Book Title: Jain Paramparano Itihas Vol 3
Author(s): Darshanvijay, Gyanvijay, Nyayavijay
Publisher: Charitra Smarak Granthmala
Catalog link: https://jainqq.org/explore/001078/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ પપ0Q © ઈતિહાર્સ ખી . ત્રિપુટી મહારાજ Jain etusal an For Private Porn Only www.jainelibrary Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ શ્રી ચારિત્રસ્મારક ગ્રંથમાળા ઍ૦ ૫૬ જેનપરંપરાનો ઈતિહાસ [ભાગ ત્રીજો] મુનિશ્રી ની વિજય જ્ઞાન ન્યાય(૦) (ત્રિપુટી મહારાજ) 200 _* मा.श्री. कैलासलागर परिज्ञान मंदिर જાજ જૈન મrષમા .. . : પ્ર કો શ ક : શ્રી ચં દુ લા લા લખુ ભાઈ પરીખ મંત્રી શ્રી ચારિત્ર સ્મા ૨ ક ગ્રંથ મા ળા નાગજી ભૂધરની પિળ, માંડવીની પિળ, અમદાવાદ, Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ પ્રાપ્તિસ્થાન : (૧) ચંદુલાલ લખુભાઈ પરીખ મંત્રી : શ્રી. ચારિત્ર સ્મા ર ક ગ્રંથ મા ળા, નાગજી ભૂધરની પાળ, માંડવીની પોળ : અમદાવાદ, (૨) સરસ્વતી પુસ્તક ભંડાર, હાથીખાના, રતનપોળ - અ મ દા વા દ. કિંમત : વિ. સં. ૨૦૨૦ વીર સં. ૨૪૯૦ મિયા ઈ. સં. ૧૯૬૪ ક૦ ચા૦ ૪૬ મુદ્રક : જયંતિ દલાલ વસંત પ્રિન્ટીંગ પ્રેસ, ઘીકાંટા ઘેલાભાઈની વાડી, અમદાવાદ Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ || નથતુ થીart; પ્રસ્તાવના આજના યુગ જેમ વૈજ્ઞાનિક છે તેમ ઐતિહાસિક યુગ છે. આજે જેમ દરેક વસ્તુનું પરીક્ષણુ વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ કરવામાં આવે છે તેજ રીતે આજના યુગ ઐતિહાસિક દૃષ્ટિપ્રધાન ડેાઈ પ્રાચીન ધર્મો, સસ્કૃતિ, સ ંસ્કૃતિનાં વિવિધ સાધના, જેવાં કે – આચાર, વિચાર, વ્યવહાર, તત્ત્વજ્ઞાન, સાહિત્ય, શિલ્પ, કળા આદિનું પણ ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ અન્વેષણ માગે છે. અને એનાં કારણેાને પણ જાણવા ઇચ્છે છે. આથી આજને બુદ્ધિમાન વર્ગ પણ પ્રજાની જિજ્ઞાસાને તૃપ્ત કરવા માટે તે દિશામાં પ્રયત્ન કરી રહ્યો છે. આજ દૃષ્ટિને લક્ષમાં રાખીને શ્રીમાન્ ત્રિપુટી મહારાજ મુનિપ્રવર શ્રી દર્શનવિજયજી, મુનિવર શ્રી જ્ઞાનવિજયજી, મુનિવર્ય શ્રી ન્યાયવિજયજીના સમુચ્ચય પ્રયત્નથી “ જૈન પર પરાના ઇતિહાસ”ના આઠ ભાગેા તૈયાર થાય તેટલા માટે સંગ્રહ જૈન સાહિત્ય આદિનું અવલેાકન કરીને તૈયાર કર્યાં છે. જેના ફળરૂપે આપણને શ્રીમાન્ ત્રિપુટી મહારાજ તરફથી આ પહેલાં જેનું મટું કદ માની શકાય તેવા જૈન પર પરાનેા ઇતિહાસ” ગ્રંથના એ ભાગા મળી ચૂકયા છે. આજે એ જ ગ્રંથના ત્રીજો ભાગ તેઓશ્રી. તરફથી આપણને પ્રદાન થાય છે એ ખદલ આપણે સૌ તેમના ઋણી છીએ. પ્રસ્તુત સંગ્રહમાં જે વિવિધ વિષયાના સંગ્રહ તેઓશ્રીએ કર્યો છે, એ કરવા માટે એમણે કેટકેટલા ગ્રંથા ઊથલાવ્યા છે, કેટ-કેટલી માહિતી મેળવવા માટે પ્રયત્ન કર્યો છે અને કેટલે! મહાન શ્રમ વેચો છે તેની આપણે કલ્પના કરી શકીએ છીએ. આપણને એમ લાગે છે કે આર્ટલી વિપુલ ઐતિહાસિક વિવિધ સામગ્રી આપીને તેમણે ખરેખર મહાન્ પુણ્ય અને યશ ઉપાર્જિત કર્યાં છે. પ્રસ્તુત વિભાગેામાં સમાતી અતિહાસિક સામગ્રી તેમણે પેાતાની દૃષ્ટિએ ગુથી છે. એમાં ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ અને આજે ઉપલબ્ધ અને નવીન નવીન પ્રાપ્ત થતી સાધન સામગ્રી દ્વારા સશોધનને Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ અવકાશ જરૂર છે. તે છતાં તેઓશ્રીએ જે વિવિધતાભરી સામગ્રીને સંચય કર્યો છે અને જે અનેકવિધ માહિતી પુરી પાડી છે તે બદલ આજનો વિદ્વર્ગ તેમને ઋણી જ રહેશે. અને તે સામે તેમણે સેવેલા વર્ષોને શ્રમનું મૂલ્યાંકન પણ જરૂર કરશે જ કરશે. પ્રસ્તુત “ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ”ના મુદ્રિત થઈને પ્રસિદ્ધ પામેલા ત્રણ ભાગમાં શું શું સામગ્રી આવી છે તે તેને વિષયાનુક્રમ અને પરિશિષ્ટો જ બોલે છે. તે છતાં અહીં એ સૂચવવું આવશ્યક છે કે–પ્રસ્તુત ગ્રંથ એ મુખ્યત્વે જૈન ઇતિહાસ હોવા છતાં તેમાં જે વિવિધ અને વિશિષ્ટ સામગ્રી આપી છે તેથી એ, એક વ્યાપક દષ્ટિને ઐતિહાસિક ગ્રંથ બની ગયા છે. પ્રસ્તુત વિભાગમાં રાજાઓ, અમાત્યે શ્રેષ્ઠીઓ, શ્રેષ્ઠિનીઓ, અનેક ગ૭-શાખા-કુ, ધતાંબર–દિગંબર, આચાર્યો જેનાગમવાચનાઓ, ગ્રંથકારે, ગ્રંથરચના, જ્ઞાનભંડાર અને તેનું લેખન, ધર્મકાર્યો, સંઘવર્ણને, ગ્રંથપુપિકાએ, ગ્રંથપ્રશસ્તિઓ, શિલાલેખ ઉસ્માન, અનેક ગની પટ્ટાવલીઓ, અનેક દેશે, નગરે, નગરીઓ તીર્થો, પર્વતે, ગુફાઓ, સ્તૂપે, મંદિરે, મંદિરનો જીર્ણોદ્ધારે, સાંસ્કૃતિક વીગતે અનેક વસ્તુઓનો સંગ્રહ કરવામાં આવ્યું છે. પ્રસંગે પ્રસંગે બૌદ્ધ, વૈદિક આદિ સંપ્રદાયને લગતી વિગતેને પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યું છે. આ રીતે આ ઇતિહાસ ગ્રંથે આપણને ઘણી ઘણી સામગ્રી પૂરી પાડી છે. જે દરેક ભાગોની વિષયાનુક્રમણિકા જેવાથી સમજી શકાય તેમ છે. પ્રસ્તુત ત્રીજા વિભાગની પ્રસ્તાવના શ્રી દર્શનવિજયજી-જ્ઞાનવિજયજી મહારાજ લખી શકત તે કેટલીક મહત્ત્વની બાબતોનો ઉલ્લેખ કરી શક્યા હતા. જેમાંથી આપણને કેટલીક વિગત જાણવા મળી શકત, પરંતુ તેઓ ઉભય અતિવ્યાધિગ્રસ્ત હોવાથી તેમની ભાવના અનુસાર આ પ્રસ્તાવના મેં લખી છે. તેમણે મને આ અધિકાર આપે, તે બદલ તેઓશ્રીને આભાર. સં. ૨૦૨૦ પિષ વદિ ૧૦ . ગુરૂવાર મુનિ પુણયવિજય. Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સિંહાવલેાકન શ્રી જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ ભા. ૩ આપની સમક્ષ મૂકતાં અમને અત્યંત હર્ષ થાય છે. આ ગ્રંથને તૈયાર કરવા માટે પૂજ્ય દર્શન વિજયજી મહારાજ (ત્રિપુટી) ની રાત દિવસની પ્રશંસનીય મહેનત છે. તેઓશ્રી આ પ્રથને તૈયાર કરવા માટે હુંમેશા વારંવાર વાંચન-મનન અન્નગાહન—તીતિક્ષન વિગેરે કરતા રહ્યા છે. વળી તેઓશ્રી રાત્રે પણ પેન્સીલ અને કાગળ સાથે જ રાખતા. અને જે નોંધ કરવા લાયક હકીકત યાદ આવે તે અંધારામાં પણ નાંધી લેતા. અને દિવસે તેનું સ ંશાધન–અવલેાંકન કરી લખતા. આ પ્રમાણે તેએશ્રીએ રાત દિવસ પરિશ્રય આ ગ્રંથને તૈયાર કરવામાં કરેલ છે. આ ગ્રંથને વિશે ભટ્ટારકે, આચાયૅ, ઉપાધ્યાયા, પન્યાસા, અન્ય મુનિવરા, જૈન મંદિરા, જૈન તીર્થો, ગ્રંથા, પ્રશસ્તિ, પટ્ટાવલીએ, અન્ય ગા, મતા, મતાન્તા, શાખા, પ્રશાખાઓ, તે તે સમયની મહત્ત્વની ઘટનાએ ઇત્યાદિ વિશે ઘણું એકત્રિત કરી આપેલ છે. વિશેષમાં દરેક સમયના રાજાએ તેની પરંપરા, રાજાવલિએ તે તે વખતે વિદ્યમાન પ્રભાવક ભટ્ટારકા, આચાર્યો અને તેમનાં ધર્મકાર્યો વિગેરે આ ગ્રંથમાં એક નવી વસ્તુ આપી છે. જે આપ આ ગ્રંથ વાંચી જાણી શકશે. તેઓશ્રીને હાલમાં શરીરે લકવા થયેલ છે. છતાં આ ગ્રંથ પાછળ તેઓશ્રીઓનું ચિત્ત રહેલું છે. ગુરુદેવે અને શાસનદેવની કૃપાથી તેઓશ્રીને સારૂ થઈ જશે. જેથી હવે પછી અનેક માહિતીએથી ભરપૂર ચાથા ભાગ તૈયાર કરી આપે. એવી આશા અસ્થાને નથી. વળી પૂજ્ય જ્ઞાનવિજયજી મહારાજ (ત્રિપુટી) પણ આ ગ્રંથને તૈયાર કરવામાં, લખવામાં, સÀાધન કરવામાં, સુધારવા વધારવા વિગેરેમાં અનેક પ્રકારની મહેનત કરી આપતા. તથા આ ગ્રંથ પ્રકાશિત કરવામાં તેઓશ્રીના ઉપદેશથી મદદ મળેલી છે. Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સ્વર પૂજ્ય ન્યાયવિજયજી મ. પણ આ ગ્રંથને તૈયાર કરવામાં કંઈક અંશે એ જ રીતે મદદ કર્તા બન્યા છે. તેઓશ્રી સ્વર્ગસ્થ થયો. એટલે પૂજ્ય ત્રિપુટી મહારાજે આ ગ્રંથને સંપૂર્ણ તૈયાર કર્યો. તેથી તેઓશ્રીના આપણે અત્યંત ઋણી છીએ.' એક વખત એક ભાઈએ પૂજ્ય દર્શનવિજયજી મહારાજ સા. ને પ્રશ્ન કર્યો કે-આ બધું આપશ્રીએ લખ્યું. પણ કેઈ ગ્રંથભંડાર તે આપની પાસે નથી? ત્યારે પૂજ્ય મહારાજશ્રીએ જણાવ્યું કે–મેં શ્રી સૂરિસમ્રાટ જ્ઞાન મંદિર, શ્રી વિજયદાનસૂરિ જ્ઞાનમંદિર, લાલભાઈ દલપતભાઈ ઈન્ટટ્યૂટ શ્રી ચારિત્ર સ્મારક ગ્રંથમાળા, શ્રી ચારિત્ર વિજય જ્ઞાનમંદિર, શ્રી નીતિસૂરિ લાયબ્રેરી, આગમ પ્રભાકર પૂજ્ય પુણ્યવિજય મ ને હસ્તલિખિત અને છાપેલ ગ્રંથે પુસ્તકે વિગેરેની જ્યારે જ્યારે જરૂર પડી ત્યારે ત્યારે તે તે ગ્રંથ મંગાવી વાંચી લખ્યું છે અને તે તે ગ્રંથને આધાર આ પુસ્તકમાં યથાસ્થાને આપેલ છે. આ પ્રમાણે મહારાજસાહેબના ઉત્તરથી પુછનાર ભાઈને સંતોષ થયે. પૂ. જ્ઞાનવિજયજી મ. ના સદુપદેશથી શ્રીમાન શેઠ શ્રી મનુભાઈને લાગ્યું કે આ બધું સાહિત્ય જેન જનતા તથા લેકેની સામે આવે તે ઘણું જાણવા મળે. અને જેનેની ભૂતકાળની પરિસ્થિતિને ખ્યાલ આવે. વળી આવું સાહિત્ય બીજા કોઈ સાધુ મહારાજ લખી શકે તેમ નથી. આવી ભાવનાથી આ ગ્રંથ પ્રકાશિત કરવામાં તેઓએ ઉદાર સહાયતા આપવાની ભાવના દર્શાવી. અને ભા. ૨ તથા ભા. ૩ એમ બને ગ્રંને પ્રકાશિત કરવામાં જોઈએ તેટલી આર્થિક મદદ આપી. છે તેઓશ્રી સાહિત્ય, સંશોધનને હંમદ્રષ્ટિએ ખ્યાલમાં રાખી, ઈતિહાસને મેળવવામાં હંમેશાં તૈયાર રહ્યા છે. તેઓ સાહિત્ય અને ઈતિહાસના અત્યંત પ્રેમી છે. તેમની ઉદારતા, શાસનસેવા, દાન વિગેરે ગુણે પ્રશંસનીય છે. તેઓ જેમ વ્યાપારમાં કુનેહ ધરાવે છે. તેમ તેઓશ્રી ધર્મમાં અને સાહિત્યમાં પણ અત્યંત ઉત્સાહ ધરાવે છે. તેઓશ્રીની ઉદારતાના કારણે જ ઇતિહાસ ભા. ૨ અને ભા. ૩ ના પ્રકાશનને સંપૂર્ણ યશ તેઓશ્રીને ફાળે જાય છે. Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - ભા. ૩ ની પ્રસ્તાવના આગમપ્રભાકર પૂ પુણ્યવિજયજી મહારાજે અમારી વિનંતિ ને સ્વીકારી પિતાના અમૂલ્ય સમયને ભેગ આપી લખી આપી આ ગ્રંથનું ગૌરવ વધાર્યું છે. વળી તેઓશ્રીની આ ગ્રંથલેખનમાં વારંવાર સલાહ સૂચના મળતી રહી છે. એટલે તેઓશ્રીની વિદ્વત્તાને લાભ અમને આ ગ્રંથમાં મળે છે. તે બદલ અમે તેઓશ્રીને અત્યંત ઋણી છીએ. આ આ પુસ્તકનું રૂફરીડીંગ વિગેરે કાર્યપાંડિત રસિકલાલ શાન્તિલાલે કરેલ છે. તેમજ અનેકવાર પ્રેસમાં જઈ આવી આ ગ્રંથ પ્રકાશનમાં અનુકુળતા કરી આપી છે, તે બદલ તેમના આભારી છીએ. આ પડિત અંબાલાલ પ્રેમચંદે આ ગ્રંથની પ્રેસ કોપી કરી આપી છે. તથા શ્રી જયંતિલાલ દલાલે શ્રી વસંત પ્રીન્ટીંગ પ્રેસમાં આ ગ્રંથ છાપી આપેલ છે. તેની પણ અમે અહીં સહર્ષ નોંધ લઈએ છીએ. - આ પુસ્તક છપાવવામાં શેઠ આણંદજી કલ્યાણજીની પેઢી તથા શાહ ઠાકોરભાઈ જેસિંગભાઈએ અગાઉથી ગ્રાહક થઈ અમને ઉત્સાહિત કર્યા છે. તે બદલ તેમને ધન્યવાદ ઘટે છે. એકંદર આ ગ્રંથ પ્રકાશિત કરવામાં જેમના તરફથી અમને તનમન અને ધનથી સહાયતા મળી છે. તે બધાને અમે આભાર માની વિરમીએ છીએ. વીર સં. ૨૪૯૦ વિ. સં૨૦૨૦ મહા સુદ ૫ - ચારિત્ર સ્મારક ગ્રંથ માળા વતી ચંદુલાલ લખુભાઈ પરીખ માંડવીની પિળ, નાગજી ભૂધરની પાળ, અમદાવાદ, Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચિત્ર પરિચય 1. પૂર પાટ ગચ્છાધિરાજ શ્રી ભૂલચંદજી (અપર નામ મુક્તિવિજયજી) ગણિવરના ફેટાને પરિચય. આ ફેટે ઉજમફઈની ધર્મશાળામાં વ્યાખ્યાન પાટની બાજુમાં દીવાલ ઉપર નગરશેઠ શ્રી પ્રેમાભાઈ હેમાભાઈએ એક ચિતરાવેલ છે. પૂ. મહારાજ સાહેબ પિતાના ફેટા લેવા દેતા ન હતા. એટલે નગરશેઠે તે વખતના બધા આચાર્ય મહારાજના ફેટા મળતા હતા. પણ પૂ૦ મૂલચંદજી મને ફેટે ન મળવાથી તેમના જે ફિટે ચિત્રકાર પાસે ચિતરાવ્યા. ત્યારબાદ પૂ. હંસવિજયજી મ. સાહેબે ઘણા ટાઈમ સુધી તે ખરાબ ન થાય કે ચૂને ઉખડી ન જાય માટે કાચની ફ્રેમ લગડાવી તે ફેટોનું રક્ષણ કરાવ્યું છે. Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ પૂજ્યપાદ ગચ્છાઘરાજ મૂળચંદજી મહારાજ અપર નામ-મુક્તિવિજયજી ગણિવર છે જ , શ્રીગરી, મા હણા » 'પસ્તાવેજે જી(મલએ જ0) સો વાતeyપ, નાનાવો રે 7. વા મા આચાલકોપર જન્મ : વિ. સં. ૧૮૮૬, શિયાલકેટ ગuિપદ : વિ સં ૧૯૨૨, અમદાવાદ સંગી દીક્ષા : વિ. સં. ૧૯૧૨, અમદાવાદ સ્વર્ગગમન : વિ. સં. ૧૯૪૫. ભાવનગર Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ગચ્છાધિરાજના પટ્ટધર બાલ બ્રહ્મચારી આ૦ વિજય શ્રી કમલસૂરીશ્વરજી મહારાજ સાહેબ (ગુજરાતી) જન્મ : સં. ૧૯૧૩ ચૈત્ર સુદ ૨ (સિદ્ધગિરિ) દીક્ષા : સં. ૧૯૩૬ વૈશાખ વદ ૮ (રાજનગર) આચાર્યપદ: સ. ૧૯૭૩ મહા સુદ ૬ (રાજનગર) સ્વર્ગવાસ : સ', ૧૯૭૪ આસો સુદ ૧૦ (બારડોલી) For Private "& Personal Use Only Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ પાલીતાણા શ્રીયશોવિજયજી જેન ગુરુકુલ સંસ્થાપક પૂજ્ય ગુરુદેવ શ્રીમદ્ ચારિત્રવિજ્યજી મહારાજ (કરછી) (જન્મ : સં', ૧૯૪૦ આ વદિ ૧૪ પત્રી (કચ્છ) દીક્ષા : સં', ૧૯૬૦ માગસર સુદિ ૧૦, જામનગર (સૌરાષ્ટ્ર) સ્વ. સં', ૧૯૭૪ આ વદિ ૧૪ અંગિયા (કચ્છ) cation International Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ पंने वीरम् श्री भारित्रम् જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ [ભાગ ૩ ] વિષ ય—અનુક્રમણિકા પાનું છ - 4 9 ૦ 9 છ ૦ છ ૦ ૦ છ જ ક પ્રક. ૪૪ ઘટના પાનું ઘટના તપસ્વી હીરલા આ૦ ૧૩૦૬ મહુવા ભંડાર જગશ્ચદ્રસૂરિ ૧ (૧૧) નવી પ્રરૂપણું પૂર્ણદેવ પિરવાડ ૧૩૧૯માં ગ૨છભેદ જનદેવ દીક્ષા (૪૬) આ ક્ષેમકીતિ આયંબીલ તપ પ્રારંભ પોરવાડ પરિવાર ૫૦ દેવભદ્રાણિ કલ્પભાષ્ય ટીકા (સં. ૧૩૩૨) ૧૩ કિદ્વાર (૪૭) આ૦ હેમકળશ ૧૩ તપાગચ્છ (૪૯) આ૦ રત્નાકર ૧૪ વિવિધ તપાબિરૂદે અલફખાન સમરાશાહ ૧૪ આ૦ મહેન્દ્રસૂરિ તીર્થોદ્ધાર (૧૫) ૧૪ કેશરીયાજી તીર્થ કિદ્ધાર તીર્થયાત્રા પ્રતિષ્ઠા રત્નાકર પચ્ચીશી ૧૫ સૂત્ર લેખન રત્નાકરગચ્છ . ૧૫ સ્વર્ગ (૫૦) આ૦ રત્નપ્રભ ૧૫ પધશે (૫૩) આ૦ જ્ઞાનચંદ્રવડી પાષાળ, લઘુ પિષાળ સિંહદત્ત ૧૫ ચેત્રવાલ ગચ્છ (૫૪) આ૦ અભયદેવ. ૧૫ શાર્દૂલ શાખા લેખ શા. શાણરાજ (૨૭) ૧૫ વૃદ્ધ તપા વડી પિપાળ ૮ (૫૫) આ૦ હેમચંદ (૪૫) આ. વિજયચંદ્ર ૮ ચિત્ય પરિવાડી સં. ૧૨૯૬માં આચાર્યપદ ૧૦ (૫૬) આ૦ જયતિલક ૧૬ ૧૩૦૨ વરધવલ દીક્ષા ૧૧ (૫૭) આરત્નસિંહસૂરિ ૧૬ ૪. દ ૮ ૦ * * * * Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ર૬ ૨૭ ૨૦ २७ २७ ૨૭ ૨૭ પ્રતિષ્ઠા અહમદશાહપૂજા અમારિ હું બડ પ્રતિષ્ઠા ધનરાજ સૂબે સં. શાણરાજ કેહણ સાધ્વીસંધ સાધુ સાધ્વી ચરણપ્રતિષ્ઠા અમ૦ સંધ ધર્મશાળા ઉ. ઉદયધર્મગણિ, શતાથી, વાક્ય પ્રકાશ મૌક્તિક ૩૨ કમળાબદ્ધ સ્તોત્ર શીલદૂત કુમારપાલ મહાકાવ્ય કુમારપાલ પ્રબોધ (૫૮) ભ૦ ધમરત્ન મીરપુર તીર્થ શયતીર્થ બહાદૂરશાહ કર્ભાશાહ ભવિષ્યવાણી (૫૯) આ૦ વિદ્યામંડળ ૨૨ મેટે ઉદ્ધાર (૧૬–૭) ઉદ્ધાર ૮૪ ગચ્છતીર્થ (૫૭) આ૦ ઉદયવલ્લભ પરિવાર મીરપુર તીર્થ (૫૮) ભ૦ જ્ઞાનસાગર લકામત (૫૯) ઉયસાગર” (૧૦) ભ૦ લબ્ધિસાગર ગ્રંથભંડાર, (૧) ધનરત્ન ચતુર્વિશતિપટ્ટ ઉ૦ કનકસુંદરમણિ સગાળશા રાસ-૧૬૬૩ ફતેહસુંદર, હિતસુંદર ૬૩ ભ. દેવરત્ન કવિ નયસુંદર શત્રુંજય રાસ (૧૯૩૮) સાવી હેમશ્રી ભ૦ જિનકીર્તિ (૬૪) ભ૦ જ્યરત્ન ' ટઓ, પ્રશસ્તિ ૫૦ કનકસુંદર (૬૬) ભ૦ રત્નકીર્તિ પં. પદ્મસુંદર (૬૭) ભ૦ ગુણસુંદર (૧૭૩૪) ૨૮ (૭૦) પં. પુણ્યાસાગર ૨૮ લધુ પોષાળ શાખા ૨૮ રાજાવલી (૪૧) જૈત્રસિંહ તપાગચ્છ કુંભાજીનું ફરમાન (૯) શેઠ હેમચદે, હેમરાજે ૩૦ (૪૨) રાણે તેજસિંહ આ. અમિતગતિ રાણી જયતલ્લવી જૈન દેરાસર પ્રતિષ્ઠા (૪૩) રાણે સમરસિંહ . ૨પ 1. ૨૫ છે. ૨૫ ' - - 1 Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (પર) રાણા મેાકલજી જૈન કીર્તિસ્ત બ (પર) રાણા સગ (૫૩) રાણા કુંભાજી (૫૪) રાણા રાયમલજી દેલવાડા ૩૪ ૩૪ ૩૪ ૩૪ ૩૪ ૩૫ ૩૫ ૩૫ (૫૬) રાણા રસિ’હુ શત્રુજય ઉદ્ધાર (૫૮) રાણે! ઉયસિંહ ઉદયપુર ( સ૦ ૧૬૨૫) (૫૯) રાણા પ્રતાપસિંહું ૩૫ ૩૫ ૩૫ ઐતિહાસિક પત્ર ૩૫ ૩૫ ૩૬ ૩૬ સુંદુ – માલસમુદ્ર વીર ભામાશાહું ફૂલેવા પ્રતિષ્ઠા (૬૦) રાણા અમરસિંહ અહિંસા પટ્ટો ૩૭ ૩૭ (૬૨) રાણા જગતિસં હું ૩૭ ૩૭ મહેસુલ મા અમારિ (૩) રાણા રાજસિંહ રોડ તેજરાજ સિસાદિયા ચાલગઢ સતીના પ્રભાવ ( છાણી ) ( ખીજા આચાર્યાં ) વાવલી નગરસ્થાપના આવડ * વિજાપુર રાણા ભીમસિહુ વિદીપવિજય ૩૭ ૩૮ ૩૮ ૩૮ ૩. ૩૯ ૩. ૪ ૪૨ ૪૨ ૪૨ જર ૪૨ દિલ્હીના બાદશાહો સાલવારીની પરાધીનતા (૧) મહુમ્મટ્ઠ ગિઝની (૨) મસાઉદ મહારાજા સુહિલધ્વજ (૫) શાહબુદ્દીનધારી ગુજરાતમાં હાર માનવતા રી યુદ્ધ (૬) કતમુદ્દીન (૭) અલ્તમશ મક્રિશ ભાંગ્યાં ભારતમાં મેગલા સંઘવી પૂનડે વસ્તુપાલની યુક્તિ દિલ્હી પાટણ મૈત્રી (૮) રજિયા એગમ (૧૧) નાસીરુદ્દીન એક પત્નીવ્રત (૧૨) ગ્યાસુદ્દીન દ્વારનિષેધ (૧૪) જલાલુદ્દીન માગલાનું ધર્માન્તર (૧૫) અલ્લાઉદ્દીન જૈનાચાર્યોને ફરમાન ગુજરાત વિજય (૧૬) મુબારક ગુજરાતી વઝીર (૧૭) મલેક ખુશરૂ (૧૯) તુધલખવા (૨૦) મહમ્મદ તુઘલખ સ્વભાવ ! ૪૩ ૪૩ ૪૩ ૪૩ ૪૩ ૪૩ ४४ ૪૪ ૪૪ ૪૫ ૫ ૪૫ ४५ ૪૫ ૪૫ ૪૫ ૪ ૪૬ x} ૪ ૪ ૪૬ ૪૭ ૪૭ * * * * * * * * Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ગોડે સુલતાન આ૦ જિનપ્રલ (૨૧) ફિરોજ જેનપુર અકબરની માનવતા ઢીલીદાલ અને માંસ (૮) બા૦ અમ્બર પ્રશંસા બ્લેક જન્મનામ' પૂર્વભવ અંગ્રેજી લેખ પુરું નામ સ્વભાવ (નશો) ( મીણ વેલી). (માધવાનલ કામકુંડલા) ૬૪ (મારૂ ઢેલા પાઈ) ૬૪ (સદેવંત સાવલિગ વાર્તા) ૬૪ મીને બજાર સાલવારી ૬૫ આગરા (૧૬૧૨-૧૯) ૬૫ નો મત (૧૬૩૬) ૧૬૩૬ના નવા મતે ધર્માચાર્યોને પરિચય ગુજરાત વિજય ઋષિ મેઘજીની દીક્ષા નવા સુબા સૌરાષ્ટ્રના ૯ ભાગ આ૦ હીરવિજયસૂરિ ૬૭ સં ૧૬૩૯ જેવ૦ ૧૩ વગેરે ૬૮ ૧૩ શુભ કાર્યો ૬૮ (૧૧) અહિંસા ફરમાન ૩,૪,૧૧ , , (ઇરલામી મહિના) પારસી મહિના 'જ્ઞાની સભ્યો : ' જોષીમંડલ યંત્રરાજ માનવતા કેટિધ્વજ જગતસિંહ (૨૬) મહમ્મદ તઘલુખ જેનપુર રાજ્ય (૨૭) તૈમુર લંગ દિલ્હીને આફત (૩૨) બહલેલ લોદી - ૫૧ (૩૩) સીકંદર લેદી આ જિનહંસસ રિને - ઉપસર્ગ પ૧ (૩૪) ઇબ્રાહીમ લેદી ૫૧ પાણપત બેગલવંશ રાજકાળ (૧) તૈમુર (૪) અબૂ સયદ * ભ૦ હેમવિમલસૂરિ (૬) બા) બાબર મહ૦ સહજકુશળ ગણિ જજિયાકર માફ (૭) બા. હુમાયુ સાહસી ભેદાનજી બાર વિક્રમાદિત્ય હેમુ (શકવંશ) (જેનપુર ઇતિહાસ) હૈદુ બાદશાહ પટે,૬૦ ૫૧. છે બધા ' - Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ છે જ છે છે | બ N બ N બ ૫ N બ N – N ૮ N ૬ N N. જગદ્ગુરુ પદવીદાન ૭૧ ૯ વિદ્વાનોની વિચારધારા છર (૧) શેખ અબુલ ફઝલ ૭૨ (૫) તાનસેન દારૂ વેચ્યા પ્રતિબંધ (૧૭મી સદીની, ૨૧મી સદીની અહિંસા) ૮૨ પ્રતિબંધ જિનાલય ખર્ચ સાથીદાર રાજ્ય વિસ્તાર ચમત્કાર અભિવાદન ઈલાહી સંવત વિવિધ સંવત પરિવાર ! વારસદારો ૮૫ મરણ ૮૫ ૧થી ૪ ફરમાને, પત્રે ૧૧૧,૧૨૯ ૯) બાળ જહાંગીર ભવિષ્યવાણી સ્વભાવ 'વિવિધ પ્રસંગે (૧) ભવિષ્યવાણી (ટી) રાજમંત્રીવંશનાશ (૨) ખુશફહમની કસોટી ૮૭ (8) પ્રતિમા લેબંશંકા છે. (૪) ભવ્ય વિજયદેવસૂરિની આકરી પરીક્ષા ૯૧ પ્રશંસ્ય પ્રસગા ૯૨ ધિર્માચાર્ય પરિચય -૨ વૈષકન્યા શાન્તિ ૯૩ (૯) ધર્મસ્થાન રક્ષાઆદિ ફરમાને ૯૩ મહે. વિવેકહર્ષ : - અહિંસાનું ફરમાન થતિ વિહાર મહ૦ ભાગુચંદ્ર સ્વાગત કસોટી ૧૬૭૧ (૧૧) અહિંસા ફરમાને ૧૬૭૬ ચિ. સુ. ૧૫ ગુરુ સભા. ૧ વધારામાં - (ફ૦ ૧૨) ગુરુ સમાધિને ભ૦ વિજયદેવભક્તિ પત્ર અમદાવાદમાં (૧) માએ શાન્તિદાસ - (૨) મુમતાઝ બની (૩) ભારત ચીટન મૈત્રી ૯૭ (૪) શાહીબાગ - ૯૮ (૫) જિન પ્રતિમા પ્રહરી ૮ ૧૬૫૬ જિનપ્રસાદ ૯૮ આઠ સુબા : ૦૮ (૯ થી ૧૩) ફરમાને . ૧૩૪ થી ૧૪૫ (૧૦) બાશાહજહાં " પરિચય ૧૩ સુબા ... કટ સને ૧૯૯૯માં જિનાલય ભંગ વિરોધ અરજી (૧૬) નવું જિનાલયનું ફરમાન ૧૦૦ ચિંતામણિ ૧૦૧ ૮૭ ૧૦૦ Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ܘܐܐ કાતરી શાહજાદા શેઠ સંબંધ ૧૦૧ તીર્થ રખેવું ૧૦૧ શંત્રુજય ઈનામ (કિલ્લો) ૧૦૨ તાજમહાલ ૧૦૨ ભારતનાં બે કલાધામે. ૧૦૨ ગુજરાતનાં સી રત્નો ૧૦૩ નં. ૧૪થી ૨૦ ફરમાન ૧૪૭ થી ૧૬૧ (૧૧) બા, ઓરંગઝેબ ૧૦૩ શેઠ શાનિદાસ ૧૦૩ (૧૮) પં. પ્રતાપકુશલ ૧૦૩ દયાલશાહને કિલ્લો ૧૦૪ (૧૯) પં. લાલવિજય ૧૦૪ (૨૦) ધર્મસ્થાને પરત ૧૦૫ (૨૧) સન્યાસી હુકમ રદ. ૧૦૫ શેઠ માણેકચંદ ટંકશાળ - ૧૦૫ બાદશાહની ટૂંકી નામાવલી ૧૦૬ (૧૨) બાહ આલમગીર (પહેલા) ૧૦૬ ૨૨ કુપાક તીર્થોદ્ધાર ભેટ ૧૦૬ ૬૦ ૨૩ હીરવિહાર જમીન ભેટ ૧૦૬ ફ૦ નં૦ ૨૨, ૨૩ ૧૬૨ ૧૪ ના ફરૂખશેઅર, ૧૭ (ફ૨૪) જૈનાચાર્યોને ફરમાન ૧૦૭ ફ૦ નં૦ ૨૪, ૨૫. ૧૮૩ (૧૭) બા. મંહગ્સદશાહ ૧૦૮ જગત શેઠ પદવી ૧૦૮ નવાબ સરફ બા નાદીર ૧૦૮ નિઝામ રાજ્ય ૨૦ નં૦ ૨૬ જગતશેઠ ૧૬૯ ફનં૦ ૨૭ નગરશેઠ સનંદ ૧૭૦ ૧૮ મે માત્ર અહમદ ૧૦૯ નવાબ સીરાજ ૧૦૯ ફ૦ ૨૮ થી ૩૦ જગનોઠે ૧૭૭ ૧૯ મે બાહ આલમ ૧૦૦ (ફટ ૩૧) કરમાફ ૧૮૧ ૨૦ મે શાહજહાં મીરઝાફર, કાસીમ ૨૧ મે આલમ (ત્રી) ૧૧૦ (ફો ૩૨) જગત શેઠ ૧૮૨ (ફ. ૩૩) તીર્થપ્રતિષ્ઠા ૧૮૨ સં. ૧૮૨૫ મ. શુ. ૫ ૧૧૦ (ફ. ૩૪) શાન્તિને ૧૧૧ દ્રઢ સં૧૮૩૬ ૧૮૨ ૨૨ મો બા૦ અકબર ૧૧૧ ફળ ૧ થી ૩૪ દિહીના બાદશાહનાં ફરમાને ૧૧૧ થી ૧૮૬ બ્રિીટીશ રાજ્ય ૧૮૭ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની ૧૮૭ (૧) વોરન હેસ્ટીંગ અન્યાય, ૧૮૭ હરખચંદને શેઠ (દીવાન) (૨). કર્ણવાલીસ ૧૮૮ લોર્ડ ડેલહૌસી ૧૮૮ તાર ટપાલ શિક્ષણ કે હે ભેળસેળ. લડ કેનીંગ બ્રીટીશ સત્તા દિલ્હી દરબાર (૧૮૭૭) ભારતમાં જ વિશ્વયુદ્ધ (૧૯૧૪) ૧૯૦ ૧૮૭ ૧૮૮ ૧૦૮ Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - ૦ . ૨૦૮ ૨૦૮ ૨૦૮ ૧૩ હાગિ ચેમ્ફર્ડ ૧૯૦ સમેતશિખર વેચાણુ” ૧૯૦ સ્વતંત્ર ભારત (તા. ૧૫-૮-૧૯૪૭): ૧૯૦ લોકશાહી રાજ્ય * ૧૦૦ ગુજરાત સૌ. રાજ્યવંશે ૧૯૧ ગુજરાતના સુબા - ૧૯૧ (૧) અલફખાન ૧૯૧ શત્રુંજયને ૧૫ મે ઉદ્ધાર ૧૯૧ (સં. ૧૩૭૧ મ૭) ૧૯૨ (૫) હીસામુદ્દીન ૧૯૨ (૧) ગેડી પાર્શ્વનાથ ૧૯૨ (૨) ગુર્જર સુંદરી ૧૯૨ (૩) અડાલજ વાવ ૧૯૯૨ (શિલાલેખ) ૧૯૩ (૪) અંગારશા પીર (૯) સુબે જાફરખાન ગુજરાતના બાદશાહો ૧૯૪ (૧) બી મુજફર ૧૯૪ (૨) બા૦ અહમદ ૧૯૫ સ્વભાવ ૧૫ અમદાવાદ ૧૫ આશાવલ કર્ણાવેલી ૧૯૫ ભીલને ટેકરો ૧૯૫ પં. વિનયસાગર ઇતિ. ૧૯૫ (પાટણ સ્થાપના) ૧૯૫ અમદાવાદને પાયે સાલના વિવિધ મતે ૧૯૬ (સરખેજનો રેજે. ૧૯૬ (ભદ્ર કિલ્લો) - ૧૯૭ કલ્પિત દંત કથાઓ ૧૯૮ ૧૧૧ પળ, પાડા * - ૧૯૮ ના ભૂ૦ પળ ૨૦૨ (શિલાલેખ) ૨૦૨ ગ્રંથ ભંડાર ૨૦૩ જિનાલય २०४ શહેરયાત્રા २०४ ટંકશાળ ૨૦૫ જૈન વસવાટે આ૦ કટ (૧૯૩૬) : ૨૦૬ લેકે પોગી સંસ્થા - ૨૦૭ ધનિકોને વસાવ્યા ૨૦૭ સલાહકાર જૈનાચાર્યો ૨૦૮ ધન્ના પિરવાડ (૩) બા. મહમ્મદ (૪) કુતબુદ્દીન ૨૦૯ (કાંકરિયું). ૨૦૯ (૫) દાઉદશાહ (૬) મહમદ બેગડો ૨૦૦ રાજ ખટપટ ૨૯ દ્વારિકા ઉપર ચડાઈ શાહજાદા અહમદ ૨૧૦ હીંદુતીર્થ ભંગ રાણપુર વિજય (૧૫૩૧) ૨૧૦ મહેમદાવાદ ૨૧૦ અમદાવાદ કાટ (સને ૧૪૬૮) ૨૧૦ દુકાળ- દાનવીર ૨૧૧ શાહ બિરૂદ મંત્રી ગદરાજ ૨૧૧ આબૂ પ્રતિષ્ઠા ગોપી બ્રાહ્મણ ૨૧૨ સારંગ દેવ (૭) બા મુજફર ન, ઉસ ૨૧° ૨૧૧ ૨૧૧ ' ૨૧૨ ૨૧૨ Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ઈનામ ૨૧૫ ૧૫ - ૨૧૬ ૨૧૬ • ૨૩૦ ? સત્તાનો કેફ ૨૧૨ ભ૦ હેમવિમલસરિને ઉપસર્ગો ૨૧૨ (૮) બા૦ અહમદ ' ૨૧૩ રા' માંડલિકની કબર ૨૧૩ (૧૦) મા બહાદૂરશાહ ૨૧૪ ગાદી સં. ૧૫૮૩ ૨૧૪ શત્રુનો ૧૬ મે ઉદ્ધાર ૨૧૫ વફાદાર ગુજરાતી સેના જૈનાચાર્યો ૨૧૫ ફીરંગીને દગો દીવ દમણું સ્વતંત્ર ૨૧૬ (૧૧) બાગ મહમ્મદ મંત્રી ગલરાજ ત્રણ દીક્ષાઓ . ૨૧૭ સુબે ચીકળે શેરશાહ ૨૧૭ હિંદુ તહેવારે બંધ ૨૦૧૭ છેલે બા મુજફર (૧૪) સમ્રાટ અકબર ૨૧૮ ૯ સુબાઓ ૨૧૮ (૧) મીરઝા અજિજી ૨૧૯ આ૦ હીરસૂરિને વંદન ૨૨૦ સુબ ખુરમ ૨૨૦ ૧૬૪૭નું શત્રુંજય રક્ષા ઈનામનાં ત્રીજું ચોથું ફરમાને (૧૧૭) હિરસુરિને ત્રાસ (૧૧) (૮) સુબો મુરાદબક્ષ ૨૨૨ જગુરુ હીરસૂરિનું સન્માન ૨૨૨ (૧૫) બાજહાંગીર રરર (૧૬) બાઇ શાહજહાં ૨૨૩ ૧૪ થી ૧૭ ફરમાન ૨૨૪ રૂપા કરાર ઇનામ ૨૨૪ (૧૧) બાર ઓરંગઝેબ ૨૨૭ સુબો મહમ્મદ આઝમ રર૭ ભ૦ વિજય રત્નસૂરિ ર૨૭ અમદાવાદમાં પાખીબધ ૨૨૮ અનેપ ભંડારી ૨૨૮ રાજા અભયસિંહ રાઠોડ ૨૨૮ રત્નસિંહ ભંડારી જિનાલય ૨૨૮ છીપાવસહી ૨૨૯ ગુજરાતના છેલ્લા રાજવંશ ૨૨૯ સૌરાષ્ટ્ર શાસન ૨૨૯ ગોહેલ રાજવંશ ૨૩૦ શાહપુર, સેજકપુર લાડી માંડવી, રાણપુર (ક) રાણજી ઘોઘા પરમ ૨૩૩ 'ઉમરાળા, પચ્છેગામ શિહેર, ભાવનગર, તળાજા ૨૩૪ ગહેલવંશ - પાલીતાણું ૨૩૫ (૪) શાહજી – માંડવી ૨૩૫ રાજ્ય વિસ્તાર ગારિયાધાર, ત્રાપજ શિહેર બાબત ખુમાણુ યુદ્ધ નગરશેઠની મદદ ગારિયાધાર વિજય ૨૩૬ મુસલમાની રંજાડ ૨૩૬ શેઠ ઠાકર મૈત્રી ૨૩૬ (૧૫) ડા. કાંધાજી (બીજો) ૨૩૬ રખાયું સમજૂતિ ૨૩૮ ૨૩૫ છે, ૨૩૫ ' છ 3 નાથ ૨૩૬ છ ૨૩૭ Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૪૧ ૨૫૧ ૨૧ર સીને ઇતિહાસ ૨૩૯ (૧૬) ઠાલું શાક શેઠ શાન્તિદાસને શત્રુંજય પાલીતાણું ઇનામ (૨૨૬) ૨૪૧ (૧૯) ઠા. પૃથ્વીરાજ * ૨૪૨ કા, રાજસ્થાન કેટે ૨૪૪ (૨૨) ઠાઉનડજી ૨૪૪ નાણું ભીડ, ઇજા ૨૪૪. સાલવારી – હક્કો : ૨૪૫ (મંદિર પ્રતિબંધ) ૨૪૫ નવી ટૂંક ૨૪૫ મેદીની ટૂંક ૨૪૬ (૨૩) ઠા. કાંધાજી (ચ) ૨૪૬ રખેવું - ગર - ૨૪૭ પ્રજામાં ત્રાસ ૨૪૭ જેનેની અરજી ૨૪૭ રાપામાં ગરબડ ૨૪૭ ન કરાર–૧૮૨૧ ૨૪૮ તીર્થ, કેટને જીર્ણોદ્ધાર ૨૪૮ ઈજા બંધ : ૨૪૮ , (૨૫) ઠા, પ્રતાપસિંહ ૨૪૮ (૨૬) સૂરસિંહજી - ૨૪૮ ફ્લેશ મુંડકાવેરે ૨૪૮ ઠાકરેની મનોભાવના ૨૪૯ સતાવણી ૨૪૯ એજન્સીનો અમલદાર ૨૪ નવી રંજાડે ૨૪૯ કીટીંજ સતાવણી - ૨૫૦ બનાવટીવાહી દો. ગે. ક. ગાંધીનું કમીશન ૨૫૦ એક તરફી કીજ ૨૫૦ એજન્સીનું ઠાણું ૨૫૧ સંધ લુંટાવ્યા વળતર દેવાનું ૨૫૧ સ્તાવણી ૨૫૨ જે. બી. પીલે – કાંઠી દખલ દારૂ તેપ વિનાશ ૨૫૩ સુંદરજી મેતીચંદ ઝવેરી ૨૫૩ વીરચંદ ભગત " (અમદાવાદ) ૨૫૩ એજન્સી ઠાણું' ૨૫૩ શિલાલેખે ૨૫૩ (૬) જે. બી. પીલે ૨૫૩ કેન્ડીને ન્યાય ઈ. ૧૮૭૭ ૨૫૪ કિટીંજ = ઠંડી ૨૫૪ શણીનો ઠરે ૨૫૫ સર ટામની માનવતા ૨૫૬ સતાવણું ૨૫૬ યાત્રિક ગણના ૨૫૬ આ૦ ક૭ પેઢીના ઇતિહાસ ૨૫૬ ગણતરી ત્રાસ २१० બનાવટી પ્રચારકે :બનાવટી સંઘ સતામણી પૂનામાં મૃત્યુ (સં. ૧૮૮૫) ૨૬૦ (૨૭) ઠા. માનસિંહજી ૨૬૦ જેને ઠાકર એકય ૨૬૦ કાલેક ડીરેકટરીમાં ૨૬૧ રાજ્ય પરિચય ૨૬૧ શત્રુંજય વર્ણન ૨૬૧ ૦ ૦ ૦ . ૭ Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૮૦ ૨૮૦ ૨૮૮ ૨૨. રાજ્ય જેને પ્રેમ કરે ટપુડર એવન મેજર સ્ટ્રોંગ ૨૬૮ નજરાણું ગુરૂદેવનું ગુરૂકુળ ૨૬૮ રપાકર (સને ૧૮૮૬) ૨૬૪ શત્રુંજયનું કાયમી સમાધાન વિવિધ સતામણી ૨૬૫ (કેસી) તા. ૨૬-૫-૧૯૨૮૨૭૧ મૃતિ દીપવિજય ૨૬૭, રપા કર માફ ૨૭૮ પં. સોહનને ત્રાસ ૨૬૭ (૨૮) ઠા. શિવકુમાર ૨૭૮ ૧૮ ઠા, બહાદૂરસિંહ ૨૬૮ (આધારે) २७८ પ્રકરણ ૫ આ૦ દેવેન્દ્રસૂરિ , (બીજા આચાર્યો) ૨૮૭ પૂર્વજે, સ્વભાવ મહુવા ગ્રંથભંડાર આ૦ મહેન્દ્રસૂરિ ટીમાણ ૨૮૮ રાજા – રાણી ૨૮૦ પાટણ-૧૬ પ્રશસ્તિઓ અમારિ યાગ વિજાપુર પાલનપુરમાં વીર-ભીમ મણિભદ્રવીર ૨૯૫ દીક્ષા ૨૮૦ ખડાયતા મહુડી ૨૯૬ ગ્રંથ ભંડાર ૨૮૧ ખડાયતા જેને આ. વિજયચંદ્ર' ૨૮૧ સ્થાપના તીર્થો ૨૯૭ યુગોત્તમ - ૨૮૧ ખડાયતા લેખો ૨૯૮ લધુ પિશાળ ૨૮૧ (૧) ખંભાત ભંડાર મંત્રી વસ્તુપાલ ૨૮૨ ૭ ગ્રંથ પ્રશસ્તિઓ ૩ ૦૧ કેશર વૃષ્ટિ ૨૮૨ (૨) ખંભાત ભંડાર દાબડા ૩૦૨ સ્વર્ગ - ૨૮૨ દયાવટ દિયાણું ૩૦૨ સં. ભીમનો તપ પેથડના ગ્રંથ ભંડાર ૩૦૨ ગ્ન - ૨૮૩ માંડવગઢમાં ગ્રંથલેખન ૩૦૨ રચના સાલ પં. હીરાનંદ ગણિ ૩ ૪૩ વૃન્દારૂ પ્રશસ્તિ ૨૮૩ વિદ્યા વિલાસપવાડે ૩૦૩ પ્રભાવક મુનિવરે ૨૮૪ રાજા, મંત્રીઓ, શેઠ ૩૦૪ રૂદ્રપલી પઢાવલી - ૨૮૮ ભીમદેવ સોલંકી ३०४ નાગરી તપાસ ૨૮૬ વિરધવલ વાઘેલા ३०४ ગ્રંથ ભંડાર સં૦ પુનડ નાગરી ૩ ૦૪ મહુવા, ટીંબા ૨૮૬ મંત્રી વસ્તુપાલ ૩ ૦૦ ૨૮૨ ૦. س س ૦ س ૦ س ૦ له ૦ سه ૦ २८९ ن ૦ به ૦ Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૩૧૪ , મારા વિદ્વાન મુનિવરે ૩૦૮ પં૦ સેમેશ્વર ૩૦૮ પુરાહિત વંશ ૩૦૮ હરિહર, ભદન, સુભટ ૩૧૦ અરિસિંહ (સુત) . ૩૧૧ કવિ પામ્હણું . (૩૧૧ દાનવીર જગડુશાહ ૩૧૧ પદ્મરિયો દુકાળ ૩૧૧ સં૦ દેદાશાહ વંશ. ૩૧૨ કુંકમરેલ પિલાળ ૩૧૩ દેદાશાહ જ્ઞાતિ વિચાર ૩૧૩ મંત્રી પેથડકુમાર ૩૧૪ ધર્મનાં સ્થાને ચમત્કાર ૩૧૫ ઈન્દ્રમાળા ૩૧૬ સાધુ ગુણપુર ( આ૦ રત્નાકર) . ૩૧૬ (૧) શ્રીમાળી કે પોરવાડ ૩૧૭ પેથડશાહ) મંત્રી ઝાંઝણ ૩૧૮ પાંચ જાવડ શાહે ૩૧૯ (૨) જાવડ (ગિરનાર) ૩૧૯ (૩) લઘુ શાલિભદ્ર જાવડ ૩૧૯ આનંદ સુંદર ગ્રંથ (૫) જાવડજી ૩૨૨ '૧૦૪ વીશવટ ' . ૩૨૨ આઠ સારંગદેવે ૩૨૨ મંત્રી આભૂ શ્રીમાળી વંશ ૩૨૩ (ચંડાઉલી–ચંદ્રાવતી) ૩૨૩ બાદશાહના મંત્રીઓ ' ૩૪ (૨) મંત્રી ઝાંઝણ, લેકે પકાર ૩૨૪ ૩૧ મહાકવિ મંડન ગ્રંથ ૩૨૪, સંહ સંગ્રામ ' , ૩૨૪ મહાકવિ ધનદ ૩૨૫ આભૂ પલ્લીવાલ વંશ ૩૨૫ સોની પ્રથિમસિંહ ૩૨૬ આહાશાહે ૩૨૭ ચૌદ ભીમરાહે ૩૨૭ સંવ ભીમજી (સં. ૧૩૨૭) ૩૨૭ સત્યની કસેટી . ૩૨૭ બાર (૧૨) વર્ષ અત્રત્યાગ ૩૨૯ લહાણી, ઉપાશ્રયફળ ૩૩૦ ૬ થી ૧૪ ભીમાશાહ , ૩૩૧ (૧) ની સાંગણ વિશે ૩૩૨ સ્તંભન પાર્શ્વનાથ ધ્યાન ૩૩૨ (૬) નરદેવ સત્રાગાર ૩૩૨ જીરાવલા તીર્થ (૬) ધનદેવ માનવ ૩૩૩ (૭) એની સંગ્રામસિંહ ૩૩૩ ધનપાલની નામમાલા ૩૩૪ પૈઠણમાં–૧૫રમાં ૩૩૪ બુદ્ધિસાગર પરિચય ૩૪ નગદળ મલીક પ્રતિમાલેખ ૧૫૧૮ (મક્ષીજી, સાલગિરિ) ૩૬ ૧૮ સોમસુંદરસૂરિ ૩૩૭ ૬૩૦૦૦નો ગ્રંથભંડાર ૩૩૭ સોની જેને વાંઝિયે આંબો ૩૮ મંદિરે જીર્ણોદ્ધાર ૩૩૯ સોની આબૂ ઓસવાલને કે વશ ૩૩૯ (૭) વછિયે શાહ . ૩૧૭. ૩૩૬ ૩૨૨ Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૩૫૩ પેથડ ૩૫ર ' ૩૪૪ (૮) કુંવરજી સોની ૩૪૦ , (૮) સેની તેજપાલ ૩૪૦ ૧૯૫૦માં નંદિવર્ધન જિન પ્રાસાદ ૩૪૧ સંધ ભકિત ૩૪૧ સં તેજલદેવી ૩૪ર (૫) શા૦ ધર શ્રીમાળી . વંશ ૩૪૨ (૨) ઠાઇ આહણશી ૩૪૨ (૮) સાધુ ચઉ . ૩૪૭ જિનાગ લેખન ૩૪૩ સં૦ મેવજી ગ્રંથ ૩૪૩ સં. જેઠોજી (જેઠા શાહ) ૩૪૪ (૧) સં૦ કુંવરજી જિન પ્રાસાદ ૩૪૫ “કલ્પ કિરણુવલિ” ૩૪૫ સં9 મે ૩૪૫ (ગ્રંથ પ્રશસ્તિ) સોનપાલ ૩૪૫ ગ્રંથ ભંડાર, જિનાલયો ૩૪૫ (૨) પારેખ આલ્હણશી વંશ ૩૪૬ વજિયા રાજિયા, પારેખ ૩૪૬ બાદશાહી માન (દીવ ઘેલા) ૩૪૭ (૭) જિનાલય. ૩૪૭ પ્રતિષ્ઠા તીર્થો ૩૪૯, ગંધાર દુકાળમાં મદદ ૩૪૯ ભ૦ વિજયાનંદ ગ૭ ૩૪૯ વ્રતપ્રાયશ્ચિત ૩૫૧ પરવાળાની માળા ૩૫૧ દેહણ લેખ ૩૫૧ આ પિરવાડ વંશ ૩૫ર ચંડસિંહ પોરવાડ ૩૫૩ વિજાપુર, આબુ ભંડલિક વ્યવહારી . ૩૪ વ્ય૦ પરબત પિરવાડ ૩૫૫. ધર્મકાર્યો કપ વ્ય૦ કાનજી . * ૩૫૫ ૧૬૨૦ પોઇયા (પ્રતિકા) ૩૫૫ ભ૦ વિજ દાનસૂરિ ૩૫૬ આભૂ પિરવાડ (માલાસણ ૩૫૬ શેઠ અલ્લકન વંશ ૩૫૬ વડગચ્છ પઢાવલી ૩૫૬. આ આમૃદેવા ૩૫૭ અલક, સિદ્ધ, ઉઘાતન ૩૫૯ પૂર્ણ દેવ પોરવાડ વંશ ૩૫૯ (પૂર્વ ઈતિહાસ) ૩૫૦ ભ૦ જગશ્ચંદ્રસૂરિ ભ. દેવેન્દ્રસૂરિ આ૦ ક્ષેમસિંહરિ ૩૫e ધીણુક મેઢા (ધીણાક) (પ્રકાશન અંગે) ૩૬૦ ગુણપાલ શેઠ પૂનાને વંશ, ૩૬૧? સં૦ હરપતિ ૩૬૨ સૂરિપદ, મહત્તર પદ ૩૬૨ સં. શાણરાજ ૩૬૨ ધીયા વિહાર - ૩૬૨ રિ-સાધ્વી ચરણપાદુકા ૩૬૩ આજડ પોરવાડનો વંશ ૩૬૩ ૩૪૪ - ૩૫e ૩૪૭ ૩૪૯ Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૩૮૧ પિસીના રાજવિહાર ૩૬૩ ગોપાલ ૩૬૪ ૧૪૭૭વિબાપહાર પાર્શ્વનાથ ૩૬૪ રાજવિહાર દાન ૩૬૪ ભ૦ સોમસુંદર પં. ચારિત્ર રત્નગણિ ૩૬૪ સં૦ અર્જુન ૩૬૫ પ્રતિષ્ઠા તડમલ પોરવાડનો વંશ ૩૬૫ મંડણ ૩૬૫ પિસીનામાં પ્રતિષ્ઠા ૩૬૫, દંડનાયક કાલુશાહ ૩૬૫ હમીર હઠ ૩૬૭ શેઠ અભયસિંહ વંશ ૩૬૭ મંત્રી ધનસજ ૩૬૭ આબૂ ચિત્તોડ સંધ ૩૬૮ ધનરાજ પ્રબોધમાળા ૩૬૮ મંત્રી સિંહ. વૈદ્ય નિબંધ - ૩૬૮ વીશલશાહ વંશ ૩૬૮ દે ચ આંબાક દીક્ષા ૩૬૮ (બે) સં૦ ગુણરાજ (૩૩૦) ૩૬૯ ૧૪૮૫ ચિત્તોડસ્તંભ ૩૭૦ મહાવીર મંદિર દેરી ૩૭૦ સરાહડિયા પોરવાડ વંશ ૩૭૦ સં. ધરણુશાહ ૩૭૧ ત્રાકય દીપક પ્રાસાદ (૧૪૯૬) ૩૭૨ શાલિગ સહસા ૩૭૪ અચલગઢ મંદિર ૩૭૪ આશાધર વંશાવળી ૩૭૫ (૧) મંત્રી યશવીર જિન : પ્રાસાદ ૩૭૬ - પ્રબુદ્ધ રોહિણેય નાટક ૩૭૬ (૨) મંત્રી યશવીર ૩૭૭ (બાલકવિ જગદેવ) ૩૭૭ દેરાંની ૧૩ ભૂલે કે ૩૩૭, (૩) મંત્રી યશવીર ૩૭૯ મં દેવપાલ–ધનપાલ ૩૭૯ નશ્યતિ જયચર્ચા - ૩૭૯ મંત્રી આબડ, મં આલ્હાદન ૩૮૦ દંડ, આભૂ જિનદાસ ૩૮૦ સંઘ પૂજા ૩૮૦ સેનેરીશાહી જિનાગમો ૩૮૦ શુદ્ધ સામાયિક (૧) દુ:સાધ્ય ધર્મર - શ્રીમાળી વંશ ૩૮૧ મંત્ર ઉદયસિંહ મંત્ર યશવીર ૩૮૧ બુદ્ધિબળ, માનવતા ૩૪૨ (૨) કર્મસિંહ દુઃસાધ્યવંશ ૩૮૪ જગતસિંહની જ્ઞાતિ ૩૮૫ સાધુ જગતસિંહ ૩૮૫ સાધર્મિક ભક્તિ દોલતાબાદમાં નિત્ય ઉત્સવ પ્રતિજ્ઞા પાલન ચાર સંધ ભક્તિ મહણસિંહ - ૩૮૬ સર્વ દર્શનનું જ્ઞાન ૩૮૬ ભટદેવસુંદર, સોમસુંદર ૩૮૬ મોટી સંધ પૂજા ૩૮૬ પં. દેવવિમલ ગણિ ૩૮૬ ૩૬૮ ૩૮૫ ૩.૫ ઉ૮૫ ૩૮૫ Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ + + ૩૮૮ ૩૩ ૮૪+૫૬ હજાર . ૩૮૬ પાષાળ ૩૯૩ પારે સત્યવાદી ૩૮૬ બાહ જહાંગીરની શંકા ૩૯૩ બા, ફરેજશાહની પરીક્ષા ૩૮૭ પરિવાર ૪૦૪, કેટિધ્વજ ૭૮૭ (પાળીયાનો લેખ) ૩૪ પ્રબંધકોશ (સં. ૧૪૦૫) ૩૮૭ સૂરદાસ (૧૯૭૧) ૩૮૫ સાધુ પદમ-રાજદેવી ૩૮૩ લેઢા કુટુંબ ૩૫ ૨૪ જિનપ્રાસાદે (કાવી) ૩૮૭ મંદિર લેખ ૩૯૫ ગ્રંથ ભંડારે ૩૮૮ મદનશ્રીમાળી વંશ ૩૯૫ દેવરાજ ૩૫ જેલહાને વંશ ગ્રંથ ભંડાર ૩૫ દેશલ ઓસવાળ, - ૩૮૮ લાલિગ, વીજડે સદારંગ વછેરક. ૩૮૮ અમરદત્ત ૩૬. સંધો, આબૂજીર્ણોદ્ધાર ૩૮૮ ઠ૦ ફેર (ગોત્ર) ૩૭ ભેસિંહ રામસિંહ લેઢા ૩૮૯ વઘુસાર, ચણપરિકખા ૩૯૮ લેહાવશ ૩૯૩ ગણિતસાર, જ્યોતિગ્રંથ, ૩૯૮ પ્રતિષ્ઠા, સંઘે સા, રણજીતરામને લેખ ૩૯૯ ગ્રંથ ભંડાર - ૩૯૩ ભવિષ્યવાણી ૩૯૯ કુરપાલ, એનપાલ ૩૯૩ શાસનદેવી પદ્માવતી, મણિભદ્ર ૩૯૯ શિખરજી જીર્ણો (૧૬૧૮) સફળ કામના ૪૦૦ પ્રકરણ ૪૬ (૪૬) આ વિદ્યાનંદસૂરિ ૪૦૧ ૪૬ આ૦ ઘર્મષસૂરિ ૪૦૫ વંશ, દીક્ષા ૪૦૧ પ્રતિષ્ઠા યાત્રા ૪૦૫ (આ૦ સૌભાગ્યહર્ષ) ૪૦૨ (સારંગદેવ ). આચાર્ય ઉપાધ્યાય, પંન્યાસ ૪૦૩ ગુરુ પ્રવેશ ઉત્સવ ૪૦૫ કેશર વૃષ્ટિ ૪૦૩ ચમત્કાર પ્રશંસા ૪૦૩ તીર્થ ઉદ્ધાર ગુરૂદેવ સ્વર્ગ (સં. ૧૩૨૭) ૪૦૩ સમુદ્રનાં રત્ન આ૦ વિદ્યાનંદ સ્વર્ગ કપદ યક્ષ (૧૩૨૭) ૪૦૪ ગ૭ રક્ષા ४०१ સં. ભીમનો અન્નત્યાગ ૪૦૪ ઝેર ઉતાર, સાદે આહાર ૪૦y નવા આચાર્યો ४०४ કાવ્યકળા . . ૪૦૭ ૪૦૫ ૪૦૫ ૪૦ Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ પટ્ટધર મંત્ર પેાથી ગ્રન્થા ( યુગપ્રધાન યંત્ર) સ્વ ( સ૦ ૧૩૫૭ ) વિશેષ ઘટના માંડવગઢ ( પત્તન ) ( મહા॰ વિદ્યાસાગર ) (આ॰ જિનમાણિકય ) ૮૪ જિન પ્રાસાદે ( વરંગલ ) ૧૩૭૧માં તીર્થોદ્ધાર ભીલડીમાં દીવ્યજ્ઞાન, (૪૭) આ૦ સામપ્રભસૂરિ ૪૧૪ પરિચર, સભાવિજય વિહારની મર્યાદા ૪૧૪ રાધનપુર ભીલડી ભંગ પવ વ્યવસ્થા (૧૪) વિશેષ નોંધ દીવ્ય ઘટના મૈત્રી ગ્રંથા ચાર પદ્ધરા ૪૦૭ ૪૦૮ ૪૦૮ ૪૦૮ ૪૦= ૪૯ ૪૦૯ ૪૦૯ ૪૧૪ ૪૧૪ ૪૧૪ ૪૧૫ ૪૧૬ ૪૧૭ (૧૩૭૧) ૪૧૭ ૨૧૭ ૪૧૮ ૪૧૮ ૪૧૮ ૪૨૦ ૪૨૦ ૪૨૧ . પ્રકરણ ૪૭ ૪ર૬ આ સામતિલકસૂરિ વિશેષણ - પરિચય ૪૨૬ ( યુગપ્રધાન યંત્ર પડાવશ્યક ) ૪ર૬ १५ રાજાવલી ગિઝનીખાન, સ॰ રત્ના પાટનગર મત્રીએ દાનવીરો. રાજવીરો ૪૧૦ ૪૧૦ ૪૧૧ ૪૧૨ ૪૧૩ ગ્રંથ ભંડાર ૪૧૨ આ૦ ધર્મ ધાષસૂરિવરો ૪૧૨ ૪૨૨ પ્રભાવકા સામાનિક દેવલાક (૧૩૭૩) ૪૨૨ પ્રભાવકા, યુ॰પ્ર૦ શીલમિત્ર ૪૨૨ સ૦ ૧૩૩૪ ના બનાવા ૪૨૨ વિ॰ સ૦ ૧૩૭૧ની ઘટના ૪૨૩ પ્રભાવકા આ ૪૨૩ જિનચંદ્ર, ધર્મપ્રલ ૪૨૪ નરચંદ, હેમચંદ્ર ૪૨૪ ૪૨૪ સમયસારગ સજ્જનસિંહ, અમારિ કાચર શાહ, અમારિ ૨૪ ૪૨૪ સમરારાસ ૪૨૪ ૩૨૫ ૪૨૫ ૪૨૫ ૩૨૫ ૪૫ આ વિ દેપાલ ૩૦ કર ગ્રંથકા પુંડરિક ચરિત્ર નગર સ્થાપના પ્રકરણ ૪૮ જ ધરાલ સાહિત્ય ( સત્તરિસય પ્રશસ્તિ ) ૪૩૭ ૪૨૭ ૪૭ Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૦ ૦ * * * ૦ ૪૩૭ વાણા પડધર ર૭ આ૦ જિનપ્રભ કરેલ (૧) આ૦ ચંદ્રશેખર ૪૨૭ તપગચ્છ પ્રભાવ ૪૩૦ (૨) આ૦ જયાચંદ ૪૨૮ આ કર્ક, કૃષ્ણર્ષિ, જયસિંહ ૪૩૦ દીક્ષા-શાસનદેવી પ્રયાસ ૪૨૮ સાધુ જગતસિંહ ૪૩૦ (૩) આ૦ દેવસુંદર ૪૨૯ સાચા બોલા ૪૩૦ પ્રભાવકે ૪૨૯ ૪ દુકાળ ૪૩૦ પ્રકરણ ૪૯ ભ૦ દેવસુંદરસૂરિ ૪૩૧ દેવ પ્રસન્ન ૪૩૬ ગિ કયરિયા સં. ૧૪૮૨ ૪૩૧ (૪) આ૦ સેમસુંદર ૪૩૬ યોગી ઉદયીયા પ્રશંસા ૪૩૧ (પ) આe સાધુરત્ન ' ૪૩૬ ધર્મકાર્યો, ગ્રંથ ૪૩૨ કેચર શાહ ૪૩૬ ગુણ, પરિચય ૪૩૨ ગુણ પ્રશંસા, ઈતિહાસ ૪૩૬ પાંચ પટ્ટધરે ૪૩૨ આદર્શ ગચ્છ (૧) આ૦ જ્ઞાનસાગર ૪૩ર શુદ્ધ, મર્યાદા, સ્વર્ગ ૪૩ ચોથા સ્વર્ગમાં ૪૩૩ ગ્રંથ ભંડાર આ૦ કલામંડન ૪૩૪ પ્રથમસિંહ ૪૪૧ મુગ્ધાવબોધ મૌક્તિકગ્રંથ ૪૩૪ ૧૬ ગ્રંથ પ્રશસ્તિઓ ૪૪૨ (૩) આ૦ ગુણરત્ન ૪૩૫ (૮) આ સંમતિલકસૂરિ ગુણ પરિચય ૪૩ ભંડાર ૪જર કિયારત્ન સમુચ્ચય ૪૩૬ જ્ઞાનપ્રેમી શ્રાવિકાઓ જર સં. ગેવિંદને પરિવાર ૪૩૬ ગુણઋદ્ધિ મહત્તરા ૪૪૩ પ્રકરણ ૫ (૫૦)ભ૦ સેમસુંદરસૂરિ ૧૮૦૦ સાધુ ૪૫ સ્તુત ૪૪૪ આંબાકની દીક્ષા પરિચય, ગુણો પદવી પ્રદાન પ્રથમ પધર ४४५ વિજયસ્તંભ–૧૪૮૫ તીર્થો ૪૪૫ રાણકપુર તીર્થ–૧૪૯૬ ૪૭ સં. ગાવિંદ ૪૪૫ રાજસ્તંભ પં૦ નંદિરત્ન ત્રણ તીર્થો ૪૪૭ - તારંગા તીર્થ, ૪૪૫ આચાર્યનું કુટુંબ ૪૭, ૪૪૫ ૪૭ Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ધ કાર્યો ગ્રંથા ૯ ગ્રહભય ત્રિઅ ગ્રંથ ભંડારા સચિત્ર શા મેઘજી સુલતાનપુર ઉપાશ્રય મહીકાંઠામાં અસારિ ગ્રંથ ભંડારા મારા (AV ) વડનગર સુણાકા માટા પેાસીના ૪૫૦ ૪૫૦ ૪૫૦ ૪૫૦ ૪૫૦ ધરણશીલવત ૪૫૧ નાડાલ, શિરાહી, શ્રીમાલનગર ૪૫૧ સ્વ ૪૫૧ ૫૧ વિવિધ નદીઓ જાતિય શ ૪૫૩ ૪૫૩ (૧) આ॰ મુનિસુંદર (૨) આ૦ ય કે ૫૦સ વેગવ ૪૫૩ ૪૫૪ આ ઉડ્ડયન દ્વી ૪૫૪ ૪૫૪ ભારા નીતાડા મા યક્ષ અજારી ( જાવર ) ૪૪૭ ૪૪૭ ૪૪૮ ૪૪૮ ૪૪૮ ૪૪૮ ૪૪૮ ૪૪૯ ૪૪૯ ૪૪૯ ૪૪૯ ૪૫૦ પંચપાઠી ૫૦ જિનહ ૪૫૫ આઠ ભાષામાં ગુરૂ નામ ગુપ્ત ૪૫૫ ગિરનારમાં પ્રતિષ્ઠા ૪૫૫ ૪૫૬ ૪૫૬ ૫′૦ સાધુવિજય ૫૦ હુસસામ G પૂર્વી દેશ ચૈત્ય પરિપાટી ૫૦ શુભવ ન ૪૫૬ ૪૫૬ ૪૫૬ ( દશ શ્રાવક ચરિત્ર) (૩) આ૦ જીવનસૂરિ ૪૫૭ ગુર્નાવલી ૪૫૭ ૪૫૭ (૪) આ૦ જિનકીતિ ગિરનારમાં મંદિર ૪૫૮ (૫) આ૦ જિનસ દર ૪૫૮ મહા મહીકલશ ૪૫૯ ૫૦ લશ્વિક તિ ૪૫ ( ૩૦ સ્તવન ) ૪૫૯ ( વડનગર ) ૪૫૯ ૪૫૯ મહા૦ ચરિત્રરત્ન ૨૦ ૫૦ ચારિત્રસુ ંદર ૪૫૯ ૭ ભાષામાં પાંચ નિતવન ૪૫૯ મહેા હૈમહુસ મહેા જિનમાણિકચ લઘુ સામપ્રભ . ગ્રંથ ભડારા ઉ અને તહેસ રાહા – ભીલડી શાન્ત ચરિત્ર ૫૦ સામધમ ગણિ ૫૦ સામચારિત્ર ગુરુગુણ રત્નાકર આગમધર અભયત દી ૫૦ ભાવસુંદર પાનવિહાર મહા૦ જિનમ’ડન કુમારપાલ પ્રધ ધર્મ પરીક્ષા પં. ન ંદિન, નાનારત્ન ૪૬૦ ૪૬૧ ૪૬૧ ૨ ૪૨ ૪૨ ૪૨ ૪૬૨ ૪૬૩ ૪૬૩ >૬૩ ૪૬૩ ૪૬૩ ૪૬૩ ૪૬૩ ૪૬૩ ૪૬૩ Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (૧) ઉ૦ રત્નમંડન (૨) ૫૦ હંસરત્ન ૫૬૪ બે ગુરૂ ४१४ ४६४ ૪૬૪ ४६४ ४६४ ४६४ ૪૬૫ ૪૬૫ ૪૬૫ ૪૬૫ ૪૬૫ ૪૬૫ ખરસદ માળવા પં. હંસરત્ન ઉજમણું ભેજપ્રબંધ (૧૫૧૭) ઉપદેશ તરંગિણી ૫૦ ધનકળશ ૫૦ રત્નહંસના શિષ્યો પં. જિનસૂરિ પ્રિયંકર ચરિત્ર ઉ૦ સાધુરાજ ૫૦ આનંદરત્ન ભરટક દ્વાચિંશિકા પં. શાન્તિચંદ્ર દાબડા પ્રભાવકે કૃષ્ણર્ષિ જયસિંહ કુમારપાલ મહાકાવ્ય કૃષ્ણપા પુણ્યપ્રભ (કૃષ્ણર્ષિ કામળી) નગર સ્થાપના અમદાવાદ કુંભલમેરૂ ઘાણે રાવ – રાણકપુર સિદ્ધપુર અજમેર જેસલમેર (બિકાનેર,જાંગલૂ) ( કાંચી તસલી) ડુંગરપુર રાજવંશ 'રાવલ ગેપીનાથ મંત્રી ભાલ્યા - સાલ્લા ૪૭૦ ગંભીરા પાર્શ્વનાથ(૧૫૨૫)૪૭૦ કીર્તિસ્તંભ (૧૫૮૫) ૪૭૧ રાષભ પ્રાસાદ (૧૫૨૯) ૪૭૧ ઘીયા વિહાર ૪૭૧ વાંસવાડા (૧૪૩૧) ૪૭૧ સહસ્ત્રમલ્લ રાવળ ૪૭૧ સં. ભીમસિંહનો ધુવાસંઘ૪૭૧ સિરણગામ- શિહી ૪૭૨ ધરમસી પોરવાડ ૪૭૨ હડાલીયે અન્નદાતા ૪૭૨ લાડવામાં રૂપિયા ૪૭૨ ગ્રંથભંડાર ૪૭૨ બે લાખા દુકાળમાં ૪૭ને શ્રી દેઉનાં ધર્મકાર્યો ૪૭૩ સં. ગાવિંદ ૪૭૪ પ્રતિમા પ્રવેશ ૪૭૪ ચૂંથે, લેખન ૪૭૫ સંધ રક્ષા ચાકી ૪૭૫ તારંગાતીર્થ (૧૪૭૯) ૪૭૫ ૧૮૦૦ મુનિઓ ૪૭૬ ગ્રંથદાત્રિએ ૪૭૬ ગુંદીકર શાખા ४७६ સં૦ નાથદેવ ૪૭૮ રાણકપુર તીર્થ ૪૭૮ શાન્તિનાં ધામ ૪૭૮ ત્રિલેક્ય દીપક સ્થાપત્ય ૪૭૯ રાણકપુર પ્રતિષ્ઠા (સં. ૧૪૯૬) ૪૮૦ છેલ્લે જીર્ણોદ્ધાર (૨૦૦૯ ફાસુ ૫) ૪૮૦ ४१६ ૪૬૬ ૪૬૬ ४९७ ૪૬૮ . ૪૬૮ ૪૬૯ ૪૬૯ ૪૬૯ ૪૬૯ Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૪૮૬ ४८७ ૪૮૯ ૪૮૩ ૭૫ હજાર માનવ ૪૮૧ મેટા પાસીના તીર્થ ૪૮૪ વાસક્ષેપ લાભ ૪૮૧ ચાર જિન પ્રાસાદ ૪૮૪ કોતરણી ૪૮૧ ભ૦ સેમસુંદરસૂરિ ૪૮૫ (૧) ગેલેક્યદીપક ૪૮૧ રાજ સાયર ૪૮૫ (૨) સ્થૂલભદ્ર સ્થાપત્ય આજડ (૩) નેમિનાથ. ૪૮૨ મંત્રી ગોપાળ (૪) ચકેશ્વરી . ४८७ જીર્ણોદ્ધાર ४८२ (૫) સૂર્યમંદિર ૪૮૨ અંબિકા, સરસ્વતી કેશરીયા ४८८ રાણના સ્તરે ૪૮૨ મણિભદ્રવીર ૪૮૮ પંચ તીર્થયાત્રા ૪૮૨ વિશેષ વર્ણન - ૪૯૦ કવિ મેઘજી (૧૪૯૯) ૪૮૨ હિડા યાત્રા સંધ ૪૦ ચાર કાર્ય પ્રારંભ ૪૮૩ (ઝાદાપલ્લી) ૪૯૧ સાદડી . ૪૮૩ નાંદિયા સંધ ૪૧ સ્થાપત્ય ૪૮૩ નાના પસીના ૪૧ મહોત્સવ દાન મગસીજી ૪૯૧ જાકેડા તીર્થ (૧૫૦૪) જ૮૩ ચિત્તોડને કીર્તિસ્તંભ પ્રકરણ ૫૧ ભ૦ મુનિસુંદરસૂરિ ૪૯૪ પદવી પ્રદાન ૪૯૭ સ્તુતિ ૪૯૪ ૪૯૭ - ટૂંકો પરિચય ૪૯૪ ત્રણ વિજ્ઞપ્તિ ૪૭ (કૂર્ચાલકાળી, સરસ્વતી) ૩૯૫ મુનિ પરિવાર બાલદીક્ષા ૪૯૫ (૯) પઢાવલીઓ ૪૯૮ યુગ પ્રધાન ૪૫ (૧) આ૦ વિશાલરાજ ૪૭ ૨૪ સૂરિમંત્ર આરાધના ૪૯૫ . (૫૩) પં. વિવેકસમુદ્ર ૪૯૭ પડાવતી પ્રસન્ન ૪૯૫ . (૫૪) પં. અમરચંદ્ર ૪૯૮ ઉપદ્રવ શમન ૪૯૬ (૫૫) પં. ધીરસુંદર ૪૯૯ આચાર્યપદ મહત્સવ ૪૯૬ (૫૪) સંયમમૂર્તિ ૪૦ કે કતરી ૪૯૬ (૫૩) પં. સુધાભૂષણ ૪૯૯ આચાર્યપદ ૪૬ રૂપસેન પંજિનસુર ૪૯૯ યાત્રાસંધ ૪૯૭ વિશાલ સૌભાગ્ય ૫૦૦ ૪૯૨ ગ્રંથો ૪૯૮ Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ વાગ્ભટ્ટાલ‘કારવૃત્તિ(૧૫૧૨) ૫૦૦ વીતરાગપંજીકા ૫૦૦ (૨) મહા૦ લક્ષ્મીભદ્ર ૫૦૦ ૫૦૦ ૫૦૧ (૫૫) ઉ૦ શુભવમલ (૫૭) ૫૦ કમલવિજય (૫૮) ૫′૦ શ્રી વિનય (૬૨) ઉ॰ શાન્તિવિજય ૫૦૧ ૫૦૧ ૫૦૧ તર્ક ભાષા સૂત્ર (૧૭૫૬) (૫૮) ૩૦ વિદ્યાવિજય શુકવિ ૫૦ હેમવિજ્ય ૫૦૨ ૫૦૨ ૫૩ ૫૪ ૫૦૫ ઉપા॰ ગુણુવિજય (૧૧–ગુણ...ગણિવા) ૫૦૬ ૫૦ ૫૮ ૫૮ ૫૮ ૧૦ ગ્રંથા સ્તત્ર ચમત્કાર (૩) આણું માણેકય (૪) ૫૦ દેવશાલગ વેતાલપચ્ચીશી (૧૬૧૯) ચાર મહાપાધ્યાય (૪) ઉ॰જ્ઞાનકીર્તિ ( હ ) ઉત્ત॰ ટીકા (૧૫૨૦) (૫) ૫૦ હ ભૂષણ પર્યુષણાપ વાકયપ્રકાશટીકા ત્રણ પ્રતિષ્ઠાએ અન્યા (૫૦ ભાજસાગણિ) ૫૯ ૫૧૯ ૫૦૯ (પર) આ૦ રત્નશેખરસૂરિજી પર૩ ટૂંકો પરિચય પંછી પ્રદાન ૫૨૩ ૫૨૪ પર૪ ૧૨૫ પપ ૫૧૦ (!) ઉ શિવસમુદ્ર (૭) ૫...૦ સંધવિમલણિ ૫૧૦ ( આઠ સંઘ. ગણિવરા ) ૫૧૦ (૮) ૫૦ શુભશીલગણિ ૫૧૧ બાદશાહી માન ૫૧૨ ૫૧૩ ૫૧૩ ૫૧૩ ૫૧૩ ૫૧૪ ૫૧૫ ૫૧૫ ૫૧૫ ૫૧૬ ૫૧૭ ૧૧૭ ૫૧૮ ૫૧૯ ૫૧૯ પૂરવ (૯) પં૦ ચંદ્રરત્નગણિ પ્રભાવક મુનિવરો રૂપલ્લી એ પટ્ટાવ ભ॰ જ્ઞાનસાગર, દેવચંદ લ્લિી, આગરા ગાદી નગર સ્થાપના શિરોહી–વર્ણન આ૦ મુનિસુ ંદર જાપ જિનાલયેા, પ્રભાવના પછી, ગ્રંથા મંત્રી તેજપાલ જગદ્ગુરુ પ્રતિમા સ૦ મેહાંજલી પારવાડ અર્ધા શત્રુંજય (૧૬૪૪) ભ૦ વિજયાન દરિ ૫૨૦ ૨૦ હજારના યાત્રા સધ સા૦ સહજશ્રી યિાદાર પર૧ પર૧ પરર પાલનપુરા તપા ૫૦ નીત્ય વિજય પ્રકરણ પર શિષ્ય પર પરા ૧૫૦ સર્વા ંગદેવ (૫૪) આ આઠ ભાષામાં ઉદ્યનંદી સમ્યકત્વ રાસ (૫૦ સંધ...ગણિવરા) પરપ પરપ પરપ પર પરદે Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૫૩૫ ૫૩e ૨. આ સમયરત ૫૨૬ વિકેજી બીકાનેર ૫૩૪ (૫૮) પં૦ લાવણ્ય સમય પર૭ ભાલદેવ જોધાબાઈ ગ્રંથ રાવ ગજસિંહ ૫૩૬ પ્રભાવકે પ૨૮ ભવ્ય વિજયદેવ ૫૩૬ આ૦ જયચંદ ૫૩૦ અજિતસિંહ ૫૩૭ આ૦ મલયચંદ ૫૩૦ અભયસિંહ ૫૩૭ સરધનામાં ૫૩૦ રત્નભંડારી ૫૩૭. આ૦ રત્નાનર ૫૩૦ કિસનગઢ રાજાવલી ૫૩૮ બગદાદમાં જેને ૫૩૦ રાઠોડ – ગોત્ર ૫૩૮ અબુલ અલામુ અરરી ૫૩૧ રાઠોડ શાખાઓ ૫૩૮ જૈન ચિત્રો પર ગેત્રોચ્ચાર ૫૩૮ રડવંશ જોધપુર ૫૩૨ મુત ૫૩૯ જ્યચંદ રાઠોડ ૫૩૨ ચવાલસ ૫૩ અશ્વત્થાચંડ ૫૩૩ (જેનું જોધપુર) ૫૩૪ અંબાજી મીરાંબાઈ પ૩૪ હન્દુડી પ્રકરણ ૫૩ (૫૩) ભવ લક્ષ્મીસાગર (૨) મહેતુ ચંદ્રરત્ન ૫૪૭ સૂરિ (સ્વ. ૧૫૪૭) ૫૪૦ ઉ૦ અભય ભૂષણ ૫૪૭ કે પરિચય ૫૪૦ ઉ. અભય સતાથી ૫૭ પહેલે પ્રતિમાલેખ ૫૪૧ પં. શ્રી રત્નઉ રાજરત્ન ૫૪૭ ગ૭મેળ ૫૪૧ પં. દેવરત્ન, ગજસિંહ રાસ ૫૪૭ પદવી પ્રદાન ૫૪૧. (આ) દેવરત્ન) ધર્મધ્યાન . ૫૪ જ્ઞાન ૫૪૮ ધર્મકાર્યો –પ્રતિકાએ ૫૪૨ સાધ્વીસંઘ (સાધ્વીઓ) ૫૪૮ (૧) માતર (૨) ગેડીપુર ૫૪૩ દુકાળે ૫૪૮ (૩) બામણવાડ(૪) ગંભીર ૫૫ ખે દેદરાણી ૫૪૯ ગ્રંથ ભંડારે (અમદાવાદ) ૫૪૫ નોંધ ૫૫૦ સં૦ મે ૫૪૬ ત્યારે અને આજે . ૫૫૦ શ્રમણ પરંપરાઓ રામપવિત મેઢ. પપર (૧) ઉ૦ જયવીર ૫૪૭ નાગરાજ ૫૫૨ ૫૪૮ Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 三 三三三 દાનવીરે : ૫૫૨ પ્રભાવકે ૫૫૨ સં૦ મેઘજી, જીવણ પેપર ભ૦ ઉજમ, કાજ ૫૫૩ સુંદરજી, ગદા ૫૫૩ શ્રીરંગ, સાસુ ૫૫૩ તનશાહ ૫૫૪ કેલ્પણ પપપ ભાલહા-સાહા * ૫૫૫ ડુંગર ભીલ ૫૫૬ સાહાશાહ ૫૫૬ સંત્ર સંગ્રામસિંહ પપ૬ મંત્રી ચાંદાશાહ ૫૫૭ મંત્રી માંડણસોની ૫૫૭ લધુ શાલિભદ્ર ૫૫૭ સં. જીવણ, મેઘજી પપ૭ ગપાળ ૫૫૮ પૂજરાજ-તુલાદાન ૫૫૮ નરેન્દ્ર ૫૫૮ વ્યાકરણ, ટીકા, નાટક ૫૫૮ શેઠ શુરવીર ૫૫૮ ધનકુબેર – વેલાક ૫૫૯ સં. ખીમજી, સહસા પાટણ ૫૫૯ કમલકલશા ગ૭ ૫૬૦ (૫૪) આ૦ સેમદેવ પ૬૧ (૫૬) ૫૦ કમલરત્ન ૫૬૧ ત્રિભુવનદીપક પ્રબંધ ૫૬૧ પરંપરા - ૫૬૧ પં. સત્યશેખર ૫૬૨ (નારચંદ્ર) ૫૬૨ ગચ્છમેળ ૫૬૨ સેજિત્રા, આબુ ૫૬૩ 三三三三三三三三三三三三三三三三三三三 આજ્ઞાધર્મ, ક્ષેત્રદેશ પ૬૩ એક પ્રતિક્રમણ ૫૬૩ મુણિભદ્રવીર(સં. ૧૫૪૭) ૫૬૩ ભૂતિ, બરલૂટ (૫૫) આ૦ સુધાનંદન ૫૬૩ શલ્પમંજરી ઈડર ત્યપરિપાટી પ૬૪ (૫૬) આ૦ સુમતિ સુંદર પ૬૪ આબુ જિનપ્રાસાદ પ૬૪ (૫૭) આ૦ જિનસેમ પ૬૪ (૫૭) આ૦ કમલલશ પ૬૪ સહસ્ત્રાવધાની પ૬૪ વરસાદને નુકસ (૫૮) આ૦ જયકલ્યાણ ૫૬૫ અચળગઢ પ્રતિષ્ઠા ૫૬૫ (પ૯) આ૦ નબૂદ (સં. ૧૬૬૫) ૫૬૫ કકશાસ્ત્ર ચોપાઈ ૫૬૫ કુતુબપુરા શાખા પ૬૬ (૫૪) સોમદેવ (૫૫) આ૦ રત્નમંડન પ૬ ૬ ગચ્છમેળ પ૬૬ બીજી પરંપરા આયરંગ અવચૂરિ ૫૬૬ (૫૬) આ૦ સેમજય પ૬૭ અમીઝર પાંચ ઉપાધ્યાય પ૬૮ પાંચ શિષ્ય ૫૬૮ ૫૦ લાવણ્ય સમય ૫૬૮ ૫૦ ગુણવિજય ૫૬૮ મહેર સોમચારિત્ર ૫૬૯ ગુરુ ગુણ કાવ્ય ૫૬૯ Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૫૭૧ પહ૪ ૫૭ (૫૭) આ જિનસેમ ૩૭૦ મહે. જિનમંડન પ૭૦ ઋષભવીર સિંધાન પણ (૫૭) આ૦ ઈન્દ્રનંદિ પ૭૦ ગ૭ભેદ પ૦ . ચાર શાખાઓ તપા-પાલનપુરા પપ૧ (૫૮) આ૦ ધમહંસ પ૭૧ સં. મેઘજી ૫૭૧ (૫૯) આ૦ ઈન્ફહંસ ૫૭૧ ઉપદેશ કલ્પવલ્લી ૫૭૨ નિગમમત વર્ણન પ૭ર નિગમમત વર્ણન પ૭૪ (૫૯) આ૦ હંસસંયમ ૫૭૫ સ્તો પ૭પ ભૂકટિયા (ભૂકટિયા) ૫૭૬ ૩૬ ઉપનિષદ (૫૯) પંસિદ્ધાન્તસાગર ૫૭૭ દર્શન રત્નાકર ૫૭૭ મણિભદ્ર ઇન્દ્ર ૫૭૮ લધુ પ્રશસ્તિ ૫૭૮ (પ્રકાશક) પાંચ રાજગૃહી ૫૭૯ નગર સ્થાપના પ૭૯ બ્રાહ્મણ અસર, ૫૭૯ બ્રાહ્મણ આચાર્યો ૫૮૦ નિગમ મતને ઉદ્દેશ ૫૮૧ પ્રકાશકને સૂચના ૫૮૧ નવ વિવિધ મતો ૫૮૧ (૧) કામત વિધિ લેપ ૫૮૧ ચાર ફેરફારે ' ૫૮૩ શેનવ ગીત શેડને અભિપ્રાય ૫૮૩ લકામત પરંપરા ૫૯૧ ત્રણ ગાદીઓ ૫૨ (૧) વડોદરા ૫૨ શ્રીવંત પરિવાર ૫૯૨ ભ૦ વિજયાનંદ ૫૯૩ વિવિધ ૮૦ પશે ૫૯૪ (૨) બાલાપુર ધર્મદાસજી (૧૭૦૯) ૫૯૬ અઢારિયા પ૯૭ (૩) યતિપંરપરાઓ ૫૯૭ (૧) રાજકાલંકાર (૨) પૂ. મેધરાજજી ૫૯૭ મેઘ વિનોદ – મેઘ માલા ૫૯૭ મુક્તિ વિલાસ રાસ ૫૯૮ ઉત્તરાધ શાખા, માણેક ૫૯૮ માણેક ઋષિ ૫૯૮ મુનિ ઉદ્યોતવિજય ૫૯૮ લેકાના વિવિધ ગચ્છો ૫૯૮ (૧) કુંઢિયા છે કેટી (૧૬૯૨) ૫૯૮ (૧રમાષિ લવજી. ૫૯૮ પઠન પાઠન ૫૯૮ લેખિત કરાર ૫૯૮ પુનઃ દીક્ષા, નવપંથ ૫૯૮ કેદ મુક્તિ ૫૯૮ યુતિ ધર્મદાસ ૫૯ સૂરતમાં દયા ( અજમેરમાં યા). १०० મતભેદ. મુબુરાનમાં રે ૫૭૬ પ૭૮ ૫૮૧ Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (૩) પાખી પક્ષ (સ’૦ ૧૭૩૧) ૬૦૩ (૪) જીવપથ ૬૦૪ (૫) તેરાપંથ (સ’૦ ૧૮૭૦) ૦૪ એક પરંપરા (૬) નાંઢા પક્ષ પૂર્વ વજ્રપાલ આજની માનશા જિનાલય (૭) વીર્ધમ (૮) ખીજામતે ૦૯ ૬૯ છઠ્ઠો ઋષિ વિજય પ્રરૂપણા, મૂળનામેા }¢ (૧૦) ગુણુસાગર ઢાલસાગરરાસહું ૯ ઋષિ હેમસાગર ૬૦૯ ચર્ચા શતક પ્રશસ્તિ (૧૧) ભ૦ કલ્યાણુચર્ચા (૧૭૦૦) ૬૧૦ ૬૫ ૬૦૫ }} ૬૦૮ ૯ (૧૬૭૩) ૬૧૦ માલપુરા રામયશાસાયનરાસ ૬૧૦ (મા॰ મ॰ શાહની ભુલેા) ૬૧૧ લાંકા ચાપાઈ ૬૧૧ ૬૧૧ ૬૧૧ કાટા ગાદી ૬૧૫ ભ॰ મહાનંદ, મહાવીર તી ૬૧૫ ૨૦ }૨૦ ૬૩૩ ભ॰ જ્ઞાન, ભ॰ વિનય, યાલશાહ કિલ્લે પટ્ટાવલી, ગાદી ત્રીજો કહેવા મત ગચ્છ સ ૫૪ આ૦ સુમતિ સાધુસૂરિ (૧૫૮૧) ૬૭૨ (૯) કલ્યાણ (મુણિ+રિ) ૬૩૬ ભણશાળી }૩૮ ૬૪૧ એ પટ્ટાવલી ચેાથેા નાગારી લાંલગચ્છ ૬૪૧ (૬૦, ૬૧) રૂપચ’૬, લેપાગર) ૬૪૩ સાડીના લાંકા (૬૯) આ॰ સદાર`ગસૂરિ સંધ, ગુચ્છોદ (૭૪) ૠ૦ રઘુનાથ પટ્ટાવલી (૧૯૮૯) પાંચમા પાયચંદ રાજચંદ ડ્રો બ્રહ્મર્ષિ પ તિથિ વિચાર ( નાઝિલ સુમતિ ) દિગબર પથા પરદેશી ન્યાય ધાર્મિક આંધીયેા. સ્થાપના તીર્થા ગુપ્તજ્ઞાન જૈનવંશજો કર્નલ એલકાટ દિ શાસન સેવા ચાર પ્રભાવકા આ માનતુંગ વિવિધપ થ ગૂમાપંથ, સામૈયા પથ પંડિત સુધાકર પાટી પ્રકરણ ૫૪ ત્રણ સુમતિસાધુએ જિનપ્રતિષ્ઠા ૪૫ ૬૪૮ (૧૩+૩=૨૦) Fe (૧,૨) કડુ, ૫૦ બનારસી ૬૭૦ નિશ્ચયનયની પ્રધાનતા }G ૬૦૧ ૭૧ ૫૦ પર ઉપર ઉપર પર ૬૫૬ ૫} ૬૫૭ ૫૮ ૬ ૫૯ ૬૬૨ ૬૪ ૪ ૬૫ }}} }}} }} ૬૭૨ ૭૩ Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ , R સ્વ. શેઠાણી શ્રી વિજકેરબાઈ સ્વ. સં. ૧૯૯૦ના બીજા વૈશાખ સુદિ ૩, તા. ૧૬-પ-૦૪ જેમના પુણ્યસ્મરણાર્થે તેમના પુત્રરત્ન શ્રી મનુભાઈ જેસિંગભાઈ એ આ ગ્રંથ છપાવવામાં સહાય કરી છે. Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સ્વ. શેઠ શ્રી જેસિંગભાઈ કાલિદાસ શેરદલાલ જન્મ : સં. ૧૯૨૯ ચત્ર વદિ ૮ સ્વ. સં. ૨૦૧૦ આસો વદિ ૩. તા. ૨૦-૪-૧૯૭૩ તા. ૧૪-૧૦-પ૪ જેમના પુયસ્મરણાર્થે તેમના પુત્રરત્ન શ્રી મનુભાઈ જેસિંગભાઈ એ આ ગ્રંથ છપાવવામાં સહાય કરી છે. (૨૦૨૦) Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૬૮૧ ૨. (૨) ભ૦ સુમતિસાધુ ૭૩ જિનપ્રતિષ્ઠા, જિનવાણું ૬૭૫ ૬૭૪ શેઠ ક. લા. જિનાલય ૬૭૪ પ્રકરણ ૫૫ ભ૦ હેમવિમલસૂરિ (હેમાનંદ) ૬૯૨ . (સં. ૧૫૮૩) ૬૭૯ કર આ૦ શાન્તિમ ૬૯૨ છે પરિચય ૬૭૯ સં. ૧૬૭૩ આગલોડ પ્રભાવક १८० મણિભદ્ર ૬૯૨ યોતિઓને સુધારવું ૬૮૧ સંઘર્ષ સાધુવૃત્તિ (૬૫) આ૦ આનંદ સોમ ૬૯૨ ઉપસર્ગ પ્રવાહ ૬૮૧ વીજાપુરનાં મંદિરે ૬૯૩ પ્રતિષ્ઠા, દીક્ષા, ઉપદેશ ૬૮૨ (૬૭) ભ૦ કેશરસોમ, માંધાતા ૬૯૪ સ. ૧૫૮૨ દિયોદ્ધાર ૬૮૩ ભગશી સ્તવન (પં. સત્યવિજયગણિ) ૬૮૩ ખુબચંદ દોશી ૬૯૪ ગચ્છનાયક ६८४ પાખી, ગામ જમણ ૬૮૪ આઠ શાખા પરંપરા ૬૮૪ કુતરાને લાડવા - ૬૮૪ ગ ૬૮૫ બહાદૂર જેને કથિવા કપડાં પરંપરા જીર્ણોદ્ધાર (૫૪) મહેક વિદ્યાસાગરગણિ ૬૯૬ તપાહર્ષલ સેમ (૫૫) પં. જીવર્ષિગણિ ૬૯૭ પઢાવલી ૬૮૬ પ૬ મહેo ધર્મસાગર (૫૬) ભ૦ સૌભાગ્ય ગણિ ૬૯૮ સાગર ૬૮૬ ન્યાય, જિનાગમ ૬૯૮ (ચત્રવાલ સમશાખા) ૬૮૭ ઉપાધ્યાય પક લ૦ સામમિલન ૬૮૮ એકત્રુટી ૬૯૯ સં. ૧૬૧૨ સેમ શાખા શ્રી જિનવિજય પ્રકાશ - પટ્ટાવલી ૬૮૯ બહુમાન ૭૦૧ N૮) આનંદમ, હેમસોમ ૬૯. પ્રતિબંધ ૭૦૩ શ્રી વિમલ મારવાડ ७०४ સં૧૬૩૨ સમશાખા ખાત ખામણા પહાવલી ૬૯૦ ૬૯૨ ચર્ચાગ્રંથ ૭૦૮ (૬) આ ઉદયવિમલ ૬૯૨ શાન્તિના ઉપાય ૭૧૨ વેતાલ પચીસી ૬૯૨ એતિહાસિક નોંધ ૭૧૩ Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ પ્રવચન પરીક્ષા પર ના પક કલેશ શાન્તિ ૧૧૭ ૭૧૮ પરપ આચાર્યા, વિવિધ કારણે। ૭૨૮ ૧૩૦ વિચિત્ર થાઈ (૧૧) વિસંવાદ્વિસાહિત્ય ૭૩૦ મુનિસ ંમેલન, હિતેાપદેશ ૧૩૩ સાતેરી તકના લાભ ૭૩ શાસ્ત્રાર્થ (પા) ગેઝારો ૧૭ ના આંક મહેા પ્રશંસા પ્રતિષ્ઠા (ઉપદેશસાર) અપભ્રંશ ૧૪ ગ્રંથા ૭૪૧ કલ્પ કિરણાવલિ (પ્રશસ્તિ) ૪૨ પ્રવચન પરીક્ષા (પ્રશસ્તિ) (૧૫) મહેા॰ પટ્ટાવલી ૭૫૩ ૭૪૪ (૫૦) મહા॰ કુશલસાગર ૭૪૫ ૩૦ ७३८ ૧૩૯ ૫૪૦ ૭૪૫ સુરતમાં શાસ્ત્રા ૪૬ (૬૧) ૫૦ ન્યાયસાગર ૭૪૭ કેશરીયાજી ૨૪૮ છત્રીશ રાગ-રાગીણી ૫૭ મહા૦ લબ્ધિસાગર ગૌતમ સ્તાત્ર ૯૦ મિસાગર ઉમુક્તિ સ્તવન ૭૪૯ ૭૦ ૧૫૦ શેઠ શાન્તિદાસ ઝવેરી માંડવગઢમાં મહુાતપા, વાપિક, આ જહાંગીરને પત્ર સાગર ૭૫૦ પ્રેર ૫૪ Gપ્રસ સમ શુદ્ધ સયમી સાધુઓ ૫૬ શત્રુજય પ્રતિષ્ઠા, કિલ્લે છપ્પા વિશેષ વંશાવલી ૧૫૮ મહા ધર્મની સુંદર પટ્ટાવલીએ ૭૫૮ (૫૭) ઉ૦ શ્રુતસાગર (શ્રુત કેવલી બિરુદ ધારક) ૭પ૮ ૭૫૯ ૭૫ કલ્પ કૌમુદી પાટણ મુર્ત્ત, કુંડલી શત્રુંજય જિનેન્દ્ર ક પ્રતિષ્ઠા ૭૬૧ માલપુરાની યતિસમાધિ (૬૨) જયપુર–વેદ—મુહત્તાનું ૭૬૧ જિનાલય ૭૬૨ ૧૩ ૪ ગૌતમસ્વામી સ્ત્રાત્ર ૫૦ ભાજસાગરણિ દ્રવ્યાનુયાગ તર્ક ણા ૫૦ ખૂબસાગર ૫૦ અજિતસાગર શત્રુંજય તીર્થ પરિપાટી માનસાગરી કલ્યાણ ઋષિ લાલચ, માનસાગરી માનસાગરી પુષ્પિકા, દુબઇ ગામ વવસ્તુતિ રાવની ઇસ્લામ સ્તુતિ સશાધન માટે મહા- હાષિ ગણિની ७६४ ૭૫ ૭૬ ૭}} ७५७ ૬૭ ૭૬૮ Uk se ૭૬૯ ૬ વર નવ પટ્ટાલી છ (૫૫) સુલતાનને ઉપદેશ 50 Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 993 (૭) મહોર હાર્ષિનાં નામે ૭૭૦ ગુરુ નામ મિશ્ર સ્તુતિ હસ્તાક્ષર ૭૭૦ જજિયા કર માફ ૭૭૦ વિવિધ શાખા wo (૬૨) પં. પ્રતાપકુશલ ૭૩૧ વચનસિદ્ધિ, નિર્લોભ ઉ૭૧ ગ્રામ દાન જિનપ્રાસાદ માટે માનકુવા 99૧ ભટ્ટારક ওও। (૧) નામમાલા રસશૃંગાર ૭૭૧ પિંગલ, પારસાત નામમાલા, ૭૭ર (૬૪) ભ૦ કુંઅરકુલ ૭૭૨ પિંગલ કુશલ શાખા તપાકુશલ શાખા શ્રીપૂજ ટૂંક ગૌતમસ્વામી સઝાય ૭૭૩ શત્રુંજય વર્ણન ૭૭૪ (૫૮) મહે સકલચક ૦ ૧૪૭૪ પરિચય ૭૭૪ ગમેળ (સં. ૧૬૨૧) ૭૭૪ મહેપાધ્યાય ગ્રંથ, શિષ્યો (૫૯) મહેશાતિચંદ્ર છ૭પ વરુણદેવ, મહેપાધ્યાય, ૭૭૬ પંન્યાસ, દીક્ષા છ૭૬ પ્રથે, કૃપારસકેશ ભવિષ્યવાણું બેટા ગીતાર્થો અજિતશાન્તિ (૬૦) પં. રત્નચંદ્ર ગણિ છ૭૮ કુમતાહિવિષજાંગુલિ અ૭૮ તપારત્ન હિતોપદેશ ૭૭૮ હીર વિહાર હૈદ્રાબાદ, હીરવિહાર ક૭૮ સૂરતમંડન પાર્શ્વનાથ ૭૭૯ (૬૦) અમરચંદ યુગ પ્રધાન સંખ્યા ઉપ સુરચંદ ૭૩૯ (ત્રણ સૂરચંદ) . ૭૯ (કુરાને શરીફની બોધકથા) ૭૮૦ ૬૦ મહેક ભાનુશંદ્ર ૭૮૦ માતા પુત્ર દીક્ષા ૭૮૦ પંન્યાસ વિશ્વાસ ૭૮૦ છ દર્શન પાઠ ૭૮૧ શાહજાદાઓને શાસ્ત્ર પાઠન ૭૮૧ સૂર્યાસહસ્ત્ર નામ ૭૮૧ માનવરક્ષા 9૮૧ સૌરાષ્ટ્ર ભેટ ૭૮૧ વિષકન્યા રક્ષા. ૭૮૧ શાન્તિસ્નાત્ર વિધિ ૭૮૧ લાહોરમાં ચૈત્ય ઉપાશ્રય ૭૮૨ ખુશફહમ ૭૮૨ સવાઈ હીર ૭૮૨ ઉપાધ્યાય ફરમાન ૭૮૨ હૈદ્રાબાદ હીરવિહાર ૭૮૨ પં. ભાવચંદ્ર સિદ્ધિચંદ્ર ૭૮૨ શાહજાદા જેવા ખુશફહમ ૭૮૩ ચિંતામણું જિનાલય ૭૮૩ રેશાન મહેલે ૭૮૩ શત્રુજ્ય ગ્વાલિયર બુરહાન 199૫ ৩৩। 99 Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ પુરમાં જિનાલયો ૭૮૩ ખુરમની ગડબડ ૭૮૪ જૈનતીર્થ રક્ષા ૭૮૪ જગદગુરુને જેનતીર્થ ભેટ ૭૮૪ જજિયે માફ ૭૮૪ અમારિશાસન ૭૮૪ સમાધિ સ્તૂપ(સં૦૧૬૫૩) ૭૮૩ બા, જહાંગીર(સં૦૧૬૬૨)૭૮૪ શાહી દરબારમાં ૭૮૪ (સં. ૧૭૩૯ થી ૧૬૬૨) ૮૪ ગુજરાતમાં (સં. ૧૬૬૮થી) ૭૮૪ - શાસ્ત્રાર્થ ७८४ બાદશાહી આમંત્રણ ૭૮૫ ઉ વિવેકહર્ષ. ૭૮૫ ફધિતીર્થ ૭૮૫ શાહી સત્કાર ૭૮૫ (સં. ૧૬૩૯ થી ૬૨) ૭૮૫ આતો શાન્તિ ૭૮૫ માલપુર, પ્રતિષ્ઠાઓ ૭૮૫ અગ્યાર દીક્ષાએ ૭૮૫ ઉપાટ સિદ્ધિચન્દ્ર (સં. ૧૬૭૩ પ૦ સુ૧૩ શિહી) ૭૮૬ મારવાડ (સં. ૧૬૭૩) ૭૮૭ આગરા બુરાનપુર (૧૬૭૪–૭૫) ૭૮૭ અહિંસા, કરમા ધર્મસ્થાન - રક્ષા ફરમાન ૭૮૭ વધુમાં તપસીલ સંવ ૧૨૨ સુધી ૭૮૯ મેટા જ્ઞાનીઓ ૭૮૦ પરિવાર (૮૦) મથા વિદ્યમાનતા. ૭૮ શિષ્યો ૭૦ મુનિ સમેલન (સં. ૧૬૮૧)૭૯૦ (૩) પં. દેવચંદ્ર ૭૮૧ ૫૦ ભાવચંદ્ર ૭૯૧ દેલાઉલમંડન ૫૧૨, ૭૯૧ પ્રાચંદજી ગુરુ પટ્ટાવલી ૭૮૧ મહાયોગી ચીદાનંદ ૭૯૨ ૬૧ મહ૦ સિદ્ધિચન્દ્ર ગણિ ૭૯૩ શતાવધાન ખુશફહમ ૩ કઈ આપવીતી ૯૩ પં. ભાવચંદ્ર સિદ્ધિચંદ્ર ૯૭ શાહજાદા પુત્ર જે રૂપાળા ૭૭ આફત શાન્તિ ૭૮૫ (કામ ઉતાર શીલ) ૭૯૬ માલપુરામાં જિનપ્રસાદ ૭૯૬ માલપુરાનાં સમાધિસ્થાને ૭૯૭ બુરહાનપુરમાં પરોપકારે ૭૯૭ મહોપાધ્યાય પદ સં૦ ૧૬૭૩પ૦ સુ૧૩ શિરેહી ૭૭ મારવાડ, બુરહાનપુર, આગરા ૭૯૭ વીજાપુર સંઘપુર ૭૯૮ બુરાનપુર આગરા ૧૬૪ ૭૫ ૭૭ ૮ કાવ્યોની રસ પ્રસાદી ૯૮ નેમિનાથ, ચાર મહીમા ઉ૮ પં. દેવચંદ્ર, વિવેકચંદ્ર ૭૯૯ ૭૮૯ ७८८ Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૦ તપ, અનશન ૮૦૦ ભ૦ વિજયસિંહચરણ પાદુકા ૮૦૦ મહે સકલચંદ્ર ગણિ ૮૦૦ (૮) મહેર ઉદ્યોતવિજ્ય ૮૦૧ (૫) મહેતુ હાર્ષિગણિને વાચક વિશ ૮૦૧ ૫૭ મહેહાર્ષિ ગણિ ૮૦૧ ૫૮ મહેર ઉદ્યોતવિજય ગણિ ૮૦૧ આ. વિજયસેનસૂરિ ૮૦૧ ભ૦ હીરવિજયસૂરિ ૮૦૨ ૫૯ ૫૦ ગુણવિજયગણિ ૮૦૨ ૬૦ પં. સંધવિજયગણિ ૮૦૨ સપ્ત જિનતીર્થ ( ૮૦૩ મગશી તીર્થ કલ્પ પ્રદીપિકા ગ્રં૦ ૩૩૦૦ ૮૦૩ સિંહાસન બત્રીશી ૮૦૩ ઉસ્માનપુરા ૮૦૩ (૬) મહેતુ હાર્ષિગણિત પરંપરા ૮૦૩ ૫૮ પં. કલ્યાણકળશ ૮૦૩ પં. કાર્ષિ ૮૦૩ પં. કલ્યાણકુશળ ગણિ મહાવીર સ્તોત્ર ૮૦૪ ૬૦ પં. દયાકુશલગણિ ૮૦૪ ફતેહપુર (સં. ૧૬૪૯) ૮૦૪ લાભદય રાસ, તીર્થમાલા ૮૦૪ ભવ્ય વિજયસિંહરિ ८०४ બાહ જહાંગીર મુલાકાત ૮૦૪ બાદશાહનાં ધર્મબાણ ૮૫ ભકારક ભકિતપત્ર ૮૦૫ અજારાતીર્થ જીર્ણોદ્ધાર, શિલાલેખ ૮૦૫ તીર્થ ધર્મશાળા ૮૦૫ ભ૦ વિજયદેવસૂરિ પં. મેઘર્ષિગણિ ૮૦૬ ૬ર પંભક્તિગણિ ૮૦૬ ભવ્ય વિજયદેવસૂરિ સઝાય ૮૦૬ ૫૦ લાભકલશ ૮૦૬ વિજયસિંહરિ સજઝાય ૮૦૬ દર ૫૦ ભક્તિકુશલ ૮૦૬ કહ૫ કિરવલી પટ્ટાવલી ૮૦૬ પ્રભાસપાટણ ૮૦૬ (૭) મહે. હાર્ષિગણિ શ્રમણ વંશ ૮૦૬ ૫૯ ૫૦ વર્ષિગણિ ૮૦૬ પં. ધર્મકુશલ દીક્ષા. ८०७ ૬૧ ૫૦ કેશરકુશલગણિ ૮૦૧૭ બાદશાહ આલમ ' ૮૦૭ ભ૦ વિજયરસૂરિ ૮૦૭ કુલ્હાતીર્થ જીર્ણોદ્ધાર પ્રતિષ્ઠા હૈદ્રાબાદ ૮૦૭ હીર વિહાર ફારસી પડ્યો, ફરમાને ૮ મહેe હાર્ષિગણિ શ્રમણ વંશ ૮૦૭ ૬૧ ૫૦ જિનકુશલ ૮૦૮ પુણ્યપ્રકાશ કાવ્ય ૮૦૮. પાર્શ્વતીર્થમાલા ૮૦૮ ૬૧ પં. જિનકુશલગણિ ૮૦૮ અવચૂરિ હીરવિજયસૂરિ ગ૭ ૮૦૪ ૮૦૭ _j૦૮ ૮૦૫ ૮ ૦૮ Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૮૧૪ ૯ મહોત હાર્ષિગણિ શ્રમણ વંશ ૮૦૮ ૫૮ મહો, ઉદ્યોતવિજય ૮૦૮ પ૯ પં. બુદ્ધિકુશલ ૮૦૮ ૬૦ પ૦ વિચારકુશલ . (સં. ૧૬૪૮). [૮૦૮ (૧) ૫૦ નયકુશલગણિ ૮૦૮ (૨) પં. જયકુશલગણિ ૮૬૮ (૩) પં. કીર્તિ કેશલગણિ ૮૦૮ સીર તીર્થ શિલાલેખ ૮૦૮ જીર્ણોદ્ધાર, જિનપ્રાસાદ ૮૦૮ નોંધ. (૧) તપાગચ્છકુશલે - શાખા ૮૦૮ ૧ પં શ્રીપતિ ગણિવરની . શ્રમણ પટ્ટાવલી ૮૦૮ ૫૮ પં. સિંહવિમલગણિવર ૮૦૯ ગચ્છનાયકની આજ્ઞાપાલન ૮૦૯ સાગર બાવની (૧૬૭૪) ૮૧૦ પ્રતિષ્ઠા, ગ્રંથ ૮૧૧ ૫૯ ૫૦ દેવવિમલ ગણિવર ૮૧૧ સં. દાદા સોહિલ ૮૧૧ અપ્રમાણિક ગ્રંથ, ૮૧૧ ગછભેદ સજોડે બ્રહ્મચારી સાધુ ૮૧૨ જગદ્દગુરુ ચરિત્ર ૮૧૨ મહાકાવ્ય ૮૧૨ હીરવિજયસરિ લેકે ૧૨ ૬૦ ૫૦ માણેક વિમલગણિ ૮૧૨ ૬૧ મુનિ ચંદ્રવિમલ ૮૧૩ (૨) પં. શ્રીપતિ - ગણિવરની પહાવલી ૧૩ પ૮ મહેતુ વિવેકહર્ષ ગણિવર ૬૩૬ ૦૦૦ ગ્રંથ - ૮૧૩ આઠ અવધાન ૮૧૩ અમારિ પ્રવર્તાવી ( ૮૧૩ કચ્છમાં અમારિ ઢઢરે જયવાદ પત્રો ૮૧૪ ભૂજને રાજવિહાર ૮૧૪ રાજ પંચાણુ ૮૧૪ હીરસૂરિરાસ [૮૧૫ બાદશાહી દરબારમાં ૮૧૫ સચિત્ર વિજ્ઞપ્તિ પત્ર ચિત્રકાર શાલિવાહન ૮૧૬ રાશીના મંદિરમાં (વિજયસેનસૂરિન ક્ષેત્રદેશ પટ્ટક) ૮૧૬ વિહાર ખોલ્યા પ્રતિષ્ઠા શાન્તિદાસ ઝવેરીની મનો ભાવના ૮૧ મુનિ સંમેલન (સં. ૧૬૮૧ પ્રવ ચ સુ૯) ૮૧૯ સર્વત્તશતક અપ્રામાણિક ૮૧૯ પ્રતિમા લેખ ૮૨૦ ચિંતામણી પાર્શ્વનાથ - પ્રતિષ્ઠા પ્રશરિત ૮૨૧ છે, ૪૨૧ ૫૮ ૫૦ પરમાનંદ ગણિ ૮૨૧ ૫૯ મુનિ ખેમાનંદ ૮૨૨ પંમહાનંદ ગણિ १२२ (૧) પાલનપુરા શીલશાખા ૮૨ (૧) પાલનપુરાલિચારિત્ર શાખા પટ્ટાવલી ૮૨૨ ૮૧૧ Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ (ર) પાલ॰ શીલ ચારિત્ર શાખા ૧૦ (૩) પાલ॰ શીલ ચારિત્ર (૪) પાલ॰ શીલ ચારિત્ર શાખા (૧) ૫′૦ હર્ષ કુલગણુિની પરપરા શાખા પ ૮૨૩ કુલ શાખા શતા કાવ્યપ્રકાશ (૧) ૫૦ સધ હે`ગણની ૮૨૩ ભ॰ રાજસાગરસૂરિ ૫૦ રવિસાગર રાસકારા પ્રભાવક જૈતા રાજા ભાણ, રાજા નારાયણ ત્રણ પ્રકારનાં તીર્થા ૮૨૦ પરપરા ૮૨૫ (૫૭) ૫′૦ ધર્માસિંહણ ૮૨૫ (૩) ૫૦ વાનરઋષિની વિમલ પર પરા ૫૭ ૫૦ વિદ્યાવિમલ ૫૮ મહે।૦ સહજસાગર ૮૨૪ ૨૪ ૮૨૬ ૮૨૭ ૮૨૮ ૮૨૯ ૨૨૯ ૮૨૯ ૮૨૯ ૫૦ કૃપાસાગર ૫૦ તિલકસાગર (૫૬) ૫૦ વિજયવિમલ (૫૭) ૫′૦ વિવેકવિમલ ૮૩૦ ૮૩૦ (૫૭) ૫૦. આનંદવિમલ ૮૩૦ ૫૦ પ્રમેાદમંડનની પરંપરા ૮૩૦ ૫૦ સહજવિમલ ૮૩૧ ૮૩૧ ૮૩૩ ૮૨૫ ૮૩૩ ૮૩૩ *I (૧) વરાણાતી (જીરાવલા ગુચ્છની પટ્ટાવલી) ૮૩૪ ૮૩૪ (૨) નાકાડા તીથ કાંડાગામ. ફાલિ . (૩૬ નાકાડામાં ત્રણ મૈવાનગર મણિભદ્રવીર સ્તુતિ મણિભદ્રવીર ઉત્પત્તિ અધિષ્ઠાયક તરીકે આ॰ શાન્તિસામ લાડૅાલ આ હેવિમલસૂરિ અને જિનાલયા ૮૩} ૮૩૮ (૩ Ly ૨૪૧ ૪ર ૮૪૩ (૩૪ મણિભદ્રવીર ૮૪૪ વિજયદાનસુરિ તે મણિભદ્ર ૮૪૫ આયંબીલ તપ ex ૫૦ અમૃતિિવજયજી એલીયા અને મણિભદ્રવીર ૮૪૬ ૮૪૮ ૮૪ મુનિ નેમિસાગર અમૃતવિજયજીના ચમત્કાર (૫) ભ૦ જીવનતિલકસર ૮૪૯ ૮૪૮ શાસન પ્રભાવના exe મણિભદ્ર સાચદેવ ૮૫૦. ૮૫૦ ૮૫૧ ૮પર સરસ્વતીની દેરી (પુત્ર પુત્રીઓનું દાન) (૬૬) ભ૦ રત્નકીર્તિસૂરિ (૬૭) ભ॰ ગુણસાગરસૂરિ મણિભદ્રવીરનાં તીર્થં ઉજ્જૈન, મગરવાડા, આગલાડ ૮૫૨ કોઈ, ૮૫૩ બીજા પ્રભાવક સ્થાના ૮૫૩ Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૮૫૭ ૮૫૮ ૮૫૮ ૮૬૧ સ્વરૂ૫ વર્ણન ૮૫૪ મણિભદ્ર છંદ ગોરડિયે વીર. ૮૫૫ ઘંટાકર્ણ યક્ષ વીરની આરાધના ૮૫૫ ઘંટિક યક્ષ નગરશેઠના વંશજો . ૮૫૫ મણિભદ્રનાં છે, તેત્રો ૮૫૬ શ્રી હેમનામવાલા સરિવારે ૫૦ ઉદ્યવિજયગણિ ૮પ૭ | મુનિવરે પ્રકરણ ૫૬ આ આનંદર્વિમલસૂરિ ૮૬૪ આરાધના સ્તુતિશ્લોકે ૮૬૪ ત્રણ શિષ્ય પરંપરાઓ કિયોદ્ધાર સં. ૧૫૮૨) ૮૬૬ બન્ને તીર્થોદ્ધાર ઋષિમતી મુનિઓ ૮૬૭ પીરની દરગાહ બીજા ગચ્છનાયક ઉ. અંગારશા પીર સૌભાગ્ય હર્ષ ૮૬૭ બીજા દે નવા જેને ૮૬૮ અંતિમ મંગલ ૮૬૯ ૮૭૦ ૮૭૧ ૮૭૩ Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ B 10000 000 O 00 0 100 અ. સૌ. શારદાબેન મનુભાઈ Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * -:: છે શિકાર કરી દi. કે હિર Last , ... ,, ,, ફરકી : : છે . જે શેઠ શ્રી મનુભાઈ જેસિંગભાઈ કલોથ મરચન્ટ જેઓએ આ ગ્રંથ છપાવવામાં ઉદાર સખાવત કરી છે. Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -॥ वन्दे वीरं श्रीचारित्रम् ॥-: જૈન પરંપરાનો ઈતિહાસ [ला त्रीने] પ્રકરણ ચુંમાલીસમું તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ तत्पादपद्मभृङ्गा निःसङ्गाश्चतुरङ्गसंवेगाः । संजनितशुद्धबोधा जयन्ति जगच्चन्द्रसूरिवराः ॥ ६ ॥ (---मा० हेवेन्द्रसूति धनप्र३२९टी ) तत्रायः सच्चरित्रानुमतिकृतमतिः श्रीजगच्चन्द्रसूरिः, श्रीमद्देवेन्द्रसूरिः सरलतरलसञ्चित्तवृत्तिर्द्वितीयः ॥ १० ॥ (––આ. ક્ષેમકીર્તિસૂરિરચિત બૃહતકલ્પભાષ્યસુખબાધિકા, अं० ४२१००, सं० १33२) करालकालकलिकालपातालतलावमजद्विशुद्धधर्मधुरोद्धरणश्रीमजगञ्चन्द्रसूरिः ।। ३ ॥ क्रमात् प्राप्ततपाचार्येत्याख्या भिक्षुनायकाः । समभूवन् कुले चान्द्रे श्रीजगच्चन्द्रसूरयः ॥ ४ ॥ (-2400 हेवेन्द्रसरित वापस भयटी-प्रशस्ति) अज्ञानध्वान्तसूर्यः सरभसविलसदंगरंगक्षोणीक्रोधादियोधप्रतिहतिसुभगो ज्ञाननिःशेषशास्त्रः । निर्वेदाम्भोधिमग्नो भविककुवलयोद्बोधने ज्ञानचन्द्रः कालेनाचार्यवर्यः समजनि जगचन्द्र इत्याख्यया हि ॥ ३ ॥ (–આ૦ આગ્રદેવસૂરિકૃત આખ્યાનમણિકેશવૃત્તિ प्रशस्ति, न० ८० भी) मणिरत्नगुरोः शिष्याः श्रीजगच्चन्द्रसूरयः । सिद्धान्तवाचनोद्भूतवैराग्यरसवार्द्धयः ॥ २६ ॥ Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ चारित्रमुपसंपद्य यावजीवमभिग्रहात् । आचामाम्लतपस्तेनुस्तपागच्छस्ततोऽभवत् ॥ २८ ॥ (~200 गुणुनसरित यिानसमुध्यय-प्रशस्ति ) एवं रामगुणः स लक्ष्मणनतः शुद्धक्रियां स्वप्रियां प्रौढोद्यत्कलिनाऽरिणाऽवनभुवः किञ्चित् प्रमादाद् हृताम् । तीर्खा मोहमहाम्बुधिं रिपुमिमं जित्वाऽधिलकं श्रयन्नानिन्ये स्वगणालये किल जगचन्द्रो गणेन्द्रस्तदा ॥ ९० ॥ (--2400 मुनिसुरसूरिथित गुला ) श्रीमज्जगचन्द्र इदंपदश्रीललामलीलायितमाततान । येनोज्झि शैथिल्यपथस्तटाको घनाविलो मानसवासिनेव ।।१०८॥ (-५० विभन कृत-श्रीमडावी२५४५२५२१, पक्षी , ५० १३० ) बभूवुः क्रमतस्तत्र श्रीजगच्चन्द्रसूरयः ।। यैस्तपाबिरुदं लेभेवाणसिद्धयेकवत्सरे ॥ ९ ॥ (१२८५) (-५० भविस्यगए त, शत्रुन्य नविन मिनप्रसाद प्रशस्ति ) सोमप्रभस्तत्र गुरुः शतार्थी सतां मणिः श्रीमणिरत्नसूरिः । पट्टे मणिः श्रीमणिरत्नसूरेज॑ज्ञे जगच्चन्द्रगुरुगरीयान् ॥ १३ ॥ निम्रन्थः श्रीसुधर्माऽभिधगणधरतः कोटिकः सुस्थिताऽऽर्याचन्द्रः श्रीचन्द्रसूरेस्तदनु च वनवासीति सामन्तभद्रात् । सूरेः श्रीसर्वदेवाद् वटगण इति यः श्रीजगच्चन्द्रसूरेविश्वे ख्यातस्तपाऽऽख्यो जगति विजयतामेष गच्छो गरीयान् ॥३१॥ બાર વરસ આંબીલ કરી આવ્યા આહડમાંહે, તપા બિરુદ ત્યાં ધરિએ રાણાએ ધરી ઉત્સાહ વાદ ચોરાસી જિતીયા કિરીઆ કિ ઉદ્ધાર, બિરુદ ધરાવ્યું હીરલા ધન ધન એ ગણધાર. પ૫. (મહ૦ વિનયવિજય ગણિવર કૃત ગણધર પટ્ટાવલી) મહાવીરકે પાટપરંપર હુએ શ્રીયુગપ્રધાન, વચનસિદ્ધ ઔર ઉગ્રવિહારી જગચંદ્ર ગુરુ જાણ (--भुनि शनवियत गुरुपूल, ढाण १. सं० १८६१) Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ શુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ આ૦ જગચંદ્રસૂરિ આ૦ સેમપ્રભસૂરિ તથા આ૦ મણિરત્નસૂરિની પાટે આ જગચંદ્રસૂરિ થયા. શેઠ પૂર્ણદેવ પિરવાડને ૧ સલક્ષણ, ૨ વરદેવ અને ૩ જિનદેવ એમ ત્રણ પુત્રો હતા. જિનદેવ બચપણથી શાંત, ધર્મપ્રેમી અને વૈરાગી હતું. તેણે મેક્ષની અભિલાષાથી આ૦ મણિરત્નસૂરિ પાસે દીક્ષા સ્વીકારી. ગુરૂએ તેનું નામ રાખ્યું મુનિ જગશ્ચંદ્રજી આ૦ મણિરત્નસૂરિ લગભગ સં. ૧૨૭૪ માં સ્વર્ગે ગયા. ૫૦ જગટ્યગણિએ ત્યારથી આયંબિલ તપ શરૂ કર્યો અને આ સેમપ્રભસૂરિની સેવામાં રહી, જ્ઞાન સંપાદન કર્યું. આ૦ સોમપ્રભસૂરિએ તેમને ગચ્છનાયકનું પદ આપ્યું. અને તેમનું નામ રાખ્યું આ૦ જગચંદ્રસૂરિ, આ સમપ્રભસૂરિ સં. ૧૨૮૪માં સ્વર્ગે ગયા. આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ત્યાગી, વૈરાગી, સંવેગી સૌમ્યમૂતિ હતા. આગમેના જ્ઞાતા હતા. આગનેના અર્થોના વિચારક હતા. ભાવ આચાર્યપદને ગ્યા હતા. આ સમયે પાંચમા આરાની અસરથી મિક્ષને માર્ગ શિથિલતાવાળ બની ગયું હતું. આચાર્યશ્રીને સતત ભાવના હતી કે શિથિલતા ટાળી મોક્ષમાર્ગને શુદ્ધ બનાવવા જોઈએ. તે આ માટે એગ્ય સહયોગીને શેધતા હતા. તેમણે આ૦ સેમપ્રભસૂરિના સ્વર્ગવાસ પછી મેવાડમાં વિહાર કર્યો. ત્યારે ૫૦ દેવભદ્રગણિ તથા પં. દેવેન્દ્રમણિ વગેરે તેમની સાથે હતા. પંદેવભકગણિ-સંવેગી, શુદ્ધ આચારવાળા, આગમાનુસાર ચારિત્રને ધારણ કરનારા અને સંઘમાં વિશુદ્ધ ગુણવાળા તરીકે વિખ્યાત હતા. તેઓ આગમને જ્ઞાતા, આગમના અર્થોના વિચારક, શુદ્ધ સામાચારી પાલનારા હતા. આ જગચંદ્રસૂરિ અને પં. દેવભદ્ર બંને મળ્યા. બંનેને ચારિત્રરંગ એક હોવાથી બંનેને આનંદ થયો. બંનેએ સાથે સાથે વિહાર કરીને દ્ધિાર કરવાનો નિર્ણય કર્યો. તપસ્વી આ૦ જગચં આગમજ્ઞ પં. (ઉ) દેવભદ્રની “ઉપસંપદા” સ્વીકારીને બંનેએ મળીને કિચક્કાર કર્યો. . Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પર પરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ આ જગચ્ચદ્ર આચાર્ય બન્યા. ૫૦ દેવભદ્ર પન્યાસ જ રહ્યા. ૫૦ દેવેન્દ્રગણિ પણ ક્રિયાદ્વારમાં સાથે હતા. તે ત્રણ જણે મેવાડમાં વિહાર કર્યાં. આ જગચ્ચદ્રસૂરિને આયંબિલનું તપ કરતાં કરતાં ખાર વર્ષ વીતી ગયાં. તેએ આહુડ નગરમાં નીકિનારે જઈ હુમેશાં આતાપના લઈ ધ્યાન કરતા હતા. તપસ્યા અને ધ્યાનના પ્રભાવે તેમનાં રૂપ-તેજ અને પ્રભાવ વધ્યા હતા. મેવાડના નરકેશરી રાણા જૈસિહે (સ૦ ૧૨૭૦ થી ૧૩૦૯) સ૦ ૧૨૮૫ માં આ॰ જચ્ચદ્રસૂરિના ત્યાગ અને તપની પ્રશંસા સાંભળી, રાણા આચાર્યશ્રીના દર્શન માટે નદીકિનારે આવ્યા. રાણા આચાર્ય શ્રીનું તપસ્યાના તેજથી ચમકતું શરીર તથા ભવ્ય મુખારવિંદ જોઈ આનંદમાં આવી ગયા. અને બેલી ઊઠયાઃ ‘ગુરુદેવમહાતપસ્વી છે.' એ સમયથી એટલે સ૦ ૧૨૮૫ થી આ॰ જગચ્ચદ્રસૂરિની શિષ્ય પરંપરા તપાગચ્છ' તરીકે પ્રસિદ્ધિ પામી. ( द्वादशवर्षाण्यङ्गेऽप्यममोऽसौ श्लाध्यधीर्भगवान् ॥ ९५ ॥ તદ્દાતિવાળ-દ્વિવ-માનુવર્ષે (૨૨૮૧) શ્રીવિશ્વમાત્ ત્રાવ તર્ીયાજી: । बृहद्गगाह्रोऽपि तपेति नाम श्रीवस्तुपालादिभिरर्च्यमानः ॥ ९६ ॥ ( —ગુર્વાવલી ) जिनके चरणमें शीष झुकावे, मेदपाटका राण । ‘તપાતપા : પુરાવે, ચૈત્રસિદ્ઘ વહવત્ ॥ ૨ ॥ ( જગદ્ગુરુપૂજા, ૫૦ ૧, સ૦ ૧૯૯૬ ) વૃદ્ધ તપાગચ્છના ૬૪ મા આ૦ જયરત્નસૂરિ તેમના વિશે લખે છે કેआचार्यदेवभद्रसूरिर्येन तपाबिरुदं कृतम् । तथाहिजिणदत्ताओ खरयरा, पुण्णिमा मुणिचंद्रसूरिणो जाया । पल्लवियाषाढायरिएण तवोमयं देवभदाओ ॥ १ ॥ इति वचनात् । ( —આ યરત્નસૂરિષ્કૃત દસવેયાલિયસુત્ત–ઝબાની પ્રશસ્તિ, ગ્રં૦ ૨૨૦૦, સ૦ ૧૬૬૬ ) Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તારવી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ આ૦ જગચંદ્રસૂરિના શ્રમણગણમાં સૌ તપસ્યાપ્રેમી હતા. આ તપસ્વી સંઘને ત્યાગ અને તપસ્યા પ્રત્યે અત્યંત આગ્રહ હતો. તપસ્વી આ૦ જગચંદ્રસૂરિ, ૫૦ દેવભદ્ર ગણિ, પં. દેવકુશલ ગણિ અને પં. દેવેન્દગણિની નિશ્રામાં વિવિધ સ્વચ્છ અને પરગચ્છના ઘણું ઘણા સુવિહિત મુનિવરેએ પણ ક્રિયેદાર કર્યો હતો. આ ગચ્છ કૃષ્ણર્ષિતપા, ખરાપા, નાગેરીતા વગેરે નામથી પ્રસિદ્ધિ પામ્યા હતા. (પ્ર. ૩૨ પૃ. પર૧ | પ્ર. ૪૨ પૃ. ૭૦૮ | પ્રહ ૪૨ પૃ. ૭૧૦) આ દેવેન્દ્રસૂરિના શાંત રસથી ભરેલા મીઠા ઉપદેશથી અંચલ ગચ્છના (૪૪) આ૦ મહેદ્રસૂરિ (સં. ૧૨૬૩ થી ૧૩૦૯) એ સં ૧૩૦૭ માં થરાદમાં સુવિહિત માર્ગની શ્રદ્ધા મેળવી હતી. (ગુજગદ્ય પટ્ટાવલી) (પ્રક. ૪૦ પૃ૦ પર૨) આ૦ જગચંદ્રસૂરિ જ્ઞાની હતા, તપસ્વી હતા, હીરાની જેમ શેભતા હતા, અભેદ્ય જ્ઞાની હતા. તેમણે ચિત્તોડની રાજસભામાં સાત દિગંબર વાદીઓને હરાવ્યા, આથી રાણા જૈત્રસિંહે તેમને હીરાનું માનવંતુ બિરુદ આપ્યું. તે સમયથી તેઓ “હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ" એવા નામે વિખ્યાત થયા. સંભવ છે કે–તેમના કરકમલથી કેશરિયાતીર્થની સ્થાપના થઈ હેય. ગુજરાતના મહામાત્ય વસ્તુપાલ-તેજપાલ તેઓશ્રીના ખાસ ઉપાસક હતા. આચાર્ય શ્રી મહામાત્ય વસ્તુપાલના શત્રુંજયતીર્થના છ” રી પાળતા યાત્રા સંઘમાં સાથે પધાર્યા હતા. ત્યાં પ્રતિષ્ઠાઓમાં પણ હાજર હતા. ગિરનાર તીર્થ, અને આબૂતીર્થની પ્રતિષ્ઠાઓમાં પણ હાજર હતા. ગ્રંથલેખન આચાર્યશ્રીના ઉપદેશથી વીરા દિશપાલે સં. ૧૨૫ ના ચિત્ર સુદિ ૨ ને મંગળવારે પાટણમાં ભીમદેવના રાજ્યમાં નાયાધર્મયો ” વગેરે છ અંગે ટકા સહિત લખાવ્યાં, અને આ૦ દેવેન્દ્રસૂરિએ સં. ૧૨૯૭ માં જંઘરાલ ગામમાં સંઘ સામે જ્ઞાતાજીનું વ્યાખ્યાન કર્યું. (જૈન પુસ્તક પ્રશસ્તિ સંગ્રહ, પ્ર. Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ૨૬ મી) એટલે સ્પષ્ટ છે કે, આ જગશ્ચંદ્રસૂરિ સં. ૧૨૯૫-૯૬ માં સ્વર્ગે ગયા. તેમણે પિતાની માટે ૧. આ૦ દેવેન્દ્રસૂરિને સ્થાપન કર્યા હતા. પરંતુ તેમના સ્વર્ગગમન પછી આ. વિજયચંદ્રસૂરિ પણ તેમની પાટે બેઠા, આથી એ બે આચાર્યોની બે શ્રમણ પરંપરા ચાલી, તે પરંપરા આ પ્રમાણે છે – (૧) વૃદ્ધ પેષાળ – વડી પિષા. (૨) લઘુ પિષાળ (લહુડીષાળ-લેઢીષાળ) આ બંને પરંપરા નીચે પ્રમાણે છે.... વૃદ્ધષાળ (વડી પિષાળ) તે આ. વિજયચંદ્રસૂરિની પરંપરા છે, તેનું બીજું નામ ચૈત્રગચ્છ પણ મળે છે. ચૈત્રવાલગચ્છ– ચૈત્રવાલગચ્છની ઘણી શાખાઓ થઈ હતી– (૧) આ ભુવનચંદ્રસૂરિના પં. દેવભદ્રગણિ આ૦ જગચંદ્રસૂરિ સાથે મળી ગયા. એટલે આ પરંપરા વૃદ્ધતપાગચ્છમાં ભળી ગઈ, જે ૧૬ મી સદી સુધી ચાલી હતી. (૨) ચિત્રવાલગછની પરંપરા ૧૬ મી સદી પછી વૃદ્ધ તપાગચ્છમાં મળી ગઈ (૩) વૃદ્ધતપાગચ્છની પરંપરા ૧૮ મી સદી પછી લઘુ તપાગચ્છમાં મળી ગઈ (૪) ધારણપદ્રીય (ધનારી) ની શાખા તપ કમલકલશા ગચ્છમાં મળી ગઈ (૫) જે બાહરી શાખામાં ચાંદસમીય–જેની ગાદી ચાણસ્મા અને હારીજમાં હતી અને જેમાં સં. ૧૫૧૨ માં ભ૦ મલયચંદ્ર અને સં. ૧૫૧૮ માં ભ૦ લહમીસાગર થયા, તે શાખા પણ વૃદ્ધતપાગચ્છમાં મળી ગઈ. ૧. સરધનામાં ભ૦ શાંતિનાથની ધાતુમૂર્તિ છે, જેની ઉપર સં. ૧૫૦૮ ને આ૦ મલયચંદ્રસૂરિને લેખ છે. Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચ્ચદ્રસૂરિ (૬) ચૈત્રગચ્છના ભ॰ નયકીર્તિસૂરિના શિષ્ય આ॰ વિનયકીર્તિ સં૰ ૧૬૦૪ના વૈશાખ વિદ ૨ ને મંગળવારે ચિત્તોડમાં હતા. (શ્રી પ્રશસ્તિ સ ંગ્રહ, ભા૦ ૨ જો, પ્રશસ્તિ ન૦ ૩૭૬) (૭) આ॰ વિનયચંદ્રસૂરિ, ઉ॰ અમરચંદ્ર ગણિ, ભ॰ અમરચંદજી, સ’૦ ૧૬૨૪ માં વાલી પરગણામાં હતા. (શ્રી પ્રશસ્તિ સ ંગ્રહ, ભા॰ ૨, પ્રશસ્તિ ન૦ ૪૫૮). ઉપર્યુક્ત નં૦૪ માં જણાવેલ ચૈત્રવાલગચ્છની ધારણપદ્રીય (ધનારી)ની શાખાની પરંપરા આ પ્રમાણે મળે છે.—— (૧) ભ॰ હરિચંદ્રસૂરિ, સ૦ ૧૩૦૦ ના માહ વિદે ૨. (૨) ભ॰ લક્ષ્મીદેવસૂરિ, સ૦ ૧૫૧૧ ના માહ સુદિ પ; સ૦ ૧૫૧૩ ના પાષ વિક્રે ૫ ને રવિવાર; સ૦ ૧૫૨૪ ના ચૈત્ર વિક્રે ૫. (૩) ભ॰ જ્ઞાનદેવસૂરિ, સ૦ ૧૫૨૮ ના પોષ વિ૩ ને સેામવાર. (૪) ભ॰ રત્નદેવસૂરિ પટ્ટે ભ॰ અમરદેવસૂરિ, સ૦૧૫૩૮ ના ચૈત્ર સુદ્ધિ પ ને બુધવાર. (૫) ભ॰ આ૦ વિજયદેવસૂરિ, સ૦ ૧૫૮૨ ના વૈશાખ વિદ ૧૦ને શુકવાર. (-ત્રિસ્તુતિક તપા આ॰ વિજયયતીન્દ્રસૂરિ સ’ગ્રહીત જૈન પ્રતિમા લેખ સંગ્રહ, લેખ ન’૦ ૩, ૧૭, ૩૭, ૬૭, ૭૦, ૧૦૬, ૧૫૫, ૨૧૩, ૨૬૭, ) ચૈત્રવાલગચ્છની આ ધારણપ્રદીય શાખા તપાગચ્છની કમળકલશા શાખામાં મળી ગઈ. પાલીના શિલાલેખે આ પ્રકારે મળે છે (૧) સ૦ ૧૬૮૬ ના વૈશાખ સુદ ૮ ને શશિનવારે રાજા ગજસહુના રાજ્યમાં તથા પાલીના જસવંત સેાનિગરા ચૌહાણના પુત્ર જગન્નાથના રાજ્યમાં પાલીના શ્રી શ્રીમાળીઈશ્વર, અટાલ વગેરેએ પાલીના નવલખાના જિનપ્રાસાદને જીર્ણોદ્ધાર કરાબ્યા અને તેમાં તપાગચ્છના આ૦ વિજયદેવસૂરિ તથા આ૦ વિજયસિંહું. સૂરિના હાથે ભ॰ શ્રીપાર્શ્વનાથની પ્રતિમાની પ્રતિષ્ઠા કરાવી. (૨) સં૦ ૧૬૮૬ ના વૈશાખ સુદિ ૮ ને શનિવારે પાલીના ગજિસંહ Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પર પરાના ઇતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ તથા જગન્નાથ ચૌહાણના રાજ્યમાં શ્રી શ્રીમાલી ચડાલેચા ગાત્રના ઈશ્વર, અટેલ વગેરેએ ભ॰ શાંતિનાથની પ્રતિમા ભરાવી અને તેની ચૈત્રગચ્છની શાર્દૂલ શાખાના રાજગચ્છના ભ૦ ચંદ્રસૂરિ પટ્ટે ભ૦ રત્નચંદસૂરિએ ઉ॰ તિલકચંદ તથા મુનિ રૂપચંદના હાથે ભ॰ શાંતિનાથની પ્રતિમાની પ્રતિષ્ઠા કરાવી. તેઓએ નવલખા જિનપ્રાસાદના જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યે, તેમાં મૂલનાયક ભ॰ શ્રીપાર્શ્વનાથને બિરાજમાન કર્યો અને બીજી ૨૪ જિનપ્રતિમાઓની પ્રતિષ્ઠા કરાવી, સાનાના કળશ ચડાવ્યેા, જેમાં રૂા. ૫૦૦જી પાંચ હજાર ખરચી ઘણું પુણ્ય ઉપાર્જન કર્યું, ગુજરાતમાં બીજી પણ પ્રતિષ્ઠાએ કરાવી હતી. પ્રભુ શ્રીપાર્શ્વનાથ, ગુરુદેવા, ગેાત્રદેવી તથા અંબિકાદેવીની કૃપાથી સવ કુટુંબ વૃદ્ધિ પામે એમ જણાવ્યું છે. (શ્રી જિનવિજય સ`પાદિત પ્રાચીન જૈન લેખસ’ગ્રહ, ભા૦ ૨ જો, લેખાંક :–૩૯૫) આ લેખમાં ચૈત્રવાલગચ્છની શાલશાખા અને રાજગચ્છના ઉલ્લેખ છે તથા પાલીના નવલખાના મદિરને ઇતિહાસ છે; આ ઐતિહાસિક વિગત છે. ૧. વૃદ્ધતપા-વડી પાષાળની પટ્ટાવલી ૪૪. મહાતપસ્વી હીરલા આ॰ જગચ્ચંદ્રસૂરિ ૪૫. આ- વિજય'દ્રસૂરિ ज्योत्स्नामञ्जुलया यया धवलितं विश्वम्भरामण्डलं या निःशेषविशेषविज्ञजनता चेतश्चमत्कारिणी । तस्यां श्रीविजयेन्द्रस्वरिसुगुरोः निष्कृत्रिमाया गुण श्रेणेः स्याद् यदि वास्तवस्तवकृतौ विज्ञः स वाचांपतिः ॥ १५ ॥ ( આ॰ શ્રીક્ષેમકીર્તિસૂરિ રચિત બૃહત્કપભાષ્યની સુખમેાધિકા ટીકા, ગ્રં૦ ૪૨૬૦૦૦, સ૦ ૧૩૩૨ ) મહામાત્ય વસ્તુપાલ-તેજપાલના રાડિયા મુનિમ વિજયચંદ્ર નામે હતા. તે માણસાનેા વતની હતા. વીશા એસવાલજ્ઞાતિના આંખા Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ॰ જગચ્ચદ્રસૂરિ ગોત્રના હતા. તેણે ચાપડામાં રકમેાની ગરબડ કરી. વસ્તુપાલે તેની ભૂલા થવાથી તેને કેદમાં પૂર્યાં. મહામાત્ય વસ્તુપાલ આ॰ જગચ્ચદ્રસૂરિ અને ૫૦ દેવભદ્ર ગણના ભક્ત હતા. ૫. દેવભદ્રે મત્રી વસ્તુપાલને સમજાવી તેને છોડી દેવા કહ્યું. મહામાત્યે પન્યાસજીને જણાવ્યું કે, “ આ રોકડચા અભિમાની છે, નાલાયક છે, તેને દીક્ષા આપે. તેનું કલ્યાણ થાય, એ સારી વાત છે. પણ તેને કાઈ મેાટી પદવી આપશે નહીં.” પન્યાસજીએ હિતભાવનાથી મુનિમને દીક્ષા આપી અને આ જગચ્ચ દ્રસૂરિના શિષ્ય બનાવ્યેા. અને તેમને સમજાવી તેમના હાથેજ સ’૦ ૧૨૮૮ માં ધાયલ ગામમાં તેને ણિપદ આપતાં ઉપાધ્યાય આચાર્ય વગેરે પદવીઓ અપાવવાનું નક્કી કર્યુ↑ આ॰ જગચ્ચસૂરિએ સ॰ ૧૨૯૫૫૦ વિજયચંદ્ર અને ૫૦ દેવભદ્ર ગણિ એ બંનેને ઉપાધ્યાય પદવી આપી.ર ૧. વીરવંશાવલી ’માં ઉલ્લેખ છે કે, ગુરુદેવે સ૦ ૧૨૮૮ માં ધાવલમાં વિજયચંદ્રને આચાર્યપદ આપ્યું પણ તે ઉપાધ્યાયપદ આપ્યું હોવાનું સભવે છે; કેમકે તેમને આચાય પદ તે દેવેન્દ્રસૂરિએ આપ્યાના ઉલ્લેખ મળે છે. ૨. (૧) એક ઉલ્લેખ મળે છે કે, ૫૦ દેવભદ્ર ગણુ, ૫૦ મલયકાતિ ગણુ, ૫૦ અજિતપ્રભગણિ વગેરે સ૦ ૧૨૯૨ માં વીજાપુરમાં ચામાસુ રહ્યા હતા. (૨) બીજો એક ગ્રંથપ્રશસ્તિલેખ મળે છે કે, ૫૦ અજિતપ્રભ ગણિવરે સ૦ ૧૨૯૫ માં વીજાપુરમાં ધર્મરત્નસ્ત્રાવાવાર રચ્યા હતા. (૩) ત્રીજા ઉલ્લેખ મુજબ તપાગચ્છના ૫૦ દેવભદ્ર ગણિ, ૫૦ મલયકીર્તિ, ૫૦ કુલચદ્ર, ૫૦ દેવકુમાર અને મુનિ તેમિકુમાર વગેરે સ૦ ૧૨૯૫ માં વીજાપુરમાં તપગચ્છની પાયાળમાં ચેામાસુ રહ્યા હતા. ' ત્રિષદિરાજાપુહષરિત્ર, તૃતીયપર્વ, સં १२९५, मङ्गलं महाश्रीः ખંભાત, શાંતિનાથ ભંડાર, પ્રતિ નં...... ||૩|| ૐ | सं० १२९५ वर्षे आश्विन वदि २ रवौ अद्येह श्री वीजापुरपत्तने समस्त - राजावलीपूर्वक तपाकीय श्री पौषधशालायां चारित्रगुणनिधान समस्त सिद्धान्त कलोन्मानेन पारगेन तपादेवभद्रगणि मलय कीर्ति - पं० कुलचन्द्र - पं० देवकुमारमुनि - नेमिकुमार मुनि प्रभृतिसमस्तसाधून् ॥ ( જૈન પ્રશસ્તિ સંગ્રહ, પ્રશસ્તિઃ ૧૭૭) પુસ્તક Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૦ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ઉ૦ વિજયચંદ્રગણિ -આ જગચંદ્રસૂરિ અને આ દેવેન્દ્રસૂરિની આજ્ઞામાં હતા. પણ ઉ૦ દેવભદ્ર ગણિને બહુ માનતા હતા. વસ્તુતઃ આ૦ જગચંદ્રસૂરિએ પં. વિજયચંદ્રને તથા ૫૦ દેવભદ્ર ગણિને ઉપાધ્યાયપદવી આપી હતી પણ તે બેમાંથી કેઈને આચાર્ય પદવી આપી નહોતી. તેમને સં. ૧૨૫ ને ચિત્ર મહિના પછી સ્વર્ગવાસ થયે. એક ઉલેખ એ મળે છે કે, ઉ૦ દેવભદ્રગણિએ ઉ૦ વિજયચંદ્રને પૂનમિયા પણ ચૌદશ માનનારા આ દેવેન્દ્રસૂરિ પાસે સં. ૧૨૯૬ માં આચાર્યપદવી અપાવી. (-પ્રક. ૪૦, પૃ. ૫૪૬) આ ઉલ્લેખ પ્રાચીન પાનાઓમાં મળે છે, તેથી અમે ચતુર્દશીપક્ષના આ૦ દેવેન્દ્રસૂરિના હાથે વિજયચંદ્ર ગણિને આચાર્ય પદવી બતાવી છે. પરંતુ આ મુનિસુંદરસૂરિ લખે છે કે, આ જગચંદ્રસૂરિએ ઉ૦ દેવભદ્ર ગણિના આગ્રહથી અને શિષ્ય ઉપર વાત્સલ્ય હેવાથી ઉ૦ વિજયચંદ્ર ગણિને આચાર્યપદ આપ્યું હતું. (ગુર્નાવલીઃ લક ૧૨૪) પરંતુ અમને લાગે છે કે આ જગશ્ચંદ્રસૂરિએ પં. વિજયચંદ્ર ગણિને ઉપાધ્યાયપદ આપ્યું હતું અને અવસરે આચાર્યપદ આપવાને નિર્ણય કરી રાખ્યું હશે. આથી સંભવ છે કે, તેમના સ્વર્ગવાસ પછી તેમના પટ્ટધર આ૦ દેવેન્દ્રસૂરિ અથવા ચતુર્દશી પક્ષના આઠ દેવેન્દ્રસૂરિએ ઉ૦ વિજયચંદ્ર ગણિને આચાર્યપદ આપ્યું હોય. સંભવ છે કે ત્યારથી તપા વૃદ્ધપલાળ અને ચતુર્દશી પક્ષ સંગેત્રી બન્યું હોય. બીજો એક ઉલલેખ એ મળે છે કે, આ વિજયદેવેન્દ્રસૂરિ, આ. વિજયચંદ્રસૂરિ, ઉ૦ દેવભદ્રગણિ વગેરે સં. ૧૨૯૬ માં વીજાપુરમાં ચોમાસુ રહ્યા હતા. (મે. દ. દેસાઈને જૈન સાહિત્યને સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ ફ પ૬૦). આ ઉપરથી કલ્પી શકાય છે કે, ઉ૦ વિજયચંદ્ર સં. ૧૨૯૬ Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ શુમાલીસમું | તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૧ માં આચાર્ય બન્યા હતા, પરંતુ નોંધપાત્ર બીના એ છે કે, ઉ૦ દેવભદ્રગણિ તે (૧) આ૦ જગજીંદ્રસૂરિ, (૨) આ૦ દેવેન્દ્રસૂરિ અને (૩) આ. વિજયચંદ્ર એ સૌને ઉપાધ્યાય હતા, અને આ વિજયચંદ્રસૂરિ બીજા આચાર્ય પાસે આચાર્ય થયા, છતાં આ દેવેન્દ્રસૂરિ વગેરે સૌ સાથે જ રહેતા હતા. આ બધાએ સાથે રહીને વરહડિયા વિરધવલ અને ભીમદેવને દીક્ષા આપી હતી. એ પણ ઉલ્લેખ મળે છે કે, પૂજ્ય આ દેવેન્દ્રસૂરિ આ૦ વિજયચંદ્રસૂરિ અને ઉ૦ દેવેન્દ્રગણિ વગેરે સં૦ ૧૩૦૧ ના ફાગણ વદિ ૧૩ ને શનિવારે પાલનપુરમાં હતા. ત્યારે વરહડિયા સાવ આસદેવે વીજાપુરમાં ૩પારસૂત્રવૃત્તિ, ગ્રં ૧૧૨૮ લખાવી. આ જગચંદ્રસૂરિ સં. ૧૨૫ માં સ્વર્ગે ગયા. તે પછી આ દેવેન્દ્રસૂરિ ગચ્છના નાયક બન્યા. આ દેવેન્દ્રસૂરિ, આ. વિજયચંદ્રસૂરિ, ઉ૦ દેવભદ્રગણિ એ સૌ સં. ૧૩૦૨ માં વિજાપુરમાં હતા. ત્યારે તેમણે શેઠ જિનચંદ્ર વરહડિયા પલ્લીવાલના પુત્રો વિરધવલ અને ભીમદેવને દીક્ષા આપી હતી. વળી ગ્રંથપ્રશસ્તિને ઉલ્લેખ મળે છે કે આ દેવેન્દ્રસૂરિ, આ વિજયચંદ્રસૂરિ સં૦ ૧૩૦૬ માં મહુવા પધાર્યા ત્યારે ત્યાંના સંઘે તેઓના ઉપદેશથી સરસ્વતીચંથભંડાર બનાવ્યો. આ બધા ઉલેખથી તારવી શકાય છે કે, આ૦ દેવેન્દ્રસૂરિ, આ૦ વિજયચંદ્રસૂરિ એ સૌ સં ૧૩૦૬ સુધી સાથે હતા. દેવેંદ્રસૂરિ ગચ્છના નાયક હતા. તે પછી આ દેવેંદ્રસૂરિ સં ૧૩૦૭ માં થરાદ પધાર્યા પછી વિહાર કરી માળવા પધાર્યા. અને લગભગ ૧૨ વર્ષ સુધી ત્યાં વિર્યા. ઉ૦ દેવભદ્રગણિ વૃદ્ધ હતા, તે પણ કાળધર્મ પામી સ્વર્ગે ગયા. આ. વિજયચંદ્રસૂરિ ૧૨ વર્ષ સુધી ખંભાતમાં રહ્યા અસલમાં તે મહામાત્ય વસ્તુપાલના મુનિમ હતા તેથી તેમને શરૂઆતથી ૧. આ. જયરત્નસરિ ઉ૦ દેવભદ્ર ગણિને આચાર્ય તરીકે લખે છે. (-જુએ પ્રક. ૪૪, પૃ. ૪, તથા વૃદ્ધતપગચ્છ પટ્ટાવલિ ભ૦ નં. ૬૪) Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ખંભાતના અમલદારે અને ધનાઢયે સાથે ગાઢ પરિચય હતે. અને ત્યાંના ચિત્યવાસીઓ સાથે પણ મીઠે સંબંધ હતું, આથી તે ૧૨ વર્ષ સુધી ખંભાતમાં ચૈત્યવાસીઓની “ચૈત્યદ્રવ્ય આદિ રકમથી બનેલી મેટી પિષાળમાં રહ્યા હતા અને મુનિપણામાં પણ શિથિલાચારી બની ગયા હતા. આ જગદ્રસૂરીશ્વર તથા ૧૦ દેવભદ્રગણિ સ્વર્ગવાસી બન્યા હતા અને આઠ દેવેન્દ્રસૂરિ દૂર હતા. આથી આ. વિજયચંદ્રસૂરિએ કેટલીક નવી નવી પ્રરૂપણ ચલાવી. તે પ્રરૂપણાએ આ પ્રકારે હતી. ૧. ગીતા વસ્ત્રોની જુદી જુદી પિટલી રાખી શકે, કેમકે તેઓ પણ પિતા પોતાના પરિવારના ચિંતક છે. ૨. હમેશાં છ વિગઈ લઈ શકાય. ૩. કપડાં ધોવાની છૂટ ૪. ગોચરીમાં ફળ અને લીલું શાક લેવાય. ૫. સાધુ-સાધ્વી નીવીના પચ્ચક્ખાણમાં નીવિયાતું લઈ શકે. ૬. સાધ્વીએ લાવેલાં આહારપાણ સાધુને કલ્પ, કેમકે તે પણ પંચ મહાવ્રતધારી છે અને ૪૨ દેષ રહિત ગોચરી લાવે છે. હમેશાં બે પચ્ચક્ખાણ લેવાં. ગૃહસ્થને પિતાની તરફ વાળવા માટે સાથે પ્રતિક્રમણ કરાવવાની આજ્ઞા આપી; કેમકે પ્રતિકમણની રુચિવાળા શ્રાવકે બીજા ગચ્છમાં જાય નહીં, એ માટે આ જરૂરી છે. ૯ અતિથિ સંવિભાગવાળાને ત્યાં ગીતાથે વહોરવા જવું. ૧૦. લેપ સંનિધિને અભાવ. ૧૧. તરતમાં ઉકળેલું ગરમ પાણી વહોરવું; કેમકે આંચ ન લાગતી હેય તે ચૂલા ઉપરનું પાણી પણ લઈ શકાય. ખંભાતના અમલદારે અને જેને ૧૨ વર્ષના ગાળામાં તેમના ભક્તો બની ગયા હતા. આચાર્યશ્રીએ પિતાના શિષ્યને સ્વતંત્ર રીતે આચાર્ય પદ આપી પિતાની પાટે સ્થાપ્યા હતા. સ્પષ્ટ હતું કે તેમને મેટાઈને ગર્વ આવ્યો હતે. Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ માલીસમું] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૧૩ આ દેવેન્દ્રસૂરિ માળવાથી વિહાર કરી ગુજરાતમાં આવ્યા. અને ખંભાત પધાર્યાં ત્યાંરે આ॰ વિજયચંદ્રસૂરિએ ગર્વાંમાં આવીને તેમનાં વિનય, સત્કાર, સન્માન કર્યાં નહીં, તેમણે પેાતાના શિથિલાચાર છેડયા નહીં અને સ૦ ૧૩૧૯માં ખંભાતમાં પેાતાને જુદો ગચ્છ ચલાવ્યા, જેના શ્રમણ સંઘ તપાગચ્છ વડી પાષાળ તરીકે જાહેર થયેા. તેમની પાટે ૧. આ૦ વજ્રસેનસૂરિ, ૨ આ૦ પદ્મચંદ્રસૂરિ, ૩ આ૦ ક્ષેમકીર્તિસૂરિ એમ ત્રણ આચાર્યો થયા. ૪૬. આ૦ ક્ષેમકીર્તિસૂરિ પ્રશસ્તિ ઉલ્લેખ મળે છે કે, શેઠ પૂર્ણ દેવ પારવાડના વશમાં અનુક્રમે ૧ પૂર્ણ દેવ, ૨ વરદેવ, ૩ સાઢલ, અને ૪ ધીણાક થયા, ધીણાકના બીજા ભાઇ ક્ષેમસિંહે અને ચોથા ભાઈ દેવસંહે આ જગચ્ચદ્રસૂરિ પાસે દીક્ષા અંગીકાર કરી. મુનિ ક્ષેમસિંહ અંગે વિશેષ વિગત મળતી નથી. પરંતુ તે ઉલ્લેખ ઉપરથી કલ્પના થઈ શકે છે કે, શ્રી દેવસિંહે પ્રથમ દીક્ષા લીધી અને ક્રમશઃ આ૦ જગચ્ચદ્રસૂરિના શિષ્ય આ દેવેન્દ્રસૂરિ અન્યા. શ્રી ક્ષેમસિંહે પાછળથી દીક્ષા લીધી અને તે આ જગચ્ચદ્રસૂરિના પ્રશિષ્ય, એટલે તેમના શિષ્ય આ વિજયચંદ્રસૂરિના શિષ્ય આ ક્ષેમકીર્તિસૂરિ તરીકે પ્રસિદ્ધિ પામ્યા. વાસ્તવમાં આ બંને ભાઈ એ ત્યાગી, સંવેગી, વિદ્વાન અને સમ ગ્રંથકારો થયા છે, આથી આ કલ્પના યુક્તિ સ ંગત લાગે છે આ ક્ષેમકીતિ સૂરિએ જિન્નુગીભર છ વિગઈ ને સર્વથા ત્યાગ કર્યો હતેા. તેમણે સ૦ ૧૩૩૨ ના જેઠ સુદ ૧૦ ને રવિવારે હસ્ત નક્ષત્રમાં વૃત્ત્તમાષ્યની મેાટી ટીકા સુખાવોધિકા, પ્ર૦ ૪૨૬૦૦૦ રચી અને મુનિ નયપ્રભ વગેરેએ તેના પહેલા આદર્શો લખ્યા. ૪૭. આ. હેમકલશસૂરિ તે ઉપાધ્યાય હતા. ત્યારે પણ મેટા વ્યાખ્યાતા હતા. (ગુર્વાવલી :–àાક૦ ૧૧૫) આ દેવેન્દ્રસૂરિએ આ॰ શાંતિસૂરિના ધર્મરત્નપ્રરળની ટીકા રચી હતી, જેને મહેાપાધ્યાય હેમકળશ ગણિ Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૪ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ તથા પં. ધમકીતિ ગણિએ શોધી હતી. અને પં. વિદ્યાન તેને પ્રથમ આદર્શ લખ્યો હતો. આ ટકા સં૦ ૧૩૦૪ થી સં. ૧૩૨૩ ના ગાળામાં બની હોવાનું સંભવે છે. ૪૮. આ યશભદ્રસૂરિ–તેઓ ઈડર પાસેના રાયખડની વડાવલીમાં આવેલા ભ૦ ચિંતામણિ પાર્શ્વનાથના જિનપ્રાસાદમાં આચાર્ય બન્યા હતા. ૪૯. આ રત્નાકરસૂરિ તેમનું બીજું નામ આ૦ રત્નસિંહ પણ મળે છે, તેમના ઉપદેશથી શેઠ જયંત શ્રીમાલના પુત્ર લાડણે સં. ૧૩૪૭ના અષાડ વદિ ૯ ને ગુરુવારે આશાપલ્લીમાં શ્રી વિદ્યાસિંહની પત્ની વૈજલદેવીના પુત્ર મન્મથસિંહે રચેલા સૂરાવાર મહાવ્ય ધર્માધાર, મં૦ ૪૩૪૦ ની ચાર પ્રતિએ લખાવી તથા સાંડેકના ભ૦ મહાવીરના જિનપ્રાસાદના વહીવટદાર શેડ મેખ પિરવાડના પુત્ર વણધનના પુત્ર પેથડે સં. ૧૩૫૩ માં માવતીસૂત્ર ટીકા સહિત લખાવ્યું હતું, જેને (૪૮) આ મતિલકસૂરિ તથા તેમના શિષ્ય હર્ષકીતિગણિએ સં. ૧૪૫૩ માં વીજાપુરમાં વ્યાખ્યાનમાં વાંચ્યું હતું. આ સમયે દિલ્હીના બાદશાહ અલ્લાઉદ્દીન ખીલજીના સૂબા અલખાને “સં૦ ૧૩પ૧ માં ગુજરાતમાં મુસલમાની રાજ્યની સ્થાપના કરી. અને સં. ૧૩૬૯ માં હિંદુ તીર્થોને વિનાશ કર્યો, શત્રુંજય મહાતીર્થનો ભંગ કર્યો, મંદિરે તેડ્યાં અને પ્રતિમાઓને ખંડિત કરી.” આથી પાટણના શાહ સોદાગર સમરાશાહ ઓસવાળે સુબા અલફખાનને જ પ્રસન્ન કરી, તેની સમ્મતિથી શત્રુંજયતીર્થનો પંદરમે મેટે ઉદ્ધાર કરાવ્યો. અને ઉપકેશગચ્છના આ સિદ્ધસે. નસૂરિના હાથે સં૦ ૧૩૭૧ ના માહ સુદિ ૭ ના રોજ શત્રુંજયતીર્થ ઉપર નવા જિનપ્રાસાદમાં ભ૦ ઋષભદેવની નવી પ્રતિમાની નવી પ્રતિષ્ઠા કરાવી, અષ્ટાપદાવતાર જિનપ્રાસાદ તથા દેશલવસહી બંધાવ્યાં. આ પ્રતિષ્ઠા–ઉત્સવમાં ત્યાં ઘણા જૈનાચાર્યો ઉપસ્થિત હતા. (પ્રક. ૩૫, પૃ. ૧૯૫) તપગચ્છના આ૦ રત્નાકરસૂરિ પણ ત્યારે ત્યાં હાજર હતા. Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ ગચંદ્રસૂરિ તેમણે ધવલક નગરના વીશા પિરવાડની યુક્તિથી પ્રતિબોધ પામી શત્રુંજય ઉપર આ પ્રતિષ્ઠા–ઉત્સવમાં શિથિલાચાર છોડીને કિયોદ્ધાર કર્યો અને આત્મનિંદાગર્ભિત રત્નાપરી નામે પચીશ કલેકનું સ્તોત્ર સંસ્કૃતમાં રચ્યું. તે વિ. સં. ૧૩૮૪ માં સ્વર્ગે ગયા. આ રત્નાકરસૂરિથી સં૦ ૧૩૮૪ માં વૃદ્ધ તપાગચ્છમાં રત્નાકરગચ્છ નીકળે. ૫૦. આઠ રત્નપ્રભસૂરિ–આ. રત્નતિલક, આ૦ સેમતિલક, આ૦ દેવચંદ્ર અને આ૦ જિનપ્રભસૂરિના ભક્ત સૌમ્યમૂર્તિ ગુર્જર વંશના શેઠ શેભનદેવના પુત્ર શેઠ મહાવિદેહે સં. ૧૩૭૯ ના આ૦ સુ. ૧૪ ને બુધવારે આઠ ભાવ દેવસૂરિ રચિત પાર્શ્વનાથવરિત્ર લખાવી, પંચ જ્ઞાનકીતિ ગણિને આપ્યું. (જેન પુસ્તક પ્રશસ્તિ સંગ્રહ, પ્ર. નં. ૧૭) ૫૧. આઠ મુનિશેખરસૂરિ પર. આ ધર્મદેવસૂરિ ૫૩. આ૦ જ્ઞાનચંદ્રસૂરિ–આ. સિંહદત્તસૂરિ. ૫૪. આ અભયદેવસૂરિ તેમનું બીજું નામ આ૦ અભયસિંહ પણ મળે છે. તે આ જ્ઞાનચંદ્રસૂરિ કે આ ધર્મદેવની પાટે આવ્યા હતા. તે સંવિજ્ઞTપન્નયના અભ્યાસી હતા. તે મેટા તપસ્વી હતા, તેમણે હમેશાં માટે છ વિગઈને આહારને ત્યાગ કર્યો હતે, છ માસી તપ કર્યું હતું અને ઘણા છઠ–અઠ્ઠમ વગેરેનાં તપ કર્યા હતાં. તેમના ઉપદેશથી ખંભાતના શા. શાણરાજે ગિરનાર તીર્થમાં વિમલનાથ ભગવાનને જિનપ્રાસાદ બંધાવ્યો હતો. પપ. આર હેમચંદ્રસૂરિ–તેઓ અનેક ગુણના ભંડાર હતા. તેમના શિષ્ય આ૦ જિનતિલકસૂરિએ જૂની ગુજરાતી ભાષામાં પરિવાર (કડી-૩૭) બનાવી હતી. (જૂઓ અમારે “જૈન તીર્થોને ઇતિહાસ, પરિશિષ્ટ બીજુ.) Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પરંપરાનો ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ૫૬. આ જયતિલકસૂરિ તે આ ચારિત્રપ્રભસૂરિના શિષ્ય હતા–તે આ ધર્મસૂરિની પાટે થયા. તેમને કદીયક્ષ પ્રસન્ન હતો. તેમણે છરી પાળતા ૧૨૫ જેટલા તીર્થયાત્રા સંઘ કઢાવ્યા હતા અને ૨૧ વાર શત્રુંજયતીર્થની યાત્રા કરી હતી, તેમણે સં. ૧૪૫૬ માં ખંભાતની વડી પષાળમાં મનુયોરશુરાગૂળિને ઉદ્ધાર કરાવ્યું, કુમારપારાડિવોની પ્રતિ તાડપત્ર પર લખાવી. તેમની પાટે આ૦ જિનતિલક, આ૦ ધર્મશેખર, આ૦ માણેકશેખર, આ૦ રત્નસાગર, આર રત્નસિંહ, આ ઉદયવલભ, આ૦ સંઘતિલક, પં. દયાસિંહ ગણિ વગેરે થયા, તેમના સમુદાયમાં પ૦ શિવસુંદર, પં. ઉદયધર્મ અને પંચારિત્રસુંદર પ્રસિદ્ધિ પામ્યા. આ જયતિલકસૂરિના શિષ્ય પં. દયાસિંહ ગણિ સં. ૧૪૫૨ માં આચાર્ય બન્યા હતા, તેમણે સં. ૧પ૨૯ માં ક્ષેત્રમારવાવવો રર. તેમજ મયાસુંદરીરિત્ર, ગુઝારિત્ર, સુપાર્શ્વનાથચરિત્ર, વિક્રમચરિત્ર મ૦ પમવત્તવન, અને વરાત્તવન વગેરે ગ્રંથ રચ્યા. આ જયતિલકની પાટે (૫૭) આ જિનતિલક, આ૦ રત્નસિંહ તથા આ૦ ઉદયવલલભ થયા. પ૭. આ૦ રત્નસિંહસૂરિ (સં. ૧૪પર થી ૧૫૩૦) तत्पट्टे सूरयः शश्वद् रत्नसिंहा दिदीपिरे । सद्भ्यः स्वेष्टप्रदानेन यैलब्ध्या गौतमायितम् ॥ जायंते स्माऽहम्मदावादाधिपः शाहिरहिम्मदः । तं प्रबोध्य महीपीठे चक्रिरे शासनोन्नतिम् ।। તેમનાં બીજાં નામ આ જિનરત્ન, આ. વિજયરત્ન, અને આ વિનયરત્ન પણ મળે છે. તેમને સં૦ માં ખંભાતમાં આ૦ જયતિલકસૂરિએ આચાર્ય બનાવ્યા. Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચ્ચદ્રસૂરિ ૧૭ આ૦ રત્નસિંહસૂરિના સ૦ ૧૫૦૭ના મહા સુદિ ૭ ને ગુરુવારે જૂનાગઢમાં પટ્ટાભિષેક થયેા. તેમના સ૦ ૧૪૫૨ થી ૧૫૨૨ સુધીના પ્રતિમાલેખો મળે છે. આ રત્નસિ’હસૂરિના ઉપદેશથી સ૦ ૧૪૯૧ ના વૈશાખ સુ૩િ ના રોજ જીરાવલા પાર્શ્વનાથના જિનપ્રાસાદમાં ઘણી દેરીએ બની હતી. સ. ૧૫૧૬ ના અષાડ સુદિ ૩ ને રવિવારે ગિરિપુર ( ડુંગરનગર ) ના હુબડ ઠં॰ પૂનાની પર પરાના શિવાએ ચતુર્વિં તિજિન પટ્ટ બનાવી તેની વૃદ્ધ તપા આ રત્નસિંહસૂરિના હાથે પ્રતિષ્ઠા કરાવી હતી. ( પ્રક૦ ૩૫, પૃ૦ ૧૦) જયપુરના ઘાટમાં શેઠે ગુલાબચંદજી મૂથાના ભ॰ પદ્મપ્રભુના જિનપ્રાસાદમાં આ પટ્ટ વિદ્યમાન છે. ખંભાતના સં હરપતિના પૌત્ર સ॰ શાણુરાજે સ ૧૫૦૯ ના મહા સુદિ પના રાજ ખંભાતમાં આ૦ રત્નસિંહસૂરિના હાથે ભ॰ વિમલનાથ જિનપ્રાસાદની તથા બીજી ઘણી જિન પ્રતિમાએની પ્રતિષ્ઠા કરાવી હતી. (પ્રક૦ ૪૫ શેઠ પૂનાને વંશ) અર્હમ્મદાવાદના બાદશાહ અહમદશાહે (વિ. સ. ૧૪૬૭ થી ૧૪૯૯ માં આ૦ રત્નસિ’હસૂરિના ચરણાની પૂજા કરી હતી. જૂનાગઢના રા' મહીપાલે (મેપાએ) આ૦ રત્નસિંહના ઉપદેશથી ગિરનાર તીર્થમાં ભ॰ નેમિનાથ જિનપ્રાસાદને સેાનાનાં પતરાંથી મહાન્યા હતા. (~ાએ પ્રક૦ ૩૫, પૃ૦ ૧૭૫-૭૬) જૂનાગઢના રા’મહિપાલ તથા તેના પુત્ર રા’ માંડલિકે સ૦ ૧૫૦૭ ના મહા સુર્દિ ૭ ને ગુરુવારે પેાતાના રાજ્યમાં અમારિ પ્રવર્તાવી હતી, કે આજથી મારા રાજ્યમાં કાઈ એ દરેક મહિનાની ૫, ૮, ૧૧, ૧૪ અને અમાવાસ્યાના રાજ કેાઈ પણ જીવને મારવે નહીં, હિંસા–શિકાર કરવેા નહીં. (આ॰ વિ૰ વલ્લભસૂરિ સ્મારકગ્રંથ હિન્દી વિભાગ, પૃ. ૧૩૫) (—જૂએ પ્રક॰ ૩૫, પૃ૦ ૧૭૬ ) સ૦ ૧૫૨૨ ના મહા સુદિ ૯ ને શનિવારે વીજાપુરના હુંડ જ્ઞાતિના સવાલજ ગાત્રના દોશી ધર્મોની પત્ની કપૂરાદેવીના પુત્ર Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૮ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ૧ દેશી રાખાકની પત્ની જીવની અને ૨ દેસાલીંગની પત્ની લહમી વગેરેએ ભ૦ સુમતિનાથની પંચતીર્થી પ્રતિમા ભરાવી અને તેની વૃદ્ધ તપાગચ્છના આ જિનરત્નસૂરિના હાથે પ્રતિષ્ઠા કરાવી, આ પ્રતિમા આજે પ્રાંતીજના ભ૦ ધર્મનાથજિનપ્રાસાદમાં વિદ્યમાન છે. (જૂઓવીજાપુર વૃત્તાંત) ગ્ર - આ રત્નસિંહસૂરિએ સં. ૧૪૭૧ માંરનવૂ રાસ રચ્યું અને આ૦ રત્નાકરે સં. ૧૫૦૮ માં અમદાવાદમાં વસતવિઝાની ગુજરાતીમાં રચના કરી. તેમજ ગાદિનાથનામિકા બનાવ્યું. મહમ્મદ ખીલજીને માનીતે અને રણથંભેરને સૂબ મહામાત્ય ધનરાજ પિરવાડ તેમને સમઝીતિ શ્રાવક હતે. (–જૂઓ, પ્રક. ૪૫ અભયસિંહને વંશ) ખંભાતના શ્રાવક હરપતિ વગેરે તેમના શ્રાવકો હતા. (જૂઓ, પ્રક. ૪૫) સાવીસંઘ આ૦ રત્નસિંહસૂરિના સમયે તપગચ્છની વૃદ્ધશાખામાં સાધ્વી રત્નચૂલા મહત્તાર અને સાધ્વી વિવેકશ્રી પ્રવતિની વિખ્યાત હતાં. ખંભાતના સં૦ હરપતિના પૌત્ર સં. શાણરાજે સં. ૧૫૫૨ માં શત્રુજયતીર્થને છરી પાળા યાત્રા સંઘ કાઢ્યો તેની સાથે ૭ મંદિરે હતાં, તેણે ત્યાં આ રત્નસિંહસૂરિ અને સાધ્વી રત્નચૂલા મહત્તરાની ચરણપાદુકાઓની પ્રતિષ્ઠા કરાવી. પિરવાડ ઠકુર પુત્ર કેહે ગિરનાર પર ત્રણ દેરીને ઉદ્ધાર કરા, અમદાવાદમાં ધર્મશાળા બનાવી, પાંચ દેરાસર કરાવ્યાં, પંન્યાસપદ અપાવ્યાં, મુનિઓને વસ્ત્રો પહેરાવ્યાં, સાધર્મિક વાત્સલ્ય કર્યા, સિદ્ધાંતો લખાવ્યાં, જેમાં સં. ૧૫૧૯ માં પક્ષિસૂત્રકૃત્તિ લખાવી. બૃહતપાગચ્છના આ૦ સૂરસુંદરસૂરિના શિષ્ય સમયમાણિયે તેને વાંચીને સુધારી હતી. (–ભાંડારકર ઈન્સ્ટીટયુટ, પૂના; જેન પ્રશસ્તિ સંગ્રહ, - ભા. ૧, પ્ર. નં, ૧૧૫૨) Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ (૫૯) ૬૦ ઉદયધ ગણિ:-તે (૫૭) ભ૦ ઉદયવલ્લભસૂરિના શિષ્ય (૫૮) ૫. મતિસાગર ગ૦ ના દીક્ષા શિષ્ય હતા. ભ॰ રત્નસિ ંહસૂરિના હસ્ત દીક્ષિત શિષ્ય હતા. વિદ્વાન્ હતા. સમર્થ ગ્રંથકાર હતા. ઉપાધ્યાય હતા. મોટા ૫૦ ઉદયધમ ગણિએ સ૦ ૧૭૦૫ (૧૫૦૭) માં ઉપદેશમાલાની ૫૧ મી ગાથાનું “ શતાથી વિવરણ ” બનાવ્યું. ,, (પ્રક૦ ૪૩ પૃ૦ ૭૪૯ ટીપ્પણી કલમ ૧૬ મી) ૫૦ ઉદયધમ ણિએ સ` ૧૫૦૭ માં સિદ્ધપુરમાં (6 વાય પ્રકાશ મૌક્તિક ” બનાવ્યા. ૫૦ ભૂષણે તેની ટીકા કરી. ઉ॰ ઉદયધમ ગણિવરેસ૦ માં ભ॰ મહાવીર સ્વામીના ૩૨ કમળખ ધવાળા સ્તોત્ર લૈ!. ૧૮ ની રચના કરી તેની પ્રશસ્તિ આ પ્રમાણે છેઃ श्रीरत्न सिंहसूरीन्द्रपादपद्ममधुव्रतः चकारोदयधर्मोऽयं स्तवं कमलबन्धगम् ॥ १७ ॥ શ્રી સિદ્દાર્થનોરાનન્જીન ! બિન ! શ્રીવીર ! નીહતનો ! स्तुत्वा त्वां नयनाग्नि (३२) संम्मितदलाम्भोजन्मबन्धस्तवात् । हे चक्रिपदं न वासवपदं नास्तापदं संपदं किन्तु त्वत्पदपङ्कयोनियमले भृङ्गायतां मे मनः ॥ १८ ॥ (૫૯) ૫૦ ઉડ્ડયધર્મ ગણિવરના શિષ્ય (૬૦) ૫૦ મગલધર્મ ગ॰ જેનુ બીજુ નામ ૫'- મગળકળશ ગ॰ પણ હતું. જે સ૦ ૧૫૮૫ સુધી વિદ્યમાન હતા. તેમણે સં૦ ૧૫૨૫ માં “મંગળ કળશરાસ ” અનાન્યેા. ,, ૧૯ ' (૫૯) ૫૦ ઉદયધર્મ ગણિવરના શિષ્ય (૬૦) ૫૦ ધનિધાન ગણિએ પ્રાકૃતમાં “ચઉવીસ જિષ્ણુ થઇ ” ગા. ૨૮ બનાવી. જેને રાજેન્દ્રસાગર ગણિએ સ૦ ૧૮૬૦માં લખી હતી. (૫૭) ભ૦ વિજયરત્નસૂરિશિષ્ય અને (૫૮) ઉ૦ જયમૂર્તિના વિદ્યાશિષ્ય (૫૯) ૫'૦ ચારિત્રસુંદરગણિએ સ૦ ૧૪૮૪ માં ખ’ભાતમાં શીલદૂતકાવ્ય èાક ૧૩૧, કુમારપાલ ચરિત્ર મહાકાવ્ય ગ૦ Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૦ જૈન પરંપરાના તિહાસ-ભાગ કો [ પ્રકરણ ૨૦૩૨, મહીપાલ ચરિત્ર, આચારાપદેશ વગેરે ગ્રંથા બનાવ્યા. તેમના શિષ્ય (૬૦) ૫૦ વિશાલ સુંદર ણિ સ. ૧૫૮૬ માં (શ્રી પ્રશસ્તિ સંગ્રહ ભા. ૨ પ્ર૦ ન. ૩૨૨) ૫૦ ચારિત્રસિંહ ગણુિના શિષ્ય ૫૦ શાન્તિસાગરગણિએ સ૦ ૧૫૬૫ માં “ પ્રોાધચંદ્રોદય નાટક ” લખ્યું. થયા. ( શ્રી પ્રશસ્તિ સંગ્રહ ભા. ૨ જો. પ્ર૦ નં૦ ૨૫૫) (૫૭) ભ॰ રત્નસિ’હસૂરિના ગચ્છમાં ૫૦ મુનિરત્ન મેટા વિ દ્વાન હતા. ભ૦ રત્નસિંહસૂરિના શિષ્ય ૫૦ દયાવનગણિવરના ઉપ દેશથી સંઘે સં૦ ૧૪૯૪ માં “ કુમારપાલ પ્રમેાધ પ્રબંધ” લખાવ્યા. ભ૦ રત્નસિંહસૂરિના શિષ્ય ૫૦ માણેકસુ દગણુએ સ’૦ ૧૫૦૧ માં દેલવાડામાં ભવ ભાવના બાલખેાધ” બનાવ્યા, સ૦ ૧૫૦૯ માં “રત્નચૂડ રાસ ” લખ્યા. (૫૭) ભ૦ વિજયરત્નસિંહસૂરિની પરપરા નીચે પ્રમાણે છે (૫૮) ભ॰ ધર્મરત્નસૂરિ ( સ ) તેમના ઉપદેશથી સેાની સમરાના પુત્રાએ મીરપુરના જગન્નાથના જિન પ્રસા૪માં સ૦ ૧૫૫૦ માં એ ગામ બનાવ્યા (હુમીરગઢ લેખ સંગ્રહ) ( જૈન પર. ઇતિહાસ પ્રક૦ ૩૭ પૃ૦ ૩૦૦) શત્રુંજય તી: મહમ્મદ બેગડાના પુત્ર અહમદ સિક ંદરે સ૦ ૧૫૨૫-૨૭ માં સોમનાથ, ગિરનાર, દ્વારકા અને શત્રુજય વગેરે તીર્થોના નાશ કર્યાં, મંદિરે ભાગ્યાં, પ્રતિમાએ ખડિત કરી. આ હકીકત સાંભળીને ચિત્તો ડના દોશી તેાલાશાહને ઘણુ દુ:ખ થયું. તેમની ઈચ્છા હતી કે આ તીર્થાં ફરી સ્થપાય તેમ કરવું જોઇએ. (-પ્રક૦ ૩૫, પૃ૦ ૨૦૨ ) આ ધરત્નસૂરિ પેાતાના શ્રમણપરિવાર સાથે રણુ ભારના સૂબા મંત્રી ધનરાજ પારવાડના ‘છ'રી પાળતા યાત્રાસંધ સાથે મારવાડ, મેવાડનાં જૈન તીર્થોની યાત્રા કરવા પધાર્યા. ત્યારે તે ચિત્તોડ પણ પધાર્યા. સાંગા રાણાએ તેમનું મેનું સન્માન કર્યું. ત્યાં તીર્થોના Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગ્ચ દ્રસરિ ૨૧ વિનાશ થવાથી દુઃખ પામતા દે॰ તેાલાશાહને શાંત પાડી, ઉત્સાહિત કરવા તેમણે ભવિષ્યવાણી કરીકે, “ મહાનુભાવ ! તારા પુત્ર કર્માંશાહ શત્રુંજયતી ને માટેા ઉદ્ધાર કરાવશે.” આચાર્યશ્રીએ ત્યાંથી વિહાર કર્યાં અને કાર્યસિદ્ધિ માટે ઉ॰ વિનયમ'ડનને ચિત્તોડમાં રાખ્યા. આ સમયે ગુજરાતમાં અમદાવાદની ગાદીએ મહમુદ બેગડા ( સ૦ ૧૫૧૬ થી ૧૫૭૦)ના મરણ પછી એક પછી એક વિ. સં૰ ૧૫૬૭ માં મુજફ્ફરશાહ, સ૦ ૧૫૮૨ માં ૧ અહમદશાહ, ૨, સિકંદરશાહ. તથા ૩ લઘુ મહુમ્મદશાહુ ખાદશાહે થયા. (-પ્રક૦ ૪૪, ગુજરાતના બાદશાહેા) બાદશાહ મુજફ્ફરના શાહજાદો મહારાહ નામે હતા. તે પેાતાના પિતાથી રિસાઈ ને ઈ.સ ૧૫૩૫ માં ચિત્તોડ ચાલ્યા ગયા. ને ત્યાં દેશી તાલાશાહના અતિથિ બની રહ્યો. આ સમયે શાહજાદા બહાદૂરશાહ અને દ॰ તેાલાશાહના પુત્ર દેશી કર્માંશાહુ વચ્ચે ગાઢ મૈત્રી થઈ હતી. શાહદાએ ગુજરાત જતાં પહેલાં દે॰ કર્માશાહ પાસેથી વાટ ખરચી માટે રકમ માગી. કર્માશાહે તેને વિના શરતે એક લાખ રૂપિયા આપ્યા. (-પ્રક૦ ૩૫ પૃ૦ ૨૦૩ ) બહાદુરશાહે લઘુ મહમ્મદના મરણુ બાદ સ૦ ૧૫૮૩ ના મહામાહ શુદિ ૧૪ ના રોજ ગુજરાતના બાદશાહ બન્યા. ( સ૦ ૧૫૮૨ થી ૧૫૯૩, સને ૧૫૨૬ થી ૧૫૩૭ ) આ તરફ દો॰ તેાલાશાહ “ પેાતાના પુત્રના હાથે શત્રુંજય તીના ઉદ્ધાર થશે એવી ભાવના ભાવતા મરણ પામ્યા, દે॰ કર્માશાહે આચાર્યશ્રીની ભવિષ્યવાણી પ્રમાણે પિતાની આજ્ઞા મુજબ શત્રુંજયતીર્થના માટેો ઉદ્ધાર કરવાના નિર્ણય કર્યો. ઉપા॰ વિનયમ’ડન તેમને નિર ંતર એ જ ઉપદેશ આપતા હતા. તપગચ્છના આ॰ વિજયદાનસૂરિ પણ જયારે ચિત્તોડ પધાર્યા ત્યારે દો॰ કર્માશાહને તીને જલદી ઉદ્ધાર કરવા માટે ઉપદેશ આપીને વધુ ઉત્સાહિત કરી ગયા હતા. ( -શત્રુ'જય-ન દિન જિન પ્રાસાદ પ્રશસ્તિ ) Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૨ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ બહાદૂરશાહ અમદાવાદને બાદશાહ બને એવી ખબર મળતાં દોકર્માશાહ અમદાવાદ આવ્યું. તે બાદશાહને મળે અને શત્રુ જયને ઉદ્ધાર કરી ત્યાં પોતાના ભગવાનની પ્રતિમા બેસાડવા તેની પરવાનગી-ફરમાન મેળવ્યું. ત્યાંથી તે ખંભાત ગયે. અને મહોત્ર વિનયમંડનને ત્યાંથી પાલીતાણું જવા માટે વિનતિ કરી. પોતે પણ ચિત્તોડથી છ'રી પાળા યાત્રા સંઘ લઈ પાલીતાણુ ગયે. ત્યાં જઈ તેણે લલિતાસરેવરના કિનારે પડાવ નાખે એ સમયે પાલીતાણાને જાગીરદાર મઝદમાં હતું, “શત્રુંજયતીર્થ ફરી બને” તેમાં એની નારાજી હતી પરંતુ બાદશાહનું ફરમાન હોવાથી તે નિરુપાય હતે. તેને નરસિંહ અને રવિરાજ નામે બે મંત્રીઓ હતા. દેવ કર્માશાહે તે બંનેને ધન-મનથી સંતુષ્ટ કરી પોતાના કામમાં મદદગાર બનાવ્યા. આ ધર્મરત્નસૂરિના શિષ્ય મહેવિનયમંડનગણિ, તેમના શિષ્ય પં. સૌભાગ્યમંડને સં. ૧૯૦૧માં સાધ્વી જયશ્રીને ભણવા માટે “ચોમવંધ” લખે. ૫૯. આ૦ વિદ્યામંડનસૂરિ–તે આ ધર્મરત્નસૂરિની પાટે આચાર્ય બન્યા. તે ચિત્તોડથી ખંભાત આવ્યા અને ત્યાંથી પાલીતાણું પધાર્યા. ઉપાય વિનયમંડન તથા પં. વિવેકથીરગણિની દેખરેખ નીચે મહામાત્ય બાહડે બનાવેલા મૂળતીર્થપ્રાસાદને જીર્ણોદ્ધાર શરૂ થયે. જિનપ્રાસાદ નવા જે સંપૂર્ણ બજે. તથા મહામાત્ય વસ્તુપાલે ભંડારમાં જે માણું પાષાણ મૂકી રાખ્યો હતો તેને બહાર કઢાવી ઉ૦ વિનયમંડન અને ૫૦ વિવેકથીરગણિની દેખરેખ નીચે ભ૦ આદીશ્વરની મેટી પ્રતિમા તૈયાર કરાવી. સં. કર્માશાહે આ૦ વિદ્યામંડનસૂરિ વગેરે આચાર્યોના વરદ હસ્તે તે પ્રતિમાની અંજનશલાકા કરાવી સંઘ જમણ કર્યું. દેકર્ણાશાહે આ ઉદ્ધારમાં (૧) ભ૦ આદિનાથ અને (૨) ગણધર પુંડરિક સ્વામી એ બન્નેનાં બિંબે નવાં કરાવ્યાં હતાં. સં. કર્માશાહે સં. ૧૫૮૭, શાકે ૧૪૪૩ ના વૈશાખ વદિ ૬ ને Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સુમાલીસમું તપૃસ્ત્રી હીરલા આ॰ જગચ્ચદ્રસૂરિ ૨૩ રવિવારે ધનલગ્નમાં શુદ્ધ નવાંશમાં શત્રુંજય તીમાં જીર્ણોદ્વાર કરેલા પ્રાચીન જિનપ્રાસાદમાં આ૦ ધર્મરત્નસૂરિના પટ્ટધર આ વિદ્યામ`ડનસૂરિ વગેરેના હાથે ભ॰ આદીશ્વરની નવી જિન પ્રતિમાની પ્રતિષ્ઠા કરાવી. આ રીતે મત્રી કર્માંશાહે શત્રુંજય મહાતીર્થના સેાળમા (સાતમા) માટેા ઉદ્ધાર કરાવ્યેા. ચિત્તોડના સંઘવી કર્માંશાહ દોશીએ વિ॰ સ૦ ૧૫૮૭ના વૈ૦ ૧૦ ૫ ની રાત્રે છેલ્લા પ્રહરે વૈ૦ ૧૦૬ ના પરોઢિયે શ્રી શત્રુંજય તીના મોટા ઉદ્ધાર કરાવ્યા હતા. ॰ કર્માશાહે મુખ્ય જિનપ્રાસાદને સુધરાબ્યા હતા તથા ભ. ઋષભદેવ અને ગ॰ પુંડરિક સ્વામી વગેરેની નવી પ્રતિમાએ બનાવી બેસાડી હતી. શ્રી શત્રુંજય તીના આજ સુધી જે મેાટા મોટા ઉદ્ધારા થયા હતા. તેની સેાળ (૧૬) અને સાત (૭) એમ બે સંખ્યા મળે છે. તે આ પ્રમાણે. (૧) ભરતચક્રવતી ના (ર) તેની જ પરંપરાના રાજા દડવીય ને. (૩) ઇશાનેન્દ્રના. (૪) માહેન્દ્ર ( ચેાથા સ્વર્ગના ઇંદ્ર )નેા. (૫) બ્રહ્મેન્દ્ર (પાંચમા સ્વર્ગના ઇન્દ્ર )ના (૬) ચમરેન્દ્ર (ભવનપતિના સ્વના ઈંદ્ર )ના. (૭) સગર ચક્રવતિને. (૮) વ્યંતરેન્દ્રના. (૯) ચંદ્રેયશા રાજાને (૧૦) ભ॰ શાન્તિનાથના પુત્ર ચકાયુધને. (૧૧) રામચંદ્રજીના (૧૨) પાંડવાને. (૧૩) વિ સ જાવડશાના. ૧૦૮ માં પ્રતિ યુ॰પ્ર॰ આ૦ વસ્વામી. (૧૪) વિ૰ સં૰૧૨૧૧ માં ગુજરાતના મંત્રી બાહુડના પ્રતિ॰ ક॰ સ૦ આ હેમચ દ્રસૂરિ. (૧૫) વિ૰ સ૦ ૧૩૭૧ મહા૦ સુ. છ ગુરુને રાજ પાટ ણુના સ૦ સમરાશાહ એસવાલના પ્રતિ॰ આ કક્કસૂરિ. Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ २४ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩જે [ પ્રકરણ (૧૬) વિ. સં. ૧૫૮૭ છે. વ. મંડનસૂરિ, આ૦ હેમ ૬ ને રોજ ધનલગ્નમાં, સોમસૂરિ તથા આ૦ શુદ્ધનવાંશમાં ચિત્તોડના સેમજયસૂરિ, આ૦ વિ૦ દેશી કર્માશાહને પ્રતિ દાનસૂરિ (પ્રક. ૩૫ પૃ. તપાગચ્છના આ૦ વિદ્યા- ૨૦૩) (ચંદ્રકુલના રાજગચછના આ ધનેશ્વરસૂરિએ સં. ૪૭૭ માં વલભી રાજ્યના ૧૮ મા શિલાદિત્ય રાજાની વિનંતિથી વલભિમાં બનાવેલ “પ્લેકબદ્ધ શ્રી શત્રુંજય માહાસ્ય” સર્ગ. ૧૫, સર્ગ. ૧ + ૧૧ થી ૧૫, ૧૫ + ૨૮૭, ૨૮૯, ૧૫ + ૩૪૯) તપાગચ્છ રત્નશાખાના ભ૦ દાનરત્નસૂરિના આજ્ઞાધારી ઉ૦ માનરત્ન ગણિના શિષ્ય પં. હંસરને સં. ૧૭૮૨ વિ. . ૩ ને રેજ ભવ પાર્શ્વનાથની કૃપાથી રાજદ્રગમાં ગદ્ય સંસ્કૃતમાં શત્રુંજય માહાસ્ય” અધિકાર ૧૫, ગ્રં ૮૫૫૦ બનાવ્યું. (વૃદ્ધ તપા ભ૦ ધનરત્નસૂરિના ઉપા૦ ભાનુમેરુ ગણિના શિષ્ય પં૦ નયસુંદરગણુએ સં૦ માં બનાવેલ શત્રુંજય ઉદ્ધાર રાસ) (લેકપ્રિય કવિ પં. વીરવિજયજી મ. ની ૯ પ્રકારી પૂજા) સાત (૭) મોટા ઉદ્ધાર – (૧) ભરત ચક્રવતિને. (૨) સગર ચક્રવતિને. (૩) પાંડવરાજ યુધિષ્ઠિરને. (૪) સં. ૧૦૮ માં જાવડશાહને. (૫) સં. ૧૨૧૧ માં મંત્રી બાહડદેવને. (૬) સં૦ ૧૩૭૧ માં સં. સમરાશાહને. (૭) સં. ૧૫૮૭માં દેશી કર્માશાહને. ((૧) શત્રુંજય ઉપરની દે. કર્મશાહના ઉદ્ધારની ૫૦ લાવણ્ય સમય ગણિ કૃત પ્રશસ્તિ. (પ્રક. ૩૫ પૃ૦ ૨૦૪) (૨) મૂળનાયકની જિન પ્રતિમાને પ્રતિમા લેખ. Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૨૫ (૩) કવિ લાવણ્યસમયકૃત શત્રુજયઉદ્ધાર સ્તવન આઢિનાથ ભાસ કડી-૨૧ તેમાં વૈ. વ. ૫ની પ્રતિષ્ઠા બતાવી છે. (૪) કવિ દેપાળ કુત જાવડભાવડરાસ પ્રાચીનસ્તવનમાળા સંગ્રહ (તેમાં કવિએ જણાવ્યું છે કે પારવાડ જાવડે ચેાથા ઉદ્ધાર કરાવ્યેા. ) આ તી પ્રતિષ્ઠાના ઉત્સવમાં આ૦ સેામજયસૂરિ વગેરે ૧૦ આચાર્યાં અહીં હાજર હતા. તેઓએ સર્વાનુમતે ઠરાવ કર્યો કે આ શત્રુંજયતીર્થ મહાતી છે અને ૮૪ ગચ્છોનું શ્વેતાંબર જૈન તીર્થ છે ( જૂની॰ ગુજ॰ ગદ્યપટ્ટાવલી ) ( પ્રક૦ ૩૫, પૃ૦૨૦૪, ૨૦૫ ) ૫૭. આ ઉદયવલ્લભસૂરિ—તેમનું બીજુ નામ આ॰ ઉદયસાગર પણ મળે છે. તે પ્રભાવશાળી હતા. તેમના શિષ્યા વિદ્વાન્ હતા. તેમના શ્રમણીસ ંઘમાં સાધ્વીજી રત્નચૂલા મહત્તરા અને સાધ્વી વિવેકશ્રી પ્રવૃતિની વગેરે વિદુષી તેમજ વ્યાખ્યાત્રી હતાં. પરિવાર–એ સમયે તપાગચ્છની વડી પાષાળ શાખામાં મંત્રી ધનરાજ, મંત્રી સગ્રામ, મત્રી માંડણ સેાની અને કેલ્હા પારવાડ વગેરે શ્રાવકે મહાવિવેકી અને ધનાઢચ હતા. આચાર્ય શ્રીના ઉપદેશથી સ૦ ૧૫૫૬માં હમીરગઢના જીરાવલા પાર્શ્વનાથના જિનાલયમાં સ૦ રત્નપાલની પત્નીએ દેરીએ કરાવી. ૫૮. આ જ્ઞાનસાગરસૂરિ-તેમના સં. ૧૫૨૫ થી સ૦ ૧૫૩૧ સુધીના પ્રતિમાલેખે મળે છે. તેમણે સ૦ ૧૫૧૭માં વિમનાચરિત્ર રચ્યું. આ જ્ઞાનકલશના ઉ॰ ચરણુકીર્તિના શિષ્ય ૫૦ વિજયસમુદ્ર ગણિને શેઠ કેશવ પારવાડની પત્ની દેમતી, તેના પુત્ર પેારવાડ મત્રી ગુણરાજની પત્ની રૂપિણી, તેના પુત્ર પાસા વગેરે સાથે સ૦ ૧૫૧૪ ના મહા સુદિ ૨ ને સામવારે સૂત્ર વહેારાવ્યુ. (—શ્રી પ્રશસ્તિ સંગ્રહ, ભા૦ ૨, પ્ર૦ નં. ૭૫) નાથા શ્રીમાલીની પત્ની લાખુએ સ’૦ ૧૫૧૫ ના અષાઢ સુદિ ૫ ને ગુરુવારે માંડવગઢમાં પૃથ્વીચન્દ્રરિત્ર પ્રાકૃતનું ટિપ્પન સાથે લખાવી ભ॰ જ્ઞાનસાગરસૂરિને વાંચવા આપ્યું. Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ લૉકામત તેમને લહિયા ભેંકાએ સં. ૧૫૨૮ માં તીર્થ, પ્રતિમા પૂજા, પૌષધ, પચ્ચક્ખાણ વગેરે અનેક વિધિમાર્ગને લોપ કરી લૉકામત ચલાવ્યો. એ સમયથી જેન સંઘની શુદ્ધિ અને સંગઠનની વ્યવસ્થા તૂટી ગઈ (–જૈન સત્યપ્રકાશ, ક. ૧૪૭) ૫૯. ભ૦ ઉદયસાગર–તેઓ જગદગુરુ આ હીરવિજય સૂરિના સમયના ભટ્ટારક હતા. તેમની પાર્ટ ૧ આ૦ લબ્ધિસાગર અને ૨ આ૦ શીલસાગર થયા. ૬૦. ભર લબ્ધિસાગર–તેમણે સં. ૧૫૫૭ માં શ્રીપાથી અને વનમુiામરસ ર, તેમના શિષ્ય આ સૌભાગ્યસાગરેઆ સૌભાગ્યરતને મારા ર. આ૦ લબ્ધિસાગરના ઉપદેશથી અને ૫૦ ગુણસાગર તેમજ પં. ચારિત્રવલ્લભની પ્રેરણાથી શા. દેવધર શ્રીમાળીના વંશમાં થયેલા સાધુ ચેથાએ સં. ૧૫૬૮ માં અમદાવાદમાં ગ્રંથભંડાર સ્થાપન કર્યો, અને ૪૫ આગમો લખાવ્યાં. એજ વંશના શામેઘાની પુત્રી લાડકીના પુત્ર સેનપાલે કાર્તિક સુદિ ૫ના દિવસે જૈન ગ્રંથભંડાર સ્થાપન કર્યો, જેમાં સુવર્ણાક્ષરી પ્રતિઓ પણ લખાવી હતી. (જે. સ. પ્ર. ક. ૧૧૫, ૧૩૦, ૧૩૧.) આ આચાર્યના ઘણા પ્રતિમા લેખે મળે છે. આ૦ લબ્ધિસાગર સૂરિ શિષ્ય મહેક ચારિત્રસાગર ગણિ સં. ૧૫૪૩ ના ચિત્ર સુદિ ૧૦ ને ગુરુવારે પાટણમાં હતા. પં. ચારિત્રસિંહ શિષ્ય પં. શાંતિ મંદિર સં. ૧૫૬પ પિ૦ ૦ ૦)), બીજા શિષ્ય પં. વિશાલસુંદર સં. ૧૫૮૬. આ લબ્ધિસાગરસૂરિ શિષ્ય મહ. મેરુસુંદરગણિ શિષ્ય પં. લક્ષ્મીસુંદર સં. ૧૫૭ના મહા વદિ ૮ બુધવારે ઈડર દુર્ગમાં હતા. મહ૦ પદ્મચંદ્રગણિ શિષ્ય પં. ભાવચંદ્રગણિએ સં. ૧૬૦૩ના પિષ ૧. લેકાગછ માટે જુઓ પ્રક. ૫૩. Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ સુદિ ૧૪ ને મંગળવારે ઘોઘપુર (ઘાઘા કે ઘઘલા) માં માઘ મટી લખ્યું. (-શ્રી પ્રશસ્તિસંગ્રહ ભાગ ૨ પ્ર. ૩૬૯ ) ૬૧. ભ૦ ધનરત્ન-તેમના શિષ્ય આ સૌભાગ્યસાગર–આ. સૌભાગ્યરત્નસૂરિએ ચંપમીટારા રચે. આ સૌભાગ્યરત્નને સં. ૧૫૮૪ ને ચૈત્ર વદિ ૬ ને ગુરુવારને ચતુર્વિશક્તિપદૃવ મળે છે. તેમની પરંપરામાં પં. ઉદયધર્મ, પં. જયદેવ, ૫૦ લાવણ્યદેવ વગેરે થયા. તેમના પ્રશિષ્ય પં૦ નયસિંહે ચોવીશી-સ્તવન રચ્યાં. આ૦ કલ્યાણરત્નસૂરિના શિષ્ય મહ૦ જયમંદિરમણિ (જયદેવગણિ) ના શિષ્ય મહે. વિદ્યારત્નમણિ સં. ૧૬૦૪ મહા વદિ પ ના રેજ વિદ્યમાન હતા. તેમના શિષ્ય ઉ૦ કનકસુંદરગણિ જે ભ૦ દેવરત્નના ભવ જય. રત્નના ઉપાધ્યાય હતા. તેમણે સં૦ ૧૬૬૩ માં સગાળશા રાસ, સં. ૧૬૬૬ માં દસયાલિયસૂત્તને ટબ ઠં-૭૦૦ બનાવ્યા. વિજાપુર સંઘે સં. ૧૮૮૬ ના વૈશાખ સુદિ ૭ ના રોજ ગુરુવારે તપાગચ્છની વૃદ્ધશાખાના પંફત્તેહસુંદરગણિ અને પં. શ્રી હિતસુંદરગણિની ચરણપાદુકા બનાવી. જે વીજાપુરમાં પદ્માવતીના દેરાસરમાં વિદ્યમાન છે. ૬૨, ભ૦ અમરરત્નઆ૦ અમરરત્નનું બીજું નામ આ૦ સુરરત્ન, આ૦ તેજરત્ન પણ મળે છે. ૬૩. ભ૦ દેવરત્ન આ ધનરત્ન અથવા આ૦ ધનરાજના શિષ્ય પં. ભાનુમેરુએ ચંદ્રમાન-સન્નાથ (કડી–૧૭) બનાવી. પંભાનુ રત્નને ૧ માણેકરત્ન અને ૨ નયસુંદર એમ બે શિષ્યા હતા. કવિ નયસુંદરે સં૦ ૧૬૩૭ માં રુપચંદ્રરાત સં. ૧૬૩૮ ના આ સુદિ ૧૩ને મંગળવારે અમદાવાદમાં રાત્રે ઉદ્ધારરસ, THપ્રાધ-સર્જેય (ઢાળઃ ૮) વગેરે રાસાઓ અને ઢાળ બનાવી. પં. નયસુંદરની શિષ્યા સાવી હેમશ્રીએ સં. ૧૬૪૪ માં જનાવતીમાહ્યાન રચ્યું. સં. ૧૬૦૮માં વૃદ્ધ તપાગચ્છમાં ભવ્ય જિનકીર્તિસૂરિ Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૮ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ પ૦ સૌભાગ્યસુંદરગણિ, તેમના શિષ્ય બેધ વગેરે હતા. ૬૪. ભટ જયરત્નસૂરિ–તેમણે સં. ૧૬૬૬માં સક્રિયસુર–રવો, ગ્રં૦ ૨૨૦૦ રચ્યો. તેમાં તેમણે વૃદ્ધતપાછની પરંપરાની પ્રશસ્તિ આપી છે, ભ૦ જયરત્નસૂરિના મહેવિદ્યારત્ન ગણિ, તેમના શિષ્ય કનકસુંદરે નાયાધમેન્ટ રચે. તેમાં તેમણે વૃદ્ધ તપાગચ્છની પરંપરા-પ્રશસ્તિ આપી છે. | (_ચિંતામણિજી ભંડાર, આગરા, પિોથી નં૦ ૩–૭ પૃ૦ ૪૦૮) ૬૫. ભરકીતિસૂરિ–સ્વ. સં. ૧૭૨૦. ૬૬. ભ૦ રત્નકતિ–સ્વ. સં. ૧૭૩૪ના પિષ વદિ ૨. તેમને ઉ૦ સુમતિરત્ન વગેરે ચાર શિષ્યો હતા. તેમના શિષ્ય ઉપાટ રાજસુંદરના શિષ્ય પં. પદ્મસુંદરે માવતીચુર-રવો એ. ૬૭. ભ૦ ગુણસુંદર–અમદાવાદના સંઘે સં. ૧૭૩૪ માં આવે રત્નકીર્તિના ચોથા શિષ્ય પં. ગંગવિજયને ભ૦ રત્નકતિના પટ્ટધર બનાવી આ૦ ગુણસુંદર નામ આપ્યું. (–ગુર્નાવલી, વડીષાલ પટ્ટાવલી, પઢાવલીસમુચ્ચય, ભા. ૨, પુર૦ પૃ૦ ૨૪૦-૪૧) આ સમયે સં. ૧૮૭૭ ના વૈ શાખ વદિ ૩ ના રોજ પુણ્યસાગર શિષ્ય પં. બુદ્ધિસાગરંગણિ વિદ્યમાન હતા. (-સહમકુલ પટ્ટાવલી ) તપાગચ્છ લઘુષિાળની પટ્ટાવલી (૪૦) આ૦ જગચંદ્રસૂરિના મુખ્ય પટ્ટધર આ૦ દેવેન્દ્રસૂરિ ખંભાતમાં નાની પિાષાળમાં રહ્યા હતા. તેમની શ્રમણ પરંપરા સં૦ ૧૩૧૯ માં ખંભાતથી તપાગચ્છ લઘુ પિષાળ એવા નામથી વિખ્યાત થઈ તેમની આ શ્રમણ પરંપરા આજ સુધી અવિચ્છિન્ન રૂપે ચાલુ-વિદ્યમાન છે. બીજા નાના-મોટા છે અને વૃદ્ધતપાગચ્છ પણ તેમાં ભળી ગયા છે. તે પરંપરાના પટ્ટધર, આચાર્ય અને મુનિવરોની બીજી ઐતિહાસિક વિગત હવે પછીના તે તે પટ્ટાધરોના ૭૦. ભ૦ Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૯ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૪૫ વગેરે પ્રકરણમાં વિસ્તારથી આપેલ છે. તે તેમાંથી વાંચી લેવી. રાજાવલી પ્રારંભ વિક્રમની બીજી સહસાબ્દી પછીને ઘણું જૈનાચાર્યો, જેનધર્મપ્રેમી રાજાઓ; અને મંત્રીઓ સાથે જુદા જુદા દેશના ઘણા રાજાઓનાં નામે સંકળાયેલાં છે, અધુરા લેખકે ઘણીવાર તે તે રાજાઓની હયાતી કે કાલસામ્ય વગેરે બાબતોમાં કલ્પિત વિસવાદ ઉઠાવે છે, આથી સામાન્ય વાચકો શંકાંમાં પડી જતાં મૂંઝાય છે, તેથી અહીં પહેલાં તે તે રાજાઓ અને રાજવંશની બાબતમાં સ્પષ્ટીકરણ કરવું જરૂરી છે. માટે અમે અહીં ઘણું રાજવંશેની તાલિકા આપી છે. લેખક અને વિચારકે આમાંથી ઘણે ખુલાસે મેળવી શકશે. અને ઈતિહાસને ન્યાય આપી શકશે. અહીં અમે ટૂંકી રાજાવલી આપીએ છીએ. શિશોદિયા વંશ (અનુસંધાન : પ્રકરણ : ૨૩, પૃષ્ઠ : ૩૮૬ થી ૩૮૯) શિશુદિયા રાજાવલીઃ ૧૧ રાજા ખુમાણુ પહેલે (ભા. ૧, પૃ. ૨૬, પૃ. ૪૧૩) (પ્ર. ૩૪, પૃ. ૫૮૯), ૧૩ રાજા ભર્તૃભટ્ટ (ભા. ૧, પ્ર૦ ૩૧, પૃ. ૪૭૧), ૧૭ રાણુ ખુમાણુ ત્રીજો (ભા. ૧, પ્ર૦ ૩૨, પૃ૦ ૫૪૧), ૧૯ રાણે અલ્લટ (ભા. ૧, પ્ર. ૩૪, પૃ૦ પ૬૭–૧૮૯) સજા ભુવનપાલ (ભા૧, પ્ર. ૩૪, પૃ૦ ૫૯૧), ૩પ રાણે રણસિંહ, પૌત્ર રાણે ધીરસિંહ (ભા. ૨, પ્ર. ૪૧ પૃ. ૬૪૨)ને પરિચય પહેલાં આવી ગયે છે. વિક્રમની બારમી સદીથી શિશેદિયા રાજવંશ નીચે પ્રમાણે મળે છે.. શિશુદિયાવંશમાં ચિત્તોડની ગાદીએ અનુક્રમે ૩૫ રાણે રણસિંહ, ૩૬ ક્ષેમસિંહ, ૩૭ સામંતસિંહ, ૩૮ કુમારસિંહ, ૩૯ મદનસિંહ, ૪૦ પદ્ધસિંહ થયા હતા. ૪૧. રાણે જૈત્રસિંહ:- રાણે ત્રસિંહ રાજા થયે, આ રાણુનાં જયતલ, જયમલ, જયસિહ, અને જૈત્રસિંહ, નામે મળે છે. તેને Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૩૦ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ જગતસિંહ નામે મહામાત્ય હતો. રાણા જૈત્રસિંહને સમય વિ. સં. ૧૨૭૦ થી ૧૩૦૯ છે. જેત્રસિંહે છ લડાઈ એમાં વિજય મેળવ્યો હતે. (સુખ સંપરાય ભંડારી કૃત “ભારતીય રાજકા ઈતિહાસ”) દિલ્હીના બાદશાહે મેવાડમાં નાગદ્રહના રસ્તે થઈ ગુજરાત ઉપર હલ્લે કરવાની ગોઠવણ કરી હતી. એ સમયે રાણા જેત્રસિંહે તેની સામે લડીને એ સિન્યને પાછું હઠાવ્યું હતું. તેણે આ૦ જગચંદ્રસૂરિને સં. ૧૨૮૫ ના વૈશાખ સુદિ ૩ ના દિવસે આહડનગરમાં તપા”નું માનવંતુ બિરુદ આપ્યું, એ સમયથી તે આચાર્યને સમુદાય “તપાગચ્છ' નામથી પ્રસિદ્ધ પામે, રાણે જૈત્રસિંહ અને તેની રાણું પરમ જેન બન્યાં હતાં. તે પછી તેની ત્રણ પેઢીઓ સુધી રાણું અને રાણીઓએ જૈનધર્મનું પાલન કર્યું.' શણાએ “મેવાડમાં જ્યાં જ્યાં કિલ્લે બને ત્યાં ત્યાં પહેલાં ભ૦ ઋષભદેવનું મંદિર બનાવવું અને તપાગચ્છના આચાર્યોને માનવા, પૂજવા; રાજ્યના રસાલાથી તેમને રાજધાનીમાં પ્રવેશ કરાવે એવી મર્યાદા બાંધી હતી,” જે આજ દિન સુધી ચાલુ હતી. યુવરાજ કુંભાજીનું એક ફરમાન મળે છે, તેમાં આ અંગે સ્પષ્ટતા મળે છે, તે ફરમાન આ પ્રમાણે છે – स्वस्ति श्री एकलिंगजी परसादातु महाराजाधिराज महाराणाजी श्री कुंभाजी आदेसातु मेदपाटरा उमराव थावोदार कामदार समस्त महाजन पंचकास्य अप्रं आपणे अठे श्रीपूज तपागच्छका तो देवेन्द्रसूरिजीका पंथका तथा पुनम्यागच्छका (पूर्णतल) हेमाचारजजी को परमोद है। धरमज्ञान बतायो सो अठे अणांको पंथको होवेगा जाणीने मानागा पूजागा । परथम (प्रथम) तो आगेसु ही आपणे गढ कोटमें नींव दे जद पहीला श्रीरिषभदेवजीरा देवराकी नी'व देबाडे है, पूजा करे हे, अपे अजुही मानेगा, सिसोदा पगका होवेगा ने सुरेपान (सुरापान) पाँवेगा नहि और धरम मुरजादमें जीव राखणो, या मुरजादा लोपगा जणीने महासत्ता (महासतियों) की आण है और फेल करेगा जणीने तलाक है, सं० १४७१ काती सु० ५ ॥ (–અયોધ્યાપ્રસાદ ગેયલીય કૃત રાજપૂતાને કે જૈન વીર, પૃ. ૩૪૦) Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] શેઠ હેમચંદ-હેમરાજ તપસ્વી હીરલા આ જગંદ્રસૂરિ આ નામના ઘણા જૈન શ્રેષ્ઠીએ થયા. તેમાંના કેટલાકની વિગત આ પ્રમાણે મળે છે.— ૩૧ ૧. શેઠ હેમરાજ :- (જુએ પ્રક૦ ૩૮ પૃ૦ ૩૫૫.) ૨. શેઠ હેમચંદ :- તેણે શિશેઢિયા રાણા ચૈત્રસિંહ ( સં ૧૨૭૦ થી ૧૩૦૯)ના રાજ્યમાં મહામાત્ય જગસિંહના સમયે આહડમાં “ સમસ્ત જૈન સિદ્ધાંત” લખાવ્યાં. આમાંના ઘણા આગમા ખંભાતમાં શાંતિનાથના ભંડારમાં મેાજુદ છે. તે આ॰ દેવેન્દ્રસૂરિના શ્રાવક હતેા. તે ચિત્તોડના વતની હતા (પ્રક૦ ૪૧, પૃ૦ ૬૮૯) ૩. મહામાત્ય હેમરાજ :-તે સંઘપતિ રત્નાશાહની પત્ની સં॰ રત્નાબાઈના પુત્ર હતા, બુદ્ધિશાળી હતા, પ્રાકૃત-સંસ્કૃત ભાષાને જાણકાર હતા. રાજવ્યવહારમાં નિપુણ હતા, ધ પ્રેમી જૈન હતા, સંઘવી હતેા જૈનદનના વિવિધ વિષયને અભ્યાસી હતા. આ સામતિલકસૂરિ (સ૦ ૧૩૭૩ થી ૧૪૨૪)એ સ’૦ ૧૩૮૭ માં સ॰ હેમરાજની વિનતિથી “સત્તરિક્ષયાન” ગા૦ ૩૫ને રો ન્મ્યા હતા. (-પ્રક૦ ૪૮, ગ્રંથે. ) તે આ દેવસુદરસૂરિના શ્રાવક હતા. તે ઘરવ્યવહારથી અલિપ્ત રહેતા હતા. અને જૈન ધર્મના પ્રચાર માટે સર્વ પ્રકારે આગેવાની ભર્યાં ભાગ લેતા હતા. આ મુનિસુંદરસૂરિ સ॰ ૧૪૬૬માં એના વિશે આ પ્રકારે જણાવે છે. सर्वपदस्थाः प्रायो यतयः श्राद्धाश्च मन्त्रिहेमाद्याः । धर्मकथा लब्धिभृतः करन्ति जिनधर्मसाम्राज्यम् ॥ ४४१ ॥ एषां शुद्धवचः प्रबुद्धहृदया मन्त्री हेमादयो निःसङ्गाः स्वजनादिषूज्झितगृहारम्भाऽनवद्यक्रियाः । तैस्तैः स्वैश्चरितैरुदारललितैर्धर्मोपदेशामृतैः प्रौढि संगमयन्त्यहो ? तदभयाऽऽनन्दादिवच्छासनम् ॥ ४७६ ॥ ( ગુર્વાવલી ) Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૩૨ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ૪. શેઠ હેમચંદ જૈન - પિપ્પલાગચ્છના આ ધર્મપ્રભસૂરિના સમયે સારંગદેવ રાજા હતો. અને ગુંદીને સૂબે ઠાકુર સાધુ હતા. એ સૂબાને શેઠ હેમચંદ જૈન મંત્રી હતા. શેઠ હેમચંદે સં૦ ૧૪૪૭માં આ૦ ધર્મપ્રભસૂરિના હાથે શ્રી ચંદ્રપ્રભ ભ૦ ના જિનાલયની પ્રતિષ્ઠા કરાવી, અને આચાર્યશ્રીને માસુ રાખી, તેમની પાસે સૂત્ર સાંભળ્યું. તથા શ્રી ચંદ્રપ્રભ ભ૦ના જિનપ્રાસાદમાં મહાવીરસ્વામીને જન્માભિષેક મહોત્સવ કર્યો. (પ્રક. ૩૭, પૃ. ૨૭૩) ૫. હેમૂ વિક્રમાદિત્ય - તે શરૂઆતમાં જેનપુરના નવાબની સેનાને મોદી હતું. તે ધીમે ધીમે આગળ વધીને છેવટે દિલ્હીની ગાદીએ બેઠે અને બાદશાહ બન્યું. તે ભારતને છેલ્લે સાર્વભૌમ હિંદુ બાદશાહ હ. (વિશેષ માટે જૂઓ, પ્રક. ૪૪, દિલ્હીને મંગલવંશ રાજકાળ ૭-૮) ૬. દેશી હેમજી :- આ૦ સેમજયસૂરિએ દો. હેમજી વગેરેના આગ્રહથી આ૦ જિનકીર્તિસૂરિની પરંપરાના પં૦ મહીસમુદ્ર ગણિ વગેરેને ઉપાધ્યાય બનાવ્યા હતા. (પ્રકપ૦, આ૦ જિનકીતિસૂરિ) ૭. સં- હેમરાજ - તેમણે સં૦ ૧૬પ૭ના મહા માસમાં “મારવાડથી શત્રુંજયતીર્થને છ'રી પાળા યાત્રા સંઘ” કાઢો હતે; જેમાં ૧૨૦૦ ગાડી, ૫૦૦ હાથી, ૫૦૦ ઊંટ, ૫૦૦ ઘેડા, ૭૦૦ પગપાળા સુભટ વગેરે સાથે હતા. તેણે શંખેશ્વરમાં ભટ વિજયસેનસૂરિ અને નવા આ. વિજયદેવસૂરિને વંદન કર્યું હતું. (પ્રકટ ૫૯ ) ૮. નગરશેઠ હેમાભાઈ – તે અમદાવાદના નગરશેઠ. શાંતિદાસ ઝવેરીના વંશના નગરશેઠ વખતચંદના પુત્ર હતા. - ' (વિશેષ માટે જૂઓ પ્રક. ૫૮; નગરશેઠ વંશ) ૯, હેમરાજ :- તેણે કચ્છમાં જેમાં એક નવો મત ચલાવ્યું હતું. ૧૯. શેઠ હેમરાજ - તે કચ્છના અંગિયા ગામને નગરશેઠ હતો. અને ત્યાંના બાર ગામના ગાદીધર પીર બાવાનો માનીતે કામદાર હતું. તે તપગચ્છને આગેવાન જેન હતો. તેણે ગુરુદેવ Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ શ્રી ચારિત્રવિજયજી (જૈન ગુરૂકુળના પ્રતિષ્ઠાપક) મના ઉપદેશથી સ૦ ૧૯૭૪માં સોડે અંગિયામાં શીલવ્રત અંગીકાર કર્યુ હતું. ગુરુમહારાજના ઉપદેશથી અને તેમની પ્રેરણાથી અંગિયાના ગાદીપતિ પીરબાવાએ તેમજ તેની જમાતે-પરિવારે માંસ-મદિરાને સથા ત્યાગ કર્યા હતા. શેઠ હેમરાજને ૧ મેાનજી, ૨ ટોકરશી, નામે પુત્ર થયા, તેમને ખીજો પૌત્ર-પરિવાર વિદ્યમાન છે. (પ્રક૦ ૭૫) ૪૨. રાણા તેજસિહજી - તેને જયતલદેવી નામે રાણી હતી, અને સમરસિંહ નામે યુવરાજ હતા. રાણા સમરસિંહે આ॰ જગચ્ચંદ્રસૂરિના પટ્ટધર આ॰ દેવેદ્રસૂરિ તથા આ૦ જગચ્ચંદ્રસૂરિના ઉપાધ્યાય દેવભદ્રગણિના શિષ્ય ૫૦ અજિતપ્રભ ગણિ—અમિત સૂરિના ઉપદેશથી રાજ્યમાં અમારિ પળાવી હતી. રાણા કુંભાજીના ફરમાનથી સ્પષ્ટ જાણી શકાય છે કે, આ દેવેદ્રસૂરિના મેવાડના રાણાઓ ઉપર મેાટે પ્રભાવ હતા, રાણી જયતલ્લદેવી અને મેવાડના નરકેશરી રાણા સમરસિંહે આ દેવેદ્રસૂરિના ઉપદેશથી ચિત્તોડના કિલ્લામાં “શામળીયા પાર્શ્વનાથનું જૈનમંદિર ” બંધાવ્યું હતું. ર ૩૩ ૪૩. રાણા સમરસિંહ :-- સ૦ ૧૩૫૬. તે જૈનધર્મી રાજા હતા અને તેની રાણી પણ જૈનધમ પાળતી હતી. ૪૪. રાણા ભુવનનિસ', ૪૫. જયસિંહ, ૪૬. લક્ષ્મીસિંહઃ મૃત્યુ સ૦ ૧૩૬૦, ૪૭. અજયસિંહ, ૪૮. ભ્રાતા અરિસિંહ-મૃત્યુ સ ૧૩૬૦, ૪૯. રાણા હમીરસિંહ, ૫૦. ખેતસિહ, ૫૧. રાણા લાખાજી ( લક્ષરાજ ) ૧. અમિતસરિ—તે ઉપા॰ દેવભદ્રગણિના શિષ્ય ૫૦ અતિપ્રભગણિ છે. તેએ સં૦ ૧૨૯૨ માં વીજાપુરમાં ચામાસુ હતા. ( ~જૂએ પ્રક॰ ૪૪, પૃ૦ ૯ ) ૨. રા ભા॰ ગૌરીશંકર ઓઝા લખે છે કે, તેસ ની રાની નચત્તમ देवीने, जो समरसिंह की माता थी, चित्तोड पर श्याम पार्श्वनाथजी का मंदिर बनवाया । - राजपूतानेका इतिहास पृ० ४७३ Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૩૪ જૈન પર પરામા તિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ પર. રાણા માકલસિ’હ :-રાજગચ્છના આ પ્રદ્યુમ્નસિ'હસૂરિ તથા ત પંચાનન આ॰ અભયદેવસૂરિએ ચિત્તોડની રાજસભામાં દિગ ખરવાદીને હરાવ્યા હતા, રાણા અલ્લટરાજે તેના સ્મારક તરીકે ચિત્તોડના કિલ્લામાં જૈન કીતિસ્ત ંભ બધાત્મ્યા હતા, રાણા માકલ સિહે સ ૧૪૮૫ માં અમદાવાદના અહુમ્મદશાહ સુલતાનના માનીતા સંઘપતિ ગુણરાજ પાસે તે કીર્તિસ્તંભને જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યે અને તેની જ પાસે “ ભ॰ મહાવીર સ્વામીનું દેરાસર બંધાવ્યું હતું. આ કીર્તિસ્ત ંભ તથા જિનાલય આજે પણ ત્યાં વિદ્યમાન છે. ( રૉયલ એશિઆટિક સેાસાયટી જર્નલ પુ૦ ૩૩મું ઇ. સ. ૧૯૦૮ પ્રક૦ ૩૪ પૃ૦ ૫૮૯, ૬૦૪, ૫૦ ૩૫, પૃ ૧૭ તથા પ્ર૦ ૪૫ :- સ॰ વિશલશાહને વશ, પ્રક૦ ૫૦, આ૦ સેામસુંદરસૂરિ.) પર. રાણા સંગ :– આ રાણા અને ચિત્તોડના દેશી તેાલાશાહ અને મિત્ર હતા. વૃદ્વૈતપાગચ્છના (૫૮) ભ॰ ધરત્નસૂરિ અને રણથંભારના મંત્રી ધનરાજ વગેરે છ'રી પાળતા યાત્રાસંઘ સાથે આણુ વગેરેની યાત્રા કરી ચિત્તોડ પધાર્યા. ત્યારે રાણા સંગે આ સ ંઘનું મેટુ સ્વાગત અને સન્માન કર્યું હતું. (પ્રક૦ ૪૪ પૃ॰ ૨૦,) (પ્રક૦ ૪૫ અભયસિહ પેારવાડના વંશ) ૫૩. રાણા કુંભાજી :- તેણે રાણકપુર વસાવ્યું, અને સ૦ ૧૪૯૬માં રાણકપુરમાં સંઘપતિ ધરાશાહ પેારવાડે બંધાવેલા શૈલેાકય જિનપ્રાસાદમાં પાષાણના એ સ્થંભા ઊભા કરાવ્યા, જે આજે એવા સ્વરૂપમાં વિદ્યમાન છે. >> રાણા કુંભાજી આ॰ સામસુદર, આ॰ કમલકલશસૂરિ, આ॰ સેામજયસૂરિ વગેરેના ભક્ત હતા. રાણા મેકલજી તથા રાણા કુંભાજીનુ સ૦ ૧૪૭૧નું ફરમાન શિશેઢિયા વંશના જૈનધર્મના પ્રેમનું પ્રતીક છે. (પ્ર૦ ૪૪ પૃ૦ ૩૦) રાણા કુંભાજી સ૦ ૧૫૦૩ માં મરણ પામ્યા. ૫૪. રાણા રાયમલજી – તે રાણા કુંભાજીના પૌત્ર હતા. તેણે Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચ્ચદ્રસૂરિ ૩૫ “ દેવકુલપાટણ ”ને વિકસાવ્યું હતું. દેવકુલપાટણમાં આજે માટા ૪ જિનપ્રાસાદો છે. રાણા રાયમલજી સ૦ ૧૫૭૫માં મરણુ પામ્યા. ૫૫. રાણા સગ્રામસિહ ૫૬. રાણા રત્નસિહ :- આ રાણાના સમયમાં ચિત્તોડમાં ઢ તેાલાશાહ, સં॰ કર્માંશાહ વગેરે થયા હતા. સ૦ કર્માંશાહે સ૦ ૧૫૮૭ ના વૈશાખ વિષે ૬ના રોજ શત્રુંજયતીર્થના ૧૬મા જીર્ણોદ્ધાર કરાબ્યા. (પ્રક૦ ૪૪ પૃ૦ ૨૦-૨૨, પ્રક૦ ૩૫ પૃ૦ ૨૦૨) પ૭. રાણા વિક્રમજિત ૫૮. રાણા ઉદયસિંહ ઃ- તેણે આશરે સ૦ ૧૬૨૫માં ઉદયપુર વસાવી ત્યાં રાજગાદી સ્થાપી હતી. ૫૯. રાણા પ્રતાપસિ’હ :- તે હિંદુપત (વટ) રાખનાર ટેકીલા રાજપૂત કેસરી રાણેા હતા. તે જગદ્ગુરુ આ હીરવિજયસૂરિ તથા તેમના શિષ્યાને અહુ માનતા હતા, તેણે સ૦ ૧૬૪૩-૪૪માં ચામું ડેરીથી આચાર્યશ્રીને ચિત્તોડ અને ઉદયપુર પધારવા મેવાતના મસુદુ ગામે નિમંત્રણ પત્ર લખી મેાકલ્યા હતા. તે પત્ર આ પ્રમાણે છે ૧ स्वस्ति श्रीमसुदुं' महाशुभस्थाने सरव औपमालाएक भट्टारक महाराजश्री हीरविजेसूरिजी चरणकमलायणे स्वस्तश्री वजेकटक चांवडेरा (चामुडेरी) डेरा सुथाने महाराजाधिराज श्रीराणा प्रतापसिंघजी ली० पगे लागणो बचसी, अठारा समाचार भला है, आपरा सदा भला छाईजे, आप बड़ा है, જૂનળીય હૈં, સદા રવા રાત્રે, નીચુ સસદ (શ્રેષ્ઠ) રચાવે, માં आपरो पत्र अणादनाम्हें आया नहीं सो करपा कर लगावेगा । श्री बडा हजुररी वगत पदारवो हुवो जीमें अठासुं पाछा पदारता पातसा अकब्रजीने नाबादम्हें ग्रान ( ज्ञानरा ) प्रतिबोद दीदो, जीरो चमत्कार मोटो बताया નૌવહ(ટ્ટુિ)ના છરની (બિડીયા) તથા નામપંવેર (પક્ષી) ને તીસો માદ कराई, जीरो मोटो उपगार कीदो सो श्रीजैनरा धममें आप असाहीज अ ( उ ) दोतकारी अबार कीसे (समय) देखता आप जु, फेर वे न्हीं आवी Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૩૬ જૈન પર પરાના છતિહાસ-ભાગ કો [ पूरब हीदसस्थान अत्रवेद गुजरात सुदा चारु (४) दसा म्हे धरमरो बडो अ ( उ ) दोतकार देखाणो, जठा पछे आपरो पदारणो हुवो न्ही सो कारण कही वेगा पढारसी आगेसु पदाप्रवाना कारणरा दस्तुर माफक आप्रे हे जी माफक तोल मुरजाद सामो आवो सा बतरेगा श्रीबडा हजुररी वषत आप्री मुरजाद सामो आबारी कसर पडी सुणी सो काम कारण लेखे भूल रही वेगा, जीरो अदेसो न्ही जाणेगा, आगेसु श्रीहेमाआचारजीने श्री राज हे मान्या हे, जीरो पटो कर देवाणो जि माफक अरो पगरा भटार - गादी आवेगा तो पटा माफक मान्या जावेगा श्रीहेमाचारजी पेलां श्रीवडगच्छरा भटारीने बडा कारणसुं श्रीराजम्हे मान्या जि माफक आपने आपरा पगरा गादी प्रपाट हवी तपगच्छराने मान्या जावेगारी “सुवाये देसम्हे आप्रे गच्छरो देवरो तथा उपासरो वेगा, जीरो मुरजाद श्रीराजसु वा दुजा गच्छरा भटारष आवेगा सो राषेगा, " श्रीसमरणध्यान देवजात्रा जठे आद करावसी भूलसी नहीं ने वेगा पदारसी, प्रवानगी पंचोली गोरो समत १६३५ रा वर्ष आसोज सु० ५ गुरुवार । (राम्यूताने नैन वीर, ५० ३४१-३४२ ) ( શ્રી તપાગચ્છ શ્રમણવૃક્ષ વશ પૃ॰ ૬૧) शेठ लाभाशाह : જેણે રાણા પ્રતાપસિહુને આફતના સમયે મેટી મદદ કરી હતી. રાણાએ તેને રાજ્યના ઉપકારક માની “ પેાતાની ગાદીના રાણાઓને રાજ્યાભિષેક સમયે તિલક કરવાના હુક ભામાશાહના વશજોને આપ્યા હતા. ” ઉદેપુરની ગાદીએ આવનારા રાણાઓએ આ મર્યાદા અરામર પાલન કરી છે. તે સ માં મરણ પામ્યા. શેઠ ભામાશાહે સ૦ ૧૬૪૩ના મહા સુદ્દિ ૧૩ના રાજ शरिया (धूमेवा)नो शेद्धार उरावी, इंउ उणेश प्रतिष्ठा उरावी. સ૦ ૧૬૪૫(૧૯૫૨) થી સ૦ ૧૬૫૩ના મહા સુઢિ ૧૫ સુધી ભારતમાં જૈનતીર્થોની યાત્રા કરી ૬૯ લાખ રૂપિયા ખચ્યા, સ ૧. મુસુંદુ ગામ મેવાતમાં હતું તેનું સંસ્કૃત નામ માલસમુદ્ર હશે. જૈન સા॰ સં॰ ખંડ ૧ ૦ ૪ પૃ૦ ૧૫૩ Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ], તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ તીર્થ સ્થાનામાં લહાણી કરી. તપાગચ્છની પાષાળના ભટ્ટારક શ્રી વિજયદાનસૂરિના પહેલા પટ્ટધર શ્રી વિજય રાજેદ્રસૂરિને સોનેરી શાહીથી લખાવેલાં આગમસૂત્રેા વહેારાવ્યાં. (પ્રક૦ ૫૭, તપારત્નપટ્ટાવવિલ) (અમારા જૈન તીર્થોના ઇતિહાસ, પૃ૦ ૩૭૭) ૬૦. રાણા અમસિંહ :- મૃત્યુ સ૰૧૭૭૭. તપાગચ્છના વિજયદેવસૂરિ સંઘના (૬૩) ભ૦ શ્રી વિજયરત્નસૂરિના ઉપદેશથી રાણા અમરિસ ંહે સ૦ ૧૭૭૭ ના મહા સુદિ ૬ના રાજ પન્નુસણ માટે અહિંસાના અમરપટો લખાવ્યેા, હિંસાના અત્યાચારે બધ કરાવ્યા. (પ્રક૦ ૫૭ ૫૦ ૫૮) વિજયદેવસૂરિના ભક્ત હતા. ૬૧. રાણા કણસિંહ :- તે ભ॰ ૬૨. રાણો જગતસિંહ : उदयपुर के महाराणा जगतसिंहजीने आचार्य विजयदेवसूरि तथा आ० विजयसिंहस्रि के उपदेशसे प्रतिवर्ष पोष सुदि १० को बरकाणा ( गोडवाड ) तीर्थ पर होनेवाले मेलेमें आगंतुक यात्रियों परसे टेक्ष लेना रोक दिया था, और सदैवके लीए इस आज्ञाको एक शिला पर खोदवा कर मंदिर के दरवाजेके आगे लगवा दिया था, जो कि अभी तक मौजूद है । रागा जगत सिंह के प्रधान झाला कल्याणसिंहके निमंत्रण पर उक्त आचार्यने उदयपुर में चातुर्मास किया । चातुर्मास समाप्त होनेके वक्त एक रात दलबादल महल में विश्राम किया, तब महाराणा जगतसिंहजी नमस्कार करनेको गये और आचार्य उपदेशसे निम्न लिखित चार बातें स्वीकार करी कि(क) उदयपुरके पीछोला सरोवर और उदयसागरमें मछलियों को कोई न पकडे । (ख) राज्याभिषेकवाले दिन जीवहिंसा बन्द | ૩૭ (ग) जन्ममास और भाद्रमासमें जीवहिंसा बन्द | (घ) मचींददुर्ग पर राणा कुम्भा द्वारा बनवाये गये जैन चैत्यालयका पुनरुद्धार । ( —અપેાધ્યાપ્રસાદ ગાયલીય, રાજપૂતાનેકે જૈન વીર્ પૃ૦૩૪૬ ) ( તપગચ્છ શ્રમણવૃક્ષ પૃ॰ ૬૩) Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૩૮ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ૬૩. રાણે રાજસિંહ-શેઠ તેજરાજ – - સંઘવી તેજરાજ વિશા ઓસવાલ સીસેદિયા ગેત્રને સરૂપર્યા વંશને જૈન હતું. તે વંશમાં અનુક્રમે ૧ તેજરાજ, ૨ ગજરાજ, ૩ રાજૂરાજ, ૪ દયાળશાહ અને ૫ શામળદાસ થયા. સં. દયાળશાહને (૧) ઉદાજી, (૨) દુદાજી અને (૩) દેવાજી વગેરે બીજા ત્રણ ભાઈઓ હતા. સં. દયાળશાહ રાણું રાજસિં. હિને દીવાન હતા. દયાલગઢ-કાંકરેલી ગામ અને રાજસાગર તળાવની વચ્ચે એક પહાડી ઉપર સં૦ દયાળશાહે એક કરોડ રૂપિયા ખરચી બાવન દેરીઓ વાળે નવ માળને એક માટે જિનપ્રાસાદ” બંધાવ્યું, તેમાં જિન પ્રતિષ્ઠા કરવાની બાકી હતી, જે દૂરથી એક વિશાળ કિલ્લા જેવો દેખાવ આપતું હતું, બાદશાહ ઔરંગઝેબ (વિ. સં. ૧૭૧૫ થી ૧૭૬૩) ધર્માધતાથી કે “આ રાણે આ કિલ્લાના બળે સ્વતંત્ર થતાં અમારી આજ્ઞામાં રહેશે નહીં” એ ડરથી આ જિનપ્રાસાદને તેડી નાખવા સં. ૧૭૩૦માં કિલ્લા ઉપર ચડી આવ્યું. દિવાન દયાળશાહ રાણા તરફથી બાદશાહ સામે લડ્યો અને તેણે બાદશાહને “જિનાલય તે માત્ર બે માળનું છે, કેવળ શિખર જ ઊંચું છે” વગેરે સમજાવી આ જિનપ્રાસાદની રક્ષા કરી હતી, આમ છતાં રાજસિંહ રાણે તેમાં જિન પ્રતિમાની પ્રતિષ્ઠા કરવાની રજા આપતો નહોતો. એવામાં એક નોંધપાત્ર પ્રસંગ બન્ય. રાજસાગર તળાવની પાળ બંધાતી ન હતી. પાળ તૈયાર થાય, પાણીને ધસારે આવે ને પાળ તૂટી જાય. દીવાન દયાળશાહની પત્ની પાટપદે ધર્માત્મા અને સતી હતી. તેણે રાણાના કહેવાથી એ પળને પાયે નાખે અને જોતજોતામાં પાળ બંધાઈ ગઈ જે ચોમાસાના પાણી વખતે પણ તૂટી નહોતી. રાણાએ તેના બદલામાં દિવાનની પત્ની પાટમેદની વિનતિથી ફરીવાર ચતુર્મુખ જિનપ્રાસાદ તૈયાર કરી, તેમાં પ્રતિમાની પ્રતિષ્ઠા કરવાની રજા આપી. Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપવી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૩૯ દિવાન દયાળશાહે મહારાણા રાજસિંહના રાજ્યમાં વિ. સં. ૧૭૩૨ના વૈશાખ સુદિ ૭ ને ગુરુવારના રોજ વિજયગચ્છના ભ૦ વિનયસાગરસૂરિના હાથે આ જિનપ્રાસાદની તથા ઘણી જિનપ્રતિમાઓની પ્રતિષ્ઠા કરાવી. મૂળનાયકની પ્રતિમાની ગાદી ઉપર ઉપરના આશયને પ્રતિમા લેખ છે." પરિણામે ભવ્ય કારીગરીવાળ ચૌમુખ જિનપ્રાસાદ તૈયાર થયે. અને કિલ્લાની નીચે તળેટીમાં મોટી ધર્મશાળા બની. આ સ્થાન જૈનયાત્રાસ્થળ જેવું ગણાય છે. સૌ જૈન યાત્રિક મેવાડની યાત્રા કરે ત્યારે દયાળશાહના કિલ્લાની પણ યાત્રા કરે છે. (જૈન સત્ય પ્રકાશ, . ૧૦, પૃ. ૩૧૮–૩૧૯) (ઉદેપુરનાં જૈનમંદિર) ૧. વડેદરા પાસેના છાણી ગામના જૈન મંદિરમાં “ભવ આદીશ્વરની મોટી જિનપ્રતિમા” છે, તેની સં. ૧૭૩૨ ના વૈશાખ સુદિ ૭ ને ગુરુવારના રોજ પુષ્ય નક્ષત્રમાં અમૃતસિદ્ધિ યુગમાં રાજસાગરના કાંઠે અંજનશલાકા થઈ હતી. (–શ્રી. જિનવિજયજીને, પ્રાચીન જેનલેખસંગ્રહ, ભાગ ૨, લેખાંક: ૫૪૦). દયાળશાહે આ પ્રતિષ્ઠા કરાવી ત્યારે ત્યાં સાંડેક ગ૭ના ભ૦ દેવસુંદરસૂરિ પણ હાજર હતા. Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સંઘવી તેજરાજની વંશાવળી જ્ઞાતિ–વિશા ઓશવાલ, ગેત્ર-શિરોદિયા, વંશ-સરૂપ, ધર્મ-જૈન ૧. સં. તેજરાજ ( પત્ની નાયકદે) ૨. સં૦ ગજરાજ (પત્ની ગૌરીદે) ૩. સં. રાજાજી. (પત્ની રત્નદેવી) જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩જે ૪. સં. ઉદાજી (૧) (પત્ની માલદે) ૪. સં. દુદાજી (૨) (પત્ની ૧. દાડિમદે ૨. જગરૂપદે) ૪. સં. દેદાજી (૩) ૪. સં. દયાળજી (૪) (પત્નીઃ ૧. સૂર્યદે (પત્ની ૧. સિહરદે ૨. પાટમદે) ૨. કરમાદે { પ્રકરણુ Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૫. સુરતાનજી (પત્ની સુણારમદે સં. ૧૭૩૨) પ. સાંવલદાસ (પત્ની મૃગાદે) પ. સુંદરદાસ ૫. સં. સિંહજી ૫. સં. બાપૂજી (પત્ની (પત્ની ૧. સાહિબદે (પત્ની ૧. પાટમદે ૧. સૌભાગ્યદે ૨. સુહાગદે) ૨. બહુરંગદે ૨. અમૃતદે | સં. ૧૭૩૨) સં. ૧૭૩૨) સાહિબદેને પુત્ર ૬ ઋષભદાસ સં. ૧૭૩૨ ચુમાલીસમું ] પરવી હીરલા આ (છાણી ગામના જિનાલયમાં વિરાજમાન ભ૦ આદીશ્વરની મોટી જિનપ્રતિમાના પ્રતિમાલેખના આધારે.) . જગચંદ્રસૂરિ Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ર જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩જે નગરસ્થાપના : આહડનગર – ઉદયપુરથી લગભગ એક માઈલ દૂર અને ઉદયપુર સ્ટેશન જતાં વચ્ચે આહુડ નામે શહેર આવેલું છે. જે ઇતિહાસ પ્રસિદ્ધ મેવાડનું જુનું પાટનગર છે, અહીં રાણા અલ્લટરાજે સાંડે રકચ્છના આ યશાભદ્રસૂરિના હાથે ભ॰ પાર્શ્વનાથનું જિનાલય બનાવી તેની પ્રતિષ્ઠા કરાવી હતી. [ પ્રકરણ અહીં ચાર –૪ જિનાલયેા વિદ્યમાન છે. અહિનાં બાવન જિના લય મિા આપ મેળે ખતાવી આપે છે કે-તે મંદિરે ઘણાં પ્રાચીન છે. મહારાણા ઉદ્દયસિહજીએ વિ॰ સ૦ ૧૬૨૫ લગભગમાં ઉદયપુર વસાવી, ત્યાં પેાતાની રાજધાની સ્થાપન કરી હતી. તે પછી આહુડ શહેરની જાહેાજલાલી એસરી હાય લાગે છે. ,, (શાસન દીપક પૂ॰ મુનિ મહારાજ શ્રી વિદ્યાવિજયજી મનેા લેખ “ઉદયપુરનાં જૈનમદિરા. જૈન સત્યપ્રકાશ પુ॰ ૧ અંક ૧૦ પૃ॰ ૩૧૮-૩૧૯) આહડના શેઠ હેમચંદે રાણા જૈસિંહના મહામાત્ય જગત્ સિંહના સમયે સમસ્ત જૈનસિદ્ધાન્ત લખાવ્યાં હતાં. આમાંનાં ઘણાં આગમા અત્યારે ખંભાતના શાન્તિનાથ જૈન ગ્રંથભંડારમાં વિદ્યમાન છે. (પ્રક૦ ૪૪ પૃ૦ ૩૧ ) વિજાપુર – વિજયચંă પરમારના નામ ઉપર સ૦ ૧૨૫૬માં વિજાપુર વસ્યું હતું. આ ગામ નાણાબેડા પાસે છે. : (જૂએ પ્ર૦ ૪૫, ચંદ્રસિંહવંશ) ગુજરાતના વીજાપુરના પરિચય (જાએ પ્રક૦ ૪૫) રાણા ભીમસિંહ - * મેવાડના રાણા ભીમસિંહૈ પં॰ દીપવિજયને કવિનું બિરુદ આપ્યું હતું. (પ્રક૦ ૫૮ વિજયાનંદસૂરિ પરપરા) દિલ્હીના બાદશાહો સૂચનાઃ – દિલ્હીની ગાદીએ થયેલા ઘણા આદશાહે જૈનાચાર્યાંના ત્યાગ અને તપથી પ્રભાવિત હતા, તેથી અમે જરૂરી નોંધ સાથે તેની અહીં ।'કી તાલિકા આપીએ છીએ, Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ॰ જગદ્રસૂરિ ** ભારત સ્વત ંત્ર થયા છે. પણ દેશનેતાઓમાં અંગ્રેજી સંસ્કૃતિની અસર છે. આથી અ ંગ્રેજી ભાષા અને ઇસ્વીસનની મમતા ઘટી નથી.” વિદ્યાથી એના પાડચ-ઇતિહાસમાં ઇસ્વીસનના પાઠ શિખવાડાય છે” આવા ભારતીઓની સગવડતા માટે અમે અહીં બાદશાહેાની નામાવલીમાં ઇસ્વીસન મતાન્યેા છે. ઇસ્વીસનમાં ૫૬ કે ૫૭ ઉમેરવાથી વિક્રમ સવત્ આવે છે. જૈનપ્રબધકારોએ ગુજરાતના બાદશાહે માટે વિશેષ ઘટનાઓમાં “વિક્રમ સંવત્” બતાવ્યા છે. મહમ્મદ કાસીમ ઃ- તેણે સં॰ ૭૧૧માં સિંધ ઉપર સવારી કરી હતી. ૧. મહમદ ગિઝની :- (ઇ॰ સ૦ ૧૦૦૧ થી ૧૦૩૦) ૧૦૨૪ તેણે હિંદુસ્તાન ઉપર ૧૧ સવારી કરી હતી. તેણે સ૦ ૧૦૭૧માં ભિન્નમાલ અને સાચાર ભાંગ્યાં. છેલ્લી સવારીમાં ઇ. સ. (વિ॰ સ૦ ૧૦૮૦)માં “ સામનાથનું મહિઁર તથા ત્યાંનું શિવલિંગ ’ તાડયાં. તે “ મધુપ્રમેહની વ્યાધિ ”થી ૬૩ વર્ષની ઉંમરે તા॰ ૩૦-૪-૧૦૩૦માં મરણ પામ્યા. * ૨. મસાઉદ :- (J॰ સ૦ ૧૦૩૦ થી ૧૦૪૦) ડૉ કનિંગહામ લખે છે કે, શ્રાવસ્તીમાં મહારાજા મયૂરવજન જૈન રાજવંશ હતા. તેના વશમાં પાંચમા મહારાજા સુહિલધ્વજ થયા. તે ઇ. સ. ૧૦૦૦ (વિ ં સં ૧૦૫૭ થી ૧૦૮૭)માં વિદ્યમાન હતા, તે મહુમ્મદ ગઝનીના સમકાલીન હતા. તેણે મહુમ્મુદ ગઝનીના સિપાહસાલાર, સૈયદસાલાર અસાઉદગાજીને અગણિત સેના સાથે ટીલી નદીના કાંઠે હરાવ્યા. (આર્કિયોલેાજિકલ સર્વે ઓફ ઈંડિયા, વા૦ ૧૧મું તથા ઇતિ॰ પ્રક૦ ૩૪, પૃ૦ ૫૯૯) ૪૩ ૩. મોદુદ :- (ઇ॰ સ૦ ૧૦૪૧ થી ૧૦૪૯) ૪. સુલતાન બહેરામ :-- ( ઈ સ૦ ૧૧૪૯ થી ૧૧૫૨ ) ૫. શાહબુદ્દીન ઘોરી- ( ઈ॰ સ૦ ૧૧૫૭ થી ૧૨૭૬ ) તેણે ભારત ઉપર ત્રણ વાર સવારી કરી હતી. વિ॰ સ૦ Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ४४ જૈન પર પરાના તિહાસ ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ ૧૨૩૪ (હી૰ સં૦ ૫૭૪, સને ૧૧૭૮)માં શાહબુદ્દીન મહમ્મદ ઘારીએ ગિઝનીથી મુલતાનના રસ્તે થઈ સીધા ગૂજરાત ઉપર હલ્લો કર્યાં હતા. આબૂની ખીણમાં કાયદ્રા પાસે ગિઝનીની સેના અને ગૂજરાતની સેના સામ સામે થયાં. મહામાત્ય વસ્તુપાલની બુદ્ધિ, ધારાવ દેવ, પરમાર રાજા કેલ્હેણુદેવ વગેરેની બહાદુરીથી અને કુદરતની અનુકૂળતાથી ઘારી હારીને ચાલ્યેા ગયા. ( પ્રક૦ ૩૫ પૃ૦ ૧૩૭) 66 માનવતા ઃ- આ વખતે ઘારીની માનવતાને સુંદર પરિચય મળે છે. વિ. સં. ૧૨૩૪ લગભગમાં ગીઝનીમાં એક ધનાઢચ વેપારી રહેતા હતા. એની પાસે એટલી બધી મિલ્કત હતી કે યુદ્ધનું બધું જ નુકસાન તેની એકલાની પાસેથી વસૂલ થઈ શકે. આથી શાહબુદ્દીનના કેટલાએક દરબારીઓએ બાદશાહને કહ્યું કે, “ આ વેપારીને લૂટી લે, જેથી યુદ્ધનું બધું નુકસાન ભરપાઈ થઈ શકે.” પરંતુ શાહબુદ્દીને એમ કરવાની ના પાડી અને જવાબ આપ્યા કે, “ જો હું પરદેશી વેપારીઓને આ રીતે લૂટી લઉં તે, મારા રાજ્યમાં વેપાર કરવાને કાણ આવશે? આ ઉત્તર સાંભળી દરબારીએ મૌન બની ગયા. tr ,, ( -જામે ઉલહિકાયત; ભેા॰ જે॰ સાંડેસરાનું વસ્તુપાલનું વિદ્યામ`ડળ અને બીજા લેખા ’ પૃ ૧૧૦, ૧૧૧) તે પછી દિલ્હીના છઠ્ઠા બાદશાહ કુતબુદ્દીન ઐબક સ૦ ૧૨૫૪ ( હી. સં૰ ૫૯૩, સને ૧૧૯૭)માં ગૂજરાત ઉપર ચડી આવ્યેા. તેણે આમૂના ઘાટમાં પરમાર ધારાવ દેવ તથા ગૂજરાતની સેનાને જીતી લીધી. તે પાટણ આન્યા. અને ત્યાં તેણે પેાતાની સત્તા જમાવી. આ યુદ્ધમાં સેનાપતિ જીવન માર્યા ગયા હતા. પણ કુતબુદ્દીન ઐબક શાહબુદ્દીન ગિઝનીના હુકમથી પાછા દિલ્હી ચાલ્યા ગયા. ( -તજઉલમ સીર, તમકાત ઈ નાસીરી, પૃ॰ પર૦પર૧, ઇતિ પ્રક૦ ૩૫, પૃ ૧૪૦) ધારીએ સ’૦ ૧૨૪૬ ( સને ૧૧૯૩)માં પૃથ્વીરાજ ચૌહાણને મારી દિલ્હી અને ચિત્તોડ જીતી લીધાં. તે અખકને દિલ્હીમાં રાખી ગિઝની પાછે ચાલ્યા ગયા. (પ્રક॰ ૩૫, પૃ૦ ૧૭૩) Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ માલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૪૫ ૬. કુતબુદીન ઐબક - (ઈ. સ. ૧૨૦૬ થી ૧૨૧૦) તેણે સને ૧૨૧૪માં કનેજ અને કાશી જીતીને લૂંટ્યાં. ત્યાંનાં હિંદુ મંદિરને તોડ્યાં, પ્રતિમાઓ ખંડિત કરી. ભારતને આ “પહેલે મુસલમાન સુલતાન” હતો. આ જ સમયે અત્યાર ખિલજીએ સને ૧૨૦૨માં લખનૌમાં સ્વતંત્ર ગાદી સ્થાપના કરી. - કુતબુદ્દીન ઐબક ગુલામવંશના હતું. તે સને ૧૨૫૪ માં ચંદ્રાવતી નગરીને ભાંગી, પાલનપુર તેડીને ગુજરાત પાટણ આવ્યું. પણ ગિઝનીથી ઘેરીને દિલહી પાછા જવાને હુકમ આવતાં કુતબુદ્દીન ઐબક પાટણ છોડી પાછો દિલ્હી ચાલ્યો ગયે. ૭. શમસુદ્દીન અલતમશઃ - (ઈ. સ. ૧૨૧૦ થી ૧૨૩૫) - તે ભણેલે, રૂપાળે અને પરાકેમી હતા. બા. અબકને જમાઈ હતા. અને બદાઉન પ્રાંતને સૂ હતું. તેણે સને ૧૨૨૬માં માંડવગઢ, વાલિયર અને ઉજજૈન જીતી લીધાં. ત્યાંના હિંદુ મંદિરને નાશ કર્યો. તેણે સને ૧૨૨૯માં દિલ્હીમાં પિતાની ગાદી સ્થાપના કરી. તે બગદાદના ખલિફા પાસેથી વકીલ મારફત બાદશાહી પિશાક મેળવી ભારતને સ્વતંત્ર સુલતાન બન્ય. મોગલોએ આ સુલતાનના સમયે ભારતમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. આ અલ્તમશને પ્રેમકળા નામે બેગમ હતી, તે તેને ઘણી વહાલી હતી. આ બેગમ નાગોરના પૂનડ શ્રેષ્ઠીને ધર્મબંધુ” માનતી હતી. આ પૂનડ ધનાઢય જેન હતા. તે જેમાં સંઘપતિ તરીકે પણ ખ્યાતિ પામ્યું હતું. તે સં. ૧૨૭૩ થી ૧૨૮૬માં બાદશાહના ફરમાનથી છરી પાળતે યાત્રા સંઘ લઈને શંત્રુજયતીર્થમાં ગયા હતું. આ સમયે ગૂજરાતના રાજાઓને દિલ્હીને બાદશાહ તેમના પ્રદેશ ઉપર ચડી આવશે “ એવો ભય હતો.” દિલહી–પાટણ મૈત્રી – મહામાત્ય વસ્તુપાલે એને ઉપાય વિચારી રાખ્યો. તે બાદશાહની માતા સાથે દિલ્હી ગયે અને બાદશાહ સાથે મિત્રી કરી, તેની પાસેથી એવું અભય વચન લઈ આવ્યું કે, “હવે અમે ગૂજરાત Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૪૬ જૈન પરંપરાના ઇતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ ઉપર ચડાઈ કરીશું નહીં.” એટલે મહામાત્યે આ પ્રકારે દિલ્હીનું અભય વચન મેળવી ગૂજરાતને ભયરહિત બનાવ્યું આદશાહ સને ૧૨૩૫-૩૬ માં મચ્છુ પામ્યા. તેની બીજી બેગમ રુનુદ્દીન નાલાયક હતી, તેથી દરખારીએએ તેની માનીતી રૂપાળી દીકરી શાહજાદી રજિયાને ગાદી આપી. રજિયા બેગમ વ્યવહારકુશળ હતી. તે પુરુષના વેશમાં રહેતી હતી. ૮. સુલતાના જિયાનુદ્દીન- (ઈ॰ સ૦ ૧૨૩૬ થી ૧૨૩૯) તે બાદશાહુ અલ્તમશની પુત્રી હતી. બહાદુર ાવાથી દરબારીએએ તેને ગાદીએ બેસાડી હતી. તે પ્રથમ હમસીના પ્રેમમાં પડી અને પછી સરદાર આલ્તુનિયાને પરણી એડી. તુર્કોને “ સ્ત્રી રાજ્ય કરે ’ તે પસંદ નહોતું. તેથી તુર્કોએ જિયા બેગમ તથા સરદાર અલ્લુ નિયાને મારી નાખ્યાં. ૯. મેઈઝુદ્દીન બહેરામ :- (ઈ સ૦ ૧૨૩૯ થી ૧૨૪૧ ) તે રજિયા બેગમના ભાઈ હતા. તેણે માગલાને લાહેારથી ભગાડયા હતા. આભૂશ્રીમાલીના વંશજ (૪) સરણપાલ તેનેા મંત્રી હતા. (પ્રક૦ ૪૫ ) ૧૦. અલ્લાઉદ્દીન મસાદઃ- (ઈ સ૦ ૧૨૪૨ થી ૧૨૪૬) તે વિષયી હતા તેથી કાકા નાસીરૂદ્દીને તેને ગાદીભ્રષ્ટ કર્યાં. ૧૧. નાસીરૂદ્દીન મહમ્મદઃ- (ઈ સ૦ ૧૨૪૬ થી ૧૨૬૬) તે શમશુદ્દીન અલ્તમશના પુત્ર હતા. તે સાદે અને જાતમહેનતુ હતા. એકપત્નીવ્રતવાળા હતા. ૧૨. ગયાસુદ્દીન બલ્બ ઃ- ( ઈસ૦ ૧૨૬૬ થી ૧૨૮૩) તે ડાહ્યો અને ન્યાયી હતા. તેણે રાજ્યભરમાં દારૂ પીવાના નિષેધ કર્યો હતે. ૧૩. કૈકુબાદ- (ઈસ૦ ૧૨૮૩ થી ૧૨૮૮) ૧૪. જલાલુદ્દીન ખિલજીઃ- (ઈ સ૦ ૧૨૮૯ થી ૧૨૯૫ ) તે સાત્ત્વિક વૃત્તિને દયાળુ, માયાળુ, સમજી, ધીર, ચતુર અને પરાક્રમી હતા. “તેણે મેાગલાને કન્યા આપી,” પેાતાના ધર્મ તરફ Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ખેંચીને મુસલમાનધમ બનાવ્યા. તે વિદ્વાને, કવિઓ અને ગયાને પ્રેમી હતે. ૧૫. અલ્લાઉદ્દીન ખિલજી – (ઈ. સ. ૧૨૯૮ થી ૧૩૧૨–૨૧) - તે વિલાસી, ક્રોધી, નિર્દય, નિષ્ફર, જુલમી, દઢ નિશ્ચયી અને પરાક્રમી હતા. તે દુષ્ટ અમલદારને દંડ દેતે. તેણે એક જ દિવસમાં ત્રીસ-ચાલીશ હજાર નવા મુસલમાન બનેલા મેગલેને કાપી નાખ્યા,” આથી તે ખૂની કહેવાય છે. તેણે પઢિની રાણીને મેળવવા માટે ચિત્તોડ પર હલ્લે કરી સને ૧૩૦૪માં રાણું ભીમસિંહને માર્યો. અલ્લાઉદ્દીન ખિલજીએ ગના ચમત્કારોથી ખુશ થઈ રૂણાગામમાં સિંહડરાણુ મારફત વડગચછના આ૦ વસેનસૂરિ (સં. ૧૩૫૪)ને હાર તથા ઘણું ફરમાને મેકલી આપ્યાં. (પ્રકટ ૪૧ પૃ. ૫૯૨) આભૂ સોનગરા શ્રીમાલીને વંશજ નેણે તેને માટે પ્રધાન હતે. અલાવાદીને તેના પૌત્ર પદમને માંડવગઢને અને મલેકકાકુરને માળવાને સુ નમે. (પ્રક. ૪૫.) તેણે સને ૧૨૯૭ (સં. ૧૩૫૪)માં ભાઈ અલફખાન અને વજીર નુસરતખાનને મેકલીને ગૂજરાત જીતી લીધું. રાણી કમલાને પિતાની બીબી બનાવી. તેણે પાટણ, ખંભાત, સોમનાથ તેડ્યાં અને ફૂડ્યાં.” રણથંભેર, દેવગઢ, કર્ણાટક જીતી લીધાં. તેને ગુજરાતથી આવેલ મલેક ખુશરૂ કાફર ઉપર બહુ વિશ્વાસ હતો, તેથી તે તેના હાથે સને ૧૩૧૬માં વિષપ્રયોગથી માર્યો ગયે. ૧૬. મુબારક ખિલજીઃ- (ઈ. સ. ૧૩૧૬ થી ૧૩૨૦) તે વ્યસની હતે. દેવલદેવીને પરણ્યા હતા અને કસબણોને ભડ બની ભટકતે હતો. તેણે ગૂજરાતને પરિયાય ઢેડ, મુસલમાન બન્યું હતું અને જેણે મલેક ખુશરૂ નામ ધારણ કર્યું હતું તેને પિતાને વઝીર બનાવ્યું હતું. એ વઝીરે ગુજરાતને બધી રીતે સુખી બનાવ્યું હતું. ૧૭. નાસિરૂદીન - (ઈ. સ. ૧૩૨૦ થી ૧૩૨૧) મલેક ખુશરૂ પિતાનું નાસિરૂદીન નામ રાખી બાદશાહ બને. Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૪ જૈન પર પરાને તિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ તેણે ખિલજી વંશના મૂળમાંથી નાશ કર્યાં અને તે સૂબેદાર ગ્યાસુદ્દીનના હાથે માર્યા ગયા. ૧૮. ૨૦. ૧૯. ગ્યાસુદ્દીન તુઘલખ :- (ઇ॰ સ૦ ૧૩૨૧ થી ૧૩૨૬) તે પજાબના સૂબેદાર હતા. તેનું નામ ગાજબેગ હતું. તે ખુશરૂને મારીને બાદશાહ બન્યા. તેણે રાજવ્યવસ્થા કરી કિલ્લા સુધાર્યું. મહમ્મદ તુઘલખ :- (ઇ॰ સ૦ ૧૩૨૬ થી ૧૩૫૧) તેનું મૂળ નામ ઉલુઘબેગ હતું. તે કવિ, લેખક, વક્તા, ગણિત પ્રેમી, ન્યાયશાસ્ત્રના અભ્યાસી અને ધનિષ્ઠ હતા. શરાબ પીતે નહેાતા. અપરાધી પ્રત્યે ક્રૂર હતા. તે મનમેાજી અને ઉતાવળિયા હતેા. તેણે સાનાના બદલે તાંબાનું નાણું ચલાવ્યું. પરિણામે તીજોરીનું તળિયું દેખાયું. તેણે દેવગઢને “ “ પાટનગર બનાવવા મહેનત કરી તેથી ઢિલ્હી ઊજડ થયું. નિકા દેવગઢ જતાં ખુવાર થયા. આવા નિર્ણયથી ઘણું નુકસાન થયું. આ કારણે લેખકે તેને ગાંડા સુલતાન કહે છે. સને ૧૩૪૦માં દિલ્હી નગર ૧૦ માઈલ લાંબુ હતું. ', ' > તેણે પેાતાના રાજ્યમાં શિકારની મનાઈ કરી હતી. તે પેાતાના મુસ્લિમ ધર્મીમાં દૃઢ અને સ્થિર હતા. વિદ્વાને અને કવિને સન્માન આપતા. તે ર૭ વર્ષીનુ રાજ્ય ભોગવી ઠઠ્ઠામાં મરણ પામ્યા. આ સમયે આ જિનપ્રભસૂરિ (સ૦ ૧૩૪૧ થી થયા હતા. બાદશાહ તેમને! ભક્ત બન્યા હતા. તેમના ઉપદેશથી બાદશાહે જ્યાં ત્યાં ગેાઠવાયેલી જિનપ્રતિમાએ તેમને પાછી આપી હતી. બાદશાહે કલ્યાણી નગરના ભ॰ મહાવીરની પ્રતિમાની પૂજા માટે એ ગામ આપ્યાં હતાં. (-જૂએ, પ્રક૦ ૪૦, પૃ૦ ૪૬૪ થી ૪૬૮) બાદશાહ મહમુદે વડગચ્છના મેટા કવિ આ૦ ગુણભદ્રસૂરિના એક શ્લેાકથી ખુશ થઈ તેમના ચરણમાં ૧૦૦૦ સોનામહેારની થેલી ધરી દીધી હતી. આચાય શ્રીએ તે ધન લીધું નહીં પણ ઉપદેશ આપી વિશેષ ધર્મપ્રેમી બનાવ્યા. ( પ્રક૦ ૪૧, પૃ૦ ૫૭૭) ખાદશાહ આ મદનસૂરિ અને આ॰ મહેન્દ્રસૂરિ ( સં૦ ૧૪૩૫)ને Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ ગરચંદ્રસૂરિ ૪૯ પણ બહુ માનતે હતિ. (પ્રક. ૪૧ પૃ૦ ૫૮૨) ૨૧. ફિરોજશાહ તઘલખ :-(ઈસ૧૩પ૨ થી ૧૩૮૮) તે મહમ્મદને પિતરાઈ ભાઈ હતા, ફિરોજશાહે સને ૧૩૫૧માં બનારસની ઉત્તરે ગોમતી નદીના કાંઠે રાઠનગઢ નામે ગામ વસાવ્યું, જેનું બીજું નામ જોનપુર છે. (પ્રક. ૪૪ મેગલ વંશ ૬+૮) તેણે વઝીર મકબુલની પ્રેરણાથી જનહિતનાં ઘણાં કાર્યો કર્યા. તે ભદ્દી રાજપૂત કન્યાને પુત્ર હતું. વિદ્વાન, પ્રજાપ્રેમી, દયાળુ અને સ્વાશ્રયી હતા. તે દાગીના પણ પહેરતો નહીં. તે ચુસ્ત મુસલમાન હતા છતાં કોઈ હિંદુ પ્રત્યે તેણે જુલમ ગુજાર્યો નથી. આમ છતાં તે બ્રાહ્મણે પ્રત્યે બહુ કડક રીતે વર્તતે હતે. તેણે એક “આખ્યાનકાર બ્રાહ્મણને તેના ગ્રંથ સાથે લાકડાની ચિતા ઉપર બેસાડી બાળી નાખે હતે.” તે ૯૦ વર્ષની ઉંમરે સને ૧૩૮૮માં મરણ પામે. તે ભરૂચના મેટા તિષી આ૦ મદનસૂરિને બહુ માનતો હ, ફિરોજશાહના રાજતિષી મંડલની વિનતિથી આ, મહેદ્રસૂરિએ સં. ૧૪૩પમાં “યંત્રરાજ” બનાવ્યું. (પ્રક. ૪૧ પૃ. ૫૮૨) બાદશાહે શેઠ મહણસિંહને ત્યાં રહેલા મલધારગચ્છના આ૦ રાજશેખર (સં. ૧૪૦૫)ને ખૂબ સત્કાર કર્યો હતે. (પ્રકટ ૩૮ પૃ. ૩૩૭) બાદશાહ ફિરોજશાહ વડગચ્છના આ ગુણભદ્રના પટ્ટઘર આઠ મુનિભદ્ર (સં. ૧૪૧૦)ને બહુ માનતો હતો. બાદશાહ ફિરોજશાહે સં૦ ૧૪૦૭માં વડગચ્છના આ૦ રત્નશેખરને ઉપદેશ સાંભળી તેમને મોટો સત્કાર કર્યો. (પ્રક. ૪૧, પૃ. ૫૩) માનવતા - આ૦ સે તિલકસૂરિ (સ્વ. સં. ૧૪૨૪)ને ભક્ત દુઃસાધ્યવંશને જગતસિંહ ઓશવાલ કરેડપતિ હતો. તે દેવગિરિ (દેલતાબાદ)માં રહેતું હતું. તેને મહસિંહ નામે પુત્ર હતું, જે છ દર્શનને જ્ઞાતા અને મેટે સત્યવાદી હતો. તે દિલ્હીમાં જઈને વસ્યા. એ સમયે કઈ ચાડિયાએ દિલ્હીના બાદ શાહ ફિરોજશાહના કાન ભંભેર્યા કે, “શેઠ મહણસિંહ પચાસ લાખને આસામી છે, તેને શિક્ષા કરી તિજોરી તર કરે.” Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૫૦ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ બાદશાહે મહણસિંહને રાજસભામાં બોલાવી, તેના ધનને આંકડે મા. મહણસિંહે બીજે દિવસે આવીને રાજસભામાં જણાવ્યું કે, “જહાંપનાહ! મારી પાસે ૮૪ લાખનું જૂનું નાણું છે.” સૌ કોઈને એમ લાગ્યું કે આ શેઠ આટલે મટે ધનવાન છે તે જરૂર દંડાશે. બાદશાહે જોયું કે, શેઠ સાચા બોલે છે, તેણે ધન ચાલ્યું જશે એ ડર રાખ્યા વિના જ પિતાની મૂડી જાહેર કરી છે. તેથી તે ખરેખર ધન્યવાદને પાત્ર છે. મારા રાજ્યમાં આવા સાચાબેલા શેઠ રહે છે એ મારે માટે ગૌરવની વાત છે. બાદશાહ એટલે બ ખુશ થયે કે, તેણે રાજ્યભંડારમાંથી ૧૬ લાખનું નાણું મંગાવી મહણસિંહને આપ્યું. બાદશાહે જણાવ્યું કે, આ તારી સચ્ચાઈનું ઈનામ છે. હું મારા રાજ્યના સત્યવાદી પુરુષને ક્રેડપતિ તરીકે જોવા ઈચ્છું છું. કે મારા રાજ્યમાં આવા સત્યવાદીઓ ક્રોડપતિઓ પણ છે. બાદશાહે તેને પિતાની હવેલી ઉપર કેટિગ્વજ ફરકાવવા હુકમ કર્યો. એટલું જ નહીં પણ બાદશાહે પતે તેના ઘરે જઈ પોતાના હાથે તેની હવેલી ઉપર કેટિધ્વજ ફરકાવ્ય, એ સમયે મહણસિંહના ધર્મગુરુ તથા પરિવારના માણસો ત્યાં આવ્યા હતા. બાદશાહે એ ધર્મગુરુઓનું બહુમાન કર્યું, પરિવારને સત્કાર કર્યો અને શેઠ મહણસિંહને કોટિધ્વજની પદવી આપી. (પ્રક. ૪૫, દુઃસાધ્ય વંશ બીજે) ૨૨. ગ્યાસુદ્દીન તુઘલખ – ( તે ફિરોજશાહને પૌત્ર હતે. ૨૩. અબૂલકર – ( તે ફિરોજશાહને બીજો પુત્ર હતો. ર૪. મહમ્મદ તુઘલખ :- ( ઈસ૧૩૮૦ થી ૧૩૪) તે ફિરોજશાહ તુઘલખને ત્રીજો પુત્ર હતો. ૨૫. હુમાયુન સિકંદર – (ઈ. સ. ૧૩૯૪ થી ૧૩૯૪) તે મહમ્મદ તુઘલખને પુત્ર હતા, તેનું એકાએક મરણ થયું. ર૬. મહમ્મદ તુઘલખ – (ઈ. સ. ૧૩૯૪ થી ૧૩૯૮) Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું પ૧ તેનું મૂળ નામ જેના હતું. તેણે સને ૧૩૯૪ માં રાઠનગઢને જેનપુર નામ આપ્યું અને ત્યાં ખાજા જહાનને મેકલ્ય. ખાજાજહાને ત્યાં જેનપુરનું સ્વતંત્ર “શિક રાજ્ય” સ્થાપન કર્યું આ સમયે ઘણું દેશે સ્વતંત્ર થયા. તે ગૂજરાતથી પાછા આવ્યા અને સને ૧૪૧૧માં મરણ પામે. ૨૭. તૈમૂરલંગ (સિયદ વંશ) – (ઈ. સ. ૧૩૯૮ થી ૧૪૦૫) તે ૩૫ જેટલાં યુદ્ધમાં લડ્યો. પગે લંગડે હતે. સને ૧૩૯૮ના માર્ચ મહિનામાં સમરકંદથી ભારત ઉપર ચડી આવ્યું. તે તા. ૧૭–૧૨–૧૩૯૮ના દિવસે મહમ્મદ તુઘલખને જીતી લઈ દિલ્હીને બાદશાહ બન્યા અને તા. ૧–૧–૧૩૯ના દિવસે પાછા ચાલ્યા ગયે. સને ૧૪૦૫માં તેને તાવ આવવાથી તે મરણ પામ્યું. તે પછી બે મહિના સુધી દિલ્હીને અકસ્માત વિવિધ રીતે વિનાશ થતો રહ્યો. ૨૮. દોલતખાન – (ઈ. સ. ૧૪૦૫ થી ૧૪૧૬) ૨૯. ખીજરખાન – (ઈસ. ૧૪૧૬ થી ૧૪ર૭) ૩૦. મુબારક :- (ઈ. સ. ૧૪૨૭ થી ૧૪૩૫) તે તેના પ્રધાનના હાથે માર્યો ગયે. ૩૧. મહમદ :- (ઈ. સ. ૧૪૩૫ થી ૧૪૪૫) તે વિષયી હતું આથી બહલેલ લોદી દિલ્હી દબાવી બેઠે. ૩૨. બહલોલ લોદી - (ઈ. સ. ૧૪૫૦ થી ૧૪૮૮) તેણે સનીની રૂપાલી કન્યાને બેગમ બનાવી. ૩૩. સિકંદરલેરી:- (ઈસ. ૧૪૮૮ થી ૧પ૦૭) તેણે ૩ વર્ષ સુધી ખરતરગચ્છના (૫૪) આ જિનહંસ રિ (૧૫૫૬ થી ૧૫૮૨) વગેરેને ઘેલપુરની કેદમાં પૂર્યા હતા. (પ્રક૪૦ પૃ૦ ૪૭૯) ૩૪. ઈબ્રાહીમ લોદી - (ઈસ. ૧૫૦૭ થી તા. ૨૧-૪-૧૫ર૬) તે તા. ૨૧-૪-૧૫૨૬ના દિવસે પાણીપતના મેદાનમાં યુદ્ધ કરતાં બાબરના હાથે માર્યો ગયે. Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ५२ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ મેગલ વંશ-રાજ્યકાળ ૧. અમીર તૈમૂર કેરાન. ૨. મીરણ શાહ. ૩. સુલતાન મહમ્મદ ૪. સુલતાન અબુયદ:- આ૦ હેમવિમલસૂરિ (સં. ૧૫૪૮ થી ૧૫૮૩)એ તેમને ઉપદેશ આપ્યું હતું. (પ્રક. ૫૫ ) પ. ઉમરશેખ. ૬. બાદશાહ બાબર: તે તૈમૂર લંગને પાંચમી પેઢીએ વંશજ હતું. તેને સને ૧૪૮૨માં જન્મ થયો. તેણે સને ૧૫૨૬માં મેગલ-રાજ્યની સ્થાપના કરી અને દુનિયામાં અપયશ મેળવી ૪૮ વર્ષની ઉંમરે સને ૧૫૩૦માં મરણ પામ્યા. તપાગચ્છના (૫૫) આ૦ હેમવિમલસૂરિની શિષ્ય પરંપરાના મહે૦ સહજકુશલગણિના ઉપદેશથી બાદશાહ બાબરે જજિયાવેરે માફ કર્યો હતો. જેમકે– જાકે મહિમા જગતમેં, કે કરી સકે સરાહિ; તજિ જેજિયા તા વચન, સાહિ બમ્બર સાહિ–૨૯.” (–ભવ કુંઅરકુશળકૃત લખપતમંજરી, પ્રશસ્તિ) (પ્રક. ૫૫ મહ૦ હાર્ષિગણિને વાચકવંશ) ૭. બાદશાહ હુમાયુ - તે બાદશાહ બાબરને પુત્ર હતે. દિલ્હીની ગાદીએ બેઠા પછી તેના રાજકાળમાં ભારતમાં જુદાં જુદાં સ્થળોએ બળવા જાગ્યા. પરિણામે તે દિલ્હીની ગાદીએ શાંતિથી બેસી શક્યો નહીં. તે ભારતના બાદશાહમાં એક કમનસીબ બાદશાહ મનાય છે. તૈમૂરલંગની છઠ્ઠી પેઢીને વંશજ હતો. શેરશાહે સને ૧પ૩૯માં કનેજની લડાઈમાં બાદશાહ હુમાયુને હરાવ્ય, ભગાડવો અને શેરશાહ દિલ્હીની ગાદીને માલિક બની બેઠે. S Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ યુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગરચંદ્રસૂરિ બાદશાહ હુમાયુ સને ૧૫૫૫માં ફરી ચડી આવ્યો અને તે દિલ્હી તેમજ આગરાને કબજે લઈ બાદશાહ બને. બાદશાહ હુમાયુ તા. ૨૪-૧-૧૫૫૬માં મરણ પામ્યા. ત્યારે તેને શાહજાદો નામે અકબર પંજાબ તરફ હતું. તે હુમાયુની પછી દિલ્હીને બાદશાહ મનાયે અને તરાદી બેગખાન દિલ્હીને હાકેમ બની બાદશાહ અકબર વતી દિલ્હીનું રાજ્ય ચલાવવા લાગ્યા. બા. હુમાયુ - તે વિ. સં. ૧૫૯૨માં ગુજરાતમાં આવ્યું. હતે. દીવના ફીરંગીઓએ ગુજરાતના બાર બહાદૂરને સં૦ ૧૫૩માં દરિયામાં દગાથી માર્યો. કવિ રાષભદાસે “ભરત બાહુબલિરાસ”માં ખંભાતનાં ઘણાં નામે બતાવ્યાં છે. અને ખંભાતની પ્રખ્યાત વસ્તુઓની પ્રશંસા કરી છે. તથા બાહુબલીરાસમાં “બા. હુમાયુના ગુજરાત ઉપરના હુમલાની ઘટના” વર્ણવી છે. તેના આધારે ગુજરાતના વિખ્યાત સાક્ષર રત્ન બલવંતરાય કલ્યાણરાય ઠાકર “હુમાયુની ગુજરાત પરની ચઢાઈને નવો ઈતિહાસ” આ પ્રમાણે આપે છે. કવિ ઋષભદાસના “હીરવિજયસૂરિરાસ”માંથી મળતી એક બીજી “ઐતિહાસીક વિગત” અહીં જ આપું છું. સાહસી ભરવ દાનજી – હુમાયુ પાતશાહની ગુજરાત સોરઠની ચડાઈને લગતી એ હકીકત હૃદયદ્રાવક છે એ ચડાઈ દરમિયાન (મારવાડ, ગુજરાત, મેરઠના) લાખ બાન બાંધીને ગુલામગિરીમાં જ્યાં વેચી શકાય ત્યાં વેચી નાખવાને માટે ઉત્તર દિશામાં તગડયાં અને તેમાંથી “નવ લાખ” (ઘણી મેટી સંખ્યાના બાન) એક જણને આપ્યાં. જાઓ, આટલાં “ખુરાસાન”માં વેચીને જે ઉપજે તે નાણું લઈ આવે. હુમાયુના દરબારમાં ભરવશા (ભેરેદાનજી) નામે શ્રાવક હશે. આ હીરવિજયના અનેકાનેક ધનાઢય શિષ્યમાંને એક તે “પરધાન” જેવા કેઈ અધિકાર ઉપર પણ હશે, એમ જણાય છે. કદાચ (મેગલ સલ્તનતના જાણીતા બંધારણ પ્રમાણે) અલવરને તે વખતને માંડવિયે શેઠ જ એ ભૈરવશા હશે. આ બાનેને કુદરતી Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૫૪ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ રીતે જ એવી તે બેકાળજી રાખવામાં આવતાં કે તેમાંથી રોજ સંખ્યાબંધ મરી પણ જતાં “અલવરમાં એક સ્વવારે હુમાયુએ કે નિમિત્તે ભૈરવશાને પિતાની મહેર છાપ સેંપી. તુરત એ ઉદાર અને છાતીના મજબૂત શ્રાવકે તેને લાભ લઈને પાતશાહી ફરમાન લખી, ઉપર મહેર છાપ વગેરે તમામ યથાયોગ્ય સંપૂર્ણતા ઉપજાવીને તે ફરમાન પેલા જા મકીમના હાથમાં ધરી દીધું.” તે ફરમાન દેખાડયું ત્યાં હિરે, બેજ કીમ બેઠે છે જ્યાંહિ રે...૮ કરી તસલીમ ને ઊભો થાય છે, મસ્તક મૂકી હાથે સાય રે.. ઊભા રહીને વાંચે ત્યાંહિ રે, નામ હુમાયુનું લિખિયું માંહિ રે ૯ મકમ? કહ્યા તુમ મેરા કીજે રે, નવ લાખ બાંદ ભૈરવકું દીજે રે.... અજર મત કરે તુમ ઇસ ઠોર રે, દીઠો ઉપર અજમુખી મહોર રે.૧૦ મકીમ મુકે ભૈરવને આલે રે, તિહાં વાણીયે જીવ ચલાવે રે....... કાઢયાં બદ તિહાં સૌ રાતિ રે, જાઓ જાતાં ન રહિ વાંટિ રે....૧૧ ઘેટિક પંચસે ઘરથી આયા રે, અલ્યા તેહને કરમી જાણ્યા રે... મુકી નારીઓ બંધન કાપી રે, વચ્ચે બાંધી મેહરે તે આપી રે...૧૨ (વિજયહીરસૂરિરાસ આ૦ ૫ પૃ. ૨૨૭ થી ૨૮૦) બસ, હુમાયુ સુધીના મુસ્લિમ સમયની એક સિહા રેખા જઈ લીધી. હવે હુમાયુ પછીના મુઘલ સમયની ઉજજવલ બાજુ જોઈએ. અને તેમ કરવા માટે આપણે મૂલ વિષયને પાછા વળગીએ. ઋષભ ગૃહસ્થ રહીને પણ કવિ થવા પામ્યા. તેનું બીજું કારણ સમજવા પ્રયત્ન કરીએ. હિંદના ઇતિહાસમાં અને આખી દુનિયાના રાજાઓના વર્ગમાં અકબરનું સ્થાન કેટલું તે ઉંચું છે. તેની નિર્મલ બુદ્ધિના ઈતિહાસકેએ પણ હજી યથાયોગ્ય તુલના કરી નથી. સદ્ગત વિન્સસેન્ટ મિથ, મેરલાન્ડ આદિ આ ઝમાનાના ઈતિહાસકોની શેાધકવૃત્તિએ હવે અકબરના સમયની એટલી તે વિગતો નવેસરથી ભેગી કરી ગઠવીને નવા પ્રકાશમાં આણુ છે કે આપણે હવે એ મહાનુભાવને દુનિયાના મેટામાં મોટા રાજાને ટક્કર મારે એ પ્રભાવ જોઈ શકીએ એમ છે. અહીં આ વિષય ઉપર લંબાણ છેક Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ગુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ પપ અપ્રસ્તુત અને પૂરતા લંબાણ વિના આ વિષય ઠીક મંડાય પણ નહિં એટલે એટલું જ કહીશ કે “શિવાની હોત તો સુનત હોત વી” એ ઉક્તિ કવિપણની અતિશયોક્તિ માગે છે. અકબર ન હતી તે સુનત હેત સબકી–એ જ હિંદના ઈતિહાસમાં સુદ્રઢતર સત્ય છે. સાડા ત્રણ સૈકાના ત્રાસથી અને કેરથી છેક ખળભળી ઉઠેલા અને મરવા પડેલા ઉત્તર હિંદને અકબરની ઉદાર રાજનીતિએ ધારણ આપી. નવું લેહી અને નવું વિર્ય ઉપજાવવા જેટલે સમય આપે અને સમાજ પિતાની સંસ્કૃતિને પાછી ખીલવી શકે. એવાં બીજ પણ છૂટે હાથે એણે વેર્યા. અકબર જન્મથી જ સાચી ધાર્મિક વૃત્તિ લઈને જ હતો. ધર્મજિજ્ઞાસા એના ચિત્તત્રની ઉડામાં ઉંડી પ્યાસ હતી. સંજોગેએ એને રાજા અને રાજાધિરાજ એ ઝમાનનો મોટામાં મેટ સમ્રા બનાવ્યો. તે આ ધર્મપિપાસા છીપાવવાને કઈ એકેન્દ્રિય સાધુ કરે એવા પ્રયત્નો કોઈ મહારાજા પોતાની બધી સત્તા વગ અને લક્ષ્મી વાપરીને કરી શકે તે પ્રકારે આ રાજર્ષિએ પિતાની વય અને સત્તાના મધ્યાન્હમાં વર્ષો લગી કર્યા. મુસ્લિમસંઘની ઘોર ઝનૂનને પણ આ નીડર મદે લેખવી જ નહીં. રાજા એટલે લોકપાલ, કાલ કારણ બની ન પ્રજાને સુખદ બલપ્રદ કાળ ઉપજાવવા મથે, તે “રાજા પદને સાર્થક બનાવનાર રાજા એ હિંદુ સંસ્કૃતિની નમૂનેદાર રાજા માટેની ભાવનાને એણે સાચા ઉમળકાથી વધાવી લીધી અને હિંદુ મુસ્લિમના ઉંડા વિરોધને કાળે કરીને શમાવી શકે, એવી રાજનીતિ જ એણે ઉદાર અદ્વિતીય દક્ષતાથી સર્જી. આ પ્રય સે દરમિયાન એક વખત એના જોવામાં એક મેટ વરઘેડે આવ્યું. એની વિલક્ષણતા ઉપરથી અકબરે પૂછપરછ કરી, અને એને કહેવામાં આવ્યું કે “એ વરઘેડો આગ્રાના જૈન સંઘે ચંપા નામે શ્રાવિકાને માન આપવાને કહાડ્યો હતો, કેમકે ચંપાએ છમાસી ઉપવાસનું વિરલ પુણ્ય તપ કર્યું હતું. Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૫૬ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ–ભાગ ૩ [ પ્રકરણ “લાગટ છ માસ લગી માણસ અન્ન વગર રહી શકે” એ અકબરને સંભવિત લાગ્યું નહીં. તેણે એ બાઈને ઘટતા માન સાથે પણ પૂરા બંદોબસ્તથી એક માસ રાખી અને “તે વચન પ્રમાણે જ વર્તે છે.” એમ તેની ખાતરી થતાં, તથા આ પ્રસંગ દરમિયાન જિન ધર્મના સિદ્ધાન્ત મત રીતરીવાજે આદિ વિશે પણ તેને સાંભળવામાં આવતાં, અકબર જેવી વૃત્તિવાળા માણસને તે એક નવા સ્વતંત્ર અને વિશાલેદાર જ્ઞાન સ્થાન અને અનુભવ સંચયની ભાળ મળી. જૈન ધર્મના તે સમયે ઉત્તમોત્તમ ગુરુ કેણ હતા તે શેધી કહાડતાં અકબરને વાર લગી નહી, અને આ પ્રમાણે અકબરનો હીરવિજયસુરિ અને તેજસ્વી જિનભક્તો સાથે સમાગમ આરંભાયે. (આનંદ કાવ્ય મહોદધિ મૌક્તિક ૮મું. સંઘવી ઋષભદાસકવિકૃત કુમારપાલરાજાને રાસ. રા. રા. બલવંતરાય કલ્યાણરાય ઠાકોર કત પ્રવેશક પા. ૧૦ થી ૧૪) બાદશાહ વિક્રમાદિત્ય હેમૂ - - દિલ્હીને ૨૪ બાદશાહ મહમ્મદ તઘલખ (ઈસ. ૧૩૯૪ થી ૧૩૯૮) હતું ત્યારે ખાજાનહાને . જેનપુરમાં શકી વંશના રાજ્યની સ્થાપના કરી (સને ૧૩૯૪ થી ૧૪૯૩ સુધી) ૧. જોનપુરનો શક રાજવંશ:- (ઈ. સ૧૩૯૪ થી ૧૪૯૩) બનારસની ઉત્તરમાં આશરે ૩૫ માઈલ દૂર ગોમતી નદીને કિનારે જોનપુર નામે શહેર વિદ્યમાન છે. દિલ્હીના બાદશાહ ફિરોજશાહ તઘલખે સને ૧૩૫૧માં રાઠનગઢના સ્થાને એક નવું શહેર વસાવ્યું. તેનું બાળપણનું નામ ન હતું આથી પ્રાચીન નામ રાઠનગઢને જેનપુર નામ આપ્યું અને તેણે જ ખ્વાજા જહાનને સને ૧૩૯૪માં “મલેક ઉસસરકી”ને ખિતાબ આપી જેનપુરમાં સૂબેદાર તરીકે ની. ખ્વાજા જહાન પિતાનું મુબારક શક નામ રાખી જેનપુરને સ્વતંત્ર બાદશાહ બની બેઠે. તેનાથી શકી વંશ ચાલ્યો; તે આ પ્રમાણે પહેલ બાદશાહ મુબારક શકતે સને ૧૪૧૧માં મરણ પામે. તે પછી ઈબ્રાહીમ શક :- મૃત્યુ સને ૧૪૦ બાળ મહમ્મદ શક- મૃત્યુ સને ૧૪૫૭ Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તારવી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૫૭ હેમૂ મોગલ વંશને કે મુસલમાન નહોતે પણ મેગલ યુગને હિંદુ બાદશાહ હતે. અસલમાં તે જેનપુરને વતની જૈન વેપારી હતો. કઈ કઈ લેખક તેને રેવાડીને અથવા બંગાલને વતની માને છે. બા, અહમ્મદશાહ શકિ. બાળ મહમ્મદશાહ શકી. બા. હુસેનશાહ શર્થી:- તે સને ૧૪૭૭માં સિકંદર લેદીના હાથે માર્યો ગયે. એ રીતે શકરાજવંશ સને ૧૮૯૩માં સમાપ્ત થયે. (–જુઓ વિક્રમાદિત્ય હેમૂ માટે “સૂરીશ્વર અને સમ્રાટ,” પૃ૦ ૪૭, ૪૮, ૩૨૫ થી ૩૮૭) જેનપુર:- આ શહેર કાશીથી ૩૪ માઈલ દૂર છે. શહેરનું પુરાણું નામ જેનપુરી હતું. અહીં એક વાર જૈન ધર્મનું પૂરેપૂરું જોર હતું. ત્યારે ગમતી નદીના કિનારે અનેક જૈન મંદિરે હતાં. અહીં ખોદકામ કરતાં અનેક જૈન મૂર્તિઓ નીકળે છે. આમાંની ઘણીખરી મૂર્તિઓ કાશીના જૈન મંદિરમાં વિદ્યમાન છે. અહીં એક વિશાળ મસ્જિદ છે, જે ૧૦૮ દેરીઓવાળું વિશાળ જૈન મંદિર હતું. સંભવતઃ બાદશાહ ઔરંગઝેબ (. ૧૭૧૫ થી ૧૭૬૩)ના સમયે તેના સૂબાના હાથે એ ગગનચુંબી જૈન મંદિરને મસ્જિદ બનાવવામાં આવી. મેગલ જમાનામાં તેઓએ આ મંદિરના સ્વરૂપનો નાશ કરી તેમાં ફેરફાર કરીને મસ્જિદના રૂપમાં ફેરવી નાખ્યું. બહારના ભાગમાં ઘણે ઠેકાણે વધુ પડતા સુધારા વધારા પણ કર્યા હતા પરંતુ અંદરના ભાગમાં જિનમંદિરનો ઘાટ સાફ સાફ દેખાય છે. અંદર એક મોટું ભોંયરું છે, જેમાં અનેક ખંડિતઅખંડિત જૈન મૂર્તિઓ છે. મંદિરને ઘાટ અને શિલ્પકામ હેરત પમાડે એવું છે. લગભગ ત્રણ માળનું જિનમંદિર હશે. એવી કલ્પના થાય છે. અમે એક—બે મુસલમાનને પૂછયું કે, “આ સ્થાને પહેલાં શું હતું?” તેમણે કહ્યું: યહ એક બડા જૈનિકા મંદિર થા. બાદશાહને ઉસે તુડવા કર મજિદ બનવા દી હૈ.” અમે એક–એ બ્રાહ્મણ પંડિતોને પૂછયું કે, “અહીં પહેલાં શું હતું?” તેમણે કહ્યું: “આ શહેરનું નામ પહેલાં જૈનપુરી હતું, તેમાંથી જેના બાદ, જેનાબાદ અને આખરે જોનપુર થયું છે.” આ પ્રાંતમાં આવું વિશાળ મંદિર આ એક જ હતું. આગરાથી લઈને ઠેઠ કલકત્તા સુધીમાં આવું બીજું વિશાળ મંદિર અમારા જેવામાં આવ્યું Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પર પરાના ઇતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ ત્યારે જોનપુરમાં શકી વંશનું રાજ્ય ( સને ૧૩૯૪ થી ૧૪૯૩) હતું. પરિચય :- પ્રે॰ આઝાદ હેમૂના પરિચય આપતાં જણાવે છે કે, તે ગલીકૂચીમાં રહેતા હતા. પણ ભાગ્ય ચમકતાં ફાજના બજારમાં આવ્યા અને લશ્કરી મેાદી બન્યા. તે વ્યવસ્થાશક્તિવાળે અને યુક્તિથી કામ લેનાર સાહસી યુવીર હતા. તે સૌની સાથે હળીમળીને રહેતા હતા, તેથી તે લેાકપ્રિય બન્યા. ધીમે ધીમે તે પહેલાં ચોધરી, પછી કોટવાલ અને પછી તે ફોજદાર બન્યા. તે ઇમાનદાર હતા. પેાતાના માલિક અને સૌના ભલામાં તે રાજી હતેા. છેવટે તે બાદશાહ મહમુદ આદિલશાહના પ્રેમપાત્ર ( મહેતા ) બન્યા. તે અમીરા અને ઉમરાવેાનાં કામ કરાવી દેતે, આથી માદશાહને પ્યારા અને સૌથી વડા દીવાન અન્યા. તેની ભાવના હતી નથી. અહીં હજારા જૈનેાની વસ્તી હતી; આજે અહીં એક પણ જૈનનું ધર નથી. આજથી ૩૦૦ વર્ષ પહેલાંના વિદ્વાન જૈન સાધુ યાત્રી પેાતાની ‘ તીમાળા 'માં. જોનપુર માટે આ પ્રમાણે લખે છે:—— ૫૮ "" અનુક્રમે જણપુરી આવીયા, જિનપૂજા ભાવના ભાવીયઈ; દાઈ દેહરે પ્રતિમા વિખ્યાત, પૂજી ભાવઈ એક સેા સાત. (–તી માળા, પૃ૦ ૩૧) (આ જણપુર એ જ આજનુ જોનપુર છે. ગ્રંથકારના સમયમાં અહીં એ જિનમંદિરા હતાં અને તેમાં ૧૦૭ જિનમૂર્તિ વિદ્યમાન હતી. (જૂએ અમારા જૈનતીર્થતા ઋતિહાસ, પૃ૦ ૫૬૦, ૬૧) મહેા॰ નયવિજય ગણ તથા મહા૦ યવિજય ગણિવર વિસ॰ ૧૭૦૫માં જોનપુરમાં પધાર્યા હતા. * << બાદશાહ ઔર ંગઝેબના જોનપુરના સૂબાએ જૈન ઉપાશ્રયને પેાતાના તાબામાં લઈ ખાલસા કરી તેની મસ્જિદ બનાવી હતી. પરંતુ ૫૦ ભવિજય ગણિવરે સં. ૧૭૩૬માં અજમેરમાં બા॰ ઔરંગઝેબ પાસેથી ક્માન મેળવી તે ઉપાશ્રયને પાછા મેળવી જૈન સંધને સુપરત કર્યાં હતા. (જાએ મેગલ બાદશાહના ક઼માને, નોંધ ૨૦ મી ) દિગંબર જૈનેાના તેરાપંથના પ્રતિષ્ઠાપક કવિવર મનારસીદાસ જૈન અસલમાં આ જોનપુરના જ શ્વેતાંબરીય ખરતરગચ્છના શ્રાવક હતા. તેણે સં૦ ૧૬૮૦માં આગરામાં તરાપથ ચલાવ્યો. (પ્રક૦ ૧૪, પૃ૦ ૩૨૮) Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ પ૯ ગુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ કે, “મહમ્મદ આદિલને દિલ્હીના બાદશાહ બનાવ; પણ મહમ્મદ આદિલ પઠાણે સાથેના યુદ્ધમાં માર્યો ગયે. આથી હેમૂ પિતે જ રાજા બની બેઠે. - તે વાણિયે હતે. છતાં પરાક્રમી, સાહસી અને ધીર હતે. માલિક પ્રત્યે નિમકહલાલ હ. લેકોને ખુશ રાખત. તે જાણતો હતો કે, “દિલ્હીને બાદશાહ અકબર છે” છતાં તેને પિતાને “દિલ્હીને બાદશાહ બને” એવી મરજી થઈ તે ચુનારા અને બંગાળના વિદ્રોહને શાંત કરી, દિલ્હી, આગરા તરફ ચાલ્યું. તે આગરાને કબજે કરી, દિહી ઉપર ચડી આવ્યો. પ્રસિદ્ધ ઇતિહાસકાર બદાઉની લખે છે કે, “આ સાલ, દિલ્હી, આગરાના પ્રદેશમાં ભયંકર દુકાળ હતે. અનાજનો સર્વથા અભાવ હતો. મનુષ્ય ઝાડનાં પાંદડાં અને છાલ ખાતા હતા. પિતાનાં પશુએને મારીને ખાતા હતા. માણસને મારી નાખી, તેનાં નાક, કાન કાપી ખાઈ જતા હતા.” એવા સમયમાં હેમૂ સાહસથી આગળ વધ્યો. તેણે દિલ્હીના હાકેમ તરાદી બેગખાન (તાદ બેગખાન)ને હરાવી, પંજાબ તરફ નસાડી મૂક્યો અને હેમૂ વિક્રમાદિત્ય દિલ્હીની ગાદીએ બેઠે અને બાદશાહ બન્ય. એ સમયે બાટ અકબર બહેરામખાનની દેરવણી મુજબ કાબૂલ જીતવાને વિચાર માંડી વાળી, દિલ્હી, આગરા લેવા આ તરફ આવી રહ્યો હતો ત્યાં તરાદી બેગખાન તેને રસ્તામાં મળે. બહેરામખાને તરાદી બેગખાન પાસેથી “હેમૂ દિલહી જીતી બાદશાહ બની બેઠે છે” એ વાત જાણી લીધી. એ વાત સૌની જાણમાં ન આવે એટલા માટે તરાદી બેગાખાનને કાવતરું કરી મારી નખાવ્યું. યુદ્ધ - અકબર સને ૧૫૫૬માં પાણીપતના કુરુક્ષેત્રમાં આવ્યું. હેમૂ પણ ત્યાં તેની સામે થયે. મોગલસેના અને હેમૂ વચ્ચે યુદ્ધ ચાલ્યું. બહેરામખાને એક તીર મારી હેમૂને હાથીથી નીચે પાડ્યો. Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ હિમ્ ઘવાયે, હાર્યો અને અકબરને જય થયો. અકબરના સ્વભાવ પ્રમાણે તે આવા વીરેને મારી નાખવા કરતાં પોતાના મિત્ર બનાવી લેવાનું પસંદ કરતે હતે. જે અકબર મેટી ઉંમરને હેત તે તે હેમૂને જરૂર બચાવી લેત અને પિતાને સાથીદાર બનાવી રાખત. પ્રસિદ્ધ ઇતિહાસકાર બદાઉની તથા અબુલફજલ લખે છે કે, અકબરે આવા બહાદુર માનવી ઉપર પોતાની તરવાર ચલાવવાની ના પાડી, આથી બહેરામખાને પિતાની તરવાર વડે હેમૂ વિક્રમાદિત્યનું માથું ઉડાવી દીધું. (–દરબારે અકબરી, સૂરીશ્વર અને સમ્રા, પૃ૦ ૪૭, ૪૮, ૩૨૫ થી ૩૨૭) ઈતિહાસની સૌને યાદ અપાવે એવી ઘટના છે કે, “વિક્રમની બીજી સહસ્રાબ્દીમાં કેવળ મુસલમાન બાદશાહે જ થયા હતા પરંતુ તેઓની હાલમાં તેઓની વચ્ચે દિલ્હીને બાદશાહ બનનાર “આ એક જ હિંદુ વાણિયે હતે.” જે છ મહિના સુધી દિલ્હીને બાદશાહ રહ્યો હતો.” ઈતિહાસના વિદ્વાને આ ઘટનાને “ઢીલી દાળે. માંસને દબાવ્યું” આવા શબ્દોમાં ઘટાવે છે–ગોઠવે છે–આ ઘટનાને કદાચ સારા શબ્દોમાં કહીએ તો તે “ખારા સમુદ્રમાં મીઠી વીરડી સમાન બન્ય હતો.” એવી ઉપમા આપીએ તે તે સર્વથા તર્કસંગત છે. આ રીતે અકબર સં. ૧૬૧૩ના ફાગણ વદિ ૨ ના રોજ વિક્રમાદિત્ય હેમૂને મારીને દિલ્હીના બાદશાહ બન્યા હતા. (-જૈન સત્ય પ્રકાશ, ક૧૩૪, દીલ્હીપતિના રાજવંશો) ૮. બ૦ અકબર : રાજકાળ :- હીટ સન ૯૬૩ રવિઉસ્સાની મહિનાની તા. ૨ થી ૧૦૧૪, ૧૫ જમાદિઉસ્સાની મહિનાની તા. ૧૧મી સુધી, વિસં. ૧૬૧૨ના ફા સુ૦ ૪ (વિ. સં. ૧૬૧૩ ફા૦ વદિ ૨) થી વિસં. ૧૬દરના કા સુબ ૧૪ને મંગળવાર સુધી, તા. ૧૪–૨–૧૫૫૬ થી તા. ૧૫–૧૦–૧૬ ૦૫ સુધી. : સર્વનાથઃ વ તીવ રામા, વર: પ્રધાન સ વારિત તેવું Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ तादृक् प्रभुत्वादिभिरित्युदाँ - વિજ્ઞો નાગતિ સંજ્ઞાન્ ૪૪ / श्रीयुक्तहीरविजयाभिधसूरिराजां तेषां विशेषसुकृताय सहायभाजाम् । जन्तुष्वमारिमदिशद् यदयं दयार्द्र स्तत्पुण्यमानमधिगच्छति सर्ववेदी ॥ १२३ ॥ कन्ये ! कासि कृपा, कुतोऽसि विधुरा राजा कुमारो गत स्तत् किं हिंसकमानवैरहरहर्गाढं प्रमुष्टाऽस्म्यहम् । स्थानाय स्पृहयामि तद् भज शुभे! भूभामिनीभोगिनं संप्रत्येकनृपं चिरादकबरं येनासि न व्याकुला ॥ ११३ ॥ यज्जीजिआकर निवारणमेष चक्रे, या चैत्यमुक्तिरपि दुर्दममुद्गलेभ्यः । यौ वन्दिबन्धनमपाकुरुते कृपाङ्गो ___यत् सत्करोत्यवमराजगणो यतीन्द्रान् ।। १२६ ॥ (–મહો, શાન્તિચંદ્રગણિકૃપારસકેશ, કુલ કલેકે ઃ ૧૨૮) બાદશાહ હુમાયુ દિલ્હી છેડી પંજાબમાં નાસી ગયે હતો ત્યારે તેની બેગમ હમીદા મરિયમ મકાની અમરકેટમાં હિંદુ રાજાના રાજમહેલમાં અતિથિ તરીકે રહી હતી, ત્યાં તેણે તા. ૨૩-૧૧-૧૫૪૨ ને ગુરુવારના રોજ એક બાળકને જન્મ આપે, જેનું જન્મ નામ હતું બદરૂદ્દીન મહમદ અકબર. - પૂર્વભવ - અકબરના પૂર્વભવને ઇતિહાસ આ પ્રકારે મળે છે – પ્રયાગમાં મુકુંદ નામે બ્રહ્મચારી રહેતું હતું. તેને ૧૪ શિષ્ય હતા. તેમાંના બ્ર. મુકુન્દ કઈ દિવસે બાદશાહની સુખ-સાહ્યબી જોઈ બીજા ભાવમાં હું આવે બાદશાહ બનું તે સારું” એ રીતે બાદશાહ બનવાને સંક૯પ-નિયાણું કર્યું. તેણે સં૦ ૧૫૯૮ ના ફાગણ વદિ ૧૨ ના દિવસે સવારે પહેલા કે બીજા પહેરના સમયે એક જૂના પીપળાને સળગાવી તેમાં પિતાના શરીરને હેમી દીધું, તે ત્યાંથી Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ–ભાગ ૩ [ પ્રકરણ મરીને બાદશાહ હુમાયુની બેગમ હમીદાબાનુની કુક્ષીએ ગર્ભમાં આવ્યું. હમીદા બેગમે વિસં. ૧૫૯ ના કાર્તિક વદિ ૬ ના રેજ બીજે ગઢમાં (બા ગઢમાં) અકબરને જન્મ આપે. - બ્રહ્મચારી મુકુંદને જે ૧૪ ચેલાઓ હતા તે પૈકીને એક માટે ચેલો મરીને સં૦ ૧૫૬૨માં અહીં ભારતમાં જન્મી ચૂક્યો હતે જે અહીં નરહરિ નામે પ્રસિદ્ધ હતું. બીજા ચેલાઓ પણ મરીને અહીં જમ્યા હતા, જે શેખ અબુલફજલ, અને રાજા માનસિંહ વગેરે બન્યા હતા. બાદશાહ અકબરને પોતાના પૂર્વભવને સંકેત થયે, આથી તેણે પ્રયાગમાં બ્ર. મુકુંદના હેમા સ્થાને માણસો મેકલી, તપાસ કરાવી, તે તેને ત્યાંથી એક તામ્રપત્ર મળ્યું, તેમાં નીચે પ્રમાણે ક હ – वसु-निधि-शरचन्द्रे तीर्थराजप्रयागे - तपसि बहुलपक्षे द्वादशीपूर्वयामे । शिखिनि तनु जुहोम्यखण्डभूम्याधिपत्ये ___ सकलदुरितहारी ब्रह्मचारी मुकुन्दः ॥ ( –નરહરિ મહામાત્ર કૃત છપ્પય, કવિ દયાલજીકૃત કવિત્ત, સને ૧૯૪૬ ડિસેંબરથી સને ૧૯૪૯ એપ્રિલ વગેરે મહિનાઓના “વિશાલ-ભારત માસિક અંકે પટ્ટાવલી સમુચ્ચય, ભા. ૨, પુરવણી પૃ. ૨૫૦) સમ્રાટ અકબરના પૂર્વભવ માટે અંગ્રેજીમાં નીચે પ્રમાણે ઉલ્લેખ મળે છે ORIENTAL BYOGRAPHICAL DICTIONARY. MUKUNDS BRAHMACHARI. A famous brahmana ascetic. The Hindus insist the emperor Akbar was a Hindu in former generation. The proximity of the time in which this famous emperor lived has forced them however, to account for this in the following manner. There was a holy Brahmana of the above name, Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ ગચ્ચદ્રસુરિ ૬૩ who wished very much to become emperor of India, and the only practicable way for him was to die first, and be born again. For this purpose he made desperate tappasia, wishing to remember everything he know in the present generation. This could not be fully granted but he was indulged with writing on brass plate a few things which he wished more particularly to remember. Then he was directed to bury plate, and promissed that he should remember the plate in the next generation. Mukunda Went to Allahbad, buried the plate, and then buried himself. Nine months afterwards he was born in the character of Akbar, who as soon as he ascended the throne went to Allahbad, and easily found the spot, where the brass plate was buried. Mill's British Indian Vol. II. P. 152. The translation of the inscription on the brass plate is as follows: In the Samvat year 1598, on the 12th day of Second fortnight of the month of Magh II, Mukunda Brahmachari whose food was nothing but milk. Sacrificed myself at Prag (Allahbad) the place of worship, with the design that I should become ruler of the whole world. The above date correspond with the 27th January A. D. 1542, and Akbar was born on Sunday, the 15th October, the same year being three or four days less than nine months after the above circumstances. An Oriental Biographical Dictionary by Thomas William Beale. London 1894. આદશાહનું પૂરું નામ જલાલુદ્દીન મહમ્મદ અકબર હતું. સ્વભાવ – વિદ્વાના માને છે કે, બાદશાહ અકબર, અકળ સ્વભાવને Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૬૪ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ–ભાગ ૩ [ પ્રકરણ હતે તે દારૂડિયે, વિલાસી, દાર્શનિક બુદ્ધિવાળે, સર્વ ધર્મમાં સમભાવવાળે, સત્યને પક્ષપાતી, મનુષ્યને પરીક્ષક, અભણ, ચંચળ સ્વભાવને, પુરુષાથી વ્યવહારદક્ષ, લડવૈયે, પરાક્રમી, મુત્સદી અને રાજકુશળ હતો. વિરતાને પ્રેમી અને પૂજાપ્રેમી હતે. ૧. બાદશાહ અકબર મેટ દારૂ પ્રેમી અને વિલાસી હતો એ અંગે કેટલીક ઘટનાઓ નીચે પ્રમાણે પ્રસિદ્ધ છે – (૧) બાદશાહ અકબરે જૈનાચાર્ય શ્રીહીરવિજયસૂરિને વિનંતિપૂર્વક ફરમાન લખી મોકલ્યું, જેમાં તેણે તેમને ગુજરાતથી ફતેપુરસિદી આવવા જણાવ્યું. તેમના પરિવારના મહો, વિમલહર્ષગણિ વગેરે મુનિવર તથા આગરા અને ફતેપુરસિદીના આગેવાન જેનેને સાંગાનેર તેમની સામા મેકલીને આચાર્યશ્રીને ભક્તિપૂર્વક જલદી ફત્તેપુર લઈ આવવા વ્યવસ્થા ગોઠવી. આચાર્યશ્રી સં. ૧૬૩૯ જેઠ વદ ૧૩ શુક્રવારને રેજ ફતેપુરસિદ્ધી આવ્યા. અને બાદશાહની મુલાકાત માટે બાદશાહી મહેલમાં પધાર્યા. બાદશાહને બરાબર તે જ સમયે દારૂ પીવાની મરજી થઈ. આથી તે દારૂ પીને જનાનખાનામાં ચાલ્યો ગયો. અને જ્યારે તેને નશો ઊતર્યો ત્યારે બપોરે તેણે આચાર્યશ્રીને બાદશાહી મહેલમાં બોલાવી, માન-સન્માનપૂર્વક તેમનો ઉપદેશ સાંભ. ૨. (૧) બિકાનેરના રાજા રાયસિંહનો નાનો ભાઈ પૃથ્વીસિંહ કવિ હતો. તે બાદશાહની “વિલાસપ્રિયતા” જાણતો હતો. તેણે એ વિલાસી બાદશાહને ખુશ કરવા ડીંગલભાષામાં શૃંગારરસવાળી | વિમળી વેચી રચીને બાદશાહને આપી. બાદશાહ તેને સાંભળી ઘણે ખુશી થયો અને તેની ઉપર વધુ પ્રસન્ન થયો. (૨) જેસલમેરના રાજા માલદેવ રાવળ (સં. ૧૬ ૦૭થી ૧૬૧૮) હતો, તેનો પાટવી કુંવર હરરાજજી રાવળ (સં. ૧૬૧૮ થી ૧૬૩૪) હતો એ સમયે ખરતરગચ્છના ભ૦ જિનચંદ્રસૂરિ (સં. ૧૬૧૨ થી ૧૬૭૦)ના શિષ્ય ઉપા) આગમધર્મ (સં. ૧૬૭૫ થી ૧૬૮૮)ના શિષ્ય ઉ૦ કુશળલાભ ગણિ હતા. હરરાજજી રાવળે યતિવર ઉપાટ કુશળલાભ પાસે સં૦ ૧૬૧૬ ના ફાગણ સુદિ ૨ ને રવિવારે જેસલમેરમાં માધવાનામવું રાસ-ચોપરું, ચં. ૫૫૦ અને સં. ૧૬૧૭ના વૈશાખ સુદિ ૩ ને ગુરુવારે જેસલમેરમાં રાજસ્થાની ભાષામાં માસ્ટોરાવોપરૂં–પૂ, ગાથા:૨૩૮ તૈયાર કરાવીને બાદશાહની સભામાં લાવી મૂક્યાં, તેમાં મર્યાદિત તથા રોચક શૃંગાર હતો. પરંતુ અંતે “શીલપાલનનું માહાભ્ય” બતાવ્યું હતું. એ સાંભળીને તે બાદશાહ વધુ ખુશ થયે. Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ક ની પ્રસિદ્ધિ માહ ગુમાલીસમું ] તપવી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ બાદશાહ અકબર તા. ૨૩–૧૧–૧૫૪રને ગુરુવારના રોજ બાગઢમાં જન્મે. તા. ૧૪-૨–૧૫૫૬માં ગુરુદાસપુર જિલ્લાના કલનેર ગામમાં દિલ્હીના બાદશાહ તરીકે નિમા–અભિષેક કરાયે, અને બહાદુર વિક્રમાદિત્ય હેમૂને મારી દિલ્હી, આગરા જીતી લઈ વિ. સં. ૧૬૧૨ના મહા વદિ ૪ (હી. સં. ૯૭૨ રઉસ્સાની મહિનાની તા. ૨ ઈ. સ. તા. ૧૪–૨–૧૫૫૬)ના રોજ દિલ્હીની ગાદીએ બેસી ભારતને બાદશાહ બન્યા. તે જલાલુદ્દીન મહમ્મદ અકબર તરીકે પ્રસિદ્ધિ પામે. પણ બાદશાહ અકબર એવું તેનું ટૂંકુ નામ ભારતના ઈતિહાસમાં સોનાના અક્ષરે કોતરાયેલું છે. નામત - બાદશાહ અકબરે વિ. સં. ૧૬૧૨ કે સં૦ ૧૬૧૯માં આગરા વસાવ્યું હતું એટલે કે તેને બાદશાહી વસવાટને બનાવ્યું હતું. તેણે ભારતના હિંદુ-મુસલમાન સૌને એકરૂપ બનાવી ભારતની એકતા સાધવા માટે વિચાર કર્યો અને વિ. સં. ૧૬૩૬ (સને ૧૫૭૯)માં દીન-ઈ-ઈલાહી (ઈશ્વરને ધર્મ) નામને સર્વગ્રાહ્ય બને તેવો મત સ્થાપે. - બાદશાહ અકબર જૂદા જૂદા ધર્માચાર્યોની મુલાકાત લઈ તેમના ધર્મતત્વને સાંભળતા હતા અને તેમાંથી હિતતત્ત્વને અંગીકાર કરતો હતો. એ ધર્મોનાં સારભૂત તને પિતાના નવા ધર્મમાં દાખલ કરી લેકેપગી બનાવવા ગ્ય નિયમે ગોઠવતો. આ સમયે ગૂજરાતને બાદશાહ મુજફર ત્રીજે (સને ૧૫૬૧ થી ૧૫૭૨) હતું. બાદશાહ અકબર અને ૧૫૭૨માં મોટી સેના લઈ ગુજરાત ઉપર ચડી આવ્યું. અમદાવાદને જીતી લઈ બા2 મુજ (૩) પછી તો પૃથ્વીસિંહે રેવંતરાવાની વારતા રચી તૈયાર કરાવી હતી. તેમાં અમર્યાદિત અને ઉઘાડો શૃંગારરસ હતો. બાદશાહ તેને સાંભળી અત્યંત પ્રસન્ન થયે. બાદશાહ સ્ત્રીઓનો મીનાબજાર ભરાવતો હતો, તેમાં તે ગુપ્તવેશે જેવા જતો હતો. બાદશાહ અકબર આ વિલાસી હતો. - આ સગી બની ને પી Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ફરને હરાવી પિતાની સાથે લઈ સને ૧૫૭૩ના જૂન મહિનામાં તે ફતેપુર સિકી પહોંચી ગયે. તેણે અમદાવાદમાં પિતાને દૂધભાઈ મીરઝા અજીજ કેકાને ગૂજરાતને સૂબો બનાવ્યું. બાદશાહ અકબર ફતેપુર સિક્રી પહોંચે તે પછી બે મહિનામાં એટલે ઓગસ્ટ માસમાં મહમ્મદ હુસેન અને ઈમ્તીયાર મુકે ગૂજરાતમાં બળ જગાવ્યા. અકબરને તેના ખબર મળ્યા. આથી બાદશાહ રાજા બીરબલ વગેરે સાથે મોટી સેનાને લઈ કેઈને ખબર ન પડે તેમ એકાએક ફતેપુર સિક્રીથી નીકળી ફરીવાર ગુજરાત ઉપર ચડી આવ્યું. તેણે “માત્ર ૯ દિવસમાં ૬૦૦ માઈલની મુસાફરી કરી,” પિતાની સેનાને મજબૂત બૂહ રચી અમદાવાદ આવ્યો. તા. ૨-૯-૧૫૭૩ના દિવસે મેટું યુદ્ધ થયું. અકબરે શત્રુઓને હરાવી અમદાવાદને કબજે કર્યું અને તે અમદાવાદની ગાદીએ બેઠે. તેણે પિતાને પ્રભાવ જમાવવા ૨૦૦૦ બળવાખોરોના માથાને મેટે બૂરજ બનાવ્યું. આ રીતે તે ફરી ગુજરાતને બાદશાહ બન્યો અને તે અમદાવાદમાં આરામથી ઘણું દિવસ સુધી રોકાયે. (–ગુજરાતનું પાટનગર અમદાવાદ, પૃ૦ ૬–૭૦) આગરાના શેઠ રામશાહનો પુત્ર થાનમલ જૈન આ લશ્કરમાં અકબર સાથે અમદાવાદ આવ્યો હતે. દીક્ષા ઉત્સવ - આ સમયે તપગચ્છના નાયક આ૦ હીરવિજયસૂરિ અમદાવાદમાં વિરાજમાન હતા. સં. ૧૯૨૮માં લંકાગચ્છની અમદાવાદની ગાદીમાં શ્રીપૂજકુંઅરજીસ્વામીના શિષ્ય મેઘજીસ્વામી શ્રીપૂજા તરીકે વિરાજમાન હતા. શ્રીપૂજ મેઘજી વગેરે લેકાગચ્છના ૧૮ યતિઓએ આ૦ હીરવિજયસૂરિ પાસે તપાગચ્છની સંવેગી દીક્ષા અંગીકાર કરવાનો નિર્ણય કર્યો. આગરાના શેઠ થાનમલજીએ આ દીક્ષાઉત્સવમાં બાદશાહી લશ્કરી વાજાં લાવી ઉત્સવની શોભામાં વધારો કર્યો હતો. આચાર્યશ્રીએ તે દીક્ષા આપી. મુનિ ઉદ્યોતવિજયજી વગેરે નામે રાખ્યાં અને પોતાના પરિવારના ગીતા વગેરેના શિષ્ય-પ્રશિષ્ય બનાવ્યા, Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ગુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ છે બાદશાહ અકબર સાહિબ ખાનને ગુજરાતને સૂબે બનાવી, ફતેપુર સિકી ચાલી ગયે. બા. અકબરે ગુજરાતમાં એક પછી એક ૯ સુબા મોકલ્યા હતા. ગુજરાતને જૂને બાદશાહ મુજફરશાહ મરણ પામે ત્યાર પછી અકબરે પોતાના સાવકા ભાઈ–દુધભાઈ–મીરઝા અજીજ કેકાને ગૂજરાતને સૂબે બનાવી મોકલ્યો હતો અને મેલવી અબુલ ફઝલને અહીં રાખી, સૌરાષ્ટ્રની જમીન તથા મહેસૂલની વ્યવસ્થા બંધાવી હતી. અબુલફજલે સૌરાષ્ટ્રમાં સાત વર્ષ ગાળી, સૌરાષ્ટ્રના મહેસૂલ માટે ૯ ભાગ પાડ્યા હતા. તે ભાગ આ પ્રમાણે હતાઃ ૧. ઝાલાવાડ, ૨. સોરઠ ૩. શત્રુંજયવિભાગ, ૪. વાળાક, પ–૬–૭. . વાઘેલાને વિભાગ, ૮. કાઠી, ૯. નાનો કચ્છ વગેરે. આમંત્રણ - બાદશાહ અકબરે ફતેપુર સિકીમાં શેઠ થાનમાલની માતા ચંપાબાઈના મુખેથી આ૦ હીરવિજયસૂરિની પ્રશંસા સાંભળી તેમને ફતેપુર સિકી લાવવા માટે મોદી અને કમાલ નામના બે મેવાડાએને મોકલી ગૂજરાતથી ફતેપુર સિકી બોલાવ્યા. , આ હીરવિજયસૂરિ પિતાના ૬૭ મુનિવરોની સાથે ગૂજરાતથી નીકળી મારવાડ, મેવાડ થઈ સં. ૧૬૩ન્ના જેઠ વદિ ૧૩ના રોજ ફતેપુર સિકી આવ્યા. તેમણે આ પ્રદેશમાં લગભગ ચાર વર્ષો સુધી વિચરી બાદશાહ અકબર, તેનો પરિવાર અને રાજદરબારીઓને ધર્મોપદેશ આપ્યો. પછી તેઓ ગુજરાત પધાર્યા ત્યારે તેમણે અહીંના કે, બાદશાહ, શાહી પરિવાર, અમીરે, રાજા વગેરેને ધર્મોપદેશ દેવા માટે મહેર શાંતિચંદ્ર ગણિવર, મહેર ભાનચંદ્ર ગણિ વગેરે વિદ્વાન્ ધર્મોપદેશક મુનિવરોને બાદશાહની પાસે રાખ્યા હતા અને ગુજરાતમાં ગયા બાદ ત્યાંથી પિતાના પટ્ટધર આ. વિજયસેનસૂરિ તથા મહેસિદ્ધિચંદ્ર ગણિ વગેરેને ગૂજરાતથી બાદશાહ પાસે મોકલ્યા હતા. મહ૦ ભાનુચંદ્ર ગણિ અને મહત્વ સિદ્ધિચંદ્ર ગણિ બાદશાહના દરબારમાં લગભગ ૨૩ વર્ષ સુધી રહ્યા હતા. બા. અકબરે આ૦ હીરવિજયસૂરિ અને તેમના શિષ્યો Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ પ્રશિષ્ય વગેરેના ઉપદેશથી ઘણું કહિતનાં અને આત્મવિકાસનાં શુભ કામ કર્યા હતાં. તેની ટૂંકી યાદી નીચે પ્રમાણે છે – બાદશાહ અકબરનાં શુભ કાર્યો (૧) મારવા માટે બાંધી રાખેલાં પશુ-પંખીઓને છોડી મૂક્યાં અને કેદીઓને પણ છૂટા કર્યા. (૨) ડાબર તળાવનો શિકાર બંધ કરાવ્યું અને માછલાં પકડવાની જાળે બંધ કરાવી. (૩) બાદશાહ અકબર હમેશાં સવારમાં ૫૦૦ ચકલાની જીભેને કલે કરતે હતે. તેણે તે ખાવાને ત્યાગ કર્યો. (૪) બાદશાહ અકબર જેનધર્મને પ્રેમી બને. આ૦ હીરવિજય સૂરિને ભક્ત બન્યા અને હિંદુધર્મ પ્રત્યે ખેંચાયે. (૫) બાદશાહે આ હીરવિજયસૂરિને માટે ગ્રંથભંડાર ભેટ કર્યો. ખાને આઝમ મીરઝા અજીજ કોકા દિલ્હીના બાઅકબર વતી ગુજરાતને (સં. ૧૬૪૪ થી ૧૬૪૯ સુધી) મે સુ બની આવ્યું હતું. ત્યારે તેને પુત્ર ખુરમ સેરઠન કમીશનર હતો. તેણે કેઈની ચડવણીથી કે ધર્મને ઝનૂનથી શત્રુંજય તીર્થના મેટા જિન પ્રાસાદને નાશ કરવા માટે પહાડ ઉપરનાં ઝાડ કપાવી, એ ઝાડનાં લાકડાં મંદિરની ચારે બાજુ શેઠવ્યાં. તેને ઈરાદે હતું કે મંદિરને બાળી રાખ બનાવવું, ત્યારે આ વિજયહીરસૂરિ વતી આ૦ વિજયસેનસૂરિએ આ ઘટના લાહેરમાં ઉ૦ ભાનુચંદ્ર ગણિને લખી જણાવી અને શેઠ હરખચંદ પરમાનંદે અરજી મેકલી બા૦ અકબરને આ ઘટના જણાવી ન્યાય મા. બા.અકબરે ઉ૦ ભાનુચંદ્રના કહેવાથી ચૈત્રાદિ સં. ૧૬૪૭ના આ૦ વ૦ ૦)) ને રાજ શાહજાદા જહાંગીર પાસે ફરમાન લખી સુબા મીરઝા કેકા ઉપર કહ્યું. “તેમાં કોઈ સુબે આવી ભૂલ ન કરે તે માટે તાબડતોબ મનાઈ હુકમ કર્યો.” આ રીતે ખુરમને તે ભૂલ કરતાં રોક્યો અને “કોઈ અમલદાર ફરી ફરી આવી ભૂલ ન કરી બેસે” એટલા ખાતર જેનેની માગણીથી બાટ અકબરે આ વિજયહીરસૂરિને સં૦ ૧૬૪૯ ૨. સુ. ૧૦ને Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ॰ જગચ્ચદ્રસૂરિ e રાજ શત્રુજય વગેરે તીર્થો ઇનામમાં આપવાનું ફરમાન લખી મેકલ્યું. સાથેાસાથ આ॰ વિજયસેનસરને લાહેાર પધારવા વિનતિ પણ કરી હતી. ( મેગલ ખાદશાહ ક્માન ન૦ ૩, ૪) (૬) ખાદશાહે નિશીયાનું ધન લેવાનું બંધ કર્યું". (૭) ખાદશાહે ભારતમાં બહુ નિંદા પામેલે જજિયાવેરા માફ કર્યાં. બાદશાહુ દયાળુ સ્વભાવના અન્ય. સાનાં માથાં (*) માદશાહ અકબરે સને ૧૫૭૨માં અમદાવાદ જીતી લીધુ અને પછી મળવા ઊઠવાથી ફ્રી ચડાઈ કરીને તા. ૨-૯-૧૫૭૩માં અમદાવાદને ફરી વાર જીતી લઈ તે અમદાવાદની ગાદીએ બેઠે. તેણે મહમ્મદહુસેન તેમજ ઇમ્તિહાર મુલ્ક વગેરે બળવાાામાંના ૨૦૦૦ માણુએકઠાં કરી માટેા ખૂરજ બનાવ્યા હતા. (પ્રક૦ ૪૪, પૃ૦ ૬૬) () ખાદશાહ અકબર ખ્વાજા મુઈનુદ્દીનની હજ (યાત્રા) કરવા માટે અવાર નવાર પગપાળા અજમેર જતા હતા. તે અને તેના સાથીદારા આ રસ્તે જતાં-આવતાં ભૂલા ન પડે એટલા માટે તેણે “ આગરાથી અજમેર સુધીના ૨૨૮ માઈલના રસ્તામાં ૧૧૪ હજીરા મિનારા ઊભા કરાવ્યા હતા ” અને તેને શેાભાવવા માટે હજારા હરણનાં શિંગડાં તેની ઉપર લગાવ્યાં હતાં. કવિ ઋષભદાસ લખે છે કે ઃ “દેખે જીરે હમારે તુમ્હે, એકસેા ચૌદ કિયે વે હુમ; એકેક પેસિંગ પાંચસે પંચ, પાતગ કરતે નહીં ખલ પોંચ.” ( —હીરવિજયસૂરિાસ ) (૬) અકબર બાદશાહને ચિત્તોડના કિલ્લા જીતતાં ઘણું કષ્ટ પડ્યું હતું. પણ જ્યારે એ જિતાયા ત્યારે બાદશાહે ગુસ્સામાં આવી ઘણેા જનસંહાર કરાયેા. સૌ પ્રત્યે ક્રૂરતાભયું વન ચલાવ્યું. Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસભાગ ૩ [ પ્રકરણ () બાદશાહ અકબરે પંજાબમાં હતો ત્યારે એક દિવસે ત્યાં રાવી નદીના કિનારે મોટા જંગલમાં ચારે બાજુએ સિનિકોને ઘેરે ગોઠવી, પશુઓને બહાર જવાના રસ્તા રકાવી, સ્વછંદપણે પ્રાણીઓને માટે સંહાર કર્યોન કરાવ્યું હતું. બાદશાહ અકબરે પિતાના આ અત્યાચારને યાદ કરી, મનમાં દુઃખ પામી પસ્તા કર્યો અને આ હીરવિજયસૂરિ પાસે તે કૂર કામનું પ્રાયશ્ચિત્ત માગ્યું અને સાથે સાથે પ્રતિજ્ઞા કરી કે “હું હવે પછી આવી ક્રૂરતા કરીશ નહીં.” (૯) અકબરે આચાર્યશ્રીને શત્રુંજયતીર્થ ભેટ તરીકે આપ્યું અને શત્રુંજય પહાડ ઉપર જેનેને નવાં જિનાલય બાંધવાની રજા આપી. શત્રુંજય તીર્થની યાત્રાળુઓની બધી જાતના કરે માફ કર્યા, તથા ભારતના સર્વ જૈન તીર્થો, જિનાલયે અને ઉપાશ્ર એને પૂરું રક્ષણ આપ્યું. (૧૦) આગરા, ફતેપુર સિક્કિી, લાહોર, બુરહાનપુર અને માલપુર વગેરે સ્થળોમાં નવાં જિનાલયે અને નવા ઉપાશ્રયે બનાવવાની રજા આપી. (૧૧) પિતાની આજ્ઞામાં રહેતાં સર્વ રાજ્યોમાં દર સાલના લગભગ ૬ મહિના જેટલા દિવસે માં શિકાર બંધ કરાવ્યો અને માંસભજન ઉપર પ્રતિબંધ મૂક્યો. અહિંસા ફરમાન - બાદશાહે આ અહિંસા પળાવવા માટે પિતાનાં સર્વ રાજ્યમાં પિતાની મહોર લગાવી ફરમાને લખી મોકલ્યાં હતાં. તે ફરમાનમાં ગુજરાતી શ્રાવણ વદિ ૧૦ થી ભાદ્રપદ શુદિ ૬ સુધીના ૧૨ દિવસ, બાર સૌર મહિનાના પહેલા ૧૨ દિવસે, સાલભરના ૪૮ રવિવારે, સૂર્યગ્રહણ અને ચંદ્રગ્રહણને દિવસે, ઈસ્લામી ૭મા રજબ મહિનાના દરેક ચાર સંમવારે, સૌર મહિનાને સર્વ તહેવારે, ઈરાની ફરવરદીન મહિનાના સર્વ ૩૦ દિવસે, બાદશાહના જન્મ મહિનાના બધા દિવસે, Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આવ જગચંદ્રસૂરિ i શાઆબાન મહિના (ઇસ્લામી આઠમા મહિના)ના ૩૦ દ્વિવસે, સેમિયાન મિહનાના ૩૦ દિવસેા, મિહિર મહિનાના ૩૦ દિવસેા, નવરાજને ૧ દિવસ, રાજા ઈ કે બકરી ઇદના ૧ દિવસ, એમ વર્ષ ભરમાં લગભગ છ મહિનાની અહિંસા પળાવી હતી. ૧ (૧૨) જ્ઞાની સભ્યાઃ- બાદશાહ અકબરે પેાતાની દીન-ઇ-ઇલાહી ધર્મસભાના જ્ઞાની સભ્યામાં ૧૪૦ જ્ઞાની પુરુષાનાં નામ લખાવ્યાં હતાં. તેમાં પહેલા વર્ષોંમાં ૧૬મા જ્ઞાની આ૦ હીર્ વિજયસૂરિ; પાંચમા વર્ગના ૧૩૯મા આ૦ વિજયસેનસૂરિ, અને પાંચમા વર્ગના ૧૪૦મા મહે।૦ ભાનુ'દ્ર ગણિને જ્ઞાની પુરુષ તરીકે લખાવ્યાં હતાં. ( આઈન-ઇવ અકબરી ભાગ ર ) (૧૩) જગદ્ગુરુ પદવી :- બાદશાહ અકબરે વિ॰ સ૦ ૧૬૪૦માં ફતેપુરિસિક્રમાં બાદશાહી દરબારમાં આ॰ હીરવિજયસૂરિને જગદ્ગુરુ ’ તરીકે એળખાવ્યા. તથા સ૦ ૧૬૪૯માં લાહારમાં આ વિજયસેનસૂરિને “સવાઈહીર,” ૫૦ ભાનુચદ્રને “ મહેપાધ્યાય ’ અને ૫૦ નદ્વિવિજય અને ૫૦ સિદ્ધિચંદ્રગણિને "" ' ખુશહમ ”તા ખતાબેા આપ્યા હતા. " બાદશાહ અકબરે જ૦ ૩૦ આ॰ હીરવિજયસૂરિ વગેરેને મળ્યા પછી ઉપર્યુક્ત શુભ કાર્યો કર્યાં. છતાં નોંધપાત્ર તેા એ બીના છે કે, બાદશાહે માંસાહાર કરવાનું બંધ કર્યું અને હમેશાં સૂર્ય પૂજા કરવાના ક્રમ ગાઢન્યા. ૧. ૧. ઇસ્લામ મહિનાનાં નામ આ પ્રમાણે છે : (૧) મહેારમ, (ર) સર, (૩) રવલ અવ્વલ, (૪) વિલ આખર, (૫) જમાદિલ અવ્વલ, (૬) જમાદિલ આખર, (૭) રખ્ખુ, (૮) શાઅમાન, (૯) રમજાન, (૧૦) શવ્વાલ, (૧૧) જિલકાદ અને (૧૨ જિલ્લુજઃTM, ઇરાની (પારસી) મહિનાનાં નામે આ પ્રકારે છે. (૧) ફરવર દીન, (૨) અરદીબેહસ્ત, (૩) ખારદાદ, (૪) તીર, (૫) અમરદાદ, (૬) શહેરેવર, (છ) મેહેર (મિહિર), (૮) આવાં, (૯) આદર, (૧૦) દહે, (૧૧) ખેહમન, (૧૨) અસ્પંદારમદ, Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ આ ઘટનાઓનું વિસ્તૃત વર્ણન નીચે જણાવેલા ગ્રંથે અને વિદ્વાનની નંધમાંથી નીચે પ્રમાણે મળે છે – - સૂરીશ્વર અને સમ્રાદ્ધ પરિચય બાબતમાં વિદ્વાનેની વિચારધારા – " શેખ અબુલફઝલ - જે બાદશાહ અકબરને અંગત મિત્ર હતે. અને બાદશાહી દીન–ઈ–ઈલાહી ધર્મસભાને વડો હતો તેમજ મુખ્ય સંચાલક હિતે તેણે માત્ર રૂ વરીમાં બાદશાહ અકબરનું સંપૂર્ણ જીવન આપ્યું છે. શેખ અબુલફઝલ માંસત્યાગ માટે લખે છે કે – Page 167 “Now, it is his intention to quit it by degrees, conforming, however, a little to the spirit of the age. His Majesty abstained from meat for some time on Fridays, and then on Sundays: now on the first day of every solar month, on Sundays, on solar and lunar eclipses, on days between two fasts, on the Mondays of the months of Rajab, on the feastday of the every solar month, during the whole month of Farwardin and during the month in which His Majesty was born, viz., the month of Aban. (The Ain-i-Akbari translated by H. Blochmann M.A. Vol.I. P. 61 62). A ૧૬૭ - બાદશાહ જીવનની લાગણીઓનું કઈ કઈ અંશે પાલન કરતો હતો. તે ધીમે ધીમે માંસાહાર છોડવા ઇચ્છતે હતો. તેણે ઘણું શુક્રવારે અને ઘણું રવિવારે માંસાહાર છેડ્યો. હવે તે દરેક સૌર માસને પહેલે દિવસે, રવિવાર, સૂર્યગ્રહણ અને ચંદ્રગ્રહણના દિવસમાં બે ઉપવાસના વચલા દિવસે, રજબ મહિનાના દરેક સોમવારે, સૌર માસના દરેક તહેવારે, ફરવર મહિનામાં અને પોતાના Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ જન્મમહિનાના દરેક દિવસમાં એટલે આબાન મહિનામાં માંસાહાર કરતા નથી. (આઈન–ઈ–અકબરી ભા. ૧, જેરિટે કરેલે અંગ્રેજી અનુવાદ) શેખ અબુલફજલ લખે છે કે – Page 174 “ His Majesty cares very little for meat, and often expresses himself to that effect. It is indeed from ignorance and cruelty that, although various kinds of food are obtainable, men are bent upon injuring living creatures, and landing a ready hand in killing and eating them; none seems to have an eye for the beauty inherent in the prevention of cruelty, but makes himself a tomb for animals. If His Majesty had not the burden of the world on his shoulders, he would at once totally abstain from meat. (Ain-i-Akbari by H. Blochmann Vol. I. P. 61). ૧૭૪ - બાદશાહ માનતે હતું કે, મનુષ્ય જીવતા પ્રાણીઓને દુઃખ દે છે, મારે છે, અને તેનું માંસ ખાવા તૈયાર થાય છે તેનું કારણ માત્ર, મનુષ્યની અજ્ઞાનતા છે અને નિર્દયતા છે. | મનુષ્ય આંતરિક સૌંદર્યને જોઈ શકતું નથી તેથી તે પિતાની નિર્દયતાને રોકી શકતો નથી. મનુષ્ય સાધારણ રીતે પિતાના શરીરને પશુઓનું કબ્રસ્તાન બનાવે છે. જે બાદશાહની ઉપર રાજ્યને બે ન હોત તે માંસાહારથી સર્વથા દૂર જ રહેત. (આઈન–ઈ–અકબરી) શેખ અબુલકજલ જ્ઞાની સભ્યો માટે લખે છે કે – ૧૭૭૪-અકબરની દીન–ઈ–ઈલાહી ધર્મસભાના સભાસદે પાંચ વિભાગમાં વહેંચાયેલા હતા, જેની સંખ્યા ૧૪૦ હતી. તેના પહેલા વિભાગમાં ૧૨ મુસલમાને તથા ૯ હિંદુઓ એમ ૨૧ સભાસદેનાં નામે હતાં. પહેલા વિભાગમાં નં. ૧૬મા સભાસદ આ૦ હીરવિજય. સરિ છે અને પાંચમા વિભાગમાં નં૦ ૧૩લ્મા સભાસદ આ૦ Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પરંપરાના ઇતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ વિજયસેનસૂરિ તેમજ નં૦ ૧૪૦મા સભાસદ મહેા ભાનુચંદ્ર ગણિ છે. ( આઈન-ઇ-અકખરી ભા૦ ૨, આઈન ૩૦ મી, જેરિટે કરેલા અંગ્રેજી અનુવાદ) ૭૪ (૨) પ્રસિદ્ધ ઇતિહાસકાર અલખદાઉની સને ૧૫૮૩ ( હીજરી સન— ૯૯૧)માં જન્મ્યા હતા. અને જે હી. સ૦ ૧૦૪૦ સુધી વિદ્યમાન હતા. તેણે પેાતાના ઇંતિહાસમાં એકખર વિશે સુંદર વર્ણન કર્યું છે. તે લખે છે કેઃ—— સૂર્ય સહસ્રનામ Page 149 "A second order was given that the syn should be worshipped four times a day, in the morning and evening, and at noon and midnight His Majesty had also one thousand and one Sanskrit names for the sun collected, and read them daily, devoutly turning towards the sun. ,, (Al. Badaoni, translated by W. H Lowe M.A. Vol. II p. 332 ) ઇબઢાઉની લખે છે કે Pagess 168–169 "At this time Hos Majesty promulgated some of his new-faugled decrees The Killing of animals on the first day of the week was strictly prohibited (P. · 322 ) because this day is sacred to the Sun, also during the first eighteen days of the month of Farwardin; the whole of the month of Abam (the month in which His Majesty was born); and on several other days, to please the Hindus. This order was extended over the whole realm and punishment was inflicted on every one, who acted against the Cokmand, Many a fa, ily was ruined, and his property was confiscated. During Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૫ the time of those fasts the Emperor abstained altogether from meat as a religious penance, gradually extending the several fasts during a year over six months and even more, with a view to eventually discontinuing the use of meat altogether.” (Al. Badaoni, translated by W. H. Lowe, | M.A. Vol I. p. 331. ઈતિહાસ લેખક બદાઉની લખે છે કે –જૈન અસર Page 171-172 “And Sumanas and Brahmans (why as far as the matter of private interviews is concerned (p. 257) gained the advantage over every one in attaining the honour of interviews with His Majesty, and in associating with him, and were in every way superior in reputation to all learned and trained man for their treaties in morals, and on physical and religious sciences, and in religious ecstacies, and stages of spiritual progress and human perfections brought forward proofs, based on reason and traditional testimony, for the truth of their own and the fallacy of our religion, and inculcated their doctrine with such firmness and assurance, that they affirmed mere imagination as though they were self evident facts, the truth of which the doubts of the sceptic could no more shake. (Al. Badaoni translated by W. H. Lowe. M.A. Vol. 1, p 264) (૨) પ્રસિદ્ધ ઇતિહાસકાર અલબદાઉની લખે છે કે – A ૧૪૯ - (સૂર્યોપાસના) બીજે એ હુકમ કરવામાં આવ્યું હતું કે, સૂર્યની સવારે, સાંજે, મધ્યા, અને મધ્યરાત્રિએ એમ ૪ વાર પૂજા કરવી જોઈએ. બાદશાહ સૂર્યનાં ૧૦૦૦૧ નામ જાણતો હતો અને સૂર્ય સામે ઊભું રહી ભક્તિથી આ નામે બોલતો હતો. Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૬ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ ભાગ ૩જે . [ પ્રકિર્ણ B ૧૬૮, ૧૬૯-(માંસત્યાગ) બાદશાહે આ વખતે કેટલાએક નવા પણ પિતાને પ્રિય લાગતા સિદ્ધાંતને પ્રચાર કર્યો હતો. તેણે સૌથી પહેલાં સૂર્યપૂજાના દિવસે દરેક રવિવારે પ્રાણીવથ ન કરવાની કડક આજ્ઞા આપી હતી. ફરવરદીન મહિનાના શરૂના ૧૮ દિવસે, આખે આખા મહિને (પિતાને જન્મ માસ) તથા બીજા ઘણા દિવસે માટે પ્રાણીવધ ન કરવાનો હુકમ આપ્યો હતે. આ હુકમ હિંદુઓને પ્રસન્ન કરવા માટે કર્યો હતો. આ હુકમને ભંગ કરનારને દંડ કરવામાં આવતું હતું. આ હુકમને ભંગ કરવાથી ઘણું કુટુંબે બરબાદ થયાં છે અને તેઓની મિલકત જપ્ત થઈ છે. બાદશાહે આ ઉપવાસના દિવસોમાં ધાર્મિક ક્રિયાની જેમ માંસાહારને સર્વથા ત્યાગ કર્યો હતો. તે વર્ષભરમાં છ મહિના અને તેથી વધુ દિવસો સુધી ઉપવાસને અભ્યાસ કરતે ગયો. તેની ઈચ્છા હતી કે, તે અંતે માંસાહાર સર્વથા છેડી શકે. પ્રસિદ્ધ ઇતિહાસકાર અલબટાઉની લખે છે કે – 1 c ૧૧, ૧૭૨ - સમ્રાટું વિશેષરૂપથી સેવડા (શ્રમ) અને બ્રાહ્મણને એકાંતમાં મળતો હતો. તેઓ નૈતિક, શારીરિક, ધાર્મિક તથા આધ્યાત્મિક શાસ્ત્રોમાં, ધર્મોન્નતિની પ્રગતિમાં માનવજીવનની સંપૂર્ણતાને પહોંચવામાં બીજા સર્વ સંપ્રદાય, વિદ્વાને અને પંડિતેના મુકાબલામાં સર્વ રીતે ઊંચા હતા. તેઓ પિતાની સચ્ચાઈ તથા મુસલમાની ધર્મનાં દૂષણે બતાવવાં હોય ત્યારે બુદ્ધિપૂર્વક પરંપરાથી ચાલ્યાં આવતાં પ્રમાણે રજૂ કરતા હતા. તેઓ પિતાના મતનું સમર્થન એવી દઢતા અને યુક્તિથી કરતા હતા કે તેઓ તેમની ધારણા પ્રમાણે તેમને મત સ્વતઃ સિદ્ધ થઈ જતા. તેઓની સચ્ચાઈમાં નાસ્તિક પણ શંકા ઉઠાવી શકતે નહીં. ૧. સુપ્રસિદ્ધ ઇતિહાસકાર વિસેન્ટ સ્મિથ, આ “હિંદુ” શબ્દ જેને માટે છે એમ પોતાના “અકબર “ પુસ્તકના પૃ. ૩૩પમાં સ્પષ્ટ જણાવે છે. Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ગુમાલીસમું ] તપવી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ અકબર કલમ (ત્રીજી) - નોંધ – પ્રસિદ્ધ ઇતિહાસકાર ડો. વિન્સેટ સ્મિથે વિવિધ પ્રમાણે એકઠાં કરીને ઈતિહાસ ગ્રંથો રચ્યા છે. તે પિતાના “હિંદુસ્તાનને પ્રાચીન ઇતિહાસ’માં લખે છે. (૧) ગેટી ઈતિહાસ લેખકને માટે નીચે મુજબ આદર્શ રજૂ કરે છે બેટામાંથી ખરું, અનિશ્ચિતમાંથી નિશ્ચિત, તથા ન સ્વીકારી શકાય એવી બાબતેમાંથી શંકાસ્પદ બાબત તારવી કાઢવાની ઇતિહાસકારની ફરજ છે. બીજી બધી બાબતે કરતાં દરેક અન્વેષકે પિતાને ન્યાયાધીશની મદદ માટે બેલાવેલા નિષ્પક્ષ પંચની જગામાં બેઠેલે સમજવાની મુકરદમાની રજૂઆત કેટલે અંશે પૂર્ણ છે તથા આપેલી સાહેબ દીથી કેટલે અંશે સ્પષ્ટ પુરવાર થાય છે તે જ માત્ર તેને વિચારવાનું છે. પછી તે પિતાને નિર્ણય બાંધે છે અને પોતાને મત આપે છે. તે મત પંચના, સરપંચના મતને મળતે થતો હોય કે નહીં તે તેને જોવાનું ન હોય.” (હિંદુસ્તાનને પ્રાચીન ઈતિહાસ ગુજરાતી અનુવાદ, પૂર્વાધ પાનું, ૫) (૨) આધારે – સંસ્કૃત તથા પ્રાકૃત સાહિત્યમાંથી મારી જાણમાં આવેલા એવા ફકરાઓને મારા પુસ્તકમાં ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. છતાં કેટલાએક મારી નજર બહાર રહી પણ ગયા હશે. જૈનપુસ્તકે - જૈન સંપ્રદાયનાં પવિત્ર પુસ્તકની આપણને ઘણી અપૂર્ણ માહિતી છે. તેમાં પણ સંખ્યાબંધ ઐતિહાસિક નિવેદને તથા ઘણું ઉપગી ઉલેખે આવેલા છે. (હિંદુસ્તાનને પ્રાચીન ઈતિહાસ ગુજરાતી અનુવાદ, પૂર્વાર્ધ પાનું ઃ ૧૫) Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૭૮ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ પ્રકરણ ] 3) šio fareire (Huau in :Page 170 ".." He cared little for flesh food, and gave up the use of it almost entirely in the later years of his life, when he came under Jain influence" “But the Jain holy man undoubtedly gave Akbar prolonged instruction for years, which largely influenced his actions : and they secured his assent to their doctrines so far that he was reputed to have been converted to Jainism." (Jain Teachers of Akbar by Vincent A. Smith.) Page 175 “Men are so accustomed to eating meat that, were it not for the pain, they would undoubtedly fall on to themselves": "From my earliest years, whenever I ordered animal food to be cooked for me, I found it rather tasteless and cared little for it. I took this feeling to indicate the necessity for protecting animals, and I refrained from animal food”. “ Man should annually refrain from eating meat on the anniversary of the month of may accession as a. thanks-giving to the almighty, in order that the year may pass in prosperity". “Butchers, fisherman and the like who have no other occupation but taking life should have a separate quarter and their association with others should be prohibited by fine" (Akbar The Great Mogal, pp. 335-336) Page 179 "To sum up. Akbar never came under Buddhist influence in any degree whatsoever. No Buddhists took Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ part in the debates on religion held at Fatehpur-Sikri, and Abu-l Fazal never met any learned Buddhist. Consequantly his knowledge of Buddhism was extremely slight. Certain persons who took part in the debates and have been supposed erroneously to have been Buddhists were really Jains from Gujarat. . (Jain Teachers of Akbar by V. A Smith. ) (૩) સુપ્રસિદ્ધ ઇતિહાસકાર ડૉટ વિન્સેન્ટ સ્મિથ લખે છે કે: A ૧૭૦ % :- બાદશાહની રુચિ માંસાહાર પ્રત્યે બિલકુલ નહેાતી. તેણે પાતાની પાછલી જિંદગીમાં જ્યારથી “ જૈનાના પિર ચય ”માં આપ્યા ત્યારથી માંસાહાર સવથા છેાડી દીધા. A ૧૭૦ સ્ત્ર – જૈન સાધુઓએ વર્ષો સુધી ખાદશાહ અકમરને ઉપદેશ આપ્યા હતા. આ ઉપદેશના માદશાહના કાર્યો ઉપર ઊંડા પ્રભાવ પડયો હતા. જૈન સાધુઓએ પેાતાના સિદ્ધાંત બાદશાહને એવી રીતે મનાવ્યેા હતેા કે લેકે બાદશાહને જૈન સમજવા લાગ્યા હતા. ડૉ વિન્સેન્ટ સ્મિથ માંસત્યાગ માટે લખે છે કે : Ge ૧૭પ અકબરના વિચારા એવા હતા કે, મનુષ્યને માંસાહાર માટે એવી ખરાબ આદત પડી છે કે, જો તેને પેાતાને મારવાથી દુ:ખ થતું ન હાત તે પેાતાના શરીરને પણ ખાઈ જાય. બાદશાહને બચપણથી જ માંસાદ્વાર ગમતા નહાતા. તે કયારેક હુકમ આપી માંસ તૈયાર કરાવતા પણ તેને ખાવાની બહુ પરવા રાખતા નહેાતે.. (બાદશાહ કહેતા કે) મારા આ સ્વભાવથી મારું ધ્યાન પશુરક્ષા તરફ ગયું છે અને તેથી જ મેં પાછળથી તે માંસ સથા છેડી દીધુ છે. મારા રાજ્યાભિષેકની પહેલી તારીખે દરસાલ કાઈ પણ મનુષ્ય ૧. ગાવાના પાદરી પીનહરાના તા. ૩-૯-૧૫૯૫ના લાહારને પત્ર, તેમાં લખે છે કે, અકબર જૈન સિદ્ધાંતાના અનુયાયી છે. ( મેગલ બાદશાહોના ક્રમાના ન॰ ૮મુ ) Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પરંપરાને તિહા-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ઈશ્વરને ઉપકાર માનવા ખાતર માંસ ખાવું ન જોઈએ, કે જેથી (આમ કરવાથી) મારું આખું વર્ષ આનંદથી વીતે. ડે વિન્સેન્ટ સિમથ શ્રમણ પરિચય બાબત લખે છે કે – ૯ ૧૭૯ - બૌદ્ધો અકબરને મળ્યા જ નથી. તેમ જ તેમને પ્રભાવ બાદશાહની ઉપર પડડ્યો જ નહીં. બૌદ્ધોએ ફતેહપુર સિકીની ધર્મસભામાં કદી પણ ભાગ લીધો જ નથી. બૌદ્ધોએ અબુલફજલ સાથે કદાપિ મુલાકાત લીધી નથી. આથી અકબર બૌદ્ધધર્મ સંબંધો કંઈ જાણતો નહોતે. કઈ કઈ લેખક અકબરની ધર્મસભામાં ભાગ લેનારા બે-ચાર શ્રમ અંગે તે બૌદ્ધ સાધુ હોવાની કલ્પના કરે છે. આ કલ્પના તે કેરી જમણું જ છે. ' (૪) ખરતરગચ્છના પ્રસિદ્ધ જૈનાચાર્ય ભ૦ જિનચંદ્રસૂરિ (સં. ૧૬૧૨ થી ૧૬૭૦) બિકાનેરના મંત્રી કર્મચંદ્ર બછાવતના પ્રયત્નથી લાહોરમાં અકબર બાદશાહના દરબારમાં પધાર્યા હતા. ત્યારે બાદશાહે તેમને અઠવાડિયાનું અહિંસાનું ફરમાન આપ્યું હતું. તે ગૂમ થવાથી તેની ફરી માગણું થતાં બાદશાહે વિ. સં. લગભગમાં ફરીવાર અહિંસાનું ફરમાન આપ્યું હતું. તેમણે ફરમાનની માગણીમાં આ હીરવિજયસૂરિ માટે જે માનભર્યા શબ્દ વાપર્યા હતા તેને ઉલ્લેખ બાદશાહે પિતાના ફરમાનમાં આ પ્રમાણે દાખલ કર્યો છે - 'उन्होंने (आ० जिनचंद्रसूरिने) प्रार्थना की कि, इससे पहले इश्वरभक्त ही विजयसूरि तपसाने सेवामें उपस्थित होनेका गौरव प्राप्त किया था, और हम्माल बारह दिन मांगे थे, जिनमें बादशाही मुलकोंमें कोई जीव मारा व जाये और कोई आदमी किसी पक्षी, मछली और उन जैसे जीवोंको कष्ट न दें। उनकी प्रार्थना स्वीकार हो गई थी, अब मैं भी आशा करता हूं कि एक सप्ताहका और कैसा ही हुक्म हम शुभ चिंतकके वास्ते हो आय ।' (ન્યુગપ્રધાન જિનચંદ્રસૂરિ, પૃ. ૨૮ થી ૨૮૩ જગદ્ગુરુ " હીરવિજયસૂરિ પૂજપરિચય, ૫૦ ૧૩. મેગલ બાદશાહનાં ફરમાન નં. ૫-૭) Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧ ચુંમાલીસમું ] પરવી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ (૫) ભારતને પ્રસિદ્ધ ગવૈયે તાનસેન વૃંદાવની સારંગના ધ્રુપદમાં શ્રી જગગુરુને આ પ્રકારે યાદ કરે છે - " तुम रब तुम साहेब, तुम ही करतार, घट घट पूरन, जल थल भरभार; तुम ही रहीम, तुम ही करीम, गावत गुनी गंध्रव, सुरनर सुरतार ॥ तुम ही पूरन ब्रह्म; तुम ही अचल, तुम ही जगद्गुरु, तुम ही सरदार; कहे मीयां तानसेन, तुम ही आप, तुम ही करत, सब जगके भवपार ॥" (–“તાનસેનની રચનાઓ પર નવીન ઐતિહાસિક પ્રકાશ,” લે. ચંદ્રશેખર પંથ, તા. ૮-૩-૧૯પ૬ ગુરુવારનું હિંદી ‘હિંદુસ્તાન') (૬) ગોવાના ઈસાઈ પાદરી ફાધર રીડે, એનીયા, મેન્સારાટ નસવ અને પીનહરે (Pinheiro) વગેરે અકબરના દરબારમાં આવી ગયા હતા. તે પિકીને પીનહેરોએ તા. ૩-૯-૧૫૯૫ના રેજ લાહોરથી એક પત્ર લખ્યો હતો તેમાં જણાવે છે કે – He follows the sect the Jains (Vertie) અર્થાત્ - અકબર જૈન સિદ્ધાંતને અનુયાયી છે. જેને માને છે કે...વગેરે વગેરે. (–ડો. વિન્સેન્ટ સ્મિથનું અકબર, પૃ૦ ૨૮૨ સૂરીશ્વર ઔર સમ્રા, પૃ. ૧૭૧) (જૂઓ ફરમાન નં૦ ૮) આ વિજયસેનસૂરિ આ જ અરસામાં (વિ. સં. ૧૬૪૯)માં બાદશાહ પાસે લાહોર પધાર્યા હતા, અને માત્ર ભાનુચંદ્ર ગણિ તથા મહ૦ સિદ્ધિચંદ્ર ગણિ વગેરે મુનિવરે પહેલેથી જ લાહોરમાં વિદ્યમાન હતા. બાદશાહ અકબર આ બધા મુનિવરેથી પ્રભાવિત હતું. તેઓનું માન-સન્માન કરતો હતે. (૭) શ્રી જેરેટ લખે છે કે, અકબરે કરેલે અહિંસાને સ્વીકાર અને તે સંબંધી ફરમાને એ આ૦ હીરવિજયસૂરિ તથા તેમના Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૮૨ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ " [ પ્રકરણ શિષ્ય આદિ વેતાંબર જૈનોના પ્રયાસને આભારી છે. (૮) બંકિમચંદ્ર લાહિડી “સમ્રાટ અવર' નામક બંગાલી ગ્રંથમાં લખે છે કે – ___“ सम्राट् रविवारे चंद्र ओ सूर्यग्रहण दिने एवं आर ओ अन्यान्य समये कोन मांसाहार करि तेना, रविवार ओ आर ओ कतिपय दिने पशुहत्या करिते सर्वसाधारणको निषेध करिया छिलेन ।" (સૂરીશ્વર ઔર સમ્રાટુ પૃ૧૬૫) (૯) શ્રીયુત રામસ્વામી આયંગર એમ. એ. એલ. ટી. લખે છે કે:___“ श्री विजयसेनसूरिजीको अकबरने लाहोरमें आमंत्रण दिया। उन्होंने लाहोरमें ३६३ विद्वान ब्राह्मणोंको वादमें परास्त किये । अकबर इससे बहुत संतुष्ट हुआ और उन्हें सवाई (सवाईहीर ) की पदवी प्रदान की। उन्होंने भानुचंद्रजीको वहीं उपाध्यायपद दिया । इस विधिके करनेमें ६००) रूपये व्यतीत (खर्च) हुए । यह सब खर्च अबुलफजलने दिया था । (–અકબર ઔર જૈનધર્મ. પૃ. ૧૦, જગદ્ગુરુ હીરવિજયસૂરિ પૂજાપરિચય, પૃ૦ ૧૨). બાદશાહ અકબરે માંસાહાર અને પ્રાણિવધ ઉપર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. તે માટે જુદી જુદી આજ્ઞાઓ આપી હતી. તેમજ શરાબ અને વેશ્યાગમન ઉપર પણ પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. તે વેશ્યાવાસ–વેશ્યા બજારને શેતાનનગર કહી બોલાવતો હતો. બાદશાહે તેની ચારે બાજુએ કડક પોલિસકી ગોઠવી હતી. ૧. વિક્રમની સત્તરમી શતાબ્દીમાં મુસલમાન બાદશાહ રાજ્યમાં શરાબ, વેશ્યા વગેરેના વિરોધને જગતનાં શાંતિપષક તત્ત્વ લેખતા હતા. આજે એકવિશમી શતાબ્દીમાં વિશ્વસંહારક અણબના પ્રયોગોને વિરોધ શાંતિભંગ કરનાર તત્વ લેખાય છે. આ માટે ઈગ્લેંડની અદાલતે ૮૯ વર્ષની ઉંમરના વિશ્વવિખ્યાત તત્ત્વવેત્તા બર્ફીડ અર્લ રસેલને ૭ દિવસની જેલની સજા ફટકારી હતી. (ભાવનગરનું “જેન' સાપ્તાહિક, વર્ષ : ૬૦, અંક: ૩૬, તા. ૨૩–૯–૧૯૬૧-સં. ૨૦૧૭ને ભાદરવા સુદિ ૧૪ શનિવારનો અંક; પ. પર૩ “સામયિક ફુરણ” વીર સં૦ ૨૪૮૭) Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૮૩ બાદશાહે પ્રજાહિત માટે ઉપર દર્શાવેલા પ્રતિબંધ ઉપરાંત બાલવિવાહ, પુનર્વિવાહ, કમેળવિવાહ અને સતીદાહ વગેરેને પણ નિષેધ કર્યો હતે. તે પ્રજાના હિત અને સુખ માટે દરેક જાતના જરૂરી ઉપાય લેતે હતે. તે પિતાની આજ્ઞામાં આવેલા રાજા, નવાબ, જમીનદાર, ખેડૂત અને પ્રજાની સાથે મીઠે વર્તાવ રાખતો હતો. તેની આજ્ઞામાં આવેલા સૌ કોઈ તેની આજ્ઞા બહાર જવાનું પસંદ કરતા નહોતા. તે હિંદુ, બ્રાહ્મણ, જૈન, બૌદ્ધ, મુસલમાન, પારસી વગેરે સૌને કોઈ જાતને ભેદભાવ રાખ્યા વગર એક સરખા માનતે હતે. તેણે પિતાના તહેવારોમાં પારસીઓના તહેવારને પણ દાખલ કર્યા હતા. નવરોજના દિવસેમાં સ્ત્રીઓને બજાર–મેળે ભરતે હતે. જે પારસી તહેવાર હતે. તેણે આગરાના રેશનમહેલામાં ચિંતામણિ પાર્શ્વનાથનું જિનાલય બનાવવાની આજ્ઞા આપી હતી, અને તેના ખરચ માટેની રકમની પણ પાકી વ્યવસ્થા કરી હતી. સાથીદારે – તેના પક્ષમાં રાજા ભગવાનદાસ, રાજા માનસિંહ, ટોડરમલ બ્રહ્મભટ્ટ, રાજા બિરબલ વગેરે હિંદુઓ અને મુસલમાને મોટા મોટા યુદ્ધવીરે હતા, જે તે સમયના મહાપુરુષ હતા. બાદશાહ અકબરની ભાવના હતી કે, “હું ભારતને મોટે બાદશાહ બનું.” પરિણામે સૌ રાજાએ તેની આજ્ઞામાં આવ્યા હતા. માત્ર રાણે પ્રતાપ, તેની આજ્ઞામાં આવ્યો નહોતે. વિ.સં. ૧૬પર (સને ૧૬૯૫) સુધીમાં ભારતના બહુ મોટા પ્રદેશનો રાજા બની ગયે હતો. બાદશાહના ઘણા મોટા સાથીદારે સને ૧૬૦૨ સુધીમાં મરી પરવાર્યા હતા. એ બાબતનું બાદશાહને ભારે દુઃખ હતું. પણ તેને પિતાના શાહજાદાઓને ઠંડો વિરોધ બહુ સાલતો હતે. જનતા બાદશાહ અકબરને દેવાંશી પુરુષ માનતી હતી. બાદશાહ અંગે ચમત્કારની વિવિધ વાતો પણ ચાલતી હતી. Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ અકબર બાદશાહના રાજ્યમાં અભિવાદન માટે જુહાર, પ્રણામ, જયશ્રીકૃષ્ણ, જય જિનેંદ્ર, સલામ આલેકમ, વાલેકમ સલામ વગેરે શબ્દ વપરાતા હતા. બાદશાહની દીન-ઈ-ઈલાહી ધર્મ સભાના સભ્યો આપસ આપસમાં અલ્લાહ અકબર” અને “જલજલ લુહૂ” શબ્દ વાપરતા હતા. સંવત બાદશાહ અકબરે પિતાના રાજ્યમાં ઈલાહી સંવત ચલાવ્યું હતું. તેનાં ફરમાનમાં ઈલાહી સંવત તથા જુલસી સંવતને ઉલ્લેખ મળે છે. ૧. ગૂર્જરેશ્વર કુમારપાલે સં. ૧૧૯૯ અથવા સં૦ ૧૨૧૬માં “સિદ્ધહેમકુમાર સંવત” ચલાવ્યો હતો. (-પ્રક. ૩૫, પૃ૦ ૧૨૧ ) બીજાપુરના બાદશાહ શિયા સંપ્રદાયના યુસુફ આદિલશાહે વિ. સં. ૧૩૧૩ થી “આદિલશાહી સન ચલાવ્યો હતો. કચીનની ઉત્તરમાં બિપીન ટાપુ નીકળે, તેની યાદગીરીમાં સં. ૧૩૯૭ થી પુડપુ (નવો વસવાટ) સંવત્ નીકળે હતો. ઉત્કલના રાજા કપિલેશ્વરદેવે વિસં. ૧૪૯૧ (સને ૧૪૩૫)માં “કપિલસંવત ચલાવ્યો હતો. મોગલ સમ્રા બાદશાહ અકબર વિ. સં. ૧૬૧રના મહા વદિ ૪, તા. ૧૪–૨–૧૫૫૬ શુક્રવાર, તા. બીજી રવિ ઉસ્સાની હીટ સં૦ ૯૬રમાં ગાદીએ બેઠે. પણ ગાદીનશીનની તારીખથી ૨૫ મે દિવસ એટલે વિ. સં. ૧૬૧૨ના ફાગણ વદિ અમાવાસ્યા તા. ૧૧-૩-૧૫૫૬, તા. ૨૮ રબી ઉમાની વિ. સં. ૯૯૨ થી “ઈ-ઈલાહી સંવતને પ્રારંભ ગોઠવ્યો છે. બાદશાહ અકબરે દીન–ઈ–ઈલાહી ધર્મ ચલાવ્યા પછી એટલે પોતાના ગાદીનશીન થયાના દિવસે ગણીને રાજ્યવર્ષ ૨૯માં આ સંવતને વ્યવસ્થિત રૂપ આપ્યું છે, જે સૌર વર્ષ છે. તેમાં ઈરાની નામવાળા ૧૨ મહિના અને ૧ થી ૩૨ સુધીની તારીખો રાખેલી છે, જેનો પ્રારંભ સાયનમેષથી છે. મોગલ બાદશાહોનાં ફરમાને ઘણી જિન પ્રતિમાઓના પરિકર અને ગાદી નીચે પણ હીજરી સંવત નેંધાયેલે મળે છે. (જૂઓ જૈન સત્યપ્રકાશ, ક્રમાંક : ૧૦૦, ૧૦૧, ૧૦૨, પૃ. ૨૭૪) Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૮૫ પરિવાર – બાદશાહ અકબરને (૧) રાજા ભગવાનદાસની બહેન, (૨) રાજા માનસિંહની ફેઈ, (૩) મેડતાના રાજા મલદેવની પુત્રી જોધબાઈ, (૪) બિકાનેરની રાજકન્યા એમ ચાર હિંદુ રાણીઓ હતી અને સાત મુસલમાની બેગમો હતી. આ રીતે કુલ ૧૦ થી ૧૧ બેગમ હતી. મિ. ઈ. બી. હેવલ લખે છે કે–બાદશાહ અકબરને ઘણું બેગમ હતી. બાદશાહ અકબરને (૧) જહાંગીર-શેખસલીમ, (૨) મુરાદપહાડી અને (૩) દાની આર. એમ ત્રણ શાહજાદા હતા. શાહજાદા જહાંગીરને હીન્દુ બેગમથી થયેલે પુત્ર ખુશરૂ નામે પૌત્ર હતે. બાદશાહ અકબરને પિતાના એક પણ પુત્રને દિલ્હીની ગાદી આપવાની ઈચ્છા નહોતી. કેમકે જહાંગીરે તેની સામે બળવો જગાડ્યો હતો. મુરાદ–પહાડી ભારે શરાબર હતો અને દાનીઆર શરાબી તેમજ વ્યભિચારી હતી. આથી તેને પૌત્ર ખુશરૂને દિલ્હીની ગાદી આપવાની ઈચ્છા હતી. બાદશાહ અકબર બિમાર પડ્યો એવામાં તેની માતા મરી ગઈ, આથી તેને વધુ આઘાત લાગ્યા. છેવટે તેણે પિતાના રાજ્યના ઉચ્ચ અધિકારી મુસલમાનોની સલાહથી જહાંગીરને જ સૌની વચ્ચે પિતાને વારસદાર જાહેર કરી, તેને પોતાને મુકુટ અને પિતાની તરવાર આપ્યાં. બાદશાહ અકબર ૫૦ વર્ષ સુધી રાજ્ય ભોગવી સં. ૧૬૬રના કાર્તિક શુદિ ૧૪ ને મંગળવાર, જમાઉસ્સાની તા. ૧૩ ઈ. સ. તા. ૧૫-૧૦-૧૯૦પની રાતે ૧૪ ઘડી ગયા બાદ આગરામાં મરણ પામ્યું. ૯. બાદશાહ જહાંગીર-રાજ્યકાળ-હીજરી સન-૧૦૧૫ થી ૧૦૩૭ના સફર મહિનાની તા. ૨૮ (વિ. સં. ૧૬૬૩ થી ૧૬૮૪ કાર્તિક વદિ૦)); સને ૧૬૦૬ થી તા. ૨૮–૧૦–૧૬૨૭) તે અકબર બાદશાહની હિંદુ બેગમ જોધબાઈને પુત્ર હતા. બાદશાહ અકબરને ૧ જહાંગીર, ૨ મુરાદ અને ૩ દાનીઆર એમ ત્રણ પુત્ર હતા તે પૈકી આ સૌથી મોટો હતો. તેનાં ગુરૂદીન મહમ્મદ Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૮૬ જૈન પરંપરાનો ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ જહાંગીર શેખુજી, શેખ સલીમ અને સલીમ એવાં નામો પણ મળે છે. આ બધાયે શાહજાદાઓ “અકબરના મરણ પછી પિતાને દિલ્હીની ગાદી મળે” એવા પ્રયત્નમાં હતા. આ કારણે એ સૌએ અકબરની સામે ઠંડો વિરોધ જાહેર કર્યો હતો. બાદશાહ અકબર આ વાત જાણતા હતા. પણ તે પુત્રવાત્સલ્યના કારણે લાચાર હતે. - શાહજાદા જહાંગીરે તો ખુલ્લંખુલ્લા બળ કરીને અલ્હાબાદને પિતાના કબજે લીધું હતું અને આગરાને કબજો મેળવવાના એના પ્રયાસ ચાલુ હતા. તેણે પિતાના નામના સિક્કા પણ પડાવી લીધા. જહાંગીરને એ ભય હતા. કે, “પિતાજી મને દિલ્હીનું રાજ્ય નહીં જ આપે.” જે કે ત્રણ શાહજાદાઓમાં તે જ સચ્ચરિત્ર હતો. તેને “હિંદુ બેગમ” હતી તેનાથી તેને ખુશરૂ નામે પુત્ર થયે હતે. ખુશરૂ અજીજ કેકાને જમાઈ હતો. અજીજકેકા અને રાજા માનસિંહ “અકબરના મરણ પછી ખુશરૂને દિલ્હીની ગાદી મળે” એવી તરફેણ કરતા હતા. પરંતુ જગગુરુ આ૦ હીરવિજયસૂરિના શ્રમણ પરિવારના મહેક શાંતિચંદ્રગણિએ બાદશાહ અકબરને સ્પષ્ટ જણાવી દીધું હતું કે– शेखूजी-पहाडी दानीआरा भवन्त्यमी । ૩માયુધમત્ત: શાહિબા મૂર્તિ રૂવેરિતુ છે ? त्रिष्वपि प्रकृतिबन्धुरबन्धु वग्रजोऽस्य नृपतेः पदयोग्यः । चन्द्रदीपदिनपत्रिकमध्ये भानुरेव भुवनेऽधिकतेजाः ॥ १२० ॥ (-કૃપારકોશ) બાદશાહ અકબર “જહાંગીરને દિલ્હીનું રાજ્ય દેવાને ઇચ્છતો જ નહેાતે” પરંતુ ઉચ્ચ અધિકારી મુસલમાનોની સલાહથી તેણે શાહજાદા જહાંગીરને જ છેલ્લે દિવસે પિતાની ગાદીના વારસદાર તરીકે જાહેર કર્યો, ત્યારે જહાંગીર એ ટોળીમાં બાદશાહ અને Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપાવી હીરલા આ ચંદ્રસૂરિ ૮૭ હજુરીઆઓની છેલ્લી ચળવળ જાણવા માટે ત્યાં આવીને ગુપચૂપ બેસી ગયે હતો. તે પિતાના દિલની વિશાળતા અને તેના પ્રત્યેના વાત્સલ્યથી એકદમ ઊઠીને પિતાના ચરણમાં માથું મૂકી મૂકી પડો. બાદશાહ અકબરે તેને સૌની હાજરીમાં ત્યાં તે જ અવસરે પિતાને રાજપોશાક, મુકુટ અને તરવાર આપ્યાં. બાદશાહ અકબર તા. ૧પ-૧૦-૧૬૦૫, સં. ૧૬ દરના કાર્તિક સુદિ ૧૪ ને મંગળવારની રાતે ૧૪ ઘડી ગયા બાદ આગરામાં મરણ પામ્યું, ત્યારથી જહાંગીર દિલ્હીને બાદબાહ બ. સ્વભાવ : બાદશાહ જહાંગીર ઉતાવળિયા સ્વભાવને, દયાળુ, કૃતજ્ઞ, લેકપ્રેમી અને ન્યાયી રાજવી હતા. પણ તે પિતાના હુકમનો અમલ કરાવવા સખ્તાઈથી કામ લેતો હતો. આ વિશે તેના વિવિધ જીવન પ્રસંગે જાણવા મળે છે. તેમાંના કેટલાક નીચે પ્રમાણે છે – ભવિષ્યવાણી – ૧. જહાંગીર દિલ્હીને બાદશાહ બન્યો પરંતુ તેના ભાઈએ અને તેને પુત્ર ખુશરૂ વગેરે તેને વિરોધ કરવા લાગ્યા. ખરતરગચ્છના ભટ્ટારક આ૦ જિનચંદ્રસૂરિ (સં. ૧૬૧૨ થી ૧૬૭૦)ના શિષ્ય ઉ૦ માનસિંહગણિ જે ભ૦ જિનસિંહસૂરિ (સં. ૧૬૪૯થી ૧૬૭૪)ના નામથી પ્રસિદ્ધ થયા, તેમણે ભવિષ્ય વાણી ભાખી કે “બાદશાહ અકબરના મરણ બાદ શાહજાદો ખુશરૂ બાદશાહ બનશે.” (૧) બિકાનેરના રાજા રાયકલ્યાણ (સં. ૧પ૩પ થી ૧૫૯૮), તેને પુત્ર રાજા રાયસિંહ (સં. ૧૫૯૮ થી ૧૬૧૮) થયું હતું, તેને માટે પુત્ર દલપત (સં. ૧૬૬૧ થી ૧૯૬૮), અને બીજો પુત્ર રાજા સુરસિહ (સં. ૧૬૫૧ થી ૧૬૭૦), વગેરે તથા બિકાનેરને મંત્રી કર્મચંદ્ર બછાવત તે સૌએ “ઉપાઠ માનસિંહગણિની ભવિષ્યવાણી સાચી માનીને ” બાદશાહ જહાંગીરના વિરોધમાં બળ જગાવ્યો પરંતુ બા. જહાંગીરે સં. ૧૬૬૪માં પંજાબના જડિયાલામાં ખુશરૂને Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૮૮ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ પકડી કેદ કર્યો. અને પોતે સં૦ ૧૬૬૫ના બીજા ભાદરવા વદિ ૯-૧૦ ના રોજ આગરા આવી ગયે. બાદશાહને આગરામાં આવ્યા બાદ ઉપાય માનસિંહ (ભ૦ જિનસિંહસૂરિ)ની “ભવિષ્યવાણીના સમાચાર” મન્યા અને બિકાનેરના રાજા તથા મંત્રીઓના બળવાની મૂળ વાત જાણું ત્યારે બાદશાહ જહાંગીરે ગુસ્સે થઈને “ભ૦ જિનસિંહના શિષ્ય પરિવારને આગરા પ્રદેશમાં વિહાર કરવાની મનાઈવાળે કડક હુકમ” બહાર પાડ્યો અને પછી બિકાનેરના રાજવંશ અને મંત્રીવંશને પ્રશ્ન હાથમાં લીધે. રાજા રાયસિંહ, રાજપુત્ર દલપતસિંહને એક પછી એક તેના વારસદારોના હાથે મરાવી નાખ્યા, અને પછી બિકાનેરના નવા રાજાના હાથે જ મંત્રી કર્મચંદ્ર બછાવતના કુટુંબ પરિવારને નાશ કરાવ્યું. (–જૂઓ દેવીપ્રસાદ મુંશીએ કરેલો “તૂ ભૂ કે જહાંગીર” એટલે “જહાંગીરનામાને હિંદી અનુવાદ-સારાંશ, સં. ૧૯૬૨માં કલકત્તામાં પ્રકાશિત આવૃત્તિ, પૃ. ૧૫, પર, ૬૬, ૭૦, ૯૭, ૧૦૯, ૧૫૨, ૧૮૧, ૨૦૯ વગેરે) ભર જિનચંદ્રસૂરિ પોતાના પરિવારના યતિઓ તથા મુનિઓને વિહાર આગરા પ્રદેશમાં બંધ હતું તેને ખુલ્લે કરાવવા સં૦ ૧૯૬૯-૭૦માં આગરા પધાર્યા. તે, મહ૦ વિવેકહર્ષ ગણિવર તથા પં. પરમાનંદગણિ વગેરેને સાથે લઈ બાદશાહ જહાંગીરને મળ્યા. તેઓએ “બાદશાહને સમજાવી, શાંત પાડી, ખરતરગચ્છના યતિઓના આગરા–પ્રદેશમાં વિહાર માટે જે મનાઈ હૂકમ હતો તે પાછો ખેંચાવી લીધે.” (પ્ર. પ૫ મહા વિવેકહર્ષ ગણિ–પ્ર. ૪૦, પૃ. ૪૮૩ ) બાદશાહ જહાંગીરે પોતે “આ૦ જિનસિંહસૂરિ સં૦ ૧૬૭૪ના પિષ વદિ ૧૩ ના રોજ મેડતામાં કાળધર્મ પામ્યા છે” એમ જાણ્યું ત્યારે “જહાંગીરનામા'માં (પોતાની જીવનઘટનાઓની નેધપથીમાં) તે આચાર્ય માટે કડવા શબ્દોમાં લખાણ કર્યું હતું. મંત્રી કર્મચંદ્ર બછાવત બિકાનેરથી આગરા આવીને બાદશાહના જનાનખાનાને ખાનગી મંત્રી બન્યું હતું, Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ આગરાની નવરાજ બજાર- મીના બજાર તેની દેખરેખમાં ભરાતી હતી. બાદશાહ અકબર તેમાં ગુપ્તવેશે જતા હતા. પરંતુ બાદશાહ અને બિકાનેરના રાજા રાયસિંહના ભાઈ પૃથ્વીસિંહની પત્ની વચ્ચે અનિચ્છનીય પ્રસંગ મન્યા, આથી રાજા પૃથ્વીરાજ અને ખીજા હિંદુ રાજાએ મંત્રી ક`ચંદ્ર વિનાશ” અંગે મૌન રહ્યા. '' અછાવતના પરિવારના રાજા પૃથ્વીરાજ હિંદી ભાષાના માટે કવિત્ત “ કવિ હતા. તેણે અનાવેલ રાજ્યરસનામૃત ચેાથી ધારા ”માં છપાયાં છે.” તેણે બાદશાહ અકબરની વિલાસપ્રિયતાને પેાષી ખુશી કરવા ડિંગલ ભાષામાં શૃંગારરસવાળી ાથિમળી તેજી રચી હતી. (પ્રક૦ ૪૪, પૃ૦ ૬૪) મેવાડના રાણા પ્રતાપ પૃથ્વીસિંહની કવિતાથી જ હિન્દુધર્મના અજોડ અભિમાની અન્યા હતા. te (૨) શહમની કસેાટી— ખીજે પ્રસ'ગ એવા છે કે, બદશાહ જહાંગીરે જગદ્ગુરુ આ॰ હીરવિજયસૂરિના પરિવારના મહે॰ ભાનુચંદ્રગણિ અને ખુશહમ સિદ્રગણિને આમંત્રણ આપી અમદાવાદથી આગરા ખેલાવ્યા. તે સ૦ ૧૬૬૯માં આગરા આવ્યા હતા ત્યારે બાદશાહે તેઓનું મોટુ સ્વાગત કર્યું હતું. આમાં ઉપા॰ સિદ્ધિચંદ્રજી નાના હતા, ૨૫ વર્ષના ઊછરતા યુવાન હતા. બહુ રૂપાળા અને આકર્ષક ચહેરાવાળા હતા. મીઠાખેલા અને નવ રસેાનું છટાદાર વર્ણન કરી શકતા હતા. એવા આ મુનિવરને જોઈ કઢાચ બાદશાહની કેાઈ શાહેજાદી તેમના ઉપર આસક્ત થઈ. તેની સાથે નેકા પઢવા ચાહતી હોય કે ગમે તે કારણ હાય, પણ માદશાહ જહાંગીર અને બેગમ નૂરજહાંએ તેમની પાસેથી “ નવ રસેનું અનુભવસિદ્ધ વર્ણન સાંભળી” સ’૦ ૧૬૭૦માં તેમની આકરી સાઢી કરી હતી. (પ્રક૦ ૫૫-૬૦ સિદ્ધિચંદ્ર ) તેઓએ ઉપા॰ સિદ્ધિચંદ્રજીને જણાવ્યું કે, “ તમે સાધુપણું છેાડી આ રાજ્યમાં રહેા, તમને પાંચ હજાર ઘેાડેસવારાનું ઊપરીપણું આપીશું Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૯૦ જૈન પરંપરાનો ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ અને એક ખૂબસુરત કન્યા પરણાવી દઈશું.” - પં. સિદ્ધિચંદ્રજીએ તેમને આકરે જવાબ આપે કે, “મને કઈ દુનિયાભરનું રાજ્ય આપે છે તે ન જોઈએ. મને જગદ્ગુરુએ જે સાધુવેશ આપે છે તેમાં જ સાચી બાદશાહત સમાયેલી છે.” આવો જવાબ સાંભળી બાદશાહે જીદ્દમાં આવીને હૂકમ કર્યો કે, “તમે મારી વાતને સ્વીકાર કરો અથવા મારું રાજ્ય છોડી બહાર ચાલ્યા જાઓ.” પં. સિદ્ધિચંદ્રજી આ હુકમ સાંભળી ત્યાંથી નીકળી સં. ૧૬૭રમાં માલપુરા ચાલ્યા ગયા અને ત્યાં ચોમાસુ રહ્યા પરંતુ જ્યારે બાદશાહ જહાંગીરને જણાવ્યું કે, “ મેં પ૦ સિદ્ધિચંદ્રને ગુરુથી જુદા પાડી મહેર ભાનચંદજી અને ૫૦ સિદ્ધિચંદ્રજી બંનેને દુઃખી કર્યા છે,” તે તેમને પાછા અહીં બેલાવી લેવા જોઈએ. બાદશાહે પં. સિદ્ધિચંદ્રને માલપુરાથી આગરા પાછા બોલાવ્યા. તેમને જોઈ બાદશાહ જહાંગીર અને બેગમ નૂરજહાં ઘણું ખુશ થયાં અને પહેલાંની જેમ તેમની પાસે ઉપદેશ સાંભળવા લાગ્યા. પં. સિદ્ધિચંદ્ર પિતાની વારંવત્ત-વૃત્તિમાં આ બાબતને ઉલ્લેખ કર્યો છે. આ ઘટના પછી બાદશાહ જહાંગીરે “જેન તિઓને આગરા પ્રદેશની બહાર જવા જે જે હુકમ કરેલા તે હુકમે પાછા ખેંચી લીધા. જિનપ્રતિમાલેખ – (૩) ત્રીજો પ્રસંગ આ પ્રકારે હતે – અંચલગચ્છના ભટ્ટાર કલ્યાણસાગરસૂરિની અધ્યક્ષતામાં સં. ૧૬૭૧ના વે. શુ. ૩ ને જ આગરામાં જિનપ્રતિષ્ઠા મહોત્સવ ઉજવાય હતો. તેમાં તેમણે ૪૫૦ જિનપ્રતિમાઓની પ્રતિષ્ઠા કરી હતી. આ પ્રતિમાઓની ગાદીમાં “બાદશાહ જહાંગીરનું નામ” કેતરાવ્યું હતું. બાદશાહ જહાંગીર પ્રતિમાઓની નીચે પિતાનું નામ દાખલ થયેલું જાણીને ગુસ્સે થયે. તે પોતે જોવા આવ્યા પરંતુ તે સ્થળે ભવ પાર નાથની પ્રતિમામાં નાગફણાની ઉપર ઊંચે પિતાનું નામ જોઈ તે શાંત થઈ ગયે અને આચાર્યશ્રીની પ્રભાવક મુદ્રા જોઈ ખુશી થયો. છેવટે Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ॰ જગચ્ચદ્રસૂરિ તે ઉત્સવ ઉજવવાની સમ્મતિ આપી તે ચાલ્યા ગયા. ૯૧ (–પ્રક૦ ૪૦ પૃ૦ ૫૩૫) ભ॰ વિજયદેવસૂરિની પરીક્ષા ઃ— (૪) ચાથા પ્રસંગ એવા મળે છે કે, બાદશાહ જહાંગીર સં॰ ૧૬૭૦માં અજમેર ગયા. ત્યાંથી સ`૦ ૧૬૭૩ના કાર્તિક શુદ્ઘિ ૩ ના રાજ નીકળી માળવા તરફ ગયે!. (–તૃજુકે જહાંગીર, પૃ૦ ૧૭૩, પૃ૦ ૨૩૫) તે સ’૦ ૧૬૭૪માં માંડવગઢ જઈ રહ્યો. ૫૦ સિદ્ધિ દ્રગણિ સિરાહીમાં ઉપાધ્યાય બની, ત્યાં પહોંચી ગયા અને તેમણે બાદશાહ જહાંગીરને ભંભેર્યું કે, “ આ વિજયસેનસૂરિની ગાદીએ આપ વિજયદેવસૂરિ ગચ્છનાયક બન્યા છે. પણ તેમને પોતાના સ્થાનની જવાખદારીનું ભાન નથી.” આથી બીજા મુનિવરોએ તેમની આજ્ઞા તજી નવા ગચ્છનાયક મનાવ્યા છે વગેરે વગેરે.” ખા॰ જહાંગીરે આ સાંભળી આ॰ વિજયદેવસૂરિને ગૂજ રાતથી માંડવગઢ ખેાલાવ્યા. ઝીણવટથી તેમની જીવનચર્યાની તપાસ કરી પણ તેમના ત્યાગ, તપ અને વિદ્વત્તા વગેરેને અનુભવ કરી, સતેાષ પામી, આ॰ વિજયદેવસૂરિને સ૦ ૧૬૭૩ના માંડવગઢના ચામાસામાં” મેટા ત્યાગી અને તપસ્વી તરીકે એળખાવવા ‘જહાંગીરી મહાતપા'નું બિરુદ આપ્યું અને તેમની સાથે ગયેલા મહા નેમસાગર ગણિને ‘ વાદિજીપક’ની પદવી આપી. આગરાના શા ચંદ્રપાલ સંઘવીને તેમની સાથે મેકલી તેને “બાદશાહી વાજા સાથે બહુમાનથી ” જૈન ઉપાશ્રયે પધરાવ્યા. સ૦ ૧૬૭૩માં આ રીતે તેમનું બહુમાન કર્યું. બાદશાહ જહાંગીરે સ ૧૬૭૪-૭૫માં (હીજરી સન ૧૦૨૭માં) આગરાથી આ૰ વિજયદેવસૂરિને સુખશાતાના સમાચારને પત્ર લખી ૫૦ યાકુશલ મારફત તેમની ઉપર માકલ્યા. (મા૦ મા॰ ફરમાન ન૦ ૧૩) આથી સ્પષ્ટ છે કે, “ ખાદશાહ જહાંગીર જૈનશ્રમણેાની નાનીમેાટી ખાખતામાં વિશેષ રસ અને પ્રેમ ધરાવતા હતેા. આ તે ખાદ્યશાહ જહાંગીરના જહાંગીરી હુકમની વાત છે. Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસભાગ ૩ [ પ્રકરણ બાદશાહ જહાંગીરે સં૦ ૧૬૭૬માં મહા ભાનુચંદ્રને અમારિનું ફરમાન આપ્યું હતું. તેમાં પણ તેણે સેરઠ સરકારને આ વિજયસેનસૂરિ અને આ૦ વિજયદેવસૂરિની સંભાળ રાખવાની ભલામણ કરી હતી. બાદશાહ જહાંગીરના કેટલાક પ્રશસ્ય પ્રસંગે પણ મળે છે. કેટલાક આ પ્રકારે જાણવામાં આવ્યા છે : બાદશાહ જહાંગીરની બેગમ નૂરજહાં હતી. તે રૂપાળી, ચકેર અને બુદ્ધિશાળી હતી. રાજ્ય સંચાલનમાં દક્ષ હતી. તેણે બાદશાહ જહાંગીરને સ્વભાવ વિચિત્ર હોવાથી રાજ્યની લગામ પિતાના હાથમાં લીધી. તે જહાંગીરના નામથી રાજ્ય ચલાવતી. આથી જેન શિલાલેખમાં “બાદશાહ જહાંગીર અને બેગમનું રાજ્ય” બતાવ્યું છે. “નરદ્ધિજહાંગીરરાયે” (એટલે નૂરજહાં અને જહાંગીર એમ બે જહાંના રાજ્યમાં એવા શબ્દો વપરાયા છે. તે પ્રજાવત્સલ હતી. તેણે સાચે ઈન્સાફ કરવા માટે ઊંચા પ્રકારની વ્યવસ્થા ગોઠવી હતી. આથી જહાંગીરને ઈન્સાફ ઈતિહાસમાં ખૂબ વખણાયે છે. જહાંગીરના જીવનમાં રહેલા સગુણે તેણે આપેલા ફરમાનેથી સમજી શકાય છે. બાદશાહ જહાંગીર પિતાના વિરોધીઓના બળવાને શમાવી સં. ૧૬૬૫માં આગરા આવ્યો અને તે સારા મુહૂર્તમાં શહેરમાં પ્રવેશ કરવા ખાતર ઘણુ સમય સુધી શહેર બહારના બગીચામાં મુકામ નાખીને રહ્યા હતા. તેને પોતાના પિતાની જેમ “રખડપટ્ટી” પસંદ નહોતી, એટલે તેણે હવે શાંતિમય જીવન ગાળવા, અને પિતાની જેમ વિદ્વાને અને ધર્મી પુરુષના સહવાસમાં વધુ રહેવાને નિરધાર કર્યો. તે આ૦ હીરવિજયસૂરિ, આ. વિજયસેનસૂરિ, મહે શાંતિચંદ્ર ગણિ, મહ૦ ભાનુચંદ્ર ગણિ, ખુશફહમ પં. સિદ્ધિચંદ્રગણિ, મહ૦ વિવેકહર્ષગણિ, પં. પરમાનંદગણિ વગેરેના વધુ પરિચયમાં આવ્યું હતું. આ વિદ્વાન મુનિવરે પ્રત્યે તેને અત્યંત સદ્દભાવ હતે. જામખણાયોકની. આથી જ Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું] તપસ્વી હીરલા આ॰ જગચંદ્રસૂરિ ૯૩ તેણે તથા શાહજાદા ખુશરૂએ મહા॰ ભાનુચદ્ર ગણિ પાસેથી ધમ જ્ઞાન મેળવ્યું હતું. વિષકન્યાઃ— * બાદશાહ જહાંગીર સ’૦ ૧૬૪૮-૪૯માં પિતાની સાથે લાહેારમાં હતા ત્યારે તેની બેગમે ત્યાં મૂળ કે અશ્લેષા નક્ષત્રમાં વિષકન્યાને જન્મ આપ્યા હતા. સૌને વહેમ પડચો કે, આ કન્યાથી બાદશાહને પરિવાર અણુધારી આફ્તમાં સપડાશે, ” માટે આ કન્યાને મારી નાખવી જોઈ એ. મહેા ભાનુદ્રજીએ આ વાત સાંભળી, શેઠ થાનમલજી અને શા. માનમલ ચાડિયા તરફથી લાહારના જૈન ઉપાશ્રયમાં શાંતિસ્નાત્ર પાઠના મેાટા વિધિ કરાવ્યે. બાદશાહ અકબર, શાહજાદા જહાંગીર વગેરે તથા રાજ્યના મેટા અમલદારે આ ઉત્સવમાં આવ્યા હતા. સૌએ “સેનાના પાત્રમાંથી શાંતિસ્નાત્રનું પાણી લઈ પેાતાની આંખે લગાડયુ અને જનાનખાનામાં પણ મેાકલાળ્યુ.” "" સૌને આ વિધિમાયા ખાદ્ય ખાતરી થઈ કે, “ માદશાહના પરિવાર પર આવી પડનારી આફ્ત દૂર થઈ ગઈ. આ રીતે સૌ ખુશ થયા અને શાહજાદી મચી ગઈ. મહેાદ ભાનુચંદ્રગણિ મેગલ દરબારમાં ૨૩ વર્ષ સુધી રહ્યા હતા. બાદશાહ અકબરના મરણ પછી તે સ૦ ૧૬૬૨માં આગરાથી વિહાર કરી ગૂજરાત તરફ પધાર્યા હતા. ખા॰ જહાંગીરે શા॰ હુખચંદ પરમાનંદની માંગણીથી સ’૦ ૧૬૬૨-૬૩માં આ૦ વિજયસેનસૂરિને જૈન ધર્મસ્થાનાની રક્ષાકરની માફી માટે તથા અહિંસા માટે ફરમાન લખી મેાકલાવ્યું હતું. (જાએ “ મેગલ માદશાહેાનાં ફરમાને ” ક્માન ન૦ ૯) ( જૈન સત્યપ્રકાશ ૩૦૯૮ પૃ૦ ૪૭ થી ૫૪) તે પછી મહા વિવેકહષ ગણિવર, ૫'- પાન દણ, ૫’૦ મહાન‘દગણિ અને મુનિ ઉદયહ ગણિ વગેરે આગરા પધાર્યાં હતા. બાદશાહ જહાંગીરે તેમના ઉપદેશથી પેાતાના પિતાની જેમ Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ४४ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ જુલસી સન ૫, ફરવરદિન મહિને તા. ૨૬, ઈલાહી સન પપ, હીજરી સન ૧૯૧૯ (સને ૧૯૧૦ માર્ચ, એપ્રિલ-વિ. સં. ૧૬૬૬ અથવા વિ. સં૧૬૬૮ ચૈત્ર શુદિ ૧૫ ના રોજ પર્યુષણના ૧૨ દિવસોમાં અમારી પાળવાનું ફરમાન લખી આપ્યું હતું. (-પ્રક. ૫૫, મહ૦ વિવેકહર્ષ, મેટ ફટ નં. ૧૦) બાદશાહ જહાંગીરે “શરૂમાં એક દિવસે ખરતરગચ્છના યતિઓ માટે આગરા અને દિલ્હી પ્રદેશમાં વિહાર કરવાને મનાઈહુકમ કર્યો હતે.” બા જહાંગીરે સં. ૧૬૬માં તેઓના ઉપદેશથી તે વિહાર ખુલે કર્યો હતો. મહદ વિવેકહર્ષ ગણિવર વગેરે વિહાર કરી ગયા પછી બા જહાંગીરને પિતાના વિદ્યાગુરુ મહ૦ ભાનુચંદ્રજીએ કરેલા ઉપકારનું વારંવાર સ્મરણ થતું હતું. આથી તેણે મહ૦ ભાનુચંદ્ર અને ખુશફહમ પં. સિદ્ધિચંદ્રના સહવાસમાં પિતાનું શાંતિમય જીવન ગાળવાની ભાવના કરી. તેઓને સં. ૧૬૬૮માં અમદાવાદથી આગરા બેલાવ્યા. બાદશાહે સં૦ ૧૬૬માં તેમને નગરપ્રવેશ કરાવ્યું અને તેણે તેમનું ભારે ઉમળકાભર્યું સ્વાગત કર્યું. તે વિશે નીચેની કાવ્યપંક્તિઓ ખ્યાલ આપે છે – “મિલ્યા ભૂપ નઈ ભૂપ આનંદ પાયા, ભલઇ તમે ભલઈ અહીં ભાણદ આયા; તુમ પાસિ થિઈ મેહી સુખ બહોત હાઈ સહરિઆર ભણવા તુમ વાટ જોવઈ છે ૧૩૦૯ છે પયા, અમ પુતક ધર્મવાત, ન્યું અવસુણતાં તુમ પાસિ તાત, ભાણચંદ કદીમ તુમે હે હમારે, સબસે તુમહી હો હમેં હિ પ્યારે.” મે ૧૩૧૦ | (–આ. વિજયતિલકસૂરિરાસ) બાદશાહ, બેગમે, શાહજાદા, શાહજાદીઓ સૌ હંમેશા મહે Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપવી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ પાધ્યાયજીનાં દર્શને આવતા હતા, અને ઉપદેશ સાંભળતા હતા. કોટી – તે પછી સં. ૧૯૭૦-૭૧ ખુશફહમ પં૦ સિદ્ધિચંદ્રને માટે માલપુરા જવાને અનિચ્છનીય પ્રસંગ બની ગયે. પણ બાદશાહે પિતાની ભૂલ ખ્યાલમાં આવતાં તે પ્રસંગને સુધારી લીધું. (-જૂઓ પ્રક. ૪૪, પૃ. ૮૯, પ્ર. ૫૫-પં. સિદ્ધિચંદ્રજી) " મહ૦ ભાનુચંદ્રજી અને ખુશફહમ પં૦ સિદ્ધિચંદ્રજી સં. ૧૬૭રમાં આગરાથી વિહાર કરી મારવાડ પધાર્યા અને સં૦ ૧૬૭૩૭૪–૭૫ માં બાદશાહ જહાંગીર માંડવગઢ, બુરહાનપુર થઈ આગરામાં આવી ગયા હતા. બા, જહાંગીરે જુલસી સન ૧૫ ફરવરદિન તા. ૨૫મી, ઇલાહી સન ૬પ, છઠ્ઠો શહેરીવર મહિને તા. ૧૪, હીજરી સન ૧૦૨૯ રબિઉસ્સાની મહિને સને ૧૬૨૦, વિ. સં. ૧૬૭૬ ચિ. શુ. ૧૫ મહ૦ ભાનુચંદ્ર ગણિવરને ચૈત્ર શુદિ ૧૫ અહિંસાનું ફરમાન લખી આપ્યું હતું. ( –મેબાફર૦ નં. ૧૧) બાદશાહ જહાંગીર તેમાં જણાવે છે કે, “બાટ અકબરે પળાવેલ ૬ મહિનાની અહિંસાનું પાલન કરવું. શત્રુંજય તીર્થને યાત્રાવેરજજિયાવેરે માફ કર. ઉનામાં જગદ્ગુરુના સમાધિસ્થાનમાં જકાતવેરે માફ કરે. શત્રુંજય તીર્થ અને જગદ્ગુરુના સમાધિસ્થાનની રક્ષા કરવી. સેરઠ સરકારને આ હુકમને અમલ કરવાની સખ્તાઈ કરવામાં આવે છે. મરેલાનાં માલ-ધન લેવાનું બંધ કરવું. મારા જન્મને એક મહિને વધારે અહિંસા પાળવી” એવો હુકમ કર્યો હતે. વધારે – બાદશાહ તેમાં વધારારૂપે જણાવે છે કે, “મને આ સાધુઓ પ્રત્યે સદૂભાવ છે તેથી મારા જન્મને એક મહિને આ તપસીલમાં વધારું છું. અને તપસિલ લખ્યા મુજબ અહિંસાનું પાલન તથા માફી પાળવાનાં છે.” Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જેન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ બાદશાહ જહાંગીરે મહેક ભાનુચંદ્ર તથા ખુશફહમ સિદ્ધિચંદ્રજીના ઉપદેશથી આ ફરમાન તથા તે સિવાયનાં બીજાં ઘણાં ઘણું કહિતના કાર્યો કર્યા હતાં. ( –જૂઓ પ્રક. ૫૫ ) બાદશાહ જહાંગીરે જુલસી સન ૧૦, ઈલાહી સન ૬૦, યુર મહિને, હીજરી સન ૧૦૨૪, મહિને રજબ, સને ૧૬૧પને ઓગષ્ટ મહિને, વિ. સં. ૧૬૭૧ (૭૨)ના શ્રાવણ મહિનામાં આગરાના સંઘવી ચંદ્રપાલ ઓશવાલ તપગચ્છના જૈનને “આઇ” શ્રીવિજયસેનસૂરિએ સં. ૧૬૭૧-(૭૨)ના જેઠ વદિ ૧૧ ના રોજ ખંભાતના મહમ્મદપરામાં–અકબરપરામાં સ્વર્ગગમન કર્યું હતું તે જમીન ૧૦ વીઘા ઈનામ આપી હતી, ફરમાન લખી આપ્યું અને તેને તે જમીનમાં ગુરુદેવના અગ્નિસંસ્કારના સ્થાને મંદિર મેળે ભરવાને ચેકબાગ બગીચા બનાવવાની રજા આપી હતી તથા તે સ્થાનને કરવેરે જકાત માફ કરી હતી. (–મે બાફ. નં૧૨) અ. ફરમાનમાં સં. ચંદ્રપાલનું દેહવર્ણન લખી ઓળખાણ આપી હતી, જે વસ્તુ તે સમયના પરિચયપત્રમાં નવી ભાત પાડે એવી છે. ( -જૂઓ પ્રક. ૧૯-ચંદ્રપાલ ) બા, જહાંગીરે હીંદી વિ. સં. ૧૯૭૪માં તપગચ્છના આ૦ વિજયદેવસૂરિને “જહાંગીરી મહાતપા' (દુનિયાને માટે એલિયે) નું અને મહ૦ નેમિસાગરગણિને “વાદી જીપક'નું બિરુદ આપ્યાં હતાં અને તેઓનું ઘણું સન્માન કર્યું હતું, તથા જુલસી સન ૧૩, ઈલાહી સન ૬૩, હીજરી સન ૧૦૨૭, શાહબાન મહિને, સને તા. ૧૯-૭-૧૬૧૮, વિ. સં. ૧૬૭૪ના અષાડ મહિનામાં માંડવગઢથી આ૦ વિજયદેવસૂરિ ઉપર માંડવગઢની મીઠી મુલાકાતને યાદ કરાવી ભક્તિભાવભરેલો પત્ર લખ્યો હતો અને આગરામાં માસુ રહેલા પં૦ કલ્યાણકુશળગણિના શિષ્ય પં. દયાકુશલગણિને તે પત્ર રૂબરૂમાં આયે હતે. (મેફર૦ નં૦ ૧૩) અમદાવાદમાં – બાદશાહ જહાંગીર ઘણીવાર અમદાવાદ આવ્યા હતા ત્યારે Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ નેંધપાત્ર ઐતિહાસિક પ્રસંગે પણ બન્યા હતા. તે પ્રસંગે કેટલાક આ પ્રકારે જાણવા મળે છે – (૧) અમદાવાદના શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીએ ઉ૦ નેમિસાગર ગણિ અને ૫૦ મુક્તિસાગરગણિની કૃપાથી “પિતાના ભાગ્યને સિતારે હવે ચમકશે” એમ જાણું આગરામાં બાઅકબરના મેગલ દરબારમાં જઈમેતીની સાચી પરીક્ષા કરી મેટી નામના મેળવી હતી. તે પછી બાટ અકબરની એક બેગમ કેઈ કારણસર અમદાવાદ આવી ત્યારે, શાંતિદાસ ઝવેરીએ તેની ખૂબ ખાતર બરાસ્ત કરી, આથી બેગમે તેને પોતાનો ધર્મભાઈ બનાવ્યો. એ સમયે શાહજાદે જહાંગીર પણ માતાની સાથે અમદાવાદ આવ્યો હતો. તે શાંતિદાસને મામા કહી બોલાવતો હતો. સં. ૧૯૬૫માં જ્યારે તે દિલ્હીને બાદશાહ બન્ય, ત્યારે તેણે શાંતિદાસ ઝવેરીને ગૂજરાતને સૂ બનાવવાની ભાવના રાખી હતી, પણ ઝવેરીએ સૂબા બનવાની ના પાડી, આથી “ગુજરાતના સૂબાઓ તેનું પૂરું માન-સન્માન કરે,” એ તેણે પ્રબંધ કર્યો હતો. (૨) બાઇ જહાંગીર પિતાના ર૭ વર્ષના શાહજાદા શાહજહાંને સાથે લઈ સં૦ ૧૬૭૪–૭૫ (સને ૧૬૧૭)માં અમદાવાદ આવી ઘણા મહિના સુધી કાર્યો હતો. તે દરમિયાનમાં અમદાવાદમાં શાહજાદા શાહજહાં અને અસફખાનની રૂપાળી કન્યા સુમતાઝ મહાલને વિવાહ થયો. મુમતાઝે તા. ૨૪-૧૦-૧૬૧૮ ના રેજ મારવાડમાં શાહજાદા ઔરંગજેબને જન્મ આપે. ભારત ઈગ્લાંડ મિત્રી – (૩) લંડનનો એલચી – બા. જહાંગીરને ઈંગ્લેંડના રાજા જેમ્સને એલચી ટોમસરે અમદાવાદમાં મળ્યું હતું અને તેણે સને ૧૬૧૭માં “ઈલેંડ તથા ભારતની વચ્ચે વેપારી સંબંધ નક્કી કરી કેલકરાર કર્યા હતા.” ત્યારથી બાઇ જહાંગીર અને રાજા જેમ્સની વચ્ચે મૈત્રીભર્યો પત્રવ્યવહાર શરૂ થયો હતો. બા, જહાંગીરે રાજા જેમ્સને તા. ૨૦–૨–૧૬૧૮ના રોજ Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૯૮ જેન પરંપરાને ઇતિહાસ ભાગ ૩ [ પ્રકરણ તથા તા. ૮-૮–૧૮૧૮ ના રોજ લખેલા પત્રો મળે છે. (–ગુજરાતનું પાટનગર અમદાવાદ, પૃ૦ ૮૮ થી ૯૦ ) અંગ્રેજોએ અમદાવાદમાં સને ૧૬૩૮ પહેલાં પોતાની અંગ્રેજી. કેઠી બનાવી લીધી હતી. (૪) બાજહાંગીરે સને ૧૬૨૧ ( વિસં. ૧૬૭૭)માં શાહીબાગ બંધાવ્યું હતું. A (૫) સં. ૧૬પપમાં અમદાવાદમાં બા૦ અકબરના સૂબા કાજી હુસેનના શાસનકાળમાં અમદાવાદમાં ઢીંગવાપાડા પાસેની જમીનમાંથી ભચિંતામણિ પાર્શ્વનાથની શ્યામરંગની ભવ્ય જિનપ્રતિમા નીકળી હતી. જૈન સંઘે સં૦ ૧૬૫દમાં માગશર સુદિ ૫ ના રોજ અમદાવાદના સકંદરપુર પાસેના બીબીપુરમાં મોટો જિનપ્રાસાદ બંધાવી, તેમાં ભવ્ય વિજયસેનસૂરિના હાથે તે જિનપ્રતિમાની પ્રતિષ્ઠા કરાવી હતી. શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીએ તે સ્થાનને તીર્થધામ બનાવવા સં. ૧૬૭૯માં પોતાના મોટા ભાઈ વર્ધમાનની દેખરેખ નીચે મોટે જીર્ણોદ્ધાર શરૂ કર્યો. ૩ શિખર, ૩ ગભારા, ૬ મંડપ, ૩ શંગાર ચોકી બનાવી ચારે બાજુએ નાની નાની બાવન દેરીઓ બનાવી, તેને ફરતો મજબૂત કિલ્લો કરાવ્યો અને તેમાં તપાગચ્છના ભવ્ય વિજયદેવસૂરિના આજ્ઞાવર્તી ઉપાધ્યાય મહે. વિવેકહષ ગણિવર તથા મહામુક્તિસાગર ગણિવર (મહો. રાજસાગર ગણિવર )ના હાથે ભ૦ ચિતામણિ પાર્શ્વનાથ વગેરે ઘણી જિનપ્રતિમાઓની અંજનશલાકા તથા પ્રતિષ્ઠા કરાવી. શેઠે પિતે આ જિનપ્રાસાદથી પિતાની 'હવેલી સુધી આ પ્રતિમાઓને લઈ જઈ શકાય એવી મોટી સુરંગ બનાવી હતી. તેણે આ જીર્ણોદ્ધાર અને સુરંગમાં ૯ લાખ રૂપિયા ખરચ્યા હતા. (-જૂઓ, પ્રક. ૫૮ નગરશેઠવંશ, પ્રક. ૫૯ ચિંતામણિ પાર્શ્વજિનપ્રાસાદ.) બા, જહાંગીરે ગુજરાતમાં પોતાના તરફથી ૮ સૂબા મેકલ્યા હતા. તેણે જ ગુ. આ. વિજયહીરસૂરિના શિષ્યોને વિવિધ ફરમાનો આપ્યાં હતાં ( ૦ બા૦ ફ૦ નં૦ ૯ થી ૧૩). Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૯૯ ૧૦. બાદશાહ શાહજહાં તે બા૦ જહાંગીરને ત્રીજો પુત્ર હતું. તેનું પૂરું નામ “શહાબુદ્દીન મહમ્મદના સાહેબ કીરાની શાહજહાં” હતું બેગમ નૂરજહાંના ભાઈ વજીર આસિફખાને બા, જહાંગીરના મરણ બાદ તેને દિલ્હીની ગાદીએ બેસાડયો હતો. તે હીટ સ. ૧૦૩૭ જમાદિ ઉસ્સાની મહિનાની તા. ૮મી ઈ. સ. તા. ૪-૨-૧૬૨૮, વિ. સં. ૧૬૮૪ મ. સુ. ૧૦ ને રાજ બાદશાહ બને. તે ત્રીશ વર્ષ સુધી બાદશાહ તરીકે રહ્યો. પછી શાહજાદા ઔરંગઝેબે હીરા સ. ૧૦૬૮ રમજાનની તા. ૧૭ મી, સને તા. ૯-૬-૧૯૫૮, વિ. સં. ૧૭૧૫ અષાડ વ૦ ૪ ને રેજ તેને આગરાના કિલ્લામાં કેદ કર્યો, અને તે હીટ સ. ૧૦૭૬ રજબ મહિનાની તા. ૨૬ મી, સને તા. ૨૨–૧–૧૬૬૬ વિ. સં. ૧૭૨૨ મા ઘ૦ ૧૩ ને રોજ આગરાના કિલ્લામાં મરણ પામે. આપણે બાજહાંગીરના જીવન પરિચયમાં વાંચી ગયા છીએ કે, બા. શાહજહાં ર૭ વર્ષને યુવાન શાહજાદે હતો. ત્યારે સને ૧૬૧૭ (વિ. સં. ૧૯૭૪-૭૫)માં પિતાના પિતા સાથે અમદાવાદ જઈ ઘણું મહિનાઓ સુધી રહ્યો હતો. તે અરસામાં ત્યાં આસકખાનની ખૂબસુરત કન્યા મુમતાઝમહાલને પર હતું. મુમતાઝે તા. ૨૪ -૧૦–૧૬૧૮માં શાહજાદા ઔરંગઝેબને જન્મ આપ્યું હતું. એ સમયે ઈગ્લેંડના રાજા જેમ્સને એલચી સર ટોમસ મ હતું, તથા શાહજહાંને પિતાના મામા શાંતિદાસ ઝવેરીને પણ પરિચય થયું હતું. તે તેમને બહુ માનબુદ્ધિથી જેતે હતું, અને તેમના પ્રત્યે ઘણો પ્રસન્ન હતા. બા. શાહજહાં મહ૦ ભાનુ ચંદ્ર ગણિવર પાસે ભણે હતે. ઉપાટ સિદ્ધિચંદ્રની સાથે રમ્યા હતા અને મહે૦ વિવેકહર્ષ ગણિવરના પરિચયમાં પણ આવ્યું હતું. આથી તે જૈન મુનિવરેથી પ્રભાવિત હતો. બાદશાહ શાહજહાંએ પિતાના રાજકાળ દરમિયાન ગુજરાતમાં ૧૩ સૂબાઓ મોકલ્યા હતા. તેમાં આઠમે શાહજાદ ઔરંગઝેબ સને ૧૬૪૪ થી ૧૬૪૬, દશમે મહમ્મદ દારા શિકોહ સને ૧૯૪૮ Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૦૦ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ થી ૧૬પર અને બારમે શહજાદા મુરાદબક્ષ સં. ૧૬૫૪ થી ૧૬૫૭ એ સૌ શાહજાદા હતા. સૂબા ઔરંગઝેબે ધર્માધતાથી વિ. સં. ૧૬૯ (સને ૧૬૪૪૪૫ )માં અમદાવાદના સરસપુરના ચિંતામણિ જિનપ્રાસાદને તેડીફેડી મસ્જિદરૂપે બદલી નાખ્યો અને તેમાં ફકીરને વસાવ્યા. આથી ગૂજરાતમાં મેટું બંડ જાગ્યું. શેઠ શાંતિદાસે બાઇ શાહજહાંને અરજી કરી આ વિગત જણાવી, તથા અમદાવાદના મુલ્લા અબદલ હકીમે પણ બાદશાહને પત્રથી જણાવ્યું કે, આ હીચકારી ઘટના બની છે. બાદશાહ શાહજહાંએ ( જુલસી સન ૨૧, હીજરી સન ૧૦૫૮, મહિને જમાઉદીલ બીજે તા. ૨૧ મી, સને ૧૬૪૮) વિ. સં૦ ૧૭૦૫માં ગુજરાતના સૂબા શાહજાદા મહમ્મદ દારા શિકોહને ફરમાન” લખી મેકલી હુકમ કર્યો કે, શાહજાદાએ શાંતિદાસ ઝવેરીના તાબાના દેરાને તેડી, માટે ફેરફાર કરી મસ્જિદ બનાવી છે. તેને સુધારી, અસલી મૂળ રૂપમાં તૈયાર કરાવી, તે મકાન શેઠ શાંતિદાસને પાછું પડ્યું અને તે તેને “પહેલાની જેમ પિતાના ધર્મના કામમાં વાપરે” તેમાં કેઈએ કશી દખલ કરવી નહીં. કદાચ ફકીરને તેમાં વસાવ્યા હોય તે તેઓને ત્યાંથી બીજે લઈ જવા તેને ઈટ વગેરે સામાન કેઈ મુસલમાન લઈ ગયા હોય તે પાછો અપાવ, અથવા તેની રકમ ભરપાઈ કરાવવી. (-જૂઓ મોબાદશાહ શાહજહાંનું ફરમાન નં. ૧૬) ( –એસ. એમ. કોમી સરીએટ, ધી જર્નલ ઓફ ધી યુનિવસીટી ઑફ બેખે માસિકમાં–“ધી ઈપીરિયલ મુગલ ફરમાન્સ ઈન ગુજરાત,” લેખ ) ( –જેન ઐતિહાસિક રાસમાળા ભા. ૧, પૃ. ૨૯, સદ્દગત મગનલાલ વખતચંદને ઇતિહાસ, અને અમદાવાદને ઈતિહાસ પૃ૦ ૧૪૨, ૧૪૩ ) ઇતિહાસ કહે છે કે, અમદાવાદના સૂબાએ સં. ૧૭૦૦માં Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૦૧ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ બાદશાહ ખજાનામાંથી રકમ ખરચી ચિંતામણિ પાર્શ્વનાથનો જિનપ્રાસાદ પહેલાં હતો તેના જેવો જ ન તૈયાર કરાવી શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીને સે હતે. બાટ શાહજહાં તેને શાહજાદાઓ અને સૂબાઓ, અમલદારે જ્યારે જ્યારે ખજાનામાં રકમ ન હોય અને આર્થિક મૂંઝવણ ઊભી થાય ત્યારે ત્યારે શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરી પાસેથી રકમ લેતા હતા અને ખજાનામાં રકમ આવી જાય ત્યારે તેની રકમ પૂરેપૂરી પાછી આપતા હતા. અથવા રકમ આપવાને બદલે તેને બીજી રીતે બદલે આપતા હતા. બાટ શાહજહાં શેઠ શાંતિદાસ પર બહુ પ્રસન્ન રહેતું હતું, તેમજ તેના જાનમાલ મિલકત, મકાન, જમીન, જાયદાદ, ધર્મસ્થાને, ધર્મમર્યાદા અને જ્ઞાતિમર્યાદા વગેરેના રક્ષણ માટે વિશેષ કાળજી રાખતો હતો અને કોઈ સૂબે કે અમલદાર કે વેપારી તેની રકમને દાબી બેસે નહીં તેની પૂરી તકેદારી રાખતા હતા. બાદશાહે આ માટે શેઠ શાંતિદાસને વિવિધ જાતનાં ફરમાનો આપ્યાં હતાં. ( મો. બા. ફર૦ નં૦ ૧૪ થી ૧૭ ) સૂબા મહમ્મદ શિકોહના સમયે શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરી, ૧. તે પછી ફરી એક વાર એક મુસલમાન અમલદારે આ મંદિર તોડવાનો મનસૂબો કર્યો હતો. આથી શેઠ શાંતિદાસના વંશજ શેઠ વખતચંદે સરસપુરના જિનપ્રાસાદની સર્વ પ્રતિમાઓને સુરંગના રસ્તે રથમાં બેસાડી ઝવેરીવાડમાં લાવી, શેઠ ખુશાલચંદનો ભ૦ આદીશ્વરને જિનપ્રાસાદ, શેઠ વખતચંદને ભ૦ અજિતનાથનો જિનપ્રાસાદ, શેઠ શ્રીપાલ ઝવેરીનો જગવલ્લભ પાર્શ્વનાથનો જિનપ્રાસાદ અને શેઠ સૂરજમલે ન બંધાવેલ ચિંતામણિ પાર્થ નાથ જિનપ્રાસાદમાં પધરાવી હતી. ( -જૂઓ પ્રક. ૫૯ ચિંતામણિ પાર્શ્વનાથ જિનપ્રાસાદને ઈતિહાસ) તે બીબીપુરનો જૂને જિનપ્રાસાદ સરસપુરમાં ખંડેરરૂપે ઊભો છે. ચિંતામણિ પાર્શ્વનાથ ભગ્ના દર્શન માટે હંમેશ માટે ઘણું ભાઈબહેન નિરંતર આવે છે. આ સ્થાન પ્રભાવશાળી મનાય છે. Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૦૨ જૈન પરંપરાનો ઈતિહાસ–ભાગ ૩ [ પ્રકરણ શા રતના સૂરા તથા તપગચ્છના કારખાનામાં (સને ૧૬૫૧) વિ. સં. ૧૭૦૭ ને કાર્તિક વદિ ૧૩ ને મંગળવારે ગારિયાધારના ઠા. કાંધાજી તથા તેના કુટુંબના ભાગીદારને શત્રુંજય તીર્થનું તથા જાત્રાળુઓનું રખેવું સંપ્યું હતું. (-પ્રક. ૪૪, ગેહલ વંશ) શત્રુંજય ઈનામ : ઇતિહાસ કહે છે કે શેઠ શાંતિદાસે સને ૧૬૫૭૫૮માં લૂંટારા કાનજી કેળીના બળવામાં અને રાજા જસવંત સાથેની ઉર્જન જીતવાની લડાઈમાં શાહજાદા મુરાદાબક્ષ અને શાહજાદા ઔરંગઝેબને લાખની રકમ આપી હતી. બાદ શાહજહાંને શાહજદે મુરાદબક્ષ (સને ૧૬૫૪ થી ૧૬૫૭) ગુજરાતને સૂબો હતો. તેણે બાદશાહની સમ્મતિ મેળવી (જુલસી સન ૩૦, મહેરમ ઉલહરામ મહિનાની તા. ૨૯ મી, હીજરી સન ૧૦૬૬, સને ૧૬૫૬ ) વિ. સં. ૧૭૧૩ના કાર્તિક મહિનામાં શુદિ ૧ ના રોજ નગરશેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીને “શત્રુંજયતીર્થને પહાડ” પાલીતાણા ઈનામમાં આપ્યાં હતાં અને તેનું ફરમાન લખી આપ્યું હતું. ( જુઓ, મેટ બ૦ ફ૦ નં૦ ૧૭ તથા પ્રક૪૪, ગુજરાતના બાદશાહ, ગોહેલવંશ) શેઠ શાંતિદાસે તે પછી શત્રુંજય તીર્થને સંઘ કાઢી તેની યાત્રા કરી હતી અને તેની ચારે તરફ મેટ કિલ્લો પણ બનાવ્યું હતું તેમજ ભ૦ આદીશ્વરનું પરિકર બનાવી, તેમાં આ બાબતને લેખ લખાવ્યું હતું. (પ્રક. ૫૮, આ૦ રાજસાગર, નગરશેઠ વંશ.) બાટ શાહજહાં વિ. સં. ૧૭૨૨ ના મહા વદિ ૧૩, તા. ૨૨-૧૧-૧૬૬૯ ના રોજ આગરામાં મરણ પામ્યું હતું. તેને તથા તેની બેગમ તાજબાનુને તાજમહેલમાં દફનાવવામાં આવ્યાં હતાં. તાજમહેલ એ આગરામાં દર્શનીય સ્થાન મનાય છે. - ભારતમાં બે કલાધામે પ્રસિદ્ધ છે – (૧) ગુજરાતના મહામાત્ય વિમલશાહે પત્ની શ્રીદેવીની પ્રેરણાથી આબૂ પહાડ ઉપર ધર્મભાવનાથી બનાવેલ વિમલવસહીનાં તથા મંત્રીધર વસ્તુપાલે Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] પવી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૦૩ મંત્રી તેજપાલની પત્ની અનુપમાદેવીની પ્રેરણાથી આબૂ પહાડ ઉપર ધર્મભાવનાથી બનાવેલ લુણગ વસહીનાં જૈન મંદિરે. (પ્રક. ૩૭, પૃ૦ ૨૭૫, પ્રક. ૩૮, પૃ. ૩૬૬, પ્રક. ૩૫, પૃ૦ ૧૮૦) . (૨) બાદશાહ શાહજહાંએ બેગમ તાજબાનુના સ્મરણમાં પ્રેમભાવથી બંધાવેલ તાજમહેલ. શ્રીદેવી, અનુપમાદેવી સુહડાદેવી અને આ તાજબેગમ એ સૌ ગુજરાતનાં સ્ત્રીરત્નો હતાં. ૧૧. બાદ ઔરંગઝેબ - રાયકાળઃ- હીજરી સન ૧૦૬૮ જિલકાદ તા. ૧ થી સં. ૧૧૧૮ જિલ્કાદ તા. ૨૮ સુધી. સં. ૧૭૧૫ના શ્રા સુર ૩ થી સં. ૧૭૬૩ના ફાવ૦ ૪, તા. ૨૩-૭-૧૬૫૮ થી તા. ૨૧-૨-૧૭૦૭ તેનું પૂરું નામ “મુહઉદ્દીન મુહમ્મદ ઔરંગઝેબ આલમગીર” હતું. તે પિતાને આગરાના કિલ્લામાં કેદ કરી હીટ સં૦ ૧૦૬૮ જિલ્કાદ મહિનાની તા. ૧ લી, સને ૨૩–૭ ૧૬૫૮ ચિત્રાદિ વિ. સં. ૧૭૧૫ શ્રાસુત્ર ૩ ને રોજ દિલ્હી જઈ ગાદીએ બેસી બાદ શાહ બન્યું. તે હીટ સત્ર ૧૧૧૮ જિલ્કાદ મહિનાની તા. ૨૮ મી સને તા. ૨૧-૨–૧૭૦૭ વિ. સં. ૧૭૬૩ ફા. વ૦ ૧૪ ને જ અહમદનગરમાં મરણ પામે. ભારતના મુસલમાન બાદશાહે માં જે ધર્મઝનૂની બાદશાહે થયા છે, તેમને એક ઔરંગઝેબ પણ છે. છતાં તેણે કેટલીક બાબતમાં સજજનતા બતાવી હતી. તે અમદાવાદના નગરશેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીને બહુ માનતો હતે. તપાગચ્છના ભ૦ હેમવિમલસૂરિની પરંપરાના ૫૦ પ્રતાપકુશળજી, જે વિદ્વાન અને ફારસી ભાષાના અભ્યાસી હતા, તેમજ રાજામહારાજાઓ, શાહ સૂબાઓ તેમજ મેટા શ્રીમતે તેમનું બહુમાન કરતા હતા, જ્યારે બા. ઔરંગઝેબે તેમના જ્ઞાનની પ્રશંસા Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૦૪ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ જો [ પ્રકરણ સાંભળી, ત્યારે તેમને પાલખી મેકલી પિતાની પાસે લાવ્યા હતા. અને તેમને પિતાના મનમાં જે શંકા હતી તે વિશે પ્રશ્નો પૂછયા. પં. પ્રતાપકુશળજીએ તે દરેક પ્રશ્નોનો બરાબર ઉત્તરે આપ્યા. સાથેસાથે બાદશાહના મનની વાત પણ જણાવી દીધી. આથી બાદશાહે ખુશ થઈ તેમને ૫-૭ ગામે ઈનામમાં આપવાને જણાવ્યું. પણ પંન્યાસજી ત્યાગી અને નિર્લોભી હતા. તેમણે ગામે લેવાનો ઈન્કાર કર્યો (મેબાફરમાનેની ધ નં. ૧૮) બાટ ઔરંગઝેબે મેવાડના રાજસાગર તળાવની પહાડી ઉપર સં. દયાલશાહે બનાવેલ “ઋષભદેવના જિનપ્રાસાદને તોડવા સં. ૧૭૨૮-૩૦માં ચડી આવ્યા. રાણા રાજસિંહને દીવાન સં. દયાલશાહ તેની સાથે બહાદૂરીથી લડ્યો, અને તેણે “આ સ્થાન કિલ્લે નથી. પણ માત્ર બે માળનો ઉંચે જિનપ્રાસાદ છે.” એમ સમજાવી, બાદશાહના મનનું સમાધાન કર્યું. પરિણામે બા, ઓરંગઝેબે સં. દયાલશાહની બહાદૂરીથી અને સાચી વાતથી ખુશ થઈ, તે જિનપ્રાસાદની રક્ષા કરી હતી. સંઘવી દયાલશાહે સં. ૧૭૩૨ વિ. વ. ૭ ને ગુરુવારે તે જિનપ્રાસાદની વિજયગછના ભ૦ વિનયસાગરસૂરિના હાથે પ્રતિષ્ઠા કરાવી હતી. આ સ્થાન અત્યારે દયાલ શાહના કિલા તરીકે વિખ્યાત છે. વિખ્યાત જેન યાત્રાસ્થળ છે. ( જૂઓ પ્રક. ૪૪ પૃ૦ ૩૮-૩૯ ) મહો. સેમવિજયગણિવરની પરંપરાના તેમજ ભ૦ વિજયરત્નસૂરિની આજ્ઞામાં રહેલા પં. લાલવિજય ગણિવર અને પં સૌભાગ્યવિજયગણિ વિ. સં. ૧૭૫૦માં આગરામાં યાત્રા કરવા પધાર્યા હતા. ત્યારે ત્યાં બા. ઔરંગઝેબને મલ્યા હતા. બા. ઔરંગઝેબે તેઓને કુશલ સમાચાર પુછી ભારતમાં શાન્તિપૂર્વક રહેવાનું અને નિરાબાધપણે તેઓને વિચારવાનું ફરમાન આપ્યું હતું (તીર્થમાળા, તથા મે બાર ફ. નં૦ નં૦ ૧૯). આ સમયે અજમેરના સૂબાએ અજમેર, મેડતા, જત, જયતારણ અને જોનપુર વગેરે શહેરના જૈન ઉપાશ્રયે પિતાના તાબામાં Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૦૫ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ લઈ ખાલસા કરી લીધા હતા. એ સમયે ઔરંગાબાદને સૂબે અસતખાન, જે મહ૦ સેમવિજય ગણિવરની પરંપરાના (૬૨) પં. શ્રી. ભીમવિજયને ભક્ત હતો. બાટ ઔરંગઝેબ સં. ૧૭૩૬માં અજમેર ઉપર ચઢી આવે ત્યારે ભ૦ વિજયરત્નસૂરિ અને પ૦ ભીમવિજયજીના ઉપદેશથી તેમજ નવાબ અસતખાનની પ્રેરણાથી, બાદશાહે પં. ભીમવિજયને તે ઉપાશ્રયે છૂટા કરી પાછા ઑપવાનું ફરમાન લખી આપ્યું હતું અને જૈન ઉપાશ્રયે સંઘને પાછા સુપ્રત કરાવ્યા હતા. (મેબા૦ ફર૦ નોંધ નં. ૨૦) (-જૂઓ પ્રક. ૫૮, મહેર સમવિજય ગણિવરની શિષ્ય પરંપરા) બાદ ઔરંગઝેબના સમયે એક સંન્યાસી એક બાળકને ઉઠાવી ગયે. આથી ઔરંગઝેબના અમદાવાદના સૂબા શાહજાદા મહમ્મદ આઝમે (ઈ. સ૧૭૦૩ થી ૧૭૦૫) સર્વ સંન્યાસીઓને અમદાવાદમાંથી કાઢી મૂક્યા અને સૌને માટે અમદાવાદમાં આવવાને અને રહેવાને મનાઈહુકમ કાઢયો. આ સમયે ભવ્ય વિજયરસૂરિ (સં. ૧૭૩૨ થી સં. ૧૭૭૩ ભાવ વદિ ૨ ) એ સૂબાને મળી, સમજાવી, શાંત પાડી આ હુકમ પાછા ખેંચા. (–મે બા. ફનેંધ નં. ૨૧ તથા પ્રક. ૫૮, મહો. સેમવિજય ગણિવરની શિષ્ય પરંપરા) બાટ ઔરંગઝેબે સં. ૧૭૦૭માં ઔરંગાબાદ વસાવ્યું. શેઠ માણેકચંદ ટંકશાળ – બાટ ઔરંગઝેબના સમયે સને ૧૭૦૧ (સં ૧૭૫૭)માં સશીદકુલીખાન હિંદમાં દિવાન બનીને આવ્યું. તેણે મકસુદાબાદને. આબાદ કરી મુશદાબાદ નામ આપ્યું. તેણે શેઠ માણેકચંદને મિત્ર બનાવી મુશદાબાદમાં વસવાટ કરાવ્યું. તે બંગાળને નવાબ બ. અને સને ૧૭૨૫માં મરણ પામ્યો હતો. શેઠ માણેકચંદે વિ. સં. ૧૭૫લ્માં મહિમાપુરમાં કેઠી સ્થાપી Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૦૬ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ સ’૦ ૧૯૬૨માં ગંગા નદીના કિનારે ટકશાળ બનાવી. શેઠે આ પેાતાની ટંકશાળમાં દિલ્હીના બાદશાહ બહાદુરશાહ આલમના સિક્કા પડાવ્યા. દિલ્હીના બાદશાહની ટૂંકી નામાવલિ ૧૨. બહાદુરશાહ આલમ પહેલા ઃ- ( રાજ્યકાળ :ઈસ ૧૭૦૭ થી તા. ૧૮-૨-૧૭૧૨; વિ૰ સં૰૧૭૬૪ અ૦ ૧૦ ૪ થી સ૦ ૧૭૬૮ ફાગણુ વિર્દ ૭ ) તે બાદશાહ ઔરંગઝેબના પુત્ર હતા. તેના સમયે અને હૈદ્રાબાદના સૂબા મહમ્મદ ચુસુફખાનના રાજ્યકાળમાં જૈન સંઘે સ’૦ ૧૬૬૭ના ચૈત્ર શુદિ ૧૦ ને રવિવારે પુષ્ય નક્ષત્રમાં વિજય મુહુર્તીમાં બ॰ વિજયરત્નસૂરિના શાસનમાં (૫૮) મહેા॰ મેષિ`ગિણુની પરપરાના ૫૦ દામર્ષિં ગણિના શિષ્ય ૫૦ કેશરકુશળગણિવરના ઉપદેશથી કુપાક તીથના જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યા અને ભ૦ ઋષભદેવ-માણિકયસ્વામિની તે પન્યાસજીના હાથે પ્રતિષ્ઠા કરાવી. સૂબાએ ૫૦ કેશરકુશળગણિને હૈદ્રામાદ શહેરની બહાર જગદ્ ગુરુની દાદાવાડી–હીરિવહાર બનાવવા માટે મેટી જમીન ભેટ આપી હતી. જૈનસ`ઘે ત્યાં ૫૦ કેશરકુશલગણના ઉપદેશથી જગદ્ગુરૂ હીરવિજયસૂરિવરને મેટા હીરિવહાર બનાવ્યેા. આ સ્થાન આજે હૈદ્રાબાદમાં દાદાવાડી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. વૃદ્ધો કહે છે કે તેનાં ખતપત્રો-ફરમાના અરમીમાં-ફારસીમાં અનેલાં હતાં જે હૈદ્રાબાદના શેઠ અમરસી જૂવાનમલના વખતમાં નાશ પામ્યાં હતાં છતાં હૈદ્રાબાદના જૈનેાની ફરજ છે કે સાધના મળતાં હૈાય તે તેને બરાબર તપાસી ત્યાંના અસલી ઇતિહાસ પ્રસિદ્ધ કરે.... અમને લાગે છે કે આ॰ જિન કુશલસૂરિ તથા ૫૦ કેશરકુશલગણિ તે બન્નેનાં નામેામાં કુશલ શબ્દની સામ્યતા હેાવાથી તે સ્થાન દાદાવાડી બન્યું હાય. ) ( -પ્રક૦ ૫૫, તથા ૫૮ મહેા॰ હાનિ ગણિ ઉ॰ ઉદ્યોત વિજયગણિની ૭મી પર’પરા, હિંદી વિક્રમ સં॰ ૧૯૬૨ના જૈનસેવા સંઘના વિશેષાંક રીપોટ પૃ॰ ૪૬) Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૦૭ ૧૩. જહાંદરશાહ – ( રાજ્યકાળ–તા. ૧૭–૪–૧૭૧૨ થી ૧૭૧૩; વિ. સં. ૧૭૬૯ ચિત્ર શુદિ ૧૫ થી સં. ૧૭૭૦ ) તે શાહઆલમને પુત્ર હતે. ૧૪. બાર ફરુખશેખરઃ- (રાજ્યકાળ–તા. ૧૦-૧-૧૭૧૩ થી - ૧૭૧૯; સં. ૧૭૭૦ મહા વદિ ૧૦ થી ૧૭૭૫ ફા૦ ૦ ૯ ) તે જહાંદરશાહને ભત્રીજો હતો. તેણે જુલસી સન ૧ શાઆબાન તા. ૧, હીજરી સન ૧૧૨૫, સને ૧૭૧૩, વિ. સં. ૧૭૭૦માં જૈનાચાર્ય ભટ્ટારક દેવેન્દ્રસૂરિને મોટું માન આપ્યું હતું, અને ફરમાન આપ્યું હતું. તેણે મુશીદાબાદના શેઠ માણેકચંદ અને ફતેચંદ પાસેથી કરજે મોટી રકમ લીધી હતી. આથી બંગાલના નવાબ મુર્શીદખાનના આગ્રહથી તેણે શેઠ માણેકચંદને જુલસી સન ૩, હીજરી સન ૧૨૨૭ જિલહિજજ મહિનાની તા. ૮ મી; સને ૧૭૭૫ વિ. સં. ૧૭૭૧માં શેઠ પદવી આપી, મણિથી મઢેલી “શેઠપદવી વાળી મહાર” આપી. રાજશિરપાવ આવે અને ફરમાન લખી આપ્યું. • (મે. બા ફર૦ નં૦ ૨૫) બા, ફરૂખશેઅરના સાલા મહખાને વિ. સં. ૧૬૬૦–૬૧માં આગરામાં કડવામતને સંવરી જૈન ૬૯મા ભ૦ સદારંગસૂરિના. ઉપદેશથી અમારિ પલાવી હતી. (પ્રક. ૫૩ કડુઆ મત પટ્ટાવલી) ૧૫. રફિઉદરજાત :- (રાજ્યકાળ–તા. ૧૮-ર-૧૭૧૯ થી તા. - ૨૮-૫-૧૭૧૯; ચૈત્ર સં૦ ૧૭૭૫ ના ફાશ૦ ૧૦ થી ૧૭૭૬ ના અ. વ. ૬) તે બાફરુખશેખરને પુત્ર હતે. ૧૬. રફિઉદ્દીલા:- (રાજ્યકાળ-તા. ર૯-૫-૧૭૧૯ થી તા. ૧૧–૯–૧૭૧૬ ચિત્રાદિ વિ. સં. ૧૭૭૬ અ. ૧૦ ૭ થી સં. ૧૭૭૬ આ૦ શુગ ૯) તે બા રફિઉદરજાતને પુત્ર હતે. Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૦૮ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ પ્રકરણ ૧૭. બા. મહમ્મદશાહ :- (રાજ્યકાળ–તા. ૧૯-૯-૧૭૧૯ થી તા. ૧૬–૪–૧૭૪૮; ચૈત્રાદિ વિ. સં. ૧૭૭૬ દ્વિ આ૦ ૧૦ ૨ થી સં. ૧૮૦૫ વિ૦ ૦ ૦)) ) તે ૧૩મા બા૦ જહેદરશાહને ભત્રીજે હતે. જગશેઠને ફરમાન – તેણે ( જુલસી સન ૪, રજજબ મહિને તા. ૧૨ મી; સને ૧૭૨૨ (અથવા ૧૭૨૪ ) વિસં. ૧૭૭૯ ( અથવા ૧૭૮૧)માં મુર્શિદાબાદના શેઠ ફતેચંદને જગશેઠની પદવી અને શેઠને મહારાજાની પદવી આપી. શેઠ ફતેચંદને મણિથી મઢેલી જગશેઠની પદવીવાળી મહેર આપી શિરપાવ આપે અને ફરમાન લખી આપ્યું. ( મેબાફ. નં. ૨૬ ) બા. મહમ્મદની અભિલાષા હતી કે, “શેઠ ફતેચંદને બંગાળને નવાબ બનાવ” પરંતુ શેઠે પિતે નવાબ બનવાની ના પાડી. આથી નવાબ મુર્શીદખાન શેઠ ઉપર બહુ ખુશ થયે. નવાબ મુર્શીદખાન પછી તેને જમાઈ સરફરાજ બંગાલને નવાબ ( સને ૧૭૨૫ થી ૧૭૩૯) બન્યું હતું. આ સમયે અમદાવાદની પ્રજાએ નગરશેઠ શાન્તિદાસ ઝવેરીના વંશજ શાહ નથુશાહ તથા શેઠ ખુશાલચંદને વંશપરંપરાના હકકે અમદાવાદની જકાતમાંથી ૪ આનાને હક–પટ્ટો લખી આપે હતે. ( પ્રવ ૫૮–શેઠ ખુશાલચંદ, તથા મેબાફરક નં. ર૭) બામહમ્મદના સમયે સને ૧૭૩૯ (વિ. સં. ૧૭૯૧)માં સુલતાન નાદીરશાહે હિંદુસ્તાન ઉપર સવારી કરી હતી. બા. મહમુદ તથા તેની એક દાસીએ સ્વદેશના અભિમાનથી બાદશાહી રાજમહેલના ઝરૂખામાંથી કિલ્લાના પાણીમાં ઝંપલાવ્યું હતું, પરંતુ સુલતાને તે બને બચાવ્યા, બના દેશાભિમાનની પ્રશંસા કરી બા. મહમુદને દિલ્હીની ગાદીએ પોતાને હાથે બેસાડ્યો હતે. બાદશાહ મહમ્મદના સમયે ચીખલેજખાન આલકશાહે “નિઝામ રાજ્યની” સ્થાપના કરી. Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૮. બા૦ અહમ્મદશાહ – (રાજ્યકાળ -તા. ૨૦-૪–૧૭૪૮ થી તા. ૨-૬-૧૭૫૪=૭ વર્ષ, સં. ૧૮૦૫ના વિ. શુ. ૪ થી સં. ૧૮૧૧ના જે. શુ. ૧૨) તે બા. મહમૂદને પુત્ર હતું. તેણે (જુલસી સન ૧, જિલ્કાદ મહિને તા. ૨) અથવા-૩; સને ૧૭૪૮ વિસં. ૧૮૦૫ના વૈશાખ સુદિમાં શેઠ મહેતાબચંદને “શેઠની પદવી” આપી શિરપાવ આપ્યું અને ફરમાન લખી આપ્યું. (મે. બા૦ ફર૦ નં૦ ૨૮) તેમજ ( જુલસી સન ૧, જિલહજ મહિને તા. ર૭ મી; સને ૧૭૪૮) વિ. સં. ૧૮૦૫ના જેઠ મહિનામાં શેઠ મહેતાબચંદને જગતશેઠની પદવી આપી; શેઠ સ્વરૂપચંદને મહારાજાની પદવી આપી, મહોર આપી શિરપાવ આપે અને ફરમાન લખી આપ્યું અને તે જ દિવસે સિરાજ ઉદૌલાને બંગાળને નવાબ બનાવ્યો. (મેબાફર૦ નં૦ ૨૯) નામ : બા, અહમ્મદશાહે (જુલસી સન ૫, હીટ સત્ર ૧૧૬૫; સને ૧૭૫૨) વિ. સં. ૧૮૦૯માં જગશેઠ મહેનાબચંદને મધુવન કેઠી, જયપાર નાળું, પ્રાચીન નાળું, જલહરીકુંડ અને પારસનાથની તળેટી વચ્ચેની ૩૦૧ વીઘા જમીન તથા પારસનાથ પહાડ ભેટ આપ્યા હતા. ' (મે. બા. ફર૦ નં૦ ૩૦) ૧૯ આલમ શાહ બીજો:- (રાજ્યકાળ–તા. ૨–૬–૧૫૪ થી તા. ૨-૯- ૧૭૫૯૯ સં. ૧૮૧૧ના જેશુ ૧૨ થી સં ૧૮૧૭ના મહા શુ. ૧૦) તે બા૦ જહાંદરને બીજો પુત્ર હતું. તેનું બીજું નામ અબુ અલીખાન પણ મળે છે. કરમાકે - તેણે (જુલસી સન ૨, હી. સન ૧૧૬૮, સને ૧૭૫૫) વિ. સં. ૧૮૧૨માં પાલગંજ પારસનાથ પહાડને કરમુકત જાહેર કર્યો Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૧૦ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ - હતા, એટલે ત્યાં વેઠ, વેશ, લગાન, જકાત, મુ'ડકાવેરે વગેરે માફ કર્યાં. મે મા ફર૦ નં૦ ૩૧) ૨૦. શાહજહાં મીનેઃ- ( તા. ૨-૯-૧૭૫૯ થી X-૧૨-૧૭૫૯ સ૦ ૧૮૧૬; મા૦ શુ॰ ૧૦ થી સ’૦ ૧૮૧૬) આ સમયે મીરઝાફર મીર કાસિમ અંગાલના નવાબ અન્યા. આ સમયે મીરઝાફરઉદ્દૌલ્લા, સૈફ ઉદ્દૌલા, મુખારકઉદ્દૌલ્લા બંગાળના નાર્જિસૈા અન્યા હતા. ૨૧. શાહ આલમસિંહ( ત્રીજો ) :– ( રાજ્યકાળ તા. ૨૫-૧૨૧૭૫૯ થી તા. ૧૯-૧૧-૧૮૦૬; સ૦ ૧૮૧૬ પેા શુ॰ ૬ થી ૧૮૬૩ કા॰ શુ॰ ૯) બાદશાહ આલમે (તા. ૨-૪-૧૭૬૬) વિ॰ સ૦ ૧૮૨૨માં શેઠ ખુશાલચંદને જગતશેઠની પદવી અને શેઠ ઉદેચદન મહારાજાની પદવી આપી, મહેાર આપી, શિરપાવ આપ્યા અને ફરમાન લખી આપ્યું. (મેા॰ મા ફર૦ નં૦ ૩૨) પ્રતિષ્ઠા : - આ સમયે ( જુલસી સન ૧૦; હી॰ સ૦ ૧૧૮૨ સને ૧૭૬૮) વિ॰ સ૦ ૧૮૨પના મહા શુદ્ઘિ ૫ ના રોજ જગત્શેઠ ખુશાલચંદ વગેરેએ “ સમેતશિખર મહાતીર્થ ઉપર તથા તળેટીમાં મધુવનમાં નાનાં મેટાં જિનમંદિરો બનાવી તેની ભ॰ વિજયધમ સૂરના હાથે પ્રતિષ્ઠા કરાવી હતી. (મે॰ મા॰ ′૦ નં૦ ૩૩ તથા સમેતશિખરરાસ ) શાહ આલમ નામ માત્રનેા બાદશાહ હતા. પરંતુ વાસ્તવમાં રાજસત્તા સોંઘિયાના હાથમાં હતી. ,, ખા॰ આલમે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની પાસેથી ૨૬ લાખ રૂપિયાનું વર્ષાસન લઈ અલ્હાબાદમાં જઈ વાસ કર્યાં, આ સમયે સને ૧૭૬૬માં સૈફ ઉદ્દૌલ્લા અને તે પછી મુખારક ઉદ્દોલ્લા બંગાળના નવાબો બન્યા હતા. ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ જગત્શેઠ અને નાજિમ મુખારક ઉદ્દૌલ્લાને વર્ષાસન માંધી આપ્યું હતું. Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૧૧ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ઢંઢરે - બા, આલમગાઝીના અમીર મુબારકઉદૌલાની હાજરીમાં જનરલ ગોડાઈને (જુલસી સન ૨૨, હીસ૧૧૯૪) સં ૧૮૩૬ના મહા શુદિ ૧૩, તા. ૧૭-૧૨-૧૭૮૦ના રોજ અમદાવાદમાં શાંતિને ઢંઢેરે પિટા હતે. (પ્રકટ ૬૬) (મેબાફ૦ નં૦ ૩૪) ૨૨. અકબરશાહ - (રાજ્યકાળ–તા. ૧૯-૧૧-૧૮૦૬ થી ૨૯–૮–૧૮૩૭; વિસં. ૧૮૬૩ના કાશુ ૯ થી ૧૮૯૪ આ૦ વ૦ ૦))) ૨૩. બા બહાદુરશાહ (બીજો):- (રાજ્યકાળ–તા. ૩૦–– ૧૮૩૭ થી સને ૧૮૫૭; વિ. સં. ૧૮૯૪ આ. શુ૧ થી " સં. ૧૧૪) ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ સને ૧૮૫૭માં તેનું વર્ષાસન બંધ કર્યું અને તેને પકડી કેદ કરી રંગુન મોકલી દીધે. – દિલ્હીના મોગલ બાદશાહનાં કેટલાંક ફરમાને – દિલ્હીના મોગલ બાદશાહોએ જૈનાચાર્યો, જેન સેવડા-સાધુ અને જેન ગૃહસ્થને જુદી જુદી જાતનાં ફરમાને આપ્યાં હતાં. બાદશાહ બાબરે ભટ્ટારક હેમવિમલસૂરિની પરંપરાના મહેસહજકુશલગણિને અહિંસાનું ફરમાન આપ્યું હતું તેમજ જજિયાવેરે માફ કર્યો હતે. (-પ્રક. ૪૪, મેગલવંશ રાજકાળ પૃ૦ પર તથા પ્રક૫૫) આ ફરમાન કે તેની વિગત મળતી નથી. બાદશાહ અકબર વગેરેનાં ફરમાને અવશ્ય મળે છે. બાહ અકબરનાં ફરમાનામાં (1) જુલસી સન, (૨) ઈલાહી સન, (૩) હીજરી સનનાં વર્ષો વગેરેની નોંધ સ્પષ્ટ રીતે મળે છે. ઈલાહી સન-ઈલાહી નામે જૂને સન ચાલતું હતું. બા. અકબરે ગાદીએ બેઠા પછી રમા વર્ષે એટલે હીજરી સન ૯૯૨ વર્ષે વિસં. ૧૬૪૧ અને ઈ. સ. ૧૫૮૪ થી પોતાના નવા મતને દિન ઈલ Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૧૨ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ઈલાહીનું નામ આપી હીજરી સનને બદલે સર ઈલાહી સનને પ્રચાર કર્યો હતે. ઈની સનમાં મહિનાઓનાં નામ આ પ્રમાણે મળે છે (૧) ફરદીન, (૨) અદીબેહસ્ત, (૩) ખેરદાદ, (૪) તીર, (૫) અમરદાદ, (૬) શેહેરેવર, (૭) મેહેર (મિહીર). (૮) આવાં (૯) આદર, (૧૦) દએ (દહે), (૧૧) બેહમન, (૧૨) અફેંદામૈદ. બાટ અકબરે પિતાના ઈલાહી સનમાં આ ઈરાની મહિનાઓમાં નામ રાખ્યાં હતાં અને ઈલાહી સનના ફરવરદીન મહિનાની તા. ૧ થી તેને પ્રારંભ કરાવતા હતે. અને તે જ દિવસે પોતાના રાજ્યાભિષેકને ઉત્સવ મનાવતે હતો. આથી આ નવા સનનાં (૧) ઈલાહી સન, અને (૨) જુલુસ સન એમ બે નામે મળે છે. હિજરી સન - આ સન મહમ્મદ પેગંબરથી શરૂ થયેલ છે. તેને પ્રારંભ હિંદી મહિનાઓની સુદિ ૧ અથવા સુદિ ૨ થી થાય છે. હિંદી મહિનાઓમાં વૃદ્ધિ થાય ત્યારે આ મહિનાઓમાં વૃદ્ધિ થતી નથી. આથી ત્રણ-ચાર વર્ષે હિંદી મહિનાઓથી આ મહિનાઓ જુદા પડી જાય છે. હીજરી મહિનાઓના નામ આ પ્રકારે મળે છે – (૧) મેહેરમ, (૨) સફર, (૩) રવિઉલ અવલ, (૪) રવિઉલ આખર, (૫) જમાદિઉલ અવલ (જમાદિલ અવ્વલ), (૬) જમાદિઉલ આખર (જમાદિલ આખર ), (૭) રજબ, (૮) શાબાન, (૯) રમજાન, (૧૦) શવ્વાલ, (૧૧) જિલ્કાદ, (૧૨) જિલ્ડજ, બા, જહાંગીર પણ પોતાના રાજ્યાભિષેકને ઉત્સવ ઈલાહી સનના ૫૧મા વર્ષને પિતાને જુલસી સન એક (૧) માની અને ફરવરદિન મહિનાની તા. ૧ થી મનાવતે હતે. બાટ શાહજહાંએ પિતાના રાજ્યાભિષેકને ઉત્સવ ઈલાહી સનના ફરવરદિન મહિનાની તા. ૧ ના રોજ ન મનાવતાં હીજરી સનના મહોરમ મહિનાની તા. ૧ થી મનાવે શરૂ કર્યો. ઈલાહી સન, જુલુસ સન અને હીજરી સન આ ત્રણેને એક સાથે ગોઠવવાની ગરબડમાં અથવા ઉર્દૂ લિપિમાં એક બારીક રેખા પણ Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૧૩ નવો શબ્દ બનાવતી હોવાના કારણે અગર આવા કે બીજા ગમે તે કારણે ફરમાનેની સાલવારીમાં ફરક મળે છે. જૂઓ ફરમાન નં. ૨, ૬, ૧૧. આજ કારણે ફરમાન નં. ૪ માં મહિનાનો ફરક પડયો હોય એ સંભવ છે. ગણિતશાસ્ત્રીએ આને ઠીક કરવા પ્રયત્ન કરે એ ઈચ્છવાયેગ્ય છે. રા, બ૦ પં. ગૌરીશંકર હીરાચંદ ઓઝાએ દિલ્હીના બાદશાહને હીજરી સન તથા મારવાડ અને મેવાડના રાજાઓ અને સરદારે વગેરે હિંદુઓના વિક્રમ સંવતને મેળ મેળવવા માટે ચિત્રાદિ વિ. સં. ૧૬૦૪ થી વિ. સં. ૧૯૧૪ સુધીના ચંડાશુગંડુ પંચાંગના કેઠાઓના આધારે ફરવદિન તા. ૧ નો ઈલાહી સન, હીજરી સન, વિક્રમ સંવત અને ઈસ્વીસનના મહિનાઓ તથા તિથિ વાર તારીખો સ્પષ્ટ કરી “મોગલ બાદશાહે કે જુલસી સન” નામે લેખ પ્રકાશિત કર્યો હતો. અમે ઉકત લેખ તથા બીજા મળતા સાધનેના આધારે અહીં મોગલ બાદશાહનાં ફરમાનોની સાલવારી વગેરે સ્પષ્ટ કરવા પ્રયત્ન કર્યો છે. તે ફરમાને (વટહુકમે) આ પ્રકારે છે. ૮. બાટ અકબર:- (પરિચય માટે જૂઓ પ્ર. ૪૪–પૃ. ૬૦ ) રાજ્યકાળ:- હી સન ૯૬૩ રવિ ઉસ્સાની મહિનાની તા. ૨ શુક્રવારથી ૧૦૧૪-૧૫ જમાદિઉસ્સાની મહિનાની તા. ૧૧ મી સુધી. વિ. સં. ૧૬૧૨ ના ફાસુ૪ (વિ. સં. ૧૬૧૩ ફાવ. ૨) થી વિ. સં. ૧૬૬૨ ના ફાસુ. ૧૪ ને મંગળવાર તા. ૧૪–૨–૧૫૫ ૬ થી તા. ૧૫–૧૦–૧૬૦૫) બાદ અકબરનાં ફરમાન નં૧ થી ૮ અહિંસાનું ફરમાન પહેલું: અકબર બાદશાહ લખે છે કે મારી ભાવના છે કે-મારી પ્રજા પ્રસન્ન રહે, આકર્ષિત રહે, એવું શુભ આચરણ આપણે કરવું જોઈએ. ગમે તે મતને મહાપુરુષ હોય, તે જે પવિત્ર રહે, આત્મધ્યાનમાં મસ્ત રહે, પ્રભુનાં ધ્યાનમાં મગ્ન રહે તે હું તેના બાહ્ય વ્યવહારને ન જોતાં તેના માનસિક અભિપ્રાયને જેવા તેની સોબત કરી વિચાર વિનિમય કરું છું. મને આવા મહાપુરુષ પ્રત્યે પ્રેમ થાય છે. હું આવા કાર્યને પસંદ કરું છું. આ માટે મેં ગુજરાતથી આઠ હીરવિજયસરિને Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૧૪ જૈન પરંપરાનો ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ અહીં લાવ્યા હતા. તે સપરિવાર અહીં આવ્યા છે. તેમનામાં ઉગ્ર તપ, અસાધારણ પવિત્રતા વગેરે છે, જે સર્વથા આદરપાત્ર છે; સન્માન યોગ્ય છે. તેઓ હવે ગૂજરાત પધારે છે. તેમની ઈચ્છા છે કે, બાદશાહ અનાથને રક્ષક છે. તે શ્રાવણ વદિ ૧૩ થી ભાદરવા સુદિ ૬ સુધી એમ પર્યુષણના પવિત્ર ૧૨ દિવસેમાં કઈ પણ સ્થાને કઈ પણ પશુ, પ્રાણી મરાય નહીં એવું કરવું જોઈએ. આમ કરવાથી દુનિયામાં પ્રશંસા વધે, ઘણાં જ વધથી બચી જાય. આમ કરવાથી પ્રભુ પણ બાદશાહ ઉપર પ્રસન્ન રહેશે. તેઓની આ ઈચ્છા છે. આ ઈચ્છા અમારા ધર્મથી પ્રતિકૂળ નથી. પવિત્ર મુસલમાન ધર્મને અનુકૂળ છે. તેમની આ માગણીને સ્વીકારી અમે હુકમ જાહેર કર્યો કે, “કેઈએ પર્યુષણના ૧૨ દિવસોમાં જીવ હિંસા કરવી નહીં. આ હુકમ હંમેશને માટે છે. તેનું બરાબર પાલન કરવું.” હીજરી સન ૯૯૨, જમાદલસાની મિતિ ૭. નોંધ-આ ફરમાનની નકલ ૬ સ્થાન માટે બનાવી છે. (૧) ગુજરાતને સ, (૨) માળવાનો સૂબે, (૩) અજમેરને સુબ, (૪) દિલ્હી–ફતેહપુરને પ્રદેશ, (૫) લાહોર-મુલતાનને પ્રદેશ અને (૬) સૂરિજીની પાસે રાખવા માટે. ઉજજૈનમાં માળવાના સૂબા પર મેકલાવેલ અસલી ફરમાન સુરક્ષિત છે, જેની લંબાઈ ૨ ફૂટ અને પહોળાઈ ૧૦ ઈંચની છે. મેટા મજબૂત કપડા ઉપર સોનેરી શાહીથી લખેલું છે. તે કઈ કઈ જગાએ ફાટી ગયું છે. મેજર જનરલ સર જોન માલકમે પોતાના મેમાયર ઍફ સેંટ્રલ ઈન્ડિયા” પુસ્તક ભાવ ૨, પૃ. ૧૩૫-૩૬ માં તેનો અંગ્રેજી અનુવાદ પ્રકાશિત કર્યો છે. શાસનદીપક પૂ. મુનિ મ. શ્રી વિદ્યાવિજયજી મહારાજે સૂરીશ્વર અને સન્નાટમાં તથા શ્રીજિનવિજયજીએ પારસોરાની પ્રસ્તાવનામાં, શ્રી અગરચંદજી નાહટાએ ગુગપ્રધાન જિનચંદ્રકૂરિના પરિશિષ્ટોમાં વિવિધ ફરમાનોના ફેટા, ફારસી પાઠ તથા અંગ્રેજી, હિંદી અને ગુજરાતી અનુવાદે પ્રકાશિત કરાવ્યા છે. (-પ્રક. ૪૦, પૃ. ૪૮૪) - બાળ અકબરે જુલસી સન ૨૯, ઈલાહી સન ૨૯, હીજરી સન ૯૯૨, જમાદિ ઉસ્સાની છઠ્ઠા મહિનાની તા. ૭ મીએ ઈ. સ. ૧૫૮૩, ચિત્રાદિ વિ. સં. ૧૬૪. (૧૬૪૧) પ્રથમ અષાડ શુદિ ૧૧ ના રોજ ફત્તેપુરસિકરીથી આ હીરવિજયસૂરિને આ ફરમાન આપ્યું હતું. Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૧૫ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૧૧૫ ફરમાન બીજું જૈનેને સંપ રાખવા માટે પ્રાર્થનાપત્ર બા, અકબરે નહીં પણ મેલવી અબુલફજલે ઈલાહી સન ૪૦ની તા. ૨૨ મીએ વાકે અનવીસ સરફુદીન હસેન પાસે પત્ર લખાવ્યો હતો કે, “ખરતરગચ્છવાળાની વિનતિથી આ પત્ર લખવામાં આવે છે કે, તપગચ્છ અને ખરતરગચ્છવાળાએ અંદર અંદર ઝઘડા કરવા નહીં. બંનેએ પ્રવચનપરીક્ષા જેવા ગ્રંથે બનાવવા નહીં. બંને સંપ્રદાયને પ્રેમ અને મેળ બનાવી રાખવા પ્રાર્થના છે.” (-યુગપ્રધાન જિનચંદ્રસૂરિ, પરિશિષ્ટ ચ, પૃ. ૩૦૫) નોંધ-ખરતરગચ્છના ભટ્ટારક જિનચંદ્રસૂરિએ સં. ૧૬૪૧ માં જાહેરમાં અને સં૦ ૧૬૪રમાં પાટણમાં માસુ કર્યું હતું. આ પાટણના ચોમાસામાં તપગચ્છના આ વિજયસેનસૂરિ અને ખરતરગચ્છના આ જિનચંદ્રસૂરિ વચ્ચે મહે. ધર્મસાગર ગણિવરે સં૦ ૧૬૨૮ માં રચેલા પ્રવચનપરીક્ષા ગ્રંથ અંગે પાટણની રાજસભામાં ૧૮ દિવસ સુધી શાસ્ત્રાર્થ થયો હતો. (–યુગપ્રધાન જિનચંદ્રસૂરિ, પરિ. , પૃ. ૨૬૪, ૬૫) સંભવ છે કે, આ પ્રસંગને ઉદ્દેશીને પ્રસ્તુત પત્ર લખાયો હોય. આ પત્ર બનાવટી હોવાની યે સંભાવના છે. આમ છતાં આ પત્ર કદાચ સાચે હોય તો આ પત્રની સલવારીમાં ૧૦ વર્ષનો ફરક હેય. એટલે ઈલાહી સન ૩૦ ની તા. ૨૨ મી, જુલસી સન ૩૦ ફરવરદીનની તા૨૨મી, વિ. સં. ૧૬૪૧-૪૨ માં આ પત્ર લખા હોય. ફરમાન ત્રીજું જૈન ધર્મસ્થાનોની રક્ષાનું ફરમાન અલ્લાહુ અકબર જલાલુદ્દીન મહમ્મદ અકબર બાદશાહ ગાજીનું ફરમાન અલ્લાહ અકબરના સિક્કા સાથે શ્રેષ્ઠ ફરમાનની નકલ અસલ મુજબ છે – મહાન રાજ્યને ટેકો આપનાર, મહાન રાજ્યના વફાદાર, સારા સ્વભાવ અને ઉત્તમ ગુણવાળા, અજિત રાજ્યને મજબૂત કરનાર, શ્રેષ્ઠ રાજ્યના ભરસાદાર, શાહી મહેરબાનીને ભેગવનાર, રાજાની નજરે Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૧૬ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ પંસદ કરેલ ઊંચા દરજજાના ખાનના નમૂના સમાન મુબારિ જજુદ્દીન (ધર્મવીર) આઝમખાને બાદશાહી મહેરબાની અને બક્ષીસેના વધારાથી શ્રેષ્ઠતાનું માન મેળવી જાણવું, જે જૂદી જૂદી રીતભાતવાળા, ભિન્ન ધર્મવાળા વિશેષ મતવાળા અને પંથવાળા, સલ્ય કે અસભ્ય, નાના કે મેટા, રાજા કે રંક અથવા દાના કે નાદાન, દુનિયાના દરેક દરજ્જા કે જાતના લેકે કે જેમાંની દરેક વ્યક્તિ પરમેશ્વરના નૂરને જાહેર થવાની જગા છે અને દુનિયાને પિદા કરનારે નિર્માણ કરેલ ભાગ્યને જાહેર થવાની અસલ જગા છે. તેમજ સુષ્ટિસંચાલક (ઈશ્વર)ની અજાયબીભરેલી અનામત છે. તેઓ પિતાપિતાના શ્રેષ્ઠ માર્ગમાં દઢ રહીને તથા તન અને મનનું સુખ ભેગવીને પ્રાર્થના અને નિત્ય ક્રિયાઓમાં તેમજ પોતાના દરેક હેતુઓ પ્રાપ્ત કરવામાં લાગેલા રહી, શ્રેષ્ઠ બક્ષીસ કરનાર (ઈશ્વર) તરફથી અમને લાંબી ઉંમર મળે અને સારાં કામ કરવાની પ્રેરણું થાય એવી દુવા કરે. કારણકે માણસ જાતમાંથી એકને રાજાને દરજજે ઊંચે ચઢાવવામાં અને સરદારીને પહેરવેશ પહેરાવવામાં પૂરેપૂરું ડહાપણ એ છે કે, તે સામાન્ય મહેરબાની અને અત્યંત દયા કે જે પરમેશ્વરની સંપૂર્ણ દયાને પ્રકાશ છે, તેને પિતાની નજર આગળ રાખી જે તે બધાની સાથે મિત્રતા મેળવી ન શકે તે ઓછામાં ઓછું બધાઓની સાથે સલાહસંપને પાયે નાખી પૂજવાલાયક જાતના (પરમેશ્વરના) બંદાઓ સાથે મહેરબાની, માયા અને દયાને રસ્તે ચાલે અને ઈશ્વરે પેદા કરેલી બધી વસ્તુઓ (બધાં પ્રાણીઓ) કે જે ઊંચા પાયાવાળા પરમેશ્વરની સૃષ્ટિનાં ફળ છે, તેમને મદદ કરવાની નજર રાખી, તેમના હેતુઓ પાર પાડવામાં અને તેમના રીતરિવાજો અમલમાં લાવવાને મદદ કરે, કે જેથી બળવાન નિર્બળ ઉપર જુલમ નહી ગુજારતાં દરેક મનુષ્ય મનથી ખુશી અને સુખી થાય. આ ઉપરથી ગાભ્યાસ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ હીરવિજયસૂરિ એવડા અને તેમના ધર્મને પાલનારા કે જેમણે અમારી હજુરમાં હાજર થવાનું માન મેળવ્યું છે અને જેઓ અમારા દરબારના ખરા Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ગુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૧૭ હિતેચ્છુઓ છે તેમના ગાભ્યાસનું ખરાપણું વધારો અને પરમેશ્વરની શોધ ઉપર નજર રાખી હુકમ થયું કે, તે શહેરના (તે તરફના) રહેવાસીઓમાંથી કેઈએ એમને હરકત (અડચણ) કરવી નહીં અને તેમના દેવમંદિર તથા ઉપાશ્રયેામાં ઉતારો કરે નહીં તેમ તેમને તુચ્છકારવા પણ નહીં. વળી, જે તેમાંનું (મંદિરો કે ઉપાશ્રયમાંનું) કંઈ પડી ગયું કે ઉજજડ થઈ ગયું હોય અને તેને માનનારા, ચાહનારા કે ખેરાત કરનારાઓમાંથી કોઈ તેને સુધારવા કે તેને પાયા નાખવા ઈછે તે તેને કોઈ ઉપલક જ્ઞાનવાળા (અજ્ઞાની)એ કે ધર્માધે અટકાવ પણ કરે નહીં. અને જેવી રીતે ખુદાને નહીં ઓળખનારા, વરસાદને અટકાવ અને એવાં બીજા કામ કે જે ઈશ્વરના અધિકારનાં છે તેને આરોપ, મૂર્ખાઈ અને બેવકૂફીને લીધે જાદુનાં કામ જાણી તે બિચારા ખુદાને ઓળખનારા ઉપર મૂકે છે, અને તેમને અનેક પ્રકારનાં કષ્ટો આપે છે. એવાં કામો, તમારા રક્ષણ અને બંદોબસ્તમાં છે કે જે તમે સારા નસીબવાળા અને બહેશ છે. તેમના હાથે થવાં જોઈએ નહીં, વળી એમ પણ સાંભળવામાં આવ્યું છે કે, હાજી હબીબુલાહ કે જે અમારી સત્યની શોધ અને ખુદાની ઓળખાણ વિશે થોડું જાણે છે તેણે આ જમાતને ઈન કરી છે. આથી અમારા પવિત્ર મનને કે જે દુનિયાને બંદોબસ્ત કરનાર છે, તેને ઘણું ખોટું લાગ્યું છે. (દુઃખનું કારણ થયું છે.) માટે તમારે તમારી રિયાસતથી એવા ખબરદાર રહેવું જોઈએ કે, કેઈ કેઈના ઉપર જુલમ કરી શકે નહીં. તે તરફના વર્તમાન અને ભવિષ્યના હાકેમ, નવાબે અને રિયાસતને પૂરેપૂરે અથવા કેટલેક અંશે કારભાર કરનાર મુત્સદ્દીઓનો નિયમ એવો છે કે, રાજાને હુકમ કે જે પરમેશ્વરના ફરમાનનું રૂપાંતર છે તેને પિતાની સ્થિતિ સુધારવાને વસીલે જાણે તેનાથી વિરુદ્ધ કરે નહીં અને તે પ્રમાણે કરવામાં દીન અને દુખિયાનું સુખ તથા પ્રત્યક્ષ સાચી આબરૂ જાણે. આ ફરમાન વાંચી તેની નકલ રાખી લઈ આ ફરમાન તેમને (પાછું) આપવું જોઈએ કે જેથી હંમેશાની તેમને માટે સનદ Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૧૮ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ થાય તેમ તેઓ પિતાની ભક્તિની ક્રિયાઓ કરવામાં ચિંતાતુર થાય નહીં અને ઈશ્વરભક્તિમાં ઉત્સાહ રાખે. એ જ ફરજ જાણી એથી વિરુદ્ધને દખલ થવા દે નહીં. ઈલાહી સંવત્ ૩૫ ના અઝાર મહિનાની છઠ્ઠી તારીખને ખુરદાદ નામના દિવસે લખ્યું. મુતાબિક ૨૮ માહે મુહરમ સને ૯ હીજરી. મુરીદે (અનુયાયીઓ)માંના નમ્રમાં નમ્ર અબુલફજલના લખાણથી અને ઈબ્રાહીમ હુસેનની નેંધથી નકલ અસલ મુજબ છે. (-ધસૂરીશ્વર અને સમ્રા, પૃ. ૩૭૫ થી ૩૭૮) નોંધ:-બ૦ અકબરે જુલસી સન ૩૫-૩૬, ઈલાહી સન ૩૫-૩૬ના નવમા અઝાર મહિનાની તા. ૬ ઈરાની ખુરદાદ નામના દિવસે, (આ દિવસે પારસી પંચાંગમાં કવ અશેજરાસ્તનો દીશે લખાય છે.) હીજરી સન ૯૯૯ પહેલા મહોરમ મહિનાની ૨૮ મી તારીખે, વિ. સં. ૧૬૪૭ને આ વદિ ૦))ના રોજ, ઈ. સ. ૧૫૯૧ના નવેમ્બરમાં ગુજરાતના સૂબા ઈ. સ. ૧૫૮૭થી ૧૫૯૨ સુધીના આઝમખાન (મિરજા અજીજ કોકા)ને આ ફરમાન મોકલી આ. વિજયહીરસૂરિ સેવડાના ધર્મસ્થાનોની રક્ષા કરવા માટે ધ્યાન આપવા જણાવ્યું હતું. સંભવ છે કે, તે સોરઠના સૂબા આઝમખાનના પુત્ર ખુરમે ધર્મઝનૂનથી શત્રુંજય તીર્થને નાશ કરવાની તૈયારી કરી હતી ત્યારે બાદશાહે આ ફરમાન મોકલી તેને રોક્યો હોય. બનવાજોગ છે કે, જુદા જુદા સ્થળને જેનેએ બાદશાહ સમભાવવાળે છે એમ માની આ સમય દરમિયાન શત્રુંજય તીર્થના મોટા જિનપ્રાસાદને જીર્ણોદ્ધાર કરી લેવાની ભાવનાથી બાદશાહ પાસે પરવાનગી માગી હોય. પરંતુ બાદશાહે ભાનુચંદ્ર ગણિ વગેરેની ભાવના મુજબ તેની વ્યવસ્થા કરી હોય. તે પછી જ બાદશાહે આ હીરવિજયસૂરિને જૈન તીર્થો ભેટ આપ્યાં, અને તે તે સ્થાન માટે અહિંસાના હુકમ કાઢ્યા, તથા સોની તેજપાલે શત્રુંજયના મેટા જિનપ્રાસાદને જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો અને આ હીરવિજયસૂરિએ છરી પાળ શત્રુતીર્થને સંઘ કઢાવી ત્યાં ઘણાં જિનાલયની પ્રતિષ્ઠા કરી. Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૧૧૯ ફરમાન થે જૈનાચાર્યને જૈનતીર્થોનું દાન અકબર બાદશાહ લખે છે કે, મારા તાબાના માલવા, શાહજહાંનાબાદ, લાહેર, મુલતાન, અમદાવાદ, અજમેર, મેરઠ, ગૂજરાત, બંગાળ વગેરે મુલક તથા બીજા જે નવા તાબામાં આવે તે મુલકેના સૂબા કરોડપતિ અને જાગીરદારોને સૂચના કરવામાં આવે છે કે શ્વેતાંબર જૈનાચાર્ય હીરવિજયસૂરિ તથા તેમના શિષ્યો જે પવિત્ર મનવાળા સાધુપુરુષે છે તેમના દર્શનથી મને ઘણે આનંદ થયે છે. તેમની માગણી છે કે, અમારાં તીર્થ સિદ્ધાચલજી, ગિરનારજી, તારંગજી, કેશરિયાનાથજી, આભૂજ, રાજગૃહીની પાંચ પડાડીઓ, સમેતશિખરજી વગેરે વેતાંબર તીર્થસ્થાને છે તેમાં તથા તેની આસપાસની ભૂમિકામાં કોઈ જીવની હિંસા થાય નહીં એ હુકમ કરવો જોઈએ. અમને આ માગણી વ્યાજબી લાગે છે. તપાસ કરતાં નક્કી થયું છે કે, આ સ્થાને રહેતાંબર જૈનેનાં છે. હું આ બધાં સ્થાને વેટ આ૦ હીરવિજયસૂરિને અર્પણ કરું છું કે, તેઓ એ પવિત્ર સ્થાનમાં શાંતિથી પ્રભુની ઉપાસના કરે. આ સ્થાને શ્વેતાંબર સમાજનાં છે, તેમની માલિકીનાં છે. જ્યાં સુધી સૂર્ય, ચંદ્ર તપે ત્યાં સુધી આ ફરમાન જૈન શ્વેતાંબરેને માટે અમર રહે. આ ફરમાનના અમલમાં કેઈએ દખલ કરવી નહીં. આ તીર્થોના પર્વતોની ઉપર, નીચે કે આસપાસ યાત્રાધામમાં કોઈએ કઈ જાતની જીવહિંસા કરવી નહીં. આ હુકમને પાકે અમલ કરે. કેઈએ ઊલટું વર્તવું નહીં. બીજી સનદ માગવી નહીં. જુલસી સન ૩૭ માહે ઉદી બહેરૂ મુતાબિક રવીઉલ અવલ, મિતિ ૭ મી. નંધ:- આ ફરમાન અમદાવાદમાં શેઠ આણંદજી કલ્યાણજીની પેઢીમાં છે. તેની લંબાઈ ૨ ફૂટ, પહોળાઈ ૧ ફૂટ અને ૫ ઈંચ છે. ધેળા કપડા ઉપર સોનેરી શાહીથી લખેલું છે. ઉપર ડાબી તરફ બાદશાહી મહોર લાગેલી છે. રાજકેટની રાજકુમાર કોલેજના “મુનશી મહમૂદ અબ્દુલ્લાએ ” તેને અંગ્રેજી અનુવાદ કર્યો છે. ( પ્રક. ૪૦, પૃ૦ ૪૮૬) બા, અકબરે આ૦ હીરવિજયસૂરિને જુલસી સન ૩૭, ઈલાહી સન Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૨૦ જૈન પરંપરાનો ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ૩૭ના બીજા અરદીબેહસ્ત મહિનાની બીજી–ત્રીજી તારીખે, હીજરી સન ૧૦૦૦ ના ત્રીજા રવિઉલ અવલ મહિનાની તા. ૭મીએ સિદ્ધાચલજી, ગિરનાર તારંગા, કેશરિયાજી, આબૂ, રાજગૃહીના પાંચ પહાડે, સમેતશિખર વગેરે તીર્થો શ્વેતાંબર જૈન તીર્થો હોવાનું નકકી કરી આ બધા તીર્થો આ૦ હીરવિજયસૂરીધરજીને આપ્યાં અને તે તે સ્થાનમાં અહિંસાને હુકમ આપે. પરંતુ આ ફરમાનના અનુવાદમાં આપેલ મહિનાના નામમાં ફરક લખાયો છે. જુલસી સન ૩૭, ઈલાહી સન ૩૭ ના ફરવરદીન મહિનાની પહેલી તારીખે, હીજરી સન ૧૦૦૦ ના જમાદિઉલસાની મહિનાની તા. ૫, હિંદી સં૦ ૧૬૪૯, ગૂજ૦ ૦ ૧૬૪૮ની ચૈત્ર સુદિ ૭ અને તા. ૧૦–૩–૧પ૯૨ હેય. ફરમાનમાં લખેલ અરદીબેહસ્ત મહિને ફરવરદિન મહિનાથી બીજે મહિને છે, તો આ રીતે મેળવતાં ત્યારે બીજા સંવતોના પણ બીજા બીજા મહિના આવે. તો સંભવ છે કે, બાદશાહ અકબરે જુલસી ઈલાહી સન ૩૭ બીજા અરદીબેહસ્ત મહિનાની તા. ૩ જી, હીજરી સન ૧૦૦૦ રજબ મહિનાની તા. ૭મી, હિંદી વિ. સં. ૧૬૪૯ના વૈશાખ સુદિ ૧૦ અને તા. ૧૨-૪–૧૫૯૨ ને રોજ આ૦ હીરવિજયસૂરિને આ ફરમાન આપ્યું હોય. આ૦ હીરવિજયસૂરિને આ તીર્થ મળ્યું તેથી ખંભાતના સેની તેજપાલ વગેરેએ શત્રુ જયતીર્થના મોટા જિનપ્રાસાદનો “નંદિવર્ધન જિનપ્રાસાદ” નામ આપી જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો. બીજા જેનોએ નવા નવા જિનાલયે બનાવ્યાં. આ૦ હીરવિજયસૂરિએ સં. ૧૬૪૯ પ્રથમ ચૈત્ર સુદિ ૧૫ ને રોજ પાટણને છરી પાળતા યાત્રાસંધ સાથે શત્રુંજયતીર્થની યાત્રા કરી અને નંદિવર્ધન જિનપ્રાસાદ વગેરેની પ્રતિષ્ઠા કરી. (ઈતિ, પ્રક. ૫૮ મું) ફરમાન પાંચમું અહિંસાનું ફરમાન अल्लाह अकबर नकल- प्रतिभाशाली ( चमकदार ) फरमान जिस पर मुहर 'अल्लाह अकबर' लगी हुई है । तारीख शहरयूर ४ माह महर आलही सन् ३७ । 'चूंकि उमदतूल मुल्क रुकनूस सल्तनत उल काहेरात उजदूददौला निजामुद्दीन सइदखाँ जो बादशाहका कृपापात्र है, मालूम हो चूंकि मेरा Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૧૨૧ (बादशाहका) पूर्ण हृदय तमाम जनता यथा सारे जानदारों (जीव- . धारियों )के शांतिके लिये लगा है कि समस्त संसारके निवासी शांति और सुखके पालनेमें रहें । इन दिनोंमें ईश्वरभक्त व ईश्वरके विषयमें मनन करनेवाले जिनचंद्रसूरि खरतर भट्टारकको मेरे मिलनेका सौभाग्य प्राप्त हुआ उसकी ईश्वरभक्ति प्रगट हुई । मैंने उसको बादशाही मिहरबानियोंसे परिपूर्ण कर दिया उसने प्रार्थना की कि इससे पहिले ईश्वरभक्त हीरविजयसूरि तपसीने (हजूरके ) मिलनेका सौभाग्य प्राप्त किया था उसने प्रार्थना की थी कि हरसाल बारह दिन साम्राज्यमें जीववध न हो और किसी चिडीया या मच्छीके पास न जाय (न सतावें) उसकी प्रार्थना कृपाकी दृष्टि से व जीव बचानेकी दृष्टिसे स्वीकार हुई थी, अब मैं आशा करता हूं कि मेरे लिये (एक) सप्ताहभरके लिये उसी तरहसे (बादशाहका) हुकम हो जाय । इसलिये हमने पूर्ण दयासे हुकम किया कि आषाढ मासके शुक्लपक्षमें सात दिन जीववध न हो और न सतानेवाले (गैर मूजी ) पशुओंको कोइ न सतावे, उसकी तफसील यह है:- नवमी, दशमी, एकादशी, द्वादशी, त्रयोदशी, चतुर्दशी, और पूर्णमासी । वास्तवमें बात यह है कि, चूंकि आदमीके लिये ईश्वरने भिन्न भिन्न अच्छे पदार्थ दिये हैं, अतः उसे पशुओंको न सताना चाहिए और अपने पेटको पशुओंकी कब्र न बनावे; कुछ हेतुवश प्राचीन समयके कुछ बुद्धिमान लोगोंने इस प्रथाको चला दिया था। चाहिये कि जैसा उपर लिखा गया है उस पर अमल करें, इसमें कमी न हो और इसे (हुकमको ) कार्यरूपमें परिणत करनेमें बहुत सहनशीलतासे काम लें । उपर लिखी तारीखको लिखा गया । अबुलफज़ल व वाक्यानवीस इब्राहीमवेरा नकल-(१) उडीसा और उडीसा की सब सरकारे (ओरिसा प्रान्त) जिहन्ताबाद खिलजीयाबाद मारोहा (मादोहा) सरीफाबाद Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૨૨ तारीकाबाद गोरीया कफदा कीचर बलाद ( टाण्डा ) ताजपुर हसनगाँव नकल જૈન પરંપરાના ઇતિહાસ—ભાગ ૩જો अवध खैराबाद लखनउ नकल – (३) दिल्ही आगरा प्रान्त मदारक - ( २ ) अवधप्रान्त फरमान बयाजी व मोहर अल्लाह अकबर असकरार ४ शहरयूर माह महर आलही सन् ३७ आकि जागीरदारान करोडियान ओ मुत्सदियान सूबे अवध विदानद । सासा गाँव सार काम सलीमाबाद सलसल (सिलसल ) फतेहाबाद भूराघाट महमूदाबाद 66 बहराइच गोरखपुर कटा हुआ आधा उपरका भाग नहीं मिला । देहली सरहिंद बदायुं सम्बल हिसार - फिरोजा सहारनपुर रिवाडी [ ४२९ नोंध : खरतराचार्य गच्छीय यति श्रीपूनमचंदजीके सौजन्यसे हालही में, हमें पांच शाही फरमानोंकी नकलें प्राप्त हुई, जिनमें तीन केवल आषाढी अष्टाह्निका के अमारिके फरमान हैं। x x x ये तीन फरमान क्रमशः सूबा उडीसा, अवध और देल्हीके हैं । "" (-શ્રીમાન્ અગરચંદજી નાહટા અને ભવરલાલ નાહટાએ લખેલા 'युगप्रधान श्रीविनयं द्रसूरि' परिशिष्ट च ५० ३०६ थी ३०८ ) Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૨૩ નોંધ:- ખરતરગચ્છમાં આ જિનસાગરથી સં. ૧૯૮૬માં “આચાથય ગચ્છ” નામે લઘુશાખા ચાલી હતી. (પ્રક. ૪૦, પૃ. ૪૯૦ ) આ શાખાના યતિવર શ્રીપૂનમચંદજીએ શ્રીઅગરચંદ નાહટાને મૂળ શાહી ફરમાને નહીં. પણ પાંચ શાહી ફરમાનોની નકલ આપી હતી હતી, જેમાં (૧, ૨, ૩) એરિસા પ્રાંત; અવધ પ્રાંત અને દિલ્હી પ્રાંતનાં ફરમાન હતાં, જે ઉપર છપાયાં છે. (૪, ૫) પહેલા ફરમાન નંબર બીજામાં છપાયેલ પ્રાર્થનાપત્રની બે નકલો હતી. બાદશાહ અકબરે ઈલાહી સન ૩૭ના મિહિર માસની તા. ૪થીએ શહેરેવરને રોજ આ જિનચંદ્રસૂરિને અહિંસાનું ફરમાન આપ્યું હતું, તેની આ જુદા જુદા પ્રાંત માટેની ફરમાનોની નકલ છે. ખરતરગચ્છના આ જિનચંદ્રસૂરિ હિંદી સં. ૧૬૪૮ના અષાડ માસમાં ખંભાતથી વિહાર કરી સિરોહીમાં પર્યુષણ પર્વ અને જાલેરમાં ચોમાસુ પૂરું કરી સં. ૧૬૪૮ના ફાગણ સુદિ ૧૨ના રોજ ઈદના દિવસે લાહોર પધાર્યા, પછી સં. ૧૬૪માં લાહોરમાં, સં. ૧૬પ૦માં હાપુડમાં, સં. ૧૬૫૧માં લાહોરમાં ચોમાસુ કરી સં. ૧૬૫રમાં હાપુડમાં ચોમાસુ કરી જેસલમેર, મારવાડ તરફ પધાર્યા હતા. તેમણે સં૦ ૧૬૬ ૦માં પાટણમાં, સં. ૧૬૬૮માં પાટણમાં, સં. ૧૬ ૬૯માં સાવિહાર લાવવા માટે આગરામાં અને સં૦ ૧૬૭૦માં બિલાડામાં ચોમાસા કર્યા હતાં. તેમણે સં૦ ૧૬૭૦ના આ૦ વ ૨ બિલાડામાં સ્વર્ગગમન કર્યું. તેમને વિહારની અને ઉપરના ફરમાનની સાલવારી મેળવીએ તો સ્પષ્ટ થાય છે કે, તેમણે લાહોરમાં આવતાં તરત જ બાદશાહ પાસેથી ફરમાને વગેરે વિવિધ લાભ લેવા પ્રયત્ન ચાલુ કર્યો હતો. જેમકે, ઈલાહી સન ૩૭ ફરવરદિનની તા. ૧ લીને રોજ હીજરી સન ૧૦૦૦ જમાદિઉસાની તા. ૫; હિંદી વિ. સં. ૧૬૪૯ને ચૈત્ર સુદિ ૭, તા. ૧૦-૩-૧૯૯૨ હોય; જ્યારે આ ફરમાન ઈલાહી સન ૩૭ની સાલમાં મેહેર મહિનાની તા. ૪ના રોજ અપાયું હતું, તો તે દિવસે હીજરી સન ૧૦૦૦નો ૧૨મા જિહજ મહિનાની તા. ૧૦મી, હિંદી વિ. સં. ૧૬૪૯ના બીજા અષાડ સુદિ ૧૧ અને તા. ૧૪–૮–૧૯૯૨ આવે. તે દિવસે આ ફરમાન અપાયું હોય તે પૈકી પંજાબ પ્રાંતનું ફરમાન ગુમ થયું હતું, પણ ઉપરના ૩ ફરમાનેથી આ મૂળ ફરમાન કયારે અપાયું તેનો અનુમાનથી સ્પષ્ટ દિવસ જાણી શકાય છે. સાથે સાથે એ પણ જાણી શકાય છે કે, બાઇ અકબરે મહેર ભાનુચંદ્ર ગણિવરની “ધર્મસ્થાને ધર્માચાર્યોના હાથમાં સોંપાય.’ આવી સલાહથી આવે Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૨૪ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ હીરવિજયસૂરિને સર્વ જૈન તીર્થો ભેટ આપ્યાં હતાં. સંભવ છે કે, આ જિનચંદ્રસૂરિના અનુયાયીઓએ બુદ્ધિપૂર્વક આ તીર્થ ભેટ આપ્યાની બાબતમાં પણ વિરોધ કર્યો હોય. (યુગપ્રધાન જિનચંદ્રસૂરિ, પરિશષ્ટ ૧ પૃ. ૨૮૦ થી ૨૮૩ ). આ ફરમાનથી વિશેષ એ જાણવા મળે છે કે, એરિસા વગેરે પ્રાંત કયા કયા પ્રદેશમાં હતા. તથા એ પણ ચેકસ થાય છે કે, બ૦ અકબરે આ૦ હીરવિજયસૂરિને પર્યુષણના ૧૨ દિવસની અમારિનું ફરમાન આપ્યું હતું અને આ૦ જિનચંદ્રસૂરિએ તેમની પ્રશંસા કરી બીજા ફરમાનોની માગણી કરી હતી. ફરમાન છછું જૈન ધર્મસ્થાનની રક્ષા અને અહિંસા વગેરેનું ફરમાન અલ્લાહુ અકબર અબુ અલ મુજફફર સુલતાન.........ને હુકમ ઊંચા દરજજાના નિશાનની નકલ અસલ મુજબ છે. આ વખતે ઊંચા દરજજાવાળા નિશાનને બાદશાહી મહેરબાનીથી નીકળવાનું મળ્યું (છે) કે હાલના અને ભવિષ્યના હાકેમે જાગીરદારે કરેડીઓ અને ગૂજરાત સૂબાના તથા સોરઠ સરકારના મુત્સદ્દીઓએ સેવડા (જેન સાધુ) લેકે પાસે ગાય અને આખલાને તથા ભેંસ અને પાડાને કઈ પણ વખતે મારવાની તથા તેનાં ચામડાં ઉતારવાની મનાઈ સંબંધી શ્રેષ્ઠ અને સુખના ચિહ્નવાળું ફરમાન છે અને તે શ્રેષ્ઠ ફરમાન પાછળ લખેલું છે કે, “દર મહિનામાં કેટલાક દિવસ એ ખાવાને ઈચછવું નહીં એ ફરજ અને વ્યાજબી જાણવું. તથા જે પ્રાણુઓએ ઘરમાં કે ઝાડ ઉપર માળા નાખ્યા હોય તેવાઓને શિકાર કરવાથી કે કેદ કરવાથી (પાંજરામાં પૂરવાથી) દૂર રહેવામાં પૂરી કાળજી રાખવી.” વળી) એ માનવાલાયક ફરમાન લખ્યું છે કે, ગાભ્યાસ કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ હીરવિજયસૂરિના શિષ્ય વિજયસેનસૂરિ સેવડા અને તેને ધર્મને પાળનારા, જેમણે અમારા દરબારમાં હાજર થવાનું માન મેળવ્યું છે અને જેઓ અમારા દરબારના ખાસ હિતેચ્છુઓ છે તેમના ગાભ્યાસનું ખરાપણું અને Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ગુમાલીસમું 1 તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસુરિ ૧૨૫ વધારે તથા પરમેશ્વરની શેાધ ઉપર નજર રાખી (હુકમ થયો) કે, એમના દેવલ કે ઉપાશ્રયમાં કોઈએ ઉતારો લે નહીં અને એમને તુચ્છ કરવા નહીં. તથા જે તે જીર્ણ થતાં હોય અને તેથી તેના માનનારા ચાહનારા કે ખેરાત કરનાઓમાંથી કઈ તેને સુધારે છે તેને પાયે નાખે, તે કઈ ઉપલકિયા જ્ઞાનવાળાએ કે ધર્માધે તેને અટકાવ કરે નહીં અને જેવી રીતે ખુદાને નહીં ઓળખનાર, વરસાદને અટકાવ અને એવાં કામે કે જે પૂજવાલાયક જાતનાં (ઈશ્વરનાં) કામે છે તેને આરેપ, મૂર્ખાઈ અને બેવકૂફીના લીધે જાદુનાં કામ જાણી તે બિચારા ખુદાને માનનારા ઉપર મૂકે છે અને તેમને અનેક જાતનાં દુઃખ આપે છે. તેમ તેઓ જે ધર્મકિયાએ કરે છે તેમાં અટકાવ કરે છે, એવાં કામને આરેપ એ બિચારાઓ ઉપર નહી મૂકતાં, એમને પિતાની જગ્યા અને મુકામે સુખેથી ભક્તિનું કામ કરવા દેવું તેમ પિતાના ધર્મ મુજબ ક્રિયાઓ કરવા દેવી. તેથી તે શ્રેષ્ઠ ફરમાન મુજબ અમલ કરી એવી તાકીદ કરવી જોઈએ કે એ ફરમાનને અમલ સારામાં સારી રીતે થાય અને તેની વિરુદ્ધ કેઈ હુકમ કરે નહીં. દરેકે પોતાની ફરજ જાણું ફરમાનથી દર જર કરવી નહીં અને તેની વિરુદ્ધ કરવું નહીં. તા. ૧ લી શહચૂર મહિને, ઈલાહી સન ૪૬, મુવાફિક તા. ૨૫ મહિને સફર, ૧૦૧૦ હાજરી. પેટા ભાગનું વર્ણન ફરવરદીને મહિને, જે દિવસમાં સૂર્ય એક રાશિમાંથી બીજી રાશિમાં જાય તે દિવસે, ઈદ મેહરને દિવસ, દરેક રવિવારે, તે દિવસ કે જે બે સૂફિયાના દિવસની વચમાં આવે છે. રજન મહિનાના સોમવાર, આબાન મહિને કે જે બાદશાહના જન્મને મહિને છે. દરેક શમશી મહિના પહેલા દિવસ, જેનું નામ એરમઝ છે અને બાર પવિત્ર દિવસે કે જે શ્રાવણ મહિનાના છેલ્લા છ અને ભાદરવાના પ્રથમ છ દિવસે મળીને કહેવાય છે. Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૨૬ નશાને. જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ આલીશાનની નકલ અસલ મુજબ છે. ( ) સિક્કો HO10 આ સિક્કામાં માત્ર કાજી ખાન મહમુદનું નામ વંચાય છે સિવાયના અક્ષરે વાંચતા નથી. સિક્કો આ સિક્કામાં અકબરશાહ મુરીદ જાદા દારાબ આ પ્રમાણે લખેલ છે. (-સૂરીશ્વર અને સમ્રા પૃ. ૩૭૯ થી ૩૮૧ ) નેધ:-બાદશાહ અકબરે ઈલાહી સન ૪૬ શહેરેવર મહિનાની તા. ૧લી, હીજરી સન ૧૦૧૦ સફર મહિનાની તા. ૨૫મીના રોજ આ હીરવિજયસૂરિશિષ્ય આ. વિજયસેનસૂરિને આ ફરમાન આપ્યું હતું. આ૦ વિજયસેનસૂરિએ ગુરુ આજ્ઞાથી ગૂજ, સં. ૧૬૪૯ના ભાવ સુડ ૩ના રોજ રાધનપુરથી વિહાર કર્યો. સં. ૧૬૪૯ના જેઠ સુદિ ૧૧ના રોજ લાહોરમાં પ્રવેશ કર્યા. સં. ૧૬૪૯-૫૦-૫૧નાં ચોમાસાં લાહોરમાં કર્યા. સં. ૧૬પરમાં લાહોરથી વિહાર કરી માહિમ થઈ સં. ૧૬૫રમાં ગૂજરાત પધાર્યા. (પ્રક. ૫૯) - જ્યારે આ ફરમાનનાં વર્ષો ઈલાહી સનના હિસાબે શ્રીઓઝાના કઠાના આધારે વિસં. ૧૬૫૮, ઈ. સ. ૧૦૬૧ આવશે; પણ તે આચાર્યના સમયમાં ઉપર મુજબ દશ વર્ષને ફરક પડે છે; તો સંભવ છે કે, બા, અકબરે આ ફરમાન જુલસી સન ૩૬, ઈલાહી સન ૩૬ શહેરેવર મહિનામાં એટલે વિ. સં. ૧૬૫૮, ઈ. સ. ૧૬૦૨માં નહીં પણ ચિત્રાદિ વિસં. ૧૬૪૮ના શ્રાવ વ ૧૩, ઈ. સ. ૧૫૯૯ના ઍગસ્ટ મહિનામાં આપ્યું હશે. * આ ફરમાનમાં મુરીદ જાદા દારાબનું નામ છે. તેનું પૂરું નામ મિરજા દારાબખાન છે. જે અબુર્રાહિમખાન ખાનાનો પુત્ર હતો. (–આઈન–ઈ–અકબરી ભા. ૧, અંગ્રેજી અનુવાદ) Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૨૭ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ १२७ ફરમાન સાતમું અહિંસાનું ફરમાન जोधपुरनिवासी मुनशी देवीप्रसादजीने इस फारसी फरमानका हिंदीमें इस तरह अनुवाद किया है फरमान अकबर बादशाह गाजीका सूबे मुलतानके बडे बडे हाकिम, जागीरदार, करोडी और सब मुत्सद्दी (कर्मचारी) जान लें कि, हमारी यही मानसिक इच्छा है कि सारे मनुष्य और जीवजंतुओंको सुख मिले, जिससे सब लोग अमन चैनमें रह कर परमात्माकी आराधनामें लगे रहें । इससे पहिले शुभ चिंतक तपस्वी जयचंद (जिनचंद्र)सूरि खरतर( गच्छ) हमारी सेवामें रहता था। जब उसकी भगवद्भक्ति प्रगट हुई तब हमने उसको अपनी बादशाहीकी महरबानियोंमें मिला दिया । उसने प्रार्थना की कि, “ इससे पहिले हीरविजयसूरिने सेवामें उपस्थित होनेका गौरव प्राप्त किया था, और हरसाल बारह दिन मांगे थे; जिनमें बादशाही मुल्कोंमें कोइ जीव मारा न जावे, और कोइ आदमी, किसी पक्षी, मछली और उन जैसे जीवोंको कष्ट न दें । उसको प्रार्थना स्वीकार हो गई थी। अब मैं भी आशा करता हूं कि एक सप्ताहका और वैसा ही हुक्म इस शुभ चिंतक के वास्ते हो जाय" । इसलिये हमने अपनी आमदयासे हुक्म फरमा दिया कि आषाढ शुक्ल पक्षको नवमीसे पूर्णमासी तक सालमें कोई जीव मारा न जाय और न कोई आदमी किसी जानवरको सतावे । असल बात तो यह है कि जब परमेश्वरने आदमी के वास्ते भांति भांतिके पदार्थ उपजाये हैं, तब वह कभी किसी जानवरको दुःख न दे और अपने पेटको पशुओंका मरघट न बनावे । परंतु कुछ हेतु ओंसे अगले बुद्धिमानोंने वैसी तजवीज की है । इन दिनों आचार्य 'जिनसिंह' उर्फ 'मानसिंह'ने अर्ज कराइ कि पहिले जो उपर लिखे अनुसार हुक्म हुआ था वह खो गया है, इसलिये हमने उस फरमानके अनुसार Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૨૮ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ नया फरमान इनायत किया है । चाहिए कि जैसे लिख दिया गया है, वैसा ही इस आज्ञाका पालन किया जाय । इस विषयमें बहुत बड़ी कोशिश और ताकीद समझ कर इसके नियमोंमें उलटफेर न होने दें। ता० ३१ खुरदाद इलाही । सन ४९ ॥ हज़रत बादशाहके पास रहनेवाले दौलतखांको हुक्म पहुंचानेसे उमदा अमीर और सहकारी राय मनोहरकी चौकी और ख्वाजा लालचंद के वाकिया ( समाचार ) लिखनेकी बारीमें लिखा गया । (–યુગપ્રધાન જિનચંદ્રસૂરિ, પરિશિષ્ટ ૧, પૃ. ૨૭૮ થી ૨૭૯) નોંધ:- બાદશાહ અકબરે આ જિનચંદ્રસૂરિને ઈલાહી સન ૪૯ના ત્રીજા મહિના ખુરદાદની તા. ૩૧મીએ આ અહિંસાનું ફરમાન આપ્યું હતું. બાઅકબરે પહેલાં ઈલાહી સન ૩૭ અને વિ. સં. ૧૬૪૮માં ખરતરગચ્છના આ૦ જિનચંદ્રસૂરિને એક અહિંસાનું ફરમાન આપીને તેની પોતાના પ્રાંતો માટે જુદી જુદી નકલે કરાવી આપી હતી. (જુઓ ફરમાન નં. ૫) તેમાનું મુલતાન પ્રદેશનું ફરમાન ગૂમ થયું. આચાર્યશ્રીની વતી આ૦ જિનસિંહસૂરિએ તેના ગુમ થવાની ખબર પડી ત્યારે, બાદશાહ અકબર પાસે સુલતાન પ્રદેશ માટે તે જ જાતના બીજા ફરમાનની માગણી કરી હતી. આથી બાદશાહ અકબરે તેમને મુલતાન વગેરે પ્રદેશ માટે પહેલા ફરમાનની જેમ બીજું ફરમાન લખી આપ્યું. આ જિનચંદ્રસૂરિ ઈલાહી સન ૩૭, ૩૮, ૩૯માં, ચૈત્રાદિ વિ. સં. ૧૬૪૯, ૧૬૫૦, ૧૬પ૧, ૧૬પરમાં આ પ્રદેશમાં વિચર્યા હતા. તે સંભવ છે કે, તેમણે આ ફરમાન ફરીવાર બીજે ત્રીજે વર્ષે અથવા ૧૦ વર્ષ પછી મેળવ્યું હેય. બીજે વર્ષે મેળવ્યું હોય તે જુલસી સન ૩૯, ઈલાહી સન ૩૯ ત્રીજા મહિના ખરદાદની તા. ૩૧મી, હીજરી સન ૧૦૦૨ શાબાન મહિને, વિટ સં. ૧૬૪૯ (ચૈત્રાદિ વિ. સં. ૧૬૫૦)નો વૈશાખ મહિને અને ઈસ. ૧૫૫ના મે મહિનામાં મેળવ્યું હોય. આ ફરમાનમાં અમુક બીજાં ફરમાનેની જેમ ૧૦ વર્ષનો ફરક લખાયે હોય અને કદાચ ૧૦ વર્ષ બાદ આ ફરમાન મેળવ્યું હોય તે આ ફરમાનની ઈલાહી સન ૪૯, હીજરી સન ૧૦૧૨, વિ. સં. ૧૬૬૦, ઈસ. ૧૬૦૪ એમ સાલવારી આવે. Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચ્ચદ્રસૂરિ ૧૨૯ પરંતુ આચાર્યશ્રી વિ॰ સ ૧૬૬૦ લગભગમાં ગૂજરાતમાં પાટણ વગેરે સ્થાનેામાં હતા. મંત્રી કઈંચનું સ૦ ૧૬૫૬માં અમદાવાદમાં મરણુ થયું હતું. એમ મનાય છે. તેા સંભવ છે કે આ કમાન વિ॰ સ૦ ૧૬૪૯ના વૈશાખ મહિનામાં અપાયું હોય. આ ફરમાનની મૂળ નકલ લખઉના ખરતરગચ્છના જૈનભંડારમાં છે. આ ક્રમાના ફોટા અસલી કૈારસી લખાણ તથા જોધપુરના મુનશી દેવીપ્રસાદજીએ કરેલ હિંદી અનુવાદ કાશીની માસિક પત્રિકા સરવતી સને ૧૯૧૨ના જૂનને ભા. ૧૩ના અંક-છઠ્ઠો, પૃ૦ ૨૯૩; પાસજોશ આવૃત્તિ ખીજીની પ્રસ્તાવના પૃ॰ ૩૧ થી ૩૯; શ્રીઅગરચંદજી નાહટાનું યુગપ્રધાન બિનચંદ્રસૂરિ પૃ॰ ૨૭૬ થી ૨૭૯માં પ્રકાશિત થયાં અને ગુજરાતી અનુવાદ જૈન પરંપરા ઇતિહાસ પ્રક॰ ૪૦, પૃ૦ ૪૮૭–૮૮માં પ્રકાશિત થયા છે. શ્રી. અગરચંદજી નાહટાએ ખરતરગચ્છના ઇતિહાસને પ્રકાશમાં લાવવા ભરસક પ્રયત્ન કર્યો છે. જ્યાં સુધી ખરતરગચ્છનેા ઇતિહાસ રહેશે ત્યાં સુધી મંત્રી કચદ્ર અને અગરચ ંદજી નાહટાનું નામ અમર રહેશે. ૐ નં. ૮ ફરમાનાના સમનમાં બે અગ્રેજી પત્ર અકખરના દરબારમાં જૈન સેવડા ( સાધુનું ) સ્થાન. પાટુગીઝ પાદરી પિનહુરાના વિ॰ સ૦ ૧૬૫૨ના એ પત્રા મળે છે. તે આ પ્રમાણે (૧) તા. ૩-૯-૧૫૯૫ના પત્ર ૧ (ર) તા. ૬-૧૧-૧૫૯૫ના પત્ર ૨ આ પુસ્તકના પૃ૦ ૧૬૯માં પિનહરા (Pinheiro) નામના એક પોર્ટુગીઝ પાદરીએ લાહારથી તા. ૩ સપ્ટેમ્બર સને ૧૫૯૫માં પેાતાના દેશમાં લખેલ પત્રનું એક વાકય ડૉ. વિન્સેટ એ. સ્મિથ ના અંગ્રેજી “ અકબર ”માંથી ઉદ્ધૃત કરવામાં આવ્યું છે. તે પત્રમાં તેણે જૈના સબંધી વિશેષ હકીકત લખી હતી તે આ છે:પત્ર ૧ લાઃ “ This king (Akbar) worships God and the sun, લે. જો. Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૩૦ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ–ભાગ ૩ [ પ્રકરણ and is Hindu (Gentile): he follows the seot of Vertie, who are like monks living in communities (congregationi) and do much penance. They eat - nothing that had had life (anima ) and before they sit down, they sweep the place with a brush of cotton, in order that it may not happen ( non siaffrouti) that under them any worm (or “insect”, vermicells ) may remain and be killed by their sitting on it. These people hold that the world existed from eternity, but others say No, - many worlds having passed away. In thiy way they say many silly things, which I omit so as not to weary your Reverence.. રાજા અકબર પરમેશ્વર અને સૂર્યને પૂજે છે. અને તે હિંદુ છે. તે વ્યક્તિ સંપ્રદાયને અનુસરે છે. તે વૃતિઓ મઠવાસી સાધુની પેઠે વસ્તિમાં રહે છે અને બહુ તપશ્ચર્યા કરે છે. તેઓ કંઈ પણ સજીવ વસ્તુ ખાતા નથી. અને જમીન ઉપર બેસવા પહેલાં જમીનને રૂની ઉનની પીંછી ( ઘા)થી સાફ કરે છે, જેથી જમીન ઉપર રહેલા જીવ-જંતુને નાશ થાય નહિ. આ લોકોનું એવું માનવું છે કે-જગત અનાદિ છે. પણ બીજાઓ કહે છે કે ઘણી દુનિયાઓ થઈ ગઈ છે. આવી મુર્ખાઈ ભરેલી (?) વાતોથી આપ પૂજ્યશ્રીને કંટાળે નહિં આપતાં આટલેથી જ વિરમું છું.” આવી જ રીતે એક બીજો પત્ર તેણે (પિનહરએ) તા. ૬ નવેમ્બર ૧૫૫ના દિવસે પિતાના દેશમાં લખ્યું હતું, તેમાં જેને સંબંધી જે હકીકત લખી છે, તે આ છે – પત્ર ૨ જે “The Jesuit narrates a conversation with a certain Bobansa (? Baban shah ) a wealthy notable of Combay, favourable to the Fathers. "He is a deadly enemy of certain men who are called Verteas, concerning whom I will give some slight information (delli quali tocaro, alcuna cosa ). Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સુમાલીસમું ] તપરસ્ત્રી હીરલા આ॰ જગચંદ્રસૂરિ The Verteas live like monks, to-gether in communities (congregatione): and when I went to their house (in Cambay) there were about fifty of them, there. They dress in certain white clothes; they do not wear anything on the head; their beards are shaven not with a razor, but pulled out, because all the heirs are torn out from the beards, and likewise from the head, leaving none of them, save a few on the middle of the head up to the top, so that they are left a very large bald space. They live in poverty receiving in alms what the given has in excess of his wants for food. They have no wives. They have (the teaching of) their sect written in the script of Gujarat. They drink warm water, not from fear of catching cold, but because they say that water has a Soul and that drinking it without heating it kills its Soul, which God created and that is a great sin, but when heated it has not a Soul. And for this reason they carry in their hands certain brushes, which with their handles look like pencils made of cotton (bambaca) and these they use to sweep the floor or pavement whereon they walk, so that it may not happen that the Soul (anima) of any work be killed. I saw their prior and superior (maggiore) frequently sweep the place before sitting down by reason of that scruple. Their chief Prelate or supreme Lord may have about 100,000 men under obedience to him, and every year one of them is elected. I saw among them boys of eight who looked like Angels. They seem or nine years of age, to be men, not of India, but of Europe. At that age they are dedicated by their fathers to this Religion. * * * * ૧૩૧ Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૩૨ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ They hold that the world was created millions of millenniums ago, and that during that space of time God has sent twenty three Apostles, and that now in this last age, he sent another one, making twenty-four in all, which must have happened about two thousand years ago, and from that time to this, they possess scriptures, which the others (Apostles ) did not compose. Father Xavier and I discoursed about the saying to them that this one ( questo ) ( Seil apparently the last Apostle) concerned their Salvation. The Babansa aforesaid being interpretor, they said us, we shall talk about that another time. But we never returned there, although they pressed us earnestly, because we departed the next day. પાદરીઓને અનુકુળ ખંભાત શહેરના અમુક ધનાઢય ઉમરાવ બાબનસા (બાબનશાહ-પારસી બહમનશા)ની સાથે થએલી વાતચીતને પાદરી નીચે પ્રમાણે ઉલ્લેખ કરે છે. - તે “વતી”ના નામથી ઓળખાતા અમુક માણસેને કટ દુશ્મન છે. તે દ્રતિય સંબંધી હું કંઈક હકીકત આપીશ. વતિયે સાધુઓની માફક સમુદાયમાં રહે છે અને હું જ્યારે તેમના સ્થાન (ખંભાતના ઉપાશ્રયમાં) ગયો, ત્યારે તેમનામાં પચાસેક જણ ત્યાં હતા. તેઓ અમુક પ્રકારના વેત વસ્ત્રો પહેરે છે, તેઓ માથા ઉપર કંઈ પણ એઢતા નથી, વળી અસ્ત્રાથી દાઢીની હજામત કરાવતા નથી, પણ તે દાઢીને ખેંચી કાઢે છે, અર્થાત્ દાઢીના તેમજ માથાના વાળનો તેઓ લેચ કરે છે. માથાની ટોચે વચલા ભાગમાં જ છેડા વાળ હોય છે, આથી કરીને તેઓનાં માથામાં મેટી ટાલ પડી ગયેલી હોય છે. તેઓ નિગ્રંથ છે, ભિક્ષામાં, જે ખાદ્યપદાર્થ (ગૃહસ્થોની) જરૂરીયાત ઉપરાંત વધેલ હોય છે. તે જ લે છે. તેઓને સ્ત્રિયો હોતી નથી. ગુજરાતની ભાષામાં તેઓના ધર્મશિક્ષણે લખેલાં - Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] પરવી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૧૩૩ હોય છે. તેઓ ગરમ કરેલું પાણી પીએ છે. તે શરદી લાગવાના ભયથી નહિ, પણ એવા મન્તવ્યથી કે પાણીમાં જીવ છે, અને ઉકાળ્યા સિવાય તે પીવામાં આવે તે તે જીવને નાશ થાય છે. આ જીવ પરમેશ્વરે બનાવ્યા છે. અને આમાં (ઉકાળ્યા વગર પીવામાં) બહુ પાપ છે. પણ જ્યારે ઉકાળવામાં આવે છે, ત્યારે તેમાં જીવ રહેતો નથી. અને આ કારણથી તેઓ તેમના હાથમાં અમુક પ્રકારની પીંછીઓ (ઘા) લઈને ફરે છે. આ પીંછીઓ તેના દાંડાઓ સહિત રૂની (ઉનની) બનાવેલી સીસાપેને જેવી લાગે છે. તેઓ આ પીંછીઓ વડે જમીન અથવા બીજી જગ્યાઓ કે જ્યાં તેમને ચાલવાનું હોય છે, તેને સાફ કરે છે, કારણકે તેમ કર્યાથી કઈ જીવના ઘાત થાય નહિ. આ હેમને લીધે તેમના વડવાઓને અને ઉપરીઓને ઘણી વખત જમીન સાફ કરતાં મેં જોયા છે. તેમના સૌથી મોટા નાયકના હાથ નીચે તેની આજ્ઞામાં રહેનારા એક લાખ માણસે હશે. અને દરેક વર્ષે આમને એક ચુંટાય છે. મેં તેમાં આઠ-નવ વર્ષની ઉમરના છોકરાઓ પણ જોયા, કે જેઓ દેવ જેવા લાગતા હતા. તેઓ હિંદુસ્થાનના નહિ, પરંતુ યુરેપના હોય, એવા લાગતા હતા. આટલી ઉંમરે તેમના માતા-પિતા તેમને ધર્મને માટે અર્પણ કરી દે છે. તેઓ પૃથ્વીને અનાદિ માને છે, અને માને છે કે આટલા વખતમાં (અનાદિકાળમાં) તેમના ઈશ્વરે ૨૩ પેગમ્બર (પ્રવર્તક) મોકલ્યા. અને આ છેલલા યુગમાં બીજે એક મેકલ્ય, એટલે ચોવીસ થયા. આ ચોવીસમાને થયે બે હજાર વર્ષ થઈ ગયાં છે. અને તે વખતથી તે અત્યાર સુધીમાં બીજા પ્રવર્તકેએ નહિ બનાવેલાં એવાં પુસ્તકે તેઓના કબજામાં છે. - ફાધર ઝેવીયરે અને મેં આ બાબત તેમની સાથે વાત કરી અને પૂછયું કે- આ છેલા પ્રવર્તકથીજ તમારે ઉદ્ધાર છે કે શું? ઉપર્યુક્ત બાબનશા અમારો દુભાષિયે હતે. અને તેઓએ અમને કહ્યું કે-આ બાબતની આપણે ફરીથી વાત કરીશું. પણ અમે Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૩૪ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ બીજે દિવસે ત્યાંથી નીકળી ગયા, તેથી અમારાથી ફરી ત્યાં જવાયું નહિ. જો કે તેઓએ અમને ઘણો જ આગ્રહ કર્યો હતો .” (“સૂરીશ્વર અને સમ્રા” પરિશિષ્ટ–૬ પૃ. ૩૯૭ થી ૪૦૨) નોંધ:- આ પત્ર પેશીના પૃત્ર ૬૯ તથા પૃ૦ પરમાં લેટીનમાં છપાયા હતા અને મેકલેગને ગઢ માW gવાર સાસાયટી કા વૈપાર, વોટ ૪પ, અંક: ૧, પૃ. ૭૦માં આપ્યા હતા. સુપ્રસિદ્ધ ઈતિહાસકાર ડો. વિન્સેટ મિથે તા. ૨-૧૧-૧૯૧૮ના દિવસે શાસ્ત્રવિશારદ જૈનાચાર્ય શ્રી વિજયધર્મસૂરિને આ પત્રોને અંગ્રેજી અનુવાદ મોકલ્યો હતો. પહેલે પત્ર તા. ૩–૯–૧૫૯૫ એટલે વિ. સં. ૧૬પરના શ્રાવણમાં, જુલસી સન ૪૦, હીજરી સન ૧૨૦૩માં બાળ અકબરના સમયે લખાયો છે. એ જ રીતે બીજો પત્ર તા. ૬-૧૧–૧૫૯પમાં લખાય છે. મેગલ બાદશાહોના દરબારમાં યતિ, વતી, શ્રમણ અને સેવડા-આ શબ્દો જૈન શ્વેતાંબર સાધુઓને માટે વપરાય છે. આ લેખમાં જે આઠ-નવ વર્ષની ઉંમરના સાધુઓ હોવાનું લખ્યું છે તે સંભવતઃ આ. વિજયસિંહસૂરિ વગેરે-૩, પ૦ મુક્તિસાગર ગ, આ રાજસાગરસૂરિ, ખુશફહમ મુનિ નંદિવિજયજી, ખુશફહમ મુનિ સિદ્ધિચંદ્રજી, મુનિ ભાવચંદજી, મુનિ હેમવિજય અને મુનિ દેવવિમલ વગેરે હોય. ૯-બાઇ જહાંગીર (પરિચય માટે પ્ર. ૪૪ પૃ. ૮૫) રાજ્યકાળ:- હીજરી સન ૧૦૧૫ થી ૧૦૩૭ના સફર મહિનાની તા. ૨૮, વિ. સં. ૧૬૬૩ થી ૧૬૮૪ના કા૦ ૦ ૦)), સને ૧૬૦૬ થી તા. ૨૮-૧૦–૧ ૬ ૨૭. ફરમાન નવમું • બાદ જહાંગીરે જૈન ધર્મસ્થાનની રક્ષા, કરમાફ અને અહિંસાનું આપેલું ફરમાન આ ફરમાન પિતાના સમગ્ર રાજ્યની અંદર નિમાયેલા હાકેમે, અમલદારે, જાગીરદ્યારે, કચેરીઓ, મુત્સદીઓ અને આખા ગુજરાતના , સૂબાઓ ઉપર કાઢવામાં આવ્યું છે. એમાં તેમણે જણાવ્યું છે કે – પરમેશ્વરની પ્રીતિ ત્યારે જ મેળવી શકાય છે કે જ્યારે રાજ્યમાં રહેતી દરેક જાતની યા કેમની રૈયતના મનને આર્દની અને નિશ્ચિતપણું રહેલું હોય. હાલમાં શ્રાવક હરખા પરમાનંદજીએ જહાંપનાહના Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૩૫ દરબારમાં આવી અમલદારો મારફતે અરજ કરી કે, વિજયસેનસૂરિ, વિજયદેવસૂરિ અને ખુશફહમ નંદિજી (નંદિવિજયજી) તેઓ અમારા આચાર્યો છે. અને ઠેકઠેકાણે તેમનાં દેરાં અને ધર્મશાળા છે અને તેઓ હંમેશાં પવિત્ર ધાર્મિક કામમાં, સેવાપૂજામાં અને ઈશ્વરને યાદ કરવામાં મશગૂલ રહે છે અને ખરેખર અમને મજકુર શ્રાવક હરખા પરમાનંદજીની વફાદારીની ખબર છે કે, એ અમારું શ્રેય ચાહનાર વફાદાર માણસ છે, તેથી અમારા જહાંપનાહના દરબારમાંથી હુકમ કાઢવામાં આવે છે કે, “એ કોમની ધર્મશાળા કે તેમના દેરામાં કેઈ એ મુકામ કરે નહીં અને તેની નજદીકમાં પણ કઈ રીતની દખલગીરી કરવી નહીં અને તેઓ તેને ફરીથી નવાં બનાવવા માગે છે તેમાં અડચણ કરવી નહીં. વળી, તેમના શિષ્યોના મકાનમાં પણ કેઈએ ઉતારે રાખવો નહીં. તેઓ જે સોરઠના મુલકમાં શત્રુંજયની જાત્રા કરવા જાય તો કોઈએ તેમની પાસે કશું માગવું નહીં.” દરેક અઠવાડિયામાં બે વારના દિવસે, એટલે રવિવાર તથા ગુરુવારે, દર મહિને તે મહિનાના પહેલા દિવસે, તેમજ ઈદ ( તહેવાર)ને દહાડે, તેમજ દર વર્ષે યૂર ઇરાની છઠ્ઠી શહેરેપૂર શહેરેવર માસમાં.............તેમજ અમારી ઉંમરનાં જેટલાં વર્ષ વીતી ગયાં છે તે વર્ષો ગણ દર વર્ષે એક દિવસ. એ પ્રમાણે અમારા આખા રાજ્યમાં કઈ પણ જાનવરની કતલ કરવી નહીં. તેમ તેને શિકાર કરે નહીં. તેમજ પક્ષી, માછલાં વગેરે જીવેને પકડવા નહીં યા મારવાં નહીં. આ હુકમ પ્રમાણે ચાલવાને સૌએ કોશીશ કરવી. એનાથી વિરુદ્ધ વર્તવાને કઈને અવકાશ જ નથી. સૂચના - ફારસી ભાષાના સમર્થ અભ્યાસી અને ગુજરાતના સાક્ષરરત્ન શ્રી. કૃષ્ણલાલ મેહનલાલ ઝવેરીએ ફાર્બસ ગુજરાતી સભાના સાહિત્યસંગ્રહમાંની જૂની સનદે અને જૂનાં ફરમાનેના આધારે કેટલાક અપ્રસિદ્ધ જૂના લેબે” એવા મથાળા હેઠળ(૧) બા. જહાંગીરનું જૈન મંદિર, ઉપાશ્રય, તીર્થરક્ષા, અમારિનું ફરમાન. Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૩૬ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ (૨) બાટ શાહજહાંએ શત્રુંજય પહાડ ભેટ આપે તે માટેનું ફરમાન. (૩) બાશાહજહાંએ જ્ઞાતિવ્યવહારની સ્વતંત્રતા આપ્યાનું ફરમાન. (૪) બાટ શાહજહાંએ નગરશેઠના મકાનની રક્ષા માટે આપેલું ફરમાન. (૫) બાટ શાહજહાંએ ચિંતામણિ જેન મંદિર જેનેને પાછું આપવાનું કહેલું ફરમાન. (૬) બા, આલમ અને જનરલ ગોડાર્ડને શાંતિને ઢંઢરે. આ છ ફરમાને ઈ. સ. ૧૯૨૪માં ભાવનગરમાં ભરાયેલી પુનરાતી સાહિલ્ય પરિષના રિપોર્ટ માં પ્રકાશિત કરાવ્યાં છે. તેના આધારે અમે આ નોંધ લખી છે. -સંગ્રાહક (વિશેષ માટે જૂઓ : જેન સત્ય પ્રકાશ, વર્ષ : ૯, અંક: ૨, ક્રમાંક : ૯૮, પૃ. ૪૭ થી ૧૪) નોંધ:- શ્રી. કૃષ્ણલાલ મેહનલાલ ઝવેરી આ ફરમાન માટે લખે છે કે, આ ફરમાન બાઇ જહાંગીર તરફથી નીકળેલું છે. એની નકલમાં કંઈક અક્ષરો પડેલા છે, અને લખ્યા સાલ વગેરે કેટલીક બાબત તેમાં ઊતરી નથી. છતાંયે પોતાની રૈયતમાં શ્રાવક કામ પ્રત્યે બાદશાહની લાગણી હતી. તે એમાંથી ખુલ્લી રીતે દેખાઈ આવે છે. અનુવાદક શ્રી. કૃષ્ણલાલ મોહનલાલ ઝવેરીએ અનુવાદિત કરેલ આ ફરમાનેની હકીકતને જ પુષ્ટ કરે તેવું એક લખાણ શ્રી. હરગોવિંદદાસ દ્વારકાદાસ કાંટાવાળાએ લખેલ “ ટચુકડી સે વાત ” નામક પુસ્તકમાંથી ઉધૃત કરેલ છે તે હવે પછીના ફરમાન નં૦ ૧૬ની ધમાં આપ્યું છે. બાળ અકબર મરણ પામે તે પછી જહાંગીર બાદશાહ થયે, ત્યારે તેના વિરોધમાં બળવા ફાટી નીકળ્યા. હવે દીન ઈલાહી રાજ્ય નથી. અકબર નથી. જહાંગીરીઅરાજકતા છે, તો હવે અકબરનું ફરમાન માને કાણ? આમ સમજી સબા પ્રરમ જેવા ઉતાવળિયા ઝનૂની મુસલમાન અમલદારે જેનતીર્થો–ધર્મસ્થાનોને નુકશાન કરશે તે ? આવી વિચારણાથી આ વિજયસેનસૂરિએ બાળ જહાંગીરને ખબર આપી આ ફરમાન મેળવ્યું હતું. - બા જહાંગીર પોતાના પિતાના પગલે ચાલવા ચાહતો હતો. તેણે પિતાના દરેકે દરેક ફરમાનેને અવસર આવતાં પિતાની મહોર મારી સમર્થન કર્યું હતું. સંભવ છે કે, સં. ૧૬૬૨-૬૩માં બ૦ જહાંગીરે મહો. ભાનચંદ્રની Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૩૭ હયાતીમાં કે વિહાર પછી તેની પ્રેરણુથી અને હરખચંદ પરમાનંદની માગણીથી આ ફરમાન આપ્યું હોય, જે કે બાટ જહાંગીરના રાજકાળમાં કોઈ ગરબડ બની નથી. બા. શાહજહાંના રાજકાળમાં શાહજાદા ઔરંગઝેબે અમદાવાદમાં ગરબડ કરેલી, જે અંગે બાટ શાહજહાંએ યોગ્ય પ્રબંધ કર્યો હતો. (પ્રક. ૪૪ પૃ૦ ૧૦૦, ફ. નં. ૧૬) બાહ ઔરંગઝેબે પં. પ્રતાપકુશળજીનું બહુમાન કર્યું હતું. (પ્રક. ૪૪, પૃ૦ ૧૦૪) બા. ઔરંગઝેબના રાજકાળમાં અજમેરના સૂબાઓએ ગરબડ કરી હતી. બા. ઔરંગઝેબે ભ૦ વિજયપ્રભસૂરિ, પં. ભીમવિજય ગણિને ફરમાન આપી જૈન ધર્મસ્થાન જેને પાછાં અપાવ્યાં હતાં. (પ્રક. ૪૪, પૃ૦ ૧૦૪, ૧૦૫, પ્રવ ૫૮.) બાટ ઔરંગઝેબે ઉપર પ્રમાણે ભ૦ વિજયપ્રભસૂરિને ધર્મસ્થાનોની સ્વતંત્રતાનું ફરમાન આપ્યું હતું. તે બંને ફરમાનોની અસલ નકલ અમને મળી નથી. ફરમાન દશમું અહિંસાનું ફરમાન (અનુવાદ) અલ્લાહુ અકબર (તા. ૨૬ માહે ફરવરદીન સને ૫ ના કરાર મુજબ ફરમાનની નકલ) તમામ રક્ષિત રાજ્યના મોટા હાકેમ, મોટા દિવાને, મહાન કામેના કારકુન, રાજકારભારના બંબસ્ત કરનારાઓ, જાગીરદારે, અને કડિયાઓએ જાણવું કે, દુનિયાને જીતવાના અભિપ્રાય સાથે અમારો ઈન્સાફી ઈરાદે પરમેશ્વરને રાજી કરવામાં રહેલું છે. અને અમારા અભિપ્રાયને પૂરે હેતુ તમામ દુનિયા કે જેને પરમેશ્વરે બનાવી છે, તેને ખુશ કરવા તરફ રજૂ થયેલ છે. (તેમાં) ખાસ કરીને પવિત્ર વિચારવાળાએ અને મોક્ષધર્મવાળા કે જેમનો હેતુ સત્યની શોધ અને પરમેશ્વરની પ્રાપ્તિ કરવાનું છે, તેમને રાજી કરવા તરફ અમે (વધારે) ધ્યાન દઈએ છીએ. તેથી આ વખતે વિવેકહર્ષ, પરમાનંદ, મહાનંદ અને ઉદયહર્ષ કે જેઓ તથા યતિ (તપાગચ્છના સાધુ) વિજયસેનસૂરિ, વિજયદેવસૂરિ અને નદિવિજયજી કે જેઓ ખુશફહમના ખિતાબવાળા છે, તેમના ચેલાઓ છે, તેઓ Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૩૮ જૈન પરંપરાનો ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ આ વખતે અમારી હજુરમાં હતા. અને તેઓએ દરખાસ્ત કરી વિનંતિ કરી કે જે સમગ્ર આ રક્ષિત રાજ્યમાં અમારા પવિત્ર બાર દિવસે, જે ભાદરવા પર્યુષણાના દિવસે છે, તેમાં હિંસા કરવાની જગ્યાઓમાં કોઈ પણ જાતના જીની હિંસા કરવામાં નહીં આવે તે, અમને માન મળવાનું કારણ થશે, અને ઘણા જ આપના ઊંચા અને પવિત્ર હુકમથી બચી જશે. તેમ તેને સારો બદલે આપના પવિત્ર શ્રેષ્ઠ અને મુબારક રાજ્યને મળશે. અમે બાદશાહી રહેમનજર દરેક નાત-જાતના અને ધર્મના હેતુ તથા કામને ઉત્તેજન આપવા બલકે દરેક પ્રાણીને સુખી કરવા તરફ રાખી છે. તેથી એ વિનંતિ કબૂલ કરી દુનિયાએ માનેલો અને માનવાલાયક જહાંગીરી હુકમ થયો કે, મજકુર બાર દિવસોમાં દર વર્ષે હિંસા કરવાની જગ્યાઓમાં તમામ રક્ષિત રાજ્યની અંદર પ્રાણીઓને મારવામાં આવે નહીં અને એ કામની તૈયારી કરવામાં પણ આવે નહીં. વળી એ સંબંધી દર વર્ષને ન હકમ કે સનદ (પણ) માગવામાં આવે નહીં. એ હુકમ મુજબ અમલ કરી ફરમાનથી વિરુદ્ધ વર્તવું નહીં. એ ફરજ જાણવી જોઈએ. નમ્રમાં નમ્ર અબુલખેરના લખાણથી અને મહમુદ સૈદની નથી. નકલ અસલ મુજબ છે. સિક્કો આ સિક્કો વાંચી શકાતો નથી. (-સૂરીશ્વર અને સમ્રાટ, પૃ. ૩૮૨ થી ૩૮૭ નંધ:- બાળ જહાંગીરને જૈન સાધુઓ પ્રત્યે ઘણું માન હતું. તે પિતાના પગલે પગલે રાજવ્યવહાર ચલાવવા ચાહતો હતો. Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ માલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસુરિ ૧૩૯ આથી પિતાજીએ આ૦ હીરવિજ્યસૂરિ, આ વિજયસેનસૂરિ વગેરેને જે જે ફરમાને આપ્યાં હતાં તેણે તેમના ચેલાઓને પિતાનાં તે તે અસલી ફરમાનેને તાજું કરી નવા ફરમાન આપ્યાં હતાં. જૂનાં ફરમાનેને સમર્થન આપ્યું હતું. તેણે આ ફરમાન જગદ્ગુરુ આ હીરવિજયસૂરિના પરિવારના સાધુ પં. વિવેકહર્ષગણિને જુલસી સન ૫, ઈલાહી સન પ૫, ફરવરદીન મહિને તા. ૨૬, હીજરી સન ૧૦ ૧૯ (અથવા ૧૦૨૧ ) મહિને મહોરમ, ઈ. સ. ૧૬૫૧, વિ. સં. ૧૬૬૬ ( અથવા ૧૬૬૮)ના ચૈત્ર સુદમાં આગરામાં આપ્યું હતું, મહો. વિવેકહર્ષગણિ ત્યારે પચાસ હતા. તેઓ સં. ૧૬ ૬ ૬ થી સં. ૧૬૬૮ સુધી તે પ્રદેશમાં વિચર્યા હતા. (પ્રક. ૪૪ પૃ. ૯૩, બા. જહાંગીર,) (પ્રક. ૫૫-મહ૦ વિવેકહર્ષગણિ) ફરમાન અગિયારમું અહિંસા, કરમા તથા ધર્મસ્થાનની રક્ષાનું ફરમાન અલ્લાહુ અકબર અબુલ મુજફફર સુલતાન શાહ સલીમ ગાજીનું દુનિયાએ માનેલું ફરમાન (અસલ મુજબ નકલ) મેટાં કામો સંબંધી હકમ આપનારાઓએ, તેને અમલમાં લાવનારાઓએ, તેમના કારકૂનોએ તથા વર્તમાન તેમજ ભવિષ્યના મામલતદારે.................વગેરેએ અને ખાસ કરીને સોરઠ સરકારે બાદશાહીનું માન મેળવીને તથા આશા રાખીને જાણવું કે, ભાનુચંદ્ર યતિ અને ખુશફહમના ખિતાબવાળા સિદ્ધિચંદ્ર યતિએ અમને અરજ કરી કે, “જજીઓ, જકાત, ગાય-ભેંસ-પાડા અને બળદ એ જાનવરની બિલકુલ હિંસા, બીજા દરેક મહિનાના મુકરર દિવસમાં હિંસા, મરેલાંના માલને કબજે કરે, લેકને કેદ કરવા, અને Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૪૦ જૈન પરંપરાના ઇતિહાસ-ભાગ ૩ો [ પ્રરણ શત્રુંજય પર્વત ઉપર માથાદીઠ સારઠ સરકાર, જે કર લેતા તે એ બધી ભાખતા આલા હજરતે ( અકબર ખાદશાહે ) માફ કરી અને તેની મનાઈ કરી છે.” તેથી અમે પણ દરેક ઉપર અમારી સંપૂર્ણ મહેરખાની (સદ્ભાવ) છે. તેથી એક બીજો મહિના કે “જેની અંતમાં અમારો જન્મ થયા છે,” તે ઉમેરીને નીચે લખેલી તફસીલ મુજબ માફી આપી. અમારા શ્રેષ્ઠ હુકમ મુજબ અમલ કરી તેની વિરુદ્ધ કે આડે માગે જવું જોઈએ નહીં. તથા વિજયસેન સૂરિ અને વિજયદેવસૂરિ કે જેઓ ત્યાં ( ગૂજરાતમાં) છે. તેમના હાલની ખબરદારી કરી, જ્યારે ભાનુચ'દ્ર અને સિદ્ધિચદ્ર ત્યાં આવી પહેાંચે ત્યારે તેમની સારસંભાળ રાખી, જે કામ કરવાનું તેઓ રજૂ કરે તેને પૂર્ણ કરી આપવું જોઈ એ; કે જેથી તેઓ જીત કરનાર રાજ્યને હમેશાં ( કાયમ ) રહેવાની દુઆ કરવામાં સુખી મનથી કામે લાગેલા રહે. વળી ઉના પરગણામાં એક વાડી છે કે જ્યાં તેમણે પેાતાના ગુરુ હીરજીનાં પગલાં સ્થાપન કર્યાં છે, તેને જૂના રિવાજ પ્રમાણે વેરા વગેરેથી મુક્ત જાણી, તે સંબધી કઈ હરકત કે અડચણ કરવી નહીં. લેખ થયા તા. ૧૪ શહેરેવર મહિના સને ઈલાહી ૫૫. * પેટાભાગના ખુલાસા મહિના ફરવરદીન, તે દિવસેા, કે જે દિવસેામાં સૂર્ય એક રાશિમાંથી ખીજી રાશિમાં જાય છે. ઈદના દિવસ, મૈહર (મિહિર )ના દિવસે, દરેક મહિનાના સામવારા, તે દિવસે, કે જે સૂક્રિયાનના બે વિસાની વચમાં આવે છે. રજબ મહિનાના સામવાર, અકબર ખાઃશાહના જન્મના મહિના, જે શાઅમાન મહિને કહેવાય છે. દરેક શમશી ( Solar ) મહિનાના પહેલા દિવસ કે જેનું નામ આમજ છે. ખાર મરકતવાળા દિવસેા કે જે શ્રાવણ મહિનાના છેલ્લા છ દિવસે અને ભાદરવાના પહેલા છ દિવસે છે. Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ॰ જગચ્ચદ્રસુરિ અલ્લાહુ અકબર નકલ અસલ મુજબ છે. સિક્કો ( આ સિક્કાના અક્ષરા વાંચી શકાતા નથી. ) સિક્કો આ સિક્કામાં ‘કાજી અબ્દુલ્સમી’નું નામ છે. સિક્કો ૧૪૧ અસલ મુજબ નકલ છે. < આ સિક્કામાં કાજી ખાન મુહમ્મદ'નું નામ છે. ખીજા અક્ષરે વંચાતા નથી. ( સૂરીશ્વર અને સમ્રાટ્ પૃ૦ ૩૮૮ થી ૩૯૦ તેમાંના ક્રમાન ચેાથાના અનુવાદ ) નોંધ:- ખા॰ જહાંગીર મહા॰ ભાનુચદ્ર ગણિના એક રીતે વિદ્યાર્થી, અને ખીજી રીતે મિત્ર હતા. તેણે તેમને પણ પેાતાના પિતાએ આ॰ હીરવિજયસૂરિ અને વિજયસેનસૂરિએ આપેલા ક્રમાન તાજા કરી, તેમાંના બધા હુકમાના સમાવેશ કરી આ ક્માન આપ્યું હતું. જો કે ક્રમાનમાં ઇલાહી સન ૫૫, શહેરીવર, પારસી છઠ્ઠા મહિનાની તા. ૧૪મી આપી છે. તે હિસાબે ત્યારે જુલસી સન ૫, ઈલાહી સન ૫૫ Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૪૨ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ો [ પ્રકરણ શહેરીવર મહિના તા. ૧૪, ઈ સ૦ ૧૬૧૦, વિ॰ સ૦ ૧૬૬૬ને ચૈત્ર મહિને એમ આવે. પરંતુ મહેા ભાનુચંદ્ર ગણિવર તથા સિદ્ધિચંદ્ર ગણ ત્યારે મારવાડ—ગૂજરાત તરફ હતા, પણ આગરામાં નહેાતા. કદાચ આ ફૅમાનના અનુવાદમાં કે સાલવારી મેળવવામાં ૧૦ વા ક્રૂક લખાયા હૈાય તેા, આ ફરમાનની સાલ જુલસી સન ૧૫, ઈલાહી સન ૬૫, શહેરીવર ઠ્ઠો મહિને તા. ૧૪, હીજરી સન ૧૦૨૯ રવિ ઉસ્સાની મહિને ઇ સ૦ ૧૬૨૦; વિ॰ સ’૦ ૧૬૭૬ના ચૈત્ર સુદ ૧૫ના રોજ આપ્યું હાય એમ દીસે છે. (–પ્રક૦ ૪૪, પૃ૦ ૯૫ બા॰ જહાંગીર; પ્રક૦ ૫૫ મહેા॰ ભાનુદ્ર ગણિ ) માન ખારસુ ગુરુદેવના સમાધિસ્તૂપ માટે જમીનદાનનું ફરમાન નુરદ્દીન મહમ્મદ જહાંગીર ખાદશાહ ગાજીનું માન હમેશાં રહેવાવાળુ આલીશાન ફરમાન જે તા. ૧૭ રજબઉલ મુરજ્જબ હીજરી સન ૧૦૨૪નું છે, તેની નકલ હવે આ ફરમાન આલીશાનને પ્રગટ અને પ્રસિદ્ધ કરવાના મહત્ત્વને પ્રસંગ પ્રાપ્ત થયે.. એમ ફરમાવવામાં આવે છે કે, માપણી કરેલી દેશ વીઘા જમીન ખંભાતની નજીકના ચારાસી પરગણાના મહમુદપુર ( અકબરપુર) ગામમાં નીચે લખ્યા પ્રમાણે ચ'દૂસ'ઘવીને માટે મદદ્દે-મુઆરા નામની જાગીર ખરીફના પ્રારંભ નૌશકાનઈલ ( જુલાઈ) મહિનાથી કાયમને માટે આપવામાં આવે, જેથી તેની ઊપજના ઉપયોગ, દરેક સલ, દરેક સાલ પેાતાના ખર્ચને માટે તે કરે અને અનંત ખાદશાહી અસ્ખલિત રહેવાને માટે તે પ્રાર્થના કરતા રહે. હાલના અને હવે પછીના અધિકારીએ, તલાટી, જાગીરદારો અને માલના ઠેકેદારાને માટે ઉચિત છે કે, તેઓ આ પવિત્ર અને ઊંચા હુકમને હમેશાં ચાલુ રાખવાના પ્રયત્ન કરે. ઉપર લખેલા જમીનના ટુકડાની માપણી કરીને અને તેની મર્યાદા બાંધીને તે જમીન ચ ૢ સંઘવીને તામે કરે. તેમાં કાઈ પણ જાતના ફેરફાર અથવા અદ્દલાબદલી ન કરે, તેને તકલીફ ન આપે, Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૪૩ તેમ તેની પાસેથી કોઈ પણ કારણને બાને કંઈ પણ વસ્તુની માગણી ન કરે; જેમકે-પટ્ટો બનાવવાનું ખર્ચ, નજરાણું, માપણીનું ખર્ચ, જમીન કબજામાં આપવાનું ખર્ચ, રજિસ્ટ્રીનું ખર્ચ, તલાટીનું ફંડ, તહેસીલદાર અને દારેગાનું ખર્ચ, વેઠ, શિકાર અને ગામનું ખર્ચ, નંબરદારીનું ખર્ચ, જેલદારી સેંકડે ૨ ટકા ફી, કાનુગેની ફી, કોઈ ખાસ કામને માટે સાધારણ વાર્ષિક ખર્ચ, ખેતી કરવા વખતે અમુક ફી, અને એવી તમામ જાતની દિવાની અને સુલતાની તકલીફથી તેને કાયમને માટે મુક્ત કરવામાં આવે છે. એને માટે હરસાલ કેઈન હુકમ કે સૂચનાની આવશ્યકતા નથી. જે કંઈ હુકમ કરવામાં આવ્યા છે તેને તેડે ન જોઈએ અને આને તેઓએ પોતાનું સરકારી કામ સમજાવું જોઈએ. તા. ૧૭મી. અફંદાર મુઝ ઈલાહી મહિને ૧૦મું વર્ષ. બીજી બાજુને અનુવાદ તારીખ ૨૧, અમરદાદ, ઈલાહી ૧૦મું વર્ષ, જેની બરાબર રજબુલ મુરજબ હીજરી સન ૧૦૨૪ની ૧૭મી તારીખ અને અને ગુરુવાર છે. - પૂર્ણતા અને ઉત્તમતાના આધારરૂપ સાચા અને જ્ઞાની એવા સૈયદ અહમદ કાદરીએ મેકલવાથી, બુદ્ધિશાળી તથા વર્તમાન સમયના જાલીનસ (ધન્વન્તરિ વૈદ્ય) અને હાલના ખ્રીસ્ત એવા જોગીએ આપેલા ટેકાથી, વર્તમાન સમયના પોપકારી રાજા સુભાને આપેલી ઓળખથી, અને સૌથી નમ્ર શિષ્યોમાંના શિષ્ય અને નેંધનાર ઈસહકના લખાણથી. ચંદ્ર સંઘવી પિતા બેરૂ (?) પિતા (પિતામહ) વજીવન (વરજીવન) રહેવાસી આગ્રાને તેને મદદ મુઆરા નામની જાગીર આપવામાં આવી. ચંદ્ર સંઘવી પિતા બેરુ (?), પિતા (પિતામહ) [૨]જીવન રહેવાસી આગરા સબજવમ (સેવડાને માનનારા), જેનું કપાળ પહોળું, ભ્રમર પહોળી, ઘેટા જેવી જેની આંખે, કાળો રંગ, મૂડેલી દાઢી, ઉપર માતાના ઘણું ડાઘ, બંને કાનમાં ઠેકાણે ઠેકાણે છેદ, મધ્યમ ઊંચાઈ, અને Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૪૪ જૈન પરંપરાના ઇતિહાસ—–ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ : જેની લગભગ ૬૦ વર્ષની ઉંમર છે, તેણે બાદશાહની ઊંચી ષ્ટિને એક રત્નની જડેલી વીંટી ૧૦મા વર્ષના ઈલાહી મહિનાની ૨૦મી તારીખે સેટ કરી અને તેણે અરજ કરી કે, · અકબરપુર ગામમાં ૧૦ વીઘા જમીન તેના સદ્દગત ગુરુ વિજયસેનસૂરિના મદિર, બાગ, મેળા અને સન્માનની યાદગીરી માટે ભેટ આપવામાં આવે.' સૂર્યના કિરણેાની માફક ચળકાટવાળે અને બધી દુનિયાને માનવાલાયક એવા હુકમ થયા કે, “ ચં ૢ સંઘવીને ગામ અકબરપુર પરગણા ચેારાસી કે જે ખંભાતની નજીક છે. ત્યાં દશ વીઘા ખેતીની જમીનના ટુકડા મદદે મુઆરા નામની જાગીર તરીકે આપવામાં આવે.” હુકમ પ્રમાણે તપાસ કરીને લખવામાં આવ્યું. માર્જિનમાં લખ્યું છે કે, ‘ લખનાર સાચા છે.’ મદ્યુતુલ મુલ્ક મહાલ મહામ અંતમા દૌલાના હુકમ– ફ્રી ખીજી વખત અરજી કરવામાં આવે. ‘ મુખલીસખાન ’ જેએ મહેરબાની કરવાને લાયક છે, તેઓએ બાદશાહની સામે બીજી વાર અરજી પેશ (રજૂ) કરી. ( પુનઃ આ કાગળ રજૂ કરવામાં આવે છે. તા. ર૧ માહ-યૂર (શહેરેવર શહેરૈયર) ઈલાહી સન ૧૦. મહુતુલ મુલ્ક મદારૂલ મહામનેા હુકમ- “ ખરીફના પ્રારંભનેપ્શકાનઈલથી હુકમ લખવામાં આવે.’ જુમલુતુલ મુલ્કી મદારૂલ હુકમ છેલ્રો, મહામીના હુકમ–અરજી જુમલુતુલ મદારૂલ મહા ( વાજબી) મનાવવામાં આવે મતા આ છે કેમેાજા મહમદપુરથી આ (ચ ૢ સંઘવી)ને માફી આપવામાં આવે. સિક્કો સિક્કો ખરાખર વંચાતા નથી. આ નકલ અસલ છે. (–સૂરીશ્વર અને સમ્રાટ્ પૃ॰ ( તેમાંના ફરમાન છઠ્ઠાને અનુવાદ ) .... > (પ્રક૦ ૪૪ પૃ૦ ૯૬.) Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ગુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૪૫ નોંધ:-બાજહાંગીર આ૦ હીરવિજયસૂરિ, આ વિજ્યસેનસૂરિ, મહ૦ ભાનચંદ્ર ગણિ વગેરેને ઉપાસક હતો અને તેઓના કામ અંગે સર્વરીતે ધ્યાન આપી મોટી મદદ દેતે હતો. આ. વિજયસેનસૂરિનું સં. ૧૬૭૩માં ખંભાતમાં સ્વર્ગગમન થયું. જૈનોએ તેમને અકબરપરામાં અગ્નિસંસ્કાર કર્યો. બા૦ જહાંગીરે આગરાના સંઘવી ચંદ્રપાલ જૈનને તે સ્થાનને ઉત્સવસ્થાન બનાવવા માટે ૧૦ વીઘા જમીન ભેટ આપી, તેનું ખંભાતના સૂબાએ ફરીવાર માગવાથી બીજી વાર આપેલું આ ફરમાન છે. બા, જહાંગીરે જુલસી સન ૧૦, ઈલાહી સન ૬૦, બારમે અસ્પદાર મહિનો તા. ૧૭ મી, ગુરુવારના રોજ વિનતિ થવાથી મહિને શહેરેવર તા. ૨૭મીના રેજ, હીજરી સન ૧૦૨૪, મહિને રજબ ઉલ મુજબ (અથવા......) તા. ૧૭ મીએ, ઈ. સ. ૧૬૧૫, ઑગસ્ટ મહિને, ચૈત્રાદિ વિ. સં. ૧૬૭૩, કાર્તિકાદિ સં. ૧૬૭૨, શ્રા ..........ને રોજ આ ફરમાન આપ્યું હશે. આ ફરમાનમાં સંઘવી ચંદ્રપાલની ઓળખાણ વ્યવસ્થિત આપી છે કે બીજો માણસ આ ફરમાન રજૂ કરી તે જમીન લઈ ન શકે. આ જેવું ફરમાન છે તેવું ઓળખપત્ર પણ છે. (પ્રક. ૪૪, પૃ. ૯૬, પ્રક. ૫૯; આ. વિજયસેનસૂરિ; પ્ર. ૬ ૦ ચંદ્રપાલ સંઘવી) ફરમાન તેરમું બાદશાહે આ. વિજયદેવસૂરિને લખેલે પત્ર અલ્લાહુ અકબર હકને ઓળખનાર, ગાભ્યાસ કરનાર, વિજયદેવસૂરિએ અમારી ખાસ મહેરબાની મેળવીને જાણવું કે, “તમારી સાથે પત્તન (માંડવગઢ)માં મુલાકાત થઈ હતી તેથી ખરા મિત્ર તરીકે ઘણું કરીને (હું) તમારા સમાચાર પૂછતો રહું છું. મને ખાતરી છે કે, તમે પણ અમારી સાથે ખરા મિત્ર તરીકેનો સંબંધ છેડશે નહીં.” આ વખતે તમારે શિષ્ય દયાકુશળ પંન્યાસ અમારી પાસે હાજર થયો છે. તમારા સમાચાર તેની દ્વારા જાણ્યા છે. (તેથી) અમે બહુ Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૪૬ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ ખુશી થયા. તમારે ચેલે પણ બહુ અનુભવી અને તર્કશક્તિવાળા છે. તેના ઉપર અમે મહેરબાનીની નજર રાખીએ છીએ. અને જે કઈ તે કહે છે તે મુજબ કરવામાં આવે છે. અહીંનું જે કામકાજ હોય તે તમારા પોતાના શિષ્યને લખવું કે જેથી હજૂરમાં જાણવામાં આવે, જેનાથી તેના ઉપર (અમે) દરેક રીતે ધ્યાન દઈશું. અમારા તરફથી સુખે ( બેફિકર ) રહેશેા અને પૂજવાલાયક જાતની પૂજા કરી અમારું રાજ્ય કાયમ રહે એવી દુઆ કરવામાં કામે લાગતા રહેશે. વિશેષ કંઈ લખવાનું નથી. લખ્યું તા. ૧૯ મહિના શાહખાન સને ૧૦૨૭ સિક્કો આ સિક્કામાં • જહાંગીર મુરીદ શાહ નવાજખાન ' આટલા અક્ષરે છે. (-સૂરીશ્વર અને સમ્રાટ્ પૃ૦ ૩૯૧, ૩૯૨,) નોંધ:- આ જહાંગીરે ૫૦ કલ્યાણકુશળ ગણના શિષ્ય ૫૦ ધ્યાકુશળ ગણુ મારફત તપાગચ્છના ભ॰ વિજયદેવસૂરિને હીજરી સન ૧૦૨૭, શામાન મહિને તા. ૧૯ મી, જુલસી સન ૧૩, ઈલાહી સન ૬૩, તા. ૧૯–૩–૧૬૧૮, વિસ૦ ૧૬૭૪ના અષાડ મહિનામાં આ પત્ર લખી માકલ્યા હતા. બા॰ જહાંગીરે સ૦ ૧૬૭૩માં માંડવગઢમાં આ॰ વિજયદેવસૂરિની જીવનચર્યાની વિવિધ રીતે પરીક્ષા કરી તેમને ‘મહાતપા”નું બિરુદ આપ્યું હતું. આ પત્ર ભટ્ટા॰ વિજયદેવસૂરિના શુદ્ધ જ્ઞાનબળ, ચારિત્રયળ, તપેાખળ તથા પ્રભાવક જીવને બાદશાહ ઉપર જે છાપ પાડી હતી તેને પરિચય આપે છે, સાથેાસાથ બા॰ જહાંગીરના સરળ સ્વભાવ અને ગુણોાધક દ્રષ્ટિતે પણ પ્યાલ કરાવે છે. ( પ્ર૪૦ ૪૪ ૫૦ ૯૧, ૯૬, પ્રક પપ—તથા પ્રક ૫૮ મહા૦ ઉદ્યોતવિજય ગ॰ની પરંપરા, પ્રક॰ ૬૦ ભવિજયદેવસૂરિ) Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી વીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૪૭ બાટ શાહજહાં (પરિચય માટે જૂઓ-પ્ર. ૪૪, પૃ. ૯) (રાજ્યકાળઃ- હીજરી સન ૧૦૩૭ જમાદિ ઉસ્સાની તા. ૮ થી ૧૦૬૮ રમજાન. તા. ૧૭ સુધી; તા. ૪૨-૧૬ર૮ થી તા. ૯-૬–૧૬૫૮ સુધી; વિ. સં૦ ૧૬૮૪ મહા સુદિ ૧૦ થી વિ. સં. ૧૭૧૫ અષાડ વદિ ૪ સુધી) ફરમાન નં. ૧૪ થી ૧૭ બાદશાહ જહાંગીર, તેના પુત્ર-પૌત્રે શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીને બહુ માનતા હતા. બાદશાહ શાહજહાંએ અમદાવાદના શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીનેફ૦ ૧૪ (૧) શેઠના મકાન વગેરેની રક્ષા. ફ૦ ૧૫ (૨) જ્ઞાતિ વ્યવહારની સ્વતંત્રતા. ફ૦ ૧૬ (૩) ચિંતામણિ પાર્શ્વનાથ જિનપ્રાસાદ શેઠને પાછા આપવાની આજ્ઞા. ફ૦ ૧૭ (૪) શત્રુંજય પહાડ-પાલીતાણું ભેટ આપવાનો હુકમ. -એમ ચાર ફરમાને આપ્યાં. હતાં. (જૂઓ, મેગલ ફરમાને નં૦ ૧૪ થી ૧૭) બાટ શાહજહાં હીજરી સનના જમાદિ ઉસ્સાની (બીજો) મહિનાની તા. ૧ થી પિતાને જુલસ સન મનાવતો હતો. તેથી તેના જુલુસ સન અને ઈલાહી સનમાં મોટું આંતરું પડતું હતું. તેના જુલુસ સનમાં આશરે ૭૦ મેળવવાથી ઈલાહી સન બનતે હતે. ઉપરની વિગતનાં ચાર ફરમાને ગુજરાતના સૂબા શાહજાદા મહમુદ ઔરંગઝેબ, શાહજાદા મહમુદ દારા શિકોહ તથા શાહજાદા મુરાદબક્ષની સૂબાગીરીમાં આપવામાં આવ્યાં હતાં. (આ ફરમાનેના ગુજરાતી અનુવાદ માટે જૂઓ-સને ૧૯૨૪ની ભાવનગર-ગૂજરાતી સાહિત્ય પરિષદુને રિપોર્ટ તથા જૈન સત્યપ્રકાશ, કમાંકઃ ૯૮, પૃ૦ ૪૭ થી ૫૪) ફરમાન ચૌદમું બાટ શાહજહાંનું નગરશેઠના મકાન વગેરેની રક્ષાનું ફરમાન ગુજરાતના સૂબાના હાકેમને માલૂમ થાય કે સતિદાસ (શાન્તિદાસ) Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૪૮ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ઝવેરી અરજ કરે છે કે, આલાદરજજાના બાદશાહના હુકમ મુજબ સજકુર શહેરમાં તેની માલકીની હવેલીઓ, દુકાનો, બીજી મિલકત તથા બાગ-બગીચા છે. આ ઉપરથી હુકમ કરવામાં આવે છે કે, જહાંપનાહ બાદશાહની કચેરીને એ ઝવેરી તથા ખેરખ્વાહ વેપારી છે, તેથી કઈ પણ માણસ એ હવેલીમાં જઈ ઉતારે કરે નહીં, એ મનાઈહુકમ કાઢવે. અને એ દુકાનનું ભાડું ઉઘરાવે તેમાં એને કેઈએ અડચણ કરવી નહીં, અને બાદશાહી ફરમાન મુજબ જે બાગ–બગીચા એને મળેલા છે, તે બાબતમાં કેઈએ કંઈ દખલ કરવી નહીં. વળી, વિશેષ હુકમ કરવામાં આવે છે કે, એ સૂબાના અમલદારોમાંથી કઈ પણ માણસે કઈ પણ રીતના કાયદાનું બહાનું કાઢી એની માલમિલકત લઈ લેવાનો પ્રયત્ન એના પ્રત્યે કે એના ફરજદે પ્રત્યે કર નહીં કે જેથી એ તથા એના ફરજદે નિશ્ચિતપણે પોતાના વતનમાં આબાદ થઈ “અમારી પાદશાહત હમેશાં ચાલુ રહે” એવી ખુદા પાસે અરજ કરતા રહે. અમારા આ હુકમથી વિરુદ્ધ યા ઊલટું કેઈએ વર્તવું નહીં. લખ્યું તા. ૨ જી નૂરમાહ ઈલાહી સન ૮મે. ટીપ:- લેખની ઉપરના ભાગમાં મહાર-સિકકો શાહજહાં બાદશાહને છે અને બીજે સિકકો દારા શિકોહન છે. (હીજરી સન ૧૦૪૫) –અનુવાદક. નોંધ:- ફરમાનમાં ઇલાહી સન 2 આપે છે, તે જુલસી સન હો જોઈએ. આ રીતે ગણતાં સંભવ છે કે, બાદશાહ શાહજહાંએ શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીને જુલસી સન ૮, ઈલાહી સન ૭૮ નુરમહિનો તા. ૨ જી, હી. સન ૧૦૪૫, ઈ. સ. ૧૬૩૫ અને વિ. સં. ૧૬૯૨માં આ ફરમાન આપ્યું હશે. પરંતુ વિચારણીય પ્રશ્ન એ છે કે, તે સાલમાં ગુજરાતને સૂબો મહમદ દારાશિકેહ નહિ પણ શાહજાદ મહમ્મદ ઔરંગઝેબ આલમગીર હતો. ફરમાન પંદરમું બાટ શાહજહાંનું જ્ઞાતિવ્યવહારની સ્વતંત્રતાનું ફરમાન (સુચના:- આ ફરમાન પણ ગૂજરાત (પ્રાન્ત)ના હાકેમ તથા અમલદારેના ઉપર કાઢવામાં આવ્યું છે. –અનુવાદક) Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . અચરજ ગુજારી અમારા દરમાં લે ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૧૪૯ સદરહુ શહેરમાં રહેતા મહાજનેમાં લંકા નામની એક કેમ વસે છે. તે કેમ અમારા દરબારમાં આવી, તેણે અમારી મદદ માટે અરજ ગુજારી કે–“શાંતિદાસ, સૂરદાસ વગેરે મહાજને અમારી જોડે ખાનપાનને તથા સગપણને વ્યવહાર રાખતા નથી.” આ ઉપરથી સૂર્ય જેવા પ્રકાશિત દરબારમાંથી એ હુકમ કાઢવામાં આવે છે કે, “ઊંચા દરજજાના શરીઅત તથા દેદીપ્યમાન એવા (અમારા ) ધર્મ પ્રમાણે પરસ્પર ખાવાપીવાને અને સગપણને વ્યવહાર રાખ, એ બંને પક્ષની રાજીખુશી તથા રજામંદી (ઈચ્છા) ઉપર આધાર રાખે છે. તેથી જે એમની તે બાબતની ઈચ્છા હોય તે તેમણે એક બીજા જોડે સગપણને વ્યવહાર બાંધ, તથા પરસ્પર જમવા-ખાવાની છૂટ રાખવી, પણ જે તેમ ઈચ્છા ન હોય તે કઈ પણ શમ્સ કેઈ બીજાને તે બાબત અડચણ કરવી નહીં અને એ સંબંધે કેઈએ કેઈને હેરાન કવું નહીં. તેમ છતાં જો કોઈ કેઈને હેરાન કરશે તો (અમારા) ધર્મ પ્રમાણે તેને ન્યાય થશે, તેથી કેઈએ અમારા ફરમાનથી વિરુદ્ધ વર્તવું નહીં. લખ્યું તારીખ ૨૭ માહે રજબઉલ મુરજબે ગાદીએ બેઠાનું વરસ ૧૮મું તે હીજરી સન ૧૦૩૪. નોંધ:- આ લેખને ઉપરના ભાગમાં એક મોટી ચેરસ મહેર છે, તેમ એક વર્તુલ આકારની મહોર છે. તે વર્તુલની આસપાસ નવ ગોળાકાર મહાર છે અને તે દરેકમાં બાદશાહના વડવાઓનાં તમિર (તૈમૂર) સુધીનાં નામે છે. પાછળ મહમ્મદ દારા શિકોહની મહેર છે. અને ઈસ્લામીખાન મારફત સનદ નીકળી છે. એમ લખ્યું છે. –અનુવાદક વિશેષ નોંધઃ આ ફરમાન એ સમયે જેન સમાજમાં ઉઠેલ એક વાળને ખ્યાલ આપે છે. મુસલમાની યુગમાં દર બીજી–ત્રીજી સદીમાં જૈન સંઘમાં નવા નવા મતવાદે ઊભા થયા. સમાજે તેને સામને કરવા મજબૂત પ્રયત્નો કર્યા. લંકાશાહે “ફેંકામત” ચલાવ્યું. ત્યારે આ વા-વંટેળ ઊઠો હતે. આ ફરમાનથી સમજાય છે કે, નગરશેઠ શાંતિદાસ ઝવેરી અને Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૫૦ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ શેઠ સૂરદાસ વગેરે જેને એ કામતમાં ભળનારાઓ સાથે રેટી-બેટીને વ્યવહાર બંધ કર્યો, આથી નવા લંકામતવાળાએ ગુજરાતના સૂબાને અરજ કરી હતી કે, અમદાવાદના જેનેએ અમારી સાથે ખાનપાન અને રેટી–બેટીનો વ્યવહાર બંધ કર્યો છે. તેને ચાલુ કરાવે, પરંતુ સૂબાએ આ ફરમાન આપી જાહેર કર્યું કે, “આ વ્યવહાર દરેકની મરજી ઉપર આધાર રાખે છે. તેમાં કેઈનું દબાણ ચાલી શકે નહીં.” છતાં ખાસ એ જરૂરી છે કે, કેઈએ કેઈને અડચણ કરવી નહીં. કેઈએ કેઈને હેરાન કરે નહીં. આ ફરમાન ગૂજરાતના સૂબા મહમ્મદ દારા શિકોહે કહ્યું હતું. મહમ્મદ દારા શિકોહ બાદશાહ શાહજહાંને શાહજાદો હતે. તે ઈ. સ. ૧૬૪૮ થી ૧૬પર સુધી ગૂજરાતને સૂબે હતા. સંભવ છે કે, બાદશાહે સૂબા મારફત જુલસી સન ૧૮, હીજરી સન ૧૦૫૫, રજબઉલ મુરજબ મહિનાની તા. ર૭ મી, ઈ. સ. ૧૬૪૪, વિ. સં. ૧૭૦૧ ભાદરવા સુદિ ૧ ના રોજ આ ફરમાન આપ્યું હોય. કે આ ફરમાનમાં હીજરી સન ૧૦૩૪ લખ્યા છે, પણ ઉમાં અક્ષરોની લગભગ સામ્યતા હોવાથી લેખકની કે અનુવાદકની ભૂલ થઈ હોય તેમ લાગે છે. કેમકે હીજરી સં. ૧૦૩૪માં દિલ્હીને બાદશાહ શાહજહાં નહીં પણ જહાંગીર હતું. એટલે સંભવ છે કે બાદશાહ જહાંગીર તરફથી ગૂજરાતનો સૂબો શાહજહાં હતો, ત્યારે તેના તરફથી આ ફરમાન અપાયું હોય. અને શાહજહાં દિલ્હીને બાદશાહ બન્યો ત્યારે ગુજરાતના સૂબા શાહજહાં મહમ્મદ ઓરંગઝેબ આલમગીર સને ૧૬૪૪ થી ૧૬૪૬ અથવા ગુજરાતના સૂબા મહમ્મદ દારા શિકોહના સમયે ફરી તાજું કરાવ્યું હોય. આ ફરમાનમાં ઈસ્લામખાનનું નામ પણ મળે છે. આ ફરમાનમાં શેઠ કસૂરદાસનું નામ છે. તે ત્યારે અમદાવાદમાં * સં. ૧૭પ૬ પિ૦ શુ૧૨ શનિવારે સિદ્ધિગમાં પાટણમાં ૫૦ સત્યવિજયગણિવરનું સ્વર્ગગમન થયું ત્યારે પાટણમાં જે સુરચંદ શા હતા, તે આમનાથી જુદા જાણવા. તેમણે ત્યારે બંદીવાનો છોડાવ્યા. પંન્યાસજી મહારાજનો સ્વર્ગગમન ઉત્સવ કર્યો હતો. (પં. સત્યવિ- ગવ નિર્વાણ રાસ) Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ તપસ્વી હીરલા આ જગચ્ચદ્રસૂરિ ૧૫૧ ચુમાલીસમું ] જૈન સંઘના મુખ્ય આગેવાન હતા. તેણે અમદાવાદમાં “ સૂરદાસ શેઠની પેાળ ” મનાવી હતી. જે હાલ પ્રસિદ્ધ છે. 66 તેને (૧) રતન અને (ર) ધનજી એમ બે પુત્રી હતા. (૧) ગારિયાધારના ઠા॰ કાંધાજી ગોહેલ વગેરેએ વિ॰ સ॰ ૧૭૦૭ સને ૧૬૫૧માં શેઠ શાન્તિદાસ સહસ્રકિરણ અને શા. રતનાસૂરા સાથે જ શત્રુ જયતીર્થના રખાપાના કરાર કર્યા હતા.” (જાએ આ૦ ક॰ પેઢી પ્રકાશિત રખેાપાના કાગળા) (૨) શેઠ “ રતનાસૂરા” વિ॰ સ૦ ૧૭૭૦ સુધી વિદ્યમાન હતા. અને “ સૂરતના સંઘપતિ પ્રેમજી પારેખ ”ના યાત્રાસંઘ સાથે શત્રુજય મહાતીર્થની યાત્રા કરવા ગયેા હતા. tr ,, ( જૂએ પ્ર૦ ૧૭–“ સૂરતના સંઘપતિએ. ’”) (૩) શા॰ ધનજીએ ભ॰ વિજયદેવસૂરિના ઉપદેશથી સ’૦ ૧૭૧૨ માગસરમાં અમદાવાદમાં આઠ હજાર મહમુદદ્દી ખરચી ભ॰ વિજયપ્રભસૂરિના ધ્રુણા મહેાત્સવ કર્યાં હતા. ( પ્ર૦ ૬૦ > શેઠ ધનજીએ સ૦ ૧૬૯૯માં મહા॰ યશેવિજય ગણિને ભણવા કાશી માકલવા વિનંતિ કરી અને પોતે પડતના ખર્ચ માટે એ હજારનું વચન આપ્યું હતું. (જાએ પ્રક૦ ૫૮-“મહેા યશેાવિજય ગણિ” પ્ર૦ ૫૯-“ધનજી સૂરા”) ફરમાન સેાળમુ (૧) નકલ બાદશાહ શાહજહાંએ શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરી વગેરે જૈનાને ભ॰ ચિંતામણિ પાર્શ્વનાથના પ્રાસાદ પાછે સોંપવાને આપેલું ફરમાન ( નકલ છે) બિસમિલ્લા રહેમાન રહિમ તાગરા દખ્ખત શાહજાદા તેગરા ઇસ્મત શાહજાદા મહાર શાહજાદા બાદશાહે ગાજી અન શાહજાદા મહમદ દારાશિકાહ નિશાન અલીશાન શાહજાદા ખુલ અમાલ મહમદ દારાશિકાહ ક્રમાન અબદુલ મુજર શાહબુદીન મહંમદ સાહબ કુરાન સાની શાહજાદા ખા શાહ ગાજી Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ઉપર જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ હાકેમ તથા સૂબેદારે તથા મુત્સદ્દીઓ આવનાર અને સૂબા ગૂજરાતના ખસુસન લાયક તરેહ તરેહના સત્તાવાર આલી મરતબાં જમા મરદી ખાસ ગેરતખાન તથા મેહેરબાની સુલતાનની મુસ્તહેલ મુસ્ત સબરના જાન નારકે અને પહેલાં આ મુકદમાની વચમાં દહેરાં તે વખતના શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરી હુકમે આલીશન સાઇન તરેહ તરેહનાં ઉનતૂલ મુલક શાહસ્તાખાનને હુકમ થયા કે, શાહજાદા ઔરંગઝેબ બહાદુરે તે જગોએ મહેરાબી કેટલીએક કરીને તેનું નામ મસ્જિદ પાડ્યું. તે વખતે મુલ્લાં અબદુલ હકીમે અરજ કરી કે, “એ મકાન સરેનામ વાફીક તથા ગેરહકનાં તાલુકાના સબબ હુકમ મસ્જિદને નથી રાખતો, વાસ્તુ હુકમ જાહાં ફરમાબરદારીને બજરગારી થાય છે, જે મકાન શાંતિદાસની મિલકતમાં તાલુક રાખે છે.” તથા મહેરાબીને સકરના સબબથી શાહજાદા નામદારે તે જગમાં નવું બનાવ્યું છે, તે એમ મુજાહેમ ન થવું ને તે મહેરા કાઢી નાખજે અને મકાન મજકુરને તેને હવાલે કરજો. આ દિવસમાં હુકમ જહાંતને માનવા જે સૂરજની રેશની જે એ થાય છે. મહેરાબી શાહજાદે કામગારી મેટા મસ્તબાની કરી હતી. તે બહાલ રાખી દેવલોવેસે મહેરા ભીતે પડદા સબબથી નજદીક મહેરાબ કરજે. તે વાસ્તુ હુકમ થયે છે જે કે ખુદાવંત બાદશાહ બુલંદ તેમના નોકર તેમની મહેરબાનીથી દેવલ મજકુરને શાંતિદાસને બક્ષે છે. પ્રથમના દસ્તુર માફીક તે મકાન તેમના કબજામાં રાખે. હરેક રીતે તેમને ગમે તેમ વાફીક પિતાના ધરમ પ્રમાણે પરમેશ્વરનું ભજન કરે. તેમાં કોઈ આદમી તેને ઈજા કરે નહીં તથા બીજા ફકીર લેકે તે જગે મકાન કરી રહ્યા છે, તેમને ત્યાંથી કઢાવી શાંતિદાસને ઈજા તથા કીનાથી ખુલાસો કરજો. તથા અરજીમાં પહોંચે છે કે બીજા વહેરા લેકેએ દેવળની ઈમારત ઉઠાવી લઈ ગયા છે, એ હકીકત ખ્યાન કરી, ઉપર મસાલે તેમનાથી લઈ તેમને પહોંચાડજો. અગર એમને સામાન ખર્ચ કર્યો હોય તેની કિંમત તેમની પાસેથી લઈ શાંતિદાસને પહોંચાડજો. એ બાબતમાં તમામ તાકીદ જાણુને હુકમ ફેરવશે Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૧૫૩ નહીં. તા. ૨૧ જમાદીલા આલ્બેરશાંની સન ૧૦૫૮, ફરમાન ઉપર સહી તથા મહેાર મારી પછવાડે ફરમાન નિશાની. તરજુમા કરનારની સહી જગમાહાદૂર કાશીદ્દીનની ફારસીમાં સહી છે. નોંધ :- આને અસલ ક્ારસી દસ્તાવેત શેઠ પ્રેમાભાઈ હેમાભાઈ ને ત્યાં છે. ને તરજુમાની તથા અસલ ક્ારસીની નકલા દશક્રોઈના મામલતદાર સાહેબને ત્યાં તારીખ માહે સને ૧૮૮૮ ના રાજ રેવન્યુ સર્વેના સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ ફરનાન્ડીઝ સાહેબને જોવાસારુ આપી છે. ( –જૈન ઐતિહાસિક રાસમાળા, ભા૦ ૧, સમાલોચના પૃ૦ ૨૯) ફરમાન સાળસુ (૨) નકલ બાદશાહ શાહજહાંનું ચિંતામણિ જૈન મંદિર જૈનાને પાછું સોંપવાનું ફરમાન સૂચના: ગુજરાતના સુબા તથા અમલદારાના અંગે જે ખિતામેા વગેરે વાપર્યા છે, તેતે। અમે અનુવાદ કર્યા નથી. --અનુવાદક. ગૂજરાતના હાલના તથા હવે પછીના સૂબાએને માલૂમ થાય કે અત્યાર પહેલાં ગૂન્દે ઉશ્ અકરાત્ શાંતિદાસ ઝવેરીના દેરાસરની ખાબતમાં ઉર્દૂ હૃત્ ઉલ્ મુલ્ક શાયસ્તા ખાન નામ પર ફરમાન નીકળ્યું હતું કે શાહજાદા સુલતાન ઔરંગઝેબ મહાદૂર ત્યાં થાડા મહેરામ ( કમાના ) અનાવી, તેને મસ્જિદનું નામ આપેલુ, અને તે પછી મુલ્લા અબ્દુલ હકીમે અરજ કરી જણાવ્યું કે, “ એ મકાન પર બીજો માણસ પોતાના હક હાવાના દાવા કરે છે, તેથી આપણા પાક ધમ મુજબ એ મસ્જિદ ગણાય નહીં.” આ ઉપરથી ખાદશાહી હુકમ નીકળ્યા હતા કે, “ એ મકાન સતિદાસ (શાંતિદાસ )ની મિલકત જોડે તાલ્લુક (સબંધ ) ધરાવે છે અને નામદાર શાહજાદાએ મહેરામની સીકલવાળા મકાનને ત્યાં પાચા નાખ્યા છે, તેથી તેને કેઈ રીતે હરકત થવી જોઈએ નહીં. તેથી એ મહેરામને ત્યાંથી ખસેડી નાખવા અને મજકુર મકાન તેને હવાલે કરી દેવું.” હવે આ Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ કરવામાં આવે છે વચ્ચે એક રાસના બંદાઓ ૧૫૪ જેને પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ બાબતમાં આખી દુનિયા જેને તાબે છે એવા બાદશાહને હુકમ નીકળ્યો છે કે, “ઊંચા દરજજાના નામદાર શાહજાદાએ એ મહેરાબ બનાવ્યું છે, તે કાયમ રાખ અને દેરાસર અને મહેરાબની વચમાં મહેરાબની પાસેથી એક દિવાલ ચણી લેવી કે જેથી એ બે વચ્ચે એક પડદે થાય.” એટલા માટે હુકમ કરવામાં આવે છે કે, ઊંચા દરજજાના બાદશાહના બંદાઓએ જ્યારે મજકુર સતિદાસ (શાંતિદાસ)ને એ દેરાસર મહેરબાનીની રાહે બક્ષિસ જ આપ્યું છે, ત્યારે આગળની રીત મુજબ તે તેને કબજે લઈલે અને પિતાના ધરમ મુજબ જેમ ચાહે તેમ તેમાં પૂજા કરે અને કેઈ પણ માણસ તેમાં તેને હરકત કે અટકાવ કરી શકે નહીં અને વળી, કેટલાએક ફકીરે, જેઓ ત્યાં મુકામ કરી પડ્યા છે તેમને ત્યાંથી ખસેડી સતિદાસને તેમના તરફથી થતી અડચણ તથા તેમના તરફથી ઊભા થતા કજિયામાંથી મુક્ત કરે.” અને વળી અમને એવું પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે, “બાવરી જાતને કેટલાએક એ દેરાસરની ઈમારતને મસાલે લૂંટી ગયા છે, તો ગમે તે પ્રકારે પણ એ મસાલે પાછા મેળવી મજકુર શમ્સને આપવો. અને જે તે લોકેએ તે મસાલે વાપરી નાખ્યું હોય તો તેમની પાસેથી તેની કિંમત લઈને સતિદાસને આપવી, આ બાબત આ બાદશાહી ફરમાન છે એમ ગણી, તેનાથી વિરુદ્ધ યા ઊલટું કેઈએ ચાલવું નહીં. લખ્યું તા. ૨૧ મહિને જમાદિકલસ્સાની સને ૧૦૮૧. નોંધ:- મથાળે મહોર-સિક્કો શાહજહાંના પુત્ર મહમદ દારાશિકેહને -અનુવાદક સૂચના:- શ્રી. કૃષ્ણલાલ મોહનલાલ ઝવેરીએ અનુવાદિત કરેલાં આ છે ફરમાનેમાંની હકીકતનું સમર્થન કરે એવું એક લખાણ શ્રી. હરગોવિંદદાસ દ્વારકાદાસ કાંટાવાળાએ લખેલ “ટચૂકડી ચોથી સે વાતો” નામક પુસ્તકમાંથી ઉધૃત કરીને અહીં પરિશિષ્ટ રૂપે આપ્યું હતું તેને અમે અહીં સારરૂપે આપીએ છીએ. -સંગ્રાહક Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૫૫ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૫૫ ફરમાન સેળયું (૩) નકલસાર બાદશાહ શાહજહાંનું ચિંતામણિ જૈન મંદિર પાછું આપવાનું ફરમાન સામાન્ય રીતે એવું મનાય છે કે, “મુસલમાને હિંદુઓને જુલમથી વટાળતા, તેમનાં દેવાલ તોડી નાખતા, અને હિંદુ ધર્મને ઉછેદ કરવા મથતા.” પરંતુ જ્યારે કેટલાક મુસલમાન બાદશાહ “આવાં કાર્ય કરવાથી પિતાના ધર્મને લાભ થાય છે” એમ ગણતા ત્યારે બીજાઓ “હિંદુ-મુસલમાનેને સરખા ગણ, તેમને અદલઈન્સાફ આપવામાં સર્વધર્મને માન આપવામાં આવે, અન્ય ધર્મ સાથે ભાઈચારે વધારવામાં આપણું કર્તવ્ય રહેલું છે” એમ સમજતા. બાબર, અકબર, જહાંગીર અને શાહજહાં આ બીજા વર્ગના બાદશાહે થઈ ગયા. અમદાવાદના નગરશેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીએ ઘણુ પૈસા ખરચીને મેટું જેન દેવાલય બંધાવ્યું હતું. શાહજાદા ઔરંગઝેબના હુકમથી તે દેવળ તેડી પાડીને તેને ઠેકાણે મસીદ બાંધવામાં આવી. તેથી નારાજ થઈ શાંતિદાસ બાદશાહને ફરિયાદ કરવા દિલ્હી ગયા, શાહજહાંએ શેઠની સર્વ હકીકત સાંભળીને ન્યાયની ખાતર પિતાના શાહજાદા દારાશિકેહની સહીથી પરવાને લખી મેકલ્ય, તેમાં અમદાવાદના હાકેમને એવું ફરમાવ્યું કે, તેણે મસીદને સ્થળે નવું દેરું બાંધી આપવું, જૂના દેવળને જે સરસામાન મુસલમાનેએ લઈ લીધું હોય તેને કબજે શેઠને ઓંપ. હવે પછી કેઈએ તેમને હેરાનગતિ કરવી નહીં. તથા અમુક અમુક જૈન તહેવારે શહેરમાં જીવહિંસા કરવી નહીં. પરધમ બાદશાહે જે ઈન્સાફ આ તે ઈન્સાફ બીજા પરધર્મી મહારાજા ભાગ્યે જ આપી શકે. વળી, બાદશાહ શાહજહાંએ જેનેના પૂજ્ય શેત્રુંજા પર્વતની આસપાસ તેમ પાલીતાણુમાં જીવહિંસા ન કરવાને પરવાને કાઢયો હતે. એ જ પ્રમાણે અકબર અને જહાંગીર બાદશાહે પણ જીવહિંસા ન કરવાના પરવાના કાઢયા હતા, તથા જૈનધર્મને મદદ Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૫૬ જૈન પર પરાના હિતહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ કરવાના હુકમા કર્યાં હતા. આવા ન્યાયી ખાદશાહે। મુસલમાને હાવા છતાં પણ તેમને માટે હિંદુઓ વફાદારી બતાવે એમાં શી નવાઈ ? શેડ શાંતિદાસ હૈઠ, દિલ્હી દ્વાર જૈ ચઢથા, પાદશાહ પાસ અર્જ, આપવા ત્યહાં અડયા; દેહરા બાંધી આપવા, મસીદ પાડી નાખવા, ન્યાયના ઠરાવ કીધ, શાહ નામ રાખવા. (-જૈન સત્યપ્રકાશ, વર્ષ: ૯ અંક ૨, ક્રમાંક: ૯૮, પૃ૦ ૪૭ થી ૫૪) નોંધ :- ભા॰ શાહજહાંએ શાહજાદા મહમ્મદ દારાશિકાહના હાથે ગુજરાતના સૂબા શાયસ્તીખાન સૂક્ષ્મા ઉપર જુલસી સન ૨૨, હીજરી સન ૧૦૫૮ મહિના જમાઉદ્દીલ-જમાઉસ્સાની ( ખીજા )ની તા. ૨૧ મીના રાજ ઈ સ૦ ૧૬૪૮ જુલાઈ, વિ॰ સ૦ ૧૯૦૫ના શ્રાવણ મહિનામાં આ માન લખી મોકલ્યું હતું. તેણે તેમાં · અમદાવાદના સરસપુરના શ્રીચિંતામણિ પાર્શ્વનાથના જિનપ્રાસાદ અસલ હતા, તેવા બનાવી શાંતિદાસ ઝવેરીને પાછા સોંપી દેવાને બાદશાહી હુકમ કર્યાં હતા. અમે ઉપર આ ફરમાનની બે જાતની નકલે આપી છે. તેમાંની બીજી નકલમાં સને ૧૦૮૧ લખ્યા છે. તે કયેા સંવત છે તે સમજાતું નથી. ( પ્રક૦ ૪૪ ૫૦ ૧૦૦) 6 ફરમાન સત્તરમુ' (૧) નકલ મા શાહજહાંએ શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીને શત્રુજય પહાડ, પાલીતાણા ગામ ઈનામમાં આપ્યાં તેનું ફરમાન મુરાદ્ન તરફથી મળેલી સનદ શાહજહાંના દીકરા અને ગુજરાલના સૂબા મુરાદખન્ને પર્શિયન ભાષામાં લખેલી સનને તરજુમે મહેરાન ખુદાના નામે સીલ સારઠની સરકારના હાલના અને ભવિષ્યના હિંસામે શાહી Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૫૭ મહેરબાનીથી અને ઉમેદથી ઉમદા થાય છે. એ હિસાબ રાખનારાઓને માલૂમ થાય જે, “શાંતિદાસ ઝવેરી જે અમીરેમાં પહેલા દરજજાના છે.” તેમણે અમારા સ્વર્ગસમા દરબારમાં બધા દરબારીઓ સમક્ષ જાહેર કર્યું છે કે, “સોરઠ સરકારના તાબામાં આવેલા પાલીતાણું નામના ગામ આગળ શેત્રુજા નામનું હિંદુલેકેનું યાત્રાનું ધામ આવેલું છે, અને આજુબાજુના લોકો ત્યાં યાત્રાએ જાય છે. “ઉમદા દરજજાવાળા તરફથી મહેરબાનીની રાહ એ હુકમ કરવામાં આવ્યું છે કે, “અમીરેમાં સૌથી ઊંચા દરજજાના મજકુર ઈસમને આ માસમની શરૂઆતથી મજકુર ગામ ઈનામ તરીકે આપવામાં આવ્યું છે,” જેથી આ ગામને એમનું ઈનામ ગણીને એમાં કઈ જાતની દખલગીરી કરવી નહીં. આજુબાજુના જિલ્લાના તથા પ્રદેશના લેકે આ જગ્યાએ નિર્ભય થઈને યાત્રા કરવા આવે, આ બાબતમાં તાકીદનો આ ખાસ હુકમ જાણે એને પાળવામાં કેઈએ કસૂર કરવી નહીં. પવિત્ર મહેરમ મહિનાના ૨૯ મા દિવસે લખ્યું, અમારા સારા રાજ્યના ૩૦ માં વરસમાં. દ– નમ્ર સેવક અલીનખાન નકલ દિવાન કચેરીમાં રાખી લીધી છે. (ખરે તરજુમે) (સહી ) ગુલામ મેહીદીન-તરજુ કરનાર (રખેપાના કાગળ પ્રક. ૪૪; પૃ૦ ૧૦૨, પ્રક. ૪૪-ગેહેલવંશ) ફરમાન સત્તરમું (૨) નકલ બાટ શાહજહાંનું શત્રુંજય પહાડ ભેટ આપ્યાનું ફરમાન સેરઠ સરકારના હાલમાં કામ કરતા તથા ભવિષ્યમાં થનાર અમલદારે, જેઓ સુલતાનની મહેરબાનીની આશા રાખે છે. તથા તે મહેરબાનીને યોગ્ય ગણવા માગે છે. તેમને માલૂમ થાય કે સીલ Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૫૮ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ગૂÈ ઉલ્ અકરાન (એક ખિતાબ છે.) શાંતિદાસ ઝવેરીએ સ્વર્ગ સમાન અમારા દરબારમાં એક અરજદાર તરીકે અરજ કરી જણાવ્યું કે, “સદરહુ સરકારના તાબાના પરગણામાં મેજે પાલીતાણું નામે એક ગામ આવેલું છે, તેમાં હિંદુઓની પૂજાનું એક સ્થાન જેને શેત્રુજે કહે છે તે આવેલું છે, અને ત્યાં આસપાસના માણસોની તીર્થ માટે જાત્રા કરવા આવ-જાવ થયા કરે છે.” તેથી ઊંચા દરજજા અને ઉમદા પદવીવાળા (બાદશાહ)ને હુકમ કાઢવા તથા પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે કે, પાનખર ઋતુની શરૂઆતથી (પિચીલ મહિનાથી) મજકુર મેજે (ગામ) ઉપર જણાવેલા ગૂન્હે ઉલ્ અકરાનને અમે મહેરબાનીની રાહે ઈનામમાં આપ્યું છે. • (અમને આ પછીનું લખાણ મળ્યું નથી.) (જૂઓજૈન સત્યપ્રકાશ કમાંક-૯૮) નોંધ:- બા શાહજહાંએ જુલસી સન ૩૦, મહિને મહેરમ ઉલહરામની તા. ૨૯મી, હીજરી સન ૧૦૬૬, ઈ. સ. ૧૬૫૬, વિ. સં. ૧૭૧૩ના કાર્તિક સુદિ ૧ના રેજ ગુજરાતના સૂબા શાહજાદા મુરાદબક્ષ (ઈ. સ. ૧૬૫૪ થી ૧૬૫૭) ઉપર આ ફરમાન લખી મોકલી શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીને શત્રુંજય પહાડ– પાલીતાણું ઈનામમાં આપેલ હતાં. બાળ અકબરે આ હીરવિજયસૂરિને તથા બા. શાહજહાંએ શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીને શત્રુજ્ય તીર્થ–પહાડ ભેટ-ઈનામ તરીકે આપ્યાં હતાં. આથી જ પાલીતાણાના ઠાકરે જ્યારે શત્રુંજય તીર્થને મુંડકાવેરે લેવાનું નકકી કર્યું ત્યારે તેણે જૈન મુનિવરે અને શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીના વંશજોને મુંડકાવેરે લેવાનું માફ જાહેર કર્યું હતું. (રખોપાના કાગળ) વિશેષ ોંધઃ બાશાહજહાંએ અમદાવાદના નગરશેઠને ઉપર મુજબ ચાર ફરમાને આપ્યાં હતાં. તે પિકીનું. ફટ નં ૧૪ હીજરી સન ૧૦૪૫, વિ. સં. ૧૬૯૨માં. ફટ નં. ૧૫ હીજરી સન ૧૦૫૪, વિ. સં. ૧૭૦૧ ભા. સુ. ૧. ફટ નં. ૧૬ હીજરી સન ૧૦૫૮, વિ. સં. ૧૭૦૫ શ્રાવણ. Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ॰ જગચંદ્રસૂરિ ક્॰ ન. ૧૭ હીજરી સન ૧૦૬૬, વિ॰ સ’૦૧૭૧૩માં આપ્યાં હતાં. ફરમાન ન. ૧૭ થી સ્પષ્ટ થાય છે કે મા શાહજહાંએ જુલસી સન-૩૦ માહમ ઉલહરામ મહિનાની તા. ર૯ મી, હીજરી સન ૧૦૬૬, સને ૧૬૫૬, વિ॰ સ૦ ૧૭૧૩ કા. સુ ૧ના રાજ ગુજરાતના સૂબા શાહજાદા મુરાદમક્ષ (ઈ સ૦ ૧૬૫૪ થી ૧૬૫૭) ઉપર ફરમાન લખી મેકલી શેઠ શાન્તિદાસ ઝવેરીને શત્રુજય પહાડ તથા પાલીતાણા ઈનામમાં આપ્યાં હતાં. હવે ક્રમાના ખામત વિશેષ આ પ્રમાણે મળે છે.ઃશ્રીદ્ર પરમાર લખે છે કેઃ - શ્રી શાન્તિકાસે આ રૂપૈયા માટે ઔરંગઝેબ પાસેથી હીજરી સન ૧૦૬૧ના ધીરેલા જિહુજ મહિનામાં ફરમાન મેળવ્યું. આ ફરમાનમાં તે વખતના ગૂજરાતના દીવાન રહેમતખાન અને સુમા નવાઝખાન પર ઉપરોક્ત કરજ પેટે વિના વિલ'એ રાજ્યની તીજોરીમાંથી એક લાખ રૂપૈયા ભરપાઈ કરવાની તાકીદ કરવામાં આવી હતી. ૧૫૯ ઔરગઝેબનુ અગત્યનું ફરમાન શ્રી શાન્તિદાસ શેઠને હીજરી સન ૧૦૭૦ના રજ્જબ માસની ૧૦ મી તારીખે ઔરંગઝેબ પાસેથી એક ક્રમાન મળ્યું, એમાં શ્રી શાન્તિદાસની કદરદાની કરવામાં આવી હતી. અને તે માટે શત્રુ ંજય, જુનાગઢ નજીકના ગિરનાર અને શિરાહી રાજ્યને આપ્યુ એમ ત્રણે પહાડ ભેટ આપવામાં આવ્યા હતા. પ તે પર થતા ઘાસચારા સાગ બળતણુ પણ શ્રાવક કામને અણુ કરવામાં આવ્યા હતા. આ ફરમાનમાં અમલદારાને તેના અમલ માટે ખાસ તાકીદ કરવામાં આવી હતી. અન્ય રાજાએ શ્રી શાન્તિદાસને સંતાપે નહીં મલ્કે તેમને સહાયભૂત થઈ ને પેાતાની કૃપા મેળવે તેની ખાસ નોંધ પણ છે. ઉપરાંત તે વખતે દર વર્ષે જમીન જાગીરની સનદ તાજી કરાવવી પડતી હતી. તે નહિ કરવાને પણ તેમાં ઉલ્લેખ છે. છેવટે ક્માનમાં લખ્યું છે કે “ જે Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૬૦ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ કેઈ પ્રાન્ત અને પહાડ અમે (શ્રી શાન્તિદાસને) સોંપ્યો છે, તે માટે કોઈ દવે કે આક્રમણ કરશે તો તે લેકની બદદુઆ અને અલ્લાહની ત્યાનતને પાત્ર કરશે. (તા. ૨૮-૪-૧૯૬રનું ગુજરાત સમાચાર, વર્ષ–૩૧, અંક–૧૩૫ પૃ૦ ૯) આ લેખ ઉપરથી તારવી શકાય છે કે બાટ શાહજહાં તથા શાહજાદા ઔરંગઝેબે ગુજરાતના સુબા નવાજખાન ઉપર હીજરી સન ૧૦૬૧માં એટલે વિસં. ૧૭૦૮ શેઠ શાન્તિદાસની રકમ પાછી વાળવાનું ફરમાન મોકલ્યું હતું. (૨) બાટ ઔરંગઝેબે હીજરી સન ૧૦૭૦ના રજબ મહિનાની. તા ૧૦મીએ વિ. સં. ૧૭૧૭ ચિત્ર સુદિ ૯, ૧૦ કે ૧૧ના રોજ સને ૧૯૬૦ના ફેબ્રુઆરીમાં શેઠ શાન્તિદાસને શત્રુંજય, ગીરનાર, આબુ તીર્થો ઈનામ આપ્યાં. અમારી ઈચ્છા છે કે–આ બંને ફરમાને જોયા પછી ભવિષ્યમાં આ ઈતિહાસના છેલ્લા પ્રકરણમાં કે બીજી આવૃત્તિઓમાં વિશેષ પ્રકાશ પાડ. ફરમાન ૧૮ થી ૨૩ ૧૧મે, બા મુહીઉદીન મહમ્મદ ઔરંગઝેબ આલમગીર (પરિચય માટે જૂએ પ્ર. ૪૪ પૃ૦ ૧૦૩ થી ૧૦૫) (રાજ્યકાળ:- હીજરી સન ૧૦૬૮ જિલ્કાદ તા. ૧ થી સન ૧૧૧૮ જિલ્કાદ તા. ૨૮ સુધી; તા. ૨૩–૭–૧૬૫૮ થી તા. ૨૧–૨–૧૭૦૭ સુધી; વિ. સં. ૧૭૧૫ ના શ્રા, સુ૨ ૩ થી વિ. સં. ૧૭૬૩ ફાઇ વ૦ ૧૪ સુધી) તેનું મૂળ નામ મુહઉદ્દીન મહમ્મદ ઔરંગઝેબ આલમગીર હતું, આથી તે અને મહમ્મદ દારા શિકોહના નામે વચ્ચે ભ્રમણું ઊઠે છે. બાળ ઔરંગઝેબે જેનાચાર્યોના ઉપદેશથી વિવિધ ફરમાન આપ્યાં હતાં, જે કે તે મળતાં નથી પણ ઇતિહાસમાં તેના ઉલ્લેખ જોવા મળે છે, તે આ પ્રમાણે– ફરમાન અઢારમું : બા, ઓરંગઝેબે ભ૦ હેમવિમલસરિની પરંપરાના પં પ્રતા૫કુશળને ઈનામમાં પાંચ સાત ગામ આપી ફરમાન આપ્યું. Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ॰ જગચ્ચદ્રસૂરિ ફરમાન આગણીસમુ' :— મા॰ ઔરગઝેબે સં૦ ૧૭૫૦ માં આગરામાં ભ॰ વિજયરત્નસૂરિના આજ્ઞાવતી અને મહા॰ સેમવિજય ગણિની પર’પરાના ૫૦ લાલવિજયગણ તથા ૫૦ સૌભાગ્યવિજયગણિને શાંતિપૂર્ણાંક રહેવાનું ફરમાન આપ્યું હતું. (-જૂએ, ૫૦ સૌભાગ્યવિજયગણિકૃત તીથ માળા ) ફરમાન વીસમુ’:~ ખા॰ ઔર'ગઝેબે તપગચ્છના ભ૦ વિજયરત્નસૂરિ તથા ૫૦ ભીમવિજય ગ૦ના ઉપદેશથી અને ઔરંગઝેબના સૂબા અસત ખાનની પ્રેરણાથી, ૫૦ ભીમવિજય ગણિને ફરમાન આપ્યું કે · અજમેરના સૂત્રેા અજમેર, મેડતા, સેાજત, જયતારણુ, અને જોનપુર વગેરે શહેરના જેનેાના ઉપાશ્રયા જેણે જેણે દખાવ્યા હાય તેની પાસેથી પાછા લઈ જૈનસ ઘેાને સુપ્રત કરે. (-જૈ ૫૦ ઇ૰ પ્રક૦ ૪૪, પૃ॰ ૧૦૫, પ્રક૦ ૫૮ ૫૦ ભીવિજયરાસ; ગદ્ય ગુજરાતી પટ્ટાવલી, પટ્ટાવલી સમુચ્ચય ભા. ૨ પૃ૦ ૨૫૯ ) ૧૬૧ ફરમાન એકવીસમુ— ખા॰ ઔરંગઝેખના સૂબા મહમ્મદ આઝમે પેાતાની સૂખાગીરી (ઇ૦ સ૦ ૧૭૦૩ થી ૧૭૦૫; વિ॰ સ’૦ ૧૭૬૦ થી ૧૭૬૩)માં “ સર્વીસન્યાસી અને કીરાને અમદાવાદ અહાર ચાલ્યા જવાને હુકમ કર્યાં હતા. (સં૦ ૧૭૬૦ ) તેણે ભ॰ વિજયરત્નસૂરિ (સ૦ ૧૭૩૨ થી ૧૭૭૩ )ના ઉપદેશથી સૌ સન્યાસીને અમદાવાદમાં રહેવાની છૂટ આપી તે હુકમને પાછે. ખેંચી લીધેા. (-પ્રક૦ ૪૪-પૃ. ૧૦૫) * ૧૨ બા- બહાદુર આલમ પહેલા. (પ્રક૦ ૪૪, પૃ૦ ૧૦૬) ( રાજ્યકાળ :– હીજરીસન ૧૧૧૯ વિલઅવ્વલ તા. ૧૮ થી ૧૧૨૪ મહામ તા. ૨૪, તા. ૮-૬-૧૭૦૭ થી ૧૮-૨-૧૭૧૨ ચૈત્રાદિ સ ૧૭૬૪ અષાડ વિદે ૪ થી સ’૦ ૧૭૬૮ ક્ા ૧૦૭ સુધી). ૨૧ Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૬૨ જૈન પરંપરાનો ઈતિહાસ-ભાગ ૩જે [ પ્રકરણ ફરમાન બાવીસમું – જૈન સાધુને કુપાકતીર્થ ઈનામ આપ્યાનું ફરમાન બા, શાહઆલમ બહાદુરશાહના. હૈદ્રાબાદના સૂબા મહમ્મદ યુસુફખાને વિસં. ૧૬૬૭ના ચિત્ર શુદિ ૧૦ ને રવિવારે પુષ્ય નક્ષત્ર અને વિજય મુહૂર્તમાં ભટ્ટા, વિજયરત્નસૂરિના સમયે તપગચ્છના મહ૦ મેઘર્ષિગણિની પરંપરાના પં. દામષિગણિના શિષ્ય પં. કેસર કુશળગણિને કુલ્પાક તીર્થ ભેટ આપ્યું અને જેનસંઘે તેને જીર્ણોદ્ધાર કરી પંન્યાસજીના હાથે તેમાં ભ૦ માણિજ્યસ્વામીઋષભદેવની પ્રતિષ્ઠા કરાવી. (જૂઓ કુપાકતીર્થના શિલાલેખો.) ફરમાન ત્રેવીસમું – હીરવિહાર માટે જમીન ભેટ આપવાનું ફરમાન સૂબે મહમ્મદ યુસુફખાન ૫૦ કેસરકુશળગણિને ભક્ત હતે. આથી તેણે તેમને હૈદ્રાબાદ શહેરની બહાર જગદ્ગુરુ આ૦ હીરવિજય સૂરિને હીરવિહાર (દાદાવાડી) બનાવવા માટે મેટી જમીન ઈનામમાં આપી. સંઘે ત્યાં હીરવિહાર બંધાવ્યું. ત્યારે તપગચ્છમાં સૌનું હીરવિહાર (દાદાવાડી) બનાવવાનું વિશેષ લક્ષ્ય હતું. (પ્રક. ૪૪, પ્રક. ૫૫ તથા ૫૮–મહોરા ઉદ્યોત વિ.ગણિની ૭મી પરંપરા) પણ આસમાની સુલતાની વખતે તે હીરવિહાર નાશ પામ્યો અને હૈદ્રાબાદના પ્રસિદ્ધ જૈન અમરશી સુજાનમલજીના સમયે તે જમીનનો પટ્ટો, ફરમાન પણ નાશ પામ્યાં. તે પછી ખરતરગચ્છના સંઘે ત્યાં આ૦ જિનકુશળસૂરિની દાદાવાડી બનાવી છે, જે આજે દાદાવાડી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. આ જમીનનું ફરમાન કે પટ્ટો મળતાં નથી, પણ સૌ કોઈ જાણે છે કે–સૂબાએ આ જમીન પં. કેસરકુશળગણિને આપી હતી અમને લાગે છે કે આ જિનકુશલસૂરિ અને ૫૦ કેશરકુશલગણિ એ બન્નેનાં નામમાં કુશલ શબ્દ હેવાથી તે સ્થાન દાદાવાડી બન્યું હોય. (જુઓ—સને ૧૯૬રને હૈદ્રાબાદના “જેન સેવાસંઘને વિશે વાંક૫૦ ૪૬ તથા પ્રક. ૪૪ ૫૦ ૧૦૬) Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ सुभासीस ] તપસ્વી હીરલા આ જગચ્ચંદ્રસૂરિ ૧૬૩ ૧૪. બા॰ ફરૂખશેઅર :-( પરિચય માટે જૂએ પ્રક૦ ૪૪ પૃ૦ ૧૦૭) રાજ્યકાળ :– હી. સ. ૧૧૨૪ જિલજ્જ તા. ૨૩ થી ૧૧૩૧ २०४०४१ ता. ८ सुधी, ता. १०-१-१७१३ थी ता. १७-२-१७१७ सुधी, વિ. સં. ૧૭૬૯ મહાવિદે ૧૦ થી ૧૭૭પ ક્ા. સુ. ૯ સુધી. આ બાદશાહે જૈનાચાર્યું અને જૈનગૃહસ્થાને વિવિધ ફરમાના આપ્યાં હતાં. ३२भान नं. २४भु : જૈનાચાર્ય ને બહુમાન કરવાનું ફરમાન ઃ— મૂળ ફરમાન ઉર્દુ` લીપીમાં છે. તેમાં અક્ષરશ: નીચે પ્રમાણે समाणु छे: 'इस नेक घडी में यह फरमान जारी हुआ. जिसकी एनायत फर्श है, और इस पर यकीन करना झरुरी है. चुंकि साबिक तरीके पर बडी सल्तनके तख्तको बुलंद करनेवाले, और सबको वसी रियासत के अलम गाडनेवाले, तख्तशाही पर बैठनेवाले, सल्तनत के कवानी और बडाईकी हलीलको, मजबुत करनेवाले, सफाई और बरमुझीद के चमकदार मोती, हक्क पसंद हकीकतकी बुनियाद ज्यादा कानून और एकताई ( खुदा) को पहेचाननेवाले, बादशाह जमशेद जैसी इज्जत रखनेवाला, सरमाये ( Capital) का मालिका खूदाको देखनेवाला, सच्चाईसे वाकिफ हझरत ( खालीजील्ल ) ( फरुखशियर बादशाह ) ने अनेक शकल सुह उपमान, विराजमान, इझझतकी मजलीसके झीना, परम सतगुरु, जगतगुरु, जगतश्रीपूज्य, स्वामीनाथ, जगत आचार्य, परमस्वरूप, धरमजगत, - चक्रवर्ती, ठारक भट्टारक इन्दरिसिंह महंत सिरिजी महाराज जैन बादशाह स्त्रीकार इस्तुतरंक बिराजमान श्री बाबाजी हश सेलजी और स्वामी साहब - भद्रजी देवसिरिचरण को " जो बडा मरतबा और बुलंद पाया रखते है, अपने तर्फ बादशाहने शर्फ बारियाबी बक्षी (मुलाकात आपी ), और दुआ देते वख्त" ताझीम Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૬૪ જૈન પરંપરાના છતહાસ—ભાગ ૩જો [प्रश् साष्टांग दंडवत बहु प्रणाम के साथ, जो तख्त खास पर दो आसन जमा कर, हझरत अर्दा अकदस्त ( फरुखशियर बादशाह ) के सामने बेठनेनी इझझत रखते है. और तख्तखां छायादार छत्र छुल ( चामर) आफताबी ( लोटा ) .... और सोने चांदी की दस्ती (छडी) वगैरह ये तमाम शाही जुलुस बादशाही के तर्फ से नझरे नेयाश ( भेट ) दिया हुआ है. और ये इज्जत महेफूझ और जारी रख कर तमाम कौम हो नदि (हिंदु ) और मुसलमान वगैराह को ( हुकम दिया जाता है ) के " इझजतसे पेश आकर मजकुरके आगे नझर नेयाझ ( भेट ) दे और सतगुरु पूज्य समझें और ये मरतबा आयंदा मुकरर हो जाय. 13 " चाहिये कि मुअझझद ( इज्जतवाळा ) शाहझादे साहेब, अख्तेदार वझीर, सल्तनत और खिलाफतके पाय तख्तके बलेद मरतबा उमरा जागीरदार, करोडगीर ( टोलटेक्स लेनेवाले ), मुक्काम ( हाकेम ), उग्माल ( आमील ), मुत्सद्दी, जो बादशाही कामके, अंजाम देनेवाले है. सरकार दोलतमदार के तमाम महालत के झमींदार, रजवाडे, और खास आम तमाम मळलुक ( प्रजा ) हमेशा हमेशा इन्के हुकमों की तामील ( ताबेदारी) में अपती नेकबख्ती समझें " 'मझकुरको सतगुरु, पूज्य, हझरत, श्रीजी, जानकर साष्टांग दंडवत बहु प्रणाम करें, और साल बसाल हर फसल में हर जगह एक रुपया एक नारियल भेंट चढावें. और मझहवी कानूनमें इनकी पैरवीसे बहार न जाय और तमाम कौमके लोक अपना गुरु समझें. " और जो कोई इस मामलेमें जरा भी फर्क करेगा वो दीनके खिलाफ 66 होगा. “ खास कर तमाम बक्काल और जैन लोग इनकी तरफ तबज्जुह करके, ' अपने मझहब पर रह कर ' इनकी खिदमत करने को सच्ची इबादत जाने. " Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુસ્તાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચ્ચદ્રસૂરિ ૧૬૫ और जो कोई जैनीके कानून और मशकुर के हुकमसे टेडा ( आडो ) होकर चलेगा. तो, " अपने मझहबकी किताबों के माफिक " इन स्वामीके सजा देनेमें (मूळ फरमाननो केटलोक भाग अहीं नाश पाम्यो छे. ) તમામ હોદ્દ અપને હારી ( Leader ) જૌ તાશીમ ગૌર મવોલી... (રેં), ઔર સિંહાસન પર વિટાજર, અપની તાતને મુતાવિજ્ઞમેંટ છેં... हों मशकुर स्वामी साहबान के इज्जत अकझाई नरके रोशन करनेवाले हझूर के तर्फ से (की जा रही है ) पशी ( पछी) “इस फरमान जो मौतकी तरह મટજી હૈ. " किसी तरहसे खिलाफ न करें. ओर लीखे हुए पर अमल करें ।। तारीख १ शावान महिना सन १ जुलुस मोभल्ला ( राज्याभिषेकनुं पहेलं वर्ष ) में लिखा गया. i फरमानके पीछे की मोहर. सिपाहसालार यार वफादार फिदवी कुल्बुलमुल्क यमीनद्दौला सैयद अब्दुल्लाखान बहादूर जफरजंग महम्मद फरुखशियर बादशाह गाझी हीजरी ११२५ ( इ० स० १७१३ ) નોંધ:- આા૦ ફરૂખશીયરે જૈન ભટ્ટારક દેવેન્દ્રસૂરિ ’તે ઝૂલસી સન−૧ શામબાન તા. ૧ લી, હીજરી સન-૧૧૨૫, ઈ સ૦ ૧૭૧૩, વિક્રમ સંવત ૧૭૭૦માં ફ્ારસીમાં ઉપર પ્રમાણે ફરમાન આપ્યું હતું. અમને શિરેાહી રાજ્યના રાહિડાગામ ”ના એક જૈને વિસ॰ ૨૦૦૩ના ચામાસામાં આ મૂળ માન વગેરે આપ્યાં હતાં. તેને આ કમાન, એક સેાની પાસેથી જુના કાગળા અને જૂનાં પુસ્તકા સાથે મળ્યું હતું. તે સાનીના દાદાને કાઈ યતિ સાથે ગાઢ સંબંધ હતા. ત્યારે તેની પાસેથી તે સાનીના દાદાને આ કાગળા પુસ્તકા વગેરે મળ્યાં હતાં. આ ક્રમાનવાળા ભટ્ટારકના ઉત્તરાત્તર સંભવ છે કે તે યતિવર વારસદાર હેાય ? ** ** આ રમાનની બન્ને બાજુના ફેાટા તેનું ઉર્દુ લીપીને બદલે “ નાગરી લીપી”માં પૂરું લખાણુ, અને તેને ગુજરાતી અનુવાદ શ્રી હિરેન શાહે વિસ૦ ૨૦૧૮ અષાડ વદ ૧૩ તા. ૨૯-છ ૧૯૬૨, રવિવારના દૈનિક સ ંદેશ પત્રનાં વર્ષ ૪૦ અંક ૩૧૫નાં ૭ માં પાનામાં પ્રકાશિત કરાવ્યાં છે. Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૬૬ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ આ ફરમાનમાં બાદશાહી સહી સિક્કાઓ સાથે બન્ને બાજુ લખાણ છે. અમે આ ફરમાન અમદાવાદની જૈન સંસાયટીના “શ્રી જૈન પ્રા વિદ્યાભવનનાં શ્રી ચારિત્રવિજય જૈન જ્ઞાન મંદિરમાં મુકાયું છે. અમે આ ફરમાન મુંબઈના “ પ્રીન્સ ઓફ વેલ્સન મ્યુજિયમ”માં આગમ પ્રભાકર પૂજ્ય મુનિ મહારાજ શ્રી પુણ્યવિજયજી મ. મારફત મોકલી, સાફ કરાવ્યું છે. આ ફરમાનનું પાઠ વાંચન, અને ગુજરાતી અનુવાદ. અમદાવાદના ખાનપુર સૈયદવાડાના વતની અને અમદાવાદની ગૂજરાતી વર્ના કયૂલર સોસાયટીના (વિદ્યાસભા)ને સૈયદ “અબૂઝફરદવી” પાસે તૈયાર કરાવ્યાં હતાં. જે પાઠ વાંચન ઉપર નાગરી લીપીમાં આપેલા છે. ફરમાનમાં જૈન ભટ્ટારક ઇન્દ્રસૂરિનું નામ વંચાય છે. પરંતુ અમને લાગે છે કે આ૦ ઈન્દ્રસૂરિ તે ભટ્ટારક દેવેન્દ્રસૂરિ હેય. સૌ કોઈ સમજી શકે છે કે ઉર્દુલીપીમાં રેખાક્ષરની યોજના છે. આથી દેવેન્દ્રસૂરિ નામ લખવું હોય તો દેવીંદસૂરિ અથવા દેવદ્ધસૂરિ એવાં નામ સરલતાથી લખાઈ જાય તેમ છે. તે સમયે ભ૦ ઇન્દ્રસૂરિને સ્પષ્ટ પરિચય મળતું નથી. અમે જૈન પરંપરાના ઈતિહાસમાં પહેલાં (પ્રક. ૪૦ પૃ. ૪૩૪ થી ૪૩૭)માં રૂદ્રપલ્લી નગર અને સં. ૧૫૦૧ સુધીની રૂદ્રપલ્લીગચ્છના ભટ્ટારકે યતિઓની પરંપરા બતાવી છે. તેમજ હવે પછી (પ્રક૫૧ના પ્રભાવકે વિભાગમાં) રૂદ્રપલ્લી ગચ્છના ભદ્વારકે-કુલગુરુઓની છેલ્લી પરંપરા આપવાના છીએ. તેના આધારે નકકી છે કે–રૂદ્રપલી ગની દહીની ગાદીએ ભ૦ જ્ઞાનસાગરસૂરિ તથા આગરાની ગાદીએ ભ. દેવેન્દ્રસુરિ થયા હતા. આથી ખુશી પૂર્વક તારવી શકાય છે કે- બાળ ફરૂખશેઅરે વિ. સં. ૧૭૦ માં આગરામાં ભ. દેવેન્દ્રસૂરિને તેમણે બાદશાહનું કુટુંબ કે રાજ્ય કે પ્રજા ઉપર કરેલ કે ઈ મેટા ઉપકારના બદલામાં બહુમાન કરવાનું આ ફરમાન આપ્યું હોય. ફરમાન પચીસમું. બાદ ફરુખશિયરે શેઠ માણેકચંદને શેઠ પદવી આપ્યાનું ફરમાન સૂચના :- બાદશાહ ફરુખશેખરે બંગાળના નવાબ મુર્શિદ-કુલીખાના આગ્રહથી જુલસી સન ૩, હીજરી સન ૧૧૨૭ જિલહીજ મહિનાની તા. ૮ મી ઈસ. ૧૭૧૫, વિ. સં. ૧૭૭૧માં શેઠ માણેકચંદ શેઠની પદવી આપી, મણિથી મઢેલી “શેઠ” અક્ષરવાળી મહોર (બિલ્લે) આપી, અને ફરમાન લખી આપ્યું. (પ્રક. ૫૮ જગત શેઠ વંશ) Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ શુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૧૬૭ જગડુશેઠને અપાયેલ ફરમાન ફ. નં. ૨૫ માણેકચંદને શેઠ પદવીનું ફરમાન - પરમેશ્વરનું નામ (લાલ શાહીમાં) ઈશ્વરનું નામ (ગળમહેર) ૧૧ ૧૨ પુત્ર મીરશાહ આમીર તૈમુર સાહેબ કેરાન પુત્ર શાહઆલમ બાદશાહ (દખત લાલશાહીમાં) આદશાહે ૧૦. પુત્ર આલમગીર ૬ મહમ્મદ મઈનુદ્દીન આલમગીર શાની ફારખશાએર બાદશાહ ગાજી ફર્મોન અબુલ મજ:ફર સુલતાન આબુસૈયદશાહ મહમ્મદ શાહ સુલતાન ૧૧૨૫ મહમ્મદ ફારખશાએર પુત્ર આજીમખાન અબુલ મજાફર મજુદ્દીન આલીમ ગીર શાની બાદશાહ ગાજી સન આહદ kh બાદશાહ શાહજાહાને પુત્ર k ઉમેરખશાહ બાદશાહ પુત્ર છa challa #lika Ple chafte k kk kh આ જય અને મંગળયુક્ત સમયમાં આ મહામાન્ય અને વિશ્વાસગ્ય આદેશથી માણિકચંદને આ ચિરસ્થાયી રાજ્ય તરફથી માણેકચંદ શેઠને ખિતાબ મળે છે. પ્રસ્તુત રાજ્યને સમુદાય વર્તમાનકાલીન અને ભવિષ્યકાલીન હાકિમ સ્ટાફ અને મુત્સદી વિગેરેને ઉચિત છે કે તેઓ ઉલિખિત વ્યક્તિને શેઠ માને. આમાં વિશેષ Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૬૮ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ યત્ન કરવો આવશ્યક છે. એ પ્રમાણે હજૂર આલિ તરફથી તાકીદ કરવામાં આવી છે. ઈતિ તારીખ ૮ જિલહજજ. (પૃષ્ઠની પાછલી બાજુમાં આ પ્રકારે લખ્યું છે.) જે મહામાન્ય, રાજ્યપ્રતિષ્ઠાના આધાર સ્વરૂપ, જે સામ્રાજ્યના વિશ્વાસુ, સંભ્રાન્ત (પ્રશસ્ય) વંશવાળે, ઉચ્ચ પદાધિકારી તથા શક્તિસંપન્ન જે રાજ્ય તથા ધનને બંદેબસ્ત કરનાર, જે તલવાર લેખિની ચલાવવામાં અતિકુશળ, જે પતાકા ઉડાવવામાં સમર્થ જે (મહાર) સારે બંદેબસ્ત કરનાર, નિરમહમ્મદ ફારખશાએર પક્ષ વજીર, જે સામ્રાજ્યના બાદશાહ ગાજી આલા કઠિન વ્યાપારમાં આલંબન દુલ્લાહ શેપા સાલાર સ્વરૂપ, જે વજીર મંડપમાં ઈયાર બાઉકાફિરી વિશ્વાસ અને બંધુ, તે જ કુતબલ મુલક એ મિન- મિનુલા બહાદુર જાફર જંગ હોલા સૈયદ અબદનાં શેપ સાલારને સેનાનિવેશ બહાદુર જાફરે જંગ. બરાબરેષ નોંધ:- બા૦ ફરખશાએરે જુલસી સન–૩, હીજરી સન–૧૧૨૭ જિલહી જ મહિનાની તા. ૮ મી ઈસં. ૧૭૧૫ વિ. સં. ૧૭૭૧માં મુર્શિદાબાદના શેઠ માણેકચંદને બંગાળના નવાબ મુશિદકુલીખાંના આગ્રહથી શેઠની પદવી આપી હતી. અને ઉપર પ્રમાણે ફરમાન આપ્યું હતું. બાદશાહે આ ફરમાનમાં મોગલવંશના બાદશાહ તૈમુરથી આરંભીને પોતાના સુધીનાં બાદશાહનાં નામ આપ્યાં છે. શ્રી નિખિલરાય બીએલ. તેણે બંગાલી સંવત ૧૩૧૯માં એ બંગાળી ભાષામાં જાતશેઠ નામે પુસ્તક બનાવી પ્રકાશિત કરાવ્યું હતું. અંગ્રેજ સરકારે તેને જપ્ત કરાવ્યું. આથી તેની નકલે આજે મળી શક્તી નથી. આ જગત શેઠ પુસ્તકના પરિશિષ્ટ માં દિલ્હીના બાદશાહ તરફથી જગતશેઠ અને જગતશેઠ વંશજોને મળેલાં શેઠ પદવી અને જગતશેઠ પદવીનાં ચાર ફરમાનો પ્રકાશિત થયાં છે, અમે તેના આધારે અહીં. ફ. નં. ૨૫, ર૯ ના ગુજરાતી અનુવાદ આપ્યા છે. જેની નકલે શ્રી ચારિત્ર વિજયજી જૈન જ્ઞાનમંદિર અમદાવાદમાં છે. Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ગુમાલીસમું ] પરવી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૭મો બાદ મહમ્મુદા-(પરીચય માટે જુઓ પ્ર. ૪૪ પૃ૦ ૧૦૮) રાજ્યકાળ :- હીજરી સન ૧૧૩૧ જિલ્લાની તા. ૧૫ થી ૧૧૬૧ના રવિઉસ્સાની તા. ર૭મી તા. ૧૯-૦–૧૭૧થી ૧૬-૪–૧૭૪૮ સુધી. હીદી વિ. સં. ૧૭૭૬ બી. આ૦ વ. રથી વિ. સં. ૧૮ ૦૫ વૈ૦ વદ ૦)) સુધી. ફરમાન નં. ૨૬ઃ – શેઠ ફતેચંદને જગતશેઠ પદવીનું ફરમાન ઈશ્વરનું નામ પરમેશ્વરનું નામ એબને શાહ આલમ બાદશાહ શાહ મહમ્મદ નાસિરૂદ્દિન અબુલફત્તેહ શાહ અબુલ ફત્તેહ નાસિરૂદિન એબને મહમ્મદ જાહાન સાહ બહાદુર બાદશાહ ગાજી સાહેબ કેરાની શાની એબને આલમગીર બાદશાહ - - - બાદશાહ ગાજી | ઈત્યાદિ -- આ જયયુક્ત અને આનંદયુક્ત સમયમાં આ ચિરસ્થાયી સામ્રાજયસૂર્યના કિરણસમા જગન્માન્ય અને જગતને વશ કરનાર આદેશથી શેઠ ફતેચંદને વિશ્વાસ તથા ગૌરવની સાક્ષીરૂપ “જગશેઠ પદ” તથા પહેરામણું અર્થાત્ અંબાડી-હાથી, તેમજ તેના પુત્ર આનંદચંદને “શેઠ પદ” તથા પહેરામણ, સમર્પિત કરવામાં આવેલ છે. પ્રવર્તમાન રાજ્યને સમુદાય આજના તથા ભવિષ્યના હાકિમ, સ્ટાફ તથા મુત્સદ્દી વગેરેને ઉચિત છે કે, ઉલ્લિખિત શેઠ ફતેચંદને “જગશેઠ ફતેચંદ” તેમજ તેમના પુત્રને “શેઠ આનંદચંદ માને. આ બાબતમાં દરેકે વિશેષ પ્રયત્ન તથા ખ્યાલ દેવે આવશ્યક છે. ૪ સાલ જલુસ ૧૨ મી રજબ તારીખ. (પાછળના પાના પર આ પ્રમાણે લખેલ છે.) જે રાજ્ય તથા રાજનીતિના મહત્ત્વ તથા ગૌરવનો જાણકાર છે, જે રાજધર્મના ગૂઢતત્વને જ્ઞાતા છે, જે યુદ્ધમાં આગળ ચાલ Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ઉડાડવામાં દિન વ્યાપારમાં ન ન ઉલક જૈન પરંપરાનો ઈતિહાસ-ભાગ ૩જે [ પ્રકરણ નાર તથા સૈન્યદળને પરિપાલક છે. સમાચિત વિચારને દેનાર, જે સામ્રાજ્યને વિશ્વાસુ, પ્રશસ્ય વંશવાળે, ઉચ્ચપદાધિકારી, શક્તિસંપન્ન, જે રાજ્ય તથા ધનને બંદોબસ્ત કરનાર, જે પતાકા ઉડાડવામાં સમર્થ, સારી વ્યવસ્થા કરનાર, નિરપેક્ષ વછર, જે સામ્રાજ્યના કઠિન વ્યાપારમાં અવલંબનરૂપ, જે વજીર મંડળમાં વિશ્વાસુ અને બંધુ (છે) તે જ નિજામ ઉલમુક ફતેગ બહાદુર સપા સાલાર સેનાનિશ બરાબરેષ નિજામ ઉલમુક. નંધ:-બાદશાહ મહમ્મદે જુલસી સન ૪, રજજબ મહિનાની તા. ૧૨મી, હીજરી સન ૧૧૩૪, ઈસ. ૧૭૨ (અથવા ૧૭ર૪) વિ. સં. ૧૭૭૯ (અથવા ૧૭૮૧)ના રોજ મુશદાબાદના શા ફતેચંદને જગતશેઠની પદવી આપી, મણિથી મઢેલી “જગતશેઠ” અક્ષરવાળી મહોર આપી શિરપાવ આપો અને ફરમાન લખી આપ્યું. તથા તેમના પુત્ર આનંદચંદને શેઠ પદવી આપી. (પ્રક. ૫૮–જગતશેઠ વંશ) ફરમાન સત્તાવીસમું અમદાવાદની પ્રજાએ નગરશેઠ ખુશાલચંદ અને નથુશાહ વગેરેને વંશપરંપરાના હકે જકાતને ચાર આના બાંધી આપ્યા તેને પટ્ટો (હીજરી સન ૧૧૩૭, ઈસ. ૧૭૨૫, વિ. સં. ૧૭૮૨) જમાબંદી ઉપર દર સેંકડે ચાર આના રાજેશ્રી કુમાલસદાર તથા લખતંગ વર્તમાન ભાલશહેર, અમદાવાદ. શાલીઆશી. અખંડિત લક્ષ્મી અલંકૃત રાજમાન સ્નેહાંકીત રઘુનાથ બાજી. રાવ આશરવાદ તા. નમસકાર સહુર સન શલાસ બંમશન આવ અલફ નથુશાં વલદ ખુશાલચંદ નગરશેઠ શહેર મજકુર એમણે હજુરમાં આવીને અરજ ગુજારી કે અમે શેઠ અસલના વતનદાર બાદશાહની ચાકરી કરતા આવ્યા છીએ, અને સને ૧૧૩૭ના વરસમાં હમીદખાનના મનમાં મરાઠાઓની ફોજે આવીને શહેરની આસપાસ મરચાં દીધાં અને શહેર લઈને રૈયત લુંટવી એવી ધાસ્તી નાખી. તે ઉપરથી ઉદ્યમ વેપાર સવે શહેરમાં બંધ થયા. શહેરમાંથી કોઈ Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ બહાર જઈ આવી ન શકે એવું થયા ઉપરથી શહેરના શાહુકાર વગેરે લેકે ઘણું જ હેરાન થયા. તે ઉપરથી અમારા તીર્થરૂપ ખુશાલચંદ એમણે મહેનત તથા ધીરજથી મરેઠા સરદારને મળીને સરકારમાં ગાંઠના પિસા ખરચ કરીને મરેઠાઓની ફજેના મરચાં ઉઠાવાથી શહેરમાં ઉદ્યમ વેપાર સારે ચાલવા માંડ્યો. તે માટે શહેરના શાહુકાર વગેરે લેક ઘણુ ખુશી થયા, કે “ખુશાલ ચંદે પિતાની ગાંઠના પૈસા ખર્ચ કરીને શહેરના વાસ્તુ ઘણુ ખરાબ થયા.” એમના વડે આપણું કરા તથા માણસ તથા માલમીલકત, જણસભાવ સરવે રહ્યું, એવડે અહેસાન સર્વને ઉપર એમણે કર્યો. એમને આપણે શું આપવું એવું કશેરદાસ વલદ રણછોડદાસ તથા અવચલદાસ વલદ વલભદાસ તથા મહમદ વલદ અબદુલ તથા હેબાવ અબદુલ આકાં વલદ શાહંતભાઈ એ ચાર માતબર શાહુકાર અને બીજા સર શાહકાર અને ઉદ્યમી સમસ્ત વેપારી લેક વગેરે મળીને વિચાર કર્યો અને પિતાની ખુશરજાવંદીથી “મહાલ કોટવાલની છાપ તથા કેટ મનીઆર શહેર મજકુર અહીં આમ દરફતી થઈને માલની કીંમત સરકારને હાંસલમાં ઠરાવ થાય. તે ઉપરથી સરકારની જમાબંદી સિવાય સૈયતની નીસબતે દર સેંકડે ચાર આના પ્રમાણે અમારા બાપને પુત્ર-પુત્રાદિ વંશ પરંપરા કરી આપશું.” અમારું રાજીનામું કરી આપ્યું છે, તથા આ પ્રમાણે કમરૂદીનખાન વજીર બાદશાહ દલ્લીવાલાને પરમાણે મેચીનખાન અહીંના સુબા એમને કાગળ શીક્કા સહિત તથા શહેરના મુસદ્દી, કાજી, બક્ષિ તથા વકાએન નગર તથા સવાને નગારે એમનો કાગળ સિક્કા સહિત કરી આપે છે. એ પ્રમાણે ભેગવટે ચાલતો આવ્યો તે ઉપરાંત અમારા ખુશાલચંદ ગુજરી ગયા તે વખત માજી સુબા કમાલુ દીનખાન બાબી એમની પાસે સદરહુ પ્રમાણે કાગળપત્ર જાહેર કર્યા તે ઉપરથી રિયતની રજાવંદીથી સદામત ભેગવટા પ્રમાણે અમારા નામે કાગળ સીક્કા સહીત કરી આપે છે. એમ આજ સુધી ચાલતું આવ્યું છે તે માટે હાલ સરકારને અમલ થયે. અને અમે સાહેદ ચાકરીને ઉમેદવાર છીએ તો સાહેબ મહેરબાન થઈ તે Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૭ર જૈન પરંપરાનો ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ પહેલાની હકીકત તથા શાહુકારનું રાજીનામું તથા સુબા તથા મુસદ્દીએ એમના કાગળ તથા ભેગવટે ચાલતો આવ્યો છે તે દિલમાં ઊતારી આ પ્રમાણે હાલ કરાર કરીને કાગળ આપવા જોઈએ માટે તે ઉપરથી દિલમાં આવતાં એમના વડીલ પુરાં પુરવથી એક નિષ્ઠાએ સેવા કરતા આવ્યા છે. તેઓ સાહેબ ચાકરીના ઉમેદવાર છે, એમનું ચલાવવું જરૂર તથા રૈયતે ખુશીથી પિતાની રાજી રજાલંદીથી ચાર આના કરી આપ્યા તે પ્રમાણે રાજીનામુ તથા સૂબા મુત્સદ્દી એમના કાગળ છે તથા આજ સુધી ભગવટે ચાલતે આવ્યું છે. એવું જાણીને એમના ઉપર મહેરબાન થઈને સદરહુ પ્રમાણે નથુશા એમને કેટ પારવાને તથા છાપે કેટાં મણીઆર તથા શહેર મજકુર આહીં આમદ રફતી માલ કીંમત ઠરાવ થશે તે માલ ઉપર સેંકડે ચાર આના પ્રમાણે સરકારની જમાબંદી સિવાય રિયતની નીસબત સદા મત પ્રમાણે કરાર કરી આપીને આ કાગળ કરી આપ્યો છે તો સદરહુ પ્રમાણે રૈયત રજાબંદીથી રિયત નીસબત તથા એમના પુત્ર-પુત્રાદિ વંશપરંપરા એમની તરફ ચાલુ રાખવું. દર વરસે નવા કાગળની જરૂર ન રાખવી. આ કાગળની નકલ રાખીને અસલ કાગળની જરૂર ન રાખવી, આ કાગળની નકલ રાખીને અસલ કાગળ ભેગવટાદારને પાછો આપો. સારાંશ વાત એ કે શાહુકારની રજાબંદીથી સદામત ચાલતા આવ્યા પ્રમાણે ચલાવવું જાણવું. ચંદ્ર ૧૯ જમાદીલાકર ખરઆંગના મહારનબ. આદી મસરએ રસુલુલહા કાછ મુસ્તફીદખાં ૧૧૫૦ | નકલ અસલ મુજબ છે, અગાઉના દીવાન મરહુમ મેરીનખાન તથા પિસ્તરના કાજી મરહુમ અબદુલ અહમદખાન તથા મરહુમ બક્ષી અમાઉલદારખાન તથા હકીકત લખનાર કબીર અલી ખાન મરહુમના મેહથી Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચ્ચદ્રસૂરિ ૧૭૩ શાખીત થયેલા કરારનામા એવી રીતે કે આ નીચે લખેલા માણસે એકરાર અને કબુલ કરે છે. તેમના નામની યાદી. શિવરદાસ રણછોડદાસ. કવલનેણ રઘનાથદાસ જેચંદ મલ્લમ. ભુખણદાસ અલાખીદાસ તારાચંદ મારારજી. મહમદ અમફુલ વાહીઢ. વિગેરે અમદાવાદના વેપારીઓ તથા સાઢાગર જત સને ૧૧૩૭માં દખણી લુંટારાએ ભારી ફાજ લઈ અમદાવાદને લુંટવા તથા ત્યાંના રહેનારાઓને મારી નાંખવા તથા કેદી બનાવવાના ઇરાદાથી શહેર ઉપર ઘેરા ઘાલ્યા હતા, અમે વગેરે શહેરના રહેનારાઓને ત્યાંથી ભાગી જવાનું અથવા તેએના હાથથી છુટા થવાનું સુઝતુ નહેાતુ. એવા કઠણ વખતમાં અમારા જાનમાલ મચાવવાને માટે શેઠ ખુશાલચંદ લખમીદાસ બીન શાંતિદાસ ઝવેરીએ ઘટતી તર૬૬દ અને કેાશીશ પેશ પહેાંચાડી પાતાના ઘરના ઘણા પૈસા ખરચીને અમેને તે લુટારાએના હાથથી બચાવ્યા. તે માટે અમે અમારી ખુશીથી એકરાર કરીએ છીએ કે-અમદાવાદના કેાઠાની છાપના કોપડે પાછળ અમારા માલમાંથી સેકડે ચાર આના સદરહુ શેઠ તથા તેમની એલાદને આપતા રહીશુ. તે ના આપવામાં કશી તરેહને વાંધે કે કસુર કરીશુ નહી, તે અમારા આ કરારથી અમેા ક્રીશું નહી. માટે આ રાજીનામાની રાહે લખી આપીએ છીએ કે બીજીવાર કામ આવે તા. ૧૦ મી માહે શાખાન સને ૧૧૩૭. અબુબકર શાહાભાઈ અનમાળીદાસ ગેાકુળદાસ સુંદરદાસ કેવાદાસ. થાવરજી મલ્લમ. અસલ ઉપરથી ઉકલ્યા મુજબ તરજુમે મુનશી હુસેનઅલી ગુલામઅલી સહી દ: પેાતાના અસલ તરજુમા ઉપરથી નકલ મુકાબલ કરનાર પ્રાણજીવન નથુભાઈ ર. કારકુન, શ્રાવકા તરફથી માગી તા. ૨૮ જુન સને ૧૮૮૩ Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૭૪ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ આપવા હુકમ તા. ૨૮ જુન સને ૧૮૮૩. તૈયાર કરાવી આપી તા. ૨૯ જુન ૧૮૮૩. ખરી નકલ આટ પિટ એજન્ટ (૨) મશાલ તથા પાલખીની સનંદ. મ આબદાગીરી તથા મશાલના પગાર સનંદ રાજે શ્રી કમાળશદાર વરતમાનભાળ શહેર અમદાવાદ ગેટ શાવે અખંડીત લક્ષમી અલંકૃત રાજમાન સનેહાંકીત ગેવિંદરાવ ગાયકવાડ સેના ખાસખેલ સમશેર બહાદુર, દંડવૃત રામ રામ. સુરસેન શીત–તી સેઈન મઈઆ અલ–વખતચંદશા શેઠ શહેર મજકુરના એમને સરકારમાંથી આલબગીરી તથા મશાલ આપી છે. તે બાબત એ આશામીને પગાર રૂા. ૮) નીમણુંક છે. તે નીમણુંક પ્રમાણે સદરહુ દરમા રૂા. ૮ આપતા જવું. મશાલનું તેલ દરરોજ પકુ પાશેર પામે છે. તે પ્રમાણે આપ્યા જવું. દરસાલ નવીન પત્રને આક્ષેપ ન લેતાં આ પત્રની નકલ તમેએ માગી લઈ આ પત્ર ભગવટા માટે શેઠ મજકુરને પરત પાછા આપવા. જાણી જે ચંદ્ર-બશાવા માહે રબીઉલ અવલ. મહેર ગેવિંદરાવ ગાયકવાડની મા રાજેશ્રી ભગવંતરાય ગંગાધર કમાળસદાર પ્રગણે અમદાવાદના સરકાર ભાગ ગે. શા. અખંડીત લક્ષમી અંલકૃત રાજમાન સનેહકીત આણંદરાવ ગાયકવાડ મૈયતન અલફ રાજેશ્રી વખતચંદ ખુશાલચંદ શેઠ વારેબ શહેર મજકુરનાએ સરકાર ચાકરીની બહુ મહેનત કરી સબબ તેમને બહુમાન સરકાર સરકારમાંથી ચંદ્ર ૧ માહે સવાલ Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૭૫ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ સાલ મજકુરથી પાલખી આપી છે. તેની તે તહેનાત એક સાલના બાર મહીનાના રૂા. ૧૦૦૦) એક હજાર તથા પાલખીને સરંજામ બાબત એક સાલ અડધુ બે સાલ મળીને રૂા. ૩૦૦) પ્રમાણે સાલ દર સાલ પ્રગણે મજકુરથી આપવી. નમણુંકમાં મજયે મલશે ચંદ્ર ૨૩ ૨મજન. મેહેર ગેવિંદરાવ મહોર ગાયકવાડની પાલખીની સનંદ શેઠ વખતશાને મળેલી. ૬ અબદલગીરીની સનંદ મહોર ફતેસીંગ ગાયકવાડની આંગના પત્ર સરકાર રાજેશ્રી માનાજીરાવ ગાયકવાડ તાહા વખતચંદ ખુશાલચંદ શેઠ સુરશન આરબાંસમાંન મઈઆવા અલક મેને સરકારે કીરપાવંત થઈ આબદાગીરી આપી છે. તેને અનુભવ લઈ સરકાર ચાકરી એક નિષ્ઠાથી કરવી છે. ૧૪ માહે શાબાન. મહાર (જે ઐતિહાસિક શસમાળા ભા. ૧ સમાલોચના પૃ૩૩ શ્રી રૂ૫) Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૬ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ નોંધ:-હીજરી સન ૧૧૩૭, સને ૧૭૨૫, વિસં. ૧૭૮૨માં મરાઠાની સેનાએ અમદાવાદને ઘેરો ઘાલી અમદાવાદને જીતી ને લુંટવા વિચાર કર્યો હતો. આથી પ્રજામાં અશાન્તિ વધી. આ સમયે નગરશેઠ શાનિતદાસના વંશના શેઠ ખુશાલચંદે પોતાની ગાંઠના પૈસા ખર્ચ કરી મરાઠાના સેનાધિપતિ હમીદખાનને ખુશ કરી શહેર લુંટવાનું મેકુફ રખાવ્યું. નગરશેઠના આ ઉપકારના બદલામાં અમદાવાદના શેઠ, શાહુકાર, તથા પ્રજાએ મળીને રાજ્યની જમાબંધી પ્રમાણે દર સેંકડે ચાર આનાની રકમ શેઠ ખુશાલચંદ તથા તેને વંશજોને આપવી. તેમ નક્કી કર્યું હતું. શેઠ ખુશાલચંદ્રના પુત્ર શેઠ નથુશાહે રઘુનાથ બાજીરાવને અરજી કરી, આ રકમ પિતાને અને પિતાના વંશજોને મળે તેની સનદ મેળવી હતી. ત્યારથી નગરશેઠના વંશજોને આ રકમ મુસલમાની રાજ્યમાં બરાબર મળતી રહી હતી. અને બ્રીટીશ રાજે તા. ૨૫-૭–૧૯૬૨ ને રોજ તે રકમને બદલે દરસાલની ઉચક રકમ રૂા. ૨૧૩૩ બાંધી આપી હતી. અને સરકાર તે મે મહિનાની તા. ૧લીએ તે સાલીયાણું આપતી હતી. નગરશેઠનું કુટુંબ દરસાલ જેઠ વદિ ૯ ને રોજ આ રકમમાંથી દૂધપાક, પુરી, શાક અને પતરવેલીયાનું જમણ કરી જમતું હતું. તેમાં નગરશેઠના કુટુંબના સૌ માણસો તથા નગરશેઠના કુટુંબની કુંવારી કે પરણેલી પુત્રીઓ સૌ જમતા હતા. માત્ર પુત્રીઓના પુત્ર કે પુત્રીઓ જમતા ન હતા. | ગુજરાતના બા૦ અહમદશાહે અમદાવાદ વસાવ્યું. ત્યારથી તેણે રાજ્ય તરફથી દરેક ગરીબ અનાથ વગેરેને હંમેશા ચણ આપવાનું ચાલુ કર્યું હતું. મુસલમાની રાજ્યમાં, બ્રીટીશ રાજ્યમાં અને કોંગ્રેસના રાજ્યમાં આ દાન ચાલુ રહ્યું છે. આજે પણ અમદાવાદના માણેકને રાણીના હજીરામાં આ દાન અપાય છે. લેકશાહી રાજ્યમાં પણ પ્રજાહિતના બદલામાં શેઠ કુટુંબને ઉપકારની યાદીમાં જે ઉપર મુજબની રકમ અપાય છે. વિશ્વાસ છે કે ભવિષ્યમાં પણ આ રકમ આપવાનું ચાલુ રહેશે. શેઠ ખુશાલચંદના પુત્ર શેઠ નથુશાએ રધુનાથ બાજીરાવને પિતાને અને પિતાના વંશજોને જમાબંધી મળવાની જે અરજી કરી સનદ મેળવી હતી. તેની નકલ અમે ઉપર આપી છે. તથા રાજા ગોવિંદરાવ ગાયકવાડ સરકાર વગેરેએ રાજ્ય તરફથી નગરશેઠ કુટુંબને નગરશેઠ વખતચંદને મશાલ પાલખી તેના સામાનના રૂા. ૩૦૦) Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપવી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૧૭૭ તથા તહેનાતના દરસાલ રૂા. ૧૦૦૦) આપવાનું નક્કી કરી તેમને જે સનદે આપવામાં આવી તે ઉપર બતાવી છે. ત્યારબાદ આનંદરાવ ગાયકવાડ, સયાજીરાવ ગાયકવાડ વગેરેએ નવીનવી સદે આપી તે સનદેને કબૂલ રાખી હતી. (જૈન ઐતિહાસિક રાસમાલા ભા. ૧ સમાલોચન (પૃ૩૪ થી ૩૭) વિશેષ નોંધઃ- બ્રીટીશ સરકારે નગરશેઠ પ્રેમાભાઈ હેમાભાઈને અમદાવાદના કલેકટર જે. ડબલ્યુ. હેલે (J. W. Halaw) અને ન્યાયમૂર્તિ એ. બી. વેરડન (A. B. warden) તરફથી લખાઈ આવેલી નગરશેઠ પ્રેમાભાઈ હેમાભાઈ એ કરેલી પ્રજાહિત તથા રાજ્ય હેતુનાં કામે અને સખાવતેની વિગતેના આધારે તથા ભલામણથી એન રેબલ રાવબહાદુરને ખિતાબ આપ્યો હતો. તેમજ મુંબઈ ઈલાકાની હાઈકોર્ટમાં છલાવાર વકીલેની ખુરશીમાં તેમની તરફના વકીલની અને રાજકેટ એજન્સીની કચેરીમાં પાલીતાણુના ઈજારદાર (જાગીર દાર) અને આણંદજી કલ્યાણજીની પેઢીના અધ્યક્ષ તરીકે ખુરશી આપી હતી. અમે શેઠ પ્રેમાભાઈને વિશેષ ઈતિહાસ (ભા. ૩ જે પ્ર ૫૮-૫૯માં નગરશેઠ વંશમાં) આપીશું. ૧૮મે બા. અહમદશાહ (પરિચય માટે જૂઓ પ્રક. ૪૪ પૃ૦ ૧૦૯) (રાજ્યકાળ : હીજરી સન ૧૧૬૧ જમાઉદ્દીલઅવલ તા. ૨ થી ૧૧૭ શાઅબાન તા. ૧૦ સુધી; તા. ૨૦-૪–૧૭૪૮ થી તા. ૨–૬–૧૫૪; ચિત્રાદિ વિસં૧૮૦૫ વૈશાખ શુદિ ૪ થી સં. ૧૮૧૧ ના જેઠ શુ૧૨) ફરમાન અઠ્ઠાવીસમું શ્રી મહતાબરાયને શેઠ પદવી આપવાનું ફરમાન સૂચના:-બ૦ અહમદશાહે જુલસી સન ૧, જિલ્કાદ મહિનાની તા. ૨-૩, ઈ. સ.૧૭૪૮ હી. સ. ૧૧૬૧, ચૈત્રાદિ વિ. સં. ૧૮૦૫ વિશાખ સુદિમાં મુર્શિદાબાદના શા મહતાબરાયને શેઠપદવી અને શેઠ પદવીની મહેર આપી શિરપાવ આપ્યો અને ફરમાન લખી આપ્યું.. (પ્રક. ૫૮-૫૯ જગતશેઠ) Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૭૮ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ફ. નં. ૨૮ મહતાબરાયનુ શેઠપદવીનું ફરમાન ઈશ્વરનું નામ (ગોળમહેર) ૧૧ ૧૨ પુત્ર પુત્ર મીરશાહ અમીર તૈમૂર સાહેબ કેરાન (દરખત લાલશાહીમાં) પુત્ર શાહઆલમ બાદશાહ ૧૦ મહંમદ શાહ પુત્ર સુલતાન બાદશાહ આલમગીરી પુત્ર શાહ મહમ્મદ નાસિરૂદ્દીન અબુલફતેહ બાદશાહ ગાજી સાહ અબુલ ફતેહ નાસિરૂદ્દિન એબને મહમ્મદ જહાન સાહ બહાદુર બાદશાહગાજી. સાહેબકરાણ શાની પુત્ર સુલતાન બાદશાહ શાહજહાને પુત્ર પુત્ર ઉમરશેખશાહ જહાંગીર પુત્ર #lીરાજ chalta k belles kh cheatre k આ જયયુકત આ મહામાન્ય તથા જગદ્વશીભૂતકારી આદેશથી મૃત શેઠ આનન્દચંદ્રના પુત્ર મહતાબરાયને “શેઠ પદવી” તથા સરપાવ પહેરામણું અર્થાત્ અંબાડી અને હાથી વિગેરે સમર્પિત કરવામાં આવેલ છે. પ્રવર્તમાન રાજ્યના આજના તથા ભવિષ્યના હાકેમ તથા સ્ટાફ તથા મુત્સદ્દી વિગેરે મંડળને ઉચિત છે કે તેઓ ઉલ્લિખિત વ્યક્તિને શેઠ તરીકે માને. તે બાબતમાં વિશેષ યત્ન તથા Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ માન ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૭૯ ખ્યાલ દે. આવશ્યક છે. ઇતિ. તારીખ ૨-જિલ્કાદ ૨૩ સન ભૂલશ. (પાછળના પાના પર લખેલું) જે મહામાન્ય, રાજ્યસંસ્થિતિના આધાર સ્વરૂપ, જે સામ્રાજ્યને વિશ્વાસુ, પ્રશસ્ય વંશવાલે, ઉચ્ચ પદાધિકારી, સામર્થ્યવાળે, જે પ્રધાન કાર્ય તથા આજ્ઞાપાલનમાં તૈયાર છે, રાજ્યધર્મના તને પરિજ્ઞાતા છે, જે સામ્રાજ્યના આધારરૂપ, રાજ્યને વિશ્વાસુ (મહાર–છાપ) આજ્ઞા દાતા, જે દિવિજયી રાજ્ય મહમ્મદશાહ બાદશાહ તથા ધનને સારે બંદેબસ્ત કરનાર, ગાસન અને મહમ્મદ ભાગ્ય તથા ઐશ્વર્ય સંપત્તિના શાહ ફિદર વજીર માને દર્શાવનાર, જે સમ્રાટને એતેમાદ કમરૂદિનખાન મનનીત બધુ, જે યુદ્ધમાં અગ્રેસર, હસેન બહાદુર નહબત જે સૈન્ય દળમાં પણ અગ્રેસર, જગ એ મહેદઉલ્લા જે ઉચ્ચ પદાધિકારી, મંત્રીમંડળમાં સર્વશ્રેષ્ઠ, જે મહામાન્ય અમીરગણમાં સર્વ પ્રધાન, જે તરવાર તથા કલમ ચલાવવામાં અતિકુશળ, જે ધ્વજા ફરકાવનાર, જે સમયેચિત વિચારોને દેનાર, જે સમ્રાટનો નિરપેક્ષ વછરસમૂહમાં વિશ્વાસુ બંધુ, જે સમસ્ત રાજ્યના કઠિન કામમાં અવલંબન સ્વરૂપ, જે દરબારને વિશ્વાસુ (છે) તે જ કામરૂદ્દીન હસેન બહાદૂર. નસરતજંગને સેનાનિશ બરાબરેષ. ફરમાન ઓગણત્રીમું શેઠ મહતાબરાયને જગત શેઠની પદવી આપ્યાનું ફરમાન સૂચના:-બા૦ અહમદશાહે જુલસી સન પ, જિલહજ મહિનાની તા. ૨૭ મી; હીજરી સન ૧૧૬૧, ઈ. સ. ૧૭૪૮, ચૈત્રાદિ વિ. સં. ૧૮૦૫ ના અષાડ મહિનામાં શેઠ મહતાબરાયને જગશેઠની પદવી આપી, શિરપાવ આપ્યો અને ફરમાન લખી આપ્યું. શેઠ સ્વરૂપચંદને મહારાજાની પદવી આપી અને તે જ દિવસે સિરાજઉદ્દોલ્લાને બંગાળને નવાબ બનાવ્યો. (-પ્રક. ૫૮, ૫૯) Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૮૦ જેને પરંપરાનો ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ નં. ૨૯ શેઠ મહતાબરાયને જગતશેઠ પદવીનું ફરમાન પરમેશ્વરનું નામ (લાલ શાહીમાં) ઈશ્વરનું નામ (ગેલમહાર) ૧૨ ૧૩ પુત્ર પુત્ર મીરણુશાહ અમીર તૈિમૂરે જહાનશાહ ( દખત લાલશાહીમાં) સાહેબ કેરાન પુત્ર k બાદશાહ શાહઆલમ પુત્ર મહમ્મદશાહ બહાદુર ર પુત્ર મહમ્મદશાહ મહાદેટીન સાહેબ કિરાણ શાની બાદશાહ ગાજી સુલતાન અબુસૈયદશાહ મહમ્મદશાહ ૧૦ પુત્ર સુલતાન પુત્ર ઉમેરશેખશાહ અહમ્મદશાહ બહાદુર પુત્ર મહમ્મદશાહ અબુલનાસીર મજાહેદ્દીન સાહેબ કેરાન શાની બાદશાહ ગાજી સન એક બાદશાહ પુત્ર આલમગીર શાહજહાન બાદશાહ પુત્ર lle શક્તિ ટc૭ Etalta Pik kf khafte k kh k આ જયયુક્ત અને આનંદયુક્ત સમયમાં આ ચિરસ્થાયી સામ્રાજ્યની જગન્માન્ય તથા જગવશીભૂતકારી આદેશથી મહતાબરાયને વિશ્વાસ તથા ગૌરવની મૂળ સંપત્તિરૂપ “જગતશેઠ ” પદ સમર્પિત થયેલ છે. પ્રવર્તમાન રાજ્યને સમુદાય આજના તથા ભવિષ્યના હાકેમ સ્ટાફ તથા મુત્સદ્દી વિગેરેને ઉચિત છે કે તેઓ ઉલ્લિખિત વ્યક્તિને “જગશેઠ મહતાબરાય” માને, (લેખે) આ Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ ગચંદ્રસૂરિ ૧૮૧ બાબતમાં વિશેષ પ્રયત્ન તથા ખ્યાલ કરવું આવશ્યક છે. ઈતિ, તારીખ ૨૭ જિલહજ, (પાછલા પાના પર લખેલું ) મહેર વગેરે ( જે દરેક વાંચી શકાતા નથી. ) ફરમાન ત્રીશમું જગશેઠને સમેતશિખર પહાડ ઈનામ આપ્યાનું ફરમાન બા, અહમદે જુલસી સન ૫, હીજરી સન ૧૧૬૫, ઈ. સ. ૧૭૫૨, વિ. સં. ૧૮૦૯ માં જગતશેઠ મહતાબરાયને મધુવન કેઠી, જયપાર નાળું, પારસનાથ તળેટી વચ્ચેની ૩૦૧ વીઘા જમીન વગેરેપારસનાથ પહાડ ઈનામમાં આપે. (અમારે “જૈનતીર્થોને ઇતિહાસ” પૃ. ૫૯, તથા પ્રક. ૫૮, ૨૯ જગતશેઠ વંશ) નોંધ : આ ફરમાન અમને મળ્યું નથી. ૧લ્મ બા, આલમ શાહ (બીજો) (પરિ. માટે જૂઓ પ્ર. ૪૪. ૧૦૯) રાજ્યકાળ :- હી. સન-૧૧૬૭ શાબાદ તા. ૧૦ થી ૧૧૭૩ રવિઉસ્સાની તા. ૮ સુધી, તા. ૨–૬–૧૭૫૪ થી તા. ૨૯-૧૧૧૭૫૯ સુધી, ચિત્રાદિ વિ. સં. ૧૮૧૧ જે. સુ. ૧૨ થી ૧૮૧૬ માત્ર સુ. ૧૦ સુધી. ફરમાન નં. ૩૧ મું. સમેતશિખર તીર્થને કરમુક્ત જાહેર કર્યાનું – ફરમાન – બાદશાહ આલમે જુલસી સન-૨, હીજરી સન ૧૧૬૮, ઇ. સ. ૧૭૫૫, ચિત્રાદિ વિ. સં. ૧૮૧૨ પ્ર. જેઠ સુદમાં જગશેઠ ખુશાલચંદને પાલગંજ પહાડ કરમુક્ત એટલે વેઠ વેરો લાગત, જકાત, મુંડકાવેરે, વગેરે માફ કર્યાનું ફરમાન આપ્યું હતું. નેંધ : આ ફરમાનની નકલ અમને મળી નથી. Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૮૨ જૈન પરંપરાને તિહાસ—ભાગ ૩જો [ પ્રરણ ૨૧ મેા બા. આલમગીર (ત્રીજો) (પરિ. માટે જૂએ પ્ર.૪૪ પૃ. ૧૧૦) રાજ્યકાળ :—હી. સન. ૧૧૭૩ જમાદિલ અવલ તા. ૪ થી ૧૨૧૧ રમજાન તા. છ સુધી, તા. ૨૫-૧૨-૧૭૫૯ થી તા. ૧૯-૧૧-૧૮૦૬ સુધી. ચૈત્રાદિ વિ. સ. ૧૮૧૬ પેા. સુ. ૬ થી ૧૮૬૩ કા. સુ. ૯ સુધી. ફોન. ૩ર શેઠ ખુશાલચ'દને જગત્શેઠ પદવી આપ્યાનું ફરમાન ખા, આલમે લાડ વારન હેસ્ટીંગની પ્રેરણાથી મુર્શિદાબાદવાળા શેઠ ખુશાલચંદને જુલસી સન-૮ તા. ૨૯-૪-૧૭૬૬, ચૈત્રાદિ. વિ. સ. ૧૮૨૨માં જગતશેઠની પદ્મવી આપી મહેાર, શિરપાવ, તથા ફરમાન આપ્યાં, શેઠ ઉદેચંદને મહારાજાની પદવી આપી સક્ ઉદ્દૌલાને મગાળનેા નવામ બનાવ્યા. નવાબે ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની એટલે કંપનીના ગવર્નર જનરલ વારન હેસ્ટીંગને મહેંગાળના એ ગામેાની દીવાનની પદવી આપી. વેરન હેસ્ટીંગે ૧૬ વર્ષીના શેડ ખુશાલચંદને તે દીવાનના પદે બેસાડો. નોંધ : આ ફરમાનની નકલ અમને મળી નથી. ફેટ ન. ૩૩ બા. આલમગીરની સન્મતિથી સ. ૧૮૨૫, મ. સુ. ૫ ને રેાજ મા॰ આલમગીરની સમ્મતિથી સમ્મેતશિખરનાં મદિરાના જીર્ણોદ્ધાર તથા પ્રતિષ્મા થયાં. ૦ ન. ૩૪ અમદાવાદમાં શાન્તિના ઢંઢેરા. સૂચના:- બા॰ આલમગીર વતી લેા ગાન તથા બંગાળના નવાબ સ* ઉદ્દૌલ્લાએ જુલસી સન–૨૨, હી. સ. ૧૧૯૪ મહિના સફર, તા. ૫ મી ( અથવા જુલસી સન—૩૫) તા. ૧૭–૧૨-૧૭૮૦ વિ. સં. ૧૮૩૬ મહા સુદિ ૧૩ ના રોજ અમદાવાદમાં શાન્તિને ઢંઢારા પીટાવ્યેા હતેા. અસલ મુજબ નકલ નથુ (નાનુ ) શંકર સૂબા વગેરે અમદાવાદની રૈયત, એ શહેરના Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપવી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૧૮૩ વતનીઓ તથા ત્યાં રહેનારા અને વસનારા સઘળાને માલુમ થાય એમ થાઓ કે, “હવે સૌ લેકએ ખાતર જમા રાખી પિતાના મકાનમાં રહેવું અને કઈ પણ રીતને અંદેશે કે ડર પિતાની હમેશની રહેણી કરણી સંબંધે ન રાખતાં રેજના કામકાજમાં મશગૂલ રહ્યા જવું. ” કારણ? કઈ પણ માણસ તેમને કઈ રીતની અડચણ કે અટકાવ કરશે નહીં, આ બાબત તેણે ખાતરી રાખવી અને આમાં લખ્યા મુજબ તેણે વર્તવું. લખ્યું તા. ૫ મહિને સફર, હી. સ. ૧૧૯૪ તે ગાદીએ બેઠા સને ૨૨ (અંગ્રેજીમાં સહી. Thomas Goddad ઈ. સ. ૧૯૨૪ ને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદને રિપોર્ટ, જે. સત્ય પ્ર. ક. ૯૮, પૃ. ૪૭ થી ૧૪ નોંધ : સાક્ષરરત્ન શ્રી કૃષ્ણલાલ મોહનલાલ ઝવેરી લખે છે કે “બા, આલમગીર ૩જે અને જો ગોડાર્ડ (ગાર્ડન)નો ઢંઢેરે” “શ્રી ફેબ્સ ગુજરાતી સભાના સંગ્રહમાં કેટલીક જૂની ફારસી સનદ અને કેટલાંક જૂનાં બાદશાહી ફરમાનો છે” એ સનદ તથા ફરમાનોની સંખ્યા મેટી નથી પરંતુ જે છે તે કેટલેક ભાગે ગુજરાતના ઈતિહાસને ઉપયોગી છે. એ સંગ્રહમાંથી એક ફારસી લેખનું ભાષાંતર થોડા વખત ઉપર “ગુજરાતી ના દિવાળી અંકમાં પેશ્વા સાથે એક કરાર એ મથાળા હેઠળ પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યું હતું ગુજરાતની અર્વાચીન સ્થિતિને લગતો એ કરાર હતો. એ સ્થિતિ જોડે સંબંધ રાખતા એક બીજે લેખ એ સંગ્રહમાંથી મળી આવ્યું છે. જે વખતે જનરલ ગોડાર્ડ (General Go-ddard)ના હાથમાં અમદાવાદ આવ્યું તે વખતે એણે એક જાહેરનામું પ્રસિદ્ધ કર્યું તે જાહેર નામાની ખરી નકલ ગોડાર્ડની સહી સાથેની એ સંગ્રહમાંથી મળી આવી છે. દરેક વિજયી સેનાપતિ એવી રીતનાં જાહેરનામાં કે ઢંઢેરા પિતાના તાબામાં આવેલી રૈયતના સાંત્વન અર્થે બહાર પાડતા અને હજી પણ પાડે છે. છેલ્લી મેટી લડાઈ વખતે જર્મને પણ એવાં જાહેરનામાં ઠેર ઠેર બહાર પાડતા હતા આ જાહેરનામું ટૂંકું પણ મુદ્દાસર છે. –અનુવાદક શાહ અલામ બાદશાહ ગાઝી અમીર ઉદ્દોલા જનરલ ગોડાર્ડ બહાદૂર ફતેહજંગ ફીદવી સને ૧૧૯૪ Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૮૪ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ : ' વિશેષ નોંધ :–અમારી ભાવના હતી કે-મેગલ બાદશાહોના સમયના જે જે વિવિધ ફરમાને મળતા હોય, તે તે મૂળ ફરમાનેના ફેટા, અરબી કે ઉર્દૂ ફરમાનનાં હીંદી લીપીમાં અક્ષરશઃ શબ્દપાઠે, તથા સૌના હીન્દી, અંગ્રેજી, અને ગુજરાતી ભાષાના અનુવાદો વગેરેને સર્વસંગ્રહ આ પ્રસ્થમાં એક સાથે પ્રકાશિત કરે; પરંતુ તેમ કરવાથી પ્રસ્તુત ગ્રંથને આકર, કદ, કિંમત અને પ્રકાશિત કરવાના સમયમાં મેટો ફેરફાર થાય તેમ હતું. તેમ જ આવું પ્રકાશન કર્યા બાદ આ પછીના ભાગનાં પ્રકાશને પણ લંબાય તેમ હતું, આથી તે સંગ્રહ કરવાના વિચારને રેકી, હાલ આ ગ્રંથમાં (પ્ર. ૪૪ પૃ. ૧૧૧ થી ૧૮૩ સુધીમાં) ઉપલબ્ધ ફરમાનના માત્ર ગુજરાતી અનુવાદે જ આપ્યા છે, કેઈ સાહિત્યપ્રેમી સંસ્થા કે સજજન આવે “સર્વસંગ્રહ” છપાવશે, તે અમને ખાતરી છે કે–તેને આ અનુવાદ અને નોંધમાંથી ઘણું કીંમતિ સહાય મળશે, તેમજ તે દેશસેવા સાહિત્યસેવાને માટે લાભ ઉઠાવી, સાચે ઇતિહાસ રજુ કરવાના યશના ભાગી બનશે. બા. અકબરને જુલસી સન – અમે આ પ્રકરણના ગત પૃ. ૮૪ માં બા. અકબરે ચલાવેલ ઈલાહી સંવતને નિર્દેશ કર્યો છે. તેને વિશેષ પરિચય આ પ્રમાણે જાણો. બા. અકબર હી. સ. ૬૩ રવિ ઉસ્સાની મહિનાની તા. ૨૭ શુક્રવાર વિ. સં. ૧૬૧૨ ફા. વ. ૨ સને તા. ૧૪–૨–૧૫૫૬ ને રેજ ગાદીએ બેઠે. (પૃ. ૬૦) તેણે ગાદીએ બેઠા પછી ૨૪ મે વર્ષે, એટલે વિ. સં. ૧૬૩૬ સને ૧૬૭૯ માં દીન-ઈ-ઇલાહી મત સ્થા (પૃ. ૫) તેમજ રાજ્યારોહણથી ૨૯મા વર્ષે રાજ્યારહણની તારીખે –તીથીઓમાં ર૪ દિવસે ઉમેરી ૨ મા દિવસે સૌર પ્રારંભનું ગણિત મેળવી, હી. સન ૯૬૩ના રવિ ઉસ્સાની મહિનાની તા. ૨૮મી વિ. સં. ૧૬૧૨ ના ફા. વ. ૦)), સને તા. ૧૧-૩-૧૫૫૬ ને રોજ રાજ્યારંભના દિવસે સાયન મેષાર્ક, પિપગ્રેગરીની સાયન Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૮૫ વ્યવસ્થા પ્રમાણે આજની ચાલુ ગણતરીએ તા. ૨૧-૩-૧પપ૭ ને રોજ સાયનમેષાર્ક મુકરર કરી, હી. સન ૯૯૨, રવિ ઉસ્સાની મહિનાની તા. ૨૮ વિ. સં. ૧૬૪૧ અને સને ૧૫૮૪ થી પિતાને ન ફસલી સન ચલાવ્યો. જેનાં બીજાં નામ જુલસી સન, ઈલાહીસન, દીન–ઈ– ઇલાહીસન પણ છે. તેમાં તેણે ઈરાની નામે વાળા ૧૨ મહિના અને ૧ થી ૩૨ સુધીની તારીખે રાખેલી હતી. જેને પ્રારંભ સાયનમેષથી છે. મેગલ બાદશાહનાં ફરમાને, ઘણું જિન પ્રતિમાઓના પરિકર અને ગાદીમાં ઈલાહી સન (અલાહી) તથા હીજરી સન નેંધાયેલા મળે છે. (જૈ. સત્ય પ્ર. ક. ૧૦૦, ૧૦૧, ૧૦૨, પૃ. ર૭૪) યાદ રાખવું કે-ઈરાની સન તે પારસીઓને જૂને ફસલી સન છે. તે વિવિધ જાતનો છે. તેમાં ૧૨ મહિનાના ૧ થી ૩૦ મૂકરર નામવાળા ૩૦ દિવસે, એમ કુલ ૩૬૦ દિવસ હોય છે. અને ગાથાઓના ૫ દિવસ ઉમેરી ૩૬૫ દિવસે મનાય છે. તેમજ મહમ્મદ પયગંબર શાકે ૫૪૪, હીનદી વિ. સં. ૬૭૯ ના શ્રા. સુ. ૧ની રાતે તે સમયના અંગ્રેજી પંચાંગ પ્રમાણે તા. ૧૫-૭-૬૨૧ ગુરુવારની રાતે ચન્દ્રદર્શન કરીને એટલે શુકને પરેઢિયે મક્કાથી હિજરત કરી મદિના ગયા. ત્યારથી હિજરીસન શરૂ થયા છે. તેમાં ચંદ્ર દેખાય, ત્યારથી મહિને બેસે છે. વિક્રમ વર્ષમાં મહિને વધે ત્યારે હીજરી સનમાં મહિને વધતે નથી તેમાં ત્યારે પછી મહિને હોય છે આ રીતે ૩૩ વર્ષો જતાં વિક્રમ સંવત અને હીજરી સનના વર્ષ કેમાં એકેક વર્ષ ઓછા થવાને ફરક પડતું જાય છે. હીજરી સનમાં મહિનાની કે તિથિઓની વધઘટ હોતી નથી. હીજરી સાલમાં એક પછી એક વારા ફરતી મહેરમ વિગેરે ૧૨ મહિનાઓ આવે છે તેના દરેક મહિનાના ૩૦ કે ૨૯ દિવસે અને વર્ષના ૩૫૫ કે ૩૫૪ દિવસ હોય છે, २४ Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૮૬ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ (૧) બા. અકબરે સન ૧૫૮૪ વિ. સં. ૧૬૪૧ થી ઈરાની સન તથા હીજરી સનની ઉપર લખ્યા પ્રમાણે ભેળસેળ કરી, ન ફસલી દિન-ઈ-ઈલાહી, જૂલસી સન ચલાવે (૨) બા. શાહજહાંએ હીજરી સન ૧૦૪૬ ના મહેરમ તા. ૧ થી પિતાને ન ફસલી–જુલુસ સન ચલાવ્યું. . (૩) હૈદ્રાબાદના નવાબ નિઝામે તા. ૬-૧૦-૧૯૪૬ થી ન નિઝામી- ફસલી સન ચલાવ્યું હતું. જે માત્ર બે વર્ષ ચાલ્યો હતે. (વિવિધ સંવતે માટે જૂએ જૈન સત્ય પ્રકા૦ ક૧૦૦, ૧૦૧, ૧૦૨ નું પૃ૦ ૨૭૪) Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ બ્રિટિશ રાજ્ય બ્રીટનની ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ સને ૧૮૫૭માં દિલ્હીના ૨૩મા મોગલ બા. બહાદૂરશાહ (બીજા)નું વર્ષાસન બંધ કરી તેને પકડી કેદ કરી, રંગુન મોકલી દીધો. અને ભારત વર્ષની રાજસત્તા પિતાના હાથમાં લીધી. પછી તેણે ભારતનું શાસન કરવા માટે બ્રીટનથી જૂદા જૂદા ગવર્નરેને નીમી, ભારતમાં મેકલ્યા હતા. તે આ પ્રમાણે– (૧) વેરન હેસ્ટીંગ –(સને ૧૭૭૨ થી ૧૭૮૫ ) દિલ્હીના ૧૯મા બા. આલમ (ત્રીજા)એ સને ૧૭૬૬ માં સૈફ ઉદ્દોલ્લાને બંગાલને નવાબ બનાવ્યું. અને બ્રીટનની ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીને બંગાળના દીવાનની પદવી આપી રન હેસ્ટીંગ તે પદવીને આનંદ ઉત્સવ મનાવ્યું. તથા મૂર્શિદાબાદના ૧૬ (૧૮) વર્ષના શેઠ ખુશાલચંદને ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની વતી બંગાળની દીવાનગીરી માટે ગોઠ. રન હેસ્ટીંગે અવધના દીવાન મહારાજા નંદકુમારને અંગ્રેજી જજજ (ન્યાયાધીશ) ઇલાઈજાઈમ્પ મારફત “મુજિમ અલી” નામે મુસલમાનના સ્વપ્નના નામે રજુ કરેલી કલ્પિત જ શાહેદીને જ સાચી બતાવી, મહારાજાને દોષિત ઠરાવી ફાંસી અપાવી હતી. લેડ મિકેલેએ જજજ ઈમ્પ અંગે “પિતાનું દુઃખ પ્રદર્શિત કરતાં” જણાવ્યું હતું કે ___इम्पेने न्यायधीशके पद पर स्थित होने पर भी, एक राज नैतिक मसलेको सुलझानेके लिए " अन्याय पूर्वक " एक मनुष्यको फांसी पर लटका दिया है, जैक्रे नामक जजने जबसे इग्लेंडके टौवर में “जहरका प्याला पिया है" तबसे अब तक किसी सज्जनने इंग्लिश न्यायका इतना अपमान नहि किया था" મહારાજાએ સંધ્યા સમયે ફાંસીના માંચડા ઉપર ચડી, જનેઈ Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૮૮ જૈન પરંપરાના ઇતિહાસ—ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ હાથમાં લઇ પ્રભુ પ્રાથના કરી, ગળામાં દેરી પહેરી, એક બ્રાહ્મણના હાથે જ ફાંસી લીધી. ભારતના ઈતિહાસ કહે છે કે આ ફાંસી તે બ્રહ્મહત્યા રાજહત્યા, માનવહત્યા અને સ્વતંત્રતાની જ હત્યા હતી. ( તા. ૫-૯-૧૯૩૭નું સચિત્ર નવયુગ પૃ. ૨૩, ૨૮ શ્રી ઇંદ્રદેવને કિધર કા ? શિર્ષીક લેખ”). ઃઃ વાન હેસ્ટીંગ બ્રિટન ગયા ત્યારે તેની વિરુદ્ધમાં લાંચ વગેરે ગુનાઓ અંગે લ’ડનની પાર્લામેન્ટમાં “ સાત વર્ષ સુધી કેસ ચાલ્યેા.” અંતે પાર્લામેન્ટે તેને દેશના વફાદાર માણસ સમજીને બધા ગુનાઓ માટે માફી આપી. તે સને ૧૮૧૮ માં મરણ પામ્યાં તેણે શેઠ હરખચ'દને વિ. સ. ૧૮૪૦ એટલે સને ૧૭૮૪માં ખિતાખ અને જગત્ શેઠની પદવી ” આપી હતી. ત્યારબાદ તેના વશની જગશેઠની પદવી સદા માટે બધ કરી. (૨) લા` કા`વાલીસ ( સને ૧૭૮૬ થી ૧૭૯૩) તેણે બંગાળમાં જમીનદારી અંગે નવા બદોબસ્ત કરી જમીનદારે ને વધુ હુક આપ્યા. જેમાં ઘણા મૂડીઢારાને નુકસાન થયું. “ જગોઠ હરખચંદની ” પારસનાથ પહાડની ઈનામી જમીન હતી તે જમીન આ નવા દેખસ્ત થતાં સને ૧૭૮૬ માં પાલગજ રાજ્યમાં દાખલ થઈ ગઈ.’ (૧૪) લાડ ડેલહાઉસી સને ૧૮૪૮ થી ૧૮૫૬) આ સમયે ભારતમાં નહેરા અને પૂલેામાં સુધારા થયા. તથા તાર-ટપાલ, રેલ્વે, અને શિક્ષણખાનું વગેરે નવેસરથી શરૂ થયાં. સર મેકાલ્ડે : ભારતને માટે શિક્ષા પ્રણાલી મુકરર કરી અને તેણે સાર્ સાફ્ જાહેર કર્યું કે “કાઈભી હિન્દુ જિસને અંગ્રેજી શિક્ષા પ્રાપ્ત કરલી હૈ અપને ધાર્મિક અનુરાગકે કભી અક્ષુણ્ણ નહી રખ શકતા !’” મેરા દૃઢ વિશ્વાસ હૈ કિ હમારી શિક્ષા પ્રણાલી યાજના પર અમલ કિયા જાય તે ૩૦ વર્ષોં કે ભીતર ભારતકી ઉચ્ચ જાતિમે એક ભી મૂર્તિપૂજક નહી બચેગા. નોંધ : સ્પષ્ટ વાત છે કે અંગ્રેજી રાજ્ય ગયું. તે પ્રજા પાસેથી લેવાના ગુણા પણ તેની સાથે ગયા. માત્ર ઉપર લખ્યા મુજબ ભારતીય સંસ્કૃતિની Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ શુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૮૯ ઘાતક એકલી શિક્ષણપ્રણાલી ટકી રહી છે. દેશનેતાઓએ ભારતીય સંસ્કૃતિને પુનર્જીવન આપવા સવેળા ઉચિત પ્રબંધ જેવો જોઈએ. બીજી પણ એક નોંધપાત્ર ઘટના છે. ભેળસેળ : દૂધમાં ૪૦ ટકા, લેટમાં ૨૮ ટકા, માખણમાં ૭૫ ટકા, તેલમાં ૪૨ ટકા, ચામાં ૧૫ થી ૨૦ ટકા, મરચાંમાં ૨૭ ટકા, હીંગમાં ૯૧, ટકા, આઈસ્ક્રીમમાં ૭૩ ટકા, શરબતમાં ૪૦ ટકા, ઘીમાં ઘણું ટકા, ભેળસેળ થાય છે. (જેને સાપ્તાહિક–સામાસિક ફુરણ પૃ. ૧૨૯ વર્ષ ૬૧ અંક ૧૧ મો. વીર સં. ૨૪૮૮ વિ. સં. ૨૦૧૮ ફા. સુ. ૧૨ તા. ૧૭–૩–૧૯૬૨ શનિવાર) ઝવેરાતમાં પણ નકલીની ભેળસેળ ચાલુ છે. લેકભોગ્ય સાહિત્યમાં પણ ભેળસેળ ચાલુ છે. ગુરુ ઐતિહાસિક નવલિકાઓમાં ૯૯ ટકા ભેળસેળ હોય છે. જેમાં લેટ જેટલી કલ્પિત વસ્તુ હોય છે. અને લેટમાં જેટલું મીઠું નખાય છે. માત્ર તેટલા પ્રમાણમાં સાચી વસ્તુ હોય છે. હીંદી ભાષાના સાક્ષરે એ હીંદી સાહિત્યમાંના આવા સાહિત્યને ઘાસલેટી સાહિત્ય તરીકે ઓળખાવી તેને દૂર કરી હિંદી સાહિત્યને શુદ્ધ બનાવવા પ્રયત્ન કર્યો છે. ગુજરાતી સાક્ષરોએ પણ આ દાખલો લઈ શુદ્ધ ગુજરાતી સાહિત્ય બનાવવું જોઈએ. (૧૫) લોર્ડ કેનીંગ-( સને ૧૮૫૬ થી ૧૮૫૮ ) સને ૧૮૫૭માં હિંદુસ્તાનમાં મેટે બળવે ફાટી નીકળે, આથી ઇંગ્લેડની બ્રિટીશ સરકારે “ભારતનું શાસન ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની પાસેથી પિતાના હાથમાં લીધું ” લેડ કલાઈવે સને ૧૮૫૬માં ટપાલની સુંદર વ્યવસ્થા કરવાના કારણે નગરશેઠ કુટુંબને ઘણી સનદે આપી નગરશેઠ પ્રેમાભાઈને ઓનરેબલરાવબહાદૂર ખેતાબ આપે. (જૂઓ પ્રક. ૪૪ પૃ. ૧૭૭) (૧) મહારાણી વિકટેરિયા–(સને ૧૮૫૭ થી તા. ૨૨-૨-૧૯૦૧) યસૉય કેનીંગ-(સને ૧૮૫૭–૧૮૫૮). તેણે “ખેડુતો માટે એક ને કાયદો બનાવ્યું. યસરોય લોર્ડ લીટન(સને ૧૮૭૬ થી ૧૮૮૦) સને ૧૮૭૭માં દિલ્હીમાં મોટા દરબાર ભરાયે. જેમાં રાણું વિકટેરિયાને “ભારતની રાજરાજેશ્વરી”ની પદવી અપાઈ Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૯૦ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ–ભાગ ૩ [ પ્રકરણ (૨) સાતમે એવડે–(સને ૧૯૦૧ થી ૫ –૫-૧૯૧૦). તેને પણ દિલહી દરબાર ભરાયે. વાયસરોય લોર્ડ મીટ–(સને ૧૯૦૫ થી ૧૯૧૦) સને ૧૯૧૦માં “પાંચમા જે ભારત બ્રમણ” કર્યું, અને સાતમે એવડું મરણ પામે. (૩) પાંચમે જાજે( વાયસરોય લેડ હાડીગ-(સને ૧૯૧૦ થી ૧૯૬) તા. ૧૨–૧૨–૧૯૧૧ ના રોજ દિલ્હી દરબાર ભરાય. સને ૧૯૧૪માં દુનિયાના પશ્ચિમી દેશોમાં મોટું યુદ્ધ થયું. કેઈ ક્રાંતિકારીએ સને ૧૯૧૧-૧રમાં લોર્ડ હાડગ ઉપર બેંબ ફેક. અમદાવાદની શેઠ આ. ક. ની પેઢીએ તા. ૨૮-૧૨-૧૧૨ને રેજ એ માટે દિલગીરીને ઠરાવ કર્યો હતે. (–) લેડ ચેમ્સફર્ડ (સને ૧૯૧૬ થી ૧૯૨૦) પાલગંજના રાજાએ અમદાવાદની શેઠ આ. ક. ની પેઢીના પ્રમુખ નગરશેઠ કસ્તુરભાઈ મણિભાઈને તા. ૩-૧૯૧૮ના રોજ ૨,૪૨૦૦૦ બે લાખ બેંતાલી શહજાર રૂપિયામાં પારસનાથનો પહાડ વે; આ પહાડ જગશેઠની “ઇનામી મિલકત” હતી, છતાં તેના દુર્લફયથી પાલગંજના રાજ્યમાં દાખલ થયે હતું તે ફરીવાર એક જૈન સંઘના તાબામાં આવ્યા (તા. ૧૨-૩-૧૯૧૨ સં. ૧૯૬૮ ફા. વ. ૯ મંગળને સ્થાનિક પ્રતિનિધિઓની મીટીંગને ઠરાવ) તથા તા. ૨૯-૧૨-૧૯૧૨ વિ. સં. ૧૯૬૮ ને શેઠ આ. કે. જનરલ મીટીંગને ઠરાવ નં. ૧૧) આ સમયે ભારતમાં અસહયોગનું આંદોલન થયું. (-) લેર્ડ ઈરવીન– (સને ૧૯૨૬ થી ૧૯૩૧) (-) લેર્ડ વિલીંડન-( સ્વતંત્ર ભારત બ્રિટનની સરકારે તા. ૧૪-૮-૧૯૪૭ની મધ્ય રાતે એટલે તા. ૧૫–૮–૧૯૪૭ના પ્રારંભ, ૧૨ કલાક ૧ મિનિટે ભારતને સ્વતંત્ર જાહેર કર્યો? તેણે પં. જવાહરલાલ નેહરૂને ભારત સંખ્યું અને પં. નેહરુએ ભારતમાં લોકશાહી સામ્રાજ્ય સ્થાપી આજ સુધી રાજતંત્ર ચલાવ્યું. Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૧ સુમાલીસમું ] તપવી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ - ગુજરાતના રાજાઓ :- નેંધ :- અમે ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રના પ્રાચીન રાજવંશને પરિચય પહેલાં (પ્ર. ૨૩ પૃ. ૩૯૫ તથા પ્રવ્ર ૩૫ પૃ૦ ૭૩ માં) આવે છે. વિશેષ અહીં આપીએ છીએ. ગુજરાતના સૂબાઓ (૧) અલફખાન (નુસરતખાન) દિલહીના ૧૫મા બાદશાહ અલાવદીન ખિલજી (સને ૧૨૯૮ થી ૧૩૧૬) એ ગૂજરાતના રાજા કરણ વાઘેલાના સ્વામીદ્રોહી મંત્રી માધવરાવ અને કેશવરાય નાગરની દેરવણી મુજબ પિતાના ભાઈ અલફખાન તથા વજીર નુસરતખાનને સૈન્ય આપી ગૂજરાત સર કરવા મેકલ્યા. તેમણે સને ૧૨૭ (વિ. સં. ૧૩૫૪) માં ગૂજરાત–પાટણ પર ચડાઈ કરી કરણ વાઘેલાને નસાડ્યો. તેણે ગૂજરાત જીતી લઈ રાણી કમળાદેવી અને રાજપુત્રી દેવલદેવીને તેમજ મલેકકાકુરને સાથે લઈ જઈ દિહીમાં અલાયદીનને ઍપ્યા. બાદશાહ અલાવીને કમળાદેવીને પિતાની બેગમ બનાવી, અને દેવલદેવીને શાહજાદા ખીજરખાનની બીબી બનાવી, જ્યારે મલેક કાકુરને પિતાને અંગત વજીર બનાવ્યું, અલફખાનને સને ૧૩૦૪ (વિ. સં. ૧૩૬૦) માં ગુજરાતને સૂબે બનાવ્યું. (પ્રક. ૪૪, પૃ. ૪૭) સૂબા અલફખાને પાટણના ધનાઢય સમરા શાહ નામના જેન એશવાલને ફરમાન લખી આપી, સૌરાષ્ટ્રના સૂબા બહેરામ ખાનને હુકમ મેકલી, સં. ૧૩૭૧ ના માહ શુદિ ૭ ના રોજ શત્રુંજયતીર્થને માટે પંદરમે જીર્ણોદ્ધાર અને પ્રતિષ્ઠા કરવાની વ્યવસ્થા કરી આપી. સૂબાએ આ સમરશાહ તથા તેમનો ભત્રીજો સારંગ એટલે સમરા-સારંગનું દિલ્હીના બાદશાહી દરબારમાં માન વધાર્યું, તેમજ દેવગિરિ (દેલતાબાદ) ના દરબારમાં પણ તેઓનું ભારે સન્માન કરાવ્યું (પ્રક. ૩૫, પૃ. ૧૯૨ થી ૧૯૭૦) Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૯૨ જૈન પરંપરાનો ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ સૂબા અલફખાને પાટણને કિલે બંધાવ્યું. તે સને ૧૩૧૭ સુધી ગુજરાતમાં રહ્યો હતે. તે પછી દિલ્હીના બાદશાહ તરફથી ગૂજરાત–પાટણમાં નવા નવા સૂબાઓ આવતા રહ્યા હતા, તે આ પ્રકારે જાણવા મળે છે. (૨) એનું મુલક મુલતાની. (૩) મલેક દીનાર જાફરખાન. (૪) ખુશરૂખાન (૫) હીસામુદીન– તે વિ. સં. ૧૪૩૨ માં પાટણ સૂબો હતે. તે એક વણિક કન્યાને પકડી લાવ્યું અને તેને પિતાની બીબી બનાવી. આ બીબી અસલમાં એક જૈન વણિકની પુત્રી હતી. તે સૂબાના જનાનખાનામાં ગેડી પાર્શ્વનાથની જિનપ્રતિમાની પૂજા કરતી હતી. સૂબાએ આ જિનપ્રતિમા મેઘા મીઠડિયાને આપી. મેઘા શાહે “ડીપુર” વસાવી, ત્યાં મેટે જિનપ્રાસાદ બંધાવી તેમાં ગોડી પાર્શ્વનાથની પ્રતિમાની પ્રતિષ્ઠા કરાવી હતી.” સમય જતાં આ સ્થાન મેટું તીર્થધામ બન્યું હતું. (–પ્રક. ૪૨, પૃ. ૭૩૯ થી ૭૪૨) ઇતિહાસમાં એવી ઘણું નોંધાયેલી ઘટનાઓવાલી દંતકથાઓ પણ મળે છે કે, “મુસલમાન બાદશાહ તથા સૂબાઓએ પોતાની બેગમને પ્રસન્ન રાખવા ઈચ્છાઓ કે અનિચ્છાએ કેટલાંક કામ કર્યા હતાં.” જેમકે (૧) હીસામુદ્દીને ગેડીની જિનપ્રતિમાને ઝનાનખાનામાં રાખી હતી તે મેઘાશેઠને આપી. (૨) અહમદશાહે આશા ભીલની પુત્રી તેજ કે ગૂર્જરી સુંદરી માટે અમદાવાદ વસાવ્યું. (-ગૂજરાતનું પાટનગર અમદાવાદ, પૃ. ૨૯) (૩) બાદશાહ મહમ્મદે પિતાની રૂડકી બાઈ માટે અડાલજમાં પાંચ લાખ ટકા ખરચી રૂડકી વાવ બંધાવી. ૧. “ગૂજરાતનું પાટનગર અમદાવાદ” પ્રક૪૨, પૃ. ૬૨૧ માં અડાલજની વાવનો ઇતિહાસ આપ્યો છે, જેમાં તે વાવમાં સંસ્કૃત લેખ હોવાનું જણવ્યું છે. તેને સાર આ પ્રમાણે છે Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૯૩ (૪) અહમ્મદશાહ બીજે કે મહમ્મદ ત્રીજાએ સને ૧૫ર૩ થી ૧૬૨૬ (વિ. સં. ૧૫૮૨)માં બેગમની પ્રેરણાથી શત્રુંજય તીર્થનાં દર્શન, માન-સન્માન કર્યા આ ઘટના પછી શત્રુંજય તીર્થમાં અંગારશાહ પીરની દરગાહ બની છે, જે આજે જેનેના કબજામાં છે. (જૂઓ-પ્ર૦૫૬–અંગારશાહ પીરની દરગાહ) હીસામુદ્દીન વિ. સં. ૧૪૩૨ (૬૨) થી ૧૪૭૦ સુધી પાટણને સુબે હતે. (૬) વીજુદ્દીન ખુરેશી (૭) તાજુમુક (૮) અહમદખાન (૯) સૂબેદાર જાફરખાન-તે બાદશાહ ગ્યાસુદીન તઘલખ– બીજાથી મહમદ તઘલખ સુધી ગુજરાતને સૂબે બની રહ્યો. સૂબા તાજુમુલ્ક અને જાફરખાને સને ૧૪૦૦માં સૌરાષ્ટ્ર ઉપર સવારી કરી સેમિનાથ પાટણ ઉપર હલ્લો કર્યો હતો ત્યારે જૂનાગઢને રા”..... હમીરજી ગોહેલ તથા વેગડો ભીલ વગેરેએ તેઓને જોરદાર સામને કર્યો હતો, પરંતુ તે સૂબાઓએ તે સૌને હરાવી મારી નાખ્યા. અને ગૂર્જરેશ્વર કુમારપાલ સેલંકીએ સં. ૧૨૦૮માં બંધાવેલા સેમિનાથના દેવળનો નાશ કર્યો અને તેને આ વાવ વિસં. ૧૫૫૫ માં ઉત્તરાયણનો સૂર્ય હતો ત્યારે મહા શુ૫ અને ઉત્તરાભાદનક્ષત્રમાં બવ–કરણમાં સિદ્ધિગમાં બનાવી છે. જો કે ફાર્બસ સભાના ગ્રંથસંગ્રહમાં આ વાવનો શિલાલેખ છે તેમાં સને ૧૪૯૯માં આ વાવ બનાવ્યાનું લખ્યું છે, તે લેખમાં વિશેષ જણાવ્યું છે કે - દંડાહી પ્રદેશના વાઘેલાનો પુત્ર રાજા મેલસિંહ, તેને પુત્ર કર્ણ, તેનો પુત્ર મૂળરાજ, તેનો પુત્ર મહીપ, થયા. મહીપને (૧) વૈરસિંહ, (૨) જૈત્રસિંહ અથવા નેશસિંહ એમ બે પુત્રો હતા. બાદશાહ મહમ્મદના રાજ્યમાં વીરસિંહ વાઘેલાની પત્ની રૂડાએ ગંગાજલ સમી આ વાવ બનાવી છે. અને તે બનાવવામાં ૫૦૦૧૧૧, ટકા ખરચ્યા છે. એ સંસ્કૃત શિલાલેખની નીચે ગુજરાતીમાં નીચે પ્રમાણે વિશેષ લેખ છે શ્રીગુડબાઈ ભર સપદમર કાર્થિ અડાલજિ વાવી કરાવી. શ્રીમાલી જ્ઞાતિ મહં૦ ભીમા સુત મહીણુ, વાવી નિપજાવી. ટંકા લખ ૫૦ ૦૧૧૧ અંકે પાંચ લક્ષ થયા. આચંકાર્ક સ્થિર સ્થાવર-સ્તુ. ૨૫ Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૯૪ જૈન પરંપરાને તિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ લૂંટી લીધું. સૂબાએ આ ઘટનામાં સફળ થવાથી વધુ જોરમાં આવ્યા અને સંભવ છે કે, તેમણે સિદ્ધપુરના રુદ્રમહાલયના તથા પાલનપુરના એક જિનપ્રાસાદને પણ નાશ કર્યાં હાય. (૧૦) મુજફ્ફરખાન–(રાજ્યકાળ-સને ૧૩૯૧ થી ૧૪૦૧) ઉપરની ઘટનાએ અન્યા પછી તે સુખાને વિજયના ગવ ચડયા હતા. અને તે જ અરસામાં દિલ્હીની ગાદીએ રાજપલટો થયા હતા. આથી તેણે કુદરતે સાંપડેલી તકના લાભ લઈ લેવા ” સાહસ ખેડયું. એ ગૂજરાતના છેલ્લા સૂત્રેા હતેા. ગુજરાતના બાદશાહે 66 "" (૧) બાદશાઢ સુજફ્ફરશાહ (રાજ્યકાળ−૧૪૦૭ થી ૧૪૧૧) તેનું ખીજુ નામ મદાફરખાન પણ મળે છે. તેણે દિલ્હીની ગાદીના બાદશાહેાની અંધાધૂંધીના લાભ લેવા પેાતાના પુત્ર તાતારખાનને “ બાદશાહ મહમુદ નામ આપી, એકાએક ગૂજરાતને સ્વતંત્ર બાદશાહ બનાવી, સને ૧૪૦૧માં પાટણની ગાદીએ બેસાડયા, પરંતુ આ પિતા-પુત્ર વચ્ચે એ વર્ષોં જતાં વિરાધ જન્મ્યા, એટલે સૂબા મુજફરખાને “ પુત્ર મહમુદ ”ને મરાવી નાખ્યા. અને તે ગુજરાતને સ્વતંત્ર માદશાહે અની, સને ૧૪૦૭માં પાટણની ગાદીએ બેઠા. તેણે ગુજરાતના બાદશાહ તરીકે પહેલા સિક્કા પડાવ્યા, તેના પુત્ર તાતારખાનને અહમદશાહ નામે પુત્ર હતા. શાહજાદા અહમદે દાદા મુજરશાહને સને ૧૪૧૧માં વિષના પ્યાલા મેકલી પી જવાનેા હુકમ કરી, મારી નખાવ્યેા. (ર) આદશાહ અહમ્મદશાહ (રાજ્યકાળ–સને ૧૪૧૧ થી ૧૪૪૨; વિ૰ સ૦ ૧૪૬૭ થી ૧૪૯૯) તે ખા॰ મુજફ્ફરશાહના પુત્ર તાતારખાનના પુત્ર હતા. તેણે ૩૧ વર્ષ ૭ મહિના અને ૬ દિવસ સુધી ગૂજરાતનું રાજ્ય કર્યું. જેમ દિલ્હીના ખા૦ અકબરના સ્વભાવ અકળ મનાતા હતા તેમ ખા॰ અહુમઢના સ્વભાવ પણ અકળ મનાતા. જો તે દિલ્હીની ગાદીએ થયેા હેાત તે બાદશાહ અકબરની જેમ ઇતિહાસમાં પેાતાની અમર નામના નોંધાવત. Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૯૫ શુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ તે ૨૧ વર્ષની ઉંમરે બાદશાહ બન્યું હતું. શરૂઆતમાં તે ઝનૂની હતો પણ ધીમે ધીમે તે સમભાવી અને ધર્મસહિષ્ણુ બની ગયું હતું. ગુજરાતના ઇતિહાસમાં તે ન્યાયી બાદશાહ ગણાય. અમદાવાદ બાદશાહ અહમ્મદશાહે અમદાવાદ વસાવ્યું, તેને ઇતિહાસ આ પ્રકારે જાણવા મળે છે – આશાવલ અને કર્ણાવતી અમે રાજા કર્ણદેવ સોલંકી (વિ. સં. ૧૧૨૦ થી ૧૧૫૦)ના ઇતિહાસમાં “તેણે આસાપલ્લીના સ્થાને કર્ણાવતી વસાવ્યું વગેરે” જણાવ્યું હતું. (–પ્રક. ૩૫, પૃ. ૮૭) શ્રી રત્નમણિરાવ ભીમરાવ B,A, પિતાના “જૂarnતનું પાટનગર અમદાવા” નામના ગ્રંથમાં લખે છે કે–આ આશાવલ અને કર્ણાવતીનગર આજે જ્યાં “ જમાલપુર દરવાજો અને આસ્ટેડિયા દરવાજ” બહાર નો ભાગ છે ત્યાં વસેલાં હતાં. આ બન્ને નામે ઘણાં વર્ષો સુધી પ્રચલિત હતાં. ત્યાં પાસે જ આશા ભીલનો ટેકરે છે. (પૃ. ૧૭) આ રીતે “સાબરમતીથી મણિપુર સુધીને ભૂમિ ભાગ, જેમાં જગન્નાથજીનું મંદિર, શત્રુંજયને પટ બાંધવાની જેનેની જમીન, જૈન ચાલી, અને ગીતામંદિર વગેરે છે” ત્યાં કર્ણાવતી હતી એમ માનવું પડે છે. મહેર ધર્મસાગરજી ગણિવરના શિષ્ય પં. વિનયસાગર ગણિએ સં૦ ૧૬૪૦માં સંસ્કૃત ભાષામાં પૂર્વ રેરાનriાવટી રચી છે તેમાં તેમણે “પાટણનગરની સ્થાપનાના કાળથી પ્રારંભીને બા. મદાફર” ૧. પાટણ માટે જુઓ “પાટણ; પ્રક. ૩૫, પૃ. ૭૫ ટિપ્પણી તેમાં સં. ૮૦૨ શાકે ૬૬૮ ના વૈશાખ શુદિ ૩ ને ગુરુવારે રેહિણું વૃષના ચંદ્રમાં સૂર્યોદયથી ઘડી ૧૭ જતાં સિંહલગ્નમાં અણહિલપુરની લગ્ન કુંડલી બતાવી. સુ.’ ૧૦મે. ૧૨ Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૯૬ જૈન પરપરાના ઇતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ સુધીના ઇતિહાસ આપ્યા છે. તેમાં તેએ લખે છે કે–સૂખા અલખાને વિ. સં. ૧૩૬૦ માં પાટણના કિલ્લા બંધાવ્યા. અને મ. અર્હમદશાહ વિ. સં. ૧૪૬૭ થી ૧૪૯૯ સુધીમાં થયેા. (પ્રક૦ ૫૫) તેણે સ. ૧૪૬૭-૬૮ માં અમદાવાદ શહેર વસાવ્યું. આ રીતે જોતાં હવે કર્ણાવતીના સ્થાને અમદાવાદ વસ્યું તેમ સમજીને અમદાવાદના ઇતિહાસ વિચારીએ. શ્રી. રત્નમણિરાવ જણાવે છે કે, મા॰ અહમ્મદશાહ “ હીજરી સન ૮૧૨ ના રમજાન મહિનાની ૧૪ મી તારીખે સને ૧૪૧૦ માં પાટણની ગાદીએ બેઠો. ” તે તરતમાં જ ત્યાંથી નીકળી ભરૂચ જઈ, પેાતાના અમીરેાના મળવાને દાબી દઇ, પાછા વળતાં આશાવલમાં આવીને રહ્યો, તેણે ત્યાં જ નવું પાટનગર વસાવવાના નિણૅય કર્યો. તેણે ૧ મા. અહમદ, ૨ સરખેજના સંત અર્હમ્મદ ખાટૂ` ૩ કાજી અહુમ્મટ્ઠ તથા ૪ શેખ અહમદ એમ ચાર અહમ્મદીને ભેગા કરી, અમદાવાદ નગરના પાયા નાખ્યા. અમદાવાદની સ્થાપનાની સાલવારી અંગે જુદા જુદા ઉલ્લેખા મળે છે તે આ પ્રમાણે છે.~~~ (૧) આઈને અકબરી તથા સિકંદરીમાં સને ૧૪૧૦, (૨) મિરાતે અહમ્મદી તથા સિકંદરીમાં સને ૧૪૧૧. (૩) મિરાતે અહમ્મદીમાં સને ૧૪૧૧, શાકે ૧૩૧૪ વિ. સ’. ૧૪૪૯. (૪) તારીખે ફિસ્તા, ગુજરાત ગેઝેટિયરમાં તા. ૪-૩-૧૪૧૧. (૫) ગુજરાતના રાજાઓની વહેંશાવલીમાં વિ. સ. ૧૪૬૮ ના વૈશાખ શુક્ર ૭ ને રવિવારે પુષ્યનક્ષત્રમાં પ્રથમ પ્રહરમાં, (૬) ગુજરાત દેશની રાજાવલીમાં વિ. સ. ૧૪૬૭-૬૮. (૭) અમદાવાદની વંશાવલીમાં વિ. સ. ૧૪૫૮ માં વાસ્તુ. ૧. શેખ અહમ્મદ ખાદ્ન ગક્ષને મુકામ સરખેજમાં હતા. તે તા. ૧૧–૧–૧૪૪૬ ના રાજ ૧૧૧ વર્ષની ઉમરે ત્યાં જિતનશીન થયેા. મહમ્મદ બીજો અને કુતબુદ્દીને સને ૧૪૪૬ થી ૧૪૫૧માં સરખેજમાં તેને રાજો બનાવ્યા. (ગૂ॰ પા॰ અમ૦ ૦ ૪૦, પૃ૦ ૫૮૬) Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૧૯૭ (૮) પ્રે. નવાબઅલીની મિરાતે મહમદીમાં વિ. સં. ૧૪૪ના વૈશાખ શુદિ ૫ ને ગુરુવાર, (૯) હુલ્લી શિરાઝના તારીખે અહમ્મદશાહીમાં હી. સ. ૮૧૩ જિલ્કાદ મહિને. (૧૦) ફાર્બસ સભાના ગ્રંથસંગ્રહમાં વ. ૮ ને રવિવાર. (૧૧) પં. ગિરજાશંકર શાસ્ત્રીએ કરેલા લેકમાં–અમદાવાદના જીવન વિકાસગ્રંથમાં વિ. સં. ૧૪૪૯ ના વૈશાખ શુદિ ૫ ને ગુરુવારે પુષ્ય નક્ષત્રમાં અથવા વૈશાખ શુદિ ૭ ને શનિવારના રોજ કર્કને ચંદ્ર, વૃષભને શુક અને મેષ રવિ હતો એવા લગ્ન મુહૂર્તમાં (૧૨) શ્રી. રત્નમણિરાવના ગુજરાતનું પાટનગર અમદાવાદમાં સને ૧૪૧૧. (૧૩) શ્રી હરિહર ભટ્ટના સં. ૨૦૦૧ ના સંદેશ પંચાંગમાં હિ. સન ૮૧૩ જિલ્કાદ મહિને તા. ૩ને ગુરુવાર; વિસં. ૧૪૬૭ શાકે ૧૩૩૨ના ફાગણ શુદિ ૩ તા. ૨૬-૨-૧૪૧૧ ના રોજ સૂર્યોદયથી ઘડી ૧૫, પલ ૩૫; જતાં બપોરે ૧ કલાક ને ૧૦ મિનિટનું મુહૂર્ત. અમદાવાદની સ્થાપનાની સલવારી માટે ઉપર પ્રમાણે ઘણું મતો મળે છે પરંતુ આજનું ભારત–લેકશાહી રાજશાસન બહુમતનું પક્ષપાતી છે, આથી ઉપરના મતોમાંની બહુમતીના આધારે સ્પષ્ટ થાય છે કે, “અહમ્મદશાહે સને ૧૪૧૧, વિ. સં. ૧૪૬૮ ના વૈશાખ શુદિ ૫ ના રોજ અમદાવાદ નગરની સ્થાપના કરી હોય. શ્રી. રત્નમણિરાવ જણાવે છે કે, બાદશાહે પાટણથી સર્વ જરૂરી સામગ્રી મંગાવી “ભદ્રના કિલ્લા” પાસે અમદાવાદનો પાયો નાખે અને શરૂઆતમાં માત્ર ભદ્રને જ કિલે બંધાવ્યું હતું. મહમ્મદ બેગડાએ તે પછી સને ૧૪૬૮માં અમદાવાદને કેટ બંધાવ્યું. ૧. કોઈ હસ્તલિખિત જૂની પ્રતિમાં સં.૧૪૬૮ ના વૈશાખ વ.૭ને રવિવારે પુષ્ય નક્ષત્રમાં અમદાવાદ વસાવ્યાને ઉલ્લેખ મળે છે. એટલે સંભવ છે કે એ તિથિ નગરપ્રવેશની હોય. Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૧૯૮ જૈન પરંપરાનો ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ અમદાવાના કેટને ૧૮ દરવાજાઓ હતા. અમદાવાદ નગરની સ્થાપના સાથે સંબંધ ધરાવતી વાતે જેવી કે આશાભીલને તેણે હરા, આશાભીલની પુત્રી અને બાદશાહને પ્રેમ, માણેકનાથ બાવાને ચમત્કાર, સમલા ફતરાની લડાઈ, ગૂજરી કુંઅરીની વાત, અને મસાણિયા હનુમાનની દંતકથાઓ વગેરે જે ચાલે છે, તે બધી વાતે પ્રામાણિક નથી. છતાં બનવાજોગ છે કે, કર્ણ રાજાના સમયથી કર્ણાવતીને રક્ષક ભીલ સરદારને વંશજ હોય? અને હિંદુઓને “મીઠો સહકાર” મેળવવા માણેક ચેક નામ રાખ્યું હોય. નામ અમદાવાદનાં અહમ્મદાવાદ, અહિમ્મદાવાદ, અમદાવાદ, અહમદનગર, અમીપુર, શ્રીનગર રાજદ્રગ અને રાજનગર વગેરે નામે મળે છે. સંભવ છે કે, મહમ્મદ બેગડાએ (સને ૧૪૫૯ થી ૧૫૧૧) મુસ્તફાબાદ (જૂનાગઢ) તથા મહમદાવાદ (મહેમદાવાદ) એ બંને નગર વસાવ્યાં હતાં તેમજ તેણે પાટનગર અમદાવાદને પણ વધુ સુશોભિત બનાવ્યું હોય.? ઉ૦ વિદ્યાસાગર ગણિના શિષ્ય પં. કૃપાસાગરજીએ વિ. સં. ૧૭૨૨ માં “મ૦ ના પૂરિ ' બનાવ્યું છે તેમાં તેમણે અમદાવાદનું સુંદર વર્ણન આલેખ્યું છે (પૃ. ૫૭) એ વર્ણનની નમૂના પૂરતી એકાદ કડી આ પ્રમાણે છે. ઘણા તારણે મંડળ પૂતળી, કેરણીઈ બહુ ભામીલી; જેમાં એહવા જિનપ્રાસાદ, એહવુંનગર શ્રી અમદાવાદ ૯૬.” પિળ અને પાડાઓ– બાદશાહ અહમ્મદશાહે નવા પાટનગરમાં ગુજરાતની પુરાણ રાજધાની પાટણ શહેરની પદ્ધતિએ નિવાસેની વ્યવસ્થા ગોઠવી હતી. તળ અમદાવાદનાં નિવાસસ્થાને બે જાતનાં મળે છે – (૧) પી–ચારે બાજુએ દીવાલ અને પ્રવેશના સ્થાને દેહલી Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સુમાલીસમું ] પરવી હીરલા આ જગશ્ચંદ્રસૂરિ ૧૯૯ હાય, એવો વાસ. (૨) પાડે (Tય૩=પ્રગટ) ચારે બાજુથી ખુલે, અને દેહલી વગરને વાસ. સંભવ છે કે, બંભણવાડુ, વીરવાડા, સનવાડા, બ્રાહ્મણવાડા, મેરવાડા, દેલવાડા વગેરે ગામો આવી જ ગોઠવણીથી વસ્યા હેય. આ રીતે અહીં પિળે અને પાડા બન્યા હતા. સને ૧૯૬૦માં મહેલા શબ્દ વપરાયાને ઉલ્લેખ મળે છે. “મિ િઅમરી”માં અમદાવાદનાં ૧૨૦ થી વધુ જૂનાં પરાંઓનાં નામે નોંધાયેલાં મળે છે. બામહમદ બેગડાના સમયે અને પછી આ પિળો અને પરાઓમાં મોટી વૃદ્ધિ થઈ હતી. કેટલીએક પળે અને પરાંઓની વિગત આ પ્રકારે છે– (૧) શાહપુર-તેનું મૂળ નામ “કાજીપુર” હતું (૧૦) જહાંગીરપુર–તે કાળુપુર અને શાહીબાગની વચ્ચે હતું. (૬૪) આ રીતે બેગમ નૂરજહાંએ નૂરગંજ વસાવ્યું હતું. (૧૧) સિકંદરપુર-તે જહાંગીરપુર અને અસારવા વચ્ચે હતું. તેનું બીજું નામ હેબતપુર પણ મળે છે. બા. અહમદશાહના સૂબા હૈબતખાને હેબતપુર વસાવ્યું હતું.' (૧૩) હરિપુર–તેને બાદશાહ મહમ્મદ બેગડાની જનાનખાનાની એક હરિબાઈ નામની ધાવમાતાએ વસાવ્યું હતું. તેણે હરિવાવ પણ બનાવી હતી. (૧૪) બીબીપુર–સૈયદ ખૂન મીર, બીન, સિયદ બડા બીન યાકુબને બીબી નામની માતા હતી. તેને રેજો “મંગળદાસ શેઠની મીલની પાછળ દાદાહરિવાવની પાસે છે.” તેના નામથી બીબીપુર વસ્યું હતું. તે અસારવા અને સૈયદપુર (સરસપુર)ની વચ્ચે હતું. સંભવ છે કે, બીબીપુર સિકંદરપુરની સાથે જોડાયેલું હોય. કેમકે અમદાવાદના જેને ત્યાં આ૮ વિજયસેનસૂરિના ઉપદેશથી સં. ૧૬૫૬ ના માહ શુદિ ૫ ના રોજ સિકંદરપુરમાં ઢીગવા ચેકીની . ૧. અમદાવાદની પશ્ચિમે ૬ માઈલ દૂર હેબતપુર નામે ગામ પણ વસેલું છે. Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૦૦ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ પાસેની જમીનમાંથી નીકળેલી શ્રી ચિંતામણિ પાર્શ્વનાથની પ્રતિમા માટે મોટો જિનપ્રાસાદ બંધાવ્યું હતું. અને શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીએ સં. ૧૬૮૨ માં તથા સં. ૧૭૦૫ માં બીબીપુરના આ જિનપ્રાસાદને વિશાળ બનાવ્યું હતું. એટલે કે આ જિનપ્રાસાદ બીબીપુરમાં જ હતે. (પ્રક. ૪૪, બા, જહાંગીર પૃ૦ ૯૮) સુબા ઔરંગઝેબે આ વિશાળ જિનપ્રાસાદને તેડાવી મસીદ બનાવી પછી, બા, શાહજહાંએ સં૦ ૧૭૦૫માં નગરશેઠની અરજીથી ગુજરાતના સુબાને આજ્ઞા આપી હુકમ કર્યો કે–તમે આ જિનપ્રાસાદને બાદશાહી ખજાનાના ખર્ચે પહેલાં જે હતું તે જિનપ્રાસાદ બનાવી નગરશેઠ શાન્તિદાસ ઝવેરીને પ. (જૂઓ પ્ર. ૪૪, પૃ. ૧૦૦, ૧૦૧, તથા પૃ. ૧૫૧ થી ૧૫ મેગલ બાદશાહનું ફરમાન નં૦ ૧૬). કડવામતના વેતાંબર જેનેએ હેબતપુરમાં મેટા જિનપ્રાસાદે બંધાવ્યા હતા. (પ્રકપ૩) આ બધી વિગત ઉપરથી લાગે છે કે સિકંદરપુર, હેબતપુર અને બીબીપુરમાં મોટા પ્રમાણમાં જેને રહેતા હતા, અને ત્યાં જેને એ મોટાં જિનાલયે બંધાવ્યાં હતાં. (૧૭) કાલુપુર-મહમ્મદ બેગડા (સને ૧૪૫૯ થી ૧૫૧૧)એ અમદાવાદને કેટ બંધાવ્યો અને એ કેટની બહારના ભાગમાં આવ્યા હાજી કાલુએ એ વખતે કાલુપુર વસાવ્યું. તે પછી કાલુ મુસલમાન હાજી બજે, અને સમય જતાં કિલ્લાની અંદરને એ તરફને વસ્તીવિભાગ કાળુપુરના નામથી જ પ્રસિદ્ધિ પામે કાળુપુરમાં જેનો અને વહેરાઓ મોટા પ્રમાણમાં રહેતા હતા. (૨૦) શિયદાબાદ–તેનાં બીજાં નામે સિયદપુર અને સરસપુર પણ મળે છે. (૨૧) સારંગપુર-મહમ્મદ બેગડાના અમીર કિવા ઉમુક મલિક સારગે કિલ્લા બહાર સારંગપુર વસાવ્યું હતું. પછી અંદર- - ન વિભાગ પણ સારંગપુરના નામથી પ્રસિદ્ધિ પામ્યો હતે. (૩૫) રાજપુર-મિરાતે અહમદીમાં લખ્યું છે કે; “રાજપુર Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ગુમાલીસમું] પરવી હીરલા આ ક્લચંદ્રસૂરિ ૧ શહેર જેવું છે.” તેમાં મોટા મોટા અમલદારે, વેપારીઓ, દરિયાઈ વેપારીઓ, શીયા વહેરા અને જૈન વગેરે વસતા હતા.” હર્ષકુલના આ૦ સેમવિમલે રાજપરામાં સં૦ ૧૬૩૩ માં ક્ષુલ્લકકુમાર રાસ રચ્યું. (સેમ પટ્ટા) (૪૮) મુરાદગંજતેને સુબા મુરાદાબક્ષે વસાવ્યું હતું. (૬૮) નવાપુર–તે અમદાવાદ શહેરની બહાર શાહઆલમના રાજા તરફ હતું, તેનું બીજું નામ નવીનપુર પણ મળે છે. તપાગચ્છના ૬૧ મા આ૦ વિજયસિંહસૂરિનું સં. ૧૭૦૮ ના અષાડ શુદિ ૨ ના રોજ અમદાવાદના નવીનપુરમાં સ્વર્ગગમન થયું. (પટ્ટાવલી સમુચ્ચય, ભા. ૧પુ, પૃ૯૬; ચાલુ ઈતિ પ્રક. ૬૧) (૭૬) ઈશનપુર–તે ચડેલા તળાવ પાસે હતું. (૮૧) આશાવલ–તેનું બીજું નામ કર્ણાવતી પણ મળે છે. તે જમાલપુર દરવાજા બહારના બહેરામપુર પાસે હતું. (જૂઓપ્રક. ૪૪, પૃ. ૧૫) (૪૫-૮૮) ખાનપુર-ઔરંગઝેબના સમયે સૈયદ હસનખાને તેને વસાવ્યું. (૬૦) મહા ભાનુચંદ્ર ગ૦ (૬૧) પં. દેવચંદ્ર ગ5 (૬૨) ૫૦ મુનિચંદ્રગણિ તે સં. ૧૬૭૬ આ. વ. ૯ સોમવારે ખાનપુરમાં હતા. (શ્રી પ્રશ૦ સં. ૨, પ્રશ૦ નં૦ ૯૪, પ્રક. ૫૫, મહોર ભાનુચંદ્ર) (૮૬) વાડજ–તે સ્વતંત્ર ગામ હતું, અને છે. (૮૭) ઉસમાનપુરા–“અહીં વેપારીઓની દુકાને હતી.” આજે આ સ્થાનમાં ગુજરાત વિદ્યાપીઠ છે, તે બાજુને વિસ્તાર ઉસમાનપુરા કહેવાતે. તપાગચ્છીય મહ. (૫૯) કલ્યાણવિજય ગણિવરના શિષ્ય મહો. ધનવિજયગણિએ સં. ૧૬૯માં અમદાવાદના ઉસમાનપુરામાં બમાર લોક ૧૦૮ રચ્યું હતું. (પ્રક. ૫૮) તપગચ્છના મહ૦ ઉઘોવિજ્યજી ગણિવરની પરંપરાના પં સંઘવિજય ગણિના શિષ્ય પં. વૃદ્ધિવિજયગણિએ સં. ૧૯૭૪ ના Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ २०२ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ પ્રકરણ આસે શુદિ ૧૩ના રોજ અમદાવાદના ઉસમાનપુરામાં “જાતિ મળ' ની પ્રતિ લખી હતી. (શ્રી પ્રશસ્તિ સંગ્રહ ભાગ ૨, પ્રશ૦ નં. ૭૨૬, ચાલુ ઈતિ પ્રક. ૫૫, ૫૮) (૧૦૪) ઈસપુર (૧૦૮) કુરમાનવાડી-આ૦ સેમસુંદરસૂરિ અમદાવાદ આશા વલ, કેચરબ, કુરમાનવાડી, સિકંદરપુર થઈ વીશનગર પધાર્યા હતા. (વીરવંશાવલી પૃ૦ ૨૧૫). (૧૯) નિઝામપુર (૧૧૦) અહમ્મદપુર–તે સિકંદરપુર પાસે હતું. અહી સં. ૪ ૮ માં આચાર્ય બન્યા. (૧૧૧) વજીરપુર અમદાવાદનાં જૂનાં પરાનાં નામે ઉપર મુજબ મળે છે. અમદાવાદમાં હઠીપરૂં મણિપુર, પ્રીતમનગર વગેરે નવાં પરાંઓ વસ્યાં છે. નાગજી ભૂધરની પળ-શેઠ નાગજી ભૂધર દશા પિરવાડ જેને વિ. સં. ૧૭૬૦ ના શ્રાવણ શુદિ ૨ ના રોજ નાગજી ભૂધરની પિળ વસાવી હતી. આ વંશના શેઠ કચરાભાઈ અમૃતલાલ બારવ્રતધારી જૈન હતા. ૧. શેઠ નાગજી ભુદરની વંશાવલિની છેલ્લી સાત પેઢીનાં નામે આ પ્રમાણે મળે છે. ૧ પિતામ્બરદાસ. ૨ દલસુખભાઈ ૩ અમૃતલાલભાઈ ૪ કચરાભાઈ (મૃ.સં. ૨૦૧૫ કા.સુ.૧૧ શુક્રવાર તા. ૨૧–૧૧–૧૯૫૮) ભાર્યા (મૃ.સં. ) ૫ શાન્તિલાલ ભા. રતિલક્ષ્મી ૬ ગૌતમકુમાર. ૧ શેઠ ક્યરાભાઈના મોટા પુત્ર માણેકલાલે આ વિ. રામચંદ્રસૂરિ પાસે દીક્ષા લીધી છે. તેમનું નામ પં. માનવિજ્યજી ગણિ છે. અને ત્રીજો પુત્ર જયંતિલાલ છે, તેને સનતકુમાર અને સતીશકુમાર નામે પુત્ર છે. ગૌતમ કુમારને શૈલેશ નામે ભાઈ છે. Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૨૩ અમદાવાદ : – ગ્રંથભંડારો – તપાગચ્છની વૃદ્ધ પોષાળના નં. ૫૭માં આ૦ રત્નસિંહસૂરિ (સં. ૧૫ર થી ૧૫૩૦)ના ભક્ત ઠકુર પિરવાડ ના પુત્ર કેહણ પરવાડે “ગિરનાર તીર્થમાં ૩ દેરીઓને જીર્ણોધ્ધાર કરાવ્યું, પંન્યાસપદ વિગેરે પદવીઓ અપાવી, જેન મુનિવરેને વસ્ત્રો પહેરાવ્યાં, સાધર્મિક વાત્સલ્ય કર્યા, સિદ્ધાન્ત-શે લખાવ્યા તેણે સં. ૧૫૧૯ માં પાક્ષિકસૂત્રની વૃત્તિ લખાવી હતી. (પ્રક. ૪૪ પૃ. ૧૮) તપાગચ્છની વૃદ્ધ પિલાળના ૬૦મા આ૦ લબ્ધિસાગરસૂરિના ઉપદેશથી શા. દેધર શ્રીમાળીના વંશજ (૮) સં- ૨ઉથાએ સં. ૧૫૬૯ કા. સુ. ૧૨ ને રવિવારે ૪૫ જિનાગમ લખાવ્યાં. તેમજ શાહ દેધરના વંશજ (૮) સોનપાલે સં. ૧૫૬૮ કા. સુ. ૧ રવિવારે “પિતા સં૦ મેઘાની ભાવના પ્રમાણે મેટે સિદ્ધાન્ત ભંડાર બનાવ્યું. તેમાં “સોનાના અક્ષરવાલી” પ્રતે લખાવી. અમદાવાદમાં “રંગ મંડપ વાલે” મેટે જિન પ્રાસાદ” બનાવ્યું. (પ્રક. ૪૪, પૃ. ૨૬, પ્રક. ૪૫ શાહ દેધરને વંશ) અમદાવાદમાં અજદર પરૂં હતું તેમાં પં. લાવણ્યસમય ગણિને સં. ૧૫૧૭–૨૧ માં જન્મ થયો હતે. આપણે ઉપર અમદાવાદનાં જૂનાં પરાંનાં નામે આપ્યાં છે તે જોયું, તેમાંના કેટલાએક જૂનાં નામ કાયમ છે. અમદાવાદની નગરપાલિકા (મ્યુનિસીપાલિટી)એ છેલ્લા ૧૦૦ વર્ષોમાં કેટલાંએક પાં અને પિળાનાં નામ બદલી નાખ્યાં છે ને કેટલાંક નવાં વસાવ્યાં છે. પિળની દેહલી અને દરવાજા હઠાવી દીધા છે. શેઠ નાગજી ભુદરના ઘર દેરાસરમાં ભ. પદ્મપ્રભુની ચતુર્વિશતિજિન પ્રતિમા બિરાજમાન છે. તેને પ્રતિમા લેખ આ પ્રમાણે છે સ્વસ્તિ શ્રી યાભ્યદયશ્ચ સં. ૧૪૮૬ વર્ષે માધ સુદિ–૧૧ શુક્ર શ્રી ઓસવંશ ઉચ્છિતવાલગેત્રે સં. વીરપાલ સં. મેલા સં. વીરપાલ ભા. સં. વિહણ દેવાયાઃ પુ. સં. વનરાજ મેઘરાજ સં. વનરાજ ભા. વીઉલદે સુત સં. કર્ણસિંહેન સ્વકુટુંબ યુતન સયસે શ્રી પદ્મપ્રભમભાદિ ચતુર્વિશતિ જિન પઃ કાતિનું પ્રતિષ્ઠિતઃ શ્રી સૂરિભિ; Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રારણ અમદાવાદના અમીપુરના સેની પતા; સની ઈશ્વર અને સેની હરિચંદ્ર ઓસવાલે ભ૦ અજિતનાથને જિન પ્રસાદ બનાવી, તેની તપગચ્છના નાયક ભ૦ લહમીસાગરસૂરિ (સં. ૧૫૧૭ થી ૧૫૪૭) પાસે પ્રતિષ્ઠા કરાવી હતી. (પ્રક. ૫૩ “પ્રતિષ્ઠાઓ”) આ૦ લફમસાગરસૂરિ તથા આ૦ સેમજયસૂરિના ઉપદેશથી પાટણનો શેઠ દેવ શ્રીમાલી શેઠ છાડાના વંશજો સં. ખીમજી અને સં. સહસાપરવાડે મંત્રી ગદરાજ ગૂર્જર શ્રીમાલી પાટણને વછેરક સદાનંદ શ્રીમાલીના ભાઈ દેવરાજ વગેરેએ અમદાવાદમાં મોટા ગ્રંથભંડારે બનાવ્યા હતા. (પ્રક. ૫૩ “ગ્રંથભંડારે” પ્રક. ૪૧, પૃ. ૬૮૧, પ્રક. ૪૫) સં. ૧૮૨૧ માં અમદાવાદની પોળોનાં નામ અને જિનાલયોની સંખ્યા તથા શહેરયાત્રા. - સૂરતના સં૦ તારાચંદ કચરાભાઈ પટણું સં. ૧૮૨૧ ના પિષ વદિ ૧ ના રોજ યાત્રાસંઘ લઈ અમદાવાદમાં આવ્યું હતું. તેણે અહીં શહેરયાત્રા કરી તેમાં “પરાં અને પિળાનાં નામ આપી, તેમાં કેટલાં જિનાલયે હતાં તેને નિર્દેશ કર્યો છે.” તે આ પ્રકારે છે – વટુઆ (જિન મંદિર ૧) નગીના પિળ (સં. ૧) સરસપુર (મં૦ ૧) દેવશી પાડે (મં૦ ૪) કેડારીપાળ (મં૦ ૬) હાજા પટેલની પિળ (નં. ૭) સેદાગરની પિ૦ (મં૦ ૧) ટીમલા પિળ (મં૦ ૧) લહેરિયા પિળ (સં. ૧) ધનજી પાળ (મં૦ ૧) નિશાળમેળ (મં૦ ૩) રાજામહેતાની પિળ (મં૦ ૨) શેખને પાડે (મૃ. ૪) કાળસંઘવીની પળ (મં૦ ૨) : ઢીગલા પાળ (શાં મં૦ ૧) ધના સુતારની પાળ (મં૦ ૨) પાંજરાપોળ (નં. ૩) ચંગ પિળ (મં૦ ૧) તલકશાની પિળ (. ૧) લીંબડા પિળ (મ૧) વર્ધમાનશાહની પિળ(શી.મં.૧) સારંગપુર દરવાજે (મં૦ ૧) દેવશીશાહની પેળ (મં૦ ૪) કામેશરની પિાળ (મં૦ ૧) Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ॰ જગચ્ચદ્રસૂરિ વાઘેશ્વરીની પાળ (મ૦ ૧) ખેત્રપાળની પાળ (મ’૦ ૧) રૂપચ’દની પાળ (મ’૦ ૧) શામળાની પાળ (મ૦૩) ૨૦૧ રાજપુર (શામળા પા॰ મ૦ ૧) પુર (વાસુ॰ પૂર્વ મં૰૧) જમાલપુર (મ૰ ૨) શ્યાપુર (મં૦ ૧) માંડવીનીપાળ (મ૦૫) આ રીતે સં. ૧૮૨૧ માં મેટાં ૬૮ જિનાલયેા હતાં અને નાનાં મેટાં મળીને કુલ ૩૦૧ જિનાલયેાની સ ંખ્યા હતી. "6 માંડવી પેાળમાં શા. આનંદ લાલચ અેસમેત શિખર પહાડની રચના તૈયાર કરાવી છે. ત્યાં ૨૪ દેરીઓવાળુ' દેરાસર છે. અંચલગચ્છના (૬) ભ॰ ઉદ્દયસાગરસૂરિ શિષ્ય અને (૬૩) ભ૦ પુણ્યસાગરસૂરિના આજ્ઞાવી પાઢક જ્ઞાનસાગર ગણિએ બનાવેલી ‘તીર્થમાળા” ઢાળ ૧૨માંની ઢાળ ત્રીજીની કડી ૧૨ થી ૩૧. (–જૈન સત્યપ્રકાશ, ૩૦, ૯૫) કવિ ભેરવચનૢ લખે છે કે સં૦ ૧૯૧૫ માં રાજનગરમાં ૧૦૫ જિનચૈત્ય હતાં. તે વિશેષમાં જણાવે છે કે-બાદશાહ અહમદશાહે અમદાવાદ વસાવી નવા સીક્કા ઢાળવા માટે ટંકશાળ બનાવવા ભૂમિની તપાસ કરી પણ તેને કેઈ ભૂમિ ગમી નહીં. તેણે પીરે સ્વપ્નમાં આવીને જે ભૂમિ અતાવી ત્યાં ટંકશાળ બનાવી. મુંબઈના શેઠ મેાતિશાહે શત્રુંજય તીર્થાંમાં ટૂંક ખનાવી તેમાં ઘણી જિનપ્રતિમાઓની અંજનશલાકા કરાવી હતી. તેમાંની એક લ॰ શ્રેયાંસનાથની જિનપ્રતિમા લાવી. અમદાવાદમાં તાશાની પેાળમાં સ્થાપી હતી. તેના રખવાલ દેવે અમદાવાદના શેઠ હઠીસિંહ કેશરસિંહની ત્રીજી પત્ની શેઠાણી હરકુઅર કે જે ગુણવાન, રૂપાળી, મેાટી દાનેશ્વરી, જસવાલી તથા ધમપ્રેમી હતી. તેને સ્વપ્નમાં આવી સૂચના કરી કે તું ટંકશાળમાં જિનાલય બનાવી, તેમાં ભ॰ શ્રેયાંસનાથની પ્રતિમાની પધરામણી કરાવજે. કંપની સરકાર તને આ જમીન આપશે. શેઠાણી તથા તેના પુત્ર Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૦૬ જૈન પરપરાના પ્રતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રરણ ઉમાભાઈ એ ટંકશાળમાં જમીન માંગી, સરકારે તેને જમીન આપી. તેએએ સ૦ ૧૯૧૫ વૈ. સુ. ૭ ને રાજ ત્યાં મોટા જિનાલયના પાયા નાખ્યા. ગભારા, રંગમંડપ, પાંચ શિખરવાળા જિનપ્રાસાદ બનાવી ભ૦ શ્રેયાંસનાથની પ્રતિમાને તાશાની પેાળમાંથી લાવી તે જિનાલયમાં પધરાવી. ( શ્રી જૈન સત્યપ્રકાશ ૩૦ ૧૬૧ પૃ૦ ૮૫ થી ૯૨) જૈન વસવાટો મેાગલ માદશાહેાના રાજકાળમાં રતનપાળના પશ્ચિમ ભાગ નગરશેઠ શાન્તિદાસ ઝવેરીના વશજોના તાખામાં જ હતા. આજે ત્યાં તેમના પરિવારના વસવાટા છે. ઝવેરીવાડમાં ઝવેરીએ રહેતા હતા. અમદાવાદમાં નગરશેઠના વડા, ફતેહભાઈની હવેલી, શેઠ દલપતભાઈના વડા, ખમળેલી હવેલી, શેઠ સૂરજમલનું ડહેલુ', ઝવેરીવાડા, નાગજી ભૂધરની પાળ, લાલાભાઈની પાળ, શાંતિનાથની પાળ, પીપરડીની ખેાળ, મનસુખભાઈની પાળ, રાજામહેતાની પેાળ, ગલામનજીની પાળ, કાકા મળિયાની પાળ; જોઈતા ધેાળાની પેાળ, શામળાની પાળ, આકા શેઠના કૂવાની પાળ, તાશાની પાળ, શેઠ વખતચંદની ખડકી, ખરતરની ખડકી; દાઢા સાહેબની પાળ, પાંચ ભાયાની પાળ, શાંતિ નાથની ખડકી, મગનલાલ કરમચ ંદનું ડહેલુ, શેઠ ઘેલાભાઈની વાડી, શેઠ જેશિંગભાઈની વાડી, જૈન સેાસાયટી, જૈન મરચન્ટ સેાસાયટી મહાવીર સેાસાયટી, જૈન નગર સાસાયટી, શાંતિનગર સાસાયટી, ગૌતમનગર સાસાયટી, ફોજદાર કાલાની. વગેરે ઉપનગર, પરાં, પાળે જૈનાએ વસાવ્યાં છે. અમદાવાદના પ્રત્યેક પાડા, પાળે, પરાં અને સેાસાયટીમાં લાખા જેને વસે છે. મેટાં મેાટાં જિનાલયેા, જાતની જૈન સંસ્થાએ છે. ઉપાશ્રયે અને વિવિધ શેઠ આણુંદજી કલ્યાણાજીની પેઢી– અમદાવાદમાં શેઠ આણંદજી કલ્યાણજીની પેઢી નામની મેટી જૈન સંસ્થા છે. તા. ૧૯-૯-૧૮૮૦ સ૦ ૧૯૩૬ ના ભાદરવા વિદ Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૧ના રાજ અપેારે ૧૧ વાગે અમદાવાદના નગરશેઠના વડામાં શેડ પ્રેમાભાઈના પ્રમુખપદે ભારતના જૈનેએ એકઠા મળીને રીતસરની ચૂંટણી દ્વારા તેની સ્થાપના કરી હતી. “ જગતભરના જૈનેાનાં નાનાં મેટાં તીથૅ અને જૈન મંદિશ આ સંસ્થાના તામામાં છે. બધાં તીર્થોના વહીવટદારો પણ આ સંસ્થાની દોરવણી પ્રમાણે વહીવટ કરે છે. મા ક॰ પેઢીનું તા. ૨૮-૧૨-૧૯૧૨ ને રાજ પાકુ અંધારણુ બન્યું. અમદાવાદના નગરશેઠના વડામાં સ૦ ૧૯૯૦ ફા૦ ૧૦ ૩ થી ફા॰ ૧૦૭ સુધી અખિલભારતવર્ષીય મુનિસમ્મેલન મળ્યું હતું તેણે ૧૧ ઠરાવાના પટ્ટક બનાવ્યેા. લાકાયાગી સસ્થાઓ અમદાવાદના જૈનાએ ઘણી લેાકેાપયેગી સંસ્થાએની સ્થાપના કરી છે. તે આ પ્રમાણે-જૂની સિવીલ હેાસ્પીતાલ, શેઠ હેમાભાઈ ઈન્સટીટટ્યૂટ, પાંજરાપાળ, નગરશેઠ પ્રેમાભાઇ હાલ, શેઠે ભેાળાભાઈ હાલ ( વિદ્યાસભા ) શેડ માણેકલાલ જેઠાલાલ લાયબ્રેરી, શેઠ વાડીલાલ સારાભાઈ હેાસ્પીટલ, એસ. એલ. ડી. કેલેજ (સરદાર લાલભાઈ દલપતભાઈ કોલેજ), શેઠ લાલભાઈ દલપતભાઈ ભારતીય સંસ્કૃતિ વિદ્યામ દિર, ગંગાબાઈ કન્યાશાળા, મનસુખભાઈ ભગુભાઈ હાઈસ્કૂલ વગેરે વગેરે નિશાળા, માધ્યમિકશાળાએ. કોલેજો, કન્યાશાળાઓ, હાસ્પીતાલ અને શીવણ કેન્દ્રો વગેરે સંસ્થાએ સ્થાપન કરી છે. અમદાવાદનાં બીજા નામેા એની વિશેષતાના કારણે પડયાં છે. જેમકે–જૈનપુરી, રાજનગર, મિલાનું નગર, પાટનગર વગેરે નામેા પ્રચલિત છે. २०७ શ્રી રત્નમણિરાવ B, A લખે છે કે, અમદાવાદમાં આજે ૨૮ સીલે છે. (૫૦ ૭૮૮ થી ૭૯૨) બાદશાહ અહમદશાહે વસાવેલું એકદરે અમદાવાદ આજે ભારતમાં સરીતે સમૃદ્ધ નગર છે. બાદશાહ અહમદશાહે પાટણ, ખંભાત અને ચાંપાનેર વગેરે i. Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૦૮ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ શહેરાના ધનિકોને બહુમાનથી અહીં અમદાવાદમાં લાવીને વસાવ્યા હતા, તેઓને સર્વ પ્રકારે અનુકૂળતાઓ આપી હતી. કે તેઓ અહીંના કાયમી વતની બને, વિવિધ વેપાર કેંદ્રો ચલાવે. બા૦ અહમદશાહ ખંભાતના શેઠ શાણરાજ, સંઘપતિ ગુણરાજ અને સં૦ નાનક વગેરેને બહુ આદર કરતે હતો. દરેક કાર્યમાં તેઓની સલાહ લેતે અને ગંભીર વિચાર કરીને તેને અમલમાં મૂકત. (પ્રક. ૪૫) બા૦ અહમદશાહ તપાગચ્છની વૃદ્ધ પિષાળના ૫૭મા આવે રત્નસિંહસૂરિ (સં. ૧૪૫ર થી ૧૫૧૮) તથા તપગચ્છની લઘુ પિષાળના ૫૦ મા આ૦ સેમસુંદરસૂરિ (સં. ૧૪૫૭ થી ૧૪૯)ને બહુમાન આપતો હતે. (-પ્રક. ૪૪, પૃ ૧૬, ૧૭, તથા પ્રવ ૫૦) તેણે ઘારાવના ધરણું પિરવાડને “શત્રુજ્ય તીર્થના છરી પાળતા યાત્રા સંઘનું ફરમાન લખી આપી યાત્રાની છૂટ આપી હતી.” બા, અહમદશાહ તા. ૪-૫–૧૪૪૭ને રોજ અમદાવાદમાં મરણ પામ્યા અને તેને અમદાવાદમાં જૂમામસીદ પાસેના કબ્રસ્થાનમાં દફનાવવામાં આવ્યું. ૩. બાદશાહ મહમ્મદ બીજો-(રાજ્યકાળ સને ૧૪૪૩ થી ૧૪૫૧) - તેના રાજકાળમાં સં. ૧૫૦લ્માં ગૂજરાતમાં અને માળવામાં માટે દુકાળ પડે ત્યારે પાટણના શેઠ મદન શ્રીમાળીને વંશજ અને બા. મહમ્મદના માનીતા શેઠ સદાનંદે જનતા માટે પાણીની પર બેસાડી હતી, તેમજ, દાનશાળાઓ સ્થાપના કરી હતી. આ રીતે તેણે સૌને અનાજ-પાણ પૂરાં પાડયાં હતાં. - ૧. શ્રી, રત્નમણિરાવ લખે છે કે, “ભાવનગર પ્રાચીન શેધસંગ્રહ' ગ્રંથ પૃ૪–૫૫માં લખ્યું છે કે, રાણકપુરના મંદિરના લેખમાં “એક જેને દાનવીરને શત્રુંજય તીર્થ આદિ શુભ કાર્યો કરવાનું ફરમાન બા૦ અહમદશાહ તરફથી , મળ્યું હતું, એ લેખ છે, (– ગુજરાતનું પાટનગર અમદાવાદ, ૫૦ ૩૫) Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૨૦૯ બામહમ્મદે શેઠ સદાનંદને પ્રજા ઉપર કરેલા ઉપકારના બદલામાં “ વરકને ખિતાબ આપ્યો હતે. (ચાલુ ઈતિ, પ્રક. ૪૫ શેઠ મદન શ્રીમાલીનો વંશ પાટણના ભંડારની “અંગવિઝા પઈન્નયની પ્રશસ્તિ, તથા પ્રક. ૫૩ આ૦ લમીસાગરસૂરિ) બામહમ્મદને કેઈએ ઝેર આપવાથી તે મરણ પામે. ૪. કુતબુદ્દીન-(રાજ્યકાળ–સને ૧૪૫૧ થી ૧૪૫૮) તેનું બીજું નામ કુતુબશાહ પણ મળે છે તેણે સને ૧૪૫૧માં પિતાની હયાતીમાં અમદાવાદનું કાંકરિયું તળાવ ફરી બંધાવ્યું, જે ૧૯૦ ફૂટ લાંબુ અને ૨૧૫૩ વારના ઘેરાવામાં હતું. તેણે વિ. સં. ૧૫૫૧માં સરખેજને રેજો બંધાવ્યું. (ગુજરાતનું પાટનગર અમદાવાદ, પ્ર. ૪૦ પૃ. ૫૯૧) પ. દાઉદશાહ (રાજ્યકાળ-સને ૧૪૫૮ થી ૧૪૫૯) તે માત્ર એક વર્ષ જીવ્યો હતે. ૬. મહમુદ બેગડે– રાજ્યકાળ–(સને ૧૪૫૯ થી ૧૫૧૧: સં. ૧૫૧૬ થી ૧૫૭૦). તેનું મૂળ નામ ફતે ખાન હતું. જેમ ગૂર્જરેશ્વર કુમારપાલ સિદ્ધરાજ જયસિંહને કેપને ભેગ બન્યો હતે, ફખાન પણ તે જ રીતે બા, કુતબુદ્દીનના કેપને ભોગ બન્યું હતું. પણ તે આબાદ બચી ગયે. કુતબુદ્દીન અને ફખાન બંને સાવકા ભાઈ હતા. કુતબુદ્દીનને નાની ઉંમરના ફતેહખાન સાથે વેર હતું. આથી કુતબુદીને પિતાની રૂપાળી, ચાલાક, ખટપટમાં ચતુર અને બુદ્ધિશાળી એવી રૂપમંજરીને ફતેહખાનને પકડી લાવવા “શાહ આલમના સ્થાનમાં” મેકલી. રૂપમંજરીએ ત્યાં જઈ ફતેહખાનને હાથ પકડી તેને પિતાની સાથે લઈ જવા ઍએ. શાહઆલમે કહ્યું-“રૂપસુંદરી જેને હાથ ખેંચે છે તે બાદશાહ બનતાં તેને પિતાને હાથ આપશે. એટલે ૨૭ Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૧૦ જેને પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ તેની તે બેગમ બનશે.” રૂપસુંદરી આ ભવિષ્યવાણીને પરખી ગઈ. ફતેહખાન બાદશાહ બનવાને છે અને હું તેની બેગમ બનવાની છું એમ વિચારીને તેણે ફતેહખાનને બચાવી લીધે. (–ગુજરાતનું પાટનગર અમદાવાદ પ્રક. ૪૧, પૃ૦ ૬૦૨) રાસામહીપતરામ રૂપરામ નીલકંઠ લખે છે કે–મહમ્મદે સં. ૧૫૧૭માં દ્વારિકાની મૂતિ તેડી નાખી. દ્વારિકાના ચાંચિયા રાજા ભીમને મારી નાખ્યું અને જૂનાગઢના રા' માંડલીકને જીતી લઈ તેને ખાનજહાન નામ આપી, મુસલમાન બનાવી, અમદાવાદ લઈ આવ્યું. આ ખાનજહાન સને ૧૪૭૪માં અમદાવાદમાં મરણ પામે. તેની કબર માણેકચોકમાં છે. બેગડાએ દરિયાપારના વેપારીઓને હરકત કરનાર લૂંટારાને મારી નાખી દેશની આબાદી વધારી. તેણે સં૦ ૧૫૪૦ માં ચાંપાનેર જીતી લીધું. આમ જૂનાગઢ અને પાવાગઢ એ બે ગઢ જીતવાથી તે “બેગડે” કહેવાય. (સને ૧૮૬૭ માં રચેલ ગુજરાતને સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ, છઠ્ઠી આવૃત્તિ, નકલ-૫૦૦૦ પૃ. ૨૪, ૨૫) મહમ્મદ બેગડાએ શાહજાદા અહમ્મદને સૌરાષ્ટ્ર ઉપર ચડાઈ કરવા મોકલ્યા. અહમ્મદે સોમનાથ પાટણ, દ્વારિકા, ગિરનાર અને શત્રુંજયતીર્થનાં દેરાસરે તેડી પ્રતિમાઓને ખંડિત કરી, વિનાશ કર્યો. તેણે સં. ૧૫૩૧ માં રાણપુર લીધું અને સં. ૧૫૪૦ માં ચાંપાનેર લીધું. મહમ્મદ બેગડો પણ જૂનાગઢને જીતવા માટે પાછળથી ગયો હતો. એ સમયે તેણે અમદાવાદમાં એક સૂબે ની હતે. જે ઘીકાંટામાં રહેતું હતું. તે સૂબાએ ૫૦૦ ચેરેને પકડીને જાહેરમાં ફાંસી આપી હતી. (૬ઠ્ઠો) મહમ્મદ બેગડે અને તે પછીના (૧૦) બહાદુરશાહ સુધીના બાદશાહો મોટે ભાગે ચાંપાનેરમાં રહેતા હતા અને અમદાવાદમાં સૂબે નીમતા હતા. મહમ્મદ બેગડાએ મહેમદાવાદ વસાવ્યું. તેણે સને ૧૪૬૮ માં Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૨૧૧ અમદાવાદ શહેરને ફરતે મોટે ગઢ બંધાયે. જૂનાગઢ અને ચાંપાનેરના ગઢ સુધરાવ્યા, તેણે સને ૧૪૭૫ માં દ્વારિકાને જીતી લીધું. મહમ્મદ બેગડે બહાર યુદ્ધમાં હતા ત્યારે તેને પદભ્રષ્ટ કરવા અમીરએ કાવતરું ગઠવ્યું હતું, પરંતુ કિંવા ઉલમુલ્ક મલેક સારંગે એ કાવતરું પકડી પાડી તે અમીરને નાસીપાસ બનાવ્યા હતા. દુકાળ અને દાનવીરે સને ૧૪૬૮ એટલે વિ. સં. ૧૫૩૯-૪૦ માં ગુજરાત અને માળવામાં માટે દુકાળ પડ્યો હતો. આ સમયે હલાલાને બે દેદરાણ, માળવાના મંત્રીઓ મેઘરાજ તથા જીવણરાજ, પાટણને શેઠ ખીમરાજ પોરવાડ, અમદાવાદના ગૂર્જર શ્રીમાલી મંત્રીઓ મુંદર તથા ગદરાજ, ડુંગરપુરને મંત્રી સાલ્ડા શાહ, મંત્રી વિક્રમ શ્રીમાલી, માલવાના શેઠે શૂરા અને વીરા, શિરોહીને સં૦ ખીમરાજ, સં૦ કુંતે, સં. ઊજળ અને કાજા પોરવાડ, માલવાના બા૦ ગ્યાસુદ્દિીનના માનીતા, અને સં૦ ધન્ના શાહ પિરવાડના ભાઈ સં. રતના પિરવાડના પૌત્ર સં સહસા પિરવાડ વગેરે જેનેએ સ્થાને સ્થાને પાણીની પરબ અને દાનશાળાઓ બેસાડી, જનતાને મેટી મદદ કરી હતી. શાહ બિરૂદ–હડાલાના ખેમા દેદરાણીએ અઢળક ધન આપી, ગુજરાતની પ્રજાનું દુકાળમાંથી રક્ષણ કર્યું, આથી મહમ્મદ બેગડાએ પ્રસન્ન થઈને જેનેનું શાહ બિરુદ કાયમ રાખ્યું. આ ભયંકર દુકાળ પછી વિ. સં. ૧૫૪૧ માં સુકાળ થયે અને જનતામાં આનંદ ફેલાયે. (પ્રક. ૫૩, ભ૦ લહમીસાગરસૂરિ) મંત્રી ગદરાજ મંત્રી સુંદર ગૂર્જર શ્રીમાલી અને તેને પુત્ર ગદરાજ શ્રીમાલી એ બંને મહમ્મદ બેગડાના વજીરે હતા, તેઓએ સેજિત્રામાં મેટે જિનપ્રાસાદ બંધાવ્યું હતું. સં. ૧૫રપ માં આબૂના પિત્તલહર જિનપ્રાસાદમાં ભ૦ લક્ષ્મીસાગરસૂરિના વરદ હસ્તે ૧૨૦ મણની પિત્તળની ભ૦ ઋષભદેવની જિનપ્રતિમાની પ્રતિષ્ઠા કરાવી. અને તેજ Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ર જૈન પરંપરાના તિહાસ—ભાગ જે [ પ્રકરણ ઉત્સવમાં નવા આચાર્યાં, ઉપાધ્યાએ અને પન્યાસ વગેરે પદ્મવીએ અપાવી. મત્રી ગઢરાજે સ૦ ૧૫૨૮માં અમદવાદમાં મેાટા ગ્રંથ ભંડાર સ્થાપન કર્યાં હતા. (-પ્રક॰ ૫૩) વડનગરના મલેક ગેાપી બ્રાહ્મણ હતા, તે ખા॰ મહમ્મદ બેગડાની મહેરબાનીથી માટે અધિકારી બન્યા હતા. કિવા ઉલમુલ્ક, રાજા સારંગદેવ પણ મહમ્મદ બેગડાના પ્રીતિપાત્ર હતા. શાહજાદો મુજરશાહ તે તેની મદદથી ગુજરાતના બાદશાહ અન્યા હતા. અને તે અનેએ ગુજરાતની રાયપુરા પેાતાના માથે ઉપાડી લીધી હતી. (–રાજા સારંગદેવા માટે જૂએ પ્રક૦ ૩૭, પૃ૦ ૨૭૨) મહમ્મદ બેગડા અમદાવાદમાં મરણ પામ્યા. તેની કબ્ર સરખેજમાં શેખ અહમદ ખાટુની દરગાહ પાસેના રાજામાં છે. ૭. મુજફ્ફર (બો) રાજ્યકાળ—( સને ૧૫૧૧ થી ૧૫૨૩; વિ॰ સ૦ ૧૫૬૭થી ૧૫૮૩). તેનું બીજું નામ મદાર પણ મળે છે. તે ખા॰ દાઉદશાહના પુત્ર હતા. વિ॰ સ૦ ૧૫૬૮ના માગશર શુ િ ૪ ના રોજ અમદાવાઢની ગાદીએ બેઠા. તેણે ૧૫ વર્ષ, ૮ મહિના અને ૨૦ દિવસ રાજ્ય કર્યું. તે અમદાવાદમાં મરણ પામ્યા. સત્તાના કેફ— એ સમયે તપગચ્છના સ૦ હૅવિમલસૂરિ (સ૦ ૧૫૪૮ થી ૧૫૮૩) થયા. તેમણે સ૦ ૧૫૭૦સાં ઈડરમાં ઉપા॰ આણુ વિમલ ગણિને આચાય અને ૫૦ રત્નશેખર તથા ૫૦ માણેકસાગરને ઉપાધ્યાય બનાવ્યા. પછી તે સૌ ત્યાંથી વિહાર કરી ખાંભાત જતા હતા. ત્યારે રસ્તે આવતા કપડવંજમાં દેશી આણુજીએ તેમનું બાદશાહી સ્વાગત કરી કપડવંજમાં પધરાવ્યા. બા॰ મુજફ્ફરે કોઈના ચડાવવાથી આ હકીકત સાંભળી તેમને ઇર્ષ્યા વૃત્તિથી પકડી લાવી કેદમાં પૂરવાના હુકમ કર્યાં. આચાર્ય શ્રીને ચૂણેલમાં બાદશાહના આ હુકમના સમાચાર મળ્યા. Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ॰ જગચ્ચદ્રસૂરિ ૨૧૩ તેઓ ત્યાંથી રાતેારાત નીકળી સેાજિત્રા થઈ” ખભાત પહોંચી ગયા બાદશાહી માણસાએ” સાજિત્રા થઈ ખભાત આંવીને સ૦ ૧૫૭૨ માં ભ॰ હેવિમલસૂરિને પકડીને કેદમાં પૂર્યા.” માદશાહે ખંભાતના સંઘના ૧૨૦૦૦ ટકા દંડ કર્યો, અને તે રકમ તેમની પાસેથી વસૂલ કરી આચાર્યને છૂટા કર્યાં. ભ॰ હેમવિમલસૂરિએ ફરી ફરી આવા ઉપદ્રવ ન થાય એ માટે આયંબિલનું તપ કરી, સૂરિમંત્રના જાપ કર્યાં. અધિષ્ઠાયક દેવે જણાવ્યું કે, “આક્ષેપ કરા, ધન પાછું આવશે.” આથી આચાર્યશ્રીએ ૧ શતાથી ૫૦ હર્ષ કુલણ, ૨૫૦ સંઘષગણિ, ૩ ૫૦ સચમકુશળણિ અને ૪ શીઘ્રકવિ ૫૦ શુભશીલણ એ ચાર ગીતાર્થોને આજ્ઞા કરી, ચાંપાનેર માકલ્યા. તેઓએ મા॰ મુજને કાવ્યકલા અને ઉપદેશથી રંજિત કરી ખંભાતના સંઘને બાદશાહ પાસેથી ૧૨૦૦૦ ટકા પાછા અપાવ્યા. (-સ’૦ ૧૬૩૬ ની તપાગચ્છ લઘુ પાષાળ પટ્ટાવલી, ભ॰ હેમવિમલસૂરિ-ચાલુ ઇતિ॰ પ્રક૦ ૫૫) ૮. અહમદ (બીજો)– (રાજ્યકાળ સને ૧પર૩; સ૦ ૧૫૮૨) તેનું ખીજું નામ ખા॰ સિદશાહ પણ મળે છે. તેણે લાડીના દુદાજી ગેાહેલને જૂનાગઢના રા'માંડલિક પાસે દગાથી મરાવી, રા’માંડલિકને મુસલમાન બનાવી, ખાનજહાન નામ આપ્યું. ખાનજહાન સને ૧૪૭૪માં મરણ પામ્યા. તેને માણેકચાકમાં દફનાવવામાં આવ્યા, રા'માંડલિકની કખર અમદાવાદમાં માણેકચાકમાં કોઈ એળમાં પેસતાં જમણી ખાજુની એક દુકાનમાં છે. તેના ઉપર રાજ ફૂલ ચડે છે. (–ગુજરાતનું પાટનગર અમદાવાદ, પૃ૦ ૬૪૭) ૯. લઘુ મહમ્મદ (ત્રીજો)–(રાજ્યકાળ સને ૧૫૨૩ થી ૧૫૨૬) તે મા॰ મુજફ્ફરના બીજો પુત્ર હતા. સં૦ ૧૫૮૨ માં અમદાવાઢની ગાદીએ બેઠે, તે મહેમદાવાદમાં વધુ રહેતા હતા. હરણુ વગેરેના શિકાર કરવામાં મસ્ત રહેતા. સંભવ છે કે તેના સમયે પાટણમાં સૂબેા શેરશાહ હાય. Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨ ૧૪ જૈન પરંપરાનો ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ૧૦. બહાદુરશાહ-(રાજ્યકાળ સને ૧૫૬ થી ૧૫૩૭ સં. ૧૫૮૩ થી ૧૫૯૩) તે બા મુજફરને ત્રીજો નાને પુત્ર હતો. પિતા અને પુત્રના સ્વભાવમાં ઉત્તર દક્ષિણ એટલે તફાવત હતો. તેની કારકિદી ટૂંકી પણ પ્રશંસાપાત્ર મનાય છે. શાહજાદે બહાદુરશાહ સને ૧પરપમાં પિતાથી રીસાઈને ચિત્તોડ ચાલ્યા ગયા હતા. અને ત્યાં સોદિયા રાણા રત્નસિંહના માનીતા અને કાપડના વેપારી દે તેલાશાહ એસવાલને અતિથિ બનીને રહ્યો હતે. આ દરમિયાન સને ૧૫ર ૫માં દિલ્હીના બા. હુમાયુએ ચિત્તોડ પર ચડાઈ કરી. તેણે માલવા મેવાડ જીતી લઈ ચાંપાનેર થઈ ગુજરાત જીતવાને વિચાર કર્યો, પણ ચિત્તોડના રાણા રત્નસિંહે હમાયુને હરાવી પાછા કાઢયે હતે. શાહજાદા બહાદુરશાહે આ યુદ્ધમાં ચિત્તોડના રાણુને મદદ કરી હતી. (પ્રક. ૪૪–પૃ. ૩૫) બા. હુમાયુ ગુજરાત ઉપર ન જતાં પાછે દિલ્હી ચાલ્યો ગયો ત્યારે ગુજરાત તેને આધીન બન્યું નહીં. બા, બહાદુરશાહ ચિત્તોડમાં અતિથિ બનીને રહ્યો એ સમયે તે અને દેટ તલાશાહને છઠ્ઠો પુત્ર કર્માશાહ ગાઢ મિત્ર બન્યા હતા. શાહજાદાએ ગુજરાત જતાં પહેલાં ખીસા ખરચી માટે લાખ રૂપિયા માગ્યા, ત્યારે શા૦ કર્માશાહે તેને માગ્યા મુજબ રકમ આપી. એ લઈને બા, બહાદુરશાહ ગુજરાતમાં ગયા અને ત્યાં સં. ૧૫૮૩ના શ્રાવણ શુદિ ૧૪ના રોજ અમદાવાદમાં ગુજરાતને સ્વતંત્ર બાદશાહ બને તેણે ૧૦ વર્ષ અને ૮ મહિના રાજ્ય કર્યું. તેની કારકિદી ટૂંકી છતાં પ્રશંસનીય હતી. તેણે ગુજરાતના સ્વતંત્ર બાદશાહ તરીકે રાજ્ય કરી નામના મેળવી તે રકમ પાછી આપી. અને તેમના અતિથિ સત્કારના મૈત્રીના કારણે દેટ કમશાહને શત્રુંજયતીર્થને ઉદ્ધાર કરી પોતાના ઈષ્ટદેવની પ્રતિમા બેસાડવાની પરવાનગી આપતું ફરમાન” લખી આપ્યું. Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૧૫ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ખાનમઝાખાનના વડવાઓને સને ૧૫૦૪માં શત્રુંજય અને પાલીતાણા જાગીરમાં મલ્યાં હતાં જાગીરદાર ખાનમઝાદખાનને શત્રુંજયને ઉદ્ધાર થાય એ રુચતી વાત ન હતી છતાં બાદશાહી ફરમાનથી તેણે નિરુપાયે સમ્મતિ આપી તેના મંત્રીઓ નરસિંહ અને રવિરાજે તીર્થોદ્ધારનાં દરેક કાર્યોમાં પૂરી વ્યવસ્થા કરી આપી. દેવકર્માશાહ વિ. સં. ૧૫૮૭ શાકે ૧૪૪૩ ના વૈશાખ વદિ ૬ને રવિવારે પરેઢિયે ધનલગ્નમાં શુદ્ધ નવાંશમાં મહામાત્ય બાહડદેવના પ્રાચીન જિનપ્રાસાદને જીર્ણોદ્ધાર કરાવી, તેમાં તપગચ્છના ૫૦મા ભ૦ ધર્મરત્નસૂરિ શિષ્ય ભ૦ વિદ્યામંડનસૂરિના હાથે ભ૦ ઋષભદેવની જિનપ્રતિમાની પ્રતિષ્ઠા કરાવી. આ રીતે દોઢ કર્માશાહે કરાવેલ ઉદ્ધાર સેળો ગણાય. આ ઉત્સવમાં દશ જૈનાચાર્યો વિદ્યમાન હતા. (-પ્રક. ૩૫, પૃ. ૨૦૩; પ્રક. ૪૪ પૃ. ૨૦ થી ૨૨ તથા પૃ. ૩૫) દો. કર્માશાહે નવી બનાવી સ્થાપના કરેલી ભ૦ આદીશ્વર તથા પુંડરિક સ્વામીની પ્રતિમા જ આજે ત્યાં વિદ્યમાન છે. વિ. સં. ૧૫૯૨માં મીરઝા ખસકરીમ બળ કરી બા. બહાદૂરશાહને પદભ્રષ્ટ કરવા ચાહતો હતે. પરંતુ ગુજરાતી સામત બાબહાદૂરશાહને વફાદાર હતા. આથી મીરઝાનું કંઈ ચાલ્યું નહી. અને બાગ બહાદૂરશાહે આવી અમદાવાદને સરલતાથી કબજે કરી લીધું. બાબહાદૂરશાહ-ઉપકેશગચ્છની દ્વિવંદનિકશાખાના ૬૮ માં ભ૦ દેવગુપ્તસૂરિ (સં. ૧૫૫૦ થી ૧૬૦૦) તથા તેમના પટ્ટધર ભ૦ કક્કસૂરિ (ભવ્ય વિજયરાજસૂરિ)ને ભક્ત હતે. (પ્રક. ૧ પૃ. ૩૭, પ્રક. ૫૭ તથા તપારત્નપટ્ટાવલી) - એક તરફથી ફિરંગીઓએ દીવબેટને પિતાના તાબામાં લેવા ખટપટ શરૂ કરી અને એજ સમયે બા હમાયુ નવ મહિના સુધી અમદાવાદમાં રહ્યો હતો ત્યારેજ ફિરંગી હાકેમ બાગ બહાદુરશાહને વાટાઘાટ કરવા દીવબેટમાં લઈ ગયે, ફીરગી હાકેમે બા બહાદુરશાહનું મોટું સ્વાગત-સન્માન કર્યું ફિરંગીઓએ બહાદુરશાહના તથા તેના સાથી : Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૧૬ જૈન પરંપરાના તિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ દ્વારાના નાવિકાને ફાડી લીધા હતા એટલે તે નાવિકા પાસે તેની હાડીઓને યુક્તિપૂર્વક સીધી હારમાંથી અલગ લેવરાવીને દગાથી બાદશાહની હાડીને ડુબાડી દીધી. (પ્રક૦ ૪૪-પૃ૦ ૫૩) આ રીતે ફ઼િરગી હાકેમ બહાદુરશાહને કાંટા દૂર કરી સને ૧૫૩૭ (વિ૰ સ૦ ૧૫૯૩)માં ઢીબેટ દબાવી બેઠા. દીવ, દમણ અને ગેાવા એ ફિર'ગી સંસ્થાને આજે ૫૦૦ વર્ષ થયાં તેમને હાથ રહ્યાં, ભારતને સ્વતંત્રતા મળ્યા પછી પણુ તે સંસ્થાના તેમણે છેડયાં નહીં તેથી ભારતે બળપૂર્વક તે સંસ્થાને ના કખજો વિ॰ સ૦ ૨૦૧૮ ના માગશર સુદિ ૧૧ (મૌન એકાદશી) તા. ૧૮-૧૨-૧૯૬૧ ભારતીય શાકે ૧૭૮૩ સૌર માગશર દિ. ૨૭ ને સોમવારના રોજ મેળબ્યા અને એ ત્રણે સંસ્થાના સ્વતંત્ર ભારતમાં ભળી ગયાં. ભારતમાં હવે કેાઈ પરદેશી સંસ્થાન રહ્યું નથી. (ઘાઘા, પીરમબેટ, શિયાલમેટ દીવએટ માટે જૂએ પ્રક૦ ૩૮, પૃ॰ ૪૧૪ પૃ૦ ૭૭૦) ૧૧. મહમ્મદ ચેાથા (રાજ્યકાળ સને ૧૫૩૭ થી ૧૫૫૪ સ૦ ૧૫૯૪ થી ૧૬૧૦) આ માદશાહને ગલરાજ નામે માનીતા વજીર હતા; જે અમદાવાદમાં રહેતા હતા. બાદશાહે તેને ‘મલેક નગદલ’નેા ખેતામ આપ્યા હતા. તેના હાથ નીચે ૫૦૦ ઘેાડેસવાર હબસીએની સેના હતી. એ વજીર જૈનાચાર્ય ભ॰ વિજયદાનસૂરિ (સ૦ ૧૫૮૭ થી ૧૬૨૧)ના ભક્ત હતા. તેણે સ૦ ૧૬૧૮ માં મહેા૦ ધસાગર ગણિવરને મોટા ઉત્સવપૂર્વક અમદાવાદમાં પધરાવી, નાળિયેર વગેરેની પ્રભાવના કરી ને ચાતુર્માસ કરાવ્યું હતું. તેણે સ૦ ૧૬૧૯-૨૦માં ભ૦ વિજયદાનસૂરિના ઉપદેશથી આદશાહને સમજાવી શત્રુ જય તીના છ મહિના સુધી મુકતા-ઘાટ કરાવ્યેા હતા. એટલે લાગાન, વેઢ, વેરા, ચાત્રાકર વગેરે મા કરાવ્યા હતા અને ગામે ગામથી જૈનસ ઘાને એકઠા કરી સઘપતિ અની શત્રુંજયના છ'રી પાળતા યાત્રાસંધ કાઢયા હતા. આ રીતે Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચ્ચદસૂરિ ૨૧૭ તેણે સૌને તીર્થયાત્રા કરાવી હતી. તેણે સં. ૧૬૨૦ વિ. વિ. ૫ ગુરૂવારે શત્રુંજયમાં મેટું દેરૂ બનાવ્યું હતું. મંત્રી ગલરાજ તપાગચ્છીય મેટો શ્રાવક હતું, પણ તપાગચ્છના સત્તરમી સદીના વિજય-સાગરના વિખવાદમાં તે સાગરના પક્ષમાં હતો. તેણે સં. ૧૬૧૯માં વિજયગચ્છના મેટા મુનિવરેને ત્રાસ આપ્યો હતો. આથી તેને પ્રભાવક ઈતિહાસ મળતું નથી, અમદાવાદમાં દેશીવાડાની પિળમાં આ મંત્રીના નામની “ગલા મનજી”ની પિળ છે. (-તપાગચ્છ પટ્ટાવલી, હીરસૌભાગ્ય મહાકાવ્ય, સર્ગ ૪, ૦ ૧૪૭, ઇતિ પ્રક. ૫૭ ભ. શ્રી વિજયદાનસૂરિ; પ્રક. ૫૯ મંત્રી ગલરાજ) વિરમગામ વિભાગને વજીર મલેક વીરજી પિોરવાડ જેન હતે. તે બા. મહમ્મદને માનીતું હતું અને ૫૦૦ ઘેડેસવારને ઉપરી હતું. તેને મલેક સહસ્ત્રકિરણ નામે પુત્ર હતું, તે પણ વિરમગામ વિભાગને વજીર હતું, તેને ૧ ગોપાલ ૨ કલ્યાણ અને ૩ વિમળા એમ ત્રણ સંતાન હતાં. તે ત્રણેએ સં. ૧૬૪૪ માં અમદાવાદમાં જગદગુરુ આ૦ હીરવિજયસૂરિ પાસે દીક્ષા લીધી જેઓ સમય જતાં ૧. મહ૦ સેમવિજય ગણિવર, ૨ મહો. કીર્તિવિજય ગણિવર અને ૩ પ્રવર્તિની સાધ્વી વિમલાશ્રીના નામથી ખ્યાતિ પામ્યાં. (-પ્રક. ૫૮ મહ૦ સેમવિજયગણિ) આ સમયે પાટણમાં શેરશાહ (ચીક) સૂબે હતે. (–પ્રક. ૪૪, પૃ૦ ૧૯૩ પ્રક. ૫૬ અંગારશાપીર.) બા. મહમ્મદે ભારતમાં હેળી અને દિવાળીના તહેવાર ઊજવવાનું બંધ કરાવ્યું હતું. ૧૨. અહમ્મદશાહ ત્રીજો-(રાજ્યકાળ-સને ૧૫૫૪ થી ૧૫૯૧ સં૦ ૧૬૧૧ થી ૧૬૧૬). ૧૩. મુજફર ત્રીજે-(રાજ્યકાળ-સને ૧૫૬૧ થી ૧૫૭૨ સં૦ ૧૬૧૬ થી ૧૬૨૮) વિ. સં. ૧૬૧૬ ના માગશર સુદિ ૮ ના રોજ અમદાવાદની Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૧૮ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાષ કન્હે [ પ્રકરણ ગાદીએ બેઠા. તેનું બીજું નામ માફ઼ર જાણવા મળે છે. તેણે ૧૦ વ, અને ૨૦ દિવસ સુધી ગુજરાતનું રાજ્ય કર્યું. આ અમદાવાદ એટલે ગુજરાતના છેલ્લા બાદશાહ હતા. તે સને ૧૫૭૨ થી ૧૫૮૩ સુધી દિલ્હીમાં રહ્યો અને ત્યાં જ મરણુ પામ્યા. ૧૪ આા૦ અકબર (સને ૧૫૫૬ થી ૧૬૦૫ સ. ૧૯૧૨ થી ૧૬૬૨, જુઓ પ્રક૦ ૪૪, પૃ૦ ૬૦) તે વિ॰ સ૦ ૧૬૧૨ ના મહા વિદ્ ૪ ના રાજ દિલ્હીની ગાદીએ બેઠા અને ભારતના બાદશાહ બન્યા. તેણે સને ૧૫૭૨માં ગુજરાત ઉપર પહેલી સવારી કરી, અમદાવાદ જીતી લઈ ખા॰ મુજફ્ફરને સાથે લઈ ફત્તેપુર ગયા. અને સને ૧૫૭૩ માં ક્Òપુરસીકીથી ૬૦૦ માઈલ ચાલી ગુજરાત ઉપર બીજી વાર ચડી આવ્યા. તેણે ખળવાખારાને હરાવી ફરીથી તા. ૨-૯-૧૫૭૩ના રાજ અમદાવાદ જીતી લીધું અને બળવાખેાર ૨૦૦૦ માણસાનાં માથાંને ખૂરજ મનાવી ગુજરાત ઉપર પેાતાના અમલ સ્થાપન કર્યાં. (–ગુજરાતનું પાટનગર અમદાવાદ, પ્રક॰ છુ, પૃ॰ ૬૯ ચાલુ ઇતિ॰ પ્રક૦ ૪૪ પૃ૦ ૬૫ ) એ પછી તે અમદાવાદમાં ઘણા દિવસે સુધી રહ્યો. આગરાના શેઠ રામજીશાહના પુત્ર થાનમલ એશવાલ જૈન લશ્કર સાથે અમદાવાદ આવ્યેા હતેા, આ સમયે સ૦ ૧૬૨૮માં અમદાવાદની લેાંકાગચ્છની ગાદીના પૂજ ઋષિ મેઘજી વગેરે ૧૮ યતિએએ તપાગચ્છની સ ંવેગી દીક્ષા સ્વીકારી. આ દીક્ષાના ઉત્સવમાં શેઠ થાનમલજીએ બાદશાહની પરવાનગી મેળવી માદશાહી વાજા મેાકલ્યાં હતાં. આ હીરવિજયસૂરિએ સૌને દીક્ષા આપી પોતાના શિષ્ય—પ્રશિષ્યા બનાવ્યા હતા. (–પ્ર૦ ૪૪ પૃ૦ ૬૬ તથા પ્ર૦ ૫૫ મહા॰ હાથિંગણની પરંપરા. પ્ર૦ ૫૮) એ પછી ખા॰ અકબર સાહિમખાનને ગુજરાતને સૂખે મનાવી તેપુર સક્રી ચાલ્યા ગયા, અને ગુજરાતના જૂના ખા॰ મુજફ્ફરના Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ આ લારાના જ વિતા છ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ ગચંદ્રસૂરિ ર૧૯ સને ૧૫૮૩માં મરણ થયા બાદ અકબરે પિતાના સાવકા ભાઈ ખાન આઝમ અજીજ કોકાને ગુજરાતને સૂ બનાવી મોકલ્યો. બા, અકબરે શેખ અબુલફજલને સૌરાષ્ટ્રમાં સાત વર્ષ રાખે. તેણે મહેસૂલની વ્યવસ્થા માટે સૌરાષ્ટ્રના આ પ્રકારે નવ ભાગ પાડયા ૧ ઝાલાવાડ, ૨ સેરઠ, ૩ શત્રુંજય વિભાગ, ૪ વાલાક, ૫-૬-૭ વાઘેલાઓને વિભાગ, ૮ કાઠી અને ૯ નાને કચ્છ વગેરે. (પ્રક. ૪૪ પૃ૦ ૬૭) ગુજરાતના સૂબાઓ બાળ અકબરે ગુજરાતમાં એક પછી એક ૧. ખાને આઝમ મિરઝા અજીજ કેકા, ૨. મિરઝાખાન, સને ૧૫૭૫, ૩. શાહબુદ્દીન ૪. ગુજરાતી અમર ઈનમાદખાન, ૫. મિરઝા અબદુલ રહીમ સને ૧૫૮૩, ૬. ઈસ્માઈલ કુલીખાન, ૭. મિરજા અજીજ કોકા, ૮. શાહજાદે મુરાદબક્ષ અને ૯ મિરઝા અજીજ કેકા એ નવ સૂબાએને મેકલ્યા હતા. (૧, ૭, ૯) સૂબો ખાને આઝમ મિરઝા અજીજ કેકા આ સૂબાઓ પૈકી ૧, ૭, ૯ ખાને આઝમ મિરઝા અજીજ કેક, તેનાં મિરઝા, અજીજ, અજીજ કેકા, મિરઝા અજીજ કેકા વગેરે નામે મળે છે. તે બાટ અકબરને દૂધભાઈ હતું. બાદશાહ તેની ઉપર ઘણો પ્રેમ રાખતો હતે. કેકા બેલવામાં ચતુર હતો, મેટે કવિ હતો, ભારે લડે હતો અને રમુજી હતા. તે અવાર નવાર બાદશાહ અકબરને ચીડાવતો હતે. બાઅકબર સૌને કહેતો કે કેકા અને મારી વચ્ચે દૂધની નદી છે. હું તેને ઓળંગીશ નહીં. ખાન સૌને કહેતે કે પુરુષે ચાર પ્રકારની સ્ત્રીઓ રાખવી જોઈએ. ૧ વાર્તાવિદ માટે ઈરાની, ૨ ઘરકામ માટે ખુરાસાની, ૩ બાલ-બચ્ચાંના ઉછેર માટે હિંદુસ્તાની અને ૪ સ્ત્રીઓ ઉપર કડપ બેસાડવા, મારપીટ કરવા માટે ઉત્તહરી. (-ગુજરાતનું પાટનગર અમદાવાદ, પ્રક. ૪૯ પૃ. ૭૨૫) 2. વાર્તાવિને માટે હિંદુસ્તાર Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૨૦ જૈન પરંપરાના ઇતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ તે બાકખર વતી ગુજરાતને સૌથી પહેલેા સૂક્ષ્મા હતા. તેમજ અકબરના સમયે સને ૧૫૮૭ થી ૧૫૯૨ સુધી સાતમેા અને સને ૧૬૦૦ થી ૧૬૦૫ સુધી નવમેા સૂબા બન્યા હતા. તે પછી મા॰ જહાંગીરના સમયે પણ સને ૧૬૦૯ થી ૧૬૧૧ સુધી ગુજરાતના ત્રીજો સૂબા બનીને આવ્યેા હતેા. તે સને ૧૫૮૨માં શાહજાદા મુરાદબક્ષને પેાતાની સૂખાગીરી સેપીને દીવ, માંગરોલ થઈ મક્કા તરફ હજ (યાત્રા) કરવા માટે ગયા. હજ કરવા જતાં તેની સાથે તેના ૬ પુત્રા, ૬ પુત્રીઓ અને ૧૦૦ નાકર ચાકર હતા. શરૂઆતથી જ તે આ॰ હીરવિજયસૂરિના ભક્ત હતા. સને ૧૫૯૪ માં તે હજ કરીને ભારત પાછા આવ્યા, ત્યારે જગદ્ગુરુ આ॰ હીરવિજયસૂરિ પેાતાના પિરવાર સાથે સૌરાષ્ટ્રના ઉના શહેરમાં ચતુર્માસ હતા. ખાને વિ॰ સ૦ ૧૬૫૧-૫૨માં ઉના જઈ જગદ્ગુરુને વંદન કર્યુ. તે છેવટે દીન ઈ ઈલાહી ધર્મોમાં દાખલ થયા હતા. તે અમદાવાદમાં મરણ પામ્યા, તેની કમ્ર સરખેજમાં બની હતી. તેણે પેાતાની પુત્રીને શાહજાદા જહાંગીરના પુત્ર ખુશરૂ સાથે વિવાહ કર્યાં હતા. તેની ઈચ્છા હતી કે “ખા॰ અકખરના મરણુ બાદ શાહજાદા ખુશરૂ દિલ્હીના બાદશાહ બને.” ખુમ:-ખાનને ખુરમ નામે પુત્ર હતા, જે સૌરાષ્ટ્રના સૂત્રેા હતા. તે ઉગ્ર સ્વભાવના અને ઝનૂની હતા. તે પ્રજાને બહુ ત્રાસ આપતા. ખાને આઝમ મીરઝા અજીજ કાકા દિલ્હીના ખા॰ અકબર વતી ગુજરાતના (સ’૦ ૧૬૪૪ થી ૧૯૪૯ સુધી) ૭મે સુખે અની આવ્યે હતા, ત્યારે પુત્ર ખુરમ સારઢના કમીશ્નર હતા. તેણે કેાઈની ચડવણીથી કે ધર્મના ઝનૂનથી શત્રુંજય તીના મેોટા જિન પ્રાસાદને નાશ કરવા માટે પહાડ ઉપરનાં ઝાડ કપાવી, એ ઝાડનાં લાકડાં મંદિરની ચારે બાજુ ગેાઠવ્યાં. તેના ઈરાદા હતા કે મંદિરને ખાળી રાખ બનાવવુ. ત્યારે આ॰ વિજયહીરસૂરિ વતી આ વિજય Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું 1 તપસ્વી હીરલા આ જગચ્ચદ્રસૂરિ ૨૨૧ સેનસૂરિએ આ ઘટના લાહેારમાં ઉ॰ ભાનુચંદ્રગણિને લખી જણાવી અને શેઠ હરખચંદૅ પરમાનન્દ્રે ખા૦ અકબરને અરજી મેાકલી, આ ઘટના જણાવી ન્યાય માગ્યા, મા॰ અકબરે ઉ॰ ભાનુદ્રના કહેવાથી, ચૈત્રાદિ સં૦ ૧૬૪૭ના આ૦ ૧૦ ૦))ને રાજ શાહજાદા જહાંગીર પાસે ફરમાન લખાવી સુખા મીરઝા કાકા ઉપર મેાકલ્યું. “તેમાં કાઇ સુખે કોઈ જાતની આવી ભૂલ ન કરે તે માટે તાબડતે બ મનાઈ હુકમ કર્યાં.” આ રીતે ખુરમને તે ભૂલ કરતાં રાકયેા. અને “કઈ અમલદાર ફરી ફરી આવી ભૂલ ન કરી બેસે” એટલા ખાતર જૈનેાની માગણીથી આ॰ અકબરે આ॰ વિજય હીરસૂરિને સ૦ ૧૬૪૯ ૧. સુ. ૧૦ ને રાજ શત્રુજય વગેરે તીર્થો ઈનામમાં આપવાનું ફરમાન લખી મેાકલ્યુ. સાથેા-સાથ આ॰ વિજયસેનસૂરિને લાહેાર પધારવા વિનતિ પણ કરી હતી. (મેાગલ બાદશાહ ફરમાન ન. ૩, ૪,) (૫૦ ૪૪-પૃ૦ ૬૮, ૫૦ ૫૮ મા૦ અકબરનાં શુભકાર્યોં કલમ પમી) ખુમ વિ॰ સ૦૧૬૬૮માં જૂનાગઢમાં હતા ત્યારે આ વિજયસેનસૂરિએ તેને ઉપદેશ આપી પ્રજાપ્રેમી બનાવ્યેા હતા. એ ત્યારે આ વિજયસેનસૂરિના ભકત બન્યા હતા. (પ્રક ૫૯) (૩) શાહબુદ્દીન-તેનાં બીજા નામે અહમદ, અહમદખાન અને સાહિમખાન પણ જાણવા મળે છે. તે પ્રથમ માળવાના સૂબે હતા. તે પછી સને ૧૫૭૭ થી ૧૫૮૩ સુધી ગુજરાતના સૂબા બન્યા. તેણે બીજાની ભંભેરણીથી ગુસ્સે થઈ વિ॰ સ’૦ ૧૬૩૬માં અમદાવાદમાં આ॰ હીરવિજયસૂરિને ત્રાસ આપ્યા હતા, પરંતુ જ્યારે ખા॰ અકખરનું આ॰ હીરવિજયસૂરિને આમંત્રણ આપતું ફરમાન જોયું, ત્યારે તે જ આચાર્યશ્રીને ખંભાતથી અમદાવાદ માન-સમ્માન પૂર્ણાંક લઈ આવ્યા અને તેમને ફતેપુરસિક્રી મેાકલવા માટે બધી સગવડ કરી આપી. (-પ્રક૦ ૫૮) (૪) ઇતમાદખાન-તે ગુજરાતના જૂના ખા॰ અહમદ અને ખા॰ મુજફરના માટે વજીર હતા. તે ગુજરાતી અમીર” મનાતા હતા. ખા૦ અકબરે તેને સને ૧૫૮૩-૮૪ માં ગુજરાતના સૂબે અનાન્યેા. Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૨૨ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ બા, અકબરે ફતેપુરસિકીમાં જ્યારે આ હીરવિજયસૂરિને પરિચય માગે, ત્યારે સૂબા ઇતમાદખાને તેમના સાધુજીવનની ઘણી પ્રશંસા કરી હતી. (૫૮) (૮) શાહજાદે મુરાદબક્ષતે બાટ અકબરને પુત્ર હતો. તેનું બીજું નામ પહાડી પણ મળે છે. તે ભારે શરાબી હતે. જ્યારે મિરઝા અજીજ કેકાને મકકાની હજ કરવા જવાને વિચાર થયે. ત્યારે તે શાહજાદા મુરાદબક્ષને ગુજરાતમાં સાથે લઈ આવ્યું અને તેને ગુજરાતની સૂબાગીરી સેંપી હજ કરવા રવાના થયે. શાહજાદો મુરશદ ફતેપુરસિકથી જ આ૦ હીરવિજયસૂરિ અને મહા શાંતિચંદ્રગુણિને ભક્ત હતો. બાટ અકબરે જગદ્ગુરુ આ૦ હીરવિજયસૂરિને સં. ૧૬૪માં શત્રુંજય તીર્થ ભેટ કર્યું હતું. આથી આચાર્ય દેવ પાટણના જેનોના છ’રી પાળતા યાત્રા સંઘ સાથે શત્રુ જય તીર્થની યાત્રાએ જતાં વિ. સં. ૧૯૫૦માં અમદાવાદ પધાર્યા ત્યારે શાહજાદા મુરાદે જગદ્ગુરુ તેમ જ સંઘનાં બહુ સત્કાર-સન્માન કર્યા હતાં અને આચાર્ય શ્રીની પૂજા કરી હતી. - શાહજાદે મુરાદ સને ૧૬૦૦ માં મરણ પામે ત્યારે મિરઝા અજીજ કેકા ગુજરાતને “નવમ સૂબેબનીને આવ્યું. ૧૫. બાર જહાંગીર-(પ્રક. ૪૪, પૃ. ૮૫ થી ૯૮) રાજકાળ–(હીજરી સન ૧૦૧૫ થી ૧૦૩૭ના સફર મહિનાની તાઃ ૨૮ વિસં. ૧૬૬૩ થી ૧૬૮૪ ના કા૦ વદિ ... સને ૧૬૦ ૬ થી તા. ૧૮-૧૦-૧૬૨૭). તેણે ગુજરાતમાં એક પછી એક ૧. કાલી જખાન, ૨. સૈયદ મૂર્તિઝખાન બુખારી સને ૧૬૦૬, ૩. સૂબે ખાને આઝિમ મિરઝા અજીજ કોકા સને ૧૬૦૯ થી ૧૬૧૧, ૪. અબ્દુલ્લાખાન ફિરજજંગ, પ. મકરબખાન, ૬. શાહજાદે શાહજહાન, ૭, શાહજાદા ખુશરૂને પુત્ર દાવરબક્ષ, અને ૮. સૈફખાન એમ ૮ સૂબાઓ મેકલ્યા. ( – પ્રક. ૪૪–પૃ૦ ૯૮) Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] પરવી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૨૨૩ ૧૬. ભાટ શાહજહાંન-(પ્રક. ૪૪, પૃ. ૯ થી ૧૦૩) રાજકાળ–તા. ૪–૨–૧૬૨૮ થી ૯-૬-૧૬૫૮. તેણે ગુજરાતમાં પિતાના તરફથી એક પછી એક ૧. શેરખાન, ૨. ઈરલામખાન, ૩. બાકરખાન, ૮. સિયા દરખાન, પ. સફખાન, ૬. આઝમખાન, ૭. મીરઝા ઈમારતખાન ૮. શાહજાદે ઔરંગઝેબ સને ૧૬૪૪ થી ૧૬૪૬, ૯ શસ્તખાન, ૧૦. શાહજાદો મહમ્મદ દારા શિકોહ સને ૧૬૪૮ થી ૧૬૫૨, ૧૧. શસ્તખાન, ૧૨. શાહજાદે મુરાદાબક્ષ સને ૧૬૫૪ થી ૧૬૫૭, અને ૧૩. કસમખાન, એમ ૧૩ સૂબાઓ મોકલ્યા હતા. (પ્ર. ૪૪, પૃ૦ ૯૯) ૮. સુબ શાહજાદો રંગઝેબ- સને ૧૬૪૪ થી ૧૬૪૬. તેણે સને ૧૬૪૪-૪૫ વિ. સં. ૧૬૯માં ધાર્મિક ઝનૂનથી પ્રેરાઈ અમદાવાદના સરસપુરમાં આવેલા શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીએ સં. ૧૬૮૨માં બંધાવેલા ચિંતામણિ પાર્શ્વનાથના જિનપ્રાસાદને તેડી ફેડી મસ્જિદરૂપે બદલી નાખ્યો. અને તેમાં ફકિરેને વસાવ્યા. આથી ગુજરાતભરમાં બંડ જાગ્યું. શેઠ શાંતિદાસે બાઇ શાહજહાંને આ વિગતની અરજી કરી. મુલ્લા અબ્દુલ હકીમે પણ બાદશાહને આ હિચકારી ઘટના પ્રત્યે અણગમે બતાવતો પત્ર લખ્યા. આથી બારા શાહજહાંએ વિ. સં. ૧૭૦૫માં ગુજરાતના ૧૦મા સૂબા શાહજાદા દારા મહમ્મદ શિકેહને ફરમાન લખી મોકલી હુકમ કર્યો કે તારે “તે જિનપ્રાસાદને બાદશાહી ખજાનાના ખરચે અસલ જે બનાવી, શેઠને ઍપ” તેમાં કરેલા ફેરફારને સુધારી લેવા. તેમને સરસામાન કેઈ લઈ ગયા હોય તે તેઓની પાસેથી પાછો મંગાવી શેઠને સંપ અગર તેની રકમ ભરપાઈ કરાવવી.” (પ્રક. ૪૪ પૃ. ૧૦૦, ૧૩૨ પ્રક૪૪, પૃ. ૧૫૧ થી ૧૫૭ ફરમાન નં. ૧૬) આ ફરમાનથી સૂબાએ તે જિનપ્રસાદને મૂળ જેવું બનાવી શેઠ શાંતિદાસને સૅ હતો. તે પછી તેમના વંશજ શેઠ વખતચંદે સં૦ માં આ સ્થાનને અશાંતિવાળું સમજીને તે જિનાલયની Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૨૪ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ–ભાગ ૩ [ પ્રકરણ સમસ્ત પ્રતિમાઓ ઊઠાવી લાવી ઝવેરીવાડની વાઘણપોળનાં જુદાં જુદાં જિનલમાં પધરાવી અને ચિંતામણિ પાર્શ્વનાથને નવો જિનપ્રાસાદ તૈયાર કરાવી તેમાં વિરાજમાન કરી, જે આજે વિદ્યમાન છે. ૧૦. શાહજાદો મહમ્મદ દારા શિકેહ-(સને ૧૬૪૮ થી ૧૯૫૨) તેણે ઉપર પ્રમાણે અમદાવાદને ચિંતામણિ પાશ્વનાથને જિનપ્રાસાદ શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીને પાછા સેં, તેણે બાટ શાહજહાંની સમ્મતિથી શેઠની માલમિલક્ત, મકાન, જમીન, જાયદાદ, લેણી રકમ વગેરેની રક્ષા માટે વિવિધ ફરમાન કાઢી પુરી તકેદારી રાખી હતી ફર. નં. ૧૪, ૧૫, ૧૬, ૧૭. એ વખતે ગેરી બેલમના મુસલમાને શત્રુંજયતીથે જનારા યાત્રાળુઓને રંજાડતા હતા. અને લૂંટી લેતા હતા. આથી શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરી તેમજ શા. રતનાસૂરા તથા તપાગચ્છના કારખાનાએ સને ૧૬૫૧ વિ. સં. ૧૭૦૭ ને કાર્તિક વદિ ૧૩ ને મંગળવારના રોજ ગારિયાધારના ગહેલ ઠાકર કાંધાજી તથા બીજા તેના કુટુંબના ભાગીદાર સ્ત્રી પુરુષોને શત્રુંજય તીર્થ તથા યાત્રાળુઓના રખેપાનું કામ એંપ્યું, અને પાકે કરાર કર્યો. એ વિ. સં. ૧૭૦૭ (સને ૧૬૫૧)ના રખોપા કરાર આ પ્રમાણે હતે– સંવત ૧૭૦૭ (સને ૧૬પ૧) ને કરાર છે સંવત ૧૭૦૭ વર્ષે કાર્તિક વદિ ૧૩ ભોમે ગેહિલ શ્રી કાંધાજી તથા નારાજી તથા હમીરજી તથા બાઈ પદમાજી તથા પાટમદ જત લખત આમા (અમે) શ્રીસેત્રજાની ચેકી પુરૂ કરું છું તથા સંઘની ચેકી કરું છું તે માટે તેનું પરઠ કીધે છે. શાહ શાંતિદાસ સહસ-કરણ તથા શાહ રતન સૂર તથા સમસ્ત સંઘ મળી શ્રી શેત્રુંજી સંઘ આવઈ તથા છઠી છઠ વિહિવા આવિ તથા પાલું લેક આવિ તેનું અમિ કરાર દીધું છે. તે અમે બાપના બોલશું પાળવું. તેની વિગત્ય શ્રી શેત્રુંજઈ સંઘ આવી તેની ચુકી પહુરૂ કરે. જે સંઘ Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસ ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૨૨૫ આવિ તે પાસેિ મલણું કરી લેવું તેની વિગત. સુખડી મણુ ૧ તથા લુગડાના જામી રા (અઢી) મેાટી સથિ છડી, તથા પાલુ સંઘ આવિ તે પાસિ મલણું ન લેવું. ગાડી ૧ જામી રા અંકે અઢી લેવી, મોટા સંઘ મધે પ્યાદા હુઅિ તેનું ન લેવું. ખીજુ છવીયા આવિ તેની માણુસ ૧૦૦ જામી ૬૦ લેવી. મલણું માગવું નહીં. વલી ખીજું માણુસ પાલુ આવિ તે જણુ ૧ ની જામી ના અકે અરધી લેવી. અદ્ભુકુ કાંહી ન લેવુ. સંઘ શ્રીશેત્રજી જાત્રા કરવા આવિ તે પાસિથી એ કરારિ લેવૂ. ગચ્છ ૮૪ ચારાસીનું એ કરાર લેવું તથા એકરાર ખાપના ખેાલશું પાળવું તથા શ્રી આદીશ્વરની સાખી પાલવું. રણછેાડજીની સાખી પાલવું. કારખાના પારિસ ન લેવું. તપાગચ્છની. ॥ શ્રી !! અત્ર મતૂ એ લખું તે પ્રમાણે છે. અત્ર સાન્ય ૧. ગોહેલ કાંધાજી ૧. માઈ પદ્મમાજી ૧. માઈ પાટમદે લખત દો॰ કડવા નાથાએ લખુ ન પાલીએ તા. અમદાવાદ મધ્યે . જમાપ કરીએ. तु લખત ભાટ પુખ્ખત નારાયણુએ અમિજમાન છુ. અમદાવાદ મધે તથા ભાટને અગડકરા છે. તે પળાવું સહી સહી ! અસલ ઉપરથી નકલ મુકાબલ નીલકંઠરાવ. આણંદજી કલ્યાણજી તરફ્થી માગી તા. ૨૮ મી જુલાઈ સને ૧૮૭૬ સહી થઈ તૈયાર થઈ તા. ૧૧ સપ્ટેમ્બર સને ૧૮૭૬ ૧. ગા૰ ગામલજી ૧. ગા॰ લખમણુજી ૧. ગા॰ ભીમજી ૧. રા૦ જાદવ ૧. સા૦ જગપાલ ૧. ઠા૦ પરમત ૧. ઢા॰ કડવા લખું. પાલિએ નહિ જબાપ કરૂં સિંહ કરનાર કારકુન રાજારામ ખરીનકલ (સહી) I B. Peicle પેાલીટીકલ અજંટ ૧ ઠા. કાંધાજીના વંશજો નગરશેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીના કુટુંબની મદદથી ધીમે ધીમે આગળ વધ્યા, ધન વધ્યું, અને તેએના રાજ્યના વિસ્તાર પણ વધ્યા. પરિણામે ૧૯મા ઠા. પૃથ્વીરાજે આશરે વિ॰ સ૦ ૧૭૦૦ પછી સ પાલીતાણાને પાટનગર બનાવી ત્યાં પેાતાના નવા રાજ્યની સ્થાપના કરી. માં Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૨૬ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ૧૨. સુબ શાહજાદે મુરાદબક્ષ- (સને ૧૯૫૪ થી ૧૯૬૨). શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીએ તેને તથા શાહજાદા ઔરંગઝેબને સને ૧૬૫–૫૮માં લૂંટારા કાનજી કોળીના બળવામાં અને રાજા જસવંત સાથેની ઉજજૈન જીતવાની લડાઈમાં લાખો રૂપિયાની મદદ કરી હતી. આથી ગુજરાતના સૂબા શાહજાદા મુરાદબક્ષે બાટ શાહજહાંની સમ્મતિ મેળવી જુલસી સન ૩૦, મહોરમ ઉલહરામ મહિને તા. ૨૯, મી હીજરી સન ૧૦૬૬, ઈ૧૬૫૬, વિ.સં. ૧૭૧૩ના કાર્તિક શુદિ ૧ ના રોજ નગરશેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીને શત્રુંજય તીર્થને પહાડ ઇનામમાં આપ્યું હતું, અને તેનું ફરમાન લખી આપ્યું હતું. (-પ્રક. ૪૪, પૃ. ૧૫૬ થી ૧૬૦ મે. બાફર૦ નં૦ ૧૭મું) સૂબા મુરાદબક્ષે શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીને શત્રુંજયને પહાડ, પાલીતાણું ગામ ઈનામમાં આપ્યાં તેની સનંદ. મુરાદ તરસ્થી મળેલી સનંદ શાહજહાંનના દીકરા અને ગુજરાતના સુબા મુરાદબક્ષે. પરશીયન ભાષામાં લખેલી સનંદને તરજૂમે. મહેરબાન ખુદાના નામે સીલ સોરઠની સરકારના હાલના અને ભવિષ્યના હિસાબે શાહી મહેરબાનીથી અને ઉમેદથી ઉમદા થયા છે. એ હિસાબ રાખનારાએને માલુમ થાય જે “શાંતિદાસ ઝવેરી જે અમીરમાં પહેલા દરજજાના છે” તેમણે અમારા સ્વર્ગસમા દરબારમાં બધા દરબારીઓની સમક્ષ જાહેર કર્યું છે કે “સેરઠ સરકારના તાબામાં આવેલા પાલીતાણુ નામના ગામ આગળ શેત્રુજા નામનું હિંદુ લેકેનું યાત્રાનું ધામ આવેલું છે. અને આજુબાજુના લેકે ત્યાં યાત્રાએ જાય છે.” Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સુમાલીસમું ] તારવી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૨૨૭ ઉમદા દરજજાવાલા તરફથી મહેરબાનીની રાહ એ હુકમ કરવામાં આવ્યો છે કે “અમીરેમાં સૌથી ઉંચા દરજજાના મચકુર ઈસમને આ સમની શરૂઆતથી મચકુર ગામ ઈનામ તરીકે આપવામાં આવ્યું છે. જેથી આ ગામને એમનું ઈનામ તરીકે ગણીને એમાં કઈ જાતની દખલગીરી કરવી નહિ. આજુબાજુના જીલ્લાના તથા પ્રદેશના લેકે આ જગ્યાએ નિર્ભય થઈને યાત્રા કરવા આવે. આ બાબતમાં તાકીદનો આ ખાસ હુકમ જાણે એને પાળવામાં કેઈએ કસુર કરવી નહીં. પવિત્ર મેહરમ મહિનાના રત્મા દિવસે લખ્યું. અમારા સારા રાજ્યના ૩૦ મા વરસમાં દાય નમ્ર સેવક અલીનખાન છે. નકલ દીવાન કચેરીમાં રાખી લીધી છે. સીલ ખરે તરજુમે (સહી) ગુલામ મેહીદ્દીન તરજુ કરનાર. (પ્રક. ૪૪ હેલવંશ; પ્રક. ૪૪ પૃ૦ ૧૦૨, ૧૫૬) ૧૧. બાદ ઔરંગઝેબ- (સં. ૧૭૧૫ થી ૧૭૬૩; તા. ૨૩-૭ ૧૬૫૮ થી ૨૧–૨–૧૭૦૭) તેણે ગુજરાતમાં પિતાના તરફથી એક પછી એક ૧૦ સૂબાઓ મેકલ્યા હતા. (પ્ર૪૪ પૃ૦ ૧૦૩ થી ૧૦૫) શાહજાદે મહમ્મદ આઝમ-તે સને ૧૭૦૩ થી ૧૭૦૫ સુધી ગુજરાતને સૂબે હતે. એના સમયમાં એક સંન્યાસી એક નાના બાળકને અમદાવાદમાંથી ઉઠાવી ગયે. આની ખબર પડતાં સૂબાએ બધા સંન્યાસી, સાધુ, બાવાઓ અને ફકિરેના માટે હુકમ બહાર પાડયે કે, કેઈએ અમદાવાદમાં રહેવું નહીં તથા અમદાવાદમાં આવવું નહીં. આ હુકમ માટે તપાગચ્છના ભ૦ વિજયદેવસૂરિની પરંપરાના ભટ વિજય રત્નસૂરિ (સં. ૧૭૩૨ થી ૧૭૭૩ ના ભાવ Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૨૮ જૈન પરંપરાનો ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ વ૦ ૨) એ સૂબા મહમ્મદ આઝમને મળ્યા. તેમણે તેને સમજાવી શાંત પાડી તે હુકમ પાછા ખેંચાવ્યા. (પ્રક. ૪૪, પૃ. ૧૦૫, ૧૧૧ ફરમાન નં. ૨૧, પ્રક. ૫૮,) પાખી પ્રતિબંધ બાટ ઔરંગઝેબે સને ૧૬૬૪માં અમદાવાદની પ્રજા ઉપરના ઘણું કરે માફ કર્યા હતા, અને પાખી પાળવાનો રિવાજ બંધ કર્યો હતે. (ગુ. મા. અ. પૃ. ૧૦૧) ૧૪. બા. રૂખશેખર-(તા. ૧૦–૧–૧૭૧૩ થી ૧૭૧૯; સં. ૧૭૭૦ મહા વદિ ૧૦ થી ૧૭૭પ ફા ગુરુ ૯ પૃ૦ ૧૦૭) તેણે પિતાના તરફથી ગુજરાતમાં ચાર સૂબા મેકલ્યા હતા. ૩. દાઉદપની ૪. મહારાજા અજિતસિંહ–તેના વતી સને ૧૭૨૦માં અમદાવાદમાં સૂબા તરીકે અનેપ ભંડારી હતો. (-પ્રક. પ૭) ૧૫ બા. રફિઉદારજાત-(સને ૧૮-૨–૧૭૧૯ થી ૨૮-૫-૧૭૧૯ સં૧૭૭૫ ફારુ શુ. ૧૦ થી ૧૭૭૬ અ. વ. ૬) (પ્રક. ૪૪, પૃ૦ ૧૦૭) રાજા અજિતસિંહ–સને ૧૭૧૯ થી ૧૭૨૧ સુધી અમદાવાદમાં મહારાજા અજિતસિંહ ગુજરાતને સૂબો હતે. ૧૬. બાર રફિઉદૌલ્લા-(તા. ૧૯-૫–૧૭૧૯થી ૧૧–૯–૧૭૧૯) ૧૭. બા. મહમુદ શાહ-(તા. ૧૯-૯-૧૭૧૯થી ૧૬-૪–૧૭૪૮; સં. ૧૭૭૬ બીજા આ૦ વિ૦ ૨ થી ૧૮૦૫ ૦ ૦))) (પ્રક૪૪, પૃ૦ ૧૦૮) જોધપુરના મહારાજા અભયસિંહ રાઠોડે “પિલાજી ગાયકવાડને મારી અમદાવાદ પોતાના કબજે કર્યું. રત્નસિંહ ભંડારી-વિ. સં. ૧૭૮૯થી ૧૮૯૩ સુધી બા. મહમદ અને મહારાજા અભયસિંહ રાઠોડ તરફથી તે અમદાવાદને સૂબે હતે. તેણે સં. ૧૭૯૧માં શત્રુંજય તીર્થમાં વિમલવસહીમાં નવે જિન પ્રાસાદ બનાવ્યું અને તેમાં સહસ્ત્રફણું પાર્શ્વનાથની મૂર્તિની ભ૦ વિજયદયાસૂરિના હાથે તેની પ્રતિષ્ઠા કરાવી. (–પ્રક. ૫૮, પ્રકટ ૬૪) Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૨૨૯ સં. ૧૭૯૧માં છીપાઓએ પણ છીપાવસતિને જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યું હતું. (શત્રુંજય તીર્થને ફરમે હસ્તલિખિત-મેટું વર્ણન) ગુજરાતના રાજવંશે મરાઠા પેશવા, ગાયકવાડ, પેશવા, અંગ્રેજો જનરલ ગેડાને હીટ સત્ર ૧૧૯૪, વિ. સં. ૧૮૩૬ ના માહ શુદિ ૧૧, તા. ૧૫–૧૨–૧૭૮૦ ના રોજ અમદાવાદ જીત્યું. તેણે નગરશેઠ વખતચંદની વિનતિથી અમદાવાદને લૂંટવાનું મેકુફ રાખી શાંતિને ઢંઢરે પિટાવ્યું. (પ્રક. ૪૪, પૃ. ૧૧૧, ૧૮૨, મેબાફનં૩૪) સ્વતંત્રભાત-તા. ૧૪–૮–૧૯૪૭ની મધ્યરાત પછી કઇ ર૪, મિત્ર ૧ ના સમયે તા. ૧૫-૮-૪૭ના રોજ ભારત સ્વતંત્ર થયે. (–પ્રક૦ ૪૪ પૃ૦ ૧૯૦) ગુજરાત તા. ૧–૫–૧૯૬૦ના રોજ મુંબઈ રાજ્યના મહારાષ્ટ્ર અને મહાગુજરાત એમ બે ભાગલા પડ્યા અને ગુજરાત સ્વતંત્ર પ્રાંત બન્ય. કાઠિયાવાડ-સૌરાષ્ટ્રનું રાજ્યશાસન સને ૧૨૯૬ થી ૧૪૦૩ મુસલમાન સૂબાઓ. સને ૧૪૦૭ થી ૧પ૭૩ પાટણ તથા અમદાવાદના બાવ અહમદશાહ અને મહમ્મદ બેગડે વગેરે. બાદશાહે સને ૧૫૭૩ થી ૧૭૦૭૫ મેગલવંશના બાદશાહ–અકબરથી (વિ. સં. ૧૬૨૮ થી ૧૭૬૩) ઔરંગઝેબ સુધી. સને ૧૭૦૫ થી ૧૭૬પ મરાઠા, પઠાણ. વડેદરાએ બ્રિટીશ રેસીડન્ટ બેંકર સાહેબ, પાસે આશ્રય મા . સને ૧૮૦૭ માં બ્રિટીશ સલતનતની દરમિયાનગીરી બ્રિટીશ સરકારની સર્વોપરિસત્તા. Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ २30 જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ તા. ૧૫–૮–૧૯૪૭ના રોજ રાતે ક. ૨૪ને મિ૧ ના સમયે ભારત સ્વતંત્ર થયે. (પ્રક. ૪૪ પૃ૦ ૧૦) તા. ૧-૫-૧૯૬૦ ના રોજ મહારાષ્ટ્ર અને મહાગુજરાત એમ બે રાજ્યો સ્વતંત્ર થયાં. વિ. સં. ૨૦૧૮ ના માગશર શુદિ ૧૧-(મૌન એકાદશી) તા. ૧૮-૧૨-૧૯૬૧ભારતીય શાકે ૧૮૮૩ના માગશર દિનાંકઃ ૨૭ ના રેજ શેવા સ્વતંત્ર જાહેર થયો. (પ્રક. ૪૪, પૃ. ૨૧૫) સૌરાષ્ટ્રને ગેહલ રાજવંશ [નોંધ : આ વંશમાં આપેલા સંવતેમાં ફરક છે.) રાણાજી ગેહેલ પછીના બે રાજાઓનાં નામ મળતાં નથી અમે રાજાઓના નંબર પણ બદલ્યા છે. ] ગેહલ વંશને મૂળ પરિચય પહેલાં (પ્રક. ૨૭, પૃ. ૩૮૬માં) આવી ગયો છે. વિક્રમની બીજી સહસ્ત્રાબ્દી પછી એ વંશને ઈતિહાસ ટૂંકમાં નીચે મુજબ છે. ૧. મેહનદાસ ગેહેલ– તે મારવાડમાં લૂણી નદીના કાંઠે આવેલા ખેરગઢમાં ચંદ્રવંશી રાજા હતા. રાઠોડ રાજાએ તેને ઉપર ચડાઈ કરીને તેના ઝાંઝણ વગેરે પુત્રોને મારી નાખ્યા. એટલે મેહનદાસ ગેહેલ પોતાના પરિવાર સાથે ખેરગઢ છોડી, સૌરાષ્ટ્રમાં થાનગઢ પાસેના શાહપુર ગામમાં આવીને વસ્યા. તેણે જૂનાગઢના રા મેપાના પુત્ર ખેંગારને પિતાની પૌત્રી પરણાવી મિત્રી સંબંધ બાંધ્યું ” એ તેને ૧૨ ગામની સરહદનું રક્ષણકાર્ય સંપ્યું. ૨. ઝાંઝણુ-તે ખેરગઢમાં મરણ પામે. ૩. સેજકજીતે દાદા સાથે સૌરાષ્ટ્રમાં આવ્યો અને તેણે જૂનાગઢના રા'ની મહેરબાની મેળવી સને ૧૨૬૦ (વિ. સં. ૧૩૧૭)માં સેજકપુર વસાવ્યું અને ગહેલની ગાદી સ્થાપના કરી તેણે પોતાના ૩ પુત્રોને ૩ રાજ્ય વહેંચી આપ્યાં. તે સને ૧૨૯૦માં મરણ પામે. Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું | તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૨૩૧ ૧. તેણે રાણજીને ઉમરાલા (રાણપુર)ને ગરાસ આપે. ર. સારંગજીને અર્થિલા વગેરે ૨૪ ગામે ગરાસ આપ્યો તેના પુત્ર નોંઘણુજીએ લાઠીમાં ગાદી સ્થાપના કરી. ૩. શાહજીને માંડવી ચોવીસીને ગરાસ આપે. જેના વંશજોએ માંડવી, ગારિયાધાર તથા પાલીતાણામાં રાજ્ય કર્યું. ૪. રાણજી ગેહલ-તે બહાદુર હતું. તે સને ૧૩૦૪ (વિ. સં. ૧૩૬૧) પછી નદી કિનારે રાણપુર વસાવી ત્યાં રહેતો હતો ત્યારે વલભીમાં એભલ (ત્રીજે) નામે રાજા હતા. વલભીમાં એક લગ્ન પ્રસંગે કરેલ વાણિયા અને તેઓના કંડેલિયા ગેરની વચ્ચે અચાનક કલેશ થયે. એભલે તે સૌને વિનાશ કરાવ્યું. રાણજી ગેહેલે આ બનાવને આગળ ધરી એભલ ઉપર ચડાઈ કરી. તેને મારી સને ૧૩૦૭માં વળા (વલ્લભીપુર)નું રાજ્ય જીતી લીધું. એટલે તે ઉમરાલા અને હાલાક પ્રદેશને પણ રાજા થયે. એ પછી તેનો પૌત્ર ગાદીએ આવ્યા. એ સમયે અમદાવાદમાં મહમ્મદ બેગડા વિ. સં. ૧૫૧૬ થી ૧૫૭૦ (સને ૧૪પ૯ થી ૧૫૧૧)નું રાજ્ય હતું. તેને ૧ મુજફરશાહ, ૨ અહમદશાહ સિકંદર અને ૩ લઘુ મહમ્મદ એમ ત્રણ પુત્ર હતા. તેણે પિતાના પુત્રની સરદારી નીચે સેના મોકલી યુદ્ધ કરીને પિતાના રાજ્યને વિસ્તાર વધાર્યો. આ ત્રણે પુત્રોમાં અહમદશાહ ઘણે હોંશિયાર હતો. મહમ્મદ બેગડાએ અહમદશાહને દ્વારિકા, સેમિનાથ, ગિરનાર, શત્રુજ્ય વગેરે સ્થળોમાં મેકલીને પવિત્ર સ્થાને વિનાશ કરાવ્યો. તેમજ સને ૧૪૧૪ (વિ. સં. ૧૫૩૧)માં તેને સૌરાષ્ટ્રમાં ફરીથી મેક. અહમદશાહે સીધેસીધા રાણપુર પર હલ્લે કર્યો અને રાણજીના પૌત્રને એકદમ કહેવરાવ્યું કે “તમે તમારી એક રાણી અમને સોંપી દે, નહીંતર લડવાને તૈયાર થાઓ.” ગેહેલ તે વટનો કટકે હતો” તેણે જવાબ વાકે, “ખબરદાર રહેજે, હું યુદ્ધના મેદાનમાં જવાબ દેવા આવું છું, અહમદશાહને જૂનાગઢના વિજ્યને ગર્વ હતો તેને એ ગર્વ Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨ ૩૨ જૈન પરંપરાનો ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ આ જવાબથી ઓગળી ગયે, તેણે તરત જ સાવધાનીથી કામ લીધું, રાજા ગેહલે બહાદુર ગોહેલને સાથે લઈ યુદ્ધ માટે પ્રયાણની તૈયારી કરી. તેણે છેલ્લે જતાં રાણીવાસમાં જઈને પિતાની ૮ રાણીઓને મળી હિમ્મત આપતાં જણાવ્યું કે, “હું લડવા જાઉં છું. મુસલમાન સેનાને મારી હઠાવી, જલદી પાછો આવીશ. પણ એક વાત ધ્યાનમાં રાખજોકે, મારી સાથે મારે વિજયધ્વજ ફરકત રહેશે. જ્યાં સુધી તે ફરક્ત હોય ત્યાં સુધી રાણજી જીવતે છે એમ જાણવું. તે નમે ત્યારે રાણજી રામજીના ચરણમાં જઈને વસ્યા છે એમ માનજો.” રાણીઓએ રાણજીને હૃદયના પ્રેમથી વધાવ્યું. તેને ઉમળકાથી માંગલિક ચિહ્નોથી વધાવી વિદાય આપી. રાણજી ત્યાં જઈ અહમદશાહની સેનાને મારી, પાછી હઠાવી, વિજય મેળવીને પાછો વળે. તેને વિજયધ્વજ બરાબર ફરકતો હતો. તે બધા એક ગામને પાદર વિશ્રામ લેવા રોકાયા ત્યાં સૌએ પાણી પીધું. વિજયધ્વજ ઝાલનાર માણસે પાણી પીવા માટે પોતાના બંને હાથને છૂટા કરવા વિજયધ્વજને પાસેના રસ્તામાં સુવાડી દીધું.” બસ.? આ કારણે રાણપુરના રાજમહેલમાં કેર વળી ગ આઠે રાણીઓએ જાણ્યું કે વજ ફરકો નથી એટલે તેઓએ રાજમહેલ ઉપર ચડી, એક જરૂખામાંથી નદીમાં પડતું મૂક્યું, રાજમહેલ સૂન થઈ ગયે. રાણજી ગેહલે આવી હુંશભેર રાજમહેલમાં પ્રવેશ કર્યો, પણ ત્યાં તો “સ્મશાનની શાંતિ હતી. ગોહેલ સમજી ગયા અને ત્યાંથી શેકાતુર વદને પા છે વન્ય, આખા રાણપુરમાં શોકનું વાતાવરણ ફેલાઈ ગયું. અહમદશાહને રાણપુરમાં કંઈક નવા-જૂની બન્યાની જાણ થતાં તે પાછો ફર્યો અને તેણે રાતેરાત રાણપુર ઉપર છાપે માર્યો રાજા ગોહેલ તથા સિનિક વગેરે સૌને પકડીને કેદ કરી લીધા. અહમદશાહે હુકમ કર્યો કે, રાજમહેલમાંથી રણુઓને પકડી ઉઠાવી લાવે.” સૈનિકે તો દોડતા ગયા પણ તે બધા બેટા રૂપિયાની જેમ ત્યાંથી પાછા વળ્યા તેઓએ જણાવ્યું કે, “જનાબ! રાણીવાસમાં રાણું તે શું પણ એક છોકરી કે દાસી પણ નથી” અહમદ વાત Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચ્ચ ંદ્રસૂરિ ૨૩૩ સમજી ગયા, તેણે ગુસ્સે થઈ ને સૌને બળજખરીથી મુસલમાન બનાવ્યા. ખસ રાજા અને બધા સૈનિકા મુલમાન અન્યા. (સૌ॰ રસધાર) રાણપુરના ઊંચી કામના હિંદુ બ્રાહ્મણેા વાણિયા વગેરે આ ધાર્મિક આક્રમણથી ગભરાયા, જે આજ સુધી ગેાહેલાના વાસની વચ્ચે જૈનમ`દિર પાસે રહેતા હતા તે બધા પાતપેાતાની રક્ષા માટે પેાતાના કુટુંબને લઈ રાણપુર છેાડી વળા, ઉમરાળા લાઠી માંડવી વગેરે સ્થાને ચાલ્યા ગયા. કાઈ કાઈ તા વચલા વાસ છેાડીને નદી તરફ આવી વસ્યા. ૫. ગજીભા. ૬. રાણજી (રામજી)—સંભવ છે કે (૪) રાણજી ગેાહેલે રાણપુર વસાવ્યુ હાય અને (૬) રાણજી ગોહેલના સમયે રાણપુરના રાજ વિનાશની ઘટના બની હાય. ૭, મૈાખડજી—તે મહાદુર હતા તેણે રાણપુર ઊંડી ઘેાઘામાં આવી ગાદી સ્થાપન કરી. તે પીરમબેટના ભાદશાહ કહેવાતા હતા. દરિયામાં આવતાં જતાં વેપારીઓનાં વહાણા તે લૂટી લેતેા. એ રીતે એ ચાંચિયાનું કામ કરતા. આથી દિલ્હીનેા બાદશાહ મહમ્મદ ખીન ગુસ્સે ભરાયા. તેણે ઘાઘા ઉપર સેના મેાકલી. મેાખડજીએ યુદ્ધમાં લડતાં લડતાં સને ૧૩૪૭માં પાસેના ખદડપુરમાં મરાયેા. ૮. ડુંગરજી—(સને ૧૩૪૭થી ૧૩૭૦) તેની ગાદી ઘેાઘામાં હતી. ૯. વીનેજી—(સને ૧૩૭૦ થી ૧૩૯૫) ૧૦. કહાનાજી—(સને ૧૩૯૫ થી ૧૪૨૦) ૧૧. સાર’ગજી(સને ૧૪૪૫ થી ૧૪૭૦) તેણે સને ૧૪૨૦ વિ૦ સ૦ ૧૪૭૭માં ઉમરાલામાં ગાદી સ્થાપન કરી. (પ્રક૦ ૪૪, પૃ૦ ૨૩૫) ૧૨. શિવજી—(સને ૧૪૭૦ થી ૧૫૦૦) ૧૩. જેતોજી— ३० Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૩૪ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ૧૪. રામદાસજી–(સને ૧૫૦૦ થી ૧૫૩૫) ૧૫. સરતાનજી–(સને ૧૫૩૫ થી ૧૫૭૦) ૧૬. વીસે – (સને ૧૫૭૦ થી ૧૬૦૦) તે ચાર ભાઈઓ હતા. તે પૈકીના ૧. વીસોજીને ઉમરાળા, ૨. દેવજીને પછેગામ, ૩. વીરેને “અવાણિયા” અને ૪. માંકેજીને “નવાણિયાને ગરાસ મળે. પાલીતાણાના કાંધાજી ગોહેલે બ્રાહ્મણના શિહેરને પિતાના તાબામાં લેવા વ્યવસ્થા ગોઠવી હતી. પણ વીજી ગેહેલે ઓચિંતો છાપો મારી શિહેર જીતી લીધું. ૧૭. ધૂ છ– (મૃ. સને ૧૬૧૯, વિ. સં. ૧૬૭૬) ૧૮ રતનજી પહેલે. ૧૯. હરભમજી. ૧૯ ગેવિંદજી ૨૦, અખેરાજજી. (વિ. સં. ૧૬૯૬) ૨૧. રતનજી બીજે. ૨૨. ભાવસિંહજી પહેલે–તેણે સં. ૧૭૭૯ ના વૈશાખ સુદિ ૩ ના રોજ વડવા પાસે ભાવનગર બંદર વસાવ્યું અને શિહોરને બદલે ભાવનગરમાં ગાદી સ્થાપના કરી. તેણે સૂરતના સં૦ પ્રેમજીપારેખના સંઘનું વળાવીયું કર્યું હતું. (પ્રક. ૫૭, સૂરતના સંઘપતિઓ.) ૨૩ અખેરાજજી–તેણે ચાંચિયાઓને સજા કરી તેથી તેને તળાજા બંદર ઇનામમાં મળ્યું. ૨૪. વખતહિંજી (આલાભાઈ) ૩૫. વજેસિંહજી (-ગોરધનદાસ નાગરદાસ મહેતા શિહોરવાળાનું “સૌરાષ્ટ્રનું ઈતિહાસ દર્શન) ૧. અમે આ રાજવંશના રાજાઓના અનુક્રમ નંબર ફેરવ્યા છે. સંભવ છે કે આ રાજવંશ તેમજ પાલીતાણાના ગેહલ રાજવંશના રાજાઓની સાલવારીમાં પણ ફેરફાર હોય. Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨ ૩૫ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ પાલીતાણાનો ગેહેલવંશ ૧. ઠાર મેહનદાસ ગોહેલ, ૨. ઠા, ઝાંઝણજી ૩. ઠા. સેજકજી મૃ૦ સને ૧૨૯૦ (પ્રક. ૪૪, પૃ૦ ૨૩૦) ૪. શાહજી–પાલીતાણાના વાયવ્ય ખૂણામાં આવેલા માંડવી ગામનાં ૨૪ ગામને (પટ્ટો) ગરાસ તેને તેના પિતાએ આપે. જૂનાગઢના રા'એ તેને તે ગામને પટ્ટો કરી આપે હતે. ઠા. શાહજીએ ગારિઆધારની આસપાસના “માલિયા ડાંગરના ગામે” જીતી લીધાં. તેણે પૂર્વમાં દરિયાકાંઠા સુધી પિતાનું રાજ્ય વિસ્તાર્યું. વિ. સં. ૧૯૮૦માં માંડવીમાં ૭૦૦ માણસેની વસતી હતી. ૫. ઠાસરજણજી. ૬. ઠાટ અરજણજી (પહેલા)-તેણે ગારિયાધારમાં પિતાની ગાદી સ્થાપિત કરી. ૭. નોંઘણજી (પહેલે)-–એના સમયમાં મુસલમાનો માંડવી ગામને દબાવીને બેઠા હતા, પણ તેંધણજીએ તે પાછું લીધું. શાણજી હેલને વંશજ ૧૧ મે ઠા, સારંગજી ગોહેલ સગીર વયને હતે ઠાકરે તેને “ઘોઘાની ગાદી” આપવા મદદ કરી. તેના બદલામાં ઠા. સારંગજીએ ઘણજીને વિ. સં. ૧૪૭૭ (સને ૧૪૨૦) લગભગમાં ત્રાપજ વગેરે ૧૨ ગામ આપ્યાં. (પ્રક. ૪૪, પૃ. ૨૩૩) “ત્યાંના ગહેલો પાલીતાણુના ભાયાત છે” સમય જતાં ત્રાપજ પુનઃ ભાવનગરમાં ભળી ગયું. ૮. ઠા. જસેજી. ૯ ઠાશોજી. ૧૦. ઠાબનજી ૧૧. ઠા. હદેજી. ૧૨. ઠા. કાંધેજી (પહેલે) એના સમયમાં શિહોરના બ્રાહ્મણેમાં ઝગડે ઊભે થયે. એક પક્ષે કાંધાજી ગોહેલને લાવી તેને શિહેર સેંપી દેવાને પેંતરો રચે. પણ બીજા પક્ષની માગણીથી ઉમરાળાના ૧૬ મા ઠેવીશાજી ગેહેલે એચિત છાપે મારી શિહેર પોતાના કબજે કરી લીધું. (પ્રક. ૪૪, પૃ. ૨૩૩) Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ૧૬. ઠા. સેંઘણુજી (બીજો)–તે તથા લેમા ખુમાણકાઠી વચ્ચે “ગઢવીને હાથી આપવાના કારણે” વેલાવદરની સીમમાં યુદ્ધ થયું. તેમાં ઠાકરના ૧૮ પુત્રે ખપી ગયા. ઠા. પિતે નાસી ગયા. શિહેરના ૧૭ મે ઠાઠ ધુનેજી ઠ૦ નોંધણજીની મદદે આવ્યા. તે પણ માર્યો ગયે. મા ખુમાણે વિ. સં. ૧૬૭૬ (સને ૧૬૧૯) માં ગારિયાધારમાં પોતાનું સીંધી લકર થાણું ગઠવ્યું. ઠા નેઘણુજી અહીંથી નાસી “માળવાના જવાશાના રાજ્ય”માં ગયે. ત્યાં તે રાજકુમારીને પરણ્યો. તેનાથી તેને બે પુત્ર થયા. તેમને એક પુત્ર જવાશાની ગાદીએ બેઠે. ઠાકર વિ. સં. ૧૬૯૬ (સને ૧૬૪૦)માં શિહેર આવ્યા. ત્યાંના ૨૦ મા ઠાકોર અખેરાજછની કુમક લઈ પાલીતાણું આવ્યું. અને અમદાવાદના નગરશેઠ વગેરેની મદદથી તેણે ગારિયાધાર પાછું મેળવ્યું. લોમા ખુમાણ કાઠીની પત્ની બછીઆણીએ ખુમાણ અને ઠાસેંધણુજી વચ્ચેને કજિયે પતા, તેથી ઠાકરે તેને ચણું ગામ ભેટ આપ્યું. આ સમયે દિલ્હીમાં બા શાહજહાં (સં. ૧૬૮૪ થી ૧૭૧૫) હતું. તેના સૂબાઓ અમદાવાદમાં રહીને ગુજરાતનું રાજ્ય ચલાવતા હતા. સૌરાષ્ટ્રમાં તેના તરફથી નાન સૂ થાણેદાર કામ કરતા. સુબા ઔરંગઝેબના સમયે પાલીતાણામાં કામ પર ગેરી બેલમના વંશના મુસલમાન હતા. તે પ્રજાને તેમજ શત્રુંજય તીર્થના યાત્રાળુ એને હરેક પ્રકારે રંજાડતા અને લૂંટતા હતા. આ કારણથી શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીએ ગારિયાધારના ઠા ઘણુછ બીજા વગેરેને ધન-દોલતની મદદ કરી અને તેઓના દ્વારા આ ત્રાસનું નિવારણ કરાવ્યું. આ ઘટના બન્યા પછી શેઠ શાંતિદાસ તથા ગારિયાધારના ઠાકરે વચ્ચે મૈત્રી સંબંધ વધવા લાગે. શેઠ શાંતિદાસને વિચાર આવ્યો કે “આ ઠાકરેને તીર્થની રક્ષાનું કામ સંપાય, અને તેઓને પાલીતાણામાં વસવાટ થાય તે સારું.” ઠાકર પણ આ સંબંધ બાંધવા ઉત્સુક હતા. Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૨૩૭ ૧૪. ઠાઇ અરજણજી બીજે. ૧૫. ઠા. કાંધાજી (બીજો)–તેણે શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરી, શેઠ રતન સૂરા, અને તપાગચ્છના કારખાનાને તથા જૈન સંઘને સં. ૧૭૦૭ના કાર્તિક શુદિ ૧૩ને મંગળવારે તીર્થની પાકી ચેકીને કરાર લખી આપે. તેમાં સારા માણસની સાખ પણ કરાવી. એ રીતે શત્રુંજય તીર્થને યાત્રાળુઓના રખેપાનું કામ માથે લીધું. તે રબાપા-કરાર આ રીતે મળે છે. (પ્રક. ૪૪, પૃ. ૨૨૪) સંવત્ ૧૭૦૭ (સને ૧૬પ૧)ને રખેપ કરાર “| 8 સંવત્ ૧૭૦૭ વર્ષે કાર્તિક વદિ ૧૩ ભેમે ગોહિલ શ્રી કાંધાજી તથા નારાજી તથા હમીરજી તથા બાઈ પદમાજી તથા પાટમદે જત લખત આમા શ્રી સેવં જાની ચેકી પહરૂ કરું છું, તથા સંઘની ચેકી કરું છું તે માટે તેનું પરઠ કીધું છે. શાહ શાંતિદાસ સહસકરણ તથા શાહ રતન સૂરા તથા સમસ્ત સંઘ મળી શ્રી શેત્રુંજી સંઘ આવઈ તથા છઠી છઠ વિહિવા આવિ તથા પાલું લેક આવિ, તેનું અભિ કરાર દીધું છે, તે અમે બાપના બેલશું પાળવું. તેની વિગત્ય શ્રી શેત્રુજઈ સંઘ આવી તેની ચુકી પુહુરૂ કરે. જે સંઘ આવિ તે પાસિ મલણું કરી લેવું, તેની વિગત. સુખડી મણ ૧ તથા લુગડાના જામી રાા મોટી સંધિછઠીઆ, તથા પાલુ સંઘ આવિ, તે પાસે મલાણું ન લેવું. ગાડી ૧ જામી રાા અંકે અઢી લેવી. મેટા સંઘ મધે પ્યાદા હઅિ તેનું ન લેવું. બીજું છઠવિવા આવી તેની માણસ ૧૦૦ જામી ૬૦ લેવી. મલેણું માગવું નહી. વળી બીજું માણસ પાસુ આવી તે જણ ૧ ની જામી છે અને અરધી લેવી, અદકું કહી ન લેવું. સંઘ શ્રી શેત્રુંજી જાત્રા કરવા આવી તે પાસેથી એ કરાર લેવું. ગચ્છ ૮૪ રાશીનું એ કરારિ લેવું. તથા એ કરાર બાપના બેલ પાળવું. તથા શ્રી આદીશ્વરની સાખી પાલવું. રણછોડજીની સાખી પાલવું. કારખાના પાસિ ન લેવું તપાગચ્છની શ્રી. અત્ર Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨ ૩૮ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ મહૂએ લખું તે પ્રમાણે છે. અત્ર સામ્ય. ૧ ગેહિલ કાંધાજી ૧ ગો ગેમલજી ૧ બાઈ પદમાજી ૧ ગોત્ર લખમણુજી ૧ બાઈ પાટમદે. ૧ ૦ ભીમજી લખત દે. કડવા નાથાએ ૧ રા. જાદવ લખું. ન પાલીએ તે ૧ શા. જગપાલ અમદાવાદ મધ્યે જવાબ 1 ઠા. પરબત કરીએ, ૧ દ. કડવા લખત ભાટ પરબત નારાયણએ લખું, પાલિ નહિ , અમિ જમાન છું. અમદાવાદ મેધે જવાબ કરું સહિ કે તથા ભાટને અગડ કરી છે તે પાળવું સહીસહી. અસલ ઉપરથી નકલ મુકાબલ કરનાર કારકુન રાજારામ નીલકંઠરાવ, આણંદજી કલ્યાણજી તરફથી માગી. તા. ૨૮ મી જુલાઇ સને ૧૮૭૬ ) ખરી નકલ સહી થઈ, તૈયાર થઈ તા. ૧૧– 5 (સહી) I. B Peile સપ્ટેમ્બર સને ૧૮૭૬ પિલીટિકલ એજંટ બાટ શાહજહાનને શાહજાદે મહમ્મદદારા શિકોહ (સને ૧૬૪૮ થી ૧૬પર) ગૂજરાતને સૂબો હતો. ત્યારે સને ૧૯પ૧ (વિ. સં. ૧૭૦૭) કાતિક વદિ ૧૪ ને ભમવારે ઠા. કાંધાજી ગોહેલ વગેરેએ શેઠ શાંતિદાસ સહસકિરણ ઝવેરી શા. સૂરા રતના, તપગચ્છ કારખાનું વગેરેને શત્રુંજય તીર્થને રક્ષણથી પૂરી જવાબદારી લઈ ઉપર મુજબને રખેપા કરાર કરી આપ્યા હતા. . આ ઉપરથી સમજાય છે કે–ઠા. કાંધાજી ગોહિલ રાજા નહોતા પણ ઠાકર જ હતા, આ કરારમાં ઠા. કાંધાજી, નારાજી, હમીરજી, બાઈ પદમાદે, બાઈ પાટમદેનાં નામ છે અને સહીમાં ગે. ગમલજી, ગો. લખમણ, ગે. ભીમજી વગેરેનાં નામે છે. બનવા જોગ છે કે, તે સૌ એ કુટુંબના સાથીદારે કેકી પહેરાના ભાગી Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૨૩૯ દારા હાય. તે બધા સાથે નાકરી-ધંધા કરવા ઈચ્છતા હાય. જે રાજા -રાણી હાય તે આવા કરાર લખી આપે જ નહીં. આ તે ધંધાદારી અને ઇમાનદારીને કરાર હતેા. આ કરારમાં લખાણ પાળવાની એક નિષ્ઠા છે, વફાદારીની પ્રતિજ્ઞા છે. ધંધે લેવાની તમન્ના દેખાય છે. ગેહેલે આ કરારમાં પ્રતિજ્ઞા કરે છે કે અમિ કરાર કીધું છે તે અમા બાપના ખેલશું પાળવુ તથા શ્રી આદીશ્વરની સાખી પાળવુ રણછેાડજીની સાખી પાળવુ.' આ કરારના સાક્ષીએ પણ ખાતરી આપે છે કે, ‘એ લખુ ન પાળીએ તે અમદાવાદ મધ્યે જવાબ કરીએ. એ લખું પાલીએ નહી તે આમિજમાન છુ,, અમદાવાદ મધે જવાબ કરુ સહી તથા ભાટને અગડકરા છે તે પાળવુ સહી સહી. ’ આ કરારમાં દે. કડવા નાથા સાક્ષી છે. તે તેમના કામદાર હશે. સંભવ છે કે તેદો॰ કડવા નાથાના વંશમાં જેઠા પચાણ અને જીવાભાઈ વગેરે હાય. તેએ પાલીતાણુમાં રહેતા હતા. કરાર પાળવા માટે ગેાડેલા, ગાર, રજપૂતા, વાણિયા અને ભાટે, વગેરે સાક્ષીઓ હતા, આ કરાર મુજબ દિવસે વળાવા કરવાને અને રાતે ચાકી ભરવાની હતી. (- -પ્રક૦ ૪૪, ગુજરાતના બાદશાહેા પૃ૦ ૨૨૪) રખેાપાના બદલામાં ૧૦૦ માણસે ૬૦ જામી અને એક માણુસની ૰!! જામી લેવાની હતી, આ જામી તે જામનગરી કરી હતી, જેની કિંમત અગ્રેજી રાજ્યના ૯ પૈસા થાય. જામનરેશે સ૦ ૧૮૪૦ થી કારીનું ચલણ શરૂ કર્યું હતું, જેનું નામ જામી કે જામનગરી કારી હતું. એ વખતે આ પ્રકારે ચલણી નાણું પ્રચલિત હતું.— ૧. ઉદેપુરથી કેશરિયાજી જનારને વળાવાના ૧૧ દોકડા આપવા પડતા, તે અને આ રકમમાં લગભગ સમાનતા છે. Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૪૦ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ સિક્કાઓ ૧ રૂપિયે = કા કેરી બે કેરી = ૧૫ દેકડા જામશાહી કેરી = ૦-૪-૬ ૧ કોરી = ૩૦ દેકડા દિવાનશાહી = ૦-૪-૬ ૧ ઢીંગલે = ૧૫ દેકડે રાણશાહી = ૦-પ-૩ ૧ ઢબુ = ૩ દેકડા રીખાલ = ૨–૮–૦ જૂની જામશાહી કેરી = ૦-૬-૦ ( પાન : ૧૫૬ ) ( પાન : ૩૮૪) (ધનજી શાહે રચેલી “કાઠિયાવાડ લેકલ ડિરેકટરી નામના આધારે) ૧૬. ઠા. શ —એ સમયે ગુજરાતમાં સૂબાઓ શિસ્તખાન તથા શાહજાદ, મુરાદબક્ષ (સને ૧૬૪૮ થી ૧૬૫૨) થયા હતા. એ સમયે શાહજાદાઓ અને બાદશાહ શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરી પાસેથી લાખની રકમની લેવડદેવડ કરતા હતા. શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીએ શાહજાદા મુરાદ અને શાહજાદા ઔરંગઝેબને એક લડાઈમાં રકમની જરૂર હતી ત્યારે પા લાખ રૂપિયા ધીર્યા હતા. આમ લેવડદેવડને સંબંધ હોવાથી તે બન્ને શાહજાદા શેઠ ઉપર ઘણુ ખુશ હતા. પરિણામે ગુજરાતના સૂબા શાહજાદા મુરાદબક્ષે બાદશાહ શાહજહાંની સમ્મતિ મેળવી જુલસી સન ૩૦, મહોરમ ઉલહરામ મહિને, તા. ૨૯ મી, હીજરી સન ૧૦૬૬, સને ૧૯પ૬, વિ. સં. ૧૭૧૩ ના કાર્તિક શુદિ ૧ ના રોજ શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીને શત્રુંજય ‘પહાડ-પાલીતાણું ઈનામમાં આપ્યાં અને તેનું ફરમાન લખી આપ્યું, બીજું આગળ પાછળનું સઘળું દેવું પાછું વાળવા છૂટી છૂટી રકમ આપી તેમજ આ રીતે બદલે વાળે. (પ્રક. ૪૪, પૃ. ૧૫૬ થી ૧૫૯ માં બાફ. નં. ૧૭ પૃ. ૨૨૬) પહાડ ભેટ આપ્યાની સનંદ આ પ્રકારે છે.– લા શહિડાઈ લેવડદેવડને Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૨૪૧ બાટ શાહજહાંએ શેઠ શાંતિદાસ ઝવેરીને શત્રુંજય પહાડ-પાલીતાણું ગામ ઈનામમાં આપ્યાં તેનું ફરમાન મુરાદાબક્ષ તરસ્થી મળેલી સનંદ શાહજહાંનના દીકરા અને ગુજરાતના સૂબા મૂરાદબક્ષે (પરિશિયનમાં લખેલી સનંદને તરજૂમે) મહેરબાન ખુદાના નામે સીલ સેરઠની સરકારના હાલના અને ભવિષ્યના હિસાબે શાહી મહેરબાનીથી અને ઉમેદથી ઉમદા થયા છે. એ હિસાબ રાખનારાઓને માલૂમ થાય જે “શાંતિદાસ ઝવેરી જે અમીરેમાં પહેલા દરજજાના છે” તેમણે અમારા સ્વર્ગસમા દરબારમાં બધા દરબારીઓની સમક્ષ જાહેર કર્યું છે કે, “સેરઠ સરકારના તાબામાં આવેલા પાલીતાણા નામના ગામ આગળ શેત્રુંજા નામનું હિંદુ લેકેનું યાત્રાનું ધામ આવેલું છે. અને આજુબાજુના લેકે ત્યાં યાત્રાએ જાય છે.” ઉમદા દરજજાવાળા તરફથી મહેરબાની રહે એ હુકમ કરવામાં આવ્યો છે કે, “અમીરમાં સૌથી ઊંચા દરજજાનું મચકુર ઈસમને આ મોસમની શરૂઆતથી મચકુર ગામ ઈનામ તરીકે આપવામાં આવ્યું છે,” જેથી આ ગામને એમનું ઇનામ તરીકે ગણને એમાં કઈ જાતની દખલગીરી નહીં, આજુબાજુના જિલ્લાના તથા પ્રદેશના લોકો આ જગ્યાએ નિર્ભય થઈને યાત્રા કરવા આવે, આ બાબતમાં તાકીદને આ ખાસ હુકમ જાણું એને પાળવામાં કેઈએ કસૂર કરવી નહીં. Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સીલ ૨૪ર જૈન પરંપરાનો ઈતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ પવિત્ર મહોરમ મહિનાના ૨૯મા દિવસે લખ્યું, અમારા રાજ્યના ૩૦ મા વરસમાં. દાઃ નમ્રસેવક અલીનખાન છે. નકલ દિવાન કચેરીમાં રાખી લીધી છે. ખરે તરજુમે. (સહી) ગુલામ મેહદીન, તરજુ કરનાર (–પ્રક. ૪૪, ગુજરાતના બાદશાહો પૃ૦ ૨૨૬) ઠા. છ સં. ૧૬૩૨ ના વૈશાખમાં ખારા ગામ પાસે કુમે ખુમાણ કાઠી સાથે યુદ્ધ કરતાં મરણ પામ્યા. ૧૭. ઠા. સરતાણજી પહેલે ૧૮. ઠા. કાંધાજી ત્રીજે ૧૯ ઠા. પૃથ્વીરાજ : તે તેજસ્વી હતા. તેણે વિ. સં. ૧૭૦૭ના વંશ પરંપરાગત આવેલા રખેપા કરારની જવાબદારીને પુરી રીતે અદા કરવા માટે નગરશેઠની સહાયથી ગારિયાધાર છેડી પાલીતાણામાં નિવાસ કર્યો અને પાલિતાણાને પિતાનું ગાદીનગર બનાવ્યું તેણે અહીં રહીને જૈનસંઘ તથા જૈનતીર્થની રક્ષાને ભાર રખેપા કરના લખાણ મુજબ ઉપાડી લીધો હતો. પરંતુ સં. ૧૭૭૦માં શેઠ પ્રેમજી પારેખ સુરતીને પાલીતાણામાં છરી પાળતે યાત્રા સંઘ આવ્યું, ત્યારે તેણે પ્રથમ તેનું મેટું સ્વાગત કર્યું પરંતુ પછી તેને વધુ રકમને લાભ થશે. તેણે મેટી રકમ માગી. પરિણામે રાજા અને સંઘ વચ્ચેને મામલે બગડે. સામ સામે યુદ્ધના મરચા ગોઠવાયા. લાકડી, ભાલા, તીર, ફણ અને બંદુકની ગોળીઓ ચાલી, રાજ્યના ૨૦ માણસે મર્યા અને અંતે અમદાવાદના નગરશેઠ કુટુંબના શેઠ હીરજી ઝવેરીએ વચમાં પડી સમાધાન કરાવ્યું, પછી મામલે સુધર્યો (જૂઓ પ્ર. પ–સૂરતના સંઘપતિએ.) પણ રાજ્યને ખજાને હતો જ નહી, આથી રાજાને ધન એકઠું કરવાની ઘણું જરૂર હતી. તેથી. ત્યારપછીના સંઘે રાજાને રખેપા Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચંદ્રસૂરિ ૨૪૩ કરારને બદલે નજરાણાની રકમ આપી, તે દરમિયાનમાં યાત્રાએ આવતા નાના મેટા સ`ઘે! અને યાત્રિકાના રખાપાકર માફ કરાવી મુકતાઘાટ કરાવી લેતા હતા. ઠા॰ પૃથ્વીરાજ સ૦ ૧૭૯૦ (સને ૧૭૩૪)માં મરણ પામ્યા. ૨૦. ઠા॰ નોંધણુજી ત્રીજો—તેણે પાલીતાણા શહેરના કિલ્લા ધાન્યેા. તેને ૧ સરતાનજી, ર્ ઉન્નડજી ૩ અલુભાઇ અને ૪ જેઠીભાઈ એમ ચાર પુત્રા હતા. તે સ’૦ ૧૮૨૧ (સને ૧૭૬૪)માં મરણ પામ્યા. ૨૧. ઠા॰ સરતાનજી(બીજો)—તેણે વજીર પાતાભાઈ ઘાઘારીની ઘેાડી માગી હતી. પાતાભાઈ એ કારભારી પદમશી અને રાજપુત્ર અલુભાઈ ને પક્ષમાં લઈ મા સરતાનજી તથા તેના માટા પુત્રને ઠાર માર્યો અને અણુભાઇને રાજા બનાવ્યેા. શ્રી ધનજીભાઇ શાહ કાઠિયાવાડ લેાકલ ડિરેકટરિ’માં લખે છે કે, સને ૧૮૭૧માં માલૂમ પડયું કે કાઠિયાવાડના રજવાડાની પરિસ્થિતિ વિચિત્ર હતી. તે ગુનેગારાને સજા કરી શકતા નહી, એવા કામેામાં ઈન્સાફ આપવા કા સ્થાપવાની જરૂર હતી. શહેરસુધારા, ન્યાયખાતુ, મહારવટિયા કે લૂંટનારા માટેને દેખસ્ત નહેાતેા. આ રીતે તે રાજાઓને રાજ્ય-ચલાવવાની યેાગ્યતા પણ ન હતી. જો કે તાલુકેદારા કાઇને દેહાંત દંડ દઈ શકત, પણ તે ગેઈન્સાફ કરે તે તેને માટે ન્યાયાલયે નહાતાં. મેટા રાજા, નાના રાજા અને ભાયાતા વચ્ચેના ઝગડામાં પેાલિટીકલ એજટ વચ્ચે પડતા, પણ ઝગડા પતતા નહી. ( એટિંગ પેાલિટિકલ એજટ મિ॰ કીનલેાક ફાસ સાહેબે )સને ૧૮૬૦માં જાહેર કર્યું છે કે, “કાઠિયાવાડ વધુ પાછળ હઠે છે, તે દેશીરાજ્યામાં યાગ્ય સુધારાની જરૂર છે.” (પાનઃ ૩૭) (કલમ ૨૩) છતાં અસતેાષ ચાલુ રહ્યો; કેમકે ગરાસિયાઆને રાજ્ય તરફથી ન્યાય મળતા નથી. ગરાસિયાને મહારવટે જવાને પ્રતિબંધ હતા, અને તેની ફરિયાદ કાઈ સાંભળતું ન હતું. આ હરકત દૂર કરવા માટે સને ૧૮૭૩માં રાજાએએ એજન્સીને Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૪૪ જૈન પર પરાને તિહાસ-ભાગ ૩ો એક કાર્ટ સ્થાપવાની સમ્મતિ આપી કે, જેમાં ભાયાતાના ઝગડામાં પૂરી તપાસ કરી ચેાગ્ય ન્યાય રાજસ્થાન કોટની સ્થાપના થઈ. (કલમ ૨૪) આ ભયંકર લેાકેા માટે પાછળથી પીલ સાહેબ ( સને ૧૮૭૪ થી ૧૮૭૮ )ના સમયે પાકા બ ંદોબસ્ત થયા. ઘણા ઉચિત સુધારા વધારા થયા, જેમાં સફળતા મળી હતી. (પૃ૦૪૦) ૨૨ ઠા॰ ઉન્નડજી—તે સરતાનજીના ભાઈ હતા તે દામનગરના ગાયકવાડી થાણેદાર રાજગાર રતનજી તથા કાઢી આવા ખુમાણુની મદદથી અલુભાઈને હરાવી, પાલીતાણાના રાજા બન્યા. તેણે ગાયકવાડી પેશકશી ઉઘરાવનાર શિવ રાજા ગારઢાને આશા આપ્યા. આથી ભાવનગરનાઠા॰ વખતસિંહજી સાથે તેને વેર બંધાયું. અન્ને ઠાકેારા લડવા, પરિણામે પાલીતાણા પરગણાનાં ગામ ઊજડ થયાં, ઊપજ ઘટી ગઈ, ઊડાઉ ખર્ચ ચાલુ રહ્યો, રાજ્યને માથે કરજ વધી ગયું. જોકે કાઠિયાવાડનાં બીજા રાજ્યે આવી નાણાભીડની સ્થિતિમાં પેાતાનાં ગામ ઇજારે મૂકતા હતા. બીજા રાજયાએ નાણાભીસમાં જ્યારે જ્યારે પેાતાનાં ગામ બીજા રાજ્યમાં ઈજારે મૂકયાં ત્યારે તે ગામ તેમને પાછાં મળ્યાં નથી, અદાલતેમાં આવા દાખલા ત્યારે નોંધાયા હતા. ૧ ઠા॰ ઉનડજીએ પેાતાનાં ગામ અમદાવાદના નગરશેઠને ત્યાં ઈજારે મૂકવામાં લાભ જોયે. કારણ કે ઉનડજી અને શેઠે વખતચંદુ ૧. (૧) જસદણવાળા જામનગરના મહાલ આઠ કેાટ પાસેથી સને ૧૮૭૦ -- ૭૧ સુધી દરસાલ આકાશી વાળાવા લેતા હતા, જેતે એજન્સીએ સને ૧૮૭૪ – ૭૫માં કાઢી નાખ્યા હતા, "" (૨) પાટડીએ દસાડા તાલુકાનું ગારિયાવાડ ગામ ગીરા રાખ્યું, જે અંગે ૨૫-૩૦ વર્ષ સુધી કેસ ચાલ્યેા અને હજારા રૂપિયાને ખરચ થયેા. (૩) પાલીતાણા રાજ્યે ગણધાળ ગીરા મૂકયું હતું જે તેને પાછું મળ્યું નહીં. (૪) આભરણનાં ૨૪ગામ માથાં આપીને મેળવેલાં હતાં જેને જામરાજા અથાવી બેઠા. * [ પ્રકરણ રાજાએ અને આપવે. આથી (૫૦ ૪૦) Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૪૫ ચુંમાલીસમું ] તપાવી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ બંને ગાઢ મિત્રો હતા. ઠાકર તેમને બહુ માનતો હતો. છેવટે ઠા. ઉન્નડજીએ વિ. સં. ૧૮૩૬ થી ૧૮૪૨ સુધીમાં ગોંડલના ઠા શુભાજીને વચ્ચે જામીન રાખી, પિતાનાં પાલીતાણ વગેરે ગામે નગરશેઠ વખતચંદ ખુશાલચંદને ત્યાં ઈજારે મૂકી મેટી રકમ ઉપાડી, કરજ ચૂકવ્યું. ઈજારે–આમાં એવી વ્યવસ્થા હતી કે શેઠ મૂળ ગરાસિયાના હક ભેગ, શેઠ પિતાના નેક કામદારે રાખી પાલીતાણા વગેરેની આવક લે, અને ઠાકોરને ખરચ માટે દરસાલ ૪૭૦૦૦ રૂપિયા આપે. ઠાકોર કે તેના વંશજો ઉપાડેલી મૂળ રકમ પાછી ન વાળે, ત્યાં સુધી આ પ્રમાણે થયા કરે. આ ઈજારે સને ૧૮૪૩ સુધી ચાલુ રહ્યો હતો.' નગરશેઠના કામદારે પાલીતાણામાં રહીને બધી વ્યવસ્થા કરતા હતા. કામદારે નેક હતા. તે સમયે પાલીતાણાની પ્રજાએ પણ આબાદ રહીને વ્યાજબી રીતે વ્યવહાર ચલાવ્યું હતું. જેનેએ આ ઈજારાના ગાળામાં શત્રુંજયતીર્થમાં નવી નવી ટૂંકે બનાવી, તથા શહેરમાં રાજ્યને વેરે ન ભરનાર બ્રાહ્મણ, બાવાઓ વગેરેની જમીન પાકા દસ્તાવેજો કરી વેચાતી ખરીદી લીધી અને તેમાં ધર્મશાળાઓ બનાવી. ૧. શત્રુંજય ઉપર હાથીપોળના દરવાજા ઉપર આ પ્રમાણે લેખ છે તે છ બુલહરના “એપિગ્રાફિ ઈંડિકા' ભા. ૨, પ્ર૬ માં નં૦ પર નો શિલાલેખ છે. ૧. “સંવત ૧૮૩૭ના વર્ષે ચૈત્ર સુદિ ૧૫ દિને સંધ સમસ્ત મળી કરીને લખાયું છે જે હાથીપોળના ચેક મથે કોઈ દેરાસર કરવા ન પામે અને જે કદાચિત દેરાસર જે કઈ કરાવે તે તીર્થ તથા સમસ્ત સંઘને ખુની છે, સમસ્ત સંધ દેશાવરના ભેલા મળીને એ રીતે લખાવ્યું છે, તે ચેક મળે આંબલી તથા પીપળાની સાહમાં દક્ષિણ તથા ઉત્તર દિશે તથા પૂર્વ પશ્ચિમ દિશે જે કઈ દેરાસર કરાવે તેને સમસ્ત સંધને ગુનો છે, સહી છે. – સં. ૧૮૩૭ ના વર્ષે ચૈત્ર સુદિ ૧૫ દિને. (—શ્રી જિનવિજ્યજી સંપાદિત “પ્રાચીન જૈન લેખ સંગ્રહ” ભા. ૨.) પૃ૦ ૩૩૬). Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પરંપરાના ઇતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ નગરશેઠના વડા ( લૂડિયા વડા ) છે. ત્યાં એક ખાવાના મઠ હતા. એ જાહેર વાત છે. આ જમીનવેચાણના દસ્તાવેજો પાલીતાણા રાજ્યના દફતરમાં હતા. રાજ્યે તેને નાશ કર્યાં હતા, પણ રાજ્ય-બહાર એજન્સીમાં સાનગઢ વગેરે સ્થાને તેના દસ્તાવેજો સુરક્ષિત હતા. ૨૪} ઠા સૂરિસિહજીએ ક લ ડબલ્યુ લોંગ સાહેબને (સને ૧૮૪૧) ના મેથી ૧૮૫૯ ફેબ્રુઆરી સુધી ) અરજીમાં જણાવ્યું કે,, નેએ જેને એ વેરા ભરનારાની વસ્તિમાં ધમ શાળાએ બંધાવી છે.” પરંતુ એજન્સીમાં રહેલા દસ્તાવેજોએ એ વાતને જૂડી ઠરાવી હતી. આ ઈજારા ઠા૦ પ્રતાપસિહ ઠા॰ સૂરિસિંહ સુધી ચાલ્યા હતા. જુદા જુદા કેસના કાગળાથી માલુમ પડે છે કે-આ ઈજારાના કાળમાં સને ૧૮૨૫-૩૦માં શેઠ હઠીભાઈ એ પણ બીજી ૩૦૦૦૦)ની રકમ આપી હતી, ઈજારા નગરશેઠ હેમાભાઈ પ્રેમાભાઈ સુધી ચાલ્યા. ટા ઉનડજી સાત પુત્રાને મૂકીને સ૦ ૧૮૭૭ (સને ૧૮૨૦)માં મરણ પામ્યા, ઉન્નડજીના સમયે સં૦ ૧૮૩૭-૪૧-૪૩માં સૂરતના સઘવી પ્રેમચંદ માદીએ શત્રુ જય તીના સંઘ કાઢચો હતા. ઠા ઉન્નડજીએ તેની સાથે મીઠા વર્તાવ રાખ્યા હતા. તેણે ડા॰ ઉનડજીને મેાટી રકમ આપી, સૌ યાત્રિકાના રખેાપાકર માફ઼ કરાવ્યા હતા. સ॰ પ્રેમચંદ મેાદીએ તપગચ્છના ૬૭ મા ભટ્ટારક વિજયજિનેન્દ્ર સૂરિની પાસે સં ૧૮૪૩ના મહા સુદ્ઘિ ૧૧ ને સેામવારના રાજ મેદીની ટૂંકની પ્રતિષ્ઠા કરાવી હતી. (પ્રક૦ ૫૭ સૂરતના સંઘપતિ) આ સમયે જેને એ ખીજી ઘણી નવી ટૂંકા બનાવી પ્રતિષ્ઠા કરાવી. ૨૩, ડ્રા॰ કાંધાજી ( ચેાથેા )સને ૧૮૨૦ થી ૧૮૪૦ (૧૫મા ) ઠા૦ કાંધાજી (બીજા) વગેરેએ સને ૧૬૫૧માં શત્રુંજયના રખેાપાનું કામ માથે લીધું હતું, તેના વંશજોએ પ્રમાણિકપણે આદિનાથ ભગવાનની સેવા કરી, તેથી તે સૌને લાભ થયા, જૈનસંઘની એથમાં રહીને ધન પણ મેળવ્યું, અને સૈન્ય વધાર્યું. ગારિયાધારનું રાજ્ય મજબૂત બનાવ્યું. આ કામ ઠા॰ ઉનડજી (સને ૧૮૨૦ ) (વિ॰ ૧૮૭૭) સુધી એક નિષ્ઠાથી થતું રહ્યું, પરંતુ તેને વારસદાર Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ ગચંદ્રસૂરિ ૨૪૭ ઠા કાંધાજી ભદ્રિક હતો. તેણે વિચિત્ર સ્વભાવના દિવાનની શિખવણીથી પૈસે ભેગા કરવા માટે એક ભૂલ કરી. કે તેણે શત્રુંજયનું રખેવું આરબને ત્યાં ગીરે મૂકયું. આથી પાલીતાણા રાજ્યમાં રાજ–ઘેર, બ્રાહ્મણ, રજપૂત, વ્યાપારી, બારેટ વગેરે તથા જાત્રા એમાં ત્રાસ વધ્ય. સને ૧૮૨૦માં કાઠિયાવાડમાં રાજ્યની બાબતે પ્રથમ પિલિટીકલ એજન્ટ કપ્તાન બારનવેલ (સને ૧૮૨૦ થી ૧૮૨૬) નિમાયે, ત્યારે દફતરમાં પાલીતાણુની સ્વતંત્ર રાજ્ય તરીકે નોંધ થઈ ન હતી, કેમકે રાજ્ય નગરશેઠના હાથમાં હતું. નગરશેઠ હેમાભાઈ વખતચંદ અને શેઠ મેતિશાહ મુંબઈવાળાએ સને ૧૮૨૦માં મુંબઈ સરકારને અરજી કરી કે, “આરબે શત્રુંજય તીર્થની આશાતના કરે છે તે દૂર કરાવે.” - શેઠે મુંબઈના ગવર્નર પ્રેસિડન્ટ ઈન કાઉન્સીલ ટુઅર્ટ એલ. હિસ્ટનને સને ૧૮૨૦માં અરજી કરી કે અમે પાલીતાણા રાજ્ય રે રાખ્યું છે. ઠાકરને તે પાછું અપાવી અમને તેની મૂળ રકમ અપાવે. પેટ એર બારવેલે હુકમ કર્યો કે, “આરબોને ડુંગર ઉપરથી ઉતારવા, ન ઊતરે તો લેફટનેન્ટ સ્ટીકનના તાબાનું લશ્કર મોકલી તેઓને ઉતારવા.” ઠા. કાંધાજીએ આરબોને નીચે ઉતાર્યા, અને રખેપાની બાબતમાં નવી દખલ ઊભી કરી. ઠાકરે રખેપાની રકમ વધારવા માગણી કરી સરકારે માર્ગ કાઢયો કે “શેઠ ગાયકવાડ સરકારને અરજી કરી તેની પાસેથી પાલીતાણાની ખંડણ ભરવાની રકમમાંથી રૂા. ૪૦૦૦)ની રકમ ઓછી કરાવે. તો આ તકરાર હંમેશને માટે શમી જાય; પણ તેમ થયું નહીં. આથી મિ. બારનવેલે સને ૧૮૨૫માં રખેપાની રકમમાં વધારે કર્યો. તે રકમ ઠાકર, ભાટ, અને રાજગાર એમ ત્રણ ભાગીદારેએ વહેંચી લેવાની હતી. જેનેએ “હવે પછી રખેપાની રકમ વધારવાનો પ્રશ્ન ન ઉઠે અને જાત્રાળુની રક્ષા થાય ” એમ કાયમી નીતિ માની આ વ્યવસ્થા સ્વીકારી. Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૪૮ જેન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ ઠાકરે પણ આફત-ફિત્ર આસમાની સુલતાની મજરે આપવાનીવળતર પાછું આપવાની કબૂલાત કરી પાકી રખોપાચેકીને આ કરાર કર્યો હતે. વિ. સં. ૧૮૭૯ મહા સુદિ ૨ તા. ૯-૧૨-૧૮૨૧ થી ૪૧ વર્ષો સુધી આ નવા કરાર પ્રમાણે વ્યવસ્થા બની રહી હતી. ઠાકાંધાજીના રાજકાળમાં જેનેએ શત્રુંજય ઉપર નગરશેઠ શાંતિદાસે બનાવેલા શત્રુંજય તીર્થ ઉપરના કિલાને જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યું તેમજ ઘણી નવી ટૂંક બનાવી. આ ઠાકર રાજ્યને કરજમાંથી છોડાવી શકે નહીં. તે ૫ વર્ષની ઉંમરે વિ. સં. ૧૮૬ (સને ૧૮૪૦)માં મરણ પામ્યા. ૨૪ ઠાર નોંઘણુજી ચે –તે બહુ સાદો, ઠરેલ અને પાકી ઉંમરને હતે આથી તેને યુવરાજ પ્રતાપસિંહ તેનું રાજ્ય ચલાવતે હતો. યુવરાજે સં. ૧૮૯૮ (સને ૧૮૪૨)માં રાજ્યને ઈજારે બંધ કર્યો. ત્યારે નગરશેઠ તરફથી પાલીતાણાને વહીવટ શેઠ મતિ કડિયા કરતે હતો. યુવરાજ પ્રતાપસિંહજીએ બજારની વચ્ચે માંડવી પાસે પિતાના તોફાની ઘોડાને તલવારથી કાપી નાખે, અને માટે અવાજે બે કે, “મોતિયા કામદારની પણ આ જ દશા થશે.” મેતિ કડિયે આ વાત સાંભળી, ત્યાંથી નીકળીને સીધે અમદાવાદ જાતે રહ્યો. અને ત્યારથી ઈજારે બંધ થયો. ૨૫. ઠા, પ્રતાપસિંહજી–તેણે આશરે સં. ૧૯૦૦ (સને ૧૮૪૪)માં રાજ્યની લગામ હાથમાં લીધી, અને તે વિ. સં. ૧૯૧૭ (સને ૧૮૬૦)માં મરણ પામે. ૨૬. ઠાર સુરસિંહજી–તે સને ૧૮૬૧માં ગાદીએ આવ્યું. તેણે રાજ્યની આવક વધારી જેને ઉપર રૂા. ૨ ને મુંડકાવે ઠરાવ્યું. આથી જેનેએ રાજકેટની કેર્ટમાં કેસ માંડે, તે જુસ્સાવાળે હતું. તેણે રાજ્યની રકમ વધારવા વિવિધ ઉપાયે જયા. Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ સુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ રાજ્યની મુરાદ ઠાકરેની મનેભાવના (૨૪) ઠાબેંઘણજી, (૨૫) ઠા. પ્રતાપસિંહજી, (૨૬) ઠા સૂરસિંહ વગેરેની મુરાદ હતી કે (૧) શત્રુંજય પહાડ ઉપર જેનેની ટૂંકે વગેરે મિલ્કત છે તેના ઉપર રાજ્યની માલિકી અને સર્વોપરિ સત્તા સ્થાપવી. પિતે ભારતના સર્વ જેનેના રાજા બની રહેવું. (૨) વિવિધ ઉપાયે વડે રખેપાની રકમ વધારવી. (૩) જેનેની એકતા તથા શેઠ આ૦ કપિઢીને તેડવી અને જેમાં ભાગલા પડાવી રાજ્યની સત્તા જમાવવી. તે ઠાકોરો એ પિતાના આ ઉદ્દેશને સફળ બનાવવા વિવિધ પ્રયત્ન કર્યા હતા, એ પ્રયત્નમાંના કેટલાક આ પ્રકારે હતા.– - કર્નલ ડયુ. લોંગ (સને ૧૮૪૫ મે થી ૧૮૫૯ ફેબ્રુઆરી) તેણે સને ૧૮૪૫માં તપાસ કરી જાહેર કર્યું કે–ઠા. નોંઘણુજીએ અરજીમાં જણાવ્યું કે, “શેઠને હાથમાંથી ઈજારે જવાથી નારાજ થઈને તે અમારા યુવરાજ ઉન્નડજીને ટી સલાહ આપી ઉશ્કેરે છે. અને જેનેએ પાલીતાણાની વેરા ભરતી પ્રજાની રાવળી જમીનમાં ધર્મશાળાઓ બંધાવી છે. ઠાકર આમ જણાવે છે પણ અમને તપાસ કરતાં માલુમ પડયું કે, તેમની આ બધી વાત ખોટી છે. ઠાકરે આવી નવી નવી સતામણી શરૂ કરી. આથી એજન્સીએ તે સતામણીને દૂર કરવા પાલીતાણામાં એજન્સીના અમલદાર રામરાયને ગોઠવ્યો. ઠાકોરે શત્રુંજય પહાડ ઉપરનાં લાકડાં ઘાસ વગેરે લઈ જનારા ઉપર જકાત નાખી ટેક્ષ નાખ્યા. ઠાકોરે સને ૧૮૬૧માં પહાડ ઉપરનું જેનેનું ખેડાઢારનું ગામ જપ્ત કર્યું. એજન્સીઓ વચ્ચે પડીને ખેડાઢેર ખાતાને પિતાનું અમદાવાદ પાસેનું રાંચરડા ગામ આપ્યું. જેનેએ ખેડાઢેરનું ખાતું છાપરીયાળીમાં સ્થાપન કર્યું. પિ૦ એ. આર. એચ. કીટીંજે (તા. ૩૧-૧-૧૮૬૩ થી તા. આવી જાય છે Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૫૦ જૈન પરંપરાને ઈતિહાસ–ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ૮-૭-૧૮૬૭) ઠાકરને શરૂમાં જ સલાહ આપી કે શહેરની સુધરાઈ કમિટી બનાવવી, અને એજન્સીની મંજૂરી મેળવી કામ કરવું. સને ૧૮૬૪માં ઠાસૂરસિંહજીનાં લગ્ન થયાં, ત્યારે રાજ્ય જેના વડે, ધર્મશાળા વગેરે મકાન માગી લીધાં, પણ તે પાછાં આપતાં ઘણું મુશ્કેલી ઊભી કરી. શેઠ આ૦ ક0ની પેઢીને એજન્ટ પાસે મહેમાનો માટે પાકુ સીધું માગી તેફાને કરાવ્યાં. સને ૧૮૬૩-૬૪ માં વિસં. ૧૯૨૧ મહા સુદ ૭ ગુરૂવારે સવારે શેઠ કેશવજી નાયકે ટૂંક બનાવી હતી તેમાં ઠાકોરે દખલ કરી, તેના શિલાલેખમાં પિતાને રાજા તરીકે લખાવવાનું દબાણ કર્યું હતું, તે દિવસથી જેનેએ પહાડ ઉપર નવી ટૂંક બનાવવાનું બંધ કર્યું. તળેટીમાં બાબુ ધનપતસિંહજીએ બંધાવેલી ટૂંકમાં પણ રાજ્ય દખલ કરી રકમ લીધી. ઠાકોરે જેને પાસેથી વધુ રકમ મેળવવા જેને અમને નજરાણું મળણું આપે છે, એવી બનાવટી નોંધબુક એજન્સી પાસે મૂકી વિનંતિ કરી કે, જેને અમને દરસાલ આટલી રકમ ભરે એની જાશુકની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ. કમીશન-એજન્સીએ આની તપાસ માટે જૂનાગઢના દિવાન કળભાઈ અને પોરબંદરના દિવાન કબા ગાંધીનું કમીશન નીમ્યું. કમીશને જાહેર કર્યું કે, “ચાપડી વિશ્વાસ કરવા લાયક નથી.” ઠાકરે અંગ્રેજ સરકારને સને ૧૮૨૫માં વિનંતિ કરી કે, “હવેથી મને જેને પાસેથી દર સાલના રૂા. ૨૦૧૦૦] અપાવવા જોઈએ.” સરકારે કામ માટે પોલિટીકલ એજન્ટ આર૦ એચ. કીટીંજને ની. સર કીટીંજે તા. ૫-૧૨-૧૮૬૩ માં સંપૂર્ણ રીતે ઠાકોરની તરફેણ કરી જણાવ્યું કે– (૧) જેને ધનાઢય છે, તે તે મેટી રકમ આપી શકે. (ક. ૫,૧૪) (૨) આ રકમ રખપુ નહીં પણ મુંડકાવે છે, (૩) બારનવેલવાલા દસ્તાવેજમાંના “દસ્તાવેજ ” શબ્દને અને તેણે બાંધેલી વર્ષોની મુદત તથા બે ઈસમે જેવા વચ્ચે થયેલા કરારને તથા નકકી કરેલી રખેપાની રકમને રદ કરી. (ક૭, ૯, ૧૪) Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૨૫૧ (૪) ઠાકર જેનેની પૂરેપૂરી રક્ષા કરે. (કલમ ૯મી) (૫) જૈન ઠાકરને દરસાલ રૂા. ૧૦,૦૦૦ની રકમ આપે. (ક. ૧૪) (૬) સર કીટીંજે ઠાકરના કહેવાથી શેઠ હેમાભાઈ ઉપર દબાણ કરી જૈન સંઘના એજન્ટ તરીકે સને ૧૯૬૧ થી દાખલ થયેલા નિમકહલાલ દલસુખરાયને ઠાકરની ભાવના મુજબ છૂટ કરાવ્યું, અને સરકારના વિશ્વાસપાત્ર ગોપીનાથને દાખલ કરાવ્યું. એ પછી ઠાકરની સતાવણી ચાલુ રહી. એ પછી તે એજન્સીએ પાલીતાણામાં એજન્સીનું થાણું ગોઠવ્યું, જેમાં ત્રિકમરાય ગુલાબરાયને થાણેદાર તરીકે ગોઠવ્યા. પછીના પિ૦ એજન્ટ કર્નલ એસ. સી. એ પણ સને ૧૮૭૦ માં ઠાકોરને આ બાબત ચેતવણી આપી. તે પછી કા. પિ. એજન્ટ તરીકે જે. બી. પીલે (તા. ૨૯–૧–૧૮૭૩ થી તા. ૨૮-૫-૧૮૭૮) આવ્યા. " સને ૧૮૭૨માં પાલીતાણામાં ઈડરના યાત્રાસંઘના ચેકીદરેએ ઈડરના સઘને લૂંટ્યો. રાજેયે વળતર આપવામાંથી છટકી જવા માટે સરકારને જાહેર કર્યું કે, આ ચોરીમાં શેઠ પ્રેમાભાઈને હાથ છે. જે. બી. પીલે આનો કેસ ચલાવ્યો. સને ૧૮૭૫માં પૂનાના શેસનોર્ટના જજજ અને મુંબઈ હાઈકોર્ટના રજિસ્ટરનું કમીશન નિમાયું. કમીશને જાહેર કર્યું કે- (૧) પાલીતાણાના અમલદારોએ આ બાબતના કાગળમાં ગરબડ કરી છે. (૨) ઠાકોરે શેઠ ઉપર જે આક્ષેપ કર્યો છે, તેની તેઓ દિલગીરી જાહેર કરે. (૩) રાજ્ય સંઘને ચારીના વળતરના રૂા. ૪૫૦) આપે. (૪) રાજ્યના અમલદારે વજનદાર નથી, તે હવે પછી રાજ્ય પિતાના સર ન્યાયાધીશ, ન્યાયાધીશ, અને પોલિસ અમલદારે એજન્સીની મંજૂરીવાળા રાખે, આમ થવાથી રાજ્ય તે સૌના સ્થાને નવા નીમ્યા. Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨પર જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ રાજ્ય સને ૧૮૭૭ (સં. ૧૯૩૩-૩૪) ભાદરવા વદ ૦)) ને રોજ શત્રુંજય પહાડ ઉપર જૈન મંદિરવાળા વિભાગમાં ઢેડેને મેળે ભરાવી, ડુંગળી વગેરે ખવરાવી, જૈન મંદિર વગેરેને અપવિત્ર બનાવ્યાં. સોનગઢના ડેપ્યુટી આસીસ્ટન્ટ વામનરાવ બાલકૃષ્ણ આ મેળાની ખબર મળતાં જ ત્યાને રીપેટ લેવા અબ્દુલખાનને પાલીતાણા મોકલી પાકો રીપોર્ટ મેળવ્યો. વામનરાવે તે રીપિટ એજન્સીને મોકલ્યા. એજન્સીને પણ ચારે બાજુની તપાસ કરતાં ખાતરી થઈ કે, રાયે ઈરાદાપૂર્વક આ મેળે ભરાવ્યો છે. એજન્સીએ રાજ્યને હવે પછી આ મેળે ભરવાની મનાઈ કરી. અને આવાં આવાં તોફાનોને રેકવા ચેક ગામમાં રાજ્યના ખર્ચે સને ૧૮૭૬ થી ૧૮૮૦ સુધી અબદુલખાનનું થાણું ગઠવ્યું. પછી જેને અને ઠાકોર વચ્ચે કેસ ચાલ્યું. સરકારે કાપ૦ એ. પીલેને અને ન્યાયખાતાના આસીસ્ટન્ટ ઇ. ટી. કેન્ડીને આ કેસ સાંભળવા નીમ્યા. પીલ સાહેબે કેસ ચલાવ્યું. તેણે પહેલાં ફરમાન કાઢયું કે, પહાડ અંગે જે સ્થિતિ છે, તેમાં કેઈએ કશે ય ફેરફાર કરે નહીં. - ઇ. ટી. કેન્ડીએ બંને પક્ષના પુરાવા માગ્યા. જેનેએ સને ૧૬૫૬ થી ૧૮૭૫ સુધીના પુરાવા આપ્યા, બીજે જરૂરી ઇતિહાસ પણ આપે. - રાજે આ કેસ માટે બેરિસ્ટર બ્રાઉની તથા બદરૂદીન તૈયબજીને રેડ્યા હતા. રાયે આ કેસમાં જેનેના જરૂરી પુરાવાઓને નાશ કરવા બાજી ગોઠવી. રાધનપુરના મસાલીઆ કુટુંબના જૈનેએ ઘેડે વખત શત્રુ જયને વહીવટ કર્યો હતો. ઈ. ટી. કેન્ડીએ તે ચોપડા રાજકોટ મંગાવ્યા, રાધે રાજકેટથી નવ કોસ દૂર બેટી નદીના કાંઠે કાવાડવા ગામ પાસે તે ચેપડા લુંટાવ્યા. રાજ્ય પીલ સાહેબના ફરમાનને અનાદર કરી પહાડ ઉપર ગઢમાં જેને કબજે હતે. તે ઉઠાડી, રાજ્યને કબજે બતાવવા પિતાના સિપાઈઓને ઉપર ચડાવી જૈનેના ચોકીદારને કાઢી મૂક્યા. Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૫૩ ચુમાલીસમું ] તપસ્વી હીરલા આ જગચ્ચદ્રસૂરિ ગઢની ચાવીઓ ઝૂંટવી લઈ પોતાના સિપાઈ એને પહેરા ઉપર ગોઠવી દીધા. મંદિરમાંના ઘણા શિલાલેખાને કઢાવી નાખ્યા. કે જૈને પેાતાના હક સાબિત કરી શકે નહીં. પાળનાં જૂનાં પાટિયાં ફેંકી દીધાં. નાંઘણુપાળનું નવું પાટિયું લગાવી દીધું. રાજ્યે જૈનાની લૂટારાઓથી તી બચાવવા માટે ગઢમાં રાખેલી જજાળી તાપાને નીચે ઉતરાવી તેને નકામી બનાવી દીધી. જૈન સંઘની પેઢીના મુનિમ સુંદચ્છ મેાતીચદ હરખાના હાથ ખાંડણીચામાં ખડાવ્યેા. કે જેથી તે પત્ર લખી શકે નહીં, તેમજ બહાર ખબર ન જાય, એ માટે પાલીતાણાની ચારે બાજુએ ચાકી ગેાઠવી દીધી. મુનિમ ઉપર પણ ચાકી ગેાડવી, પરંતુ ત્યાં બિરાજમાન પૂર્વ શ્રી વૃદ્ધિ દ્રજી મહારાજની કૃપાથી મુનિમ અમદાવાદમાં શેડ પ્રેમાભાઈ ને મલ્યા, અને તેમને અધી હકીકત જણાવી, તેમની સૂચના મુજબ મુંબઈના ગવર્નર પાસે તે પહેોંચી ગયે. અમદાવાદના નીર વીરચંદભગત જેને પણ ગુપ્તપણે પાલીતાણા જઈને સહકીકત મેળવી, અમદાવાદના જૈન સંઘને જણાવી. સરકારે આ બાબતની તપાસ કરવા હુંટર કમીશન નીમ્યું. કમીશને તપાસ કરી જે. બી. પીલે ઉપર આ ઘટનાને પૂરા રીપોર્ટ મેકલ્યા. જે. મી. પીલે આ રીપાથી સવ હર્કીકત જાણી પાલીતાણામાં ફ્રીવાર આવું તેાફાન ન થાય એ ખાતર ત્રિકમરાય ગુલાબરાયનું થાણું ગાઠવ્યું અને એજન્સીએ સને ૧૮૭૫ માં શત્રુંજય ઉપરના સ શિલાલેખાની નકલ ઉતરાવી. ૧ ૧. આજ રીતે ફ્રીવાર મુંબઈ સરકારની આર્કિઓ લેાજિકલ સર્વે તરફથી મિ॰ કાઉન્સેન્સે સને ૧૮૮૮-૮૯માં શત્રુંજ્ય પહાડ ઉપરના દરેક શિલાલેખાની નકલા લીધી હતી. ડૉ. જી. મી. બુલ્હેરે એપિ ગ્રાફ્રિ ઈંડિકા ભાગ ૨ જો પ્રકરણ ઠ્ઠામાં આ શિલાલેખા પ્રકાશિત કરાવ્યા છે. સારના સૂબા ખુરમની ધર્માન્યતાથી, અથવા તીન કબજો લેવાની ધૂનથી, અહીં જે જે જિનપ્રતિમા જૈનાએ તેમાંની ઘણીને શત્રુંજયમાં પહાડ ઉપર જ ભંડારી રાખી છે. પાલીતાણા રાજ્યના ખંડિત થઈ હતી Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ૨૫૪ જૈન પરંપરાને ઇતિહાસ-ભાગ ૩ [ પ્રકરણ ઈ. ટી. કેન્ડીએ તા. ૨૬-૧૨-૧૮૭૫ના રોજ ઠરાવ ઘડયે તેને સાર આ પ્રમાણે હતો. (૧) જેને પહાડ ઉપર નવાં મંદિરે બનાવવાને હકદાર છે. (૨) ઠાકર ગઢની અંદરની મિલકતના હકદાર નથી. (૩) પહાડ ઉપર, ઉપરનાં મકાને, રસ્તાઓ, અને તે અંગેની ઈમારતે બનાવવા ઠાર જેને હેરાન કરી શકે નહીં. એજન્સીએ સરકારની સૂચનાથી આ ઠરાવ તથા તે ઉપર જે. બી. પીલેના અભિપ્રાયની નકલે (૧) ઠાકોર અને (૨) જેનેને મેકલી, અને આ અંગે જેને જે કહેવું હોય તે કહેવાની છૂટ આપી. છેવટે સરકારે તે બધી વિગતે તપાસી, જે. બી. પીલેને નીચે મુજબ નિકાલ આપવા જણાવ્યું, તેને સાર આ હતો– (૧) કેસ નં. ૧૬૪૧–જેને ગઢમાં મંદિર બાંધે, તેમાં ઠાકરે કશીય રકમ માગવી નહીં. (૨) ઠાકરે જેનેના સિદ્ધાંત વિરુદ્ધ કઈ પણ મકાનને ઉપગ કરે નહીં. (૩) ઠાકોર ગઢ કે ગઢ બહારનાં જે જે દેરાસરે છે તેની કોઈ જાતની રકમ લેવાને દાન કરી શકે નહીં. () જૈને ગઢ બહાર દેરાસર બનાવે તે, ઠાકરને દર ચોરસવારે એક રૂપિયે આપી જમીન ખરીદી લે. (૫) ઠાકર પહાડ ઉપર જનારા જેને કોઈ પણ વાતે હેરાન કરે નહિં. (૬) રાયે પહાડ ઉપર રસ્તાઓની આજુ બાજુ પ૦૦ વાર સુધીના ભૂમિભાગમાં ચેકીથાણું બેસાડવું નહીં. આ નીકાલ તા.૧૬-૩-૧૮૭૭ ના રોજ મુંબઈ ગવર્મેન્ટના સેક્રેટરીએ તૈયાર કર્યો. કા. પિ૦ એજન્ટ મિ. જે. બી. પીલે તા. ૫–૪–૧૮૭૭ ના રોજ વેરાવળમાં તેની નકલ તૈયાર કરી આ૦૦ ની પેઢીને આપી. પહેલાંના આર. એચ. કીટીંજે તે રાજ્યના પક્ષમાં જ વલણ રાખ્યું Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ચુંમાલીસમું ] તારવી હીરલા આ૦ જગચંદ્રસૂરિ ૨૫૫ હતું. કેમકે તેને તે “જેને ધનાઢય છે.” એ જ ખટકતું હતું. જૂઓ પૃ. ૨૫૦ જ્યારે ઈ ટી. કેડીએ પૂરી તપાસ કરી ન્યાય તો. કેમકે તે ન્યાયખાતાને આસીસ્ટંટ હતું. તે ધનિક અને નિર્ધન બન્ને પક્ષેને ન્યાયમાર્ગથી એક કરવા ઈચ્છતે હતે. મુંબઈ હાઈકોર્ટને રજિસ્ટ્રર ટેમ સાહેબ મહારાણી વિકટેરિયાને તા.૧–૧–૧૮૭૬ ને ઢઢેરો સંભળાવવા પાલીતાણુ આવ્યા. માનવતા તે તથા સોનગઢને પિલીટિકલ એજન્ટ જી. એમ. હંટર, પાલીતાણા જૈન સંઘને એજન્ટ ઉદયશંકર દલપતરામ નાગર પટણી, મુનિમ નરસિંહભાઈ દીપચંદ, ઠા. સૂરસિંહજીને નાને રાજપુત્ર ઠાસામંતસિંહ અને રાજમાન્ય શેઠ ઓસમાન વગેરે શત્રુંજય પહાડ ઉપર ચડયા હતા, સૌ ફરી ફરી એક પછી એક શત્રુંજયનાં મંદિરોને જોતા હતા. એવામાં રાજ્યના એક અમલદારે ચૌમુખજીના દેરાસર પાસે સૌ પહેચ્યા ત્યારે ટેમ સાહેબને “મંદિરની અંદર પેસવા વિનંતિ કરી.” તે અમલદાર સમજતું હતું કે, સાહેબ બૂટ પહેરીને દેરાસરમાં પ્રવેશ કરશે, તો ઠીક થશે. પણ આસી. પ૦ એ. જી. એમ. હંટરે અને બીજા સાથીદારોએ ટોમ સાહેબને જણાવ્યું કે, “આપ પ્રવેશ કરશે તો જેનોનાં મન દુભાશે, પરિણામે જૈન સમાજમાં મોટો ખળભળાટ મચી જશે, તેથી પ્રવેશ કરે જોઈએ નહીં.” તેઓએ આ રીતે ટેમ સાહેબને પ્રવેશ કરતાં રેકયા હતા. જો કે તે વખતે તે મંદિરમાં ઘણા જૈન યાત્રિકે હતા, તેઓએ બહાર આવી ટેમ સાહેબને જણાવ્યું કે, “તમે મંદિરમાં બૂટ સહિત પિસશે તે અમારી લાગણી દુભાશે.” ટેમ સાહેબે કે હંટર સાહેબે યાત્રિકે ની આ વાત સાંભળી તેઓને ખુશ કરવા તે દેરાસરના પૂજારીને પાંચ રૂપિયા આપ્યા. અને જણાવ્યું કે, “કંઈ ભૂલ થઈ હોય તે, તેની શુદ્ધિ કરાવી લેજે.” વૃદ્ધો કહે છે કે, પૂજારીએ આ રકમ આ૦૦ની પેઢીના ચોપડામાં જમા કરાવી હતી, કે ભંડારમાં મૂકી હતી તે જાણવા મળ્યું નથી. Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ જૈન પરપરાને છતિહાસ-ભાગ ૩જો [ પ્રકરણ ઉંટર કમીશનની તપાસ પૂરી થઈ. ત્રિકમરાયનું થાણું ઊઠયું. રાજ્યે જૈનાની તી રક્ષણની શક્તિને અભાવ બતાવવા ધાડું પડાવ્યુ. રાજ્યે સૂરતના શેઠ ભૂખણુદાસે બધાવેલ ભૂખણવાવ તેની જમીન અને ભૂખણવાડીને કખન્ને હાથમાં લીધા, રાજ્યે ઘાસના રક્ષણ માટેની ચેાકીના ખાનાથી રસ્તા પાસેની જમીનમાં છાપરાં મધાવ્યાં. સરકારે તેમાં સર ઈન્ટીકેન્ડીએ આપેલા ચૂકાદાની છઠ્ઠી કલમના અનાદર થતા સમજીને તે છાપરાં કઢાવી નાખ્યાં. વળી, પહાડ ઉપરના જળકુ’ડના પાણી આવવાના રસ્તાઓ રાકાવ્યા. પહાડ ઉપરની મહાદેવની દેરી, અંગારશા પીરની જગા, જૈનાની માલિકીની હાવા છતાં રાજ્યે તેમાં દખલ કરવા યુક્તિ ગાડવી, પણ એજન્સીએ રાજ્યને તેમ કરતાં રેકયું. ૨૫૬ રાજ્યે સને ૧૮૭૮ માદ ઈ ટી કેન્ડી અને જે ખી પીલેના ગયા પછી સર કીટી જે કરેલા ખાપાના દસ્તાવેજને રદ્દ કરાવી રખેાપાની મેાટી રકમ વધારવા ચળવળ શરૂ કરી. 1 એવી rr રાજ્યે “ હવે શાંતિ બની રહેશે, કે ગડબડ થશે નહીં ખાતરી આપી જણાવ્યું કે, હવે ચાકનું અબ્દુલ્લા ખાનનું થાણુ ઉડાવી લેવું જોઈએ. અને રખાપાની રકમ નક્કી કરવા