastokA avedakAH 'saveyagA aNaMtA' savedakA ye te'nantAH nigodajIvAnAmapi prabhUtatvAt / prakArAntareNa sarveSAM avedaka jIva pahale upazamazreNi prApta karake veda kA upazamana kara detA hai aura phira vaha jaba usa upazama zreNi ke kAla kI-arthAt eka antarmuhUrta kI samApti ke bAda usa zreNi ke kAla se maraNa karatA hai-patita ho jAtA hai kyoMki isa zreNi para ArUDha hue jIva kA usa zreNi se patana avazya hI hotA hai aisA siddhAnta kA vacana hai-to avedaka na raha kara vaha veda sahita bana jAtA hai-phira itane kAla ke bAda vaha punaH usa zreNi para ArUDha hokara avedaka banatA haiN| 'appA bahugaM' he bhadanta ! ina jIvoM meM kauna jIva kina jIvAM kI apekSA alpa haiM ? kauna jIva kina jIvoM kI apekSA bahata haiM! kauna jIva kina jIvoM ke barobara haiM evaM kauna kinase vizeSAdhika haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA ave. yagA' saba se kama avedaka jIva hai aura avedaka jIvoM kI apekSA 'saveyagA aNaMtA' savedaka jIva anantaguNe adhika haiN| kyoMki save daka jIvoM meM nigoda jIva bhI A jAte haiM ve napuMsaka veda vAle hote haiM-ataH yahAM anantatA kahI gaI hai / 'evaM sakasAI ceva akkALanI arthAt eka aMtamuhUtanI samApti pachI e zreNIthI maraNa prApta kare che. arthAt patita thaI jAya che. kemake e zreNI para ArUDha thayela jIvanuM e zreNIthI avazyaja patana thAya che. evuM siddhAMtanuM vacana che. te te rIte avedaka na rahIne te savedaka banI jAya che. te pachI eTalA kALa pachI te izathI ye zreSzI 52 mA38 42 mave4 manI laya che. 'appA bahugaM' hai bhagavad A jamAM kayA cho kayA che karatAM alpa che? kayA jIvo kayA jIvonA karatAM vadhAre che? kayA jIvo kayA nI barabara che? ane kyA cho kayA ja karatA vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 3 cha -'goyamA ! savvatthovA avegayA' 3 gautama ! 71 sauthI soch| che. mana mave vAnA 42tai 'saveyagA aNaMtA' sa44 71 manAta gaNuM vadhAre che. kemake savedaka jemAM nigoda jIvone paNa samAveza thaI jAya che. teo napuMsaka vedavALA hoya che. tethI ahIyAM anaMtapaNuM kahevAmAM jIvAbhigamasUtra
Page #1360
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.142 prakArAntareNa sarvajIvAnAM dvaividhyam 1347 daividhyam-'evaM sakasAI ceva akasAI ceva' evaM sakaSAyikAzcaivA'kaSAyikAzcaiva 'jahA saveyage taheva bhANiyavve' yathA savedakastathaiva bhaNitavyaH tathAhi-athavA dvividhAH sarvajIvAH tatra ye kaSAyaiH krodhAdibhiH saha vidyante te sakaSAyAsta eva sakaSAyikAH, kaSAyAH krodhAdayo na vidyante yeSAM te'kaSAyikA saMsAriNo'saMsAriNazcetyarthaH / trividha sakaSAyikasyA'pi saMciTaNA kaaysthitiH| antarazca yathA savedakasya, dvividhA'kaSAyikasyA'pi kAyasthitirantaraM ca yathA'vedakasya taccaivam-'sakasAieNaM bhaMte ! sakasAiyatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! sakasAie tivihe pannatte, taM jahA-aNAie vA apajjavasie-aNAsaI ceva' isI prakAra se samasta jIva sakaSAyI aura akaSAyoM jIva ke bheda se do prakAra ke haiM-krodhAdi kaSAyoM se yukta jIva sakaSA. yika jIva haiM aura inase rahita jIva akaSAyika jIva haiM inake viSaya kA spaSTIkaraNa savedaka jIvoM ke spaSTIkaraNa ke jaisA hI hai| inameM sakaSAyika jIva saMsArI jIva haiM aura akaSAyika jIva asaMsArImukta jIva haiM ! inakI kAyasthiti kA kAla evaM antara kAla ina saba kA kathana savedaka jIva ke hI jaisA hai jo isa prakAra se kahA gayA hai-'sakAieNaM bhaMte ! sakasAi tti kAlao kevacciraM hoi ?' jaba gautama ne prabhu se aisA pUchA-he bhadanta ! sakaSAyika jIva kI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? to isake uttara meM prabhu ne unase aisA kahA hai-'goyamA ! sakasAie tivihe pannatte' he gautama! inakI kAyasthiti ke kAlako hRdayaM gama karane ke liye pahile isa bAta ko hRdayaMgama karalo ki sakaSAyika jIva tIna prakAra kA kahA gayA haiahasA cha. 'eva sakasAI ceva akasAI ceva' se prabhArI sadhA / sa. pAyI ane akaSAyInA bhedathI be prakAranA kahelA che. krodha vigere kaSAyathI yukta jIva sakaSAyika jIva kahevAya che. ane tenAthI rahita jIva akaSAyI jIva kahelA che. temanA saMbaMdhI spaSTIkaraNa savedaka jInA spaSTIkaraNanA jevuM ja che. temAM sakaSAyika jIva saMsArI jIva che. ane akaSAyika jIva asaMsArI-mukta jIva che. temanI kAyasthitine kALa ane aMtara kALa e badhAnuM kathana savedaka jIvanA kathana pramANe ja che. je A pramANe kahevAmAM mAvesa cha. 'sakasAie NaM bhaMte ! sakasAiyatti kAlao kevacciraM hoI' gautama svAmIe jyAre prabhuzrIne evuM pUchyuM he bhagavan! sakaSAyika jIvanI kAya sthitine kALa keTale kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe tamAna me dhuM -'goyamA ! sakasAie tivihe pannatte' i gautama ! teyAnI kAyasthitinA kALane hRdayagama karavA mATe pahelAM e vAta dhyAnamAM rAkho, jIvAbhigamasUtra
Page #1361
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1348 jIvAbhigamasUtre ie vA sapajjavasie-sAie sapajjavasie, tattha NaM je se sAie sapajjavasie se jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM aNaMtA osappiNI ussappiNIo kAlao khettao avaDa poggalapariyaTTa desaNaM / akasAie NaM bhaMte ! akasAiyatti kAlao kevacciraM hoi ?, goyamA ! akasAie duvihe pannatte-taM jahAjaise eka 'aNAdIe vA apajjavasie' anAdi aparyavasita sakAyika jIva; dUsarA 'aNAie vA sapajjavasie' anAdi saparyavasita sakAyika jIva aura tIsarA 'sAie vA sapajjavasie' sAdi saparyavasita sakaSAyika jIva 'tatthaNaM je se sAie sapajjavasie' ina meM meM jo sAdika saparyavasita sakaSAyika jIva haiM 'se jahanneNaM aMtomuhattaM, ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM' usakI kAyasthiti kA kAla jaghanya se to eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se ananta kAla hai isa anantakAla meM 'aNaMtAosappiNI ussappiNIo kAlao-khettao avaipoggalapariyaha desUrNa' ananta utsarpiNI kAla aura ananta avasarpiNI kAla samApta ho jAte haiM tathA kSetra kI apekSA kucha kama ardha pudagala parAvartarUpa kAla samApta ho jAtA hai / 'akasAie gaMbhaMte ! akasAiyatti kAlao kevaciraM hoi' he bhadanta ! akaSAyika jIva kI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! akasAie duvihe pannatte' he gautama ! sAyI 7 ra pra42nA 4AmA mAyeA che. bhale--24 'aNAdIe vA apajjavasie' mana a5 vasita sa4AyI 1 mIta 'aNAievA sapajjacasie' manAhi sa5 sita sapAyI 71 mane bIta 'sAIe vA sapajjavasie' sAhi sa5 vasita sa4Ayi 71 'tattha NaM je se sAie sapajjavasie' tamA? sAsasita sapAya4 01 cha. se jahaNNeNaM aMto muhuttaM ukkoseNaM aNaMtaM tenI kAyasthitine kALa jaghanyathI te eka aMtamuhUrta che; ane utkRSTathI mana ta Na cha. 21manatAmA 'aNaMtA osappiNI ussappiNIo kAlao-khettao avaDDhapoggalapariyaTTa desUNaM' mana utsapiNI mane manAta avasarpiNI kALa samApta thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI kaMika ochA ma pugata 52 / 35 Na sabhAta laya che. 'akasAie Na bhaMte ! aka sAiyatti kAlao kevacciraM hoI' lagavan ! 254Aya panI sthiti| kALa keTale kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke 'goyamA ! akasAie duvihe paNNatte' gautama ! 24pAyI 71 me 42 // jIvAbhigamasUtra
Page #1362
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 142 prakArAntareNa sarvajIvAnAM dvaividhyam 1349 sAie vA apajjavasie sAie vA sapajjavasie - tattha NaM je se sAie sapajjavasie se jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM / sakasAiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! aNAiyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM aNAiyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM sAiyassa sapajjavasiyassa jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM / akasAiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi ? goyamA ! sAiyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM, sAiyassa sapajjavasiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM anaMta kAlaM jAva avaGkaM poggalapariyaha deNaM' sakaSAyikaH khalu bhadanta ! sakaSAyaka iti kAlataH kiyacciraM bhavati gautama ! sakaSAyika strividhaH prajJaptaH tadyathA - anAdiko vA'paryavasitaH 1 anAdiko vA saparyavasitaH 2 sAdiko vA saparyavasitaH 3 tatra khalu yaH sa sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSato'nantaM kAlamanantA utsarpiNyava sarpiNyaH kAlataH kSetrato'pApudgalaparAvartI dezonam / akaSAyikaH khalu bhadanta ! akaSAyika iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! akaSAyiko dvividhaH prajJaptaH tadyathA - sAdiko vA'paryavasitaH 1 sAdiko vA saparya - vasitaH 2 tatra-khalu-yaH sa sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenaikaM samayam - utkarSeNAntarmuhUrtam / sakaSAyikasya khalu bhadanta ! aMtaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? akaSAyika jIva do prakAra ke kahe gaye haiM / 'taM jahA' jaise 'sAie vA apajjavasie sAie vA sapajjavasie' sAdika aparyavasita raarfan aura sAdika saparyavasita akaSAyika 'tatthaNaM je se sAie sapajjabasie se jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhataM' inameM jo sAdika saparyavasita akaSAyika jIva hai usakI kAryasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kA hai aura utkRSTa se eka antarmuhUrta kA hai 'sakasAiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! sakaSAyika jIva kA antara kitane kAla kA hotA hai ? uttara vAmAM AvelA che, 'taMja' hA ' bha-sAie vA apajjavasie sAie vA spunnatti' sAdi apa vasita akaSAyika ane sAdika saryavasita akaSAyika 'tattha NaM je se sAie sapajjavasie se jahaNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM' temAM je sAdika sapa visata akaSAyI jIva che, tenI kAyasthitine kALa dhanyathI the! sabhayano che bhane utkRSTathI me aMtarmuhUrtano che. 'saka sAiyassa NaM bhaMte! aMtara kAlao kevacciraM hoI' he bhagavan samSAyika bhavanu aMtara DeMTalA ajanu hoya che ? yA praznanA uttaramA prabhuzrI uThe - goyamA ! jIvAbhigamasUtra
Page #1363
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1350 jIvAbhigamasUtre gautama ! anAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram anAdikasya saparyavasitasya nAstyantaram sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenaikaM samayam-utkarSeNAntarmuhurtam / akaSAyikasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM bhavati gautama ? sAdikasyA''paryavasitasya nAstyantaram sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenA'ntarmuhUrtamutkarSeNAnantaM kAlaM yAvadapApudgalaparAvarta dezonam iti chAyA) etasya vyAkhyAnaM savedakaprakaraNavajjJAtavyam iti / meM prabhu ne kahA hai-'goyamA ! aNAiyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' jo jIva anAdi aparyavasita kaSAya vAlA hai usake to antara hotA nahIM hai isI taraha se 'aNAiyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM' jo kaSAya vAlA jIva anAdi saparyavasita kaSAya vAlA hotA hai usake bhI antara nahIM hotA hai kyoMki aisA jIva kSINa kaSAya vAlA hI hotA hai aura jo 'sAiyassa sapajjavasiyassa' kaSAya vAlA jIva sAdika saparyavasita hotA hai usakA antara jaghanya se to 'ekkaM samayaM' eka samaya kA hotA hai aura utkRSTa se 'aMtomutta' eka antarmuhUrta kA hotA hai / 'akasAiyassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi' he bhadanta ! jo jIva akaSAyika haiM usakA antara kitane kAla kA hotA hai ? he gautama ! jo akaSAyika jIva sAdi aparyavasita kaSAya vAlA hotA hai usakA antara nahIM hotA hai aura jo akaSA. yika jIva sAdika saparyavasita kaSAya vAlA hotA hai usakA antara jaghanya se to eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se ananta aNAiyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' gautama! 2 1 sanA bhaya vasita pAyavAda cha tetyAnu mata2 tu nathI. me4 pramANe 'aNAi yassa sapajavasiyassa natthi aMtaraM' 2 pAyA73 manAhi sa5 vasita kaSAyavALA hoya che. temane paNa aMtara hotuM nathI. kemake evA jIva kSINa 4pAyavANA DAya che. mane 2 'sAiyassa sapajjavasiyasa' pAyavANA 4 sAdika saparyAvasita hoya che, temanuM aMtara jaghanyathI te eka samayanuM hoya cha. mana utkRSTathI 'aMto muhutta' 24 aMta tanu DAya che. 'akasAissa Na bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' he bhagavan ? 75 254pAyI-4SAya lita che. tenuM aMtara keTalA kALanuM hoya che? uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! je aSAyika jIva sAdi aparyAvasita kaSAyavALA hoya che, temanuM aMtara hotuM nathI. ane je akaSAyika jIva sAdika saparyasita kaSAyavALA hoya che tenuM aMtara jaghanyathI te eka aMtarmuhUrtanuM hoya che. ane utkRSTathI jIvAbhigamasUtra
Page #1364
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.142 prakArAntareNa sarvajIvAnAM dvaividhyam 1351 'ahavA duvihA savvajIvA pannattA' athavA sarvajIvA dvividhAH prajJaptAH 'taM jahA' tadyathA-'salessA ya alessA yasale zyAzca alezyAzca tatra-lezyAjIvapariNAmarUpA sA vidyate yeSAM te salezyAH saMsAriNo jIvA ityarya: na vidyate lezyA kRSNAdikA paramazuklaparyavasAnA yeSAnte'lezyAH siddhAH jIvAH ityrthH| tadevAtidezena darzayati-'jahA asiddhA siddhA' yenaiva prakAreNa siddhA'siddhayo nirvacanaM tathaiva-salezyA'le zyayoH kartavyam samprati salezyA'lezyayokAla taka kA hotA hai / isameM yAvata kucha kama ardhapudgala parAvarta kAla samApta ho jAtA hai| ___ 'ahavA duvihA savva jIvA paNNattA' athavA-sarva jIva do prakAra ke kahe gaye haiN| 'taM jahA' jaise-'salessA ya alessA ya' eka lezyA yukta aura dUsare lezyA rahita jIvoM ke parimANarUpa lezyAeM hotI hai ye lezyAeM jina jIvoM ke hotI hai ve salezya jIva hai aise jIva saMsArI hote haiM aura jinake ye lezyAeM nahIM hotI hai ve alezya jIva hai / kRSNa, nIla, kApota, pIta padma, aura zukla isa prakAra se 6 lezyAeM AgamagranthoM meM pratipAdita huI hai| siddha jIvoM meM ye lezyAeM nahIM hotI hai ataH inheM alezya kahA gayA hai| 'jahA asiddhA siddhA' jisa prakAra se pahile asiddha aura siddhoM kA nirvacana kiyA jA cukA hai usI prakAra se ina salezya aura alezya jIvoM kA bhI nirvacana vyAkhyAta kara lenA cAhie inameM 'savvatthovA alessA' saba se kama anaMtakALa sudhInuM aMtara hoya che. temAM yAvat kaMIka kama ardha pudgala parAvartakALa samApta thaI jAya che. 'aivA duvihA savvajIvA paNNattA' 424 / sarva meM prA2nA he. vAmAM mAvesa cha. ma 'salessAya alessAya' se sakhezya arthAt vezyA vALA jIva ane bIjA alezyarlezyA rahita jIva nA parimANa rUpa lezyAo hoya che. e lezyAo jIvane hoya che, te salezya jIva kahevAya che. evA ja saMsArI hoya che. ane jemane e vezyAo hatI nathI teo alezya jIva kahevAya che. kRSNa, nIla, kApita pIta-pILI, padma, ane zukala A rIte dara cha lezyAo Agama graMthamAM pratipAdita thayela che. siddha jIvomAM e lezyAo hotI nathI. tethI teone masezya huvAmA mAvasa che. 'jahA asidvA siddhA' 2 pramANe paDasA masiddha ane siddhonuM vivecana karavAmAM AvI gayela che. e ja pramANe A salezya mana matezya chAnu viveyana 5 42 se naye. tebhA 'savvatthovA jIvAbhigamasUtra
Page #1365
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1352 jIvAbhigamasUtre ralpabahutvam-'savvatthovA alessA' sarvastokAH alezyA-lezyayormadhye'lpA alezyAH tadapekSayA salezyA anantaguNAH nigodajIvApekSayA suu0||141|| prakArAntareNa punadvaividhyamAha mUlam-NANI ceva aNNANI ceva / nANINaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi ? goyamA! NANI duvihe pannatte sAIe vA apajjavasie sAIe vA sapajjavasie tattha NaM je se sAIe sapajavasie se jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM chAvaTi sAgarovamAI sAiregAiM, aNNANI jahA saveyayA / nANissa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM avaTuM poggalapariyaTraM desUNaM / aNNANiyassa doNha vi AdillANaM nasthi aMtaraM, sAIyassa sapajjavasiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM chAvahi sAgarovamAiM sAiregAI / appAbahu savvatthovA NANI aNNANI annNtgunnaa| ahavA duvihA savvajIvA pannattA sAgArovauttA ya, aNAgArovauttA ya, saMciTaNA aMtaraM ca jahanneNaM ukkoseNa vi aMtomuhuttaM, appAbahu sAgArovauttA. saMkhejaguNA / ahavA duvihA savvajIvA pannattA, taM jahAAhAragA ceva aNAhAragA ceva / AhAraeNaM bhaMte ! jAva kevacciraM hoi ? goyamA ! AhArae duvihe pannatte taM jahAchaumattha AhArae ya kevali AhArae ya chaumastha AhAraeNaM alezya jIva haiM aura inakI apekSA 'salessa jIvA aNaMtaguNA jo salezya jIva haiM ve anantaguNeM adhika haiM / kyoMki nigoda jIva bhI salezya mAne gaye haiM / isa apekSA inameM anantatvakA kathana kiyA gayA hai // 141 // alessA' sauthI / 25ozya ch| cha. mane tenA 42di 'salessa jIvA aNataguNA' re sakhezya ch| che te.mI manatama thAre 49sA cha. bha-nigAha jIvone paNa salezya mAnavAmAM AvelA che. e apekSAthI teomAM anaMtapaNAnuM kathana karavAmAM Avela che. je sU. 141 che jIvAbhigamasUtra
Page #1366
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU. 143 prakArAntareNa vaividhyam ___ 1353 jAva kevacciraM hoi ? goyamA! jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM dusamayaUNaM ukkoseNa asaMkhejjaM kAlaM jAva kAlao khettao aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM / kevali AhArae NaM jAva kevaciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM desUNA putvakoDI / aNAhAraeNaM bhaMte ! kevacciraM ? goyamA ! aNAhArae duvihe pannatte taM jahA-chaumattha aNAhArae ya kevali aNAhArae ya chaumattha aNAhAraeNaM jAva kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM do samayA / kevali aNAhArae duvihe pannatte, taM jahA-siddha kevali aNAhArae ya bhavattha kevali aNAhArae y| siddhakevaliaNAhArae NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! sAIe apaja. vasie / bhavatthakevaliaNAhArae NaM bhaMte ! kaivihe pannatte ? goyamA ! bhavatthakevaliaNAhArae duvihe pannatte taM jahAsajogi bhavattha kevali aNAhArae ya-ajogi bhavatthakevali aNAhArae ya / sajogi bhavatthakevali aNAhArae NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi ? ajahaNNamaNukkoseNaM tiNi smyaa| ajogi bhavatthakevali aNAhArae jahanneNaM aMtomuhattaM ukko. seNaM aMtomuhattaM / chaumattha AhAragassa kevaiyaM kAlaM aMtaraM ? goyamA ! jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM do smyaa| kevali AhAragassa aMtaraM ajahaNNamaNukoseNaM tiNNi samayA / chaumattha aNAhAragassa aMtaraM jahanneNaM khuDDAgabhavaggahaNaM dusamayaUNaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM jAva aMgulassa asaMkhejaibhAgaM / siddhakevali aNAhAragassa sAIyassa apajjavasiyassa nasthi aMtaraM / sajogibhavatthakevali aNAhAragassa jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNa vi, ajogibhavattha kevaliaNAhAragassa jI0 170 jIvAbhigamasUtra
Page #1367
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1354 jIvAbhigamasUtre natthi aMtaraM / eesi NaM bhaMte! AhAragANaM aNAhAragANa ya kayare kayarehito appAbahu0 ? goyamA ! savvatthovA aNAhAragA-AhAragA asaMkhejA ||suu0 142 // chAyA-jJAnizcaivA'jJAninazcaiva, jJAnI khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati gautama ! jJAnI dvividhaH prajJaptaH sAdikovA'paryavasitaH 1 sAdiko vA saparyavasitaH2, tatra khalu yaH sa sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenA'ntarmuhUrtamutkarSeNa SaT SaSTiH sAgaropamANi sAtirekANi, ajJAnino yathA svedkaaH| jJAnino'ntaraM jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNAnantaM kAlamapArdhapudgalaparAvarta dezonam / ajJAnino dvayorapi Adikayo sti antarama, sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa SaT SaSTiH sAgaropamANi sAtirekANi / alpabahutvam-sarvastokA jJAninaH ajJAnino'nantaguNAH athavA dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-sAkAropayuktAzva-anAkAropayuktAzca saMciTThaNA antaraM ca jaghanyenotkarSeNApi antarmuhUrtam alpabahutvam sAkAropayuktAH saMkhyeyAH / athavA sarvajIvA dvividhAH prajJaptAH tadyathA-AhArakAzcaivA'nAhArakAzcaiva / AhAraka: khalu bhadanta ! yAvat kiyacciraM bhavati ? gautama ! AhArako dvividhaH prajJaptaH tadyathA-chadmasthAhArakazca kevali AhArakazca-chadmasthAhArako yAvat kiyaciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM dvisamayonam utkarSeNA'saMkhyeyaM kAlaM yAvatkAlataH kSetrato'GgulasyA'saMkhyeyabhAgam / kevali AhArakaH khalu bhadanta ! yAvatkiyaciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam-utkarSaNa dezonA pUrvakoTiH / anAhArakaH khalu bhadanta ! kiyacciraM bhavati ? gautama ! anAhArako dvividhaH prajJaptaH tadyathA-chadmasthA'nAhArakazca, kevali anAhArakazca / chadamasthAnAhArakaH khalu yAvatkiyaciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenaikaM samayamutkarSeNa dvau smyo| kevali anAhArako dvividhaH prajJaptaH tadyathA-siddhakevali anAhArakazca-bhavastha kevali anAhArakazca / siddhakevalyanAhArakaH khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! sAdiko'paryavasitaH / bhavasthakevalyAnAhArakaH khalu bhadanta ! katividhaH prajJaptaH ? gautama ! bhavastha kevalyanAhArako dvividhaH prajJaptaH sayogi bhavastha kevalyanAhArakazca, ayogi bhavastha kevalyanAhArakazca / sayogi bhavastha kevalyanAhArakaH khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? ajaghanyotkarSeNa trayaH samayAH, ayogi bhavastha kevalyanAhArako jaghanyenA tamuhUrtam -utkarSe NAntarmuhUrtam / chadmasthAhArakasya kiyantaM kAlamantaram ? gautama ! jaghanyenaikaM samayam utkarSeNa dvau samayau / kevalyanAhArakasyAntaram ajagha yotkarSaNa jIvAbhigamasUtra
Page #1368
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.143 prakArAntareNa vaividhyam 1355 trIn samayAn / chadmasthAnAhArakasyAntaraM jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM dvisamayonam utkarSeNA'saMkhyeyaM kAlaM yAvadagulasyA'saMkhyeyaMbhAgam / siddha kevalyanAhArakasya sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram / sayogi bhavastha kevalyanAhArakasya jaghanyenA'ntarmahartama-utkarSeNApi, ayogi bhavastha kevalyanAhArakasya nAstyantaram / eteSAM khalu bhadanta ! AhArakANAmanAhArakANAM ca katare katarebhyo'lpA vA bahukA vA? gautama ! sarvastokA anAhArakAH AhArakA asNkhyeyaaH||90 142 // TIkA-punarapi prakArAntareNa dvaividhyaM darzayati-dviprakArakAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-nANI ceva annANI ceva' jJAninazcA'jJAninazca 'nANI NaM bhaMte ? kAlao kevacciraM hoI' jJAnI khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! 'nANI-duvihe pannatte' jJAnI dvividhaH proktaH tadyathA-'sAIe vA apajjavasie sAIe vA sapajjavasie' sAdiko vA'paryavasitaH sa ca kevalI kevalajJAnasya ___prakArAntara se dvividhatA kA kathana karate haiN| 'NANI ceva aNNANI ceva' ityAdi / TIkArtha-prabhu gautama se kaha rahe haiM-he gautama ! samasta jIva isa prakAra se bhI do prakAra ke haiM-eka 'nANI' jJAnI aura dUsare 'annANI ceva' ajnyaanii| aba gautamane prabhu se aisA pUchA hai-'nANI NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! jJAnI kI kAyasthiti kitane kAla kI hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai-he gautama ! 'nANI duvihe paNNatte' jJAnI do prakAra kA kahA gayA hai / 'taM jahA'-jaise 'sAdIe vA apajavasie vA' eka sAdika aparyavasita jJAnI aura dUsarA 'sAie vA sapajjavasie' sAdika saparyavasita jJAnI sAdika aparyava have prakArAntarathI trividha paNAnuM kathana karavAmAM Ave che. 'NANIceva aNNANI ceva' tyAta TIkAtha-prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke-he gautama! saghaLA ja A pramANe 52 rana sA che. sabha-me 'NANI' jJAnI mane bhI 'aNNaNI ceva' majJAnIyA. ve gautamasvAmI prabhuzrIna se pUche che hai'nANI NaM bhate ! kAlao kevacciraM hoI' lagavan ! jJAniyonI sthiti keTalA kALanI kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke hai gautama ! 'nANI duvihe paNNatte' jJAnI meM pr4|2|| 4Ama mAvA che. 'ta jahA' te 'sAdIe vA apajjavasie' se sAhi 25 sita jJAnI mana mI 'sAie vA sapajjavasie' sA6 sa55si zAnI alles A5ya sita jIvAbhigamasUtra
Page #1369
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1356 jIvAbhigamasUtre sAdyaparyavasitatvAt sAdiko vA saparyavasitaH - matijJAnAdimAn matijJAnAdau chadmastha vRttitA'taH sAdi saparyavasitatvam / 'tattha NaM je sAIe sapajjavasie se jahaneNaM aMtomuhutaM' tatra dvayormadhye yaH sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenAntamuhUrtam samyaktvasya jaghanyata etAvanmAtra kAlatvAt samyaktvavatazca jJAnitvAt, uktaJca - 'samyagdRSTerjJAnaM mithyAdRSTerviparyAsaH" iti / ' ukkoseNaM sita jJAnI kevalI bhagavAn hote haiM kyoMki kevala jJAna sAdI hotA hai aura hokara ke phira chUTatA nahIM hai ataH isa jJAna vAlA jo kevalI hai vaha sAdika aparyavasita kahA gayA hai tathA jo mati jJAnAdika hote haiM ve sAdi aura saparyavasita haiM aura inakI vRtti chadmastha jIvoM meM hotI hai 'tatthaNaM je se sAdIe sapajjavasie se jahanneNaM aMtomuhutaM ukkoseNaM chAvaTTi sAgarovamAI sAtiregAI' inameM jo sAdika saparyavasita jJAnI hotA hai vaha jaghanya se to eka antamuhUrta kI kAyasthiti vAlA hotA hai aura utkRSTa se kucha adhika 66 sAgaropama kI kAyasthiti vAlA hotA hai / samyaktva kI jaghanya sthiti eka antarmuhUrta kI kahI gaI hai aura utkRSTa sthiti kucha adhika 66 sAgaropama kI kahI gaI hai / samyaktvazAlI jIva ko hI jJAnI kahA gayA hai ataH jaghanya aura utkRSTa ye sthiti isI bhAva ko le kara yahAM para jJAnI kI batalAI gaI hai / uktaMca - 'samyadRSTerjJAna mithyAdRSTerviparyAsaH' tathA utkRSTa sthiti jJAnI kevaLI bhagavan hAya che. kemake kevaLajJAna sAdi haiAya che. ane te thayA pachI pAchu chUTatuM nathI. tethI A jJAnavALA je kevalI che. teone sAkrika apa sita kahevAmAM Avela che. tathA je matijJAna vigere hAya che, te sArdi sane saparyavasita che ane tenI vRtti chamastha mAM hoya che. 'tattha NaM je se sAdIe sapajjavasie se jahaNNe NaM aMto muhuttaM ukkoseNaM chAvaTThi sAgarovamAI sAtiregAI' temAM ne sAhi saparyasita jJAnI hoya che te dhanyathI to eka aMtarmuhUtanI kAyasthitivALA hoya che. ane utkRSTathI kaIka vadhAre 66 chAsaTha sAgaropamanI kAyasthitivALA haiAya che. samyaktvanI jaghanya sthiti eka aMtarmuhUrtanI kahevAmAM Avela che. ane utkRSTa sthiti kaMIka AchI chAsaTha sAgarApamanI kahevAmAM Avela che. samyakdzAlI jIvane ja jJAnI kahelA che tethI jaghanya ane utkRSTa sthiti eja bhAvane grahaNa karIne ahIyAM jJAnInA saMghabhAMDevAmAM Ave che. uddhuM che - 'samyagdRSTerjJAnaM mithyA dRSTe viparyAsaH' tathA tebhanI ne utkRSTa sthiti ahevAmAM Ave che. te aprati jIvAbhigamasUtra
Page #1370
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.143 prakArAntareNa vaividhyam 1357 chAvaTi bamAI sAiregAI' utkarSeNa SaT SaSTiH sAgaropamANi sAtirekANi samyagdarzanakAlasyA'pi utkarSata etAvanmAtratvAt apratipatita samyaktvasya vijayAdi gamanazravaNAt, uktaJca bhASye 'do vAre vijayAisu gayassa tinni'ccue ahava tAI / aDaregaM narabhaviyaM nANA jIvANa savvaddhA // 1 // chAyA-dvau vArau vijayAdiSu gatasya athavA trInacyute tAni / atireko narabhavikaM nAnA jIvAnAM sarvArdhA // 1 // 'annANI jahA saveyagA' ajJAnino yathA savedakAH, ajJAnI khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! ajJAnI trividhaH prajJaptaH-anAdikovA'paryavasitaH 1 anAdiko vA saparyavasitaH 2 sAdiko vA saparyavasitaH 3 anAdyaparyavasitaH, sa yo na kadAcidapi siddhiM yAsyati (abhavyaH) anAdi jA kahI gaI hai vaha apratipatita samyaktvI jIvakA vijayAdikoM meM gamana sune jAne ke kAraNa ko lekara kahI gaI hai / 'uktaMca'-'do vAre vijayAisu gayassa tinni'ccue ahava tAI / airegaM narabhaviyaM nANA jIvANa savvaddhA' 'annANI jahA saveyagA' he bhadanta ! ajJAnI jIva kI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? to isake uttara meM kahA gayA hai -he gautama ! ajJAnI tIna prakAra kA kahA gayA hai-1-anAdika apayavasita ajJAnI, dUsarA anAdika saparyavasitaajJAnI, aura tRtIya sAdi saparyavasita ajJAnI inameM jo abhI taka siddhi ko prApta nahIM huA hai aura na hogA aisA abhavya jIva anAdi aparyavasita ajJAnI hai jo anAdi se mithyAdRSTi se calA A rahA hai parantu samyaktva kI patita samyaktvI jIvanuM vijaya vigeremAM gamana sAMbhaLavAmAM AvyAnA AdhAra thI kahevAmAM Avela che. kahyuM paNa che ke 'do vAre vijayAisu gayassa tinni'ccue ahava taaii| airegaM narabhaviyaM nANAjIvANa savvaddhA' // 1 // ___ 'aNNANI jahA saveyagA' bhagavan ajJAnI nI yasthitina in keTale kahela che? AnA uttaramAM kahe che ke-he gautama! ajJAnI traNa prakAranA kahevAmAM Avela che. eka anAdika aparyAvasita ajJAnI, bIjA anAdika saparyasita ajJAnI, ane trIjA sAdi saparyAvasita ajJAnI temAM jeoe atyAra sudhI siddhi prApta karI nathI. ane bhaviSyamAM prApta karI zakavAnA nathI. evA abhavya jIva anAdi aparyavasita ajJAnI che. je anAdithI mithyA dRSTi paNAthI AvatA hoya paraMtu samyaktvanI prAptithI jemanuM mithyAtva jIvAbhigamasUtra
Page #1371
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1358 jIvAbhigamasUtre saparyavasitazca saH yo'nAdi mithyAdRSTiH samyaksamAsAdya'pratipatita samyakta eva kSapakazreNiM pratipatsyate sAdi-saparyavasitaH samyagdRSTi bhUtvA jAtamithyAdRSTiH, sa jaghanyenAntarmuhUrtam samyaktvAt pratipatya punarantarmuhUrtena kasyA'pi samyagdarzanAvAptisambhavAt utkarSeNAnantaM kAlam anantA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetrato'pAdhaM pudgalaparAvarta dezonam / jJAninaH kiyaciraM kAlato bhadanta ! antaram bhavati ? bhagavAnAha-gautama ! sAyaparyavasitasya nAstyantaram aparyavaprApti se jisakA mithyAtva chUTa gayA hai aura apratipatita samyaktva huA hI vaha kSapaka zreNi ko prAptakarane vAlA ho jAne vAlA hai aisA samyaktvo jIva anAdi saparyavasita ajJAnI jIva hai sAdi saparyavasita ajJAnI jIva vaha hai jo samyaktva ko prApta kara punaH mithyAdRSTi bana gayA hai| aisA vaha jaghanya se antarmuhUrta taka kI kAyasthiti vAlA hotA hai kyoMki samyaktva se pratipatita hokara vaha punaH samyaktva kI prApti kara liyA karatA hai tathA utkRSTa se ananta kAla kI kAyasthiti vAlA hotA hai kyoMki ananta utsarpiNI aura ananta avasarpiNI kAla ke bAda tathA kSetra kI apekSA kucha kama ardhapudgala parAvarta ke bAda samyaktva ko prApta karatA hai| antara kathana-'NANissa NaM bhaMte ! he bhadanta ! jJAnI jIva kA kitane kAla kA antara hai ? uttara meM prabhu ne kahA hai he gautama ! sAdi aparyavasita jIva ke to antara hotA nahIM haiM kyoMki aise jIva kA chUTi gayela che. ane apratipatita samyakatva thaIne te kSepaka zreNane prApta karavAvALA thaI javAnA hoya evA samyaphavI che anAdi saparyavasita ajJAnI jIva che. sAdisaparyAvasita ajJAnI jIva te kahevAya che ke je samyakRtvane prApta karIne pharIthI mithyASTi banI gayela hoya. evA te jIva jaghanyathI aMtamuhUrta paryantanI kAyasthitivALA hoya che. kemake samyaktvathI prati patita thaIne te pharIthI samyaktvanI prApti karI le che. tathA utkRSTathI anaMtakALanI kAyasthitivALA hoya che. kemake-anaMta utsarpiNI ane anaMta avasarpiNI kALa samApta thayA pachI tathA kSetranI apekSAthI kaMIka ochA ardha pudgala parAvartana pachI samyakatvane prApta kare che. aMtara kALanuM kathana 'NANissa NaM bhaMte ! 3 lAvan jJAnI vanumata2 / nu 43vAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! sAdi aparyavasita jIvanuM aMtara hatuM ja nathI. kemake evA jIvanuM samyakatva jIvAbhigamasUtra
Page #1372
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 143 prakArAntareNa dvaividhyam 1359 sitatvena saptatadbhAvA'parityAgAt / ' NANissa aMtaraM sAdi saparyavasita jJAnino'ntaram 'jahanneNaM aMtomuhutaM' javanyenAntarmuhUrtam etAvanmithyAdarzanakAlena vyavadhAnena bhUyo'pi jJAnabhAvAt, 'ukoseNaM anaMta kAlaM avaDUM poggala - pariyahaM dekhaNaM' utkarSeNAnantaM kAlam anantA utsarpiNyava sarpiNyaH kAlato'pA pulaparAvarttI dezonam kSetrataH, samyagdRSTeH samyaktvAtpratipatitasyaitAvantaM kAlaM mithyAtvamanubhUya tato'vazyaM samyaktvAsAdanAt / 'aNNANiyassa donhavi AdillANaM natthi aMtaraM' dvayorapyajJAninorAdikayornAstyantaram ajJAninaH kiyacciraM kAlato'ntaram ? gautama ! anAdyaparyavasitasya nAstyantaram aparyava - sitatvAdeva | anAdi saparyavasitasyA'pi nAstyantaram saMprAptakevalajJAnasya pratipAtA'bhAvAt / 'sAdIyassa sapajjavasiyarasa jahanneNaM aMtomuhuttaM' sAdi samyaktva chUTatA nahIM hai / kyoMki aparyavasita avasthA vAlA hone se samyaktvarUpa pariNAma se hI pariNata banA rahatA hai / jo jJAnI sAdi paryavasita hai usakA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se antara ananta kAla kA hai / itane kAla ke bAda vaha punaH jJAnI bana jAtA hai / he bhadanta ! ajJAnI jIva kA antara kitane kAla kA hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai- he gautama! jo anAdi aparyavasita ajJAnI hai usake tathA anAdi saparyavasita jIva ke to antara hai nahIM kyoMki anAdi aparyavasita avasthA meM ajJAna kA sadbhAva sadA vidyamAna rahegA aura anAdi saparyavasitatA avasthA meM ajJAna kI samApti meM kevalajJAna kA sadbhAva hone se usakA chUTanA hogA nahAM isa kAraNa antara kA AnA hotA nahI hai / jo sAdi saparyavasita ajJAnI jIva hai usakA antara hotA chUTatuM nathI. kemake aparyavasita avasthAvALA heAvAthI samyaktva rUpa pariNA mathI ja pariNatakhanelA rahe che je jJAnI sAdi apa vasita hoya che. teonu aMtara jaghanyathI eka aMta''nu' che, ane utkRSTathI ana takALanuM aMtara hAya che. eTalA kALa pachI pharIthI jJAnI khanI jAya che. he bhagavan ! ajJAnI jIvanuM' aMtara keTalA kALanuM che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama !je anAdi apa vasita ajJAnI che teene tathA anAdi sapayavasita jIvAne teA aMtara hAtuM ja nathI. kemake-anAddhi apayavasita avasthAmAM ajJAnanA sadbhAva sadA kAyamaja raheze. ane anAdi sapayavasita paNAnI avasthAmAM ajJAnanI samAptimAM kevaLajJAnanA sadbhAva hAvAthI te chUTi zakatu nathI. tethI aMtara AvI zakatuM nathI. je sAdi sapa vasita ajJAnI jIva hAya jIvAbhigamasUtra
Page #1373
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1360 saparyavasitasyA'jJAnino jaghanyenAntarmuhUrtam jaghanyasamyagdarzanakAlasyaitAvanmAtratvAt / ' ukko seNaM chAvaTThi sAgarovamAI sAiregAi' utkarSeNa SaT SaSTiH sAgaropamANi sAtirekANi, itopyUrdhvaM samyadarzanapratipAte'jJAnabhAvAt iti / jIvAbhigamasUtre 'appAbahu' alpabahutvam jJAnA'jJAninAM katarebhyaH katare'lpA bahukAveti praznaH ? gautama ! 'savvatthovA nANI' sarvastokA jJAninaH 'aNNANI anaMtaguNA' ajJAnino'nantaguNAH nigodajIvA'pekSayA / punadvaividhyam- ' ahavA duvihA savva jIvA pannattA' athavA - dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAH, tadyathA - 'sAgArova uttAyaaNAgArovauttAya' sAkAropayuktAzcA'nAkAropayuktAzca / 'saMcidvaNA - aMtaraM ca jahanneNaM-ukkoseNa vi aMtomuhuttaM' dvayorapi kAya sthiti:- antaraJca jaghanyeno utkRSTa kucha hai so vaha yahAM jaghanya se eka antarmuhUrta kA aura adhika 66 sAgaropama kA hai / alpabahutva kA kathana - he bhadanta ! jJAnI aura ajJAnI jIvAM meM kauna jIva alpa haiM ? aura kauna jIva bahuta haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ? saba se kama jJAnI jIva haiM aura ajJAnI jIva inakI apekSA anantaguNeM adhika haiN| kyoMki ajJAniyoM meM nigoda jIvoM kA bhI antarbhAva ho jAtA hai / 'ahavA duvihA savva jIvA' athavA samasta jIva do prakAra ke isa prakAra se bhI hai- ' sAgarovauttA ya aNAgArovauttA ya' eka sAkAropayukta aura dUsare anAkAropayukta 'saMciNA aMtaraM jahanneNaM ukkoseNa vi aMtomuhuttaM' ina donoM kI kAyasthiti aura antara jaghanya se evaM utkRSTa se eka 2 che. temanuM aMtara hoya che. te te ahIMyAM jaghanyathI eka aMtamuhUnuM ane utkRSTathI kaika vadhA2e 66 chAsaTha sAgaropamanu che. alpabahutvanuM kathana he bhagavan ? jJAnI ane ajJAnI jIvAmAM kayA jIvA alpa che ? ane kayA jIvA vadhAre che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! sauthI ochA jJAnI jIva che. tenA karatAM ajJAnI jIvA anaMtagaNA vadhAre che. prema - ajJAniyAmAM nigoha lavonI yazu samAveza yA laya che. 'ahavA duvihA savvajIvA' athavA sAla A pramANe pazu me rItanA thA naya che. 'sAgArovauttA ya aNAgArovauttA ya' me4 sADIropayukta bhane jIla manA Aropayukta saMciTThaNA aMtaraM jahaNeNaM ukkoseNa vi aMtomuhutta' mA mannenI kAya sthiti ane aMtara jaghanyathI ane utkRSTathI eka eka aMtarmuhanu jIvAbhigamasUtra
Page #1374
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.143 prakArAntareNa vaividhyam 1361 skarSato'pi cAntarmuhUrtameva atra sarvajIvAzchadmasthA eva na kevalino'pi vivakSitAH, etayoH kAyasthitirantaraM ca jaghanyotkarSAbhyAmaratarmuhUrtam anyathAkevalinAmupayogasya sAkArasyA'nAkArasya caika sAmayikatvAt kAyasthitAvantare caikasamayo'pyucyeta iti / 'appAbahu' alpabahutvam sAkAropayuktAnAmanAkAropayuktAnAM ca katarekatarebhyo'lpA-bahukA0 ? gautama ! sarvastokA anAkAropayuktAH anAkAropayogasya stokakAlatayA pRcchA samaye teSAM stokAnAmevAvApyamAnatvAta, tata:-'sAkAro0 saMkhe0' sAkAropayuktAH saMkhyeyaguNAH, anAkAropayogAddhAtaH sAkAropayogaddhAyAH saMkhyeyaguNatvAditi / 'ahavA duvihA-savvajIvA pannattA' athavA dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-'AhAragA cevaantarmuhUrta kA hai| yahAM sAkAra anAkAra upayoga vAle sarva jIva rUpa se chadmastha jIva hI vivakSita hue haiM aura inhIM ko lekara kAyasthiti aura antara kAla kA yaha kathana kiyA gayA hai nahIM to kevalI kA upayoga-sAkAra aura anAkAra upayoga-eka samaya kI sthiti vAlA hotA hai ataH inheM bhI grahaNa karane ke liye kAyasthiti aura antarakAla ke kathana meM eka samaya kA grahaNa karanA cAhiye thA parantu yaha yahAM nahIM kahA gayA hai ataH sAkAra aura anAkAra upayoga vAloM meM yahAM chadmastha jIva hI gRhIta hue haiM aisA jAnanA cAhiye inake alpabahutva kI cintA meM sabase kama anAkAra upayoga vAle haiM aura inakI apekSA sAkAra upayoga vAle saMkhyAtaguNaM adhika haiN| kyoMki anAkAra upayoga ke kAla se sAkAra upayoga kA kAla saMkhyAtaguNA adhika hotA hai| che. ahIMyAM sAkAra upagavALA ane anAkAra upagavALA sarva jIva paNAthI chastha jIvaja vivakSita thayela che. ane temaneja laIne kAyarithati ane aMtarakALanuM A kathana karavAmAM Avela che. nahIM te kevalIne upaga sAkAra anAkAra ane prakArathI eka samayanI sthitivALe hoya che, tethI tene paNa grahaNa karavA mATe kAyasthiti ane aMtara kALanA kathanamAM eka samaya grahaNa kare joIto hate. paraMtu te ahIyAM kahevAmAM Avela nathI. tethI sAkAra ane anAkAra upagavALAmAM ahIMyAM chadmastha jIvaja grahaNa karAyA che. tema samajavuM. temanA alpa bahatvanA vicAramAM sauthI ochA anAkAra upagavALA che. ane tenA karatAM sAkAra upagavALA saMkhyAlagaNA vadhAre che. kemake- anAkAra upayoganA kALathI sAkAra upagane kALa saMkhyAtagaNe vadhAre hoya che, jI0 171 jIvAbhigamasUtra
Page #1375
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1362 jIvAbhigamasUtre anAhAragA ceva' AhArakAcA'nAhArakAzca / anayoH kAya sthitimAha - 'AhAeNaM bhaMte ! jAva kevacciraM hoi ? goyamA ! AhArae duvihe pannatte taM jahA chau - mattha AhArae ya- kevali AhAraeya' AhArakaH khalu bhadanta ! AhAraka iti maryAdayA kiyacciraM kAlato bhavati ? gautama ! sa dvividhaH tadmathA - chadmasthAhArakazca - kevalyAhArakazca / 'chaumattha AhArae NaM jAva kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM dusamayaUNaM' chadmasthAhArakaH AhAraka iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! dvi samayonaM jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNam - etajjaghanyAdhikArAd vigraheNAgatya kSullakabhavagrahaNavatsUtpAde bhavatIti jJAtavyam tatra - yadyapi lokAntaniSkuTAdAvutpAde catuHsAmayikI pazcasAmayikI ca vigrahagatiH 'ahavA - duvihA savvajIvA paNNattA' athavA sarva jIva do prakAra ke kahe gaye haiM- 'taM jahA ' ve isa prakAra se- 'AhAragA ceva aNAhAragA ceva' eka AhAraka jIva aura dUsare anAhAraka jIva aba gautama inakI kAyasthiti ke sambandha meM aisA pUchate haiM - AhAraeNaM bhaMte ! jIve kevacciraM hoI' he bhadanta ! AhAraka jIva AhAraka rUpa se kitane kAla taka rahatA hai isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! AhArae duvihe paNNatte' he gautama! AhAraka jIva do prakAra kA kahA gayA hai| 'taM jahA' jaise - 'chaumattha AhArae ya kevali AhArae ya' eka chadmastha AhAraka aura dUsarA kevali AhAraka inameM jo 'chaumattha AhAraeNaM jIve kevacira' hoi' chadmastha AhAraka jIva hai vaha hai bhadanta ! kitane kAla taka chadmastha AhAraka rUpa se rahatA hai ? to isakA uttara 'goyamA !' ' ahavA duvihA savvajIvA paNNattA' athavA sarva vo me aAranA - vAmAM AvelA che. te yA prabhAze che. 'AhAragA caiva aNAhAragA ceva' khe mAhAra jIva ane khIjA anAhAraka jIva have gautamasvAmI temanI kAyasthitinA saMbaMdhamAM prabhuzrIne evuM pUche che- 'AhAraeNaM bhaMte ! jIve kevacciraM hoI' he bhagavan AhAra va mhaaraka paNAthI keTalA kALa sudhI rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che 3- 'goyamA' AhArae duvihe paNNatte' he gautama! AhAra! lava me prAranA vAmAM Ave che. ne yA pramANe che.- 'chaDamattha AhArae ya kevali AhArae ya' eka chadmastha AhAra bhane mIla vasi AhAra temAM bheo| 'chaumattha AhAraeNaM jIve kevacciraM hoi' he bhagavan chadmastha AhAram uTalA Aja paryanta chadmastha paNAthI rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! jIvAbhigamasUtra
Page #1376
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.143 prakArAntareNa dvaividhyam __ 1363 tathApi bAhulyena trisAmayikyeveti tamadhikRtyaitatsUtram / uktaJca-'eka-dauvA'nAhArakaH' tattvArthasUtre a. 2 sU. 31, trisAmayikyAM ca vigrahagatau dvAvAdyau samayau anAhAraka iti tAbhyAM hInaM kathitam / 'ukkoseNaM aNaMta kAlaM jAva kAla0 khettao aMgulassa asaMkhejaibhAgaM' utkarSaNAnantaM kAlam asaMkhyeyA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH, kSetrato'gulasyA'saMkhyeyo bhAgaH, ayaM bhAvaHagulamAtrakSetrAGgulA'saMkhyeyabhAge yAvanta AkAzapradezAstAvantaH pratisamayamekaikapradezApa hAre yAvatA kAlena nirlepAH bhavanti tAvatya utsarpiNyavasapiNyaH, tAvantaM hi kAlamavigraheNotpAdyate, avigrahautpattau satatamAhArakaH / he gautama ! 'jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM dusamaUNaM ukkoseNaM saMkhejjakAlaM jAva kAla0 khettao aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM' aisA hai ki vaha chadmasthAhAraka chadmasthAhAraka rUpa se kama se kama do samayahIna kSudra bhava grahaNa karane rUpa kAla taka rahatA hai aura utkRSTa se saMkhyAta kAla taka rahatA hai arthAt asaMkhyAta kAla meM asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai / jIva jaba vigraha gati se Akara ke utpAda kSetra meM utpanna hotA hai usa samaya vaha tIna samaya taka vigrahagati meM rahatA hai aura vahAM do samaya AhAraka taka rahatA hai isI kAraNa yahAM para kSudra bhava grahaNa karane rUpa kAla meM se do do samaya anAhAraka avasthA ko kama karake chadmasthAhAraka kI kAyasthiti kA kAla kahA gayA hai aura utkRSTa jo isa kA kAla kahA gayA hai so isakA tAtparya aisA hai ki yaha jIva itane samaya taka avigraha se hI utpanna hotA hai ataH avigraha se utpanna 'jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM asaMkhejjakAlaM jAva kAlao khettao aMgulassa asaMkhejjai bhAgaM' - chasthA324 chasthAhA24 paNAthI ochAmAM ochA be samayahIna kSudravigrahaNa karavA rUpa kALa sudhI rahe che. ane utkRSTathI asaMkhyAtakALa sudhI rahe che. arthAt asaMkhyAta kALamAM asaMkhyAta utsarpiNI ane asaMkhyAta avasapiNi samApta thaI jAya che. jIva jyAre vigraha gatithI AvIne utpAda kSetramAM utpanna thAya che, te vakhate e traNa samaya sudhI vigraha gatimAM rahe che. ane tyAM be samaya sudhI anAhAraka rahe che. e kAraNathI ahIMyAM kSudrabhava grahaNa karavA rUpa kALamAMthI bamba samaya AhAraka avasthAnA kama karIne chadmastha AhArakanI kAya sthitino kALa kahevAmAM Avela che. ane utkRSTathI je tene kALa kahyo che. te tenuM tAtparya evuM che ke-A jIva ATalA samaya sudhI avigraha gatithI utpanna thavAnA kAraNe e niraMtara AhAraka ja banelA rahe che. he bhagavan ! jIvAbhigamasUtra
Page #1377
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1364 jIvAbhigamasUtre 'kevali AhArae NaM jAva kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM 'desUNA pucakoDI' kevalyAhArakaH khalu kevalyAhAraka iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanye nAntarmuhUrtam sa cA'ntakRtkevalIjJAtavyaH / utkarSeNa dezonA pUrvakoTiH pUrvakoTyAyuSo navavarSAdArabhyotpanna kevalajJAnasya avagantavyA / 'anAhAraeNaM bhaMte ! kevacciraM0 ? goyamA ! aNAhArae duvihe pannatte hone ke kAraNa yaha nirantara AhAraka hI banA rahatA hai / he bhadanta ! kevalyAhAraka kitane kAla taka kevalyAhAraka ke rUpa meM rahate haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! kevalyAhAraka jaghanya se eka antarmuhUrta taka aura utkRSTa se 'desUNA pUccakoDI' kucha kama pUrva koTI taka kevalyAhAraka rUpa se banA rahatA hai jaghanya se eka antarmuhUrta taka kevalyAhAraka kevalyAhAraka rUpa se banA rahatA hai aisA jo kahA gayA haiM vaha antakRtkevalI kI apekSA se kahA gayA hai kyoMki antakRtkevalI eka antarmuhUrta ke bAda mukti ko prApta kara liyA karate hai / yahAM utkRSTa meM jo dezonatA kahI gaI hai vaha ATha varSa ke pahile kevalajJAna utpanna nahIM ho sakane kI apekSA ko lekara kahI gaI hai - arthAt jo manuSya pUrvakoTi Ayu vAlA hai para use jo kevala jJAna prApta hogA vaha ATha varSa ke bAda hI prApta hogA aura vaha kevala jJAna prApta karake eka pUrva koTi taka usa paryAya meM rahegA ataH chadmasthAvasthA ke ATha varSa kama kara diye gaye haiM yahI dezonatA yahAM lI gaI hai 'anAhAraeNaM bhaMte ! kevaciraM' he bhadanta ! anAhAraka kevalI AhAraka keTalA kALa panta kevalI AhAraka paNAthI rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! kevalI AhAraka jaghanyathI eka tamuhUrta sudhI bhane utkRSTathI 'desUNA puvva koDI' 444 mochA pUrva aTi sudhI kevalI AhAraka paNAthI rahe che. e pramANe je kahevAmAM Avela che. te antakRtkevalInI apekSAthI kahevAmAM yAvesa che. ubhdde-sNtdhRkaivalI eka aMtarmuhUta pachI mukti prApta karIle che. ahIMyAM utkRSTamAM je dezeAnapaNuM kahevAmAM Avela che te ATha varSanI pahelA kevaLa jJAna utpanna na thavAnA kAraNane laine kahevAmAM Avela che. arthAt je manuSya pUrva koTinA AyuSyavALA hAya paraMtu temane je kevaLajJAna prApta thavAnu heAya te ATha varSa pachIja prApta thaze ane te kevaLajJAna prApta karIne eka pUrva kaTi panta e paryAyamAM raheze. tethI chadmastha avasthAnA ATha varSI mAchA ravAmAM Ave che. mena hezAnayAgu mahIMyAM grahaNa eresa che. 'aNAhArae jIvAbhigamasUtra
Page #1378
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.143 prakArAntareNa vaividhyam 1365 taM jahA cha umastha aNAhArae ya kevali aNAhArae ya' anAhArakaH khalu bhadanta ! kiyacciraM kAlataH ? gautama ! anAhArako dvividhaH prajJaptaH, tadyathA-chadamasthAnAhArakazca kevalyanAhArakazca / 'chaumastha aNAhAraeNaM bhaMte ! jAva kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM eka samayaM-ukoseNaM do samayA' chadamasthAnAhArakaH khalu kAlato bhadanta ! kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenaika samayam-utkarSaNa dvau samayau jaghanyAdhikArAd dvi sAmayikI vigrahagatimapekSyaitat / 'kevali aNAhArae duvihe pannatte-taM jahA-siddhakevali aNAhArae ya bhavattha kevali aNAhAjIva anAhAraka rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! aNAhArae duvihe paNNatte' he gautama ! anAhAraka do prakAra ke kahe gaye haiM-'taM jahA' jaise 'chaumastha aNAhArae ya kevali aNAhArae ya' eka chadmastha anAhAraka aura dUsare kevalyAnAhAraka inameM he bhadanta ! jo chadmasthAnAhAraka jIva haiM vaha chadmasthA nAhAraka rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA !' he gautama ! chadmasthAnAhAraka kama se kama ekasamaya taka aura utkRSTa se do samaya taka chadmasthAnAhArakapanA se rahatA hai| do samaya taka chadmasthAnAhAraka rUpa se rahane kA jo samaya kahA gayA hai vaha do samaya vAlI vigrahagati kI apekSA se kahA gayA hai kyoMki jIva ina samayoM meM anAhAraka rahatA hai / 'kevali aNAhArae duvihe paNNatte' kevalI anAhAraka do prakAra ke kahe gaye hai jaise eka siddhakevali-anAhAraka aura dUsare bhavastha kevali anAhAraka NaM bhaMte kevacciraM lagavan manAhA24 71 manA.24 pAthI 84 5-ta 29 cha ? 2 prazna uttaramA prabhuzrI che che 3-'goyamA ! aNAhArae duvihe paNNatte' OM gautama ! mnaa|24 me. 5412 // 4vAmA mAsA che. 'ta jahA' ma 'chaumatthaaNAhArae ya kevali aNAhArae ya' se cha525 manAhA24 ane bIjA kevalI anAhAraka temAM je chaghastha anAhAraka jIva che te chatrastha anAhAraka paNAthI keTalA kALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI cha -'goyamA ! ' he gautama ! 7525 manADA24 ch| mA mAchA me samaya paryanta ane utkRSTathI be samaya paryanta chavastha anAhAraka paNAthI rahe che. be samaya sudhI chadmastha anAhAraka paNAthI rahevAno je samaya kahevAmAM Avela che. te be samayavALI vigraha gatinI apekSAthI kahevAmAM sAsa cha. bha3-71 // sabhayomA manADA24 29 cha. 'kevali aNAhArae duvihe paNNatte seksI anADA24 me 2 // 4AmA mAyedA cha. 2 jIvAbhigamasUtra
Page #1379
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1366 jIvAbhigamasUtre rae ya' kevalyanAhArako dvividhaH prajJaptaH, tadyathA-siddha kevalyanAhArakazca 1 bhavastha kevalyanAhArakazca 2 / tatra siddha kevali aNAhArae NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi ?' siddha kevalyAnAhArakaH khalu kAlataH kiyacciraM bhadanta ! bhagavAnAhagautama ! 'sAIe apajjavasie' sAdiko'paryavasitaH, siddhasya sAdyaparyavasitatayA siddhAnAhArakatvasyApi tadviziSTasya tathA bhAvAt iti / 'bhavattha kevali aNAhAraeNaM bhaMte ! kaivihe pannatte' bhavastha kevalyanAhAraka; khalu bhadanta ! kati prabhedavAn ? gautama ! 'bhavattha kevali aNAhArae duvihe pannatte taM jahA-sajogi bhavattha kevali aNAhArae ya ajogi bhavattha kevali aNAhArae ya' bhavastha kevalyanAhArako dvividhaH prajJaptaH, tadyathA-sayogi bhavastha kevalyanAhArakazcA'yogi inameM jo siddha kevali anAhAraka hai ve he bhadanta ! kitane samaya taka siddha kevali anAhAraka rUpa se rahate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM'sAdIe apajjavasie' he gautama ! siddha kevali anAhAraka siddha kevali anAhArakarUpa se sAdi aparyavasita kAla taka rahate hai| kyoMki siddha sAdi aparyavasita hote haiM isaliye isase viziSTa jo anAhArakA hai vaha bhI sAdi aparyavasita hotA haiN| ___bhavattha kevali aNAhArae NaM bhaMte !' he bhadanta ! jo bhavastha kevali anAhAraka hai ve kitane prakAra ke haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM'bhavasthakevali. duvihe paNNatte' he gautama ! bhavastha kevali anAhAraka do prakAra ke kahe gaye haiM-jaise-'sajogi bhavatthakevali aNAhArae ayogi bhavatthakevali aNAhArae' eka sayogi bhavatthakevali anA hAraka aura dUsarA ayogibhavastha kevali anAhAraka 'inameM jo 'seka siddha kevalI anAhAraka ane bIjA bhavastha kevalI anAhAraka che. te bhagavana te siddha kevalI keTalA samaya paryanta anAhAraka paNuthI rahe che? mA prazna uttaramA pramuzrI 4 cha --'sAdIe apajjavasie' he gautama ! siddha kevalI anAhAraka paNAthI sAdi aparyAvasita kALa parthanta rahe che. kemake siddha sAdi aparyavasita hoya che. tethI tenAthI viziSTa che manAhA24 cha ta 59 sAha 2551sita hoya che. 'bhavatthakevali aNAhArae NaM bhaMte ! u bhagavan re lavastha pakSI mnaa|24 che te / 4|2naa cha ? uttaramA pramuzrI 6 cha -'bhavatthakevaliya0 duvihe paNNatte' hai gautama! bhavastha kevalI anAhAraka be prakAranA kahevAmAM AvelA che. jemake 'sajogibhavAtthakevali aNAhArae, ayogi bhavattha kevali aNAhArae' 4 sayogI bhavastha kevalI anAhAraka ane bIjA agI bhavastha kevalI anA jIvAbhigamasUtra
Page #1380
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.143 prakArAntareNa dvaividhyam 1367 bhavastha kevalyanAhArakazca-2, yogaH kAyAdi vidyate yasya sa prathamaH 1 kAyAdi yogahInazca dvitIyo'yogi-bhavastha kevalyanAhArakaH / 'sajogi bhavattha kevali aNAhArae NaM bhaMte ! kAlo kevacciraM hoi-ajahanna maNukkoseNaM tinni samayA' sayogi bhavasthakevalyanAhArakaH khalu kAlataH kiyaciraM bhadanta ! gautama ! ajanyotkarSeNa trayaH samayAH, te cA'STasAmayika kevali samudghAAtAvasthAyAM tricatuSpaJcamarUpAH teSu samayatrayeSu kevalakArmaNakAyayogabhAvAt / uktaJca-- kArmaNa zarIrayogI caturthake paJcame tRtIye ca / samayatrayo'pi tasmAdbhavatyanAhArako niyamAt // 1 // iti // 'ajogi bhavatthakevali aNAhAraeNaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi jahanneNaM jogi bhavatthakevaliya aNAhAraeNaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' sayogi bhavastha kevali anAhAraka hai vaha he bhadanta ! isa avasthA meM kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'ajahaNNamaNukkoseNaM tinni samayA' he gautama ! sayogi bhavastha kevali anAhAraka ajaghanya aura unutkRSTa se 3 samaya taka rahatA hai tAtparya yaha hai ki kevali samudghAta ATha samaya kA hotA hai isa meM tIsare cauthe aura pAMcaveM ina tIna samayoM meM eka kArmaNa kAya yoga hI rahatA hai aura jahAM taka kArmaNa kAyayoga hotA hai vahAM anAhArakatA rahatI hai| uktaMca-'kArmaNa zarIrayogI caturtha ke paMcame tRtIye ca, samayatraye'pi tasmAt bhavatyanAhArako niyamAt' / DA24 sabhAmA 'sajogi bhavattha kevaliya aNAhArae NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' sAmavastha pakSI mnaai|24 che te sAvana se ma. sthAmAM keTalA kALa sudhI rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke 'ajahaNNamaNukkoseNaM tinni samayA' hai gautama ! bhayo savastha pati anAhAraka jaghanya ane utkRSTathI traNa samaya sudhI rahe che. A kathananuM tAtparya e che ke kevali samuddaghAta ATha samayane hoya che. temAM trIjA, cothA ane pAMcamAM A traNa samayemAM eka kAmaNa kAya ga ja rahe che. ane jyAM kAmaNa kAya pega hoya che. tyAM anAhAraka paNa rahe che kahyuM paNa che ke 'kArmaNazarIra yogI caturthake paMcame tRtIye ca' samayatraye'pi tasmAt, bhavatyanAhArako niyamAt' jIvAbhigamasUtra
Page #1381
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1368 jIvAbhigamasUtre aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM' ayogibhavasthakevalyanAhArako bhadanta ! kAlataH kiyacciraM khalu ? gautama ! jaghanyotkarSAbhyAmantarmuhUrtam / eSAmantaramAha'chaumastha AhAragassa kevaiyaM kAlaM aMtaraM ? goyamA ! jahanneNaM eka samayaM-ukkoseNaM do samayA' chadmasthAhArakasya kiyantaM kAlamantaram ? gautama ! jaghanyenaikaM samayam-utkarSeNa dvau samayau AhArakasyApyantarakAlo jaghanyenA'yamekaH samayaH utkarSeNa bAhulyamatastrisAmayikI vigrahagatau dvau samayau / 'kevali AhAragassa aMtaraM ___ 'ajogi bhavatthakevali aNAhAraeNaM bhaMte ! kAlao kevaccira hoI' he bhadanta ! jo ayogi bhavasthakevali anAhAraka hai vaha isa rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he he gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM' isa rUpa meM jaghanya se bhI eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura utkRSTa se bhI eka antarmuhUrta taka rahatA hai| antara kathana-'chaumastha AhAragassa kevaiyaM kAlaM aMtaraM' he bhadanta ! chadmastha AhAraka kA antara kitane kAla kA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! chadmastha AhAraka kA antara 'jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoserNa do samayA' jaghanya se eka samaya kA aura utkRSTa se do samaya kA hotA hai| tAtparya isa kathana kA yahI haiki jitanA samaya utkRSTa aura jaghanya se chadmastha anAhAraka kA hai utanA hI samaya AhAraka kA antarakAla hai 'kevali AhAragassa 'ajogi bhavattha kevali aNAhAraeNaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI hai bhagavana je ayogI bhavastha kevalI anAhAraka che, te e rIte keTalA kALa paryanta rahI zake che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! 'jahaNNoNaM aMto muhuttaM ukkoseNa aMtomuhuttaM' dhanyathI se matabhuta sudhI teo A rIte rahe che. ane utkRSTathI paNa eka ja aMtarmuhUrta sudhI rahe che. antara dvAranuM kathana 'chaumastha AhAragassa kevaiyaM kalaM aMtaraM' sagavan ! cha525 mA 24numatara keTalA kALanuM che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke he gautama ! chadmastha mADA244 25 ta2 'jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM do samayA' dhanyathI se samayanuM ane utkRSTathI be samayanuM hoya che. A kathananuM tAtparya eja che ke jeTalA samaya utkRSTa ane jaghanyathI chadmastha anAhArakanA che. eTalA ja smyn| mADA24 mt24|| cha. 'kevali AhAragassa aMtaraM ajahaNNamaNu jIvAbhigamasUtra
Page #1382
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.143 prakArAntareNa vaividhyam 1369 ajahaNNamaNukkoseNaM tini samayA' kevalyAhArakasya antaram ajaghanyotkarSaNa trayaHsamayA:ayameva sayogi bhavasthakevalI kathyate / athA'nAhArakamAha-chaumattha aNAhAragassa aMtaraM-jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM dusamayaUNaM-ukkoseNaM asaMkhejakAlaM jAva aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM' chamasthAnAhArakasyAntaraM kAlataH kiyad bhadanta ! jaghanyena dvi samayonaM kSullakaM bhavagrahaNam utkarSeNA'saMkhyeyaM kAlaM yAvada'GgulasyA'saMkhyeyabhAgam / asaMkhyeyA utsarpiNya vasarpiNyaH kAlataH, kSetratogula syA'saMkhyeyo bhAga iti yAvat / yAvAn chadmasthAhArakakAla: so'nAhAraka chadmasthAntaram / aMtaraM ajahaNNamaNukkoseNaM tini samayA' kevalyAhAraka kA antara jaghanya aura utkRSTa kI apekSA tIna samaya kA hai yahI kevalyAhAraka sayogI bhavastha kevalI kahA gayA hai| 'chaumattha aNAhAragassa aMtaraM jahaNNeNaM khuDDAga bhavaggahaNaM dusamayaUNaM ukkoseNaM asaMkhejja kAlaM' he bhadanta ! chadmastha anAhAraka kA aMtara kitanA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! chadmastha anAhAraka kA antara jaghanya se to do samaya kama kSudra bhava grahaNa karane rUpa kAla pramANa hotA hai aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla pramANa hotA hai| tAtparya yahI hai ki jitanA kAla chadmastha AhAraka kA hai vahI chadmastha anAhAraka kA antara kAla hai / isa asaMkhyAta kAla meM asaMkhyAta utsarpiNI kAla aura asaMkhyAta avasarpiNI kAla samApta ho jAte haiM inakI saMkhyA yahAM agula ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane pradeza kkoseNaM tinni samayA' pati mADA24nu aMta2 ghanya ane SubTathI / samayanu cha. 24 ale mA 24 sayogI vasI / che. 'chaumattha aNAhAragassa aMtara jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNa dusamayaUNaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM' magavan ! chamastha manADA24nu aMtara hAya cha ? uttaramA prabhuzrI kahe che ke he gautama! chavAstha anAhArakanuM aMtara jaghanyathI te be samaya kama kSudra bhavagrahaNa karavA rUpa kALa pramANunuM che. ane utkRSTathI asaMkhyAta kALa pramANanuM hoya che. tAtparya eja che ke jeTale kALa chastha AhAraka che. eja chaddastha anAhArakane aMtarakALa che. asaMkhyAta kALamAM A asaMkhyAta utsarpiNI kALa ane asaMkhyAta avasarpiNI kALa samApta thaI jAya che. temanI saMkhyA ahIyAM AMgaLanA asaMkhyAtamA bhAgamAM jeTalA pradeza hoya che eTalI hoya che. sthaLe sthaLe je kSullaka bhavagrahaNa, jI0 172 jIvAbhigamasUtra
Page #1383
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1370 jIvAbhigamasUtre atha sthAnasthAne paunaH punyena vyavahita kSullakazabdArthakaH atrocyateekArthe hi kSullakastokalaghavaH, ekAyuSyasaMvedanakAlo bhavaH, kSullakazcA'sau bhavastasya grahaNam taccA''valikAtaH SaT paJcAzadadhikamAvalikAzatadvayam / athaikazvAsocchvAse-AnaprANe kiyacchullakabhavagrahaNamaGgI kriyate ? atrocyate kizcitsamadhika saptadaza, tatkathaM tadAha-iha muhUrtamadhye sarva saMkhyayA paJcaSaSTiH sahasrANi paJcazatAni SaTtriMnizAni kSullakabhavagrahaNAnAm, uktaJca "panahi sahassAI paMceva sayA havaMti chattIsA / khuDDAga bhavaggahaNA havaMti aMtomuttami // 1 // chAyA-paJcaSaSTiH sahasrANi pazcaiva zatAni bhavanti SaT triMzat / kSullakabhavagrahaNAni bhavantyantarmurte // 1 // hote haiM utanI hotI hai / jagaha 2 jo 'kSullaka bhavagrahaNa' aise zabda kA prayoga huA hai-so isakA bhAva aisA hai-jo bhava saba se choTAlaghu hotA hai usakA nAma kSullaka bhava hai jahAM para bhujyamAna Ayu kA bhoga-hotA hai usakA nAma bhava hai isa bhava kA jo grahaNa hai usakA nAma kSullaka bhava grahaNa hai yaha kSullaka bhava grahaNa 256 AvalikA kAla pramANa hotA hai eka Ana prANa meM kucha adhika 17 kSullaka bhavagrahaNa hote haiM / eka muhUrta ke bIca meM 65536 kSullaka bhava grahaNa hote haiM cUrNI meM aisA hI kahA gayA hai 'pannahi sahassAiM paMceva sayA havaMti chattIsA khuDDAga bhavaggahaNA havaMti aMtomuhutta mi' // 1 // eka muhUrta meM Ana prANoM kI saMkhyA 3773 hotI hai uktaMca e zabdano prayoga karavAmAM Avela che tene heta e che ke je bhava sauthI nAne laghu hoya che tenuM nAma kSullaka bhava che. jyAM bhegavavamAM AvatA Ayuvyane upabhegA thAya che tenuM nAma bhava che. e bhavane je grahaNa thAya arthAta bhegavAya tenuM nAma kSullaka bhavagrahaNa che. A mulaka bhavagrahaNa 256 basa chappana AvalikA kAla pramANane hoya che. eka Ana prANamAM kaMIka vadhAre 17 sattara kSullaka bhavagrahaNa thAya che. eka muhUrtamAM 65536 pAMsaTha hajAra pAMca chatrIsa kSullaka bhavagrahaNa thAya che. cUNImAM eja pramANe kahevAmAM Avela che. 'pannaTi sahassAI paMceva sayA havaMti chattIsA, / khuDDAga bhavaggahaNA havaMti aMto muhuttami // 1 // eka muhUrtamAM Ana prANonI saMkhyA 3773 traNa hajAra sAtase tetera jIvAbhigamasUtra
Page #1384
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.143 prakArAntareNa daividhyam 1371 AnaprANAmuhUrte-trINi sahasrANi saptazatAni trisaptatyadhikAni / uktazca--"tinni sahassA sattayasayAI tevattari ca uusaasaa| esa muhutto bhaNio savvehiM anaMtanANIhiM // 1 // chAyA-trINi sahasrANi sapta ca zatAni tri spttishvocchvaasaaH| eSa muhUrto bhaNitaH sarvairainantajJAnibhiH // 1 // tato'tra trairAzikakarmAvatAraH, yadi trisaptatyadhika saptaztottarai tribhiH sahasrairucchravAsAnAM paJcaSaSTiH sahasrANi paJcazatAni SaT triMzAni kSullakabhavagrahaNAnAM bhavanti, tata ekocchvAsena kiM labhyate ? rAzitraya sthaapnaa-3773|65 536 / 1 / atrAntyarAzinA-ekakalakSaNena madhyarAzerguNanato jAtaH saH tAvAneva / ekena guNitaM tadeva bhavatItinyAyAt, tataH Ayena rAzinA bhAgaharaNaM labdhAH saptadaza kSullakabhavAH, zeSAstvaMzAH. tatra-trayodazazatAni pazcanavatyadhikAni / 'tinni sahassA satta ya sayAiM tevattari ca uusaasaa| esa muhutto bhaNio savvehi aNaMtanANIhiM // 1 // eka zvAsocchvAsa meM kitane kSullaka bhavagrahaNa hote hai ? yaha bAta jAnanA ho to yahAM para trairAzika vidhi dvArA isa prakAra se ise nikAla lenA caahiye-3773|65536|1 isa prakAra se tIna rAziyAM sthApita karo phira anta kI rAzi eka se madhyarAzi meM guNA karo aura Agata saMkhyA meM prathama rAzi kA bhAga do 6553641 se guNA karane para 65536 hI Ate haiM / isa meM prathama rAzi 3773 kA bhAga dene para kucha adhika 17 kSullaka bhava A jAte haiM / uktNcthAya che. kahyuM paNa che ke 'tinni sahassA sattaya sayAI tevattari ca usAsA / esa muhutto bhaNio savvehiM aNaMtanANIhi // 1 // eka zvAsocchavAsamAM keTalA kSullaka bhavagrahaNa hoya che? e vAta jANavI hoyate ahIMyAM bairAzika vidhi dvArA A pramANe te samajavI joIe. 3773 traNa hajAra sAtase tera 6papa36 pAMsaTha hajAra pAMcase chatrIsa 1 eka A rIte traNa rAzinI sthApanA karavI. pachI chellI je ekanI rAzI che tenAthI madhya-vacalI rAzine guNAkAra kare ane temAM AvelI saMkhyAmAM pahelI rAzIthI bhAga karavo 65536-1thI guNavAthI 65536 saja Ave che. temAM pahelI rAzI 3773 thI bhAgAkAra karavAthI kaMIka vadhAre 17 sattara bhulakabhava AvI jAya che. kahyuM che ke jIvAbhigamasUtra
Page #1385
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1372 uktaJca - 'sattarasa bhavaggahaNA khuDDANaM havaMti ANu pAmi / terasa ceva sayAI paMcANaI ceva aMsANaM // 1 // chAyA - saptadazabhavagrahaNAni kSullAnAM bhavantyAnaprANe / trayodazacaiva zatAni paMcanavatizcaivAM'zAnAm // 1 // jIvAbhigamasUtre : athai tAvadbhiraMzaiH kiyatya AvalikAH ? ucyate - samadhikaJcaturnavatiH, paTpaJcAzadadhikazatadvayenAvalikAnAM trayodazazatAni paMcanavazatAni guNyantetrilakSasaptapaJcAzat sahasrANi zatamekaM viMzatyadhikam - 357120 guNanaphalam, chedarAziH sa eva 3773, labdhA caturnavati rAvalikAH, zeSA AvalikAMzAH catuviMzatizzatAni - aSTapaJcAzAni, chedaH sa eva evaM yadaikasminnAnaprANe AvalikAH saMkhyAtumiSyante tadA - saptadaza dvAbhyAM SaT paJcAzadadhikAbhyAM zatAbhyAM guNyante tatastaduparitanAzcaturnavati rAvalikAH prakSipyante, tata AvalikAnAM catuzcatvArizatAni SaT catvAriMzAni bhavanti ! 3458 " 'sattarasa bhavaggahaNA khuDDANaM havaMti ANupANummi, terasa ceva sayAI paMcANaI ceva aMsANaM' // 1 // kSullaka bhavoM meM jo adhikatA hai usameM 1395 me 256 kA guNA karane para 357120 AvalikAoM kI saMkhyA AtI hai 3773 cheda rAzi hai so isa chedarAzi kA bhAga 357120 meM dene se 94 Ate haiM aura nIce 2452 bacate haiM 17 meM 256 kA guNA karane para 4352 Ate haiM inameM 94 AvalikAoM ko joDane para 4446 AvalikAoM kI saMkhyA A jAtI hai| uktaMca 'sattarasa bhavaggahaNA khuDDANaM havaMti ANupANummi / terasa ceva sayAIM paMcANai ceva aMsANaM // 1 // kSullakabhavAmAM je adhikatA che temAMthI 1395/terase paMcANumAM 256 khaseA chappananA guNAkAra karavAthI 3pa7120 traNa lAkha sattAvana hajAra eka sA vIsa AvalikAonI saMkhyA Ave che. 3773 traNa hajAra sAtasA tAMtera chedra rAzi che. teA A chaida rAzInA bhAga 357120 traNa lAkha sattAvana eka sA vIsanI sAthe karavAthI 94 ceArANu, Ave che. ane nIce 2452 be hajAra cAra seA bAvana khace che. 17 sattaramAMthI 256 khase chappananA guNAkAra karavAthI 4352 cAra hajAra traNaso khAvana Ave che. temAM 94 cArANu AvalikAone meLavavAthI 4446 cAra hajAra cArasA chetAlIsa AvalikA enI saMkhyA banI jAya che. kahyuM. paNa che ke jIvAbhigamasUtra
Page #1386
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.143 prakArAntareNa vaividhyam 1373 uktazca-'ekkou ANupANU coyAlIsaM sayAu chaayaalaa| Avaliya pamANeNaM aNaMtanANIhiM niddiTTo // 1 // chAyA-ekastu AnaprANazcatvAriMzacchatAni tu SaT cakhAriMzat / ___ AvalikA prmaannenaa'nntjnyaanibhinirdissttH||1|| iti / / yadi punarmuhUrte-AvalikAH saMkhyAtumiSyante tata etAnyeva catuzcatvAriMzacchatAnitrisaptatyadhikAni bhavanti iti saptatriMzacchatai strisaptatyadhikaiguNyante jAtA ekA koTiH saptaSaSTiH zatasahasrANi catuH saptatiH sahasrANi saptazatAni aSTa paJcAzadadhikAni 16774758, ye'pi cAvalikAyA aMzAzcaturvizatizatAni aSTapaJcAzadadhikAni 2458, te'pi muhUrtagatocchvAsarAzinA 3773 guNyante 'eko u ANu pANU coyAlIsaM sayA u chAyAlA, Avaliya pamANeNaM aNaMta nANIhi niddiTTo // 1 // ' tAtparya kahane kA yahI hai ki yadi koI eka Ana prANa meM kitanI AvalikAeM hotI haiM yaha jAnanA cAhe to isa pUrvokta vidhi se vaha jAna sakatA hai tathA 17 kSullaka bhavagrahaNa meM kitanI AvalikAeM hotI haiM yaha bhI isI rIti se jAnA jA sakatA hai / isI taraha yaha jAnanA hove ki eka muhUrta meM kitanI AvalikAeM hotI haiM to isake liye aisI vidhi karanI cAhiye pUrva meM jo AvalikAoM kI saMkhyA 4446 AI hai usameM eka muhUrta kI ucchvAsarAzi 3773 kA guNA karo guNA karane para yaha saMkhyA 16774758 eka karoDa saDa. saTha lAkha cauhattara hajAra sAta sau aThAvana A jAtI hai AvalikA ke aMza jo 2458 haiM unameM bhI muhUrta taka ucchvAsa rAzi 3773 se 'ekko u ANu pANU coyAlIsa sayA u chAyAlA Avaliya pamANeNaM, aNaMtanANIhiM niddivo // 1 // kahevAnuM tAtparya eja che ke-je kaI eka AnaprANamAM keTalI AvalikAo thAya che ? e jANavA cAhe te A pUrvokta kramathI te samajI zakAya che. tathA 17 kSullaka bhava grahaNamAM keTalI AvalikAo hoya che ? A paNa eja rItathI jANI zakAya che. e ja pramANe e jANavuM hoya ke eka mahatamAM keTalI AvalikAo hoya che? te te mATe evI vidhikaravI joIe ke je vidhi pahelA AvalikAonI saMkhyA 4446. cAra hajAra cAra se seMtAlIsa AvI che. temAM eka aMtarmuhUrtanI uchavAsa rAzi 3773 traNa hajAra sAtaso tetara ne guNAkAra kare e guNAkAra karavAthI A saMkhyA 16774758 eka karoDa saDasaTha lAkha cumotera hajAra sAtaso aThAvana AvI jAya che. AvalikAnA aMza je 2458 covIsa aThAvana jIvAbhigamasUtra
Page #1387
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1374 jIvAbhigamasUtre asyaiva chedasya te'zA ityAvalikA''nayanArtha tenaiva bhAgo hiyate, labdhAstAvatya evAssvalikAH caturviMzatizatAnyaSTApaMcAzatAni 2458, tAni mUlarAzau prakSipyante jAto mUlarAzirekA koTiH saptaSaSTirlakSAH saptasaptatiH sahasrANi dve ca zate SoDazottare etAvatya AvalikA muhUrte bhavanti / yadi vA - muhUrtagatAnAM kSullakabhavagrahaNAnAM paMcaSaSTiH sahasrANi zatAni SatriMzAni ekabhavagrahaNa pramANena SaTpaJcAzena zatadvayenAssvalikAnAM guNyante tathApi tAvatya evA''vafear bhavanti / uktaJca - " egAkoDI sattaTThi lakkha sattasattarI sahassA ya / do ya sayA solahiyA AvaliyAo muhuttammi ||2 // guNA karo phira inhIM se usa rAzi ko bhAjita karo taba Agata 2458 ko mUla rAzi meM arthAt 16774758 eka karoDa sarasaTha lAkha cauhattara hajAra sAtasau aThAvana meM joDa do taba yaha saMkhyA 16777216 eka karoDa sarasaTha lAkha sitottara hajAra do sau solaha AtI hai tAtparya yahI hai ki eka muhUrta meM itanI AbalikAeM hotI haiM / athavA yaha vidhi isa prakAra se bhI kI jAnI jA sakatI hai ki eka muhUrta meM jo kSullaka bhavoM kI saMkhyA 65536 batAI gaI so usameM 256 AvalikAoM ke eka kSudra bhava grahaNa se guNA karo taba bhI 16777 256 saMkhyA nikala AtI hai uktaMca 'egA koDI sattalakkha sattasattarI sahassA ya, do ya sayA solahiyA AvaliyAo muhUrtami // 1 // che temAM paNa muhUta sudhI ucchavAsa rAzi 3773aa traNa hajAra sAtasA tAMterathI guNuvA ane pachI eja rAzithI e rAzine bhAgavI tyAre AvelA 2458aa cAvIsase aAvanane mULa rAzimAM arthAt 16774758aa eka karoDa saDasaThalAkha cumeAtera hajAra sAtase aThAvanamAM meLavI devAthI A sakhyA 16777216aa eka karoDa saDasaTha lAkha satyAtara hajAra khaseA seALa Ave che. kahevAnuM tAtpa eja che ke eka muhUrtamAM ATalI AvalikAe thAya che athavA A vidhi A rIte paNa karI zakAya che ke eka muhUrtamAM je kSullaka jIveAnI saMkhyA 65516 pAMsaTha hajAra pAMcaso chatrIsa khattAvavAmAM AvI gayela che. temAM 256 khase chappana AvalikAonA eka kSudra bhavagrahaNathI guNAkAra karAtA paNu 167772pa6A nI saMkhyA AvI jAya che. kahyuM paNa che ke 'egA koDI sattaTThi lakkha sattasattarI sahassA ya; do yasayA solahiyA AvaliyAo muhuttami ||1|| jIvAbhigamasUtra
Page #1388
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.143 prakArAntareNa vaividhyam 1375 chAyA-ekA koTi saptaSaSTilakSAH sapta saptatiH sahasrANi ca / dve ca zate poDazAdhike AlikA (bhavanti) muhUrte // 2 // 'siddha kevali aNAhAragassa sAIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' anAhAraka sAdyaparyavasitasiddhakevalino nAstyantaram aparyavasitavAt / 'sa jogi bhavattha kevalianAhAragassa jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNa vi' he bhadanta ! sayogi bhavastha kevalyanAharakasya kAlataH kiyacciramantaram ? gautama ! jaghanyenotkarSeNA'pi antarmuhUrtam samudghAta pratipatteranantaramevA'ntarmuhUrtena zailezI pratipattibhAvAt, navaraM jaghanyAdutkRSTaM vizeSAdhikam anyathobhayapadanyAsA'yogAt iti / 'ajogi bhavattha kevali aNAhAragassa natthi aMtaraM' ayogi bhavastha kevalyanAhArakasyA'ntaraM nAsti gautama ! ayogyavasthAyAM sarvasyA'pyanAhArakatvAt / ___ 'siddha kevali aNAhAragassa sAdIyassa apajjavasiyasa Natthi aMtaraM' sAdi aparyavasita siddha kevali anAhAraka ke aparyavasita hone se antara nahIM hotA hai / 'sajogi bhavattha kevali anAhAragassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNa vi' jo sajogi bhavastha kevali anAhAraka hai unakA antara jaghanya se aura utkRSTa se eka hI antarmuhUrta kA antara hotA hai / kyoMki ve kevali samudghAta karane ke anantara hI eka antarmuhUrta ke bAda hI zailezI avasthA prApta kara lete haiM / parantu yahAM jaghanya ke antarmuhUrta se utkRSTa kA antarmuhUrta vizeSAdhika hotA hai / yadi aisA nahIM hotA to phira donoM antarmuhUrtoM meM koI pharaka nahIM Ane se donoM ke prayoga kI AvazyakatA hI pratIta nahIM hotI hai siddha kevali aNAhAragassa sAdiyassa apajjavasiyassa nathi aMtaraM' sAhi aparyAvasita siddha kevali anAhArakanuM aparyavasita hovAthI aMtara hotuM nathI 'sajogi bhavattha kevali anAhAragamsa jahaNNeNaM atomuhutta ukkoseNaM vi' 2 sayogI bhavastha kevalI anAharaka hoya che, temanuM aMtara jaghanyathI ane utkRSTathI ekaja aMtarmuhUrtanuM hoya che. kema ke-teo kevali samudraghAta karyA pachIja eka aMtamuhUrta pachI ja zailezI avasthA prApta karI le che. paraMtu ahIyAM jaghanya aMtamuhUrtanA karatAM utkRSTa aMtamuhUrta vizeSAdhika hoya che. je e pramANe na hoya te bane antamuhUrtAmAM koI paNa phera na mAvAthI bhannenA prayoganI mAzyatA 4 raData nAhI'ajogi bhavattha kevali aNAhAragassa natthi aMtaraM' he ayojimastha upasi mnaai|24 hAya che. teone paNa aMtara hotuM nathI kemake agi avasthAmAM badhA ja anAhAraka hoya che. jIvAbhigamasUtra
Page #1389
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1376 jIvAbhigamasUtre 'eesi NaM bhaMte ! AhAragANaM anAhAragANa ya kayare kayarehiMto appA vA bahugA vA0' eteSAmAhAkANAmanAhArakANAM ca katare katarebhyo'lpA vA-bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA0 praznaH 'goyamA ! savvatthovA aNAhAragA-AhAragA asaMkhejjA' gautama ! sarvastokAH, siddhavigrahagatyApannasamudghAtagatAH sayogya-yogi kevalinaH eSAmanAhArakatvAt / AhArakA asaMkhyeyaguNAdhikAH / nanu-siddhebhyo'nantaguNA vanaspatijIvAH te ca prAya AhArakAstathA ca kathannA'ajogi bhavastha kevali aNAhAragassa natthi aMtaraM' jo ayogI bhavasthakevali anAhAraka haiM unake bhI antara nahIM hotA hai kyoMki ayogi avasthA meM saba jIva anAhAraka hI hote haiN| ___alpabahutva vicAra-'eesi NaM bhaMte ! AhAragANaM anAhAragANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA0' gautama ne prabhu se aisA pUchA hai-he bhadanta ! ina AhAraka aura anAhAraka jIvoM ke bIca meM kauna kinase alpa haiM aura kauna kinase se bahuta haiM ? isa prazna ke uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA aNAhAragA AhAragA asaMkhejjaguNA' he gautama ! anAhAraka jIva saba se kama haiM kyoMki siddha, vigrahagati yukta, samudghAtagata jIva, sayogi kevalI aura ayogI kevalI ye hI anAhAraka hote haiM inakI apekSA AhAraka jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM / yahAM para aisI AzaMkA nahI karanI cAhiye ki siddhoM se anantaguNe vanaspatikAyika jIva haiM aura ye prAyaH AhAraka hI hote hai ataH AhAraka jIva asaMkhyAtaguNeM kaise kahe gaye anantaguNeM kyoM nahI kahe gaye ? kyoMki hara eka nigoda kA asaM. alpabadutvanuM kathana- 'eesi NaM bhaMte ! AhAragANamanAhAragANa ya kayare kayarehito ! appA vA bahuyA vA0' 24 // sUtra 4thI gautabhasvAmI prabhuzrIna se pUchyu cha ke-he bhagavan! A AhAraka ane anAhAraka chamAM kayA che kayA ivenA karatAM alpa che ? kayA cho kayA jI karatAM vadhAre che ? A prshnn| uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! savvatthovA aNAhAragA AhAragA asaMkhejjagaNA' he gautama ! mAnADA24 71 sAthI mAchA che. bha. siddha, vigraha gatiyukta, samuddaghAta gata jIva sagI kevali ane agI kevalI eja anAhAraka hoya che. tenA karatAM AhAraka che asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. ahIMyAM evI zaMkA karavI na joIe ke siddhothI anaMtagaNuM vanaspatikAyika jIve che. ane e prAyaH AhAraka ja hoya che. tethI AhAraka jIva asaMkhyAtagaNa kevI rIte kahevAyA ? anaMtagaNa kema na kahayA ? kemake dareka jIvAbhigamasUtra
Page #1390
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.143 prakArAntareNa vaividhyam __ 1377 'nantaguNAH ucyate-iha prati nigodamasaMkhyeyo bhAgaH pratisamayaM sadA vigraha gatyApanno labhyate, vigraha gatyAtpannA anAhArakAH uktazca "viggaha gai mAvanA kevaliNo samuhayA ajogI ya / siddhA ya aNAhArA sesA AhAragA jIvA // 1 // chAyA-vigrahagatyApannAH samuddhatA ayoginazca kevalinaH / siddhAzcAnAhArAH zeSA AhArakA jIvAH // 1 // iti vacanAt / tato'saMkhyeguNAH evAhArakA ghaTante nA'nantaguNAH, iti suu0||142|| punaH prakArAntareNa dvaividhyamAha mUlam-ahavA-duvihA savvajIvA pannattA, taM jahA-sabhAsagA-abhAsagA ya / sabhAsae NaM bhaMte! sabhAetti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM ato. muhattaM / abhAsaeNaM bhaMte! abhAsaetti kAlao keciraM hoi ? goyamA ! abhAsae duvihe pannatte, taM jahA-sAIe vA apajjavasie sAie vA sapajjavasie, tattha NaM je se sAie sapajavasie, se jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM arthataM kAlaM aNaMtA ussappiNI osa ppiNIo vaNassai kAlo / bhAsagassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi ? goyamA jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM vaNassai kAlo / abhAsagassa sAIyassa khyAtavAM bhAga sadA vigrahagati meM vartamAna rahatA hai aura vigraha gati ke jIva anAhAraka hote hai 'viggahagaimAvannA kevaliNo samuhayA ajogI ya siddhA ya aNAhArA sesA AhAragA jIvA' aisA siddhAnta kA kathana hai ataH AhAraka jIva asaMkhyAta guNeM hI haiM anantaguNeM nahIM hai aisA hI mAnanA cAhiye // 142 / / nigadano asaMkhyAtamo bhAga sadA vigrahagatimAM vartamAna rahe che. ane vizatinA / manADA24 DAya che. 'viggahagaimAvannA kevaliNo samuhayA ajogI ya / siddhA ya aNAhAragA sesA AhAragA jIvA' 2 // pramANe siddhAMtanuM kathana che. tethI AhAraka jIva saMkhyAlagaNA ja che anaMtagaNA hetA nathI tema samajAvuM. sU. 14rA jI0 173 jIvAbhigamasUtrA
Page #1391
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre apajjavasiyassa natthi aMtaraM, sAIyassa sapajjavasiyassa jahanneSaNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM / appAvahu0 savvattho vA bhAsagA, abhAsagA anaMtaguNA / ahavA duvihA savvajIvA sasarIrI ya asarIrI ya, asarIrI jahA siddhA, thovA asarIrI, sasarIrI anaMtaguNA | ahavA duvihA savvajovA pannattA, taM jahAcarimA ceva acarimA caiva / carimeNaM bhaMte! carimetti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! carime aNAIe sapajjavasie, acarime duvihe aNAIe vA apajjavasie - sAIe apajjavasie, dopahaM pinatthi aMtaraM / appA bahu0 savvatthovA acarimA carimA anaMtaguNA | ahavA duvihA savvajIvA pannattA sAgArovauttA ya aNAgArovauttAya, dopahaMpi saMciTTaNAvi aMtaraM pi jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM, appAbahu0 savvatthovA aNAgArovauttA asaMkhejjaguNA, se taM duvihA savvajIvA pannattA // sU0 143 // 1378 chAyA - athavA dvividhAH sarvajIvAH prajJaptAH, tadyathA - sabhASa kAzcA'bhASakAzca / sabhASakaH khalu bhadanta ! sabhASaka iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama jaghanyenaikaM samayam utkarSeNAntarmuhUrtam / abhASakaH khalu bhadanta ! abhASaka iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! abhASako dvividhaH prajJaptaH tadyathAsAdikovA'paryavasitaH 1 sAAdako vA saparyavasitaH tatra khalu yaH sa sAdikaH sapavasitaH sa jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNAnantaM kAlam anantA utsarpiNyavasarpiNyo vanaspatikAlaH / bhASakasya khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam - utkarSeNAnantaM kAlaM vanaspatikAlaH / abhASakasya sAdikasyASparyavasitasya nAstyantaram / sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenaikaM samayam - utkarSeNAntarmuhUrtam / alpabahutvam sarvastokA bhASakAH abhASakA anantaguNA / athavA dvividhAH sarvajIvAH sa zarIrAcAzarIrAH azarIrAH yathA siddhAH, stokA azarIrAH, sazarIrA anantaguNAH / athavA sarvajIvA dvividhAH prajJaptAH, tadyathAcaramAcaivA'caramAcaiva / caramaH khalu bhadanta ! carama iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! caramo'nAdikaH saparyavasitaH acaramo dvividhaH prajJaptaH tadyathA jIvAbhigamasUtra
Page #1392
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.143 prakArAntareNa sarvajIvAnAM vaividhyam 1379 anAdikovA'paryavasitaH 1 sAdikovA'paryavasitaH 2 dvayorapi nAstyantaram, alpabahutvam, sarvastokA acaramAH, caramAzcA'nantaguNAH athavA-dvividhAH sarvajIvAH sAkAropayuktAzcA'nAkAropayuktAca, dvayorapi saMciTThaNA'pyantaramapi jaghanyenAntarmuhUrtam -utkarSeNApyantarmuhUrtam alpabahutvam sarvastokA anAkAropayuktAH sAkAropayuktA asNkhyeygunnaaH| ta ete dvividhAH sarvajIvA: prajJaptAH ||suu0143|| TIkA-'ahavA duvihA savvajIvA pannattA taM jahA-sabhAsagA ya-abhAsagA ya' athavA pakSAntare dvividhAH saMsAriNo'saMsAriNaH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-sabhASakAzcA'bhASakAzca / tatra-'sabhAsaeNaM bhaMte ! sabhAsaetti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM ekaM samayaM-ukoseNaM aMtomuhuttaM' bhASate yaH sa khalu bhadanta ! bhASaka iti kAlataH kiyaciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenaikaMsamayam bhASAdravyagrahaNasamaye eva maraNato'nyato vA kutazcitkAraNattadvayApArasyA'pyuparamAt / utkarSeNA' prakArAntara se sarva jIvoM kI vividhatA kA kathana'ahavA duvihA savva jIvA paNNattA'-ityAdi / TIkArtha-athavA-samasta jIva do prakAra ke isa taraha se bhI kahe gaye hai-'ta jahA' jaise-'sabhAsagA abhAsagA ya' eka sabhASaka aura dUsare abhASaka arthAt bhASA paryApti vAle aura vinA bhASA paryApti vAle. inakI kAyasthiti ke kAla kA kathana'sabhAsaeNaM bhaMte ! sabhAsae tti kAlao kevacciraM hoMti' he bhadanta ! bhASaka bhASaka rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? 'goyamA ! jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM' he gautama ! bhASaka bhASakarUpa se kama se kama eka samaya taka aura jyAdA se jyAdA prakArAntarathI saghaLA jIvonI dvividhatAnuM kathana- 'ahavA duvihA savvajIvA paNNattA' tyAhi. TIkA-athavA saghaLA cho A rIte paNa be prakAranA kahevAmAM sAve che. 'taM jahA' bha3-'sabhAsagA abhAsagA ya' me samA bhane bIjA abhASaka arthAt bhASA paryApti vALA ane bhASA paryApti vinAnA tamanI yasthitinA nu 4thana___ 'sabhAsae NaM bhaMte ! sabhAsaetti kAlao kevacciraM hoi' 3 mAvan ! mA54 mA54 thI Tasa 0 sudhI 2 cha ? 'goyamA ! jahaNNeNaM ekkaM samaya ukkoseNaM aMtosuhuttaM' he gautama ! mA54 mA54 pAthI mAchAmA soch| eka samaya sudhI ane vadhAremAM vadhAre ekatamuhUrta sudhI rahe che A kathanane jIvAbhigamasUtra
Page #1393
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1380 jIvAbhigamasUtre tarmuhUrtam tAvatkAlaM nirantarabhASa dravyagrahaNa nisargasambhavAttata Urva jIvasvAbhAvyAnniyamata evoparamatIti / 'abhAsae NaM bhaMte ? goyamA ! abhAsae duvihe panatte taM jahA-sAIe vA apajjavasie sAie vA sapajjavasie' abhASakaH khalu bhadanta ! abhASaka maryAdayA kiyacirakAlam ? gautama ! abhASako dvividhaH prajJaptaH, tadyathA-sAdiko vA'paryavasita : sAdiko vA'saparyasitaH / 'tattha NaM je se sAie sapajjavasie se jahanneNaM aMtomuttaM-ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM aNaMtA ussappiNI osappiNI vaNassaikAlo' tatra khalu yaH sa sAdikaH saparyavasitaH eka antarmuhUrta taka rahatA hai / isakA bhAva aisA hai ki yadi bhASA dravya ke grahaNa karane ke samaya meM hI mRtyu ho jAve yA anya kisI kAraNa se bhASA dravyagrahaNa karane ke vyApAra se ruka jAve to vahAM para jaghanya se eka samaya kahA gayA hai aura utkRSTa jo samaya kahA gayA hai vaha bhASA dravya grahaNa karate samaya vaha itane samaya taka ise apane vyavahAra meM lA sakane kI apekSA se kahA gayA hai 'abhAsaeNaM bhaMte ! he bhadanta ! abhASaka abhASaka rUpa meM kitane samaya taka banA rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'abhAsae duvihe paNNatte' abhASaka do prakAra kA kahA gayA hai 'sAievA apajjavasie sAie vA sapajjavasie' eka sAdika aparyavasita aura dUsarA sAdika saparyavasita inameM jo 'je se sAie sapajjavasie' abhASaka sAdi saparyavasita hai 'se jahanneNaM aMtomuttaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM' vaha jaghanya se eka antarmuhUrta taka abhASaka rUpa se raha sakatA hai| bhAva e che ke-je bhASA dravyanA grahaNa karavAnA samayamAMja maraNa thaI jAya athavA bIjA keI kAraNathI bhASA dravya grahaNa karavAnA vyavahArathI TekAI jAya te tyAM jaghanyathI eka samaya kahevAmAM Avela che. ane utkRSTathI je samaya kahevAmAM Avela che. te bhASA dravyagrahaNa karavAnA samaye te eTalA samaya sudhI tene pitAnA vyApAramAM lAvavAnI apekSAthI kahevAmAM mAvata cha. 'abhAsae Na bhaMte' ke lagavan ! samA54 sAlApa4 pAthI keTalA samaya sudhI banelA rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che 3-3 gautama ! 'abhAsae duvihe paNNatte' 25mA54 me 42nA 4AmA mAtA cha. 'sAie vA apajjavasie sAie vA sapajjavasie' se sAhira 255 vasita mane bhIkata sAha sa5 vasita temA / 'je se sAie sapajjavasie' malA. 54 sAha saparyavasita cha 'se jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aNaMta kAlaM' te jaghanyathI eka aMtamuhUrta sudhI ane utkRSTathI anaMta kALa sudhI abhA jIvAbhigamasUtra
Page #1394
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 143 prakArAntareNa sarvajIvAnAM dvaividhyam 1381 sa jaghanye nAntarmuhUrtam bhASaNAduparamyA'ntarmuhUrtena kasyApi bhUyo'pi bhASaNapravRtteH pRthivyAdi bhAvasya vA jaghanyata etAvanmAtrakAlatvAt / utkarSato vanaspatikAlaH, saca anantA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetrato'nantA lokA asaMkhyeyAH pudgalaparAvartAH te ca AvalikAyA asaMkhyeyo bhAgaH / ' bhAsagassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoi ?, jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM anaMtaM kAlaM vaNassaikAlo' bhASakasya khalu bhadanta ! kiyatkAlamantaram ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam arthAt kama se kama eka antarmuhUrta taka vaha bhASaka se virata raha sakatA hai bAda meM to vaha kisI na kisI ke sambandha meM sabhASaNa meM pravRtta ho hI jAvegA / 'ukkoseNaM anaMta kAlaM anaMtA ussappiNIo sa0 vaNassaikAlo' tathA abhASaka kA abhASaka rUpa se rahane kA utkRSTa kAla vanaspati kAla pramANa hai arthAt itane kAla taka vaha adhika se adhika rUpa meM abhASaka avasthA meM banA raha sakatA hai isa vanaspatikAla meM ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai tathA kAla kI apekSA anantaloka samApta ho jAte haiM asaMkhyAta pudgala parAvarta ho jAte haiM / ye pudgala parAvarta yahAM AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hote haiM / vanaspatiyoM meM itane kAla taka abhASakatA rahatI hai / antara kathana - ' bhAsagassa NaM bhaMte ! kevaiyaM kAlaM aMtaraM hoI' he bhadanta ! bhASaka kA antara - kitane kAla kA hotA hai ? uttara meM prabhu Saka paNAthI rahI zake che. arthAt ochAmAM echA eka aMtarmuhUta panta te bhASaNathI rahita rahI zake che. ane te pachI te kAI ne kAi viSayanA bhASaNubhAM pravRtta tharma 4 4ze. 'ukkoseNaM anaMta kAlaM anaMtA ussappiNI osa piNo vaNassaikAlo' tathA bhASAnI abhASa pANAthI rahevAnA utkRSTa Aja vanaspati kALa pramANa che arthAt ATalA kALa panta te vadhAremAM vadhAre rIte abhASaka avasthAmAM banIne rahI zake che. A vanaspati kALamAM anaMta utsarpiNayA ane anaMta avasarpiNayA samApta thai jAya che. tathA kALanI apekSAthI ana talAka samApta thai jAya che. asaMkhyAta pudgala parAva thai jAya che. A pudgala parAvatuM ahIMyAM AvalikAnA asaMkhyAtamAM bhAga pramANu hAya che. vanaspatimAM ATalA kALa panta abhASakapaNuM rahe che. aMtaradvAthanuM kathana-- 'bhAgassa NaM bhaMte! kevaiyaM kAlaM aMtara hoI' he bhagavan ! bhASaunu ma Mtara keTalA kALanu hAya che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke, he gautama ! jIvAbhigamasUtra
Page #1395
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1382 jIvAbhigamasUtre utkarSeNAnantaM kAlaM vanaspatikAlaH / 'abhAsagassa0' abhASakasya bhadanta ! kiyakAlamantaram ? gautama ! eSa dvividhaH-tatra 'sAIyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' sAdikasyAparyavasitasyAntaraM nAsti, 'sAIya sapajjavasiyassa jahanneNaM eka samayaM-ukkoseNaM aMtomuhuttaM' sAdisaparyavasitasya jaghanyenaikaM samayam-utkarSeNA'ntarmuhUrtam / 'appAbahu0' alpabahutvaM bhadanta ! bhASakANAmabhASakANAM ca katare katarebhyaH pratIkSante ? bhagavAnAha-gautama ! 'savvatthovA bhAsagA' sarvastokAH bhASakAH 'abhAsagA aNaMtaguNA' abhASakA anntgunnaaH| 'ahavA-duvihA savvajIvA' athavA dvibhedavantaH sarvajIvAH, tadyathA-sasarIrI ya-asarIrIya asarIrI kahate haiM-he gautama ! 'jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukko0 aNaMta kAlaM vaNassaikAlo' bhASaka kA antara kAla jaghanya se to antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa hai / 'abhAsaga0 sAiyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' sAdi aparyavasita abhASaka kA antara kAla abhASaka kI aparyavasitatA meM hai hI nahIM aura jo sAdi apayavasita abhASaka hai usakA antara kAla jaghanya se to eka samayaM' eka samaya kA hai aura 'ukkoseNaM aMto0' utkRSTa se eka antarmuharta kA hai| alpabahutva vicAra-'appA bahu0 savvatthovA bhAsagA, abhAsagA aNaMtaguNA' ina bhASaka aura abhASakoM ke bIca meM saba se kama bhASaka hai aura abhASaka inase saMkhyAtaguNe adhika haiN| 'ahavA-duvihA savva jIvA sarIrI asasarIrI ya' athavA sazarIra aura azarIra ke bheda se samasta jIva do prakAra ke hai / asiddha 'jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aNataM kAlaM vaNassai kAlo' sASana mata2411 jaghanyathI te eka antamuhUrtane che. ane utkRSTathI vanaspatikALa pramANu cha. 'abhAsagassa sAiyassa apajjavasiyassa Natthi aMtara' sAha 205yavasita abhASakane aMtarakALa abhASakanA aparyAvasita paNAmAM che ja nahIM ane je sAha sa5 sita samA54 cha tenA mata247 4dhanyathI to 'ekkaM samaya' me sabhayanA che bhane 'ukkoseNaM atomuhuttaM' aSTathI me matabhutanA che. 265tpanI viyA2'appA bahu savvatthovA bhAsagA abhAsagA aNaMtaguNA' 21 / samApa bhane bhASakamAM sauthI ochA bhASaka che. ane abhASaka tenAthI anaMtagaNuM padhAre cha. 'ahavA duvihA savvajIvA sasarIrI ya asarIrI ya' athavA sazarIra ane azarIranA bhedathI saghaLA ja be prakAranA che. asiddhone sazarIra jIvAbhigamasUtra
Page #1396
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.143 prakArAntareNa sarvajIvAnAM vaividhyam 1383 jahA siddhA' sazarIrAH - zarIravanto'zarIrAzca-kArmaNa zarIrahInAH siddhAste siddhasUtravajjJeyAH / alpabahutvasUtre -'thovA asarIrI' sarvastokA azarIrAH 'sarIrI aNaMtaguNA' sazarIrA anantaguNA azarIrA'pekSayA bhavanti / 'ahavA duvihA savvajIvA pannattA' athavA dvi prakArakAH sarvajIvAH prajJaptAH 'taM jahA-carimAceva acarimAceva' caramA antima bhavavanto bhavyavizeSAH ye'nupadaM siddhi prApsyanti acarimA aneka bhavavanto'bhavyAH siddhathai yatamAnA api na jAne kadA siddhiM gntaarH| 'carameNaM bhaMte ! carametti kAlao kevacciraM hoi ! goyamA! carime aNAIe sapakA nAma sazarIra aura siddha kA nAma azarIra hai ataH isake sambadhi kA kathana siddha aura asiddha ke sUtroM ke jaisA hI hai| inake alpabahutva kA kathana isa prakAra se hai-thovA asarIrI' azarIra siddha jIva-kArmaNa zarIra hIna jIva-saba se kama hai / 'sasarIrI aNaMtaguNA' aura inakA apekSA sazarIra jIva anantaguNeM adhika hai| 'ahavA duvihA savdha jIvA paNNattA' athavA-samasta jIva isa prakAra se bhI do prakAra ke haiM-'taM jahA' jaise-'carimA ceva acarimA ceva' carama antima bhava vizeSa vAle aise bhavya jIva aura acarama aneka bhavoM vAle-abhavya jIva inameM jo niyama se mukti ko prApta karane vAle hote haiM ve carama zabda se aura jo siddhi ke liye prayatna karane para bhI siddhi prApti se vaMcita rahate haiM ve acarama zabda se vyavahRta hae haiN| 'carameNaM bhaMte ! carametti kAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! caraga jIva caramarUpa se kaba taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu ane siddhone azarIra kahevAmAM Ave che. tethI temanA saMbaMdhamAM A pramANe thana 42vAmAM mAvesa cha. 'thovA asarIrI' sazarIza siddha - zarIra 2hita 3 sauthI soch| che. 'sasarIrI aNaMtaguNA' mane tenA 42di sazarIrI mana / dhAre cha. 'ahavA duvihA savva jIvA paNNattA' athavA sA ch| 2 // pramANe 554 me praa2|| cha ta jahA' ma - 'carimA ceva acarimA ceva' ya2ma ched| apavizeSa vA sevA saya 7 // ane acarama aneka bhovALA-abhavya jIva temAM jeo niyamathI muktine prApta karavA vALA hoya che. teo carama zabdathI ane jeo siddhine mATe prayatna karavA chatAM paNa siddhinI prAptithI vaMcita rahe che. teo acarama zapathI vyapAhata thye| cha. 'carameNaM bhaMte ! carametti kAlao kevacciraM hoI' hai bhagavana ! carama jIva caraNa paNAthI keTale kALa rahe che ? A praznanA jIvAbhigamasUtra
Page #1397
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1384 jIvAbhigamasUtre javasie' acarime duvihe aNAIe vA apajavasie sAIe vA apajjavasie' caramaH khalu bhadanta ! carama iti kRtvA kiyacciraM kAlato bhavati ? gautama ! caramo'nAdikaH saparyavasito'nyathAcaramatvA'yogAt / acaramo dvividhaH prajJaptaH tadyathA-anAdikovA'paryavasitaH 1 sAdiko vA'paryavasitaH 2 tatra prathamo'bhavyo dvitIyaH siddhH| 'doNhaM pi nasthi aMtara' dvayorapi tayoH kasyA'pi nAstyantaram / kahate haiM-he gautama ! carama jIva anAdi saparyavasita hotA hai arthAt anAdi kAla se usake sAtha mithyAtva lagA AtA hai para vaha mukti ko prApta karane vAlA niyama se hotA hai ataH jisa bhava meM vaha mithyAtva kA vamana kara samyaktvAdi vAlA ho jAtA hai usI bhava meM vaha mukti prApta kara letA hai isI kAraNa ise anAdi saparyavasita kahA gayA hai tathA-'acarime duvihe pa0' acarama abhavya jIva jise abhI taka mukti prApta nahIM huI hai aura Age bhI na jAne kaba mukti prApta karane vAlA hogA aisA jIva do prakAra kA kahA gayA hai-eka anAdi aparyavasita abhavya aura dUsarA sAdi aparyavasita abhavya inameM jo prathama vikalpa vAlA abhavya hai use to trikAla meM bhI mukti prApta nahIM hotI hai aura jo sAdi aparyavasita abhavya hai use mukti prApta ho jAtI hai 'doNhaM vi Nathi aMtara' ina donoM meM kisI meM bhI antara nahIM hai kyoMki jo anAdi saparyavasita carama uttaramAM prabhuzrI kahe che ke- he gautama ! carama jIva anAdi saparyAvasita hoya che arthAt anAdi kALathI tenI sAthe mithyAtva lAgeluM rahe che. paraMtu te niyamathI muktine prApta karanArA hoya che. tethI je bhAvamAM te mithyAtva ne cheDIne samyaktva vigerethI yukta banI jAya che ejabhavamAM te mukti prApta karIle che. e kAraNathI ja tene anAdi saparyavasita kahevAmAM Avela che. tathA 'acarime duvihe paNNatte' 25-22ma samavya pa rene satyAra sudhI bhuti prApta thayela nathI ane abhiSyamAM paNa na jANe kyAre muktine prApta karavA vALA thaze evA jIvo be prakAranA kahevAmAM AvelA che. eka anAdi aparyavasita abhavya ane bIjA sAdi aparyAvasita abhavya. temAM je pahelA vika9pavALA abhavya jIvo che tene te traNe kALamAM paNa mukti prApta thatI nathI ane je sAdi aparyavasita abhavya jIva che tene mukti prApta thaI naya cha 'doNhaM vi natthi aMtara' se mannemA nAmA 59 mata2 nathI. kema ke-je anAdi saparyavasita carama jIva che. temAM carama paNuM hevAthI jIvAbhigamasUtra
Page #1398
--------------------------------------------------------------------------
________________ sheshe prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.143 prakArAntareNa sarvajIvAnAM vaividhyam 1385 'appAbahu0' caramA'caramANAM ca bhadanta ! katare katarebhyo'lpAH ? gautama ! 'savvatthovA acarimA' sarvastokA acaramAH abhavyAnAM siddhAnAmevAcaramatvAt 'carimA aNaMtaguNA' acaramA'pekSayA caramA anantaguNA adhikA bhavanti saamaanybhvyaa'pekssmnntgunntvaa'bhidhaanm-anythaa'nntgunntvaa'yogaat| 'ahavA duvihA savvajIvA sAgArovauttA ya aNAgArova uttAya'athavA dvividhAH savejIvAH sAkAropayuktAzcAnAkAro'payuktAzca 'dohaMpi saMciTThaNA vi-aMtara pi' dvayorapi kAyasthitirantaraM ca 'jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukko0 aMto' jaghanyotkarSAbhyAmanta hai usameM caramatA hone se antara nahIM hai aura acarama meM jo anAdi aparyavasita acarama hai usameM tathA jo sAdi saparyavasita acarama hai avidyamAna caramatA hone se antara nahIM hai / inameM jo acarama haiM ve saba se kama haiM kyoMki abhavya aura siddha ye hI acarama hote haiM tathA jo carama haiM ve anantaguNeM adhika hai yaha anantaguNatva kA kathana sAmAnya bhavyA zrita haiM nahIM to anantaguNatA nahIM bana sakatI hai| mUlaTIkAkAra ne aisA hI kahA hai caramA 'anantaguNAH sAmAnya bhavyApekSametat bhAvanIyam' 'ahavA duvihA savya jIvA sAgArovauttA ya aNAgArovauttA ya-athavA sAkAropayukta aura anAkAropayukta ke bheda se samasta jIva jo prakAra ke kahe gaye haiM 'doNhaM vi saMciTThaNaM vi aMtaraM pi jahanneNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM aMtomuhuttaM' ina donoM kI kAyasthiti kA kAla aura antara jaghanya aura utkRSTa se eka 2 antarmuhUrta kA hai inameM anAkAropayukta jIva aMtara hotuM nathI. ane acaramamAM je anAdi aparyAvasita acarama che. temAM tathA je sAdi aparyavasita acarama che temAM avidyamAna acarama paNuM hovAthI aMtara hotuM nathI temAM je acarama che. teo sauthI ochA che, kema ke-abhavya ane siddha eja acarama hoya che. tathA jeo carama che. teo anaMtagaNuM vadhAre che A anaMtagaNanuM kathana sAmAnya bhavya jIvane udezIne kahela che nahIM te anaMtagaNa paNa banI zakatuM nathI mULa TIkAkAre me08 pramANe he cha. 'caramA anaMtaguNA 'sAmAnya bhavyApekSametat bhAvanIyam' 'ahavA duvihA savva jIvA sAgArovauttA ya aNAgArovauttA ya' athavA te sAkAropayukta ane anAkAre payukta nA bhedathI saghaLA che be prakAranA vAmAM mAvasa cha 'doNhaM vi saMciDhaNaM aMtaraMpi jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM' 2 // mannenI sthitimA 7 mane mata2 dhanya ane utkRSTa thI eka eka aMtamuhUrtane che. temAM anAkAre payukta jIva sauthI ochA che. ane sAkAra yukta jIva tenAthI asaMkhyAtagaNA jI0 174 jIvAbhigamasUtra
Page #1399
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1386 jIvAbhigamasUtre muhUrtam / 'appAbahu0 savvatthovA aNAgArovauttA' sarvastokA anAkAropayuktAH alpabahukhavicAre' 'sAgArovauttA asaMkhejjaguNA' sAkAropayuktA asaMkhyeyaguNA:' athopasaMharati- se taM duvihA savvajIvA pannattA' itthaM sarvajIvA dvividhAH prajJaptAH, vicArya vyutpAditA, iti ||suu0 143 // samprati trividhavaktavyatAmAha mUlam-tattha NaM je te evamAhaMsu tivihA savvajIvA pannattA te evamAhaMsu taM jahA-sammadidi, micchaadittttii| 'sammadiTrINaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! sammadiTrI duvihe pannatte taM jahA-sAIe vA apajavasie sAIe vA sapajava sie, tattha NaM je se sAIe sapajavasie se jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM chAvarddhi sAgarovamAiM sAiregAiM / micchA diTThI tivihe pannatte taM jahA-sAie vA sapajjavasie aNAIe vA apajavasie aNAIe vA sapajjavasie tattha NaM je te sAIe sapajavasie se jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva avaDa poggalapariyaTuM desUNaM sammAmicchAdiTTI jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aNtomuhuttN| sammadiTissa aMtaraM sAiyassa apajavasivassa natthi aMtaraMsAIyassa sapajavasiyassa jahanneNaM sabase kama haiM aura sAkAropayukta jIva ina se asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| se ttaM duvihA' isa prakAra se samasta jIva do prakAra ke kahe gaye haiM yahAM para isa viSaya ko saMgraha karake prakaTa karane vAlI yaha gAthA hai 'siddha saiMdiyakAe joe vee kasAyalessA ya, NANuvaogAhArA bhAsa sarIrI ya caramo ya // 1 // 14 // padhAre cha. 'settaM duvihA' se prabhArI saghaNA 7 me 2na uvAmA AvelA che. ahiyAM A viSayane saMgraha karIne batAvavA vALI A gAthA kahevAmAM AvI che. 'siddha saiMdiyakAe joe vee kasAyalessA ya, NANuvaogAhArA bhAsasarIrI ya caramo ya // 1 // sU. 143 / / jIvAbhigamasUtra
Page #1400
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU.144 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1387 aMtomuhuttaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM jAva avaDhe poggala pariyaTaM / micchAdiTTissa aNAIyassa apajavasiyassa Natthi aMtaraM aNAIyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM, sAIyassa sapajjavasiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM chAvaTThi sAgaromAI sAiregAI, sammAmicchAdiTTissa jahanneNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva ava poggala pariyaTaM desUNaM / appAbahu0 savvatthovA sammAmicchAdiTTI samma diTTI aNaMtaguNA micchAdiTTI aNaMtaguNA 'ahavA tivihA savvajIvA pannattA, taM jahAparittA aparittA no parittA aparittA / paritteNaM bhaMte / kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! parite duvihe pannatte taM jahA - kAya - parite ya saMsAraparite ya, kAyaparitte NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM jAva asaMkhejA logA / saMsAraparittaNaM bhaMte / saMsArapariteti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM, ukkoseNaM anaMtaM kAlaM jAva ava poggalapariyaTaM desUNaM / aparittenaM bhaMte ! aparite ti kAlao kevacciraM hoi ? gomA ! apara duvihe paNNatte kAya aparitte ya saMsAra aparite ya, kAya aparitteNaM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM anaMtaM kAlaM, vaNassai kAlo, saMsArAparitte duvihe pannatte aNAIe vA apajjavasie aNAIe vA sapajjavasie, no parite no aparite sAie apajjavasie / kAyAparittassa jahanneNaM aMtaraM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassai kAlo, saMsArAparittassa Natthi aMtaraM kAyAparittassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM asaMkhijjaM kAlaM puDhavIkAlo / saMsArAparittassa aNAiyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM, aNAiyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM no paritta no aparittassa vi natthi aMtaraM / appAbahu0 savva 1 jIvAbhigamasUtra
Page #1401
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1388 jIvAbhigamasUtre tthovA parittA no parittA no aparitA anaMtaguNA aparittA anaMtaguNA // sU0 144 // chAyA - tatra khalu ye te evamuktavanta strividhAH sarvajIvAH prajJaptAH te evamuktavantaH tadyathA--samyagdRSTayo- mithyAdRSTayaH - samyaG mithyAdRSTayaH 3 / samyagdRSTiH khalu bhadanta ! kAlataH kiyaccira N bhavati ? gautama ! samyagdRSTidvividhaH prajJaptaH, tadyathA - sAdiko vA aparyavasitaH, sAdiko vA saparyavasitaH 2 tatra khalu yo'sau sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa SaTSaSTiH sAgaropamANi sAtirekANi / mithyAdRSTi strividhaH prajJaptaH tad yathAsAdiko vA saparyavasitaH anAdiko vA aparyavasitaH anAdiko vA saparyavasitaH, tatra khalu yo'sau sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNAnantaM kAlaM yAvad apArdha pugalaparAvartta dezonam / samyaG midhyAdRSTirjaghanyenAntamuhUrtam - utkarSeNAntarmuhUrtam / samyagdRSTerantaraM sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram, sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNAnantaM kAlaM yAvadapArthaM pudgalaparAvartam / mithyAdRSTeranAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram anAdikasya saparyavasitasya nAstyantaram sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenAntamuhUrtam utkarSeNa SaT SaSTiH sAgaropamANi sAtirekANi, samyagramidhyAdRSTejaghanyenA'ntarmuhUrtam - utkarSeNAnantaM kAlaM yAvadapArzvapudgalaparAvartte dezonam / alpabahutvam - sarvastokAH samyaG mithyAdRSTayaH samyagdRSTayo'nantaguNAH / mithyAdRSTayo'nantaguNAH / athavA - trividhAH sarvajIvaH prajJaptAH tadyathA - parIttAzva 1 aparItAH 2 no parittA no aparIttAH 3 / parItaH khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati, gautama ! parItto dvividhaH prajJaptaH tadyathA - kAyaparItazca 1 saMsAraparItazca 2 / kAyaparItaH khalu bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNA saMkhyeyaM kAlaM yAvad asaMkhyeyA lokAH / saMsAra parItaH khalu bhadanta ! saMsAraparIta iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNAnantaM kAlaM yAvadapArthaM pudgalaparAvarttaM dezonam / aparIttaH khalu bhadanta ! aparito dvividhaH prajJaptaH kAyAparittazca 1 saMsArAparItazca 2 | kAyAparIttaH khalu jaghanyenAntamuhUrtam - utkarSeNAnantaM kAlaM vanaspatikAlaH saMsArAparItto dvividhaH prajJaptaH anAdikovA'paryavasitaH 1 anAdiko vA saparyavasitaH 2 no parIto no aparottaH sAdiko'paryavasitaH / kAyaparottasya jaghanyenAntarmuhUrtam - utkarSeNa vanaspatikAlaH, saMsAraparIttasya nAstyantaram kAyAparItasya jaghanye nAntarmuhUrtam - utkarSeNAsaMkhyeyaM kAlaM pRthivIkAlaH / saMsArAparItasyA - 9 jIvAbhigamasUtra
Page #1402
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU. 144 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1389 nAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram, anAdikasya saparyavasitasya nAstyantaram no parItta no aparIttasyApi nAstyantaram / alpabahukham0 sarvastokAH parIttAH no parIttA no aparIttA anantaguNAH aparIttA anantaguNAH iti ||suu0 14 // ___TIkA-'tattha NaM je se evaM Ahesu tivihA savvajIvA pannattA te evamAhaMsu taM jahA-sammadiTThI-micchAdiTThI-sammAmicchAdiTThI' tatra khalu jIva bheda prastAve yete evamuktavantaH trividhAH sarvajIvAsta evaM-vakSyamANa vacaH kathitavantaH samyaktattvArthazraddhAnAdRSTiryeSAnte samyagdRSTayaH 1 mithyAdRSTayo jIvAjIvAdi dRSTimantaH 2 samyagmithyAdRSTayo (mizradRSTayo vA) / 'sammadiTThI NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi' samyagdRSTayaH khalu bhadanta ! samyagdRSTiriti kiyaciraM trividha sarvajIva vaktavyatA'tattha NaM je te evamAhaMsu tivihA savvajIvA pnnnnttaa'-ityaadi| TIkArtha-gautama ko prabhu aba aisAsamajhAte haiM-he gautama ! koi apekSA sarvajIva tIna prakAra ke haiM aisA pratipAdana kiyA gayA hai unhoMne isa sambandha meM aisA spaSTIkaraNa kiyA hai-'taM jahA-sammaddiTThI, micchAdiTThI' jinakI dRSTi tattvArtha zraddhArUpa hai aise ve jIva samyagdRSTi tattvArtha zraddhAna ke prati jinakI dRSTi mithyA hai ve mithyAdRSTI aura jinakI dRSTi tatvArtha zraddhAna ke prati ubhayarUpa vAlI hai ve samyagmithyAdRSTi jIva haiM inakA dUsarA nAma mizradRSTi bhI hai 'sammadiTThINaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! samyagdRSTi samyagdRSTirUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! trividha sarvajIvana vaktavyatA'ttth Na je te eva mAsu tivihA savva jIvA paNNattA' tyAhi / TIkArya--have gautama svAmIne prabhuzrI evuM kahe che ke-he gautama ! keI apekSAthI saghaLA je traNa prakAranA che, tevI rItanuM pratipAdana karavAmAM Avela che. teoe A saMbaMdhamAM A pramANe spaSTIkaraNa karela cha. 'taM jahA sammaddiTTI ya micchAdiTrI ya' bhanI haTI tatvAtha zraddhAna35 che. evA te ja samyaphadaSTi ane tatvArtha zraddhAnanA pratye jemanI dRSTi mithyA che teo mithyASTi tathA jemanI daSTi tatvArtha zraddhAnanA pratyeka banne prakAra vALI che teo samyakRmithyAdaSTi jIva che. tenuM bIjuM nAma bhiTa 5 che. 'sammadiTThINaM bhaMte ! kAlao kevaccira hoI' he sagavan ! samyaphadaSTi, samyagU paNAthI keTalA kALa sudhI rahe che ? A praznanA uttara jIvAbhigamasUtra
Page #1403
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre kAlato bhavati ? 'goyamA ! sammAdiTThI duvihe panatte taM jahA-sAdIe vA apajjavasie' bhagavAnAha-gauta ! samyagdRSTi vividhaH tadyathA-sAdikovA'paryavasitaH-kSAyika samyagdRSTi 1 'sAdIe vA sapajjavasie' sAdiko vA saparyavasita:-kSAyopazamikAdi samyagdarzanI,'tattha NaM je te sAdIe sa pajjavasie se jahanneNaM aMtomuhuttaM' tayormadhye yo'sau sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenA'ntarmuhUrtam karmapariNAma vaicitrye tAvatkAlArvA punarmithyAtvagamanAt, 'ukkoseNaM chAvaDiM sAgarovamAI' sAiregAiM utkarSeNa SaT paSTiH sAtireka sAgaropamANi tato'nantaraM sammadiTThI duvihe paNNatte' he gautama ! samyagdRSTi do prakAra kA kahA gayA hai 'taM jahA' jaise-'sAie vA sapajjavasie, sAie vA apajja vasie' sAdi aparyavasita 1 aura sAdi saparyavasita 2 inameM jo sAdi aparyavasita samyagdRSTi jIva hai vaha kSAyika samyagdRSTi jIva hai aura sAdika saparyavasita jo jIva hai vaha kSAyopazamika Adi samyagdRSTi jIva hai 'tatthaNaM je se sAie sapajjavasie se jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM chAvaTi sAgarovamAiM sAiregAI' inameM jo sAdika saparyavasita jIva hai vaha jaghanya se eka antarmuhUrta taka aura utkRSTa se kucha adhika 66 sAgaropama taka samyagdRSTi rUpa se rahatA hai jaghanya samaya vyatIta ho jAne ke bAda karma pariNAma kI vicitratA se vaha punaH mithyA dRSTi ho jAtA hai tathA jo utkRSTa samaya kahA gayA hai usakA tAtparya aisA hai ki itane kAla ke bAda kSAyopazamika samyagdarzana chUTa jAtA prabhuzrI he cha -'goyamA ! sammadiTThI duvihe paNNatte' 3 gautama ! sabhyaSTi apame praa2n| havAmAM mAvyA cha. 'taM jahA' ma -'sAie vA sapajjavasie, sAie vA apajjavasie' sAhasa5 pasita 1 mana mAha myvasita re temAM je sAdi aparyAvasita samyagdaSTi jIva che. te kSAyika samyagdaSTi jIva che. ane sAdi saparyavasita je jIva che. te kSApazamika vigere sabhyaSTi 01 cha. 'tattha NaM je se sAie sapajjavasie se jahaNNeNaM aMtomuhatta ukkoseNaM chAvaDhi sAgarovamAI' tebha re sA sapa pasita 1 che. te jaghanyathI eka aMtamuhUta paryanta ane utkRSTathI kaMIka vadhAre 66 chAsaTha sAgaropama paryanta samyaphadaSTi paNAthI rahe che. jaghanya samaya vItI gayA pachI karma pariNAmanI vicitratAthI te pharIthI mithyASTi thaI jAya che. tathA je utkRSTa samaya kahevAmAM Avela che, tenuM tAtparya evuM che kesettmaa 5 pachI kSAyA5zabhi sabhyaza na thUTi naya che. 'micchAdidvI tivihe jIvAbhigamasUtra
Page #1404
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.144 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1391 niyamena kSAyopazamika samyagdarzanApagamAt / 'micchAdiTThI tivihe pannatte, taM jahA-sAie vA sapajjavasie-aNAdIe vA apajjavasie, aNAdIe vA sapajjavasie tattha NaM je te sAdIe sapajjasie-se jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM aNataM kAlaM jAva avaDa poggala pariyaTTa desUrNa midhyAdRSTi strividhaH prajJaptaH sAdiko vA saparyavasitaH 1 anAdikovA'paryavasitaH 2 anAdiko vA saparyavasitaH 3, tatra yo'sau sAdi saparyavasitaH sa jaghanyenAntarmuhUrtam etAvatkAlena punaH kasyA'pi samyagdarzanasya lAbha sambhavAt / utkarSeNAnantaM kAlam anantA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetrato'pArdhaM pudgalaparAta dezonam pUrvapratipanasamyaktvasyaitAvatkAlAdUrdhva bhUyopyavazyaM samyaktvalAbhAt pUrva samyaktvaprabhAveNa saMsArasya hai 'micchAdiTThI tivihe paNNatte' mithyAdRSTi jIva tIna prakAra kA kahA gayA hai 'sAie vA sapajjavasie, aNAdIe vA apajjavasie aNAdIe vA sapajjavasie' eka sAdi saparyavasita mithyAdRSTi, dUsarA anAdi aparyavasita mithyAdRSTi aura tIsarA anAdi saparyavasita mithyAdRSTi inameM jo sAdi saparyavasita mithyAdRSTi jIva hai vaha jaghanya se eka antarmuhUrta taka aura utkRSTa se anantakAla taka mithyAdRSTi banA rahatA hai jaghanya kAla kA eka antarmuhUrta isalie kahA gayA hai ki itane samaya ke bAda kisI 2 mithyAdRSTi jIva ko samyagdarzana kA lAbha ho jAtA hai utkRSTa anantakAla meM kAla kI apekSA ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai tathA kSetra kI apekSA kucha kama ardha pudgala parAvarta kAla samApta ho jAtA hai / pUrva meM jisane samyagdarzana prApta kara liyA hai paNNatte' bhithyATa 1 ja 42 // 4vAmAM mAvesa che. 'sAie vA sapajjavasie aNAdIe vA apajjavasie aNAdIe vA sapajjavasie' me sAta saparyAvasita mithyASTi, bIjA anAdi aparyavasita mithyASTi ane trIjA anAdi saMparyavasita mithyAdRSTi. temAM je sAdi saparyavasita mithyASTi jIva che. te jaghanyathI eka aMtamuhUrta sudhI ane utkRSTathI anaMtakAla sudhI mithyAdaSTi banela rahe che. jaghanya kALanuM aMtarmuhUrta ethI kahyuM che ke-eTalA samayanI pachI kaI kaI mithyASTi jIvane samyagdarzanano lAbha thaI jAya che. utkRSTa anaMta kALamAM kALanI apekSAthI anaMta utsapiNi ane anaMta avasapiNi samApta thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI kaMIka ochA ardha pugala parAvarta kALa samApta thaI jAya che. pahelAM jeNe samyam darzana prApta karI lIdhela hoya evA jIvane eTalA kALa pachI pharIthI ava jIvAbhigamasUtra
Page #1405
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1392 jIvAbhigamasUtre parittIkaraNAt iti / 'sammAmicchAdiTThI jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM aMtomuhutta samya midhyAdRSTirjaghanyotkarSAbhyAmantarmuhUrtam samyag mithyAdarzanakAlasya svabhAvata evaitAvanmAtrasvAt, navaraM jaghanyAdutkRSTapadamadhikaM jJAtavyam / sammadihissa aMtaraM sAiyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' samyagdRSTerantaram sAdyaparyavasita samyagTaSTerantaraM nAsti aparyavasitatvAt 'sAdIyassa sapajjavasiyassa jahaNeNaM aMtomuhutta' ukkoseNaM anaMta kAlaM jAva AvaDU poggala pariyahaM sAdisaparyavasitasya jaghanyenAmuhUrtam utkarSeNAnanta kAlam anantA utsarpiNyavasarpiNyaH aise jIva ko itane kAla ke bAda punaH avazya hI samyagdarzana kA lAbha ho jAtA hai / kyoMki aise jIva kA pUrva pratipanna samyaktva ke prabhAva se saMsAra maryAdita ho jAtA hai / 'sammAmicchAdiTThI jahanneNaM aMtomuhuttaM ukko seNaM aMtomuhuttaM' samyag mithyAdRSTi jIva jaghanya se eka antarmuhUrta taka aura utkRSTa se bhI eka antarmuhUrta taka samyagamithyA dRSTi rUpa se rahatA hai parantu utkRSTa kA jo antarmuhUrta hai vaha jaghanya antarmuhUrta se baDA hai antara kathana -' sammadiTThissa aMtaraM sAiyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' sAdi aparyavasita samyagdRSTi kA antara aparyavasita hone ke kAraNa nahIM hotA hai 'sAdIyassa sapajjavasiyassa jaha0 aMtomu0 ukko0 anaMta kAlaM jAva ava poggalapariyaha' jo samyagdRSTi jIva sAdi saparyavasita hotA hai usakA antara jaghanya zyaja samyagdananA lAbha thaI jAya che. kema ke evA jIvane pUrva prApta thayela samyaktvanA prabhAvathI saMsAra maryAdita thai jAya che. 'sammAmicchAdiTThI jahaNeNaM atomuhuttaM ukkoseNaM atomuhuttaM' sabhyag mithyAdaSTi jIva jaghanyathI eka aMtarmuhUta panta ane utkRSTathI paNa ekaja aMta`hU sudhI sabhyamithyAdaSTi paNAthI rahe che. paraMtu utkRSTanuM je aMtarmuhUta che. te jaghanya aMtarmuhUta thI meTuM che. aMtaradvAranu` kathana- 'sammadiTTissa aMtaraM sAiyassa vasita samyagdRSTi kavane aMtara yassa sapajjavasiyamsa jahaNaNeNaM aMto poggalapariyaTTe' ? sabhyagdRSTi va sAhi jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanuM hoya che. apajjavasiyassa natthi aMtaraM' sAhi vyartha - aparyavasita hovAthI hotu nathI. 'sAdImuhutta ukkoseNaM anaMtaM kAlaM jAva apaDhauM saparyavasita hoya che. tenu' aMtara ane utkRSTathI anaMtakALa sudhInu jIvAbhigamasUtra
Page #1406
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 144 sarvajIvAnAM 1393 dhya kAlataH kSetrato'pArtha pudgalaparAvartam / mithyAdRSTeH khalu bhadanta ! kiyantaM kAlamantaram ? gautama ! 'micchAdissi aNAdIyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM aNAdIyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM' midhyAdRSTikADanAdikA'paryavasitasya nAstyantaram aparityAgAt anAdi saparyavasitamidhyAdRSTernAstyantam anyathA'nAditvA'yogAt / 'sAiyassa sapajjavasiyasa janneNaM aMtomutta ukko seNaM chAvahiM sAgarobamAI sAiregAI' sAdi saparyavasitasya jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa SaT paSTiH sAgaropamANi sAtirekANi, samyagdarzanakAla eva mithyAdarzanasyAntaram prAya: / 'sammAmicchAdiTThissa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukko seNaM aNaMttaM kAlaM jAva avaDa poggala - se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se ananta kAla taka kA hotA hai isa anantakAla meM ananta utsarpiNI kAla aura anantaavasarpiNI kAla samApta ho jAtA haiM tathA kSetra kI apekSA ardhapudgala parAvarta rUpa kAla samApta ho jAtA hai 'micchAdiTThissa aNAdIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' jo mithyAdRSTi jIva anAdi aparyavasita hai usakA antara nahIM hotA hai 'aNAdIyasa sajja - vasiyassa natthi aMtaraM' tathA jo mithyAdRSTi anAdi saparyavasita hai usake bhI antara nahI hotA hai parantu jo mithyAdRSTi 'sAiyassa sapajjavasiyassa' sAdi saparyavasita hai usakA antara ' jahanneNaM aMtomuhataM ukko seNaM chAvahiM sAgarovamAI sAiregAI' jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se kucha adhika 66 sAgaropama kA hotA hai / samyagdarzana kAla meM hI mithyAdarzana kA antara hotA hai samyagdarzana kA kAla jaghanya se aura 'utkRSTa se itanA kahA hAya che. A anaMtakALamAM anaMta utsarpiNIkALa ane anaMta avasarpiNI kALa samApta thai jAya che. tathA kSetranI apekSAthI a pugala parAvarUpa Aja samApta thA laya che. 'micchAdiTThissa aNAdIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' ne mithyAdRSTi lava manAhi aparyavasita chetene tara hetu nathI. 'aNAdIyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM' tathA ne mithyAdRSTi manAhi saparyavasitachetene pazu a Mtara hotu nathI, paraMtu ne mithyAdRSTi 'sAiyassa sapajjavasiyassa' sAhi saparyavasita che tenu tara 'jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM chAvaTThi sagarovamAI sAiregAI' dhanyathI me aMtarabhuhUrta hoya che. ane utkRSTathI kaMIka vadhAre 66 chAsaTha sAgaropamanu hoya che. samyagdarzana kALamAMja mithyAdarzananuM a Mtara hAya samyagdananA kALa jaghanyathI ane utkRSTathI eTaleAja kahevAmAM Avela che. 'sammAmicchAdiTThassa jahaNeNaM che. jI0 175 jIvAbhigamasUtra
Page #1407
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1394 jIvAbhigamasUtra pariyaTTa desUrNa' samyagamithyAdRSTeH khalu bhadanta ! gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSato'nantaM kAlaM yAvad dezonA'SArdhapudgalaparAvarta tato muktiH| 'appAbahuyaM0' eteSAM khalu katare katarebhyo'lpAH ? gautama ! 'savvatthovA sammAmicchAdiTThI-sammadiTThI aNaMtaguNA-micchAdiTThI aNaMtaguNA' sarvastokAH samyagmithyAdRSTayaH 1 samyagdRSTayo-mithyAdRSTayazvA'nantaguNAH samyagmidhyAhaSTayapekSayA'nayorAnantyAt iti / 'ahavA-tivihA savvajIvA pannatA taM jahAgayA hai 'sammAmicchAdihissa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aNaMta kAlaM jAva avaTuM poggalapariyaha desUrNa' samyamithyAdRSTi jIva kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTase anantakAla kA hai yAvat kucha kama ardhapudgala parAvarta kA hai jaba samyamithyAdarzana se patita hone ke bAda jIva punaH eka antarmuharta Thaharakara puna: samyag mithyAdarzana prApta kara letA hai usa apekSA yaha jaghanya antara isakA kahA gayA hai tathA utkRSTa antara ke bAda niyama se jIva kI mukti ho jAtI hai| inake alpabahutva kA vicAra'appA bahuyaM inameM 'savvatthovA sammAmicchAdiTThI' saba se kama samyagramithyAdRSTi jIva hai 'sammadiTThI aNaMtaguNA' inakI apekSA samyagdRSTi jIva anantaguNeM adhika hai / micchAdiTThI aNaMtaguNA' aura inakIapekSA mithyAdRSTi jIva anantaguNeM adhika haiN| samyagdRSTiyoM ko jo anantaguNA kahA gayA hai vaha siddhoM kI apekSA se kahA gayA hai aMtomuhattaM ukkoseNaM aNaMtaM kAla jAva avaDDha poggalapariyaTTa desUNaM' sabhya mithyAdaSTi jIvanuM aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM che ane utkRSTathI anaMtakALanuM aMtara che. yAvat kaMIka ochuM ardha pugala parAvartanuM hoya che. jyAre samyakRmithyAdazanathI patita thayA pachI jIva pharIthI eka aMtahUrta paryanta rahIne pharIne samyaphamithyAdarzana prApta karI le che. e apekSAthI A jaghanya aMtara kahevAmAM Avela che. tathA utkRSTa aMtara pachI niyamathI jIvanI mukti thaI jAya che. va temanI maha5 mapaNAnI viyA2 42vAmAM Ave che. 'appA bahuyaM' tabhA 'savvatyovA sammAmicchAdidI' sauthI soch| sabhya mithyATi 1 cha 'sammAdidvI aNaMtaguNA' mane tenA 42ta sabhyaSTi 1 2mana padhAre cha. 'micchAdiTThI aNataguNA' mane tenA 42i mithyaSTi 01 manatA vadhAre che. samyapha dRSTine je anaMtagaNa kahyA che. te siddhonI apekSAthI jIvAbhigamasUtra
Page #1408
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.144 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1395 parittA-aparittA no parittA no aparittA' athavA prakArAntareNa sarvajIvA vividhAH prajJaptAH-parIttA:-alpasaMsAravantaH 1 aparIttAH pUrvasmAdviparItAH 2 kecana no parIttAH no aparIttAH saMsAriNo'saMsAriNazca vyAkhyAtapUrvAH / 'paritte NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi-paritte duvihe pannatte-kAyaparitte yasaMsAraparitte ya' parIttaH khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciram gautama ! parItto dvividhaH-kAyaparIttaH 1 saMsAra parIttazca 2 kAyaparIttaH kAlataH kiyacciraM bhavati bhadanta ? gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM asaMkhenaM kAlaM jAva asaMkhejjA loyA' jaghanyenAntarmuhartam utkarSato'saMkhyeyaM kAlam asaMkhyeyA aura mithyAdRSTiyoM ko jo anantaguNA kahA gayA hai vaha vanaspatikAyikoM kI apekSA se kahA gayA hai / 'ahavA tivihA savvajIvA paNNattA' athavA-isa prakAra se bhI samasta jIva tIna prakAra ke kahe gaye haiM-jaise-'parittA, aparittA, no parittA, no aparittA' jinakA saMsAra alpa hotA hai ve paritta jIva haiM inase viparIta aparitta jIva haiM aura jo na paritta haiM aura na aparitta haiM / 'paritteNaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi he bhadanta ! paritta jIva parittarUpa meM kaba taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'paritte duvihe paNNatte' he gautama ! paritta jIva do prakAra ke kahe gaye haiM 'kAyaparitte ya saMsAraparitte ya' eka kAyaparitta aura dUsare saMsAra paritta 'kAyaparitteNaM bhaMte ! jaha aMto0 ukkoseNaM asaMkhejja kAlaM jAva asaMkhejjA logA' he bhadanta ! kahevAmAM Avela che. ane mithyASTiyAne anaMtagaNA kahayA che te vanaspatiyionii apekSAthI 4AmA mAvasa cha. 'ahavA tivihA savvajIvA paNNattA' athavA A rIte paNa saghaLA jIvo traNa prakAranA kahevAmAM Avela che. jema -parittA, aparittA, no parittA, no aparittA' bhne| saMsAra sa85 hAya che, te paritta jIva kahevAya che. tenAthI bhinna aparitta jIva che. ane jeo paritta paNa nathI ane aparitta paNa nathI teo ne paritta aparit upAya che. 'paritteNaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' he bhagavan paritta jIva paritta paNAthI keTalA kALa sudhI rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI Dache hai --paritte duvihe paNNatte' he gautama ! paritto nA 4vAmAM mAvesA che. 'kAya paritte ya saMsAraparitte ya' me yatti ane pIna sasA2 paritta 'kAyaparitteNaM bhaMte ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM asaMkhejja kAlaM jAva asaMkhejjA logA' sAvan ! 2 mA 4Aya paritta cha ta jayaparitta jIvAbhigamasUtra
Page #1409
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1396 jIvAbhigamasUtre utsarpiNyavasayiNyaH kAlataH kSetrato'saMkhyeyA lokAH tathA ca pratipRthivIkAla:ayaM bhAvaH - pRthivyAdi pratyekazarIrakAlaH, tata UrdhvaM niyamataH saMsAriNaH sAdhAraNabhAvAt iti / 'saMsArapariNaM bhaMte ! saMsAra pariteti kAlao kevacciraM hoi ?' saMsAraparItaH kAlataH khalu bhadanta kiyacciraM bhavati ? gautama ? ' jahanneNaM aMtomuhuttaM ukko seNaM anaMtaM kAlaM jAva avaDU poggalapariyaDa' deNaM' jaghanyato'ntamuhUrtam utkRSTato'nantaM kAlam anantA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlAt kSetra jo kAyaparita hai vaha kAyaparita rUpa meM kAla kI apekSA kaba taka rahatA hai ? uttara meM prabhu prabhu kahate hai - he gautama ! vaha jaghanya se eka antarmuhUrta taka aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla taka yAvat asaMkhyAta loka taka rahatA hai tAtparya aisA hai jo kAyaparita hai vaha sAdhAraNa se pattoM meM eka antarmuhUrta taka raha kara bAda meM sAdhAraNoM meM calA jAtA hai usakI apekSA se eka antarmuhUrta kA kAla kahA gayA hai aura utkRSTa se jo kAla kahA gayA hai vaha pRthivI kAla haiM yaha pRthivI Adi pratyeka zarIra kA kAla hai isake bAda vaha sAdhAraNa ho jAtA hai 'saMsAraparite NaM bhaMte ! saMsAra paritetti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! saMsAra parItta kitane kAla taka saMsAra paristarUpa se rahatA hai : uttara meM prabhu kahate haiM- 'jaha0 aMto0 ukkoseNaM anaMtaM kAlaM jAba abaDUM poggalapariyahUM deNaM' he gautama! 'saMsAra parIta jaghanya se eka antarmuhUrta taka aura utkRSTa se ananta kAla taka yAvat kucha paNAmAM kALanI apekSAthI kayAM sudhI rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! te jaghanyathI eka aMtamuhUta sudhI ane utkRSTathI asaMkhyAta kALa sudhI yAvat asaMkhyAta leAka sudhI rahe che. A kathananu tAtpa e che ke-je kAyapatti sAdhAraNa paNAthI parittomAM eka aMtamuhUta sudhI rahIne te pachI sAdhAraNAmAM cAlyA jAya che. tenI apekSAthI eka aMtamuhUta nA kALa kahevAmAM Avela che. ane utkRSTathI je kALa kahevAmAM Avela che, te pRthvIkALa che. A pRthvI vigere pratyeka zarIranA kALa che, te pachI te sAdhAraNa manI laya che. 'saMsAraparitteNaM bhaMte! saMsAraparitetti kAlao kevacciraM hoI' he bhagavan saMsAra parIta keTalA kALa paryanta saMsAra parIta paNAthI rahe che ? yA praznanA uttarabhAM anuzrI he che ! 'jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukko seNaM anaMta kAlaM, jAva avaDUDhaM poggalapariyaTTa desUNaM' he gautama! saMsAra parIta dhanyathI eka aMtarmuhUta panta ane utkRSTathI anaMta kAla yAvat kaMika AchA adha jIvAbhigamasUtra
Page #1410
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1397 prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU.144 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam to dezonamapArzvapudgalaparAvarta yAvat tata Urdhva niyamataH siddhigamanam anyathA saMsAraparItatvAyogAt / 'aparite NaM bhaMte !0, aparitte' duvihe paNNatte, kAya aparite ya-saMsAra aparite' aparIttaH kAlataH khalu bhadanta ! kiyacciram 1 gautama ! aparIto dvividhaH prajJaptaH tadyathA - kAyAparIttazca saMsArAparIttazca / tatra kAyAparIttaH sAdhAraNaH, saMsArAparIttaH kRSNapAkSikaH / 'kAya apariteNaM jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM anaMta kAlaM, vaNassaikAlo' kAyA'parittaH khalu bhadanta ! kiyacciraM kAlato bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam[ - tataH paraM kasyApi pratyekazarIre gamanAt / utkarSeNAnanta sa ca vanaspatikAlaH anantA utsarpiNya kama ardha pudgala parAvarta kAla taka rahatA hai / isa ananta kAla meM ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai / tathA kSetra kI apekSA kucha kama ardhapudgala parAvarta samApta ho jAtA hai isake bAda vaha mukti prApta kara letA hai / nahI to vaha saMsAra parItta nahIM ho sakatA hai - 'aparite NaM bhaMte !' he bhadanta ! aparIta kaba taka aparItta avasthA meM rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! 'aparit duvihe paNNatte' aparita do prakAra kA kahA gayA hai 'kAya aparite ya saMsAra aparIte ya' eka kAya aparIta aura dUsarA saMsAra aparita inameM jo sAdhAraNa hotA hai vaha kAya aparitta hai aura jo kRSNa pAkSika hai vaha saMsAra aparita hai 'kAya aparizteNaM jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM anaMtaM kAlaM vaNassa kAlo ' kAyaparitta jaghanya se eka antarmuhUrta taka aura utkRSTa se vanaspati pudgala parAva kAla panta rahe che. A anaMtakAlamAM anaMta utsarpiNIcA ane anaMta avasarpiNayA sAmApta thai jAya che. tathA kSetranI apekSAthI kaMika AchA a pudgala parAva samApta thai jAya che. te pachI te mukti Apta purI se che. nAhItara te saMsAra parIta thA zatA nathI. 'aparittaNaM bhaMte ! he bhagavan aparIta kayAM sudhI aparIta avasthAmAM rahe che? A praznanA uttarabhAM anuzrI uDe che he gautama ! 'aparittai duvihe paNNatte' bhaparIta me prahAranA hevAmAM Ave che. 'kAyaaparite ya saMsAraaparite yo Aya aparIta ane bIjA saMsAra aparIta emAM jee sAdhAraNa hoya che, te DAyaaparIta che, ane lekho kRSNa pAkSi che te saMsAra aparIta che. 'kAya - aparitteNaM jahaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM anaMta kAlaM vaNassaikAlo' prAyaaparIta jaghanyathI eka aMtarmuhUta panta ane utkRSTathI vanaspatikAla pramANa anaMta jIvAbhigamasUtra
Page #1411
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1398 jIvAbhigamasUtre vasarpiNyaH kAlataH kSetrato'nantA lokA asaMkhyeyapula parAvarttAzvAva''likAyAasaMkhyeyo bhAgaH 'saMsArAparitte duvihe pannatte - aNAdIe apajjavasie aNAIe vA sapajjavasie' saMsArAparitto dvividhaH anAdyaparyavasitaH 1 anAdiko vA saparyavasitaH 2 atra prathamo mokSaM na kadApi gantA dvitIyo bhavyavizeSaH / 'no parItto no aparItaH kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! ' No parite No aparitte sAIe apajjavasie' siddha epaH no parIttaH sAdyaparyavasita eva jJeyaH pratipAtA - kAla pramANa ananta kAla taka rahatA hai jo kAyAparIta eka antamuhUrta ke bAda pratyeka zarIra meM janma le letA hai usakI apekSA yaha eka antarmuhUrta kA jaghanya kathana hai- tathA utkRSTa kAla meM ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai kSetra kI apekSA anantaloka samApta ho jAte haiM tathA asaMkhyAta pudgala parAvarta ho jAte haiM - ina pudgala parAvarto kI asaMkhyAtatA AvalikA ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane pradeza hote haiM utanI hotI hai| 'saMsArA parin duvihe paNNatte' saMsArAparItta do prakAra kA kahA gayA hai - eka aNAdIe apajjavasie aNAdIe vA sapajjavasie' anAdi aparyavasita aura dUsarA anAdi saparyavasita ina meM jo anAdi aparyavasita saMsArAparita hai vaha kabhI bhI siddhi ko prApta nahIM karegA parantu jo dUsare vikalpa kA saMsArI parItta hai vaha bhavya hai aura siddhi ko prApta karane vAlA hotA hai 'no parItte no aparItte sAie kALa panta rahe che. je kAyAparIta eka aMtarmuhUta pachI pratyeka zarIramAM janma grahaNa kare che. tenA karatAM A eka aMtarmuhUnu jaghanyathI graMthana karela che. tathA utkRSTa kALamAM anaMta utsarpiNIce ane anaMta avasarpiNiyA samApta thai jAya che. kSetranI apekSAthI anaMta leAka samApta thai jAya che. tathA asaMkhyAta pudgalaparAva thai jAya che. A pudgala parAvartanI asaMkhyA tatA AvalikAnA asaMkhyAtamA bhAgamAM jeTalA pradeze! hAya che. eTalI hAya che. 'saMsArAparit duvihe paNNatte' saMsAra aparIta me prAranA hevAmAM AvelA che. temAM ' 'aNAdIe apajjavasie aNAdIe sapajjavasie' manAhi aparya vasita ane anAdi sapa vasita A be mAM je anAdi apayavasita saMsArAparita che te kAi paNa kALe siddhi prApta karI zakatA nathI. paraMtu je bIjA vikalpavALA saMsAro paritta che, te bhavya che, ane siddhine prApta karavAvALA hoya che. 'no paritte no aparite sAie apajjavasie' he bhagavan ! neno parIta jIvAbhigamasUtra
Page #1412
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.144 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1399 bhAvAt / athAntarameSAmAha-'kAyaparittassa jahanneNaM' ityAdi, 'kAyaparittassa jahanNeNaM aMtomuhuttaM-ukoseNaM vaNassaikAlo' kAyaparIttasya khalu bhadanta ! kiyatkAlamantaram ? gautama ! jaghanye nA'ntarmuhUrta kAyaparIttasya, antarmuhUrta sAdhAraNeSu antarmuharta sthitvA tato bhUyaH pratyekazarIrevAgamanAt / utkarSeNa vanaspatikAlaH, sa cAnantaH kAlaH prAguktasvarUpa eva 'saMsAraparittassa natthi aMtara' nAstyantaramasya saMsAraparItasya, saMsAraparItatvA'pagame punastadabhAvAt / 'kAyApariapajjavasie0' he bhadanta ! jo no parItta no aparitta jIva hai vaha isa rUpa meM kaba taka rahatA hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! no parItta no aparItta siddha hote haiM aura ve isa rUpa meM sAdi aparyavasita hote hai kyoMki isa rUpa se unakA pratipAta nahIM hotA hai| ___antarakathana--'kAyaparittassa jaha0 aMtaraM aMto0 ukkoseNaM vanassaikAlo, saMsAraparittassa Nathi aMtaraM, kAyApari0 jaha0 aMtomu0 ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM puDhavIkAlo' he bhadanta ! kAyaparItta kA antara kitanA hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM ki he gautama ! kAyaparItta kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai kyoMki yaha sAdhAraNa kAyikoM meM eka antarmuhUrta taka raha kara punaH pratyeka zarIra meM janma le letA hai tathA utkRSTa se antara vanaspatikAla pramANa ananta kAla kA hai itane kAla taka sAdhAraNoM meM rahatA hai saMsAra paritta kA antara nahIM hotA hai kyoMki saMsAra parIttatva avasthA ke ane ne aparIta jIva che, te e rIte keTale kALa paryata rahe che A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke he gautama ! ne parata ane ne aparIta siddha hoya che. ane teo A rIte sAdi aparyavasita hoya che. kemake e rUpathI eo pratipanna thaI zakatA nathI. aMtara kALanuM kathana 'kAyaparittassa jahaNNeNaM aMtaraM aMtomuhuttaM' 'ukkoseNaM vaNasaMikAlo saMsAraparittassa Nasthi aMtaraM kAyAparittassa jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM puDhavI kAlo, u bhagavan / parittanu tara sAnu Desa cha ? // praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! kAya parittanuM aMtara jaghanyathI eka aMtarma hUrtanuM che. kemake e sAdhAraNa kAyikamAM eka aMtamuhUrta sudhI rahIne pharIthI pratyeka zarIramAM janma dhAraNa kare che. tathA utkRSTathI aMtara vanaspatikALa pramANa anaMta kALanuM che. ATalA kALa paryanta sAdhAraNamAM rahe jIvAbhigamasUtra
Page #1413
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1400 jIvAbhigamasUtre ttassa jahanneNaM aMtomuhuttaM- ukkoseNaM asaMkhenaM kAlaM puDhavIkAlo' kAyAparIttasya bhadanta !0 praznaH-jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSaNA'saMkhyeyaM kAlaM yAvatpRthivIkAlaH tatra pRthivIkAlaH-pRthivyAdi pratyekazarIrakAla ityartha ityuttaram / 'saMsArAparittassa aNAdIyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' anAdyaparyavasitasaMsArAparittasya nAstyantaram aparyavasitatvAt / 'aNAdIyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM' anAdi saparyavasitasyApyantaraM nAsti saMsArAparItatvApagame punastadabhAbAt / 'no paritta no aparittassa viNasthi aMtaraM' no parItta no aparIttasya sAdyaprApta ho jAne para punaH saMsAra paritatva kA abhAva nahIM hotA hai kyoMki saMsAraparitta mukta hotA hai aura jo mukta ho gayA hai usakA punaH saMsAra meM AnA hotA nahIM hai| he bhadanta ! kAyAparitta kA kitanA antara hai ? uttara meM prabhu ne kahA hai-he gautama ! kAyAparItta kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se pRthivI kAla ke jaisA asaMkhyAta kAla kA hai pRthivIkAla se yahAM pRthivyAdi pratyeka zarIra kAla liyA gayA hai| 'saMsArAparittassa aNAdIyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' anAdi aparyavasita saMsArAparittakA antara nahIM hotA hai kyoMki antara meM paryavasitatA AtI hai-yahAM vaha hai nahIM / 'aNAdIyassa sapajjavasiyassa natthi aMtaraM' isI taraha se anAdi saparyavasita saMsArAparitta kA antara nahIM hotA hai| kyoMki saMsArAparitatva ke apagama meM punaH saMsArAparitatva kI asaMbhavatA hai / 'no parItta noaparIttassa vi Nathi aMtaraM' no parItta che. saMsAra paritanuM aMtara hotuM nathI. kemake saMsAra paritta mukta hoya che. jeo mukta hoya che, teonuM saMsAramAM pharIthI AvavAnuM thatuM nathI. he bhagavana kAyaaparItanuM keTaluM aMtara kahela che? AnA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! kAya aparItanuM aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM che ane utkRSTathI pRthvI kAla paryantanuM arthAt asaMkhyAta kALanuM che. pRthvI kALa 54thI maDIyAM pRthivI vigere pratye shriirn| sevAmAM mAvasa cha. 'saMsAraparittassa aNAdIyassa apajjavasIyassa natthi aMtaraM' manAhi 5 vasita saMsAra parittane aMtara hetuM nathI. kemake aMtaramAM paryavasitapaNuM Ave che. ahIyAM te nathI. 'aNAdAyassa sapajjavasiyasa nathi aMtaraM' me pramANe manA saparyAvasita saMsArAparittane aMtara hotuM nathI. kemake saMsAranA aparitatva paNane apagama thAya tyAre pharIthI saMsArA paritapaNAne asaMbhava hoya che. 'no paritta no aparittassa vi Nasthi aMtaraM' ne| parita bhane nau 255ritane pr| aMtara hotuM nathI. kemake aparyAvasitapaNumAM aMtara hotuM nathI. jIvAbhigamasUtra
Page #1414
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1401 prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 145 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam paryavasitasyApi nAstyantaram aparyavasitatvAt / 'appAbahuyaM' eteSAM katarebhyaH katare'lpA vA bahukA vA vizeSAdhikA vA gautama ! 'savvatthovA parittA' sarvebhyaH stokAH parItAH ubhayeSAM kAyaparIta saMsAraparittAnAM cAlpatvAt 'no parIttA no aparIttA anaMtaguNA' tebhyo no parittA no aparittA anantaguNAH siddhAnAmanantatvAt, 'aparittA anaMtaguNA' pUrvato'parItA anantaguNAH kRSNapAkSikANAm atiprabhUtatvAt iti // sU0 144 || punakhaividhyamAha mUlam -' ahavA savvajIvA tivihA pannattA taM jahA - pajjattagA -apajattagA-no pajattagA no apajjattagA / pajjattage NaM bhate ! jahanneNa aMto muhuta-ukkoseNa sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM / apajjattageNaM bhaMte ! jahanneNaM aMto muhuttaM ukkoseNa aMto muhutta no pajjattae no apajjattae sAdIe apajjavasie / pajjattagassa aMtaraM jahanneNa aMto muhuttaM ukkoseNaM aMto muhut| apajjattagassa aMtaraM jahanneNaM aMto, muhuttaukkoseNa sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM / taiyassa Natthi aMtaraM / appA bahu0 savvatthovA no pajjattagA no apajjattagA anaMtaguNA pajjattagA saMkhijjaguNA | ahavA tivihA aura no aparItta kA bhI antara nahIM hai / kyoMki aparyavasitatA meM antara nahIM hotA hai / alpabahutva kI cintA meM 'savvatthovA parittANo parittA no aparittA anaMtaguNA aparittA anaMtaguNA' sabase kama parIta haiM kyoMki kAyaparItta aura saMsAra parItta alpa haiN| inakI apekSA no parIta no aparIta anantaguNeM adhika haiN| kyoMki siddha anantaguNeM haiM / inakI apekSA aparIta anantaguNeM adhika haiN| kyoMki kRSNapAkSika atiprabhUta haiM // 144 // --- mahyamahutvanA vicArabhAM 'savvatthovA parittA No parittA No aparittA anaMtaguNA aparittA anaMtaguNA' sauthI mochA parita che. bha ayayarita ane saMsAra paritta alpa che. tenA karatAM nA paritta ane nA aparitta anaMta gaNA vadhAre che. kemake-siddho anaMtagaNuA che. tenA karatAM aparita anaMtagaNA vadhAre che. kemake kRSNapAkSika atyaMta vadhAre hAya che. u sU. 144 5 jI0 176 jIvAbhigamasUtra
Page #1415
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1402 jIvAbhigamasUtre savvajIvA pannattA taM jahA suhamA bAyarA no suhamA no bAyarA / suhumeNaM bhaMte ! suhumetti kAlao kevacciraM hoi goyamA / jahanneNa aMtomuhattaM-ukkoseNaM asaMkheja kAla puDhavIkAlo, bAyarA jahanneNa aMto muhattaM ukkoseNaM asaMkhijjaM kAlaM asaMkhijjAo ussappiNI o sappiNIo kAlao khettao aMgulassa asaMkhijjaibhAgo no suhuma no bAyarae sAie apajjavasie / suhamassa aMtaraM bAyarakAlo, bAyarassa aMtaraM suhumakAlo taiyassa no suhuma no vAyarassa aMtaraM nasthi / appAbahu0savvatthovA no suhumA no bAyarA aNataguNA / suhamA asNkhejgunnaa| ahavA tivihA savvajIvA pannattA taM jahA-saNNI asaNNI no sannI no asannI / sannI NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi ? jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhattaM saairegN| asaNNI jahaNaNeNaM aMtomuhattaM ukoseNaM vnnssikaalo| no sannI no asannI sAie apjjvsie| saNNissa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhattaM-ukkoseNaM vaNassai. kAlo, asaNNissa aMtaraM jahaNaNeNaM aMtomuhattaM-ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM / taiyassa natthi aMtaraM / appAbahu0 savvatthovA saNNI no sannI no asaNNI aNaMtaguNA asaNNI aNaMtaguNA / ahavA tivihA sabajIvA pannattA taMjahA-bhavasiddhiyA abhavasiddhiyA no bhavasiddhiyA no abhavasiddhiyA, aNAiyA sapajjavasiyA bhavasiddhiyA, aNAiyA apajjavasiyA abhavasiddhiyA, sAI apajavasiyA no bhavasiddhiyA no abhavasiddhiyA / tiNhapi Nasthi aMtaraM / appAbahu0 savvatthovA abhavasiddhiyA no bhavasiddhiyA no abhavasiddhiyA annNtgunnaa| bhavasiddhiyA annNtgunnaa| ahavA tivihA savvajIvA pannattA-taM jahA-tasA, thAvarA, no tasA, no thAvarA ! dhyA asAdvayAno appAvara jIvAbhigamasUtra
Page #1416
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.145 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1403 tasassa NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi ? goyamA! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM do sAgarIvamasahassAiM sAiregAI thAvarassa saMciTaNA vaNassaikAlo, no tasA no thAvarA sAI apjjvsiyaa| tasassa aMtaraM vaNassaikAlo, thAvarassa aMtara do sAgarovamasahassAiM, No tasathAvarassa patthi aMtaraM / appA baha0 savvatthovA tasA no tasA no thAvarA aNaMtaguNA thAvarA aNaMtaguNA / se taM tivihA savvajIvA pannattA ||suu0 145 // chAyA-athavA trividhAH sarvajIvAH prajJaptAH, tadyathA-paryAptakAH-aparyAptakAH no paryAptakA no apryaaptkaaH| paryAptakaH khalu bhadanta !* jaghanyenAntarmuhUtam utkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / aparyAptakaH khalu bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa antarmuhUrtam no paryApta no aparyAptakaH sAdiko'paryavasitaH / paryAptakasyAntaraM jaghanyenAntarmuhUrtam -utkarSeNAntarmuhUrtam, aparyAtakasya jaghanyenAntamuhUrtam-utkarpaNa-sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / tRtIyasya nAstyantaram / alpabahukham 0 sarvastokA no paryAptaka no aparyAptakAH aparyAptakA anantaguNAH paryAptakAH saMkhyeyaguNAH / athavA trividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-sUkSmAH 1 bAdarAH 2 no sUkSmA no bAdarAH 3 / sUkSmaH khalu bhadanta ! sUkSma iti kAlataH kiyacciraM jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSaNAsaMkhyeyaM kAlaM pRthivIkAlaH / bAdarA jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNAsaMkhyeyaM kAlamasaMkhyeyA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH, kSetrato'gulasyAsaMkhyeyabhAgaH / no sUkSma no bAdarakaH sAdiko'paryavasitaH sUkSmasyAntaraM bAdarakAlaH, bAdarasyAntaraM sUkSmakAlaH, tRtIyasya no sUkSma no bAdarasyAntaraM nAsti / alpabahutvam0 sarvastokA no sUkSmA no bAdarAH, bAdarA anantaguNAH sUkSmA asaMkhyeyaguNAH / athavA trividhAH sarvajIvA prajJaptAH, ta dyathA-saMjJino'saMjJino-no saMjJino no asaMjJinaH, saMjJI khalu bhadanta ! kAlataH0 jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / asaMjJI jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa vanaspatikAlaH, no saMjJI no asaMjJI sAdiko'paryavasitaH saMjJino'ntaraM jaghanyenAntamuhartam utkarSeNa vanaspatikAlaH, asaMjJino'ntaraM jaghanyenA'ntarmuhUrtamutkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam, tRtIyasya nAstyantaram / alpabahukham 0 sarvastokAH saMjJinaH no saMjJi no asaM jJino'nantaguNAH asaMjJino'nantaguNA athavA trividhAH sarvajIvAH prajJaptAH, tadyathAbhavasiddhikAHabhavasiddhikAH no bhavasiddhikA no abhavasiddhikAH / anAdikAH jIvAbhigamasUtra
Page #1417
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1404 jIvAbhigamasUtre saparyavasitA bhavasiddhikAH, anAdikA aparyavasitA abhavasiddhikAH, sAdikA aparyavasitA no bhavasiddhikA no abhavasiddhikAH / trayANAmapi nAstyantaram / alpabahutvam0 sarvastokA abhavasiddhikAH no bhavasiddhikA no abhavasiddhikA anantaguNAH bhavasiddhikA anantaguNAH / athavA trividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-trasAH sthAvarAH no asA no thaavraaH| trasasya khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtamutkarSeNa dve sAgaropamasahasre sAtireke, sthAvarasya saMciTaNA vanaspatikAlaH, no sA no sthAvarAH sAdikA aparyavasitAH / trasasyAntaraM vanaspatikAlaH, sthAvarasyAntaraM dve sAgaropamasahasre sAtireke no basasthAvassyAntaraM nAsti / alpabahUkham0 sarvastokAstrasAH no vasA no sthAvarA anantaguNAH sthAvarA anantaguNAH / ta ete trividhAH sarvajIvAH prajJaptAH sU0 // 145 / / TIkA-'ahavA tivihA savvajIvA pannattA taM jahA-pajjattagA-apajjattagA no pajjattagA no apajjattagA' athavA-pakSAntare saMsAriNo'saMsAriNaH sarve'pi jIvA strividhAH prajJaptAH santi, tadyathA-kecana paryAptakAH 1 aparyAptakAH 2 no paryAptakA no aparyAptakAH 3 tatra-'pajjattagaNaM bhaMte ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM sAgaropamasayapuhuttaM sAirega' paryAptakaH khalu bhadanta ! kiyacciraM0 ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa-sAtireka sAgaropamazatapRthaktvam, tata urdhva niyama 'athavA savva jIvA tivihA pannattA' ityAdi / TIkArtha-athavA-saba jIva isa prakAra se bhI tIna prakAra ke hai jaise-paryAptaka, aparyAptaka, aura no paryAptaka no aparyAptaka inakI kAyasthiti kA vicAra____ 'pajjattage NaM bhaMte ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM' he bhadanta ! paryAptaka jIva paryAptaka rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu gautama se kahate hai-he 'ahavA savva jIvA tivihA paNNattA' tyAha TIkAtha- athavA badhA che A pramANe paNa traNa prakAranA che. jemake paryAptaka, aparyAptaka, ane te paryAptaka, ne aparyApaka kAya sthitine vicAra 'pajjattageNaM bhaMte ! jahaNNeNaM atomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM' he bhagavana paryAptaka jIva paryAptaka paNAthI keTalA kALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne kahe che ke-he gautama! paryApta jIva paryApaka jIvAbhigamasUtra
Page #1418
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.145 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1405 to'paryAptaka bhAvAt, labdhyapekSaM cedaM sUtram, tenA'pArAntarAle upapAtA'paryAkatve'pi na kazciddoSaH / 'apajjattageNaM bhaMte !0 jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM' aparyAptakaH khalu bhadanta ? gautama ! jaghanyotkarSAbhyAmantarmuhUrtam / kizcinmAtraM vaiziSTayam / 'no pajjatta no apajjattae sAIe apajjavasie' no gautama ! paryAptaka jIva paryAptaka rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka aura utkRSTa se kucha adhika sAgaropamazata pRthaktva taka rahatA hai| aparyAptaka avasthA se paryAptakoM meM eka antarmuhUrta taka utpanna hokara punaH aparyAptakoM meM utpanna hue jIva kI apekSA se yaha kathana hai| tathA utkRSTa rUpa meM vaha jIva paryAptakoM meM kucha adhika sAgaropama pRthaktva taka raha sakatA hai aura isake bAda vaha aparyAptakoM meM utpanna ho jAtA hai| yaha sUtra labdhi kI apekSA se kahA gayA hai 'apajjattageNaM bhaMte ! jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM aMtomuhutta' he bhadanta ! aparyAptaka aparyAptaka rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! aparyAptaka aparyAptaka rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka aura utkRSTa se bhI eka antarmuhUrta taka rahatA hai / kyoMki aparyApta labdhi kA jaghanya aura utkRSTa kAla itanA hI hotA hai| parantu utkRSTa kA jo antarmuharta hai vaha jaghanya ke antarmuhUrta se kucha viziSTa hotA hai / 'no pajjattano apajjattae sAdIe apajjavasie' jo no paryAptaka no aparyAptaka paNathI ochAmAM ochA eka aMtamuhUrta paryanta ane utkRSTathI kaIka vadhAre sAgaropama zata pRthakatva paryanta rahe che. aparyAptaka avasthAmAMthI paryAptakamAM eka aMtamuhUrta sudhI utpanna thaIne pharIthI paryAptakemAM utpanna thayelA janI apekSAthI A kathana karavAmAM Avela che. tathA utkRSTapaNathI e jIva paryAptakamAM kaMIka vadhAre sAgarepama pRthakatva paryanta rahI zake che. ane te pachI te apa takemAM utpanna thaI jAya che, A kathana sUtra labdhinI apekSAthI kahevAmAM bhAva cha. 'apajjattagaNaM bhaMte ! jahaNNeNaM atomuhuttaM ukkoseNa aMtomuhatta' hai bhagavad aparyAptaka, aparyAptakapaNuthI keTalA kALa paryata rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! aparyAptaka, aparyAptakapaNAthI ochA mAM ochA eka aMtamuhUrta sudhI ane vadhAremAM vadhAre paNa eka ja aMtamuhUrta paryanta rahe che. kemake-aparyAptaka labdhine jaghanya ane utkRSTa kALa eTale ja hoya che. paraMtu utkRSTanuM je aMtamuhUrta che te jaghanyanA aMtabhuitthii 3 ghAre DAya che. 'no pajjatta no apajjattae sAdIe apajjavasie' jIvAbhigamasUtra
Page #1419
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1406 jIvAbhigamasUtre paryAptaka no aparyAptakaH sAdiko'paryavasitaH ubhaya pratiSedhavartI siddhaH sa ca sAdiraparyavasita eveti / atheSAmantaram 'pajjattagassa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM' paryAptakasya khalu bhadanta ! kim ? gautama ! ubhAbhyAma ntarmuhUrtam aparyAptakakAla eva hi paryAptakasya antaram, aparyAptakAlazca jaghanyata utkarSatazcAntarmuhUrtam , 'apajattagassa jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAirega' aparyAptakasyAntarmuhUrtam sAtirekasAgaropamazatapRthaktvaM gautama ! ubhAbhyAM jaghanyotkRSTAbhyAM viddhi / 'taiyassa Natthi aMtaraM' tRtIyasya nAstyantaraM no paryAptaka no aparyAptakasya / 'appAbahu0' siddha jIva hai usakA usa rUpa se rahane kA kAla sAdi aparyavasita hai kyoMki no paryAptaka no aparyAptaka siddha hI hote haiM / ____ antara kathana-'pajjattagassa aMtaraMjahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM aMtomu0' he bhadanta ! paryAptaka kA antara kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate hai he gautama ! paryAptaka kA antara jaghanya aura utkRSTa se eka eka antarmuhUrta kA hI hai kyoMki aparyAptaka kA kAla hI paryAptaka kA antara hotA hai / 'apajjattagassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgaropamasayapuhuttaM sAiregaM' he bhadanta ! aparyAptaka kA antara kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! aparyAptaka kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se kucha adhika sAgaropamazata pRthaktva kA hai / kyoMki paryAptaka kA kAla jaghanya aura utkRSTa se itanA hI kahA gayA hai| 'taiyassa natthi aMtaraM no pryaaje no paryAptaka ane ne aparyAptaka siddha jIva che teone te rUpe rahevAne kALa sAdi aparyAvasita che kemake-ne paryAptaka ne aparyAptaka siddha ja hoya che. matAranu 4thana / 'pajjattagassa aMtaraM jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM' he bhagavan ! paryAptakano aMtarakALa keTaluM hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! paryAptakanuM aMtara jaghanya ane utkRSTathI eka eka aMtarmuhUrtanuM ja che. bha-aparyApana 401 paryApsanu mata2 DAya che. 'apajjattagAsa jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM saMgarovamasayapuhuttaM sAirega' hu sAvan ! 25paryAptIna aMtara keTaluM hoya che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! aparyAptakonuM aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM ane utkRSTathI kaMIka vadhAre sAgaropamazata pRthaphatvanuM che. kemake-paryAptakane kALa jaghanya ane utkRSTathI meTA apAmA mAveza cha. 'taiyassa natthi aMtaraM' trI na paryAta jIvAbhigamasUtra
Page #1420
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.145 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1407 savvatthovA no pajataga no apajjattagA' alpabahutve sarvastokAstRtIya pakSagAH no paryAptaka no aparyAptakAH / 'apajjattA aNaMtaguNA' aparyAptakA anantaguNA jJeyAH nigodajIvAnAmAnastyAt / 'pajjattagA saMkhejjaguNA' paryAptakAH pUrvA'pekSayA saMkhyeyaguNA adhikAH / 'ahavA tivihA savyajIvA pannattA' taM jahA-muhumA bAyarA no muhumA no bAyasa' pakSAntareNApi strividhAH tadyathA taka no aparyAptaka jIva kA antara nahIM hotA hai| kyoMki aparyavasita avasthA meM antara hone kA abhAva rahatA hai| alpabahutva kA vicAra-'savvatthovA no pajjatta no apajjattagA apajjattagA aNaMtaguNA pajjattagA saMkhejaguNA' saba se kama no paryAtaka no aparyAptaka jIva hai inakI apekSA aparyAptaka anantaguNeM adhika haiM inakI apekSA paryAptaka saMkhyAtaguNe adhika haiM / no paryAtaka no aparyAptaka jIvoM ko jo sabase kama kahA gayA hai vaha zeSa jIvoM kI apekSA siddhoM kA kama honA hai aparyAptakoM ko jo anantaguNA kahA gayA hai vaha nigoda jIvoM meM aparyAptaka anantAnanta sadA vidyamAna rahane ke kAraNa kahA gayA hai paryAptakoM ko jo saMkhyAtaguNA kahA gayA hai vaha sUkSmoM meM sAmAnya se aparyAptakoM kI apekSA paryAptaka saMkhyAtaguNeM adhika pAye jAte haiM isaliye kahA gayA hai| 'ahavA tivihA savvajIvA paNNattA taM jahA' athavA-isa rIti se samasta jIva 3 prakAra ke haiM-'suhumA, bAyarA, no suhamA no bAyarA' no aparyAptaka jIva che tenuM aMtara hotuM nathI. kemake aparyAvasita avasthAmAM aMtara havAne abhAva rahe che. a95bahatvano vicAra 'savvatthovA no pajjatta no apajjattagA, apajjattagA aNaMtaguNA, pajjattagA saMkhejjaguNA' sauthI ch| n| yati n| 255ryAta cha. tenA 2di aparyApaka anaMtagaNo vadhAre che, tenA karatAM paryAptaka saMkhyAlagaNA vadhAre che. ne paryAptaka ne aparyAptaka jIvone sauthI ochA kahevAmAM AvelA che. te bAkInA jIvanI apekSAthI siddha ochA hovAthI kahela che. aparyApakone je anaMtagaNa kahevAmAM Avela che. te nigoda jIvomAM aparyAptaka anaMtAnaMta sadA vidyamAna rahevAnA kAraNathI kahevAmAM Avela che. paryAptakone je saMkhyAta gaNuM kahevAmAM Avela che te sUmamAM sAmAnya paNAthI aparyAptakanI apekSAthI paryAptake saMkhyAtagaNuM vadhAre maLI Ave che tethI tema kahevAmAM Avela cha. 'ahavA tivihA savvajIvA paNNattA' 2424 // 2 // rIte 575 saghaNA ch| jIvAbhigamasUtra
Page #1421
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1408 jIvAbhigamasUtre sUkSmAH 1 bAdarAH 2 no sUkSmA no bAdarAH 3 / 'muhumeNaM bhaMte ! suhumetti kAlao kevacciraM hoi ? jahanneNaM aMtomuhatta-ukkoseNaM asaMkhijjaM kAlaM puDhavIkAlo' sUkSmaH khalu bhadanta ! sUkSmatvena kiyacciraM kAlataH gautama ! jaghanyena antarmuhUrttam tata UrdhvaM punarapi bAdareSu kasyA'pi AgamanAt, utkarSatazcA'saMkhyeyaM kAlaM pRthivIkAlaH / 'bAyarA jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM asaMkhejja kAlaM asaMkhejjAo ussappiNIosappiNIo kAlao' bAdarA antarmuhUrta jaghanyena, tadanantaraM kasyacid bhUyo'pi sUkSmeSu gamanAt, utkarSeNA'saMkhyeyaM kAlam asaMkhyeyA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH 'khettao aMgulassa asaMkhejjaisUkSma bAdara aura no sUkSma no bAdara kAyasthiti vicAra-'suhame gaM bhaMte ! suhumetti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! sUkSma sUkSma rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM saMkhijjaM kAlaM puDhavikAlo' sUkSma jIva sUkSma rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika pRthivIkAla ke jaise asaMkhyAta kAla taka rahatA hai isa asaMkhyAta kAla meM asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta ava. sapiNiyAM samApta ho jAtI hai aura kSetra kI apekSA asaMkhyAta loka samApta ho jAte haiM / 'vAyarA-jahaNNeNaM aMtomu0 ukkoseNaM asaMkhijja kAlaM asaMkhijjAo ussappiNI osappiNIo kAlao, khettao aMgulassa asaMkhijjaibhAgo' he bhadanta ! bAdara jIva bAdara rUpa se 3 prA2nA DAya che. 'suhumA, bAyaga, no suhumA no bAyarA' sUkSma, mAha2 ane no sUkSma ane te bAdara, yasthitinu thana 'suhame NaM bhaMte ! suhumetti kAlao kevacciraM hoI' 3 lAvan ! sUkSma sUphamapaNathI keTalA kALa sudhI rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che - gautama ! 'jahaNNeNaM aMtomuhuttaM; ukkoseNaM saMkhijjaM kAlaM puDhavi kAlo' sUkSma jIva sUmapaNAthI ochAmAM ochA eka aMtamuhUta paryanta ane vadhAremAM vadhAre pRthvIkALa pramANe asaMkhyAta kALa paryanta rahe che. A asaMkhyAta kALamAM asaMkhyAta utsapiNi ane asaMkhyAta avasarpiNI samApta thaI seya. mane kSetranI apekSA asaNyAta samAsa tha ya che. 'bAyarA jahaNNeNaM aMtomuhutta ukkoseNaM asaMkhijjaM kAlaM asaMkhijjAo ussappiNI osappiNIo kAlao, khettao aMgulassa asaMkhejjaibhAgo' he lagavan ! mA42 71 bAdarapaNAthI keTalA kALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhu kahe che jIvAbhigamasUtra
Page #1422
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.145 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1409 bhAgo' kSetratoM'gulasyA'saMkhyeyabhAgaH tata UvaM niyamataH saMsAriNaH sUkSma gamanam / 'no suhuma no bAyarae sAie apajjavasie' ubhaya-pratiSedhavartI siddha eva ca saadypryvsitH| atha sUkSmatve'ntaramAha-'su humassa aMtaraM bAyarakAlo' sUkSmajIvAnAM kiyantaM kAlamantaraM bhadanta ! gautama ! bAdarakAlaH sa ca jaghanyato'ntarmuhUrtam utkarSato'saMkhyeyakAlam asaMkhyeyA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetrato'saMkhyeyA lokAH / kitane kAla taka rahate haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM ? he gautama ! bAdara jIva bAdara rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahate haiM aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla taka rahate haiM isa asaMkhyAta kAla meM asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai tathA kSetra kI apekSA aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane pradeza hote haiM utane yahAM utsarpiNI avasarpiNI kAla ho jAte haiN| 'no suhumA no bAdarA sAie apajjavasie' tathA-jo no sUkSma aura no bAdara jIva haiM unakA usa rUpa meM rahane kA kAla sAdi aparyavasita hai aise ve jIva siddha hI hote haiN| __antara kathana-'suhumassa aMtaraM bAyara kAlo' he bhadanta ! sUkSma jIva kA antara kitane kAla kA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiMsUkSma jIva kA antara bAdara kA kAla hotA hai aura bAdara kA antara sUkSma kA kAla hotA hai isa taraha sUkSma kA antara jaghanya se eka kehe gautama ! bAdara chava bAdarapaNAthI ochAmAM ochA eka aMtarmahata sudhI rahe che. ane utkRSTathI asaMkhyAta kALa paryanta rahe che. A asaMkhyAta kALamAM asaMkhyAta utsapiNi ane asaMkhyAta avasarpiNI samApta thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI AMgaLanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM jeTalA pradeza hoya che. eTalA utsarpiNa ane avasarpiNI kALa ahIyAM tha taya che. 'no suhama no bAdarA sAie apajjavasie' tathA 2 nA sUkSma bhane ne bAdara jIva che temane e rUpe rahevAne kALa sAdi aparyavasita che. evA e jIvo siddha ja hoya che. aMtaradvAranuM kathana 'suhumassa aMtaraM bAyara kAlo' 3 lagavan ! sUkSma anumata2 // kALanuM hoya che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke-sUma jIvanuM aMtara bAdara jIvane je kAla kahyo che e pramANenuM che ane bAdaranuM aMtara sUkSama kALa pramANe hoya che. A rIte sUphamanuM aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM jI0 177 jIvAbhigamasUtra
Page #1423
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1410 jIvAbhigamasUtre 'taiyassa no muhuma no bAyarassa natthi aMtaraM' tRtIyasya no sUkSma no bAdarasyAntaraM nAsti yataH siddhAnAM sAdyasaparyavasitatvam / 'appAbahu 0 ' alpabahutvameteSAM katarebhyaH kasya ? gautama ! 'savvatthovA no muhumA no bAyarA' sarvastokA no sUkSmA no bAdarA: 'bAyarA aNataguNA' bAdara nigodajIvAH siddhebhyo'nantaguNAdhikAH / antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa antara asaMkhyAta kAla kA hotA hai isameM asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI haiM ye utsarpiNiyAM aura avasarpiNiyAM aMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga meM jitane pradeza hote haiM utanI hotI haiM / tathA bAdara kA bhI antara itanA hI hotA hai parantu yahAM para kSetra kI apekSA asaMkhyAta loka liye gaye haiM kyoMki sUkSma kA jaghanya aura utkRSTa se kAla kA pramANa itanA hI kahA gayA hai 'no suhuma no bAyarassa natthi aMtaraM' no sUkSma no bAdara rUpa jo siddha jIva haiM una kA aMtara nahIM hotA hai kyoMki ye siddha jIva sAdi aparyavasita hote haiM / 'appA bahu0 ' he bhadanta ! ina jIvoM meM kauna kinakI apekSA alpa haiM aura kauna jIva kinakI apekSA bahuta haiM ? gautama ke isa prazna ke uttara meM prabhu gautama se kahate haiM - he gautama! 'savvatthovA no suhumA no bAyarA' saba se kama no sUkSma no bAdara jIva haiM / kyoMki siddha jIva saba se alpa kahe gaye haiM inakI apekSA 'bAyarA anaMtaguNA' bAdara jIva anantaguNeM adhika haiN| kyoMki bAdara nigoda hoya che. ane utkRSTathI asaMkhyAta kALanuM aMtara hoya che. AmAM asaMkhyAta utsarpiNIyA ane asaMkhyAta avasarpiNayA samApta thai jAya che. A utsarpiNIyA ane avasarpiNIyA AMgaLanA asaMkhyatamA bhAgamAM jeTalA pradeze hoya che eTalI hoya che. ane mAdaranuM aMtara paNa eTalu ja hoya che, paraMtu ahIMyAM kSetranI apekSAthI asakhyAta leAka grahaNa karavAmAM AvelA che. kemake sUkSmano jaghanya ane utkRSTathI eTaleAja kALa pramANa kahevAmAM Avela che. 'no suhuma no bAyarassa natthi aMtaraM' no sUkSma bhane no mAhara 35 ne siddha jIva che. temanu aMtara hotuM nathI. kemake e siddha jIvA sAdi apa vasita hoya che. 'appAbahu0' he bhagavan ! se lAbhAM yA vo yA vAnA ratAM alpa che ? ane kayA jIvA kayA jIvA karatAM vadhAre che? A praznanA uttaramAM anuzrI uhe che } he gautama! 'savvatthovA no suhumA no bAyarA' sauthI mochA nA sUkSma nA khAdara jIva che. kemake siddha jIvA sauthI alpa kahevAmAM AvelA che. tenA ratAM 'bAyarA aNataguNA' mahara vo anaMtA vadhAre che. bha jIvAbhigamasUtra
Page #1424
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.145 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1411 'ahavA suhumA asaMkhejjaguNA' ebhyaH sUkSmAH asNkhyeygunnaaH| 'ahavA tivihA savvajIvA pannattA-taM jahA sannI asannI no sannI no asannI' athavA-pakSAntare sarvajIvA strividhA bhavanti tadyathA saMjJinaH samanaskAH 1 amanaskA ye te'saMjJinaH 2 no saMjJino no asaMjJinastu siddhAH 3 'saMnnI bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI jahanneNaM aMtomuhutta-ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAirege' saMjJI khalu bhadanta jIva siddhoM se bhI anantaguNe kahe gaye haiN| inakI apekSA 'suhumA asaMkhejjaguNA' sUkSma jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / kyoMki bAdara nigoda jIvoM se sUkSma nigoda jIva asaMkhyAtaguNeM kahe gaye haiN| ___ 'ahavA-tivihA savva jIvA paNNattA' athavA-isa rIti se bhI samasta jIva tIna prakAra ke kahe gaye haiM-'taM jahA-saNNI asaNNI no saNNI no asaNNI' jaise-saMjJI jIva, asaMjJI jIva aura no saMjJI no asaMjJI jIva jo jIva samanaska haiM ve saMjJI aura jo amaH naska haiM ve asaMjJI jIva haiM ina donoM se jo viparIta haiM-arthAt na saMjJI haiM aura na asaMjJI haiM aise ve siddha jIva no saMjJI no asaMjJI jIva haiM / ___kAyasthiti kA vicAra-'sannI bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! saMjJI jIva saMjJI jIva rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'jahanneNaM aMto0 ukkoseNaM sAgarovamasata. bAdara nigada che siddhathI paNa ana tagaNA vadhAre che. kemake bAdara nigoda OM siddhathI 55 manata vAmAM mAyA che. ten| 42di 'suhumA asaMkhejjaguNA' sUkSma 71 manyAta padhAre cha. ma mA42 nigAha jenA karatAM sUkSma nigada jIve asaMkhyAtagaNA kahevAmAM AvelA che. 'ahavA tivihA savva jIvA paNNattA' athavA mArIta 555 sA vo traya pr4|2|| 4uvAmAM mAtA cha. 'taM jahA-saNNI asaNNI no saNNI no asaNNI' rama-saMjJI 1 25sI 01 mane nA sajJI asazI 12 jIva samanaska che teo saMsI ane je ja amanaska che te asaMjJI jIva che. A bannethI je judA che arthAt saMkSi nathI tema asaMjJI paNa nathI. evA e siddha jI ne saMjJI ne asaMjJI jIva che. kAyasthitinuM kathana 'sannI NaM bhaMte ! kalao kevacciraM hoI' hu~ lagavan sajJI 1 sazI 1 saMjJI paNAthI keTalA kALa paryanta rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI he cha -'jahaNNe NaM atosuhutta ukkoseNaM sAgavamarosaya puhuttaM sAirega' he jIvAbhigamasUtra
Page #1425
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1412 jIvAbhigamasUtre kiyacciraM kAlataH ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam tataH paraM saMsAritayA'saMjJiSu gamanasyA'vazyaM saMbhavAt / 'asannI jahanneNaM aMtomuhutta-ukkoseNaM vaNassaikAlo' asaMjJI jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSaNa vanaspatikAlaH sa cokta eva / 'no sannI no asannI sAie apajjavasie, eSa, ubhayapratiSedhavartI siddhaH sAdyaparyavasitaH / athA'ntarameSAmAha-'saNNissa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhutta-ukkoseNaM vaNassaikAlo' saMjJinaH khalu bhadanta ! puhuttaM sAirege' he gautama ! saMjJI jIva saMjJI jIva rUpa se kama se eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika kucha adhika sAgaropama zata pRthaktva taka rahatA hai isake bAda vaha niyama se asaMjJiyoM meM utpanna ho jAtA hai| 'asannI-jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he bhadanta ! asaMjJI jIva asaMjJI rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! asaMjJI jIva asaMjJI rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa rahatA hai isake bAda vaha niyama se saMjJI jIva kI paryAya se utpanna ho jAtA hai vanaspati kAla ke sambandha meM pahale kaI bAra kathana kara Aye haiM / 'no sannI no asannI sAie apajjavasie' jo na saMjJI hai aura na asaMjJI hai-aisA siddha jIva sAdi aparyavasita kAla vAlA hotA hai| ___ antara kathana-'saNNissa NaM aMtaraM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM vaNassaikAlo' he bhadanta ! saMjJI jIva kA aMtara kitane kAla kA gautama ! saMjJI jIva saMsI jIva rUpe ochAmAM ochA eka aMtamuhUta sudhI rahe che ane vadhAremAM vadhAre sAgaropamazata pRthakRtva paryanta rahe che. te pachI te niyamathI asazIyAma japanna 26 naya che. 'asaNNI jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassai kAlo' bhagavan asazI 71 asazI pAthI sA paryanta rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! asaMjJI jIva asaMsIpaNAthI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta paryanta rahe che ane utkRSTathI vanaspati kALa pramANa rahe che. te pachI te niyamathI saMsI jIva paNAthI utpanna thaI jAya che. vanaspatikALanA saMbaMdhamAM pahelAM keTalika vAra 4thana 42pAmA mApI gaye che. 'no sannI no asannI sAie apajjavasie' jeone saMjJI ane ne asaMjJI che evI siddha jIva sAdi aparyasita kALavALA hoya che. aMtara dvAranuM kathana 'saMNNisa NaM aMtaraM jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassai kAlo hai mazavan jIvAbhigamasUtra
Page #1426
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.145 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1413 antaraM jJAtumIhA ? bhagavAnAha-gautama ! antarmuhUrtam-utkarSeNa vanaspatikAlaH / 'asaNNissa aMtaraM jahaNaNeNaM aMtomutta-ukkoseNaM sAgaropamasayapuhutta sAiregaM' asaMjJino'ntaraM jaghanyenAntamuhUrtam-utkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / 'taiyassa Nasthi aMtaraM' aparyavasitatvAttRtIyasya siddhasya nAstyantaram / 'appAbahu0' eSAmalpabahutvavicAre 'savvatthovA sannI' sarvastokAH saMjJinaH 'no sannI no asannI aNaMtaguNA' tebhya ubhaya pratiSedhavartinaH siddhA anantaguNAH vana spativarjitazeSajIvebhyaH siddhAnAmanantaguNatvAt / 'asaNNI aNaMtaguNA' saMjJihotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai-he gautama ! saMjJI jIva kA antara jaghanya se to eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa hotA hai 'asaNNissa aMtaraM jahaNNerNa aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM' he bhadanta ! asaMjJI jIva kA antara kitane kAla kA hotA hai ? isa ke uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! asaMjJI jIva kA antara jaghanya se eka antamuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se kucha adhika sAgaropama zata pRthaktva kA hotA hai 'taiyassa patthi aMtaraM' tRtIya jIva jo no saMjJI no asaMjJI rUpa siddha jIva hai usakA antara nahIM hotA hai kyoMki vaha sAdi aparyavasita hotA hai| _alpabahutva kA vicAra-'savvatthovA saNNI' he gautama ! saba se kama saMjJI jIva hai| 'no sapaNI No asaNNI aNaMtaguNA' ina kI saMjJI jIvanuM aMtara keTalA kALanuM hoya che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! saMjJI jIvanuM aMtara jaghanyathI to eka aMtamuhUrtanuM hoya cha, mane thI vanaspati se prabhAnu hoya che. 'asaNNissa aMtaraM jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasaya puhuttaM sAirega' he bhagavan asazI jIvanuM aMtara keTalA kALanuM hoya che ? asaMjJI jIvanuM aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM hoya che ane utkRSTathI kaMika vadhAre sAgaropamazata pRthaphatvanuM Doya che. 'taiyassa Natthi aMtara' trIta 712 no sazI ane / asazI rUpa siddha jIve che, tenuM aMtara hotuM nathI kemake-e sAdi aparyAvasita hoya che. a95 bahatvanuM kathana 'savvatthovA saNNI' he gautama ! sauthI soch| sazI 71 hoya che. 'no saNNI no aNNI aNaMtaguNA' ten| 2ta na saMzI na masasI 35 siddha 1 cha ta mana ta cha. 'asaNNI aNaMtaguNA' tenA 42tA masajJI jIvAbhigamasUtra
Page #1427
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1414 jIvAbhigamasUtre no'pekSayA'saMjJino'nantaguNAH / 'ahavA tivihA savvajIvA pannattA' taM jahAbhavasiddhiyA-abhavasiddhiyA no bhavasiddhiyA no abhavasiddhiyA' athavA trividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-kecana bhave'smina janmani siddhi ryeSAM te bhavasiddhikAH-bhavyAH 1 abhavasiddhikAH abhavyAH 2, tRtIyapakSe no bhava siddhikA no abhavasiddhikAH siddhAste tu-saMsArAtItatvAd bhavasiddhikatvA bhavasiddhikatvaapekSA no saMjJI no asaMjJI rUpa siddha jIva anantaguNeM adhika haiN| 'asaNNI aNaMtaguNA' inakI apekSA asaMjJI anantaguNeM adhika haiM saMjJI jIvoM ko jo saba se kama kahA gayA hai-usakA kAraNayaha hai ki samasta jIva rAzi meM se kevala deva nAraka garbhaja tiryag aura garbhaja manuSya inheM hI saMjJI kahA gayA hai inakI apekSA jo no saMjJI no asaMjJI jIvoM ko anantaguNA kahA haiM usakA kAraNa vanaspatikAyika sivAya zeSa jIvoM kI apekSA siddha jIva anantaguNAM kahe gaye haiN| tathA jo asaMjJiyoM ko anantaguNA kahA gayA hai vaha vanaspatiyoM meM siddhoM kI apekSA anantaguNatA hai isa liye kahA gayA hai 'ahavAtivihA savva jIvA pa0' athavA isa rIti ke anusAra bhI samasta jIva tIna prakAra ke haiM-'ta jahA-'bhavasiddhiyA, abhavasiddhiyA, no bhavasiddhiyA no avabhasiddhiyA' jaise-bhavasiddhika abhavasiddhika aura no bhavasiddhika no abhavasiddhika 3 isI bhava meM jinheM siddhi prApta ho jAtI hai ve bhavasiddhika bhavya haiM aura jo abhavyajIva haiM ve abhavasiddhika hai tathA jo na bhavasiddhika haiM aura na abhavasiddhika haiM aise anaMtagaNuM vadhAre che. saMsI jIvane je sauthI ochA kahevAmAM AvyA che. tenuM kAraNa e che ke saghaLI jIva rAzImAMthI kevaLa deva, nAraka, garbha ja, tiryaca, ane garbhaja manuSya emaneja saMsI kahevAmAM Ave che. tenA karatAM je ne saMjJI ne asaMjJI jIvene anaMtagaNA kahyA che tenuM kAraNa vanaspatikAyika zivAya bAkinA jInI apekSAthI siddha jIvone anaMtagaNa kahevAmAM Avela che. te che tathA asaMjJine je anaMtagaNa kahevAmAM AvyA che, te vanaspatimAM siddhAnA 42tAM maantaa| pAche tathA ta pramANe yAmAM mAvesa che. 'ahavA tivihA savva jIvA paNNattA' athavA 24 te 5 saya 2 // upamA sAvatA cha. 'taM jahA abhavasiddhiyA bhavaddhiyA no bhavasiddhiyA no abhavasiddhiyA jemake-bhavasiddhika, abhavasiddhika ane no bhavasiddhika ne abhAvasiddhika A bhavamAMja jeone siddhi prApta thaI jAya che teo bhavasiddhika bhavya che. ane je abhavya che, teo abhavasiddhika che. tathA jeo bhavasiddhika na hoya ane abhivasiddhika paNa na hoya evA siddha jIva ne bhavasiddhika jIvAbhigamasUtra
Page #1428
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 145 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1415 vizeSaNabihInA eva / 'aNAdIyA sapajjavasiyA bhavasiddhiyA' anAdikAH saparyavasitA bhavasiddhikAH 1 'aNAiyA apajjavasiyA abhavasiddhiyA' anAdikA aparyavasitA abhavasiddhikA, abhavasiddhikohi - anAdyaparyavasito'bhavasiddhikatvAt anyathA'bhavasiddhikatvA'yogAditi / 'sAI apajjavasiyA no bhavasi - ddhiyA no abhavasiddhiyA' sAdyaparyavasito no bhavasiddhiko no abhavasiddhikaH, siddhasya saMsArakSayAt prAdurbhUtasya punaH pratipAtA'saMbhavAt / athA'ntarameteSAmAha - 'tirahaMpi natthi aMtaraM' trayANAmapyantaraM nAsti bhavasiddhikasya anAdi saparyavasitasya bhavasiddhikatvApagame punarbhavasiddhikatvA'yogAt, 1 abhavasiddhikasyA'paryavasitatvena sadA tadbhAvAparityAgAt 2 tRtIyasiddha jIva no bhavasiddhika no abhavasiddhika haiN| siddhoM meM saMsArAtIta hone se na bhavyatva bhAva rahatA hai aura mukti prApta kara lene se na abhavyatva bhAva rahatA hai 'aNAiyA sapajjavasiyA' bhavasiddhika jIva anAdi saparyavasita hote haiM aura 'aNAiyA apajjavasiyA abhavasiddhiyA' abhavasiddhika jIva anAdi aparyavasita hote haiM / tathA - 'sAI apajjabasiyA no bhavasiddhiyA no abhavasiddhiyA' no bhavasiddhika no abhavasiddhika jIva sAdi aparyavasita hote haiM / ina 'tiSNaMSi natthi aMtaraM' tInoM prakAra ke jIvoM meM antara nahIM hai / tAtparya yaha hai ki jo bhavasiddhika anAdi aparyavasita hote haiM unameM punaH bhavasiddhikatva se apanaya ho jAne para bhavasiddhikatva kA abhAva rahatA hai ataH yahAM antara kA vicAra nahIM huA hai tathA jo abhavasiddhika jIva haiM unameM anAdi aparyavasitatA vidyamAna rahane nA abhavasiddhika che. siddho saMsArAtIta hovAthI temAM bhavyatvabhAva hotA nathI temaja mukti prApta karI levAthI abhavya bhAva paNa teemAM rahetA nathI. 'aNAiyA sapajjavasiyA bhavasiddhiyA' lavasiddhila anAhi saparyasita hoya che. mane 'aNAiyA apajjavasiyA abhavasiddhiyA' alavasiddhi vo manAhi paryavasita hoya che tathA 'sAI apajjavasiyA no bhavasiddhiyA no abhavasiddhiyA' nA bhavasiddhika ne abhavasiddhika jIva sAdi aparyavasita hoya che. tathA ' tipi natthi aMtaraM' mAtra prAranA vobhAM aMtara hotu nathI. mA kathananuM tApa` e che ke-je bhavasiddhika anAdi sapa vasita hoya che. teomAM pharIthI bhavasiddhikatvanA apanaya thai javAthI bhavasiddhikapaNAnA abhAva rahe che. tethI ahIMyA temanA aMtarane vicAra karavAmAM Avela nathI. tathA je abhavasiddhika jIva che. temAM anAdi apavasitapaNuM vidyamAna rahe jIvAbhigamasUtra
Page #1429
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1416 jIvAbhigamasUtre syA'paryavasitatvAt 3 nAstyantaram / 'appAbahu0' eteSAM katare katarebhyo'lpA vA0' gautama ! 'savvatthovA abhavasiddhiyA' sarvastokA abhavasiddhikAH abhavyAnAM jaghanyayuktAnantakatulyatvAt / 'no bhavasiddhiyA no abhavasiddhiyA anaMtaguNA' ebhya ete no bhavasiddhikA no abhavasiddhikA anantaguNAdhikAH siddhAnAmabhavyebhyo'nantaguNatvAt / 'bhavasiddhiyA aNaMtaguNA' ebhyo bhavasiddhikA anantaguNAdhikAH, bhavyarAzeH siddhiMgatebhyo'pyanantaguNatvAt / punazca 'ahavA tivihA savvajIvA pannattA-taM jahA-tasA thAvarA no tasA no thAvarA' athavAke kAraNa usakA abhAva ho nahIM sakatA hai ataH yahAM para bhI antara Ane kA prazna upAsthata nahIM hotA hai tathA tRtIya prakAra ke jo jIva haiM unameM sAdi aparyavasitatA vidyamAna rahatI hai ataH usa aparyavasitatA kA abhAva hotA nahIM hai isaliye yahAM para bhI antara nahIM A sakatA hai| alpabahutva kA vicAra-'savvatthovA abhavasiddhiyA' abhavasiddhika jo jIva haiM ve saba se kama haiM kyoMki inakA pramANa jaghanya yuktAnanta barAbara haiM / 'no bhavasiddhika no abhavasiddhika jIva inase anantaguNeM adhika haiM / kyoMki abhavyoM kI apekSA siddha anantagaNeM kahe gaye haiN| inakI apekSA "bhavasiddhiyA aNaMtaguNA' bhavasiddhika jIva anantaguNeM haiM kyoMki bhavyarAzi siddharAzi se ananta guNI kahI gaI hai| 'ahavAtivihA savvajIvA paNNattA' athavA isa rIti vAnA kAraNe tene abhAva thaI zakto nathI tethI ahIMyAM paNa aMtara AvavAne prazna ja upasthita thatA nathI. tathA trIjA prakAranA je jIve che temAM sAdi aparyavasitapaNuM vidyamAna rahe che te kAraNathI e aparyavasitapaNAne abhAva thaI zakato nathI. tethI teomAM paNa aMtara AvI zakatuM nathI. alpabahupaNAnuM kathana 'savvatyovA abhavasiddhiyA' 2 samapasiddhi 1 cha tesA sauthI maach| che kemake temanuM pramANa jaghanyathI yukta anaMta barAbara che. ne bhavasiddhika ane no abhAvasiddhika tenAthI anaMtagaNuM vadhAre che. kemake-abhavyanA karatAM siddha anaMtagaNuM vadhAre che. kemake-abhavyanA karatAM siddha anatagaNuM kahevAmAM mAvA che. ten| 42di 'bhavasiddhiyA aNataguNA' lapasiddhi 71 manatama che. kemake-bhavyarAzi siddha rAzinA karatAM anaMtagaNI kahevAmAM Avela che. 'ahavA tivihA savva jIvA paNNattA' athavA mArIta 5 sadhaNAra jIvAbhigamasUtra
Page #1430
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.145 sarvajIvAnAM traividhyanirUpaNam 1417 trividhAH sarvajIvAH yeke'pi saMsAriNo'saMsAriNazca, tatra kecana-trasyantibhayAdudvijanti tApAdi pADitA vA chAyAdi dezaM gacchantyAzrayante ye te trasAH 1 sthAvarAH 2 tRtIyAH notrasA no sthAvarAH siddhAH-3 prjnyptaaH| ___ atha kAyasthitimeteSAmAha-'tasassa bhaMte ! kAlao kevacciraM hoi ? jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM do sAgarovamasahassAiM sAiregAI' trasasya khalu bhadanta ! kAyasthitiH kiyacciraM0 ? bhagavAnAha-gautama ! antarmuhUrta jaghanyena-utkarSaNa dve sAgaropamasahasre sAtireke / 'thAvarassa saMciTaNA vaNassaikAlo' sthAvarasya kAyasthitivanaspatikAlaH sa ca prasiddhAH / 'no tasA no thAvarA sAI apajjavasiyA' ye ca-trasA no sthAvarAste sAdikA apryvsitaaH| ____ athA'ntarame teSAm-'tasassa aMtaraM vaNassaikAlo' vanaspatikAlaM yAvat trasase bhI samasta jIva tIna prakAra ke kahe gaye haiM jaise 'tasA, thAvarA, no tasA no thAvarA' trasa sthAvara aura no trasa no sthAvara 'tasassaNaM bhaMte ! kAlao0' he bhadanta ! basa trasarUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'jaha. aMto0 ukko0 do sAgarovamasahassAiM sAiregAI' he gautama ! basa trasarUpa se kama se kama eka antamuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika sAtireka kucha adhika do hajAra sAgaropama taka rahatA hai 'thAvarassa saMciTThaNA vaNassaikAlo' sthAvara kI kAyasthiti kA kAla vanaspatikAla pramANa hai vanaspatikAla kA pramANa pIche kaha diyA gayA hai| tathA jo 'no tasA no thAvarA' jIva no trasa no sthAvara haiM-siddha haiM-unakI kAyasthiti kA kAla 'sAi apajjavasiyA' sAdi aparyavasita hai| inake antara kA kathana-'tasassa aMtaraM vaNassaikAlo' trasa kA 542nA huvAmA sAvatA cha. sama-'tasA thAvarA no tasA no thavarA' asa sthA12, bhane na sa no sthAvara 'tasassa NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' hai bhagavad ! trasa trapaNAthI keTale kALa rahe che? A praznanA uttaramAM prabhu / cha, 'jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM do sAgarovamasahassAiM sAiregAI' he gautama ! trasa trAsapaNAthI ochAmAM ochA eka aMtamuhUrta paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre sAtireka-kaMIka vadhAre be hajAra sAgarepama paryanta 2 cha 'thAvarassa saciTaNA vaNassaikAlo' sthA2nI yasthitimA 1 na. spatikALa pramANane che. vanaspatikALanuM pramANa pahelA kahevAmAM AvI gayela cha. tathA 'no tasA no thAvarA' 2 na sa mana n| sthA12 siddha 1 cha temanI yasthitimA 'sAi apajjavasiyA' sAha 5ya sita cha. jI0 178 jIvAbhigamasUtrA
Page #1431
--------------------------------------------------------------------------
________________ __ jIvAbhigamasUtre syAntaram / thAvarassa aMtaraM do sAgarovamasahassAiM sAiregAI, No tasa 'thAvarassa Natthi aMtaraM' sthAvarasyAntaraM dve sAgaropamasahasra sAtireke, no trasa sthAvarasyAntaraM nAsti, 'appA bahu0' alpabahutvam-bhadanta ! sAnAM-sthAvarANAM-no trasasthAvarANAM ca katare katarebhyo'lpA vA bahukA tulyAvizeSAdhikAveti prazne bhagavAnAha-he gautama ! 'savvatthovA tasA' sarvastokAstrasAH zeSajIvA'pekSayA, 'no tasA no thAvarA anaMtaguNA' no tasA no sthAvarAcA'nantaguNAH 'sthAvarA aNaMtaguNA' ebhyaH sthAvarAH anantaguNAH siddhebhyo'pi sthAvarA anntgunnaaH| 'settaM tivihA savvajIvA pannattA' sa ete trividhAH sarvajIvAH, iti ||suu0 145 // ___ samprati caturvidhajIvapratipattimAha mUlam tattha je te evamAsu cauvvihA savvajIvA pannattA te evamAhaMsu-taM jahA maNajogI vaijogo kAyajogI ajogii| maNajogINa bhaMte ! jahanneNaM ekkaM samaya ukko. antara vanaspatikAla pramANa haiM 'thAvarassa aMtaraM do sAgarovamasahassAI sAiregAI' sthAvara jIva kA antara kucha adhika do hajAra sAgaropama kA hai / 'No tasa thAvarassa Nasthi aMtaraM' jo jIva no basa no sthAvara haiM-siddha haiM-unakA antara nahI hotA hai| inake alpabahutva kA vicAra-'savvatthovA tasA, no tasA no thAvarA aNaMtaguNA, thAvarA aNaMtaguNA' saba se kama trasa jIva hai inakI apekSA no trasa no sthAvara jIva anantaguNe adhika haiM / inakI bhI apekSA sthAvara anantaguNe adhika haiN| 'se taM tivihA sacca jIvA pannattA' isa prakAra se samasta jIva tIna prakAra ke kahe gaye haiM // 145 // emanA aMtara dvAranuM kathana 'tasassa aMtaraM vaNassaikAlo' saya vonu mata2 vanaspati 4 prabhAnu cha. 'thAvarassa aMtaraM do sAgarovamasahassAiM sAiregAI' sthA12 nu mata2 44 dhAre me Danta2 sAyamanu cha. 'No tasathAvararasa Natthi aMtaraM' 2 pa na sa bhane / sthA12-siddha cha tesonu mata2 lAtu nathI. tabhanA 2585 mahupayanu 4thana-'savvatthovA tasA, no tasA no thAvarA aNaMta guNA' sauthI maach| sa 7 cha. ten| 42di na sa no sthA12 71 mata padhAre che. 'settaM tivihA savvajIvA paNNattA' 2 rIta saghA jIve traNa prakAranA kahevAmAM AvelA che. sU. 145 che jIvAbhigamasUtra
Page #1432
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.146 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1419 seNaM ato muhattaM evaM vaijogI vikAyajogI jahanneNa aMto muhatta ukoseNaM vaNassai kAlo ajogI sAdIe apajjavasie / maNajogissa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassai kAlo evaM vaijogissa vi kAyajogissa aMtaraM jahaNaNeNaM eka samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM / ajogissa Nasthi aMtaraM appA bahu0savvatthovA maNajogI vaijogI asaMkhejjaguNA ajogI aNaMtaguNA kAyajogI aNataguNA // 146 // chAyA-tatra khalu ye te evamuktavantaH tadyathA-manoyogino vacoyoginaH kAyayogino'yoginaH / manoyogI khalu bhadanta ! jaghanyenaikaM samayamutkarSeNAntamuhUrtam, evaM vacoyogI api kAyayogI jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa vanaspatikAla: ayogI saadiko'pryvsitH| manoyogino'ntaraM jaghanyenAntarmuhUtkarSeNa vanaspatikAlaH, evaM vaco yogino'pi kAyayogino'nantaraM jaghanyenaikaM samayamutkarSeNA'nta muhUrtam / alpabahutvam 0 sarvastokA manoyoginaH, vacoyoginaH asaMkhyeyaguNAH ayogino'nantaguNAH kAyayogino'nantaguNAH ||suu0 146 // ____TIkA-'tattha NaM je te evamAhaMsu cauvvihA savvajIvA pannattA te evamAsu taM jahA-maNajogI vaijogI kAyajogI ajogI, tatra jIvabhedaprastAve, ye te pUrvAcAryAH evamuktavantaH sarve jIvAzcaturdhA bhedaivibhAjitAste evamabhiprAyavantaH santaH tadyathA-manoyoginaH samanaskAH 1 vacoyoginaH 2 vacasA vyavahArakartAraH-manoyogarahitavAgyogavAn dvIndriyAdiH kAyayoginaH 3 ayoginaHmanovAkAyarahitAH 4 / 'maNajogINaM-bhaMte ! jahanneNaM ekkaM samaya-ukkoseNaM 'tattha NaM je te evamAhaMsu caubvihA jIvA pannattA'-ityAdi / TIkArtha-jIva prabheda ke prastAva meM jo aisA kahate haiM ki sarva jIva cAra prakAra ke haiM-'te evamAhaMsu' ve isa viSaya meM isa prakAra se spaSTI karaNa karate haiM-'maNa jogI, vai jogI, kAya jogI, ajogI' manoyogI' vacanayogI, kAyayogI aura ayogI 'maNojogINaM bhaMte ! jaha 'tattha NaM je te evamAhaMsu cauvvihA savvajIvA paNNattA' yA TIkAI-venA bheda kathananA prastAvamAM je evuM kahevAmAM Ave che ke sarva 7 yAra 42nA 4aa che. 'te evamAhaMsu' to 241 samayamA mArIte 25STI 4211 42 cha. 'maNojogI, vaijogI, kAyajogI, ajogI' manAyogI, kyanayogI, yayogI, sane bhayI. 'maNojogINaM bhaMte ! japaNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM jIvAbhigamasUtra
Page #1433
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1420 jIvAbhigamasUtre aMtomuhuttaM' manoyoginaH khalu bhadanta ! manoyogitayA kAlataH kiyacciram ? bhagavAnAha-gautama ! jaghanyenaikaM samayaM yAvadbhavanti utkarSeNA'ntarmuhUrtam tathA ca jIvasvabhAvatayA niyamata uparamAd bhASakavat / 'evaM vaco yogino'pi jnyeyH| kAyajogI jahanneNaM aMtomuhuttaM'-ukkoseNaM vaNassaikAlo' kAyajogI-ekendriyAdirantarmuhUrta jaghanyato dvIndriyAdibhyaH uddhRtya antarmuhUrta pUthi yAdau sthitvA bhUyaH kasyA'pi dvIndriyAdau gacchati utkarSeNa vanaspatikAlaH prAguktasvarUpaH / 'maNajogissa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM vaNassaikAlo' manoyogino'ntaraM jaghanyenAntarmuhUrttam, tato bhUyo viziSTa manoyogapudgalagrahaNa sambhavAt / utkarSeNA vanaspatikAlaH, tAvanta kAlaM sthitvA bhUyo manoyogiSu AgamanasaMbhavAt, 'evaM vaijogissa vi' evaM vacoyogino'pi jaghanyata utkaekkaM samayaM ukko0 aMto' he bhadanta ! jo jIva manoyogI hai vaha manoyogI rUpa se kitane samaya taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! manoyogI manoyogI rUpa se kama se kama eka samaya taka rahatA haiM aura adhika se adhika eka antarmuhUrta taka rahatA hai / isake bAda vaha bhASaka kI taraha niyamataH usa yoga se uparamita ho jAtA hai 'evaM vaijogI vi' isI taraha se vacanayogI bhI vacanayogI rUpa se kama se kama eka samaya taka aura adhika se adhika eka antarmuhUrta taka banA rahatA hai bAda meM vaha bhI usa yoga se uparamita-rahita ho jAtA hai kAyayoga 7 prakAra kA hai audArika kAyayoga 1 audArika mizrakAyayoga 2 vaikriya kAyayoga 3 vaikriya mizra kAyayoga 4 AhAraka kAyayoga 5 AhArakamizra kAyayoga 6 aura kArmaNa kAyayoga 7 inameM se kisI eka kAyayoga vAlA jIva he bhadanta ! kitane aMtomuhattaM bhagavan ! 21 bhanAyogI cha, ta bhanAyAgI pAthI TA kALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! manAyegI manovegI paNAthI ochAmAM ochA eka samaya paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre eka aMtamuhUrta paryanta rahe che. te pachI te bhASakanI bhaniyamata: ye yogathI 2hita 7 jaya che. 'evaM vaijogI vi' se pramANe vacanagI paNa vacanAgI paNAthI ochAmAM ochA eka samaya paryanta ane vadhAremAM vadhAre eka aMtamuhUrta paryanta banelA rahe che. te pachI te paNa e cAgathI rahita thaI jAya che. kAga sAta prakAra hoya che. te A pramANe che.-dArika kAya ga 1 audArika mizra kAya yoga 2, vaikiya kAya yoga 3 vaikiya mizrakAya ga 4, AhAraka kAya ga 5 AhAraka miznakAya ga 6 ane kAmaNa kAya jIvAbhigamasUtra
Page #1434
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.146 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1421 patazcAntaraM vijJeyam 'kAya jogissa jahanneNaM ekkaM samaya-ukkoseNaM aMtomuhuttaM kAyayoginakAyodArikakAyavato jaghanyenaika samayam utkarSeNAntarmuhUrtam-parisamaya taka kAyayogI rUpa se rahatA hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM he gautama ! kAyayogI vAgyoga aura manoyoga vikala ekendriyAdi jIva jaghanya se eka antarmuhUrta taka aura 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' utkRSTa se vanaspatikAla pramANa kAyayogI rUpa se rahatA hai isake bAda vaha anya yogI rUpa meM badala jAtA hai / kAyayogI kA jo kAyasthitikAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA batalAyA gayA hai vaha kAyayogI ekendriyAdika jIva dIndriyAdika se urddhatanA karake pRthivI AdikoM meM eka antarmuhUrta taka raha kara punaH dvIndriyAdikoM meM calA jAtA hai isa apekSA se kahA gayA hai| antara kathana-'maNajogissa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' manoyogI kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa hai / isake bAda punaH vaha jIva viziSTa manoyogya pudgala dravyoM kA grahaNa kara letA hai / 'evaM vaha jogissa' itanA hI antara vacana yogI kA bhI jAnanA cAhiye 'kAyajogissa jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM' kAya ga 7 AmAMthI koI paNa eka kAya ga vALo jIva he bhagavan! keTalA samaya paryanta kAyayAgI paNAthI rahI zake che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! kAyAga, ma ga, ane vAgyega vALA ekendriya / dhanyathI me matabhuta yanta bhane 'ukkoseNa vaNarasaikAlo' utkRSTathI vanaspati kALa pramANa kAyayegI paNAthI rahI zake che. te pachI te bIjA vega paNuthI badalAI jAya che. kAya gIne kAyasthitine kALa je jaghanyathI eka aMtamuhUrta paryantane kahevAmAM Avela che. te kAyegI ekendriyAdika jIva be IkiyAdi paNAthI udvartana karIne pRthvI vigeremAM eka aMtarmahatuM paryanta rahIne pharIthI dvIndriya vigeremAM cAlyA jAya che. A apekSAthI kahevAmAM Avela che. mata2 dvA2nu 4thana 'maNajogissa aMtaraM jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' bhniiyogInuM aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM ane utkRSTathI vanaspati kALa pramANanuM che. te pachI pharIthI te jIva mane yogya pudgala dravyane grahaNa karI secha. 'evaM vaijogissa' mAsu mata2 kyana yogavANAnu 55 jIvAbhigamasUtra
Page #1435
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1422 jIvAbhigamasUtre pUauMdArikazarIraparyAptiparisamAptyapekSaM sUtram tatra-vigrahasamayAdArabhya yAvadaudArikazarIraparyAptiparisamApti stAvadantarmuhUrtam tata utkarpato'ntarmuhUrta vivekaH / ' ajogissa natthi aMtara' ayogiH sAdyaparyavasitasyAntaraM nAsti aparyavasitatvAt / 'appAbahu0' savvatthovA maNajogI' alpabahutvavicAraNAyAM sarvastokA manoyoginaH, deva-nAraka-garbhaja-tiryak-pazcendriyamanujAnAmeva manoyogitvAt / 'vaijogI asaMkhejaguNA' tebhyo vacoyogino'saMkhyeyaguNAH jogI kA antara jaghanya se eka samaya kA hai aura utkRSTa se eka antarmuharta kA hai jaghanya rUpa se antara pratipAdana karane vAlA yaha sUtra audArikakAyayoga kI apekSA karake kahA gayA hai kyoMki do samaya vAlI apAntarAla gati meM eka samaya kA antara hotA hai aura utkRSTa se jo eka antamuharta kA antara kahA gayA hai vaha pari pUrNa audArika zarIra paryApti kI parisamApti kI apekSA se kahA gayA hai kyoMki vigraha samaya se lekara audArika zarIra paryApti kI pUrNatA taka eka antamuhUrta kA antara hotA hai 'ajogissa natthi aMtaraM' sAdi aparyavasita ayogI ke antara aparyavasita hone ke kAraNa nahIM hotA hai| alpabahutva kA vicAra-'savvatthovA maNajogI' manoyogI saba se kama hai kyoMki deva, manuSya, nAraka, garbhaja, paJcendriya tiryazca, aura manuSya ye saba hI manoyogI hote hai 'vaijogI asaMkhejjaguNA' samA. 'kAyayogissa jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM' kAya gInuM aMtara jaghanyathI eka samayanuM che. ane utkRSTathI paNa eka aMtamuhUrtanuM aMtara che. jaghanya paNuthI aMtaranuM pratipAdana karavAvALuM A sUtra audArika kAyayeganI apekSAthI kahevAmAM Avela che. kemake-be samaya vALI apAntarAla gatimAM eka samayanuM aMtara hoya che. ane utkRSTathI eka aMtamuhUrtanuM je aMtara kahyuM che te saMpUrNa dArika zarIra paryAminI samAptinI apekSAthI kahevAmAM Avela che. kemake vigraha samayathI laIne audArika zarIra paryAsinI pUrNatAparyanta eka aMtamuhUrtanuM aMtara hoya che. 'ajogissa natthi aMtaraM' sAha 255yasita ayogIna mata2 255 vasita hovAnA kAraNe hotuM nathI. a95 bahatvanuM kathana 'savvatthovA maNajogI' manAyagI sauthI soch| cha. ma deva, manuSya, nAraka, garbha ja, paMcendriya tiryaMca ane manuSya e badhAja manAyegI hoya che jIvAbhigamasUtra
Page #1436
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradyotikA TIkA pra. 10 sU. 146 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 9423 dvi- tricaturasaMjJipaJcendriyANAM vAgyogityAt / 'ajogI anaMtaguNA' tebhyo'yogino'nantaguNAH siddhAnAmanantatvAt / 'kAyajogI anaMtaguNA' tebhyaH kAyayogino'nantaguNAH vanaspatInAM siddhebhyo'pyanantatvAt iti // 146 // 0 prakArAntareNa cAturvidhyam - mUlam - ahavA cauvvihA savvajIvA pannattA taM jahA itthaveyagA purisaveyagA napuMsagaveyagA aveyagA itthigANaM bhaMte! itthaveyapatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ( egeNa Ae seNa0 ) paliyasayaM dasuttaraM aTThArasa coddasa palitapuhutta samao jahaNNo purisavedassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamapuhutta sAireMge napuMsagaveyassa jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM agataM kAlaM vaNassai kAlo avee duvipannatte sAIe vA apajjavasie sAIe vA sapajjavasie se jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM / itthaveyassa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassai kAlo purisaveyassa jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM vaNa Fat kAlo / napuMsagaveyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkovacanayogI inakI apekSA asaMkhyAtaguNeM adhika haiM kyoMki dvIndriya, teindriya, cauindriya, aura asaMjJI paJcendriya ye saba vacanayogI hote haiM 'ajIgI anaMtaguNA' inakI apekSA ayogI anantaguNeM haiM / kyoMki siddha anantaguNeM haiM / 'kAyajogI anaMtaguNA' inakI apekSA kAyayogI anantaguNeM haiN| kyoMki vanaspatikAyika siddhoM se bhI anantaguNeM haiM // 145 // 'vaijogI asaMkhejjaguNA' vathana yogI temanA puratI asaMkhyAtagA vadhAre che kemake dvIndriya teiiMndriya cauindriya ane asajJI paMcendriya A badhA vacana yogI hoya che. 'ajogI anaMtaguNA' tenA 42tAM yogI anaMtaMgaNA hoya che. bha} siddho anaMtagAthA hoya che. 'kAyajogI anaMta guNA' tenA ratAM aycegI anaMtagaNA che. kemake-vanaspati kAyika siddhothI paNa anaMtagaNuA hoya che. // sU. 145 // jIvAbhigamasUtra
Page #1437
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1424 jIvAbhigamasUtre seNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM / aveyagA jahA heTA / appA bahu0savvatthovA purisaveyagA ithiveyagA saMkhejjaguNA aveyagA aNaMtaguNA napuMsagaveyagA aNaMtaguNA / ahavA cauvvihA savvajIvA pannattA taM jahA cakkhudaMsaNI acakkhu dasaNI kevaladaMsaNI / cakkhudaMNI NaM bhaMte ! jahanneNaM aMto muhattaM ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAireMga acakkhudaMsaNI duvihe pannatte aNAIe vA apajjavasie aNAIe vA sapajjavasie ohidaMsaNissa jahanneNaM ekkaM samaya ukkoseNaM chAkTrI sAgarovamANaM sAiregAo kevaladasaNI sAie apjjvsie| cakkhudaMsaNissa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM vaNastai kAlo acakkhudaMsaNissa duvihassa natthi aMtaraM ohidaMsaNissa jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM vaNassai kAlo / kevaladaMsaNissa Natthi aMtaraM appA vahuyaM0 savvatthovA ohidaMsaNI cakkhudaMsaNI asaMkhejaguNA kevala dasaNI aNataguNA acakkhudaMsaNI aNaMtaguNA / ahavA cau. vivahA savvajIvA pannattA taM jahA saMjayA asaMjayA saMjayA saMjayA no saMjayA no asaMjayA no saMjayAsaMjayA-4 / saMjae NaM bhaMte ! jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM desUNA puva. koDI 1 asaMjayA jahA annANI 2 saMjayAsaMjae jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM desUNA puTavakoDI 3 no saMjayA no asaM jaya no saMjayAsaMjayA saMjae sAIe apajjavasie 4 / saMjayassa saMjayAsaMjayassa doNhavi aMtaraM jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM ava poggalapariya; desUNaM asaMjayassa Adi duve natthi aMtaraM sAIyassa sapajjavasiyassa jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM desUNA puvvakoDI cautthagasya Nasthi jIvAbhigamasUtra
Page #1438
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1425 aMtaraM / appA bahuyaM savvatthovA saMjayA saMjayAsaMjayA asaMkhejaguNA no saMjayA no asaMjaya no saMjayAsaMjayA aNaMtaguNA asaMjayA aNaMtaguNA |settN cauvvihA savvajIvA pannattA // 147 // ___chAyA-athavA-caturvidhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-strI vedakAH puruSavedakAH napuMsakavedakAH avedakAH |striivedkaaH khalu bhadanta ! strIvedaka iti kAlataH kicciraM bhavati ? gautama ! (ekenAdezena0) palyopamazataM dazottaramaSTAdazacaturdazapalyopamapRthaktvaM, samayo jaghanyaH puruSavedakasya jaghanyenAntarmuhUrtam-utkapeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam, napuMsaka vedakasya jaghanyenaikaM samayamutkarSaNAnantaM kAlaM vanaspatikAlaH / avedako dvividhaH prajJaptaH sAdikovA'paryavasitaH 1 sAdikovA saparyavasitaH 2 sa jaghanyenaikaM samayamutkarSeNAntarmuhUrtam / strIvedakasyAntaraM jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa vanaspatikAlaH, puruSavedakasya jaghanyenaikaM samayam-utkarSeNa vanaspatikAlaH, napuMsakavedakasya-jaghanyenAntarmuhUtam-utkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / avedako yathA'dhastAt / alpabahutvama0 sarvastokAH puruSavedakAH, strIvedakAH saMkhyeyaguNAH, avedakA anantaguNAH, napuMsakavedakA anantaguNAH / athavA-caturvidhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-cakSurdarzanI'cakSurdarzanI'vadhidarzanI kevldrshnii| cakSurdarzanI khalu bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrta mutkarSeNa sAgaropamasahasraM sAtirekam avakSurdarzanI dvividhaH prajJaptaH anAdiko vA'paryavasitaH 1 anAdiko vA saparyavasitaH 2 avadhidarzanino jaghanyenaikaM samayamutkarSeNa dve SaT SaSThI sAgaropamANAM sAtireka kevaladarzanI sAdiko'paryavasitaH / cakSudarzanino'ntaraM jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa vnsptikaalH| acakSudarzanino dvividhasya nAstyantaram avadhidarzanino jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa vanaspatikAlaH / kevaladarzanino nAstyantaram / alpabahutvam sarvastokA avadhidarzaninaH, cakSudarzanano'saMkhyeyaguNAH, kevaladarzanino'nantaguNAH, acakSurdarzanino'nantaguNAH / athavA caturvidhAH sarvajIvAH prajJaptAH, tadyathA-saMyatAH 1 asaMyatAH 2 saMyatA'saMyatA: 3 no saMyatA no asaMyatAH no saMyatA'saMyatAH 4 / saMyataH khalu bhadanta !, jaghanyenaikaM samayam-utkarSaNadezonA pUrvakoTiH, asaMyato yathA'jJAnI, saMyatAsaMyato jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa dezonA pUrvakoTiH, no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyataH saadiko'pryvsitH| saMyatasya saMyatA'saMyatasya dvayorapyantaraM jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNApAdhaM pudgalaparAvartaM dezonam, asaMyatasyAyayordvayornAstyantaram sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenaikaM samayamutkarSeNa dezonA pUrvakoTiH, caturthakasya nAstyanta jI0 179 jIvAbhigamasUtra
Page #1439
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1426 jIvAbhigamasUtre ram / alpabahutvam0 sarvastokAH saMyatAsaMyatAH, saMyatA asaMkhyeyaguNAH, no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyatAH anantaguNAH, asaMyatA anantaguNAH ta ete caturvidhAH sarvajIvAH prajJaptAH // 147 // TIkA-'ahavA cauvvihA savvajIvA pannattA taM jahA-itthiveyagA-purisaveyagA napuMsagaveyagA-aveyagA' athavA catuSprakArakAH sarve'pi jIvAH prasiddhAH tadyathAkecana strIvedakAH puruSavedakAH napuMsakavedakAH avedakAH vA bhavanti / 'itthiveyagANaM bhaMte ! itthi veyaetti kAlao kevacciraM ?, goyamA ! 'egeNa AdeseNaM.' paliyasayaM dasuttaraM aTThArasacoddasapuhuttaM, samao jahaNNo' strIvedakaH khalu bhadanta ! strIveda iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? bhagavAnAha-gautama ! ekena Adezena0 palyopamazataM dazottaram aSTAdaza caturdazapalyopamapRthaktvaM samayo jaghanyaH, ayambhAvaH-strIvedakasya ekena prakAreNa jaghanyenaikaM samayaM yAvatkAyasthitiH ekena isa rIti se bhI saba jIva cAra prakAra ke haiM'ahavA cauvvihA savva jIvA pannattA' ityAdi / TIkArtha-prabhu ne gautama se yaha kahA hai ki-he gautama ! jIvoM kI caturvidhatA isa rUpa se bhI hotI hai jaise-'itthiveyagA, purisaveyagA, napuMsagaveyagA, aveyagA' strIvedaka, puruSavedaka, napuMsakavedaka aura avedaka 'itthiveyagA NaM bhaMte ! ithivedaetti kAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! strIvedaka strovedaka rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! egeNa AeseNaM0 paliya sayadasuttaraM aTThArasa codasapalitapuhuttaM samao jahaNNo' he gautama ! kisI eka kathana kI apekSA strIveda kI kAyasthiti jaghanya se eka samaya kI hai aura utkRSTa se pUrvakoTi pRthaktva adhika 110 palyo A rIte paNa saghaLA jIve cAra prakAranA kahela che. 'ahavA cauvvihA savva jIvA paNNattA' tyA TIkArca-gautamasvAmIne prabhuzrIe evuM kahyuM ke-he gautama! jIvenuM cAra 4 / 25 mArIta 5 thAya che. sama-'itthiveyagA purisabeyagA, napuMsagaveyagA, aveyagA' strI va64, 535 44, napusa 14, mana vaha 'ithiveyagA NaM bhaMte itthiveyaetti kAlao kevacciraM hoI' he bhagavan strI va strIva4454AthI TamA 45 -ta 2 cha ? 2 // praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! egeNa AeseNaM paliyasayadasuttaraM advArasa codasa palitapuhuttaM samao jahaNNo' hai gautama! kaI eka apekSAthI strIvedanI kAyasthiti jaghanyathI eka samayanI che. ane utkRSTathI pUrva keTi pRthaphatva adhika 110 eka se dasa palyopamanI jIvAbhigamasUtra
Page #1440
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1427 prakAreNa-eka palyopamazataM pUrvakoTi pRthaktvA'bhyadhikam ekena prakAreNadazottaraM palyopamazatam dazAdhikapalyopamazatamityarthaH / utkarSeNa-dazottaraM palyopamazataM pUrvakoTi pRthaktvA'bhyadhikam ekena prakAreNa-jaghanyenaikaM samayampama kI hai isakA tAtparya aisA hai ki koI yuvati upazama zreNi meM vedatraya ke upazamana se avedakatA kA anubhavana karake puna: usa zreNI se patIta hotI huI kama se kama eka samaya taka strIveda ke udaya ko bhogatI hai dvitIya samaya meM vaha kAla karake devoM meM utpanna ho jAtI hai vahAM usake puruSaveda ho jAtA hai strIveda nahIM rahatA hai isa taraha se usake strIveda jaghanya se eka samaya kA kahA gayA hai aura utkRSTa jo pUrva koTi pRthaktva adhika 110 palyopama kA kahA gayA hai usakA tAtparya aisA hai ki koI jantu pUrva koTi kI AyuvAlI manuSya strI meM yA tiryaka strI meM pAMca yA chaha bhavoM taka utpanna ho jAve phira vaha IzAna kalpa meM pacapana palyopama pramANa kI AyuvAlI aparigRhIta deviyoM meM devI kI paryAya se utpanna ho jAve phira vaha vahAM se AyukSaya hone ke punaH pUrvakoTi kI Ayu vAlI manuSya striyoM meM yA tiryaka striyoM meM utpanna ho jAve aura phira vaha dvitIya bAra meM IzAna devaloka meM pacapana palya kI Ayu vAlI aparigRhIta deviyAM meM utpanna ho jAve to isa taraha se pUrvakoTi pRthaktva adhika 110 che. A kathananuM tAtparya evuM che ke-keI yuvati upazama zreNimAM vedatrayanA upazamathI adaka paNane anubhava karIne pharIthI e zreNIthI patita thaIne ochAmAM ochA eka samaya paryanta strI vedanA udayane bhegave che. bIjA samayamAM te kALa karIne pharIthI demAM utpanna thaI jAya che. tyAM tene purUSa veda thaI jAya che. strIveda rahetuM nathI. A pramANe teone strI veda jaghanyathI eka samayane kahevAmAM Avela che. ane utkRSTathI pUrva koTi pRthakRtva adhika 10 dasa papamane kahevAmAM Avela che. enuM tAtparya e che ke-kaI jIva pUrva kenTinI AyuSyavALI manuSya strImAM athavA te tiryaMca strImAM pAMca athavA cha bhava paryanta utpanna thaI jAya te pachI te IzAna ka5mAM 55 paMcAvana palyopamanA pramANavALI aparigRhIta deviyamAM devInI paryAyathI utpanna thaI jAya te pachI te tyAMthI AyuSyane kSaya thavAthI pharIthI pUrvakeTinI AyuSyavALI manuSya siyAmAM athavA tiryaMca strimAM utpanna thaI jAya ane te pachI te bIjI vAra izAna devalokamAM 55 paMcAvana pApamanI AyuSyavALI aparigrahIta deviyamAM utpanna thaI jAya A rIte pUrNakaTi pRthakata adhika jIvAbhigamasUtra
Page #1441
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1428 jIvAbhigamasUtre utkarSeNA'STAdazapalyopamAni pUrvakoTipRthaktvA'bhyadhikAni ekenAdezena-jaghanyena pUrvavat-utkarSeNa caturdazapalyopamAni pUrvakoTi pRthaktvA'bhyadhikAni, ekenA''dezena jaghanyena pUrvavat utkarSeNa palyopamazataM pUrvakoTipRthaktvA'bhyadhikam, palyopama kI kAyasthiti kAla sAbita ho jAtA hai 'ekkA deseNaM jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aTThArasa paliovamAiM puvvakoDI puhutta mabhahiyAI' kisI eka kathana kI apekSA strIveda kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se to eka samaya kA hai aura utkRSTa se pUrvakoTi pRthaktvAdhika 18 palyopama kI hai yaha isa prakAra se samajhanI cAhiye jaise-koI jantu pUrvakoTi pramANa kI AyuvAlI nara strI ke rUpa meM yA tiryag strI ke rUpa meM pAMca yA chaha bAra utpanna ho gayA phira vahAM se mara kara vaha IzAna deva loka meM do bAra utkRSTa sthiti vAlI parigRhIta deviyoM ke rUpa meM utpanna ho gaI to isa kathana vAdI ke mata se isa veda kI kAyasthiti kA kAla pUrvokta rUpa se sadha jAtA hai tRtIya Adeza kI apekSA isa veda kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se to eka samaya kA hai-aura utkRSTa se 'cauddasa paliovamAI puccakoDi puhuttamabbhahiyAI pUrvakoTi pRthaktva adhika 14 palyopama kA hai| yaha isa taraha se jAnanA cAhiye-pUrvakoTi pramANa Aya vAlI nara strI yA tiryaka strI ke rUpa meM koI jIva pAMca yA chaha bAra utpanna 110 me se| isa pakSyA5manI sthitimA 4471 sAmita is onya che. 'ekkAdeseNaM jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM aTThArasa paliovamAiM puvvakoDI puhutta. mavbhahiyAI' / 2.4 4thananI apekSAthI strIvahanI yasthitina / dhanyathI te eka samayane che. ane utkRSTathI pUrva keTi prathaphatva adhika 18 aDhAra papamAne che. te A rIte samajavuM joIe jema ke-ke jIva pUrvakeTi pramANunI AyuSya vALI purUSa strInA rUpathI athavA tiryaMca strIpaNAthI pAMca athavA cha vAra utpanna thaI jAya te pachI tyAMthI marIne te IzAnadeva lekamAM be vAra utkRSTa sthiti vALI parigRhIta devi paNAthI utpanna thaI jAya te A kathanakAranA matathI A vedanI kAyasthitine kALa pUrvokata paNAthI siddha thaI jAya che. trIjA AdezanI apekSAthI A vedanI kAyasthitine kALa jaghanyathI to me sbhyn| cha. ane utkRSTathI 'cauddasa paliovamAiM puvvakoDi puhuttamabhahiyAI' pU ra pRthai.1 adhi: 14 yauha pakSyA5manA cha. te mAzate samajavuM-pUrvakeTinI AyuSyavALI purUSa strI athavA tiryaMca strInA rUpathI keI jIva pAMca athavA cha vAra utpanna thaI jAya ane te pachI tyAMthI marIne jIvAbhigamasUtra
Page #1442
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU.147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1429 ho gayA aura phira vahAM se mara kara vaha saudharma devaloka meM vahAM kI parigRhIta deviyoM meM ki jinakI Ayu utkRSTa rUpa se sAta palyopama kA hai do bAra utpanna ho gayA to isa tRtIyAdezavAdI ke mata se yaha kAyasthiti kA pUrvokta kAla sadha jAtA hai / caturtha Adeza kI apekSA strIveda kI kAryasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kA hai aura utkRSTa se pUrvakoTI pRthaktva adhika 100 palyopama kA hai yaha isa prakAra se hai - pUrvakoTi kI AyuvAlI manuSya striyoM meM yA tiryag striyoM meM koI jIva pAMca yA chaha bAra bhavoM ko dhAraNa kara pUrva prakAra se saudharma devaloka kI 50 palyopama pramANa kI utkRSTa Ayu vAlI aparigRhIta deviyoM meM utpanna ho jAtA hai to isa caturthA dezavAdI ke matAnusAra isa veda kI kAyasthiti kA pUrvokta utkRSTa kAla sadha jAtA hai| pAMcaveM Adeza kI apekSA isa veda kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kA hai aura utkRSTa se pUrvakoTi pRthaktva adhika popa kA hai / yaha isa prakAra se hai - jaise koI jIva pUrva koTi kI AyuvAlI tiryagstriyoM meM yA manuSya striyoM meM sAta bhava taka utpanna hokara pUrvokta krama se aSTama bhava meM tIna palyopama kI sthiti vAlI devakuru AdikoM kI striyoM ke bIca meM strIrUpa se utpanna te saudharmAM devalAkamAM tyAMnI parigRhIta deviyAmAM ke jemanu AyuSya utkRSTa paNAthI sAta pakSeApamanu che, temAM be vAra utpanna thai jAya te A trIjA pakSa vALAnA matathI A kAyasthitine pUrvoktakALa siddha thai jAya che. ceAthA AdezanI apekSAthI strI vedanI kAyasthitinA kALa jaghanyathI ekasamayanA che. ane utkRSTathI pUrvakATa pRthak adhika 100 ekaso pacepamanA che. te A pramANe che--pUrva kATinI AyuSyavALI manuSya srIyeAmAM athavA tiryaMca zriyAmAM kAi jIva pAMca athavA cha vAra bhavAne dhAraNa karIne pahelAM kahevAmAM Avela rIta pramANe saudharma devaleAkanI 50 pacAsa patyeApama pramANa nI utkRSTa AyuSya vALI aparigrahIta daiviyAmAM utpanna thaI jAya che. tA A ceAthA AdezavAdinA mata pramANe A vedanI kAyasthitinA pUrvokta utkRSTa kALa siddha thai jAya che. pAMcamAM AdezanI apekSAthI e vedanI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka samayanA che, ane utkRSTathI pUrvATi pRthakRtva adhika patyeApama pRthaktvanA che. te A rIte che--jema keAi jIva pU koTinI AyuSyavALI tiyaca striyAmAM athavA manuSya kriyAmAM sAta bhava panta utpanna thaIne pUrvokta kama pramANe AThamA bhavamAM traNa pacepamanI sthiti vALI devakurU vigerenI sriyAmAM strIpaNAthI utpanna thai jAya che ane jIvAbhigamasUtra
Page #1443
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1430 jIvAbhigamasUtre ekena prakAreNa jaghanyenaikaM samayamutkarSeNa palyopamapRthaktvA'bhyadhikam, etadvistaravyAkhyAnaM trividhajIvapratipattau kRtaM tata eva draSTavyam / 'purisavedassa jahanneNaM aMtomutta' puruSavedasya jaghanyenAntarmuhUrta yAvatkAyasthitiH strIvedAdibhya uddhRtya puruSavedAnAmantarmuhUrta jIvitvA bhUyaH strIvedAdiSu kasyApi gamanAt / nanu-yathA strIvedasya vA napuMsakavedasyopazamazreNau upazame jAte tadanantaramekaM samayaM taM vedamanubhUya mRtasyaikasamayatA vyAvayete tathA-puruSavedasyApi jaghaho jAtI hai aura phira vahAM se marakara saudharma devaloka meM jaghanyavAlI deviyoM ke bIca meM devIrUpa se utpanna ho jAtA hai to isa prakAra se pAMcave Adeza kI mAnyatAnusAra isa vedakI kAyasthiti kA kAla sadha jAtA hai / isake bAda vaha niyama se vedAntara ko prApta kara letA hai / 'purisavedassa jahaNNeNaM aMtomu0 ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAirege' puruSaveda kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se kucha adhika sAgaropamazata pRthaktva kA hai / jaghanya kAla jo jIva strIveda Adi se udvartanA karake puruSaveda kA eka antarmuhUrta taka anubhavana karake punaH strIvedAdikoM meM utpanna ho jAtA hai usakI apekSA eka antarmuhUrta kA kahA gayA hai / __ zaMkA-jisa prakAra se strIvedaka yA napuMsaka vedaka upazama zreNi kI prApti se eka samaya taka upazamita ho jAne para aura puna: usase pratipatita ho jAne para usakI prapti ho jAne para usakI kAyasthiti pachI tyAMthI marIne saudharma devalokamAM jaghanya sthitivALI deviyemAM devI paNathI utpana thaI jAya te e rIte pAMcamAM AdezanI mAnyatA pramANe A vedanI kAyasthitine kALa siddha thaI jAya che. te pachI te niyamathI vedAntara na prAta 42rIle che. 'purisavedassa jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasaya puhuttaM sAiregaM' 535vahanI sthitinI 41043nyathI matabhuitanA che. ane utkRSTathI kaMIka vadhAre sAgarepamazata pRthakatvane che. je jIva jaghanya kALanA strIveda vigerethI uddhanA karIne purUSavedanA eka aMtamuhUrta paryanta anubhavana karIne pharIthI strIveda vigeremAM utpanna thaI jAya che te apekSAthI eka aMtarmuhUtane kALa kahevAmAM Avela che. zaMkA-je pramANe strI vedaka athavA napuMsaka vedaka upazama zreNInI prApti thI eka samaya parvata upazamita thaI jatAM ane pharIthI temAMthI pratipatitathaIne tenI prApti thAya tyAre tenI kAyasthitine kALa eka samayane kahevAmAM jIvAbhigamasUtra
Page #1444
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1431 nyata ekasamayatA kuto na bhavati ? iti cedatrocyate-upazamazreNyato mRtaH sarvo'pi puruSavedeSUtpadyate nA'nyavedeSu tena-strIvedasya coktaprakAreNa jaghanyata eka samayatA labhyate na puruSavedasya, tasya janmAntare'pi sAtatyena gamanAt, tato jaghanyaM puruSavedasyopadarzitenaiva prakAreNA'ntarmuhUrtamiti / 'ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAirege' utkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam, tacca-deva manuSyatiryag bhavabhramaNena jJAtavyam 'napuMsagavedasya jahanneNaM ekaM samayaM' napuMsakavedo jaghanyenaikaM samayaM yAvadbhavati sacaikaH samaya upazamazreNyAM vedopazamAnantaramekaM samayaM napuMsakavedamanubhUya mRtasya paribhAvanIyaH maraNAnantaraM puruSavedeSutpAdAt / 'ukkoseNaMkA kAla eka samaya kA kahA gayA hai usI prakAra se yahAM para bhI kAyasthiti kA kAla eka samaya kA jaghanya se kyoM nahIM kahA gayA hai-eka antarmuhUrta kA kyoM kahA gayA hai ? to isakA samAdhAna aisA hai ki upazamazreNi se patita hue jIva puruSaveda meM hI utpanna hote haiM anya vedoM meM utpanna nahIM hote haiM isa kAraNa strIveda meM yA napuMsakaveda meM ukta prakAra se eka samayatA jaghanya se prApta hotI hai puruSaveda meM nahIM kyoMki puruSaveda kA gamana janmAntara meM bhI hotA hai / ataH jaghanya se isakI kAyasthiti kA kAla eka antarmuhUrta kA kahA gayA hai eka samaya kA nahIM tathA utkRSTa se deva manuSya aura tiryagbhavoM meM bhamaNa karane ko lekara kucha adhika sAgaropamazata pRthaktva kA kahA gayA hai / 'napuMsakavedassa jahanneNaM ekkaM samayaM napuMsakaveda kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kA hai Avela che. e ja pramANe ahIMyA paNa kAyasthitine kALa jaghanyathI eka samayane kema kahevAmAM Avela nathI ? ane eka aMtamuhUrta kema kahyo che? A praznanuM samAdhAna evuM che ke-upazama zreNIthI patita thayela jIva purUSadamAMja utpanna thAya che. anya vedomAM utpanna thatA nathI. te kAraNathI strIvedamAM athavA napuMsakavedamAM ukta prakArathI jaghanyathI eka samaya paDyuM prApta thaI jAya che. purUSadamAM nahIM kemake-purUSadanuM gamana janmAntaramAM paNa thAya che. tethI jaghanyathI tenI kAyasthitine kALa eka aMtamuhUrta kahevAmAM Avela che. eka samayane nahIM tathA utkRSTathI deva, manuSya ane tiyaca bhAmAM bhramaNa karavA rUpe kaMIka vadhAre sAgarepamazata pRthaphatvane vAmAM mAvesa cha. 'napuMsagavedassa jahaNNeNaM ekkaM samayaM' nasa vanI kAyasthitino kALa jaghanyathI eka samayane che. kema ke-upazama zreNImAM jIvAbhigamasUtra
Page #1445
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4rUra jIvAbhigamasUtre aNaMta kAlaM vaNassaikAlo' utkarSeNAnanta kAlaM vanaspatikAlaH prAgukta eva / 'aveyae duvihe pannatte sAIe vA apajjavasie sAie vA sapajjavasie' avedako dvividhaH sAdyapayavasitaH kSINaveda: 1 sAdiko vA saparyavasitaH upshaantvedH| 'se jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM aMtomuhutta' sa jaghanyenai samayam, dvitIyasamaye maraNato devagatau puruSaveda saMbhavAt / utkarSeNAntarmuhUtAm tadanantaraM maraNataH kyoki upazamanazreNi meM jaba napuMsakaveda kA upazamana ho jAtA hai aura usase patita hone para phira vaha jIva usakA anubhavana kevala eka samaya taka hI kara pAtA hai bAda meM vaha marakara puruSaveda meM utpanna ho jAtA hai / tathA utkRSTa se vanaspatikAla pramANa hai| isa vanaspatikAla kA kathana pahile kaI bAra kara diyA gayA hai / 'avedae duvihe paNNatte' avedaka do prakAra kA kahA gayA hai jaise-eka 'sAdIe vA apajjavasie, sAdIe vA sapajjavasie' sAdika aparyavasita aura sAdika saparyavasita inameM sAdika aparyavasita kSINa veda vAlA jIva hai aura sAdika saparyavasita upazAnta veda vAlA jIva hai / inameM jo sAdi saparyavasita veda vAlA jIva hai vaha jaghanya se eka samaya taka avevAlA rahatA hai kyoMki dvitIya samaya meM maraNa se usake devagati meM puruSaveda kA honA saMbhava ho jAtA hai aura utkRSTa se vaha eka antarmuhUrta taka avedaka rahatA hai isake bAda usase usI veda kA udaya ho jAtA hai| jyAre napuMsakavedane upazama thaI jAya ane pachI pharIthI te jIva tene anubhava kevaLa eka samaya paryanta ja karI zake che. te pachI te marIne purUSavedamAM utpanna thaI jAya che. tathA utkRSTathI vanaspatikALa pramANa che. A vanaspatirnu thana paDasa mivAra 42 hevAmA mAvesa cha. 'avedae dAvihe paNNatte' ava ye nA 4AmA mAyA che. sama-sAdIe vA apajjavasie, sAdIe vA sapajjavasie' me4 sA64 sapa vasita bhane bIjA sAdika saparyavasita temAM sAdika aparyavasita kSINaveda vALA jIva che. ane sAdika saparyavasita upazAMta veda vALA jIva che. temAM je sAdika saparyAvasita veda vALA jIva che, te jaghanyathI eka samaya paryanta adavALA rahe che. kemake -bIjA samayamAM maraNa karavAthI tene devagatimAM purUSa veda hovAnuM saMbhavita thaI jAya che. ane utkRSTathI te eka aMtamuhUrta sudhI avedaka rahe che. te pachI eja vedano udaya thaI jAya che. jIvAbhigamasUtra
Page #1446
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1433 puruSaveda saMkrAntyA pratipAtato yena vedenopazamazreNI pratipannastadvedodayApacyA savedakalAt / eteSAmantaramAha-'itthiveyassa aMtaraM jahanneNaM aMtormuhutta' antamuhUrta strIvedasyAntaram taccopazAntavedeSu punarantarmuhUrtena strIvedodayApattyA, yadi strIbhya udRtya puruSavedeSu napuMsakavedeSu vA'ntamuhUrta jIvitA punarapi vA strItvenotpattyA bhavatIti jJAtavyam / 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' kAla:' utkarSeNa vnsptikaalH| 'purisaveyassa jahanneNaM egaM samaya' puruSavedasya antaraM jaghanyenaikaM samayaM puruSasya svavedopazamasamayAnantaraM maraNe puruSeSvevotpAdAt / antara kathana-'itthivedassa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' strIveda kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa hai jaghanya antarmuhUrta jaba samApta ho jAtA hai taba usake bAda upazAnta huvA vaha strIveda usake udaya ko prApta ho jAtA hai|athvaa strI se mara kara vaha puruSaveda vAloM meM yA napuMsaka vedavAloM meM utpanna hokara vahAM eka antarmuhUrta taka jIvita raha kara punaH strIvedarUpa se utpanna ho jAtA hai / strIveda kA antara utkRSTa se vanaspatikAla pramANa jo kahA gayA hai so vaha vanaspati kAla pIche kaI bAra spaSTa kiyA gayA hai isake bAda usakA veda badala jAtA hai 'purisavedassa jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' puruSaveda kA antara jaghanya se eka samaya kA hai kyoMki puruSa kA jaba apanA veda upazama avasthA vAlA ho jAtA hai aura usake aMtardhAranuM kathana'isthivedss aMtaraM jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' khIvana aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanuM che. ane utkRSTathI vanaspati kALa pramANanuM aMtara che. jyAre jaghanya aMtarmuhUrta samApta thaI jAya che. tyAre te pachI upazAMta thayela te strIveda tene udayamAM AvI jAya che. athavA strIvedathI marIne te purUSa vedavALAomAM athavA napuMsaka vedavALAomAM utpanna thaIne tyAM eka aMtamuhUrta sudhI jIvatA rahIne pharIthI strIveda paNAthI utpanna thaI jAya che. strIvedanuM aMtara utkRSTathI vanaspatikALa pramAnuM je kahevAmAM Avela che. te vanaspatikALa pahelAM keTalika vAra spaSTa karavAmAM AvI gye| . te pachI tena ve mAnaya che. 'purisavedassa jahaNNeNaM ega samayaM ukkoseNa vaNassaikAlo' 531vahanumata2 dhanyathI se samayanu che. kema ke-purUSane pitAno veda jyAre upazama avasthAvALa thaI jAya ane te pachI jyAre enuM maraNa thaI jAya te pachI te purUSomAja utpanna thAya che. jI0 180 jIvAbhigamasUtrA
Page #1447
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1434 jIvAbhigamasUtre 'ukkoseNaM kNassa kAlo' utkarSeNa vanaspatikAlaH / ' napuMsagaveyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukko seNaM sAgarovamasayapuhutta sAiregaM' napuMsaka vedasya jaghanyato'ntarmuhUrte tacca strIvedoktaprakAreNa jJAtavyam, utkarSataH sAgaropazamazatapRthaktvaM sAtirekam tata UrdhvaM niyamataH saMsAriNaH sato napuMsakavedodaya bhAvAt / 'aveyago jahA heTThA' avedako yathA adhastAt avedako dvividhaH sAyaparyavasitaH 1 sAdisaparyavasitazca tatra - sAdyaparyavasitasyAntaraM nAsti aparyavasitatvAdeva, sAdi saparyavasitasya jaghanyenAntarmuhUrtam tAvatA kAlena kasyApi zreNisamArambhAt utkarSato'nantaM kAlamanantA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetratopA pulaparAvartta dezonam tAvatkAlAdUrdhvaM pUrvapratipannopazamazreNikasya punaH zreNisamAra bAda jaba usakA maraNa ho jAtA hai to vaha puruSoM meM hI utpanna hotA hai tathA utkRSTa se isakA antara vanaspatikAla pramANa hai 'aveyage jahA heTThA' avedaka jIva do prakAra kA hotA hai eka sAdi aparyavasita aura dUsarA sAdi saparyavasita sAdi aparyavasita kA antara hotA nahIM hai jo sAdi saparyavasita avedaka hai usakA jaghanya se eka antarmuhUrta kA aura utkRSTa se anantakAla kA antara hai sAdi sapavasita kA jaghanya antara jo eka antarmuhUrta kA kahA gayA hai vaha koI 2 avedaka jIva eka antarmuhUrta ke bAda punaH zreNi para samArohaNa kara avedaka avasthA vAlA bana jAtA hai tathA utkRSTa antara meM ananta utsarpiNI kAla aura ananta avasarpiNI kAla samApta ho jAte haiM tathA kSetra kI apekSA kucha kama ardhagudgala parAvarta kAla samApta ho jAtA hai / isake bAda usa pUrva pratipanna upazamazreNi vAle tathA utsRSTathI tenuM a Mtara vanaspatikSaNa prabhAnu' che. 'aveyage jahA heTTA ' aveDhaka jIva e prakAranA hAya che. eka sArdi apa vasita ane khIjA sAdi sapa vasita vedyaka che. sAdi apa vasitanuM aMtara hetu nathI ane je sAdi sapa vasita avedaka che. tenuM aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhUtanu ane utkRSTathI anaMtakALanu aMtara che. sAdi savatinuM jaghanya aMtara je eka aMtarmuhanuM kahevAmAM Avela che. te kAi kAi avedaka jIva eka aMtarmuhUta pachI pharIthI zreNI para ArANu karIne aveka avasthAvALA banI jAya che. tathA utkRSTa aMtaramAM anaMta utsarpiNI kALa ane anaMta avasarpiNIkALa samApta thai jAya che. tathA kSetranI apekSAthI kaiMika kama pudgala parAva kALa thaI jAya che. te pachI e pUrva pratipanna upazama jIvAbhigamasUtra
Page #1448
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam mbhAt / 'appA bahu 0 ' alpabahutvam he bhadanta ! strIvedakAdInAM katarekatarebhyo'lpA bahukAstulyAvizeSAdhikA vA ? gautama ! 'savvatthovA purisaveyagA' sarvastokAH puruSavedakAH, gatitraye'SyeSAmalpatvAt / ' itthaveyagA saMkhejjaguNA' strI vedakA saMkhyeyaguNAH, tiryaggatau triguNatvAt - ( manuSyagatau saptaviMzatiguNatvAt) devagatyAM dvAtriMzadguNatvAt / 'aveyagA anaMtaguNA' anantaguNA avedakAH, siddhAnAmanantatvAt / 'napuMsagaveyagA anaMtaguNA' ebhyo'nantA napuMsakavedakAH, vanaspatInAM siddhebhyo'pyanantaguNatvAt / ' ahavA caucvihA savvajIvA jIva kA samArohaNa zreNi para ho jAtA hai / ataH itane kAla ke bAda vaha punaH avedaka bana jAtA hai / 1435 inake alpabahutva kA vicAra he bhadanta ! ina jIvoM meM kauna jIva kinakI apekSA alpa hai ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? isake uttara meM prabhu kahate hai - 'savvatthovA purisavedagA itthavedagA saMkhejjaguNA avedgA anaMtaguNA napuMsagaveyagA anaMtaguNA' he gautama ! sabase kama puruSaveda vAle haiM kyoMki gatitraya meM ye alpa hai / inakI apekSA strI vedavAle saMkhyAtaguNe adhika haiN| kyoMki tiryaggati meM strIveda vAle puruSaveda vAloM kI apekSA tiguNeM hote haiM / aura manuSya gati meM 27 guNeM hote haiM / tathA devagati meM 32 guNeM hote haiM / inakI apekSA avedaka jIva anantaguNeM haiM kyoMki siddha jIva anantaguNeM kahe gaye haiM / napuMsaka vedavAle inakI apekSA anantaguNeM hai / zreNIvALA jIvanuM samAreAhaNa zreNI para thai jAya che. tethI eTalAkALa pachI te krIthI aveDhaka banI jAya che. alpamahutvanA vicAra- he bhagavan ! A jIvAmAM kayA jIvA kayA jIvAnA karatAM alpa che ? kayA jIvA kayA jIvAnA karatAM vadhAre che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI u che ! - 'savvatthovA purisaveyagA itthaveyagA saMkhejjaguNA aveyagA anaMtaguNA napuMsagaveyagA aMtaguNA' he gautama! sauthI gochA puruSadeha vAjA che, ubha ke-traNa gatimAM te alpa ja che. tenA karatAM strIveda vALA saMkhyAtagaNA vadhAre che. kema ke tiya ca gatimAM strIveda vALA purUSaveda vALAenA karatAM traNa gaNA hAya che. ane manuSyagatimAM 27 satyAvIzagaNA hoya che. tathA Dhava gatimAM 32 batrIsa gaNA hoya che. tenA karatAM aveka jIva ana tagaNuA hAya che. kema ke-siddha jIva anaMtagaNA kahevAmAM Avela che. tenA karatAM napuMsaka vedavALA anaMtagaNuA che. kema ke-vanaspatikAyika jIva napuMsaka hAya jIvAbhigamasUtra
Page #1449
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1436 ___ jIvAbhigamasUtre pannattA' athavA sarve jIvAzcaturdhA vibhaktAH saMsAriNo'saMsAriNazca / 'taM jahAcakkhudaMsaNI, acakkhudaMsaNI, avadhidaMsaNI, kevaladasaNI' taghathA-cakSudarzanino'cakSudarzanino 'vadhidarzanina:-kevaladarzaninazca / 'cakkhudaMsaNI NaM bhaMte !0' cakSurdarzanI khalu bhadanta ! kiyacciraM cakSurdarzaniti kAlato bhavati ? bhagavAnAha-gautama ! 'jahanneNaM-aMtomuhuttaM-ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAiregaM' cakSurdarzanI jaghanye. nAntarmuhUrtam acakSurdarzanibhya uddhRtya cakSurdarzaniSu utpadha tAvantaM kAlaM sthitvA punasteSu acakSu darzaniSu kasyA'pi gamanAt / utkarSeNa sAtireka sAgaropamasahakyoMki vanaspatikAyika jIva napuMsaka hote haiM aura ye siddhoM kI apekSA bhI anantaguNeM kahe gaye haiM 'ahavA0' isa rIti se bhI samasta jIva cAra prakAra ke hote haiM-'taM jahA' jaise-'cakkhudaMsaNI, acakkhu. daMsaNI, avadhidasaNI, kevaladasaNI' cakSurdazanI, acakSurdarzanI avadhidarzanI aura kevaladarzanI, inakI kAyasthiti kA vicAra-'cakkhudaMsaNI NaM bhaMte !' he bhadanta ! cakSurdarzanI kitane kAla taka cakSurdarzanI ke rUpa meM rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate hai / 'jaha0 aMtomu0 ukko0 sAgarovamasahassaM sAtiregaM' he gautama ! cakSurdarzanI cakSurdarzanI ke rUpa meM jaghanya se eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura utkRSTa se kucha adhika eka hajAra sAgaropama taka rahatA hai acakSurdarzanI se maraNa kara vaha cakSurdarzana vAloM meM utpanna hokara kama se kama eka antarmuhUrta taka vahAM rahatA hai aura phira cha. mana tasA siddhonA 42di 555 mAnatamA 4AmA mAveza cha. 'ahavA0' mathavA rIte 554 sA vo yA2 54|2naa DAya che. 'taM jahA' bha3'cakkhudaMsaNI, acakkhudasaNI; avadhidasaNI, kevaladasaNI' yakSuzanI mayAzinI, avadhidarzanI, ane kevaladezanI yasthitinu 4thana'cakkhudasaNINaM bhaMte !' he sagavan ! yakSuzanI sAja panta yakSazanI pAthI 24 cha ? 2mA prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha -'jahaNNe NaM aMtomuhutta ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAtirega' gautama ! yakSuzanI cakSadarzanI paNuthI eka aMtarmuhUrta paryanta rahe che ane utkRSTathI kaMIka vadhAre eka hajAra sAgarepama paryanta rahe che. ecakSudarzanI paNAthI marIne te cakSudarzanI vALAomAM utpanna thaIne ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta paryanta tyAM rahe che. ane te pachI tyAMthI paNa marIne te acakSudarzanavALA jIvAbhigamasUtra
Page #1450
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1437 sram / 'acakkhudaMsaNI duvihe pannatte aNAIe vA apajjavasie aNAIe sapajjavasie' acakSudarzanI dvividhaH anAdikovA'paryavasitaH yo na kadAcidapi siddhiM gantA, anAdiko vA saparyavasitaH bhavyavizeSaH yaH setsyati / 'ohi daMsaNissa jahanneNaM egaM samayaM' avadhidarzanI jaghanyenaikaM samayam avadhidarzanapratipattyanantarameva kasyApi maraNato mithyAtvagamanato duSTA'dhyavasAya bhAvato'vadhipratipAtAta, 'ukoseNaM do chAvaTThI sAgarovamANaM sAiregAo' utkarSeNa dve SaT SaSThI sAgaropamANAM sAtireke tatraiva SaT SaSTirevaM vibhaGgajJAnI tiryak paJcendriyo'thavA manuSyo'dhaH saptamyAM tamastamaH prabhAyAM vahAM se bhI maraNa kara vaha acakSurdarzana vAloM meM utpanna ho jAtA hai usa avasthA meM yaha cakSudarzana vAle kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA kahA gayA hai / 'acakkhudaMsaNI duvihe paNNatte' acakSudarzanI do prakAra kA kahA gayA hai-'aNAdIe vA apajjavasie aNAie vA sapajavasie' jaise-anAdi aparyavasita acakSudarzana vAlA jIva aura anAdi saparyavasita acakSudarzana vAlA jIva inameM jo anAdi aparyavasita acakSurdarzana vAlA jIva hai vaha kabhI bhI siddhi ko prApta nahIM karegA tathA jo anAdi saparyavasita acakSudarzana vAlA jIva hai vaha siddhi ko prApta karegA 'ohidaMsaNissa jaha0 ekkaM samayaM ukkoseNaM do chAvaTThI sAgarovamANaM sAiregAo' jo avadhidarzana vAlA jIva hai usakI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kA hai aura utkRSTa se kucha adhika do 66 sAgaropama kA hai jaghanya se eka samaya kA hai isakA tAtparya aisA hai ki koI omAM utpanna thaI jAya che. e avasthAmAM e cakSudarzana vALAonI kAya sthitimA 47 dhanyathI se matabhuta nA 4AmA mAvesa cha. 'acakkhudasaNI duvihe paNNatte' sayakSuzanI me 54 / 2 / apAmA mAsA che. 'aNAdIe vA apajjavasie aNAie vA sapajjavasie' manAta 255 sita sayakSazana jIva ane anAdi saparyAvasita acakSudarzana vALA jIva temAM je anAdi aparyAvasita acakSudarzana vALA jIva che. te kaI paNa samaye siddhi prApta karI zakatA nathI tathA je anAdi aparyAvasita acakSudarzana vALA 1. te siddhi prAsa 42ze. 'ohiMdaMsaNissa jahaNNeNaM ekkaM samaya ukko seNa do chAvaTThi sAgarovamANa sAiregAo' 2 adhizana pA 1 cha tenI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka samayane che. ane utkRSTathI kaMIka vadhAre be 66 chAsaTha sAgarepamAne che. jaghanyathI eka samayane che. tema jIvAbhigamasUtra
Page #1451
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1438 jIvAbhigamasUtre samutpannaH, tatra-trayastriMzataM sAgaropamANi sthitvA tatra ca pratyAsanne udvartanAkAle samyaktvaM samavApya punaH parityajati tato'pratipatitenaiva vibhaMgena pUrvakoTayAyuSkeSu tiryagyonipu samutpannaH tataH punarapi-apratipatita vibhaMga evA'dhaH saptamyAM pRthivyAM samutpannaH, tatra ca-trayastriMzataM sAgaropamANi sthitvA punarapyudvartanAkAle pratyAsanne samyaktvaM prApya punaH parityanati, tataH punarapyapratipatitena eva vibhaGgena pUrvakoTayAyuSkeSu tiryagyoniSu samutpannaH, vAradvayamapi avadhidarzana vAlA jIva avadhijJAna ko prApti ke anantara hI maraNa ko prApta ho jAtA hai aura mithyAtva avasthA vAlA bana jAtA hai usa samaya vaha duSTa adhyavasAya rUpa bhAva ke kAraNa avadhidarzana se patita ho jAtA hai / utkRSTa se kucha adhika do 66 sAgaropama kahe gaye haiM unameM prathama 66 sAgaropama kA lekhA isa prakAra se haikoI vibhaMga jJAnI tiryagpazcendriya yA manuSya jaba adhaH saptamI pRthivI meM utpanna ho jAtA hai taba vaha vahAM kI 33 sAgaropama kI sthiti ko bhoga kara pratyAsanna maraNa kAla meM samyaktva ko prApta kara use choDa detA hai punaH vibhaMgajJAnI kI jAgRti se yukta huA vaha pUrvakoTi kI Aya vAle tiryaJcoM meM utpanna ho jAtA hai isake bAda apratipatita vibhaMgajJAna vAlA banA huA hai vaha punaH adhaH saptamI pRthivI meM utpanna ho jAtA hai vahAM para 33 sAgaropama kI ayu ko bhoga kara vaha udvartanA kAla kI nikaTatA meM samyaktva ko prApta kara letA hai aura use choDa detA hai isa prakAra se puna: vibhaMgajJAna vAlA banA haA kahevAnuM tAtparya e che ke-kaI avadhidarzanavALe jIva avadhijJAna prApta karyA pachI ja marI jAya che. ane mithyAtva avasthA vALA banI jAya che. te te samaye te duSTa adhyavasAya rUpa bhAvanA kAraNathI avadhidarzanathI patita thaI jAya che. utkRSTathI je kaMika vadhAre be chAsaTha sAgarepama kahyA che temAM pahelA chAsaTha sAgarepama kALanuM lekhuM A pramANe che. koI virbhAgajJAnI tiyapha paMcendriya athavA anuSya jyAre adhaHsAtamI pRthvImAM utpanna thaI jAya che. tyAre te tyAMnI 33 tetrIsa sAgarepamanI sthitine bheLavIne najIkanA maraNa samaye samyakRtvane prApta karIne tene choDI de che. pharIthI virbhAgajJAnInI jAgRtithI yukta thaIne te pUrva koTinI AyuSyavALA tiya cAmAM utpanna thaI jAya che. te pachI apratipatita vibhaMga jJAnavALA banIne te pharIthI adhaH saptamI pRthvImAM utpanna thaI jAya che. tyAM te 33 tetrIsa sAgaropamanA AyuSyane bheLavIne te udvatanA kALanI najIkamAM samyaktvane prApta karIle che. ane tene cheDI de che. e rIte pharIthI virbhAgajJAna vALA banIne te jIva tyAMthI nIkaLIne pUrva keTinI AyuSya. jIvAbhigamasUtra
Page #1452
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1439 cA'vigraheNA'dhaH saptamyAstiryasUtpAdayitavyaH, vigrahe vibhaGgasya pratiSedhAt / uktazca-'vibhaMganANI paMciMdiya tirikkhajoNiyA maNUyA ya AhAragA-no aNAhAragA' iti / chAyA-vibhaGgajJAninaH paJcendriyatiryagyonikA manujAzcA''hArakA no anAhArakAH iti // nanvapAntarAle kimarthaM samyaktvaM pratipAtyate ? ucyatevibhaGgasya stokakAlA'vasthAyitvAt / uktazva-vibhaMganANI jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI desUNAe puvvakoDIe abbhahiyAI vibhaGgajJAnI jaghanyenaikaM samayam utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi dezonayA pUrvakoTayA'bhyavaha jIva vahAM se nikala kara pUrvakoTi kI Ayu vAle tiryaJcoM meM utpanna ho jAtA hai do vAra jo yahAM vibhaMgajJAnI kA utpAda huA kahA gayA hai vaha avigrahagati se yahAM usakA utpAta huA hai aisA jananA cAhiye-kyoMki vibhaMga kA vigraha meM pratiSedha kiyA gayA haiuktaMca-'vibhaMganANI paMciMdiya tirikkha joNiyA, maNuyA ya AhAragA no aNAhAragA' zaMkA-yahAM udvartanA kAla ke pratyAsanna meM use samyaktva kI prApti kA kathana kyoM kiyA gayA hai ? to isakA uttara yahI hai ki vibhaMgajJAna stoka kAla taka hI rahatA hai-uktaMca vibhaMganANI jaha0 egaM samayaM ukkoseNaM tettIsaM, sAgarovamAiM desUNAe puvakoDIe abbhhiyaaii|' dvitIyA SaTSaSTi isa prakAra se hai jisakA vibhaMgajJAna pratipatita nahIM huA hai aisA vaha vibhaMgajJAnI avadhidarzanI mAnava paryAya ko vALA tiryaMcAmAM utpanna thaI jAya che. be vAra tyAM virbhAgajJAnIne utpanna thavAnuM je kahyuM che te avigraha gatithI tene utpAta thayuM che tema samajavA kahela che. kemake-vibhaMgano vigrahagatimAM niSedha karavAmAM Avela che. kahyuM paNa cha -'vibhaMgaNANI paMciMdiyatirikkhajoNiyA maNuyA ya AhAragA no aNAhAragA' zaMkA-ahIyAM udvatanA kALanI najIkamAM tene samyaktvanI prAptinuM kathana kema karavAmAM Avela che? A praznano uttara eja che ke-virbhAgajJAna thaa| sabhaya 5yata 1 2 cha. 4yuM 55 cha - 'vibhaMganANI jahaNNeNa egaM samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI desUNAe puvvakoDIe abbhahiyAI' bIjI 66 chAsaThanI saMkhyAnI samaja A pramANe che. jemanuM virbhAgajJAna pratipatita thayuM na hoya evA te vibhaMgAnI avadhidarzanI mAnava paryAyane jIvAbhigamasUtra
Page #1453
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1440 jIvAbhigamasUtre dhikAni, tadanantaramapratipatita vibhaMga eva manujatvaM prApya samyaktvapUrvakaM saMyamamAdAya vijayAdiSu vAradvayamutpadyamAnasya SaT paSTirbhAvanIyA, avadhidarzanaM ca vibhaMge'vadhijJAne ca tulyamato dve SaSTI sAgaropamANAM sAtireke sthitiH avadhidarzanino bhavanti / 'kevaladasaNI sAIe apajjavasie' kevaladarzanI sAyaparyavasitaH kevaladarzanasyotpadyamAnatvenA'paryavasitatvAt iti / sAmpratamantaramAha'cakkhudaMsaNissa NaM bhaMte !.' cakSurdanino bhadanta ? gautama ! 'cakkhudaMsaNissa aMtaraM jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM vaNassaikAlo' cakSurdazanino'ntaraM jaghanyenAntarmuhUrtam tadbhave tAvatAkAlena vyavadhAnAt / utkarSeNa vanaspatikAlaH prAguktaprApta kara aura vahAM samyaktva pUrvaka samaya kI ArAdhanA karake vijayAdikoM meM do vAra utpanna ho jAtA hai aisI sthiti meM dvitIyA SaT SaSTi usakI sadha jAtI hai| vibhaMga meM aura avadhijJAna meM avadhidarzana tulya rahatA hai isIliye avadhidarzana vAle kI sthiti kucha adhika do 66 sAgaropama kI kahI gaI hai / jo kevalIdarzana vAlA hotA hai usakI sthiti sAdi aparyavasita hotI hai| inakA antara kathana-'cakkhudaMsaNissa aMtaraM jaha* aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' cakSudarzana vAle jo jIva hai unakA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa hai / kyoMki cakSurdazana ke bAda yaha acakSurdarzana vAlA ho jAtA hai ataH isa sthiti meM kama se kama eka antarmuhUrta taka raha sakatA hai aura bAda meM yaha punaH cakSurdarzana vAlA ho jAtA hai-tathA utkRSTa se prApta karIne ane tyAM samyakatva pUrvaka samayanI ArAdhanA karIne vijaya vigeremAM be vAra utpanna thaI jAya che. evI sthitimAM temanI bIjI chAsaThanI saMkhyA siddha thaI jAya che. virbhAgajJAnamAM ane avadhijJAnamAM avadhidarzana samAnaja rahe che tethI avadhidarzanavALAonI sthiti kaMIka vadhAre 66 chAsaTha sAgaropamanI kahevAmAM Avela che. jeo kevalIdarzana vALA hoya che. temanI sthiti sAdi aparyAvasita hoya che. emanA aMtara dvAranuM kathana 'cakkhudasaNissa aMtaraM jahaNNeNaM aMtomuhutta ukkoseNaM vaNassaikAlo' ykssdarzana vALA je jIve che, teonuM aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM che. ane utkaTathI vanaspatikAla pramANunuM aMtara che. kemake cakSu dazana pachI te acakSadazanavALA banI jAya che. tethI A sthitimAM ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta paryata rahI zake che. ane te pachI te pharIthI acakSudarzana jIvAbhigamasUtra
Page #1454
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1441 svarUpaH / 'acakkhudaMsaNissa duvihassa natthi aMtaraM' dvedhAbhinnasyA'cakSurdarzanino'nAdyaparyavasitasya nAstyantaram prathamasyA'paryavasitatvAt, anyasyAdisaparyavasitasya nAstyantaram -acakSurdarzanitvA'pagamebhUyo'cakSurdarzanitvA'yogAt kSINaghAtikarmaNaHpratipAtA'saMbhavAt / 'ohi daMsaNissa jahanneNaM aMtomuhutta-ukoseNaM vaNassaikAlo' avadhidarzanino'ntarmuhUM tam aMtaraM jaghanyena, pratipAtasamayAnantarasamaye eva kasyApi punaravadhidarzanalAbhasaMbhavAt / utkarSeNa vanaspatikAlaH, tAvataH kAlAdUrdhvamavazyamavadhidarzanasaMbhavAt / 'kevaladaMsaNissa patthi aMtaraM' sAghaparyavaantara jo vanaspatikAla pramANa kahA gayA hai so usake sambandha meM pahile kaI jagaha prakAza DAla diyA gayA hai itanA kAla jaba samApta ho jAve taba vaha punaH cakSurdarzana vAlA bana jAtA hai / 'acakkhu. daMsaNissa duvihassa natthi aMtaraM' acakSurdarzana vAle jIva do prakAra ke hote haiM-eka anAdi aparyavasita acakSurdarzanI aura dUsarA anAdi saparyavasita acakSurdarzanI ina donoM prakAra ke acakSurdarzana vAloM meM antara nahIM hotA hai kyoMki prathama prakAra kA acakSurdarzanI aparyavasita hai aura dvitIya prakAra ke acakSurdarzanI meM acakSurdanitva ke apagama hone para punaH acakSurdanitva hone kA ayoga hai / aise acakSurdarzanI kSINa ghAtIyA karma vAle trayodazama guNasthAnavartI jIva hote haiM unakA pratipAta nahIM hotA hai / 'ohidaMsaNissa jaha0 aMto. muhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' avadhidarzana vAle kA antara jaghanya se eka samaya kA hai kyoMki avadhidarzana ke pratipAta ke anantara vALA thaI jAya che. tathA utkRSTathI je vanaspati kALa pramANanuM aMtara kahe vAmAM Avela che tenA saMbaMdhamAM pahelA aneka sthaLe spaSTatA karavAmAM AvI gayela che. ATalo kALa jyAre samApta thaI jAya te pachI te pharIthI cakSu 4zana pA sanI laya cha, 'acakkhudasaNissa duvihassa natthi aMtaraM' bhanyakSa darzanavALA che be prakAranA hoya che. eka anAdi aparyAvasita acakSu darzanI ane bIjA anAdi saparyavasita acakSudazanI A banne prakAranA acakSudarzana vALAomAM aMtara hetuM nathI, kemake pahelA prakAranA acakSu dazanI aparyAvasita che. ane bIjA prakAranA acakSudarzanImAM acakSadanI paNano agama thavAthI pharIthI acakSudarzanI thavAne ayogya che. evA acakSadazanI kSINa ghAtiyA karmavALA teramAM guNasthAna vatI ja hoya cha. tamanA pratipAta thata nathI. 'ohiMdaMsaNissa jahaNNeNaM atomuhutta ukkoseNaM vaNassaikAlo' avadhi zanavAsAnu mata2 dhanyathI se sabhayarnu cha jI0 181 jIvAbhigamasUtra
Page #1455
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1442 jIvAbhigamasUtre sitasya kevaladarzanino nAstyantaram-aparyavasitatvAt / 'appAbahuyaM0' alpabahutvaM bhadanta ! katarebhya eSAm ? bhagavAnAha-gautama ! 'savvatthovA ohidaMsaNI' sarvastokA avadhidarzaninaH, deva-nAraka-katipayagarbhaja tiryak paJcendriya manujAnAmeva kevaladarzanabhAvAt / 'cakkhudasaNI asaMkhejjaguNA' cakSudarzanino'saMkhyeyaguNAH, saMmUchima tiryak paJcendriya caturindriyANAmapi darzanabhAvAt / kevala daMsaNI aNaMtaguNA' kevaladarzanino'nantaguNAH ebhyaH siddhAnAmAnantyAt / 'acakkhu daMsaNI aNaMtaguNA' ebhyo'nantaguNA acakSurdarzaninaH, ekendriyANAmapi tatsattvAt 'ahavA samaya meM hI kisI 2 jIva ko avadhidarzana kA punaH lAbha ho jAtA hai kahIM kahIM eka antarmuhUrta kA vyavadhAna kahA gayA hai so isa vyavadhAna ke bAda punaH jIva ko avadhidarzana kA lAbha ho jAtA hai tathA avadhidarzana vAle kA utkRSTa se antara vanaspatikAla pramANa hai avadhidarzanI avadhidarzana ke chUTa jAne para itane kAla ke bAda punaH avadhidarzana ko prApta kara letA hai / 'kevala daMsaNissa Natthi aMtaraM' kevaladarzana vAle kA antara nahIM hotA hai| kyoMki yaha sAdi aparyavasita hotA hai| 'appA' inake alpabahutva kA vicAra-'savvatthovA ohidaMsaNI, cakkhudaMsaNI asaMkhejjaguNA kevaladaMsaNI aNaMtaguNA acakkhudaMsaNI aNaMtaguNA' sabase kama avadhidarzanI hai kyoMki yaha avadhidarzana devoM meM nArakoM meM katipaya garbhaja tiryak paJcendriyoM meM aura manuSyoM meM hI pAyA jAtA hai| inakI apekSA cakSudarzanI asaMkhyAtaguNeM kemake--avadhidarzanane pratipAta thayA pachInA samayamAM ja koI kaI jIvane avadhidarzanane pharIthI lAbha thaI jAya che. kyAMka kyAMka eka aMtamuhUrtanuM vyavadhAna kahevAmAM Avela che. te e vyavadhAnanI pachI pharIthI jIvane avadhidarzanane lAbha thaI jAya che. tathA avadhidarzana vALAonuM utkRSTathI aMtara vanaspati kALa pramANanuM kahela che. avadhidarzanI avadhidazana chUTi gayA pachI eTalA samaya pachI pharIne avadhidarzana prApta karI le cha. 'kevaladaMsaNissa Natthi aMtaraM vaNa zana vANAmAne tara chAtu nathI. kemake teo sAdi aparyAvasita hoya che. temanA a5 bahatvanuM kathana 'savvatthovA ohidasaNI, cakkhudasaNI asaMkhejjaguNA kevaladasaNI annNtTLAmAM sauthI ochA avadhi dazanavALA che. kemake A avadhidarzana devAmAM nArakamAM keTalAka gaja tiya"ca paMcendrimAM ane manuSyomAM ja maLe che. tenA karatAM cakSudazanI asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. kemake A cakSudazana jIvAbhigamasUtra
Page #1456
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1443 cauvvihA savvajIvA pannattA taM jahA-saMjayA asaMjayA saMjayA saMjayA no saMjayA no asaMjayA no saMjayA saMjayA' athavA-prakArAntareNa sarvajIvAzcaturvidhAH prajJaptAstadyathA-saMyatAH 1 asaMyatAH 2 saMyatA saMyatAH 3 no saMyatAH no asaMyatA no saMyatA sNytaaH4| kAyasthitimAha-'saMjae NaM bhate !' saMyato bhadanta ! saMyata iti kAlataH kiyacciram ! gautama ! 'jahanneNa ekaM samayaM' adhika hai / kyoMki yaha cakSurdarzana saMmUcchima tiryazca pazcendriyoM meM aura cauindriya jIvoM meM bhI pAyA jAtA hai| inakI apekSA kevala darzanI anantaguNe adhika haiM kyoMki siddha anantaguNeM haiM / inakI apekSA acakSudarzanI anantaguNaM adhika haiM / kyoMki ekendriya jIvoM ke bhI acakSurdarzana hotA hai / 'ahavA savvajIvA cauvvihA paNNattA' athavA isa rIti se bhI samasta jIva cAra prakAra ke kahe gaye haiM'taM jahA-jaise-'saMjayA, asaMjayA, saMjayA, saMjayA, no saMjayA no asaMjayA, no saMjayA saMjayA' saMyata 1, asaMyata 2 sayatAsaMyata 3 no saMyata no asaMyata, no saMyatAsaMyata 4 sarva viratiyukta jIva saMyata zabda se, kevala samyagdRSTi jIva yA virativihIna jIva asaMyata zabda se dezavirati se yukta jIva saMyatAsaMyata zabda se aura no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyata zabda se siddha jIva grahIta hae haiN| 'saMjae NaM bhaMte ! he bhadanta ! jo saMyata jIva hai vaha kAla kI apekSA se kitane kAla taka saMyata rUpa se rahatA hai ? saMmUrijI ma tiryaMca paMcendrimAM ane cAra IndriyavALA jemAM paNa maLI Ave che. tenA karatAM kevala darzanI anaMta gaNuM vadhAre che. kemake siddhoanaMta gaNI che. tenA karatAM acakSudazana vALA anaMtagaNuM vadhAre che. kemake sandriya vAne 5 sayakSuzana DAya che. 'ahavA savvajIvA cauvvihA paNNattA' mAzate 514 sapA / yA2 52nA vAmAM mAvA cha. 'taM jahA' te / pramANe 'saMjayA, asaMjayA, saMjayAsaMjayA, no saMjayA no asaMjayA, no saMjayAsaMjayA' saMyata 1 asaMyata 2 saMyatA saMyata unI saMyata nmsyata no saMyatA saMyata 4 sarva virativALA jIva saMyata zabdathI, kevaLa samyagdaSTi jIva athavA viratirahita jIva asaMyata zabdathI dezavirati yuktajIva saMyatAsaMyata zabdathI ane no saMyata ne asaMyata ne saMyatA saMyata thI siddha / ghaDaNa thayesA che. 'saMjaeNaM bhaMte ! 3 bhagavan ! 2 saMyata jIva che, te kALanI apekSAthI keTalAkALa paryanta saMyata paNAthI rahe che? jIvAbhigamasUtra
Page #1457
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1444 jIvAbhigamasUtre sarvavirati pariNAma samayAnantarasamaya eva kasyApi maraNAdekaM samayaM jaghanyena / 'ukkoseNaM desUNA pucakoDI' dezonA pUrvakoTirutkarSeNa / 'asaMjayA jahA annANI' yathA'jJAnI tthaa'sNytaaH| asaMyatastrividhaH-anAdyaparyavasitaH yaH kadAcidapi saMmayaM na prApsyati 1 anAdisaparyavasito yaH saMmayaM lapsyati 2 / (tadbhave naiva siddhi gantA) sAdisaparyavasitaH sarva viraterdezaviratervA paribhraSTaH 3 sa eSa isake uttara meM prabhu kahate hai-he gautama ! 'jahanneNaM ekkaM samayaM' saMyata jIva sarvavirati yukta jIva jaghanya se eka samaya taka saMyatarUpa se rahatA hai kyoMki sarvavirati pariNAma ke anantara samaya meM hI kisI 2 jIva kA maraNa ho jAtA hai aura 'ukkoseNaM desUNA puvvakoDI' utkRSTa se vaha kucha kama pUrvakoTi taka rahatA hai / kucha kama isaliye kahA hai ki sarvavirati ATha varSa ke bAda hI dhAraNa kiyA jAtA hai tathA videhakSetra meM abhI bhI utkRSTa pUrva koTi kI Ayu hai aura vahAM sarvavirati kA itane kAla taka ArAdhanA jIva karate haiM / 'asaMjayA jahA annANI' ajJAnI ke tIna bhedoM kI taraha asaMyata ke bhI tIna bheda hai-eka anAdi aparyavasita asaMyata, anAdi saparyavasita asaMyata, aura tIsarA sAdi saparyavasita inameM jo asaMyata anAdi aparyavasita hai vaha to kabhI bhI saMyama ko nahIM pAtA hai aura na pAvegA anAdi saparyavasita asaMyata jIva saMyama ko kabhI na kabhI pAletA hai aura prApta kiye gaye saMyama se hI vaha siddhi mA prshnn| uttaramA prabhuzrI 4 cha gautama ! 'jahaNNeNaM ekkaM samayaM' dhanyathA ekasamaya paryanta saMyatapaNuthI rahe che, kemake-sarvavirati pariNAmanI pachInA samayamA 4 4 4 panu bha25 26 naya che. mane 'ukkoseNaM desUNA puvakoDI'kRSTathI te 5 mAchA pUrNa ra paryanta2 29 . soch| ema eTalA mATe kahyuM che ke-sarva virati ATha varSa pachI ja dhAraNa karavAmAM Ave che. tathA videha kSetramAM atyAre paNa utkRSTathI pUrvakeTinuM AyuSya che. bhane tyo sava2tinI mArAdhanA mATA 5yanta 42 cha, 'asaMjayA jahA annANI' ajJAniyAnA 15 leho pramANe asaMyatonA 55 trANa hoche. eka anAdi aparyAvasita asaMyata, bIjA anAdi saparyAvasita asaMyata, ane trIjA sAdisaparyavasita asaMyata emAM je asaMyata anAdi apayavasita che, te te kaI paNa samaye saMyatapaNuM meLavI zakatA nathI. ane bhaviSyamAM paNa meLavI zakaze nahIM. anAdi saparyAvasita asaMyata jIva saMyamapaNAne jIvAbhigamasUtra
Page #1458
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1445 :-bAla jaghanyenAntarmuhUrtam tAvatA kAlena kasyA'pi saMyatakhalAbhAt utkarSeNAnantaM kAlam anantA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetratazcA'pArdhaM pudgalaparAvarta dezonam | 'saMjayA saMjae jahanneNaM aMtomuhutta - ukkoseNaM dekhUNA puvvakoDI' saMyatAsaMyato gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam, saMyatA saMyatatva pratipatteH bhaGgabahulatayA jaghanyenApi etAvanmAtrapramANatvAt, utkarSeNa dezonA pUrvakoTi :kAle tad bhAvAt / 'no saMjaya no asaMjaya no saMjaya saMjae sAIe apajjava - ko prApta karane vAlA hotA hai / sAdi saparyavasita jo asaMyata jIva hai vaha yA sarvavirati se bhraSTa huA hotA hai yA dezavirati se bhraSTa huA hotA hai aisA vaha asaMyata avasthA meM jaghanya eka antarmuhUrta taka rahatA hai isake bAda vaha koI na koI saMyamabhAva ko prApta kara letA hai kyoMki 'tinhaM sahassapuhuttaM' aisA Agama kA vacana hai tathA utkRSTa se yaha isa avasthA meM anantakAla taka rahatA hai isa anantakAla meM ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai / kSetra kI apekSA kucha kama ardhapudgala parAvarta rUpa kAla samApta ho jAtA hai| 'saMjayAsaMjae jahanneNaM aMtomuttaM ukkoseNaM deNA puvvakoDI' saMyatAsaMyata jaghanya se eka antarmuhUrta saMyatAsaMyatarUpa meM rahatA hai aura utkRSTa se kucha kama eka pUrvakoTi taka saMyatAsaMyatarUpa se rahatA hai kyoMki bAla kAla meM isakA sadbhAva nahIM hotA hai / 'no saMjaya no asaMjaya no saMjayA koipaNa samaye pAmI jAya che. ane prApta karela sayamathI ja te siddhine prApta karI levAvALA haiAya che. sAdisapa`vasita je asayata jIva che. te kadAca saviratithI bhraSTa thayela hoya che, athavA dezaviratithI bhraSTa thayela hAya che. evAne asayata avasthAmAM jaghanyathI eka aMtarmuhUta panta rahe che ane te pachI te a ne a saMyama lAvane prApta urIle che. prema - 'tinhaM sahassa puhutta" se pramANe AgamanuM vathana che tathA utkRSTathI te yA avasthAmAM anaMta kALa panta rahe che. A anaMta kALamAM anaMta utsarpiNiyA ane anaMta avasarpiNiyA samApta thai jAya che. kSetranI apekSAthI kaMika ochA ardha yugasa parAvarta upaprANa samApta thA jaya che. 'saMjayAsaMjae jahaNaNeNaM ato ukkoseNaM desUNA puvvakoDI' saMyatAsaMyata jaghanyathI eka atamuhUta paryaMnta saMyatAsaMyata paNAthI rahe che. ane utkRSTathI kaiMka AchA eka pUrva kATi panta saMyatAsaMyata paNAthI rahe che. kemake-khAlya kALamAM saMyatAsaMyata pAnI sahUlAva hoto nathI. temane 'no saMjaya no asaMjaya jIvAbhigamasUtra
Page #1459
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1446 jIvAbhigamasUtre sie' no saMyata- no asaMyata no saMyatAsaMyataH sAdikosparyavasita eva tritaya pratiSedhavarttI siddhaH / ' saMjayassa - saMjayA saMjayassa dopahavi aMtaraM jahanneNaM 'aMtomuhutaM' dvayorapi saMyatasya saMyatA'saMyatasya cAntarmuhUrtamantaraM jaghanyena 'uvako seNaM avaDU poggala pariyaha dekhaNaM' utkarSeNa anantaM kAlaM anantA utsapiNyavasarpiNyaH kAlataH, kSetrataca apArddhapudgalaparAvartta dezonam, 'asaMjayassa Adi duve Natthi aMtaraM' asaMyatasya Adya dvayornAstyantaram anAdyaparyavasitasyAsnAdi saparyavasitasya ca tayoryathAkramaM paryavasitatvaM pratipAtA'bhAvAt / saMjayae sAdIe apajjavasie' jo no saMyata no asaMyata no saMyatAsaMyatarUpa siddha jIva haiM ve sAdi aparyavasita hote haiM / antara kathana - 'saMjayassa saMjayA saMjayassa donha vi aMtaraM jahaNeNa aMtomuhuttaM saMyata kA aura saMyatAsaMyata kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai itane kAla kI samApti ke bAda punaH saMyata yA saMyatAsaMyata kA lAbha ho jAtA hai tathA utkRSTa se antara ananta kAla taka kA hai isameM ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI haiM aura kSetra kI apekSA kucha kama ardhapudgala parAvarta kAla samApta ho jAtA hai / itane kAla ke bAda pUrva meM avApta saMyama vAle jIva ko punaH niyama se saMyama kA lAbha ho jAtA hai / 'asaMjayassa Adi duve Natthi aMtaraM' anAdi aparyavasita asaMyata ke aura anAdi saparyavasita asaMyata ke antara nahIM hotA hai kyoMki prathamavikalpa kA asaMyata aparyavasita hai tathA dvitIya prakAra no saMjayAsajae sAdIe apajjavAsie' ? na saMyaMta no asaMyaMta saMyatA sacatarUpa siddha jIva che tee sAdi apa visata hAya che. aMtara dvAranuM kathana 'saMjayassa saMjayA saMjayassa donha vi aMtaraM jahaNNeNaM atomuhutta' saMtanuM ane sayatAsayatanuM aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhUta nuM che. eTale kALa samApta thayApachI krIthI sayata athavA saMyatAsa yatapaNA nA lAbha thAya che. tathA utkRSTathI anaMtakALa pantanu aMtara hAya che. emAM anaMta utsarpiNIyA ane anaMta avasarpiNIyA samApta thaI jAya che. ane kSetranI apekSAthI kaika echeH a pudgala parAva kALa samApta thaI jAya che. eTalA kALa pachI pahelAM prApta karela saMyamavALA jIvane krIthI niyamathI saMyama no sAla yaha bhaya che. 'asaMjayassa Adi duve Natthi aMtaraM anAdi apa vasita asayatane ane anAdi sapa vasita asayatane aMtara jIvAbhigamasUtra
Page #1460
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 147 jIvAnAM cAturvidhyanirUpaNam 1447 'sAIyassa sapajjavasiyassa jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM deNA pucvakoDI' sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenaikaM samayam, utkarSeNa dezonA pUrvakoTi : asaMyatatva vyavadhAyakasya saMyatakAlasyotkarSata etAvatkAlapramANatvAt / 'cautthassa Natthi aMtaraM' tritayapratiSedhavartinaH siddhasya sAyaparyavasitasya caturthakasya nAstyantaram aparyavasitatayA sadA tadbhAvA'parityAgAt / 'appAbahu0' eSAmalpabahutve 'savvatthovA saMjayA' sarvastokAH saMyatAH saMkhye yakoTIkoTIpramANatvAt / 'saMjayA saMjayA asaMkhejjaguNA' ebhyaH saMyatAsaMyatA asaMkhyeyaguNAH asaMkhye yAnAM tiravAM dezavirati bhAvAt / 'no saMjaya no asaMjaya no saMjayA saMjayA ke asaMyata ko jo saMyama prApta ho jAtA hai usakA pratipAta nahIM hotA hai / tathA- - jo sAdi saparyavasita asaMyata hai usakA antara jaghanya se eka samaya kA aura utkRSTa se dezona pUrvakoTi kA antara hai / kyoMki asaMyata kA vyavadhAyaka jo saMyata kAla hai usakA athavA saMyatAsaMyata kAla kA pramANa utkRSTa se itanA hI kahA gayA hai / 'utthassa Natthi aMtaraM' tritaya pratiSedhavartI siddha ke sAdi saparyavasita hone se antara nahIM hotA hai| kyoMki aparyavasita hone ke kAraNa unake usa bhAva kA bhI parityAga nahIM ho sakatA hai / 'appA bahu0 ' inake alpabahutva kA vicAra isa isa prakAra hai'savvatthovA saMjayA' sayaMta jIva saba se kama hai- kyoMki inakA pramANa saMkhyAta koTI koTI kA kahA gayA hai 'saMjayAsaMjayA asaMkhejjaguNA, no saMjaya no asaMjaya no saMjayAsaMjayA anaMtaguNA' inakI apekSA saMyatA hetuM nathI. kemake pahelA vikalpavALA asayata apa vasita che. tathA khIjA prakAra nA asacatA ne je saMyama prApta thai jAya che. teneA pratipAta thatA nathI. tathA je sArdi sapati asaMyata che, tenu aMtara jaghanyathI eka samayanu che. ane utkRSTathI deze!na pUrvakeTinu aMtara che. kemake-asa yatAnA vyavadhAnavALA je sayata kALa che tenuM athavA sa yatAsayatakALanuM pramANa utsRSTathI bheTa 4 vAmAM Ave che. 'cautthassa natthi aMtaraM' prahAra thI pratiSedhavALA siddhane tee sAdi sapa vasita hAvAthI a Mtara heAtuM nathI. kemake apa vasita heAvAthI tenAthI e bhavanA koI paNa samaye tyAga thai zato nathI. 'appAbahu0' tebhanA madhya mahuyaNAno vicAra yA pramANe che'savvatthovA saMjayA' saMyaMtalava sauthI gochA che ma tenu pramANu saMkhyAta aTi aTInu uDevAmAM Ave che. 'saMjayAsaMjayA asaMkhejjaguNA' no saMjaya no asaMjaya no saMjayA saMjayA anaMtaguNA' tenA ratAM saMyatA saMyatajIva jIvAbhigamasUtra
Page #1461
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1448 jIvAbhigamasUtre aNaMtaguNA' saMyatA'pekSayA tritaya pratiSedhavartinaH siddhA anantaguNAdhikA bhavanti siddhAnAmanantatvAt 'asaMjayA anaMtaguNA' asaMyatA anantaguNAH pUrvA'pekSayA siddhebhyo vanaspatInAmAnantyAt / upasaMhAramAha-'se taM cauvvihA savvajIvA praznattA' itthaM ta ete varNitAzcaturvidhAH sarvajIvAH iti ||suu0 147 / / paJcavidhAna samprati jIvAnAhamUlam-tattha NaM je te evamAhaMsu paMcavihA savvajIvA te eva mAhaMsu taM jahA kohakasAI mANakasAI mAyAkasAI lobhakasAI akasAI / kohakasAI mANakasAI mAyAkasAINaM jahanneNaM aMto muhatta ukkoseNaM aMto muhuttaM lobhakasAissa jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM aMto muhattaM akasAI duvihe jahA heTA / kohakasAI mANakasAI mAyAkasAINaM aMtaraM jahanneNa aMto muhuttaM ukkoseNaM aMto muhuttaM akasAI tahA jahA heTA appAbahu0akasAINo savvatthovA mANakasaI tahA aNaMtaguNA kohe mAyAlohe visesAhiyA muNeyavvA ahavA paMcavihA savvajIvA pannattA taM jahA NeraiyA tirikkhajoNiyA saMyata jIva asaMkhyAguNe adhika haiM kyoMki asaMkhyAta tiryaJcoM ko deza virati kA sadbhAva ho sakatA hai| tathA jo tritaya pratiSedhavartI jIva haiM ve siddhoM ko anantaguNA kahA gayA hone se anantaguNeM haiN| inakI apekSA asaMyata jIva anantaguNeM haiM kyoMki siddhoM kI apekSA vanaspatikAyika jIva ananta hote haiM / 'settaM cauvihA saca jIvA pannattA' isa prakAra kA yaha spaSTIkaraNa cAra prakAra kI jIvoM kI mAnyatA ke sambandha meM kiyA gayA hai| // 147 // asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. kemake asaMkhyAta tiryaMne deza virati ne sadu - bhAva thaI jAya che. tathA je traNa prakAranA pratiSedhavALA jIva che, evA siddhone anaMtagaNuM kahevAmAM Avela hovAthI. anaMtagaNa che. tenA karatAM asa. yajIva anaMta gaNA che. kemake siddhonA karatAM vanaspatikAyika jIva anaMta DAya che. 'setta cauvvihA savvajIvA paNNattA' mA pramANenu / 25STI4251 cAra prakAranA jIvonI mAnyatAnA saMbaMdhamAM karavAmAM Avela che. 14LA jIvAbhigamasUtra
Page #1462
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.148 jIvAnAM paJcavidhyanirUpaNam 1449 maNussA devA siddhA saMciTaNAMtarANi jahA heTrA bhnniyaanni| appAbahu0thovA maNussA NeraiyA asaMkhejjaguNA devA asaMkhejjaguNA siddhA aNaMtaguNA tiriyA aNaMtaguNA / settaM paMcavihA savvajIvA pannattA // 148 // chAyA-tatra khalu ye te evamuktavantaH paMcavidhA- sarvajIvAH prajJaptAsta evamutavantaH tadyathA-krodhakaSAyiNo-mAnakaSAyiNo-mAyAkaSAyiNo-lobhakaSAyiNo'kapAyiNaH / krodhakaSAyI-mAnakaSAyI-mAyAkaSAyI khalu jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNAntarmuhUrtam, lobhakaSAyiNo jaghanyenaikaM samayamutkarSeNAntarmuhUrtam, akaSAyI dvividho yathA'dhastAt / krodhakaSAyi-mAnakaSAyi-mAyAkaSAyiNAmantaraM jaghanyenaikaM samayam-utkarSeNAntarmuhUrtam, lobhakaSAyiNo'ntaraM jaghanye'nAntarmuhUrttam utkarSeNAntarmuhUrtam, akaSAyI tathA yathA'dhastAt alpabahukham0 akaSAyiNaH sarvastokAH, mAnakaSAyiNastathA'nantaguNAH, krodhamAyA-lobhA vizeSAdhikA jnyaatvyaaH| athavA -paMcavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-nairayikAH tiryagyonikAH manuSyAH devA: siddhAH saMciTaNAntare yathA'dhastAdbhaNite / alpabahuvam stokA manuSyAH nairayikA asaMkhyeyaguNAH devA asaMkhyeyaguNAH siddhA anantaguNAH tiryaJco'na ntaguNAH ta ete paMcavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH // 40 148 // ___TIkA-'tattha NaM je te evAmAhaMsu' tatra khalu jIvabhede ye te pUrvAcAryAH eva muktavantaH 'paMcavihA savvajIvA pannattA' paJcavidhAH sarvajIvAH prajJatAH 'te evamAhaMsu' te evametadabhiprAyakaMvaca uktavantaH-'taM jahA'-kohakasAI-mANakaSAI-mAyAkasAI pAMca prakAra ke jIvoM kA pratipAdana'tatthaNaM je te evamAhaMsu paMcavihA savvajIvA pannattA' ityaadi| TIkArtha-gautama se aba prabhu aisA kaha rahe haiM-ki he gautama ! kisI apekSA aisA kahate haiM ki saba jIva pAMca prakAra ke haiM-unakA isa viSaya meM aisA spaSTIkaraNa haiM-'taM jahA-jaise-'kohakasAI, mANakasAI pAMca prakAranA jInuM pratipAdana 'tattha NaM je te evamAsu paMcavihA savvajIvA paNNattA' tyA TIkAI_gautamasvAmIne prabhuzrIe evuM kahyuM ke-he gautama! kaI apekSAthI evuM kahe che. ke badhA ja pAMca prakAranA che. teo A saMbaMdhabhii mApramANe 25STI4265 42 cha. 'taM jahA' sabha3- 'kohakasAI mANa jI0 182 jIvAbhigamasUtra
Page #1463
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1450 jIvAbhigamasUtre -lobhakasAI-akasAI' tadyathA-krodhakaSAyI-mAnakaSAyI-mAyAkaSAyI-lobhakaSAyI-akaSAyI, tatra-kaSaH saMsArastasyA''yaH kaSAyaH krodhAdayaH krodhAdayaH kaSAyAH santi yeSAnte krodhAdi kaSAyiNo jJeyAH / eSAM kAyasthiti darzayitumAha'kohakasAI' ityAdi, he bhadanta ! krodhakaSAyi prabhRtayaH krodhAdi kaSAyitvarUpeNa kiyantaM kAlaM yAvadbhavati ? bhagavAnAha-gautama ! 'kohakasAI mANakasAI mAyAkasAI NaM jahanneNaM aMtomuhuttaM -ukkoseNaM aMtomuhutta" krodhakaSAyi-mAnakapAyi-mAyAkaSAyiNaH khalu jaghanyenAntamuhUrtamutkarSeNAntarmuhUrtam / 'lobhakasAissa mAyAkasAI lobhakasAI akasAI' krodhakaSAyI, mAnakaSAyI, mAyAkaSAyI, lobhakaSAI aura akaSAyI ina pAMca prakAra ke jIvoM meM hI samasta saMsArI jIvoM kA aura asaMsArI jIvoM kA samAveza ho jAtA hai / krodhakaSAya jinake haiM ye krodhakaSAyI haiM isI taraha se mAna Adi kaSAyoM vAle jIva mAnakaSAyI Adi haiM / aura jo krodhAdi kaSAyoM ke sadbhAva se rahita hai ve akaSAyI jIva haiM / 'kohakasAI0' he bhadanta ! krodhakaSAyI prabhRti jIva krodhakaSAyI Adi rUpa se kitane kAla taka rahate haiM ? isake uttara meM prabhu kahate hai-he gautama ! 'kohakasAI mANakasAI, mAyAkasAINaM jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMto' krodhakaSAyI, mAnakaSAyI evaM mAyAkaSAyI jIva krodhAdi kaSAya yukta rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka aura utkRSTa se bhI eka antarmuhUrta taka rahate haiM kyoMki 'krodhAdyupayoga kAlo'ntakasAI, mAyAkasAI, lobhakasAIM, akasAI' ogha 4AyI, bhAnapAyI, bhaayaakaSAyI; bhakaSAyI, ane akaSAyI, A pAMca prakAranA mAMja badhAja saMsArIjI no samAveza thaI jAya che. jemane kodha kaSAya hoya teo krodha kaSAyI che. e ja pramANe mAnakaSAya vigere kaSAyavALA jIva mAnakaSAyI vigere prakArathI samajavA ane je koi vigere kaSAyathI rahita che. teo akaSAyI 14vAya che. 'kohakasAI0' bhagavan ! 5 pAyI vigaire vodhkaSAyI vigere rUpe keTalA kALa paryanta rahI zake che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI he cha -3 gautama ! 'kohakasAI mANakasAI, mAyAkasAINaM jahaNNeNaM ato muhutta ukkoseNaM aMtomuhutta' 54AthI, bhAnapAthI, mane mAyA 4thAyI 71 krodha vigere kaSAya yukta paNuthI ochAmAM ochA eka aMtamuhUta paryanta bhane yI 55 me matabhuta sudhA 2 cha, bha-'krodhAdyupa jIvAbhigamasUtra
Page #1464
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.148 jIvAnAM paJcavidhyanirUpaNam 1451 jahanneNaM ekaM samayaM' lobhakaSAyI jaghanyenaikaM samayam-sa copazamazreNeHpratipatan lobhakaSAyodaya prathamasamayAnantaraM mRtaH pratipattavyaH, maraNasamaye kasyApi krodhAdhudayasaMbhavAt krameNa pratipatanaM hi mAraNA'bhAve-na tu maraNe'pIti / 'ukkoseNaM aMtomuhutta' utkarSeNAntarmuhUrtam kAyasthitiH / akaSAyI bhadanta ! akaSAyoti kAlataH kiyaciram ? gautama ! 'akasAI duvihe jahA hehA' akaSAyI dvividhaH sAdyaparyavasitaH kevalI 1 sAdi saparyavasita upazAntakaSAyaH 2 sa ca jaghanyenaikaM samayam dvitIye samaye maraNataH krodhAdhudayena sakaSAyatvaprApteH utkarSato'muhUrtam' aisA siddhAnta kA vacana hai| 'lobhakasAissa jaha0 ekaM sama0 ukkoseNaM aMtomu0' lobhakaSAyI lobhakaSAyI rUpa se kama se kama eka samaya taka aura adhika se adhika eka antarmuhUrta taka hotA hai| aisA vaha jIva upazamaNi se gira kara lobha kaSAya ke udaya ke prathama samaya ke anantara marane para hotA hai / kyoMki maraNa ke samaya meM kisI 2 jIva ko krodhAdi kaSAyoM kA udaya ho jAtA hai| maraNa ke abhAva meM krama 2 se patana hotA hai| marane para krama 2 se patana nahIM hotA hai 'akasAI tahA jahA hehA' akaSAyI jIva do prakAra ke hote haiM jaise-eka sAdi aparyavasita kevalI aura dUsare sAdi saparyavasita upazAnta kaSAya vAle jIva hai yaha dvitIya vikalpa vAlA jIva jaghanya se eka samaya taka akaSAyI rahatA hai kyoMki dvitIya samaya meM vaha maraNa hone se krodhAdi kaSAya kA usake udaya ho jAtA hai isase vaha sakaSAyI ho jAtA hai / tathA utkRSTa eka antarmuhUrta taka yogakAlo'ntarmuhUrtam' mA pramANe siddhAMtanu vayana cha. lobhakasAissa jahaNNeNaM ekkaM samaya ukkoseNaM aMtohuttam' sosAyI samAyApAthI ochAmAM ochA eka samaya paryanta ane vadhAremAM vadhAre eka aMta. muhUrta paryanta rahe che. e te jIva upazama zreNIthI patita thaIne bhakaSAyanA udayanA pahelA samaya pachI maraNa thAya che. kemake maraNanA samaye kaI kaI jIvane koi vigere kaSAyane udaya thaI jAya che. maraNanA abhAvamAM krama kramathI patana thAya che. maryA pachI kama phamathI patana thatu nathI. 'akasAI tahA jahA hevA' 24AthI 1 meprA2nA hAya che. sabhA -eka sAdi aparyAvasita kevalI ane bIjA sAdi saMparyAvasita upazAMta kaSAya vALA jIva che. A bIjA prakAranA vikalpa vALA jIva jaghanyathI eka samaya paryanta akaSAyI rahe che. kemake bIjA samayamAM tenuM maraNa thavAthI krodha vigere kaSAyane tene udaya thaI jAya che. tethI e sakaSAyI thaI jIvAbhigamasUtra
Page #1465
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1452 jIvAbhigamasUtre ntarmuhUrtam upazAntamohaguNasthAnakakAlasyaitAvatkAlapramANatvAt ityeke, anye tu-jaghanyato'pi-antarmuhUrtam, na lobhopazamapravRttasyA'ntarmuhUrtAdayo maraNamiti vRddhivAdAt / ___athaiSAmantaram- 'kohakasAI' ityAdi krodhAdi kaSAyiNo bhadanta ? kiya. ciraM kAlataH ? gautama ! 'kohakasAI-mANakasAI mAyAkasAI NaM aMtaraM jahanneNaM egaM samayaM' krodhakaSAyi-mAnakaSAyi mAyAkaSAyiNAmantaraM japanyenaikaM samayatadupazamasamayAnantaraM maraNe bhUyaH kasyApi krodhAyudayAt / 'ukkoseNaM aMtomuhuttaM utkarSato'ntarmuhUrtam / 'lobhakasAissa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMtomuhutta' jaghanyotkarSAbhyAmantarmuhUrta lobhakaSAyiNaH, navaraM jaghanyata utkRSTaM bRhattaram / akaSAyI rahatA haiM kyoMki upazAntamoha guNasthAna kA kAla utkRSTa se itanA hI kahA gayA hai| __inakA antara kathana-'kohakasAyI, mANakasAI, mAyAkasAiNa aMtaraM jaha0 ekkaM sayayaM ukkoseNaM aMtomu0' he bhadanta ! krodhakaSAya vAle kA antara kitanA hotA hai? isake uttara meM prabhu kahate haiM he gautama ! krodhakaSAya vAle kA antara jaghanya se to eka samaya kA hotA hai aura utkRSTa se antara eka antarmuhUrta kA hotA hai isI taraha kA antara mAna aura mAyAkaSAya vAloM kA bhI jaghanya aura utkRSTa se hotA hai aisA jAnanA cAhiye 'lobhakasAissa aMtaraM jaha0 aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMtomu0' lobhakaSAya vAle kA antara jaghanya se eka antamuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se bhI vaha eka antarmuhUrta kA hotA hai jaghanya ke antarmuhUrta se utkRSTa kA antarmuhUrta baDA hai jAya che. tathA utkRSTathI eka aMtamuhUrta paryanta akaSAyI rahe che. kemake upazAMta guNasthAnanakALa utkRSTathI eTaleja kahevAmAM Avela che. mata2 dvAranu thana ___ 'koha kasAI mANakasAI, mAyAkasAINaM, aMtaraM jahaNNeNaM eka samayaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM' hai sAvan ! ogha SAyavANAnumata2 TayuDAya cha? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! koIkaSAyavALAonuM aMtara jaghanyathI te eka samayanuM hoya che. ane utkRSTathI eka aMtarmuhartAnuM aMtara hoya che, Aja pramANenuM aMtara mAna, mAyA vigere kAryo vANAmAnu 59 dhanya bhane utkRSTathI thAya che. tama saman. 'lohakasAissa aMtaraM jahaNNeNaM aMtomuhutta ukkoseNaM aMtomuhutta' sAna pAyA nuM aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM hoya che, ane utkRSTathI paNa te ekaja aMtamuhUrtanuM hoya che. jaghanyanA aMtamuhUrta karatAM utkRSTanuM aMta jIvAbhigamasUtra
Page #1466
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 148 jIvAnAM paJcavidhyanirUpaNam 1453 'akasANa tahA jahA dvA' yathA'dhastathA'kapAyI sAdyaparyavasthitaH sAdisaparyavasitazca dvidhA jJeyaH, aparyavasitatvAtprathamasya sAdyaparyavasitasya nAstyantaram sAdi saparyavasitasya jaghanyenAntarmuhUrtam tAvatA kAlena bhUyaH zreNIlAbhAt, utka to'nantaM kAlamanantA utsarpivyavasarpiNyaH kAlataH, kSetratazcA'pArdhaM dezonaM pudgalaparAvartam bhUyo'pyetAvatA kAlenAnubhUtapUrvasya akaSAyitvasyA'kaSAyitvabhAvAt / 'appAbahuyaM 0 ' alpabahutvam katarekatareSAmeSAmalpA vA0 bhagavAnAha - gautama ! 'akasAiNo savvatthovA' sarvastokA akaSAyiNaH siddhAH siddhAnAmevAkaSAyitvAt, 'mANakasAI tahA anaMtaguNA' tebhyo mAnakapAyiNo'nanta'akasAiNo tahA jahA heTThA' akaSAyI jIva do prakAra ke hote hai eka sAdi paryavasita aura dUsare sAdi saparyavasita inameM jo sAdi aparyavasita akaSAyI jIva hai unake antara hotA nahIM hai aura jo sAdi saparyavasita akaSAyI jIva hai unake antara hotA hai aura vaha jaghanya se eka antarmuhUrta kA aura utkRSTa se ananta kAlakA hotA hai / isa meM ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai / tathA kSetra kI apekSA ardhapudgala parAvarta kAla samApta ho jAtA hai / isake bAda vaha niyama se akaSAyI avasthA vAlA bana jAtA hai / 'appA bahu' inake alpabahutva kA vicAra - isa prakAra se hai'akasAINo savvatthovA' akaSAyI jIva saba se kama hai| kyoMki akaSAyI siddha jIva hotA haiM aura ve saba se kama hai / 'mANakasAiNo tahA anaMtaguNA' inakI apekSA mAnakaSAyI anantaguNeM adhika hai / muhUrta bhoTu hoya che. 'akasAiNo tahA jahA heTThA' amSAyI bhava me prAra nA haiAya che. eka sAdi apa vasita ane khIjA sAdi sapa vasita temAM je sAhi apa vasita akaSAyI jIva che. temane aMtara hetu nathI. ane je sArdika sapa vasita akaSAyI jIva che. temanu aMtara hAya che, ane te jaghanyathI eka aMtarmuhUtanuM ane utkRSTathI anaMta kALanu hAya che. temAM anaMta utsarpiNIyA ane anaMta avasarpiNIyA samApta thaI jAya che. te tathA kSetranI apekSAthI a`pudUgala parAvakALa samApta thai jAya che. te pachI te niyamathI akaSAyI avasthA vAjA manI laya che. 'appA bahuye ' temanA mahatamahutvanu athana thA pramANe che. 'akasAyiNo savvatthovA' aSAyI jIva sauthI ochA che. kemake-akaSAyI siddha jIva heAya che. ane tee sauthI chAche. 'mANakasAiNo tahA anaMtaguNA' tenA ratI bhAnapuSAya vAjA anaMta gaNA vadhAre heAya che. kemake-nigeAda jIvA siddho karatAM paNa anaMtagaNA che, jIvAbhigamasUtra
Page #1467
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1454 jIvAbhigamasUtre guNAdhikAH, nigodAnAM siddhebhyo'nantaguNatvAt 'kohe mAyA lobhe visesAhiyA muNeyavvA' krodha-mAyA-lobhAvizeSAdhikA jJAtavyAH, mAnataH krodhakaSAyiNo vizeSAdhikAH cirasthAyitvAt krodhakaSAyodayasya ebhyo mAyA0 ebhyo lobhakaSAyiNo vizeSAdhikAH mAyA-lobhodayayozciraMtamakAlAvasthAyitvAt / 'ahavA paMcavihA savyajIvA pannattA-taM jahA-NeraiyA-tirikkhajoNiyAmaNussA-devA-siddhA' athavA-nairayikatiryagrayonika-manuSya-deva-siddhabhedaiH paJcadhAH sarvajIvAH athaiSA kAyasthiti:-'saMciTThaNAMtarANi jaha heTThA bhaNiyANi' saMciTThaNA'ntare yathA'dhastAdbhaNite kAyasthitirantaraM ca nairayikAdi siddhA'ntAnAM yathA pUrvantathA'trApi vistrbhyaannaatraa'vkaashH| 'appAbahu0' eSAM kyoMki nigoda jIva siddhoM se bhI anantaguNeM haiM / 'kohe mAyA lobhe visesamAhiyA muNeyavvA' inakI apekSA krodhakaSAya vAle vizeSAdhika haiN| kyoMki krodhakaSAya kA udaya cirakAla taka avasthAyI hotA hai inakI apekSA mAyAkaSAya vAle vizeSAdhika haiM inakI apekSA lobha kaSAya vAle vizeSAdhika hai / kyoMki ina donoM kaSAyoM kA bhI udaya cirakAla taka avasthAyI rahatA hai / 'ahavA paMcavihA savva jIvA pannattA' athavA isa rIti se bhI samasta jIva pAMca prakAra ke kahe gaye haiM-jaise 'NeraiyA, tirikkhajoNiyA, maNussA devA siddhA' nairayika, tiryagyonika, manuSya deva aura siddha inakI kAyasthiti aura antara vicAra 'saMciTThaNAMtarANi jaha heTTA bhaNiyANi' isa kathana ke anusAra jaisA pahile kahA gayA hai vaisA hI yahAM para bhI kara lenA cAhiye vistAra ho jAne ke bhaya se hama use yahAM nahIM likhate haiN| 'kohe mAyA lobhe visesamAhiyA muNeyavvA' tenA 42i ogha4pAya va vize. vAdhika che. kemake-ko kaSAyano udaya lAMbAkALa paryanta rahevAvALe hoya che. tenA karatAM mAyAkaSAyavALA vizeSAdhika che. tenA karatAM lebhakaSAyavALA vizeSAdhika che. kemake A banne kaSAyone udaya paNa lAMbA samaya paryanta rahevAvALe hoya che. 'ahavA paMciMdiyA savvajIvA paNNattA' 424 // 2zata para saghaNA pAMya 42nA apAmA sAvatA cha. ma -'NeraiyA, tirikkhajoNiyA, maNussA devA siddhA' nai254, tiya yoni, manuSya, hera mana siddha. temanI kAyasthiti ane aMtaranuM kathana'sNcidnnaaNtraanni jaha heDhA bhaNiyANi' 4thana pramANe paDasAre pramANe kahevAmAM Avela che. e ja pramANe ahIMyAM paNa kahI levuM joIe. graMthane vistAra thavAnA bhayathI tene pharIthI ahIyAM kahela nathI. jIvAbhigamasUtra
Page #1468
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.149 jIvAnAM SaividhatvanirUpaNam 1455 katarebhyaH katarelpA vA0 bhagavAnAha-gautama ! 'thovA maNussA' stokA manuSyAH anyebhyo'lptvaat| 'neraiyA asaMkhejjaguNAH 'devA asaMkhejjaguNA' tebhyo devA asaMkhyeyaguNAH' 'siddhA aNaMtaguNA' devA'pekSayA siddhA anantaguNA' ebhyastiryagyonikA anntgunnaaH| upasaMhAramAha-se taM paMcavihA savvajIvA pannattA' ta ete paMcavighA sarvajIvAH prajJaptAH prathitAH-iti ||suu0 148 // atha SaividhatvameSAM pratipAdayati mUlam-tattha je te evamAhaMmu chavvihA savvajIvA pannattA te evamahaMsu-taM jahA AbhiNibohiyaNANI suyaNANI ohiNANI maNapajjavaNANI kevalanANI annANI / AbhiNibohiyanANINa bhNte| AbhiNibohiyanANitti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukoseNa chAvaTiM sAgarovamAiM sAiregAiM 'evaM suyanANI vi' ohinANI NaM bhaMte ! jahanneNaM ekkaM samayaM chAvaTi sAgarovamAiM sAi ___ inake alpabahutva kA vicAra-isa prakAra se hai-'thovA maNussA' he gautama ! -inameM saba se kama manuSya haiM / 'neraiyA' 'asaMkhejjaguNA' nairayika jIva asaMkhyAtaguNe adhika haiM 'devA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA deva asaMkhyAtaguNeM haiN| aura inakI apekSA 'siddhA aNaMtaguNA' siddha anantaguNe adhika haiM 'tiriyA aNaMtaguNA' inakI apekSA tiryagyonika anantaguNe adhika haiM 'se taM paMcavihA savva jIvA paNNattA' isa prakAra kA yaha spaSTIkaraNa samasta jIvoM-saMsArI jIvoM aura mukta jIvoM ke sambandha meM haiM // 148 // a95bahatvanuM kathana'thovaa maNussA' 3 gautama ! tesomA sauthI mech| manuSyo cha, 'neraiyA asaMkhejajjaguNA' nai254071 asabhyAtA dhAre cha, 'devA asaMkhejjaguNA te 42ta he| asaNyAta cha. ane ten| 42tAM 555 'siddhA aNaMtaguNA' siddho manadi qAre cha. 'tiriyA aNataguNA' tenA 42di tiya yoni mana ta padhAre cha. 'se tta paMcavihA savva jIvA paNNattA' 20 prabhAnu A spaSTIkaraNa samasta jI-saMsArI che ane mukta jIvonA saMbaMdhamAM aDesa che. // sU. 148 // jIvAbhigamasUtra
Page #1469
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1456 jIvAbhigamasUtre regAI maNapajavaNANINaM bhaMte! jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNa desUNA puvvakoDI kevalanANINaM bhaMte! sAIe apajavasie annANiNo tivihA pannattA taM jahA aNAie vA apajjavasie aNAie va sapajjavasie sAie vA sapaja vasie tattha sAie sapajjavasie jahanneNaM aMtomuhuttaM ukko - seNaM anaMtaM kAlaM ava N poggalapariyaTTaM desUNaM / aMtaraM AbhiNibohiyanANissa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNa anaMtaM kAlaM ava N poggalapariyaTuM desUNaM evaM suyanANissa aMtaraM maNapajavaNANissa aMtaraM, kevalanaNiNo nasthi aMtaraM annANissa sAisapajjavasiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNa chAvaTThi sAgarovamAI saairegaaii| appAbahu0 savvatthovA maNapajavanANI ohinANI asaMkhejjaguNA AbhiNibohiyanANI suyanANI visesAhiyA' saTTANe do vi tullA kevala nANI anaMtaguNA annANI anaMtaguNA / ahavA chavvihA savvajIvA pannattA taM jahA egiMdiyA beiMdiyA teiMdiyA cauriMdiyA paMciMdiyA annidiyaa| saMciTTaNAMtarA jahA heTThA appAbahu0 savvatthovA paMciMdiyA cauriMdiyA visesAhiyA teiMdiyA visesAhiyA beiMdiyA visesAhiyA egiMdiyA anaMtaguNA aNidiyA anaMtaguNA | ahavA chavvihA savvajIvA pannattA taM jahA orAliyasarIrI veuvviyasarIrI AhAragasarIrI teyagasarIrI kamma gasarIrI asriirii| orAliyasarIrINaM bhaMte ! kAlao keva ciraM hoi ? jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM dusama UNaM ukkoseNa asaMkhejjaM kAlaM jAva aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM veDavviyasarIrI jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNa tettIsaM sAgarovamAI aMto jIvAbhigamasUtra
Page #1470
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.149 jIvAnAM SaDavidhatvanirUpaNam 1457 muhattamabhahiyAiM AhAragasarIrI jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM aMtomuhattaM teyagasarIrI duvihe-aNAIevA apajjavasie aNAIevA sapajjavasie evaM kammagasarIrI vi' asarIrI sAIe apajjavasie / aMtaraM orAliyasarIrassa jahanneNaMekkaM samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM aMtomuttamabhahiyAiM veuvviyasarIrasta jahanneNaMaMtomuhattaM ukoseNaM aNaMtaM kAlaM vnnssikaalo| AhAragassa sarIrasta jahanneNaM aMtomuhattaM ukoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva avaDDhaM poggalapariyaTuM desUNaM 'teyagakammagasarIrassa ya duNha vi Natthi aMtaraM / appAbahu0 savvatthovA AhAragasarIrI veuvviyasarIrI asaMkhejjaguNA orAliyasarIrI asaMkhejjaguNA asarIrI aNaMtaguNA teyagakammagasarIrI do vi tullA annNtgunnaa| se taM chavihA savvajIvA pannattA ||suu0 149 // __chAyA-tatra ye te evamuktavantaH SaDvidhAH sarvajIvAH prajJaptAste evamuktavantaH tadyathA-AbhinibodhikajJAninaH zrutajJAnino'vadhijJAnino-manaHparyavajJAninaH kevalajJAnino'jJAniH 6 / AbhinibodhikajJAnI khalu bhadanta ! bhAbhinivodhikajJAnI iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa SaT SaSTiH sAgaropamANi sAtirekANi evaM zrutajJAnyapi, avadhijJAnI khalu bhadanta ! jaghanyenaikaM samayam utkarSeNa SaT SaSTiH sAgaropamANi sAtirekANi, manaHparyavajJAnI khalu bhadanta !0 jaghanyenaikaM samayamutkarSeNa dezonA pUrvakoTiH, kevalajJAnI khalu bhadanta !0 sAdiko'paryavasitaH, ajJAnI trividhaH prajJaptaH tadyathA-anAdikovA'paryavasitaH 1 anAdiko vA saparyavasitaH 2 sAdiko vA saparyavasitaH 3, tatra sAdikaH saparyavasito jaghanyenA'ntarmuhUrtamutkarSaNAnaMta kAlamapAdhaiM pudgalaparAvarta dezonam / antaramAbhinibodhikajJAnino jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNAnantaM kAlamapAdhaM pudgalaparAvarta dezonam evaM zrutajJAnino'ntaraM manaHparyavajJAnino'pi kevalajJAnino nA'styantaram ajJAninaH sAdi saparyavasitasya jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa SaT SaSTiH sAgaropamANi sAtirekANi / alpabahutvam sarvastokA manaHparyavajJAninaH, avadhijJAnino'saMkhyeyaguNAH AbhinibodhikajJAninaH zrutajJAnino vizeSAdhikAH svasthAne dvAvapi tulyau kevalajJAnino'nantaguNAH ajnyaanino'nntgunnaaH| athavA SaividhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA ekendriyAH jI0 183 jIvAbhigamasUtrA
Page #1471
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1458 jIvAbhigamasUtre dvIndriyAH trIndriyAH caturindriyAH paJcendriyAH anindriyaaH| saMciTThaNAntare yathA'dhastAm / alpabahutvam0 sarvastokAH paJcendriyAH caturindriyA vizeSAdhikAH trIndriyA vizeSAdhikAH dvIndriyA vizeSAdhikAH ekendriyA anantaguNAH anindriyA anantaguNAH athavA-pavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH tadyathA-audArikazarIriNo-vaikriyazarIriNa-AhArakazarIriNaH-taijasazarIriNaH kArmaNazarIriNo'zarIriNaH / audArikazarIrI khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciraM bhavati ? jaghanyena kSullakabhavagrahaNaM dvi samayonamutkarSeNA'saMkhyeyaM kAlaM yAvadagulasyA'saMkhyeyabhAgam, vaikriyazarIrI jaghanyenaikaM samayam utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANiantarmuhUrtAbhyadhikAni AhArakazarIrI jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNAntarmuhUrtam / taijasazarIrI dvividhaH-anAdikovA'paryavasitaH 1 anAdikovA saparyavasitaH 2, evaM kArmaNazarIryapi azarIrI sAdiko'paryavasitaH / antaramaudArikazarIrasya jaghanyenaikaM samayam utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhartA'bhyadhikAni, vaikiyazarIrasya jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNA'nantaM kAlaM vanaspatikAlaH, AhArakazarIrasya jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNAnantaM kAlaM yAvadapAdhaM pudgalaparAvarta dezonam taijasazarIrasya kArmaNazarIrasya ca dvayorapi nAstyantaram / alpabahutvam sarvastokA AhAraka zarIriNaH vaikriyazarIriNo'saMkhyeyaguNAH audArikazarIriNo'nantaguNA taijasa kArmaNa zarIriNau dvAvapi tulyau anantaguNau / ta ete SaividhAH sarvajIvAH prajJaptAH // 149 // / TIkA-'tattha je te evamAsu chavvihA savvajIvA pannattA-te evamAsu' tatra jIvAnAM bhedaprastAve ye te evamuktavantaH SavidhAH sarvajIvA sta evamuktavantaH steSAmevaM AzayaH 'taM jahA-AbhiNibohiyanANI-suyanANI-ohinANI-maNapajjavanANI-kevalanANI-aNNANI' tadyathA-AbhinibodhikajJAnI 1 zrutajJAnIra 'tatthaNaM je te evamAhaMsu chavvihA savvajIvA pannattA'-ityAdi / TIkArtha-gautama ne prabhu se jaba aisA pUchA ki he bhadanta ! samasta jIva-saMsArI jIva aura asaMsArI jIva-kitane prakAra ke haiM ? taba prabhu ne kahA he gautama ! samasta jIva koi apekSA se chaha prakAra ke haiM 'ta jahA-jaise 'AbhiNibohiyanANI suyanANI, ohi 'tattha NaM je te evamAsu chavvihA savvajIvA paNNattA' tyAha. TIkArya-gautama svAmIe prabhuzrIne jyAre evuM pUchyuM ke he bhagavan ! saghaLA jI-saMsArI che ane asaMsArI jIva keTalA prakAranA kahyA che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe kahyuM ke he gautama! koI apekSAthI saghaLA jIve che 2 // 4AmA mAvesa cha. 'taM jahA' te 2 // prabhArI cha. 'AbhiNibohiya jIvAbhigamasUtra
Page #1472
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.149 jIvAnAM SaividhatvanirUpaNam 1459 avadhijJAnI 3 manaHparyavajJAnI4 kevalajJAnI 5 ajJAnI 6 / athaiSAM kAyasthitiH 'AbhiNivohiyANI NaM bhaMte ! AbhinibohiyanANi tti kAlao kevacciraM hoi ?' AbhinibodhikajJAnI-Abhinidhika iti kAlato bhadanta ! kiyaciraM khalu0 ? bhagavAnAha-'goyamA !' gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukoseNaM chAvaDiM sAgarovamAI sAiregAI jaghanyapramANato'ntarmuhUrtam utkRSTataH SaT SaSTiH sAtireka sAgaropamANi tAni vijayAdi deveSu bAradvayagamanena bhAvanIyAni / 'evaM suyanANI, maNapajavanANI, kevalanANI aNNANI' AbhinibodhikajJAnI zrutajJAnI avadhijJAnI manaHparyavajJAnI kevalajJAnI aura ajJAnI inakI kAyAsthati kA vicAra _ 'AbhiNibohiyanANI NaM bhaMte ! AbhiNibohiyaNANitti kAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! abhinibodhikajJAnI Abhinibodhika jJAnIrUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA! jaha0 aMtomuhuttaM ukkoseNaM chAvahiM sAgarovamAiM he gautama ! Abhinibodhika jJAnI Abhinibodhika jJAnirUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika kucha adhika 66 sAgaropama taka rahatA hai / samyaktva kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA kahA gayA hai ataH Abhinibodhika jJAnI kA bhI jaghanya se kAyasthiti kA kAla eka antarmuhUrta kA kahA gayA hai aura kucha adhika 66 sAgaropama kA jo utkRSTa kAla kahA gayA hai yaha vijayAdi vimAnoM meM do bAra gamana kara ne se kahA gayA hai / isI nANI suyanANI ohinANI maNapajjavanANI, kevalanANI aNNANI' maaliniyEixjJAnI zrutajJAnI, avadhijJAnI, manaH paryAvajJAnI kevaLajJAnI ane ajJAnI. temanI kAyasthitino vicAra'abhinnibohiynaannii NaM bhaMte ! AbhiNibohiyanANitti kAlaA kevacciraM hoi' he bhagavana! AbhinibadhikajJAnI AbhinibaMdhika jJAnIpaNAthI keTalAkALa paryanta 29 cha ? yA prazna uttaramA prabhuzrI gautamasvAmIna 4 cha / 'goyamA! jahaNNeNaM aMto muhuttaM ukkoseNaM chAvadi sAgarovamAI' gautama ! mAlinimAdhijJAnI Abhinidhika jJAnapaNathI ochAmAM ochA eka aMtamuhUrta paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre kaMIka vadhAre 66 chAsaTha sAgaropama paryanta rahe che. samyaktvane kALa jaghanyathI eka aMtarmuhUtane kahevAmAM Avela che tethI AbhinidhikajJAnIne paNa jaghanyathI kAyasthitine kALa eka aMtamuhUrtane kahevAmAM Avela che. ane kaMIka vadhAre 66 chAsaTha sAgaropamane je utkRSTa jIvAbhigamasUtra
Page #1473
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1460 jIvAbhigamasUtre nANI vi' evaM zrutajJAnino'pi-Abhinibodhika zrutajJAnayoH parasparA'vinAbhUtatvAt, 'jattha AbhiNibohiyanANaM tattha suyanANaM, jattha suyanANaM tattha AbhiNiyohiyanANaM, do vi eyAI aNNoNNa maNugayAI' yatrA''bhinibodhikajJAnaM tatra-zrutajJAnaM yatra-zrutajJAnaM tatrA''bhinibodhikajJAnaM ve api ete anyo'nyamanugate iti vacanAt dvayoH sAmyam / 'ohinANI NaM bhaMte !0 avadhijJAnI khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciram ? bhagavAnAha-gautama ! 'jahanneNaM eka samayaM ukkoseNaM chAvahi~ sAgarovamAiM sAiregAI' jaghanyena nyUnAnnyUnatayaikaM samayam ekasamayatA ca maraNataH pratipAtena mithyAtvA'vagamanato vA vibhaGgajJAnabhAvataH pratipattavyA, utkarSeNa SaT SaSTiH sAgaropamANi sAtirekANi, tAnyAbhiprakAra se zrutajJAnI kI bhI kAyasthiti kA kAla itanA hI hotA hai kyoMki ye donoM jJAna paraspara meM avinAbhUta haiM uktaMca____ 'jattha abhiNibohiyaNANaM tattha suyanANaM jattha suyanANaM, tattha AbhiNibohiyanANaM, do vi eyAI aNNoNNa maNugayAI' 'ohinANI NaM bhaMte !' he bhadanta ! avadhijJAnI avadhijJAnIrUpa kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'jahanneNaM egaM samaya ukkoseNaM chAvahi~ sAgarovamAiM sAiregAI' he gautama ! avadhijJAnI avadhijJAnI rUpa se kama se kama eka samaya taka rahatA hai aura adhika se adhika kucha adhika 66 sAgaropama taka rahatA hai jaghanya eka samaya ke bAda niyamataH maraNa ko lekara usakA pratipAta ho jAtA hai aura mithyAtva kI prApti se use vibhaMgajJAna kA sadbhAva A jAtA hai| tathA utkRSTa jo 66 sAgaropama kahA gayA hai vaha kALa kahevAmAM Avela che. te vijya vigere vimAnamAM be vAra gamana karavAthI kahevAmAM Avela che. e ja pramANe zrutajJAnInI kAyasthitine kALa paNa eTale ja hoya che. kema ke A bane jJAne paraspara eka sarakhA ja che. kahyuM paNa che ke 'jattha AbhiNibohiya NANaM tattha suyaNANaM jattha suyaNANaM, tattha abhibohiyaNANaM, do vi eyAI aNNoNNamaNugayAI' ohiNANI Na bhaMte !' mAvan savadhijJAnI avadhijJAnI thI / 77 paryanta rahe cha ? // prazna uttaramA pramuzrI cha, 'jahaNNe gaM ega samayaM ukkoseNaM chAvaddhi sAgarovamAiM sAiregAI' he gautama ! avadhijJAnI avadhijJAnIpaNAthI ochAmAM ochA eka samayaparyata rahe che. ane vadhAremAM vadhAre kaMIka vadhAre 66 chAsaTha sAgaropama paryanta rahe che. jaghanya eka samaya pachI niyamataH maraNane laIne tene pratipAta thaI jAya che. ane mithyAtvanI prAptithI tene virbhAgajJAnane sadUbhAva AvI jAya che. tathA utkRSTathI 66 jIvAbhigamasUtra
Page #1474
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.149 jIvAnAM SaividhatvanirUpaNam 1461 nibodhikajJAnavadbhAvanIyAni 'maNapajjavanANI NaM bhaMte !.' manAparyavajJAnI bhadanta ! kAlataH kiyacciraM khalu gautama ! 'jahanneNaM egaM samaya-ukkoseNaM desUNA puvvakoDI' jaghanyenaikaM samayam dvitIyasamaye maraNataH pratipAtAta, utkarSeNa dezonA pUrvakoTiH cAritrancalasyaitAvanmAtratvAt utkarSato'pi / 'kevalanANI NaM bhaMte !' kevalajJAnI bhadanta ! kiyaciraM kAlato bhavati ? bhagavAnAha gautama ! kevalajJAnI-'sAIe apajjavasie' sAdiko'paryavasitaH, kevalajJAnasya ghAtikarma catupTayAntaM vighAtakAtmakakAraNasamudAyenotpatti bhavati utpannasya tasya punaH vijayAdi vimAnoM meM do bAra janma lene se sadha jAtA hai 'maNapajjavanANI NaM bhaMte ? jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM desUNA puvvakoDI' he bhadanta ! manaH paryayajJAnI kA kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! manaH paryayajJAnI kA kAya. sthitikAla jaghanya se eka samaya kA hai kyoMki dvitIya samaya meM maraNa ko lekara isakA pratipAta ho jAtA hai ataH manAparyayajJAna chUTa jAtA hai aura phira yaha manaHparyayajJAnI nahIM rahatA hai| tathA isakI kAyasthiti kA utkRSTa kAla kucha kama pUrvakoTi kA hai| kyoMki cAritra kA kAla utkRSTa se itanA hI kahA gayA hai| 'kevalanANI NaM bhaMte ! he bhadanta ! kevalajJAnI kevalajJAnI rUpa se kitane kAla taka rahatA hai| isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! kevalajJAnI 'sAdIe apajjavasie' sAdi aparyavasita kahA gayA hai kyoMki kevala cAra ghAtiyA karmo ke sarvathA prakSaya se utpanna hotA hai 'aNNANiNo tivihA panattA' chAsaTha sAgarepama kahevAmAM Avela che. te vijaya vigere vimAnamAM be vAra ma dhAraNa 42vAthI siddha 25 naya che. 'maNapajjavaNANINaM bhaMte ! jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM desUNA puvvakoDI' hai magavan ! manaH paya jJAnInA yasthi tine kALa jaghanyathI eka samaya che. kemake-bIjA samayamAM maraNa thavAthI tene pratipAta thaI jAya che. tethI tenuM mana:paryavajJAna chUTi jAya che. ane punaH te manaH paryAvajJAnI paNAthI rahe che. tathA temanI kAyasthitine utkRSTa kALa kaMIka ochA pUrva keTine che. kemake-cAritrane kALa utkRSTathI eTale 1 4AmA mAvesa cha. 'kevalanANINaM bhaMte !' 3 lagavan ! jJAnI - jJAnI paNAthI keTalA kALa paryanta rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI cha - gautama ! OMvajJAnI 'sAdIe apajjavasie' sAhi a5 pasita kahevAmAM Avela che. kemake-kevaLajJAna cAra ghAtiyAkarmone sarvathA kSaya thavAthI utpanna thAya che. tethI te sAdi che. ane te kevaLajJAna utpanna thayA pachI jIvAbhigamasUtra
Page #1475
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1462 jIvAbhigamasUtre kSayA'bhAvAt / ajJAnI bhadanta ! kAlataH kiyacciram ? gautama ! 'annANiNo tivihA pannattA' ajJAnI trividhaH 'taM jahA-aNAIe vA apajjavasie aNAIe vA sapajjavasie sAIe vA sapajjavasie tattha je te sAIe sapajjavasie se jahanneNaM aMtomuhuttaM tadyathA-anAdikovA'paryavasitaH 1 anAdiko vA saparyavasitaH 2 sAdiko vA saparyavasitaH 3 tatra triSu tRtIyo'ntarmuhUrta jaghanyena tata Urdhva kasyApi samyaktvalAbhato bhUyo'pi jJAnitva bhAvAt / 'ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM avaDUM poggalapariyaTTa desUrNa' utkarSato'nantaM kAlamapArdhaM pudgalaparAvarta dezonam etAvatA kAlena bhraSTa jJAninaH punarjAnitvalAbhAt / Abhinibodhikahe bhadanta ! ajJAnI jIva ajJAnIrUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! ajJAnI tIna prakAra ke kahe gaye haiM 'ta jahA' jaise-'aNAdIe vA apajavasie aNAdIe vA sapabravasie, sAdIe sapajavasie' eka anAdi aparyavasita ajJAnI aura dUsarA anAdi saparyavasita ajJAnI aura tIsarA sAdi saparya: vasita ajJAnI 'tattha je te sAdIe sapajjavasie se jahanneNaM aMtomuhuttaM' inameM jo ajJAnI sAdi saparyavasita hai, vaha kama se kama eka antarmuhUrta taka usa sthiti meM rahatA hai aura isake bAda samyaktva ke lAbha se usameM jJAnitva kA sadbhAva ho jAtA hai tathA adhika se adhika 'aNaMta kAlaM avaDUM poggalapariyaTTa desUNaM' vaha anantakAla taka ajJAnI rUpa banA rahatA hai isameM ananta utsarpiNiyAM aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI haiM tathA-kSetra kI apekSA kucha nAza pAtu nathI. te 25 sita 4ii cha. 'aNNANiNo tivihA paNNattA' he bhagavan ! ajJAnI jIva ajJAnI paNathI keTalA kALa paryanta rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! ajJAnI traNa prakAranA vAma mAvesa cha. 'taM jahA' te mA pramANe cha-'aNAdIe vA apajjavasie aNAdIe vA sapajjavasie; sAdIe sapajjavasie' me manAhi a5 vasita ajJAnI ane bIjA anAdi saparyAvasita ajJAnI tathA trIjA sAdi saparya1sit ajJAnI 'tattha je te sAdIe sapajjavasie se jahaNNeNaM aMtomuhattaM' tamA je ajJAnI sAdi saparyAvasita che. te ochAmAM ochA eka aMtarmahata paryanta e sthitimAM rahe che ane te pachI samyakatvane lAbha thavAthI tenAmAM jJAnI pAzu mAvI taya che. tathA dhAremA dhAre 'aNaMtaM kAlaM avaDhaM poggala pariya; desUrNa te sana 5-ta ajJAnIthI 2 cha. tamA mana jspiNI ane anaMta avasarpiNa samApta thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI jIvAbhigamasUtra
Page #1476
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU.149 jIvAnAM SaDvidhatvanirUpaNam 1463 jJAnAdviyuktaH kiyatA kAlena punastajjJAnaM labhate tad antaraM jJAtumIhA bhadanta ! bhagavAnAha - gautama ! 'AbhiNibohiyanANissa jahanneNaM aMtomuhutaM - ukkoseNaM anaMtaM kAlaM avaDUM poggala pariyaha' deNaM' AbhinibodhikajJAnasya jaghanya vRttyAantarmuhUrtam - kasyApi etAvatkAlena bhUyo'pi AbhinibodhikajJAnitva bhAvAt utkarSato'nantaM kAlamanantA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetratacA'pArdhe pudgala parAvartI dezonam | 'evaM suyanANiNo aMtaraM' evameva zrutajJAninaH zrutajJAnalAbhe'ntaraM kama ardhapudgala parAvarta kAla kI samApti ho jAtI hai itane bar3e kAla ke bAda vaha jIva ajJAnI nahIM rahatA hai kintu jJAnI ho jAtA hai / inakA antara kathana- isameM gautama ne prabhu se aisA pUchA hai abhinibadhika jJAna se mukta huA jIva punaH Abhinibodhika jJAna prApta kare to usakI prApti meM use kitane kAla kA antara hotA hai arthAt viraha kAla kA sAmhanA karanA paDatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- he gautama! 'AbhiNibohiyanANissa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM anaMta kAlaM ava poggala pariyaha deNaM' AbhinibodhikajJAna ke chUTa jAne para punaH usakI prApti karane meM kama se kama eka antamuhUrta kA antara paDatA hai aura adhika se adhika ananta kAla kA antara paDatA hai kSetra kI apekSA kucha kama ardhapudgala parAvarta kA antara paDatA hai / itane kAla ke bAda Abhiniyodhika jJAnI, AbhinibodhikajJAna ke chUTa jAne para punaH use prApta kara letA hai / ' evaM kaMika Ache. A pudgugala parAvata kALa samApta thai jAya che. ATalA meATA kALa pachI te jIva ajJAnI paNAthI rahetA nathI, paraMtu jJAnI banI jAya che. temanA aMtaradvAranuM kathana A aMtaradvAranA saMbaMdhamAM gautama svAmI prabhu zrI ne evu... pUche che ke-AbhinibeAdhika jJAnathI mukta thayela jIva kIthI AbhiniSeAdhika jJAna prApta kare te te prApta karavAmAM tene keTalA kALanuM aMtara hAya che A praznanA uttaramAM prabhu zrI he che - he gautama ! 'abhiNibohiyanA Nissa jahaNaNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aNataM kAlaM abaDUDhaM poggalapariyahaM deNaM' mAlinimodhiTha jJAnInuM AbhiniaiAdhikajJAna Ti javAthI pharIthI tene prApta karavAmAM ochAmAM ochuM eka aMtarmuhUrtanu aMtara thAya che. ane vadhAremAM vadhAre anaMtakALanu atara thAya che. kSetranI epekSAthI kaika echA a pudgala parAvata kALanu aMtara thAya che. eTalA kALa pachI AbhiniAdhika jJAnI AbhiniSeAdhika jJAna chUTI gayA pachI irIthI te tene Apta urIle che 'evaM suyaNANiNo aMtaraM ' jIvAbhigamasUtra
Page #1477
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1464 jIvAbhigamasUtre bhavati / 'maNapajjava0' manaHparyavajJAninazcA'ntarmuhUrta jaghanyenotkarSeNAnantaM kAlaM yAvadapArdhaM pudgalaparAvarta dezonaM yAvat / 'kevalanANiNo natthi antaraM' kevalajJAni no'ntaraM nAsti sAdyaparyavasitatvAt / 'annANissa.' ajJAninastu tredhAbhinnasya madhye'nAdyaparyavasitasya nAstyantaram aparyavasitatvAt 1 anAdi saparyavasitasyApi nAstyantaram bhUyastadbhAvA'yogAt 2 punarajJAnitvaM bhavatsAdi saparyavasitaM suyanANiNo aMtaraM' isI taraha se zrutajJAnI zrutajJAna ke chUTa jAne para punaH use itane jaghanya kAla ke bAda aura utkRSTa kAla ke bAda puna: prApta kara letA hai aisA jAnanA cAhiye 'maNa pajjava0' manaH paryavajJAna chUTa jAne ke bAda-punaH yadi manaH paryavajJAna prApta kare to use usakI puna: prApti karane meM jaghanya se eka antarmuhUrta kA antara paDatA hai aura utkRSTa se anantakAla kA antara paDatA hai-isameM kucha ardhapudgala parAvarta kAla samApta ho jAtA hai / yaha kathana Rjumati manaH paryAya jJAna kI apekSA se kahA gayA jAnanA cAhiye kyoMki vipulamati manaH paryayajJAna kA pratipAta nahIM hotA hai / 'kevalanANiNo nathi aMtaraM' kevalajJAna vAle ke antara nahIM hotA hai kyoMki isakI sthiti sAdi aparyavasita kahI gaI hai isaliye eka bAra isa kI prApti ho jAne para isakA chUTanA nahIM hotA hai ataH antara kA niSedha kiyA gayA hai / 'annANissa0' ajJAnI jIva ke viSaya meM tIna vikalpa haiM-eka anAdi aparyavasita ajJAnI, eka anAdi speja pramANe zrutajJAnI zrutajJAna chUTi gayA pachI pharIthI tene ATalA jaghanya kALa pachI ane utkRSTa kALa samApta thayA pachI pharIthI te prApta karIle che. tama sabhA 'maNapajjavaNANI' bhana: 5vajJAnI mana:5vajJAna chUTa gayA pachI pharIthI te je manaH paryavajJAna prApta kare te tene tenI pharIthI prApti karavAmAM jaghanyathI eka aMtarmuhUtanuM aMtara thAya che. ane utkRSTathI anaMta kALanuM aMtara thAya che. temAM kaMIka kama ardhapudgala parAvarta kALa samApta thaI jAya che. A kathana Ajumati manaH paryAvajJAnanI apekSAthI kahevAmAM Avela che tema samajavuM kemake-vipulamatinA mana:paryavajJAnane pratipAta thata nathI. 'kevalanANiNo natthi aMtaraM' jJAna paNAne mata2 DAtu nathI. bho teonI sthiti sAdi aparyavasita kahevAmAM Avela che. tethI ekavAra tenI prApti thayA pachI te chUTatuM nathI tethI tenA aMtarane niSedha karavAmAM Avela cha. 'annANissa0' 2majJAnI vana samayamA 1 vi48po che. me manAhi aparyavasita ajJAnI, bIjA anAdi saparyAvasita ajJAnI ane trIjA sAdi jIvAbhigamasUtra
Page #1478
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.149 jIvAnAM SavidhatvanirUpaNam 1465 bhavati na tu-anAdi saparyavasitam / 'sAdi sapajjavasiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM chAvaDhi sAgarovamAiM sAiregAI tRtIyasyA'sya sAdisaparyavasitasyA'ntarmuhUrtamevAntaram jaghanyataH, taccA'kiMcitkaram ataH so'pi mukta eva tAvatA kAlena bhUyo'pi kasyA'pi ajJAnitva prApteH, utkarSeNa SaT SaSTiH sAgaropamANi sAtirekANi yAvadantaram, 'appAbahu0' alpabahutvam eteSAmalpabahutve 'savvatthovA maNapajjavanANI' sarvebhyaH stokA manaHparyavajJAninaH cAritraNAmeva kepAzciryavasita ajJAnI aura eka sAdi saparyavasita ajJAnI inameM jo anAdi aparyavasita ajJAnI hai usake ajJAna ke abhAva ho jAne para punaH ajJAna kI prApti karane meM antara paDa hI nahIM sakatA kyoM ki usakA ajJAna aparyavasita hai usakA kabhI abhAva ho hI nahIM sakatA-aisA ajJAnI jIva abhavya kI koTi meM rakhA gayA hai dUsare nambara kA jo ajJAnI jIva haiM usakA ajJAna saparyavasita hone se punaH usakI prApti use nahIM hotI haiM yadi use punaH ajJAna kI prApti honA mAna liyA jAye to aisI sthiti meM vaha sAdi saparyavasita kI hI koTi meM A jAtA hai-anAdi saparyavasita koTi meM vaha nahI raha sakatA hai sAdi saparyavasita jIva ko punaH ajJAnI hone meM kama se kama antara eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se antara kucha adhika 66 sAgaropama kA hotA hai kyoMki itanA samaya vaha jJAnI avasthA meM-kSAyopazamika samyaktvAvasthA meM vyatIta kara detA hai aura isake bAda vaha punaH ajJAnI bana sakatA hai| sAyavasita ajJAnI temAM je anAdi aparyAvasita ajJAnI che. tene ajJAnane abhAva thayA pachI pharIthI ajJAna prApta karavAmAM aMtara AvatuM ja nathI. kemake e ajJAna aparyAvasita che. tene abhAva kyAreya paNa thaI zakato nathI. evA ajJAnI jIva abhavya keTImAM gaNavAmAM Avela che. bIjA naMbaranA je ajJAnI jIva che. tenuM ajJAna saparyAvasita hovAthI pharIthI tenI prApti tene thatI nathI. je tene pharIthI ajJAnanI prApti thatI mAnavAmAM Ave te e sthitimAM te sAdi saparyavasitanI kaTimAM AvI jAya che. anAdi saparyavasitanI keSTimAM te rahI zakatA nathI. sAdI saparyavasita jIvane pharIthI ajJAnI thavAmAM ochAmAM ochuM eka aMtamuhUrtanuM aMtara hoya che. ane utkRSTa aMtara kaMika vadhAre 66 chAsaTha sAgaregamanuM hoya che. kema ke eTale samaya te jJAnI avasthAmAM-arthAt kSApazamika samyakatvAvasthAmAM vItAvI de che. ane te pachI pharIthI ajJAnI banI zake che. jI0 184 jIvAbhigamasUtra
Page #1479
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre tadbhAvAt, "taM saMjayassa savvappamAyarahiyassa vivihariddhimao' tatsaMyatasya sarvapramAdarahitasya vividhaRddhimataH / iti vacanAt 'ohinANI asaMkhejjaguNA' ebhyo'vadhijJAnino'saMkhyeyaguNairadhikAH / devanArakANAmapyavadhijJAnabhAvAt / 'AbhiNibohiyanANI-suyanANI visesAhiyA saTANe dovi tullA' tebhyaH AbhinibodhakajJAnI-zrutajJAnI cobhau vizeSAdhiko svasthAne tu dvAvapi parasparaM tulyau dvayoH parasparamavinAbhAvAt / 'kevalanANI aNaMtaguNA' kevalajJAninaH ubhAbhyAma. inake alpabahutva kA vicAra-savvatthovA maNa0 ohi asaMkhejja Abhi0 sUya. visesA0 sahANe do vi tullA kevala0 aNaMta. aNNANI aNaMtaguNA' saba se kama manaH paryavajJAnI hai kyoMki mana: paryavajJAna ke svAmI kama hote haiM arthAt cAritra dhAriyoM me bhI yaha saba ke nahIM hotA hai kintu kinhIM 2 RddhidhAri cAritra zAliyoM ke hI yaha hotA hai uktaMca-'te saMjayassa savappamAyarahiyassa vividhariddhimato' inakI apekSA avadhijJAnI jIva asaMkhyAtaguNe adhika hai hai kyoMki saMyama ke abhAva meM bhI yaha deva aura nArakiyoM ke bhI ho jAtA hai isIliye isake svAmI manaH paryavajJAnI kI apekSA asaMkhyAta guNe adhika kahe gaye haiM / avadhijJAnI kI apekSA AbhinibodhikajJAnI aura zrutajJAnI vizeSAdhika hai| parantu svasthAna meM ye paraspara meM tulya meM haiM kyoMki ina donoM kA paraspara meM avinAbhAva sambandha hai / inakI apekSA kevalajJAnI anantaguNe adhika haiM kyoMki mamatvanu pathana'savvatthovA maNapajjavanANI ohinANI asaMkhejjaguNA Abhi0 suya0 visesAhiyA saTANe do vi tullA kevala0 aNaMta0 aNNANI aNaMta guNA' sauthI ochA mana:paryavajJAnI che. kemake - mana:paryavajJAnanA svAmI ochA hoya che. arthAt cAritradhAriyAmAM paNa te badhAne hetA nathI paraMtu kaI kaI ddhidhaarii yAtridhArIyona 4 te DAya che. 4thu 594 cha -'te saMjayassa savvappa. mAyarahiyassa vividhariddhimaMto' tanA 42tAM bhavadhijJAna pAlo msNdhyaatgaNuM vadhAre che. kema ke saMyamanA abhAvamAM paNa te deva ane nArakIne paNa thAya che. tethI tenA svAmI mana:paryavajJAnInA karatAM asaMkhyAtagaNa vadhAre kahevAmAM Avela che. avadhijJAnInA karatAM AbhinibodhikattAnI ane zrutajJAnI vizeSAdhika che. paraMtu svasthAnamAM te paraspara sarakhA che. kemake A banne jJAnane parasparamAM avinAbhAva saMbaMdha che. tenA karatAM kevaLajJAnI anaMtagaNuM vadhAre che. kema ke siddha jI anaMta jIvAbhigamasUtra
Page #1480
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 149 jIvAnAM SaividhatvanirUpaNam nantaguNAH siddhAnAmanantaguNatvAt / ' annANI anaMtaguNA' kevalajJAnibhyo'jJAnino'nantaguNAdhikAH vanaspatInAM siddhebhyo'pi anantatvAt / ' ahavA - chavvihA savvajIvA pannatA taM jahA - egiMdiyA - beiMdiyA- teiMdiyA - cauriMdiyA- paMcidiyA aNidiyA' pakSAntare'pi sarvajIvAH SaDvidhAH prajJaptAH, tadyathA - ekendriyAH dvIndriyAH trIndriyAH caturindriyAH paJcendriyAH anindriyAH 6 / 'saMcidvaNAMtarA jahA TThA' saMsidvAntare yathA'dhastAt ekendriyAdInAM kAyasthitirantaraM ca vyAkhyAta pUrva kendriyAdiprakaraNataH 'appAbahu0' alpabahutvavicAre - eSAm 'savvatthovA paMcidiyA' sarvastokAH paJcendriyAH 'cauriMdiyA visesA 1467 siddha jIva ananta kahe gaye haiM / inakI apekSA jo ajJAnI jIva haiM ve anantaguNeM adhika haiM kyoMki vanaspatikAyika jIva siddhoM kI apekSA anantaguNeM adhika kahe gaye haiN| 'ahavA chavvihA savvajIvA pannattA' athavA - isa rIti se bhI samasta jIva chaha prakAra ke kahe gaye haiM 'taM jahA' jaise - 'egiMdiyA beiMdiyA, teiMdiyA cauriMdiyA, paMcidiyA, aniMdiyA' ekendriya, doindriya, teindriya, cauindriya, paJcendriya aura anindriya isa prakAra ke ina bhedoM meM saMsArI aura asaMsArI samasta jIva antarhita ho jAte haiM / 'saMciTTaNAMtarA jahA heTThA' jisa prakAra se pahile ekendriyAdika jIvoM kI kAyasthiti aura antara inake sambandha meM prakAza DAlA jA cukA hai usI prakAra se isa prakaraNa meM bhI inakI kAyasthiti aura antara ke sambandha meM prakAza DAla lenA cAhiye 'appA bahuya' inake alpabahutva kA vicAra - isa prakAra se hai 'savvatthovA paMcidiyA' paJcendriya jo jIva haiM ve saba se kama haiM hAvAnu kahevAmAM Avela che. tenA karatAM je ajJAnI jIva che te ana tagaNA vadhAre kahevAmAM Avela che. kema ke vanaspatikAya vALA jIvA siddhonA karatAM yazu anaMtagaNa vadhAre ahevAmAM Ave che. 'ahavA chavvihA savva jIvA vaLattA' athavA A rIte paNa saghaLA jIvA cha prakAranA kahevAmAM AvelA che. 'taM jahAM' prema - egiMdiyA, beiMdiyA, teiMdiyA, cauriMdiyA, paciMdiyA, aNiMdiyA' meendriya, mehA ndri, tethendriya, yaudha ndriya, yathendriya mane aniindriya, A prakAranA A bhedamAM saMsArI ane asaMsArI saghaLA jIvAnA sabhAveza thA laya che. 'saMciTTaNAntarA jahA heTThA' ? pramANe paDelAM meDendriya vigere jIvAnI kAyasthiti ane aMtaranA saMbaMdhamAM kathana kahevAmAM Avela che. eja pramANe A prakaraNamAM paNa temanI kAyasthiti ane aMtaranA saMbaM - dhamAM thana karIlevu. jIvAbhigamasUtra
Page #1481
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1468 jIvAbhigamasUtre hiyA' ebhyazcaturindriyA vizeSAdhikAH 'teiMdiyA visesAhiyA' ebhyaH trIndriyAH vizeSAdhikAH 'egidiyA aNaMtaguNA' tata ekendriyA anantaguNAH 'aNidiyA aNaMtaguNA' tato'nindriyA anntgunnaaH| 'ahavA chavvihA savvajIvA panattA taM jahA-orAliyasarIrI-veuvviyasarIrI-AhAragasarIrIteyagasarIrI-kammagasarIrI-asarIrI' athavA prakAntareNa sarvajIvAH SaDvidhAH prajJaptAH, tadyathA-audArikaH vaikriya0 AhAraka0 taijasa0 kArmaNa. azarIriNazca eSveva sarveSAmantarbhAvaH / 'orAliyasarIrI NaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' ? 'cauriMdiyA visesAhiyA' inakI apekSA cauirindraya jIva vizeSAdhika hai 'teiMdiyA vise0 beiMdiyA visesA0' teindriya jIva inakI apekSA bhI vizeSAdhika haiM inakI apekSA doindriya jIva vizeSAdhika haiN| 'egidiyA aNaMtaguNA' inakI apekSA jo ekendriya jIva haiM ve anantaguNeM adhika haiM aura inakI bhI apekSA 'aNidiyA aNaMtaguNA' jo anindriya jIva haiM ve anantaguNe adhika haiM / 'ahavAchavihA savva jIvA pannattA' athavA-isa rIti ke anusAra bhI samasta jIva 6 prakAra ke kahe gaye haiM 'taM jahA' jaise-'aurAliyasarIrI veuviyasarIrI, AhAragasarIrI, teyagasarIrI, kammagasarIrI, asarIrI' audArika zarIrI, vaikriyazarIrI, AhAraka zarIrI, taijasazarIrI, kArmaNazarIrI aura ashriirii| ___ aba gautama ! inakI kAyasthiti ke sambandha meM prabhu se aisA pUchate haiM-'orAliya sarIrINaM bhaMte! kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! 'appAbahuyaM tamana 2565mahuvana viyA2 mA pramANe cha. 'savvatthovA paMciMdiyA' payandriya pAne va cha. te sauthI 65 cha. 'cauridiyA visesAhiyA' tn| 42di yAndriya vANA va vizeSAdhi cha. 'teiMdiyA visesAhiyA beiMdiyA visesAhiyA' tenA 42di Y diyA / vizepAdhi cha. mana ten| 42di medriyavA / vizeSAdhi cha. 'egi diyA aNaMtaguNA' tenA 42tA 2 mendriya 71 che te manatama padhAre cha. ane tn| 42tAM 55 'aNidiyA aNaMtaguNA' 2 sanIndriya 71 che teyA manAtan qdhAre 'ahavA chavvihA savvajIvA paNNattA' 4241 mArIte 57 sapA / 7 pr42n| vAmAM mAveza che. 'taM jahA' ma hai-'orAliyasarIrI veu vviyasarIrI, AhAragasarIrI, teyagasarIrI, kammagasarIrI asarIrI' mauhAra zarIrI, vaikiyazarIrI, AhAraka zarIrI, tejasazarIrI, kAmaNazarIrI ane azarIrI, have gautamasvAmI teonI kAyasthitinA saMbaMdhamAM prabhuzrIne evuM pUche jIvAbhigamasUtra
Page #1482
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 149 jIvAnAM SaividhatvanirUpaNam 1469 audArikazarIrI bhadanta ! kAlataH kiyacciraM khalu bhavati ? bhagavAnAha - gautama ! 'jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM dusamaUNaM-ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM jAva aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM' jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM dvisamayonam vigrahe AdyadvayoH samayayoH kArmaNazarIritvAt / utkarSeNA'saMkhyeyaM kAlaM yAvad aGgulasyA'saMkhyeyabhAgan / 'veucciyasarIrI jahanneNaM ekaM samayaM ukkoseNaM tetIsaM sAgarocamAI aMtomuttamambhahiyAI" vaikriyazarIrI tu jaghanyenaikaM samayam - vikurvaNA audArika zarIra vAlA jIva audArika zarIra vAle ke rUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? arthAt - audArika zarIrI jIva kI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'jahaNaNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM dusamaUNaM ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM jAva aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM he gautama! audArika zarIrI kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se do samaya kama kSullaka bhavagrahaNa rUpa hai aura utkRSTa se asaMkhyAta kAla pramANa hai itane kAla taka audArika zarIrI ko avigraha meM Adi ke do samayoM meM jIva kArmaNa zarIra vAlA hotA hai isaliye jaghanya samaya ko do samaya hIna kahA gayA hai / utkRSTa meM asaMkhyAta kAla meM asaMkhyAta utsarpiNI aura asaMkhyAta avasarpiNI kAla samApta ho jAtA hai ye utsarpiNI aura avasarpiNI kAla aMgula ke asaMkhyAtakAla meM ho jAte haiM / 'veubviya sarIrI jahanneNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAI aMtomuttamambhahiyAI' che - orAliya sarIrINaM bhaMte ! kAlao kevacciraM hoI' he bhagavan ! saudhaarika zarIravALA jIva audArika zarIra paNAthI keTalA kALa paryaMnta rahe che ? arthAt audArika zarIra vALA jIvanI kAyasthitinA kALa keTalA kahela che ? 2mA praznanA uttarabhAM anuzrI he che - 'jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM dusamaUNaM ukkoseNa asaMkhejjaM kAlaM jAva aMgulassa asaMkhejjaibhAgaM' De gautama ! gauhaarika zarIra vALAnI kAyasthitinA kALa jaghanyathI e samaya kama kSullaka bhavagrahaNa rUpa che. ane utkRSTathI asaMkhyAtakALa pramANa che. ATalA kALapanta audArika zarIra vALAne avigrahathI utpanna thavAnA saMbhavita thAya che. avignahamAM AdinA e samayeAmAM jIva kArpaNa zarIravALA hAya che. tethI jaghanya samayane e samayahIna kahevAmAM Avela che. utkRSTamAM asaMkhyAtakALamAM asa khyAta utsarpiNI ane asa khyAta avasarpiNI kALa samApta thai jAya che. e utsarpiNI ane avasarpiNI kALa AMgaLanA asaMkhyAtamAM bhAgamAM bheTalA aheza hoya che bheTalA asaM jyAta ThANabhAM yaha laya che. 'veDavviyasarIrI jIvAbhigamasUtra
Page #1483
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1470 jIvAbhigamasUtre samayAnantarasamaye eva kasyApi maraNasaMbhavAt, utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhUrtA'bhyadhikAni tAni caivam-kazciccAritrI vaikriyazarIraM kRtvA'ntamuhUrta jIvitvA sthitikSayeNa avigraheNA'nuttara-deveSUtpannastadaitAvAnkAlo bhavati / 'AhAragasarIrI jahanneNaM aMtomuhutta-ukkoseNaM aMtomuhuttaM' AhArakazarIrI jaghannenA'ntarmuhUrtam-utkarSeNAntarmuhUrtam tathA'pyutkRSTameva / 'teyagasarIrI duvihe vaikriyazarIra vAle kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se to eka samaya kA hotA hai aura utkRSTa se eka antamuhUrta adhika 33 sAgaropama kA hotA hai / jaghanya se eka samaya kA hotA hai aisA kathana jo kiyA gayA hai usakA tAtparya aisA hai ki koI jIva yadi vikurvaNA karane ke anantara samaya meM hI mara jAtA hai to isa apekSA vahAM jaghanya sthiti eka samaya kI kahI gaI hai tathA koI cAritra zAlI jIva vaikriya zarIra kI racanA karake antarmuhUrta kAla taka jIvita rahatA hai aura phira sthitikSaya ho jAne se mara kara vaha sIdhA vinA vigraha ke anuttara vimAnoM meM utpanna ho jAtA hai to isa apekSA yahAM vaikriya zarIrI kI kAyasthiti eka antarmuhUrta adhika 33 sAgaropama kI hotI hai 'AhAragasarIrI jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMtomuhuttaM' AhAraka zarIra vAle kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antamuhUrta kA hai aura utkRSTa se bhI eka antarmuhUrta kA haiM / 'teyagasajahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttamabbhahiyAi' vaikriyazarIra vALAonI kAyasthitine kALa jaghanyathI te eka samayano hoya che. ane utkRSTathI eka akhtamuhUta adhika 33 sAgaropamanI hoya che. jaghanyathI eka samayane hAya che e pramANe je kahevAmAM Avela che. tenuM tAtparya evuM che ke-kaI jIva je vikurvaNA karIne pachInA samayamAMja marI ya to e apekSAthI tyAM jaghanya sthiti eka samayanI kahevAmAM Avela che. tathA kaI cAritrazAlI vaikriyazarIranI racanA karIne antarmuhUrta kALa paryanta javatA rahe ane te pachI sthitino kSaya thavAthI marIne te sIdhA vigrahagativinA anuttara vimAnamAM utpanna thaI jAya che. te e apekSAthI ahIyAM vaikiya zarIra vALAnI kAyasthiti eka antarmuhUrta adhika 33 tetrIsa sAgash5mnii thanaya che. 'AhAragasarIrI jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aMtomuhattaM' AhAraka zarIravALAonI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka antamuhUrta cha. mana utkRSTathI 59 me 404 2mantabhuta nA che. 'teyagasarIrI duvihe' tesa jIvAbhigamasUtra
Page #1484
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.149 jIvAnAM SaividhatvanirUpaNam 1471 aNAIe vA apajjavasie aNAIe vA sapajjavasie' taijasazarIrI dvividhaH-anAdikovA'paryavasitaH, anAdiko vA saparyavasitaH2, yaH kadApi no muktaH syAt so'nAdikovA'paryavasito'bhavyaH 1 yo muktiM gantA so'nAdisaparyavasito dvitIyaH 2 / 'evaM kammagasarIrI vi' evaM kArmaNazarIrI-api pUrvoktarUpo dvividho dvidhA saMskAravAn / 'asarIrI sAIe apajjavasie' azarIrI tu-saadypryvsitH| rIrI duvihe' taijasa zarIra vAle do prakAra ke kahe gaye haiM-'aNAdIe vA apajjavasie aNAdIe vA sapajjavasie' eka anAdi aparyavasita taijasazarIrI aura dUsarA anAdi saparyavasita tejazarIrI inameM jo anAdi aparyavasita taijasazarIrI hai usakI kabhI bhI mukti nahIM hotI hai kyoMki mukti avasthA taijasa zarIra ke abhAva meM hotI hai aura yadi taijasa zarIra kA abhAva ho jAtA hai to vaha dvitIya vikalpa meM parigaNita ho jAtA hai| 'evaM kammagasarIrI vi' isI prakAra se kArmaNa zarIra vAlA bhI do prakAra kA hotA hai eka vaha anAdi aparyavasita kArmaNa zarIra vAlA hai aura dUsarA vaha jo anAdi saparyavasita kArmaNazarIra vAlA hai prathama vikalpa ke kArmaNa zarIra vAle kI kabhI mukti nahIM hotI hai kyoMki vaha abhavya kI koTi meM rahatA hai aura jo dvitIya vikalpa vAlA hai use bhavya hone ke nAte mukti prApta ho jAtI hai| 'asarIrI sAie apajjavasie' azarIrI jIva sAdi aparyavasita hotA hai ataH yahAM para kAyasthiti kA vicAra nahIM huA hai| inakA antara kathanazarIra meM prA2nA upAmA mAvesa cha. 'aNAdIe vA apajjavasie aNAdIe vA sapajjavasie' se manA 25 vasita tesarI mane bhI anAdi saparyavasita tejasazarIrI temAM je anAdi aparyavasita taijasazarIrI che. temanI mukti kaI paNa samaye thatI nathI. kemake mukti avasthA taijasazarIranA abhAvamAM ja thAya che. ane je tejasa zarIrane abhAva thaI jAya to ta bhIta vi465mA parigaNita 27 taya che. 'evaM kammagasarIrI vi' eja pramANe kAmaNa zarIra vALA paNa be prakAranA hoya che. temAM eka anAdi aparyAvasita kArmaNazarIra vALA ane bIjA te ke je anAdi saparyavasita kAmaNa zarIra vALA hoya che. pahelA vikalpavALA kAmaNazarIra vALA nI mukti keI paNa samaye thatI nathI, kemake-te abhavya paNAmAM rahe che. ane jeo bIjA vikalpavALA che, tene bhavya havAnA kAraNe mukti prApta thalaya che. 'asarIrI sAie apajjavasie' azI sAha a5yvasita hoya che. tethI ahIyAM tenI kAyasthitine vicAra karavAmAM Avela nathI. jIvAbhigamasUtra
Page #1485
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1472 jIvAbhigamasUtre ___ athaiSAmantaram 'aMtaraM orAliyasarIrassa jahanneNaM ega samayaM' audArika zarIriNo jaghanyenaikaM samayam sa caikaH samayo dvisAmayikyAmapAntarAlagatau bhavati, prathamasamaye kArmaNazarIropetatvAt / 'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttamabhahiyAi" utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhUtAbhyadhikAni, utkRSTo vaikriyakAla iti bhAvaH / 'veubviyasarIrassa jahanneNaM aMtomuhutta- ukkoseNaM aNaMta kAlaM vaNassaikAlo' vaikriyazarIriNo'ntarmuhUrta antaraM' jaghanyena sakRdvaikriyakaraNe etAvatA kAlena punakriyakaraNAt, utkarSeNA'nantaM kAlaM vanaspatikAlaH prasiddhaH 'AhAragassa sarIrissa jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva avarlDa 'orAliya sarIrissa jahaNjeNaM egaM samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI aMtomuttamabhahiyAI' audArika zarIra kA antara jaghanya se eka samaya kA aura utkRSTa se eka antarmuhUrta adhika 33 sAga ropama kA hotA hai jaghanya antara dvisamaya vAlI apAntarAla gati meM hotA hai kyoMki prathama samaya meM jIva kArmaNazarIra se yukta rahatA hai utkRSTa antara vaikriya kAla ke vyavadhAna hone se kahA gayA hai vaikriya zarIra kA utkRSTa kAla antarmuhUrtAdhika 33 sAgaropama kA hotA hai| isake bAda puna: jIva vaikriya zarIra vAlA bana jAtA hai| vaikriyazarIra kA antara-'jaha0 aMto0 ukko0 aNaMtaM kAlaM vaNassaikAlo' jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa anantakAla kA hai / "AhAragassa sarIrassa jaha0 aMtomu0 aMtaradvAranuM kathana- 'orAliya sarIrassa jahaNNeNaM egaM samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI aMtomuttamabbhahiyAi" mohA2i4 zarI2nu mata2 dhanyathI se samayanu che. ane utkRSTathI eka aMtarmuhUrta adhika 33 tetrIsa sAgaropamanuM hoya che. jaghanya aMtara be samaya vALI apAntarAla gatimAM hoya che. kema ke prathama samayamAM jIva kAmaNuzarIrathI yukta rahe che. utkRSTa aMtara vaikriyakALanuM vyavadhAna hovAthI kahevAmAM Avela che. vaikiyazarIrane utkRSTakALa aMtarmuhUrta adhika 33 tetrIsa sAgarepamane hoya che. te pachI pharIthI jIva vaikiyazarIra vALA banI jAya che. vaikriyazarIranuM aMtara'jhnnnnennN aMtomUhuttaM ukkoseNaM aNaMttaM kAlaM vaNassaikAlo' dhanyathA eka aMtamuhUrtanuM che. ane utkRSTathI vanaspatikAla pramANa anaMtakALanuM maMta2 che. 'AhAragassa sarIrassa jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva jIvAbhigamasUtra
Page #1486
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.149 jIvAnAM SavidhatvanirUpaNam 1473 poggala pariyaTai desUrNa' AhArakazarIraNo'ntaraM jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSe NAnantaM kAlaM yAvadapAdhaM pudgalaparAvarta dezonam / 'teyagasarIrassa kammagasarIrassa ya duNha vi natthi aMtaraM' taijasa kArmaNazarIriNordvayorapi nAstyantaram AsaMsAraM tayoravasthAnAt / 'appAbahu0' alpabahutve eteSAM gautama ! 'savvatthovA AhAragasarIrI' sarvastokA AhArakazarIriNaH utkarSato'pi sahasra pRthaktvena prApyamANakhAt / kAlA'pekSayaitadbhavati / 'veubviyasarIrI asaMkhejjaguNA' ebhyo vaikriyazarIriNo'ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva avar3apoggala pariyaha desUrNa AhAraka zarIra kA antara jaghanya se eka antamuharta kA hai aura utkRSTa se antara kucha kama anantakAla se apArdhapudgala parAvarta kAla kA hai 'teyaga, kammagasarIrassa ya duNha vi Natthi aMtaraM' taijasa aura kArmaNa ina donoM kA antara nahIM hotA hai kyoMki jIva jaba taka mokSa nahIM jAtA hai taba taka ina donoM kA abhAva usa jIva se nahIM hotA hai inake abhAva hote hI jIva ko mukti prApta ho jAtI hai ataH mukta jIva kA saMsAra meM Agamana nahIM hone se punaH inakI prApti jIva ko nahIM ho sakatI hai isaliye ina donoM kA antara kathita nahIM huA hai| ____ 'appA bahu0' inake alpabahutva kA vicAra-isa prakAra se hai'savvatthovA AhAragasarIrI, veuvviya sarIrI asaMkhejaguNA' saba se kama AhAraka zarIra vAle jIva haiM inakI apekSA vaikriyazarIra vAle jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM arthAt AhAraka zarIra vAloM kA pramANa aDDhaM poggalapariyaTuM desUNaM' maai|24 zarIranu mata2 dhanyathI se mtbhuitenuM che. ane utkRSTathI anaMtakALathI kaMIka ochuM apAI pudgala parAvata nu cha. 'teyA kammagasarIrassa ya duNha vi Natthi aMtaraM' tasa mana bhara e beunuM aMtara hotuM nathI. kemake jayAM sudhI jIva mokSa prApti karato nathI tyAM sudhI e bannene abhAva e jIvane thato nathI. tene abhAva thatAMja jIvane mukti prApta thaI jAya che. tethI mukta jIva saMsAramAM Agamana na thavAthI pharIthI jIvane tenI prApti thatI nathI. tethI A bannenuM aMtara kahevAmAM Avela nathI, 'appA baha0' samanA 265matvanA liyA2 21 pramANe cha. 'savvatthovA AhAragasarIrI, veuvvisarIrI asaMkhejjaguNA' sauthI maach| mAhA24 zarIra vALA jIva che. tenA karatAM vaikriya zarIravALA jevo asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. arthAt AhAraka zarIra vALAonuM pramANa vadhAremAM vadhAre sahastrapRthaphatva jI0 185 jIvAbhigamasUtra
Page #1487
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1474 jIvAbhigamasUtre saMkhyeyaguNAH, devanArakANAM katipayagarbhajatiryapaJcandriyamanuSya-vAyukAyikAnAM vaikriyazarIritvAt / 'orAliyasarIrI asaMkhejaguNA' ebhya audArikazarIriNo'saMkhyeyaguNAH / ihA'nantAnAmapi jIvAnAM yasmAdekamaudArikaM zarIraM tataH sa eka audArikazarIrI parigRhyate tato'saMkhyeyaguNAnA'nantaguNAH / uktazca-audArikazarIriNAzca zarIrA'pekSayA'saMkhyeyatvAditi / 'asarIrI aNaMtaguNA' ebhyo'zarIriNo'nantaguNAH siddhAnAmanantatvAt / 'teyAkammasarIrI do vi tullA anaMtaguNA' ebhya staijasazarIriNaH kArmaNazarIriNazcA'nantaguNAH-svasthAne tu dvayo'pi parasparaM tulyAH , parasparamanayoravinAbhUtatvAt, iha taijasazarIraM kArmaNaadhika se adhika sahastra pRthaktva kahA gayA hai taba ki vaikriyazarIra vAloM ko jo inakI apekSA asaMkhyAtaguNA adhika kahA gayA hai vaha devoM ke nArakoM ke katipaya garbhaja tiryakU pazcendriyoM ke, manuSyoM ke aura vAyukAyika jIvoM ke isakA sadbhAva hotA hai isa svAmitva kI apekSA le kara kahA gayA hai tAtparya yahI hai ki AhAraka zarIra ke svAmI manuSya hI hote haiM aura vaikriya zarIra ke svAmI caturgati ke jIva hote haiM / 'orAliya sarIrI asaMkhejaguNA, asarIrI aNaMtaguNA, teyAkammagasarIrI do vi tullA aNaMtaguNA' inakI apekSA audArika zarIra vAle jIva asaMkhyAtaguNeM adhika hote haiM / yadyapi ananta kAyika jIvoM ke bhI eka audArika zarIra hotA hai parantu unakA sabakA vaha zarIra eka hI audArika zarIra mAnA gayA hai pratyeka jIva kA pRthaga 2 audArika zarIra nahIM mAnA gayA ataH isa audArika kahevAmAM Avela che. vaikiyazarIra vALAne temanA karatAM je asaMkhyAtagaNa vadhAre kahevAmAM Avela che te deve ane nArakenA keTalAkagarbhaja tiryaMca paMcendriyane manuSyane ane vAyukAyika jIne tene sadbhAva thAya che. e svAmi paNAnI apekSAthI kahevAmAM Avela che. A kathananuM tAtparya e che ke-AhAraka zarIranA svAmI manuSya ja hoya che. ane vaikiya zarIranA svAmI cAra tivAvA DAya che. 'orAliyasarIrI asakhejjaguNA, asarIrI aNaM taguNA teyAkammasarIrI do vi tullA aNaMtaguNA' tena 42di mauda2i4 zarI2 vA jIve asaMkhyAtagaNuM vadhAre hoya che. jo ke anaMtakAya vALA ne paNa eka audArika zarIra hoya che. paraMtu e badhAnuM e zarIra eka audArika zarIra ja mAnavAmAM Avela che. pratyeka jIvanuM alaga alaga audArika zarIra mAnavAmAM Avela nathI. tethI A audArika zarIranI apekSAthI audArika jIvAbhigamasUtra
Page #1488
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 149 jIvAnAM SavidhatvanirUpaNam 1475 zarIraM ca nigodeSvapi pratijIvaM vartate'taH siddhebhyo'pyanantaguNatvamanayoH / upasaMhAramAha - ' se taM chaccihA savvajIvA pannattA' ta ete SaDravidhAH sarvajIvAH prajJaptAH (iti SaDravidhapratipattiH) sU0 // 149 // ( atha saptavidhA jIvA varNyante - ) mUlam - tattha je te evamAhaMsu sattavihA sabajIvA pannattA te evamAmu taM jahA puDhavIkAiyA AukAiyA teukaiyA vAukAiyA vaNassaikAiyA tasakAiyA akAiyA / saMciTTaNaMtarA jahA heTTA | appA bahu0 savvatthovA tasakAiyA teukAiyA asaMkhejaguNA puDhavIkAiyA visesAhiyA AukAiyA visesAhiyA zarIra vAle jIva asaMkhyAtaguNeM hI haiM- anantaguNeM nahIM / audArika zarIra vAloM kI apekSA jo azarIrI siddha jIva haiM ve anantagurNe adhika mAne gaye haiM kyoMki siddhoM kA pramANa anantaguNA batalAyA gayA hai / ina siddhoM kI apekSA taijasa aura kArmaNa zarIra vAle jIva anantaguNeM adhika haiM tathA svasthAna meM ye donoM tulya kahe gaye haiM / kyoMki taijasa aura kArmaNa ina donoM kA paraspara meM avinAbhAva sambandha haiM pratyeka nigoda jIva ke taijasa aura kArmaNa zarIra vidyamAna rahate haiM isa kAraNa ina donoM zarIra vAloM ko siddhoM kI apekSA bhI anantaguNeM adhika kahA gayA hai| isa prakAra yaha spaSTIkaraNa 6 prakAra ke jIvoM kI mAnyatA ke sambandha meM kiyA gayA hai // 149 // SaDvidha pratipatti samApta zarIra vALA jIvA asaMkhyAta gaNA ja che. anaMtagaNu nahIM.. A audyAri zarIra vALAenA karatAM azarIrI siddhajIva che teone anatagaNA vadhAre mAnelA che. kema ke-siddhonu pramANu anaMtagaNuM kahevAmAM Avela che. A siddhonA karatAM tejasa ane kANu zarIra vALA jIve ana tagaNA vadhAre che. tathA svasthAnamAM e banne tulya kahevAmAM Avela che. kema ke tejasa ane kANu e bannenA paraspara avinAbhAva saMbaMdha che. pratyeka nigeAda jIvane tejasa ane kANu zarIra vidyamAna rahe che. te kAraNe A ane zarIravALAone siddhonA karatAM paNa anaMtagaNuA vadhAre kahevAmAM Avela cha prakAranA jIvAnI mAnyatAnA saMbaMdhamAM che. A rIte A spaSTIkaraNa vAmAM Ave che. ||suu. 148 // jIvAbhigamasUtra I! cha prakAranI pratipatti samApta
Page #1489
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre vAukAiyA visesAhiyA siddhA aNaMtaguNA vaNassaikAiyA aNaMtaguNA ahavA sattavihA savvajIva pannattA taM jahA-kaNhalessA nIlalessA kAulessA teulestA pamhalessA sukkalessA alessA / kaNhalesseNaM bhaMte! kaNhalessatti kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM aNtomuhuttmbhhiyaaii| nIlalesseNaM bhaMte ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaMdasasAgarovamAiM paliovamassa asNkhejibhaagmbhddiyaaii| kAulesseNaM bhaMte !jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM tinni sAgarovamAiM paliovamassa asNkhejjibhaagmbhhiyaaiN| teulesseNaM bhaMte ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM doNi sAgarovamAiM paliovamassa asaMkhejjai bhAgamabhahiyAiM / pamhalesseNaM bhaMte jahanneNaM aMtomu0 ukko0 dasa sAgarovamAiM aNtomuhttmbbhhiyaaii| sukkalesse NaM bhaMte / jahanneNaM aMto muhattaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM aNtomuhuttmbbhhiyaaiN| alesse NaM bhaMte ! sAIe apajjavasie / kaNhalesassa NaM bhaMte! aMtaraM kAlao kevaJciraM hoi ? jahanneNaM aMtomuhattaM ukoseNaM tettIsaMsAgarovamAiM aMtomuhuttamabbhahiyAiM / evaM nIlalessassavi kAulessassavi / teulessassa NaM bhaMte ! kAlao kevaciraM hoi jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo evaM pamhalesassavi sukkalessassavi doNha vi aNtrN| alessassaNaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0 goyamA ! sAIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM / eesi NaM bhaMte ! jIvANaM kaNhalessANaM nIlale ssANaM kAuslesANaM teulessA NaM pamhalessANaM sukalessANaM alessANa ya kayare0 goyamA! savvatthovA sukkalessA pamhalessA saMkhejjaguNA teulessA saMkhejjaguNA alessA aNaMtaguNA jIvAbhigamasUtra
Page #1490
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.150 jIvAnAM saptavidhatvanirUpaNam 1477 kAulessA aNaMtaguNA nIlalessA visesAhiyA kaNhalessA viseNsaahiyaa|se taM sattavihA savvajIvA // sU0 150 // chAyA-tatra ye te evamuktavantaH saptavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH te evamuktavantaH tadyathA-pRthivIkAyikA apkAyikA:-tejaskAyikAH-vAyukAyikAHvanaspatikAtikA:-trasakAyikA:-akAyikAH / saMciTThaNAntare yathA'dhastAt / alpabahutvam 0 sarvastokAstrasakAyikAH, tejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH pRthivIkAyikA vizeSAdhikAH apkAyikA vizeSAdhikAH vAyukAyikA vizeSAdhikAH siddhA anantaguNAH vanaspatikAyikA anntgunnaaH| athavA-saptavidhAH sarvajIvA prajJaptAH, tadyathA-kRSNale zyAH, nIlalezyAH, kApotalezyAH, tejolezyAH, padmalezyAH, zuklale zyAH alezyAH / kRSNalezyaH khalu bhadanta ! kRSNalezya iti kAlataH kiyaciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSaNa trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhUrtAbhyadhikAni nIlale zyaH khalu jaghanyenAntamuhUrtam utkarSeNa dazasAgaropamANi palyopamasyA'saMkhyeyabhAgAbhyadhikAni kApotalezyaH khalu0 jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa trINi sAgaropamANi palyopamasyA'saMkhyeyabhAgAbhyadhikAni tejolezyaH khalu bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSaNa dve sAgaropame palyopamasyA'saMkhyeyabhAgAbhyadhike / padmalezyaH khalu bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrta mutkarSeNa dazasAgaropamANi antarmuhUrtAbhyadhikAni / zuklalezyaH khalu bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhUrtAbhyadhikAni / 'alezyaH khalu bhadanta ! saadiko'pryvsitH| kRSNale zyasya khalu bhadanta ! aMtaraM kAlataH kiyacciraM bhavati-jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhUrtA'bhyadhikAni / evaM nIladhezyasyApi kApotalezyasyApi / tejole zyasya khalu bhadanta ! aMtaraM kAlataH jaghanyenAntarmuhUrta mutkarSaNa vnsptikaalH| evaM padmalezyasyApi zuklalezyasyApi dvayorapyevamantaram / alezyasya khalu bhadanta / aMtaraM kAlataH gautama ! sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram / eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM kRSNalezyAnAM nIlalezyAnAM kApotalezyAnAM tejolezyAnAM padma lezyAnAM zuklalezyAnAm alezyAnAM ca katarekatarebhyolpAH0 gautama ! sarvastokAH zuklalezyAH, padmalezyAH saMkhyeyaguNAH. tejolezyAH saMkhyeyaguNAH alezyA anantaguNAH kApotalezyAH anantaguNAH, nIlalezyA vizeSAdhikAH kRSNa lezyA vishessaadhikaaH| ta ete saptavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH ||suu0 150 // jIvAbhigamasUtra
Page #1491
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1478 jIvAbhigamasUtre TIkA- 'tattha je te evamAhaMsu sattavihA savvajIvA pannattA te evamAhaMsu taM jahA - puDhavIkAiyA AukAiyA - te ukADyA vAukAiyA vaNassaikAiyA tasa kAiyA akAiyA' tatra jIvagaNanA prastAve ye te saptavidhAH sarvajIvAH santi evamuktavantaste - evamuktavantaH tadabhiprAyo yathA - pRthivI kAyikA : (kecana ) apakAyikAH tejaskAyikAH vAyukAyikAH vanaspatikAyikAH sakAyikAH akAyikA: / 'saMcitarA jahA heTThA' saMciTThaNA kAryasthitirantaraM caitadubhayamapi yathA pUrva pRthivyAdi jIvanikAyaprakaraNe tathaiva sarvamihApi - anusandhAtavyam0 | 'appA bahu 0 ' alpabahutvaM saptajIvAnAM katarebhyaH ? bhagavAnAha - gautama ! 'savvatthovA tasakAiyA' sarvastokAstra sakAyikAH 'teukAiyA asaMkhejjaguNA' 'tattha NaM je te evamAhaMsu sattavihA savvajIvA pannattA' ityAdi / TIkArtha- kisI apekSA samasta jIva 7 prakAra ke haiM aisA kahA hai unakA isa sambandha meM spaSTIkaraNa isa prakAra se hai- 'taM jahA' jaise'puDhavikAiyA AukAiyA, teukAiyA, vAyukAiyA, vaNassaikAiyA, tasakAiyA, akAiyA' pRthivIkAyika 1, aSkAyika 2 tejasakAyika 3 vAyukAyika 4 vanaspatikAyika 5, sakAyika 6 aura akAyika 7 'saMciTThaNaMtarA jahA heTThA' ina saba jIvoM kI kAyasthiti aura antara kA kathana jaisA pahile pRthivyAdi jIvanikAya ke prakaraNa meM kiyA gayA hai - vaisA hI vaha saba yahAM para bhI kaha lenA cAhiye / 'appA bahu0 ' inake alpabahutva kA kathana - isa prakAra se hai'savvatthovA tasakAiyA, teukAiyA asaMkhejjaguNA, puDhavIkAiyA samavidha pratipattinA AraMbha-- 'tatthaNaM je te evamAhaMsu sattavihA savvajIvA paNNattA' ityAdi / TIkA -- kaI apekSAthI saghaLA jIvA cha sAta prakAranA che tema kahevaamaaN Ave che. yA saMmadhabhAM tekhAnu spaSTI42 mA pramANe che- 'taM jahA ' prema - 'puDhavIkAiyA, AukAiyA, teukAiyA, kAiyA, akAiyA' pRthvI ayi 1, aSThAyika 4, vanaspatiprAyi ya, sAmane hai' A tamAma jIvonI kAyasthiti ane aMtaranu kathana pahelAM je pramANe pRthivI vigere jIvanikAyanA prakaraNamAM karavAmAM Avela che. eja pramANenu te tamAma kathana-ahIMyAM paNa kahIlevu joIe. vAyukAiyA, vaNarasaikAiyA, tasa2, tejaskAyika 3, vAyuayiGa ayi 7 'saMciTTaNaMtarA jahA 'appA bahu0' tebhanA madhyamahutvanu uthana yA pramANe che- 'savvatthovA tasakAiyA teukAiyA asaMkhejjaguNA puDhavIkAiyA visesAhiyA' sauthI gochA jIvAbhigamasUtra
Page #1492
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU.150 jIvAnAM saptavidhatvanirUpaNam 1479 ebhyastejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH 'puDhavIkAiyA visesAhiyA' ebhyaH pRthikAyikA vizeSAdhikA: 'AukAiyA visesAhiyA' ebhyo'pakAyikA vizeSAdhikAH / 'vAukAiyA visesAhiyA' tato bAyukAyikA vizeSAdhikAH 'siddhA anaMtaguNA' tataH siddhA anantaguNAH 'vaNassa ikAiyA anaMtaguNA' tato vanaspatikAyikA anantaguNAH / punaH saptavidhatvaM prakArAntareNAha - 'sattavihA savvajIvA pattA taM jahA - kaNhalessA-nIlalessA-kAulessA- teulessA-pamhalessAsukkalessA alessA' athavA vakSyamANakrameNA'pi saptavidhA eva sarvajIvAH prajJaptAstadyathA - kRSNalezyA - jIvapariNAmarUpA vidyate yeSAM te kRSNalezyA1 nIlalezyAH 2 kApotalezyAH 3 tejolezyAH 4 padmalezyAH 5 zuklalezyAH 6 alezyAH7 eSvevAntarbhAvaH sarveSAm / 'kaNhale se NaM bhaMte ! kaNhale setti kAlao vise0 ' saba se kama trasakAyika jIva haiM inakI apekSA tejaskAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM- inakI apekSA pRthivIkAyika jIva vizepAdhika haiM 'Au0 vise0 vAu0 visesA0 siddhA anaMtaguNA' inakI apekSA apkAyika jIva vizeSAdhika haiM, inakI apekSA vAyukAyika jIva vizeSAdhika haiM aura inakI apekSA siddha jIva anantaguNeM adhika hai tathA inakI bhI apekSA jo vanaspatikAyika jIva haiM ve anantagurNe adhika haiM / 'ahavA sattavihA savvajIvA paNNattA' athavA isa taraha se bhI samasta jIva sAta prakAra ke kahe gaye haiM-'ta' jahA' jaise'kaNhalessA, nIlalessA, kAulessA, teulessA, pamhalessA, sukkalessA, alessA' kRSNalezyA vAle jIva, nIlalezyA vAle jIva, kApotalezyA vAle jIva, tejolezyA vAle jIva, padmalezyA vAle jIva, zuklalezyA vAle jIva, aura vinA lezyA vAle jIva. trasakAyika jIve che. tenA karatAM tejaskAyika jIva asaMkhyAtagaNA vadhAre che. tenA aratAM pRthivIayi bhv| vizeSAdhi che. 'Au0 visesAhiyA teukAiyA visesAhiyA siddhA anaMtaguNA' tenA tAM acchAyi va vizeSAdhi che. tenA karatAM vAyukAyika jIva vizeSAdhika che. ane tenA karatAM siddha jIve anaMtagaNA vadhAre che. tathA tenA karatAM paNa vanaspatikAyika jIva che te anaMtaNaNA aghi che. ' ahavA sattavihA savva jIvA eNNattA' athavA bhA rItezu saghanA vo sAta prahAranA muDevAmAM Ave che. 'taM jahA' bha 'kaha lessA, nIlalessA, kAulessA, teulessA, pamhalessA, sukkalessA, alessA' kRSNalezyAvALA jIva, nIlalezyAvALA jIva, kApAtalezyAvALA jIva, tejolezyA vALA jIva, padmalezyAvALA jIva, zuklalezyAvALA jIva ane lezyAvinAnA jIve, jIvAbhigamasUtra
Page #1493
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1480 jIvAbhigamasUtre kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM - ukkoseNaM tetIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttamambhahiyAI' kRSNalezyaH khalu bhadanta | kRSNalezyatvarUpeNa kAlataH kevacciraM bhavati ? bhagavAnAha - gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam tiryaGmanuSyANAM kRSNalezyAyAM antarmuhUrtAvasthAyitvAt / utkarSeNa trayastritsAgaropamANi antamuhUrtA'bhyadhikAni devanArakA hi pUrvabhavagatAntarmuhUrtat ArabhyA'gretanabhavagata prathamAntarmuhUrta deva - nArakA avasthita lezyAvantaH / adhaH saptamapRthivInArakAzca - kRSNalezyakAH pAzcAtyA'gretana bhavagatacaramA''dimA'ntarmuhUrte dve apyekamantarmuhU inakI kAyasthiti kA vicAra - ' kaNhalesseNaM bhaMte ! kaNhalesatti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! kRSNalezyA vAlA jIva kRSNalezyA se yukta hue rUpa meM kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! jaha0 aMto0 ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttamambhahiyAI' he gautama ! kRSNalezyA vAlA jIva kRSNalezyA se yukta hue rUpa meM kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika eka antarmuhUrta adhika 33 sAgaropama kAla taka rahatA hai - tAtparya aisA hai ki tiryaJca aura manuSyoM kI kRSNalezyA kama se kama eka antarmuhUrta taka hI avasthita rahatI hai isa apekSA kAyasthiti kA jaghanya kAla antarmuhUrta kA kahA gayA hai tathA deva aura nAraka pUrvabhavagata antarmuhUrta se lekara Age ke prathama antarmuhUrta paryanta avasthita leiyA vAle hote haiM aura jo adhaH saptamI pRthivI ke nAraka AmanI kAyasthitinA vicAra- 'kahaleseNaM bhaMte ! kaNhalessatti kAlao kevacciraM hoI' he bhagavan ! pRS. lezyA vALA jIvA kRSNalezyAthI yukta paNAthI keTalA kALa panta rahe che ? yA praznanA uttaramAM prabhuzrI che ! - 'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAI ato muhuttamamahiyAI' he gautama! kRSNozyA vAjA kRSNalezyAthI yukta thaIne ochAmAM ochA aMtarmuhUta panta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre eka aMtarmuhUta adhika 33 tetrIsa sAgaropama kALa panta rahe che. A kathananu tAtparya e che ke-ti ca ane manuSyanI kRSNa lezyA echAmAM ochA eka antarmuhUta panta ja vamAna rahe che. e apekSAe kAyasthitine jaghanya kALa ekaantarmuhUta nA kahevAmAM Avela che. tathA deva ane nAraka pUrvabhavagata aMtarmuhU thI laIne AgaLanA pahelA aMtarmuhUta panta avasthita lezyAvALA heAya che. ane je adhaH saptamI pRthvInA nArakeA che, te pachInA bhavanA chellA aMtarmuhUta panta ane AgaLanA bhavanA pahelA antarmuhUta sudhI kRSNalezyA vALA hAya che. A banne jIvAbhigamasUtra
Page #1494
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.150 jIvAnAM saptavidhatvanirUpaNam 1481 tam tasyA'saMkhyAta bhedAtmakatvAt tat upapadyante kRSNalezyAkasyA'ntarmuhUrtA'bhyadhikAni trayastriMzatsAgaropamANi iti / 'nIlalesse NaM jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM dasasAgarovamAI paliovamassa asaMkhejai bhAgamabhahiyAI' nIlalezyo-jaghanyato'ntarmuhUrta yAvasthitimAn tiryngmnussyaaleshyaavntH| utkarSeNa dazasAgaropamANi palyopamA'saMkhyeyabhAgA'bhyadhikAni, nIlalezyavatAmetAvasthitikatvAt, pAzcAtyAgretana bhavagate ca prathamacaramAntarmuhUrta palyopamA'saMkhyeyabhAgAntaH praviSTena pRthag vivakSate iti / 'kAulesse NaM bhaMte !0' kApotalezyaH haiM ve pIche ke bhava ke antima antarmuhUrta taka aura Age ke bhava ke prathama antarmuhUrta taka kRSNalezyA vAle hote haiM ye donoM antarmuhUrta eka hI antarmuhUrta se parigaNita kiye gaye haiM kyoMki antarmuhUrta ke asaMkhyAta bheda hote haiM isa taraha se kRSNalezyA vAle kI kAyasthiti utkRSTa se eka antarmuhUrta adhika 33 sAgaropama taka kI sadha jAtI haiM 'nIlalesseNaM bhaMte !' he bhadanta ! nIla lezyA vAle jIva kI kAyasthiti kitane kAla kI haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! nIlalezyA vAle kI kAyasthiti 'jaha aMtomu0 ukkoseNaM dasa sAgarovamAiM paliovamassa asaMkhejjaibhAgamabhahiyAI' jaghanya se to eka antarmuharta kI hotI hai aura utkRSTa se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se adhika daza sAgaropama kI hotI hai nIlalezyA vAle jIva kI jo utkRSTa rUpa se itanI kAyasthiti kahI gaI hai vaha dhamaprabhA ke prathama prastara ke nAraka jIvoM kI itanI sthiti hone ke kAraNa kahI gaI hai pAzcAtya bhava kA antima antarmuhUrta aura agretana bhava ekaja aMtamuhUrtathI gaNavAmAM Avela che. kema ke aMtarmuhUrtanA asaM. khyAtabheda hoya che. A rIte kRNalezyA vALAonI kAyasthiti utkRSTathI eka aMtamuhUrta adhika 33 tetrIsa sAgarepama sudhInI siddha thaI jAya che. 'nIlalesseNaM bhaMte !' hai sAvan ! nItazyA panI sthiti keTalA kALanI che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! nIsavezyA vANA nI yasthiti 'jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM dasa sAgarovamAiM paliovamassa asakhejjaibhAgamabhahiyAI' dhanyathI to me mtbhuhUrtanI hoya che. ane utkRSTathI palyopamanA asaMkhyAta bhAgathI adhika dasa sApapamanI hoya che. nIlalezyA vALA jIvanI utkRSTa paNathI je ATalI kAyasthiti kahI che. te dhUmaprabhAnA pahelA prastaranA nAraka chanI eTalI sthiti hovAne kAraNe kahevAmAM Avela che. pAchalanA bhavanuM chelluM aMtarmu. hUrta ane AgaLanA bhavanuM paheluM aMtamuhUrta palyopamanA asaMkhyAtamAM jI0 186 jIvAbhigamasUtra
Page #1495
--------------------------------------------------------------------------
________________ 482 jIvAbhigamasUtre khalu bhadanta ! bhagavAnAha-gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukko seNaM-tinni sAgarovamAi paliovamassa asaMkhejaibhAgamabhahiyAI' jaghanyato'ntarmuhUrtampUrvavat utkarSeNa trINi sAgaropamANi palyopamasyA'saMkhyeyabhAgA'bhyadhikAni kApotalezyAnAM bhavanti / vAlukA prathamaprastaTagatanArakANAM kApota lezyAkAnAmetAvat sthitiktvaat| 'teulesseNaM bhaMte !' tejolezyaH khalu bhadanta ! 0 'jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM doNi sAgarobamAiM paliomassa asaMkhejaibhAgamabhahiyAI' bhagavAnAha-gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam kA antarmuhUrta palyopama ke asaMkhyAtave bhAga meM hIantarmuhUrta kara diyA gayA hai ataH use yahI svatantra rUpa se nahIM kahA gayA hai 'kAulesseNaM bhaMte !' he bhadanta ! kApota lezyA vAle jIva kI kAyasthiti kitane kAla kI kahI gaI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! kApotalezyA vAle jIva kI kAyasthiti 'jaha0 aMto0 ukkoseNaM tinni0 sAgaro0 paliovamassa asaM0 ma0' jaghanya eka antarmuhUrta kI kahI gaI hai aura utkRSTa se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se adhika tIna sAgaropama kI kahI gaI hai yaha utkRSTa kApotalelyA vAle jIva kI kAyasthiti kA kathana bAlukAprabhA ke prathama prastara ke nAraka jIvoM kI apekSA se kiyA gayA hai| kyoMki kApotalezyA vAle vahAM itanI hI utkRSTa sthiti vAle hote haiM / 'teulesseNaM bhaMte ! he bhadanta ! tejolezyA vAle jIvoM kI kAyasthiti kA kAla kitanA hotA hai-isake uttara meM prabhu kahate haiM-'jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkobhAgamAM ja aMtabhUta karavAmAM Avela che. tethI tene ahIMyAM svataMtra paNe hesa nathI. 'kAulesseNaM bhaMte !'he bhagavan ! pati azyA pAnI kAyasthiti keTalA kALanI kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI he che 3-3 gautama ! potasezyA vANA nI yasthiti 'jahaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tinni sAgaro0 paliovamassa asaM mabhahiyaM dhanyathI to eka aMtamuhUrtanI kahevAmAM Avela che. ane utkRSTathI pApamanA asaMkhyAtamA bhAgathI vadhAre traNa sAgarepamanI kahevAmAM Avela che. A utkRSTa kAta lezyAvALA jIvanI kAyasthitinuM kathana vAlukAprabhAnA pahelA prastara nA nAraka jenI apekSAthI karavAmAM Avela che. kema ke kAtilezyA vALA tyAM samISTasthiti vANADAya che. 'teulesseNaM bhaMte ! bhagavan ! tejalezyA vALA nI kAyasthitine kALa keTale kahevAmAM Avela che ? A prazna uttaramA prabhuzrI cha -'jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNa doNNi sAgarovamAiM paliovamassa asaMkhejjai bhAgamabhahiyAI' he gautama ! tana jIvAbhigamasUtra
Page #1496
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.150 jIvAnAM saptavidhatvanirUpaNam 1483 tenolezyAkaH, utkarSeNa dve sAgaropame palyopamasyA'saMkhyeyabhAgAdhike-etAvakAlamIzAnadevAnAM sthitiH| 'pamhalesse NaM bhaMte !0' padmalezyaH khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciram ? gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM dasasAgarovamAiM aMtomuttamabbhahiyAI' jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa dazasAgaropamANi antarmuhUrtAbhyadhikAni brahmalokavAsina etallezyAvantaH / sukkalesse NaM bhaMte !' zukkalezyAkaH khalu zukkalezyAka iti kRtvA kAlataH kiyaciraM0 seNaM doNisAgarovamAiM paliovamassa asaMkhejai bhAgamabhahiyAI' he gautama ! tejolezyA vAle jIvoM kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga se adhika do sAgaropama kA hotA hai yaha utkRSTa kAyasthiti kA kathana IzAna devoM kI bhavasthiti ko lekara kiyA gayA hai 'pamhalesseNaM bhaMte !' he bhadanta ! padmalezyA vAle jIva kI kAyasthiti kA kAla kitanA hotA hai ? uttara meM prabhu ne kahA-he gautama ! padmalezyA vAle jIva kI kAyasthiti kA kAla 'jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM dasa sAgarovamAI aMtomuhuttamanbhahiyAI' jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se eka antarmuhUrta adhika 10 sAgaropama kA hotA hai| isa lezyA vAle brahmaloka kalpa ke deva hote haiM-sukkalesseNaM bhaMte !' he bhadanta ! zuklalezyA vAle jIvoM kI kAyasthiti kA kAla kitanA kahA gayA hai isake uttara me prabhu kahate haiM ? he gautama ! zuklalezyA vAle lezyA vALA nI kAyasthitine kALa jaghanyathI eka aMtamuhUrtane hoya che. ane utkRSTathI pApamanA asaMkhyAta bhAgathI vadhAre be sAgarepamane hoya che. A utkRSTa kAyasthitinuM kathana IzAnadevanI bhavasthitine laIne 42vAma mAvesa cha. 'pamhalesseNa bhaMte ! bhagavan ! 5malezyA vAnI kAyasthitino kALa keTaluM hoya che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrIe kahyuM 2- gautama ! pAlezyA vANA nI yasthitinA 4 'jahaNNeNa atomuhattaM ukkoseNa dasa sAgarovamAiM aMtomuhutta mabhahiyAI' dhanyathI ye mata itanA hoya che. ane utkRSTathI eka aMtarmuhUrta adhika 10 dasa sAgaropamano hoya cha. mAsezyAvA graha 485nA va DAya che. 'sukkalesseNa bhaMte !' bhagavana zukalezyAvALA jenI kAyasthitine kALa keTaluM hoya che? uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! zukalezyAvALA jInI kAyasthitine kALa jaghanyathI jIvAbhigamasUtra
Page #1497
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1484 jIvAbhigamasUtra gautama ! jahanneNaM aMtomuhuttaM' jaghanyenAntarmuhUrtam pUrvavat 'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttamabbhahiyAi' utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi antarmuhU "bhyadhikAni anuttaropapAtikA devA ete bhavanti teSAM zukkalezyAkatvAt / 'alesse NaM bhaMte !0' alezyaH khalu bhadanta ! alezya iti kiyacciraM bhavati ? bhagavAnAha-gautama ! alezyaH-'sAIe apajjavasie' sAdiko'paryavasitaH iti / 'kaNhalesassa NaM bhaMte !0 aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' kRSNale zyasya khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciramantaram ? bhagavAnAha gautama ! jahanneNaM aMtomuhuttaM' jaghanyenAntajIvoM kI kAyasthiti kA kAla jaghanya se 'aMtomuhutta' eka antamuhUrta kA kahA gayA hai aura 'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM aMtomuhuttamabhahiyAI utkRSTa se eka antarmuhUrta adhika 33 sAgaropama kA kahA gayA hai isa lezyA vAle anuttaropapAtika deva hote haiM aura ina kI sthiti itanI hotI hai 'alesseNaM bhaMte !' he bhadanta ! alezya jIva kI kAyasthiti kA kAla kitanA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! alezya jIva kI kAyasthiti kA kAla 'sAdIe apajjavasie' sAdi aparyavasita hotA hai / ataH yahAM para kAyasthiti kA kathana nahIM huA hai / ___ inakA antara viSayaka vicAra-'kaNhalessassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! kRSNalezyA vAle jIva kA kAla kI apekSA kitanA aMtara hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! ja. aMto0 ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI aMtomuttamaH 'aMtomuhattaM' me4 matabhuta nA 4AmA mAveza cha. mana 'ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAiM aMtomuhuttamabhahiyAI' GSTathI se matabhuta madhi4 33 tetrIsa sAgaropamane kahevAmAM Avela che. A vezyAvALA anupAtika deva hoya che. mana bhanI sthiti meTasI DAya che. 'alesseNa bhaMte ! bhagavan ! masezya jIvanI kAyasthitine kALa keTaluM hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke hugautama ! asezya nI yasthitimA 10 'sAdIe apajjavasie' sAhi apyvasita hoya che. tethI ahIMyAM temanI kAyasthitinuM kathana karavAmAM Avela nathI. tabhanA mata2 saMbaMdhI thana'kaNhalessassa Na bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he gavan ! - lezyA vALA jIvanuM aMtara kALanI apekSAthI keTaluM hoya che ? A praznanA uttaramA pramuzrI he che. 3-'goyamA! jahaNNeNa aMtomuhuttaM ukkoseNaM tettIsa jIvAbhigamasUtra
Page #1498
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.150 jIvAnAM saptavidhatvanirUpaNam 1485 muhUrtam tatastiyanmanuSyayorlezyAparAvartanAt / 'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI aMtomuhuttamabbhahiyAI' utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANyantarmuhUrtAbhyadhikAni / zukkalezyotkRSTakAlasya kRSNalezyA''ntarotkRSTakAlatvAt / evaM nIlalesassa vi kAulesassa vi'-evaM kRSNavat nIlalezyasyA'pi-kApotalezyasyA'pi bhavatyantaram / 'teule sassa NaM bhaMte !0 aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' tejolezyasya bhadanta ! kAlataH kiyacciraM khalvantaram ? gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM he gautama ! kRSNalezyA vAle jIva kA antara 'tiryazca aura manuSyoM kI lezyA eka antarmuhUrta ke bAda badala jAtI hai' isa mAnyatA ke anusAra jaghanya se to eka antarmuharta kA hai aura utkRSTa se eka antamuhUrta adhika 33 sAgaropama kA hai kyoMki zuklalezyA kA jo utkRSTa kAla hai vahI kRSNalezyA ke antara kAla kA kathana hai isake anusAra eka antarmuhUrta adhika 33 sAgaropama kA yaha kAla kahA gayA hai 'evaM nIlalessassa vi kAulessassa vi' kRSNalezyA vAle ke antara kathana kI taraha nIlalezyA vAle jIva kA aura kApotalezyA vAle jIva kA bhI antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai, evaM utkRSTa se eka antarmuhUrta adhika 33 sAgaropama kA hai 'teulessassa gaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! tejolezyA vAle kA antara kAla kI apekSA kitanA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! tejolezyA vAle kA antara 'jahaNNeNaM aMtomusAgaromAI aMtomuhuttamabbhahiyAI' gautama ! kRSNavezyA pANAnumatara tiryaMca ane manuSyanI vezyA eka aMtamuhUrta pachI badalAI jAya che ? A mAnyatA pramANe jaghanyathI te eka aMtamuhUrtanuM che. ane utkRSTathI eka aMtamuhUta adhika 33 tetrIsa sAgaropamanuM che. kemake zukalezyAne je utkRSTa kALa che, eja kRSNalezyAne aMtara kALa che. A kathana pramANe eka aMtamuhUta adhika 33 sAgarepamane A kALa kahevAmAM Avela che. 'evaM nIlalessassa vi kAulessassa vi' sozyA vANA apanA mataranA thana pramANe nIlezyA vALA jIvanuM ane kApatalezyA vALA jIvanuM aMtara paNa jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM che, ane utkRSTathI eka aMtamuharta adhika 33 sAgarIyamanu cha. 'teulesse Na bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' hai - vana ! tejalezyA vALA jIvanuM aMtara kALanI apekSAthI keTaluM hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautama svAmIne kahe che ke-telezyA vALA jIvanuM mata2 'jahaNNeNa aMtomuhutta ukkoseNa vaNassaikAlo' dhanyathI se mata jIvAbhigamasUtra
Page #1499
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1486 jIvAbhigamasUtra vaNassaikAlo' jaghanyena antarmuhUrtam utkarSeNa vanaspatikAlaH prsiddhH| 'evaM pamhalesassa vi-sukkalesassa vi doNha vi evamevAMtara' evaM-padmale zya-zuklalezyayoH dvayorapyantarmuhUrtam vanaspatikAlo jadhanyotkarSAbhyAm / 'alesassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao' alezyasya khalu bhadanta ! kAlato'ntaraM kiyat ? bhagavAnAha-'goyamA ! sAIyassa apajjavasiyassa patthi aMtaraM' gautama ! sAdyaparyavasitalezyasyAntaraM nAsti aparyavasitatvAt / 'eesi NaM bhaMte ! jIvANAM-kaNhalesANaMnIlalessANaM-kAulessANaM-teulessANaM-pamhalessA NaM-sukkalessA NaM-alessANaM kayare-2' eteSAM khalu bhadanta ! jIvAnAM katarekatarebhyo'lpA vA0? huttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se antara vanaspatikAla pramANa hotA hai evaM pamhalesassa vi sukkalesassa vi' isI prakAra se padmalezyA vAle jIva kA aura zuklalezyA vAle jIva kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa hotA hai yaha vanaspati kAla pIche kahA jA cukA hai| 'alessassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0' he bhadanta ! alezya jIva kA antara kitane kAla kA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM he gautama ! 'sAdiyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' alezya jIva sAdi saparyavasita hotA hai ataH usakA antara nahIM hotA hai| inake alpabahutva kA vicAra-'eesiNaM bhaMte ! jIvANaM kaNhalessANaM nIlalessANaM kAule0 teu0 pamhale0 sukkale. alesANa ya kayare 2 ?' he bhadanta ! ina kRSNalezyA vAle, nIlalezyA vAle, kApota XhatanuM hoya che. ane utkRSTathI vanaspatikALa pramANunuM aMtara hoya che. 'evaM pamhalessassa vi' sukkalessassa vi' ke pramANe 5malezyA pAvana ane zukalezyA vALA jIvanuM aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhUrtanuM hoya che ane utkRSTathI vanaspatikALa pramANanuM aMtara hoya che. A vanaspatikALa pADasA vAma mAvI gada cha. 'alessassa Na bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM huM he bhagavana! alezya jIvanuM aMtara keTalA kALanuM hoya che ? A praznanA taramA prabhu zrI cha- gautama ! 'sAdIyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' alezya jIva sAdi aparyAvasita hoya che. tethI temanuM aMtara hetuM nathI. 285matvanu 4thana'eesi Na bhaMte ! jIvANa kaNhalessANaM nIlalessANa kAulessANa teu. lessANa pamhalessANaM sukkalesANaM alessANa ya kayare kayare' he bhagavan ! ! jIvAbhigamasUtra
Page #1500
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.150 jIvAnAM saptavidhatvanirUpaNam 1487 bhagavAnAha-'goyamA !' he gautama ! 'savvatthovA sukkalessA' sarvastokAH lAntakAdidevaparyApta garbhavyutkrAntika katipaya paJcendriya tiryaGmanuSyAH zuklalezyA vntH| 'pamhalessA saMkhejjaguNA' tebhyaH saMkhyeyaguNAH sanatkumAra-mAhendra-brahma lokavAsinaH sarve prabhUtaparyAptagarbhavyutkrAntika tiryaGmanuSyAH padmalezyAvantaH / nanu lAntakAdi devebhyaH sanatkumArAdi kalpatrayavAsino devA asaMkhyAtaguNAH tataH zuklalezyAbhyaH padmalezyA asaMkhyAtaguNatvaM prApnuvanti tatkathaM saMkhyeyaguNAH lezyA vAle, tejolezyA vAle padmalezyA vAle, zuklalezyA vAle evaM alezya jIvoM ke bIca meM kauna jIva kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta hai ? kauna kinakI apekSA tulya haiM ? aura kauna kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'savvatthovA sukkalessA pamhalessA saMkhejaguNA, teulessA saMkhijjaguNA, alessA aNaMtaguNA, kAulessA aNaMtaguNA, nIlalessA visesAhiyA, kaNhalessA visesAhiyA' saba se kama zuklalelyA vAle jIva haiM kyoMki yaha lezyA lAntaka Adi devoM ke tathA paryApta garbhaja katipaya paJcendriya tiryazca evaM manuSyoM ke hotI hai inakI apekSA padmalezyA vAle jIva saMkhyAtaguNeM adhika haiM kyoMki sanatkumAra mAhendra brahmaloka kalpavAsI devoM ke aura prabhUta garbhaja tiryazca manuSyoM ke padmalezyA hotI hai / yahAM aisI AzaMkA ho sakatI hai-ki lAntaka Adi devoM kI apekSA sanatkumAra Adi kalpatrayavAsI deva asNkRSNalekhyAvALA, nIlezyAvALA, kApatalezyAvALA. telezyAvALA, padyalezyA vALA zukalezyA vALA ane elezya chamAM kayA jI kayA jIvanA karatAM alpa che? kyA che kyA thI vadhAre che ? kyA che kayA nI barobara che ? ane keNa kenA karatAM vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 43 cha -'savvatthovA sukkalessA pamhalessA saMkhijjaguNA teulessA saMkhijjaguNA alessA aNata guNA kAulessA aNaMtaguNA, nIlalessA visesAhiyA. kaNhalessA visesAhiyA' sauthI mech| zusavezyA va DAya cha. ubhA lezyA lAntaka vigere devene tathA paryAptaka garbhaja keTalAka paMcendriya tiryaMca ane manuSyane hoya che. tenA karatAM padmalezyA vALA cha saMkhyAta gaNuM vadhAre che. kemake sanaskumAra mahendra brahmaleka kalpavAsI dene tathA prabhUtagarbhaja tiryaMca ane manuSyane palezyA hoya che. ahIyAM evI zaMkA upasthita thAya che ke lAntaka vigere denA karatAM sanaskumAra vigere traNa kalapavAsI de asaMkhyAtagaNA vadhAre che. te e rIte jIvAbhigamasUtra
Page #1501
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1488 jIvAbhigamasUtre kathitA iti cet ? atrocyate - iha jaghanyapade'pyasaMkhyAtAnAM sanatkumArAdikalpaprayavAsibhyo'saMkhyeyaguNAnAM paJcendriyatirazcAM zuklalezyA tataH padmalezyAkAH zuklalezyA kebhyaH saMkhyeyaguNA eva bhavanti, natvasaMkhyAtaguNAH iti / 'teulessA saMkhejjaguNA' padmalezyAtastejolezyAH saMkhyeyaguNAH tebhyo'pi saMkhyeyaguNeSu tiryak paJcendriyamanuSyeSu bhavanapati - vAnavyantara-jyotiSkasaudharmezAna deveSu ca tejolezyA sadbhAvAt / 'alessA anaMtaguNA' tejolezyebhyo'lezyA anantaguNAH siddhAnAmanantatvAt / 'kAulessA anaMtaguNA' tataH kApotalezyA anantaguNAH siddhabhyo'nantaguNavanaspatikAyikAH kApotakhyAtaguNeM adhika haiM to isa taraha se zuklalezyA vAloM kI apekSA padmalezyA vAle jIva asaMkhyAtaguNeM adhika prApta hote haiM phira yahAM inheM saMkhyAtaguNeM adhika kyoM kahA gayA hai ? uttara - yahAM jaghanya pada meM bhI asaMkhyAta tathA sanatkumAra Adi kalpa trayavAsiyoM se asaMkhyAtaguNeM adhika paJcendriya tiryaJcoM ke zuklalezyA hotI hai isaliye padmalezyA vAle jIva inakI apekSA bhI saMkhyAtagurNe adhika haiM kyoMki inakI apekSA saMkhyAtaguNeM tiryaJca paJcendriyoM meM evaM manuSyoM meM aura bhavanapatiyoM meM, vyantaroM meM, jyotiSkoM meM evaM saudharmaIzAna devoM meM tejolezyA hotI hai alezya jIva tejolezyA vAloM se bhI anantaguNeM adhika haiM kyoMki siddhoM ko ananta kahA gayA hai siddhoM kI apekSA kApotazyA vAle anantaguNeM adhika haiM kyoMki kApotalezyA vAle vanaspatikAyika jIva siddhoM se bhI anantagurNe kahe gaye haiM / zukalalezyA vALAenA karatAM padmalezyA vALA jIvA asaMkhyAtagaNA vadhAre prApta thAya che. teA pachI ahIyAM teone sa MkhyAtagaNA vadhAre kema kahevAmAM Avela che ? uttara--ahIMyAM jadhanya padmamAM paNa asaMkhyAta tathA sanatkumAra vigere patraya vasiyeA karatAM asaMkhyAtagaNA vadhAre paMcendriya tiya cAne zukalalesyA hAya che tethI padmavezyAvALA jIvA jIlalezyAvALAenA karatAM saMkhyAgaNA vadhAre kahayA che. tenA karatAM teolezyA vALA paNa saMkhyAtagaNA vadhAre che. kema ke tenA karatAM sakhyAtagaNA tiyaMca paMcendriyAmAM tathA manuSyeAmAM ane bhavana patiyAmAM vyantarAmAM, jyAtiSkamAM ane saudharmAM izAna devAmAM teolezyA hAya che. alaizya jIve tejolezyA vALAethI paNa ana tagaNA vadhAre che. kema ke-siddhone anaMta kahevAmAM Avela che. siddhonA karatAM kApAtalezyA vALAe ana tagaNA vadhAre che. kemake kApAtalezyA vALAe vanaspatikAyika jIva siddho jIvAbhigamasUtra
Page #1502
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1489 lezyAvantaH / 'nIlalessA visesAhiyA' kApotalezyebhyo nIlalezyA vizeSAdhikAH / 'kaNhalessA visesAhiyA' nIlalezyebhyaH kRSNalezyAkA vizeSAdhikAH kliSTatarAdhyavasAyAnAM prabhUtatarANAM sadbhAvAt / upasaMhAramAha-'se taM sattavihA savvajIvAH pannattA' ta ete saptavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH iti ||suu0 150 // mUlam-tattha je te evamAhaMsu aTTavihA savvajIvA pannattA teNaM evamAhaMsu taM jahA AbhinibohiyanANI suyanANI ohinANI maNapajavanANI kevalanANI maiannANI suyaannANI vibhNgannaannii| AbhiNibohiyanANANaM bhaMte! AbhiNibohiyanANI tti kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM chAvaTi sAgarovamAiM sAiregAiM evaM suyanANI vi| ohinANI NaM bhaMte ! jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM chAvadi sAgarovamAiM sAiregAiM maNapajjavanANI NaM bhaMte ! jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM desUNA puvakoDI kevalanANoNaM bhNte| sAIe apajjavasie maIannANI NaM bhaMte ! maIannANI tivihe pannatte taM jahA aNAIe vA apajavasie aNAIe va sapajjavasie sAIe vA sapajavasie tastha NaM je se sAIe sapajjavasiese jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva avaDUM pogga'nIlalessA visesAhiyA' kApotalezyA vAloM kI apekSA nIlalezyA vAle vizeSAdhika haiM aura inakI apekSA kRSNalezyA vAle vizeSAdhika haiM kyoMki inameM kliSTatara adhyavasAyoM kI prabhUtataratA kA sadbhAva rahatA hai 'se taM sattavihA sabvajIvA pannattA' isa prakAra se yaha sAta prakAra ke jIvoM ke sambandha meM kahA gayA hai // 150 // nA 42di 5 manatazaya vAmAM Ave che. 'nIlalessA visesAhiyA' kApalezyA vALAonA karatAM nalalezyAvALA jI vizeSAdhika che. ane tenA karatAM kRNalezyA vALA vizeSAdhika che. kema ke temanA kilaSTatara adhyapsaayonii prabhUtataratAnA samA 2 che. 'se taM sattavihA savvajIvA paNNattA' A pramANe sAta prakAranA jenA saMbaMdhamAM A kathana kahevAmAM Avela cha. // sU. 150 // jI0 187 jIvAbhigamasUtrA
Page #1503
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1490 jIvAbhigamasUtre lapariya, desUNaM! suyaannANI evaM ceva vibhaMga annANI NaM bhaMte ! vibhaMga jahanneNaM egaM samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarova mAiM desUNAe puvakoDIe abbhahiyAiM! AbhiNibohiyanANissa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaciraM hoi ? jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva avarlDa poggalapariyaTuM desUNaM evaM suyaNANissa vi ohinANista vi maNapajjavanANissa vi kevalanANissa NaM bhaMte ! aMtaraM0 ?, sAIyassa apajjavasiyassa nasthi aMtaraM mai aNNANissa NaM bhaMte ! aMtaraM0?, aNAI yassa apajavasiyassa Nasthi aMtaraM aNAIyassa sapajjavasiyassa Natthi aMtaraM sAiyassa sapajjavasiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM chAvardri sAgarovamAiM sAiregAiM evaM suyaaNNANissa vi, vibhaMgaNANissa NaM bhaMte ! aMtaraM0 ? jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM vaNassaikAlo ! eesi NaM bhaMte ! AbhiNibohiya NANINaM suyaNANINaM ohiNANINaM maNapajjavaNANINaM kevalaNANINaM mai aNNANINaM suya aNNANINaM vibhaMgaNANINaM ya kayare kayarehiMto0 ? goyamA ! savvatthovA jIvA maNapajjavaNANI ohinANI asaMkhejjaguNA AbhiNibohiyanANI suya. NANI ee dovi tullA visesAhiyA vibhaMganANI asaMkhejjaguNA kevalanANI aNaMtaguNA maiannANI suyaaNNANI ya dovi tullA aNaMtaguNA! ahavA aTTavihA savvajIvA pannattA taM jahA NeraiyA jirikkhajoNiyA tirikkhajoNiNIo maNussA maNussIo devA devIo siddhA! neraieNaM bhaMte! neraiyatti kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA! jahanneNaM dasavAsasahassAiM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM tirikkhajoNieNaM bhaMte ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo tirikkha jIvAbhigamasUtra
Page #1504
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1491 joNiNINaM bhaMte 0 ? jahanneNa aMtomuhutaM ukkoseNaM tinni lio mAI puSkoDI puhuttamabbhahiyAI evaM maNUse maNUsI deve jahA neraie devI NaM bhaMte0 ? jahanneNa dasavAsa sahassAI ukkoseNaM paNapannaM palio mAI siddhe NaM bhaMte ! siddhetti0 ? goyamA ! sAIe apajjavasie ! NeraiyassaNaM bhaMte! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNatas kAlo / tirikkha jeNiyassaNaM bhaMte! aMtaraM kAlao0 ? jahanneNaM atomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM tirikkhajoNiNINaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo | evaM maNussassa vi maNussIe vi devassa vi devIe vi siddhastaNaM bhaMte! aMtaraM0 sAIyassa apajavasiyassa Natthi aMtaraM / eesi NaM bhaMte! neraiyANaM tirikkhajoNiyANaM tirikkhajoNiNINaM maNUsANaM maNUsI devANaM devINaM sidvANaya kayare kayarehiMto 10 goyamA ! savvatthovA maNussIo maNussA asaMkhejaguNA neraiyA asaMkhejjaguNA tirikkhajoNiNIo asaMkhejaguNAo devA saMkhejaguNA devIo saMkhejaguNAo siddhA anaMtaguNA tirakkhajoNiyA anaMtaguNA / se aTThavihA savvajIvA pannatA // sU0 151 // chAyA - tatra yete - evamuktavanto'STavidhAH sarvajIvAH prajJaptAste khalvevamuktavantaH tadyathA - AbhinivodhikajJAninaH zrutajJAninaH avadhijJAninaH manaH paryavajJAninaH haejJAninaH matyajJAninaH zratAjJAninaH vibhaGgajJAninaH / AbhinibodhikajJAnI khalu bhadanta ! Abhinibodhika jJAnIti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrttamutkarSeNa SaT paSTiH sAgaropamANi sAtirekANi, evaM zrutajJAnyapi / avadhijJAnI khalu bhadanta !0 ? jaghanyenaikaM samayamutkarSeNa SaT SaSTiH sAgaropamANi sAtirekANi / manaH paryavajJAnI khalu bhadanta 0 ! jaghanyenaikaM samayamutkarSeNa dezonA pUrvakoTiH / kevalajJAnI khalu bhadanta !0 sAdhaparyavasitaH, matyajJAnI khalu bhadanta 10 matyajJAnI trividhaH prajJaptaH tadyathA - anAdikovA jIvAbhigamasUtra
Page #1505
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1492 jIvAbhigamasUtre paryavasitaH-anAdikovA saparyavasitaH sAdikovA saparyavasitaH / tatra khalu yo'sau sAdi saparyavasitaH sa jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNAnantaM kAlaM yAvadapAdha pudgalaparAvarta dezonam, zrutAjJAnI evameva, vibhaGgajJAnI khalu bhadanta ! vibhagajJAnoti0 jaghanyenaikaM samayamutkarSeNa trayastriMzat sAgaropamANi dezonayA pUrvakoTayA'bhyadhikAni / AbhinibodhikajJAninaH khalu bhadanta ! antaraM kAlataH ?, jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNAnantaM kAlaM yAvadapAdhaM pudgalaparAvarta dezonam, evaM zrutAjJAnino'pi-avadhijJAnino'pi-manaH paryavajJAnino'pi kevalajJAninaH khalu bhadanta ! antaraM0 1, sAdikasyAparyavasitasya nAstyantaram, matyajJAninaH khalu bhadanta ! aMtaraM0 ? anAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram anAdisaparyavasitasya nAstyantaram, sAdikasya saparyavasitasya jaghanyenAntamuhUrtam , utkarSeNa SaT SaSTiH sAgaropamANi sAtirekANi evaM zrutajJAnino'pi vibhaGgajJAninaH khalu bhadanta ! antaraM0 ? jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa vanaspati. kAlaH / eteSAM khalu bhadanta ! AbhinivodhikajJAninAM-zrutAjJAninAmavadhijJAninAM-manaHparyavajJAninAM-kevalajJAninAM-matyajJAninAM- zrutajJAninAM vibhaGgajJAninAM ca katarekatarebhyaH ? gautama ! sarvastokA jIvA manaHparyavajJAninaH avadhijJAnino'saMkhyeyaguNAH AbhinibodhikajJAninaH-zrutajJAninaH ete dvaye'pi tulyA vizeSAdhikAH, vibhaGgajJAnino'saMkhyeyaguNAH, kebalajJAnino'nantaguNAH, matyajJAninaH-zrutAjJAninazca dvayo'pi tulyA anntgunnaaH| athavA'STavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH, tadyathA-nairayikAH, tiryagyonikAH, tiryagyonityaH, manuSyAH-mAnuSyaH devyaH siddhAH / nairayikaH khalu bhadanta ! nairayika iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jayanyena dazavarSasahasrANi-utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi tiryagyoyikaH khalu bhadanta ? jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa trINi palyopamANi pUrvakoTi pRthakvA'bhyadhikAni evaM manuSyo-mAnuSI, devo- yathA nairayikaH / devI khalu bhadanta 0 ! jadyanyena dazavarSasavasrANi-utkarSeNa paJcapaJcAzatpalyopamAni, siddhaH khalu bhadanta ! siddha iti ? gautama ! sAdyaparyavasitaH / nairayikasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyaciraM bhavati ? jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSaNa vanaspatikAlaH / tiryagyonikasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH0 1 jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam tiryagyonikI khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa vanaspatikAlaH, evaM manuSyasyApi-mAnuSyo'pi, devasyA'pi-devyo'pi. siddhasya khalu bhadanta ! aMtaraM sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram / eteSAM khalu bhadanta ! jIvAbhigamasUtra
Page #1506
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1493 nairayikANAM-tiryagyonikANAM tiryagyonikInA-manuSyANAM-mAnuSINAM-devAnAMdevInAM siddhAnAM ca katarekatarebhyaH gautama ! sarvastokA mAnuSyo mAnuSyAH asaMkhyeguNAH nairayikA asaMkhyeyaguNAH tiryagyonikyo'saMkhyeyaguNAH devAH saMkhyeyaguNAH devyaH saMkhyeyaguNAH siddhA anantaguNAH tiryagyonikA anantaguNAH / ta ete'STavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH sU0 // 15 // ___TIkA-'tattha je te evamAhaMsu-aTThavihA savvajIvA pannattA' tatra sarvajIvabhedabubhutsave ye te aSTavidhAH sarvajIvA evamuktavantaH 'te NaM evamAhaMsu' te khalu itthamuktavantaH-teSAmeSa AzayaH 'taM jahA-AbhinibohiyanANI-suyanANI ohinANI, maNapajjavanANI, kevalanANI, mai annANI, suyaannANI vibhaMganANI' tadyathA-AbhinibodhikajJAninaH, zrutajJAninaH, avadhijJAninaH manaHparyavajJAninaH kevalajJAninaH, matyajJAninaH, zrutAjJAninaH, vibhnggjnyaaninH| evaM krameNASTa prakAravantaH sarve jIvA eSvevAntarbhavanti tatra-'AbhiNivohiyanANINaM bhaMte ! AbhiNivohiyanANI ti kAlao kevacciraM hoi' AbhinibodhikajJAnI khalu bhadanta ! AbhinibodhikajJAnI kRtvA kAlataH kiyacciraM sthiti viSayakaH ? 'tattha NaM je te evamAhaMsu aTThavihA savvajIvA pa0' ityAdi / TIkArtha-kisI apekSA samasta jIva ATha prakAra ke haiM-so una kA isa viSaya meM aisA spaSTIkaraNa haiM jaise-'AbhiNiboMhiyanANI, suyanANI, ohinANI, maNapajjavanANI, kevalanANI, maiannANI, suyaannANI, vibhaMganANI' AbhinibodhikajJAnI 1 zrutajJAnI 2 avadhikajJAnI 3 manaHparyayajJAnI 4 kevalajJAnI 5 matyajJAnI 6 zrutAjJAnI 7 aura 8 vibhaMgajJAnI, inakI kAyasthiti kA vicAra-'AbhiNibohiyanANI NaM bhate ! AbhiNibohiyanANotti kAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! Abhi 'tattha NaM je te evamAhaMsu aTTavihA savvajIvA paNNattA' tyAdi. TIkArtha keI apekSAthI saghaLA jIve ATha prakAranA kahevAmAM AvelA cha. tasAnu // viSayI mA pramANe 257814295 cha. ma hai-'AbhinibohiyanANI. suyanANI, ohinANI, maNapajjavanANI, kevalanANI. maiaNNANI. suyaaNNANI vibhaMganANI' mAminimAdhizAnI 1, zrutajJAnI 2 madhijJAnI 3 mana:paryavajJAnI 4 kevaLajJAnI pa matyajJAnI 6 zrutajJAnI ane virbhAgajJAnI, memanI yasthitinu thana'AbhiNibohiyanANI NaM bhaMte ! AbhiNibohiyanANItti kAlao kevaccira gho! he bhagavan! AbhinibaMdhijJAnI AbhinibedhikapaNAthI keTalA kALa jIvAbhigamasUtra
Page #1507
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1494 jIvAbhigamasUtre bhagavAnAha - 'goyamA ! jahanyeNaM aMtomuhutaM ukkoseNaM chAvadvi sAgarovamA sAiregAI' gautama ! jaghanyato'ntarmuhUrtamutkarSeNa paTU SaSTiH sAgaropamANi sAtirekANi 'evaM suyanANI vi' zrutajJAnyapi bodhyaH / ' ohinANI NaM bhaMte !' avadhijJAnI khalu bhadanta ! 'jahanneNaM evaM samayaM ukkoseNaM chAvadvi sAgarovamAI sAiregAi " ekaM samayaM jaghanyena sAtirekasAgaropamANi SaT SaSTirutkarSeNa / 'maNapajjavanANI NaM bhaMte 0' manaHparyavajJAnI khalu bhadanta 0 gautama ! jahanneNaM egaM samayaM -ukkoseNaM - nibodhikajJAnI AbhinibodhikajJAnI rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA ! janneNaM aMtomuhuttaM ukkokeNaM chAvahiM sAgarovamAI sAtiregAI' he gautama ! Abhinibodhika jJAnI Abhinibodhika rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika kucha adhika 66 sAgaropama kAla taka rahatA haiM / ' evaM suyanANI vi' isI prakAra se zrutajJAnI bhI zrutajJAnI rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka aura adhika se adhika kucha adhika 66 sAgaropama kAla taka rahatA hai 'ohinANI NaM bhate ! he bhadanta ! avadhijJAnI avadhijJAnI rUpa se kitane kAla taka rahatA haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM- he gautama ! avadhijJAnI avadhijJAnI rUpa se 'jaha0 ekkaM samayaM ukkoseNaM chAvaTThi sAgarovamAI sAtiregAI' kama se kama eka samaya taka aura adhika se adhika kucha adhika 66 sAgaropama kAla taka rahatA haiM / 'maNapajjavanANI NaM bhaMte !' he bhadanta ! panta rahI zake che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI he che - 'goyamA ! jahaNe atomuttaM ukkoseNa chAvaTThi sAgarovamAI sAtiregAI' he gautama ! AbhiniSeAdhikajJAnI AbhiniSeAdhikajJAnIpaNAthI ochAmAM ochA eka aMtarmuhU panta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre kaMika vadhAre 66 chAsaThe sAgaroSabha ANa sudhI rahe che. 'evaM suyanANI vi' 4 pramANe zrutajJAnI pazu zrutajJAno paNAthI ochAmAM echA eka aMtarmuhU panta ane vadhAremAM padhAre 464 vadhAre 66 chAsaH sAgaropama Aja paryanta rahe che. 'ohinANI NaM bhaMte !' he bhagavan ! avadhijJAnI avadhijJAnIpaNAthI DeTalA Aja paryanta rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! avadhijJAnI avadhijJAnIpaNArthI 'jahaNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM chAvaTThi sAgarovamAI' sochAmAM echA eka samaya panta ane vadhAremAM vadhAre kaiMka vadhAre darda chAsaTha sAgaropamANa paryanta rahe che. 'maNapajjavaNANINaM bhaMte !' De lagavan ! bhanaH jIvAbhigamasUtra
Page #1508
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1495 desUNA puccakoDI' jaghanyenaikaM samayamutkarSeNa dezonA puurvkottiH| 'kevalanANI NaM bhaMte !0 sAIe apajavasie' kevalajJAnI khalu bhadanta ! sAdhaparyavasita: sadA nityajJAnavAn na jJAnAdvimukto bhavati / 'mai 'annANI NaM bhAte !0 mai annANI tivihe pannatta-taM jahA-aNAie vA apajjavasie-aNAie vA sapajjavasie-sAie vA sapajavasie' matyajJAnI khalu bhadanta !0 matyajJAnI vividha manaHparyayajJAnI manaHparyavajJAni rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! manaHparyayajJAnI manaHparyayajJAnI rUpa se 'jaha0 ekkaM samayaM ukkoseNaM desUNA puvakoDI' kama se kama eka samaya taka rahatA haiM aura adhika se adhika kucha kama pUrva koTi kAla taka rahatA hai 'kevalanANI NaM bhaMte ! sAdIe apajavasie' he bhadanta ! kevalajJAnI kevalajJAni rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM he gautama ! kevalajJAnI kevala jJAni rUpa se sAdi aparyavasita kAla taka rahatA hai 'mai annANINaM bhate.! maiaNNANItti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! matiajJAnI matyajJAnI rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! matyajJAnI matyajJAni rUpa se ' maiaNNANi tivihe paNNatte rahane ke liye tIna prakAra kA kahA gayA hai eka 'aNAie vA apajjavasie' anAdi aparyavasita matyajJAnI hotA hai isakA matyajJAna kabhI bhI dUra nahIM paryAvajJAnI mana:paryavajJAnIpaNAthI keTalA kALa paryanta rahe che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! mana:paryavajJAnI manaH 5ryavajJAnIpaNAthI 'jahaNNeNaM ekkaM samayaM ukkoseNaM desUNA puvakoDI' mAchAmA mAchA me samaya paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre kaMIka ochA pUrvakaTI kALa paryanta rahe cha. 'kevalanANI NaM bhaMte ! sAdIe apajjavasie' mA ajJAnI - jJAnIpaNAthI keTalAkALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke- he gautama! kevalajJAnI kevalajJAnIpaNAthI sAdi aparyAvasitakALa paryanta rahe cha. 'mai aNNANI NaM bhaMte ! mai aNNANI tti kAlao kevaccira hoi' he bhagavan! mati ajJAnI matI ajJAnI paNAthI keTalA kALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama. matyajJAnI matyajJAnI. pAthI 'mai aNNANI tivihe paNNatte' 21 / mATa praa2n| vAmAM mAsa cha. me 'aNAie vA apajjavasie' manAhi ma sita bhatyajJanI jaya che. temanuM mRtyajJAna kyAreya paNa dUra thaI zakatuM nathI, te abhavya koTinA jIvAbhigamasUtra
Page #1509
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1496 __ jIvAbhigamasUtre stadyathA-anA dyaparyavasito vA 1 anAdiko vA saparyavasitaH 2 sAdiko vA saparyavasitaH / 'tattha NaM je se sAie sapajjavasie se jahanneNaM aMtomuhutta' tatra-yaH sa sAdikaH saparyavasitaH sa jaghanyenAntarmuhUrtam, 'ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva avaDU poggalapariyaha desUNaM' utkarSeNAnantaM kAlamanantA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH kSetrato'nantA lokA apArdhaM pudgalaparAvarta dezonam / 'suyaannANI evaM ceva' zrutAjJAnI gautama ! evameva trividhaH enamanukaroti / 'vibhaMganANI NaM bhate ! vibhaMga' vibhaGgajJAnI khalu bhadanta ! vibhaGgajJAnIti kAlataH ho sakatA hai, yaha abhavya koTi kA jIva hotA hai dUsarA-'aNAdIe vA sapajjavasie' anAdi saparyavasita matyajJAnI jIva hotA hai isakA anAdi kAla se lagA huA matyajJAna dUra ho jAtA hai para phira yaha matyajJAnI nahIM bntaa| tIsarA-'sAie sapajjavasie' matyajJAnI sAdi saparyavasita hotA hai yaha matyajJAnI avasthA se chUTa kara punaH matyajJAnI avasthA vAlA bana jAtA hai ataH aisA yaha matyajJAnI jIva kama se kama antarmuhUrta taka matyajJAnI banA rahatA hai aura adhika se adhika 'ukkoseNaM aNaMta kAlaM jAva avaI poggalapariyaha desUNaM' anantakAla taka yAvat kucha kama apArdhapudgala parAvarta kAla taka matyajJAnI banA rahatA hai isake bAda vaha niyama se jJAnI ho jAtA hai / 'suya aNNANI evaM ceva' zruta ajJAnI bhI itane hI kAla taka zrutAjJAnI banA rahatA hai bAda meM vaha zrutajJAnI ho jAtA haiM 'vibhaMga aNNANI NaM bhaMte !' he bhadanta ! vibhaMgajJAnI kitane kAla taka vibhaMga 7 saya che. mIn 'aNAdIe vA sapajjavasie' mA saya pasita bhtyjJAnI jIva hoya che. tene anAdikALathI lAgela matyajJAna dUra thaI jAya che. bhane 1 te bhatyajJAnI thatA nathI. zrIna 'sAie sapajjavasie' matyajJAnI sAdi saparyAvasita hoya che. A matyajJAnI avasthAthI chUTIne pharIthI matyajJAnI avasthAvALA banI jAya che. tethI evA A matyajJAnI jIva ochAmAM ochA aMtamuhUrta paryanta matyajJAnI banelA rahe che. ane vadhAremAM vadhAre 'ukoseNa aNaMta kAlaM jAva avaDUDhaM poggalapariyaTTU desUrNa' sanata panta yAvata kaMIka ochA apAI pudgalaga parAvarta kALa paryanta matyajnyaaniipnnaathii 27 che. te pachI te niyamathI jJAnI manI jaya che. 'suyaaNNANI evaM ceva' zruta majJAnI 54 meTa45 paryanta zrutamajJAna pAmA 2 cha. mane te pachI zrutajJAna va manI naya che. 'vibhaMga aNNANI NaM bhaMte ! 8 mAvan ! qian jJAnavA 32 / 415yanta vijJAnI jIvAbhigamasUtra
Page #1510
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1497 kiyacciraM bhavati ? gautama ! 'jahanneNaM egaM samaya' jaghanyenaikaM samayam dvitIya samaye maraNataH pratipAte samyaktvalAbhato jJAnabhAvena vA vibhaGgA'bhAvAt / 'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI desUNAe puncakoDIe abbhahiyAe' utkarSaNa trayastriMzatsAgaropamANi dezonayA pUrvakoTayA'bhyadhikAni apratipatitavibhaGgAnAM dhanvantari prabhRtInAmanekeSAM saptamapRthivI narakagamanazravaNAt / 'AbhiNibohiyaNANissa NaM bhate ! aMtaraM :kAlao kevacciraM hoi ?' kAlataH kiyacciramantaraMbhavati bhadantA''bhinibodhika jJAninaH ? bhagavAnAha-gautama ! 'jahanneNaM aMtojJAnI banA rahatA hai uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! vibhaMgajJAnI vibhaMgajJAnI rUpa se kama se kama 'ekkaM samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM desUNAe puvakoDIe abhihiyAI' eka samaya taka banA rahatA hai bAda meM dvitIya samaya meM use samyaktva ke lAbha se jJAna bhAva prakaTa ho jAtA hai so vibhaMga kA abhAva ho jAtA hai aura utkRSTa se vaha dezona pUrvakoTi adhika 33 sAgaropama kAla taka vibhaMgajJAnI banA raha sakatA hai itane kAla taka vibhaMgajJAnI raha kara phira vaha samyaktva ke lAbha se samyagjJAnI ho jAtA hai dhanvantari AdikoM kI kathA se unake saptama naraka meM gamana sunane se vibhaMgajJAna kA sadbhAva itane kAla taka rahatA hai yaha spaSTa ho jAtA haiN| inake antara kA vicAra-'AbhiNibohiyanANissa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0' he bhadanta ! AbhinivodhikajJAnI kA antara kitane paNAthI rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke- he gautama! vilaMga zAnI vijJAnI thI sochAmA soch| 'ekkaM samayaM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI desUNAe puvvakoDIe abhihiyAI' se samaya paryanta 29 che. te pachI bIjA samayamAM tene samyaktvane lAbha thavAthI jJAnabhAva pragaTa thaI jAya che. tethI vibhaMgane abhAva thaI jAya che. ane utkRSTathI te dezanA pUrva keTi adhika 33 tetrIsa sAgarepama kALa paryanta jJAnI paNAthI rahe che. ATalA kALa sudhI vibhaMga jJAnI rahIne te pachI te samyakatvane lAbha thavAthI samyak jJAnI banI jAya che. dhanvantarIvigerenI kathA thI teonuM sAtamA narakamAM gamana jANune virbhAgajJAna no sadUbhAva ATalAkALaparyanta rahe che. e vAta spaSTa thAya che. temanA aMtara nuM kathana 'AbhiNibohiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' bhagavan ! Abhinidhika jJAnInuM aMtara keTalA kALanuM hoya che? arthAt keI Abhi jI0 188 jIvAbhigamasUtra
Page #1511
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1498 jIvAbhigamasUtre muhuttaM-ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM jAva avaDUM poggalapariyaTTa desUNaM jaghanyenAntarmuhartamutkarSeNA'nantaM kAlamanantA utsapiNyasapiNyaH kAlataH, kSetrato'nantA lokA apArdha pudgalaparAvarta dezonam / 'evaM suyanANissa vi' evameva zrutajJAnino'pi vijJeyam / 'maNapajjavaNANissa vi' manaHparyavajJAnino'pi evameva / 'kevalanANissa kAla kA hotA hai ? arthAt kisI Abhinibodhika jJAnI kA jaba Abhiniyodhika jJAna chUTa jAtA hai to vaha phira ise kitane kAla ke bAda prApta kara sakatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! AbhinibodhikajJAnI apane chUTe hue Abhinibodhika jJAna ko punaH prApta kama se kama yA to 'jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM aNaMtaM kAlaM' eka antarmuhUrta ke bAda kara letA hai yA phira vaha adhika se adhika anantakAla ke bAda prApta kara letA hai isa ananta kAla meM ananta utsarpiNiyA~ aura ananta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai yAvat kucha kama apArdhapudgala parAvarta kAla vyatIta ho jAtA hai evaM suyanANissa vi' isI prakAra se zrutajJAnI kA bhI chUTe hue zrutajJAna ko prApta karane meM jaghanya aura utkRSTa kAla kA vyavadhAna hotA hai bAda meM vaha punaH zrutajJAnI bana jAtA hai 'maNapajjavanANissa vi' manaH paryavajJAnI bhI apane se chUTe hue manaH paryavajJAna ko punaH prApta karane meM jaghanya aura utkRSTa rUpa se kahe gaye eka antarmuhUrta kAla ko aura anantakAla ko pAra karake samartha ho jAtA hai| arthAt use punaH nibadhika jJAnavALAnuM jyAre AbhinidhijJAna chUTi jAya che, te te pharIthI keTalAkALa pachI tene prApta karI zake che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! AbhinidhijJAnI pitAnA chUTi gayela AbhinibedhikajJAnane 5 pAsa 42vAmA mAchAmA maach| 'jahaNNeNaM aMtomuhutta ukkoseNaM aNataM kAlaM' eka aMtamuhUrta pachI te pharIthI prApta karI le che. A anaMta kALamAM anaMta utsarpiNI ane anaMta avasarpiNI samApta thaI jAya che. yAvata kaMIka soch| ma pusa 52vata' pAtI naya che. 'evaM suyanANirasa vi' se| pramANe zrutajJAnInuM paNa chUTi gayela zrutajJAna pharIthI pAchuM meLavavAmAM jaghanya ane utkRSTa kALanuM vyavadhAna hoya che. te pachI pharIthI te zrutajJAnI banI jaya che. 'maNapajjavanANissa vi' bhana:5ya jJAnI pApAtAnA chUTIgayesA mana:paryavajJAnane pharIthI prApta karavAmAM jaghanya ane utkRSTa paNAthI kahevAmAM Avela eka aMtarmuhUrta kALane ane anaMtakALane pAra karIne meLavavA samartha thataya che. arthAt zathI tana mevI se che. kevalanANissa NaM bhaMte ! jIvAbhigamasUtra
Page #1512
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU. 151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1499 NaM bhaMte ! aMtaraM0 1, sAIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtara' kevalajJAninaH khalu bhadanta ! kiyatkAlaparyantamantaraM bhavati ? bhagavAnAha-gautama ! sAdhaparyavavasitasya nAstyantaram aparyavasitatvAdeva / 'mai annANissa NaM bhaMte ! aMtaraM matyajJAninaH khalu bhadanta antaraM kiyatkAlam ? gautama ! matyajJAnina strividhaH anAyaparyavasitaH 1 anAdisaparyavasitaH 2 sAdiparyavasitazva3-tatra 'aNAIyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' anAdyaparyavasitasya nAstyantaram abhavyApekSayA'prApta kara letA hai / 'kevalaNANissa NaM bhaMte ! aMtaraM' he bhadanta ! kevala jJAnI kA antara kitane kAla kA kahA gayA hai ? to isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! kevalajJAnI sAdi aparyavasita hotA hai ataH isake antara nahIM hotA hai. kevalajJAna eka aisI zakti hai jo AtmA meM prakaTa ho jAne ke vAda punaH tyakta nahIM hotI hai pratyuta sadA prakaTita hI rahatA hai isI kAraNa yahAM antara kA kathana nahIM kiyA gayA hai antara kA to kathana vahIM para hotA hai ki jahAM prakaTa hue jJAnAdi guNa ko punaH unake chipa jAne para prApta kiyA jAtA hai 'maiannANissa NaM bhaMte ! aMtaraM0' he bhadanta !matyajJAnI kA antara kitane kAla kA kahA gayA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! matyajJAnI tIna prakAra kA hotA hai eka anAdi aparyavasita matyajJAnI dUsarA anAdi saparyavasita matyajJAnI aura tIsarA sAdi saparyavasita matyajJAnI inameM jo prathama prakAra kA matyajJAnI hai usake antara nahIM hotA aMtaraM0' mAvan ! vaNajJAnInumata2 48sAnu upAbhA mAveza cha ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! kevalajJAnI sAdi aparya vasita hoya che. tethI teone aMtara hotuM nathI kevaLajJAna eka evI zakti che ke je AtmAmAM pragaTa thayA pachI pharIthI te pAchI jatI rahetI nathI. balka sadA prakaTita ja rahe che. e ja kAraNathI ahIMyAM temanA aMtaranuM kathana karavAmAM Avela nathI. aMtaranuM kathana te tyAM ja thAya che ke-jyAM prakaTa thayelA jJAnAdi guNane te chUTi gayA pachI pharIthI prApta karavAmAM Ave che. 'maiannANirasa NaM bhaMte ! aMtaraM0' lagavan ! mati ajJAna vANAnu ma tara keTalA kALanuM kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! matyajJAnI traNa prakAranA hoya che. eka anAdi aparyavasita matyajJAnI bIjA anAdi saparyAvasita matyajJAnI ane trIjA sAdi saparyAvasita matyajJAnI. temAM pahelA prakAranA je matyajJAnI che teone aMtara hatuM jIvAbhigamasUtra
Page #1513
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1500 jIvAbhigamasUtre paryavasitavAt / 'aNAiyassa sapajjabasiyassa Natthi aMtaraM' anAdikasya saparyavasitasya matyajJAnino nAstyantaram / kevalam-'sAIyasta sapajjavasiyassa jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM chAvahi sAgarovamAI sAiregAI' sAdikasya sapayavasitasya jaghanyato'ntarmuhUtam utkarSataH SaT paSTiH sAgaropamANi sAtirekANi / 'evaM suya annANissa vi evaM zrutA'jJAninastrividhasya dvayornAstyantaram tRtIyasyAntaramevameva / ___'vibhaMganANissa NaM bhaMte ! aMtaraMga' vibhaGgajJAninaH khalu bhadanta !0 jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' jaghanyenA'ntarmuhUrtam-utkarSeNA'nantakAlasya hai kyoMki yaha abhavya kI zreNi meM hI hotA hai ataH anAdi kAla se lage Aye isakA matyajJAna kA kabhI vinAza nahIM hotA hai jo dUsare nambara kA matyajJAnI hai vaha bhavya kI koTi meM rakhA gayA hai ataH matyajJAna isakA vinaSTa hone para yaha punaH matyajJAnI nahIM vanatA hai isaliye yahAM para bhI antara nahIM AtA hai tathA tIsarA nambara kA jo sAdi saparyavasita matyajJAnI haiM usakA antara hotA hai so yaha antara 'jahaNNe NaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM chAvaDhi sAgarovamAiM sAiregAI jaghanya se to eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se kucha adhika 66 sAgaropama kA hai 'evaM suyaannANissa vi' isI prakAra se zrutAjJAnI bhI tIna taraha ke hote haiM-eka anAdi aparyavasita zrutAjJAnI aura dUsarA anAdi saparyavasita zrutAjJAnI so ina donoM kA antara nahIM hotA hai rahA tIsare nambara kA zrutAjJAnI-so inakA antara sAdi saparyavasita matyajJAnI ke jaisA hI hai 'vibhaganANissa nathI. kemake-te abhavyanI zreNImAM ja hoya che. tethI anAdi kALathI lAgelA matyajJAnane kaI paNa kALe vinAza thatuM nathI. bIjA prakAranA je matyajJAnI che, te bhavyanI koTImAM Avela che. tethI temanuM matyajJAna nAza pAmyA pachI te pharIthI matyajJAnI banatA nathI. tethI ahIyAM paNa aMtara AvatuM nathI. tathA trIjA prakAranA je sAdi saparyAvasita matyajJAnI che, tenuM aMtara DAya che. mane ta 252 'jahaNNeNaM aMtomuhutta ukkoseNaM chAvaDhei sAgarovamAI sAiregAI' dhanyathI ye matabhuitanu DAya che. mane thI 444 padhAre 66 ch|s4 sAzayamanu cha. 'evaM suya annANissa vi' me04 pramANu zrutAjJAnI paNa traNa prakAranA hoya che. temAM eka anAdi aparyAvasita zrutajJAnI ane bIjA anAdi saparyAvasita zrutajJAnI A bannenuM aMtara hotuM nathI. tathA trIjA prakAranA kRtAjJAnInuM aMtara sAdi saMparyAvasita matyajJAnInA 4thana pramANu che. 'vibhaMganANissa Na bhaMte ! aMtaraM0' lagavAn ! vijJAnI jIvAbhigamasUtra
Page #1514
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1501 vanaspatikAlasyAntaraM bhavati / 'eesi NaM bhaMte ! AbhiNibohiyanANINaMsuyanANINa ohinANINaM-maNapajjavanANINaM kevalanANINaM mai annANINaM-suyaannANINaM vibhaMganANINa ya kayare kayarehito' eteSAM khalu bhadanta ! AbhinibodhikajJAni prabhRtikASTAnAM katarebhyaH katare'lpA vA-bahukA vA-tulyA vAvizeSAdhikA vA ? bhagavAnAha-'goyamA ! savvatthovA jIvA maNapajjavanANI' NaM bhaMte ! aMtaraM' he bhadanta ! vibhagajJAnI kA antara kitane kAla kA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! vibhaMgajJAnI kA antara 'jahaNNeNaM' kama se kama eka antarmuhUrta kA hotA hai aura 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' adhika se adhika antara vanaspatikola pramANa ananta kAla kA hotA hai| inake alpabahutva kA kathana-'eesi NaM bhaMte ! AbhiNibohiyanANINaM suyanANINaM ohinANINaM, maNapajjavanANINaM, kevalanANINaM maiannANINaM suyaannANINaM vibhaMga annANINa ya kayare kayarehito jAva visesAhiyA vA' he bhadanta ! ye jo matijJAnI-(AbhiniyodhikajJAnI) zrutajJAnI, avadhijJAnI, manaHparyavajJAnI, kevalajJAnI matyajJAnI, zrutAjJAnI, aura vibhagajJAnI jIva hai so inameM kauna jIva kisa jIva kI apekSA alpa haiM aura kauna jIva kinakI apekSA bahuta Adi vizeSaNoM vAle haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA nuM aMtara keTalA kALanuM hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke gautama ! vijJAnAnu mata2 'jahaNNe gaM0' dhanyathI sochAmA mAchu se matabhuitanu DAya che. mane, 'ukoseNaM vaNassai kAlo' padhAremA dhAre vanaspatikAla pramANa anaMta kAlanuM aMtara hoya che. tene a95 bahatvanuM kathana 'eesi NaM bhaMte ! AbhiNibohiyanANINaM' suyanANINaM ohinANINaM, maNapajjavanANINa kevalanANINa, maiannANINaM, suyaaNNANINaM vibhaMga aNNANINaya kayare kayarehito ! jAva visesAhiyA vA' 3 masan 2 mA bhatijJAnI mAli. nibedhika jJAnI zrutajJAnI avadhijJAnI mana:paryavajJAnI, kevalajJAnI matyajJAnI, zrutArAnI, ane vilaMgaNAnI jIva che emAM kayA jIve kayA jIvonA karatAM ala5 che, ane kyA kyA enA karatAM vadhAre che? kayA ja kyA jIvonI barobara che? ane kyA che kayAchenA karatAM vizeSAdhika cha ? 2 // prazna uttaramA prabhuzrI 4 cha - 'goyamA ! savvatthovA jIvA jIvAbhigamasUtra
Page #1515
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1502 jIvAbhigamasUtre gautama ! sarvastokA jIvA manaH paryavajJAninaH ? ohinANI asaMkhejjaguNA' emyosafe jJAnino'saMkhyeyaguNAH 2 'AbhiNivohiyanANI, suyanANI, ee dovi tullA visesAhiyA' ebhya AminibodhikajJAninaH zrutajJAninazca vizeSAdhikAH sva sthAne tu-dvaye'pi tulyAH 4 / 'vibhaMganANI asaMkhejjaguNA' tebhyo vibhaGgajJAnino'saMkhyeguNAH ajJAninAmati prabhUtatvAt 5 / 'kevalanANI anaMtaguNA' ebhyaH kevalajJAnino'nantaguNAH 6 siddhAnAmanantatvAt / 'maIannANI - suya - annANI ya do vitullA anaMtaguNA' matyajJAniH zrutAjJAninA'nantaguNAH svasthAne yespi tulyAH parasparam8 | 'ahavA aTThavihA savvajIvA pannattA taM jahA jIvA maNapajjavanANI' he gautama ! saba se kama manaHparyavajJAnI jIva hai / 'ohiNANI asaMkhejjaguNA' inakI apekSA avadhijJAnI jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'AbhiNibohiyanANI suya nANI ee do vitullA visesAhiyA' AbhinibodhikajJAnI aura zrutajJAnI ye do vizeSAdhika haiM parantu apane 2 sthAna meM ye donoM tulya haiM / 'vibhaMganANI asaMkhejjaguNA' inakI apekSA jo vibhaMgajJAnI jIva haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM kyoMki mithyAdRSTi jIvoM kI bahuta adhikatA hai 'kevalanANI anaMtaguNA' ikakI apekSA kevalajJAnI jIva anantaguNeM adhika haiM kyoMki siddha jIvoM ko ananta kahA gayA hai 'maiannANI suyaannANI, ya do vi tullA anaMtaguNA' siddhoM kI apekSA matyajJAnI, aura zrutAjJAnI, ye donoM anantaguNeM adhika haiM para svasthAna meM ye donoM tulya haiM 'ahavA aTThavihA savvajavANI' he gautama! sauthI sochA manaHparyavajJAnI va che. 'ohiNANI asaMkhejjaguNA' tenA 42tA avadhi jJAnavANA lava asaNyAtaH gaNA vadhAre che. tenA 42di 'AbhiNivohiyanANI suyaNANI ee do vi tullA visesAhiyA' malinimodhijJAnI bhane zrutajJAnI me bhanne vizeSAdhi4 che. paraMtu tethe| potapotAnA sthAnamAM se manne saraNA che. 'vibhaMgaNANI asNkhejjmuLA' tenA karatA vibha'gajJAnI je jIva che tee asaMkhyAtagaNA vadhAre che, ubhaDe - bhithyA dRSTivANA lavonI dhaNI adhitA che. 'kevalanANI anaMtaguNA' tenA karatAM kevaLajJAnI jIva anaMtagaNuA vadhAre che. kemake-siddha jIveA ne anaMta uDevAmAM Avela 'mai annANI suya annANI ya, do vi tullA anaMtaguNA' siddhonA ratAM bhatijJAnI, gane zrutAjJAnI; me manne anaMtaMgaNA vadhAre che, ane svasthAnabhAM se manne saraNA che. 'ahavA aTThavihA sabvajIvA paNNattA' jIvAbhigamasUtra
Page #1516
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1503 neraiyA tirikkhajoNiyA tirikkhajoNIo maNussA mANusIo devA devIo siddhA' nairayikAH tiryagyonikAH tiryagyonikyaH manuSyAH mAnuSyaH devAH devyaH siddhAH pakSAntare sarvajIvA eSvantarbhUtAH / 'neraie NaM bhaMte ! teraiyatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM dasavAsa sahassAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI nairayikarUpeNa nairayikaH kiyaciram ? gautama ! dazavarSasahasrANi jaghanyenotkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi / 'tirikkhajoNieNaM bhaMte ! tirikkhajoNi yatti kAlao kevacciraM hoi ? jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM vaNassaikAlo' jIvA pannattA' athavA samasta jIva ATha prakAra ke isa rIti se bhI kahe haiM 'taM jahA' jaise-neraiyA tirikkhajoNiyA, tirikkhajoNiNIo, maNussA maNussIo, devA devIo, siddhA' nairayika 1 tiryagyonika pulliGga, tiryagyonika strIliGga, manuSyapulliGga, manuSya strIliGga deva pulliGga devastrIliGga aura siddha inhI meM saMsArI aura asaMsArI ye saba jIva antarbhUta ho jAte haiM ! 'NeraiyANaM bhaMte ! neraiyatti kAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! nairayika jIva nairayika rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! jahanneNaM dasavAsasahassAI ukoseNaM tettIsaM sAgarovamAI' he gautama ! nairayika nairayika rUpa se kama se kama 10 hajAra varSa taka rahatA hai aura adhika se adhika 33 sAgaropama taka rahatA hai 'tirikkhajoNie NaM bhaMte ! tirikkhajoNiyatti kAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! tiryagyonika pulliga jIva mA saghA 241 pr42|| mArate 55 cha. 'taM jahA' bhaneraiyA tirikkhajoNiyA, tirikkhajoNiNIo, manussA maNussIo devA devIo siddhA' 12cika 1 tiryanika purUSa jAta 2 tiryanika strI jAta 3 manuSya purUSajAta 4 manuSya strI jAta pa deva purUSa jAta 6 devastrI jAta 7 ane siddha 8 AmanA mAM saMsArI ane asaMsArI A badhA prakAranA antargata thaI jaya che. 'NeraiyANaM bhaMte ! neraIyatti kAlao kevacciraM hoI' mApan ! nirayika jIva narayika paNAthI keTalA kALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! jahaNNeNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM tettIsaM vAsa. sahassAI gautama ! nairayi nai2.54 pAthI mechAmA sauch| 10 4sa itara varSa paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre 33 tetrIsa sAgaropama paryanta 29 che. 'tirikkhajoNieNaM bhaMte ! tirikkhajoNiyatti kAlao kevacciraM hoI' he bhagavad tiryanika purUSajAta tigenika purUSa paNAthI keTalA kALa jIvAbhigamasUtra
Page #1517
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1504 jIvAbhigamasUtre tiryagyonikatvena bhadanta ! tiryagyonikaH khalu kiyacciraM bhavati ? bhagavAnAha - gautama ! jaghanye nAntarmuhUrtam utkarSeNa vanaspatikAlaH / 'tirikkha joNiNINaM bhaMte !0 jahannegaM aMtomuhataM -ukoseNaM tini palio mAI puvvakoDI puhuttamambhahiyA ' tiryagyonikI khalu bhadanta ! tiryagyonitvarUpeNa kAlataH kiyacciraM sthitimatoH ? bhagavAnAha - gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam utkarSeNa trINi palyopamAni pUrvakoTi pRthaktvA'bhyadhikAni / ' evaM maNUse - maNUsI' evaM manuSyAH- mAnuSyo'pi tiryatiryagyonika pulliGga rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM 'jahaneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama tiryagyonika pulliGga jIva tiryagyonika pulliGga rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka aura adhika se adhika vanaspatikAla pramANa ananta kAla taka rahatA hai 'tirikkhajoNiNI NaM bhaMte ! jahanneNaM aMtomuttaM ukoseNaM tinni palio mAI pumbakoDI puhuttamambhahiyAI' he bhadanta ! tiryagyonika strIliGga jIva tiryagyonika strIliGga rUpa se kitane kAla taka rahatI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! tiryagyonika strIliGga jIva tiryagyonika strIliGga rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika pUrvakoTi pRthakva adhika tIna palyopama kAla taka rahatA hai 'evaM maNUse maNUsI' isI taraha se manuSya puliGga aura manuSya strIliGga jIva bhI manuSya pulliGga rUpa se aura manuSyastrIliGga rUpa se jaisA ki saMsAra samApannaka sapta vidha pratipatti meM kahA gayA hai vaisA hI vaha saba kathana yahAM para bhI paryanta rahe che. A praznamA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne he che - 'jahaNeNaM aMtomuddattaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama! pu3Sa latanA tiryagyoni jIva tigyeAnika purUSa paNAthI echAmAM ochA eka aMtarmuhUta paryaMnta mane vadhAremA vadhAre vanaspatikSaNa prabhANu anaMtaAja paryanta rahe che. 'tiri kkhajoNINaM bhaMte ! jahaNaNeNaM atomuhutta ukkoseNaM tinni paliovamAiM puvvakoDI puhuttamavbhahiyAI' he bhagavan ! tiryagyoni sIliMga va tiryagyoni strI paNAthI keTalA kALa paryaMta rahe che, A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! tigyeAnika sriliMga jIva tiryaMcaiAnika strIliMgapaNAthI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUta paryaMnta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre pUrvaatti pRthaktva vadhAre traSu payobhAna paryanta rahe che. 'evaM maNUse maNUsI' eja pramANe manuSya purUSa jAta ane manuSyastrI jAtanA jIvA paNa manuSya purUSa paNAthI ane manuSya strI paNAthI je pramANe saMsAra samApannaka sAta jIvAbhigamasUtra
Page #1518
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1505 gyonivadeva kAyasthitau syuH / 'deve jahA neraiyA' devA yathA nairayikAstathaiva sthitimantaH / 'devI NaM bhaMte !0' devyaH khalu bhadanta ! devya iti kAlataH kiyacciraM bhavanti ? bhagavAnAha-gautama ! 'jahanneNaM dasavAvasahassAI-ukkoseNaM paNapannaM paliovamAI' jaghanyena dazavarSasahasrANi-utkarSeNa paJca paMcAzatpalyopamAni yAvaddevInAM sthitiH / 'siddhe NaM bhaMte siddhetti kAlao kevacciraM hoi' siddhaH khalu bhadanta ! siddha iti maryAdayA kAlataH kiyacciraM ? bhagavAnAha'goyamA ! sAIe apajjavasie' gautama ! sAdiko'paryavasitaH / saMpratyeSAmantaraM prastauti-'neraiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' nairayikasya bhadanta ! kara lenA cAhiye 'deve jahA neraiyA' nairayika jIvoM kI jaisI kAyasthiti devoM ke sambandha meM bhI jAna lenA cAhiye 'devINaM bhaMte !' he bhadanta ! deviyAM deviyoM ke rUpa meM kitane kAla taka rahatI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! deviyAM deviyoM ke rUpa meM 'jahanneNaM dasavAsasahassAiM ukkoseNaM paNapannapaliovamAI' kama se kama 10 hajAra varSa taka rahatI haiM aura adhika se adhika 55 palyopama kAla taka rahatI haiN| 'siddheNaM bhate ! siddhetti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! siddha siddha rUpa meM kitane kAla taka rahate haiM ? uttara meM pramu kahate haiMhe gautama ! siddha siddha rUpa meM 'sAdIe apajjavasie' sAdi aparyavasita kAla taka rahate haiN| inakA antara kathana-'NeraDyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevprakAranI pratipattimAM kahevAmAM Avela che. e ja pramANe e tamAma kathana maDIyA 554 zalene se 'devA jahA~ neraiyA' 2 pramANe nai254 vAnI kAyasthiti kahevAmAM Avela che. e ja pramANenI kAyasthiti devenI paNa samajI devI devINaM bhaMte ! 8 mAvAn ! hvaaye| haivI 55thI m payata rahe che. A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke- he gautama ! devI devI thI 'jahaNNeNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM paNapaNNapaliovamAI' mAchAmAM ochA 10 dasa hajAra varSa paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre 55 paMcAvana pakSyApama // 5- 22sa cha. 'siddhaNaM bhaMte ! siddhetti kAlao kevacciraM hoI' he bhagavana siddho siddha paNAthI keTalA kALa paryanta rahe che? A praznanA uttarabhAM prabhuzrI 4 cha -3 gautama ! siddho siddhapAnI 'sAdIe apajjavasie' sAhi a5yavasita paya-ta 2 cha. temanA aMtara dvAranuM kathana 'Neraiyassa NaM bhate ! aMtara kAlao kevacciraM hoI' 3 mAvana ! nayi jI0 189 jIvAbhigamasUtra
Page #1519
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1506 jIvAbhigamasUtre kiyacciraM khalu kAlato'ntaram ? gautama ! ' jahanneNaM aMtomuhurta - ukkoseNaM vaNassaikAlo' jaghanyenAntarmuhUrta mutkarSeNa vanaspatikAla: / 'tirikkhajoNiyassa NaM bhaMte! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' jahanneNaM aMtomuhuttaM ubakoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM' tiryagyonikasya 0 gautama ! jaghanyena aMtarmuhUrtam utkarSeNa sAtirekaM sAgaropamazatapRthaktvam / 'tirikkhajoNININaM bhaMte! 0 ' tiryagyonikyAH khalu bhadanta ! gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaM- ukkoseNaM vaNassaikAlo0 ' jaghacicaraM hoI' he bhadanta ! nairayika kA antara kAla kI apekSA kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama! nairayika kA antara kAla kI apekSA kama se kama to eka antarmuhUrta kA hai aura adhika se adhika 'TreeskAlo' vanaspatikAla pramANa anantakAla kA hai 'tirikkhajoNiyassa NaM aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! tiryagyonika kA antara kAla kI apekSA kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama! tiryagyonika kA antara kAla kI apekSA kama se kama to eka antarmuhUrta kA hai aura 'ukkoseNaM' adhika se adhika 'sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM' kucha adhika sAgaropama zata pRthaktva kA hai 'tirikkhajoNINa bhaMte !' he bhadanta ! tiryak striyoM kA antara kitane kAla kA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama! tiryakUstriyoM kA antara kAla kI apekSA kama se kama to 'aMtomuhuttaM' eka antarmuhUrta kA hai aura 'ukkoseNaM' adhika se adhika 'vaNassaikAlo' vanaspati kAla jIvAnuM aMtara kALanI apekSAthI keTalA kALanu kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! naiyikAnuM aMtara kALanI apekSA thI echAmAM echuM eka aMtarmuhUrtInu che. ane vadhAremAM vadhAre 'vaNasai kAlo' vanaspatikSaNa prabhANunu bheTa - anaMta ajanu che, 'tirikkhajoNiyamsa NaM bhate ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' he bhagavan ! tirygyonikAnu aMtara kALanI apekSAthI keTaluM kahela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! tiya caiAnika jIvAnu aMtara kALanI apekSAthI, echAmAM zodhu the! aMtarmuhUrta'nu che bhane 'ukoseNaM' vadhArebhAM padhAre 'sAgarotramasya puhutta sAIregaM' 44 vadhAre sAgaropamazata pRthaI tvanuM che. 'tirikkhajoNI NaM bhate !' he bhagavan tiryayoni strIyonu aMtara DeMTalA ajanuM kahela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahela che ke he gautama! tiya jgyAnika strIyo a Mtara ajanI apekSAthI sochAmAM gochu' 'aMtomuhutta' kheDa saMtamuhUrta che bhane 'ukkoseNaM' vadhAremA vadhAre 'vaNassai kAlo' vanaspatiThANa jIvAbhigamasUtra
Page #1520
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.151 jIvAnAM aSTavidhatvanirUpaNam 1507 nyena antarmuhUrtam utkarSatastu-vanaspatikAlaH / 'evaM maNusassa vi-maNussIe vi' evaM manuSyasyApi mAnuSyA api / 'devassa vi-devIe vi' devasyApi devyA api pUrvavat / 'siddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM0' siddhasya khalvantaraM bhadanta !0 gautama ! 'sAIyassa apajjavasiyassa aMtaraM Natthi' sAdyaparyavasitasyAntaraM nAsti / 'eesi NaM bhaMte ! neraiyANaM-tirikkhajoNiyANaM-tirikkhajoNiNINaM maNUsANaM maNUsINaM devANaM devINaM-siddhANa ya kayare kayarehito appA vA jAva visesAhiyA' eteSAM khallu bhadanta ! nairayikAdyaSTAnAM katarebhyaH katare'lpA vA-yAvadvizeSAdhikAveti pramANa ananta kAla kA hai / 'evaM maNussassa vi maNussIe vi' aisA hI antara manuSya kA aura manuSya striyoM kA bhI hai| tathA-'devassa vi devIe vi' deva aura deviyoM kA bhI hai 'siddhassaNaM bhaMte ! aMtaraM' he bhadanta ! siddha jIvoM kA antara kAla kI apekSA kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama! sAdIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' siddha jIva sAdi aparyavasita hote haiM ataH unakA antara nahIM hotA hai / inake alpabahutva kA vicAra 'etesi NaM bhaMte ! NeraiyANaM tirikkhajoNiyANaM tirikkhajoNijINaM maNUssANaM maNussINaM devANaM devINaM siddhANa ya kayare0' he bhadanta ? ina nairayika jIvoM ke, tiryagyonika jovoM ke, tiryagyonika striyoM ke, manuSyoM ke, manuSya striyoM ke, devoM ke deviyoM ke aura siddhoM ke bIca meM kauna jIva kina jIvoM kI apekSA alpa haiM kauna kina jIvoM kI apekSA bahuta haiM ? kauna kina ke barAbara haiM ? aura kauna pramANa mAnatAnu cha. 'evaM maNussassa vi maNussIe vi' se prabhAyenu mata2 manuSya 535nu bhane manuSya sIyAnupa] sabhA tathA 'devassa vi devIe vi' he| mana hevIyAnu mata2 5] prabhArI cha. 'siddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM' bhagavan ! siddhavAnumata2 janI apekSAthI 48 4sa cha ? 2 // prazna uttaramA pramuzrI 4 cha -3 gautama ! 'sAdIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' siddha 73 sA A5ya sitAya che. tethI tabhanu aMtara hetuM nathI. temanA alpa bahuvanuM kathana 'eesiNaM bhate ! NeraiyANaM tirikkhajoNiyANaM tirikkhajoNINaM 'maNUsANaM maNUsINa devANaM devINa siddhANaya kayare0 3 mAvan ! mAnayiAmA tiyapenika jIvamAM, manuSyamAM, manuSya strImAM devamAM, deviyamAM ane siddhomAM kayA jI kayAjInA karatAM alpa che? kayA cho kayAjIthI jIvAbhigamasUtra
Page #1521
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1508 jIvAbhigamasUtre prazne bhagavAnAha - 'goyamA ! savvatthovA maNussIo' gautama ! sarvastokA 'mAnuSyaH saMkhyeyakoTi koTi pramANatvAt / ' maNussA asaMkhejjaguNA' tato manuSyAH asaMkhyeyaguNAH zreNyasaMkhyeya bhAgapramANatvAt / 'neraiyA asaMkhejjaguNA' tato nairayikAH asaMkhyeyaguNAH / 'tirikkhajoNiNIo asaMkhejjaguNA' tatastiryagyonyaH asaMkhyeyaguNAH / 'devA saMkhejjaguNA - devIo saMkhejjaguNAo' tato devAstato devyaH saMkhyeyaguNAH / 'siddhA anaMtaguNA - tirikkhajoNiyA anaMtaguNA' tataH kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! savasthovA maNussIo' he gautama! ina jIvoM meM saba se kama manuSya striyAM haiM ' maNussA asaMkhejjaguNA' saMmUcchima manuSya kI apekSA manuSya asaMkhyAtaguNe adhika haiM inakI apekSA 'nerajhyA asaMkhejjaguNA' nairayika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM ! 'tirikkhajoNiNIo asaMkhejjaguNAo' inakI apekSA tiryaga striyAM asaMkhyAtaguNI adhika haiM / inakI apekSA 'devA saMkhejaguNA' deva saMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI kI apekSA 'devIo saMkhejjaguNAo' deviyAM saMkhyAtaguNI adhika haiN| inakI apekSA 'siddhA anaMtaguNA' siddha jIva anantaguNeM haiM 'tirikkhajoNiyA anaMtaguNA' inakI apekSA tiryagyonika anantagurNe adhika haiM manuSyoM kA pramANa saMkhyAta koTI koTI hai isaliye unheM saba se kama kahA gayA hai inakI apekSA jo manuSyastriyoM ko asaMkhyAtaguNA adhika kahA gayA hai vaha unake zreNi ke asaMkhyAtaveM vadhAre che ?kayAjIvA kayAjIvAnI kharAkhara che ? ane kayA jIvA kayA jIvAthI vizeSadhi che ? yA praznanA uttaramA anuzrI he che - 'goyamA ! savvatthovA masIo' he gautama! A sA vobhAM sauthI gochI manuSya striyA che. 'maNussA asaMkhejjapuNA' sabhUmi manuSyonA ratAM manuSyo asaNyAtazu vadhAre che. tenA uratAM 'neraiyA asaMkhejjaguNA' nairayivo asabhyAtagA padhAre che. 'tirikkhajoNiNIo asaMkhejjaguNAo' tenA 42tAM tiryagyoniH striyo asaMkhyAtagANI vadhAre che tenA uratAM 'devA saMkhijajjaguNA' he sadhyA tagaNA vadhAre che. tenA 42tAM 'devIo asaMkhejjaguNAo' deviyo asabhyAtAzI vadhAre che. tenA 12tAM 'siddhA anaMtaguNA' siddhalavA anaMtA vadhAre che. 'tirikkhajoNiyA anaMtaguNA' tenA uratAM tiryagyoniko anaMtA vadhAre che. manuSyAnuM pramANu saMkhyAta keTi kATInu che. tethI teone sauthI ochA kahevAmAM Avela che. tenA karatAM manuSya striyAne je asaMkhyAtaNI vadhAre kahevAmAM Avela che, te temanI zreNInA asakhyAtamAM bhAgapramANu hevAthI jIvAbhigamasUtra
Page #1522
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.152 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1509 siddhAstatastiryagyonikA anantaguNAH / upasaMhAramAha-'settaM aTThavihA savvajIvA pannattA' itthaM ta ete'STavidhAH sarve jIvAH prajJaptAH ||suu0151|| atha navavidhajIvAnAha___ mUlam-tattha je te aivamAsu navavihA savvajIvA pannattA te Na evamAhaMsu taM jahA egidiyA beiMdiyA teiMdiyA cauriMdiyA NeraiyA paMciMdiyatirikkhajoNiyA maNussA devA siddhaa| egidie NaM bhaMte ! egidiyatti kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vnnssikaalo| beiMdieNaM bhaMte ! beiMdiyatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM saMkhejja kAlaM evaM teiMdie vi curidievi| NeraiyANaM bhaMte! * jahanneNaM dasavAsasahassAI ukoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM paMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte!0 jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM tinni paliovamAiM puvakoDI puhuttamabhahiyAiM! evaM maNUse vi, devA jahA nneriyaa| siddhe NaM bhaMte ! 0 sAIe apajjavasie ! egidiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukoseNaM do sAgarovamasahassAiM sakhejavAsamabhahiyAI, beiMdiyasta NaM bhaMte ! aMtara kAlao kevacciraM hoi ? goyamA! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vnnssikaalo| evaM teiMdiyassa vi cauridiyassa vi Neraiyassa vi paMciMdiyatirikkhajoNiyassa vi, maNusassa vi devassa vi savvesimevaM aMtaraM bhANiyatvaM / bhAga pramANa hone se kahA gayA hai 'se taM aTTavihA savvajIvA pannattA' isa prakAra kA yaha vivecana ATha prakAra ke sarvajIvoM ke viSaya meM kiyA hai| // 151 / apAmA mAvata cha. 'se taM aTTavihA savvajIvA pannattA' 241 pramANe 2 // vana ATha prakAranA saghaLAjInA saMbaMdhamAM karavAmAM Avela che. sU0 151 jIvAbhigamasUtra
Page #1523
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1510 jIvAbhigamasUtre siddhassaNaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0? sAIyassa apajavasiyassa Nasthi aMtaraM / eesi NaM bhaMte ! egidiyANaM beiMdiyANaM teiM. diyANaM cauridiyANaM NeraiyANaM paMciMdiyatirikkha joNiyANaM maNUsANaM devANaM siddhANa ya kayare kayarehito appA va jAva visesAhiyA? goyamA! savvatthovA maNussA neraiyA asaMkheja. guNA devA asaMkhejaguNA paMciMdiyatirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA cauridiyA visesAhiyA teiMdiyA visesAhiyA beiMdiyA visesAhiyA siddhA aNaMtaguNA egidiyA aNaMtaguNA // sU0 152 // chAyA-tatra khalu ye te evamuktavanto navavidhAH sarva jIvAH prajJaptAH, ta evamuktavantaH tadyathA-ekendriyAH, dvIndriyAH trIndrayAH caturindriyA nairayikAH paJce ndriyatiryagyonikAH manuSyAH devAH siddhaaH| ekendriyaH khalu bhadanta ! ekendriya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa vanaspatikAlaH / dvIndriyaH khalu bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSe NAnantaM kAlam evaM trIndriyo'pi-caturindriyo'pi / nairayikaH khalu bhadanta ! jaghanyena dazavarSa sahasrANi-utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi, paJcendriyatiryagyonikaH khalu bhadanta ! jaghanyenAntarmuhUrta mutkarSe Na trINi palyopamAni pUrvakoTipRthaktvAbhyadhikAni, evaM manuSyo'pi-devA yathA nairayikAH / siddhaH khalu bhadanta ! sAdiko'paryavasitaH / ekendriyaH khalu bhadanta ! aMtaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa dve sAgaropamasahasra saMkhyeyavarSA'bhyadhike, dvIndriyakhalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam utkarSeNa vanaspatikAlaH / evaM trIndriyasyApi-caturindriyasyApi-nairayikasyApipaJcendriyatiryagyonikasyApi-manuSyasyApi-devasyApi sarveSAmevamantaraM bhnnitvym| siddhasya khalu bhadanta / antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram eteSAM khalu bhadanta ! ekendriyANAM-dvIndriyANAM-trIndriyANAM-caturindriyANAM nairayikANAM paJcandriyatiryagyonikAnAM-manuSyAM devAnAMsiddhAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA bahukA vA yAvad vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokA manuSyAH nairayikA asaMkhyeyaguNAH devA asaMkhyeyaguNAH paJcendriya tiryagyonikA asaMkhyeyaguNAH caturindriyA vizeSAdhikAH trIndriyA vizeSAdhikAH ddhIndriyA vizeSAdhikAH siddhA anantaguNAH ekendriyA anantaguNAH ||suu0 142 // jIvAbhigamasUtra
Page #1524
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.152 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1511 TIkA-'tattha NaM je te evamAhaMsu NavavihA savvajIvA pannattA te NaM evamAhaMsu tatra jIvavicAre ye te gaNadharAH navavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH evamuktavantaste khalu evamuktavantaH 'taM jahA-egiyA-beiMdiyA-teiMdiyA-cauriyA-NeraiyApaMcidiyatirikkhajoNiyA-maNUsA-devA-siddhA' tadyathA-ekendriyAH dvIndriyAH trIndriyAH caturindriyAH nairayikAH paJcandriyatiryagyonikAH manuSyAH devAH siddhaaH| tatra-'egidie NaM bhaMte ! egidiya tti kAlao kevaciraM hoi ?' ekendriyaH khalu bhadanta ekendriya iti kRkhA kiyacciraM kAlataH ? aba nau prakAra ke sarva jIva haiM aisI jinakI mAnyatA hai use prakaTa kiyA jAtA hai| 'tattha NaM je te evamAhaMsu NavavihA sadhajIvA paNNattA' i0 / TIkArtha-isa jIva ke prastAva meM kisI apekSA samasta jIva nava prakAra ke haiM unakA isa sambandha meM spaSTIkaraNa aisA hai-'taM jahA' jaise 'egidiyA, beMdiyA, tediyA, cauridiyA, NeraiyA, paMcediyatirikkhajoNiyA maNUsA devA siddhA' ekendriya jIva, doindriya jIva, teindriya jIva, cauindriya jIva, nairayika jIva pazcendriya tiryagyonika jIva, manuSya, deva aura siddha isa prakAra ke ina jIvoM meM saMsArI aura asaMsArI saba hI jIva antarbhUta ho jAte haiN| kAyasthiti vicAra-'egidie NaM bhaMte ! egidiyatti kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! ekendriya jIva, ekendriya rUpa se kitane have nau prakAranA saghaLAjI che e pramANenI emanI mAnyatA che tebhanI mAnyatA pragaTa 42vAmAM Ave che. 'tatthaNaM je te evamAhaMsu navavihA savvajIvA paNNattA' 'taM jahA' pratyAhi. TIkAtha-A navaprakAranA chanA kathanamAM kaI apekSAthI saghaLAjI nava prakAranA che ema kahevA vALAonuM A saMbaMdhamAM A pramANenuM spaSTI 429 cha. 'taM jahA' rema-egidiyA, beiMdiyA, teiMdiyA, cauriyA, NeraiyA, paMceMdiyatirikkhajoNiyA, maNUsA devA siddhA' sendriyANA mendriya vALA jI traNa IndriyavALA je cAra IndriyavALA che, narayika che, paMcendriyatinikajIva, manuSya, deva ane siddha A prakAranA A jemAM saMsArI ane asaMsArI saghaLAjIvane samAveza thaI jAya che. kAyasthitino vicAra 'egidie NaM bhaMte ! egiMdiyatti kAlao kevacciraM hoi' bhagavAn ! eka IndriyavALAjI e kendriyapaNAthI keTalA kALaparyanta rahe che ? A jIvAbhigamasUtra
Page #1525
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1512 jIvAbhigamasUtra bhagavAnAha-'goyamA !' jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM vaNassaikAlo' jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa vanaspatikAlaH / 'beiM die NaM bhate. !" dvIndriyaH khalu bhadanta ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaM- ukkoseNaM saMkhejjaM kAlaM' jaghanyenAntamuhUrtamutkarSeNa saMkhyeyaM kAlaM yAvatkAyasthitimAn / 'evaM teiMdie vi' evameva trIndriyo'pi-caturindriyo'pi kAyasthitimAn / 'neraiyANaM bhaMte !0 jahanneNaM kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM uvakoseNaM ghaNassaikAlo' he gautama ! ekendriya jIva ekendriya rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika vanaspati kAla anantakAla taka rahatA hai 'veiMdie NaM bhaMte ! jaha0 aMtomuhuttaM ukkoseNaM saMkhejakAlaM' doindriya jIva doindriyarUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM / he gautama ! doindriya jIva doindriya rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika saMkhyAta kAla taka rahatA hai 'evaM teiMdie vi' isI prakAra se teindriya jIva bhI teindriya rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika saMkhyAta kAla taka rahatA hai 'cau0 'cauindriya jIva bhI cauindriyarUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika saMkhyAta kAla taka rahatA hai 'NeraDyA NaM bhate !' he bhadanta ! nairayika prazna uttaramA pramuzrI 49 che 3- 'goyamA ! jahaNNeNaM atomuhattaM ukkoseNaM vaNassai kAlo' gautama ! 4 chandriyavA 4 driya pAthI ochAmAM ochA eka aMtamuhUta paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre vana25ti pramANa mAnata payata 29 che. 'beiMdieNaM bhate ! jahaNNe NaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM saMkhejjaM kAlaM' medriyA wo medriya pAthI keTalA kALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! be iMdriyavALA ja be IdriyapaNAthI ochAmAM ochA eka aMtamuhUta paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre saMkhyAtakALa paryanta rahe che. 'evaM te iMdie vi' merI pramANe 1 driyANA va 5 15 driyAthI ochAmAM ochA eka aMtamuhUrta paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre saMkhyAt paya-ta 2 cha. 'cariMdiyA' yA2 driya ch| 55 yA2 driya paNathI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta paryata rahe che. ane vadhAremAM padhAre se jyAta 4 5yanta 2 cha. 'NeraiMyA Na bhaMte ! bhagavan ! nai2yi jIvAbhigamasUtra
Page #1526
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.152 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1513 dasavAsasahassAiM-ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI' nairayikaH khalu bhadanta ! gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi-utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi nairayiko bhavati / 'paMciMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ! jahanneNaM aMtomuhutta-ukkoseNaM tini paliovamAI puvvakoDIpuhuttamabbhahiyAI' pazcandriyatiryagyonikaH khalu bhadanta !0 gautama ! antarmuhUta jaghanyena utkRSTatastu-trINi palyopamAni pUrvakoTipRthaktvAbhyadhikAni / 'evaM maNUse vi' evaM manuSyo'pi / 'devA jahA neraiyA' jaghanyena dazavarSasahasrANi-utkarSata strayastriMzatsAgaropamANi yathA nairayika rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! nairayika nairayika rUpa se kama se kama 'dasavAsasahassAI' daza hajAra varSa taka rahatA hai aura 'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI' adhika se adhika 33 sAgaropama kAla taka rahatA hai 'paMceMdiyatirikkhajoNie NaM bhaMte ! jaha0 aMtomu0 ukko tiNi paliovamAiM puvvakoDi puhattamabhahiyAI' he bhadanta ! pazcendriya tiryazca paMcendriya tiryag-avasthA meM kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! paJcendriya tiryazca paJcendriya tiryaga avasthA meM kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika ke adhika pUrvakoTi pRthaktva adhika tIna palyopama taka rahatA hai 'evaM maNUse vi, devA jahA NeraiyA' isI prakAra se manuSya bhI manuSyarUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika pUrvakoTi pRthaktva adhika tIna palyopama taka rahatA hai| che narayika paNAthI keTalA kALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha - gautama ! nayi nayi4thI mAchAmA ch| 'dasavAsasahassAI' sa 12 11 panta rahe cha, bhane 'ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAI' padhArebhA padhAre 33 tIsa sAgareza5ma // 5yanta 29 che. paMciMdiyatirikkha jeNieNaM bhate ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM tiNNi paliovamAI puvvakoDipuhuttamanbhahiyAI' lAn ! pazyandriya tiya ya pathandriya tiya avasthAmAM keTalA kALa paryata rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che kehe gautama ! paMcendriya tiryaMca paMcendriya tiryaMga avasthAmAM ochAmAM ochA eka aMtamuhUrta paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre pUrva keTi pRthakatva vadhAre traNa pakSyo55 5 - 29 cha. 'evaM maNUse vi devA jahA neraiyA' se pramANe manuSya paNa manuSya paNAthI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUrta paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre pUrva keTi pRthakva adhika traNa papama paryanta rahe che, jI0 190 jIvAbhigamasUtra
Page #1527
--------------------------------------------------------------------------
________________ jIvAbhigamasUtre sthitimAnnairayikastathAdeva: / 'siddhe NaM bhaMte !' siddhaH khalu bhadanta ! 'sAIe apajjavasie' sAdikosparyavasitaH siddho jJAnAvaraNIyAdyaSTavidhakarmakSayAjjIvasya siddhatva paryAyaH sa ca kadApi na vinazyati / 'egiMdiyassa gaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ?" ekendriya pRthivyAdi jIvasya kiyacciraM kAlato'ntaram ? bhagavAnAha - 'goyamA jahanneNaM aMtomuhutta ukkoseNaM do sAgarovamasahassAi saMkhejjavAsamambhahiyAi" gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtam 1514 devoM kI kAyasthiti kA vicAra-nairayika jIvoM kI kAyasthiti ke vicAra jaisA hai 'siddheNaM bhate !' he bhadanta ! siddha siddha rUpa se kita ne kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'sAdIe apajjavasie' he gautama! siddha jIva sAdi aparyavasita hote haiM ataH ve ananta kAla taka siddha rUpa meM virAjate haiM / 'egiMdiyassa NaM bhate ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! ekendriya jIva kA antara kitane kAla kA hotA hai arthAt ekendriya jIva ekendriya avasthA ko choDane ke bAda punaH use kitane kAla ke bAda prApta karatA hai ? to isa meM use kama se kama 'aMtomu0' eka antarmuhUrta kA vyavadhAna paDatA hai isake bAda vaha punaH apanI pUrva meM choDI huI ekendriya dazA ko prApta kara letA hai aura adhika se adhika yadi vyavadhAna paDatA hai - ' do sAgarovamasahassAiM saMkhejjavAsamanbhahiyAI' to vaha saMkhyAta varSA devAnI kAya sthitinA vicAra-mairayika jIvAnI kAya sthitinA kathana pramANe che. 'siddhe NaM bhate' De bhagavan ! siddha va siddhapaNAthI DeTalA prANa paryanta rahe che ? yA praznanA uttaramAM anuzrI uDe che ! - 'sAdIe apajjavasie' De gautama ! siddha jIva sArdika apa vasita haiAya che. tethI te anata kALa paryanta siddha pazubhAM mirAne che. 'egidiyamsa NaM bhaMte! aMtaraM kAlao kevScira horpha he bhagavan eka iMdriyavALA jIveAnuM aMtara keTalA kALanuM hoya che? arthAt eka iMdriyavALA jIvA eka iMdriyapaNAnI avasthA choDayA pachI pharIthI tene prApta karavAmAM keTalA kALa lAge che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-ha gautama ! eka indriyavALA jIvA ekendriya paryAyane cheDayA pachI ne irIthI tene Apta reto temAM tene mochAbhAM goch| 'atomuhuttaM' eka aMtarmuhanuM vyavadhAna Ave che. te pharIthI potAnI pahelA choDelI ekendriya dazAne prApta karIle che, ane vadhAremAM vadhAre jo vyavadhAna Ave te 'do saga sevamasahassAI saMkhejjavAsanbhahiyAI' to te sakhyAta varSa adhika me jIvAbhigamasUtra
Page #1528
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.152 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1515 utkarSeNa dve sAgaropamasahasra saMkhyeyavarSAbhyadhikaM antaraM bhavati 'beiMdiyassa NaM aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM vaNassaikAlo' dvIndriyasya khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciramantaram ? gautam ! jaghanyenAntarmuhUrtamutkarSeNa vnsptikaalH| evaM teiMdiyassa vi-cauridiyassa vi Neraiyassa vi-paMciMdiyatirikkhajoNiyassa vi-maNusassa vi-devassa visavvesi aMtaraM bhANiyavvaM' evaM dvIndriya trIndriya-caturindriya-nairayika paJcendriyatigyonika-manuSya devAnAM sarveSAmeva yathAyathamAlApakamudbhAvya pRthakpRthagantaraM dhika do hajAra sAgaropama kA paDatA hai itane kAla kI samApti ke bAda vaha punaH apane pahale kI ekendriya avasthA ko prApta kara letA hai| 'veiMdiyassa NaM bhate ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! doindriya jIva ko antara kitane kAla kA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama ! dIndriya jIva kA antara kama se kama eka antarmuhUrta kA aura adhika se adhika vanaspatikAla pramANa ananta kAla kA hotA hai evaM teiMdiyassa vi, cauriMdiyassa vi paMciMdiyatirikkhajoNiyassa vi,maNusasavi, devassa vi, savvesi mevaM aMtaraM bhANiyanvaM' isI taraha kA antara teindriya jIva kA cauindriya jIva kA paJcandriya tiryagyonika jIva kA, manuSya kA evaM deva kA ina saba jIvoM kA hotA hai aisA samajhanA cAhiye ataH isa viSaya meM pUrvoktAnusAra AlApakoM kA svayaM udbhAvana karake usa antara kA kathana kara lenA cAhiye ekendriya kA hajAra sAgaropamanuM vyavadhAna rahe che. eTale kALa samApta thayA pachI te izathI potAnI sandriya pAnI 6zAne prAsa Na cha. 'beiMdiyA NaM bhate ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' 3 mAvan ! me diyA parnu tara hai| jAnu Doya che ? 2 // prazna uttaramA pramuzrI 4 cha hai- 'goyamA ! jahaNNe NaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' gautama! medriya pAyA jInuM aMtara ochAmAM ochuM eka aMtamuhUrtanuM hoya che. ane vadhAremAM qdhAre vanaspati 4 prabhAnu meTale manata garnu Doya che. 'evaM teiMdi. yassa vi, cariMdissa vi paMciMdiyatirikkhajoNiyassa vi, maNusassa vi, devassa vi, sabvesimevaM aMtaraM bhANiyavvaM' mA04 pramANenu mata2 1 driyANA jIvanuM, cAra IdriyavALA jIvanuM, paMcendriyatiyAnika jIvanuM manuSyanuM ane devenuM. ema A badhAja jIvenuM hoya che tema samajavuM. tethI A saMbaMdhamAM pahelA kahevAmAM AvyA pramANe AlApake svayaM banAvIne emanA aMtaranuM jIvAbhigamasUtra
Page #1529
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1516 jIvAbhigamasUtre bhaNitavyam, tathA ca teSAM jaghanyataH pratyekamantarmuhartamutkarSato vanaspatikAlaH / ekendriyasyAntaraM tu yathAsthAnamuktameva / 'siddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0 ? sAIyassa apajjavasiyassa patthi aMtaraM' siddhasya khalu bhadanta ! kAlato'ntaraM kiyat ? gautama ! siddhasya sAdikasyA'paryavasitasyAntaraM nAsti aparyavasitasvAt / 'eesi NaM bhaMte ! egidiyANaM-beiMdiyANaM-teiMdiyANaM-cauridiyANaMNeraiyANaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM maNasANaM-devANaM siddhANa ya kayare kayarehito appA vA-bahukA vA jAva visesAhiyA' eteSAM navAnAM khalu bhadanta ! katarekatarebhyo'lpA vA-bahukA vA yAvadvizeSAdhikAveti prazne bhagaantara to yathAsthAna kaha hI diyA gayA hai 'siddhassa NaM aMtaraM0' he bhadanta ? siddha jIva kA antara kitane kAla kA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! siddha jIva 'sAdIyassa apajjavasiyassa' sAdi aparyavasita hote haiM ataH vahAM para antara kA kathana nahIM kiyA gayA hai kyoMki vahAM para antara paDatA nahI hai / yahI bAta 'natthi aMtaraM' dvArA prakaTa kI gaI hai| ___alpabahutva kA kathana-'etesi NaM bhate ! egidiyANaM beiMdiyANaM teiMdiyANaM cauriMdiyANaM NeraiyANaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANaM maNUsANaM devANaM siddhANa ya kayare 2' he bhadanta ! ina ekendriya doindriya, teindriya, cauindriya, nairayika paMzcendriya tiyazca, manuSya, deva, aura siddha inake bIca meM kauna jIva kisa jIva kI apekSA alpa haiM aura kauna jIva kisa jIva kI apekSA bahuta haiM ityAdi isake uttara kathana karI levuM joIe. eka IdriyavALA nuM aMtara te pahelA gya sthAne 4uvAmA bhAvI Ayu cha. 'siddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM 0' bhagavan ! siddha jIvanuM aMtara keTalA kALanuM hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI he cha 3-3 gotama ! siddha 71 'sAdIyassa apajjavasiyassa' sAha 2551sita hoya che. tethI tyAM aMtaranuM kathana karavAmAM Avela nathI. kemake tyAM aMtara paDatuM nathI. eja vAta A kathana dvArA pragaTa karavAmAM Avela che. ma85 matpanu thana'eesi NaM bhaMte ! egidiyANa, beiMdiyANa, teiMdiyANaM, cAridiyANaM, NeraiyANaM paMciMdiyatirikkhajoNiyANa maNUsANaM devANaM siddhANaya kayare kayare appAvA' hai bhagavan mA 4 driya, dIndriya, te chandriya yo driya narayika pacendriya tiya ca; manuSya deva ane siddha e badhAmAM kayA jIvo kyA nA karatAM alpa che? ane kayA jIve kayA jInA karatAM vadhAre che ? kayA cho kayA chanIbarAbara che tathA kayA che kayA jIvAbhigamasUtra
Page #1530
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.152 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1517 vAnAha-'goyamA ! savvatthovA maNussA' sarvebhyaH stokA manuSyAH 'neraiyA asaMkhejjaguNA' tebhyo nairayikA asaMkhyeyaguNAH 'devA asaMkhejjaguNA' ebhyo devA asaMkhyeyaguNAH 'paMciMdiyatirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' ebhyaH paJcendriyatiryagyonayonikA'saMkhyeyaguNAH / 'cauridiyA0 teiMdiyA0 beiMdiyA visesAhiyA' ebhyazcaturindriyAH tatastrIndriyAstatazca dvIndriyA kramazo vizepAdhikAH / 'siddhA aNaMtaguNA' dvIndriyebhyaH anantaguNAH siddhAnAmanantatvAt / 'egidiyA aNaMtaguNA' ebhya ekendriyA anantaguNAH vanaspatInAmAnantyAt ||suu0 152 // mUlam - ahavA NavavihA savvajIvA pannattA taM jahA paDhamasamayaNeraiyA apaDhamasamayaNeraiyA paDhamasamayatirivakhajoNiyA meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA maNussA NeraiyA asaMkhejjaguNA' he gautama ! saba se kama manuSya haiM inakI apekSA 'NeraiyA asaMkhejjaguNA' nairayika asaMkhyAtaguNe adhika haiM inakI apekSA 'devA asaMkhejjaguNA' deva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM 'paMciMdiyatirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA paJcendriya tiryagyonika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM. 'cauriMdiyA visesAhiyA' inakI apekSA cauindriya jIva vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'teiMndriya jIva vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'beiMdiyA visesAhiyA' doindriya jIva vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'siddhA aNaMtaguNA' siddha jIva ananta guNeM adhika haiM / aura siddhoM kI apekSA bhI 'egidiyA aNaMtaguNA' ekendriya jIva anantaguNeM adhika haiN| kyoMki vanaspatikAyika jIva ananta haiM // 152 / / vAnA 42di vizeSAdhi4 cha ? 241 prazna uttaramA prabhuzrI cha -'goyamA ! savvatthovA maNussA NeraiyA asaMkhejjaguNA' 3 gautama ! sauthI mAchA manuSyo. tenA 42di 'NeraiyA asaMkhejjaguNA' nai2yi4 7vo masacyAta padhAre. tanA 42di 'devA asaMkhejjaguNA' he| madhyAta! padhAre cha. 'paMcidiyatirita khajojoNiyA asaMkhejjaguNA' ten| 42tAM pazyandriya tiya yoni sasa dhyaataa| padhAre che. 'cauriMdiyA visesAhiyA' tenA 42ta yA2 driyavANA vA vizeSAdhi che. tenA 42di 'teiMdiyA visesAhiyA' R driya vizeSAdhi cha ? tenA 42di 'beiMdiyA visesAhiyA' meM diyA | vizeSAdhi4 che. ten| 42i 'siddhA aNaMtaguNA' siddha yo mana ta padhAre cha. ane sidvAnA 42ta 555 'egidiyA aNaMtaguNA' se diyA / anaMtagaNuM vadhAre che. kemake-vanaspatikAyika jIva anaMta hoya che. je sU. 152 che jIvAbhigamasUtra
Page #1531
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1518 jIvAbhigamasUtre apaDhamasamayatirikkhajoNiyA paDhamasamayamaNUssA apaDhamasamayamaNussA paDhamasamayadevA apaDhamasamayadevA siddhA ya / paDhamasamayaNeraiyANaM bhaMte ! kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA ! egaM samayaM apaDhamasamayaNeraiyasta NaM bhaMte0 ? jahaNNeNaM dasavAsasahassAiM samaUNAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM smuunnaaii| paDhamasamayatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte! ekkaM samayaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte !0 jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM vnnssikaalo| paDhamasamayamaNUseNaM bhaMte! ekkaM samayaM, apaDhamasamayamaNusseNaM bhaMte ! jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM tinni paliovamAiM puThvakoDI puhuttamabbhahiyAI / deve jahA nnegie| siddhe NaM bhaMte ! siddheti kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA ! sAIe / apjjvsie| paDhamasamayaNeraissa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM dasavAsasahassAiM aMtomuhattamabbhahiyAI ukkoseNaM vaNassai kAlo / apaDhamasamayaNeraiyasta NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0 ? jahanneNaM aMtomuhattaM ukoseNaM vaNassai kaalo| paDhamasamayatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA jahanneNaM do khuDDAgAiM bhavaggahaNAiM samaUNAI ukkoseNaM vnnssikaalo| apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaJciraM hoi ? jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM sAgaroMvamasayapuhuta sAiregaM / paDhamasamayamaNUsassa jahA paDhamasamayattirikkhajoNiyassa, apaDhamasamayamaNUsassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaJciraM hoi ? jahanneNaM khaDDAgabhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM vnnssikaalo| paDhamasamayadevassa jahA paDhamasamaya Neraiyassa apaDhamasamayadevassa jahA apaDhamasamaya nneriyss| siddhassa gaMbhaMte!. jIvAbhigamasUtra
Page #1532
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 153 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1519 sAIyassa apajavasiyassa Natthi aMtaraM / eesi NaM bhaMte! paDhamasamaya neraiyANaM paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM paDhamasamaya devANa ya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA paDhamasamayasaNUsA paDhamasamayaNeraDyA asaMkhejaguNA paDhamasamayadevA asaMkhejaguNA paDhamasamayatirikakhajoNiyA asaMkhejaguNA / eesi NaM bhaMte ! apaDhamasamayaneraiyANaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayamaNUsANaM apaDhamasamayadevANa ya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vAtullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA apaDhamasamayamaNUsA apaDhamasamayanesiyA asaMkhejaguNA apaDhamasamayadevA asaMkhejaguNA apaDhamasamaya tirikkhajoNiyA anaMtaguNA / eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaneraiyANaM apaDhamasamayaneraiyANa ya kayare kayarehiMto appA vA jAva visesAhiyA ? goyamA ! savvatthovA paDhamasamayaneraiyA apaDhamasamayaNeraDyA asaMkhejaguNA / eesi NaM bhaMte! paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM- apaDhamasamayatirikkhajoNiyANa ya kayare kayarehiMto appA vA vahuyA vA jAva visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA paDhamasamayatirikkhajoNiyA apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNataguNA | maNuyadeva appAbahuyaM jahA NeraiyANaM / eesi NaM bhaMte! paDhamasamayaneraiyANaM paDhamasamayatirikakhajoNiyANaM paDhamasamayamaNUsANaM paDhamasamayadebANaM apaDhamasamayaneraiyANaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayamaNUsANaM apaDhamasamayadevANaM siddhANaya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA paDhamasamayamaNUsA apaDhamasamayamaNUsA jIvAbhigamasUtra
Page #1533
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1520 jIvAbhigamasUtre asaMkhejaguNA paDhamasamayaneraiyA asaMkhejaguNA paDhamasamayadevA asaMkhejaguNA paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejaguNA apaDhamasamayaneraiyA asaMkhejaguNA apaDhamasamayadevA asaMkhejaguNA siddhA aNaMtaguNA apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNaMtaguNA / se taM navavihA savvajIvA pannattA // sU0153 // chAyA-athavA navavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH, tadyathA-prathamasamayanairayikA, aprathamasamayanairayikAH, prathamasamayatiryagyonikAH aprathamasamayatiryagyonikAH, prathamasamayamanuSyAH aprathamasamayamanuSyAH prathamasamayadevAH aprathamasamayadevAH siddhAzca / prathamasamayanairayikaH khalu bhadanta ! prathamasamayanairayika iti kAlataH kiyaciraM bhavati ? gautama ! ekaM samayam, aprathamasamayanairayikaH khalu bhadanta ! aprathamasamaya nairayika iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi samayonAni utkarSaNa trayastriMzatsAgaropamANi smyonaani| prathamasamayatiryagyonikaH khalu bhadanta ! prathamasamayatiryagyonika iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! ekaM samayam, aprathamasamayatiryagyonikaH khalu bhadanta ! aprathamasamayatiryagyonika iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonam, utkarSeNa vnsptikaalH| prathamasamayamanuSyaH khalu bhadanta ! prathamasamayamanuSya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! ekaM samayama, aprathamasamayamanuSyaH khalu bhadanta ! aprathamasamayamanuSya iti kAlataH kiyaccira bhavati ? gautama ! jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonamutkarSeNa trINi palyopamAni pUrvakoTipRthaktvA'bhyadhikAni / devo yathA nairayikaH / siddhaH khalu bhadanta ! siddha iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! saadiko'pryvsitH| prathamasamayanairayikasya khala bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi-antarmuhUrtA'bhyadhikAni-utkarSeNa vanaspatikAlaH / aprathamasamayanairayikasya khala bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa vanaspatikAlaH / prathamasamayatiryagyonikasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena de kSullake bhavagrahaNe samayone-utkarSeNa vanaspatikAlaH / aprathamasamayatiryagyonikasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena kSullaka bhavagrahaNaM samayAdhikam-utkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam prathamasamayamanuSyasya yathA prathamasamayatiyagyonikasya, aprathamasamayamanuSyasya khallu jIvAbhigamasUtra
Page #1534
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.153 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1521 bhadanta ! antaraM kAlata : kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayAdhikam-utkarSaNa vanaspatikAlaH / prathamasamayadevasya yathA prathamasamayanairayikasya, aprathamasamayadevasya yathA'prathamasamayanairayikasya / siddhasya khallu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ! gautama ! sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram / eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayanairayikANAM-prathamasamayatiryagyonikAnAMprathamasamayamanuSyANAM-prathamasamayadevAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA-bahukA vAtulyA vA-vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH prathamasamayamanuSyAH, prathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH, prathamasamaya devA asaMkhyeyaguNAH, prathamasamayatiryagyonikA asaMkhyeyaguNAH / eteSAM khalu bhadanta ! aprathamasamayanairayikANAm aprathamasamayatiryagyonikAnAm-aprathamasamayamanuSyANAm aprathamasamayadevAnAM katare katarebhyo'lpA vA-bahakA vA-tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama! sarvastokAH apra thamasamayamanuSyAH aprathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH aprathamasamayadevAA asaMkhyeyaguNAH aprathamasamayatiryagyonikAH anantaguNAH / eteSAM khalu bhadanta ! prathama samayanairayikANAm aprathamasamayanairayikANAM ca katare katare'lpAvA-bahukA vA tulyA vA ? vizeSAdhikA vA gautama ! sarvastokAH prathamasamayanairayikAH aprathamasamayanairayikaH asNkhyeygunnaaH| eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayatiryagyonikAnAm, aprathamasamayatiryagyonikAnAM katarekatarebhyo'lpA vA bahukA vA-tulyA vA vizeSAdhikAvA ? gautama ! sarvastokAH prathamasamayatiryagyonikAH aprathamasamayatiryagyonikA anantaguNAH / manuSya-devAlpabahutvaM yathA nairayikANAm / eteSAM khallu bhadanta ! prathamasamayanairayikANAM-prathamasamayatiryagyonikAnA-prathamasamayamanuSyaNAM-prathamasamaya devAnAm-aprathamasamayanairayikANAm-aprathamasamayatiryagyonikAnAm-aprathamasamayamanuSyANAm-aprathamasamayadevAnAM siddhAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA-bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH prathamasamayamanuSyAH, aprathamasamayamanuSyA asaMkhyeyaguNAH, prathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH, prathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH, prathamasamayatiryagyonikA asaMkhyeyaguNAH, aprathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH, aprathamasamaya devA asaMkhyeyaguNAH, siddhA-anantaguNAH, aprathamasamayatiryagyonikA anntgunnaaH| ta ete navavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH sU0 // 153 // ____TIkA-'ahavA nabavihA savvajIvA pannattA taM jahA-paDhamasamayaNeraiyA apaDhamasamayaNeraiyA-paDhamasamayatirikkhajINiyA-apaDhamasamayatirikkhajoNiyApaDhamasamayamaNUsA-apaDhamasamayamaNUsA-paDhamasamayadevA-apaDhamasamayadevA-siddhAya' jI0 191 jIvAbhigamasUtrA
Page #1535
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1522 jIvAbhigamasUtre athavA-prakArAntareNa saMsArA'saMsArabhedabhinnA api sarve navadhA vibhaktAH sarvajIvAH prajJaptA tadyathA-prathamasamayanairayikAH 1 aprathamasamayanairayikAH 2 prathamasamayatiryagyonikAH 3 aprathamasamayatiryagyonikAH 4 prathamasamayamanuSyAH 5 aprathamasamayamanuSyAH 6 prathamasamayadevAH 7 aprathamasamayadevAH 8 siddhAzca 9 / tatra'paDhamasamayaneraiyA NaM bhaMte ? goyamA ! ekaM samayaM' prathamasamayanairayikaH khalu bhadanta ?0 gautama ! ekasamayamAtraM prathamasamayanairayikasya sthitiH, dvitIyAdi samaye tatsthiti svIkAre tu prAthamyadhizeSaNamasamaJjasaM syAt iti 'apaDhamasamaya "ahavA NavavihA savvajIvA paNNattA' ityAdi / TIkArtha-athavA samasta jIva isa taraha se bhI nau prakAra ke kahe gaye haiM-'taM jahA' jaise-'paDhamasamayaNeraDyA apaDhamasamayaNeraiyA paDhamasamayatirikkhajoNiyA apaDhamasamayatirikkhajoNiyA' prathama samayanairayika aprathamasamayanairayika, prathamasamayatiryagyonika, aprathamasamaya tiryagyonika, 'paDhamasamayamaNUsA, apaDhamasamayamaNUsA paDhamasamaya devA, apaDhama samaya devA' prathama samaya manuSya, aprathama samaya manuSya prathama samaya deva aprathama samaya deva aura 'siddhA ya siddha, inakI kAyasthiti kA vicAra-'paDhamasamayaneraiyANaM bhaMte !' he bhadanta ! jo prathama samayavartI nairayika haiM unakI kAyasthiti kA kAla kitane taka kA hotA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! prathama samayavartI nairayika kI kAyasthiti "ekkaM samayaM' eka samaya taka kI hotI hai 'apaDhamasamayaneraiyassa NaM bhaMte ! he bhadanta ! 'ahavA NavavihA savva jIvA paNNattA' tyA TIkArtha--athavA saghaLA jI A rIte paNa nava prakAranA kahevAmAM mAveza cha. 'paDhamasamayaNeraiyA; apaDhamasamayaNeraiyA, paDhamasamayatirikkhajoNiyA apaDhamasamayatirikkhajoNiyA' prathama samaya nai2yi4 maprathamasamaya narayi4, prathama samaya tiya yoni, maprathama samaya tiyayAni4, 'paDhama samaya maNUsA apaDhamasamayamaNUsA paDhamasamayadevA, apaDhamasamayadevA' prathama samaya manuSya, maprathama samaya manuSya prathama sabhaya he maprathama sabhaya he bhane, 'siddhAya' siddha emanI kAyasthitinuM kathana 'paDhamasamayaneraiyANaM bhaMte ! mApana ! prathamasamayamA patamAna nai2. yike che. temanI kAyasthitine kALa keTala kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! prathama samayamAM vartamAna narayikanI yasthiti 'ekkaM samayaM me samaya 5ya-tanI Doya che. 'apaDhamasamayanera / jIvAbhigamasUtra
Page #1536
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.153 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1523 neraiyassa NaM bhaMte !0, jahanneNaM dasavAsasahassAI samaUNAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAi samaUNAI' aprathamasamayanaiyayikasya khalu bhadanta ! * gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi samayonAni prathamasamayena hInAni dazavarSasahasrANi jaghanyA sthitiH / ekasamayahInatA ca prathamasamayena jJAtavyA evaM sarvatrApi jJeyAni / utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi samayonAni / 'paDhamasamayatirikkhajoNiyassa Na bhaMte !0 ekaM samayaM prathamasamayatiryagyonikasya khalu bhadanta 10, bhagavAnAhagautama ! ekaM samayam / 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa0 NaM bhaMte !0, jahanneNaM aprathama samayavartI nairayika kI kAyasthiti kitane kAla taka kI hotI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'jahanneNaM dasavAsasahassAI samaUNAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM samaUNAI' he gautama ! aprathama samayavartI jo nairayika hai unakI kAyasthiti kama se kama to eka samaya hIna 10 hajAra varSa taka kI hotI hai aura adhika se adhika eka samaya hIna tetIsa sAgaropama taka kI hotI hai / isI prakAra se sarvatra samajhanA cAhiye 'paDhamasamayatirikkhajoNie NaM bhaMte !' he bhadanta ! prathama samayavartI tiryagyonika jIvoM kI kAyasthiti kitanI hotI hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! prathama samayavartI tiryagyonika jIva kI kAyasthiti 'ekkaM samayaM' eka samaya kI hotI hai 'apaDhama samaya tirikkhajoNiyassa bhaMte !' he bhadanta ! aprathama samayavartI tiryagyonika jIva kI kAyasthiti kitanI hotI hai ? uttara meM iyassa NaM bhate' De sAvan ! maprathamasamayamA patamAna 2yinI ||ysthiti keTalA kALa paryantanI hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che hai-'jahaNNeNaM dasavAsasaissAI sama UNAI ukkoseNaM tettIsa sAgarovamAiM samaUNAI' 3 gautama ! maprathamasamayavatI 2 naiyi4 cha tabhanI sthiti ochAmAM ochI eka samaya hIna 10 dasa hajAra varSa paryantanI hoya che. ane vadhAremAM vadhAre eka samaya hIna tetrIsa sAgarepama paryantanI hoya che. se prabhArI madhesa sabha7 se. 'paDhamasamayatirikkhajoNieNaM bhate !' bhagavad ! prathama samayAvati tiya genika jIvonI kAyasthitine kALa keTale hoya che. A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! prathama samaya vatI tiya yoni panI Ayasthiti 'ekkaM samayaM' ye samayAnI DAya che. 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa NaM bhate' 3 mAvan ! maprathama samayapati tinika jIvanI kAyasthiti keTalI hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI jIvAbhigamasUtra
Page #1537
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1524 jIvAbhigamasUtre khuDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM- ukoseNaM-vaNassai kAlo' prathamasamayatiryagyonikasya khalu bhadanta !0 gautama ! jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonam-utkarSeNa vanaspatikAlaH / 'paDhamasamayamaNUseNaM bhaMte !0 ekaM samayaM prathamasamayamanuSyasya khalu bhadanta !0 prathamasamayamanuSya iti kAlataH kiyaciraM bhavati ? bhagavAnAha-gautama ! eka samayaM sthitiH 'apaDhamasamayayaNaseNaM bhaMte 10' aprathamasamayamanuSyasya khalu bhadanta ! aprathamasamayamanuSya iti kAlataH kiyacciraM bhavatIti praznaH ? bhagavAnAha-gautama ! 'jahanneNaM khuDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM' jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM smyonm| 'ukkoseNaM tinni paliovamAiMpuvakoDi puhuttamambhahiyAI' utkarSaNa palyopamAni pUrvakoTi pRthaktvA'bhyadhikAni-iti / 'deve jahA Neraie' devo prabhu kahate haiM-'jaha. khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM vaNassai kAlo' he gautama ! aprathamasamayavartI tiryagyonika jIva kI kAyasthiti kama se kama kSudra bhavagrahaNa rUpa hotI hai aura adhika se adhika vanaspati kAla pramANa ananta kAla kI hotI hai 'paDhamasamaya maNusse NaM bhaMte' he bhadanta ! prathama samayavartI manuSya kI kAyasthiti kitanI hotI hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'ekkaM samayaM' he gautama ! prathamasamayavartI manuSya kI kAyasthiti eka samaya kI hotI hai 'apaDhama samaya maNusse NaM bhaMte ! he bhadanta ! aprathama samayavartI manuSya kI kAyasthiti kitanI hotI hai ? he gautama ! aprathama samayavatA manuSya kI kAyasthiti-'jaha khuDDAgaM bhavagahaNaM samaUNaM' jaghanya se eka samaya kama kSudra bhavagrahaNa rUpa hotI hai aura 'ukkoseNaM tinni paliovamAI puvvakoDi puhuttamabhahiyAI' utkRSTa se vaha pUrvakoTi pRthaktva adhika cha 'jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM vaNassai kAlo' gautama ! aprathama samayavatI tiryanika jI ochAmAM ochA zudra bhava grahaNarUpa hoya che ane vadhAremAM vadhAre vanaspatikALa pramANa arthAt anaMta kALa amAya DAya che. 'paDhamasamayamaNUseNaM bhaMte !' sAvan ! prathama samayavatI manuSyanI kAyasthiti keTalI hoya che? A praznanA uttaramAM prabhutrI kahe che ke ekka samayaM' 3 gotama prathamasamayavatI manuSyanI ayasthiti me samayanI DAya che. 'apaDhamasamayamaNUseNaM bhaMte ! 'mApana prathamasamayavatI bhanudhyanI kAyasthiti keTalI hoya che ? he gautama ! aprathama samayavatI manuSyanI kAya sthiti 'jahaNNeNaM khuDUDAgaM bhavaggahaNa samaUNaM' dhanyathI se samaya meM kSudra ma aDa 35 DAya che. mane 'ukoseNaM tinni paliovamAiM puvvakoDipuhuttamabhahiyAI' thI te pUrva ra pRtha5.1 adhie pakSyApabhanI DAya cha. 'deve jahA gairaie' vAnI sthiti nayionI sthiti pramANe jIvAbhigamasUtra
Page #1538
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU.153 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1525 yathA nairayikaH prathamasamayadevaH ekaM samayaM yAvat sthitimAn kAlataH - aprathamasamaya devaH : kAlataH kiyacciraM bhavatIti prazne bhagavAnAha - gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi samayonAni ukarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi samayonAni iti / 'siddhe NaM bhaMte ! 0 ' siddhaH khalu bhadanta ! ' siddhe ti kAlao kevacciraM hoI' siddha iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? bhagavAnAha - gautama ! 'sAIe apajjavasie' sAdikosparyavasitaH aparyavasitatvAdevA'sya sthiteH kAlataH pramANaM kiyacciramiti zaGkA'panunnA / prathamasamayanArakAdInAmantaraM darzayitumAha - 'paDhamasamaya Neraiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ?' prathamasamayanairayikasya khalu kAlato'ntaraM kiyacciraM bhadanta ! bhagavAnAha - 'goyamA ! jahanneNaM dasavAsa saharasAi aMtomuhuttamambhahiyAI' gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANyantarmuhUrtA'bhyadhikAni, 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' utkarSeNa vanaspatikAlaH, sa ca prAguktaH katidhA / 'apaDhamasamayaneraiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' aprathamasamaya tIna palyopama kI hotI hai 'deve jahA Neraie' devoM kI kAryasthiti nairayikoM jaisI hotI haiM 'siddheNaM bhaMte! siddhetti kAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! siddha kI kAryasthiti kitanI hotI hai ? he gautama ! siddha kI kAyasthiti 'sAdIe apajjabasie' sAdi aparyavasita hotI hai 'padamasamaya neraiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! prathama samayavatIM nairayika kA antara kAla kI apekSA kitanA hotA hai ? he gautama! 'jahaNNeNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttamambhahiyAI' prathama samayavartI nairayika kA antara jaghanya se to eka antamuhUrta adhika 10 hajAra varSa kA hotA hai aura 'ukkoseNaM vaNassas kAlo' utkRSTa ke vanaspati kAla pramANa ananta kAla kA hotA hai / che. 'siddhe NaM bhate siddhetti kAlao kevacciraM hoI' he gautama ! siddhanI kAyasthiti keTalI hAya che ? he gautama ! siddhonI kAyasthiti 'sAdIe apajjavasie' sAhi mayaryavasita hoya che. 'paDhamasamayaneraiyassa Na' bhate ! aMtaraM kAlao' he bhagavan ! prathama sabhayavartI nairayiunu ma Mtara AjU nI apekSAthI keTaluM hoya che ? he gautama ! prathama samayavatI naiyikanu' a Mtara 'jahaNNeNaM dasavAsa sahassAI aMtomuhuttamavbhahiyAI' naiyikanuM aMtara jaghanyathI te eka aMtarmuhUta vadhAre dasa hajAra varSanuM hoya che bhane 'ukkoseNa' vaNassaikAlo' utsRSTathI vanaspatikSaNa prabhANu anaMta prathama samaya vartI jIvAbhigamasUtra
Page #1539
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1526 jIvAbhigamasUtre nairayikasya khalu bhadanta kAlataH kiyacciraM bhavatyantaram ? gautama ! 'jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM vaNassaikAlo' jaghanyotkarSAbhyAmantarmuhUrta vanaspatikAlazca / 'paDhamasamaya tirikkhajoNiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao 0 ' prathamasamayatiryagyonikasya khalu bhadantA'ntaraM kAlataH ?, bhagavAnAha - gautama ! ' jahanneNaM do khuDDAgAIM bhavaggahaNAI samaUNAI' jaghanyena dve kSullake bhavagrahaNe samayone samayaikahIna bhavadvayagrahaNamityarthaH / 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' utkarSato vanaspatikAlo vijJeyaH / 'apaDhamasamaya tirikkhajoNiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao' aprathama 'apaDhamasamayaNeraiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! aprathamasamayavartI nairayika kA antara kAla kI apekSA kitanA hotA hai ? he gautama ! aprathamasamayavartI nairayika kA antara 'jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' jaghanya se eka anta muhUrtta kA hotA hai aura utkRSTa se vaha vanaspatikAla pramANa ananta kAla kA hotA hai 'paDhamasamayatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! prathama samayavartI tiryagyonika jIva kA antara kAla kI apekSA kitanA hotA hai ? he gautama ! prathama samayavartI tiryagyonika jIva kA antara 'jahaNaNeNaM do khuDDAgAIM bhavaggahaNAI samaUNAI' jaghanya se eka samaya kama do kSudrabhava grahaNa rUpa hotA hai aura 'ukkoseNaM vaNaSphaikAlo' utkRSTa se vaha vanaspatikAla pramANa anantakAla kA hotA hai 'apaDhamasamaya tirikkha joNiyassa NaM maMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! aprathama Ajanu' hoya che ? 'apaDhamasamayaNeraiyassa NaM bharate ! aMtara kAlao kevaccira' hoi he bhagavan aprathamasamayavatI naiyikanuM aMtara kALanI apekSAthI keTalu hoya che ? he gautama! a prathama sabhayavartI nairayiunu tara 'jahaNNe Na N atomuhuttaM ukkoseNa vaNassai kAlo' 4dhanyathI to aMtarbhutanuM hoya che, bhane utkRSTathI vanaspati Aja pramANu anaMtaajanu' hoya che. 'paDhamasamayatirikkhajoNiyassa jaM bhate ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' De lagavan ! prathamasabhayavartI tiryagyoni jIvanu aMtara kALanI apekSAthI keTalu hAya che? he gautama ! prathama samayavatI tiryagyoni lavanumaMtara 'jahaNeNa' do khuDDAgAIM bhavaggahaNAIM samaUNAI' dhanyathI ye sabhaya ubha me kSudrabhava grahaNa 35 hoya che bhane 'ukkoseNa vaNassai kAlo' utsRSTathI te vanaspati DAsa pramANu anaMtabhajanu' hoya che. 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa NaM bhate ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' he bhagavan ! prathabhasamaya jIvAbhigamasUtra
Page #1540
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.153 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1527 samayatiryagyonikasya khalu bhadanta ! antaraM kiyacciram ? bhagavAnAha-gautama ! 'jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM' jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM sayAdhikam / 'ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAirege' utkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / 'paDhamasamayamaNUsassa jahA paDhamasamayatirikkhajoNiyassa' prathamasamaya vizeSaNavato manuSyasya-tiryagyonikasya sAmyAt dve kSullake bhavagrahaNe samayone jaghanyenotkarSato vanaspatikAlaM yAvadantaraM jJeyam / 'apaDhamasamayamaNUsassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0 ?' aprathamasamayamanuSyasya khalu bhadanta ! kAlataH kiyaccira mantaram ? bhagavAnAha-gautama ! 'jahanneNaM khuDAgaM bhavaggahaNa samayAhiyaM jaghanyena samayavartI tiryagyonika jIva kA antara kAla kI apekSA kitanA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM he gautama ! aprathama samayavartI tiryagyonika jIva kA antara kAla kI apekSA 'jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM' kama se kama eka samaya adhika kSudra bhavagrahaNa rUpa hotA hai aura adhika se adhika kucha adhika sAgaropamazatapRthaktva rUpa hotA hai| 'paDhamasamaya maNU sassa jahA paDhamasamayatirikkhajoNiyassa' prathama samayavartI manuSya kA kAla kI apekSA antara jaghanya se eka samaya kama do kSullaka bhava grahaNa rUpa hotA hai aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa ananta kAla kA hotA hai / 'apaDhamasamayamaNUsassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao' he bhadanta ! aprathamasamayavartI manuSya kA antara kAla kI apekSA kitanA hotA hai ? he gautama ! aprathamasamayavartI manuSya kA antara vati tiryanika jIvanuM aMtara kALanI apekSAthI keTaluM hoya che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama! aprathama samayavatI tiryaninu mata2 janA apekSAthI 'jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiye ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAirega' mAchAmA ch| 4 samaya padhAre kSudrabhava grahaNa rUpa hoya che. ane vadhAremAM vadhAre kaMIka vadhAre sAgaropama zata pRthatva 35 DAyache. 'paDhasamayamaNUsassa jahA paDhamasamayatirikkhajoNiyassa' prathama samayavatI manuSyanuM aMtara kALanI apekSAthI jaghanyathI eka samaya ochA be muddabhava grahaNa rUpa hoya che. ane utkRSTathI vanaspatikALa pramANa manAta nu DAya che. 'apaDhamasamayamaNUsassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' lagavan maprathamasamayapati manuSyanu mata2 janI apekSAthI keTaluM hoya che? he gautama! aprathamasamayanati manuSyanuM aMtara kALanI apekSAthI 'jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavagahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' 45 jIvAbhigamasUtra
Page #1541
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1528 jIvAbhigamasUtra kSullakaM bhavagrahaNaM samayAdhikam, 'ukkoseNaM vaNassaikAlo' utkarSato vanaspatikAlaH / 'paDhamasamayadevassa jahA paDhamasamayaneraiyassa' prathamasamayadevasya yathA''ste prathamasamayanairayikasya, jaghanyena dazavarSasahasrANyantarmuhUrtAbhyadhikAni utkarpato vanaspatikAlaM yAvadantaraM bhavatIti / 'apaDhamasamayadevassa jahA apaDhamasamaya neraiyassa' aprathamasamayadevasya yathA'prathamasamayanairayikasya jaghanyenAntarmuhUtamutkarSeNa vanaspatikAlaM yAvadantaram / 'siddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' siddhasya khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciramantaram ? bhagavAnAhagautama ! sAIyassa aSajavasiyassa patthi aMtaraM' siddhasya sAdikasyA'paryavasikAla kI apekSA 'jahaNNeNaM khuDDAgaMbhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' jaghanya se eka samaya adhika kSudra bhavagrahaNa rUpa hotA hai utkRSTa se banaspatikAla pramANa anantakAla kA hotA hai 'paDhamasamayadevassa jahA paDhamasamayaneraiyassa' prathamasamayavartA deva kA antara kAla kI apekSA jaghanya se eka antarmuhUrta adhika 10 hajAra varSa kA hotA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa anantakAla kA hotA hai / tathA-'apaDhamasamaya devassa jahA apaDhamasamayaneraiyassa' aprathamasamayavartI nairayika ke antara kI taraha aprathamasamayavartI deva kA kAla kI apekSA antara hotA hai tathA ca aprathamasamayavartI deva kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa ananta kAla kA hotA hai 'siddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' he bhadanta ! siddha kA antara kAla kI apekSA kitanA hotA hai ? he gautama ? siddha sAdi aparyavasita hote nyathI to eka samaya vadhAre kSudrabhava grahaNa rUpa hoya che. ane utkRSTathI vanaspati pramANa mAnatAnu DAya che. 'paDhasasamayadevassa jahA paDhamasamaya nera iyassa' prathama samayapati hevanu mAta2 4AnI apekSAthI 45nyathI se aMtarmuhUrta vadhAre 10 dasa hajAra varSanuM hoya che ane utkRSTathI vanaspati // pramANa mAnata na DAya che. tayA 'apaDhamasamayadevassa jahA apaDhamasamaya neraiyassa' prathama samayavatI nai2yiDInA mata2nAthana pramANe maprathama samayavatI devenuM aMtara kALanI apekSAthI hoya che. te A pramANe-aprathama samayavatI devenuM aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM hoya che. ane Benii vana25ti prabhAra manAta nuhoya che. 'siddhANaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI'he bhagavan ! siddhonu mata2 janI apekSAthI keTaluM hoya che? he gautama ! siddha sAdi aparyavasita hoya che. tethI eka jIvAbhigamasUtra
Page #1542
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.153 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1529 tasya nAstyantaram aparyavasitatvAt / samprati prathamasamayakAnAmalpabahutvaM darzayati 'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaneraiyANaM paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM-paDhamasamayamaNUsANaM-paDhamasamayadevANa ya kayarekayarehito0' eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayanairayika 1 tiryagyonika 2 manuSyANAM prathamasamaya devAnAJca katarekatarebhyaH ? 'goyamA ! savvatthovA paDhamahaiM ataH eka bAra siddha ho jAne para phira vaha siddha avasthA chUTatI nahIM haiM isaliye yahAM antara nahIM AtA hai eka bAra eka avasthA ke prApta ho jAne para aura usake chUTa jAne para punaH usI avasthA ko prApta karane meM jo kAla kA vyavadhAna hotA hai usI kA nAma antara hai aisI antarasthiti siddhoM meM nahIM hotI hai yahI vAta 'siddhassa sAdIyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' isa sUtra pATha dvArA prakaTa kI gaI hai| ___ inake alpabahutva kA vicAra-yahAM yaha cAra prakAra kA kahA gayA hai prathama prakAra kA alpabahutva isa prakAra se hai 'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamaya neraiyANaM paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM, paDhamasamaya maNUsANaM paDhamasamaya devANa ya kayare kayarehito 2' he bhadanta ! ina prathama samayavartI nairayikoM ke prathama samayavatA tiryaJcoM ke, prathama samaya vartI manuSyoM ke, aura prathama samayavartI devoM ke bIca meM kauna kisakI apekSA alpa haiM kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kisakI apekSA tulya haiM ? aura kauna kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara vAra siddha thayA pachI te siddha avasthA chUTI jatI nathI. tethI te avasthAmAM aMtara hetuM nathI. eka vakhata eka avasthA prApta thayA pachI te chUTI jAya tyAre pharIthI te avasthA prApta karavAmAM je kALanuM vyavadhAna hoya che tenuM nAma aMtara kahevAmAM Avela che. e pramANenI sthiti aMtaranI siddhomAM hotI nathI. se pAta 'siddhassa sAdIyassa apajjavasiyassa natthi aMtaraM' yA sUtrapATha dvArA pragaTa karavAmAM Avela che. temanA alpa bahatvanuM kathana- ahIyAM temanuM a5 bahatva cAra prakAranuM kahevAmAM Avela che. te 4ii prathama prA2nu 2065 mAtra 2pramANe cha.-'eeesiNaM bhaMte paDhamasamaya neraiyANa paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM, paDhamasamayamaNUsANaM paDhamasamayadevANa ya kayare kayare hito' bhagavan 2mA prathama samayati naiyiAmA prathama samaya vati tiryamAM, prathama samayAvati manuSyamAM, ane prathama samayAvati devAmAM keNu kenA karatAM alpa che? ke kenA karatAM vadhAre che? ke kenI baro jI0 192 jIvAbhigamasUtra
Page #1543
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1530 jIvAbhigamasUtre samayamaNussA' gautama ! sarvastokAH prathamasamayamanuSyAH, 'paDhamasamayaNeraiyA asaMkhejjaguNA' prathamasamayanairayikAH prathamasamayamanuSyebhyo'saMkhyeyaguNA'dhikAH, 'paDhamasamayadevA asaMkhejaguNA' ebhyaH prathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH, 'paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejaguNA' prathamasamayatiryagyonikAH pUrvebhyo'saMkhyeyaguNA adhikAH (prthmmlpbhulm)| athA'prathamasamayasthAnamAha-dvitIyametat'eesiNaM bhaMte ! apaDhamasamayaneraiyANaM-apaDhamasamayatirikkhajoNiyANa-apaDhamasamayamaNUsANaM-apaDhamasamayadevANa ya kayare kayarehito0' eteSAM khalu bhadanta ! aprathamasamayakAnAM nairayika-tiryagyonika-manuSyANAM devAnAM ca katare katarebhyaH' meM prabhu kahate hai-'goyamA ! savvatthovA paDhamasamaya maNUsA' he gautama ! prathama samayavartI jo manuSya haiM ve sabase kama haiM / inakI apekSA jo 'paDhamasamayaNeraiyA' prathama samayavartI nairayika haiM ve 'asaMkhejjaguNA' asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA 'paDhamasamaya devA asaMkheja guNA' prathamasamayavartI jo deva haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA jo 'paDhamasamaya tirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' prathama samaya vartI tiryagyonika jIva hai ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| dvitIya prakAra kA alpabahutva isa prakAra se hai 'eesi NaM apaDhamasamayaNeraiyANaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayamaNussANaM apaDhamasamayadevANa ya kayare kayarehiMto0 2' he bhadanta ! ina aprathamasamayavartI nairayikoM ke aprathamasamayavartI tiryagyonikoM ke, aprathamasamayavartI manuSyoM ke aura aprathama samayavartI devoM ke bIca meM kauna kinakI apekSA alpa haiM bara che? ane keNa kenA karatAM vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha OM 'goyamA savvatthovA paDhamasamayamaNUsA' gautama prathama samayabati 2 manuSya cha terA sauthI maach| cha. tamanA 42i 2 'paDhamasamayaneraiyA' prathama samayapati nryi| cha teso 'asaMkhejjaguNA' asaNyAta! vadhAre cha. ten| 42tai 'paDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA' prathamasamayapati ra heve| cha teso asabhyAtA dhAre che. tenA 42tA ko 'paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejaguNA' 24prathama samayapati tiya-yoni 01 cha. te masabhyAtA dhAre cha. bIjA prakAranuM alpa bahutva A pramANe che. 'eesi NaM apaDhamasamayaNeraiyANaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayamaNUsANa apaDhamasamayadevANa ya kayare kayarehito.' 3 lAvan / aprathamasamayevatI narayikamAM aprathama samayavatI tiryAnikemAM aprathama jIvAbhigamasUtra
Page #1544
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.153 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1531 bhagavAnAha-'goyamA ! savvatthovA apaDhamasamayamaNUsA' sarvastokA alpA-apratha masamayamanuSyAH 'apaDhamasamayaNeraiyA asaMkhejaguNA apaDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNaMtaguNA' pUrvapUrvebhyaH kramazaH pare pare'prathamasamayanairayikAH aprathamasamayadevAH asaMkhyeyaguNA bhavanti / tato'pi aprathamasamayatiryagyonikA anantaguNA bhavanti ! atha tRtIyamalpabahutvam-'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaneraiyANaM-apaDhamasamayaneraiyANa ya kayare kayarehito.' eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayanairayikANAmaprathamasamayanairayikANAM ca katare kauna kisakI apekSA bahuta haiM ? kauna kisake barAbara haiM ? aura kauna kisakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! savvatthovA apaDhamasamayamaNUsA' he gautama ! saba se kama aprathamasamayavartI manuSya haiN| inakI apekSA 'apaDhamasamayaNeraDyA asaMkhejjaguNA' jo aprathamasamayavartI nairayika haiM ve asaMkhyAtaguNe adhika haiM / inakI apekSA 'apaDhama samaya devA asaMkhejjaguNA' jo aprathama samayavatA deva haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA jo 'apaDhama samayatirikkhajoNiyA aNaMtaguNA0' aprathama samayavartI tiryagyonika jIva haiM ve anantaguNeM adhika haiN| tRtIya prakAra kA alpabahutva isa prakAra se hai-'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamaya. neraiyANaM apaDhamasamayaNerai0 ya kayare0 2' he bhadanta ! ina prathama samayavartI nairayikoM ke aura aprathama samayavartI nairayikoM ke bIca meM kauna kisakI apekSA alpAdi vizeSaNoM vAle haiM ? isake uttara samayavatI manuSyamAM ane aprathamasamayavatI devAmAM keNa kenA karatAM alpa che? koNa kenA karatAM vadhAre che? keNa kenI barAbara che? ane keNa kenA karatAM vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI gautamasvAmIne 4 cha -goyamA savvatthovA aSaDhamasamayamaNUsa' gautama sauthI maach| maprathama sabhayatI manuSya che. tenA 42di 'apaDhamasamayaneraiyA asaMkhejjaguNA' je aprathamasamayavatI narayika che teo asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA 42di 'apaDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA' 25prathamasabhayatI che te masabhyAta padhAre cha. tenA 42di re 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNata " aprathama samayavatI tiryaMgyanika jIva che, teo anaMtagaNA vadhAre che. trIjA prakAranuM apa bahuta A pramANe che. 'eesi Na bhate paDhamasamaya0 neraiyANa apaDhamasamayaneraiyANa kayare kayare' he bhagavana A prathamasamayavatI nirayika ane aprathamasamayavatI nera jIvAbhigamasUtra
Page #1545
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1532 jIvAbhigamasUtre katarebhyo'lpA vA0 ? 'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayaNeraiyA-apaDhamasamayaNeraiyA asaMkhejaguNA' gautama ! sarvastokAH prathamasamayanairayikAH, aprathamasamaya nairayikA asNkhyeygunnaadhikaaH| tathA 'eesiNaM bhaMte ! paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM-apaDhamasamayatirikkhajoNiyANa ya kayare kayarehito0' eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayatiryagyonikAnAmaprathamasamayatiryagyonikAnAM ca katare katarebhyo'lpA vA0' bhagavAnAha-'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayatirikkhajoNiyAapaDhamasamayatirikkhajoNiyA' gautama ! sarvebhyaH stokAH prathamasamayatiryagyonikAH aprathamasamayatiryagyonikAstu 'aNaMtaguNA' anantaguNAdhikAH saMprati caturthA'lpabahutvam-'maNuyadeva-appAbahuyaM jahA neraiyANaM' manuSya devAlpabahutvaM yathA nairayimeM prabhu kahate haiM-he gautama ! inake bIca meM saba se kama prathama samaya vartI nairayika haiM aura inakI apekSA jo aprathama samayavartI nairayika haiM ve asaMkhyAtaguNe adhika haiM isI taraha se prathama samayavartI jo tiryagyonika jIva haiM ve sabase kama haiM aura inakI apekSA jo aprathama samayavartI tiryagyonika jIva haiM ve anantaguNeM adhika haiN| prathama samaya vartI manuSya saba se kama haiM aura inakI apekSA jo aprathama samayavartI manuSya haiM ve asaMkhyAtaguNe adhika haiM isI prakAra se prathamasamayavartI jo deva haiM ve prathama samayavartI deviyoM kI apekSA kama haiM aura inakI apekSA aprathama samayavartI jo deva haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| caturtha prakAra kA alpavahatva isa prakAra se hai-'etesi NaM bhate ! yikomAM kaNa kenA karatAM alpa che? ane keNa kenI barobara che? koNa kenAthI vadhAre che? ane keNa kenAthI vizeSAdhika che. A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! A badhAmAM sauthI ochA prathama samayavatI narayike che. ane tenA karatAM aprathama samaya vatI narayike che, teo asaMkhyAta gaNuM vadhAre che. e ja pramANe prathama samayavatI je tiryanika jIve che. teo sauthI ochA che. ane tenA karatAM je aprathamavata tiyanika jIva che teo anaMtagaNuM vadhAre che. prathama samayavata manuSya sauthI ochA che. ane tenA karatAM aprathamasamayavata je manuSya che teo asaMkhyAtagaNa vadhAre che. e ja pramANe prathama samayavatI je de che teo aprathamasamaya vatI deviyenA karatA a85 che. ane tenA karatAM paNa aprathama samayavatI je deve che teo asaMkhyAtagaNA vadhAre che. cothA prakAranuM a5 bahatva A pramANe che.'eesi NaM bhate paDhamasamayaneraiyANaM paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM paDhamasamaya jIvAbhigamasUtrA
Page #1546
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.153 jIvAnAM navavidhatvanirUpaNam 1533 kANAm prathamA'prathamamanuSyANAM prathamAH stokAH aprathame'saMkhyeyaguNAdhikA yathA manuSyA devA api jnyeyaaH| samprati-prathamasamayanairayikAdArabhya siddhAntAnAmalpabahutvam-'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaneraiyANaM-paDhamasamayatirikkhajoNiyANaMpaDhamasamayamaNUsANaM paDhamasamayadevANaM, apaDhamasamayaneraiyANaM-apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM-apaDhamasamayadevANaM-siddhANa ya kayarekayarehito appA vA jAva visesAhiyA' prathamasamayakAnAM nairayika-tiryagyonika-manuSya devAnAm, aprathamasamayakAnAmapyeteSAM khalu bhadanta ! siddhAnAM ca katarekatarebhyo'lpAvA yAvadvizeSAdhikA veti praznaH ? bhagavAnAha-'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayamaNussA apaDhamasamayamaNussA asaMkhejaguNA-paDhamasamayaneraiyA asaMkhyeyaguNA- paDhamapaDhamasamaya Nerai0 paDhamasa0 tirikkhAjoNiyANaM paDhamasamaya maNUsANaM paDhamasamaya devANaM apaDhama samayaneraiyANaM apaDhamasamaya tirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayamaNUsANaM apaDhamasamaya devANaM siddhANa ya kayare0 ?' he bhadanta ! ina prathama samayavartI nairayikoM ke, prathama samayavartI tiryazcoM ke, prathama samayavartI manuSyoM ke, prathama samayavartI devoM ke, aprathama samayavartI nairayikoM ke aprathama samayavartI tiryaJcoM ke, aprathama samayavartI manuSyoM ke, aprathama samayavartI devoM ke aura siddhoM ke bIca meM kauna jIva kina jIvoM kI apekSA alpa haiM ? kauna jIva kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayamaNUsA' he gautama ! saba se kama prathama samayavartI manuSya haiM inakI apekSA 'apaDhamasama0 maNUsA asaM.' maNasANaM paDhamasamayadevANaM apaDhamasamayaNeraiyANa apaDhamasamaya tirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayamaNUsANaM apaDhamasamayadevANaM siddhANaya kayarekayare0' hai sAvana A prathama samayavatI nairayikamAM prathama samayavatI tiyAmAM prathama samaya vatI manuSyamAM, prathama samayavatI devamAM, aprathama samayavatI narayikamAM aprathama samayavati tiryaMcamAM aprathama samayavata manuSyamAM, aprathamasamaya vatI devAmAM ane siddhomAM kyA ja kayA jIvonA karatAM a85 che ? kayA kyA karatAM vadhAre che. keNa kenI barobara che? ane keNa jonAthI vizeSAdhita cha ? 20 praznanA uttaramA prabhuzrI 4 cha -'goyamA ! savvatthovA paDhamasamaya maNUsA' gautama ! sauthI moch| prathama samayayatA manuSya cha, ten| 420i 'apaDhamasamaya maNUsa asaM0 2maprathama samayavatI manuSya jIvAbhigamasUtra
Page #1547
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1534 jIvAbhigamasUtre samayadevA asaM khejjaguNA paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' gautama ! sarvastokAH prathamasamayamanuSyAH aprathamasamayamanuSyA asaMkhyeyaguNAH ebhyaH prathamasamaya devAH ebhyaH prathamasamayatiryagyonikAH kramazo'saMkhyeyaguNAH 'apadamasamaya NeraiyA asaMkhejjaguNA apaDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA siddhA anaMtaguNA' ebhyo'prathamanairayikA ebhyo'prathamadevA asaMkhyeyaguNAH siddhA anantaguNAH siddhAnAmanantatvAt / 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyA anaMtaguNA' siddhA'pekSayA'prathama samaya tiryagyonikA anantaguNAH, tiryagyonikeSu vanaspatInAmapi samAvezAt - teSAM cA'nantA'nantatvAt iti alpabahutvam / upasaMharannAha - 'se taM navavihA savvajIvA' ta ete navavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH || sU0 153 // aprathama samayavartI manuSya asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA 'paDhamasamaya neraiyA asaMkhejjaguNA' prathama samayavatA nairayika asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'paDhamasamaya devA asaMkhejjaguNA' prathama samayavartI deva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'padama samaya tirikkhajoNi0 asaM0' prathama samayavartI tiryagyonika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'apaDhama nera0 asaMkhe0' aprathama samavartI nairayika asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'apaDhamasama0 devA asaMkhe0 ' aprathama samayavartI deva asaMkhyAta guNeM adhika haiN| inakI apekSA 'siddhA anaM0 siddha anantaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'apaDhama samaya tirikkhajoNiyA anaMtaguNA' aprathama samayavartI tiryagyonika jIva anantaguNeM adhika haiN| 'settaM navavihA sajIvA' isa prakAra se ye nau prakAra ke sarvajIva kahe gaye hai // 153 // " asaMkhyAtagaNA vadhAre che. tenA uratAM 'paDhamasamayaneraiyA asaMkhejjaguNA' prathama sabhayavatI nairyi| asabhyAtA vadhAre che. tenA uratAM 'paDhamasamaya devA asaMkhejaguNA' prathama sabhayavatI devA asabhyAtA vadhAre che. tenA ratAM 'paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' prathama sabhayavartI tiryagyoniH bhava asa MkhyAtagaNA vadhAre che tenA 42ta 'apaDhama samayaneraiyA asaMkhejjaguNA' ma prathama sabhayavatI nairyi| asabhyAtA vadhAre che. tenA 12tA 'apama samaya devA asaMkhejjaguNA' aprathama sabhayavartI devo asabhyAtA vadhAre che tenA 42tAM 'siddhA anaMtaguNA' siddho anaMtagA che tenAztA 'apaDhama samaya tirikkhajoNiyA aNataguNA' prathama sabhayavartI tiryagyoni vo anaMtazaya padhAre che. 'se ttaM navavihA savvajIvA' yApramANe nava prAranA sarva va kahevAmAM Avela che. aa sU. 153 5 jIvAbhigamasUtra
Page #1548
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.154 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1535 atha dazavidhAn jIvAn Aha mUlam-tattha NaM je te evamAhaMsu dasavihA savvajIvA pannatA teNaM evamAhaMsu taM jahA puDhavIkAiyA AukAiyA teukAiyA vAukAiyA vaNassaikAiyA beiMdiyA teiMdiyA cauriMdiyA paMciMdiyA aNidiyA / puDhavIkAieNaM bhaMte ! puDhavIkAiyatti kAlao kevaciraM hoi ? goyamA! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM asaMkhejjAo uslappiNI osaSpiNIo kAlao khettao asaMkhejjA loyA / evaM Au teu vaaukaaie| vaNassaikAieNaM bhaMte! vaNassaikAiyatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vnnssikaalo| beiMdie NaMbhaMta! jahannaNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM saMkhejjaM kaalN| evaM teiMdie vi cauridie vi paMcidie NaM bhaMte! goyamA ! jahanneNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAiregaM / aNidie NaM bhaMte ! sAIe apjjvsie| puDhavIkAiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukko seNaM vaNassaikAlo evaM AukAiyassa teukAiyassa vAukA iyassa / vaNassaikAiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA ! jAgeva puDhavIkAiyassa saMciTaNA / biyatiyaH cauridiyapaMciMdiyANaM eesiM cauNhaMpi aMtaraM jahanne aMto. muhattaM ukkoseNaM vnnssikaalo| aNidiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! sAIyassa apajjavasiyassa Natthi aNtrN| eesiNaM bhaMte ! puDhavIkAiyANaM AukAiyANaM teukAiyANaM vAukAiyANaM vaNassaikAiyANaM beiMdiyANaM teiMdiyANaM cauridiyANaM paMciMdiyANaM aNidiyANa ya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA? goyamA! jIvAbhigamasUtra
Page #1549
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1536 jIvAbhigamasUtre savvatthovA paMcidiyA cauridiyA visesAhiyA teiMdiyA visesAhiyA beiMdiyA visesAhiyA teukAiyA asaMkhejjaguNA puDhavIkAiyA visesAhiyA AukAiyA visesAhiyA vAukAiyA visesAhiyA aNidiyA aNaMtaguNA vaNassaikAiyA annNtgunnaa| ti // sU0 154 // chAyA-tatra khalu ye te evamuktavanto dazavidhAH sarvajIvAH prajJaptAsta evamuktavantaH taghathA-pRthivIkAyikAH apkAyikAH tejaskAyikAH vAyukAyikAH vanaspatikAyikAH dvIndriyAH trIndriyAH caturindriyAH paJcendriyAH anindriyAH / pRthivIkAyikaH khalu bhadanta ! pRthivIkAyika iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenA'ntarmuhUrtanmutkarSeNA'saMkhyeyaM kAlam-asaMkhyeyA utsarpiNyavasarpiNyaHkAlataH, kSetrato'saMkhyeyA lokaaH| evmptejovaayukaayikH| vanaspatikAyikA khalu bhadanta !0 gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa vanaspatikAlaH / dvIndriyaH khalu bhadanta !0 jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa saMkhyeyakAlam / evaM-trIndriyo'pi, caturindriyo'pi, paJcendriyaH khalu bhadanta !0, gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkapeNa sAgaropamasahasraM sAtirekam / anindriyaH khalu bhadanta !0 anindriya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! sAdiko'paryavasitaH / pRthivIkAyikasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyenAntamuhUrtanmukarSeNa vnsptikaalH| evamapkAyikasya-tejaskAyikasya--vAyukAyikasya vanaspatikAyikasya khalu bhadanta ! antara kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! yaiva pRthivIkAyikasya saMciTaNA, dvi tri caturindriya paJcendriyANAmeteSAM caturNAmapi antaraM jaghanyenA'ntarmuhUrtam-utkarSeNa vanaspatikAlaH / anindriyasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyaciraM bhavati ? gautama ! sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram / eteSAM khalu bhadanta ! pRthivIkAyikAnAmapkAyikAnAM tejaskAyikAnAM vAyukAyikAnAM vanaspatikAyikAnAM dvIndriyANAM trIndriyANAM caturindriyANAM paJcendriyANAmanindriyANAM ca katare katarebhyo'lpA vA-bahukA vA-tulyA vA-vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH paJcendriyAH caturindriyA vizeSAdhikAH trIndriyA vizeSAdhikAH dvIndriyA vizeSAdhikAH tejaskAyikA asaMkhyeyaguNAH pRthivIkAyikA vizeSAdhikAH apkAyikA vizeSAdhikAH vAyukAyikA vizeSAdhikA anindriyA anantaguNAH vanaspatikAyikA anantaguNAH iti ||suu0 154 // jIvAbhigamasUtra
Page #1550
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.154 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1537 TIkA-'tattha NaM je te evamAhaMsu-dasavihA savvajIvA pannattA-te NaM eva. mAhaMsu, taM jahA-puDhavIkAiyA-AukAiyA-teukAiyA-vAukAiyA-vaNassaikAiyA veiMdiyA-tei diyA-cauridiyA-paMciMdiyA-aNidiyA' tatra jIvabhedaprastAve khalu ye te gaNadharAdaya evaM vakSyamANaM vaca uktavanto dazavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH te eva muktavantaH, tadyathA-pRthivIkAyikAH, apkAyikAH tejaskAyikAH vAyukAyikAH vanaspatikAyikAH dvIndriyAH trIndriyAH caturindriyAH paJcendriyAH anindriyAH iti / athaiSAM kAyasthitimAha-'puDhavIkAie NaM bhaMte ! puDhavIkAiya tti kAlao kevacciraM hoi' pRyivyeva kAyo yasya sa pRthivIkAyika iti kAlataH kiyaccaraM kAlaM tiSThati ? bhagavAnAha-'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM' gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNA'saMkhyeyaM kAlam, 'asaM'tatthaNaM je te evamAhaMsu dasavihA savvajIvA'-ityAdi / TIkArtha-kisI apekSA jIva 10 prakAra ke hote haiM-unakA abhiprAya isa viSaya meM aisA haiM-'taM jahA'-jaise-'puDhavIkAiyA, AukAiyA, teukAiyA, vAukAiyA, vaNassaikAiyA, beiMdiyA, teiMdiyA, 'cauriM., paMciMdiyA, aNidiyA0' pRthivIkAyika 1 apkAyika 2 tejaskAyika 3 vAyukAyika 4 vanaspatikAyika 5, doindriya 6, tei. ndriya 7 cauindriya 8 pazcendriya 9 aura anindriya 10, kAyasthiti vicAra-'puDhavIkAie NaM bhaMte ! puDhavIkAiyattikAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! pRthivIkAyika pRthivIkAyika rUpa se kAla kI apekSA kaba taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! 'jaha0 aMtomuhuttaM, ukkoseNaM asaMkhejjaM kAlaM asaMkhejjAo ussappi 'tattha Na je te evamAhesu dasavihA savvajIvA' tyAdi TIkAtha-keI apekSAthI saghaLA jIvo 10 dasa prakAranA kahevAmAM Avela cha. tamanI mAnyatA / samayamA pramANe che. 'taM jahA' rema- puDhavI kAiyA, AukAiyA teukAiyA vAukAiyA vaNassai kAiyA veiMdiyA teiMdiyA cariMdiyA paMciMdiyA aNidiyA' pRthvI yi 1 mayi 2, te4i3 vAyu4Ayi 4 vanaspatikAyika 5 be Idriya 6 te Idriya 7 co Idriya 8 paMcaeNkriya 9 ane anIMdriya 10 kAyasthitinuM kathana 'puDhavIkAieNaM bhaMte ! puDhavIkAiyatti kAlao kevacciraM hoI' De lagavan ! pRthvI. kAyika pRthvIkAyika paNAthI kALanI apekSAthI keTale kALa rahe che? uttaramAM prabhu cha 3-goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM asaMkheja kAlaM asaMkhejjAo ussajo0 193 jIvAbhigamasUtra
Page #1551
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1538 jIvAbhigamasUtre khejAo ussappiNI osappiNIo kAlao-khetto asaMkhejjA loyA' asaMkhyeyA utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH, kSetrato'saMkhyeyA lokAH / 'evaM AuteuvAukAie' evamevA'SkAyikAH tejaskAyikAH vAyukAyikA jaghanyotkarSAbhyAM sva sva zarIreNa sthitimanto jnyeyaaH| 'vaNassaikAieNaM bhate !0' vanaspatikAyikaH khalu bhadanta !0 'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM-ukoseNaM vaNassaikAlo' gautama ! jaghanyenAntamuhUrtam-utkarSeNa vanaspatikAlaH anantaM kAlamanantA utsapiNyavasaNIo sappiNIo kAlao khettao asaMkhejA loyA, evaM Au teu vAukAie' he gautama ! pRthivIkAyika pRthivIkAyika rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika asaMkhyAta kAla taka rahatA hai isa asaMkhyAtakAla meM asaMkhyAta utsarpiNiyAM aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI haiM tathA kSetra kI apekSA asaMkhyAta loka samApta ho jAte haiM / isI taraha apkAyika jIva bhI apkAyika rUpa se, taijaskAyika taijaskAyika rUpa se aura vAyukAyika vAyukAyika rUpa se jaghanya aura utkRSTa rUpa se rahatA hai| 'vaNassaikAie NaM bhaMte !' vanaspatikAyika jIva vanaspatikAyika jIva rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuntaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama ! vanaspatikAyika jIva vanaspatikAyika jIva rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se adhika vanaspatikAla pramANa ananta kAla taka rahatA hai isa anantakAla meM asaMkhyAta utparpiNiyAM ppiNIo sappiNIo kAlao khettao asaMkhejjA loyA evaM Au vAukAie' gautama ! pRthvIkAyika pRthvIkAyika paNAthI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUta paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre asaMkhyAta kALa paryanta rahe che. A asaMkhyAtakALamAM asaMkhyAta utsarpiNa ane asaMkhyAta avasarpiNI samApta thaI jAya che. tathA kSetranI apekSAthI asaMkhyAta leka samApta thaI jAya che. A rIte akhAyika jIva paNa akAyika paNAthI tejaskAyika jIva tejaskAyika paNAthI ane vAyuyi 1 vAyuya45thI dhanya mane kRSTa pAthI Doya che. 'vaNassai kAieNaM bhate ! ' vanaspatiyi vanaspatiyAthI paya-ta rahe cha ? 2 // prazna uttaramA pramuzrI 4 cha 'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassai kAlo' gautama ! vanaspatiya 71 vanaspatiya pAthI mAchAmA ochA eka aMtamuhUta paryanta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre vanaspatikALa pramANa anaMtakALa paryanta rahe che. A anaMta kALamAM asaMkhyAta utsarpiNI jIvAbhigamasUtra
Page #1552
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 154 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1539 - piNyaH kAlataH, kSetrato'nantA lokA asaMkhyeyAH pudgalaparAvartAH AvalikAyAH asaMkhyeyo bhAgaH iti / 'beidie NaM bhate 10' dvIndriyaH khalu bhadanta ! dvIndriya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? bhagavAnAha - gautama ! 'jahanneNaM - aMtomuhutta - ukkoseNaM saMkhejjaM kAlaM' pratyekaM jaghanyenAntarmuhUrtam - utkarSeNa - pratyekaM saMkhyeyaH kAlaH / ' evaM teIdie vi cauridie vi evam anenaiva prakAreNa trIndriyA api - caturindriyA api ye kecana sthitimanto jJeyAH / ' paMcidie NaM bhate ! 0 ' aura asaMkhyAta avasarpiNiyAM samApta ho jAtI hai / tathA kSetra kI apekSA asaMkhyAta loka samApta ho jAte hai arthAt asaMkhyAta lokoM meM jitane pradeza hote haiM utanI hI utsarpiNiyAM aura utanI hI avasarpiNiyAM samApta ho jAtI haiM / 'veiMdie NaM bhaMte !' he bhadanta ! doindriya jIva doindriya rUpa se kaba taka rahatA hai ? arthAt doindriya jIva doindriya ke zarIra meM kitane kAla taka rahatA hai ? isake uttara meM prabhu kahate hai - ' jahaNaNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM saMkhejjaM kAlaM' he gautama ! doindriya jIva doindriya rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA haiM aura adhika se adhika saMkhyAta kAla taka rahatA hai ' evaM teIdie vi cauriMdie vi' isI prakAra se teindriya jIva kI bhI aura cauindriya jIva kI bhI kAryasthiti kA kAla jAnanA cAhiyearthAt teindriya jIva teindriya rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta as aura adhika se adhika saMkhyAtakAla taka rahatA hai0 cauindriya yA ane asaMkhyAta avasarpiNIyA samApta thai jAya che. tathA kSetranI apekSAthI asa`khyAta lAka samApta thai jAya che. athavA asa`khyAta leAkamAM jeTalA pradeze hAya che, eTalI utsarpiNIyA ane eTalI ja avasarpiNIyA samApta thai laya che. 'beidieNaM bha'te !' he bhagavan me driyavANA bhavo me driyayAzAdhI keTaleA kALa paryaMnta rahe che? arthAt e Idriya jIvA e Idriya jIvanA zarIramAM keTalA kALa panta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke 'jahaNaNaM atomuhuttaM ukkoseNa saMkhejjaM kAlaM' he gautama! me chadriyalava me indriyapaNAthI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUta paryaMnta rahe che. ane vadhAremAM vadhAre sAMdhyAta aNa paryanta rahe che. 'evaM teIdie vi cauridievi' se prabhA te iMdriya jIvanI ane caui driyajIvanIkAyasthitinA kALa paNa samajavA arthAt tedraya jIva teindriya paNAthI AchAmAM ochA eka aMtarmuhUta paryaMnta ane vadhAremAM vadhAre saMkhyAta kALa paryanta rahe che. eja pramANe te iMdriya jIvanI ane caui driya jIvanI kAyasthitinA kALa paNu samajavA, arthAt jIvAbhigamasUtra
Page #1553
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1540 jIvAbhigamasUtre pazcandriyAH khalu bhadanta paJcandriyatayA kiyacciraM sthitimantaH ? 'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhutta-ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAirega' gautama ! jaghanyenAntamuhUrtam-utkarSeNa sAgaropamasahasraM sAtirekam / 'aNidie NaM bhate ! anindriyaH khalu bhadanta ! anindriya iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? bhagavAnAha-gautama ! 'sAIe apajjavasie' anindriyaH siddhaH ca sAdiko'paryavasito bhavatIti / ___ atha dazAnAmapi jIvAnAmantaramAha-puDhavIkAiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ?' pRthivIkAyikasya khalu bhadanta ! kiyacciramantaraM kAlataH ? jIva bhI cauindriya rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka aura adhika se adhika saMkhyAta kAla taka rahatA hai / 'paMceMdie NaM bhaMte ! he bhadanta ! paJcendriya jIva pazcendriya rUpa se kitane kAla taka rahatA hai isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAiregaM' he gautama ! paJcendriya jIva pazcandriya rUpa se kama se kama eka antarmuhUrta taka rahatA hai aura adhika se kucha adhika sAgaropama sahastrakAla taka rahatA hai / 'aNidie NaM bhaMte he bhadanta ! anindriya jIva anindriya jIva rUpa se kitane kAla taka rahatA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! anindriya jIva anindriya jIva rUpa se 'sAdIe apajjavasie' sAdi aparyavasita kAla taka rahatA hai ina jIvoM kA antara kathana 'puDhavIkAiyassa NaM bhate ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi' he bhadanta ! pRthivIkAyika jIva kA antara kAla kI apekSA kitanA hotA hai ? teIdriya jIva teIdriyapaNuthI ochAmAM ochA eka aMtamuharta paryanta ane vadhAremAM vadhAre saMkhyAtakALa paryanta rahe che. cauIdriya jIva paNa cauIdriyapaNuthI ochAmAM eka aMtarmuhUrta paryanta ane vadhAremAM vadhAre saMkhyAta kALa paryanta rahe che. he bhagavan! paMcendriyajIva paMcendriya paNuthI keTalA kALa 5- 2 cha ? 2 // prazna uttaramA prasuzrI OM cha , 'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhattaM ukkoseNaM sAgarovamasahassaM sAiregaM' 3 gautama ! 5'thendriya 71 pyndriyapaNAthI ochAmAM ochA eka aMtarmuhUta paryanta rahe che. ane vadhAremAM padhAre 44 padhAre sAgaropama sahakhANa yanta 2 che. 'aNidieNaM bhate ! he bhagavad anIdriya jIva anIdriya jIvapaNAthI keTalA kALa paryanta rahe che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! anIdriya jIva manI driya pAthI 'sAdIe apajjavasie' sAha 55 sita 47 5ya-ta 2 che. temanA aMtaranuM kathana 'puDhavIkAiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' bhagavan ! pRthvI jIvAbhigamasUtra
Page #1554
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 154 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1541 bhagavAnAha - gautama ! ' jahanneNaM aMtomuhUttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' jaghanyenAtamuhUrtamutkarSeNa vanaspatikAla: / ' evaM AukAiyassa - teu0 - vAukAiyassa' pRthivI kAyikavat - aSkAyika- tejaskAyika- vAyukAyikANAmapi jJAtavyamantaram AlApaprakAra UhyaH / 'vaNassa ikAiyassa NaM bhate ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ?' vanaspatikAyikasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! 'jA caiva puDhavIkAisa ciTTaNA' yaiva pRthivIkAyikasya (saMciNA) kAyasthitiH isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! jahaNNeNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama! pRthivIkAyika jIva kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa anantakAla kA hotA hai 'evaM AukAiyassa teu0 vAu0 vaNassai kAiyassa NaM bhate ! aMtaraM kAlao' isI prakAra se kAla kI apekSA antara aSkAyika jIva kA, taijaskAyika jIva kA aura vAyukAyika jIva kA hotA hai / isa sambandha meM AlApa prakAra svayaM udbhAvita kara lenA cAhiye / he bhadanta ! vanaspatikAyika kA antara kAla kI apekSA kitanA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - he gautama ! vanaspati kAyika kA antara 'jA ceva puDhabIkAiyassa saMcihaNA' pRthivIkAyika jIva kI kAryasthiti ke anurUpa hotA hai arthAt vanaspatikAyika jIva kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hotA hai aura utkRSTa se asaMkhyAtakAla kA hotA hai itane hI kAla kI pRthivIkAyika kAyika jIvanu aMtara kALanI apekSAthI keTalu kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttarabhAM aluzrI che - goyamA ! jahaNaNeNaM atomuhuttaM ukkoseNaM baNassaikAlo' he gautama! pRthvI ayi bhavanuM a Mtara dhanyathI zeDa aNtmuhUrtInu hAya che. ane utkRSTathI vanaspatikALa pramANa anaMtakALanu hAya che, ' evaM AukAiyassa u0 ghAu 0 vaNassaikAiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hodde eja pramANe kALanI apekSAthI akAyika jIvanuM aMtara tejaskAyika jIvanuM aMtara ane vAyukAyika jIvanuM aMtara hoya che. A sabaMdhamAM AlApa prakAra svaya' banAvIne kahI levA joie. huM bhagavan vanaspati kAyika jIvanuM aMtara kALanI apekSAthI keTalu' hAya che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che! he gautama! vanaspatiprAyi va aMtara 'jA ceva puDhavIkAiyarasa saMci duLa' pRthvIkAyika jIvanI kAyasthitinA kathana pramANe DAya che. arthAt vanaspati kAyika jIvanuM aMtara jaghanyathI eka aMtarmuhUtanuM hoya che. ane utkRSTathI asa`khyAta kALanu hAya che. eTalAja kALanI pRthvIkAyika jIvanI jIvAbhigamasUtra
Page #1555
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1542 jIvAbhigamasUtra saiveti shessH| 'viya-tiya-cauridiya-paMciMdiyANaM eesiM cauNDaMpi aMtaraM jahanneNaM aMtomahat-ukkoseNaM vaNassaikAlo' dvIndriya-trIndriya-caturindriyapaJcandriyANAmeteSAM caturNAmapi jaghanyenAntarmuhUrtamantaram-utkarSaNa vanaspatikAlaM yAvat / 'aNiMdiyassa NaM bhaMte !' anindriyasya khalu bhadanta ! 'aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ?' antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA-sAIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' gautama ! sAdyaparyavasitasya nAstyantaramiti / atha dazAnAmapyalpabahutvaM pRcchati-'eesi NaM bhate ! puDhavIkAiyANaM-AukAiyANaM-teukAyANaM-vAukAiyANaM vaNassaikAiyANaM-beiMdiyANaM teiMdiyANaM caurijIva kI jaghanya aura utkRSTa rUpa se kAyasthiti batalAI gaI hai| 'viya, tiya, cariMdiya, paMciMdiyANaM eesiM cauNhaM pi aMtaraM jahaNNe NaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' doindriya, teindriya, cauindriya, aura pazcendriya, ina cAroM kA antara jaghanya se eka antarmuhUrta kA hai aura utkRSTa bhe vaha vanaspatikAla pramANa anantakAla kA hai 'aNidiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaciraM hoi' he bhadanta ! anindriya jIva kA antara kitane kAla kA hotA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM'sAiyassa sapajjavasiyassa Natthi aMtaraM' he gautama ! anindriya siddha jIva kA antara nahIM hotA hai| ___ina dazoM ke alpabahutva kA kathana-'eesi NaM bhaMte ! puDhavIkAiyANaM, AukAiNaM, teukAiyANaM, vAukAiyANaM, beiMdiyANaM, teiMdiyANaM, cariMdiyANa, paMciMdiyANaM, aNiMdiyANa ya kayare kayarehito dhanya mane pRSTa 5thI yasthiti uvAmI mAvasa cha. biya, tiya, cauridiya paMciMdiyANaM eesiM cauNhaM pi aMtaraM jahaNNe gaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaLajJAo beIdriya teIdriya cauI driya ane paMcendriya A cAreyanuM aMtara jaghanyathI eka aMtamuhUrtanuM che. ane utkRSTathI te vanaspati kAla, prabhAnu mananta 4uvAmAM mAveza cha. 'aNidiyassa NaM bhate ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' 8 lagavan ! ganindriya vanu mata2 TasA Anu DAya cha ? mA prshnn| uttaramA prabhuzrI 4 cha -sAiyassa sapajjavasiyasa Natthi aMtaraM' he gautama ! aniMdriya siddha jIvanuM aMtara hotuM nathI. A dazenA alapa bahatvanuM kathana 'eesi NaM bhate! puDhavIkAiyANaM, AukAiyANaM teukAIyANaM, vAukAiyANaM, veiMdiyANaM, teiMdiyANaM, cauridiyANaM, aNidiyANaya; kayarekayarehito appA vA bahuyAvA tullA vA visesAhiAyavA' 3 bhagavan ! mA pRthviiyich| mayikI, jIvAbhigamasUtra
Page #1556
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1543 prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 154 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam diyANaM paMciMdiyANaM arNidiyANa ya kayarekayarehiMto appA vA - bahuyA vA-tullA vA visesAhiyA vA' ? eteSAM khalu bhadanta ! pRthivIkAyikAdInAM dazAnAmapi katarekatarebhyo'lpAH 0 ? bhagavAnAha - 'goyamA ! savvatthovA paMciMdiyA' gautama ! sarvasvokAH paJcendriyAH 'cauriMdiyA visesAhiyA - teiMdiyA visesAhiyA beIdiyA visesAhiyA' pUrvatazcaturindriyAstatastrIndriyAstato dvIndriyAH kramagatyA vizeSAdhikAH sarve jJeyA: / 'teukAiyA asaMkhejjaguNA' tatastejaskAyikA asaMkhyeyaguNAdhikAH 'puDhavIkAiyA visesAhiyA AukAiyA visesAhiyA vAukAappA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA' he bhadanta ! ina pRthivIkAyikoM ke aSkAyikoM ke, tejaskAyika ke, vAyukAyikoM ke doindriyoM ke, teindriyoM ke, cauindriyoM ke, paJcendriyoM ke aura anindriyoM ke bIca meM kauna jIva kina jIvoM kI apekSA alpa haiM ? kauna jIva kina jIvoM kI apekSA bahuta haiM kauna jIva kina jIvoM ke barAbara haiM ? kauna jIva kina jIvoM se vizeSAdhika haiM / isake uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA !' he gautama ! ina daza jIvoM ke bIca meM 'savvatthovA paMciMdiyA' paJcendriya jIva saba se kama haiM inakI apekSA 'cauriMdiyA visesAhiyA' cauindriya jIva vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'teIdiyA visesAhiyA' teindriya jIva vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'veiMdiyA visesAhiyA' doindriya jIva vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'teukAiyA asaMkhejjaguNA' tejaskAyika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA 'puDhavIkAiyA visesAhiyA' pRthivIkAyika jIva vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'AukAiyA visesAhiyA' asskaatejaskAyikA vAyukAyikA, e iMdriyajIvA, te iMdriyA, cau IMdriya jIve pAMcendriya jIva, ane anindriya jIveAmAM kayA jIvA kayA jIvAnA karatAM alpa che ? kayA jIvA kayA jIvAnA karatAM vadhAre che. kayA jIvA kayA jIvAnI kharAkhara che ? ane kayA jIvA kayAvAnA karatAM vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM aluzrI uDe che - 'goyamA ! he gautama ! diyA' pthendriy lve| sauthI alpa che. tenA ratAM 'cauriMdiyA visesAhiyA' thAra 'driyavANAlA vizeSAdhi che. tenA uratAM 'teiMdiyA visesAhiyA' RNu driyavAjAlavA vizeSAdhi! che tenA uratAM beiMdiyA visesAhiyA' meM 'driya va vizeSA dhi che. tenA 42tAM 'teukAiyA asaMkhejjaguNA' tenAyi va asaMkhyAtagayA vadhAre che. tenA 42tAM 'puDhavIkAIyA visesAhiyA' pRthvI ayi va vizeSAdhika che. tenA ratAM 'AukAiyA visesAhiyA' yuddhAyi va vizeSAdhi che. tenA isa vomA 'savvatthovA paMci jIvAbhigamasUtra
Page #1557
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1544 jIvAbhigamasUtre iyA visesAhiyA aNidiyA aNaMtaguNA' tataH pRthivIkAyikAsto'pkAyikAstato vAyukAyikA vizeSAdhikAstato'nindriyAH siddhA anantaguNAdhikAH siddhAnAmAnantyAt / 'vaNassaikAiyA aNaMtaguNA' tato vanaspatikAyikA anantaguNAdhikAH siddhebhyo'pyAnantyAdvanaspatikAyikAntamiti ||suu0 154 // punaH prakArAntaramAha mUlam-ahavA dasavihA savvajIvA pannattA, taM jahA-paDha. masamayaNeraiyA apaDhamasamayaNeraiyA-paDhamasamayatirikkhajo. NiyA-apaDhamasamayatirikkhajogiyA-paDhamasamayamaNUsA-apa DhamasamayamaNUsA paDhamasamayadevA-apaDhamasamayadevA paDhamasamayasiddhA apddhmsmysiddhaa| paDhamasamayaNeraiyANaM bhaMte ! paDhamasamayaNeraiyatti kAlao kevaJciraM hoi ? goyamA! egaM samayaM apaDhamasamayaNeraieNaM bhaMte !, jahaNNeNaM dasavAsasahassAiM samaUNAiM ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAiM samaUNAI, paDhamasamayatirikkhajoNieNaM bhaMte ! paDhamasamayatirikkhajoNiyatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! eka samayaM, apaDhamasamayatirikkhajoNieNaM bhaMte !0 jahaNaNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM vaNassaikAlo / paDhamasamayamaNUseNaM bhaMte ! yika jIva vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'vAukAiyA visesAhiyA' vAyukAyika jIva vizeSAdhika haiM / inakI apekSA 'aNidiyA aNaMta. guNA' anindriya-siddha jIva anantaguNe adhika haiM / kyoMki siddha jIva ananta haiN| inakI apekSA 'vaNassaikAiyA aNaMtaguNA' vanaspati kAyika jIva anantaguNe adhika haiM kyoMki vanaspatikAyika jIvoM kA pramANa siddhoM se bhI anantaguNA kahA gayA hai // 15 // 420i 'vAukAiyA visesAhiyA' pAyi4 71 vizeSAdhi cha, tanA 42di 'aNiMdiyA aNaMtaguNA' bhanindriya siddha manatama padhAre che. bhasiddha yo mana ta cha. tenA 42di 'vaNassaikAiyA aNaMtaguNA' vanaspatithi 04 anaMtagaNuM vadhAre che. kemake-vanaspatikAyika jenuM pramANa siddhothI paNa anaMta pAmA mAvasa cha, // sU. 154 // jIvAbhigamasUtra
Page #1558
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1545 I prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU.155 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam paDhamasamayamaNusatti kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! ekaM samayaM / apaDhamasamayamaNUseNaM bhaMte !0 jahanneNaM khuDDAgaM bhava ggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM tinni palio mAI puvvakoDI puhubhahiyA / deve jahA Neraie / paDhamasamayasiddheNaM bhaMte !* ekaM samayaM, apaDhamasamayasiddheNaM bhaMte ! sAIe apajavasie / paDhamasamayaNeraiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM dasavAsasahassAiM aMtomuhuttamambhahiyAI ukkoseNaM vaNassaikAlo / apaDhamasamayaNeraiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevazciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM aMtomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo / paDhamasamayatirikkhajoNiyassa aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM do khuDDAgaM bhavagahaNAI samaUNAI ukkoseNaM vaNassaikAlo / apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte 10, jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM / paDhamasamayamaNUsassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0 jahanneNaM do khuDDAgaM bhavaggaNAI samaUNAI ukkoseNaM vaNassaikAlo, apaDhamasamayamaNusasta NaM bhaMte! aMtaraM0 1, jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM vaNassaikAlo, devassa NaM aMtaraM jahA Neraiyassa, paDhamasamayasiddhassa NaM bhaMte! aMtaraM Natthi / apaDhamasamayasiddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! sAIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM / eesi NaM bhaMte! paDhamasamayaNeraiyANaM paDhamasamayatirikhakhajoNiyANaMpaDhamasamayamaNUsANaM paDhamasamayadevANaM paDhamasamayasiddhANa ya kayare kayarehito ?, goyamA ! savvatthovA paDhamasamayasiddhA paDhamasamayamaNUsA asaMkhejjaguNA. paDhamasamayaNeraiyA asaMkhe jI0 194 jIvAbhigamasUtra
Page #1559
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1546 jIvAbhigamasUtre jjAguNA, paDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA, paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejaguNA / epasi NaM bhaMte ! apar3hamasamayaNeraiyANaM jAva apaDhamasamayasiddhANa ya kayare kayarehiMto ?, goyamA ! savvatthovA apaDhamasamayamaNUsA, apaDhamasamayaNeraiyA asaMkhejjaguNA, apaDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA, apaDhama samayasiddhA aNaMtaguNA, apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNaMtaguNA / eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaNeraiyANaM apaDhamasamaya NeraiyANa ya kayare kayarehiMto0?, goyamA ! savvatthovA paDhamasamayaNeraiyA, apaDhamasamayaNeraiyA asNkhejjgunnaa| eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayatirikkha joNiyANa ya kayare kayarehiMto0?, goyamA ! savvatthovA paDhamasamayatirikkhajoNiyA, apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNaMtaguNA / eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayamaNUsANaM apaDhamasamaya masANa ya kayare kayarehiMto ? goyamA ! savvatthovA paDhamasamayamaNUsA apaDhamasamayamaNUsA asNkhejjgunnaa| jahA maNUsA tahA devA vi / eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayasiddhANaM apaDhamasamayasiddhANa ya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA ? goyamA ! savvatthovA paDhamasamayasiddhA. apaDhamasamayasiddhA annNtgunnaa| eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaNeraiyANaM apaDhamasamayaNeraiyANaM paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM paDhamasamayamaNUsANaM apaDhamasamayamaNUsANaM paDhamasamayadevANaM apaDhama. samayadevAgaM paDhamasamayasiddhANaM apar3hamasamayasiddhANa ya kayare kayarehiMto appA vA jAva visesAhiyA ? goyamA! savatthovA paDhamasamayasiddhA. paDhamasamayamaNUsA asaMkhejjaguNA apaDhama jIvAbhigamasUtra
Page #1560
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.155 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1547 samayamaNUsA asaMkhejjaguNA paDhamasamayaNeraiyA asaMkhejjaguNA paDhamasamayadevA asaMkhejaguNA paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaM. khejjaguNA apaDhamasamayaNeraiyA asaMkhejjaguNA apaDhamasamaya. devA asaMkhejjaguNA apaDhamasamayasiddhA aNaMtaguNA, apaDhamasamayatirikkhajoNiyA annNtgunnaa| se taM dasavihA savvajIvA paNNattA / se taM savvajIvAbhigame // ti jIvAbhigama suttaM samattaM ||suu0 155 // __chAyA-dazavidhAH sarvajIvA prajJaptAH, tadyathA-prathamasamayanairayikAH aprathamasamayanairayikAH prathamasamayatiryagyonikAH aprathamasamayatiryagyonikA: prathamasamayamanuSyAH aprathamasamayamanuSyAH prathamasamayadevAH aprathamasamayadevAH prathamasamayasiddhAH / aprathamasamaya siddhAH / prathamasamayanairayikaH khalu bhadanta ! prathamasamayanairayika iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! ekaM samayam, aprathamasamayanairayikaH khalu bhadanta ! aprathamasamayanairayika iti kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANi samayonAni utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi samayonAni, prathamasamayatiryagyonikaH, khalu bhadanta0!, gautama ! ekaM samayam aprathamasamayatiryagyonikaH khalu bhadanta !0 jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonam utkarSaNa bnsptikaalH| prathamasamayamanuSyaH khalu bhadanta !0 ekaM samayama, aprathamasamayamanuSyaH khalu bhadanta ! jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM-utkarSaNa trINi palyopamAni pUrvakoTipRthaktvA'bhyadhikAni, devo yathA nairyikH| prathamasamayasiddhaH khalu bhadanta 10 ekaM samayam, aprathamasamayasiddhaH khalu bhadanta !0 sAdiko'paryavasitaH / prathamasamayanairayikasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena dazavarSasahasrANyantarmuhUrtA'bhyadhikAni-utkarSeNa vanaspatikAlaH / aprathamasamayanairayikasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ?, gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa vnsptikaalH| prathamasamayatiryagyonikasyAntaraM kiyacciraM bhavati ?, gautama ! jaghanyena dve kSullake bhavanahaNe samayone-utkarSeNa vnsptikaalH| aprathamasamayatiryagyonikasya khalu bhadanta !0 jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayAdhikam-utkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam / prathamasamayamanuSyasya khalu bhadanta !0 antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ? gautama ! jaghanyena dve kSullake bhavagrahaNe samayone utkarSeNa vanaspatikAlaH / aprathamasamayamanuSyasya khalu bhadanta ! antaraM0? jaghanyena kSullaka jIvAbhigamasUtra
Page #1561
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1548 jIvAbhigamasUtre bhavagrahaNaM samayAdhikam-utkarSeNa vnsptikaalH| devasya khalu bhadanta ! yathA nairayikasya / prathamasamayasiddhasya khalu bhadanta ! antaraM nAsti aprathamasamayasiddhasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ?, gautama ! sAdikasyA'paryavasitasya nAstyantaram / eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayanairayikANAM prathamasamayatiryagyonikAnAM-prathamasamayamanuSyANAM-prathamasamayadevAnAM-prathamasamayasiddhAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA-bahukA vA-tulyA vA-vizeSAdhikA vA? gautama! sarvastokAH prathamasamayasiddhAH prathamasamayamanuSyAH asaMkhyeyaguNA prathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH prathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH prathamasamayatiryagyonikA asaMkhyeyaguNAH eteSAM khalu bhadanta ! aprathamasamayanairayikANAM yAvat aprathamasamayasiddhAnAM ca katare katarebhyaH gautama ! sarvastoka aprathamamanuSyAH aprathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH aprathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH aprathamasamayasiddhA anantaguNAH aprathamasamayatiryagyonikA anantaguNAH / 2 / eteSAM khalu bhada ta ! prathamasamayanairayikANAm aprathamasamayanairayikANAM ca katare katarebhyaH ? goyamA ! sarvastokAprathamasamayanairayikAH aprathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH / 3 / eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayatiryagyonikAnAmaprathamasamayatiryagyonikAnAM ca katarekatarebhyo ?,gautama ! sarvastokAH prathamasamayatiryagyonikA:-aprathamasamayatiryagyonikA anntgunnaaH|4| eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayamanuSyANAmaprathamasamayamanuSyANAM ca katarekatarebhyo ?, gautama ! sarvastokAH prathamasamayamanuSyAH-aprathamasamayamanuSyA asaMkhyeyaguNAH / / yathA manuSyAstathA devA api / / 6 / eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayasiddhAnAm-aprathamasamayasiddhAnAM ca katare katarebhyo'lpA vA, bahukA vA tulyA vA vizeSAdhikA vA ?, gautama ! sarvastokAH prathamasamayasiddhAH aprathamasamayasiddhA anantaguNAH / eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamaya nairayikANAmaprathamasamayanairayikANAM prathamasayatiryagyonikAnAm aprathamasamayatiryagyonikAnAm prathamasamayamanuSyANAmaprathamasamayamanuSyANAM prathamasamayadevAnAmaprathamasamayadevAnAM prathamasamayasiddhAnAmaprathamasamayasiddhAnAM ca katarekatarebhyo'lpA vA-bahukA vA-tulyA vA-vizeSAdhikA vA ? gautama ! sarvastokAH prathamasamayasiddhAH prathamasamayamanuSyA asaMkhye yaguNAH-aprathamasamaya manuSyA asaMkhyeyaguNAH prathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH prathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH prathamasamayatiryagyonikA asaMkhyeyaguNAH, aprathamasamayanairayikA asaMkhyeyaguNAH aprathamasamayadevA asaMkhyeyaguNAH, aprathamasamayasiddhA anantaguNAH, aprathamasamayatiryagyonikA anantaguNAH, ta ete daza vidhAH sarvajIvAH prajJaptAH / so'yaM sarvajIvAbhigamaH / iti jIvAbhigamasUtraM samAptam sU0 // 155 // jIvAbhigamasUtra
Page #1562
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 155 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 9 TIkA - ' ahavA dasavihA savvajIvA patnattA taM jahA - paDhamasamayaNeraiyA apaDhamasamayaNeraiyA, paDhamasamaya tirikkhajoNiyA - apaDhamasamayatirikkhajoNiyA, paDhamasamayamaNUsA - apaDhamasamayaNUsA, paDhamasamaya devA - apaDhamasamaya devA, paDhamasamayasiddhA - apaDhamasamaya siddhA' athavA pakSAntareNA'pi dazavidhAH sarvajIvAH prajJaptAH santi, tadyathA - prathamasamayanairayikAH 1 aprathamasamayanairayikAH 2 prathamasamayatiryagyonikAH 3 aprathamasamayatiryagyonikAH 4 prathamasamaya manuSyAH 5 aprathamasamayamanuSyAH 6 prathamasamayadevAH 7 aprathamasamayadevAH 8 prathamasamayasiddhAH 9 aprathamasamayasiddhAH 10, tatra - nirayagatau prathamasamayaH ekaeka eva samayo jAto prakArAntara se dazavidha jIvoM kA kathana 'ahavA dasavihA savvajIvA paNNattA' ityAdi / TIkArtha athavA - isa rIti se samasta jIva daza prakAra ke kahe gaye haiM- 'taM jahA' jaise - ' paDhamasamayaneraiyA, apaDhamasamayaneraiyA, paDhamasamayatirikkhajoNiyA, apaDhamasamayatirikkhajoNiyA, paDhama samayamaNUsA, apaDhamasamayamaNUsA, paDhamasamayadevA, apaDhamasamaya devA, paDhamasamaya siddhA, apaDhamasamaya siddhA' prathama samayavartI nairayika 1 aprathamasamayavartI nairayika 2 prathama samayavartI tiryagyonika 3 aprathama samayavartI tiryagyonika 4 prathamavartI manuSya 5 aprathama samaya vartI manuSya 6, prathama samayavartI deva 7, aprathamasamayavartI deva 8 prathamasamayavartI siddha 9 aura aprathama samayavartI siddha 10 / inakI kAya sthiti kA kathana - 'paDhamasamaya neraie NaM bhate / paDhama prakArAntarathI dasa prakAranA jIvAnu kathana ' ahavA dasavihA savvajIvA paNNattA' ityAhi TIkA-athavA A rIte paNa saghaLA jIveA dasa prakAranA kahevAmAM Avela che. 'taM jahA ' - 'paDhamasamayaneraiyA apaDhamasamayaneraiyA, paDhamasamayatirikkhajoNiyA, apaDhamasamayatirikkhajoNiyA, paDhamasamayamaNUsA, apaDhamasamayamaNUsA paDhamasamayadevA, apaDhamasamayadevA paDhamasayasiddhA apaDhamasamayasiddhA' prathama sabhayavarti nairayi 1 aprathamasamayavRti nairayika 2 prathama samayavati tigyeAnika 3 aprathama samayavati tigyeAnika 4 prathama samayavRti manuSya 5 aprathamasamayavRti manuSya 6, prathama samayati deva cha aprathamasamayavRti deva 8 prathamasamaya vati siddha huM ane aprathama samayavati siddha 10 emanI kAyasthitinuM kathana 'paDhamasamayaneraieNaM bhaMte ! paDhamasamaya raI etti kAlao kevacciraM hoI' jIvAbhigamasUtra 1549
Page #1563
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1550 jIvAbhigamasUtre yasya sa prathamasamayanairayikaH tathA'prathame dvayAdi samaye sthiti yeSAM te'prathamasamayanairayikAH evamagre'pi, ta etadazaprakAskAH sarvajIvAH prajJaptA iti| atha prathamA'prathama nairayikAdInAM kAyasthitimAha-'paDhamasamayaneraieNaM bhaMte ! paDhamasamayaneraiyatti kAlao kevacciraM hoi ?' prathamasamayanairayikaH svarUpayogyatayA kAlapramANena kiyacciraM tatra bhavati ? bhagavAnAha-'goyamA-ekkaM samayaM' he gautama ! ekaM samayaM yAvat / 'apaDhamasamaya Neraie NaM bhaMte !.' aprathamasamayanairayikaH khalu bhadanta !0 bhagavAnAha-gautama ! jahanneNaM dasavAsasahassAI sama. UNAI ukkoseNaM tettIsaM sAgarovamAi samaUNAI' jaghanyena dazavarSasahasrANi samayaneraiyatti kAlao kevacciraM hoi' jina nairayikoM ko narakagati meM utpanna hue eka hI samaya huA hai' ve prathama samayavartI nairayika haiM arthAt eka hI sAtha jo narakagati meM utpanna hue jIva haiM ve prathama samayavartI jIva kahe gaye haiM-aise prathama samayavartI nairayika jIvoM kI sthiti kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! 'ekkaM samayaM prathama samayavartI nairayikoM kI kAsthiti kA kAla eka samaya kA hai kyoMki paryAptaka jIvoM kI kAyasthiti kA kAla eka hI samaya kA hotA hai / 'apaDhamasamayaneraie NaM bhate! he bhadanta ! jina nArakiyoM ko naraka meM utpanna hue do Adi samaya vyatIta ho cuke haiM ve aprathama samayavartI nairayika haiM-inakI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! inakI kAyasthiti kA kAla 'jahaNNeNaM dasavAsasahassAI samaUNAI ukkoseNaM tettIsaM sAga rovamAI samaUNAI' jaghanya se eka samayakama dasa hajAra barSa kA hai je nirayikone narakagatimAM utpanna thavAmAM ekaja samaya thayuM hoya te prathama samayagati rayika kahevAya che. arthAt ekI sAthe narakagatimAM utpanna thayelA je jIve che. tene prathamasamayavati jIva kahevAmAM Avela che. evA prathama samayavati narayika jInI kAyasthitine kALa keTale kahela che ? A praznanA uttaramA prabhuzrI cha 3-3 gautama ! 'ekkaM samayaM prathamasabhayata narathi kenI kAyasthitine kALa eka samayane che. kemake-aparyApta jInI kAyasthiti meM samayanI DAya che. 'apaDhamasamayaneraieNaM bhaMte ! mApana re narayikone narakamAM utpanna thavAmAM be vigere samaya vItI gayela hoya evA miyike aprathamasamayavati narayika kahevAya che. temanI kAyasthiti ne kALa keTalo kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! tebhanI aaysthitin| 11. 'jahaNNeNaM dasavAsasahassAI ukkoseNaM tettIsaM jIvAbhigamasUtra
Page #1564
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.155 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1551 samayonAni-utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi samayonAni / 'paDhamasamayatirikkhajoNie NaM bhaMte !0' prathamasamayatiryagyo nikaH khalu bhadanta ! bhagavAnAha'goyamA ! ' gautama ! 'ekkaM samayaM' ekaM samaya-samayamAtrameva sthitiH 'apaDhamasamayatirikkha0 ?' aprathamasamayatiryagyonikaH khalu bhadanta ! ? bhagavAnAhagautama ! 'jahannaNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM-ukkoseNaM vaNassaikAlo' jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayonam-utkarSeNa vanaspatikAlaH / 'paDhamasamayamaseNaM bhaMte ! prathamasamayamanuSyaH khalu bhadanta !0 bhagavAnAha-gautama ! 'eka samayaM' ekaM samayama! aura utkRSTa se eka samaya kama 33 sAgaropama kA hai 'paDhamasamaya tirikkhajoNiyANaM bhaMte ! 20' jo prathama samayavartI tiryagyonika jIva haiM unakI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM 'goyamA ! ekkaM samayaM' he gautama ! inakI kAyasthiti kA kA kAla eka samaya kA hai 'apaDhamasamaya tirikkhajoNiyA NaM bhate!' he bhadanta ! jo tiryagyonika jIva aprathama samayavatA haiM unakI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'jahaNNeNaM khuiDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama ! inakI kAyasthiti kA kAla jaghanya se eka samaya kama kSullaka bhavagrahaNa rUpa hai aura utkRSTa se vaha vanaspati kAla pramANa anantakAla rUpa hai / 'paDhama samaya maNUseNaM bhaMte !' he bhadanta ! prathama samayavartI manuSya kI kAya sthiti kA kAla kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-he gautama ! inakI sAgarovamAI, samaUNAI' dhanyathA me samaya 45 4 12 15 nA che. ane. kRSTathI ye sabhayabha 33 tetrIsa sAgarA5ma na che. 'paDhamasamayatirikkha. joNiyANa bhate !' prathamasamayapati ratiya yoni 1 cha, tabhanI yasthiti na tt| 4Dasa cha ? -1 prazna uttaramA prabhuzrI 43 cha -'goyamA ! ekkaM samaya gautama ! temanI yasthitimA 4 samaya nA che. 'apaDhamasamayatirikkhujoNiyANaM0' bhagavan 2 tiya yoni 25prathamasabhayatI cha, teonI kAyasthitine kALa keTale kahela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 49 cha -'jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' 8 gautama ! temanI kAyasthitine kALa jaghanyathI ekasamaya kama kSullaka bhavagrahaNa 35 cha, sane utkRSTathI ta vanaspati prabhAra sanata35 che. 'paDhamasama. yamaNUseNaM bhaMte ! sAvana ! prathama samayavatI manuSyanI yasthitimA keTale kahela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama! temanI jIvAbhigamasUtra
Page #1565
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1552 jIvAbhigamasUtre 'apaDhamasamayamaNUseNaM bhaMte !' aprathamasamayamanuSyaH khalu bhadanta ! bhagavAnAhagautama ! dvayAdi samayavartImanuSyaH 'jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM- ukkoseNaM tinni paliovamAI puvvakoDI puhuttamabbhahiyAI' jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNa samayonam-utkarSeNa trINi palyopamAni pUrvakoTi pRthaktvA'bhyadhikAni / 'deve jahA Neraie' devo yathA nairayikaH prathamasamayadevasyaikaM samayam, aprathamasamayavatojaghanyena dazavarSasahasrANi-samayonAni-utkarSeNa trayastriMzatsAgaropamANi samayonAni / 'paDhamasamayasiddhe NaM bhate ! kAlo kevacciraM hoi ? ekkaM samayaM' prathamasamayasiddhaH khalu bhadanta ! bhagavAnAha-gautama ! eka samayam / 'apaDhamasamayasiddhe NaM bhate !' aprathamasamaya siddhaH khalu bhadanta ! kAlataH kiyacciramaprathamakAyasthiti kA kAla 'ekkaM samayaM' eka samaya kA hai / 'apaDhamasamaya maNUse NaM bhaMte !' aprathamasamayavartI manuSyoM kA kAla kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samaUNaM ukko. seNaM tiNi paliovamAiM puvakoDi puhuttamanbhahiyAI' he gautama ! inakA jaghanyakAla eka samaya kama kSudra bhavagrahaNa rUpa hai aura utkRSTa kAla pUrvakoTi pRthaktva adhika tIna palyopama rUpa hai| 'deve jahA neraie' devoM kI kAyasthiti kA vicAra nArakoM kI kAyasthiti jaisA hI hai 'paDhamasamaya siddheNaM bhaMte !'he bhadanta ! jo prathama samaya siddha hai unakI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM he gautama ! inakI kAyasthiti kA kAla eka samaya kA hai| 'apaDhama siddheNaM bhaMte !' he bhadanta ! jo aprathamasamayavartI siddha haiM unakI kAyasthiti kA kAla kitanA hai ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-he yasthitimA 'ekkaM samaya' 24 samaya nA che. 'apaDhamasamayamaNUseNaM bhaMte ! he bhagavan! aprathamasamayavatI manuSyanakALa keTalA samayane kahela che? A praznAnA uttaramA prabhuzrI 41 cha hai 'jahaNNeNaM khuDDAgaM' 'bhavaggahaNaM samaUNaM ukkoseNaM tiNi paliovamAiM puvvakoDipuhuttamamahiyAI' 3 gautama ! tmn| jaghanyakALa eka samayakama sudrabhAva grahaNarUpa che. ane utkRSTakALa pUrvakeTa pathapadhAre 15 pakSyApabhanI che. 'deve jahA neraie' hevAnI yasthiti nArahonI yasthitinA 4thana pramANe4 cha. 'paDhamasamaya siddheNaM bhaMte ! bhagavan ! prathamasamayavatI je siddha che. temanI kAyasthitine kALa keTale kahevAmAM Avela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama ! temanI yasthitinA se smyne| cha. 'apaDhamasiddheNaM bhaMte !' hai bhagavan ! mapra thamasamayavatI je siddha che, temanI kAyasthitine kALa keTale kahela che? A jIvAbhigamasUtra
Page #1566
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 155 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1553 samayasiddha iti kRtvA ? bhagavAnAha - gautama ! 'sAIe apajjavasie' sAdiko'paryavasitaH siddhatvaprAptyanantaraM tenaiva rUpeNa sthitimAn sarvadeti zeSaH / samprati prathamasamayanArakAdInAmantaraM dazayati- padmasamayaNeraiyassa NaM bharate ! aMtaraM kevacciraM hoi ?' prathamasamayanairayikasya khalu bhadanta ! kiyacciramantaraM bhavati ? bhagavAnAha gautama ! ' jahanneNaM dasavA sasahassAI aMtomuhuttamambhahiyAIukkoseNaM vaNassaikAla' jaghanyena dazavarSasahasrANi - antarmuhUrtAbhyadhikAni utkarSeNa anantA - utsarpiNyavasarpiNyaH kAlataH, kSetrato'nantA lokA anantAH pudgalaparAvartA AvalikAyA asaMkhyeyo bhAgaH (vanaspatikAlAtmakaH ) ' apaDhamasamayaNeraiyassa NaM bhate ! aMtaraM kAlao bafcciraM hoi ? jahanneNaM aMtomuhuttaM - ukko seNaM vaNassai kAlo' aprathamasamayanairayikasya khalu bhadanta ! kAlato'ntaraM kiyacciraM bhavati ? gautama ! inakI kAyasthiti kA kAla 'sAdIe apajjavasie' sAdi aparyavasita hotA hai / 'paDhamasamaya NeraieNaM bhaMte ! aMtaraM kAlao safari hoi' he bhadanta ! jo nairayika prathama samayavartI hai unakA antara kAla kI apekSA kitanA kahA gayA hai ? he gautama ! inakA antara kAla kI apekSA 'jahaNaNeNaM dasavAsasahassAI aMtomuhuttamambhahiyAI ukkoseNaM vaNassaikAlo' jaghanya se to daza hajAra barSa kA kahA gayA hai aura utkRSTa se vanaspati kAla pramANa anantakAla kA kahA gayA hai 'apaDhamasamaya NeraiyassaNaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' aprathama samayavartI nairayika kA antara kAla kI apekSA kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM- 'jahaNaNeNaM aMtomuhutta ukkoseNaM vaNassa - kAlo' he gautama ! isakA antara kAla kI apekSA jaghanya se to eka praznanA uttara ApatA prabhuzrI kahe che ke-he gautama ! temanI kAyasthitinAkALa 'sAdIe apajjavasie' sAhi aparyavasita hoya che, 'paDhamasamayaNeraiyANaM bhate ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' se lagavan ! prathamasabhayavarti ne nerayi che, temanuM aMtara kALanI apekSAthI keTaluM kahevAmAM Avela che ? he gautama ! tebhanu ma Mtara ajanI apekSA 'jahaNaNeNaM dasavAsasahassAiM ato muhuttamabbhahiyAI ukoseNa vaNassakAlo' dhanyathI to hasannaravarSanu uDevAmAM Ave che. ane utSTathI vanaspatikSaNa prabhANu anaMta ajanu vAmAM Ave che. 'apaDhamasamayaNeraIyassaNaM a MtaraM kAlao kevacciraM hoi' saprathabhasabhayavarti nairayiunu a Mtara aNanI apekSAthI keTalu' kahevAmAM Avela che ? ApraznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke - 'jahaNeNaM atomuhuttaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama! tebhanu aMtara kALanI apekSAthI jaghanyathI te| eka aMtarmuhUrtInu kahyuM che. ane utkRSTathI jI0 195 jIvAbhigamasUtra
Page #1567
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1554 jIvAbhigamasUtre bhagavAnAha-gautama ! jaghanyenAntarmuhUrtam-utkarSeNa vanaspatikAlaH / 'paDhamasamaya tirikkhajoNiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA ! jahanneNaM do khuDAgaM bhavaggahaNAI samaUNAI-ukoseNaM vaNassaikAlaM' prathamasamaya tiryagyonikasya khalu bhadanta ! antaraM kAlataH kiyacciraM bhavati ?, bhagavAnAhagautama ! jaghanyena dve kSullaka bhavagrahaNe samayone, utkarSeNa vanaspatikAlaM yAvadantaram iti / 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevaciraM hoI ?' he bhadanta ! aprathamasamayatiryagyonikasyA'ntaraM kiyacciramiti praznaH ? 'jahanneNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM' ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAirega' bhagavAnAha-gautama ! jaghanyena kSullakaM bhavagrahaNaM samayAdhikamantarmuhUrta kA hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa anantakAla kA hai 'paDhamasamaya tirikkhajoNiyassa aMtaraM kevacciraM hoi' he bhadanta ! prathama samayavartI tiryagyonika jIva kA antara kAla kI apekSA kitanA hai uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! jahaNNeNaM do khuDUDAgaM bhavaggahaNAI samaUNAI ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama ! isakA antara kAla kI apekSA jaghanya se eka samaya kama do kSullaka bhavagrahaNarUpa hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa anantakAla kA hai / 'apaDhama samayatirikkhajoNiyassa NaM bhaMte !' he bhadanta ! aprathamasamayavartI tiryagyonika jIva kA antara kAla kI apekSA se kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate hai-'jahaNNeNaM khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAiregaM' he gautama ! isakA antara jaghanya se to kSudrabhavagrahaNa rUpa hai aura utkRSTa se kucha adhika sAgaropamazata vanaspati nA pramANa suTale manatAnu 4yuM che. 'paDhamasamayatirikkhajoNiyarasa aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' sAvan ! prathama samayapati tiygenika jIvanuM aMtara kALanI apekSAthI keTaluM che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI 4 cha -'goyamA jahaNNeNaM do khuDDAgaM bhavaggahaNAI samaUNAI ukkoseNaM vaNassaikAlo' gautama ! temanu mata2 janI apekSAthI dhanyathA se samaya kama be kSullaka bhavagrahaNa rUpa che. ane utkRSTathI vanaspatikALa pramANa manatAnu che. 'apaDhamasamayatirikkhajoNiyAsa NaM bhate ! 3 mApana 2mprthamasamayavati tiryaMcenika jIvanuM aMtara kALanI apekSAthI keTaluM kahevAmAM mAvesa cha ? 240 prazna uttaramA pramuzrI 4 cha -'jahaNNe NaM khuDDAgaM bhava. gahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM sAgarovamasayapuhuttaM sAirega' gautama ! tebhanu aMtara jaghanyathI te kSudra bhava grahaNa rUpa che, ane utkRSTathI kaMIka vadhAre jIvAbhigamasUtra
Page #1568
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU.155 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam utkarSeNa sAgaropamazatapRthaktvaM sAtirekam antaraM bhavatIti / 'paDhamasamayamaNUsassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ?' he bhadanta ! prathamasamayavato manuSyasya kAlataH kiyacciramantaram ? ' jahanneNaM do khuDDAgabhavaggahaNAI samaUNAI' ukkoseNaM vaNassaikAlaM' jaghanyena dve kSullakabhavagrahaNe samayone- utkarSeNa vanaspatikAlam / 'apaDhamasamayamaNasassa NaM bhaMte ! aMtaraM ? aprathamasamayanuSyasyAntaraM kAlataH kiyat ? ' jahanneNaM khuDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM vaNassaikAla' jaghanyena kSullaka bhavagrahaNaM samayAdhikam - utkarSeNa vanaspatikAlaM yAvat / 'devassa NaM aMtaraM jahA Neraiyassa' devasyAntaraM yathA - jaghanyena dazavarSasahasrANyantarmuhUrtA'bhyadhikAni utkarSato vanaspatikAlaM yAvatprathamasamayavato'prathamasamayapRthaktva rUpa hai / 'paDhamasamaya maNUsassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0' he bhadanta ? prathama samayavartI manuSya kA antara kAla kI apekSA kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM - ' jahaNNeNaM do khuDDAgaM bhavaggahaNAIM samaUNAI' he gautama ! isakA antara kAla kI apekSA jaghanya se to eka samaya kama do kSullaka bhavagrahaNa rUpa hai aura 'ukkoseNaM vaNassa - kAlo' utkRSTa se vanaspati kAla pramANa anantakAla kA hai / 'apaDhama samaya maNUsassa NaM bhaMte ! aMtaraM' aprathama samayavartI manuSya kA antara he bhadanta ! kAla kI apekSA kitanA hai uttara meM prabhu kahate haiM - ' jahakhuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoserNa vaNassaikAlo' he gautama ! isakA antara kAla kI apekSA jaghanya se to eka samaya adhika kSudra bhavagrahaNa rUpa hai aura utkRSTa se vanaspatikAla pramANa hai| 'devassa NaM aMtaraM jahA peraiyassa' nairayika ke antara jaisA antara deva o 1555 sAgazeyabhazata pRthaitva 35 che. 'paDhamasamayamaNUsassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao0 ' he bhagavad prathamasamayati manuSyanuM aMtara kALanI apekSAthI keTaluM kahela che ? yA praznanA uttaramA prabhuzrI he che e- 'jahaNNeNaM do khuDDAgaM bhavaggahaNAi samaUNAI' he gautama! athabhasabhayavarti manuSyanuM aMtara ajanI apekSAthI dhanyathI ze'sabhayambha me kSudasambhava grahagu3pa che bhane 'ukkoseNa' vaNassai kAlo' utkRSTathI vanaspatikSaNa prabhANu anaMta anu che. 'apaDhamasamaya maNUsasa NaM bha Mte ! aMtaraM0' saprathabhasabhayavarti manuSyanuM a Mtara he bhagavan ! ajanI apekSAthI DeMTalu uDevAmAM Ave che ? yA praznanA uttaramA prabhuzrI che - 'jahaNeNa ' khuDDAgaM bhavaggahaNaM samayAhiyaM ukkoseNaM vaNassaikAlo' he gautama ! aprthmsbhyvati manuSyanuM aMtara kALanI apekSAthI jaghanyathI teA eka samaya adhika kSudrabhava zraddhaNu 35 che. mane utr2RSTathI vanaspatikSaNa prabhANu che. 'devassa NaM' bhate ! aMtaraM jIvAbhigamasUtra
Page #1569
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1556 jIvAbhigamasUtre vato'ntarmuhUrtam-utkarSato vanaspatikAlam (itthaM) nairayikasyApi 'paDhamasamayasiddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM Natthi' prathamasamayasiddhasya khalu bhadanta ! antaraM kiyat ? nAsti khalvantaramiti bhagavata uktiH, 'apaDhamasamayasiddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoi ? goyamA! sAIyassa apajjavasiyassa Natthi aMtaraM' aprathamasamayasiddhasya khalu bhadanta ! antaraM kiyacciraM kAlataH bhagavAnAha gautama ! sAdikasyA'paryavasitasyAntaraM nAsti aparyavasitatvAta / ____athAlpabahutvameSAM varNyate 'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaneraiyANaM-paDhamasamayatirikkhajINiyANa-paDhamasamayamaNUsANaM-paDhamasamayadevANaM-par3hamasamayasiddhANaya kayare kayarehito' eteSAM prathamasamayavatAM nairayika-tiryagyonika-manuSyakA hai 'paDhamasamaya siddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM' he bhadanta ! prathamasamayavarti siddha kA antara kAla kI apekSA kitanA hai| uttara meM prabhu kahate hai he gautama ! prathama samayavarti siddha kA antara 'Nasthi' nahI hotA hai| 'apaDhamasamayasiddhassa NaM bhaMte ! aMtaraM kAlao kevacciraM hoI' aprathama samayasiddha kA antara kAla kI apekSA kitanA hai ? uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! sAiyassa apajjavasiyassa Nasthi aMtara' he gautama ! siddha jIva sAdi aparyavasita hote haiM-ataH inake antara nahIM hotA hai| inake alpabahutva kA vicAra 'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaNeraiyANaM, paDhamasamaya tirikkhajoNiyANaM, paDhamasamaya maNasANaM, paDhamasamaya devANaM, paDhamasamaya siddhA Na ya, kayare kayarehito' he bhadanta ! ina prathama samayavartI nairayikoM jahA jeraiyassa' na2yinI mata2 4thana pramANenumata2 hevanu cha. 'paDhamasamaya siddhassa Na bhate ! aMtaraM' 3 bhagavan ! prathamasamayapati siddhamatara nI apekSAthI keTaluM kahela che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke he gautama prathamasamaya siddhAnumata2 'Natthi' Dotu nathI. 'apaDhamasamayasiddhassa Na bhaMte ! aMtaraM' kAlao kevacciraM hoi' maprathamasamayapati siddhanu mata2 janA apekSAthI keTaluM kahevAmAM Avela che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe ke'goymaa sAiyassa apajjavasiyassa gathi aMtaraM' gautama ! siddha sAhi aparyavasita hoya che. tethI tenuM aMtara hotuM nathI. temanA alpa bahatvanuM kathana 'eesi NaM paDhamasamayaNeraiyANaM, paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM paDhamasamayamaNUsANaM' paDhamasamayadevANaM paDhamasamayasiddhANaya kayare kayarehiMto' he bhagavan mA prathama jIvAbhigamasUtra
Page #1570
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU.155 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1557 devAnAM siddhAnAM ca katarebhyaH katare'lpA vA0 khalu bhadanta ! bhagavAnAha - 'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayasiddhA' gautama ! sarvastokAH prathamasamayasiddhAH aSTottarazatAdUrdhvamabhAvAt / ' paDhamasamayamaNUsA asaMkhejjaguNA' tatastataH prathamasamayavanto manuSya - nairayika- deva - tiryagyonikAH kramazo'saMkhyeyaguNAH iti / 'eesi NaM bhaMte! apaThamasamayaneraiyA NaM jAva apaDhamasamayasiddhANa ya kayare ke, prathama samayavartI tiryagyonikoM ke prathama samayavartI manuSyoM ke, prathama samayavartI siddhoM ke bIca meM kauna jIva kina jIvoM kI apekSA alpa haiM | kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM'gomA ! savvatthovA paDhamasamayasiddhA' he gautama! saba se kama prathama samayavartI siddha jIva hai kyoMki eka samaya meM 108 jIva siddha hote haiM adhika nahIM 'paDhamasamaya maNUsA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA jo prathama samayavartI manuSya haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'paDhama samaya NeraiyA asaMkhejjaguNA' paDhamasamayadevA asaMkhejaguNA, padama samayatirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA prathama samayavartI jo nairayika haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA prathama samayavartI jo deva haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA jo prathama samayavartI tiryagyonika jIva haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| 'eesi NaM bhaMte ! apaDhama samayaneraiyANaM jAva apaDhama samaya siddhANa sayavati nairayikA, prathama samayavRti tiyagyAnike; prathamasamayavati manuSyA, prathama samayavati devA ane prathamasamayavati siddhomAM kayA jIvA kayA veAnA karatAM alpa che ? kANu keAnA karatAM vadhAre che ? keNukAnI kharAkhara che ? ane aae| anAthI vizeSAdhiche ? yA praznanA uttaramA anuzrI che ! 'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayasiddhA' he gautama! sauthI gochA prathama sabhayavartI siddho che. kemake eka samayamAM 108 eka se ATha jIvA siddha bane che. vadhAre nahIM' 'paDhamasamayamaNUsA asaMkhejjaguNA' tenA uratAM prathama sabhayavarti he manuSya che, tethe asaNyAtagA vadhAre che. 'paDhamasamaya NeraiyA asaMkhejja guNA paDhasamaya tirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' tenA 42tAM prathama sabhayavarti nariyakA che teo asaMkhyAtagaNA vadhAre che. tenA karatAM prathama samayati tiryagyoni va che, tethe asabhyAtA vadhAre che. 'eesi NaM bhate ! apaDhamasamayaneraiyANaM jAva apaDhamasamayasiddhANa ya kayare kayarehito appA vA jIvAbhigamasUtra
Page #1571
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1558 jIvAbhigamasUtre karehiMto appA vA jAva visesAhiyA vA' eteSAM khalu bhadanta ! apaDhamasamaya nairayikANAM yAvadaprathamasamayasiddhAnAM ca katare katarebhyo'lpA vA - bahukA vAtulyA vA vizeSAdhikA vA ? bhagavAnAha - 'goyamA ! savvatthovA apaDhamasamayamaNUsA - apaDhamasamaya neraiyA asaMkhejjaguNA - apaDhamasamayadevA asaMkhejjaguNAapaDhamasamayaneraiyA apamasamayasiddhA aNataguNA - apaDhamasamayatirikkhajoNiyA anaMtaguNA' gautama ! sarvastokA aprathamasamayamanuSyAH tatastataH kramagatyA'prathamasamayA nairayikAH devA asaMkhyeyaguNAH tato'prathamasiddhA anantaguNAstataH aprathamasamayatiryagyonikA anantaguNAH / 'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaneraiyANaM - apaDhamasamaya ya kare karehiMto appA vA bahuyA vA jAva visesAhiyA ?" he bhadanta ! ina aprathama samayavartI nairayikoM ke yAvat aprathama samayavartI siddhoM ke bIca meM kauna jIva kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinase vizebAdhika haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! savvatthovA apaDhama samaya maNUsA' he gautama ! yahAM sabase kama aprathama samayavartI manuSya haiM- 'apaDhama samaya neraiyA asaMkhejjaguNA' inakI apekSA jo aprathama samayavartI nairayika haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA'apaDhama samaya devA asaMkhejjaguNA' aprathama samayavartI deva asaMkhyAta guNeM adhika haiM inakI apekSA jo 'apaDhama samaya siddhA' aprathamasamayavartI siddha haiM ve 'anaMtaguNA' anantaguNeM adhika haiM / inakI apekSA 'paDhamasamaya tirikkhajoNiyA anaMtaguNA' jo prathama samayavartI tirya bahuyAvA jAva visesAhiyA vA' he lagavan ! yA prathama sabhayavartI nairayi abhAM yAvat aprathama samayavati siddhomAM kayA jIva kAnA karatAM alpa che ? kayA jIvA kAnA karatAM vadhAre che ? keNukAnI kharekhara che? ane keNu kAnAthI vizeSAdhiu che ? yA praznanA uttaramA praluzrI che - 'goyamA ! savvatthovA apaDhamasamayamaNUsA' he gautama! aDIyAM sauthI gochA aprathamasabhayavartI bhanuSya che. 'apaDhamasamayaneraiyA asaMkhejjaguNA' tenA puratI ne aprathama sabhaya vartI nairayi hai| che; tethe asabhyAtA vadhAre che. tenA puratA 'apaDhamasamaya devA asaMkhejjaguNA' prathama sabhayavartI deva asaMkhyAtA vadhAre che. tenA 42tAM ? 'apaDhamasamaya siddhA' aprathama sabhayavartI siddha che tethe 'anaMtaguNA' anaMtagayA vadhAre che. tenAztA 'paDhamasamayatirikkhajoNiyA anaMtaguNA' prathabha. sabhayavartI ne tiryagyoni va che. tetheo manaMtaMgalA vadhAre che, 'eesi NaM bhaMte ! jIvAbhigamasUtra
Page #1572
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.155 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1559 neraiyANaya kayare kayarehito appA vA jAva visesAhiyA vA' eteSAM khalu bhadanta ! prathamasamayanairayikANAmaprathamasamayanairayikANAM ca katare katare. bhyo'lpA vA yAvadvizeSAdhikA vA ? bhagavAnAha-'goyamA ! savvatthovA paDhama. samayaNeraiyA' sarvastokAH prathamasamayanairayikAH ? gautama ! tatazca 'apaDhamasamayaNeraiyA asaMkhejaguNA' asaMkhyeyaguNA aprthmsmynairyikaaH| 'eesi NaM bhaMte ! paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM-apaDhamasamayatirikkhajoNiyANa ya kayare kayarehito0' eteSAM khalu bhadanta ! prathamA'prathamasamayatiryagyonikAnAmubhayeSAM madhye katare katarebhyo'lpA vA-bahukA vA-tulyA vA-vizeSAdhikA vA ? bhagavAgyonika jIva haiM ve anantaguNe adhika haiM / 'etesi NaM bhaMte ! paDhama samaya neraiyANaM apaDhamasamaya NeraiyANa ya kayare kayarehito appA vA jAva visesAhiyA vA' he bhadanta ! ina prathama samayavartI nairayikoM ke aura aprathama samayavartI nairayikoM ke bIca meM kauna kisakI apekSA alpa haiM ? kauna kisakI apekSA bahuta haiM ? kauna kisakI apekSA tulya haiM aura kauna kisakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayaneraiyA' he gautama ! sabase kama prathama samayavartI nairayika haiN| 'apaDhamasamayaNeraiyA asaMkhejaguNA' inakI apekSA aprathamasamayavartI nairayika asaMkhyAta guNeM adhika haiN| 'etesi NaM bhaMte ! paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM kayare kayarehito' he bhadanta ! ina prathama samayavartI tiryagyonikoM meM aura aprathama samayavartI tiryagyonikoM meM kauna kisakI apekSA alpa haiM ? kauna kinakI apekSA bahuta haiM ? kauna kinakI apekSA barAbara haiM kauna kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? paDhamasamaya neraiyANaM apaDhamasamayaneraiyANa ya kayare kayarehito appA vA bahuyA vA jAva visesAhiyA vA mAvan ! mA prathama sabhayatI nairayimA mane prathama samayavati nirayikamAM ke tenAthI a5 nAma ochA che? keNu kenAthI vadhAre che? koNa kenI barobara che? ane koNa konAthI vizeSAdhika che? A prshnn| uttaramA pramuzrI 49 cha -'goyama sabvatthovA paDhamasamayaneraiyA' 3 gautama ! sauthI soch| prathama samaya patI naiyi che. 'apaDhamasamaya NeraDyA asaMkhejjaguNA' ten| 42di aprathama samayavatI nai2yi madhyAta padhAre cha. 'etesiM NaM bhate ! paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM kayare kayare hito0 bhagavan 2prathama samayapati tiya yonimA bhane aprathama samayAvati tiryAnikemAM keNa kenA karatAM a5 che? keNa konAthI vadhAre che ? jIvAbhigamasUtra
Page #1573
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1560 jIvAbhigamasUtre 0 nAha - 'goyamA ! savvatthovA paDhamasamaya tirikkhajoNiyA apaDhamasamayatirikkhajo - NiyA aNataguNA' gautama ! sarvebhyaH stokAH prathame - aprathamasamayastiryagyonikAstato'nantaguNAdhikAH | 'eesi NaM paDhamasamayamaNUsANaM- apaDhamasamayamaNUsANa ya kare karehiMto 0 ' eteSAM khalu bhadanta ! prathamA'prathamasamayamanuSyANAM katare katarebhyo ? goyamA ! savvatthovA paDhamasamaya maNUsA - aprathamasamayamaNUsA asaMkhejjaguNA' bhagavAnAha - gautama ! sarvastokAH prathamasamayamanuSyAH tadapekSayA'prathamasamayamanuSyA asaMkhyeyaguNA jJeyAH / 'jahA maNUsA tahA devA vi' yathA manuSyA isake uttara meM prabhu kahate haiM- 'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayatirikkhajoNiyA' he gautama! saba se kama prathamasamayavarti tiryagyonika jIva haiM inakI apekSA 'apaDhamasamaya tirikkhajoNiyA anaMtaguNA' aprathama samayavartI jo tiryagyonika jIva haiM ve anantaguNeM adhika haiM / 'eesi NaM bhate ! paDhamasamaya maNUsANaM apaDhamasamaya maNUsANa ya kayare kayarehiMto 0 ' he bhadanta ! ina prathama samayavarti manuSyoM ke aura aprathama samayavarti manuSyoM ke bIca meM kauna kisase alpa haiM yAvat kauna kisase vizeSAdhika haiM ? uttara meM prabhu kahate haiM - 'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayamaNUsA apaDhama samayamaNUsA asaMkhejjaguNA' he gautama! inameM sabase kama prathama samayavartI manuSya haiM aura inakI apekSA jo aprathama samayavartI manuSya haiM ve asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / 'jahA maNussA tahA devA vi' jaise manuSya kahe gaye haiM vaise hI prathama aprathama samayavartI kaNu kAnI kharekhara che ? ane keNu kAnAthI vizeSAdhika che. A praznanA uttaramAM anuzrI che - goyamA ! savvatthovA paDhamasamayatirikkha joNiyA' he gautama! sauthI gochA prathama sabhayavartI tiryagyoni va che tenA ratAM : apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNataguNA' prathama samayavarti ne tiryagyoniGa che te anaMtagaNA vadhAre che. 'eesiM NaM bhaMte! paDhamasamayamaNUsANaM apaDhamasamaya maNUsANa ya kare karehiMno' he bhagavan ! yA prathamasabhayavartI manuSya ne aprthmsamayavatI manuSyeAmAM keNu kAnAthI alpa che ? kANu kAnAthI vadhAre che ? kANu kAnI kharekhara che ? ane keNa kenAthI vizeSAdhika che ? A praznanA uttaramAM prabhuzrI Ahe che -'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayamaNUsA apaDhamasamaya maNUsA asaMkhejjaguNA' huM gautama ! A prathamasamayavatI manuSya ane aprathama samayavatI manuSyamAM sauthI ochA prathamasamayavartI manuSya che. ane tenAkaratAM je aprathamasamayavrtii manuSya che tethe asaM jyAgANA vadhAre che. 'jahA maNUsA tahA devA vi' je pramANe manuSyeAnA saMbaMdhamAM kathana karavAmAM Avela che. eja pramANe jIvAbhigamasUtra
Page #1574
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1561 prameyadyotikA TIkA pra. 10 sU. 155 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam stathaiva prathamA'prathamasamayadevA api jJeyAH / eesi NaM bhate ! paDhamasamayasiddhANaM - apaDhamasamayasiddhANa ya kayare kayarehiMto 0 ?' eteSAM khalu bhadanta ' prathamasamayasiddhAnAm aprathamasamayasiddhAnAM ca katare katarebhyo'lpA vA0 ? 'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayasiddhA - apaThamasamayasiddhA anaMtaguNA' bhagavAnAha - he gautama ! prathamasamayasiddhAH sarvastokAstebhyo'prathamasamayAH siddhA anantaguNA bhavanti ! 'eesa NaM bhate ! paDhamasamayaneraiyANaM, apaDhamasamayaneraiyANaM paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM- apaDhamasamayatirikkha joNiyANaM, paDhamasamayamaNUsANaM apaDhama deva bhI kahe gaye haiM 'etesi NaM bhaMte! paDhamasamayasiddhANaM apaDhamasamaya siddhANa ya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA yA' he bhadanta ! ina prathama samayavartI siddhoM ke aura aprathama samayavartI siddhoM ke bIca meM kauna kisase alpa haiM ? kauna kisase bahuta haiM ? kauna kisake barAbara haiM aura kauna kisase vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayasiddhA' he gautama! saba se kama prathamasamaya siddha hote haiM inakI apekSA 'apama samaya siddhA anaMtaguNA' aprathama samayavartI siddha anantagurNe adhika hote haiM / 'etesi NaM bhaMte ! paDhamasamayaNeraiyANaM apaDhamasamaya NeraiyANaM paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyA NaM paDhamasamayamaNUsANaM apaDhamasamayamaNUsANaM paDhamasamayadevANaM apaDhamasamayadevANaM paDhama samayasiddhANaM apaDhamasamayasiddhANa ya kayare kayare prathama samayavatI ane aprathamasamayavatI devAnA sa`khaMdhamAM paNa kathana karI levuM. arthAt devAnu` kathana manuSyanA alpa bahupaNAnA kathana pramANe che. 'eesi NaM bhaMte! paDhamasamayasiddhANaM apaDhamasamayasiddhANa ya kayare kayarehiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA' De lagavan yA prathama sabhayavarti siddho ane aprathama samayavati siddhomAM kANu kAnA karatAM alpa che? kANu kAnAthI vadhAre che. kANu kAnI kharekhara che ane kANa kAnAthI vizeSAdhika che ? A praznanA uttarabhAM praluzrI uDe che - 'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayasiddhA' he gautama! sauthI gochA prathama sabhayavartI siddho che. tenA puratA 'apama samayasiddhA anaMtaguNA' aprathama sabhayavartI siddho anaMtAzA vadhAre che. esi NaM bhate ! paDhamasamaya NeraiyANa apaDhamasamayaNeraiyANaM, paDhamasamayatirikkhajoNiyANaM apaDhamasamayatirikkhajoNiyANaM paDhamasamaya maNUsANaM apaDhamasamaya maNU. sANaM paDhasamaya devANaM, apaDhamasamayadevANaM, paDhamasamayasiddhANaM, apaDhama samaya siddhANaya jI0 196 jIvAbhigamasUtra
Page #1575
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1562 jIvAbhigamasUtra samayamaNUsANaM, paDhamasamayadevANaM-apaDhamasamayadevANaM, paDhamasamayasiddhANaM-apaDhamasamayasiddhANaya kayare kayarehito aSpAvA-bahuyA vA-tullA vA visesAhiyA vA' eteSAM prathamA'prathamabhedavatAM nairayika-tiryagyonika-manuSya-devAnAM, tathAvidhasiddhAnAM ca katare katarebhyo'lpA vA-bahukA vA-tulyA vA vizeSAdhikAveti prazne bhagavAnAha-'goyamA ! savvatthovA-paDhamasamayasiddhA-paDhamasamayamaNUsA asaMkhejaguNA-apaDhamasamayamaNasA asaMkhejjaguNA, paDhamasamayaNeraiyA asaMkhejjaguNApaDhamasamayadevA asaMkhejjaguNA-paDhamasamayatirikkhajoNiyA asaMkhejaguNA, apahiMto appA vA bahuyA vA tullA vA visesAhiyA vA' he bhadanta ! ina prathama samayavati nairayikoM ke, aprathama samayavarti nairayikoM ke, prathama samaya tiryagyonikoM ke, aprathama samaya tiryagyonikoM ke, prathama samaya manuSyoM ke, aprathama samaya manuSyoM ke prathama samaya devoM ke, aprathama samaya devoM ke, prathama samaya siddhoM ke aura aprathama samaya siddhoM ke bIca meM kauna kinakI apekSA alpa haiM ? kauna kina kI apekSA bahuta haiM kauna kinake barAbara haiM ? aura kauna kinakI apekSA vizeSAdhika haiM ? isake uttara meM prabhu kahate haiM-'goyamA ! savvatthovA paDhamasamayasiddhA' he gautama ! inameM sabase kama prathama samaya siddha hai| inakI apekSA-'paDhama samayamaNUsA asaMkhejaguNA' prathama samaya manuSya asaMkhyAtaguNe adhika haiN| inakI apekSA 'apaDhamasamaya maNussA asaMkhejjaguNA' aprathama samaya manuSya asaMkhyAtaguNe adhika haiM inakI apekSA 'paDhamasamayaneraiyA asaMkhejjaguNA' prathama samaya nairayika asaMkhyAtaguNeM adhika haiN| inakI apekSA 'paDhamasamaya devA asaM0' kayare kayarehito appA vA bahuyA bA tullA vA visesAhiyA vA' bhagavan 2prathama samayavatI narayike aprathama samayavatI narayike, prathama samayavati tiya nike aprathama samayavati tiryAnike, prathama samayavartI manuSya, ane aprathama samayavatI manuSya, prathama samayavatI deva ane aprathama samaya vatI deva, prathama samayavati siddha ane A prathama samayavati siddha, e badhAmAM kaNa kenA karatAM alapa che ? koNa konAthI vadhAre che? keNa kenI barobara che ane keNa konAthI vizeSAdhika che? A praznanA uttaramAM prabhuzrI kahe che ke 'goyamA savvatthovA paDhamasamayasiddhA' he gautama ! mAM sauthI maach| prathama samayapati siddho cha. tn| 2i 'paDhamasamayamaNUsA asaMkhejjaguNA' prathama samayavatI manuSya asaNyAta! vadhAre che. tenA 42tA 'apaDhamasamaya maNUsA asaMkhejjaguNA' 2maprathama sabhayatI manuSyo che tamA 25sadhyAta qdhAre cha, ten| 42tA 5 'paDhamasamaya neraiyA asaMkhejjaguNA' prathama samayamA jIvAbhigamasUtra
Page #1576
--------------------------------------------------------------------------
________________ prameyadyotikA TIkA pra.10 sU.155 jIvAnAM dazavidhatvanirUpaNam 1563 DhamasamayaNeraiyA asaMkhejaguNA-apaDhamasamayadevA asaMkhejaguNA-apaDhamasamayasiddhA -aNaMtaguNA-apaDhamasamayatirikkhajoNiyA aNaMtaguNA' he gautama! sarvastokAH prathamasamayasiddhAH-prathamasamayAH aprathamasamayAzcamanuSyAH, prathamasamayAH nairayikAdevA-stiryagyonikAH, aprathamasamayA:-nairayikA-devAzca sarve pUrva pUrvebhyaH parepare'saMkhyeyaguNAH / aprathamasamayasiddhA anantaguNAH, aprathamasamayatiryagyonikAzca tadapekSayA'nantaguNAH / nigamanamAha-'se taM dasavihA savvajIvA panattA' ta ete dazavidhAH sarvajIvAH prajJaptaH / 'settaM savvajIvAbhigame' so'yaM sarva jIvAbhigamaH pratipAditaH / suu0155|| itizrI vizvavikhyAta-jagadvallabha-prasiddhavAcakapaJcadazabhASAkalita-lalita kalApAlApakapravizuddhagadyapadyanaikagranthanirmApaka - vAdimAnamardaka-zrIzAhU chatrapatikolhApurarAjapradatta-'jainazAstrAcArya'-padavibhUSitakolhApurarAjaguru-bAlabrahmacAri jainAcArya jainadharmadivAkarapUjyazrI-ghAsIlAla-vrativiracitAyAM zrI jIvAbhigamasUtrasya prameyadyotikAkhyAyAM vyAkhyAyAM dazamI pratipattiH samAptA // // iti jIvAbhigamasUtraM samAptam // prathama samaya deva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'paDhamasamaya tirikkha0 asaM0' prathama samaya tiryagyonika jIva asaMkhyAtaguNeM adhika haiM / inakI apekSA 'apaDhama sa0 Nera0 asaM0' aprathama samaya nairathika asaMkhyAtaguNeM adhika haiM inakI apekSA 'apaDhama sa0 devA asaM0' aprathama samaya deva asaMkhyAtaguNe adhika hai / inakI apekSA 'apaDhama samaya siddhA aNaMtaguNA' aprathama samaya siddha anantaguNeM adhika haiM / inakI apekSA 'apaDhama samaya tirikkhajoNiyA aNaMtapatabhAna nairpi| asabhyAta padhAre che. tenA 42di 'paDhamasamaya devA asaMsejjaguNA' prathama samayamA vartamAna 2 he| cha t| asabhyAtA padhAre che. tenA 42di 'paDhamasamaya tirikkhajoNiyA asaMkhejjaguNA' prathama samaya mAM vartamAna je tigenika jIve che teo asaMkhyAtagaNI vadhAre che. tenA 42di 'apaDhamasamaya NeraiyA asaMkhejjaguNo' 25prathama samayapati ne naiyi| cha tesA masajyAta padhAre cha. tenA 42di 'apaDhamasamaya devA asaMkhejjaguNA' aprathama samayamAM vartamAna je deve che teo asaMkhyAtagaNuM vadhAre che. tenA 42di 'apaDhamasamayasiddhA aNaMtaguNA' le prathama samayamA patabhAna siddhI jIvAbhigamasUtra
Page #1577
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1564 jIvAbhigamasUtre guNA' aprathama samaya tiryagyonika jIva anantaguNeM adhika haiM / 'settaM dasavihA savva jIvA paNNattA' isa prakAra se yaha vivecana dasa prakAra ke sarva jIvoM ke sambandha meM kiyA gayA hai isa vivecana ke samApta hone para 'se taM savva jIvAbhigame' sarva jIvAbhigama pratipAdita ho jAtA hai / jIvAbhigama sUtra samApta huA aura usakI yaha TIkA bhI samApta huI ||suu0 155 // zrI jainacArya jainadharmadivAkara pUjyazrI ghAsIlAla vrativiracita jIvAbhigama sUtra kI prameyadyotini vyAkhyA meM ||dsviiN pratipati samApta // 10 // cha teso bhanatama padhAre cha. tena 42di 'apaDhamasamaya tirikkhajoNiyA aNaMtaguNA' maprathamasamayamA pata mAna tiya-yoni / manatama padhAre cha. 'se taM dasavihA savvajIvA paNNattA' 2 // pramANe 20 viveyana sa praa2n| saba vAna samayamA 42pAmA mAvesa che. 2mA viveyana samAsa thadi 'settaM savva jIvAbhigame' saba niyamanu pratipAdana pUrNa gaye che. ||suu. 155 // zrI jainAcArya jainadharmadivAkara pUjya zrI ghAsIlAla vrativiracita jIvabhigama sUtranI prameyotinI TIkAnI dasamI pratipatti samApta 10 jIvabhigama sUtra samApta jIvAbhigamasUtra
Page #1578
--------------------------------------------------------------------------
________________ sva. zrImAna zeThazrI jIvarAjabhAInA pavitra jIvanano TuMka paricaya jJAna dhyAna ane vratanuM satata zraddhApUrvaka ArAdhana karI pitAnA jIvanane pavitra ane Adarza banAvanAra parama-padanA adhikArI kevaLajJAne pAsaka dharma jIvI zeTha zrI jIvarAjabhAI mULacaMdabhAIne janma cAturmAsanA dharmamaya vAtAvaraNamAM saMvata-1931nAM A su-pasane 1875nA okaTombara mAsanI pAMcamI tArIkhe saurASTra bhUminA ItIhAsamAM prasiddha evA, dhrAMgadhrAmAM thaye hatuM temanA pitAzrI zrI mULacaMdabhAI paNa dharmAnurAgI pavitrAtmA hovA uparAMta eka sArA vyApArI saMgrahastha hatA. temaja sarva--jI para premALa evA ane nAmane anurUpa guNavALA premAbAI nAmanA temanAM mAtuzrI hatAM Ubhaya daMpatInuM gAharaNya jIvana japa tapa rUpa dharmAnI ArAdhanA pUrvaka parama zAMtI pUrvakanuM hatu. A rIte paramadharmAnurAgI mAtA pitA ane anya dharmaprANa kuTuMbI janA Uttama dhama saMskArethI ane vyavahArIka. nItimattAne laI zrI jIvarAjabhAInuM bhautika-jIvana samRddhI maya banyuM ane jema jema samRddhIne AvirbhAva thaye. tema tema temanA aMgeaMgamAM ja nahi paNa aMganA ANue aNumAM japa tapa vrata ane jJAna dhyAna pratyenI zraddhA vadhune vadhu banI bAlyAavasthAthI ja dhArmika saMskAranA siMcanane laI. temanI dharma bhAvanAnI utkRSTa prabaLatAne lIdhe teo bhautika vidyAnA abhyAsamAM be-7thI AgaLa vadhI na zakyA ane e ja rIte pUrNa rIte zakti ane savaDa hovA chatAM vArasAmAM maLelA vyApAra-dhaMdhA pratye emanI-rUcI ochI hatI-kAraNa ke teo mAnatA. ke sarvathA vyavahAra karmabaMdhananuM kAraNa che ane tethI ja Atma ciMtavana ane dharma bhAvanA emanI apratIma hatI. bAlyakALathI ja-emaNe aneka pUjya vidvAna sAdhuonA saMsarga ane teonA dharmopadezanA pravacane sAMbhaLIne tathA-tene manana ciMtvana karIne jainadharmanA rahasyane nibhrama paricaya meLavyo hato ane e upadezela viSanuM dharmagraMtha dvArA vAMcana paNa karI sArI rIte saMzaya-rahita banI gayA hatA vaLI jaina dharmanA AgamanuM ja nahIM paNa anya suprasiddha graMthanuM paNa temaNe sArI rIte vAMcana karyuM hatuM. temane bhagavatI sUtra pratye khAsa anurAga hato ane tethI tenuM vAMcana temaNe anekavAra kareluM parama pUjya-ma.sA.-kezavalAlajI ma-sA.-nA dharmopadeza zravaNa ane temanA saMgaraMgamAM teo-khUba raMgAyA-hatA ane temanA parama jIvAbhigamasUtra
Page #1579
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhakata banyA hatA tethI teo jyAre jyAre dhrAMgadhrA padhAratA tyAre teo mahArAjazrInI sevA mATe amadAvAdathI dhrAMgadhrA acUka pahoMcI jatAM. sva. zrIyuta jIvarAjabhAIne jIvanamAM DokIyuM karatA jaNAya che ke teonuM samagra jIvana jaina dharmanA suprasIddha dharmagraMthanA adhyayana vAMcana manana ane tenA rahasyanuM grahaNa karavAmAM ra... pacyuM rahetuM hatuM temaNe pitAnA A durlabha-jIvana ane nazvara zarIrane dharmAcaraNa tathA-sthAnakavAsI-jaina dharmopAsaka sAdhu sAdhvIjIonI niHsvArtha sevAmAM ja samarpita karyuM hatuM Azare dazeka varSathI emaNe amadAvAdane ja pitAnuM nivAsthAna banAvyuM hatuM. jIvanamAM chellI vakhate ja emane hRdayaroganI moTI bImArI lAgu paDI hatI. te bImArIne lIdhe-tenI mahAdanA hevA chatAM samAdhi pUrvaka traNa mAsa paryanta tene sAmane karIne saM. 2017nA dharmamaya evA cAturmAsanA bhAdaravA vada-7 sAtama ane 1960nA ekaTobaranI pahelI tArIkhe svargastha-thayA A rIte temane prAdurbhAva-janma ane tibhAva-maraNa bane cAturmAsanA dharmamaya vAtAvaraNamAMja thayela che. teo bAlyakALathI ja dharmArAdhanamAM pravRtta thayA hatA ane tethI dharmArAdhanamAM teo eka-aThaMga vegInI jema maraNanI chellI ghaDI paryata jarA paNa DagyA vinA avicaLa rahyA hatA emanuM dharmAcaraNa eTaluM badhu zuddha daDha niyamita hatuM-jIvananA chellA divase paNa emaNe sAmAyika ane prati kamaNa choDayuM-nahI A temanA jIvananI urdhvagAmitAne pratyakSa purAve che. emanuM aMtaHkaraNa eTaluM badhuM zuddha pavitra ane adhyAtmamaya hatuM ke emane pitAnA aMtakALanI jANa agAuthI thaI gaI hatI eTale emanA suputrane A mAhitI savArathI ja temaNe ApI dIdhI hatI ane pote svasthatA jALavI rAkhIne navakAra maMtranuM uccAraNa paNa saMpUrNa sabhAna avasthAmAM karyuM hatuM ane A rIte A dharmaparAyaNa jIve bhautika dehano tyAga karyo hate. AjIvana dharmopAsaka tarIke paMkAela tathA aneka pATha vrata niyama jJAna dhyAna-tapa ane pacakhANethI jIvanane urdhvagAmI banAvanAra yazasvI puNyazALI zrI jIvarAjabhAI pratye dhrAMgadhrAnA sthAna jana-meTA saMghane pahelethIja khUba mAna zraddhA ane pUjya bhAva hatA tethI e saMcita lAgaNI vyakta karavA khAtara saMghe teozrInuM ghaNuM ja sanmAna ane gaurava karyuM hatuM. teo pitAnA dharmakarma ane pavitra AcaraNane jagatamAM pravartAvavA khAtaraja pitAnI pAchaLa eka dharmAtmA evuM vizALa kuTumba muktA-gayA che jeone sAmAnya paricaya nIce mujaba che. jIvAbhigamasUtra
Page #1580
--------------------------------------------------------------------------
________________ emanA-dharmamArgane AgaLa dhapAvanAra emanA suputra zrI ramaNalAlabhAI jIvarAja zAha pitAnA pitAnA badhAja guNothI alaMkRta hoI temanAmAM rahelI atyaMta tIvra dharmabhAvanAne lIdhe teo samAjamAM khUba pratiSThita che teo uttama dakSa buddhi parAyaNa ane dayALu che-teo jJAna-dhyAna sUma vicArane varelA che sthA-svabhAvanA khUbaja dayALuM ane maLatAvaDA che teo khUbaja udAra-hadayanA che emanA Unata saMskArathI emanuM samagra kuMTuba paNa dharmAnurAgIja hoya temAM kahevA paNuM ja na hoya emanA vizALa kuMTubane batAvatuM A temanuM vaMzavRkSa che. sva. zrI jIvarAjabhAI mUlacaMda zAha zrIyuta zeTha ramaNalAla jIvarAja zAha suputrIo suputra zrIcaMdrAbena zrInirmalAbena zrIrasIka- zrIprada- zrIdhane- mahendra bhAI bhAI ndrabhAI bhAI pautra | zrInIlezabhAI zrIutpala- zrIbAbu bhAI bhAI zrIvipula- zrI amita- zrIkamaleza bhAI bhAI bhAI zrI ramaNalAlabhAInA A vArasadAre pitAnA pUrvajonI mAphaka zuddha zraddhavAna ane khUbaja udAra dharmaprANa sadubhAvI ane vatAmAM rUcIvAlA che. teoe atyAra sudhI A mahAna zAstroddhAranA kAmamAM khUba sahakAra Apela che. pUjya AcArya ma. zrInA pratye apAra lAgaNI dharAve che temanA adhurA rahela kAryane pAra karavA paNa eTaleja khaMta dharAve che temanA suputra ja atyAre samitinA mukhya heddedAramAM eka che. ane teo A kAryane saMpUrNa karAvIne ja raheze evI amone daDha zraddhA che. maMtrIo jIvAbhigamasUtra