Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ AcArya jinasena viracita A7 harivaMzapurANa sampAdana-anuvAda DaoN. pannAlAla jaina, sAhityAcArya 12) bhAratIya jJAnapITha
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANa 'harivaMzapurANa' AcArya jinasena (AThavIM zatI) kI apratima saMskRta kAvyakRti hai| isameM bAIsaveM tIrthaMkara neminAtha ke tyAgamaya jIvanacarita ke sAtha-sAtha kRSNa, balabhadra, kRSNa 'ke putra pradyumna tathA pANDavoM aura kauravoM kA lokapriya carita bar3I sundaratA se aMkita kiyA gayA hai| isake atirikta isa vizAla grantha meM sampUrNa harivaMza kA paricaya tathA jainadharma aura saMskRti ke vibhinna upAdAnoM kA spaSTa evaM vistAra se vivecana huA hai| bhAratIya saMskRti aura itihAsa kI bahuvidha sAmagrI isameM bharI par3I hai| 'harivaMzapurANa' mAtra kathA-grantha nahIM hai, yaha uccakoTi kA mahAkAvya bhI hai| chyAsaTha sargoM meM vividha chandoM meM nibaddha isa vizAla grantha meM lagabhaga ATha hajAra nau sau zloka haiN| mUla saMskRta, hindI anuvAda, mahattvapUrNa prastAvanA tathA aneka pariziSToM ke sAtha susampAdita yaha grantha purANa kathApremiyoM ke lie jitanA upayogI hai, usase kahIM adhika isakI upayogitA bhAratIya saMskRti aura itihAsa ke anusandhitsuoM ke lie hai| prastuta hai grantha kA yaha eka aura nayA saMskaraNa /
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ mUrtidevI jaina granthamAlA : saMskRta granthAMka 27 AcArya jinasena viracita harivaMzapurANa hindI anuvAda, prastAvanA tathA pariziSTi sahita sampAdana evaM anuvAda DaoN. pannAlAla jaina, sAhityAcArya bhAratIya jJAnapITha AThavA~ saMskaraNa : 2003 - mUlya : 325 rupaye
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ ISBN 81-263-0847-8 bhAratIya jJAnapITha (sthApanA : phAlguna kRSNa 9; vIra ni. saM. 2470; vikrama saM. 2000; 18 pharavarI 1944) puNyazlokA mAtA mUrtidevI kI smRti meM sAhU zAntiprasAda jaina dvArA saMsthApita unakI dharmapatnI zrImatI ramA jaina dvArA sampoSita mUrtidevI jaina granthamAlA isa granthamAlA ke antargata prAkRta, saMskRta, apabhraMza, hindI, kannar3a, tamila Adi prAcIna bhASAoM meM upalabdha Agamika, dArzanika, paurANika, sAhityika, aitihAsika Adi vividha viSayaka jaina sAhitya kA anusandhAnapUrNa sampAdana tathA unake mUla aura yathAsambhava anuvAda Adi ke sAtha prakAzana ho rahA hai| jaina-bhaNDAroM kI granthasUciyA~, zilAlekha-saMgraha, kalA evaM sthApatya para viziSTa vidvAnoM ke adhyayana-grantha aura lokahitakArI jaina sAhitya grantha bhI isa granthamAlA meM prakAzita ho rahe haiN| pradhAna sampAdaka (prathama saMskaraNa) DaoN. hIrAlAla jaina evaM DaoN. A.ne. upAdhye prakAzaka bhAratIya jJAnapITha 18, insTITyUzanala eriyA, lodI roDa, nayI dillI-110 003 mudraka : bI. ke. oNphaseTa, dillI-110032 (c) bhAratIya jJAnapITha dvArA sarvAdhikAra surakSita
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ Moortidevi Jain Granthamala : Sanskrit Grantha No. 27 HARIVANSA PURANA of ACHARYA JINASENA with Hindi translation, introduction and appendices Edited and Translated by Dr. Panna Lal Jain, Sahityacharya BHARATIYA JNANPITH Eighth Edition : 2003 o Price : Rs. 325
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ ISBN 81-263-0847 - 8 BHARATIYA JNANPITH (Founded on Phalguna Krishna 9; Vira N. Sam. 2470; Vikrama Sam. 2000; 18th Feb. 1944) MOORTIDEVI JAIN GRANTHAMALA FOUNDED BY Sahu Shanti Prasad Jain In memory of his illustrious mother Smt. Moortidevi and promoted by his benevolent wife Smt. Rama Jain In this Granthamala critically edited Jain agamic, philosophical, puranic, literary, historical and other original texts in Prakrit, Sanskrit, Apabhramsha, Hindi, Kannada, Tamil etc. are being published in the original form with their translations in modern languages. Catalogues of Jain bhandaras, inscriptions, studies on art and architecture by competent scholars and popular Jain literature are also being published. General Editors (First Edition) Dr. Hiralal Jain and Dr. A. N. Upadhye Published by Bharatiya Jnanpith 18, Institutional Area, Lodi Road, New Delhi-110003 Printed at : B.K. Offset, Delhi-110 032 (c) All Rights Reserved by Bharatiya Jnanpith
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradhAna sampAdakIya prathama saMskaraNa sAhityakI preraNAke mUlAdhAra haiM prakRtike dRzya aura ghaTanAe~ evaM jIvanake anubhava / manuSyake vibhinna anubhavoMmeM sabase adhika prabhAvazAlI una puruSoMke caritra siddha. hue haiM, jinhoMne loka-kalyANakA kucha vizeSa kArya kiyA, cAhe vaha saMkaTase mukti sambandhI ho athavA bhautika yA AdhyAtmika utkarSaka rUpameM / yaha bAta isIse siddha hai ki saMsArakA nabbe pratizata sAhitya vIra-gAthAtmaka hai, jisameM yathArtha va kalpita kucha asAdhAraNa lokottara mAnava-caritrakA citraNa pAyA jAtA hai| bhAratIya sAhityako hI dekhie jahA~ vedoMse lagAkara kalakI cInI lar3AIke kisI choTe-se samAcAra takakI racanAoMmeM kisI na kisI prakArake pauruSakI hI pradhAnatA pAyI jaayegii| - rASTrake kucha mahApuruSoMke caritra kSetra aura kAlakI sImAko pAra kara vyApaka rUpase lokarucike viSaya bana gaye haiN| rAma aura kRSNake caritra isI prakArake haiN| hindU aura jaina sAhityameM inakI pradhAnatA hai, aura gata do-DhAI hajAra varSoM meM agaNita purANa, kAvya, nATaka va kathAnaka ina nAmoMke AdhArase likhe gaye hai / jaise vaidika paramparAmeM rAmAyaNa aura mahAbhArata ukta vividha sAhityika dhArAoMke srota siddha hue haiM vaise hI jaina sAhityameM padmapurANa yA padmacarita aura harivaMzapurANa yA ariSTanemicaritakA sthAna hai / yahA~ hamArA prayojana vizeSataH harivaMza sambandhI kathAnakoMse hai| ardhamAgadhI AgamameM aneka sthaloMpara kRSNa va kaurava-pANDavoMke AkhyAna Aye haiN| vizeSataH chaThe zrutAGga NAyAdhammakahAo evaM AThaveM antagaDadasAoMmeM / Agamottara 'vasudevahiMDI' Adi prAkRta grantha bhI harivaMza sambandhI kathAoMke mahAn Akara haiM / inakA bahuta-sA varNana mahAbhAratase milatA hai, aura kucha svatantra pAyA jAtA hai| vizeSa bAta yaha hai ki ina caritroMko bhinnabhinna dharmoM meM bhI apanI-apanI saiddhAntika va naitika paramparAke anurUpa banAkara apanAyA gayA hai| pUchA jA sakatA hai ki ina anya dharmake devarUpa mAne jAnevAle puruSoMko jainadharmameM kyoM aura kaise mAnyatA prApta huI ? uttara vahI hai, jo Upara diyA jA cukA hai| jainadharmameM vIra-pUjAkI mAnyatA hai| usane apane antima tIrthaMkarako to vIra va mahAvIra nAmase sambodhita hI kiyA hai| aise caubIsa mahApuruSa hue haiM, jinhoMne tapa aura jJAnake balase dharmakA mArga prazasta banAyA aura svayaM tIrthakara rUpase lokArAdhanake pAtra bane / bAraha vIra puruSa aise bhI hae hai, jinhoMne lokavijaya aura duSTanigraha karake zAsanakI vyavasthAe~ sthApita kI / ve cakravartI pada prApta karake lokasammAnake bhAjana hue| isI prakAra nau balabhadroM, nau nArAyaNoM tathA ina nArAyaNoMke zatru nau pratinArAyaNoMne bhI apane-apane samayameM kucha asAdhAraNa parAkrama dvArA vividha prakArake Adarza upasthita kiye| jaina purANoMmeM vistArase tathA caritroM va kathAnakoMmeM racayitAkI pratibhA va ruci anusAra hInAdhika kalAtmaka rUpase ina vesaTha zalAkApuruSoMkI vIra-gAthA gAyI gayI hai| inhIM lokottara vIra puruSoMmeM rAma aura kRSNa bhI gine gaye haiM / ataeva unakI bhI jainapurANoMmeM sammAnapUrvaka pratiSThA pAyI jAtI hai / viSaya-varNanakI dRSTise vaidika paramparAmeM purANake pAMca aMga mAne gaye hai-sRSTikI racanA, pralaya aura punaH sRSTi, mAnava vaMza, manuoMke yuga aura rAjavaMzoMke caritra / apane maulika siddhAntoMke anusAra ucita hera-pherake sAtha jainapurANoM meM bhI ina lakSaNoMkA pAlana kiyA gayA hai| jaina dharma vizvako jar3a-cetana rUpase anAdi-ananta mAnatA hai, kintu usakA vikAsa kAlacakrake Aroha-avaroha kramase Upara-nIcekI ora parivartanazIlatAko liye hue badalA karatA hai| ataH jainapurANoM meM sarga aura pratisargake sthAnapara vizvakA yahI svarUpa tathA kAlacakrake AroMkA utsarpiNI-avasarpiNI rUpa viparivartana va loka-vyavasthAmeM hera-pherakA vivaraNa diyA gayA hai / vaMzoM, manuoM (kulakaroM) aura vaMzAnucaritoMkA ina purANoMmeM bhI apanI paramparAnusAra varNana hai| purANaviSayaka jaina granthoMkI saMkhyA saikar3oM hai, aura ve prAkRta, saMskRta, apabhraMza tathA
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe tamila, kannaDa, hindI Adi sabhI prAcIna bhAratIya bhASAoM meM pAye jAte haiN| ina vividha racanAoM meM varNanabheda bhI pAyA jAtA hai jisakA paraspara tathA vaidika purANoMke sAtha tulanAtmaka adhyayana anusandhAna eka rocaka aura mahattvapUrNa viSaya hai| jaina harivaMzapurANameM ukta prakAra viSaya-pratipAdanake sAtha-sAtha harivaMzakI eka zAkhA yAdavakula aura usameM utpanna hue do zalAkApuruSoMkA caritra vizeSa rUpase vaNita huA hai| eka bAIsaveM tIrthaMkara neminAtha aura dUsare naveM nArAyaNa kRSNa / ye donoM cacere bhAI the, jinameM se ekane apane vivAhake avasarapara nimitta pAkara saMnyAsa le liyA; aura dUsarene kaurava-pANDava yuddhameM apanA bala-kauzala dikhlaayaa| ekane AdhyAtmika utkarSakA Adarza upasthita kiyA, aura dUsarene bhautika lIlAkA / ekane nivRtti-parAyaNatAkA mArga prazasta kiyA, aura dUsarene pravRttikA / isI prasaMgase harivaMzapurANameM mahAbhAratakA kathAnaka sammilita pAyA jAtA hai / isa viSayakI prAcIna saMskRti, prAkRta va apabhraMza racanAe~ bahusaMkhyaka haiM / harivaMzapurANake nAmase saMskRtameM dharmakIrti, zrutakIrti, sakalakIrti, jayasAgara, jinadAsa va maMgarasa kRta, va pANDavapurANa nAmase zrIbhUSaNa, zubhacandra, vAdicandra, jayAnanda, vijayagaNi, devavijaya, devaprabha, devabhadra va zubhavardhana kRta; tathA neminAtha caritrake nAmase sUrAcArya, udayaprabha, kotirAja; guNavijaya, hemacandra, bhojasAgara, tilakAcArya, vikrama, narasiMha, hariSeNa, nemidatta Adi kRta racanAe~ jJAta haiM / prAkRtameM ratnaprabha, guNavallabha aura guNasAgara dvArA tathA apabhraMzameM svayaMbhU, dhavala, yazaHkIrti, zrutakIrti, haribhadra va rayadhU dvArA racita purANa va kAvya jJAta ho cuke haiM ( dekhie-velaNakara kRta jinaratnakoza, tathA kochar3a kRta apabhraMza sAhitya ) / ina svatantra racanAoMke atirikta jinasena, guNabhadra va hemacandra tathA puSpadanta kRta saMskRta va apabhraMza mahApurANoMmeM bhI yaha kathAnaka varNita hai evaM usakI svatantra prAcIna pratiyA~ bhI pAyI jAtI haiN| harivaMzapurANa, ariSTanemi yA nemicarita, pANDavapurANa va pANDavacarita Adi nAmoMse na jAne kitanI saMskRta, prAkRta va apabhraMza racanAe~ abhI bhI ajJAta rUpase bhaNDAroMmeM par3I honA sambhava hai| prAcIna hindI va kannaDameM racita grantha bhI aneka haiM / ataH prastuta grantha ke sampAdakane apanI prastAvanAke pRSTha dasa para prastuta racanAke atirikta kevala eka saMskRta aura eka apabhraMza racanA mAtrakA jo ullekha kiyA hai, usase isa viSayapara jaina sAhitya racanAke sambandhameM bhrama nahIM honA caahie| purANoMko hindU va jaina paramparAoMmeM apane-apane kAlake vizvakoza banAnekA prayatna kiyA gayA hai| unameM na kevala kathAnaka mAtra hai, kintu prasaMgAnusAra dharma va nItike atirikta nAnA kalAoM aura jJAnavijJAnakA bhI paricaya saMkSepa yA vistArase karA diyA gayA hai| isa pravRttikA uddezya yaha dikhAI detA hai ki eka hI purANakA pATha karanevAlA zraddhAlu apanI paramparA sambandhI sabhI prakArakI jAnakArI prApta kara le| prastuta harivaMzaparANa meM bhI yaha pravRtti vizeSa rUpase pAyI jAtI hai| yahA~ jo trailokyakA svarUpa. mahAvIra tIrthaMkarakA jIvanacaritra, samavasaraNa va dharmopadeza tathA saMgIta kalA AdikA varNana kiyA gayA hai, vaha una-una viSayoMkA paripUrNa prakaraNa hai aura svatantra rUpase bhI adhyayana va prasArake yogya hai| vaidika sAhitya, aura vizeSataH paurANika racanAoMke kartRtva aura kAlake sambandhameM bar3A vivAda tathA anizcaya hai / saubhAgyase jaina paramparAoMmeM kAlanirdezakI pravRtti prAyaH adhika spaSTa pAyI jAtI hai| yahA~ pramukha purANoMke racayitA aura racanAkAlake spaSTa ullekha pAye jAte haiN| prastuta harivaMzapurANake kartAne to apanA paricaya bhale prakAra de diyA hai ki ve punnATa saMghake the, unake gurukA nAma kIrtiSeNa thA aura unhoMne apanI yaha racanA zaka saMvat 705 meM samApta kI thii| yahI nahIM, kintu ve hI eka aise mahAkavi pAye jAte hai, jinhoMne bhagavAn mahAvIrase lagAkara 683 varSako sarvamAnya guruparamparAke atirikta usake Age apane samaya takako anyatra kahIM na pAyI jAnevAlI gurvAvalI bhI dI hai| harivaMzapurANakArakI isa advitIya aitihAsika cetanAkA eka aura bhI mahattvapUrNa pramANa unakI racanAmeM upalabhya hai, jisane tatkAlIna samasta bhAratake itihAsakI jAnakArIko prabhAvita kiyA hai| unhoMne
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradhAna sampAdakIya apane grantha samAptikAla ke sAtha-sAtha yaha bhI ullekha kiyA hai ki unhoMne kahA~ kina sthAnoMmeM baiThakara vaha racanA kI thii| unakI yaha sUcanA granthake upAntya do zlokoM meM ( 66, 52-53 ) meM pAyI jAtI hai, jahA~ . unhoMne kahA hai ki usa granthakA bahubhAga pahale vardhamAnapurake pArzvanAtha mandira meM baiThakara racA thA aura zeSa bhAga zAntinAthake usa zAntipUrNa mandirameM jahA~ dostaTikAke logoMne eka bRhatpUjAkA Ayojana kiyA thA / usa samaya uttara dizAmeM indrAyudha, dakSiNameM kRSNake putra zrIvallabha tathA pUrva aura pazcima meM avantinareza, vatsarAja tathA sauramaNDala (saurASTra ) meM vIra jayavarAha rAjya karate the / ye ullekha bar3e mahattvapUrNa haiM aura sabhI itihAsa-lekhakoMne inakA upayoga kiyA hai / kintu kucha bAtoM meM ulajhana bhI utpanna huI hai / eka mata yaha hai ki yahA~ pUrva meM avantirAja vatsarAjakA aura pazcima meM saurASTrake nareza vIra jayavarAhakA ullekha kiyA gayA hai / kintu dUsare matAnusAra yahA~ pUrva meM avantirAja aura pazcimameM vatsarAja tathA vIra jayavarAhakA ullekha samajhanA caahie| isa bAta meM bhI matabheda hai ki ina rAjya sImAoMkA madhyavindu kahA jAnevAlA vardhamAnapura kauna-sA hai / granthamAlAke hama donoM pradhAna sampAdaka bhI isa bAtapara ekamata nahIM haiN| DaoN. upAdhyeke mata se yaha vardhamAnapura kAThiyAvAr3akA vartamAna vaDhavAna hai, aura vahIM isI punnATa saMghake hariSeNane isase 148 varSa pazcAt zaka 853 meM bRhatkathAkozakI racanA kI thI ( dekhie ukta granthakI prastAvanA pR. 121 ) | kintu DaoN. hIrAlAla jainane apane eka lekha ( iNDiyana kalacara khaNDa 11, 1944-45 pR. 161 Adi, tathA jaina siddhAnta bhAskara, 12-2 ) meM yaha pramANita karanekA prayatna kiyA hai ki jinasena dvArA callikhita vardhamAnapura vartamAna madhyabhAratake dhAra jilekA badanAvara honA cAhie, kyoMki usakA prAcIna nAma vardhamAnapura pAyA jAtA hai, vahA~ prAcIna jaina mandiroMke bhagnAvazeSa aba bhI vidyamAna haiM, vahA~se dutariyA ( prAcIna dostaTikA ) nAmaka grAma samIpa hai tathA vahA~se ukta rAjya vibhAjanakI sImAe~ ThIka-ThIka itihAsasaMgata siddha hotI haiM / isI praznake sAtha punnATa saMghakI zAkhAkA karnATakase Akara vardhamAnapura meM sthApita hone aura kamase kama jinasena aura hariSeNake bIca koI Der3ha sau varSa taka calate rahanekA itihAsa bhI gaveSaNIya hai / kevala saMghake giranAra yAtrAke lie Ane aura vardhamAnapurameM ruka jAnekI bAtase isa mahAn ghaTanAkA pUrA marma nahIM khultaa| sambhava hai jaina dharmake mahAn AzrayadAtA rASTrakUTa- narezoMke mAlavA aura gujarAta meM prabhutva bar3hane se isa saMghapIThakI sthApanAkA kucha sambandha ho / zilAlekhoM ke anusAra ina pradezoMko rASTrakUTanareza dantidurgane san 750 ke lagabhaga apane adhIna kara liyA thA / granthake antima padya meM isa harivaMzapurANako aisA zrIparvata kahA hai jisakA kavine bodhike lAbhArtha Azraya liyA, aura yaha AzA vyakta kI ki yaha zrIparvata samasta dizAoM meM vyApta hokara va sthiratara banakara pRthvIpara pratiSThita rahe / prazna hai ki yahA~ kavi dvArA apanI racanAko zrIparvatakI upamA denekI sArthakatA kyA hai ? vicAra karanepara yahA~ bhI bhAratIya saMskRtikI eka dhArAkA mahattvapUrNa itihAsa chipA huA dikhAyI detA hai / bauddha sAhitya meM zrIparvatakA aneka sthaloMpara ullekha milatA hai / vizeSataH maMjuzrI mUlakalpa (pR. 88 ) kA yaha ullekha dhyAna dene yogya hai, zrIparvate mahAzaile dakSiNApathasaMjJake / zrIdhAnyakaTake caitye jina dhAtupare bhuvi / siddhayante mantra-tantrA vai kSipraM sarvArtha karmasu // isa ullekhake anusAra dakSiNApatha meM dhAnyakaTakake samIpa zrIparvata nAmaka mahAzailapara eka caitya hai jisameM jina (buddha) kI asthiyA~ va bhasmAvazeSa surakSita haiM / vahA~ sAdhanA karanese mantra-tantra zIghra siddha hote aura saba kAmanAe~ saphala hotI haiM / bauddha sAhitya meM hI nahIM, anya saMskRta mahAkaviyoMne bhI zrIzailakI isa khyAtikA ullekha kiyA hai / udAharaNArtha, mahAkavi bANane apanI kAdambarI kathAke eka pAtra vRddha draviDa dhArmikako 'zrIparvatAzcarya vArtA sahasrAbhijJa' kahA hai tathA harSacarita meM svayaM harpako kahA hai 'sakalapraNayimanorathasiddhiH zrIparvataH' / bhavabhUtine apane mAlatImAdhava nAmaka nATakake eka pAtra vauddha bhikSuNI saudAminI ke
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe mantra-tantra sIkhaneke lie padmAvatI nagarIse zrIparvatako jAnekI bAta kahI hai| isa prakArake aura bho aneka ullekha milate haiM jinase siddha hotA hai ki sAtavIM zatI va usake Asa-pAsa zrIparvata mantra-tantrAtmaka Rddhi-siddhi ke lie dezaprasiddha kendra bana gayA thaa| isI khyAtike kAraNa kucha tibbatI granthoMmeM to yahA~ taka kahA gayA hai ki bhagavAna buddhane apanA dharmacakra pravartana dhAnyakaTaka ( zrIparvatake nikaTavartI nagara ) meM hI kiyA thA ( rAhula sAMkRtyAyana kRta puraatttv-nibndhaavlii)| khudAIse prApta huI purAtattva sAmagrIke AdhArase ukta zrIparvata Adhunika Andhrapradezake guNTUra jilemeM sthita nAgArjunI koMDAse abhinna siddha kiyA gayA hai| isa pahAr3IkA aba sthAnIya nAma naharallavaDu hai| pUrva itihAsake aise prakAzameM aba sandeha nahIM rahatA ki harivaMzapurANake kartAko bhI zrIparvatakI ukta prakhyAti vijJAta thI, aura usIko tulanAmeM unhoMne apanA yaha purANarUpI nayA zrIparvata khar3A kiyaa| jisa prakAra usa mahAyAna bauddhadharmakI caityavAdI zAkhA va vajrayAna sampradAyameM manorathoMkI siddhi zrIparvatakI upAsanAse mAno jAtI thI, usI prakAra jinasenane apanI isa racanAke viSayameM kahA ki 'jo koI isa harivaMzako bhaktise par3heMge unheM alpa yatnase hI apanI AkAMkSita kAmanAoMko pUrI siddhi hogI, tathA dharma, artha aura mokSakA bhI lAbha milegA' (66, 46 ) / granthakartA svayaM jinendra ke nAma mAtrako hI grahoM Adiko pIDAko dUra karanekA upAya mAnate the (66, 41) aura siMhavAhinI ( ambAdevI ) kI upAsanAse sarva vighnoMkI zAnti hone meM vizvAsa rakhate the (66, 44) / bhAratIya saMskRti meM jainadharmakI dena bar3I vizAla aura gambhIra hai. tathA isa saMskRtise anya samAnAntara dhArAoMse grahaNa kiye hue tattvoMko mAtrA bhI kama nahIM hai| bar3I AvazyakatA hai ki. khoja-zodhapUrvaka ina bikharI huI kar3iyoMko jor3A jAye / isa kArya ke lie pahale to sucAru rUpase sAhitya-prakAzanakI hI bar3I AvazyakatA hai, kyoMki abhI taka bhI vipula jaina sAhitya prakAzita va ajJAta par3A huA hai / yaha bAta jaina zAstrabhaNDAroM aura vizeSataH jayapurake bhaNDAroMkI prakAzita sUciyoMke avalokana mAtrase siddha ho jAtI hai / isa prAcIna sAhitya ke prakAzanake sAtha hI sAtha hindI va anya pracalita bhASAoM meM usake zuddha anuvAdakI AvazyakatA hai| harSakI bAta hai ki yaha kArya kucha granthamAlAoM dvArA yojanAbaddha rUpase ho rahA hai, jinameM mUrtidevI granyamAlAkA vizeSa sthAna hai| isa prakAra prakAzita sAhityako, aura vizeSataH jaina purANoMkI aitihAsika va sAMskRtika dRSTiyoMse Antarika va tulanAtmaka gaveSaNAkI nitAnta AvazyakatA hai| prastuta granthako sAhityAcArya paM. pannAlAlajone pA~ca-chaha pratiyoM ke AdhArase saMzodhita kara usako apane anuvAdase alaMkRta kiyA hai| unhoMne apanI prastAvanAmeM grantha sambandhI aneka mahattvapUrNa bAtoMkA ullekha va saMketa kiyA hai| kucha bAteM aisI bhI kahI gayI haiM jinapara aura adhika vicAra va pramANIkaraNakI AvazyakatA thii| udAharaNArtha, unhoMne kuvalayamAlAmeM vimalakRta harivaMzapurANa yA caritake ullekhakA kathana kiyA hai, kintu unhoMne usa aMzake usa pAThako sarvathA bhulA diyA hai jise kuvalayamAlAke sampAdaka (DaoN. upAdhye ) ne apane saMskaraNameM svIkAra kiyA hai| usameM 'harivaMsa' ke sthAnapara harivarisaM' kA pATha honese kucha anya bhI artha nikAlA jA sakatA hai| unhoMne raviSeNAcAryakRta padmapurANakA prastuta racanAmeM tathA mahApurANameM isa racanAkA anukaraNa kiye jAnekA ullekha kiyA hai, kintu ina mahattvapUrNa matoMkA jitanI sAvadhAnI aura gambhIratAse pramANIkaraNa vAMchanIya thA vaha yahA~ nahIM pAyA jAtA / anya kucha bAtoMkA saMzodhana uparyukta vivecana dvArA karanekA prayatna kiyA gayA hai / isa granthasahita paM. pannAlAlajIne jaina dharmake tIna prAcIna purANoM-mahApurANa, padmapurANa aura harivaMzapurANakA saMskaraNa aura anuvAda prastuta kara jaina sAhityakI jo sevA kI hai usake lie hama unake bahuta anugRhIta haiN| ye tInoM hI saskaraNa inake pUrva saMskaraNoMse ati adhika zuddha aura upayogI rUpameM prastuta kiye gaye haiM, jisase sAdhAraNa pAThakoM ke atirikta isa viSayapara zodhakArya karanevAloMko ve bahata upayogI siddha hoMge. aisI AzA hai| -hIrAlAla jaina, A. ne. upAdhye
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ [1] sampAdana - paricaya prastAvanA harivaMza purANakA sampAdana nimnalikhita 6 pratiyoMke AdhArapara huA hai- 'ka' prati - yaha prati paM. paramAnandajI zAstrIke saujanya se zrI di. jaina sarasvatI bhaNDAra dharmapurA, dehalIse prApta huI thI / isakI patrasaMkhyA 282 hai, prati patrapara 13-14 paMktiyA~ aura prati paMkti meM 42 se 45 taka akSara / prati prAcIna hai, jarjara honese kitane ho patra alaga kara naye patra likhAye gaye haiM / antima patra bhI jarjara honese badalA gayA hai isalie lipi saMvatkA patA nahIM cala sakA / syAhI lAla-kAlI hai, akSara suvAcya haiM, jahA~-tahA~ TippaNI bhI dI gayI haiM prAyaH pATha zuddha haiM / patroMkI sAija 11 x 5 iMca hai| isakA sAMketika nAma 'ka' hai / / 'kha' prati - yaha prati bhI paM. paramAnandajI zAstrIke saujanyase paMcAyatI mandira dehalIse prApta huI hai / saMvat 1871 meM likhI gayI hai / dazA acchI hai; parantu kAgaja jarjara hone lagA hai / lAla-kAlI syAhI haiM, patrasaMkhyA 330 hai / pratipatra meM 12-13 paMktiyA~ haiM aura prati paMkti meM 35-38 akSara haiM / patroMkI sAija 123x6 iMca hai| isakA sAMketika nAma 'kha' hai / 'ga' prati - yaha prati zrI paM. cainasukhadAsajI nyAyatIrtha aura DaoN. kastUracandrajI kAsalIvAla jayapurake saujanya se prApta huI hai / isameM 1245 sAijake 313 patra haiM / pratipatrameM 12 paMktiyA~ haiM aura pratipaMkti 45-50 taka akSara haiM prAcIna hai, parantu bIca-bIca meM kaI jagaha jIrNa-zIrNa ho jAne se naye patra likhAkara zAmila karAye gaye haiM / kahIM-kahIM TippaNa bhI diye gaye haiM, pATha zuddha hai, dazA acchI hai / lekha saMvat 1830 hai / isakA sAMketika nAma 'ga' hai / / 'gha' prati - yaha prati bhANDArakara risarca iMsTITyUTa pUnAse upalabdha huI thii| isameM 12 x 5 iMcake 376 patra, pratipatra 12 paMktiyoM aura pratipaMkti meM 36-40 akSara haiM / kAlI-lAla syAhI se likhI gayI hai, suvAcya lipi hai aura dazA acchI hai / lekhanakAla ajJAta hai phira bhI kAgajakI dazA se adhika prAcIna mAlUma hotI hai / isakA sAMketika nAma 'gha' hai / 'Ga' prati---yaha prati paM. cainasukhadAsajI nyAyatIrtha aura DaoN. kastUracandrajI kAsalIvAlake saujanyase jayapurase prApta huI thii| isameM 125 iMcakI sAijake 420 patra haiM / pratipatrameM 11-12 paMktiyA~ aura pratipaMkti meM 40-42 akSara haiN| akSara suvAcya haiM, kAgaja patalA hai, lekhanakAla 1640 vikrama saMvat hai / dazA acchI hai, syAhI ke doSase kucha patra paraspara cipaka gaye haiN| bIca-bIca meM kucha TippaNI bhI haiM, pATha zuddha hai / antameM lekha hai-- 'saMvat 1640 varSe caitre mAse zuklapakSe SaSThyAM titho budhavAsare rohiNI nAmaka nakSatre zrI mUlasaMghe' / isakA sAMketika nAma 'Ga' hai / 'ma' prati - yaha prati mANikacandra granthamAlA bambaI se paM. darabArIlAlajI nyAyatIrtha ( sAmpratika nAma - satyabhakta ) ke dvArA sampAdita hokara do bhAgoMmeM mUlamAtra prakAzita huI hai / jahA~ kahIM khaTakane lAyaka azuddhiyA~ raha gayI haiM / isakA sAMketika nAma 'ma' hai / ukta chaha mUla pratiyoM ke pAThase bhI jahA~ kahIM zuddha pAThakA nirNaya nahIM ho sakA vahA~ zrI ailaka [2]
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ 10 harivaMzapurANe pannAlAla sarasvatI bhavana bambaI tathA prAcya vidyA saMzodhana mandira maisUrakI pratise bhI pATha milAkara zuddha pATha sthApita kiye gaye haiM / isa kArya meM hameM zrI paM. kundanalAlajI zAstrI tathA paM. ke. zrI bhujabalI zAstrI mUDabidrI paryApta sahayoga prApta huA hai / [2] harivaMzapurANa abhI taka merI dRSTimeM tIna harivaMzapurANa Aye haiM / jinameM do saMskRtameM haiM aura eka apabhraMza bhASAkA hai | apabhraMza harivaMzake racayitA mahAkavi raidhU haiM / isakI prati maiMne kuravAI ( sAgara ) ke jaina mandirameM dekhI thI / saMskRta ke do harivaMzoM meM eka harivaMza brahmacArI jinadAsakA banAyA huA hai| isakI prati bhANDArakara risarca iMsTITyUTa pUnAmeM vidyamAna hai| racanA sarala aura saMkSipta hai / jinasenake harivaMzameM jo yatra-tatra prasaMgopAtta anya varNana Aye haiM unheM chor3akara mAtra kathAbhAga isameM saMgRhIta kiyA gayA hai / dUsarA harivaMza AcArya jinasenakA hai jisakA saMskaraNa pAThakoM ke hAthameM hai / AcArya jinasenakA harivaMza purANa digambara-sampradAyake kathAsAhitya meM apanA pramukha sthAna rakhatA haiM / yaha viSaya vivecanAkI apekSA to pramukha sthAna rakhatA hI hai, prAcInatAkI apekSA bhI saMskRta kathAgranthoM meM tIsarA grantha ThaharatA hai / pahalA raviSeNAcAryakA padmapurANa, dUsarA jaTAsiMhanandIkA varAMgacarita aura tIsarA yaha jinasenakA harivaMza hai / yadyapi jinasenane apane harivaMza meM mahAsenakI sulocanAkathA tathA kucha anyAnya granthoMkA bhI ullekha kiyA hai; parantu abhI taka anupalabdha hone ke kAraNa unake viSayameM kucha kahA nahIM jA sakatA / harivaMzake kartA jinasenane apane granthake prArambhameM pArzvAbhyudayake kartA jinasena svAmIkA smaraNa kiyA hai| isalie inakA mahApurANa harivaMzase pUrvavartI honA cAhie.... yaha mAnyatA ucita nahIM pratIta hotI, kyoMki jisa taraha jinasenane apane harivaMzapurANa meM jinasena ( prathama ) kA smaraNa karate hue unake pArkhAbhyudayakA ullekha kiyA hai usa taraha mahApurANakA ullekha nahIM kiyA, isase vidita hotA hai ki harivaMzakI racanAke pUrva taka jinasena ( prathama ) ke mahApurANakI racanA nahIM huI thI / mahApurANa, jinasena svAmI ke jIvanakI antima racanA hai isIlie to vaha unake dvArA pUrNa nahIM ho sakI, unake ziSya guNabhadrAcArya ke dvArA pUrNa kiyA gayA hai / harivaMza aura mahApurANa donoMko dekhaneke bAda aisA lagatA hai ki mahApurANakArane harivaMzako dekhane ke bAda usakI racanA kI hai| harivaMzapurANa meM tIna lokoMkA, saMgItakA tathA vratavidhAna AdikA jo bIca-bIcameM vistRta varNana kiyA gayA hai usase kathA ke saundaryakI hAni huI hai / isalie mahApurANa meM una sabake adhika vistArako chor3akara prasaMgopAtta saMkSipta ho varNana kiyA gayA hai / kAvyocita bhASA tathA alaMkArakI vicchitti bhI harivaMzapurANakI apekSA mahApurANameM atyanta pariSkRta hai / [3] harivaMzapurANakA AdhAra jisa prakAra jinasenake mahApurANakA AdhAra kavi parameSThIkA 'vAgarthasaMgraha purANa hai usI prakAra harivaMzakA AdhAra bhI kucha na kucha avazya rahA hogA / harivaMzake kartA jinasenane prakRta granthake antima sargameM bhagavAn mahAvIrase lekara 683 varSa takakI aura usake bAda apane samaya takakI jo vistRta - avicchinna AcArya-paramparA do hai usase itanA to spaSTa ho jAtA hai ki inake guru kIrtipeNa the aura sambhavatayA harivaMzakI kathAvastu unheM unase prApta huI hogI ! kuvalayamAlA kartA udyotana sUrine ( vi. saM. 835 ) apanI kuvalayamAlA meM jisa taraha raviSeNake padmacarita aura jaTAsiMha nandIke varAMgacaritakI stuti kI hai usI taraha harivaMzakI bhI kI hai'| unhoMne likhA hai ki maiM hajAroM budhajanoMke priya, harivaMzotpattikAraka, prathama vandanIya aura vimalapada harivaMzako vandanA 1. bahajaNa sahassa daiyaM harivaMsuppattikArayaM paDhamaM / vaMdAmi baMdiyaM pitu harivaMsaM cetra vimalapayaM // 38 //
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA karatA hai| yahA~ zleSase vimalapadake (vimalamUrike caraNa aura vimala haiM pada jisake aisA harivaMza) do artha ghaTita hote haiN| vimalasUrikA yaha 'harivaMza' abhI taka aprApya hai, isake milanepara harivaMzake mUlAdhArakA nirNaya sahaja ho sakatA hai / varNana zailIko dekhate hue inhoMne raviSeNake padmacaritako acchI taraha dekhA hai yaha spaSTa hai / padmamaya granthoMmeM gadyakA upayoga anyatra dekhane meM nahIM AtA parantu jisa prakAra raviSeNane padmacaritameM vRttAnugandhI gadyakA prayoga kiyA hai usI prakAra jinasenane bhI harivaMzake 49veM sargameM nemi jinendrakA stavana karate hue vRttAnugandhI gadyakA prayoga kiyA hai| harivaMzakA lokavibhAga evaM zalAkApuruSoMkA varNana 'trailokya prajJapti' se mela khAtA hai / dvAdazAMgakA varNana rAjavAtikake anurUpa hai, saMgItakA varNana bharatamunike nATyazAstrase anuprANita hai aura tattvoMkA nirUpaNa tattvArthasUtra tathA sarvArthasiddhi ke anukUla hai| isase jAna par3atA hai ki AcArya jinasenane una saba granthoMkA acchI taraha AloDana kiyA hai| tattatprakaraNoMmeM diye gaye tulanAtmaka TippaNoMse ukta bAtakA nirNaya sugama hai| hA~, vratavidhAna, samavasaraNa tathA jinendra vihArakA varNana kisase anuprANita hai ? yaha nirNaya maiM nahIM kara skaa| [4] harivaMzapurANake racayitA AcArya jinasena harivaMza purANake racayitA AcArya jinasena punnATa saMghake the / ye mahApurANAdike kartA jinasenase bhinna haiN| inake gurukA nAma kItiSaNa aura dAdAgurukA nAma jinasena thaa| mahApurANAdike kartA jinasenake guru vIrasena aura dAdAguru AryanandI the / punnATa karnATakakA prAcIna nAma hai isalie isa dezake munisaMghakA nAma punnATa saMgha thA / jinasenakA janmasthAna, mAtA-pitA tathA prArambhika jIvanakA kucha bhI ullekha upalabdha nahIM hai / gRhavirata puruSake lie ina sabake ullekhakI AvazyakatA bhI nahIM hai| AcArya jinasena bahuzruta vidvAn the--yaha harivaMzapurANake svAdhyAyase spaSTa ho jAtA hai| harivaMzapurANa purANa to hai hI sAtha hI isameM jaina vAGmayake vividha viSayoMkA acchA nirUpaNa kiyA gayA hai isalie yaha jaina-sAhityakA anupama grantha hai| [5] granthakartAko guru-paramparA harivaMzapurANake chayAsaThaveM sargameM bhagavAn mahAvIrase lekara lohAcArya takakI vahI AcArya-paramparA dI hai jo ki zrutAvatAra Adi anya granthoMmeM milatI hai / parantu usake bAda arthAt vIra nirvANase 683 varSake anantara jinasenane apane guru kotiSaNa takakI jo avicchinna paramparA dI hai vaha anyatra upalabdha nahIM hai / isa dRSTise isa granthakA mahattva aura bhI bar3ha jAtA hai| vaha paramparA isa prakAra hai-vinayadhara, zrutigupta, RSigupta, zivagupta, mandarArya, mitravIrya, baladeva, balamitra, siMhabala, vIravit, padmasena, vyAghrahasti, nAgahasti, jitadaNDa, nandiSeNa, dIpasena, dharasena, dharmasena, siMhasena, nandiSeNa, Izvarasena, nandiSeNa, abhayasena, siddhasena, abhayasena, bhImasena, jinasena, zAntiSeNa, jayasena, amitasena; kIrtiSaNa aura jinasena ( harivaMzake krtaa)| ___ inameM amitasenako punnATagaNakA agraNI tathA zatavarSajIvI batalAyA hai / vIranirvANase lohAcArya taka 683 varSameM 28 AcArya batalAye haiN| lohAcAryakA astitva vi. saM. 213 taka abhimata hai aura vi. saM. 840 taka jinasenakA astitva siddha hai| isa taraha isa 627 varSake antarAlameM 31 AcAryoMkA honA susaMgata hai| 1. bra, jIvarAja granthamAlA solApura se prakAzita trailokyaprajJapti dvitIya bhAgakI prastAvanAmeM usake sampAdaka DaoN.hIrAlAlajI aura DaoN. e. ena. upAdhyene trailokyaprajJaptiko anya granthoM ke sAtha tulanA karate hue harivaMzake sAtha bhI usakI tulanA kI hai aura donoM ke varNanameM kahA~ sAmya aura kahA~ vaiSamya hai| isakI acchI carcA kI hai| vistAra bhayase hama yahA~ usa carcAko na lekara pAThakoMkA dhyAna usa ora avazya AkRSTa karate haiN| 2. harivaMzapurANa, sarga 66, zlo, 22-33 1
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ 12 harivaMzapurANe [6] harivaMzakA racanA-sthAna harivaMzapurANako racanAkA prArambha varddhamAnapurameM huA aura samApti dostaTikAke zAntinAtha jinAlayameM huI / yaha varddhamAnapura saurASTrakA prasiddha zahara 'vaDhavANa' jAna par3atA hai kyoMki harivaMzapurANameM usa samayakI jo bhaugolika sthiti batalAyI hai usapara vicAra karanese ukta kalpanAko bala prApta hotA hai / harivaMzapurANake 66veM sargake 52 aura 53veM zlokameM kahA hai ki zakasaMvat 705 meM jaba ki uttara dizAkI indrAyudha, dakSiNa dizAkI kRSNakA putra zrIvallabha, pUrvakI avantirAja vatsarAja aura pazcimakIsauroMke adhimaNDala saurASTra kI vIra jayavarAha rakSA karatA thA taba aneka kalyANoMse athavA suvarNase bar3hanevAlI vipula lakSmIse sampanna vardhamAnapurake pArzvajinAlayameM jo ki nannarAja vasatike nAmase prasiddha thA yaha grantha pahale prArambha kiyA gayA aura pIche calakara dostaTikAkI prajAke dvArA utpAdita prakRSTa pUjAse yukta vahAMke zAnti jinendrake zAntipUrNa gRhameM racA gyaa| vaDhavANase girinagarako jAte hae mArgameM 'dottaDi' nAmaka sthAna hai vahI 'dostaTikA' hai| prAcIna gurjara-kAvya saMgraha (gAyakavADa sIrija ) meM amulakRta carcarikA prakAzita haI hai usameM eka yAtrIkI girinAra-yAtrAkA varNana hai| vaha yAtrI sarvaprathama vaDhavANa pahu~catA hai. phira kramase raMnadulaI, sahajigapura, gaMgilapura aura lakhamIgharuko pahu~catA hai| phira viSama dottaDi pahu~cakara bahuta-sI nadiyoM aura pahAr3oMko pAra karatA huA karivaMdiyAla pahu~catA hai| karivaMdiyAla aura anantapurameM DerA DAlatA huA bhAlaNameM vizrAma karatA hai| vahA~se use U~cA girinAra parvata dikhane lagatA hai| yaha viSama dottaDi hI dostaTikA hai| vardhamAnapura ( bar3havANa ) ko jisa prakAra jinasenAcAryane aneka kalyANoMke kAraNa vipulazrIse sampanna likhA hai usI prakAra hariSeNakathAkozake kartA hariSeNane bhI use 'kArtasvarApUrNajanAdhivAsa' likhA hai / kArtasvara aura kalyANa donoM hI svarNake vAcaka haiM isase siddha hotA hai ki vaha nagara atyadhika samRddha thA aura usako samRddhi jinasenase lekara hariSeNa taka 148 varSake lambe antarAla meM bhI akSuNNa banI rhii| hariSeNane apane kathAkozakI racanA bhI isI varddhamAnapura ( var3havANa ) meM zaka saMvat 853 (vi. saM. 989 ) meM pUrNa kI thii| yadyapi jinasena punnATa saMghake the aura punnATa nAma karnATakakA hai tathApi vihArapriya honese unakA saurASTra kI ora Agamana yukti-siddha hai| siddhakSetra girinAra parvatakI vandanAke abhiprAyase punnATa saMghake muniyoMne isa ora vihAra kiyA ho, yaha AzcaryakI bAta nhiiN| jinasenane apanI guruparamparAmeM amitasenako punnATa gaNake agraNI aura zatavarpajIvI likhA hai / isase jAna par3atA hai ki yaha saMgha amitasenake netRtva meM hI punnATa-karnATaka dezako chor3akara uttara bhAratakI ora AyA hogA aura puNyabhUmi zrI girinAra kSetrakI vandanAke nimitta saurASTra ( kAThiyAvAr3a ) meM gayA hogaa| varddhamAnapurakI cAroM dizAoM meM jina rAjAoMkA varNana jinasenane kiyA hai, unapara bhI vicAra kara lenA Avazyaka hai 1. zAkeSvandazateSu saptamu dizaM pazcottareSuttarI pAtIndrAyudhanAmni kRSNanRpaje zrIvallabhe dakSiNAm / pUrvA' zrImadavantibhUbhRti nRpe vatsAdirAje parAM zauryANAmadhimaNDalaM jayayute vIre varAhe'vati // 52 // kalyANaiH parivardhamAna-vipula-zrIvardhamAne pure zrIpAvaliya-nannarAjavasato paryAptazeSaH pur|| pazcAdosta TikA prajA prajanitaprAjyArcanA varjane zAnteH zAntagRhe jinasya racito baMzo harINAmayam // 13 //
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA 1. indrAyudha sva. ojhAjIne likhA hai ki indrAyudha aura cakrAyudha kisa vaMzake the, yaha jJAta nahIM huA, parantu sambhava hai ki ve rAThor3a hoN| sva. cintAmaNi vinAyaka vaidyake anusAra indrAyudha bhaNDi kulakA thA aura ukta vaMzako varmavaMza bhI kahate the|' isake putra cakrAyudhako parAsta kara pratihAravaMzo rAjA vatsarAjake putra nAgabhaTa dvitIyane jisakA ki rAjyakAla vinseTa smithake anusAra vi. saM. 857-882 hai' kannaujakA sAmrAjya usase chInA thaa| baDhavANake uttarameM mAravAr3akA pradeza par3atA hai| isakA artha yaha huA ki kannaujase lekara mAravAr3a taka indrAyudhakA rAjya phailA huA thaa| 2. zrIvallabha yaha dakSiNake rASTrakUTa vaMzake rAjA kRSNa (prathama) kA putra thaa| isakA prasiddha nAma govinda (dvitIya) thaa| kAvImeM mile hue. tAmrapaTameM ise govinda na likhakara vallabha hI likhA hai, ataeva isa viSayameM sandeha nahIM rahA ki yaha govinda (dvitIya) hI thA aura vardhamAnaparakI dakSiNa dizAmeM usIkA rAjya thA bar3havANake prAyaH dakSiNameM hai / za. saM. 692 (vi. saM. 827) kA usakA eka tAmrapatra bhI milA hai| 3 avantibhUbhRt vatsarAja yaha pratihAra vaMzakA rAjA thA aura usa nAgAvaloka yA nAgabhaTa (dvitIya) kA pitA thA jisane cakrAyudhako parAsta kiyA thaa| vatsarAjane gaur3a aura baMgAlake rAjAoMko jItA thA aura unase do zveta chatra chIna liye the / Age inhIM chatroMko rASTrakUTa govinda (dvitIya) yA zrIvallabhake choTe bhAI dhra varAja ne car3hAI karake usase chIna liyA thA aura use mAravAr3akI agamya retIlI bhUmikI ora bhAganeko vivaza kiyA thaa| ojhAjI ne likhA hai ki ukta vatsarAjane mAlavAke rAjApara car3hAI kI aura mAlavarAjako bacAneke lie dhruvarAja usapara car3ha daudd'aa| 705 meM to mAlavA vatsarAjake hI adhikArameM thA kyoMki dhruvarAjakA rAjyArohaNakAla za. saM. 707 ke lagabhaga anumAna kiyA gayA hai| usake pahale 705 meM to govinda (dvitIya) (zrIvallabha ) hI rAjA thA aura isalie usake bAda hI dhruvarAjakI ukta car3hAI huI hogii| udyotana sUrine apanI kuvalayamAlA jAvAlipura yA jAlora ( mAravAr3a ) meM taba samApta kI thI jaba za. saM. 700 ke samApta hone meM eka dina bAkI thaa| usa samaya vahA~ vatsarAjakA rAjya thA arthAt harivaMzakI racanAke samaya ( za. saM. 705 meM ) to ( uttara dizAkA ) mAravAr3a indrAyudhake adhIna thA aura (pUrvakA) mAlavA vatsarAjake adhikAra meM thA ! parantu isake 5 varSa pahale ( za. saM. 700 ) meM vatsarAz2a mAravAr3akA adhikArI thA / isase anumAna hotA hai ki usane mAravAr3ase hI Akara mAlavApara adhikAra kiyA hogA aura usake bAda dhruvarAjakI car3hAI honepara vaha phira mAravAr3akI ora bhAga gayA hogaa| za. saM. 705 meM vaha avanti yA mAlavAkA zAsaka hogaa| avanti bar3havANakI pUrva dizAmeM hai hii| parantu yaha patA nahIM lagatA ki usa samaya avantikA rAjA kauna thA, jisakI sahAyatAke lie rASTrakUTa dhruvarAja daur3A thaa| dhruvarAja (za. saM. 707) ke lagabhaga gaddIpara ArUDha huA thaa| ina saba bAtoMse harivaMzakI racanAke samaya uttarameM idrAyudha, dakSiNameM zrIvallabha aura pUrva meM vatsarAjakA rAjya honA ThIka mAlUma hotA hai| 1. dekho, sI. po. vaidyakA 'hindU bhAratakA utkarSa': pu. 175 / 2. ma ma. ojhAjI ke anusAra nAgabhaTakA samaya vi.saM. 872-860 taka hai| 3. iNDiyana aiNTikverI : jinda5.pa.146 / 4. epigrAphi A iNDikA : jinda6,pa, 276 /
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe 4. vIra jayavarAha yaha pazcimameM sauroMke adhimaNDalakA rAjA thaa| sauroMke adhimaNDalakA artha hama saurASTra hI samajhate haiM jo kAThiyAvAr3ake dakSiNameM hai| saura logoMkA rASTra saura-rASTra yA saurASTrase bar3havANa aura usake pazcimakI orakA pradeza hI granthakartAko abhISTa hai| yaha rAjA kisa vaMzakA thA isakA ThIka patA nahIM calatA / hamArA anumAna hai ki yaha cAlukya vaMzakA koI rAjA hogA aura usake nAmake sAtha 'varaAha' kA prayoga usa taraha hotA hogA jisa taraha ki kIrtivarmA (dvitIya) ke sAtha mhaavraahkaa| rASTrakUToMse pahale caulukya sArvabhauma-rAjA the aura kAThiyAvAr3apara bhI unakA adhikAra thaa| unase yaha sArvabhaumapanA za. saM. 675 ke lagabhaga rASTrakUToMne hI chInA thA, isalie bahuta sambhava hai ki harivaMzakI racanAke samaya saurASTrapara caulukya vaMzakI ho kisI zAkhAkA adhikAra ho aura usIko jayavarAha likhA ho / sambhavataH pUrA nAma jayasiMha ho aura varAha vishessnn| pratihAra rAjA mahIpAlake samayakA eka dAnapatra haDDAlA gA~va ( kAThiyAvAr3a) se za. saM. 836 kA milA hai| usase mAlUma hotA hai ki usa samaya bar3ha vANameM dharaNIvarAhakA adhikAra thA, jo cAvar3A vaMzakA thA aura pratihAroMkA karada rAjA thaa| isase eka saMbhAvanA yaha bhI hai ki ukta dharaNIvarAhakA hI koI 4-6 pIr3hI pahalekA pUrvaja ukta jayavarAha rahA ho| [7] harivaMzakA racanAkAla jinasenAcAryane antima sargake 52veM zlokameM harivaMzakA racanAkAla zaka saMvat 705 likhA hai jo vi. saM. 840 hotA hai| jinasenane apane granthako racanAkA samaya mAtra zaka saMvatmeM likhA hai jaba ki hariSeNane kathAkozakA racanAkAla likhate samaya zaka saMvatake sAtha vi. saM. kA bhI ullekha kiyA hai| uttarabhArata, gajarAta aura mAlavA AdimeM vi. saM. kA aura dakSiNameM zaka saMvatakA calana rahA hai| jinasenako dakSiNase Aye hue eka-do pIr3hiyA~ hI bItI thIM isalie unhoMne apane granthameM zaka saMvatkA hI ullekha kiyA hai, parantu hariSeNako kAThiyAvAr3ameM kaI pIr3hiyA~ bIta gayI thI isalie unhoMne vahA~kI paddhatike anusAra sAthameM vi. saM. kA denA bhI ucita samajhA / [8] jinasenake pUrvavartI vidvAn kRtajJatAke nAte jinasenane apanese pUrvavartI samantabhadra, siddhasena, devanandI, vajrasUri, mahAsena, raviSeNa, jaTAsiMhanando, zAnta ( zAntipeNa ) vizepavAdI, kumArasena garu, vIrasenagaru, jinasena svAmI aura varddhamAna purANake kartAkA nAmasmaraNa karate hae unakI prazaMsA kI hai| ataH inake sambandhameM saMkSipta jAnakArI isa prakAra haisamantabhadra samantabhadra kSatriya rAjaputra the| inakA janmanAma zAntivarmA thA kintu bAdameM Apa 'samantabhadra' isa thatimadhara nAmase lokameM prasiddha hae / inake gurukA nAma kyA thA aura inakI kyA guruparamparA thA yaha jJA nahIM ho sakA / vAdo, vAgmI aura kavi hone ke sAtha-sAtha stutikAra honekA zreya Apako hI prApta hai| Apa darzanazAstra ke taladraSTA aura vilakSaNa pratibhAsampanna the / eka paricaya padyameM to Apako daivajJa, vaidya, mAntrika aura tAntrika hone ke sAtha AjJAsiddha siddhasArasvata bhI batalAyA hai| ApakI siMhagarjanAse sabhI vAdijana kA~pate the / Apane aneka dezoM meM vihAra kiyA aura vAdiyoMko parAjita kara unheM sanmArgakA pradarzana kiyA / Apako upalabdha kRtiyA~ bar3I hI mahattvapUrNa, saMkSipta, gUr3ha tathA gambhIra arthakI udbhAvikA haiN| unake nAma isa prakAra 1. harivaMzapurANa. sarga 1. zloka 26-41 /
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA 15 hai-1 bRhatsvayaMbhUstotra, 2 yuktyanuzAsana, 3 AptamImAMsA, 4 ratnakaraNDa zrAvakAcAra aura 5 stutividyA / harivaMzapurANakAra jinasenane inake jIvasiddhi aura yuktyanuzAsana ina do granthoMkA ullekha kiyA hai| inakA samaya vikramakI 2-3 zatAbdI mAnA jAtA hai / siddhasena isa nAmake aneka vidvAn ho gaye haiM para yaha siddhasena vahI jJAta hote haiM jo sanmatiprakaraNa nAmaka prAkRta pranthake kartA haiM / ye nyAyazAstrake viziSTa vidvAn the| inakA samaya vikramako 6-7vIM zatAbdI honA caahie| katipaya prAcIna dvAtrizikAoMke kartA bhI digambara siddhasena hae haiN| ye siddhasena, nyAyAvatArake kartA zvetAmbarIya vidvAna siddhasena divAkarase bhinna haiN| devanandI yaha pUjyapAdakA dUsarA nAma hai / zravaNabelagolAke zilAlekha naM. 40 ( 64 ) ke ullekhAnusAra inake devanandI, jinendrabuddhi aura pUjyapAda ye tIna nAma prasiddha haiN| yaha AcArya apane samayake bahuzruta vidvAn the| inakI pratibhA sarvatomukhI thii| darzanasArake isa ullekhase vi. saM. 526 meM dakSiNa mathurA yA madurAmeM pUjyapAdake ziSya vajranandIne drAvir3a saMghakI sthApanA kI thI, Apa 526 vi. saM. se pUrvavartI vidvAn siddha hote haiM / AcArya jinasenane inakA smaraNa vaiyAkaraNake rUpameM kiyA hai / abataka Apake jainendra vyAkaraNa, sarvArthasiddhi, samAdhitantra, iSTopadeza tathA dazabhakti ye pAMca grantha upalabdha ho sake hai / / vajrasUri ye devanando yA pUjyapAdake ziSya drAvir3asaMghake sthApaka vajranandi jAna par3ate haiN| jinasenane inake vicAroMko pravaktAoM yA gaNadhara devoMke samAna pramANabhUta batalAyA hai aura unake kisI aise granthakI ora saMketa kiyA gayA hai jisameM bandha aura mokSa tathA unake hetuoMkA vivecana kiyA gayA hai| darzanasArake ullekhAnusAra Apa chaThI zatIke prArambhake vidvAn Thaharate haiN| mahAsena inheM jinasenane sulocanA kathAkA kartA kahA hai / inakA viziSTha paricaya ajJAta hai / raviSeNa Apa padmapurANake kartA raviSeNa haiN| padmapurANakI zrutisukhada aura hRdayahArI racanA kara Apane rAmakathAko apane DhaMgase vidvata-samAjake samakSa upasthita kiyA hai| Apa vikramakI AThavIM zatIke madhyavartI vidvAn the / Apane padmapurANakI racanA vi. saM. 733 meM pUrNa kI hai| jaTAsiMhanandi jinasenane inakA nAmollekha na kara inake varAGgacaritakA ullekha kiyA hai| yaha bar3e bhArI tapasvI the / inakA samAdhimaraNa 'koppaNa' meM huA thaa| korpaNake samIpako 'pallavakI guNDu' nAmakI pahAr3opara inake caraNa-cihna bhI aMkita hai aura unake nIce do lAinakA purAnI kanar3IkA eka lekha bhI utkIrNa hai jise 'cApayya' nAmake vyaktine taiyAra karAyA thaa| inakI ekamAtra kRti 'varAGgacarita' DaoN. e. ena. upAdhyedvArA sampAdita hokara mANikacandra granthamAlA bambaIse prakAzita ho cukI hai| rAjA varAMga bAIsaveM tIrthakara neminAthake samayameM haA hai| upAdhyejIne jaTAsiMhanandI kA samaya 7vIM zatI nizcita kiyA hai / 1. dekho, anekAnta : varSa 6, kiraNa 11-12 meM prakAzita, paM. jugala kizorajI mukhtAra kA 'sanmatisUtra aura siddhasena' zIrSaka lekh|
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe zAnta inakA pUrA nAma zAntiSeNa jAna par3atA hai| inakI utprekSA alaMkArase yukta vakroktiyoMkI prazaMsA kI gayI hai| inakA koI kAvya grantha hogaa| jinasenane, apanI guru-paramparAkA varNana karate hue jayasenake pUrva eka zAntiSeNa AcAryakA nAmollekha kiyA hai bahuta kucha sambhava hai ki yaha zAnta vahI zAntiSaNa hoN| vizeSavAdi jinasenane inake kisI aise granthakI ora saMketa kiyA hai jo gadya-padyamaya hai aura jinakI uktiyoM meM bahuta vizeSatA hai / vAdirAjane apane pArzvanAthacaritameM bhI inakA smaraNa kiyA hai| kumArasena guru candrodaya granthake racayitA prabhAcandra ke Apa guru the| ApakA nirmala suyaza samudrAnta vicaraNa karatA thaa| inakA samaya nizcita nahIM hai| cAmuNDarAya purANake padya naM. 15 meM bhI inakA smaraNa kiyA gayA hai| DaoN. upAdhyene inakA paricaya dete hae jaina saMdezake zodhAMka 12 meM likhA hai ki ye mUlaguNDa nAmaka sthAnapara Atma-tyAgako svIkAra karake koppaNAdripara dhyAnastha ho gaye tathA samAdhipUrvaka maraNa kiyA / vIrasena guru ye usa malasaMgha paMcastUpAnvayake AcArya the jo senasaMghake nAmase lokameM vizruta huA hai| ye AcArya candrasenake praziSya aura AryanandIke ziSya tathA mahApurANa Adike kartA jinasenake guru the| Apa SaTkhaNDAgamapara bahattara hajAra zloka pramANa dhavalA TIkA tathA kaSAya prAbhRtapara bIsa hajAra zloka pramANa jayadhavalA TIkA likhakara divaMgata hue the| jinasenane unheM kaviyoMkA cakravartI tathA apane-Apake dvArA paralokaSya vijetA kahA hai| ApakA samaya vikramakI 9vIM zatIkA pUrvArdha hai| jinasena svAmI Apa vIrasena guruke ziSya the| harivaMzapurANake kartA jinasenane Apake pAzrvAbhyudaya granthakI hI carcA kI hai| jaba ki Apa mahApurANa tathA kaSAyaprAbhRtako avaziSTa cAlIsa hajAra zloka pramANa TokAke bhI kartA hai| isase jAna par3atA hai ki harivaMzapurANake samaya unhoMne pArvAbhyudayakI hI racanA kI hogii| jayadhavalA aura mahApurANakI racanA pIche kI hogii| aura mahApurANako racanA to unako antima kRti kahI jA sakatI hai jise ve pUrA nahIM kara ske| unake suyogya ziSya guNabhadrane use pUrA kiyaa| ApakA samaya 9vIM zatI hai| vardhamAnapurANake kartA jinasenane varddhamAnapurANakA ullekha kiyA hai parantu isake kartAkA nAma nahIM likhA hai / jAna par3atA hai ki unake samayakA atyanta prasiddha grantha hogaa| [9] harivaMzapurANako kathAvastu - harivaMzapurANameM jinasenAcArya pradhAnatayA bAIsaveM tIrthakara zrIneminAtha bhagavAnkA caritra likhanA cAhate the parantu prasaMgopAtta anya kathAnaka bhI isameM likhe gaye haiN| yaha bAta harivaMzake pratyeka sargake usa puSpikA vAkyase siddha hotI hai jisameM unhoMne 'iti ariSTanemipurANasaMgraha' isakA ullekha kiyA hai| bhagavAn neminAthakA jIvana Adarza tyAgakA jIvana hai| ve harivaMza-gaganake prakAzamAna sUrya the / bhagavAn neminAthake sAtha nArAyaNa aura balabhadra padake dhAraka zrIkRSNa tathA rAmake bhI kautukAvaha caritra isameM likhe gaye haiN| pANDavoM tathA kauravoMkA lokapriya caritra isameM bar3I sundaratAke sAtha aMkita kiyA hai| zrIkRSNake putra pradyumnakA carita bhI isameM apanA pRthak sthAna rakhatA hai|
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA [10] harivaMzapurANakI sAhityika suSamA harivaMzapurANa na kevala kathA grantha hai kintu mahAkAvyake guNoMse yukta ucca koTikA mahAkAvya bhI hai| isake saiMtIsaveM sanase neminAtha bhagavAnakA caritra prArambha hotA hai vahIMse sAhityika suSamA isakI bar3hatI jAtI hai| isakA pacapanavA~ sarga yamakAdi alaMkAroMse alaMkRta hai| aneka sarga sundara-sundara chandoMse vibhUSita haiM / RtuvarNana, candrodayavarNana Adi bhI apane DhaMgake nirAle haiN| neminAtha bhagavAnake vairAgya tathA baladevake vilApa Adike varNana karane ke lie jinasenane jo chanda cune haiM ve rasa paripAkake atyanta anurUpa hai| zrIkRSNakI mRtyu ke bAda baladevakA karuNa vilApa aura snehakA citraNa, lakSmaNako mRtyuke bAda raviSeNake dvArA patrapurANameM varNita rAma-vilApake anurUpa hai| vaha itanA karuNa citraNa huA hai ki pAThaka azrudhArAko nahIM roka sakatA / neminAtha vairAgya varNanako par3hakara pratyeka manuSyakA hRdaya saMsArakI mAyA-mamatAse vimukha ho jAtA hai / rAjImatIke parityAgapara pAThakake netroMse sahAnubhatiko azrudhArA jahAM pravAhita hotI hai vahAM unake Adarza satItvapara jana-janake mAnasameM unake prati agAdha zraddhA utpanna hotI hai| mRtyuke samaya kRSNake mukhase jo antima udgAra prakaTa hue haiM unase unakI mahimA bahuta hI U~cI uTha jAtI hai / tIrthaMkara prakRtikA jise bandha huA hai usake pariNAmoM meM jo samatA honI cAhie vaha anta taka sthita rahI hai| yahA~ hama kucha avataraNa dekara granthakI suSamAko prakaTa karanA cAhate the parantu lekhakA kalevara bar3ha jAneke bhayase vaisA nahIM kara rahA huuN| merA anurodha hai ki pAThaka granthakA svAdhyAya kara rasAnubhUti kreN| [11] harivaMzapurANa aura lokavarNana harivaMzapurANakA lokavarNana prasiddha hai jo trailokyaprajJaptise anuprANita hai| kisI purANameM itane vistArake sAtha isa viSayakI carcA AnA khAsa bAta hai| purANa Adi kathAgranthoMmeM loka AdikA varNana saMkSepa rUpameM hI kiyA jAtA hai parantu isakA varNana atyanta vistAra aura vizadatAko liye hae hai| kitane hI sthaloMpara karaNasUtroMkA bhI acchA ullekha kiyA gayA hai| yadi loka-vibhAgake prakaraNako hindI anuvAdake sAtha alagase prakAzita kara diyA jAye to alpamUlyameM pAThaka isase avagata ho sakate haiN| [12] harivaMzapurANa aura dharmazAstra bhagavAna neminAthakI divyadhvanike prakaraNako lekara granthakartAne bar3e vistArake sAtha tattvoMkA nirUpaNa kiyA hai| isa nirUpaNakA AdhAra umAsvAmo mahArAjakA tatvArthasUtra aura pUjyapAda svAmIko sarvArthasiddhi TIkA hai| varNanako dekhakara aisA lagane lagatA hai ki mAno tattvArthasUtra aura sarvArthasiddhi hI zlokarUpameM parivartita ho sAmane Aye haiM / kathAke sAtha-sAtha bIca-bIca meM tattvoMkA nirUpaNa par3hakara pAThakakA mana praphullita banA rahatA hai| [13 ] eka vicAraNIya viSaya digambara paramparAmeM nAradako narakagAmI mAnA gayA hai parantu harivaMzapurANake kartAne use caramazarIrI batAyA hai prastAve'tra gaNijyeSThaM zreNiko'pRcchadityasau / ka eSa nArado nAtha kuto vAsya samudbhavaH // 12 // sarga 42 gaNyuvAca vaco gaNyaH zRNu zreNika bhaNyate / utpattirantyadehasya nAradasya sthitistathA // 13 // sarga 42 antyadehaH prakRtyaiva niHkaSAyo'pyaso kssitii| raNaprekSApriyaH prAyo jAto jalpAkabhAskaraH // 22 // sarga 42 [3]
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe nArado'pi narazreSThaH pravrajya tapaso balAt / kRtyA bhavakSayaM mokSamakSayaM samapeyivAn // 24 / / sarga 65 ukta zlokoMmeM 13 aura 12veM zlokameM nAradako antyadeha likhA hai jisapara kitanI hI pratiyoMmeM 'caramazarIrasya' yaha TippaNa bhI diyA haA hai aura 65veM zlokameM to spaSTa hI akSaya mokSako prApta karanekI bAta likhI hai| yaha nAradakI muktikA prakaraNa vicAraNIya hai| isI prakAra 65veM sargake anta meM kathA hai ki baladeva jaba brahmalokameM deva ho cuke taba ve avadhijJAnase kRSNake jIvakA patA jAnakara use sambodhanake lie bAlukAprabhApRthivImeM gye| baladevakA jIva deva, kRSNako apanA paricaya dene ke bAda use vahA~se apane sAtha le jAnekA prayatna karatA hai parantu vaha saba viphala hotA hai| antameM kRSNakA jIva baladevase kahatA hai ki, 'bhAI jAo apane svargakA phala bhogo, AyukA anta honepara maiM bhI manuSyaparyAyako prApta houuNgaa| vaha manuSyaparyAya jo ki mokSakA kAraNa hogii| usa samaya hama donoM tapa kara jinazAsanako sevAse karmakSayake dvArA mokSa prApta kreNge| parantu tuma itanA karanA ki bhAratavarSa meM hama donoM putra Adise saMyukta tathA mahAvibhavase sahita dikhAye jAveM / loga hameM dekhakara Azcaryase cakita ho jAveM / tathA ghara-gharameM zaMkha, cakra aura gadA hAthameM liye hue merI pratimA banAyI jAye aura merI kIrtikI vRddhike lie hamAre mandiroMse bharatakSetrako vyApta kiyA jaaye|' baladevake jIvane kRSNake vacana svIkAra kara usase kahA ki samyagdarzanameM zraddhA rkho| tathA bharatakSetrameM Akara kRSNake kahe anusAra vikriyAse unakA prabhAva dikhAyA aura tadanusAra unakI pratimA aura mandira banavAkara bharatakSetrako vyApta kiyaa| isa prakaraNa meM vicAraNIya bAta yahI hai ki jise tIrthaMkara prakRtikA bandha hai vaha samyagdRSTi to rahegA hii| yaha ThIka hai ki bAlukAprabhAmeM utpanna hote samaya unakA samyaktva chUTa gayA hogA parantu aparyAptaka avasthAke bAda phirase unheM samyagdarzana ho gayA hogA yaha nizcita hai| samyagdRSTi jIvane lokameM apanI pratiSThA bar3hAneke lie mithyAmUrtike nirmANako preraNA dI aura samyagdRSTi balarAmake jIva devane vaisA kiyA bhI / isa prakaraNakI saMgati kucha samajhameM nahIM aatii| sampAdana aura AbhAra-pradarzana isa granthake sampAdanameM zrama bahuta karanA pdd'aa| jina sthaloMkA AdhAra mila gayA unake sampAdanameM to suvidhA rahI parantu jinakA kucha AdhAra nahIM milA unake sampAdanameM bahuta khoja-bIna karanI pdd'ii| mahApurANake sampAdanake lie kucha tADapatrIya pratiyA~ mila gayI thIM jinase sahI pATha A~kane meM bahuta sahAyatA milI thI; parantu harivaMzapurANakI tAr3apatrIya pratiyA~ nahIM mila skii| uttara bhAratake bhANDAroMmeM pAyI jAnevAlI kAgajakI hI pratiyA~ upalabdha huii| hameM yaha likhate hue saMkoca nahIM hotA ki uttara bhArata meM jo kAgajapara pratiyA~ likhI gayI haiM ve yadA-kadA ca aise pezevara lekhakoMkI kalamase bhI likhI gayI haiM jo saMskRta bhASAse prAyaH anabhijJa rahe haiM / aise lekhakoMkI kRpAse pratiyA~ prAyaH azuddha ho gayI hai ataH zuddha pAThakI kalpanA karanemeM bahuta cintana karanA par3atA hai| aise kaI sthala isa granyameM nikale jinake viSayameM majhe dUsarI pratiyoM ke pATha milAne par3e aura 'padmayAna kyA hai' isa viSayakA eka lekha hI jaina sandezameM likhanA pdd'aa| paM. ke. bhujabalI zAstrIne maisUrakI pratiyoMse pATha milAne aura paM. kundanalAlajIne bambaIkI pratiyoMse pATha milAne meM mujhe paryApta sahayoga diyaa| paM ratanalAlajI kaTArayA kekar3I bhI suyogya vidvAn haiM, Apane hamArA 'padmayAna' vAlA lekha par3hakara sujhAyA ki sindhurAroDhuMke sthAnapara zambhurAroDhaM pATha honA caahie| sampAdanake lie upalabdha pratiyoMmeM-se sabhImeM 'sindhurAroDhuM' pATha thA para khoja karanepara maisUrakI pratiyoMmeM zambhurAroDhuM pATha mila gayA aura usase arthakI saMgati baiTha gyii| aura bhI eka-do sthala aise haiM jinameM Apane acchA vicAra vyakta
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastAvanA 19 kiyA hai| nAradamukti tathA samyagdRSTi kRSNake dvArA mithyAmArga calAnekI bAtapara bhI Apane merA dhyAna AkRSTa kiyA thaa| isa taraha ina vidvAnoMkA maiM AbhAra mAnatA huuN| paM. darabArIlAlajI satyabhakta-dvArA sampAdita aura mANikacandra granthamAlA bambaIse prakAzita mUla harivaMzapurANa tathA paM. daulatarAmajI aura paM. gajAdharalAlajI kRta hindI TIkAe~ bhI hamAre kArya meM paryApta sahAyaka siddha huI haiM isalie inake prati maiM samAdara prakaTa karatA huuN| prastAvanA lekhameM zrImAn svargIya nAthurAmajI premIke 'jaina-sAhityakA itihAsa' se yatheccha sahAyatA lI gayI hai ataH unake prati zraddhA prakaTa karatA huuN| mahApurANakI prastAvanA premIjIne rugNa rahate hue bhI svayaM dekhI thii| padmapurANakI prastAvanAmeM kAphI vicAra patroM dvArA diye the para harivaMzapurANa kI prastAvanAke samaya hameM unakA pratyakSa sahayoga na milakara mAtra unake lekhakA parokSa sahayoga mila rahA hai isakA hRdayameM duHkha hai| kisI bhI vyaktiko parakhane aura use U~cA uThAnekI unakI udAtta bhAvanA samparkameM AnevAle pratyeka vyaktiko apanI ora AkRSTa kara letI thii| harivaMzake isa saMskaraNako padyAnukramaNikA, zabdakoSa tathA sUktiratnAkara Adi stambhoMse atyanta upayogI banAnekA prayatna kiyA gayA hai| tattatprakaraNoMmeM tulanAtmaka TippaNoMse bhI ise upayogI banAyA gayA hai / isa kAryake lie zrI DaoN. hIrAlAlajI, DaoN. e. ena. upAdhye tathA bAbU lakSmIcandrajIne sujhAva aura satpreraNA dI hai jisake lie maiM unakA kRtajJa huuN| itanA sundara aura suvyavasthita prakAzana karane ke lie bhAratIya jJAnapIThake saMsthApaka sAhU zAntiprasAdajI tathA usakI adhyakSA ramArAnIjI dhanyavAdake pAtra haiM / mahApurANa, padmapurANa aura harivaMzapurANako susampAdita karanekI merI cira-sAdhanA sAhUjIkI udAratAse ho pUrNa ho sakI hai| isalie unake prati apanI zraddhA kina zabdoM meM prakaTa karUM? yahA~ yaha kahanA aprAsaMgika na hogA ki AjakA vAtAvaraNa Ahata darzanake pracArake lie atyanta upayukta hai / zaMkarAcAryake samayase lekara abhI pichale pacIsa-pacAsa varSa pUrva takakA samaya itanA saMgharSapUrNa samaya thA ki loga eka-dUsareke darzana yA dharmakI bAtako sUnanA hI pApa samajhate the para saubhAgyase aba vaha saMgharSamaya vAtAvaraNa samAptaprAya hai aura dhIre-dhIre bilakula hI samApta hone ke sammukha hai| AjakA mAnava eka-dUsare darzana yA dharmakI bAtako sUnane aura samajhaneke lie taiyAra hai / Aja Arhata darzanake hIre-javAharAta kundakunda aura samantabhadrake anUThe-anUThe grantha vizvake sAmane rakhe jAveM to vizvake pratyeka mAnavakA antarAtmA unake alaukika prakAzase jagamagA uThe / AvazyakatA hai ki kundakunda svAmIkI adhyAtmadhArA vizvake raMgamaMcapara pravAhita kI jAye jisase AjakA saMtApa-santrasta mAnava usameM avagAhana kara saccI zAntikA anubhava kara ske| AjakI sarakAra jina paMcazIloMkI sthApanA kara vizva zAnti sthApita karanA cAhatI hai, una paMcazIloMke siddhAnta tathA samAjavAda aura nirativAdake siddhAnta Arhata darzanoMmeM unake purANa, kAvya aura kathA-granthoMmeM kUTa-kUTa kara bhare hue haiN| yadi Ahata darzanakA anuyAyI samAja apane darzanake prakAzanArtha paMcavarSIya yojanA banA le aura pUrI zaktike sAtha jaTa paDe to usake itihAsameM eka gaNanIya kAya jAvegA / jainamandiroM ke andara lAkhoM-karor3oMko sampatti anAvazyaka par3I haI hai| yadi jinendra devakI vANIke pracArameM usIkA upayoga kara liyA jAye to yaha mahAna puNyakA kArya hogaa| mandiroMmeM cA~dI-soneke bartanoMke saMgraha tathA saMgamarmara Adi lagavAnekI apekSA jinavANIke pracArameM jo dravya kharca hotA hai vaha lAkhagunA acchA hai-arhata dharmakI saccI prabhAvanA karanevAlA hai| __ anta meM granthakI agAdhatA aura apanI alpajJatA tathA vyastatAke kAraNa huI truTiyoMke lie kSamAyAcanA karatA huA prastAvanA lekha samApta karatA huuN| sAgara 23 / 8 / 62 vinamra pannAlAla jaina
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANake sampAdanameM prastAvanAmeM varNita pANDulipiyoMke atirikta nimnalikhita granthoMse sahAyatA lI gayI hai / 1. harivaMzapurANa 2. harivaMzapurANa 3. trailokya prajJapti ( prathama bhAga ) 4. trailokyaprajJapti ( dvitIya bhAga ) 5. jambUdvIpaprajJapti 6. rAjavArttika 13. 14. sAhityadarpaNa 15. jaina sAhityakA itihAsa 16. jIvakANDa 17. siddhAntakaumudI 18. amarakoSa 19. vizvalocana koSa 20. pANDavapurANa sampAdanameM sahAyaka grantha 21. vRttaratnAkara 22. chandomaMjarI 7. sarvArthasiddhi 8. puruSArthasiddhayupAya 9. mokSazAstra sUratakA saMskaraNa 10. trilokasAra ( saMskRta TIkA sahita ) bambaIkA saMskaraNa 11. trilokasAra ( hindI TIkA sahita ) 12. nAvyazAstra ( bharatamuni ) varSaprabodha ( paM. daulatarAmajI kRta vacanikA ) lAhaurakA saMskaraNa ( paM. gajAdharaprasAdajI kRta anuvAda ) kalakattAkA saMskaraNa jIvarAja granthamAlAse prakAzita jJAnapIThakA saMskaraNa solApurakA saMskaraNa bambaIkA saMskaraNa 33 solApurakA saMskaraNa 71 ( sva. paM. nAthUrAmajI premI )
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya sUcI viSaya pRSTha viSaya pRSTha prathama sarga racanA kii| indrabhUti Adi paNDitoMne unakI maMgalAcaraNake antargata anAdyanidhana jina sabhAmeM Akara unase dIkSA dhAraNa kii| rAjA zAsana, tIrthanAyaka zrI vardhamAna svAmI, ceTakakI putrI candanA bhI AryikA hokara zeSa RSabhAdi 23 tIrthakara atIta-anAgatake gaNinI huI hai / rAjA zreNika caturaMga senAke caubIsa jinendra aura ahaMdAdi paMca parame sAtha bhagavAnke samavasaraNameM phuNcaa| samavaSThiyoMkA stavana saraNakA saMkSipta varNana 17-19 samantabhadra, siddhasena, devanandI, vajrasUri, zrAvaNa kRSNa pratipadAke dina abhijit nakSatramahAsena, raviSeNa, varAMgacaritake kartA jaTA meM bhagavAnkI prathama dezanA huI / usameM aMgasiMhanandI, zAntiSeNa, vizeSavAdI kavi, praviSTa aura aMgabAhaya zrutakA varNana, guNakumArasena, vIrasena, jinasena Adi pUrvAcAryoM- sthAna, mArgaNA, jIvasamAsa tathA jIvAdi kA smaraNa 3-5 sAta tattvoMkI vistRta carcA huI 19-20 sajjana-prazaMsA, durjana-nindA 5-6 gautama gaNadhara dvArA dvAdazAMgakI racanA, granthakata pratijJA, granthake mUlottara granthakartA 6-7 bhagavAna kI divyadhvani zravaNa kara rAjA svAdhyAyako upayogitA, granthake varNanIya zreNikane samyagdarzana dhAraNa kiyaa| 'ahiMsA adhikAroMkA saMgraha 7-11 mahAvrata Adi zramaNadharma-munidharmakA varNana granthakI mahattA aura usake adhyayanakI preraNA 11 sunakara kitane hI jIvoMne mahAvrata aura dvitIya sarga kitane hI manuSya tathA tiyaMcoMne dezavrata dhAraNa kiyaa| kSAyika samyagdarzanakI mahimA aura jambUdvIpa sambandhI videha dezake kuNDapura grAmameM rAjA sarvArtha aura rAnI zrImatIke rAjA samavasaraNake prabhAvakA nirUpaNa 21-23 siddhArtha putra the| inakI priyakAriNI strIke tRtIya sarga garbha meM acyuta svargake puSpottara vimAnase cyuta bhagavAna mahAvIrakA bharatakSetrake AryakhaNDa hokara bhagavAn mahAvIrakA jIva AyA 12-13 / / sambandhI aneka dezoM meM vihAra, cauMtIsa atibhagavAna mahAvIra svAmIke garbha aura janma zaya, aSTa prAtihArya, gaNadhara tathA anya kalyANakakA varNana 14-15 ziSya samUhakA nirUpaNa 24-27 unakA vardhamAna nAma thA, tIsa varSako ava bhagavAnakA paMcazaila-rAjagRhapara pahu~canA, sthAmeM jinadIkSA lekara unhoMne 12 varSa taka usakI prAkRtika suSamAkA varNana, aura vipulAghanaghora tapasyA kI / tadanantara Rju calapara bhagavAnkA samavasaraNa racA jAnA / kulA nadI ke taTapara kevalajJAna prApta kara 66 caturvidha saMghake samakSa divyadhvani dvArA jIvAdina taka mauna vihAra kiyA 16-17 jIvAdi tattva, caudaha guNasthAna, caturgatike pazcAt rAjagRhIke vipulAcalapara aaye| duHkha, aura unameM utpanna honeke kAraNa vahA~ devoMne eka yojana vistRta samavasaraNakI AdikA varNana tathA bhagavAna kI dezanA sunakara
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ 22 viSaya logoMse vratAdika dhAraNa karanA rAjA zreNika gautama gaNadharase tIrthaMkaroM, cakravartiyoM, balabhadroM, nArAyaNoM tathA pratinArAyaNoMke carita, vaMzoMko utpatti aura lokAloka vibhAgake nirUpaNake lie prArthanA karate haiM caturtha sarga alokAkAza aura lokAkAzakA svarUpa tathA pRSTha 27-40 usakA AkAra adholoka aura UrdhvalokakA vistAra tathA vAtavalayoMkA varNana va vistAra adholokakI sAta pRthiviyoM kA varNana, ratnaprabhA pRthivIke kharabhAga aura paMkabhAgakA nirUpaNa harivaMzapurANe viSaya naraka taka utpanna hote haiM ? prathamAdi pRthiviyoMmeM lagAtAra utpanna honA, kisa pRthivIse nikalA huA nArakI kyA hotA kyA nahIM hotA AdikA varNana tathA adholokake varNanakA samAropa 40-41 42 42-45 45-46 abbahula bhAgameM nArakiyoMke biloMkA varNana, sAtoM pRthiviyoMke paTaloMkA varNana, gharmA pRthivI ke prastAra kramase biloMkA varNana dvitIyAdi pRthivIke biloMkA varNana prathamAdi pRthiviyoMke mahAnarakoM kA varNana tathA biloMkA vistAra prathamAdi pRthiviyoMke indrakabiloMkA vistAra 54-57 gharmA Adi pRthiviyoM ke indra kabiloMkI moTAI prathamAdi pRthiviyoM ke biloMkA paraspara antara 57-58 prathamAdi pRthivIke prastAroMmeM jaghanya tathA utkRSTa AyukA varNana 52-53 57 58-59 prathamAdi pRthivI meM nArakiyoMkI U~cAIkA varNana prathamAdi pRthiviyoMmeM avadhijJAnakA viSaya, miTTI kI durgandha, lezyAoM kA varNana, uSNa aura zItakI bAdhA, upapAda sthAnoM kA varNana prathamAdi pRthiviyoMke nArakI upapAda sthAnoMse giranepara uchalanA, asurakumArakRta bAdhA, nArakiyoMke parasparakRta duHkha, nArakiyoM ke pariNAma, veda aura saMsthAnakA varNana AgAmI kAlameM tIrthaMkara honevAle nArakiyoMkI vizeSatA, prathamAdi pRthiviyoM meM nArakiyoMke utpatti sambandhI antara kauna jIva kisa 47-49 49-52 62-63 66-67 67-68 paMcama sagaM tiryaglokakI vyAkhyA, jambUdvIpake merukSetra, kulAcalAdikA vistAra tathA bharatakSetra ke vijayArdha, himavatkulAcala, hemavatakSetra, mahAhimavatkulAcala, harivarSakSetra, niSadha kulAcala, videhakSetra, nIla kulAcala, rukmI parvata, zikharikulAcalakA varNana, airAvatakSetra sambandhI vijayArdha, antima bhAgoMmeM sthita vanakhaNDa aura vATikAe~ kulAcaloMke sarovara, unakI gaharAI, kamala, kamaloM meM rahanevAlI deviyA~ tathA sarovaroMse nikalane vAlI nadiyoMkA varNana padmasarovarase nikalanevAlI gaMgA, sindhu aura rohitAsyA nadiyoMke nirgamana-dvAra tathA pravAha AdikA varNana sindhu nadIkI gaMgA nadIke sAtha samAnatA, anya nadiyoMke nirgamana aura pravAha tathA haimavata Adi kSetroM meM sthita nAbhigiri parvatoMkA varNana jambUdvIpake samAna dhAtakIkhaNDa dvIpa ke kSetrakulAcala AdikA varNana, dvitIya jambUdvIpa, videhakSetra ke antargata devakuru aura uttarakurukA varNana 68-69 jambUvRkSa aura zAlmalI vRkSakA varNana tathA nIlAdi kulAcaloM aura sItA Adi nadiyoMke samIpa sthita kUToM, hRdoM tathA unameM rahanevAle devoMkA varNana pRSTha 70-77 videhakSetra ke vakSAragiri parvata, bhadrazAla vana aura usakI vedikAkA varNana vibhaMgA nadiyoMkA varNana jambUdvIpa sambandhI videhakSetra ke battIsa bheda, unakI rAjadhAnI AdikA varNana 77-78 78-80 80-81 81-82 82-85 85-86 86 87
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya videha ke kacchA Adi pratyeka kSetra meM bahanevAlI gaMgA, sindhu Adi nadiyoMkA varNana vRSabhAcala tathA devAraNya aura bhUtAraNya vanoMkA varNana jambUdvIpa meru parvata tathA jagatIkA varNana devAraNya tathA usake prAsAda AdikA varNana saMkhyAta dvIpoM ke anantara dvitIya jambUdvIpakA varNana dhAtakIkhaNDa dvIpakA varNana kAladadhikA varNana puSkaradvIpakA varNana lavaNa samudrake vistAra, pAtAla vivara samIpavartI parvata, gotama deva, unake anya antadvIpa, lavaNasamudrakI jagatI tathA usake vistArakA varNana manuSyakSetra aura usakA vistAra mAnuSottara parvatakA varNana Adike solaha dvIpasamudroMke nAma, samudroMke jalakA svAda, samudroMmeM sajIvoMkA astitva kahA~ hai, kahA~ nahIM hai ? tathA dvIpasamudroMke adhiSThAtA devoMkA varNana AThaveM nandIzvara dvIpakA varNana aruNadvIpa tathA aruNasAgara meM andhakArakA varNana viSaya sUcI pRSTha kuNDalavaradvIpa aura kuNDalagiri tathA rucakavara dvIpa aura rucakagirikA varNana svayaMbhUramaNa dvIpa ke madhya meM sthita svayaMprabhaparvatakA varNana, svayaMprabhaparvatake Age tiyaMcoMkA varNana, madhyalokake varNanakA samAropa 88 88-89 89-96 96-97 97-99 zreNIbaddha, prakIrNaka tathA saMkhyAta asaMkhyAta yojana vistAravAle vimAnoMkA varNana 125-126 pA~ca paiMtalA aura cAra lakhUroMkA varNana 126-127 zreNIbaddha vimAnoMkA avasthAnakSetra, unake zilApaTToMkI moTAI tathA bhavanoMkI gaharAI AdikA varNana 127-128 kauna jIva kahA~ taka utpanna hote haiM, 128 devoMmeM lezyAe~ devoM ke avadhijJAnakA viSaya 104-108 kSetra, devoMkI U~cAI, pravicAra aura deviyoM ke 108-109 utpatti sthAnakA varNana 91-104 128-129 109-110 110 110-112 siddhalokakA varNana tathA Urdhvalokake varNanakA samAropa 112-114 114-116 116-117 117-119 120 SaSTha sa pRthivItalase sAta sau nabbe yojanakI U~cAIse lekara nau so yojanakI UMcAI taka sthita jyotiSa paTala grahoMkA sthiti-krama, Ayu, vistAra, rUpa, raMga tathA ar3hAI dvIpake sUryacandramA AdikA varNana 121-123 meru parvatakI cUlikAke Upara Urdhvaloka ke viSaya saudharmAdi 16 svargauke ATha yugala, nau graiveyaka, nau anudiza aura pA~ca anuttara vimAnoMkA sthiti-krama, tathA trezaTha paTaloMke indraka vimAnoMke nAmoMkA varNana 23 123-125 pRSTha vyavahAra palya, uddhAra palya, addhA palya tathA utsarpiNI aura avasarpiNIke chaha-chaha kAloM kA varNana 129-131 saptama sarga kAla- dravyakA svarUpa tathA usakA astitva, vyavahArakAla ke samaya, AvalI ucchvAsa, aura prANa Adi bhedoM-prabhedoM kA varNana 132-134 paramANu tathA avasaMjJa, truTireNu, trasareNu aura rathareNu AdikA varNana 134-135 135-137 avasarpiNIke prathama kAlake samaya bharatakSetra - kI uttama bhogabhUmi tathA dasa prakAra ke kalpavRkSoM kA nirUpaNa 140-141 137140 bhogabhUmimeM utpatti ke kAraNoM kA varNana karate hue pAtra - kupAtra-apAtrakA varNana tRtIya kAlake antima bhAgameM pratizruti Adi caudaha kulakaroMkI utpatti aura unake kArya, U~cAI, rUpa-raMga aura daNDa vyavasthA AdikA varNana aSTama sarga antima kulakara nAbhirAjake ikyAsI khaNDa ke sarvatobhadra bhavanakA varNana 141-145 146
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe viSaya pRSTa viSaya rAjA nAbhirAjakI mahArAnI maru devIke chaha karmoMkA upaza denA tathA apane putrasaundaryakA varNana 146-148 putriyoMko nAnA kalAe~ sikhAnA aura rAjanAbhirAja aura marudevIke yahA~ bhagavAn vaMza sthApita karane kA varNana 167-169 RSabhadevake garbhAvatArake chaha mAha pUrvase nIlAMjasA nAmaka nartakIko akasmAt kuberake dvArA ratnoMkI varSA tathA zrI, hI vilIna dekha bhagavAnke vairAgyakA honA, Adi deviyoMke dvArA bhagavAnakI mAtA laukAntika devoM dvArA stuti, niSkramaNa marudevIkI sevA honA aura isase tIrthakarakI kalyANakakI taiyArIkA varNana 169-171 utpattikA nizcaya honA 148-150 / / kuberanirmita pAlakIkA varNana 171-173 marudevIkA airAvata Adi 16 svapna dekhanA bhagavAnakA prathama 32 kadama paidala calanA, deviyoMne unakI stuti kI 150-152 tadanantara pAlakIpara savAra ho dIkSAnAbhirAja dvArA svapnoM ke phalakA nirUpaNa aura sthAnapara pahu~canA, vahA~ unake dvArA prajAko bhagavAna RSabhadevake garbhAvatArakA varNana 153-154 sAntvanAkA upadeza dekara aneka rAjAoMke bhagavAna RSabhadevakA janma tathA rucaka sAtha dIkSA dhAraNa karanA 173-174 girinivAsinI deviyoMke dvArA apane bhagavAnkA chaha mAhakA yoga lekara dhyAnastha niyogAnusAra senA evaM caturNikAya devoMke honA tathA sAthameM dIkSita hue cAra hajAra AvAsa-bhavanoM meM, bherInAda, zaMkhanAda Adi rAjAoMkA bhUkha-pyAsase becaina ho bhraSTa honA honekA varNana 154-156 . 174-176 janma-kalyANakake lie devoM kA Agamana aura nami aura vinamiko dharaNendra dvArA vijayAdhanagarakI tAtkAlika zobhAkA varNana 156-157 kI donoM zreNiyoMkA rAjya pradAna 176-177 jinabAlakako sumeru parvatapara le jAkara chaha mAhakA yoga samApta honepara bhagavAn indra dvArA unakA kSIrasAgarake jalase abhi AhAra ke lie nikale 177-179 Seka karanA 158-159 bhagavAn jaba hastinApura Aneko hue taba indrANI dvArA bhagavAnko lepa lagAkara vahA~ke rAjA somaprabhako svapna-darzana huaa| alaMkAra phnaanaa| unake susajjita zarIrakA siddhArtha purohitane svapnoMkA phala btaayaa| manohara varNana, indra dvArA 'RSabhadeva' nAma- bhagavAna pahuMce aura somaprabhake choTe bhAI karaNa aura unakI hRdayahAriNI stuti 159-264 / / zreyAMsane jAtismaraNake dvArA AhArako saba parvatase vApasa Akara jinabAlaka mAtA vidhi jAnakara unheM icchurasakA AhAra pitAko sauMpanA aura Ananda nATaka karanA 164-165 diyaa| rAjA zreyAMsakA suyaza jagameM vyApta navama sarga ho gayA 179-182 RSabhadevakI bAlakrIr3A aura zarIrakI pUrvatAlapurake zakaTAsya nAmaka vanameM bhagavAnasundaratAkA varNana 166-167 ko kevalajJAna utpanna ho gayA, samavasaraNa yuvA honepara unakA nandA aura sunandAke racA gayA, aneka gaNadhara hue aura bhagavAn kI sAtha vivAha divyadhvani khirane lagI 182-184 kalpavRkSoMke naSTa ho jAnepara bhUkha-pyAsase dazama sarga vihvala prajAkA nAbhirAjakI sammatise bhagavAnke pAsa jAnA aura apanA duHkha prakaTa eka hajAra varSakA mauna kholakara bhagavAn karanA, bhagavAnkA sabako sAntvanA dekara RSabhadevane sabako saMsAra-sAgarase pAra karane karmabhUmikI racanA karanA, asi-masI Adi dAlA tIrtha dikhlaayaa| munidharma aura zrAvaka
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya sUcI pRSTha viSaya pRSTa viSaya dharmakA varNana karane ke bAda vistArase zrutajJAna isa ghaTanAse bAhabalIne virakta hokara dIkSA kA vyAkhyAna kiyA dhAraNa kara lii| unakI tapasyAkA varNana 204-205 zrutajJAnake paryAya, paryAyasamAsa Adi 20 cakravartI bharatake vaibhavakA varNana 205-208 bhedoMkA varNana, usoke antargata AcArAMga dvAdaza sagaM Adi aMgoMkA varNanIya viSaya aura unake bhedopabhedoMkA nirUpaNa 185-190 bharata samavasaraNa meM jAkara zalAkApuruSoMdRSTivAda aMgake pUrvagata bhedokA varNana, kA caritra sunate the| unhoMne tIrthakaroM ke aMgabAhya zrutakA nirUpaNa, samasta thutake smaraNArtha apane dvArapara 24 ghaNTiyoMkI akSaroMkA parimANa, matijJAnakA svarUpa tathA vandanamAlA ba~dhavAyI thii| unhIke sAmrAjyausake bhedoMkA kathana, avadhi, manaHparyaya aura meM sarvaprathama jayakumAra aura sulocanAkA kevalajJAnakA nirUpaNa tathA unake prayojana svayaMvara huA 209-211 Adiko carcA 191-197 vidyAdhara aura vidyAdharIko dekha jayakumAra aura sulocanA mUcchita ho gye| anantara ekAdaza sagaM jAtismaraNa dvArA apane pUrvabhava jAnakara samavasaraNase vApasa Akara bharatane putra janma bahuta prasanna hue / sulocanA dvArA pUrvabhavoMkA kA utsava kiyA aura cakraratnakI pUjA kara varNana 211 digvijayake lie prasthAna kiyA, pUrva, dakSiNa ratiprabha devake dvArA jayakumArake zIlakI aura pazcima dizAke deva aura manuSyoMko parIkSAkA varNana 211 vaza kara unhoMne uttara dizAkI ora prayANa jayakumAra dvArA sulocanAke lie bhagavAn kiyA aura vijayA devakA smaraNa kara use RSabhadevake samavasaraNakA varNana / jayakumAraparAsta kiyA, tadanantara tamisra guhAdvArase ne svayaM 108 rAjAoMke sAtha dIkSA le lI uttara bharata kSetra meM praveza kiyA 198-200 / tathA gaNadharakA pada prApta kiyaa| bhagavAna ke uttara bharata ke mleccha rAjAoM tathA unake 84 gaNadharoMke nAma evaM ziSya-paramparAkA sahAyaka meghamukha devako parAsta kara samasta varNana / kailAsa parvatapara yoga nirodha kara mleccha khaNDoMpara vijaya prApta kii| isa taraha bhagavAn RSabhadeva mokSa padhAre 211-215 sATha hajAra varSa taka pakhaNDa bharatako digvijaya kara bharata cakravartI ayodhyAke nikaTa 200.202 Aye trayodaza sagaM jaba cakraratna ayodhyAke praveza-dvAragara ruka cakravartI bharatane arkakItiko rAjya de dIkSA gayA taba bharatake pUchanepara buddhisAgara puro dhAraNa kara lI aura vRSabhasena Adi gaNadharoMhitane usakA kAraNa btaayaa| bharatane apane ke sAtha kailAsa parvatase mokSa prApta kiyA 216 saba bhAiyoMke pAya dUta bheje / bAhubalIko arka kIti smitayazako rAjya dekara tapa dvArA chor3a anya bhAiyoM ne rAjyase vyAmoha chor3a mokSako prApta hue| sUryavaMza aura candravaMzake dIkSA le lI parantu bAhubalIne dRSTiyuddha, jala- aneka rAjAoMkA samullekha 216-217 yuddha aura malla yuddha meM bharata ko parAsta kara ajitanAtha bhagavAn, sagara cakravartI, unake diyaa| bharatane ka pata ho usapara cakraratna adgu Adi sATha hajAra putra aura kAlakramase calA diyA parantu cara bhI usA kucha bigAr3a honevAle sambhavanAthase lekara zItalanAtha takanahIM skaa| 202-204 ke tIrthaMkaroMkA samallekha 217-218 [4]
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ 26 viSaya harivaMzapurANe viSaya vidyAe~ chedakara chor3a gyaa| aba vaha 'Arya' vidyAdhara apanI 'manoramA' vidyAdharIke sAtha vahIM rahane lgaa| vahA~kA rAjA bana gayA tathA usake 'hari' nAmakA putra huA / yahI 'hari' harivaMzakA sthApaka huA / isI vaMzameM Age calakara kuzAgrapura ( rAjagRha nagara ) meM rAjA 'sumitra' aura rAnI 'padmAvatI' kA varNana 234-236 caturdaza sarga jambUdvIpake vatsadezameM kauzAmbI nagarI thii| usameM rAjA sumukha rAjya karatA thaa| isa prakaraNake antargata kauzAmbI nagarI aura rAjA sumukhakA kAvyazailI se varNana vasanta RtukA varNana 222-223 vana vihAra ke lie jAtA huA rAjA sumukha mAgameM eka sundarIkI sundaratApara Asakta ho usake haraNakA vicAra karane lagA mantrIke pUchane para rAjA sumukhane use apanI vyagratAkA kAraNa batAyA aura mantrI rAjAkI icchApUrti ke lie prayatna karane lagA 224-225 sandhyA honepara sumati mantrIne AtreyI nAmakI dUtI usa vanamAlA sundarIke pAsa bhejI / vanamAlA bhI antaraMgase rAjA sumukhapara Asakta thI ataH dUtIkA prayatna saphala ho gayA aura vanamAlA patikI anupasthitimeM rAjAke ghara A gyii| sumukha aura vanamAlA parasparake samAgamase prasannatAkA anubhava karane lage 225-228 pRSTha 219-220 220-221 * SoDaza sarga bhagavAn zItalanAthake bAda kAlakramase nau tIrthaMkaroMke mokSa cale jAnepara kuzAgrapurake rAjA sumitra aura rAnI padmAvatI ke jaba bIsaveM tIrthaMkara muni suvratanAtha ke garbhAvatArakA samaya AyA taba rAnI padmAvatIne solaha svapna dekhe / rAjA sumitrane unakA phala batAyA 237-238 bhagavAn muni suvratanAthakA janma / devoMne kSIrasAgarake jalase abhiSeka kara janmotsava kiyA / bAlya avasthA pUrNa honepara sundara striyoM ke sAtha unakA vivAha huA 238- 240 240-241 zarad RtukA sAhityika varNana paJcadaza sarga rAjA sumukha aura vanamAlA premase rahane lge| eka bAra unhoMne 'varadharma' nAmaka muni rAjako AhAradAna dekara vidyAdhara- yugalakI AyukA vadha kiyA / tadanantara bajrapAtase donoM marakara kramaza: vijayArdha girike 'haripura' aura 'meghapura' nagarameM utpanna hue| vahAM bhI una donoMkA vara-vadhUke rUpameM samAgama hubA / varakA nAma 'Arya' aura vadhukA nAma 'manoramA' thA 229-233 vanamAlA ke virahameM usake asalI pati 'vIraka' seThakI bar3I durdazA huI / tadanantara vaha dIkSA dhAraNa kara prathama svargameM deva huA 233-234 nirvANa prAptikA varNana 'vIraka' kA jIva deva, avadhijJAnase apanI pUrva priyA 'vanamAlA' aura usake apahartA 'sumukha' ko jAnakara vijayArdhase uThA lAyA baura bharasakSetrake campApura nagarameM samasta gaNanA pRSTha 241-244 Rtu candratulya ujjvala meghako tatkAla vilIna hote dekha unheM vairAgya A gayA, ve saMsArake padArthoMkI anityatAkA cintana karane lage / laukAntika devoMne unake vairAgyakI sarAhanA kii| dIkSA kalyANakakA varNana, vRSabhadattake yahA~ AhArakA nirUpaNa, devopanIta paMcAzcaryaM 244-245 teraha mAsakI ugrastha avasthA pUrNa honepara unheM kevalajJAna huA, devoMne samavasaraNakI racanA kI, jJAnakalyANakakA utsava kiyA, divyadhvanike dvArA dharmatokI pravRtti huI / unake samavasaraNa meM sthita sAdhu-samUhakI 246-247 247 saptadaza sarga usI harivaMzameM munisuvratanAtha tIrthaMkarake suvrata nAmakA putra huaa| suvratake dakSa nAma
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ 248 viSaya sUcI viSaya pRSTha viSaya kA putra huA aura dakSakI ilA nAmaka rAnIse Ayu, inakA AkAra, avagAhanA, jIvasamAsa, aileya nAmaka putra aura manoharI nAmakI indriyoMkA AkAra tathA unake viSaya kSetra kanyA huii| AdikA varNana 264-269 rAjA dakSane apanI putrI manoharIkI sundaratA- andhakavRSNike bhavAntarakA varNana 269-270 se rIjhakara use apanI strI banA liyaa| andhakavRSNike samudravijaya Adi dasa putroMke isa ghaTanAse rAjA dakSakI strI ilA patise bhavAntaroMkA nirUpaNa 270-275 sambandha viccheda kara apane aileya putrako le supratiSTha kevalIkA vihAra aura samudravijayaanyatra calI gayI / vahA~ usane ilAvardhana ko rAjyaprAptikA varNana 275 nagara basAkara aileyako rAjA bnaayaa| aileya ekonaviMza sarga ke putra kuNimane vidarbha dezameM eka kuNDina nAmakA nagara bsaayaa| kAla-kramase isI rAjA samadravijayane apane ATha choTe bhAiyoM ke vivAha kiye| vasudeva atyanta sundara the / vaMzameM anya aneka putra utpanna hue| 248-250 rAjA vasu, kSIrakadambakakA putra parvata aura jaba ve nagara meM krIDArtha nikalate the taba nagaranAradakA varNana tathA unake 'ajairyaSTavyam' kI striyA~ unheM dekha kAmase vihvala ho uThatI vAkyake arthako lekara zAstrArthakA varNana thiiN| isalie nagarake pratiSThita loga rAjA samudravijayake pAsa gye| unhoMne logoMko aura rAjA vasu dvArA mithyA arthakA samarthana, vasUkA patana aura naraka gamanakA nirUpaNa 250-261 sAntvanA dekara vidA kiyA aura tatkAla ghUma kara Aye hue vasudevako bar3e premase apane aSTAdaza sagaM mahalameM rakha chor3A tathA unake bAhara jAnepara rAjA vasuke bRhaddhvaja nAmaka putrase mathurAmeM pAbandI lagA dI 278-279 subAhu putra huaa| ise Adi lekara aneka eka dina kubjA dAsIke dvArA kumAra vasudevarAjAoMke ho jAnepara ikkIsaveM tIrthakara ko apane kaida honekA patA laga gayA, jisase naminAtha hue / unake mokSa jAneke bAda isI ve rAtrike samaya eka sevakako sAtha le bAhara harivaMzameM yadu nAmakA rAjA huA jo yAdavoM nikala gaye / zmazAnameM jAkara unhoMne usa kI utpattikA kAraNa huaa| isI vaMzameM sevakako yaha pratyaya karA diyA ki vasudeva andhakavRSNikI subhadrA strIse samudravijaya citAmeM jalakara mara gaye aura Apa zIghraAdi dasa bhAI hue| 262-263 gAmI ghor3epara savAra ho vahA~se anyatra cala rAjA bhojaka vRSNikI padmAvatI nAmaka patnI- diye / sevakane samudravijayako khabara dI, isa se ugrasena, mahAsena Adi putra hue| rAjA ghaTanAse saba loga bahuta duHkhI hue 279-280 vasuke suvasu putrako santati meM aneka rAjA vasudevakA bhAratavarSa evaM vijayAdha parvatakI hue / rAjagRha nagarameM rAjA jarAsandha tathA donoM zreNiyoMmeM paribhramaNa kara aneka vidyAdhara usake kAlayavana Adi putroMkA varNana 263-264 aura bhUmigocarI kanyAoMke sAtha vivAha kadAcita sauryaparake gandhamAdana parvatapara supra karanA 280-285 tiSTha munirAjako upasargake bAda kevalajJAna- usI paribhramaNake samaya vasudeva campApurImeM ko prApti huI Aye aura seTha cArudattakI gandharvasenA putrIsupratiSTha kevalIke dvArA dharmakA vistRta upa kI saMgItajJatAkI prazaMsA suna use parAsta deza, jisameM muni tathA zrAvakoMke vratoMkA karaneke lie sugrIva nAmaka saMgItAcAryake pAsa varNana, kula koTiyA~, ekendriyAdi jIvoMkI saMgIta vidyA sIkhane lage / tadanantara unhoMne
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 harivaMzapurANe viSaya ___ pRSTha viSaya pRSTha saMgItake dvArA gandharvasenAko parAsta kara use jAnA aura gandharvasenA putrIko vivAhake artha vivAhA, isI prakaraNake antargata saMgIta lAnA AdikA romAMcakArI varNana 304-318 zAstrakA vistRta nirUpaNa kiyA 285-297 dvAviMzatitama sarga viMzatitama sarga campAparImeM gandharvasenAke sAtha vasudeva raha rAjA zreNikake praznake uttarameM gautama gaNadhara rahe the ki isI bIcameM phAlgunakA aSTAhnikA samyagdarzanako vizuddha karanevAlI viSNukumAra parva A gyaa| vasudeva gandharvasenAke sAtha munikI kathA kahane lage / ujjayinIkA rAjA vAsupUjya svAmI kI pratimAkI pUjAke lie zrIdharmA nagaravAsiyoMko manivandanAke lie nagarake bAhara gaye / bIca meM nRtya karanevAlI jAte dekha mantriyoMke sAtha svayaM gyaa| eka mAtaMgakanyAkI ora unakA AkarSaNa muniyoMkA saMgha usa samaya dhyAnastha thA, ataH bar3hA parantu gandharvasenAkI preraNAse sArathine kisIne rAjAko AzIrvAda nahIM diyA / ratha Age bar3hA diyaa| mandirameM vasudevane bali Adi mantrI mArga meM mile, eka muniko vAsupUjya bhagavAnkI pUjA aura stuti kii| zAstrArtha ke lie cher3a baiThe aura hArakara lajjita ghara vApasa Anepara gandharvasenAkA praNaya kopa hue / rAtrimeM muniyoMko mArane ke lie Aye zAnta kiyA 319-322 para yakSane kIlita kara diyaa| yaha dekha eka samaya vasudeva ekAnta sthAnameM baiThA rAjAne mantriyoMko dezase nikAla diyA 298 thA, usI samaya eka vRddha vidyAdharIne Akara hastinApurake mahApadma cakravartI aura unake unheM AzIrvAda diyA aura vidyAoMke nikAya putra viSNukumArakI dIkSAkA varNana / bali tathA vijayAkI donoM zreNiyoMkI nagariyoMkA Adi mantrI hastinApura jAkara rAjA padmake nAmollekha kara siMhadaMSTra aura nIlAMjanAkI pAsa rahane lage 298-299 putrI nIlayazAko vivAhanekI bAta khii| kisI samaya akampanAcArya Adi pUrvokta vasudevane 'tathAstu' kahAra svIkRti dI 322-327 muniyoMkA saMgha hastinApura pahu~cA to bali eka bAra eka vetAlakanyA rAtrike samaya vasuAdi mantriyoMne rAjA padmase 7 dina takakA devako khIMcakara zmazAna le gayI, vahA~ usane rAjya lekara muniyoMpara upasarga kiyA aura apanA asalI rUpa dikhalAkara pUrvokta nIlaviSNukumAra munine apanI vikriyAse balikA yazAke sAtha unakA pANigrahaNa karAyA / tadadamana kara munisaMghakI rakSA kI 299-303 nantara una vidyAdhariyoMke sAtha vasudeva hrImantapara gaye / pazcAt hiraNyavatIkI sahAyatAse asita parvata nAmaka nagara gaye / ekaviMzatitama sarga vahA~ke rAjA siMhadaMSTrane apane antaHpurake sAtha kumAra vasudevake pUchanepara cArudattane Atma- vasudevako premapUrNa dRSTise dekhA / vasudeva kathA sunaayii| jisake antargata cArudattakI nIlayazAke sAtha sAnanda rahane lage 327-330 utpatti, vivAha, vezyAvyasanakI Asakti, vezyAkI mAtAke dvArA chalase alaga karanA, trayoviMzatitama sarga apane ghara vApasa AnA, mAtA tathA strose kumAra vasudeva nIlayazAke sAtha sukhase rahate milanA, vyApArake lie bAhara jAnA, mArgameM the / varSA Rtu AyI aura usake bAda zarad aneka kaSTa bhoganA, antameM manirAjake darzana Rtune apanI chaTA dikhlaayii| vidyAdhara kara unake putroMkI sahAyatAse vijayApara dampatI krIr3Ake lie bAhara nikale / vasudeva
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya bhI nIlazAke sAtha bAhara gaye, vahA~ nIlakaNTha nAmakA vidyAdhara mayUrakA rUpa dhara nIlayazAko hara le gayA / vasudeva jahA~-tahA~ ghUmate hue giritaTa nagara meM gaye / vahA~ brAhmaNoM kA jamAva dekha tathA somazrI kanyAkI yaha pratijJA ki 'jo mujhe vedameM parAsta kara degA usIse vivAha karUMgI' jJAtakara brahmadatta upAdhyAyake pAsa veda par3hane lage / isI prakaraNameM ArSa vedakI utpattikA varNana anArSa vedoMkI utpattikA varNana karate hue sagara rAjA, sulasA aura madhupiMgalakI rocaka kathA tathA sagara rAjAke dvArA kRtrima sAmudrika zAstrakA varNana, anta meM vedajJAna meM parAsta kara kumAra vasudevane somazrI ke sAtha vivAha kiyA viSaya sUcI pRSTha viSaya 331-334 caturviMzatitama sarga kumAra vasudevane tilavastu nagara meM jAkara nara-mAMsabhojI saudAsako naSTa kiyA / isI prakaraNa meM vRddha logoMne saudAsakA vRttAnta sunAyA kumAra vasudevakA acalagrAmake seThakI putrI vanamAlA ke sAtha vivAha huA / tathA vedasAmapurake rAjA kapila muniko jItakara usakI kapilA nAmaka putrI ke sAtha vivAha sampanna huA / vidyAdhara lokameM ghUmaneke anantara vegavatI aura madanavegA Adike sAtha unakA saMyoga huA 334-343 344-345 345-350 paJcaviMzatitama sarga madanavegAke bhAI dadhimukhane apane pitAko bandhanase chur3Ane ke lie vasudevase prArthanA kI / isI sandarbha meM hastinApurake rAjA kArtavIrya, jamadagnike putra parazurAma aura subhauma cakravartIkA varNana 351-354 dadhimukhakI prArthanA suna vasudevane yuddha dvArA trizikharako mArA aura apane zvasura ko bandhana mukta kiyA 354-356 vizatitama sarga kumAra vasudevase madanavegAke anAvRSTi nAmakA putra huaa| eka dina saba vidyAdhara apanIapanI striyoMke sAtha vijayArdha girike siddhakUTa jinAlaya gaye / kumAra vasudeva bhI madanavegAke sAtha gaye / vahA~ madanavegAne unheM vidyAdharoMkI vividha jAtiyoMkA paricaya 29 karAyA 357-358 eka dina madanavegA kAraNavaza kumArase kupita ho bhItara calI gayI / isI bIca meM trizikhara vidyAdharakI vidhavA patnI zUrpaNakhI madanavegAkA rUpa dharakara kumArako chalase hara le gayI / zUrpaNakha kumArako naSTa karaneke kArya meM mAnasavegako niyukta kara calI gayI / kumAra rAjagRhI nagarI meM eka ghAsako gaMjIpara gire / udhara jarAsandhake sevakoMne pakar3akara tatkAla mArane ke abhiprAya se eka carma - nirmita bhAthar3I meM banda kara unheM parvatase nIce paTakA parantu 'vegavatI' strIne unheM bIca meM hI jhela liyA aura nIce utArakara bhAthar3I se bAhara nikAlA, donoM kA milana huA 358-360 kumAra vasudevane nAgapAzase baddha bAlacandrAko chur3AyA jisase use vidyA siddha ho gayI aura vaha kumArakI patnI bananekI AzAse apanI vaha vidyA kumArakI AjJAse vegavatIko de gayI 360-361 aSTAviMzatitama sarga vegavatose rahita vasudeva eka bAra tApasoMke pRSTha saptaviMzatitama sarga vidyuSTra ne saMjayanta munipara upasarga kisa kAraNa kiyA ? rAjA zreNikake isa prakAra prazna karanepara gautama gaNadhara saMjayanta kevalIkA carita pUrvabhavoM ke sAtha varNana karane lage / isIke antargata sumitradatta vaNikke ratna har3apane vAle zrIbhUti purohitakI kathAkA samullekha 362-372
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ 30 viSaya Azrama meM gaye vahA~ vikathA karate hue tApasoMse zrAvastI nagarI ke rAjA eNIputrakI priyaMgusundarI kanyAkA samAcAra jAnakara nagarameM praviSTa hue| vahA~ kAmadevake mandirake Age nirmita tIna pA~va ke suvarNamaya bhaiMsAko dekhakara unhoMne vahA~ke brAhmaNoMse usakA paricaya pUchA / eka brAhmaNane isake uttara meM unheM mRgadhvaja kevalI aura mahiSakA sArA caritra sunAyA harivaMzapurANe ekonatriMzattama sarga vasudeva kumArakA bandhumatI aura priyaMgu sundarI kanyAoMkI prAptikA varNana 373-377 trizattama sarga kArtikakI pUrNimAko rAtri meM kumAra vasudeva khase soye hue the ki eka atizaya rUpavatI kanyA unheM jagAkara ekAntameM le gayI aura unheM apanA paricaya dene lagI / usane kahA ki maiM prabhAvatI hU~ aura ApakI priyA vegavatIkA samAcAra lAyI hU~ / somazrIne mujhe bhejA hai| kumAra usake sAtha somazrIke ghara gaye aura apanI cira viyukta priyAoM se milakara prasanna hue / isI prakaraNameM unheM prabhAvatIkI prApti huI pRSTha 378-383 ekatriMzattama sarga aneka kanyAoMko vivAhate hue kumAra vasudeva ariSTapura nagara Aye aura vahA~ke rAjA rudhirakI putrI rohiNIke svayaMvara meM veSa badalakara pahu~ce / 'paNava' nAmaka bAjA bajAnevAloMkI zreNImeM jA baitthe| rohiNIne vasudeva ke gale meM varamAlA DAla dii| isa ghaTanA se aneka rAjA kupita hokara vasudevase yuddha karaneko tatpara hue| jarAsandha bArI-bArIse rAjAoMkoM vasudeva ke sAtha lar3AtA thA / anta meM samudravijayakA bhI avasara AyA / donoM bhAiyoMkA yuddha huA / vasudevane apanA kauzala dikhalAne ke bAda eka patrase yukta bANa samudravijayakI 384-388 viSaya ora chor3A jise grahaNa kara samudravijaya harSita hue| cira viyukta bhAIke milanase sarvatra Ananda chA gayA dvAtriMzattama sarga vasudevake rohiNI strI se 'rAma' nAmaka putra utpanna huA / eka vidyAdharIkI prArthanA suna kumAra vasudeva, samudra vijayakI AjJA le puna: vijayArdha parvatapara gaye aura vahA~ se apanI samasta striyoMko sAtha le vApasa A gaye 389-399 pRSTha 400-403 trayastriMzattama sarga vasudeva zastravidyAkA upadeza dete hue sauryapurameM rahane lage / kisI samaya ve kaMsa Adi ziSyoM ke sAtha rAjagRha gaye / vahA~ jarAsandhakI ghoSaNAko suna ve siMhapura ke svAmI siMharathako jIvita pakar3a lAye / ghoSaNA ke anusAra jarAsandha apanI jIvadyazA putrI vasudevako dene lage para unhoMne svayaM na lekara kaMsako dilavA dI isa prakaraNa meM kaMsakA paricaya 404-406 kaMsa, vasudevako mathurA le AyA aura bahana devakIkA unake sAtha vivAha kara diyA atimuktaka munike dvArA 'devakIkA putra tumhAre patiko mAregA' yaha bhaviSyavANI suna kaMsakI strI jIvadyazA bahuta ghabar3AyI / kaMsane bhI ghabar3Akara vasudevase yaha vacana le liyA ki devakIkA prasava hamAre ghara hogA / vasudevane atimuktaka munise isakA kAraNa pUchA / uttara meM munirAjane kaMsakA pUrvabhava sambandhI varNana kiyA baladeva sahita, devakIke sAtoM putroMke pUrva - bhavoM kA varNana 406-411 catustrizattama sarga atimuktaka munike mukhase yaha bAta sunakara ki 'hamAre vaMza meM bAIsaveM tIrthaMkara utpanna hoMge' vasudeva bahuta prasanna hue / unakI prArthanA sunakara atimuktaka munine neminAtha 406 411-418
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya sUcI viSaya pRSTha viSaya ke pUrvabhavoMkA savistara varNana kiyaa| isI AyA to kRSNane use bhI pathivIpara pachAr3a prakaraNameM unhoMne sarvatobhadra Adi aneka upa kara samApta kara diyA 455-465 vAsavratoMkA svarUpa varNana kiyA 419-447 kRSNa apane mAtA-pitA tathA samudravijaya paJcatriMzattama sagaM Adise milakara prasanna hue| suketu vidyA dharane kRSNako apanI putrI 'satyabhAmA' dii| atimuktaka munike mukhase bhagavAn neminAthake jIvadyazAke karuNa vilApase dravIbhUta ho pUrvabhava sunakara vasudeva bahuta prasanna hue, krama jarAsandhane yAdavoMko naSTa karane ke lie apane kramase devakIne mathurAmeM tIna yugalake rUpameM bhAI aparAjitako bhejaa| jise kRSNane apane chaha putra utpanna kiye| jinheM indrakI AjJA bANoMse dharAzAyI kara diyA 466-470 se naigamadeva subhadila nagarake sudRSTi seThake ghara pahu~cAtA rahA aura usake mRta putroMko devakI saptatriMzattama sarga ke pAsa chor3atA rahA / seThake yahA~ chahoM putroM bhagavAn neminAthake garbhameM Aneke chaha mAha kA lAlana-pAlana hotA rahA 448-449 / pUrvase samudravijayake ghara ratnoMkI varSA hone tadanantara devakIne svapna-darzanapUrvaka kRSNa lgii| mAtA zivA devIne airAvata hAthI ko garbhameM dhAraNa kiyaa| bhAdrapada mAsa zuklA Adi solaha svapna dekhe 471-474 dvAdazIko sAta mAsameM kRSNa kA janma huaa| rAjA samadravijayane svapnoMkA phala batalAte vasudeva use guptarUpase apane vizvAsapAtra hue kahA ki 'tumhAre tIrthaMkara putra hogA' 474-477 nandagopako sauMpa Aye aura usakI strI aSTatriMzattama sarga yazodAkI putrIko le aaye| patA calanepara devoMne bhagavAnke mAtA-pitAkA abhiSeka kara kaMsane usa putrIkI nAka capaTI kara use chor3a vastrAbhUSaNoMse unakI pUjA kI / zivA devIdiyA 450-452 kA gUDha garbha vRddhiko prApta hone lagA / vaizAkha zrIkRSNa nanda aura yazodAke yahA~ bar3hane zukla trayodazIko citrA nakSatra meM bhagavAnakA lage / nimittajJAnIke kathanase zaMkita ho janma huaa| tInoM lokoMmeM harSa chA gayA / kaMsa gupta rUpase bar3hate hue apane zatrukI khoja janma mahotsava ke lie devoMkI sAta prakArakI karane lagA 452-454 senA sauryapura AyI 478-482 devakI upavAsake bahAne kRSNako dekhaneke deviyoMke dvArA jAtakarmakA varNana 482-483 lie gayI / kRSNakI bAlakrIr3A aura loko sauryapurakI adbhuta zobhA ho rahI thii| indra ttara parAkramakA varNana bhagavAnko airAvata hAthIpara virAjamAna SaTtriMzattama sarga kara sumeru parvatakI ora claa| isI prasaMgameM airAvata hAthIkA varNana / harpamaya vAtAvaraNazarad RtukA sAhityika varNana, zrIkRSNako meM bhagavAnakA janmAbhiSeka prArambha huA 483-486 mAraneke lie kaMsake vividha prayatna, ekonacatvAriMzattama sarga mallayuddha ke lie kaMsane kRSNako mathurA indra dvArA bhagavAnkA stavana bulAyA, isase zaMkita vasudevane sauryapurase 487-489 devoM dvArA zaMkhAdi bAditrAMkA vAdana aura samudravijaya Adi nau bhAiyoMko mathurA bulA bhagavAna kI paricaryAkA varNana .490-493 liyaa| balabhadra aura zrIkRSNakA kaMsake malloMke sAtha yuddha huA, jisameM unhoMne una catvAriMzattama sarga malloMko yamaloka pahu~cA diyaa| kaMsa sAmane yAdavoM dvArA apane bhAI aparAjitakA vadha pA
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 harivaMzapurANe viSaya pRSTha viSaya suna jarAsandha bahuta kupita huA aura unakA sAtha le kuNDinapura pahu~ce aura nAgadevakI vadha karaneke abhiprAyase sauryapurakI ora cala pUjAke bahAne udyAnameM AyI huI rukmiNIko pdd'aa| jaba yAdavoMko patA calA taba ve harakara le aaye| yuddhameM zizupAlako mAra paraspara mantraNA kara sauryapurase pazcima dizA- girAyA aura rukmiNIke bhAI rukmIrkA bandI kI ora cala diye / vindhyAcalake vanameM eka banA liyaa| rukmiNIke sApa vidhivata devIne kRtrima citAe~ jalAkara tathA yAdavoMke vivAha kara sukhase rahane lage 507-513 naSTa honekA mithyA samAcAra sunAkara jarA tricatvAriMzattama sarga sandhako vApasa lauTA diyA: 494-497 satyabhAmA aura rukmiNIke sapatnIbhAvakA ekacatvAriMzattama sarga varNana 514-516 samudra vijaya Adike dvArA samudrakI zobhAkA rukmiNI aura satyabhAmAke garbhakA varNana avalokana 498-499 tathA donoMke putroMkI utpattikA nirUpaNa 516-517 kRSNane aSTamabhakta kara paMcaparameSThIkA dhyAna rukmiNIke putrako pUrvabhavakA vairI 'dhUmaketu' kiyaa| indra kI AjJAse gautama devane samudra nAmakA asura harakara le gayA aura khadirAko zIghra hI dUra haTA diyA aura usa sthala TavImeM takSazilAke nIce dabA aayaa| meghakUTa para kuberane dvArikAnagarIkI racanA kara dii| nagarakA rAjA kAlasaMvara vidyAdhara apanI zrIkRSNako nArAyaNa aura rAmako balabhadra strI ke sAtha vahA~se nikalA aura usa bAlakasthApita kara kubera apane sthAnapara calA ko lekara apane ghara gyaa| usakA pradyumna gayA / dvArikAkA sundara varNana 500-503 nAma rakhA 517-519 rukmiNIkA vilApa, kRSNake dvArA do gayI dvAcatvArizattama sarga sAntvanA, nAradakA Agamana aura sImandhara 'dvArikAmeM nAradakA Agamana 504-505 svAmI dvArA padmaratha cakravartIke praznottarameM nAradakI utpattikA varNana 505 pradyumnake pUrva bhavoMkA varNana, nAradakA meghakUTa nArada kRSNake antaHpurameM gaye parantu satyabhAmA jAkara kAlasaMvarake yahA~ pradyumnako svayaM apanI sAja-sajAvaTameM lIna thI ataH uThakara dekhanA aura lauTakara kRSNa tathA rukmiNIko unakA satkAra nahIM kara skii| nAradajIkA saba samAcAra sunAnekA varNana 518-532 manobhAva badala gayA jisase ve satyabhAmAkA catuzcatvAriMzattama sarga mAna bhagna karaneke lie kisI anya sundara satyabhAmAke putrakA nAma bhAnukumAra rakhA kanyAkI khoja karaneke lie cala par3e 505-507 gyaa| zrIkRSNakA jAmbavatI, lakSmaNA, aba ve kuNDinapurameM sthita rAjA bhISmake susImA, gaurI, padmAvatI aura gAndhArIke antaHpurama phuNce| vahA~ rukmiNIko dekha 'tU sAtha vivAha huA 533-537 dvArikAdhIza zrIkRSNakI paTarAjJo ho' yaha AzIrvAda de usakA mana zrIkRSNakI ora paJca catvAriMzattama sarga AkRSTa kara cala diye aura rukmiNIkA citra- kisI samaya yAdavoMke bhAneja yudhiSThira, bhIma, paTa le zrIkRSNake pAsa pahu~ce. zrIkRSNakA arjuna, sahadeva aura nakula dvArikA aaye| anurAga bar3hakara carama sImApara pahu~ca yAdavoMne unakA acchA satkAra kiyaa| kururahA thA, uso samaya rukmiNIkI buAkA vaMzake rAjAoMkA varNana karate hue pANDavoMkI gapta patra unheM milaa| kRSNa balabhadrako utpatti, pANDu ke bAda duryodhanAdi kauravoM aura
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya sUcI 33 viSaya pRSTa viSaya pRSTa yadhiSThira Adi pANDavoMke bIca honevAle pradyumnakA dvArikA AnA aura taraha-tarahakI saMgharSakA varNana 538-541 adbhuta ceSTAe~ dikhAnA lAkSAgRhameM Aga lagavA denese pANDava apanI aSTacatvAriMzattama sarga mAtA kuntIke sAtha ajJAta rUpase bAhara nikala gaye aura aneka jagaha bhramaNa karate satyabhAmAke subhAnu aura jAmbavatIke zamba rahe / anta meM mAkandI nagarIke rAjA drupadakI nAmaka putrako utpatti huii| subhAnu aura putrI draupadIko svayaMvarameM arjunane prApta kiyA zambakI lIlAe~ sabakA mana mohatI thiiN| isI aura yuddhameM virodhI rAjAoMko parAsta kara prasaMgameM vasudevane apanI pUrva kathA kahI / 569-571 prakaTa hue| sabake sAtha hastinApurameM praveza yaduvaMzake kumAroM kA varNana 571-574 kara sukhase rahane lage 541-550 ekonapazcAzattama sarga SaTcatvAriMzattama sarga kRSNakI choTI bahanakI sundaratA aura pANDava duryodhanake sAtha juA khele aura tapasyAkA varNana / isI prasaMgameM manirAjane apanA saba rAja-pATa hArakara bAraha varSa taka usake bhavAntarakA varNana kiyA 575-580 ajJAtavAsake lie nikala pdd'e| isI vindhyATavImeM use siMhane khA liyA sirpha tIna ajJAtavAsake samaya virATa nagarameM draupadIke aMgaliyA~ bciiN| unameM trizUlakI kalpanA Upara kudRSTi karanepara bhImasenane kIcakakI kara loga use durgAke nAmase pUjane lage 580-582 acchI marammata kI jisase vaha muni hokara paJcAzatama sarga tapasyA karane lgaa| kIcakake sau bhAiyoMne dvArikAmeM yAdavoMke bar3hate vaibhavako suna jarAteja dikhAyA to unheM jalatI citAmeM bhasma sandhakA krodha bhar3aka uThA aura vaha yuddha karanekara diyaa| kocaka munine kevalajJAna prApta ke lie udyata ho gyaa| donoMne eka dUsareke kara nirvANa prApta kiyA prati apane-apane dUta bheje / tadanantara yuddha prArambha huaa| 583-592 saptacatvAriMzattama sarga ekapaJcAzattama sarga kIcakakA upadrava zAnta kara pANDava hastinA yaddhakA avAntara varNana / rAjA rudhirakA patra. pura vApasa A gye| dhIre-dhIre duryodhanakA vIra hiraNyanAbha mArA gayA jisase eka durbhAva phirase bar3hane lagA isalie ve punaH ora harSa aura dusarI ora viSAda chA gayA 593-596 dakSiNakI ora cale gye| vindhya vanameM dvApaJcAzattama sarga tapasvI vidurase yudhiSThirako bheTa huii| krama yuddha apane pUrNa utkarSa para pahu~ca gayA aura kramase pANDava dvArikA pahu~ce aura samudravijaya zrIkRSNake dvArA jarAsandha mArA gayA 597-603 Adise milakara prasanna hue 557-558 tripaJcAzattama sarga yudhiSThira Adiko lakSmImatI Adi kanyAe~ prApta huI kRSNa nArAyaNake rUpameM prasiddha he| aneka pradyumnakI ceSTAoMkA varNana 558-560 vidyAdharoMne vasudevake sAtha Akara kRSNako pradyumnakI zobhA dekha kAlasaMvarakI strI namaskAra kiyaa| kRSNa vijayI hue 604-608 kanakamAlA kAmase vihvala ho gayI aura catuHpaJcAzattama sarga pradyamnako rijhAnekA prayatna karane lgii| 560-563 nAradane draupadIse ruSTa hokara apanI pratizodhakI
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe viSaya viSaya pRSTha bhAvanA prakaTa kii| aura usakA citra banAkara satyabhAmA Adi rAniyoMke bhavAntaroMkA varNana dhAtakIkhaNDakI amarakaMkApurIke rAjA padma bhagavAnakI divyadhvanimeM haA 706-715 nAbhake pAsa pahu~ce / rAjA padmanAbhane saMgama gajakUmArake nirvedakA varNana / bhagavAn nAmaka devake dvArA sotI haI draupadIkA apa neminAtha eka bAra raivatakagiripara Aye / haraNa karA liyA / antameM patA calanepara zrIkRSNane unase vezaThazalAkApuruSoMkA vivazrIkRSNa tathA pANDava bhI devakI kI sahAyatA se raNa puuchaa| taba bhagavAnne una sabakA vahA~ pahu~ce aura rAjA padmanAbhako daNDita kara vistArase varNana kiyA 716-753 draupadIko vApasa le Aye / asAmayika ha~sI ekaSaSTitama sarga ke kAraNa kRSNa pANDavopara aprasanna ho gaye jisase pANDava dakSiNasamudra ke taTapara cale gaye somazarmA brAhmaNakI kanyAko chor3a gajakumAra aura mathurA nagarI basAkara rahane lage 609-615 mani ho gaye the isalie usane ruSTa hokara paJcapaJcAzattama sarga unake Upara agnikA upasarga kiyaa| parantu ve zakladhyAnase karmakSaya kara mokSa padhAre. devoMne zrIkRSNakI sabhAmeM nemikumAra gaye aura prasaMga unakA nirvANotsava manAyA / zrIkRSNake pUchanevaza 'sabase adhika balavAn kauna hai' isakI para bhagavAnne bAraha varSa bAda dvArikAdAhakI parIkSA huI, kRSNa neminAthake balase parAsta bAta kahI aura prayatna karaneke bAda bhI dvaipAho gaye / yAdavoMkI jalakrIr3AkA varNana / yana munike krodhase dvArikA bhasma ho gayI 754-762 neminAthake vivAhake lie svIkRti pAkara kRSNane vivAhake lie rAjImatoko nizcita dviSaSTitama sarga kiyA / bArAta jUnAgar3ha jA rahI thI, parantu zrIkRSNa aura baladeva bhramaNa karate-karate mArgameM ruddha pazuoMko dekha kumArako vairAgya kauzAmba vanameM pahu~ce, vahA~ kRSNako pyAsane A gayA aura rasameM bhaMga ho gayA 616-634 staayaa| baladeva pAnIke lie gaye aura SaTpaJcAzattama sarga zrIkRSNa pItAmbara or3hakara par3a gaye,isI samaya bhagavAn neminAthakI tapazcaryA aura kevala dhokhese jaratkumArake bANase unake padatalameM jJAnakI utpattikA varNana coTa lagI / uttama bhAvanAoMkA cintavana karate-karate kRSNakI mRtyu ho gyii| 763-768 saptapaJcAzattama sarga bhagavAnke samavasaraNakA varNana 646-659 triSaSTitama sarga aSTapaJcAzattama sarga pAnI lekara jaba baladeva vApasa Aye to varadatta gaNadharake pUchanepara bhagavAnkI divya kRSNako cupacApa par3A dekha pahale to jAganedhvanimeM jIvAjIvAdi tattvoMkA vistata kI pratIkSA karane lage parantu bAdameM mRtyu jAna vivecana huA 660-693 kara vilApa karane lge| 6 mAha taka kRSNakA __ekonaSaSTitama sarga zava lekara ghUmate rhe| antame siddhArtha sArathi ke jIva devane apanI vikriyArUpa kriyAoMse bhagavAn neminAthake vihArakA anupama varNana 694-705 unheM sambodhita kiyA jisase unhoMne kRSNaSaSTitama sarga kA tuMgIgiripara dAha kiyA aura neminAtha vasUdevase devakIke kRSNa janmake pUrva jo chaha bhagavAnse parokSa dIkSA le tapa karane lge| yugala putra hue the unakI tapasyAkA varNana 706 unakI tapasyAkA AzcaryakArI varNana 769-783
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaya catuHSaSTitama sarga bhagavAna neminAtha vihAra karate-karate pallava dezameM phuNce| vahAM pANDavoMne unase apane bhavAntara sune aura dIkSA lekara ghora tapa kiyA paMcaSaSTitama sarga pANDavoM kI tapasyA tathA upasargakA varNana | baladeva sau varSa taka tapakara brahma svarga meM deva viSaya sUcI viSaya hue pUrva snehase prerita ho baladevakA jIva kRSNako samvodhana ke lie bAlukAprabhA gayA / bhagavAn mokSa padhAre pRSTa 784-797 SaTSaSTitama sarga jaratakumArase yAdava vaMzakI paramparA clii| granyake antameM bhagavAn mahAvIrake nirvANakA prasaMga yA dIpAvalIke pracalita honekA varNana tathA AcArya paramparAkA vizada varNana 35 pRSTha 798-803 804-811
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ 16 to o ka kha ga gha bha ka+di vi. u.zre. vi. da. o BIT+ft. A + ca. A + nA. A + pra. nA. pre. pra. ja. pra. ta. vA. sit. T. pu. u. nA. zA. vya. mo. pA. saMketa sUcI dillI kI prati paMcAyatI mandira dillIkI prati jayapurakI prati bhANDArakara risarca iMsTITyUTa pUnAkI prati jayapurakI prati mANikacandra granyamAlAse prakAzita mUla pravi ka pratike TippaNameM samajhanA cAhie vijayArdhakI uttara zreNI vijayArdhako dakSiNa zreNI AgAmI tIrthakara AgAmI cakravartI AgAmI nArAyaNa AgAmI pratinArAyaNa trailokyaprajJapti jambUdvIpaprajJapti tattvArtharAjavArtika mokSazAstra puruSArthaM siddhadhupAya nATyazAstra vyaktivAcaka bhaugolika pAribhASika isI prakAra anya pratiyoMke TippaNakA saMketa 0
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrImajjinasenAcAryaviracitaM harivaMzapurANam prathamaH sargaH siddhaM dhauvya vyayotpAdalakSaNadravyamAdhanam / jainaM dravyAdyapekSAtaH sAdhanAdyartha zAsanam // 1 // 'zuddhajJAnaprakAzAya lokAlokaikamAnave / namaH zrIvarddhamAnArya varddhamAna jinezine // 2 // namaH sarvavide sarvavyavasthAnAM vinAyine / kRtAdidharmatIrthAya vRSabhAya svayambhuve // 3 // yena tIrthamabhivyakaM dvitIyamajitAyitam / ajitAya namastasmai jinezAya jitadviSe // 4 // zaM bhave vA vimuktau vA bhaktA yatraiva zammave' / bhejurbhavyA namastasmai tRtIyAya ca zambhave // 5 // yadu kula jaladhi sucandra sama, vRSa rathacakra sunemi bhavya kamala dinakara jayo, jayo jinendra sunemi // 1 // deva zAstra guruko praNami, bAra bAra zira nAya / zrI harivaMza purANakI, bhASA likhU banAya // 2 // jo vAdI-prativAdiyoMke dvArA nirNIta hone ke kAraNa siddha hai. utpAda. vyaya evaM dhrauvya lakSaName yukta jIvAdi dravyoMko siddha karanevAlA hai, aura dravyAthika nayakI apekSA anAdi tathA paryAyAthika nayako apekSA sAdi hai aisA jina-zAsana sadA maMgalarUpa hai // 1 // jinakA zuddha jJAna rUpI prakAza sarvatra phaila rahA hai, jo loka aura alokako prakAzita karaneke lie advitIya sUrya haiM, tathA jo anantacatuSTaya rUpI lakSmIse sadA vRddhiMgata haiM aise zrI vardhamAna jinendrako namaskAra ho // 2 // jo sarvajJa haiM, yugake prArambhakI saba vyavasthAoMke karanevAle haiM, tathA jinhoMne sarvaprathama dharmatIrthakI pravRtti calAyI hai una svayaMbuddha bhagavAn vRSabhadevako namaskAra ho // 3 / / jinhoMne apane hI samAna AcaraNa karanevAlA dvitIya tIrtha prakaTa kiyA thA tathA jinhoMne antaraMga bahiraMga zatruoMpara vijaya prApta kara lI thI aise una ajitanAtha jinendrako namaskAra ho||4|| jina zaMbhava nAthake bhakta bhavyajana saMsAra athavA mokSa-donoM hI sthAnoMmeM sukhako prApta hue the una tRtIya zaMbhavanAtha tIrthakarake lie 1. dhrauvyavyayotpAdalakSaNaM m.| 2. athetyavyayaM maGgalavAcakam 'maGgalAnantarArAjapraznakAtsrneSvatho atha' ityamaraH / 3. guddhajJAnameva prakAzo yasya tasmai / 4. zriyA varddhamAno yaH sa tsmai| 5. gRhasthAdivyApArANAm / 6. zaM sukham / 7. saMsAre / 8. mokSe / 9. yasmin sati / 10. tRtIyatIrthaGkare / 11. zaM sukhaM bhavati yasmAta iti zambhustasmai zambhave caturthyantaprayogaH /
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 harivaMzapurANe tIrthaM caturthamanvarthaM yazcakArAminandanaH / lokAbhinandanastasmai jinendrAya namastridhA // 6 // paJcamaM prapaJcArthaM tIrthaM vartayati sma yaH / namaH sumataye tasmai namaH sumataye sadA // 7 // kakubhosbhAsayadyasya jitapadmaprabhA prabhA / padmaprabhAya SaSTAya tasmai tIrthakRte namaH // 8 // yastothaM svArthasaMpannaH parArthamudapAdayat / saptamaM tu namastasmai supAzrvAya kRtAtmane // 9 // aSTamasyendra juSTasya ka tIrthasya tAyine / candraprabhajinendrAya namazcandrAmakIrtaye // 10 // dehadantapramAkrAntakundapuSpatviSe namaH / puSpadantAya tIrthasya navamasya vidhAyine // 11 // zucizItalatIrthasya jantusaMtApanodinaH / dazamasya namaH kartre zItalAyApathAzine // 12 // tIrthaM vyucchinnamudbhAvya manyAnAmAjavaavam / cicchedaikAdazo yo'haMstasmai zrIzreyase namaH // 33 // kutIrthadhvAntamuddhUya dvAdazaM tIrthamujjvalam / namaskRtavate matrai vAsupUjyavivasvate // 14 // vimalAya namastasmai yaH kApathaimalAvilam / trayodazena tIrthena cakAra vimalaM jagat // 15 // tasmai namaH kusiddhAntatamobhedanamAsvate / caturdazasya tIrthasya yaH kartA'nanta jijjinaH // 16 // adharmapathapAtAlapataduddharaNakSamam / kartre paJcadazaM tIrthaM dharmAya munaye namaH // 17 // sRSTaSoDazatIrthAya kRrtanAnetizAntaye / cakrezAya jinezAya namaH zAntAye' zAntaye " 119211 namaskAra ho // 5 // logoM ko Anandita karanevAle jina abhinandana nAthane sArthaka nAmako dhAraNa karanevAle caturthaM tIrtha kI pravRtti kI thI una zrI abhinandana jinendrake lie mana-vacana-kAyase namaskAra ho ||6|| jinhoMne vistRta arthase sahita paMcama tIrthako pravRtti kI thI tathA jo sadA sumati sadbuddhi dhAraka the una paMcama sumatinAtha tIrthaMkarake lie namaskAra ho ||7|| kamaloM kI prabhAko jItanevAlI jinakI prabhAne dizAoMko dedIpyamAna kiyA thA una chaThaveM tIrthaMkara zrI padmaprabha jinendra ke lie namaskAra ho ||8|| jinhoMne Atmahitase sampanna hokara parahita ke lie saptama tIrthaMkI utpatti kI thI tathA jo svayaM kRtakRtya the una supArzvanAtha bhagavAn ke lie namaskAra ho ||9|| jo indroMke dvArA sevita aSTama tIrthaMke pravartaka evaM rakSaka the tathA jo candramAke samAna nirmala kIrtike dhAraka the una candraprabha jinendra ke lie- namaskAra ho ||10|| jinhoMne apane zarIra tathA dAMtoM kI kAnti kundapuSpakI kAntiko parAsta kara diyA thA aura jo nauveM tIrthaMke pravartaka the una puSpadanta bhagavAn ke lie namaskAra ho ||11|| jo prANiyoMke santApako dUra karanevAle ujjvala evaM zItala dazaveM tIrthaMke kartA the una kumArgake nAzaka zrI zItalanAtha jinendrake lie namaskAra ho ||12|| jinhoMne zrI zItalanAtha bhagavAn ke mokSa jAneke bAda vyucchittiko prApta tIrthako prakaTa kara bhavyarain saMsAra naSTa kiyA thA tathA jo gyArahaveM jinendra the una zrI zreyAMsanAtha bhagavAn ke lie namaskAra ho ||13|| jinhoMne kutIrtharUpI andhakArako naSTa kara bArahavA~ ujjvala tIrthaM prakaTa kiyA thA tathA jo sabake svAmI the aise una vAsupUjya bhagavAn rUpI sUryako namaskAra ho ||14|| jinhoMne kumArgaM rUpI malase malina saMsArako terahaveM tIrthaMke dvArA nirmala kiyA thA una vimalanAtha bhagavAnko namaskAra ho ||15|| jo caudahaveM tIrthaMke kartA the tathA jinhoMne ananta arthAt saMsArako jIta liyA thA aura jo mithyA dharmaM rUpI andhakArako naSTa karaneke lie sUryake samAna the una anantanAtha jinendrako namaskAra ho ||16|| jo adharmake mAgaMse pAtAla narakameM par3anevAle prANiyoMkA uddhAra karane meM samarthaM pandrahaveM tIrthaMke kartA the una zrI dharmanAtha munIndrake lie namaskAra ho ||17|| jo solahaveM tIrthaMke kartA the, jinhoMne ativRSTi, anAvRSTi Adi nAnA ItiyoMko zAnta kiyA thA, jo 1. -marthya ma. / 2. savistArArthaM / 3. suSThu matirjJAnaM kevalaM yasya tasmai / 4. diza: / 5. pAlakAya / 6. kApathaspheTakAya / 7. kumArgamalinam / kaSAyamalAvilaM kha., ma. / 8. sRSTe SoDazatIrthasya ma, kha. / 9. kRtA nAnAprakArANAmAtInAM zAntiryena sa tasmai / 10. zAntamUrtaye / 11. zAntinAthAya /
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH yena saptadazaM tIrtha 'prAvarti pRthukIrtinA' / tasmai kunthujinendrAya namaH prAkcakravartine // 19 // namo'STAdazatIrthana prANinAmiSTakAriNe / cakrapANijinArAya nirastaduritAraye // 20 // tIrthenaikonaviMzena sthApitasthirakIrtaye / namo mohamahAmallamAthimallAya mallaye // 21 // svaM viMzatitamaM tIrthaM kRtvezo munisuvrataH / atArayad bhavAllokaM yastasmai satataM namaH // 22 // namaye munimukhyAya namitAntarbahirdviSe / ekaviMzasya tIrthasya kRtAbhivyaktaye namaH / / 23 / / mAsvate harivaMzAdizrIzikhAmaNaye namaH / dvAviMzatIrthasaccakranemaye'riSTanemaye // 24 // dhartA dharaNanidhUtaparvatoddharaNAsuraH / trayoviMzasya tIrthasya pAzvo vijayatAM vibhuH // 24 // ityasyAmavasarpiNyAM ye tRtIya caturthayoH / kAlayoH kRtatIrthAste jinA naH santu siddhaye // 26 // ye'tItApekSayA'nantAH saMkhyeyA vrtmaantH| anantAnantamAnAstu mAvikAlavyapekSayA // 27 // te'hantaH santu naH siddhAH sUryupAdhyAyasAdhavaH / maGgalaM guravaH paJca sarve sarvatra sarvadA // 28 // "jIvasiddhividhAyIha kRtayuktyanuzAsanam / vacaH samantabhadrasya vIrasyeva viz2ammate // 29 // cakraratnake svAmI the, aura svayaM atyanta zAnta the una zAntinAtha jinendra ke lie namaskAra ho / / 18 / / jinhoMne satrahavA~ tIrthaM pravRtta kiyA thA, jo vizAla kItike dhAraka the, tathA jo jinendra honeke pUrva cakraratnako pravRtta karanevAle-cakravartI the una zrI kunthu jinendrako namaskAra ho / / 19 / / jo aThArahaveM tIrthaMkara the, prANiyoMkA kalyANa karanevAle the, aura jinhoMne pAparUpI zatruko naSTa kara diyA thA una cakraratnake dhAraka bhI aranAtha jinendra ke lie namaskAra ho // 20 // jinhoMne unnIsaveM tIrthake dvArA apanI sthAyI kIrti sthApita kI thI. tathA jo moharUpI mahAmallako karaneke lie advitIya malla the aise mallinAtha bhagavAnke lie namaskAra ho // 21 / / jinhoMne apanA bIsavA~ tIthaM pravRtta kara logoMko saMsArase pAra kiyA thA una zrI munisuvrata bhagavAnke lie nirantara namaskAra ho / / 22 / / jo muniyoMmeM mukhya the, jinhoMne antaraMga-bahiraMga zatruoMko namrIbhUta kara diyA thA, aura jinhoMne ikkIsavAM tIrtha prakaTa kiyA thA una naminAtha bhagavAnke lie namaskAra ho // 23 / / jo sUryake samAna dedIpyamAna the, harivaMzarUpI parvatake uttama zikhAmaNi the, aura bAIsaveM tIrtharUpI uttama cakrake nemi (ayodhArA) svarUpa the una ariSTanemi tIrthaMkarake lie namaskAra ho / / 24 / / jo teIsaveM tIrthake dhartA the tathA jinake Upara parvata uThAkara upadrava karanevAlA asura dharaNendrake dvArA naSTa kiyA gayA thA ve pArzvanAtha bhagavAn jayavanta hoM / / 25 / / isa prakAra isa avasarpiNIke tRtIya aura caturtha kAlameM dharmatIrthakI pravRtti karanevAle jo jinendra hue haiM ve saba hama logoMkI siddhike lie hoM / / 26|| jo bhUtakAlakI apekSA ananta haiM, vartamAnako ape haiM, aura bhaviSyatkI apekSA anantAnanta haiM ve arhanta, siddha, AcArya, upAdhyAya aura sAdhusamasta paMca parameSThI saba jagaha tathA saba kAlameM maMgalasvarUpa hoM / / 27-28 // jo jIvasiddhi nAmaka grantha ( pakSameM jIvoMkI mukti ) ke racayitA haiM tathA jinhoMne yuktyanuzAsana nAmaka grantha ( pakSameM hetuvAdake upadeza ) kI racanA kI hai aise zrI samantabhadrasvAmIke 1. pravatitaM / 2. vistaarityshsaa| 3. tIrthAya m.| 4. cakravati padadhArakatIrthakarapadadhAraka-aranAthAya / 5. vidhvastapApavairivargAya / 6. moha eva mahAmallastaM mathituM zIlaM yasya tAdRzo mallastasmai / 7. namitAntabahirverivargAya / 8. pravartakAya / 9. dharaNena dharaNendreNa nidhUtaH parvatoddharaNaH asuro yasya saH / 10. sarvotkarSaNa vartatAm / 11. bhuutkaalaapekssaatH| 12. vartamAnakAlApekSAtaH / 13. bhaviSyakAlApekSAtaH / 14. jIvAnAM siddhistadvidhAyi, dvitIyapakSe jIvasiddhinAma granyastatkArakaM / 15. kRtA yuktiryatra etAdRzam anuzAsanaM yatra dvitIyapakSe yuktyanuzAsanaM nAma granthaH sa kRto yena tat /
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe jagatprasiddhabodhasya vRSabhasyeva nistuSAH / bodhayanti satAM buddhiM siddhasenasya sUktayaH // 15 // "indracandrArkajainendravyApivyAkaraNe kSiNaiH / devasya devavandyasya na vandyante giraH katham // 30 // vajrasUrervicAriNyaH sahezvorbandhamokSayoH / premANaM dharmazAstrANAM prarvaktRNAmivoktayaH // 12 // mahAsenasya madhurA zILAlaMkAradhAriNI / katha / na varNitA kena vaniteva sulocanA ||33|| kRta padmodayodyotA pratyahaM parivarttitA / mUrttiH kAvyamayI loke kheriva kheH priyA || 34 || varAGganeva sarvAGgervarAGgacaritArthavAk / kasya nopAdayed gADhamanurAgaM svagocaram | 5|| zAntasyApi ca vakroktI ramyotprekSAbalAnmanaH / kasya nodghATite'nvarthe ramaNIye'nuraJjayet // 36 // 'yo'zeSoktivizeSeSu vizeSaH padyagadyayoH / vizeSavAditA tasya vizeSatrayavAdinaH ||37|| 15 vacana isa saMsArameM bhagavAn mahAvIrake vacanoMke samAna vistArako prApta haiM ||29|| jinakA jJAna saMsAra meM sarvatra prasiddha hai aise zrI siddhasena kI nirmala sUktiyA~ zrI RSabha jinendrakI sUktiyoMke samAna satpuruSoM kI buddhiko sadA vikasita karatI haiM ||30|| jo indra, candra, arka aura jainendra vyAkaraNoMkA avalokana karanevAlI hai aisI devavandya devanandI AcAryakI vANI kyoM nahIM vandanIya hai ? // 31 // jo hetu sahita bandha aura mokSakA vicAra karanevAlI haiM aisI zrI vajrasUrikI uktiyA~ dharmazAstroMkA vyAkhyAna karanevAle gaNadharoMkI uktiyoMke samAna pramANarUpa haiM ||32|| jo madhura hai - mAdhuryaM guNase sahita hai ( pakSameM anupama rUpase yukta hai) aura zIlAlaMkAradhAriNI hai-- zIlarUpI alaMkArakA varNana karanevAlI hai (pakSameM zIlarUpI alaMkArako dhAraNa karanevAlI hai) isa prakAra sulocanAsundara netroMvAlI vanitAke samAna, mahAsena kavikI sulocanA nAmaka kathAkA kisane varNana nahIM kiyA hai ? arthAt sabhIne varNana kiyA hai ||33|| zrI raviSeNAcAryakI kAvyamayI mUrti sUryakI mUrtike samAna loka atyanta priya hai kyoMki jisa prakAra sUryakI mUrti kRtapadmodayodyotA hai arthAt kamaloMke vikAsa aura udyota - prakAzako karanevAlI hai usI prakAra raviSeNAcAryakI kAvyamayI mUrti bhI kRtapadmodayodyotA arthAt zrI rAmake abhyudayakA prakAza karanevAlI hai - padmapurANakI racanAke dvArA zrI rAmake abhyudayako nirUpita karanevAlI hai aura sUryakI mUrti jisa prakAra pratidina parivartita hotI rahatI hai usI prakAra raviSeNAcAryakI kAvyamayo mUrti bhI pratidina parivartita - abhyasta hotI rahatI hai ||34|| jisa prakAra uttama strI apane hasta-mukha-pAda Adi aMgoMke dvArA apane Apake viSaya meM manuSyoMkA gAr3ha anurAga utpanna karatI rahatI hai usI prakAra * zrI varAMga caritakI arthapUrNa vANo bhI apane samasta chanda - alaMkAra rIti Adi aMgoMse apane Apake viSayameM kisa manuSyake gAr3ha anurAgako utpanna nahIM karatI ? ||35|| zrI zAnta ( zAntiSeNa ) kavikI vakrokti rUpa racanA, ramaNIya utprekSAoMke balase, manohara arthake prakaTa hone para kisake manako anurakta nahIM karatI hai ? ||36|| jo gadya-padya sambandhI samasta viziSTa uktiyoMke viSayameM vizeSa arthAt tilakarUpa haiM tathA jo vizeSatraya ( granthavizeSa ) kA nirUpaNa karanevAle haiM aise vizeSavAdI 1. spaSTAH 2. rudracandrArka ka., ma., gha, Ga. / indra kha., ma / 3. - NekSaNAH ma / 'vyAkaraNezinaH' ityapi pATha: / 4. devasaMghasya kha. ma. / 5. pramANabhUtAH / 6. gaNavaradevAnAm / 7. sunetrA sulocanAnAmnI kathA ca / 8. padmaM kamalaM rAmazca / 9. padmapurANakartuH raviSeNAcAryasya / 10. varAGgakathA atra varAGgacaritakartuH zrIjAsiMhanandinaH kavernAma nollikhitam / 11. vAdirAjamuninA pArzvanAtha carite'pi samullekhaH kRtaH -- "vizeSavAdigIrgumphazravaNAsaktabuddhayaH / aklezAdadhigacchanti vizeSAbhyudayaM budhAH / " * yahA~ kavine varAGgacaritake racayitA jaTAsiMhanandIkA ullekha na kara kevala granthakA hI ullekha kiyA hai /
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH 'AkUpAraM yazo loke prabhAcandrodayojjvalam / guroH kumArasenasya vicarasya jitAtmakam // 38 // jitAtmaparalokasya kavInAM cakravartinaH / vIrasenaguroH kIrtirakalaGkAvabhAsate // 39 // 3 yAsmitAbhyudaye pAive jinendra guNasaMstutiH / svAmino jinasenasya kIrtti saMkIrtayatyasau // 40 // vardhamAnapurANodyadAdisyoktigabhastayaH / prasphuranti girIzAntaHsphuTasphaTikabhittiSu // 41|| nirguNA'pi guNAn sadbhiH karNapUrIkRtA kRtiH / vibhayaiva vadhUvaktraizctasyevAgramaJjarI // 42 // sAdhurasyati kAvyasya doSavattAmayAcitaH / pAvakaH zodhayatyeva kaladhautasya kAlikAm ||43 // kAvyasyAntargataM lepaM kutazcidapi satsabhAH / prakSipanti bahiH kSipraM sAgarasyeva vIcayaH // 44 // muktAphalatayA''dAnAt pariSadbhiH kRtiH sphuret / jalAtmApi vizuddhAbhistoyadheriva zuktibhiH || 45 // durvacoviSaduSTAntarmukhaM sphuritajihvakAn / nigRhNanti " khalavyAlAn sannarendrAH"svazaktibhiH // 46 // kavikA vizeSavAdopanA sarvatra prasiddha hai ||37|| zrI kumArasena gurukA vaha yaza isa saMsAra meM samudra paryanta sarvatra vicaraNa karatA hai jo prabhAcandra nAmaka ziSyake udayase ujjvala hai tathA jo avijita rUpa hai - kisIke dvArA jItA nahIM jA sakatA hai ||38|| jinhoMne svapakSa aura parapakSa ke logoM ko liyA hai tathA jo kaviyoM ke cakravartI haiM aise zrI vIrasena svAmIkI nirmala kIrti prakAzamAna ho rahI hai ||39|| aparimita aizvayaMko dhAraNa karanevAle zrI pArzvanAtha jinendrako jo guNastuti hai vahI jinasena svAmIkI kIrtiko vistRta kara rahI hai / bhAvArtha - zrI jinasena svAmIne jo pArzvAbhyudaya kAvyakI racanA kI hai vahI unakI kIrtiko vistRta kara rahI hai // 40 // vardhamAna purANarUpI ugate hue sUryakI sUktirUpI kiraNeM vidvajjanoMke antaHkaraNarUpI parvatoMko madhyavartinI sphaTikakI dIvAloMpara dedIpyamAna haiM || 41 || jisa prakAra striyoMke mukhoMke dvArA apane kAnoMmeM dhAraNa kI huI AmakI maMjarI nirguNA - DorA - rahita honepara bhI guNa saundarya vizeSako dhAraNa karatI hai usI prakAra sat puruSoMke dvArA zravaNa kI huI nirguNA-guNa rahita racanA bhI guNoMko dhAraNa karatI hai / bhAvArthaM - yadi nirguNa racanAko bhI sat puruSa zravaNa karate haiM to vaha guNa sahitake samAna jAna par3atI hai ||42 || sAdhu puruSa yAcanA ke binA hI kAvyake doSoMko dUra kara detA hai so ThIka hI hai kyoMki agni svarNakI kAlimAko dUra haTA hI detI hai ||43|| jisa prakAra samudra kI lahareM bhItara par3e hue mailako zIghra hI bAhara nikAlakara pheMka detI haiM usI prakAra satpuruSoM kI sabhAe~ kisI kAraNa kAvyake bhItara Aye hue doSako zIghra hI nikAlakara dUra kara detI haiM ||44|| jisa prakAra samudrakI nirmala sIpoMke dvArA grahaNa kiyA huA jala motIrUpa ho jAtA hai usI prakAra doSarahita satpuruSoMkI sabhAoMke dvArA grahaNa kI huI jar3a racanA bhI uttama racanAke samAna dedIpyamAna hone lagatI hai || 45 || durvacanarUpI viSase dUSita jinake mukhoMke bhItara jihvAe~ lapalapA rahI haiM aise durjanarUpI 1. zrIkumArasenasya ziSyaH prabhAcandra AsIt yena candrodaya nAma zAstraM racitam / AdipurANe zrIjinasenAcAryeNApi prabhAcandrasya smaraNaM kRtam - " candrAMzuzubhrayazasaM prabhAcandrakavi stuve / kRtvA candrodayaM yena zazvadAhlAditaM jagat // " / 2. kenApi vijitam / 3. yAmitAbhyudayapAzvaM kha / yAmitAbhyudaye pArzva =ma., pArzve = pArzvanAthatIrthaGkaradeve / 4. paNDitAnAM manaH sphaTikabhittiSu ! 5 guNAn bibhati iti saMbandhaH / 6. paNDitapariSadaH / 7. kallolAH / 8. sabhAbhiH / 9. mukhe ma. / 10. durjananAgAn / 11. uttamanRpAH / pakSe uttamaviSavaidyAH / yahA~ bhI vardhamAna purANake racayitAkA nAma prakaTa nahIM kiyA gayA hai / + girAM vANInAm IzA girIzAH vidvAMsaH, pakSe girINAM parvatAnAmIzA girIzAH /
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe raMjobahulamArUkSaM khalaM kAlaM vidAhinam / santaH kAle kaladhvAnAH zamayanti yathA dhanAH // 47 / / sAdhvasAdhusamAkArapravRttamabudhaM budhAH / vArayanti tamorAziM ravIndvoriva razmayaH / / 48 // itthaM sAdhusahAyo'hamanAtaGkamanuddhatam / dehaM kAvyamayaM loke karomi sthiramAtmanaH // 49 // baddhamUlaM bhuvi khyAtaM bahuzAkhAvibhUSitam / pRthupuNyaphalaM pUrta kalpavRkSasamaM param // 50 // ariSTaneminAthasya caritenojjvalIkRtam / purANaM harivaMzAkhyaM khyApayAmi manoharam / / 51 // [yugmam] dhamaNidyotitaM dyotyaM dyotayanti yathANavaH / maNipradIpakhadyotavidyato'pi yathAyatham // 52 // dyotitasya tathA tasya purANasya mahAtmabhiH / dyotane vartate'tyalpo mAdazo'pyanurUpataH // 53 // . vipraSTamapi hyartha saukumAryayutaM manaH / sUrisUryakRtAlokaM lokacakSurivekSate // 54 // paJcadhApravimaktArtha kSetrAdipravimAgataH / pramANamAgamAkhyaM tatpramANapuruSoditam // 55 // tathAhi mUlatantrasya kartA tIrthakaraH svayam / tato'pyuttaratantrasya gautamAkhyo gaNAgraNIH // 56 // uttarottaratantrasya katAro bahavaH kramAt / pramANaM te'pi naH sarve sarvajJoktyanuvAdinaH // 57 // trayaH kevalinaH paJca te caturdazapUrviNaH / krameNakAdaza prAjJA vijJeyA dazapUrviNaH // 50 // paJcaivaikAdazAGgAnAM dhArakAH parikIrtitAH / AcArAGgasya catvAraH paJcadheti yugasthitiH // 59 // sA~poMko sajjanarUpI viSavaidya apanI zaktise zIghra hI vaza kara lete haiM // 46 / / jisa prakAra madhura garjanA karanevAle megha, atyadhika dhUlise yukta, rUkSa aura tIvra dAha utpanna karanevAle grISmakAlako samaya Anepara zAnta kara dete haiM usI prakAra madhura bhASaNa karanevAle satpuruSa, atyadhika aparAdha karanevAle, kaThora prakRti evaM santApa utpanna karanevAle duSTa puruSako samaya Anepara zAnta kara lete haiM / / 47 / / jisa prakAra sUrya aura cadramAkI kiraNeM, acche aura bure padArthoM ko ekAkAra karanemeM pravRtta andhakArako rAziko dUra kara deto haiM usI prakAra vidvAn manuSya, sajjana aura durjanake sAtha samAna pravRtti karane meM tatpara mUrkha manuSyako dUra kara detI haiM // 48 // isa prakAra sAdhuoMkI sahAyatA pAkara maiM roga aura abhimAnase rahita apane isa kAvyarUpI zarIrako saMsArameM sthAyI karatA huuN||49|| aba maiM usa harivaMza purANako kahatA hU~ jo baddhamUla hai-prArambhika itihAsase sahita ( pakSameM jar3ase yukta hai ), pRthivImeM atyanta prasiddha hai, aneka zAkhAoM-kathAoM-upakathAoMse vibhUSita hai, vizAla puNyarUpI phalase yukta hai, pavitra hai, kalpavRkSake samAna hai, utkRSTa hai, zrI neminAtha bhagavAnke caritrase ujjvala hai, aura manako haraNa karanevAlA hai // 50-51 / / jisa prakAra sUryake dvArA prakAzita padArthako, atyanta tuccha tejake dhAraka maNi, dIpaka, juganU tathA bijalI Adi bhI gya-apanI-apanI zaktike anusAra prakAzita karate haiM usI prakAra baDe-bar3e vidvAna mahAtmAoMke dvArA prakAzita isa purANake prakAzita karane meM mere jaisA alpa zaktikA dhAraka puruSa bhI apano sAmarthyake anusAra pravRtta ho rahA hai // 52-53 / / jisa prakAra sUryakA Aloka pAkara manuSyakA netra dUravartI padArthako bhI dekha letA hai usI prakAra pUrvAcAryarUpI sUryakA Aloka pAkara merA sukumAra mana atyanta dUravartI-kAlAntarita padArthako bhI dekhane meM samartha hai // 54 / / jisake pratipAdanIya padArtha-kSetra, dravya, kAla, bhava aura bhAvake bhedase pA~ca bhedoMmeM vibhakta haiM tathA prAmANika puruSoM-AptajanoMne jisakA nirUpaNa kiyA hai aisA Agama nAmakA pramANa, prasiddha pramANa hai / / 55 / / isa tantrake mUlakartA svayaM zrI vardhamAna tIrthaMkara haiM, unake bAda uttara tantrake kartA zrI gautama gaNadhara haiM, aura unake anantara uttarottara tantrake kartA kramase aneka AcArya hue haiM so ve sabhI sarvajJake kathanakA anuvAda karanevAle honese hamAre lie pramANabhUta haiM // 56-57 / / isa 1. pApapracaraM pakSe dhalibahalama / 2. dAhotpAdakam uSNakAlam / 3. dyotanaM m.| 4. laghavaH / 5 raviprakaTIkRtam / 6. dravyakSetrakAlAdibhirantaritArtha mUrtAmUrtam / 7. sarvajJavANIprakAzakAH / 8. kevalinaH caturdazapUrvadhAriNaH, dazapUrvadhAriNaH, ekAdazAGgadhAriNaH, ekAGgadhAriNaH ete paJcadhA munayaH /
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH vardhamAnajinendrA''syAdindrabhUtiH zrutaM dadhe / tataH sudharmastasmAttu jambUnAmAntyakevalI // 60 // tasmAdviSNuH kramAt tasmAnnandimitro'parAjitaH / tato govardhano dadhe bhadrabAhuH zrataM tataH // 61 / / dazapUrvI vizAkhAkhyaH proSThilaH kSatriyo jayaH / nAgasiddhArthanAmAnau tiSeNagurustataH / / 62 // vijayo buddhi lAmAkhyo gaGgadevAmidhastataH / dazapUrvadharo'ntyastu dharmasenamunIzvaraH / / 63 // nakSatrAkhyo yazaHpAlaH pANDurekAdazAGgaka / dhruvasenamunistasmAt kaMsAcAryastu paJcamaH // 6 // subhadro'to yazomadro yazobAhuranantaraH / lohAcAryasturIyo'bhUdAcArAGgatAM tataH // 65 // pUrvAcAryebhya etebhyaH parebhyazca vitanvataH / ekadezAgamasyAyamekadezo'padizyate // 66 // arthataH pUrva evAyamapUrvo granthato'lpataH / zAstravistaramIrubhyaH kriyate sArasaMgrahaH // 67 // manovAkAya zuddhasya bhavyasyAbhyasyataH sadA / zreyaskarapurANArtho vaktuH zrotuzca jAyate // 68 // bAhyAbhyantarabhedena dvividhe'pi tapovidhau / ajJAnapratipakSatvAt svAdhyAyaH paramaM tapaH // 69 / / yatastataH purANArthaH puruSArthakaraH paraH / vaktavyo dezakAla H zrotavyastyaktamatsaraiH / / 70 // lokasaMsthAnamatrAdau rAjavaMzodbhavastataH / harivaMzAvatAro'to vasudevaviceSTitam // 71 // caritaM neminAthasya dvAravasyA nivezanam / yuddhavarNananirvANe purANe'STA zubhA ime // 72 // saMgrahAdadhikAraiH svaiH saMgRhItairalaMkRtAH / adhikArAH sUtritAH proksUrisUtrAnusAribhiH // 73 // paMcamakAlameM tIna kevalI, pAMca caudaha pUrva ke jJAtA, pA~ca gyAraha aMgoMke dhAraka, gyAraha dazapUrvake jAnakAra aura cAra AcArAMgake jJAtA isa taraha pAMca prakArake mani hae haiM / / 58-59|| zrI vardhamAna jinendra ke mukhase zrI indrabhUti (gautama ) gaNadharane zratako dhAraNa kiyA unase sudharmAcAryane aura unase jambU nAmaka antima kevalIne // 60 / / unake bAda kramase 1 viSNu, 2 nandimitra, 3 aparAjita, 4 govardhana, aura 5 bhadrabAhu ye pAMca zrutakevalI hue // 61 / / inake bAda gyAraha aMga aura dazapUrvake jAnanevAle nimnalikhita gyAraha muni hue-1 vizAkha, 2 proSThila, 3 kSatriya, 4 jaya, 5 nAga, 6 siddhArtha, 7 dhRtiSeNa, 8 vijaya, 9 buddhila, 10 gaMgadeva, aura 11 dharmasena // 62-63 / / inake anantara 1 nakSatra, 2 yazaHpAla, 3 pANDu, 4 dhruvasena aura 5 kaMsAcArya ye pAMca muni gyAraha aMgake jJAtA hue // 64 / / tadanantara 1 subhadra, 2 yazobhadra, 3 yazobAha aura lohAya ye cAra muni AcArAgaka dhAraka hue // 65 / / isa prakAra ina tathA anya AcAryose jo AgamakA ekadeza vistArako prApta haA thA usIkA yaha ekadeza yahA~ kahA jAtA hai // 66 // yaha grantha arthakI apekSA pUrva hI hai arthAt isa granthameM jo varNana kiyA gayA hai vaha pUrvAcAryoMse prasiddha hI hai parantu zAstrake vistArase DaranevAle logoMke lie isameM saMkSepase sArabhUta padArthoMkA saMgraha kiyA gayA hai isalie isa racanAkI apekSA yaha apUrva arthAt navIna hai // 67 // jo bhavyajIva mana-vacana-kAyakI zuddhipUrvaka sadA isakA abhyAsa karate hue kathana athavA zravaNa kareMge unake lie yaha purANa kalyANa karanevAlA hogA // 68 / / bAhya aura Abhyantarake bhedase tapa do prakArakA kahA gayA hai so una donoM prakArake tapoMmeM ajJAnakA virodhI honese svAdhyAya parama tapa kahA gayA hai // 69 / / yatazca isa purANakA artha uttama puruSArthoM kA karanevAlA hai isalie deza-kAlake jJAtA manuSyoMke lie mAtsaryabhAva chor3akara isakA kathana tathA zravaNa karanA cAhie / / 70 // ___ isa purANameM sarvaprathama lokake AkArakA varNana, phira rAjavaMzoMkI utpatti, tadanantara harivaMzakA avatAra, phira vasudevakI ceSTAoMkA kathana, tadanantara neminAtha kA carita, dvArikAkA nirmANa, yuddhakA varNana aura nirvANa-ye ATha zubha adhikAra kahe gaye haiM // 71-72 / / ye sabhI 1. yazaHpAlapANDu-kha., m.| 2. dhRga m.| 3. dhRtastataH ma. / 4. dvArAvatyA m.| 5. prvaacaarykRtshaastraanugaamibhiH|
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe saMgraheNa vimAgena vistAreNa ca vastunaH / zAsane dezanA yasmAd vibhAgaH kathyate tataH // 7 // vardhamAnajinendrasya dharmatIrthapravartanam / gaNabhRdgaNasaMkhyAnaM bhUyo rAjagRhAgamam // 75 // gautamazreNikaprazne kSetrakAlanirUpaNam / tataH kulakarotpattimutpattiM vRSabhasya ca // 7 // kIrtanaM kSatriyAdInAM harivaMzapravartanam / munisuvratanAthasya tatra vaMze samudbhavam // 77 / / dakSaprajApatervRtta vasuvRttAntameva ca / jananaM vRSNiputrANAM supratiSThasya kevalam // 78 / / vRSNidIkSA tathA rAjyaM samudra vijayasya tu / vasudevasya saubhAgyamupAyena ca nirgamam // 79 // lAbhaM kanyakayostasya somAvijayasenayoH / vanyahastivazIkAraM zyAmayA saha saMgamam // 8 // aGgArakeNa haraNaM campAyAM ca vimocanam / lAmaM gandharvasenAyA manerviSNoviceSTitam // 8 // nidarzanam / cArunIlayazolAbhaM somazrIlAbhameva ca // 8 // vedotpattimupAkhyAnaM saudAsasya nRpasya tu / kapilAkanyakAlAmaM padmAvatyupalambhanam // 83 // saMprApti cAruhAsinyA ratnavatyAstato'pi ca ! somadattasutAlAbhaM vegavasyAzca saMgamam / / 84 // lAmaM madanavegAyA bAlacandrAvalokanam / priyaGgasundarIlAbhaM bandhumatyA samanvitam / / 85 // prabhAvatyAH pariprApti rohiNyAzca svayaMvaram / saMgrAme vijayaM tasya bhrAtRbhiH saha saMgamam // 86 // baladevasamutpatti kaMsopAkhyAnameva ca / jarAsandhasya vacanAt 'siMhasyandanabandhanam // 8 // tathA jIvadyazolAbhaM kaMsasya pitRbandhanam / devakyA saha saMyogaM tato'pyAnakadundubheH // 8 // adhikAra saMgrahakI bhAvanAse saMgRhIta apane avAntara adhikAroMse alaMkRta haiM tathA pUrvAcAryoM dvArA nirmita zAstroMkA anusaraNa karanevAle muniyoMke dvArA gumphita haiM // 73 // vastukA nirUpaNa karaneke lie do prakArako dezanA pAyI jAtI hai eka vibhAga rUpase aura dUsarI vistAra rUpa se| inameM-se yahA~ vibhAgarUpIya dezanAkA nirUpaNa kiyA jAtA hai / / 74 / / prathama hI isa granthameM zrI vardhamAna jinendrakI dharmatIrthakI pravRttikA varNana hai phira gaNadharoM kI saMkhyA aura bhagavAnke rAjagRhameM AgamanakA nirUpaNa hai / / 75 / / tadanantara zreNika rAjAkA gautama svAmIse prazna karanA, tadanantara kSetra, kAlakA nirUpaNa, phira kulakaroMkI utpatti aura bhagavAn RSabhadevakI utpattikA varNana hai / / 76 / / tatpazcAt kSatriya Adi varNoM kA nirUpaNa, harivaMzako utpattikA kathana aura usI harivaMzameM bhagavAn munisuvratake janma lenekA nirUpaNa hai // 77 / tadanantara dakSa prajApatikA ullekha, vasukA vRttAnta, andhakavRSNike dazakumAroMkA.janma, supratiSTha munike kevalajJAnako utpatti, rAjA andhakavRSNiko dokSA, samudravijayakA rAjya, vasudevakA saubhAgya, upAyapUrvaka vasudevakA bAhara nikalanA, vahA~ unheM somA aura vijayasenA kanyAoMkA lAbha honA, jaMgalI hAthIkA vaza karanA, zyAmAke sAtha vasudevakA saMgama, aMgAraka vidyAdharake dvArA vasudevakA haraNa, campA nagarImeM vasudevakA chor3anA, vahA~ gandhavasenAkA lAbha, viSNukumAra munikA carita, seTha cArudattakA carita usIko munikA darzana honA, tathA vasudevako sundarI nIlayazA aura somazrIkA lAbha honekA varNana hai / / 78-82 / / tadanantara vedoMkI utpatti, rAjA saudAsako kathA, vasudevako kapilA kanyA aura padmAvatIkA lAbha, cAruhAsinI aura ratnavatIkI prApti, somadattakI putrIkA lAbha, vegavatIkA samAgama, madanavegAkA lAbha, bAlacandrAkA avalokana, priyaMsundarIkA lAbha, bandhumatIkA samAgama, prabhAvatIko prApti, rohiNIkA svayaMvara, saMgrAmameM vasudevakI jIta aura unakA bhAiyoMke sAtha samAgama honekA kathana hai / / 83-86 / / tatpazcAt baladevakI utpatti, kaMsakA vyAkhyAna, jarAsandhake kahanese rAjA siMharathakA bA~dhanA, kaMsako jIvadyazAko prApti honA, pitA ugrasenako bandhanameM DAlanA, devakIke sAtha vasudevakA samAgama honA, 'devakIke putrake hAthase merA maraNa hai' 1. gautamazreNika prazna ma., kha. / 2. siMharathabandhanam /
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH 1 satyAtimuktakAdezaM kaMsasaMkSobhakAraNam / prArthanaM vasudevasya devakIprasavaM prati // 66 // 'Anakena muneH praznamaSTaputrabhavAntaram / caritaM neminAthasya pApapramathanaM tathA // 60 // utpatti vAsudevasya gokule bAlaceSTitam / grahaNaM sarvazAstrANAM baladevopadezataH // 11 // cAparatnasamAropaM kAlinyAM nAganAthanam / vAjivAraNacANUra mallakaMsavadhaM tataH // 32 // ugrasenasya rAjyaM ca satyabhAmAkaragraham / sarvajJAtisametasya prItiM ca paramAM hareH // 13 // jIvadyazovilApaM ca jarAsandharUpaM tataH / preSitasya raNe kAlayavanasya parAbhavam // 64 // tathA'parAjitasyApi mAraNaM hariNA raNe / zaurINAM paramaM toSamakutobhayataH sthitim // 15 // zivAdevyAH sutotpattau SoDazastrapradarzanam / phalAnAM kathanaM patyA neminAthasamudbhavam // 16 // mero janmAbhiSekaM ca bAlakrIDAmahodayam / jarAsandhAtisandhAnaM 'zaurisAgarasaMzrayam ||37|| devatAkRtamAyAto jarAsandhanivartanam / viSNoH 'sASTamabhaktasya darbhazayyAvirohaNam ||18|| gautamenendravacanAt sAgarasyApasAraNam / kutrereNa kSaNAttatra dvArAvatyA nivezanam // 6 // rukmiNIharaNaM bhAsvAnupradyumnasambhavam / raukmiNeyahRtiM pUrvavairiNA dhUmaketunA // 100 // vijayArddhasthitiM pitrornAradeneSTasUcanam / prAptiM SoDazalAbhAnAM prajJapterupalambhanam ||111 // kAlasaMvarasaGgrAmaM pitRmAtRsamAgamam / zambotpatti zizukrIDAM praznaM cApi pituH pituH ||102 || tena svahiNDAkhyAnaM kumArANAM ca kIrttanam / vArtopalambhAd dUtasya preSaNaM pratizatruNA // 103 // aisA zrI satyavAdI atimuktaka munikA Adeza suna kaMsakA vyAkula honA, 'devakIkA prasava hamAre ghara hI ho' isa prakAra kaMsakI vasudevase prArthanA karanA, vasudevakA atimuktaka munise prazna, devakIke ATha putroMke bhavAntara pUchanA aura bhagavAna neminAthake pApApahArI caritakA nirUpaNa hai ||87- 60 // tadanantara zrIkRSNakI utpatti, gokulameM unakI bAlaceSTAe~, baladevake upadeza se samasta zAstroMkA grahaNa, dhanuSa ratnakA car3hAnA, yamunA meM nAgako nAthanA, ghor3A, hAthI, cANUramalla aura kaMsakA badha, ugrasenakA rAjya, satyabhAmAkA pANigrahaNa, sarvakuTumbiyoM sahita zrIkRSNakA parama prItikA anubhava karanA, kaMsakI strI jIvadyazAMkA vilApa, jarAsandhakA krodha, raNameM bheje hue kAlayavanakA parAjaya, zrIkRSNake dvArA yuddha meM aparAjitakA mArA jAnA, yAdavoMkA paramaharSa aura nirbhayatAke sAtha rahanA, putrotpattike nimitta zivAdevIke solaha svapna dekhanA, pati ke dvArA svapnoMkA phala kahA jAnA, neminAtha bhagavAnkA janma, sumeru parvatapara unakA janmAbhiSeka honA, bhagavAnkI bAlakrIr3A aura mahAna abhyudayakA vistAra, jarAsaMghakA pIchA karanA, yAdavoMkA sAgarakA Azraya karanA, devIke dvArA kI huI mAyAse jarAsandhakA lauTanA, tIna dinake upavAsakA niyama lekara kRSNakA DAbhakI zayyApara ArUr3ha honA, indrakI AjJAse gautama nAmaka devake dvArA samudrakA saMkoca karanA aura kuberake dvArA vahA~ kSaNabhara meM dvArAvatI ( dvArikA ) nagarI - kI racanA honA ina sabakA varNana hai // 11- 66 // tadanantara rukmiNIkA harA jAnA, dedIpyamAna bhAnukumAra aura pradyumnakumArakA janma honA, rukmiNI ke putra pradyumnakA pUrvabhavake vairI dhUmaketu asura ke dvArA haraNa honA, vijayArdha meM pradyumna kI sthiti, nAradake dvArA pradyumna ke mAtA-pitAko iSTa samAcArakI sUcanA denA, pradyumnako solaha lAbhoM tathA prajJapti vidyAkI prApti honA, rAjA kAlasaMvara ke sAtha pradyumnakA yuddha, mAtApitAkA milApa, zambakumArakI utpatti, pradyumna kI bAlakrIr3A, vasudevakA pradyumnase prazna, pradyumna dvArA apane bhramaNakA vRttAnta, sakala yAdava kumAroMkA kIrtana, samAcAra pAkara prati zatru jarAsandhakA kRSNake prati dUta bhejanA, yAdavoMkI 1. vasudevena / 2. kRSNasya / 3. sarva kuTumbayuktasya / 4. yAdavAnAM samudrAzrayam / 5. upavAsatrayayuktasya / 6. zobhamAnabhAnukumArapradyumnotpattim / 7. pradyumnasya haraNam / 8. svakIyaparibhramaNAkhyAnam / 2
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe yAdavAnAM sabhAkSobhaM senayorupasarpaNam / vijayAdhai 'khagomaM vasudevaparAkramam // 10 // akSauhiNIpramANaM ca rathino'tirathAMstathA / mahAsamarathAn sarvAn nRpAnardharathAnapi // 105 // cakravyUhavyapohAtha garuDavyUhakalpanam / siMhagAruDavidyAsu rathAptiM balakRSNayoH // 106 // nemeH sArathirUpeNa mAtule rupasarpaNam / nemyanAvRSNipArtha zca cakravyUhasya bhedanam // 10 // kadanaM pANDuputrANAM dhRtarASTrasutaiH saha / senApatyormahAyuddhaM kRSNamAgadhayorataH / / 108 // cakrotpattiM tadA viSNorjarAsandhavadhastataH / vijayaM vasudevasya khecarIbhiniveditam // 109 // kRSNakoTizilotkSepaM vasudevAgamaM tataH / tato digvijayaM divyaM ratnAnAM ca samudbhavam // 11 // bhrAtroH rAjyAbhiSekaM ca draupadIharaNaM saha / pANDavairdhAtakIkhaNDAd viSNunAnayanaM punaH // 111 // nemisAmarthya vijJAnaM majanaM tadanantaram / pUraNaM pAJcajanyasya vivAhArambhasaMbhramam // 112 // mRgamokSavidhAnaM ca dIkSaNaM kevalodayam / devAgamavibhUtiM ca samavasthAnakIrtanam / / 113 // rAjImatyAstapaHprApti dvidhA dharmopa zanam / dharmatIrthavihAraM ca SaTpahodarasaMyabham // 14 // UrjayantanagArohaM devakIpraznasaMkathAm / rukmiNIsatyamAmAdisahAdevIbhavAntaram / / 115 // kumArasya gajAkhyasya saMmavaM tasya dIkSaNam / vasudevetarodvignanavabhrAtRtapasyanam // 16 // triSaSTipuruSobhUti sajinAntaravistaram / baladevaparipraznaM tataH pradyumnadIkSaNam / / 11 / / rukmiNyAdiharistrINAM duhitaNAM ca saMyamam / dIpAyanamuneH krodhAd dvAravalyA vinAzanam // 118 / / sabhAmeM kSobha utpanna honA, donoM senAoMkA pAsa-pAsa AnA, vijayA parvatake vidyAdharoMmeM kSobha utpanna honA, zrI vasudevakA parAkrama, akSauhiNI dalakA pramANa, rathI, atiratha, samaratha aura ardharatha rAjAoMkA nirUpaNa, jarAsandhake cakravyUhako naSTa karaneke lie zrIkRSNako senAmeM garur3avyUhakI racanA honA, baladevako siMhavAhinI aura kRSNako garur3avAhino vidyAkI prApti honA, nemike sArathike rUpa meM unake mAmAke putrakA Agamana, nemi, anAvRSNi tathA arjunake dvArA cakravyUhakA bhedA jAnA, pANDavoMkA kauravoMke sAtha yuddha, donoM senAoMke adhipati kRSNa tathA jarAsandhake mahAyuddhakA varNana hai // 100-108 / / tadanantara zrIkRSNake cakraratnakI utpatti honA, jarAsandhakA mArA jAnA, vidyAdhariyoMke dvArA vasudevake lie zrIkRSNakI vijayakA samAcAra sunAnA, kRSNakA koTizilAkA uThAnA, vasadevakA Agamana, zrIkRSNakA digvijaya, divyaratnoMkI utpatti, donoM bhAiyoMkA rAjyAbhiSeka. draupadIkA haraNa, zrIkRSNa dvArA pANDavoMke sAtha jAkara dhAtakIkhaNDase draupadokA pUnaH vApasa lAnA, zrIkRSNako neminAthakI sAmathyaMkA jJAna honA, neminAthakI jalakrIr3A, pAMcajanya zaMkhakA bajAnA, neminAthake vivAhakA Arambha, pazuoMkA chur3AnA, dIkSA lenA, kevalajJAna utpanna honA, jJAnakalyANakake lie devoMkA Agamana, samavasaraNakA nirmANa, rAjImatIkA tapa dhAraNa karanA, sAgAra aura anagArake bhedase do prakArake dharmakA upadeza denA, dharma-tIrthoMmeM vihAra, zrIkRSNake chaha bhAiyoMkA saMyama dhAraNa karanA, neminAthakA girinAra parvatapara ArUr3ha honA, devakIke praznakA uttara denA, rukmiNI tathA satyabhAmA Adi ATha mahAdeviyoMke bhavAntarokA nirUpaNa, gajakUmArakA janma, unakI dIkSA aura vasudevase bhinna nau bhAiyoMkA saMsArase udvigna ho tapazcaraNa karanekA nirUpaNa hai / / 109-116|| tadanantara bhagavAn neminAthake dvArA tresaTha zalAkApuruSoMkI utpattikA varNana, tIrthakaroMke antarakA vistAra, baladevakA prazna, pradyumnakI dIkSA, rukmiNI Adi kRSNako striyoM aura 1. khagakSobho ka., kha., ga., gha., Ga., m.,| 2. etannAmadheyasya shngkvishesssy| 3. viSNoH yugalatrayarUpaSaTsahodarasaMyamam / 4. vasudevaM vihAya samudravijayAdInAM navAnAM bhrAtaNAM tapasyanaM vairAgyam /
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ prathamaH sargaH rAmakezavayoH 'pluSTabandhu guvakalatrayoH / nirgamaM durgamaM zoka kauzAmbavanasevanam // 119 / / zIrirakSaNamuktasya pramAdAIvayogataH / jaratkumAramukena zareNa hananaM hareH // 12 // tato ghAtakazokaM ca zokaM rAmasya dustaram / siddhArthabodhitasyAsya nirviNNasya tapasyanam / / 12 / / brahmalokopapAdaM ca kaunteyAnAM tapovanam / UrjayantagirAvante neminAthasya nivRtim // 122 // upasargajayaM paJcapANDavAnAM mahAtmanAm / dIkSAM jaratkumArasya santAnaM tastha cAyatam // 123 / / harivaMzapradIpasya jitazatrota kevalam / purapravezamante ca zreNikasya pRthuzriyaH / / 124 / / vardhamAnajinezasya nirvANaM gaNinAM tathA / devalokakRtaM vakSye pradIpamahimodayam // 12 / / harivaMzapurANasya vibhAgo'yaM sasaMgrahaH / zrayatAM vistaraH siddhaye bhavyaiH sabhyarataH param / / 526 // zArdUlavikrIDitam ekasyApi mahAnarasya caritaM pApasya vidhaMsanaM, sarveSAM jinacakravartihalinAmetabudhAH kiM puna: / vAyakasya mahAdhanasya mahatastApasya vicchedakaM,lokavyApighanAghanaughanipataddhArAsahasraM na kim / / 17 / / muktvA lokapurANatirya gapathabhrAnti vivekI jano,gRhNAtu pragujAM purANapadavImetAM hitagrApiNIm / digmUDhaM virahayya mohabahulaM saMzuddhadRSTiH paro vistIrNa jinabhAskaraprakaTite mArga bhRgoH kaH patet / / 128 // ityariSTanemipurANa saMgraha harivaMze jinasenAcAryakRtI saMgrahavibhAgavarNano nAma prathama: vrg:||1|| putriyoMkA saMyama grahaNa karanA, dvIpAyana munike krodhase dvArikA purIkA vinAza, jinake bhAI, putra tathA striyA~ jala gayI thIM aise balarAma aura kRSNakA dvArikAse nikalanA, asA zoka, kauzAmbIke vanameM donoM bhAiyoMkA jAnA, balabhadrakI rakSAse rahita zrIkRSNakA bhAgyavaza jaratkumArake dvArA chor3e hue bANase pramAdapUrvaka mArA jAnA, tadanantara mAranevAle jaratkumArakA zoka karanA, balarAmakA dustara zoka, siddhArtha devake dvArA pratibodhita honepara baladevakA virakta ho dIkSA dhAraNa karanA, brahmalokameM janma honA, pANDavoMkA tapake lie vanako jAnA. girinAra parvatapara neminAthakA nirvANa honA, mahAn AtmAke dhAraka pA~ca pANDavoMkA upasarga jItanA, jaratkumArakI dIkSA, usakI vistRta santAna, harivaMzake dIpaka rAjA jitazatruko kevalajJAna, vizAla lakSmIke dhAraka rAjA zreNikakA anta meM nagara praveza, zrI vardhamAna jinendra aura unake gaNadharoMkA nirvANa aura devoMke dvArA kiyA huA dIpamAlikA mahotsavakA varNana hai| zrI jinasena svAmI kahate haiM ki isa purANameM ina sabakA maiM varNana karUMgA / / 117-125 / / gautama svAmI kahate haiM ki isa prakAra harivaMzapurANakA yaha saMgraha sahita avAntara vibhAga dikhA diyaa| aba isake Age bhavya sabhAsad Atma-siddhi ke lie isake vistArakA varNana zravaNa kareM // 126 // he vidvajjano! jaba eka hI mahApuruSakA carita pApakA nAza karanevAlA hai taba samasta tIrthaMkaroM, cakravatiyoM aura balabhadroMke caritakA nirUpaNa karanevAle isa granthako mahimAkA kyA kahanA hai ? so ThIka hI hai kyoMki jaba eka hI mahAmeghakA jala atyadhika santApako naSTa karanevAlA hai taba lokameM sarvatra vyApta megha samUhase par3anevAlI hajAroM jaladhArAoMkI mahimAkA kyA kahanA hai ? // 127|| vivekojana, laukika purANarUpI Ter3he-mer3he kupathake bhramaNako chor3a, sIdhe tathA hita prApta karanevAle isa purANarUpI mArgako grahaNa kreN| mohase bhare hue diGmUDha manuSyako chor3a atyanta zuddha dRSTiko dhAraNa karanevAlA aisA kauna manuSya hai jo jinendradevarUpI sUryake dvArA lambe-caur3e mArgake prakAzita honepara bhI bhRgupAta karegA-kisI pahAr3ako caTTAnase nIce giregA? arthAt koI nahIM // 128 // isa prakAra jisameM bhagavAn ariSTanemike purANakA saMgraha kiyA gayA hai aise zrI jinasenAcArya viracita harivaMzapurANameM 'saMgraha vibhAga varNana' nAmakA prathama sarga samApta huA // 1 // 1. dagdhabandhaputrastrIkayoH / 2. balabhadrarakSArahitasya / 3. pANDavAnAm /
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH atha dezo'sti vistArI jambUdvIpasya mArate / videha iti vikhyAtaH svargakhaNDasamaH zriyA // 1 // prativarSaviniSpannadhAnyagodhanasaMcitaH / sarvopasarganirmuktaH prajAsausthityasundaraH // 2 // sakheTaparvaTATopimaTambapuTabhedanaiH / droNAmukhAkarakSetragrAmaghoSaivibhUSitaH // 3 // kiM tatra varNyate yatra svayaM kSatriyanAyakAH / ikSvAkavaH sukhakSetre saMbhavanti divazcyutAH // 4 // * trAkhaNDalanetrAlIpadminIkhaNDamaNDalam .. sukhAmbhAkuNDamAmAti nAmnA kuNDapuraM puram / / 5 / / yatra prAsAdasaMghAtaiH zaGkazubhra bhastalam / dhavalIkRtamAbhAti zaranmaMdhairivonnataiH / / 6 / / candrakAntakarasparzAccandrakAntazilAH nizi / dravanti yadgRhAgreSu prasvedinya iva striyaH // 7 // sUryakAnta karAsaMgAt sUryakAntAnakoTayaH / sphuranti yatra geheSu viraktA iva yoSitaH / / 8 / / 'padmarAgamaNisphItiyaMtra prAsAdamUrdhani / inapAdapariSvaGgAdaGganevAtirajyate // 9 // muktAmarakatAlokairvavaidUryavibhramaiH / ekamevaM sadA dhatte yassamastAkarazriyam // 10 // athAnantara isa jambUdvIpake bharatakSetrameM lakSmIse svargakhaNDakI tulanA karanevAlA, videha isa nAmase prasiddha eka bar3A vistRta deza hai / / 1 / / yaha deza prativarSa utpanna honevAle dhAnya tathA godhanase saMcita hai, saba prakArake upasargoMmeM rahita hai, prajAkI sukhapUrNa sthitise sundara hai aura kheTa, khavaMTa, maTamba, puTabhedana, droNAmukha, suvarNa, cA~dI AdikI khAnoM, kheta, grAma aura ghoSoMse vibhUSita hai| bhAvArtha-jo nagara nadI aura parvatase ghirA ho use buddhimAn puruSa kheTa kahate haiM, jo kevala parvatase ghirA ho use kharvaTa kahate haiN| jo pA~ca sau gAMvoMse ghirA ho use paNDitajana maTamba mAnate haiN| jo samudrake kinAre ho tathA jahA~para loga nAvoMse utarate haiM use patana yA puTabhedana kahate haiN| jo kisI nadIke kinAre basA ho use droNAmukha kahate haiN| jahAM sonA-cAMdo Adi nikalatA hai use khAna kahate haiM / anna utpanna honekI bhUmiko kSetra yA kheta kahate haiN| jinameM bAr3ase ghire hue ghara hoM, jinameM adhikatara zUdra aura kisAna loga rahate haiM tathA jo bAga-bagIcA aura makAnoMse sahita hoM unheM grAma kahate haiM, aura jahA~ ahIra loga rahate haiM unheM ghoSa kahate haiN| vaha videha deza ina sabase vibhUSita thA // 2-3 // usa dezakA kyA varNana kiyA jAye jahA~ke sukhadAyI kSetrameM kSatriyoMke nAyaka svayaM ikSvAkuvaMzI rAjA svargase cyuta ho utpanna hote haiM / / 4 / usa videha dezameM kuNDapura nAmakA eka aisA sundara nagara hai jo indrake netroMkI paMktirUpo kamaliniyoMke samUhase suzobhita hai tathA sukharUpI jalakA mAno kuNDa hI hai / / 5 / / jahA~ zaMkhake samAna sapheda evaM zarad Rtuke meghake samAna unnata mahaloMke samUhase sapheda huA AkAza atyanta suzobhita hotA hai / / 6 / / jisake mahaloMke agra bhAgameM lagI huI candrakAntamaNiko zilAe~ rAtrike samaya candramArUpI patike kara arthAt kiraNa ( pakSameM hAthake ) sparzase svedayukta striyoMke samAna dravIbhUta ho jAtI haiM |7|| jahA~ke makAnoMpara lage hue sUryakAntamaNike agrabhAgakI koTiyA~, sUryarUpI patike kara arthAt kiraNa (pakSameM hAtha ) ke sparzase virakta striyoMke samAna dedIpyamAna ho uThatI haiM |8|| jahA~ke mahaloMke zikharapara lage hue padmarAga maNiyoMkI paMkti, sUryako kira goMke saMsargase strIke samAna atyanta anurakta ho jAtI hai ||9|us nagarameM kahIM motiyoMkI mAlAe~ laTaka rahI haiM, kahIM marakata maNiyoMkA 1. bhUvibhUSitaH ma. / 2. ikSvAkuvaMzodbhavA rAjAnaH / 3. jvalanti / 4. 'padmarAgamaNisphAtiH' ityayaM pAThaH zuddhaH pratibhAti / 5. sUryakiraNAzleSAt /
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH zAlazailamahAvapraparikhApariveSiNaH / yasyopari paraM 'gacchatyamitretaramaNDalam // 11 // etAvataiva paryAptaM purasya guNavarNanam / svargAvataraNe tadyadvIrasyAdhAratAM gatam // 12 // sarvArthazrImatIjanmA tasmin sarvArthadarzanaH / siddhArtho'mavadarkAbho bhUpaH siddhArthapauruSaH // 13 // yatra pAti dharitrIyamabhadekatra doSiNI / dharmArthinyo'pi yattyaktaparalokamayAH prajAH / / 14 // kastasya tAn guNAnudvAnnarastulayituM kSamaH / vardhamAnagurutvaM yaH prApitaH sa narAdhipaH // 15 // uccakulAdisaMbhUtA sahajasnehavAhinI / mahiSI zrIsamudrasya tasyAsIt priyakAriNI // 16 // cetazceTakarAjasya yAstAH 'saptazarIrajAH / atisnehAkulaM cakrustAsvAdyA priyakAriNI // 17 // kastA yojayituM zaktastrizalA guNavarNanaiH / yA svapuNya mahAvIraprasavAya niyojitA // 18 // sarvato'tha namantISu sarvAsu surakoTiSu / prabhAvAgnipatantISu namaso vasuvRSTiSu // 19 // vIre'vatarati trAtuM dharitrImasudhAriNaH / tIrthenAcyutakalpoccaiHpuSpottaravimAnataH // 20 // prakAza phaila rahA hai, kahIM hIrAkI prabhA phaila rahI hai aura kahIM vaiDUryamaNiyoMkI nIlI-nIlI AbhA chiTaka rahI hai| una sabase vaha eka honepara bhI sadA saba ratnoMkI khAnakI zobhA dhAraNa karatA hai // 10 // koTarUpI parvata, bar3e-bar3e dhUli kuTTima, aura parivArase ghire hue usa nagarake Upara yadi koI jA sakatA thA to mitra arthAt sUryakA maNDala hI jA sakatA hai, amitra arthAt zatruoMkA maNDala nahIM jA sakatA thA // 11 // isa nagarake guNoMkA varNana to itanese hI paryApta ho jAtA hai ki vaha nagara svargase avatAra lete samaya bhagavAn mahAvIrakA AdhAra huA-bhagavAn mahAvIra vahA~ svargase Akara avatIrNa hue // 12 // rAjA sarvArtha aura rAnI zrImatIse utpanna, samasta padArthoM ko dekhanevAle, sUryake samAna dedIpyamAna aura samasta artha-puruSArtha siddha karanevAle siddhArtha vahA~ke rAjA the // 13 // jina siddhArthake rakSA karanepara pRthivI isI eka doSase yukta thI ki vahA~kI prajAne dharmakI icchuka honepara bhI paralokakA bhaya chor3a diyA thaa| bhAvArtha-jo prajA dharmakI icchuka hotI hai use svarga, naraka Adi paralokakA bhaya avazya rahatA hai parantu vahAMkI prajA paralokakA bhaya chor3a cukI thI yaha virodha hai parantu paralokakA artha zatru logoMse virodha dUra ho jAtA hai arthAt vahA~ko prajA dharmakI icchuka thI aura zatruoMke bhayase rahita thI // 14 // jo rAjA siddhArtha, sAkSAt bhagavAn vardhamAna svAmIke pitRpadako prApta hue unake utkRSTa guNoMkA varNana karaneke lie kauna manuSya samathaM ho sakatA hai ? // 15 // ____jo ucca kularUpI parvatase utpanna svAbhAvika snehakI mAno nadI thI aiso rAnI priyakAriNI lakSmIke samudrasvarUpa rAjA siddhArthako priya patno thI // 16 / / jina sAta putriyoMne rAjA ceTakake cittako atyadhika snehase vyApta kara rakhA thA una putriyoMmeM priyakAriNI sabase bar3I putrI thI // 17|| jo apane puNyase bhagavAn mahAvIrako janma deneke lie pravRtta huI usa trizalA (priyakAriNI ) ke guNa varNana karaneke lie kauna samartha hai ? // 18 // ____ athAnantara jaba saba orase samasta devoMko paMktiyAM namaskAra kara rahI thIM, prabhAvake kAraNa jaba AkAzase ratnoMkI varSA ho rahI thI aura bhagavAn mahAvIra jaba apane tIrthase prANiyoMkI rakSA karaneke lie acyuta svargake uccatama puSpottara vimAnase pRthivIpara avatIrNa honeke lie udyata hue 1. sUryamaNDalaM gacchati na tu zatrumaNDalam / 2. sarvArtha nAma pitA, zrImatI mAtA tAbhyAM janma yasya saH / 3. pretya prApyo lokaH paralokaH pakSe zatrulokaH / 4. -nudyAn m.| 5. trizalA iti priyakAriNyA dvitIyaM nAma / 6. putryaH / 7. ratnavRSTiSu / 8. prANigaNAn /
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ 14 harivaMzapurANe sA taM poDazasusvapnadarzanotsava pUrvakam / dadhe 'garbhezvaraM garbhe zrIvIraM priyakAriNI // 21 // paJcasaprativarSASTamAsamAsArdhazeSakaH / caturthastu sadA kAlo duHSamaH suSamottaraH // 22 // ASADhazuklaSaSThyAM tu garbhAvataraNe'rhataH / uttarAphAlgunI noDamuDurAjadvijaH zritaH // 23 // dikkumArIkRtAbhikhyAM dyotimRrti ghanastanIm / pracchanno'bhAsayadgarbhastAM raviH prAvRSaM yathA // 24 // navamAvatIteSu sa jino'STadineSu ca / uttarAphAlgunISvindau vartamAne'jani prabhuH // 25 // tato'ntyajinamAhAtmyAlluThatpITha kirITakAH / praNemuravadhijJAtatadvRttAntAH surezvarAH // 26 // zaGkhabherIharidhvAnaghaNTAnirghoSaghoSaNam / samAkarNya surAstRNaM ghUrNitArNavarAviNaH // 27 // satAnIkamahAbhedAH sastrIkAH kRtabhUSaNAH / sendra | icaturNikAyAste prApuH kuNDapuraM puram // 28 // ( yugmam ) triHparItya puraM devAH purandarapurassarAH | jinamindumukhaM devaM 'tadgurU ca vavandire // 29 // mAtuH zizuM vikRtyAnyaM sutAyAH suramAyayA / indrANI praNatA nIvA jinendra haraye dadau // 30 // gRhItvA karapadmAbhyAM tamabhyarcya ciraM hariH / cakre netrasahasrorupuNDarIkavanArcitam // 31 // tatazcandrAvadAtAGgamindrastuGgamataGgajam / zRGgauvamiva hemAdrermuktAdhomadanirkSaram ||32|| rAnI priyakAriNIne uttamottama solaha svapna dekhakara garbhameM garbhakalyANakake svAmI zrI mahAvIra bhagavAnko dhAraNa kiyA || 19 - 21 / / jaba bhagavAn garbha meM Aye taba duHSama- suSama nAmaka caturthaM kAlake pacahattara varSa sAr3he ATha mAha bAkI the ||22|| ASAr3ha zuklA SaSThIke dina jaba bhagavAn mahAvIra jinendrakA garbhAvataraNa huA taba candramA uttarA phAlgunI nakSatrapara sthita thA || 23 || jisa prakAra meghamAlA ke bhItara chipA huA sUrya varSARtuko suzobhita karatA hai usI prakAra dikkumAriyoMke dvArA kRtazobha, dedIpyamAna zarIrakI dhAraka evaM sthUla stanoMko dhAraNa karanevAlI mAtA priyakAriNIko vaha pracchannagarbha suzobhita karatA thA ||24|| tadanantara nau mAha ATha dinake vyatIta honepara jaba candramA uttarAphAlgunI nakSatrapara AyA taba bhagavAn kA janma huA ||25|| tatpazcAt antima jinendrake mAhAtmyase jinake siMhAsana tathA mukuTa hila uThe the evaM avadhijJAnase jinhoMne unake janmakA vRttAnta jAna liyA thA aise indroMne unheM namaskAra kiyA || 26 // bhavanavAsiyoMke yahA~ zaMkha, vyantaroMke yahA~ bherI, jyotiSiyoMke yahA~ siMha aura kalpavAsiyoMke yahA~ ghaNTAkA zabda sunakara jo zIghra hI kSubhita samudrake samAna zabda karane lage the, jo sAta prakArakI senAoMke mahAbhedoMse sahita the, striyoM sahita the tathA jinhoMne nAnA prakAra ke AbhUSaNa dhAraNa kara rakhe the aise cAroM nikAyake deva kuNDapura nagarameM A pahu~ce ||27-28 // indra jinake Age-Age cala rahA thA aise devoMne nagarako tIna pradakSiNAe~ dekara candramAke samAna sundara mukhako dhAraNa karanevAle jinendra deva tathA unake mAtA- pitAko namaskAra kiyA ||29|| vinayAvanata indrANIne devakRta mAyAse soyI huI mAtAke samIpa vikriyAse eka dUsarA bAlaka rakha, jinendradevako uThA indrake lie sauMpa diyA ||30|| indrane unheM donoM hAthoMse le cira kAla taka unakI pUjA kI ora vikriyA nirmita hajAra netrarUpI kamalavanameM unheM arcita kiyA ||31|| tadanantara indrane bhagavAnko usa atyanta U~ce airAvata hAthIpara virAjamAna kiyA jisakA ki zarIra candramAke samAna ujjvala thA, jo sumeruke zikharoM ke samUhake samAna jAna par3atA thA aura jo nocekI ora madake nirjhara chor3a rahA thA ||32|| jisake gaNDasthaloMpara madakI sugandhike kAraNa bhramaroMke samUha ma~DarA rahe the aura unase jo sumeruke usa zikhara samUhake samAna jAna 1. garbhakalyANanAyakam / 2. rikSa ka. ga. / 3. dikkumArIkRtazobhAM / 4. mAtApitarau /
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH gaNDasthalamadAmodabhramabhramaramaNDalam / tamivAdhityakAvasthatamAlavanamaNDitam // 33 // karNAntaratatAsaktarakta cAmarasaMhatim / taM yathAdhityakAdhInarakAzokamahAvanam // 34 // 'suvarNArikSayA cAA pariveSTitavigraham / tameva ca yathopAttakanaskanakamekhalam // 35 // 'anekaradasaMvRttanRtyasaMgItayoSitam / tamivottaGgazRGgAgranRtyadgAyarasurAjanam // 36 // suvRttadIrghasaMcArikararuddha digantaram / tamivAtyAyatasthUlasphuradbhogabhujaGgamam // 37 // aizAnadhAritasphItadhavalAtapavAraNam / tamivordhvasthitAbhyarNasaMpUrNazazimaNDalam // 38 // cAmarendra bhujokSiptacalaccAmarahAriNam / taM yathA camarIkSiptabAlavyajanavI jitam // 39 // airAvataM samAropya jinendraM tasya maNDanam / devaiH saha gataH prApa mandaraM sa purndrH||40|| (navabhiH kulakam) taM pANDukavane ramye mandarasya jinaM hariH / pANDukAyAM prasiddhAyAM zilAyAM siMhaviSTare // 41 // saMsthApya vibudhAnItakSIrasAgaravAribhiH / zAtakumbhamayaiH kumbhairabhiSicya samaM suraiH // 42 // vastrAlaMkAramAlAdharalaMkRtya kRtastutiH / AnIya mAturutsaMge jinaM kRtvA kRtocitaH // 43 // siddhArthapriyakAriNyoH samamAnandadAyakam / vardhamAnAkhyayA stutvA sadevo vAsavo'gamat // 44 // mAsAn paJcadazA''janma gumnadhArA dine dine / yAH pUrvamApataMstAbhistarpito'rthI jno'khilH||45|| par3atA thA jo ki UparI bhAgapara sthita tamAla vanase maNDita thA ||33|| jisake kAnoMke samIpa lAla-lAla camaroke samUha laTaka rahe the aura unase jo sumeruke usa zikhara-samUhake samAna jAna par3atA thA jisake ki UparI bhAgapara lAla-lAla azokoMkA mahAvana phUla rahA thA // 34 / / jisakA zarIra survaNakI sundara sAMkalase veSTita thA aura usase jo sumeruke usa zikhara-samUhake samAna jAna par3atA thA jisake ki samIpa svarNa kI mekhalA dedIpyamAna ho rahI thI // 35 / / jo aneka dAMtoMpara honevAle nRtya aura saMgItase paripuSTa thA aura usase jo usa sumeruke samAna jAna par3atA thA jisakI ki atyanta UMce zikharoMke agra bhAgapara devAMganAeM nRtya-gAyana kara rahI thIM // 36 / / jisane apanI gola lambo tathA cAroM ora ghUmanevAlI sUMr3oMse dizAoMke antarAlako vyApta kara rakhA thA aura unase jo usa sumeruke samAna jAna par3atA thA jisake ki samIpa atyanta lambe-moTe aura phaNAoMse yukta sAMpa ghUma rahe the / / 37 // jisake Upara aizAnendrane bar3A bhArI sapheda chatra dhAraNa kara rakhA thA aura usase jo usa sumeruke samAna jAna par3atA thA jisake ki Upara samIpa hI pUrNa candramAkA maNDala vidyamAna thA // 38 // aura jo camarendrakI bhujAoMke dvArA Dhore hae caMcala camaroM se sundara thA tathA unase usa sumeruke samUhake samAna jAna par3atA thA jo ki camaro mRgoMke dvArA utkSipta pUchoMse suzobhita thA // 39 // isa prakAra vaha indra AbharaNasvarUpa zro jinendra devako usa airAvata hAthIpara virAjamAna kara devoMke sAtha sumeru parvatapara gayA / / 40 // vahAM jAkara indrane sumeru parvatake atyanta ramaNIya pANDukavanameM pANDuka nAmako prasiddha zilApara jo siMhAsana thA usapara zrI jina bAlakako virAjamAna kiyA, svarNamaya kumbhoMmeM bharakara devoM dvArA lAye hae kSIrasAgarake jalase devoMke sAtha unakA abhiSeka kiyA. vastra. alaMkAra tathA mAlA Adise unheM alaMkRta kara unakI stuti ko, tadanantara vApasa lAkara mAtAkI godameM virAjamAna kiyA, anya yathocita kArya kiye aura unake mAtA-pitA rAjA siddhArtha tathA rAnI priyakAriNI ko samAna Ananda denevAle una jina bAlakakI vardhamAna isa nAmase stuti kI tadanantara vaha devoMke sAtha yathAsthAna calA gayA / / 41-44|| bhagavAnake janmase pandraha mAsa pUrva pratidina jo ratnoMkI dhArAeM barasI thIM unase samasta yAcaka santuSTa ho 1. suvarNakSudraghaNTAmAlayA / 2. tyAyati ma. / 3. anekarakSasaMchanna kha. / 4. poSitaM ma. /
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1334 16 harivaMzapurANe vardhamAnaH suraiH sevyo vavRdhe sa yathA yathA / pitRbandhutrilokAnAmanurAgastathA tathA / / 46 / / surAsuranarAdhIza maulimAlAtikramaH / triMzadvarSapramANo'bhUd vIro bhogaiH pariSkRtaH // 47 // zuddhavRttaM na bhogeSu cittaM tasya ciraM sthitam / kuTileSu yathA siMhanakharandhreSu mauktikam ||48|| zAntacittaM kadAcit taM svayaMbuddhamabodhayan / natvA sArasvatAditya mukhyAH laukAntikAH surAH / / 49|| saudharmAdyaiH surairetya 'kRtA'bhiSavapUjanaH / Aruhya zivikAM divyAmuhyamAnAM surezvaraiH ||50|| uttarAphAlgunISveva vartamAne nizAkare | kRSNasya mArgazIrSasya dazamyAmagamadvanam // 51 // apanIya tanoH sarvaM vastramAlyavibhUSaNam / paJcamuSTibhiruddhRtya mUrdhajAnabhavanmuniH ||52 || kezakuNDalasaMghAtaM jinasya bhramarAsitam / pratigRhya surAdhIzo nidadhau dugdhavAridhau // 53 // indranIlacayeneva kSiptenendreNa cAtyamAt / jinendra kezapuJjena raJjitaH kSIrasAgaraH // 54 // jinaniSkramaNaM dRSTvA tuSTAH sarve narAmarAH / kRtvA tRtIyakalyANapUjAM jagmuryathAyatham ||55 // manaHparyayaparyantacaturjJAnamahekSaNaH / tapo dvAdazavarSANi cakAra dvAdazAtmakam ||56 // viharannatha nAtho'sau guNagrAmaparigrahaH / RjukUlApagAkUle jRmbhika grAmamIyivAn // 57 // tatrAtApanayogasthaH 'sAlAbhyAzaziLAtale / baizAkhazuklapakSasya dazamyAM SaSThamAzritaH // 58 // 3 gaye the ||45 // devoMke dvArA sevanIya vardhamAna bhagavAn jisa-jisa prakAra vRddhiko prApta ho rahe the usI-usI prakAra pitA, bandhujana tathA tIna lokake jIvoMkA anurAga vRddhiko prApta ho rahA thA - bar3hatA jAtA thA || 46 // athAnantara sura, asura aura rAjAoMke mukuToMkI mAlAoMse jinake caraNa pUjita the tathA jo devopanIta nAnA prakArake bhogoMse yukta the aise bhagavAn mahAvIra tIsa varSa ke ho gaye ||47 // phira bhI jisa prakAra siMhake kuTila nakhoMke chidroMmeM motI cira kAla taka nahIM Thahara pAte haiM usI prakAra unakA nirmala caritrako dhAraNa karanevAlA citta bhogoMmeM cirakAra taka nahIM Thahara sakA ||48 || kisI samaya zAnta cittake dhAraka una svayambuddha bhagavAnko sArasvata-Aditya Adi pramukha laukAntika devoMne Akara tathA namaskAra kara pratibuddha kiyA || 49|| pratibuddhavirakta hote hI saudharmendra Adi devoMne Akara unakA abhiSeka aura pUjana kiyA / tadanantara devoMke dvArA uThAyI jAnevAlI divya pAlakIpara savAra hokara ve jabaki candramA uttarAphAlgunI nakSatrapara hI vidyamAna thA taba magasira vadI dazamI ke dina vanako cale gaye // 50-51 / / vahA~ jAkara unhoMne zarIra se samasta vastramAlA tathA AbhUSaNa utArakara alaga kara diye aura paMcamuSTiyoMse keza ukhAr3akara ve muni ho gaye // 52 // bhramaroMke samUha ke samAna kAle-kAle bhagavAn ke ghu~gharAle bAloMke samUhako indrane uThAkara kSIrasAgarameM kSepa diyA // 53 // usa samaya indrake dvArA kSepe hue jinendra bhagavAn ke bAloMke samUhase ra~gA huA kSIrasAgara aisA suzobhita ho rahA thA mAno indranIla maNiyoMke samUhase ho raMga gayA ho ||54 || jinendra bhagavAnkI dIkSAkalyANaka dekha santoSako prApta hue samasta manuSya aura deva tRtIya kalyANakakI pUjA kara yathAsthAna cale gaye // 55 // tadanantaramati, zruta, avadhi aura mana:paryaya ina cAra jJAnarUpI mahAnetroM ko dhAraNa karanevAle bhagavAn ne bAraha varSa taka anazana Adika bAraha prakArakA tapa kiyA || 56 || tatpazcAt guNasamUharUpI parigrahako dhAraNa karanevAle zrI vardhamAna svAmI vihAra karate hue RjukUlA nadI taTapara sthita jRmbhika gA~va ke samIpa pahu~ce || 57|| vahA~ vaizAkha sudI dazamI ke dina do 1. kRto'bhiSavapUjana: ma / 2. nidadhyo ma / 3. zAlavRkSa nikaTasthazilopari / 4. dinadvayopavAsam AzritaH /
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH uttarAphAlgunIprApte' zukladhyAnI nizAkare / nihatya dhAtisaMghAtaM kevalajJAnamAptavAn // 5 // kevalasya prabhAveNa sahasA calitAsanAH / Agatya mahimAM cakrustasya sarve surAsurAH // 60 // SaTaSaSTidivasAna bhUyo maunena viharan vibhuH / AjagAma jagatkhyAtaM jino rAjagRhaM puram // 6 // Aruroha giriM tatra vipulaM vipulazriyam / prabodhArthaM sa lokAnAM bhAnumAnudayaM yathA // 62 / / tataH pravuddhavRttAntairApatadbhiritastataH / jagatsurAsuraiAptaM jinendrasya guNairiva // 6 // saudharmAyaistadA devaiH parIto'bhAt sa bhUdharaH / nAbheyAdhiSThitaH pUrva yathASTApadaparvataH // 6 // caturAzAmukhadvArasthitadvAdazagopuram / kRtaM ratnamayaM devaiH prAkAravalayatrayam // 65 // jAte yojanavistIrNa saraNe samavAdike / vimAgA dvAdazAmAsannamAsphATikabhittayaH // 16 // prAtihAyuto'STAbhizcatustriMzanmahAdbhutaiH / tatra devairvRto'bhAsIjinazcandra iva grahaiH // 6 // indrAgnivAyubhUtyAkhyAH kauDinyAkhyAzca paNDitAH / indranodanayA''yAtAH samavasthAnamarhataH // 6 // pratyekaM sahitA sarve ziSyANAM paJcamiH zataiH / tyaktAmbarAdisaMbandhAH saMyama pratipedire // 69 // sutA ceTakarAjasya kumArI candanA tadA / dhautaikAmbarasaMvItA jAtAryANAM puraHsarI // 7 // zreNiko'pi ca saMprAptaH senayA cturnggyaa| siMhAsanopaviSTaM taM praNanAma jinezvaram / / 71 // chatracAmarabhRGgAraiH kalazadhvajadarpaNaiH / vyaJjanaiH supratIkaizca prasiddhairaSTamaGgalaH // 72 // dinake upavAsakA niyama kara ve sAla vakSake samIpa sthita zilAtalapara AtApana yogameM ArUDha hue // 58 / / usI samaya jabaki candramA uttarAphAlgunI nakSatrameM sthita thA taba zukladhyAnako dhAraNa karanevAle vardhamAna jinendra ghAtiyA karmoMke samUhako naSTa kara kevalajJAnako prApta hue // 59 / / kevalajJAnake prabhAvase sahasA jinake Asana Dola uThe the aise samasta sura aura asuroMne Akara unake kevalajJAnakI mahimA ko-jJAnakalyANakakA utsava kiyA // 60 / / tadanantara chayAsaTha dina taka maunase bihAra karate hue zrI vardhamAna jinendra jagatprasiddha rAjagRha nagara Aye // 61 / / vahA~ jisa prakAra sUrya udayAcalapara ArUr3ha hotA hai usI prakAra ve logoMko pratibuddha karaneke lie vipula lakSmIke dhAraka vipulAcalapara ArUr3ha hue // 62 / / tadanantara jinendra bhagavAnke AgamanakA vRttAnta jAna cAroM orase AnevAle sura aura asuroMse jagat isa prakAra bhara gayA jisa prakAra ki mAno jinendradevake guNoMse hI bhara gayA ho // 63 // usa samaya saudharma Adi devoMse ghirA huA vaha vipulAcala aisA suzobhita ho rahA thA jaisA ki pahale zrI RSabha jinendrase adhiSThita kailAsa parvata suzobhita hotA thA // 64 // athAnantara devoMne ratnamayI aise tIna koTa banAye jinakI cAroM dizAoM meM eka-eka pramukha dvAra honese bAraha gopura the // 65 / / eka yojana vistAravAlA samavasaraNa banAyA jisameM AkAzasphaTikakI dIvAloMvAle bAraha vibhAga suzobhita the||66|| ATha prAtihAryoM aura cauMtosa atizayoMse sahita bhagavAn usa samavasaraNameM virAjamAna hue| vahA~ devoMse ghire zrI vardhamAna grahoMse ghire candramAke samAna suzobhita ho rahe the // 67 // indrabhati, agnibhati. vAyabhati tathA kauNDinya Adi paNDita indrakI preraNAse zrI arahantadevake samavasaraNameM Aye // 68 // ve sabhI paNDita apane pA~ca-pA~ca sau ziSyoMse sahita the tathA sabhIne vastrAdikA sambandha tyAgakara saMyama dhAraNa kara liyA // 69 / / usI samaya rAjA ceTakakI putrI candanA kumArI, eka svaccha vastra dhAraNa kara AryikAoMmeM pramukha ho gayo / / 70 // rAjA zreNika bhI apanI caturaMgiNI senAke sAtha samavasaraNameM pahuMcA aura vahA~ siMhAsanapara virAjamAna zrIvardhamAna jinendrako usane namaskAra kiyA / / 71 // jinendra bhagavAnkI vaha samavasaraNa 1. uttarAphAlgunoM prApte ma. / 2. vipulagirinAmAnam / 3. parito ma. / 4. kailAsaparvataH / 5. mahAtizayaiH / 3
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ 18 harivaMzapurANe 'rujacakradu kUlAbjagaja siMhavRSadhvajaiH / garuDadhvajasaMyuktairaSTabhedairmahAdhvajaiH // 73 // mAnastambhaistathA stUpaizcaturbhizca mahAvanaiH / vApyambhoruhakhaNDaizca vallIcanalatAgRhaiH // 74 // taistairdevaiH kRtaiH sarvairanyaizvAtizayaistathA / yathAsthAnasthitaijainI samavasthAnabhUrabhAt // 75 // athendoriva zukrAdyA niSaNNA gurvadhiSThitAH / sAdhavo'bhAJjinasyAnte jAtarUpAcchavigrahAH // 76 // tataH kalpanivAsinyo devyaH kalpalatAbhujAH / meroriva jinasyAnte tA babhurbhogabhUmayaH // 77 // tato'laMkRtanArIbhirArthikAta tirAbabhau / sphuradvidyudbhirAzliSTA zAradIva ghanAvalI // 78 // jyotirdevastriyo'tazca rejurujjvalamUrtayaH / tAstArA iva saMkrAntAH samavasthAnasAgare ||79|| kAntA vyantaradevAnAM tatastatra virejire / karakuDmalahAriNyaH sAkSAdiva vanazriyaH ||80|| tato nAgakumArAdidevyo nAgaphaNojjvalAH / nAgalokasamAyAtA nAgavallya ivAbabhuH // 81 // tato'pyagnikumArAdyA devAH pAtAlavAsinaH / jvalitojjvalaveSAste dazabhedA banAsire // 82 // tataH kinnaragandharvayakSakiMpuruSAdayaH / SoDazArddhavikalpAste vyantarAzca cakAsire // 83 // prakIrNakanakSatrasUryAcandramaso grahAH / paJcabhedAstadA'nalpavapuSo jyotiSo babhuH // 84 // bhUmi, yathAyogya sthAnoMpara rakhe hue chatra, cAmara, bhRMgAra, kalaza, dhvajA, darpaNa, paMkhA aura ThonA ATha prasiddha maMgala dravyoMse, mAlA, cakra, dukUla, kamala, hAthI, siMha, vRSabha aura garur3ake cihnoMse yukta ATha prakArakI mahAdhvajAoMse, mAnastambhoM stUpoMse, cAra mahAvanoMse, vApikAoM meM praphullita kamala-samUhoMse, latAoMke vanoMmeM bane hue latAgRhoM - nikuMjoMse tathA devoMke dvArA nirmita anya sabhI prakAra ke una una prasiddha atizayoMse suzobhita ho rahI thI / / 72-75 / / athAnantara jisa prakAra candramAke samIpa guru arthAt bRhaspati se adhiSThita zukrAdi graha suzobhita hote haiM usI prakAra zrIvardhamAna jinendrake samIpa prathama koNameM guru arthAt apane-apane dIkSAguruoM adhiSThita, nirdoSa digambara mudrAko dhAraNa karanevAle aneka muni suzobhita ho rahe the ||76 || tadanantara dvitIya koThAmeM kalpalatAoMke samAna bhujAoMko dhAraNa karanevAlI kalpavAsinI deviyA~ sthita thIM aura ve jinendra ke samIpa isa prakAra suzobhita ho rahI thIM jisa prakAra ki sumeru ke samIpa bhogabhUmiyA~ suzobhita hotI haiM // 77 // tadanantara tRtIya koThAmeM nAnA prakAra ke alaMkAroMse alaMkRta striyoMke sAtha AryikAoMkI paMkti isa prakAra suzobhita ho rahI thI jisa prakAra ki camakatI huI bijaliyoMse AliMgita zaradaRtukI meghapaMkti suzobhita hotI hai ||78|| inake bAda caturtha koThAmeM ujjvala zarIrakI dhAraka jyotiSka devoMkI striyA~ suzobhita ho rahI thIM / ve aisI jAna par3atI thIM mAno samavasaraNarUpI sAgarameM pratibimbita tArA hI hoM ||79 || unake bAda paMcama koThAmeM hastarUpI kuNDaloMko dhAraNa karanevAlI vyantara devoMkI striyA~ sAkSAt vanakI lakSmI ke rAmAna suzobhita ho rahI thIM // 80 // tatpazcAt SaSTha koThAmeM nAgalokase AyI huI nAgavelake samAna ujjvala phaNAoMko dhAraNa karanevAlI nAgakumAra Adi bhavanavAsI devoMkI deviyA~ suzobhita ho rahI thIM // 81 // tadanantara saptama koThAmeM pAtAlaloka meM rahanevAle evaM ujjvala veSake dhAraka agnikumAra Adi dasa prakArake bhavanavAsI deva suzobhita ho rahe the // 82 // tatpazcAt aSTama koThAmeM kinnara, gandharva, yakSa tathA kimpuruSa Adi ATha prakArake vyantara deva suzobhita ho rahe the || 83 || usake bAda navama koThAmeM prakIrNaka, nakSatra, sUrya, candramA aura graha ye pA~ca prakArake vizAla zarIrake dhAraka jyotiSI deva suzobhita ho rahe the // 84 // 1. srajAcakra kha. / 2. gurubhirAcAryeranyatra bRhaspatinA / 3. jAtarUpaM yathA jAtaM anyatra jAtarUpaM svarNa tadvadacchA nirmalA vigrahA yeSAM te / 4. -rAzliSTazAradIva ma. /
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH maulikuNDalakeyUraprAlambakaTisUtriNaH / hAriNaH kalpavRkSAbhAstato'mAn kalpavAsinaH // 85 / / saputrAnamitAnekavidyAdharapurassarAH / nyaSIdan mAnuSA nAnAmASAveSarucastataH // 86 // tato'hinakulebhendraharyazvamahiSAdayaH / jinAnubhAvasaMbhUtavizvAsAH zamino babhuH // 47 // iti dvAdazabhedeSu parItiM vinurti natim / gaNeSu prathamaM kRtvA sthiteSu parito jinam / / 8 / / pratyakSIkRtavizvArtha kRtadoSatrayakSayam / jinendra gautamo'pRcchat tIrthArtha pApanAzanam // 89 // sa divyazvaninA vizvasaMzayacchedinA jinaH / dundumidhvanidhIreNa yojanAntarayAyinA / / 9 / / zrAvaNasyAsite pakSe nakSatre'bhijiti prabhuH / pratipadyati pUrvAhne zAsanArthamudAharat // 11 // AcArAGgasya tattvArtha tathA sUtrakRtasya ca / jagAda bhagavAn vIraH saMsthAnasamavAyayoH // 12 // vyAkhyAprajJaptihRdayaM jJAtRdharmakathAsthitam / zrAvakAdhyayanasyArthamantakRdazagocaram / / 13 / / anuttaradazasyArtha praznavyAkaraNasya ca / tathA vipAkasUtrasya pavitrArtha tataH param // 14 // triSaSTiH trizatI yatra dRSTInAmamidhIyate / dRSTivAdasya yasyArtha paJcabhedasya sarvadRk // 15 // jagAda jagatAM nAthaH prathamaM parikarmaNaH / sUtrasyAdyAnuyogasya tathA pUrvagatasya ca / / 96 / / utpAdapUrvapUrvasya paramArtha tataH param / agrAyaNIyapUrvArthamagraNIrabhaNadvidAm / / 97 // vIryapravAdapUrvArthamastinAstipravAdajam / jJAnasatyapravAdArthamAtmakarmapravAdayoH // 98 // pratyAkhyAnasya vidyAnuvAdakalyANapUrvayoH / prANAvAyasya pUrvasya tattvArtha tadanantaram / / 99 / / kriyAvizAlapUrvasya vizAlArthamazeSavit / sallokabindusArArtha cUlikArtha savastukam // 100 / / tadanantara dazama koThAmeM mukuTa, kuNDala, keyUra, hAra aura kaTisUtrako dhAraNa karanevAle kalpavRkSake samAna kalpavAsI deva suzobhita ho rahe the| tatpazcAt ekAdaza koThAmeM putra, strI Adise sahita aneka vidyAdharoMse yukta nAnA prakArakI bhASA, veSa aura kAntiko dhAraNa karanevAle manuSya baiThe the // 85-86 / / aura unake bAda dvAdaza koThAmeM jinendra bhagavAnke prabhAvase jinheM vizvAsa utpanna huA thA tathA jo atyanta zAntacittake dhAraka the aise sarpa, nevalA, gajendra, siMha, ghor3A aura bhaiMsa Adi nAnA prakArake tiyaMca baiThe the / / 87 / isa prakAra jaba bAraha koThoMmeM bAraha gaNa, jinendra bhagavAnke cAroM ora pradakSiNA rUpase parikramA, stuti aura namaskAra kara vidyamAna the taba samasta padArthoM ko pratyakSa dekhanevAle evaM rAga, dveSa aura moha ina tInoM doSoMkA kSaya karanevAle pApanAzaka zrIjinendra devase gautama gaNadharane tIrthakI pravRtti karane ke lie pUchA-prazna kiyA / / 88-89|| tadanantara zrIvardhamAna prabhune zrAvaNa mAsake kRSNapakSakI pratipadAke prAtaHkAlake samaya abhijit nakSatrameM samasta saMzayoMko chedanevAle, dandabhike zabdake samAna gambhIra tathA eka yoja taka phailanevAlI divyadhvanike dvArA zAsanakI paramparA calAneke lie upadeza diyA // 90-91 // prathama hI bhagavAn mahAvIrane AcArAMgakA upadeza diyA phira sUtrakRtAMga, sthAnAMga, samavAyAMga, vyAkhyAprajJapti aMga, jJAtRdharmakathAMga, zrAvakAdhyayanAMga, antakRddazAMga, anuttaropapAdika dazAMga, praznavyAkaraNAMga aura pavitra arthase yukta vipAkasUtrAMga ina gyAraha aMgoMkA upadeza diyA / / 92-94 / / isake bAda jisameM tIna sau tresaTha RSiyoMkA kathana hai tathA jisake pAMca bheda haiM aise bArahaveM dRSTivAda aMgakA sarvadarzI bhagavAnne nirUpaNa kiyA // 15 // jagatke svAmI tathA jJAniyoMmeM agrasara zrIvardhamAna jinendrane prathama hI parikarma, sUtragata, prathamAnuyoga aura pUrvagata bhedoMkA varNana kiyA-phira pUrvagata bhedake utpAda pUrva, agrAyaNIya pUrva, vIryapravAda pUrva, astinAstipravAdapUrva, jJAnapravAdapUrva, satyapravAdapUrva, AtmapravAdapUrva karmapravAdapUrva, pratyAkhyAnapUrva, vidyAnuvAdapUrva, kalyANapUrva, prANAvAyapUrva, kriyAvizAlapUrva aura lokabindusArapUrva ina caudaha pUrvokA tathA 1. abhuH, abhAn iti bahuvacane rUpadvayam / 2. saputrA AgatAneka kha., saputravanitA- ma., . /
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe aGgapraviSTatattvArtha pratipAdya jinezvaraH / aGgabAhyamavocattatpratipAdyArtharUpataH // 101 // sAmAyika yathArthAkhyaM sacaturviMzatistavam / vandanAM ca tataH pUtAM pratikramaNameva ca // 10 // vainayika vineyebhyaH kRtikarma tato'vadat / dazavaikAlikAM pRthvImuttarAdhyayanaM tathA // 10 // taM kalpavyavahAraM ca kalpAkalpaM tathA mahA-kalpaM ca puNDarokaM ca sumahApuNDarIkakam / / 104 // tathA niSadyakAM prAyaH prAyazcittopavarNanam / jagattrayaguruH prAha pratipAdyaM hitodyataH // 105|| matyAdeH kevalAntasya svarUpaM viSayaM phalam / aparokSaparokSasya jJAnasyovAca saMkhyayA // 106 // mArgaNAsthAnabhedaizca guNasthAnavikalpanaiH / jIvasthAnaprabhedaizca jIvadravyamupAdizat // 107 // satsaMkhyAdyanuyogaizca sannAmAdikamAdibhiH / dravyaM svalakSaNairminnaM pudgalAdi vilakSaNam // 108 / / dvividhaM karmabandhaM ca sahetuM sukhaduHkhadam / moraM mokSasya hetuM ca phalaM cASTaguNAtmakam // 109 // bandhamokSaphalaM yatra bhujyate tat vidhAkRtam / anta:sthitaM jagau lokamalokaM ca bahiHsthitam // 11 // atha saptarddhisaMpannaH zrutvArtha jinabhASitam / dvAdazAGgazrutaskandhaM sopAGgaM gautamo vyadhAt // 111 // belokyaM saMsadi spRSTaM jinArkavacanAMzubhiH / muktamohamahAnidraM suptosthitamivAbamau // 11 // jinabhASA'dharaspandamantareNa vijRmbhitA / tiryagdevamanuSyANAM dRSTimohamanInazat // 113 // vastuoMse sahita cUlikAoMkA varNana kiyA // 96-100 / isa prakAra zrIjinendradevane aMgapraviSTa tattvakA varNana kara aMgabAhyake caudaha bhedoMkA vAstavika varNana kiyaa| prathama ho unhoMne sArthaka nAmako dhAraNa karanevAle sAmayika prakIrNakakA varNana kiyA tadanantara caturvizati stavana, pavitra vandanA, pratikramaNa, vainayika, kRtikarma, dazavaikAlika, uttarAdhyayana, kalpavyavahAra, kalpAkalpa, mahAkalpa, puNDarIka, mahApuNDarIka tathA jisameM prAyaH prAyazcittakA varNana hai aisI niSadyakA ina caudaha prakoNaMkoMkA varNana hita karane meM udyata tathA jagat trayake guru zrIvardhamAna jinendrane kiyA // 101-105 / / isake bAda bhagavAnne mati, zruta, avadhi, manaHparyaya aura kevala ina pAMca jJAnoMkA svarUpa, viSaya, phala tathA saMkhyA batalAyo aura sAtha hI yaha bhI batalAyA ki ukta pA~ca jJAnoMmeM prArambhake do jJAna parokSa aura anya tIna jJAna pratyakSa haiM // 106 // tadanantara caudaha mArgaNA sthAna, caudaha guNasthAna aura caudaha jIvasamAsake dvArA jIva dravyakA upadeza diyA // 107 // tatpazcAt sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva aura alpa-bahutva ina ATha anuyoga dvAroMse tathA nAma, sthApanA, dravya aura bhAva ina cAra nikSepoMse dravyakA nirUpaNa kiyaa| unhoMne yaha bhI batAyA ki pudgala Adika dravya apane-apane lakSaNoMse bhinna-bhinna haiM aura sAmAnya rUpase sabhI utpAda, vyaya tathA dhrauvya rUpa trilakSaNase yukta haiM // 108 / / zubha-azubhake bhedase karmabandhake do bheda batalAye, unake pathaka-pathaka kAraNa samajhAye. zabhabandha sakha denevAlA hai aura azabhabandha denevAlA hai yaha btaayaa| mokSakA svarUpa, mokSakA kAraNa aura ananta jJAna Adi ATha gaNoMkA prakaTa ho jAnA mokSakA phala hai yaha saba samajhAyA // 109 / / jo ananta alokAkAzake madhyameM sthita hai tathA jahA~ bandha aura mokSakA phala bhogA jAtA hai use loka kahate haiN| isa lokake Urdhva-madhya aura pAtAlake bhedase tIna bheda haiM / lokake bAharakA jo AkAza hai use aloka kahate haiM // 110 // athAnantara saptaRddhiyoMse sampanna gautama gaNadharane jinabhASita padArthakA zravaNa kara upAMgasahita dvAdazAMgarUpa zrutaskandhako racanA kI // 111 / / usa samaya samavasaraNameM jo tInoM lokoMke jIva baiThe hue the ve jinendrarUpI sUryake vacanarUpI kiraNoMkA sparza pAkara soyese uThe hueke samAna suzobhita hone lage aura unakI moharUpI mahAnidrA dUra bhAga gayI // 112 // oThoMke duHkha 1.ziSyebhyaH / 2. utpAdavyayadhrauvyarUpam / 3. nAzayAmAsa /
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH tato jinoktatvArthamArgazraddhAnalakSaNam / zaGkAkAGkSAni dAnAdikalaGkavigamojjvalam // 114 // samyagdarzanasadratnaM jJAnAlaMkAranAyakam / svakarNahRdayeSvekaM pinaddhamakhilAGgimiH // 115 // kAyendriyaguNasthAna jIvasthAna kulAyuSAm / medAn yonivikalpAMzca nirUpyAgamacakSuSA // 116 // kriyAsu sthAnapUrvAsu vadhAdiparivarjanam / SaNNAM jIvanikAyAnAmahiMsAdyaM mahAvratam ||117|| yadvAgadveSamohebhyaH paratApakaraM vacaH / nivRttistu tataH satyaM tad dvitIyaM mahAvratam // 118 // alpasya mahato vApi paradravyasya sAdhunA / anAdAnamadattasya tRtIyaM tu mahAvratam // 119 // strIpuMsaMgaparityAgaH kRtAnumatakAritaiH / brahmacaryamiti proktaM caturthaM tu mahAvratam // 120 // bAhyAbhyantaravartibhyaH sarvebhyo viratiryataH / svaparigrahadoSebhyaH paJcamaM tu mahAvratam // 121 // cakSurgocarajIvaughAn parihRtya yateryataH / IryAsamitirAdyA sA vratazuddhikarI matA // 122 // kAzyapAruSyaM yateryatnavataH sadA / bhASaNaM dharmakAryeSu bhASAsamitiriSyate // 123 // piNDazuddhividhAnena zarIrasthitaye tu yat / AhAragrahaNaM sA syAdeSaNAsamitiryateH // 124 // nikSepaNaM yadAdAnamIkSitvA yogyavastunaH / samitiH sA tu vijJeyA nikSepAdAnanAmikA // 125 // zarIrAntarmalatyAgaH pragatAsu subhUmiSu / cattarasamitireSA tu pratiSThApanikA matA // 126 // evaM samitayaH paJca gopyAstisrastu guptayaH / vAGmanaH kAyayogAnAM zuddharUpAH pravRttayaH // 127 // cittendriyanirodhazca paDAvazyakasavikrayAH / locAsnAnaikabhaktaM ca sthitibhuktiracelatA // 128 // I binA hilAye hI nikalI huI bhagavAnkI vANIne tiyaMca, manuSya tathA devoMkA dRSTimoha naSTa kara diyA thA // 113 // tadanantara jinendra bhagavAn ke dvArA kathita tattvArthaM aura mArgakA zraddhAna karanA hI jisakA lakSa hai, jo zaMkA, kAMkSA, nidAna Adi doSoMke abhAvase ujjvala hai tathA samyagjJAnarUpI alaMkArakA svAmI hai aise samyagdarzanarUpI samocIna ratna ko samasta prANiyoMne apane kAnoM tathA hRdaya meM dhAraNa kiyA / 114 - 115 // kAya, indriyAM, guNasthAna, jIvasthAna, kula aura Ayuke bheda tathA yoniyoMke nAnA vikalpoMkA AgamarUpI cakSuke dvArA acchI taraha avalokana kara baiThane-uThane Adi kriyAoMmeM chaha kAyake jIvoMke vadha - bandhanAdikakA tyAga karanA prathama ahiMsA mahAvrata kahalAtA hai | 116 - 117 // rAga, dveSa athavA mohake kAraNa dUsaroMke santApa utpanna karanevAle jo vacana haiM unase nivRtta honA so dvitIya satya mahAvrata hai // 118 // | binA diyA huA paradravya cAhe thor3A ho cAhe bahuta usake grahaNakA tyAga karanA so tRtIya acauryaM mahAvrata hai // 112 // kRta, kArita aura anumodanAse strI-puruSakA tyAga karanA so caturthaM brahmacaryAta kahA gayA hai // 120 // parigraha ke doSoMse sahita samasta bAhyAbhyantaravartI parigrahoMse virakta honA so paMcama aparigraha mahAvrata hai // 121 // netragocara jIvoMke samUhako bacAkara gamana karanevAle munike prathama IryAsamiti hotI hai / yaha IryAsamiti vratoMmeM zuddhatA utpanna karanevAlI mAnI gayI hai // 122 // sadA karkaza aura kaThora vacana chor3akara yatnapUrvaka pravRtti karane - vAle yatikA dharmakAryoMmeM bolanA bhASA samiti kahalAtI hai / / 123 / / zarIrakI sthiratAke lie piNDazuddhipUrvaka munikA jo AhAra grahaNa karanA hai vaha eSaNA samiti kahalAtI hai // 124 // dekhakara yogya vastukA rakhanA aura uThAnA so AdAnanikSepaNa samiti hai // 125 // prAsuka bhUmi para zarIra ke bhItarakA mala chor3anA so pratiSThApana samiti hai // 126 // isa prakAra ina pA~ca samitiyoMkA tathA manoyoga, vacanayoga aura kAyayogako zuddha pravRttirUpa tIna guptiyoMkA pAlana karanA cAhie || 127|| mana aura indriyoMkA vaza karanA, samatA, vandanA, stuti, pratikramaNa, svAdhyAya aura kAyotsargaM ina chaha Avazyaka kriyAoMkA pAlana karanA, keza loMca karanA, snAna 1. sarvaprANisabhUhaiH / 2. gacchataH / 21
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe bhUmizayyAvrataM dantamalamArjanavarjanam / tapaHsaMyamacAritraM parISahajayaH paraH // 129 // anuprekSAzca dharmazca kSamAdidazalakSaNaH / jJAnadarzanacAritratapovinayasevanam // 13 // iti zramaNadharmo'yaM karmanirmokSahetukaH / surAsuranarAdhyakSaM jinoktastaM tadA narAH // 131 // saMsArabhIravaH zuddhajAtirUpakulAdayaH / sarvasaMgavinirmuktAH zatazaH pratipedire // 132 // samyagdarzanasaMzuddhAH zuddhakavasanAvRtAH / sahasrazo dadhuH zuddhA nAryastatrAryikAvratam // 133 // paJcadhANuvrata kecit trividhaM ca guNavatam / zikSAvrataM caturbhedaM tatra strIpuruSA dadhuH // 134 // tiryaJco'pi yathAzakti niyameSvavatasthire / devAH sadarzanajJAnajinapUjAsu remire // 135 // zreNikena tu yatpUrva bahArambhaparigrahAt / parasthitikamArabdhaM narakAyustamastame // 136 // tatta kSAyikasamyaktvAt svasthitiM prathamakSitau / prApadvarSasahasrANAmazItiM caturuttarAm / / 137 // trayastriMzat samudrAH kva kva ceyaM madhyamA sthitiH / aho kSAyikasamyaktvaprabhAvo'yamanuttaraH // 13 // akaro vAriSeNo yo yo'bhayaH sa tathA pare / kumArA mAtarazcaiSAM parAzcAntaHpurastriyaH / / 139 // samyaktvaM zIlasadAnaM proSadhaM jinapUjanam / pratipadya vinemustaM jinendra trijagadgurum // 40 // tataH praNamya devendrA jinendraM stotrapUrvakam / yathAyathaM yayuryuktA nijavagairnijAspadam // 14 // zreNiko'pi guNazreNImuccakairabhirUDhavAn / abhiSTutya jinaM natvA praviSTastuSTadhIH puram / / 142 // niHsaradbhirvizadbhizca sabhA jainI janomimiH / cuzobha jhumitavelA nadIpUrairivAmbudheH // 143 // nahIM karanA, eka bAra bhojana karanA, khar3e-khar3e bhojana karanA, vastra dhAraNa nahIM karanA, pRthvIpara zayana karanA, dantamala dUra karanekA tyAga karanA, bAraha prakArakA tapa, bAraha prakArakA saMyama, tra, parISaha vijaya. bAraha anuprekSAe~, uttama kSamAdi dasa dharma, jJAna vinaya, darzana vinaya, cAritra vinaya aura tapa vinayakI sevA, isa prakAra sura, asura aura manuSyoMke sammukha zrI jinendra bhagavAnne karmakSayake kAraNabhUta jisa munidharmakA varNana kiyA thA use una saikar3oM manuSyoMne svIkRta kiyA thA jo saMsArase bhayabhIta the, zuddha jAtirUpa aura kulako dhAraNa karanevAle the tathA saba prakArake parigrahase rahita the // 128-132 / / samyagdarzanase zuddha tathA eka pavitra vasnako dhAraNa karanevAlI hajAroM zuddha striyoMne AryikAke vrata dhAraNa kiye // 133 // kitane hI strI-puruSoMne pAMca aNuvrata, tIna guNavrata aura cAra zikSAvrata ye zrAvakake bAraha vrata dhAraNa kiye // 134 // tiryaMcoMne bhI yathAzakti niyama dhAraNa kiye aura deva samyagdarzana, samyagjJAna tathA jina pUjAmeM lIna hue // 135 / / rAjA zreNikane pahale bahuta Arambha aura parigrahake kAraNa tamastamaH nAmaka sAtaveM narakako jo utkRSTa sthiti bAMdha rakhI thI use, kSAyika samyagdarzanake prabhAvase prathama pathvI sambandhI caurAsI hajAra varSakI madhyama sthitirUpa kara diyA // 136-137 // gautama svAmI kahate haiM ki kahAM to taiMtIsa sAgara aura kahAM yaha jaghanya sthiti ? aho, kSAyika samyagdarzanakA yaha adbhuta lokottara mAhAtmya hai // 138 // rAjA zreNikake akrUra, vAriSeNa aura abhayakumAra Adi putroMne, inakI mAtAoMne tathA antaHpurakI anya aneka striyoMne samyagdarzana, zIla, dAna, proSadha aura pUjanakA niyama lekara trijagadguru zrI vardhamAna jinendrako namaskAra kiyaa||139-140|| tadanantara indra, stutipUrvaka zrI jinendradevako namaskAra kara apane parivArake sAtha yathAyogya apane-apane sthAnapara cale gaye // 141 // bhAvoM kI uttama zreNIpara ArUr3ha huA rAjA zreNika bhI zrI vardhamAna jinendrakI stuti kara tathA namaskAra kara santuSTa hotA huA nagara meM praviSTa huaa||142|| jisa prakAra samudrako belA kSobhako prApta hue nadIke pUroMse suzobhita ho jAtI hai usI prakAra 1. surAsuranarapratyakSam / 2. parA utkRSTA 33 sAgarapratimA sthitiryasya tat pristhitik-m.| 3. sptmnrke|
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvitIyaH sargaH AkIrNameva tainityaM sabhAmaNDalamahataH / hIyate vA kadA sphItairbhAnubhirbhAnumaNDalam // 144 // nodayAstamitaM tatra jJAyate bradhanamaNDalam / dharmacakrapramAcakraprabhAmaNDalarociSA // 145 // tatra tIrthakaraH kurvan pratyahaM dharmadezanam / sevitaH zreNikenAsya na hi tRptistrivargajA // 146 // gautamaM ca samAsAdya tadA tadupadezataH / sarvAnuyogamAgeSu pravINaH sa nRpo'bhavat // 14 // tato jinagRhaistuGgaiH rAjJA rAjagRhaM puram / kRtamantarbahiryAptamajanamahimotsavaiH / / 148 / / kRtaH sAmantasaMghAtaimahAmantripurohitaH / prajAbhirjinagehADhayo magadho viSayo'khilaH // 149 // pureSu grAmaghoSeSu parvatAneSvadRzyata / nadItaTavanAnteSu tadA jinagRhAvalI // 15 // zArdUlavikrIDitacchandaH tiSThanneva mahodaye vighaTayan mohAndhakAronnati prAgdezaprajayA vidhAya magadhAdezaM prabuddhaprajam / tadbhUtyA pRthumadhyadezamagamanmadhyandinazrIdharaM mithyAjJAna himAntakRjinaravirbodhaprabhAmaNDalaH // 15 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI dharmatIrthapravattaMno nAma dvitIyaH sargaH // 2 // usa samaya vaha sabhA bhItara praveza karate tathA bAhara nikalate hue jana-samUhoMse kSubhita ho rahI thii||143|| ahaMnta bhagavAnkA vaha sabhAmaNDala manuSyoMse sadA vyApta hI dikhAI detA thA so ThIka hI hai kyoMki sUryamaNDala apanI vistRta kiraNoMse kaba rahita hotA hai ? arthAt kabhI nahIM // 144 // vahA~ dharmacakra aura bhAmaNDalako kAntike kAraNa sUryabimbake udaya-astakA patA nahIM calatA thA // 145 / / vahA~ vipulAcalapara dharmopadeza karanevAle zrI tIrthaMkara bhagavAnkI rAjA zreNika pratidina sevA karatA thA arthAt vaha pratidina Akara unakA dharmopadeza zravaNa karatA thA so ThIka hI hai kyoMki trivargake sevanase kisIko tRpti nahIM hotI // 146 / / vaha rAjA zreNika, gautama gaNadharako pAkara unake upadezase saba anuyogoMmeM pravINa ho gayA // 147|| tadanantara rAjA zreNikane jinameM nirantara mahimA aura utsava hote rahate the aise U~ce-U~ce jinamandiroMse rAjagRha nagarako bhItara aura bAhara vyApta kara diyA // 148 / / rAjAke bhakta sAmanta, mahAmantrI, purohita tathA prajAke anya logoMne samasta magadha dezako jinamandiroMse yukta kara diyA // 149 / / vahA~ nagara, grAma, ghoSa, parvatoMke agrabhAga, nadiyoMke taTa aura vanoMke anta pradezoMmeM-sarvatra jina mandira hI jinamandira dikhAI dete the / / 150 / / isa prakAra jo mahAn abhyudayameM sthita the, moharUpI andhakArako unnatiko naSTa kara rahe the, mithyAjJAnarUpI himakA anta karanevAle the tathA jJAnarUpI prabhAmaNDalase sahita the aise zrI vardhamAna jinendrarUpI sUryane pUrva dezako prajAke sAtha-sAtha magadha dezako prajAko prabuddha kara madhyAhnako zobhA dhAraNa karanevAle vizAla madhya dezakI ora usI pUrvokta vibhUtike sAtha gamana kiyA / / 151 / / isa prakAra jisameM bhagavAn ariSTanemike purANakA saMgraha kiyA gayA hai aise zrIjinasenAcArya racita harivaMzapurANameM 'dharmatIrtha pravartana' nAmakA dUsarA sarga samApta huA // 2 // 1. kiraNaH / 2. sUryamaNDalam / 3. deshH|
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH madhyadeze jinezena dharmatIrthe pravartite / sarveSvapi ca dezeSu tIrthamoho nyavartata / / / 'AzayAH svacchatA jagmurjinendrodayadarzanAt / loke'gastyodaye yadvat kaluSAzca jalAzayAH // 2 // kAzikauzalakauzalyakusaMdhyAsvaSTanAmakAn / sAlvatrigartapaJcAlabhadrakArapaTaccarAn // 3 // maukamatsyakanIyAMzca sUrasenavRkArthapAn / madhyadezAnimAn mAnyAn kaliGgakurujAlAn // 4 // kaikeyA''treyakAmbojabAhrIkayavana zrutIn / sindhugAndhArasauvIrasUramIrudazerukAn // 5|| vADavAnabharadvAjakvAthatoyAn samudrajAn / uttarAstArNakAmAMzca dezAn pracchAlanAmakAn / / 6 / / dharmeNAyojayad vIro viharan vibhavAnvitaH / yathaiva bhagavAn pUrva vRSabho bhavyavatsalaH // 7 // dyotamAne jinAditye kevalodyotabhAskare / kva lInA iti na jJAtAstIrthakhadyotasaMpadaH // 8 // sarvajJavItarAgasya vapurvacanavaibhavam / tadopalabhamAnAnAM sakti matparoktipu / / 9 / / nityaM nirmalaniHsvedaM gokSAranibhazoNitam / divyasaMhatisaMsthAnarUpasaurabhalakSaNam / / 10 // anantavIrya paryApta svahitapriyabhASaNam / svAbhAvikapavitrAtmadazAtizayazobhitam // 11 // nimeponmeSavigamaprazAntAyatalocanam / suvyavasthitasusnigdhanakhakezopazomitam // 12 // athAnantara zrI vardhamAna jinendrake dvArA madhyadezake dharma tIrthakI pravRtti honepara samasta dezoMmeM tIrtha viSayaka moha dUra ho gayA arthAt dharmake viSayameM logoM kA jo ajJAna thA vaha dUra ho gayA // 1 // jisa prakAra saMsArameM agastya nakSatrakA udaya honepara malina tAlAba svacchatAko prApta ho jAte haiM usI prakAra jinendradevakA udaya honepara logoMke kaluSita hRdaya svacchatAko prApta ho gaye / / 2 / / jisa prakAra pahale bhavyavatsala bhagavAn RSabhadevane aneka dezoMmeM vihAra kara unheM dharmase yakta kiyA thA usI prakAra bhagavAna mahAvIrane bhI vaibhavake sAtha vihAra kara madhyake kAzI, kauzala. kauzalya, kusandhya, asvaSTa, sAlva, trigataM, paMcAla, bhadrakAra, paTaccara, mauka, matstya, kanIya, sUrasena aura vRkArthaka, samudrataTake kaliMga, kurujAMgala, kaikeya, Atreya, kamboja, bAhroka, yavana, sindha, gAndhAra, sauvIra, sUra, bhIru, daroruka, vADavAna, bharadvAja aura kvAthatoSa, tathA uttara dizAke tANaM, kArNa aura pracchAla Adi dezoM ko dharmase yukta kiyA thA / / 3-7|| kevala jJAnarUpI prabhAko phailAnevAle zrI jinendrarUpI sUrya ke prakAzamAna honepara nAnA mithyAdharmarUpI juganuoMke ThATa-bATa kahA~ vilIna ho gaye the yaha nahIM jAna par3atA thA / / 8 / usa samaya jina logoMne zrI vardhamAna jinendrake zarIrakA sAkSAt darzana kiyA thA, unakI divyadhvanikA sAkSAt zravaNa kiyA thA tathA unake vaibhavakA sAkSAta avalokana kiyA thA tathA unakI anya puruSoM ke vacanoMmeM Asakti nahIM raha gayI thI ||2|| nirantara malamUtrase rahita zarIra, svedakA abhAva, go dugdhake samAna sapheda rudhira, vajravRSabhanArAcasaMhanana, samacaturasrasaMsthAna, atyanta sundara rUpa, atizaya sugandhatA, eka hajAra ATha lakSaNa yukta zarIra, ananta bala aura hitamita priya vacana ina pavitra dasa atizayoMse to ve janmase hI suzobhita the,parantu kevalajJAna honepara nimeSa unmeSase rahita atyanta zAnta vizAla locana, atyanta vyavasthita arthAt vRddhise rahita kAntipUrNa nakha aura kezoMse zobhita honA, kavalAhArakA abhAva, vRddhAvasthAkA na honA, zarIrakI chAyA nahIM par3anA, parama kAntiyukta mukhakA eka honepara bhI 1. cittAni / 2. samavasaraNalakSmoyuktaH / 3. mithyAtvatIrthakhadyotalakSmyaH / 4. zakti ka., ma., g.| 5. godugdhasadRzaraktam /
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH kulakam ] 1 "syaktabhukti jarAtItamacchAyaM chAyayorjitam / ekato mukhamapyacchacaturmukhamanoharam // 33 // dviyojanazatakSoNI subhikSatvopapAdakam / upasargAsumatpIDAvyapohaM gaganAyanam // 14 // sarvaMvidyAspadaM karmakSayodbhUtadazAdbhutam / dRSTaM zrutaM vapurjenaM vyadhatta jagataH sukham // 15 // amRtasyeva dhArAM tAM mASAM sarvArdhamAgadhIm / piban karNapuTaijainoM tatarpa trijagajjanaH // 16 // anyonyagandhamAsoDhumakSamANAmapi dviSAm | maitrI babhUva sarvatra prANinAM dharaNItale // 17 // va ivAja phalapuSpAnatadrumAH / sahaiva SaDapi prAptA RtavastaM siSevire // 18 // svAntaH zuddhiM jinezAya darzayantIva bhUvadhUH / sarvaratnamayI reje zuddhAdarzatalojjvalA // 19 // janitAGgasukhasparzo vavau viharaNAnugaH / sevAmiva prakurvANaH zrIvIrasya samIraNaH // 20 // 'viharatyupakArAya jine paramabAndhave / babhUva paramAnandaH sarvasya jagatastadA // 21 // devA vAyukumArAste yojanAntardharAtalam / cakruH kaNTakapASANakoTakAdivivarjitam // 22 // tadanantaramevoccaistanitAH stanitAbhidhAH / kumArA vavRSurmedhIbhUtA gandhodakaM zubham ||23|| pAdapadmaM jinendrasya saptapadmaH pade pade / bhuveva nabhasA'gacchadudgacchadbhiH prapUjitam // 24 // reje zAlyAdisasyaughairmedinI phalazAlibhiH / jinendradarzanAnandaprodbhinna pulakairiva // 25 // 6 cAroM ora dikhAI denA, do sau yojana takakI pRthvI meM subhikSa honA, upasargakA abhAva, prANipIr3A arthAt adayAkA abhAva, AkAzagamana aura saba vidyAoMkA svAmitvapanA, karmoke kSayase utpanna hue kevalajJAnake ina dasa atizayoMse aura bhI adhika AzcaryaM utpanna kara rahe the / usa samaya dekhA athavA sunA gayA jinendra bhagavAnkA zarIra jagat ke jIvoMko sukha utpanna kara rahA thA || 10 - 15 // sarvabhASArUpa pariNamana karanevAlI amRtakI dhArAke samAna bhagavAnkI arddhamAgadhI bhASAkA karNaMpuToMse pAna karate hue tIna lokake jIva santuSTa ho gaye // 16 // jo parasparakI gandha sahana karane meM bhI asamartha the aise zatrurUpa prANiyoMmeM pRthvItalapara sarvatra gaharI mitratA ho gayI // 17 // jinameM samasta vRkSa nirantara phala aura phUloMse namrIbhUta ho rahe the aisI chahoM Rtue~ 'maiM pahale pahu~cU~, maiM pahale pahu~cU~' isa bhAvanAse hI mAno eka sAtha Akara unakI sevA kara rahI thIM // 18 // sarvaratnamayI tathA nirmala darpaNatalake samAna ujjvala pRthvIrUpI strI aisI suzobhita ho rahI thI mAno jinendra bhagavAn ke lie apane antaHkaraNakI vizuddhatA hI dikhalA rahI ho // 19 // zarIrameM sukhakara sparzaM utpanna karanevAlI vihArake anukUla - manda sugandhita vAyu baha rahI thI jisase aisA jAna par3atA thA mAno bhagavAnkI sevA hI kara rahI ho ||20|| usa samaya paropakAra ke lie utkRSTa bandhusvarUpa zrI jinendra bhagavAnke vihAra karanepara jagat ke samasta jIvoM ko parama Ananda ho rahA thA || 21 || vAyukumArake deva, eka yojanake bhItarakI pRthivIko kaNTaka, pASANa tathA kIr3e-makor3e Adise rahita kara rahe the ||22|| unake bAda hI jorakI garjanA karanevAle stanitakumAra nAmaka deva meghakA rUpa dhAraNa kara zubha sugandhita jalakI varSA kara rahe the ||23|| bhagavAn pRthivIke samAna AkAzamArgaMse cala rahe the tathA unake caraNa-kamala pada-padapara khile hue sAta-sAta kamaloMse pUjita ho rahe the / bhAvArtha - vihAra karate samaya bhagavAnke caraNakamaloMke Age aura pIche sAta-sAta tathA caraNoMke nIce eka isa prakAra pandraha kamaloMkI pandraha zreNiyA~ racI jAtI thIM unameM saba milAkara do sau pacIsa kamala rahate the ||24|| phaloMse suzobhita zAli Adi dhAnyoM ke samUhase pRthivI aisI suzobhita ho rahI thI mAno jinendra-darzana se utpanna hue 1. kavalAhArAdirahitatvam / 2. chAyArahitam / 3. chAyayA kAntyA Urjitam / 4. gagana- gamanam / 5. bhASAsarvArdha-ma. bhASAM sarvArtha kha. / 6. parasparagandhamapi soDhumasamarthAnAM zatrUNAm / 7. ahaM agre gacchAmi ahama gacchAmIti bhAvanayA yuktA iva / 8. vihAraM kurvati sati / 9. uccairgarjanayuktAH / 10. meghakumArAH / 4
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ 26 harivaMzapurANe jinendra kevalajJAnavaimalyamanukurvatA / dhanAvaraNamuktena gaganena virAjitam // 26 // nIrajobhirahorAtraM janatAbhirivezvaraH / AzAbhirapi namalyaM bibhratIbhirupAsitaH // 27 // dharmadAnaM jinendrasya ghoSayantaH samantataH / AhvAnaM cakrire'nyeSAM devA devendra zAsanAt // 28 // sahasrAraM hasaddIptyA sahasrakiraNadyuti / dharmacakraM jinasyAgre prasthAnAsthAnayoramAt // 29 // iti devakRtairbhUmau caturdazabhiradbhutaiH / vijahAra jino yuktaH sadhvajairaSTamaGgalaiH // 30 // azokanagamAbhAsIdazokAnokaha zriyA / namadbhuvanamAkAzaM mahattvaM kimataH param // 31 // puSpavRSTibhirAnamrazirobhiramaraiH karaiH / AvarjitAbhirAkAzAdAzIvizvaMbharA banuH // 32 / / caturdikSu catuHSaSTicamarairamarairjinaH / vIjito'bhAt patadgAGgataraGgairhimavAniva // 33 // abhibhUyAbabhau dhAmnA maNDalaM caNDarociSaH / prabhAmaNDalamIzasya pradhvastAharnizAntaram // 34 // dhIramadhvani devAnAM jajambhe dundumidhvaniH / karmazatrujayaM jainaM ghoSayanniva viSTape // 35 / / ekAtapatramaizvayaM bhuvi muktavato'haMtaH / AtapatratrayaizvaryamAbabhau bhuvanatraye // 36 // siMhAsanaM narendraughairvRtaM tyaktavato bamau / siMhAsanaM jinasyAnyatsurendra parivAritam // 37 // dharmokI yojanavyApI cetaHkarNarasAyanam / divyadhvanirjinendrasya punAti sma jagattrayam // 38 // harSase usake romAMca hI nikala Aye hoM / / 25 / / meghoMke AvaraNase rahita AkAza aisA suzobhita ho rahA thA mAno vaha jinendradevake kevalajJAnakI nirmalatAkA hI anukaraNa kara rahA ho|26|| jisa prakAra rajodharmase rahita honeke kAraNa nirmalatA-zuddhatAko dhAraNa karanevAlI striyA~ rAta-dina apane patikI upAsanA karatI haiM usI prakAra raja arthAt dhUlise rahita honeke kAraNa ujjvalatAko dhAraNa karanevAlI dizAe~ bhagavAnkI upAsanA kara rahI thIM // 27 // indrakI AjJAse deva loga, saba ora jinendradevake dharmadAnakI ghoSaNA karate hue anya logoMko bulA rahe the // 28 // vihAra karate hoM cAhe khar3e hoM pratyeka dazAmeM zrIjinendrake Age, sUryake samAna kAntivAlA tathA apanI dIptise hajAra ArevAle cakravartIke cakraratnakI haMsI ur3AtA huA dharmacakra zobhAyamAna rahatA thA // 29 / / isa prakAra devakRta caudaha atizayoM aura dhvajAoM sahita aSTa maMgala dravyoMse yukta zrImahAvIra jinendra pRthivIpara vihAra karate the // 30 // aSTa prAtihAryoMmeM prathama prAtihAyaM azokavRkSa aisA suzobhita ho rahA thA mAno azokavRkSakI zobhAke bahAne samasta saMsAra athavA AkAza hI bhagavAnko namaskAra kara rahA ho isase adhika aura mahatva kyA ho sakatA hai ? // 31 // namrIbhata zirako dhAraNa karanevAle deva loga apane hAthoMse jo puSpa-vRSTiyA~ chor3a rahe the unase samasta dizAoMkI bhUmiyA~ suzobhita ho rahI thIM // 32 / / cAroM dizAoM meM devoM dvArA cauMsaTha camaroMse vIjita bhagavAn usa prakAra suzobhita ho rahe the jisa prakAra ki par3atI huI gaMgAkI taraMgoMse himagiri suzobhita hotA hai // 33 // jisane rAta-dinakA antara dUra kara diyA thA aisA bhagavAnkA bhAmaNDala, apane tejase sUrya maNDalako abhibhUta karadabAkara suzobhita ho rahA thA // 34 // devoMke mArga arthAt AkAzameM dundubhiyoMkA zabda isa gambhIratAse phaila rahA thA mAno vaha saMsArameM isa bAtakI ghoSaNA hI kara rahA thA ki zrIjinendradeva karmarUpI zatruoMpara vijaya prApta kara cuke haiM // 35 // jisameM eka chatra lagAyA jAtA hai aise pRthivIke aizvaryako tyAga karanevAle bhagavAnke chatratrayase yukta tIna lokakA aizvarya prApta haA hai aisA jAna paDatA thA // 36 // yatazca bhagavAnane rAjAoMke samahase ghirA huA siMhAsana chor3a diyA thA isalie unheM indroMse ghirA huA dUsarA siMhAsana prApta huA thA // 37 // jo dharmakA upadeza deneke lie eka yojana taka phaila rahI thI tathA jo citta aura kAnoMke lie rasAyanake 1. dizAbhiH / 2. sUryasamAna-kAntiyuktam / 3. zokAnokuhazriyA-ka., kha., ga. / 4. pAtitAbhiH / 5. AzA dizA eva vizvambharAH pRthivyastAH / 6. sUryasya / 7. dhoraM /
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sarga: 27 prAtihAryAdivimavairvihRtya viSayAn bahUn / aya'mAnaH surairAyAnmAgadhaM viSayaM vibhuH // 39 // prAptasaptarddhisaMpadbhiH samastazrutapAragaiH / gaNendrarindrabhUtyAdyairekAdazamiranvitaH // 40 // indrabhUtiriti proktaH prathamo gaNadhAriNAm / agnibhUti dvitIyazca vAyubhUtistRtIyakaH // 11 // zucidattasturIyastu sudharmaH paJcamastataH / SaSTho mANDavya ityukto mauryaputrastu saptamaH // 42 // aSTamo'kampanAkhyAtiracalo navamo mataH / medAryo dazamo'ntyastu prabhAsaH sarva eva te / / 4 / / taptadIptAditapasaH sacaturbaddhivikriyAH / akSINauSadhilabdhIzAH sadsarddhibala yaH // 44 // paJcAnAmAnupUrveNa gaNasaMkhyA gaNezinAm / dve sahasre zataM triMzat pratyekamRSayaH smRtAH // 45 // tataH paraM dvayojJeyAH paJcaviMzA ctuHshtii| caturNA SaTzatI teSAM paJcaviMzA tapobhRtAm // 4 // tatra pUrvadharAstrINi zatAni nava vaikriyaaH| trayodaza zatAnyAsannavadhijJAnacakSuSaH / / 47 / / zatAni sapta kAlena kevalajJAnalocanAH / zatAni paJca saMkhyAtAstathA vipulabuddhayaH // 48 // patuHzatAni jetAro vAdinaH paravAdinAm / zikSakA nava vijJeyAH sahasrANi zatAni ca // 4 // saikAdazagaNAdhIzazcaturdazasahasrakaH / RSisaMgho jinasyAbhAt sanadyogha ivAmbudhiH // 50 // yuktaH prApa jino jainyA jagadvismayanIyayA / lakSmyA lakSmIgRhaM rAjadgRhaM rAjagRhaM puram // 51 // paJcazailapuraM pUtaM munisuvatamanmanA / yatparadhvajinIdurga paJcazailapariSkRtam // 52 // RSipUrvo giristatra caturasraH sanijharaH / diggajendramivendrasya kakubha maSayatyalam / / 53 / / vaimAro dakSiNAmAzAM trikoNAkRtirAzritaH / dakSiNAparadigmadhyaM vipulazca tadAkRtiH // 54 // samAna thI aisI bhagavAnkI divyadhvani tInoM jagatko pavitra kara rahI thI // 38 // isa prakAra prAtihArya Adi vibhavake sAtha aneka dezoMmeM vihAra kara devoMke dvArA pUjita hote hue bhagavAn mahAvIra phirase magadha deza meM Aye // 39 // ve bhagavAn sapta RddhirUpI sampadAko prApta karanevAle evaM samasta zrutake pAragAmI indrabhUti Adi gyAraha gaNadharoMse sahita the // 40 // una gyAraha gaNadharoMmeM prathama gaNadhara indrabhUti the, dvitIya agnibhUti, tRtIya vAyubhUti, caturtha zucidatta, paMcama sudharma, SaSTha mANDavya, saptama mauryaputra, aSTama akampana, navama acala, dazama medArya aura antima prabhAsa the| ye sabhI gaNadhara, tapta dIpta Adi tapa, Rddhike dhAraka tathA cAra prakArakI buddhi Rddhi, vikriyARddhi, akSINaRddhi, auSadhiRddhi, rasaRddhi aura balaRddhise sampanna the // 41-44 / / inameM se prArambhake pA~ca gaNadharoMkI gaNa-ziSya saMkhyA, pratyekakI do hajAra eka sau tIsa, usake Age chaThe aura sAtaveM gaNadharakI gaNa saMkhyA pratyekakI cAra sau pacIsa, tadanantara zeSa cAra gaNadharoMkI gaNa saMkhyA pratyekakI chaha sau pacIsa / isa prakAra gyAraha gaNadharoMkI ziSya saMkhyA caudaha hajAra thii||45-46|| ina caudaha hajAra ziSyoMmeM tIna sau pUrvake dhArI, nau sau vikriyA-Rddhike dhAraka, teraha sau avadhijJAnI, sAta sau kevalajJAnI, pAMca sau vipulamati manaHparyaya jJAnake dhAraka, cAra sau paravAdiyoMko jItanevAle vAdI aura nau hajAra nau sau zikSaka the| isa prakAra zrIjinendra devakA, gyAraha gaNadharoMse sahita caudaha hajAra muniyoMkA saMgha, nadiyoMke pravAhase sahita samudra ke samAna suzobhita ho rahA thA / / 47-50 / / isa taraha jagatko vismayameM DAlanevAlI AhaMntya lakSmIse sahita zrIvardhamAna jinendra usa rAjagRha nagarameM Aye jo lakSmIkA mAno ghara thA aura jisameM aneka uttamottama ghara suzobhita ho rahe the ||51|| rAjagRha nagarameM pA~ca zaila haiM isalie usakA dUsarA nAma paMcazailapura bhI hai| yaha zrI munisuvrata bhagavAnke janmase pavitra hai, zatru-senAoMke lie durgama hai evaM pAMca parvatoMse suzobhita hai // 52 // pA~coM parvatoMmeM prathama parvatakA nAma RSigiri hai, yaha caukora, jharate hue nirjharanoMse suzobhita hai tathA airAvata hAthoke samAna pUrva dizAko atyanta suzobhita kara rahA hai / / 53 / / vaibhAra nAmakA dUsarA parvata dakSiNa dizAmeM hai tathA trikoNa AkRtikA 1. dezAn / 2. zatrusenAdurgamam /
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe sajyacApAkRtistisro dizo vyApya balAhakaH / zobhate pANDuko vRttaH pUrvottaradigantare // 55 / / phalapuSpamarAnamralatApAdapazomitAH / patannirjharasaMghAtahAriNo girayastu te // 56 // vAsupUjyajinAdhIzAditareSAM jinezinAm / sarveSAM samavasthAnaiH pAvanoruvanAntarAH // 57 // tIrthayAtrAgatAnekamavyasaMghaniSevitaiH / nAnAtizayasaMbaddhaH siddhakSetraiH 'pavitritAH // 58 / / tatra tasthau jinaH zaile vipule vipulezitaH / zatakratukRtAzeSasamavasthitisaMsthitau // 59 // saudharmAdiSu deveSu maryeSu zreNikAdiSu / saMsthiteSa tadA bhUbhad devamAMcito bamau // 6 // RSayaH prAktatastasthurjinAnte prAptalabdhayaH / yatayazca kaSAyAntA munayo'tIndriyekSiNaH / / 61 // anagArAstathA'nye te saMkhyAtAH saMkhyayA'khilAH / caturdazasahasrANi sAdhikAni gaNAdhipaiH // 62 / / paJcatriMzatsahasrANi AryikANAM gnnsthitiH| zrAvakAstvekalakSAzca vilakSAH zrAvikAstadA // 3 // te'pi tasthuryathAsthAnaM devyo devAzcaturvidhAH / tiryaJco'pyAvRto'bhAsId vIro dvAdazamirgaNaiH // 6 // tatastribhuvane tatra dharmazuzrUSayA sthite / bamANa bhagavAn dharma gaNezapraznapUrvakam // // 65 // siddhaH siddhetarazca dvau sAmAnyAdupayoginau / jIvabhedI vizeSAttAvanantAnantabhedinau // 16 // sadRgbodhakriyopAyasAdhitopeyasiddhayaH / siddhAstatra prasiddhAtmasiddhikSetramadhiSThitAH // 7 // dhAraka hai| tIsarA parvata vipulAcala hai yaha dakSiNa aura pazcima dizAke madhyameM sthita hai aura vaibhAragirike samAna trikoNa AkRtivAlA hai // 54 // cauthA parvata valAhaka hai vaha DorIsahita dhanuSake AkAra hai tathA tIna dizAoMko vyApta kara sthita hai aura pAMcavAM parvata pANDaka hai yaha gola hai tathA pUrva aura uttara dizAke antarAlameM suzobhita hai // 55 / / ye sabhI parvata, phala aura phUloMke bhArase namrIbhUta latAoMse suzobhita haiM aura par3ate hue nirjharoMke saMmUhase manohara haiM / / 56 / / kevala vAsupUjya jinendrako chor3akara anya samasta tIrthaMkaroMke samavasaraNoMse ina pAMcoM parvatoMke bar3ebar3e vana-pradeza pavitra hue haiM / / 57 / / ve vana-pradeza tIrthayAtrAke lie Aye hue aneka bhavyajIvoMke samUhase sevita tathA nAnA prakArake atizayoMse sambaddha siddhakSetroMse pavitra haiM // 58 // athAnantara jahA~ indrane pahalese hI samavasaraNakI sampUrNa racanA kara rakhI thI aise vipulAcala parvatapara vizAla aizvaryake dhAraka zrIvardhamAna jinendra jAkara virAjamAna hue // 59|| usa samaya saudharma Adi deva aura zreNika Adi manuSyoMke saba ora sthita honepara deva aura manuSyoMse vyApta huA vaha parvata atyadhika suzobhita ho rahA thA // 60 // RddhiyoMko dhAraNa karanevAle RSi zrIjinendra bhagavAnke samIpa sabase pahale baitthe| unake bAda kaSAyoMkA anta karane. vAle yati, atIndriya padArthoM kA avalokana karanevAle-pratyakSa jJAnI muni aura saMkhyAta anagAra baiThe, isa taraha gyAraha gaNadharoMke sahita caudaha hajAra muni, paiMtIsa hajAra AryikAe~, eka lAkha zrAvaka, tIsa lAkha zrAvikAe~, cAroM prakArake deva aura deviyA~ tathA tithaMca ye saba yathAsthAna baiThe / ina saba bAraha sabhAoMse veSTita bhagavAn atyanta suzobhita ho rahe the // 61-64 // tadanantara jaba dharmazravaNa karanekI icchAse tInoM lokoMke jIva yathAsthAna sthita ho gaye taba gaNadharake praznapUrvaka zrItIrthakara bhagavAnne dharmakA upadeza Arambha kiyA // 65 // unhoMne kahA ki sAmAnya rUpase siddha aura saMsArIke bhedase jIvake do bheda haiM tathA donoM hI bheda upayogarUpa lakSaNase yukta haiM aura vizeSakI apekSA donoM hI anantAnanta bhedoMko dhAraNa karanevAle haiM // 66 // samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakacAritrarUpI upAyake dvArA jinhoMne prApta karane yogya muktiko prApta kara liyA hai tathA jo svarUpako prApta kara siddhikSetra-lokake agrabhAgapara tanuvAta-valayameM 1. pravattitAH gha. / 2. vipulA IzitA yasya saH /
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH prakSayAt paJcabhedasya jJAnAvaraNasya karmaNaH / darzanAvaraNasyApi navabhedasya bhedanAt // 6 // sAtAsAtavikalpasya vedanIyasya nodanAt / aSTAviMzatibhedasya mohanIyasya hAnitaH // 69 // caturvidhasya niHzeSaploSaNAdAyuSastathA / dvicatvAriMzato nAzAnnAmno gotradvayasya ca // 7 // paJcasaMkhyasya vizvaMsAdantarAyasya karmaNaH / siddhAnupetya tiSThanti siddhAstrailokyamUrddhani // 7 // samyaktvaparamAnantakevalajJAnadarzanAH / anntviirytaatyntsuukssmtvgunnlkssitaaH||72|| svabhAvagahanAhInaguNAvagAhanAnvitAH / avyAbAdhAtmakAnantasukhino'gurulAghavAH // 73 // prasiddhASTaguNAH siddhA asaMkhyeyapradezinaH / varNAdiviMzatena zAdamUrttAtmatayA sthitAH // 7 // ISadUnasamAkArA vapuSazcaramasya te / mUSApatitasavyomasvabhAvAnuvidhAyinaH // 75 // mRtyujanmajarAniSTasaMyogeSTaviyogajaH / kSuttRSNAvyAdhijaiduHkhairakhilairakhalIkRtAH // 76 // dravyabhAvamavakSetrakAlabhedaprapaJcitaiH / viyuktAH paJcamirmuktAH parivatrteH sukhAtmakAH // 77 // asaMyatacatuHsthAnAt saMyatAsaMyatasthiteH / navadhA saMyatasthAnAdasiddha strividhaH smRtaH // 8 // mohasyodayato jIvaH kSayopazamatadvayAt / pAriNAmikamAvastho guNasthAneSu vartate // 79 // mithyAdRSTiyathArtho'nyaH sAsAdana itIritaH / samyagmithyAdRganyo'sti samyagdRSTirasaMyataH // 8 // saMyatAsaMyato'nvarthastata UrdhvamudIritaH / pramattasaMyatastasmAdapramattazca saMyataH // 81 // upazAntakaSAyAt prAgapUrvakaraNAdiSu / kSapakAH sopazamakAstriSu sthAneSu varNitAH // 82 // Urdhva kSINakaSAyo'smAt sayogaH kevalI prabhuH / ayogakevalo ceti guNasthAnakramasthitiH // 43 // navasthAneSu nirgranthAH rUpabhedavivarjitAH / adhyAtma kRtanAnAtvAduparyuparizuddhayaH / / 84 // sthita ho gaye haiM ve siddha kahalAte haiM // 67 / / ye pAMca prakArakA jJAnAvaraNa, no prakArakA darzanAvaraNa, sAtA-asAtAke bhedase do prakArakA vedanIya, aTThAIsa prakArakA mohanIya, cAra Ayu, bayAlIsa prakArakA nAma, do prakArakA gotra aura pAMca prakArakA antarAya karma naSTa kara ananta pUrvasiddhoMmeM samAviSTa ho tIna lokake agrabhAgapara virAjamAna rahate haiM // 68-71 // samyaktva, ananta kevalajJAna, ananta darzana, ananta vIya, atyanta sUkSmatva, svAbhAvika avagAhanatva, avyAbAdha anantasukha aura agurulaghu ina ATha prasiddha guNoMse sahita haiM, asaMkhyAta pradezI haiM, pudgala sambandhI varNAdi bIsa guNoMke naSTa honese amUrtika haiM, antima zarIrase kiMcit nyUna AkArake dhAraka haiM, momake sA~ceke bhItara sthita AkAzake samAna haiM, janma-jarA-maraNa, aniSTa, saMyoga, iSTa viyoga tathA kSudhA, tRSNA, bImArI Adise utpanna samasta duHkhoMse rahita haiM tathA dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAvake bhedase pAMca prakArake parivartanoMse rahita honeke kAraNa sukha svarUpa haiM |72-77 // asiddha arthAta saMsArI jIva asaMyata, saMyatAsaMyata aura saMyatake bhedase tIna prakArake mAne gaye haiN| inameM-se asaMyata avasthA to prArambhake cAra guNasthAnoMmeM hai, saMyatAsaMyata avasthA paMcama guNasthAnameM hai aura saMyata avasthA chaThe guNasthAnase lekara caudahaveM guNasthAna taka nau guNasthAnoMmeM hai / / 78 // pAriNAmika bhAvoMmeM sthita rahanevAlA jIva mohanIya karmake udaya, kSaya, upazama athavA kSayopazamake nimittase gaNasthAnoMmeM pravRtta hotA hai // 79 // gaNasthAna caudaha haiM, unameM se prathama gaNasthAna mithyAdaSTi hai jo ki sArthaka nAmako dhAraNa karanevAlA hai, dUsarA sAsAdana, tIsarA mizra, cauthA asaMyata samyagdRSTi, pAMcavAM saMyatAsaMyata, chaThA pramatta saMyata, sA~tavAM apramatta saMyata, AThavAM apUrvakaraNa, nauvA~ anivRttikaraNa, dazavAM sUkSmasAmparAya, gyArahavA~ upazAnta kaSAya, bArahavA~ kSINamoha, terahavAM sayogakevalI aura caudahavAM ayogakevalI hai| inameM se upazAnta kaSAyake pUrvavartI apUrvakaraNAdi tIna guNasthAnavartI upazamaka aura kSapaka donoM prakArake hote haiM / / 80-83 // chaThese lekara caudahaveM taka nau guNasthAnoMmeM rahanevAle manuSyoMmeM bAhyarUpakI apekSA koI bheda nahIM
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe saMyatAsaMyatAnteSa guNasthAneSa paJcasu / rUpaM pratyamibhedo'sti yathAdhyAtmaka tatra kevalinAM saukhyaM sayogAnAmayoginAm / labdhakSAyikalabdhInAmanantaM nendriyArthajam // 8 kaSAyaprazamodbhUtaM kaSAyakSayajaM tathA / apUrvakaraNAdInAmumayeSAM paraM sukham / / 8 / / nidrendriyakaSAyArivikathApraNayAtmakaiH / pramAdairapramattAnAM sukhaM prazamasadasam / / 88 // hiMsAnRtaparAdattagrahAbrahmaparigrahAt / nivRttAnAM pramattAnAmapi saukhyaM zamAtmakam / / 8 / / hiMsAdibhyo yathAzakti dezato viratAtmanAm / saMyatAsaMyatAnAM ca mahAtRSNAjayAt sukham / / 90 // yadyapyaviratA tRSNAhiMsAdepi deshtH| satsamyagdRSTayo'znanti taravazraddhAnajaM sukham // 11 // parasparavirudvAtmasamyagmithyAdRgaGginAm / samyagmithyAdRzAmantaH sukhaduHkhavimizritAH / 9 / / samyaktvaM vamatAmantarmAvaH sAsAdanAtmanAm / yathA kSIraghRtonmizrazarkarodgArakAriNAm // 13 // saptaprakRtimizreNa mohena matibhedinA / rAjyeneva vimUDhasya mithyAdRSTeH kutaH sukham // 9 // hai| saba nirgranthamudrAke dhAraka haiM parantu AtmAkI vizuddhatAkI apekSAse unameM bheda hai| jaise-jaise Upara bar3hate jAte haiM vaise-vaise hI unameM vizuddhatA bar3hatI jAtI hai / / 84 // prathamase lekara saMyatAsaMyata nAmaka pA~caveM guNasthAna taka jisa prakAra rUpa-bAhyaveSakI apekSA bheda hai usI prakAra Atmavizuddhiko apekSA bhI bheda hai // 85 / / ina guNasthAnoMmeM-se sabase adhika sukha to kSAyika labdhiyoMko prApta karanevAle sayogakevalI aura ayoga kevalIke hotA hai| inakA sukha anta rahita hotA hai tathA indriya sambandhI viSayoMse utpanna nahIM hotA / / 86 / / unake bAda upazamaka athavA kSapaka donoM prakArake apUrvakaraNAdi jIvoMke, kaSAyoMke upazamaka athavA kSayase utpanna honevAlA parama sukha hotA hai / / 87 / / tadanantara unase kama eka nidrA, pA~ca indriyAM, cAra kaSAya, cAra vikathA aura eka sneha ina pandraha pramAdoMse rahita apramatta saMyata jIvoMke prazama rasarUpa sukha hotA hai / / 88 / / unake bAda hiMsA, jhUTha, corI, kuzIla aura parigraha ina pAMca pApoMse virakta pramatta saMyata jIvoMke zAntirUpa sukha hotA hai / / 89 / / tadanantara hiMsA Adi pAMca pApoMse yathAzakti ekadeza nivRtta honevAle saMyatAsaMyata jIvoMke mahAtaSNApara vijaya prApta hone ke kAraNa sUkha hotA hai / / 20 / unake bAda avirata samyagdRSTi jIva yadyapi hiMsAdi pApoMse ekadeza bhI virata nahIM haiM tathApi tattvazraddhAnase utpanna sukhakA upabhoga karate hI haiM / / 91 / / unake pazcAt paraspara viruddha samyaktva aura mithyAtvarUpa pariNAmoMko dhAraNa karanevAle samyagmithyAdRSTi jIvoMke antaHkaraNa sukha aura duHkha donoMse mizrita rahate haiM / / 12 / / samyagdarzanako ugalanevAle sAsAdana samyagdRSTi jIvoMkA antarbhAva usa prakArakA hotA hai jisa prakArakA dUdha aura ghIse mizrita zakkara khAkara usakI DakAra lenevAloMkA hotA hai / bhAvArtha-samyaktvake chUTa jAnese sAsAdana samyagdRSTi jIvoMko sukha to nahIM hotA kintu sukhakA kucha AbhAsa hotA hai jisa prakAra ki dUdha, ghI, zakkara Adi khAnevAloMko pIchese usakI DakAra dvArA madhura rasakA AbhAsa milatA hai| usI prakAra inake sukhakA AbhAsa jAnanA cAhie // 93 / / tadanantara jo svapnake rAjyake samAna buddhiko bhraSTa karanevAle saptaprakRtika mohase atyanta mUr3ha ho rahA hai aise mithyAdRSTi jIvako sukha kahA~ prApta ho sakatA hai // 94 // vizeSArtha-moha aura yogake nimittase AtmAke pariNAmoMmeM jo tAratamya hotA hai use guNasthAna kahate haiN| guNasthAnake nimna prakAra 14 bheda haiM-1 mithyAdRSTi, 2 sAsAdana, 3 mizra, 4 asaMyata samyagdRSTi, 5 saMyatAsaMyata, 6 pramattasaMyata, 7 apramatta saMyata, 8 apUrvakaraNa, 9 anivRttikaraNa, 10 sUkSma sAmparAya, 11 upazAnta moha, 12 kSINa moha, 13 saMyogakevalI aura 14 ayogkevlii| inameM se prArambhake 12 guNasthAna mohake nimittase hote haiM aura antake 1. dUrIkurvatAm /
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH 2 guNasthAna yogake nimittse| moha karmako 1 udaya, 2 upazama, 3 kSaya aura 4 kSayopazama aisI cAra avasthAeM saMkSepameM hotI haiN| inhIMke nimittase jIvake pariNAmoMmeM tAratamya utpanna hotA hai| udaya-AbAdhA pUrNa honepara dravya, kSetra, kAla, bhAvake anusAra karmoM ke niSekoMkA apanA phala dene laganA udaya kahalAtA hai| upazama-antarmuhUrtake lie karma niSekoMke phala denekI zaktikA antarhita ho jAnA upazama kahalAtA hai| jisa prakAra nirmalI yA phiTakirIke sambandhase pAnIkI kIcar3a nIce baiTha jAtI hai aura pAnI svaccha ho jAtA hai, usI prakAra dravyakSetrAdikA anukUla nimitta milanepara karmake phala dene kI zakti antarhita ho jAtI hai / kSaya-karma prakRtiyoMkA samUla naSTa ho jAnA kSaya hai, jisa prakAra malina pAnI meM-se kIcar3ake paramANu bilakula dUra ho jAnepara usameM sthAyI svacchatA A jAtI hai usI prakAra karma paramANuoMke bilakula nikala jAnepara AtmAmeM sthAyI svacchatA udbhUta ho jAtI hai| kSayopazama-vartamAna kAlameM udaya AnevAle sarvaghAtI sparddhakoMko udayAbhAvI kSaya aura unhIMke AgAmI kAlameM udaya AnevAle niSekoMkA sadavasthArUpa upazama tathA dezaghAtI prakRtikA udaya rahanA ise kSayopazama kahate haiM / karma prakRtiyoMkI udayAdi avasthAoMmeM AtmAke jo bhAva hote haiM unheM kramazaH audayika, aupazamika, kSAyika aura kSAyopazamika bhAva kahate haiN| jisameM karmoMkI ukta avasthAe~ kAraNa nahIM hotIM unheM pAriNAmika bhAva kahate haiM / aba guNasthAnoMke saMkSipta svarUpakA nidarzana kiyA jAtA hai 1. mithyAdRSTi-mithyAtva, samyaGamithyAtva, samyaktva prakRti tathA anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha ina sAta prakRtiyoMke udayase jisakI AtmAmeM atattvazraddhAna utpanna rahatA hai use mithyAdRSTi kahate haiN| isa jIvako na sva-parakA bheda jJAna hotA hai, na jinapraNIta tattvakA zraddhAna hotA hai aura na Apta Agama tathA nigrantha gurupara vizvAsa hI hotA hai| 2. sAsAdana samyagdRSTi-samyagdarzanake kAlameM eka samayase lekara chaha AvalI takakA kAla bAkI rahanepara anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobhameM se kisI ekakA udaya A jAneke kAraNa jo caturtha guNasthAnase nIce A par3atA hai parantu abhI mithyAdRSTi guNasthAnameM nahIM A pAyA hai use sAsAdana guNasthAna kahate haiN| isakA samyagdarzana anantAnubandhIkA udaya A jAneke kAraNa AsAdana arthAt virAdhanAse sahita ho jAtA hai| 3. mizra-samyagdarzanake kAlameM yadi mizra arthAt samyamithyAtva prakRtikA udaya A jAtA hai to yaha caturtha guNasthAnase girakara tIsare mizra guNasthAnameM A sakatA hai| jisa prakAra mile hue dahI aura gur3akA svAda mizrita hotA hai usI prakAra isa guNasthAnavI jIvakA pariNAma bhI samyaktva aura mithyAtvase mizrita rahatA hai| anAdi mithyAdRSTi jIva caturtha guNasthAnase girakara hI tRtIya guNasthAnameM AtA hai parantu sAdi mithyAdRSTi jIva prathama guNasthAnase bhI tRtIya guNasthAnameM pahu~ca jAtA hai| 4. asaMyata samyagdRSTi-anAdi mithyAdRSTi jIvake mithyAtva tathA anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha ina pA~ca prakRtiyoMke aura sAdi mithyAdRSTi jIvake mithyAtva, samyamithyAtva tathA samyaktva prakRti aura anantAnabandho cataSka ina sAta athavA pAMca prakRtiyoMke upazamAdi honepara jisakI AtmAmeM tattva zraddhAna to prakaTa huA hai parantu apratyAkhyAnAvaraNAdi kaSAyoMkA udaya rahane meM saMyama bhAva jAgRta nahIM huA hai use asaMyata samyagdRSTi kahate haiN| 5. saMyatAsaMyata-apratyAkhyAnAvaraNa kaSAyakA kSayopazama honepara jisake ekadeza caritra prakaTa ho jAtA hai use saMyatAsaMyata kahate haiN| yaha trasa hiMsAse virata ho jAtA hai isalie saMyata
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ 32 harivaMzapurANe kahalAtA hai aura sthAvara hiMsAse virata nahIM hotA isalie asaMyata kahalAtA hai| isake apratyAkhyAnAvaraNa kaSAyake kSayopazama aura pratyAkhyAnAvaraNa kaSAyake udayameM tAratamya honese dArzanika Adi gyAraha avAntara bheda haiM / 6. pramattasaMyata-pratyAkhyAnAvaraNa kaSAyakA kSayopazama aura saMjvalanakA tIvra udaya rahanepara jisakI AtmAmeM pramAda sahita saMyama prakaTa hotA hai use pramattasaMyata kahate haiN| isa gaNasthAnakA dhAraka nagna mudrAmeM rahatA hai| yadyapi yaha hiMsAdi pApoMkA sarvadeza tyAga kara cukatA hai tathApi saMjvalana cataSkakA tIvra udaya sAthameM rahanese isake cAra vikathA, cAra kaSAya, pA~ca indriya, nidrA tathA sneha ina pandraha pramAdoMse isakA AcaraNa citrala-dUSita banA rahatA hai| 7. apramattasaMyata-saMjvalanake tIvra udayakI avasthA nikala jAneke kAraNa jisakI AtmAse Upara kahA haA pandraha prakArakA pramAda naSTa ho jAtA hai use apramattasaMyata kahate haiN| isake svasthAna aura sAtizayakI apekSA do bheda haiM jo chaThe aura sAtaveM guNasthAnameM hI jhUlatA rahatA hai vaha svasthAna kahalAtA hai aura jo uparitana guNasthAnameM car3haneke lie adhaHkaraNarUpa pariNAma kara rahA hai vaha sAtizaya apramattasaMyata kahalAtA hai| jisameM samasamaya athavA bhinna samayavartI jIvoMke pariNAma sadRza tathA visadRza donoM prakArake hote haiM use adhaHkaraNa kahate haiM 8. apUrvakaraNa-jahA~ pratyeka samayameM apUrva-apUrva-navIna-navIna hI pariNAma hote haiM use apUrvakaraNa kahate haiM / isameM sama samayavartI jIvoMke pariNAma sadRza tathA visadRza donoM prakArake hote haiM parantu bhinna samayavartI jIvoMke pariNAma visadRza hI hote haiN| 9. anivRttikaraNa-jahA~ sama samayavartI jIvoMke pariNAma sadRza hI aura bhinna samayavartI jIvoMke pariNAma visadRza hI hote haiM use anivRttikaraNa kahate haiN| ye apUrva karaNAdi pariNAma uttarottara vizuddhatAko liye hue hote haiM tathA saMjvalana catuSkake udayakI mandatAmeM kramase prakaTa hote haiN| 10. sUkSma sAmparAya-jahA~ kevala saMjvalana lobhakA sUkSma udaya raha jAtA hai use sUkSma sAmparAya kahate haiN| aSTama guNasthAnase upazama zreNI aura kSapaka zreNI ye do zreNiyAM prakaTa hotI haiN| jo cAritra mohakA upazama karane ke lie prayatnazIla haiM ve upazama zreNI meM ArUr3ha hote haiM aura jo cAritra mohakA kSaya karaneke lie prayatnazIla haiM ve kSapaka zreNImeM ArUr3ha hote haiN| pariNAmoMkI sthitike anusAra upazama yA kSapaka zreNI meM yaha jIva svayaM ArUr3ha ho jAtA hai, buddhipUrvaka ArUr3ha nahIM hotaa| kSapaka zreNIpara kSAyika samyagdRSTi hI ArUr3ha ho sakatA hai para upazama zreNIpara aupazamika aura kSAyika donoM samyagdRSTi ArUr3ha ho sakate haiN| yahA~ vizeSatA itanI hai ki jo aupazamika samyagdRSTi upazama zreNIpara ArUr3ha hogA vaha zreNopara ArUr3ha honeke pUrva anantAnubandhIkI visaMyojanA kara use sattAse dUra kara dvitIyaupazamika samyagdRSTi ho jAyegA / jo upazama zreNIpara ArUr3ha hotA hai vaha sUkSma sAmparAya guNasthAnake anta taka cAritra mohakA upazama kara cukatA hai aura kSapaka zreNIpara ArUr3ha hotA hai vaha cAritra mohakA kSaya kara cukatA hai| 11. upazAntamoha-upazama zreNIvAlA jIva dasaveM guNasthAnameM cAritra mohakA pUrNa upazama kara gyArahaveM upazAntamoha guNasthAnameM AtA hai| isakA moha pUrNa rUpameM zAnta ho cukatA hai aura zarad Rtuke sarovarake samAna isakI sundaratA hotI hai| antarmuhUrta taka isa guNasthAnameM Thaharaneke bAda yaha jIva niyamase nIce gira jAtA hai|
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ tatIyaH sargaH paTaprakRtinA samyagbodhAvRtividhAyinA / pratIhArAtmanAnyena jyeSThadarzanarodhinA / / 95 // madhudigdhonakhaDgAradhArAmAdhuryadhAriNA / madheneva pareNAtimativibhramakAriNA // 16 // dRDhena nigaDeneva gatidhAraNakAriNA / tathA citrakareNeva vicitrAkArasargiNA / / 9 / / kulAleneva cAnyena nIcairuccainiyoginA / 'mANDAkarakareNeva labhyavidhanavidhAyinA // 18 // karmaNo'STavidhasyevaM bhedena phaladAyinA / mithyAdRSTiguNasthAne bAdhyante jantavo bhave // 19 // sthAneSu niyamenorva trayodazasu bhavyatA / jIvAnAM prathamasthAne bhavyatA'bhavyatAdvayam // 10 // 12. kSoNamoha-kSapaka zreNIvAlA jIva dasaveM guNasthAnameM cAritramohakA pUrNa kSaya kara bArahaveM kSINamoha guNasthAnameM AtA hai yahA~ isakA moha bilakula hI kSINa ho cukatA hai aura sphaTikake bhAjanameM rakhe hue svaccha jalake samAna isakI svacchatA hotI hai| 13. sayogakevalI-bArahaveM guNasthAnake anta meM zukladhyAnake dvitIya pAdake prabhAvase jJAnAvaraNAdi karmokA yugapat kSaya kara jIva terahaveM guNasthAnameM praveza karatA hai| yahA~ ise kevalajJAna prakaTa ho jAtA hai isalie kevalI kahalAtA hai aura yogoMko pravRtti jArI rahanese sayoga kahA jAtA hai / donoM vizeSatAoM ko lekara isakA sayogakevalI nAma pracalita hai| 14. ayogakevalI-jinakI yogoMkI pravRtti dUra ho jAtI hai unheM ayogakevalI kahate haiM / yaha jIva isa gaNasthAnameM 'a i u R la' ina pA~ca lagha akSaroMke uccAraNameM jitanA kAla lagatA hai utane hI kAla taka ThaharatA hai| anantara zukladhyAnake caturthaM pAdake prabhAvase sattAmeM sthita pacAsI prakRtiyoMkA kSaya kara eka samayameM siddha kSetrameM pahu~ca jAtA hai| AcArya jinasenane ukta caudaha guNasthAnoM meM sukhake tAratamyakA bhI vicAra kiyA hai| sukha AtmAkA guNa hai aura vaha usameM sadA vidyamAna rahatA hai parantu mohake udayase usakA vibhAva pariNamana hotA rahatA hai ataH jyoM-jyoM mohakA samparka AtmAse dUra hotA jAtA hai tyoM-tyoM sukha guNa apane svabhAvarUpa pariNamana karane lagatA hai| mithyAdRSTi jIvake mohakA pUrNa udaya hai isalie usake sukhakA bilakula abhAva batalAyA hai| mithyAdRSTi jIvake jo viSaya sambandhI sukha dekhA jAtA hai vaha sukhakA svAbhAvika rUpa na hokara vaibhAvika rUpa hI hai| bArahaveM guNasthAnameM mohakA samparka bilakula chUTa jAtA hai isalie vahA~ sukha svabhAvarUpameM prakaTa ho jAtA hai parantu vahA~ usa sukhako vedana karaneke lie ananta jJAnakA abhAva rahatA hai isalie use ananta sukha nahIM kahate / kevalajJAna honepara vahI sukha ananta sukha kahalAne lagatA hai| 1 jJAnAvaraNa, 2 darzanAvaraNa, 3 vedanIya, 4 mohanIya, 5 Ayu, 6 nAma, 7 gotra aura 8 antarAyake bhedase karma ATha prakArake haiN| inameM se jJAnAvaraNa karmapaTake samAna samyagjJAnako DhakanevAlA hai| darzanAvaraNa karma dvArapAlake samAna zreSTha darzanako rokanevAlA hai| vedanIya kama madhuse lipta talavArako tIkSNa dhArAke samAna mAdhuryako dhAraNa karanevAlA hai| mohakarma madirAke samAna buddhimeM vibhrama utpanna karanevAlA hai| Ayukarma sudRr3ha ber3Ike samAna kisI nizcita gatimeM rokanevAlA hai| nAmakarma citrakArake samAna vicitra AkAroMko sRSTi karanevAlA hai| gotrakarma kumhArake samAna ucca-nIcakA vyavahAra karanevAlA hai aura antarAyakarma bhANDArIke samAna prApta hone yogya padArthoM meM vighna karanevAlA hai / isa prakAra phala denevAle ATha prakArake karmose ye prANI mithyAdRSTi guNasthAnameM nirantara baddha hote rahate haiM // 95-99 / / dUsare guNasthAnase lekara antima guNasthAna takake teraha guNasthAnoMmeM niyamase jIvoMke bhavyapanA hI rahatA hai aura prathama guNasthAnameM 1. bhANDAgAra ka., bhANDAkAra gha. /
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ 34 harivaMzapurANe sadRSTijJAnacAritrapratipattipuraHsarAH / mokSaprAtikSamA bhavyA amavyAstadvilakSaNAH // 101 // Asanna bhavyatA hetorarvAgdarzibhiruhyate / vizuddhadarzanajJAnacAstritrayalakSaNAt // 102 // sadAptavacanAdeva boddhavyA dUramavyatA / amavyatA ca bhUtAnAmahetuviSayA tataH // 103 // jIvasvamAvabhAvo'yaM bhavyA bhavyatvalakSaNaH / ekAdhAracuTanmASakakaTUkAtmamASavat // 104 // anAdirantavAn bhavya vyaktInAM bhavasAgaraH / mavyasaMtAna sAmAnyacintanAdantavarjitaH // 105 // anAdirapi cAnantaH saMtAnAd vyaktito'pi ca / abhavyajIvarAzInAM bhavavyasanasAgaraH // 106 // bhavyAbhavyA bhave'nantA jIvarAzidvaye sthitAH / mithyAtvAd bhuJjate duHkhaM kAladravyavadakSayAH // 107 // dravyaparyAyarUpatvAnnityAnityobhayAtmakAH / mithyAtvA saMyamairyogeH kaSAyaiH kaluSIkRtAH // 108 // badhnAnAH satataM pApa karma durmocabandhanam / jantavaH parivartante caturgatiSu duHkhinaH // 109 // raudradhyAnAvilAsmAno bahvArambhaparigrahAH / mithyAtvASTamadakliSTA viziSTAniSTadRSTayaH // 110 // svaprazaMsAparA nindyAH paranindAbhinandinaH / parasvaharaNe lubdhA bhogatRSNAtirekiNaH // 111 // bhavyapanA tathA abhavyapanA donoM hI sambhava haiM || 100 || samyagdarzana, samyagjJAna aura samyak cAritrako prAptipUrvaka jo jIva mokSa prApta karane meM samartha haiM ve bhavya kahalAte haiM aura jo inase viparIta haiM ve abhavya kahe jAte haiM // 101 // jo vizuddha samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakkucAritrarUpI lakSaNa se yukta haiM ve Asannabhavya haiM aura unakI AsannabhavyatA Adhunika puruSoMke dvArA bhI jAnI jA sakatI hai / parantu dUra bhavyatA aura abhavyatA sadA Apta bhagavAn ke vacanoMse hI jAnI jA sakatI hai kyoMki vaha sAdhAraNa prANiyoM ke hetukA viSaya nahIM hai arthAt sAdhAraNa vyakti use hetu dvArA jAna nahIM sakate / / 102 - 103 / / yaha bhavyatva aura abhavyatva bhAva jIvakA svAbhAvikapAriNAmika bhAva hai tathA eka baratanameM bharakara sIjaneke lie agnipara rakhe hue sIjanevAle aura na sIjanevAle ur3ada ke samAna haiM / bhAvArtha - bhavyajIva nimitta milanepara siddha paryAyako prApta ho jAte haiM aura abhavya jIva bAhya nimitta milanepara bhI nijakI yogyatA na honese siddha paryAya nahIM prApta kara pAte || 104 || bhavya jIvoMkA saMsAra-sAgara anAdi aura sAnta hai tathA sAmAnya bhavyajIvoMkI apekSA anAdi ananta hai || 105 || abhavyajIva rAzikA saMsArasAgara vyakti tathA samUha donoMkI apekSA anAdi ananta hai || 106 || saMsArameM jIvoMkI do rAziyA~ haiM - eka bhavya aura dUsarI abhavya / ye donoM hI prakArakI rAziyA~ ananta haiM, mithyAtva karmake udayase duHkha bhogatI rahatI haiM aura kAladravyake samAna akSaya - avinAzI haiM arthAt jisa prakAra kAladravyakA kabhI anta nahIM hotA usI prakAra una donoM rAziyoM kA bhI kabhI anta nahIM hotA || 107 // ye jIva dravyakI apekSA nitya haiM paryAyako apekSA anitya haiM, tathA eka sAtha donoMkI apekSA ubhayAtmaka - nityAnityAtmaka haiM, mithyAtva, avirati, yoga aura kaSAyake dvArA kaluSita ho rahe haiM tathA jisakA chUTanA kaThina hai aise pApakarmakA nirantara bandha karate hue duHkho ho cAroM gatiyoMmeM ghUmate rahate haiM // 1-08-109 // jinakI AtmA nirantara rodradhyAnase malina hai, jo bahuta Arambha aura parigrahase sahita haiM, mithyAdarzana tathA jJAnamada, pUjAmada Adi ATha madoMse kleza uThAte haiM, jinakI dRSTi atyanta aniSTarUpa hai, jo AtmaprazaMsA meM tatpara haiM, nindanIya haiM, dUsarekI nindAse Ananda mAnate haiM, 1. cuTanmASAzca kaGkaTUkAtmamASAzceti cuTanmASakaGkaTUkAtmamASAH, ekAdhArAzca te cuTanmASakaGkaTukAtmamASAzca, te tathoktAH teSAmiva tadvat / ekAdhAre ekasmin bhAjane eke cuTanmASAH niSpannAH anye kaGkaTUkAtmamASAH aniSpannAH teSAmiva /
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH 35 madhumAMsasurAhAga mAnuSAH karmabhUmijAH / tiryaJco vyAghrasiMhAyA bandhakA nArakAyuSaH / / 113 // jAyante cAtizItoSNadahyamAnazaroriSu / caNDA narakakuNDeSu nArakAH SaNDakAtmakAH // 13 // na tad dravyaM na tat kSetraM na sA kAlakalA'pi ca / svabhAvo yatra duHkhasya vizrAmo naraka jAm // 11 // lAmaH sAdhAraNasteSAmakAle maraNaM na yat / vallabha jIvalokasya sulabhaM cirajIvitam // 115 // ratnaprabhAdiSu jJeyaM pRthivISvatha saptasu / mahAtamaHpramAntAsu pramANamidamAyuSaH // 11 // ekatrayastataH sapta. daza saptadaza kramAt / dvAviMzatistrayastriMzat sAgarAH paramA sthitiH // 117 // pUrvAtpUrvAdadho'dhaH syAt jaghanyA samayAdhikA / dazavarSasahasrANi prathamAyAM kSitau sthitiH // 11 // krodhamAnamahAmAyAlomacintAvazIkRtAH / ArtadhyAnamahAvartasatatabhrAntamAnasAH // 19 // tiryaJco mAnuSA devA nArakA vA kudRSTayaH / tiryaggatiM prapadyante trasasthAvarasaMkulAm / / 120 // pRthivyapkAyabhedeSu te tejo'nilamUrtiSu / vanaspatiSu cAinanti janmaduHkhaM punaH punaH // 121 // kRmyAdidvIndriyeSveke yUkAditrIndriyeSvapi / caturindriyabhedeSu bhramanti bhramarAdiSu // 122 // paJcendriyaprakAreSu pakSimatsyamRgAdiSu / te bhajante ciraM duHkhaM tiryagjanmani jantavaH // 123 // antarmuhUrttakAlaJcAtirazcAmadharA sthitiH / pUrvakoTIH parA bhogabhUmau palyopamatrayam // 124 // svamAvAdArjavopetAH svabhAvAnmRdavo matAH / svamAvAd madrazIlAzca svabhAvAt pApabhIravaH // 125 // dUsarekA dhana haraNa karaneke lobhI haiM, jinheM bhogoMko tRSNA atyadhika hai, jo madhu, mAMsa aura madirAkA AhAra karate haiM aise karmabhUmike manuSya aura vyAghra, siMha Adi tiyaMca narakAyukA bandha karate haiM // 110-112 / / evaM jahA~ atyanta zIta aura uSNatAse zarIra jala rahe haiM aise narakakuNDoMmeM atyanta krodhI nArakI utpanna hote haiN| vahA~ ina nArakiyoMke khaNDa-khaNDa ho jAte haiM / / 113 / / vahAM na vaha dravya hai, na kSetra hai aura na vaha kAlakI kalA bhI hai jahA~ nArako jIvoMke duHkhakA svAbhAvika vizrAma ho sake // 114 / / una nArakiyoMke yadi eka sAdhAraNa lAbha hai, to yahI ki unakA akAlameM maraNa nahIM hotaa| saMsArake samasta prANiyoMko cirakAla taka jIvita rahanA priya hai so yaha cirajIvana nArakiyoMko sulabha hai // 115 // ratnaprabhAko Adi lekara mahAtamaHprabhA paryanta-sAtoM pRthiviyoMmeM nArakiyoMkI AyukA pramANa kramase ekasAgara, tInasAgara, sAtasAgara, dazasAgara, satrahasAgara, bAIsasAgara aura taiMtIsasAgara jAnanA caahie| yaha inakI utkRSTa sthiti hai // 116-117 // pUrva-pUrva narakoMkI jo utkRSTa sthiti hai vahI eka samaya adhika honepara AgAmI narakoMko jaghanya sthiti kahalAtI hai| prathama narakakI jaghanya sthiti daza hajAra varSakI hai||118|| __ jo krodha, mAna, mahAmAyA aura lobhake kAraNa cintAtura hai tathA ArtadhyAnarUpI bar3I bhArI bhaMvarake kAraNa jinakA mana nirantara ghamatA rahatA hai, aise mithyAdaSTi tiryaMca, manuSya, deva aura nArakI trasasthAvara jIvoMse bharI huI tiryaMcagatiko prApta hote haiM // 112-120 // tiryaMcagatimeM janma lenevAle prANo pRthivIkAya, jalakAya, agnikAya, vAyukAya aura vanaspatikAyameM bAra-bAra janma lenekA duHkha bhogate rahate haiM // 121 // kitane hI kRmi Adi do indriyoMmeM, yUka Adi tona indriyoMmeM, bhramara Adi caturindriyoMmeM aura pakSI, matsya, mRga Adi paMcendriyoMmeM cirakAla taka duHkha bhogate haiM // 122-123 // karmabhUmija tiyaMcoMkI jaghanya sthiti antarmuhUrta aura utkRSTa eka karor3a varSa pUrvakI hai tathA bhogabhUmija tiyaMcoMkI utkRSTa sthiti tIna palya aura jaghanya eka palya pramANa hai / / 124 // jo manuSya svabhAvase ho sarala haiM, svabhAvase ho komala haiM, svabhAvase hI bhadra haiM, svabhAvase 1. khaNDakAtmakAH ma. / 2. kAlasya tirazcA-ma. /
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36 harivaMzapurANe prakRtyA madhumAMsAdisAvadhAhAravarjitAH / arjayanti sumAnuSyaM kumAnuSyaM kukarmabhiH // 126 // pApanirjaraNAt kaizcit tiryagnArakajantubhiH / prApyate priyamAnuSyaM devaizca zubhakarmabhiH // 127 // manuSyazve'pi jantUnAmAryamlecchakulAkule / duHkhamevepsitAlAbhAd viprayogAtpriyairjanaiH // 128 // nApi prAptepsitArthAnAM saMyuktAnAM priyairjanaiH / viSayendhanadIptecchApAvakAnAM nRNAM sukham // 129 // yadeva jAyate nRtvaM keSAMcinmokSakAraNam / Asanna bhavya sattvAnAM darzanAdiniSeviNAm // 130 // tadeva jAyate'nyeSAM dIrghasaMsArakAraNam / sudUra bhavya satvAnAM naratvaM mugdhacetasAm // 131 // karmabhUmiSu sarvAsu bhogabhUmiSu ca sthitI / tirazcAmiva nizzreye nRsthitI ca parAvare // 132 // abbhakSA vAyubhakSAzca mUlapatraphalAzinaH / upazAntadhiyo'bhyastakaSAyendriyanigrahAH // 133 // tApasA bAlatapasaH kAyaklezaparAyaNAH / akAmanirjarAyuktAstiryaJco bandharodhinaH // 134 // bhAvanA vyantarA devA jyotiSkAH kalpavAsinaH / alparddhayo hi jAyante te mithyAtvamalImasAH // 135 // devAH kandarpanAmAno nityaM kandarparaJjitAH / AbhiyogyAH sabhAyogyAH kliSTAH kilviSakAdayaH // 136 // te maharddhikadevAnAM dRSTvaizvaryaM mahodayam / devadurgatiduHkhArtA duHkhamaznanti mAnasam // 137 // samyagdarzanalAmasya durlabhatvAdabhavyavat / bhavyA api nimajjanti bhavaduHkhama hodadhau // 138 // bhAvanAnAM bhavatyabdhiH sAdhikaH paramA sthitiH / bhaumAnAM palyamanyA tu dazavarSasahasrikA // 139 // jyotiSAM sAdhikaM palyaM palyASTazaMzo'varA parA / svargiNAM sAgarAH palyaM sAdhikaM hyaparA sthitiH // 140 // hI pApabhIru haiM aura svabhAvase hI madhumAMsAdi sAvadya AhArake tyAgI haiM ve uttama manuSyaparyAya prApta karate haiM tathA jo khoTe karma karate haiM ve khoTI manuSyaparyAya prApta karate haiM ||125-126 || pApa karmoMkI nirjarA honese kitane hI tiryaMca tathA nArakI aura zubha karma karanevAle deva bhI uttama paryAya prApta karate haiM ||127|| Arya tathA mleccha kulase bharA huA manuSya jIvana prApta honepara bhI icchita vastukI prApti nahIM honese tathA priyajanoMke sAtha viyoga hone ke kAraNa jIvoMko duHkha hI prApta hotA rahatA hai || 128|| kitane hI manuSyoM ko yadyapi icchita padArtha prApta hote rahate haiM aura priyajanoMke sAtha unakA samAgama bhI hotA rahatA hai tathApi viSayarUpI IMdhana ke dvArA unakI icchArUpI agni nirantara prajvalita hotI rahatI hai| isalie unheM sukha prApta nahIM hotA || 129 || jo manuSya bhava, samyagdarzanAdiko dhAraNa karanevAle kinhIM nikaTa bhavya jIvoMko mokSakA kAraNa hotA hai vahI manuSya bhava, mohapUrNa cittako dhAraNa karanevAle dUrAnudUra bhavya jIvoMko dIrghaM saMsArakA kAraNa hai / / 130-131|| samasta karmabhUmiyoM aura bhogabhUmiyoMmeM manuSyoMkI utkRSTa tathA jaghanya sthiti tiryaMcoM ke samAna jAnanA cAhie // 132 // jo kevala jala, vAyu athavA vRkSoMke mUla, patra tathA phaloMkA bhakSaNa karate haiM, jinakI buddhi atyanta zAnta hai, jinhoMne kaSAya tathA indriyoMke nigrahakA abhyAsa kara liyA hai, jo bAlatapa karate haiM tathA jo kAyakleza karanemeM tatpara rahate haiM, aise tApasI aura akAmanirjarAse yukta bandhanabaddha tiryaMca, bhavanavAsI, vyantara, jyotiSI tathA alpa Rddhike dhAraka kalpavAsI deva hote haiM | ye saba mithyAdarzana se malina hote haiM / / 133 - 135 // inameM jo kandarpa nAmake deva haiM ve nirantara kAmase Akulita rahate haiM, Abhiyogya jAtike deva sabhAmeM baiThaneke ayogya hote haiM aura kilviSaka deva sadA saMklezakA anubhava karate rahate haiM || 136 || ye bar3I-bar3I RddhiyoMke dhAraka devoMke mahAbhyudayase yukta aizvaryaMko dekhakara tathA deva honepara bhI apanI durgatikA vicAra kara duHkhase pIr3ita hote hue mAnasika duHkha uThAte rahate haiM || 137 || samyagdarzanakI prApti durlabha honese bhavya jIva bhI abhavyakI taraha saMsArake duHkharUpI mahAsAgarameM gotA lagAte rahate haiM | | 138 / / bhavanavAsI devoMkI utkRSTa sthiti kucha adhika eka sAgara hai, vyantara devoMkI eka palya pramANa hai aura javanya sthiti dasa hajAra varSakI hai // 139|| jyotiSI devoMkI utkRSTa sthiti kucha
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH 37 mavyasaravaiyaMdA kaizcit labhyante paJca labdhayaH / kSayopazamasaMzuddhikriyAprAyogya dezanAH // 14 // adhaHpravRttakaraNamapUrvakaraNaM tadA / tathA'nivRttikaraNaM vidhAya karaNaM tridhA // 142 // tato darzanamohasya vidhAyopazamaM tataH / kSayopazamabhAvaM ca kSayaM cAtmavizudvitaH // 143 // pUrvamevIpazamikaM kSAyopazamika kramAt / kSAyikaM taiH samutpAdya samyaktvamanubhUyate // 144 // tathA cAritramohasya kSayopazamalabdhitaH / cAritraM pratipadyAmI kSayaM kurvanti karmaNAm // 145 // tato'nantasukha mokSamanantajJAnadarzanam / anantavIryamadhyAsya te'dhitiSThanti nivRtAH // 146 // ye tu cAritramohasya nitaantblvttyaa| darzanAdeva niSkampA devAyuSkasya bandhakAH // 147 // saMyatAsaMyatA ye ca narAH kalpeSu te'marAH / saudharmAdyacyutAnteSu saMbhavanti maharddhayaH // 148 // sarAgasaMyamazreSTAH saMyatA ye tu te'naghAH / kalpe surA bhavantyeke kalpAtItAstathA pare // 14 // navagaiveyakAvAsA navAnudizavAsinaH / kalpAtItAstathA jJeyAH paJcAnuttaravAsinaH // 150 // indrAyAH kalpajA devA ahamindrAzca satpathe / sukhaM suvihitasyAmI bhuJjate tapasaH phalam // 151 // saudharmazAnayorAyuH sAdhike sAgaropame / sAnatkumAramAhendrakalpayoH sapta sAgarAH // 152 // 'dazArNavopamAyuSkA brahmabrahmottarAmarAH / lAntave'pi ca kApiSTe syuzcaturdaza sAgarAH // 153 // adhika ekapalya hai, jaghanya sthiti palyake AThave bhAga pramANa hai aura svargavAsI devoMko utkRSTa sthiti taiMtIsa sAgara tathA jaghanya sthiti kucha adhika eka palya pramANa hai // 140 / / jaba koI bhavya jIva, kSayopazama, vizuddhi, prAyogya, dezanA tathA adhaHkaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNake bhedase tIna prakArako karaNa labdhi ina paMca labdhiyoMko prApta karatA hai taba vaha Atma-vizuddhike anusAra darzana-mohanIya karmakA upazama, kSayopazama athavA kSaya kara sarvaprathama aupazamika, phira kSAyopazamika aura tadanantara kramase kSAyika samyaktva utpanna kara usakA anubhava karatA hai / / 141-144|| samyaktva prApta karaneke bAda kitane hI bhavya jIva cAritra mohake kSayopazamase cAritra prApta kara karmokA kSaya karate haiM tadanantara nirvANako prApta kara ananta sukha, ananta jJAna, ananta darzana aura ananta vIryase yukta hote hue mokSameM nivAsa karate haiM // 145-146 / / jo bhavya jIva cAritramohakI atyanta prabalatAse cAritra nahIM dhAraNa kara pAte haiM ve nizcala samyakatvake prabhAvase hI devAyukA bandha kara lete haiM / / 147|| isI prakAra jo manuSya saMyatAsaMyata arthAt dezacAritrake dhAraka haiM ve saudharmase lekara acyuta svagaM takake kalpoMmeM bar3I-bar3I RddhiyoMke dhAraka deva hote haiM / / 148 // jo manuSya sarAga saMyamase zreSTha tathA nirdoSa saMyamake dhAraka haiM, unameM se kitane hI kalpavAsI deva hote haiM aura kitane hI kalpAtIta deva // 149 / / nava graiveyaka, nava anudiza tathA paMca anuttara vimAnoMmeM rahanevAle deva kalpAtIta kahalAte haiM / / 150 // kalpavAsI deva indrAdikake bhedase aneka prakArake haiM aura kalpAtIta deva kevala ahamindra kahalAte haiM-unameM bheda nahIM hotaa| ina sabhIne sanmArgameM calakara jo uttama tapa kiyA thA ve devagatimeM usake phalasvarUpa sukhakA upabhoga karate haiN||151|| saudharma-aizAna svargameM devoMkI Ayu kucha adhika do sAgara, sAnatkumAramAhendra svargameM kucha adhika sAta sAgara, brahma-brahmottara svarga meM kucha adhika daza sAgara, lAntava 1. dazasAgarapramitAyuSkAH / * kucha adhika Ayu ghAtAyuSka jIvoMkI apekSA hai| isakA sambandha bArahaveM svarga taka hI rahatA hai, kyoMki ghAtAyuSka jIvoMkI utpani yahIM taka hotI hai| jo uparitana svargoMkI Ayu bAMdhakara poche saMklezarUpa pariNAma ho jAne ke kAraNa nIceke svargoMmeM utpanna hote haiM ve ghAtAyuSka kahalAte haiN| inakI Ayu nizcita Ayuse AdhA sAgara adhika hotI hai|
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe bhAyuH zukramahAzukrakalpayoH SoDazAbdhayaH / zatAre ca sahasrAre tathA'STAdaza sAgarAH // 15 // viMzatyabdhisamAyuSkA AnataprANatAmarAH / AraNAcyutayodevA dvAviMzatyabdhijIvinaH // 155 // ekottarA tu vRddhiH syAnnaSaveyakeSviyam / utkRSTasthitireSo sAdhikA tvaparA sthitiH / / 156 // navasvanudizeSu syAd dvAtriMzatsAgaropamA / parA sthiti dhanyA syAdekatriMzatpayodhayaH // 15 // trayastriMzadudanvantaH parA'nuttarapaJcake / sarvArthasiddhito'nyatra dvAtriMzadadharA sthitiH // 15 // palyAni paJca saudharme devInAM paramA sthitiH / AsahasrArakalpAttu tAnyeva dvayadhikAni tu // 159 // tataH saptamirAdhikye paJca paJcAzaducyate / palyAni svalpakAlAstAH paratastu na yoSitaH / / 160 // upapAdazca sarvAsA karmazaktiniyogataH / kalpavAsIsurastrINAmAye kalpadvaye sadA // 16 // jyotiSo bhAvanA bhaumAH saudharmazAnavAsinaH / devAH kAyapravIcArAstIvamohodayatvataH // 16 // sAnaskumAramAhendrakalpadvayasamudbhavAH / devAH sparzapravIcArAH madhyamohodayatvataH // 163 // brahmabrahmottarodbhUtAH kAntAH lAntavakalpajAH / devA rUpapravIcArAH kApiSTaprabhavAstathA // 16 // devAH zukramahAzukrazatArasthitayastathA / sahasrArodbhavAH zabdapravIcArA bhavantyamI // 15 // AnataprANatodbhatA AraNAcyutavAsinaH / devA manaHpravIcArA mandamohodayatvataH // 16 // paratastvapravIcArA yAvarasarvArthasiddhijAH / zamapradhAnazarmAkhyA mohAvyaktodayasvataH / / 167 // kApiSTa svargameM kucha adhika caudaha sAgara, zukra-mahAzukra svargameM kucha adhika solaha sAgara, zatArasahasrArameM kucha adhika aThAraha sAgara, Anata-prANata svarga meM bIsa sAgara aura AraNa-acyuta svargameM bAIsa sAgara pramANa Ayu hai // 152-155 / / nava graiveyakoMmeM eka-eka sAgara bar3hatI huI Ayu hai arthAt prathama greveyakameM bAIsa sAgarakI Ayu hai aura Ageke greveyakoMmeM eka-eka sAgarakI bar3hatI huI nauveM graiveyakameM ikatIsa sAgarakI ho jAtI hai| pUrva-pUrva svargoMkI jo utkRSTa sthiti hai vahI eka samaya adhika honepara Age-Ageke svargoMkI jaghanya sthiti hotI hai // 156 // nava anudizoMmeM battIsa sAgara pramANa utkRSTa sthiti hai aura eka samaya adhika ikatIsa sAgara jaghanya sthiti hai // 157|| paMca anuttara vimAnoMmeM taiMtIsa sAgarakI utkRSTa sthiti hai aura sarvArthasiddhiko chor3akara bAkI cAra anuttaroMmeM jaghanya sthiti eka samaya adhika battIsa sAgara pramANa hai| sarvArthasiddhi meM jaghanya sthiti nahIM hotI, vahAM saba eka hI samAna sthitike dhAraka hote haiM // 158 // saudharma svargameM deviyoMkI utkRSTa sthiti pAMca palya pramANa hai| usake Age sahasrAra svarga taka pratyeka svargameM dodo sAgara adhika hai / usake Age sAta-sAta sAgara adhika hai| isa taraha solahaveM svargameM pacapana palyakI Ayu hai| usake Age striyoMkA sadbhAva nahIM hai // 159-160 // karmoMko sAmarthyase samasta kalpavAsinI deviyoMkA utpAda sadA pahale aura dUsare svarga meM hI hotA hai // 161 // mohakA tIvra udaya honese jyotiSI, bhavanavAsI, vyantara aura saudharma tathA aizAna svargake nivAsI deva kAmase maithuna karate haiM / / 162 / / mohakA madhyama udaya honese sAnatkumAra aura mAhendra svargake deva sparza mAtrase pravIcAra karate haiM arthAta vahA~ke deva-deviyoMkI kAmabAdhA parasparake sparza mAtrase zAnta ho jAtI hai // 163 // brahma-brahmottara, lAntava aura kApiSTa svargake deva, rUpa mAtrase pravIcAra karate haiM arthAt vahAMke deva-deviyoMkA rUpa dekhane mAtrase santuSTa ho jAte haiM / / 164 // zukra, mahAzukra, zatAra aura sahasrAra svargake deva zabdase pravIcAra karate haiM / arthAt vahA~ke deva-deviyoMke zabda sunane mAtrase santuSTa ho jAte haiM // 165 / / mohakA udaya atyanta manda honese Anata, prANata, AraNa aura acyuta svargake deva manase pravIcAra karate haiM / arthAt vahA~ke deva manameM deviyoMkA dhyAna Ane mAtrase santuSTa ho jAte haiM / / 166 // usake Age sarvArthasiddhi takake deva mohakA udaya avyakta honese pravIcAra rahita haiM arthAt unheM kAmakI bAdhA utpanna hI nahIM hotii| vahA~ke ahamindra zAnti pradhAna sukhase yukta
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH yathAsthityA tathA tyA prabhAvena sukhena te / vizuddhyApi ca lezyAnAmindriyAvadhigocaraiH // 168 // uparyupari saudharmAt pUrvataH pUrvato'dhikAH / alpA gatitanutsedhairabhimAnaparigrahaiH // 169 // muktimUla mahAna ratnasyAyatnasAdhanam / dhyAnasvAdhIna sarvArthaM bhuktvA te vaibudhaM sukham // 170 // divazcyutA videheSu bharatairAvateSu vA / karmabhUmivibhAgeSu bhavanti puruSottamAH // 171 // SaTkhaNDaprabhavaH kecinnidhiratnopalakSitAH / siddhisaukhyAnusaMdhAnasamarthacaramakriyAH // 172 // kecidvitribhavAzcAnye valAH svargApavargiNaH / nidAninastu tatrAnye kezavapratizatravaH // 173 // kecit pUrvabhavAbhyasta zubhaSoDazakAraNAH / kItryAstIrthakRto bhUtvA prabhavanti jagattraye // 174 // samyaktva sthiramUlasya jJAnakANDadhRtAtmanaH / cAritraskandhabandhasya nayazAkhopazAkhinaH // 175 // nRsurazrIprasUnasya jinazAsanazAkhinaH / sevitasya labhante'gre te nirvANamahAphalam // 176 // [ yugmam ] paramAnandarUpaM te nirvANaphailasaMbhavam / sAramaukhyarasaM prAptAH siddhAH tiSThanti nirvRtAH // 177 // itthamAkarNya sA dharma bhuvanatrayapadminI / mokSamArgArkasaMparkAt cakAseti pramodinI // 178 // prAk prazastAnurAgAcyA dharmazravaNato dadhuH / lokAkhayo'gnizuddhAccharatnajAticayazriyam // 179 // saddharmadezanA jainI jagattrayatanbhRtAm / bhrAntizeSa rajaH zeSamaM bhraulIvAbhyazIzama // 180 // 39 hote haiM ||167|| sodharmaM svargase lekara Upara-Upara ke deva, pUrva- pUrvako apekSA sthiti, dyuti, prabhAva, sukha, lezyAoMkI vizuddhatA, indriya tathA avadhijJAnake viSayakI apekSA adhika adhika haiM tathA gati, zarIrakI UMcAI, abhimAna aura parigrahakI apekSA hona-hIna haiM / / 168 - 169 // mukti ke kAraNabhUta mahA amUlya ratnatrayake prabhAvase jisakI siddhi ayatna sAdhya hotI hai tathA jahA~ icchA karate hI samasta padArthoMkI siddhi ho jAtI hai aise devoM sambandhI sukha bhogakara ve deva svargase cyuta ho videha, bharata aura airAvata ina karmabhUmiyoMmeM uttama puruSa athavA nArAyaNa utpanna hote haiM // 170 - 171 // kitane hI deva, nau nidhiyoM aura caudaha ratnoMse sahita chaha khaNDoMke prabhu hote haiM arthAt cakravartI hote haiN| inakI antima kriyAe~ mokSasukha prApta karane meM samartha hotI haiM || 172 || kitane hI do-tIna bhava dhAraNa kara mokSa cale jAte haiM, koI balabhadra hote haiM, aura ve svargaM athavA mokSa jAte haiM tathA pUrvaM bhavameM nidAna bA~dhanevAle kitane hI loga nArAyaNa evaM pratinArAyaNa hote haiM || 173 || jinhoMne pUrvaM bhava meM zubha solaha kAraNa bhAvanAoMkA abhyAsa kiyA hai aise kitane hI loga kIrtike dhAraka tIrthaMkara hote haiM aura ve tInoM jagatkA prabhutva prApta karate haiM || 174 / / samyagdarzana hI jisakI sthira jar3a hai, jo jJAnarUpa piNDapara TikA huA hai, cAritrarUpI skandhako dhAraNa karanevAlA hai, nayarUpI zAkhAoM aura upazAkhAoMse sahita hai tathA manuSya aura devoM kI lakSmIrUpa jisameM phUla laga rahe haiM aise jinazAsanarUpI vRkSakI jo sevA karate haiM ve usake agrabhAgapara sthita nirvANarUpI mahAphalako prApta hote haiM / / 175 - 176 / / nirvANarUpI phalameM utpanna honevAle paramAnandasvarUpa zreSTha sukharUpI rasako prApta hue siddha parameSThI nirvANako prApta ho siddhAlaya meM sadA vidyamAna rahate haiM || 17 || isa prakArakA dharmopadeza sunakara vaha lokatrayarUpI kamalinI, mokSamArgarUpI sUryaM saMsagaM pramudita ho suzobhita ho uTho || 178 || jo pahale se hI prazasta anurAgale sahita the aise tInoM lokoMke jIva dharmaM zravaNa kara agnise zuddha hue nirmala jAti ke ratnasamUhakI zobhA dhAraNa kara rahe the || 179 || jisa prakAra meghamAlA avaziSTa dhUlike samUhako zAnta kara detI hai usI 1. sthitiprabhAvasukhadyutilezyA vizuddhIndriyAvadhiviSayato'dhikAH ta. sU. ca. a. / 2. gatizarIraparigrahAbhimAnato hInAH ta. sU. ca. a. / 3. kIrtanIyAH prazastA ityarthaH / 4. bala- ma. / 5 meghamAleva | 6. zamayAmAsa /
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 harivaMzapurANe atha divyadhvanerante jainasya tadanantaram / cakrustadanusaMdhAnaM devA dunduminiHsvanAH // 18 // puSpavRSTiM pravarSanto rasnavRSTiM ca tuSTuvuH / devAstatra vanoddeze muhuzcaikaM mahAmunim // 18 // taM nizamya munizreSThaM pUjyamAnaM surezvaraiH / zreNiko gautamaM natvA papraccha bahuvismayaH // 183 // bhagavan ! brUhi kinAmA muniH suragaNairayam / pUjyate pUjya ! kiMvaMzaH prApto vA'dya kimadbhutam // 18 // gadatisma tatastasmai vismitAya gatasmayaH / AgamAnumitijJApyavijJeyaH zrutakevalI // 185 // zrImano'sya mahArAja ! zRNu zreNika sanmateH / mune ma ca vaMzaM ca mAhAtmyaM ca vadAmi te // 186 // jitazatraH kSitau khyAto dharitrIpatiratra yaH / prApta eva dharitrIza! bhavataH zrotragocaram // 187 // hrivNshnbhobhaanurbhimtnRpsthitiH| rAjya zriyaM parityajya prAvAjIjinasaMnidhau // 18 // tapo duSkaramanyeSAM bAhyamAdhyAtmikaM ca saH / kRtvA prApto'dya ghAtyante kevalajJAnamadabhutam // 189 // tenAyamamaraiH sarvairjanamArgopavRMhakaiH / sa punarbodhilAmArtha bhaktito'tyarcito yatiH // 19 // punaH pragamya bhaktyA'sau samutakutUhalaH / pRcchati sma gaNAdhIzamiti zreNikabhapatiH // 19 // ka eSa bhagavAn ! vaMzo harizabdopalakSitaH / jAtaH kadA kva vA kIrtyaH ko vAsya prabhavaH pumAn // 192 // keyantaH samatikrAntAH prajArakSaNadakSiNAH / dharmArthakAmamokSADhyA harivaMzakSitIzvarAH // 193 / / iha bhAratajAtAnAM jinAnAM cakravartinAm / halinAM vAsudevAnAM tathA caiSAM pratidviSAm // 19 // prakAra jinendra bhagavAnako saddharmadezanA jagattrayake jIvoMkI samasta bhrAntiko zAnta kara detI hai / / 180 // athAnantara jinendra bhagavAnkI divyadhvanike bAda devoMne usakA anusandhAna kiyaa| tathA kucha deva, dandabhike samAna zabda karate, puSpavRSTi evaM ratnavaSTi karate hae vanake eka dezameM sthita eka mahAmunikI stuti karane lage / / 181-182 / / indroMke dvArA pUjita una zreSTha munikA nAma sunakara atyadhika Azcaryase yukta rAjA zreNikane gautama svAmIko namaskAra kara pUchA // 183 / / ki he bhagavan ! he pUjya ! kRpA kara kahie ki deva loga jinako pUjA kara rahe haiM aise ye muni kisa nAmake dhAraka haiM ? inakA kyA vaMza hai ? aura Aja kisa atizayako prApta hue haiM ? // 184|| tadanantara jinakA ahaMkAra naSTa ho gayA thA aura jinhoMne Agama tathA anumAnake dvArA jAnane yogya padArthoM ko jAna liyA thA aise zrutakevalI zrIgautama svAmI, Azcaryase bhare hue rAjA zreNikase kahane lage ki / / 185 / / he mahArAja zreNika ! maiM sadbuddhike dhAraka ina zrImAn munirAjakA nAma, vaMza aura mAhAtmya saba tumhAre lie kahatA hU~ so zravaNa kara // 186 // he pRthivIpate ! isa pRthivIpara jo jitazatru nAmakA prasiddha rAjA thA vaha Apake karNagocara huA hogA // 187 / / jo harivaMzarUpI AkAzakA sUrya thA, jisane anya rAjAoMkI sthitiko abhibhUta kara diyA thA, jisane rAjyalakSmIkA parityAga kara jinendradevake samIpa pravrajyA-dIkSA dhAraNa kI thI tathA jisane anya logoMke lie kaThina bAhya aura Abhyantara tapa kiyA thA Aja vahI rAjA jitazatru ghAtiyA karmoko naSTa kara Azcarya utpanna karanevAle kevalajJAnako prApta huA hai // 188-189 // isIlie jinamArgakI prabhAvanA karanevAle samasta devoMne milakara ratnatrayakI prAptike lie bhaktipUrvaka ina munirAjakI pUjA kI hai / / 190 // ___ tadanantara jise kutUhala utpanna ho rahA thA aise zreNika rAjAne bhaktipUrvaka punaH praNAma kara gaNadharase isa prakAra pUchA ki he bhagavan ! yaha harivaMza kauna hai ? kaba aura kahAM utpanna huA hai ? tathA isakA mUla kAraNa kauna puruSa hai ? // 191-192 / / prajAko rakSA karane meM samartha tathA dharma, artha, kAma aura mokSase sahita aise harivaMzameM kitane rAjA ho cuke haiM ? ||193 / / yaha kaha 1. gatagarvaH / 2. AgamAnumAnena jJApyo jJAtavyo jJeyo yasya sa. / 3. ghAtikarmakSayAnantaram / 4. utpadyotpadya gatAH /
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ tRtIyaH sargaH 41 zRNomi caritaM sarva vaMzAnAM ca samudbhavam / lokAlokavibhAgoktipUrvakaM vaktumarhasi // 195 // jagAda gautamaH sthAne rAjan ! praznastvayA kRtaH / zRNu sarva yathAvatte kathayAmi yathAyatham // 196 // zArdUlavikrIDitam trailokyasya sukhAsukhAnubhavanAdhiSThAnabhUmeH sthiraM, saMsthAnaM prathamaM tathaiva vividhAn baMzAvatArAMstava / zravyAtha harivaMzasaMbhavamatastadvaMzajAn bhUpatIn, zrImacchaNika ! kIrtayAmi bhavate zuzrUSave zrUyatAm // 197 // sragdharA bhavyatvAdviprakRSTeSvapi ca tanubhRto dezakAlasvabhAva rbhAveSvAptopadezAdvidadhati vidhivannizcayaM nizcitArtham / sadRSTInAM hi mohaH pramavati bhuvane tAvadevArthadRSTau yAvannAtrAbhyudeti prathitajinaravirjJAnabhAsvanmarIciH // 198 // iti ariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI zreNikapraznavarNano nAma tRtIyaH sargaH // 3 // rAjA zreNikane punaH kahA ki maiM isa bharata kSetrameM utpanna hue tIrthaMkaroM, cakravartiyoM, balabhadroM, nArAyaNoM aura pratinArAyaNoMkA samasta carita, vaMzoMkI utpatti aura lokAlokakA vibhAga sunanA cAhatA hU~ so Apa kahaneke yogya haiM // 194-195 / / yaha suna, gautama svAmIne kahA ki he rAjan ! tUne ThIka prazna kiyA hai tU saba ThIka-ThIka zravaNa kr| maiM yathAyogya kahatA hU~ // 196|| he zrIman ! he zreNika! maiM sarvaprathama sukha-duHkha bhoganeke sthAnabhUta tIna lokakA sthira AkAra kahatA huuN| phira vividha vaMzoMke avatArakI bAta kruuNgaa| tadanantara manohara arthase yukta harivaMzakI utpatti kahU~gA aura tatpazcAt zravaNa karaneke icchuka tere lie harivaMzameM utpanna hue rAjAoMkA kIrtana karUMgA // 197|| bhavya jIva, zrIApta bhagavAnke upadezase deza-kAla aura svabhAvase dUravartI padArthoMkA bhI vidhivat yathArtha nizcaya kara lete haiN| yathArthameM samyagdRSTi manuSyoMkA moha, isa saMsArameM padArthoM kA ThIka-ThIka svarUpa dekhanemeM tabhI taka apanA prabhAva rakha pAtA hai jabataka ki jJAnarUpI dedIpyamAna kiraNoMse yukta zrIjinendra devarUpI sUryakA udaya nahIM hotA / / 128 / / isa prakAra jisameM ariSTanemike purANakA saMgraha kiyA gayA hai aise zrIjinasenAcArya praNIta harivaMza purANa meM zreNikaprazna varNana nAmakA tRtIya sarga samApta huA // 3 // m 1. yuktaH / 2. bhvytvaadiprkRsstte-m.|
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH sarvato'nantavistAramanantasvapradezakam / dravyAntaravinirmuktamalokAkAzamiSyate // 1 // na lokyante yatastasmin jIvAjIvAtmakAH pare / bhAvAstatastadudgItamalokAkAzasaMjJayA // 2 // na gatirna sthitistatra jIvapudgalayostayoH / nimittayorabhUtatvAdu dharmAdharmAstikAyayoH // 3 // anAdyanidhanastasya madhye loko vyvsthitH| asaMkhyeyapradezAtmA lokAkAzavimizritaH // 4 // kAlaH paJcAstikAyAzca saprapaJcA ihAkhilAH / lokyante yena tenAyaM loka ityabhilapyate // 5 // [yugmam] vetrAsanamRdaGgorujhallarIsadRzAkRtiH / adhazcordhva ca tiryak ca yathAyogyamiti vidhA / / 6 // murajArdhamadhomAge tasyo murajo yathA / AkArastasya lokasya kiM tveSa caturasrakaH // 7 // kaTisthakarayugmasya vaizAkhasthAnavartinaH / bimarti puruSasyAyaM saMsthAnamacalasthiteH // 8 // adholokasya saptAdhaH svavistAreNa rajavaH / pradezahAnito rajjustiryagloke'vaziSyate // 9 // UdhvaM pradezavRddhayAtaH paJca brahmottarAntare / tataH pradezahAnyola rajjurekAvaziSyate // 10 // AyAmastu trilokAnAM syAccaturdazarajavaH / saptAdho mandarAdUrdhva sArddha tenaiva sapta tAH // 11 // citrAdhobhAgato rajjurdvitIyAnte samApyate / dvitIyAtastRtIyAnte caturthyante tato'parA // 12 // paJcamyante caturthI ca SaSTayante paJcamI tataH / saptamyante ca SaSThI sA lokAnte saptamI sthitA // 13 // athAnantara saba orase jisakA ananta vistAra hai, jisake apane pradeza bhI ananta haiM tathA jo anya dravyoMse rahita hai vaha alokAkAza kahalAtA hai // 1 // yatazca usameM jIvAjIvAtmaka anya padArtha nahIM dikhAI dete haiM isalie vaha alokAkAza isa nAmase prasiddha hai // 2 // gati aura sthitimeM nimittabhUta dharmAstikAya adharmAstikAyakA abhAva honese alokAkAzameM jIva aura pudgalakI na gati hI hai aura na sthiti hI hai // 3 // usa alokAkAzake madhya meM asaMkhyAtapradezI tathA lokAkAzase mizrita anAdi loka sthita hai // 4 // kAla dravya tathA apane avAntara vistArase sahita anya samasta paMcAstikAya yatazca isameM dikhAI dete haiM isalie yaha loka kahalAtA hai / / 5 / / yaha loka nIce, Upara aura madhyameM vetrAsana, mRdaMga aura bahuta bar3I jhAlarake samAna hai arthAt adholoka vetrAsana-mUMThAke samAna hai, Urdhvaloka mRdaMgake tulya hai aura madhyaloka jise tiryak loka bhI kahate haiM jhAlarake samAna hai // 6 / / nIce AdhA mRdaMga rakhakara usapara yadi pUrA mRdaMga rakhA jAye to jaisA AkAra hotA hai vaisA hI lokakA AkAra hai kintu vizeSatA yaha hai ki yaha loka caturasra arthAt caukora hai / / 7 / / athavA kamarapara hAtha rakha tathA paira phailAkara acala-sthira khar3e hue manuSyakA jo AkAra hai usI AkArako yaha loka dhAraNa karatA hai / / 8 / / apane vistArako apekSA adholoka nIce sAta rajju pramANa hai, phira krama-kamase pradezoMmeM hAni hote-hote madhyama lokake yahA~ eka rajju vistRta raha jAtA hai / / 9 / / isake Upara pradezavRddhi hote-hote brahmabrahmottara svargake samIpa pAMca rajju pramANa hai| tadanantara usake Age pradezahAni hote-hote lokake antameM eka rajju pramANa vistRta raha jAtA hai / / 10 / / tInoM lokoMko lambAI caudaha rajju pramANa hai| sAta rajju sumeru parvatake nIce aura sAta rajju usake Upara hai / / 11 / / citrA pRthivIke adhobhAgase lekara dvitIya pRthivIke anta taka eka rajju samApta hotI hai, isake Age tRtIya pRthivIke anta taka dvitIya rajju, caturtha pRthivIke 1. padArthAH / 2. avidyamAnatvAt / 3. prasAritajaGghAdvayordhvasthitasya /
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH 43 citrAdhodezatastUvaM sArdhA rajjuH samApyate / aizAnAnte tataH sArdA mAhendrAnte tu tiSThati // 14 // tataH kApiTakalpAgre rajarekAvatiSThate / sA sahasrArakalpAne tato'pyekA samApyate // 15 // AraNAcyutakalpAntavartinI sA tato'parA / saptamI tu tato rajarUrvalokAntaniSThitA // 16 // rajaH prathamarajjvante sA paDabhiH saptabhAgakaiH / adholokasya vistAro lokavidbhirudAhRtaH // 17 // raja dvitIyarajjavante paJcamiH saptamAgakaiH / timrastRtIyarajjvante caturmiH saptamAgakaiH // 18 // catasrasturya rajjvante saptabhAgaistribhiryutAH / paJca paJcamarajjvante saptamAgadvayena tAH // 19 // SaDetAH saptabhAgena SaSTarajjvantagocare / sapta saptamarajjvante vistAro rajavaH smRtAH // 20 // UvaM ca sArdharajjvante raja dve saptamAgakaiH / paJcabhiH saha vistAro lokasya parikIrtitaH // 21 // parataH sArdharajjvante saptamAgaistribhiryutAH / catasro rajavo jJeyo vistAro jagatastataH // 22 // tato'rdharajaparyante sabrahmottaramUrdhani / vistAro rajavaH paJca bhuvanasya nirUpitaH / / 23 / / kApiSTAgre'rdharajjvante saptamArgastribhiH saha / catasro rajavo vyAso jagataH pratipAditaH // 24 // wwwwwwwwwwww anta taka tRtIya rajju, paMcama pRthivIke anta taka caturtha rajju, SaSTha pRthivIke anta taka paMcama rajju, saptama pRthivIke anta taka SaSTha rajju aura lokake anta taka saptama rajja samApta hotI hai arthAt citrA pRthivIke nIce chaha rajjukI lambAI taka sAta pRthiviyA~ aura usake nIce eka rajjuke vistArameM nigoda tathA vAtavalaya haiM / / 12-13 / / yaha to citrA pRthivIke nIcekA vistAra batalAyA aba isake Upara aizAna svarga taka Der3ha rajju, usake Age mAhendra svargake anta taka phira Der3ha rajju, phira kApiSTa svarga taka eka rajju, tadanantara sahasrAra svarga taka eka rajju, usake Age AraNa acyuta svarga taka eka rajju aura usake Upara Urdhva lokake anta taka eka rajju isa prakAra kula sapta rajju samApta hotI haiM // 14-16 / / citrA pRthivIke nIce prathama rajjuke antameM jahAM dUsarI pRthivI samApta hotI hai vahA~ lokake jAnanevAle AcAryoMne adholokakA vistAra eka rajju tathA dvitIya rajjuke sAta bhAgoMmeM se chaha bhAga pramANa batalAyA hai // 17|| dvitIya rajju ke antameM jahAM tIsarI pRthivI samApta hotI hai vahAM adholokakA vistAra do rajju pUrNa aura eka rajjuke sAta bhAgoMmeM-se pA~ca bhAga pramANa batAyA hai| tRtIya rajjuke anta meM jahAM cauthI pRthivI samApta hotI hai vahA~ adholokakA vistAra tIna rajju aura eka rajjuke sAta bhAgoM meM se cAra bhAga pramANa batalAyA hai // 18 // caturtha rajjuke antameM jahAM pAMcavIM pRthivI samApta hotI hai vahAM adholokakA vistAra cAra rajju aura eka rajjuke sAta bhAgoMmeM-se tIna bhAga pramANa kahA gayA hai, paMcama rajjuke antameM jahAM chaThI pRthivI samApta hotI hai vahA~ adholokakA vistAra pA~ca rajju aura eka rajjuke sAta bhAgoMmeM se do bhAga pramANa batalAyA hai, SaSTha rajjuke antameM jahA~ sAtavIM pRthivI samApta hotI hai vahAM adholokakA vistAra chaha rajju aura eka rajjuke sAta bhAgoMmeM-se eka bhAga pramANa hai tathA saptama rajjuke anta meM jahA~ loka samApta hotA hai vahA~ adholokakA vistAra sAta rajju pramANa kahA gayA hai // 19-20 // citrA pRthivIke Upara Der3ha rajjukI UMcAIpara jahAM dUsarA aizAna svarga samApta hotA hai vahA~ lokakA vistAra do rajju pUrNa aura eka rajjuke sAta bhAgoMmeM se pAMca hai / / 21 / / usake Upara Der3ha rajju aura calakara jahA~ mAhendra svarga samApta hotA hai vahAM lokakA vistAra cAra rajju aura eka rajjuke sAta bhAgoMmeM se tIna bhAga pramANa batAyA gayA hai / / 22 / / usake Age AdhI rajju aura calakara jahA~ brahmottara svarga samApta hotA hai vahA~ lokakA vistAra pAMca rajju pramANa kahA gayA hai / / 23 / / usake Upara AdhI rajju aura calakara jahA~ kApiSTa svarga samApta hotA hai vahA~ lokakA vistAra cAra rajju aura eka rajjuke sAta bhAgoMmeM se tIna bhAga
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe tato'dhaMrajjumAnAnte mahAzukrAyavartini / SaT saptabhAgasaMyuktAstisro vyAso jagadgataH // 25 // ardharajjvavasAne'taH sahasrArAntamizrite / dvisaptabhAgasaMyuktA vyAsastisro'sya rajavaH // 26 // prANatAgrArdharajjvante paJcasaptAMzamizrite / dve raja jagato vyAso vyAsavidbhiH prakAzitaH // 27 // acyutAntArdharajjvante saptamAgena saMmite / dve raja raju revAntarajjvante lokamastake // 28 // adholokorujaGghAdistiryaglokakaTItaTaH / brahmabrahmottarorasko mAhendrAntastu madhyabhAga // 29 / / AraNAcyutasuskandho dviparyantamahAbhujaH / navagreveyakagrIvo'nudizoddhahanudayaH // 30 // paJcAnuttarasadvaktraH siddhakSetralalATabhRt / siddha jIvazritAkAzadezavistIrNamastakaH // 31 // svodarasthitaniHzeSapuruSAdipadArthakaH / apauruSeya evaiSa sallokapuruSaH sthitaH // 32 // ghanodadhirimaM lokaM dhanavAtazca sarvataH / tanuvAtazca tiSTanti yo'pyAveSTya vAyavaH // 33 // Adyo gomUtravarNo'tra mudagavarNastu madhyamaH / saMpRktAnekavarNo'ntyo bahirvalayamArutaH // 34 // daNDAkArA ghanIbhUtA UrdhvAdhobhAgabhAginaH / bhaGgurAkRtayo lokaparyantepu prabhaJjanAH // 3 // yojanAnAM sahasrANi pratyeka viMzatiH smRtAH / adhovistAratastUvaM trayo'pyUnaikayojanAH // 36 // daNDAkAraparityAge yathAkramamamI punaH / saptapaJcacatuHsaMkhyA yojanAni vitanvate // 37 // pradezahAnitaH paJca catvAri trINi ca kramAt / bAhulyaM yojanAnyeSAM tiryagloke bhavatyataH // 38 // Na batalAyA gayA hai // 24 // usake Age AdhI rajja aura calakara jahA~ mahAzaka svarga samApta hotA hai vahA~ lokakA vistAra tIna rajju aura eka rajjuke sAta bhAgoMmeM-se chaha bhAga pramANa kahA gayA hai / / 25 / / isake Upara AdhI rajju aura calakara jahA~ sahasrAra svargakA anta AtA hai vahA~ lokakA vistAra tIna rajju aura eka rajjuke sAta bhAgoMmeM-se do bhAga pramANa batalAyA gayA hai / / 26 / / isake Age AdhI rajju aura calakara jahAM prANata svargakA anta AtA hai vahA~ lokakA vistAra do rajju aura eka rajjuke sAta bhAgoMmeMse pA~ca bhAga pramANa kahA gayA hai // 27 // isake Upara AdhI rajju aura calakara jahA~ acyuta svarga samApta hotA hai vahAM lokakA vistAra do rajju aura eka rajjuke sAta bhAgoMmeM se eka bhAga pramANa batalAyA hai aura isake Age sAtavIM rajjake antameM jahA~ lokakI sImA samApta hotI hai vahAM lokakA vistAra eka rajja pramANa kahA gayA hai // 28 // tInoM lokoMmeM adholoka to puruSa kI jaMghA tathA nitambake samAna hai, tiryagloka kamarake sadRza hai, mAhendra svargakA anta madhya arthAt nAbhike samAna hai, brahma-brahmottara svarga chAtIke samAna hai, terahavA, caudahavA~ svarga bhujAke samAna hai, AraNa-acyuta svarga skandhake samAna hai, nava graiveyaka grIvAke samAna hai, anudiza unnata DAMDIke samAna hai, paMcAnuttara vimAna mukhake samAna hai, siddha kSetra lalATake samAna hai aura jahA~ siddha jIvoMkA nivAsa hai aisA AkAza pradeza mastakake samAna hai / / 29-31 // jisake madhyameM jIvAdi samasta padArtha sthita hai aisA yaha lokarUpI puruSa apauruSeya hI hai-akRtrima hI hai // 32 // ghanodadhi, ghanavAta aura tanuvAta ye tInoM vAtavalaya isa lokako saba orase gherakara sthita haiM // 33 / / AdikA ghanodadhi vAtavalaya gomUtrake varNake samAna hai, bIcakA dhanavAtavalaya muMgake samAna varNavAlA hai aura antakA tanuvAtavalaya paraspara mile hue aneka varNoMvAlA hai // 34 // ye vAtavalaya daNDake AkAra lambe haiM, ghanIbhUta haiM, Upara-nIce tathA cAroM ora sthita haiM, caMcalAkRti haiM tathA lokake anta taka veSTita haiM / / 35 / / adholokake nIce tInoM valayoMmeM-se pratyekakA vistAra bIsa-bIsa hajAra yojana hai aura lokake Upara tInoM vAtavalaya kucha kama eka yojana vistAravAle haiM // 36 // adholokake nIce tInoM vAtavalaya daNDAkAra haiM aura Upara calakara jaba ye daNDAkAra kA parityAga karate haiM arthAt lokake AjU-bAjUmeM khar3e hote haiM taba kramazaH sAta, pA~ca aura cAra yojana vistAravAle raha jAte haiM // 37 // tadanantara pradezoMmeM hAni hote-hote madhyama lokake yahAM inakA vistAra kramase pA~ca,
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH 45 pradezavRddhitaH sapta paJca catvAri ca kramAt / yojanAnyupanIyante brahmabrahmotarAnti ke ||39 // punaH pradezahAnyavaM paJca catvAri ca kramAt / trINi caiva bhavantyeSAM yojanAni zivAntake // 4 // ardhayojanabAhulyo mastakeSu ghanodadhiH / dhanavAtastadardhaH syAttanuvAtastadanakaH // 1 / / bhrAjate vAtavalayaH srvtribhiraavRtH| kavacairiva lokastairmahAlokajigISayA // 42 // atra ratnaprabhAdyayaM dvitIyA shrkraaprmaa| prathitA pRthivI loke tRtIkA bAlukAprabhA // 13 // paGkaprabhA caturthI tu paJcamI pRthivI tathA / dhUmaprabhA vinirdiSTA SaSTI cApi tamaHtramA // 44 // mahAtamaHprabhA bhUmiH saptamI ca ghanodadhau / valayAdhiSThitA ghetAH saptAdho'dho vyavasthitAH // 4 // gotrAkhyathA tu tAH khyAtA gharbhA vaMzA yathAkamam / mevAanApyAriSTA ca maghavI mAdhavIti ca // 46 // lakSakA yojanAnAM syAt sahAzItisahasrikA / nibhirbhAgavibhaktaM ca bAhalyaM prthmpiteH||47|| yojanAnAM sahasrANi kharabhAge'tra poDaza / azItiH paGkabahule caturbhiradhikAni tu // 48 // tarthavAvbahule bhAge bAhulyaM suvinizcitam / zastre'zItisahasrANi yojanAni jinezinAm // 42 // taM paGkabahulaM bhAgaM bhAsayanti yathAyathan / rakSasAmasurANAM ca nivAsA ratnabhAsurAH // 50 // kharamAgaM navAnAM tu vAsA bhavanavAsinAm / bhUSayanti mahAbhAsA bahubhedAH svayaMprabhAH // 51 // citrAkhyaM paTalaM pUrva vajrAkhyaM tu tataH param / vaiDUryAkhyaM tato jJeyaM lohitAGkArupamapyataH // 52 // masAragalvagomedepravAlapaTalAnyataH / dyotI rasAJjanAkhye ca tathaivAana rakam / / 3 / / aGgasphaTiksaMjJe ca candrAmAkhyaM ca varcakam / bahuzilAmayaM ceti paTalAni hi SoDaza // 54 // ekaikasya tu bAhulyaM sahasraguNayojanam / paTalasya tadAtmAsau kharabhAgaH prabhAsuraH // 5 // cAra aura tIna yojana raha jAtA hai / / 38 / / tadanantara pradezoMmeM vRddhi honese brahma-brahmottara nAmaka pA~caveM svargake antameM kramazaH sAta, pA~ca aura cAra yojana vistRta ho jAte haiM // 39 / / punaH pradezoMmeM hAni honese mokSa sthAnake samIpa kramase pA~ca, cAra aura tIna yojana vistRta raha jAte haiM // 40 // tadanantara lokake Upara pahuMcakara ghanodadhi vAtavalaya AdhA yojana arthAt do kosa, ghanavAta valaya usase AdhA arthAt eka kosa aura tanuvAtavalaya usase kucha kama arthAt pandrahase pacahattara dhanuSa pramANa vistRta hai // 41 // tInoM vAtavalayoMse ghirA huA yaha loka aisA jAna par3atA hai mAno mahAloka jItanekI icchAse kavacoMse hI AveSTita huA ho // 42 / / ___ isa lokameM pahalI ratnaprabhA, dUsarI zakaMrAprabhA, tIsarI bAlukAprabhA, cauthI paMkaprabhA, pAMcavIM dhUmaprabhA, chaThavIM tamaHprabhA aura sAtavoM mahAtamaHprabhA ye sAta bhUmiyA~ haiN| ye sAtoM bhUmiyA~ tInoM vAtavalayoMpara adhiSThita tathA kramase nove-nIce sthita haiN| antameM calakara ye sabhI adholokake nIce sthita ghanodadhivAtavalaya para adhiSThita haiM / / 43-45 / / ina pRthiviyoMke rUr3hi nAma kramase gharmA, vaMzA, meghA, aMjanA, ariSTA, maghavI aura mAdhavI bhI haiM / / 46 / / pahalI ratnaprabhA pRthivI eka lAkha assI hajAra yojana moTI hai tathA khara bhAga, paMka bhAga aura abbahula bhAga ina tIna bhAgoMmeM vibhakta hai / / 47|| pahalA khara bhAga solaha hajAra yojana moTA hai, dUsarA paMka bhAga caurAsI hajAra yojana moTA hai aura tIsarA abbahula bhAga assI hajAra yojana moTA hai / / 48-49|| paMka bhAgako rAkSasoM tathA asurakumAroMke ratnamayI dedIpyamAna bhavana yathA kramase suzobhita kara rahe haiM // 50 // tathA khara bhAgako nau bhavanavAsiyoMke mahAkAntise yukta, svayaM jagamagAte hue nAnA prakArake bhavana alaMkRta kara rahe haiM // 51 // khara bhAgake 1 citrA, 2 vajrA, 3 vaiDUrya, 4 lohitAMka, 5 masAragalba, 6 gomeda, 7 pravAla, 8 jyoti, 9 rasa, 10 aMjana, 11 aMjanamUla, 12 aMga, 13 sphaTika, 14 candrAbha, 15 varcaska aura 16 bahuzilAmaya ye solaha paTala haiM / / 52-54 / / inameM se pratyeka paTalako moTAI eka-eka hajAra yojana hai tathA dedIpyamAna khara bhAga ina solaha paTala 1. gomedh-k.|
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe vijJayAH paGkabahulAccheSAH SaDapi bhUmayaH / svsvbaahulyhiinaikrjjvaayaamnijaantraaH||56|| dvAtriMzadatha bAhulyamaSTAviMzatireva ca / caturvizatirapyAsAM viMzatiH SoDazAca // 57 // yojanAnAM sahasrANi SaNNAmapi yathAkramam / pRthivIna vinirdiSTaM daSTatatvairjinezvaraiH // 58 // dazAnAmasurAdInAM prathamAyAM ca sadmanAm / saMkhyA sA pratipattavyA paripAcyA vyavasthitA // 59 // catuHSaSTiH smRtA lakSA azItizcaturuttarA / dvAsaptatistathA lakSAH SaNNAM SaTsaptatistataH // 60 // bhavanAnAM tathA lakSA navatizca SaDuttarA / caityAlayAzca vijJeyAH pratyeka samasaMkhyayA // 61 // caturdaza sahasrANi SoDazApi yathAkramam / bhatAnA rAkSasAnAM ca santi samAnyadho bhUvaH // 62 // asurA nAganAmAnaH suprnntnyaamraaH| dvIpodadhikumArAzca tathaiva stanitAmarAH // 63 // vidyutkumAranAmAno dikkumArAstathApare / devA agnikumArAzca kumArA vAyupUrvakAH // 4 // maNidyamaNi nityAbhe pAtAle nivasanti te / yathAyathaM nivAseSu devA bhavanavAsinaH // 65 // asurANAM ca tatrAyuH sAdhikaH sAgaraH smRtaH / tathA nAgakumArANAM jJeyaM palyopamatrayam // 6 // tat suparNakumArANAM sAdha palyopamadvayam / dvayaM dvIpakumArANAM zeSANAM palyamarddhabhAk // 17 // asurANAM dhanU Si syAdutsedhaH paJcaviMzatiH / maumaidazaiva zeSANAM jyotiSAM sapta tasvataH // 6 // saudharmazAnayordevAH saptahastocchayAstataH / ekArdhahAnau sarvArthasiddhau hasto'vaziSyate // 6 // ataH paraM pravakSyAmi zRNu zreNika ! lezataH / saptAnAmapi bhUmInA krameNa narakAlayAn // 7 // svarUpa hI hai / / 55 // paMka bhAgase zeSa chaha bhUmiyoMkA apanA-apanA antara apanI-apanI moTAIse kama eka-eka rajju pramANa hai // 56 // samasta tattvoMko pratyakSa dekhanevAle zrI jinendra devane dvitIyAdi pRthiviyoMkI moTAI kramase battIsa hajAra, aTThAIsa hajAra, caubIsa hajAra, bIsa hajAra, solaha hajAra aura ATha hajAra yojana batalAyI hai / / 57-58 // prathama pRthivImeM asurakumAra Adi dasabhavanavAsI devoMke bhavanoMkI saMkhyA nimna prakAra jAnanA cAhie-asurakumAroMke cauMsaTha lAkha, nAgakumAroMke caurAsI lAkha, garur3akumAroMke bahattara lAkha, dvIpakumAra, udadhikumAra, medhakumAra, dikkumAra, agnikumAra aura vidyutkumAra ina chaha kamAroMke chihattara lAkha tathA vAyakamAroMke chiyAnabe lAkha bhavana haiN| ye saba bhavana zreNi rUpase sthita haiM tathA pratyekameM eka-eka caityAlaya haiM // 59-61 // pRthivIke nIce bhUtoMke caudaha hajAra aura rAkSasoMke solaha hajAra bhavana yathAkramase sthita haiM // 62 // jahAM maNirUpI sUryako nirantara AbhA phailI rahatI hai aise pAtAla lokameM asurakumAra, nAgakumAra, suparNakumAra, dvIpakumAra, udadhikumAra, stanitakumAra, vidyutkumAra, dikkumAra, agnikumAra aura vAyukumAra ye dasa prakArake bhavanavAsI deva yathAyogya apane-apane bhavanoMmeM nivAsa karate haiM // 63-65 // unameM asurakumAroMko utkRSTa Ayu kucha adhika eka sAgara, nAgakumAroMko tIna palya, suparNakumAroMkI ar3hAI palya, dvIpakumAroMkI do palya aura zeSa chaha kumAroMkI Der3ha palya pramANa hai // 66-67|| asurakumAroMkI U~cAI paccIsa dhanuSa, zeSa no prakArake bhavanavAsiyoM tathA vyantaroMkI dasa dhanuSa aura jyotiSI devoMkI sAta dhanuSa hai||68|| saudharma aura aizAna svargake devoMkI U~cAI sAta hAtha hai| usake Age eka tathA AdhA hAtha kama hote-hote sarvArthasiddhi meM eka hAthakI UMcAI raha jAtI hai| bhAvArtha-pahale dUsare svargameM sAta hAtha, tIsare cauthe svargameM chaha hAtha, pA~caveM, chaThaveM, sAtaveM, AThaveM svarga meM pAMca hAtha, nauveM, dasaveM, gyArahaveM, bArahaveM svargameM cAra hAtha, terahaveM, caudahaveMmeM sAr3he tIna hAtha, pandrahaveM-solahaveM svargameM tIna hAtha, adhogreveyakoMmeM ar3hAI hAtha, madhyama aveyakoMmeM do hAtha, upari aveyakoMmeM tathA anudiza vimAnoMmeM Der3ha hAtha aura anuttara vimAnoMmeM eka hAtha U~cAI hai // 69 // gautama svAmI kahate haiM ki he zreNika ! aba isake Age saMkSepase ratnaprabhA Adi sAtoM bhUmiyoMke viloMkA yathAkramase varNana karatA hU~ so suna // 70 //
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH bhavantyabbahale bhAge dharmANAM nArakAzrayAH / yojanAnAM sahasraM tu muktvo dhovibhAgayoH // 7 // ayameva kramo jJeyaH zeSAsvapi ca bhUbhiSu / saptamyAM madhyadeze'mI satriMze krozapaJcake // 72 // lakSA narakabhedAnAM syustriMzatpaJcaviMzatiH / tAsu paJcadazaivaitA daza tisrastathaiva ca // 73 // paJconApi ca lakSakA paJca caiva yathAkramam / lakSAzcaturazItiH syusteSAM saMgrahasaMkhyayA // 4 // trayodaza yathAsaMkhyamekAdaza navApi ca / sapta paJca trayazcakaH prastArAstAsu bhUmiSu // 75 // sImantako mataH pUrvo narako raurustataH / bhrAntodbhrAntau ca saMbhrAntaH paro'saMbhrAnta eva ca // 76 // vibhrAnta tathA vasto dharmAyAM prasitaH prH| vakrAntazcApyavakrAnto vikrAntazcendra kAH smRtAH // 7 // staraka stanakazcaiva manako vana kastathA / ghATasaMvATa rAmAnau jihvAkhyo jibikAmidhaH // 7 // lolazca lolupazcApi tathA'nyasstanalolupaH / vaMza yAmindrakA hyate jinairekAdazoditAH // 79 // taptazca tapitazcAnyastapanastApanaH paraH / paJcamazca nidAghAkhyaH SaSThaH prajvalito mataH // 8 // tathaivojjvalito jJeyastataH saMjvalito'STamaH / saMprajvalita ityanyastRtIyAyAM navendrakAH / / 81 // ArastArazca mArazca vrcskstmkstthaa| khaDaH khaDakhaDazceti catuthyAM sapta varNitAH // 82 // tamo bhramo jhaSo'tazca tAmisrazcetyamI smRtAH / indrakA nagarAkArAH paJcamyAM paJca saMhitAH // 83 // himavardalalallakkAstrayaH SaSThyAmapIndrakAH / saptamyAmapratiSThAnamekamevendrakaM viduH // 84 // jJeyA hyekonapaJcAzadindrakAH saMyutAstvamI / adho'dho nyUnakA dvAbhyAmuparyupari vRddhayaH / / 5 / / sImantake caturdikSa pratyekaM nArakAlayAH / tiSThantyekonapaJcAzat zreNibaddhA mahAntarAH // 86 / / tAvanta eva caikonAH zreNibaddhAH vidikSa ca / pratyeka bahavastebhyastAbhyo'nyatra prakIrNakAH // 87 // gharmA nAmaka pahalI pRthivIke abbahula bhAgameM Upara-nIce eka-eka hajAra yojana chor3akara kayoMke vila haiN| yahI krama zeSa pathiviyoMmeM bhI samajhanA cAhie, kintu sAtavIM pathivImeM paiMtIsa kozake vistAravAle madhya dezameM vila haiM / / 71-72 / / pahalI pRthivImeM tIsa lAkha, dUsarImeM paccIsa lAkha, tIsarImeM pandraha lAkha, cauthI meM dasa lAkha, pA~cavImeM tIna lAkha, chaThavIM meM pAMca kama eka lAkha, sAtavIM meM pAMca aura sAtoMmeM saba milAkara caurAsI lAkha vila haiM ||73-74 / / una pRthiviyoMmeM kramase teraha, gyAraha, nau, sAta, pA~ca, tIna aura eka prastAra arthAt paTala haiM // 75 // dharmA pRthivIke teraha prastAroMmeM kramase nimnalikhita teraha indraka vila haiM-1 sImantaka, 2 nAraka, 3 roruka, 4 bhrAnta, 5 udbhrAnta, 6 saMbhrAnta, 7 asambhrAnta, 8 vibhrAnta, 9 trasta, 10 trasita, 11 vakrAnta, 12 avakrAnta aura 13 vikrAnta / / 76-77|| zrI jinendra devane vaMzA nAmaka dUsarI pRthivIke gyAraha prastAroMmeM nimnAMkita gyAraha indraka vila batalAye haiM-1 staraka, 2 stanaka, 3 manaka.4 vanaka. 5 ghATa, 6 saMghATa, 7 jihvA, 8 jibika, 9 lola, 10 lolupa aura 11 stanalolupa / / 78-79|| tIsarI meghA pRthivIke nau prastAroMmeM nimna prakAra nau indraka vila batalAye haiM-1 tapta, 2 tapita, 3 tapana, 4 tApana, 5 nidAgha, 6 prajvalita, 7 ujjvalita, 8 saMjvalita aura 9 saMprajvalita / / 80-81 / / cauthI pathivIke sAta prastAroM meM kramase nimnalikhita sAta indraka vila haiM-1 Ara, 2 tAra, 3 mAra, 4 varcaska, 5 tamaka, 6 khaDa aura 7 khaDakhaDa / / 82 / / pAMcavIM pRthivIke pA~ca prastAroMmeM nimnalikhita pAMca indraka vila haiM-1 tama, 2 bhrama, 3 jhaSa, 4 anta aura 5 tAmisra / ye indraka vila nagaroMke AkAra haiM / / 83 / / chaThavoM pRthivImeM 1 hima, 2 vardala aura 3 lallaka ye tIna indraka vila haiM / / 84 / / toM pathiviyoMke saba indraka milakara unacAsa haiN| Uparase noceko ora pratyeka pathivImeM do-do kama hote jAte haiM aura nIcese UparakI ora pratyeka pRthivI meM do-do adhika hote jAte haiM / / 85 / / prathama pRthivIke prathama prastAra sambandhI somantaka indraka vilakI cAroM dizAoM meM pratyekameM unacAsaunacAsa zreNibaddha vila haiM aura ye paraspara bahuta bhArI antarako liye hue haiM / / 86 / / isI sImantaka 1. sallakA ma., kh.|
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ 48 harivaMzapurANe ekaiko hIyate cAdhaH sImantanarakAdiSu / catuHzeSo'pratiSThAno na zreNI na prakIrNakAH / / 8 / / zataM SaNNavataM dikSa caturUnaM vidikSa tat / sImantakasya tanmizramaSTAzItaM zatatrayam / / 8 / / zataM dvAnavataM dikSa sASTAzIti vidikSa tat / kuNDAnAM narakasyaitad yuktvAzItyA zatatrayam // 90 / / aSTAzItaM zataM dikSa caturUnaM vidikSa tat / rorukasya vimizraM tad dvAsaptatyA zatatrayam / / 11 / / zataM caturazItizca bhrAnte dikSa vidikSa tat 1 sAzIti nArakaM mizraM catuHSaSTayA zatatrayam // 12 // sAzItikaM zataM dikSu SaTsaptatyA vidikSu tat / SaTpaJcAzadvimizraM syAdudbhrAntasya zatatrayam / / 93 // SaTsaptatyA zataM dikSu dvAsaptatyA vidikSu tat / dvayUnapaJcAzatA mizraM saMbhrAntasya zatatrayam // 94 // dvAsaptatyA zataM dikSa sASTaSaSTyA vidikSu tat / asaMbhrAntasya mizraM taccatvAriMzaM zatatrayam / / 95 / / sASTaSaSTizataM dikSa catuHSaSTyA vidikSa tat / dvAtriMzaM tavayaM yuktaM vibhrAntasya zatatrayam // 16 // catuHSavyA zataM dikSa zataM SaSTyA vidikSa ca / trastasya tadadvayaM mizraM caturvizaM zatatrayam // 17 // zataM SaSTyAdhika dikSa SaTpaJcAzaM vidikSa tat / trasitasya samAyuktaM SoDazAgraM zatatrayam // 28 // ghaTapaJcAzaM zataM dikSa dvApaJcAzaM vidikSa tat / vakrAntasya samAyuktamaSTottarazatatrayam // 99 / / / dvipaJcAzaM zataM dikSa catvAriMzaM sahASTabhiH / vidikSu mizritaM tarasyAdavakrAnte zatatrayam // 10 // vilakI cAra vidizAoMmeM pratyekameM ar3atAlIsa-ar3atAlIsa zreNibaddha vila haiN| ina zreNiyoM tathA zreNibaddha viloMke sivAya bahatase prakIrNaka vila bhI haiM // 87|| ina sImantaka Adi narakoMmeM nIce-nIce krama-kramase eka-eka vila kama hotA jAtA hai| isa prakAra sAtavIM pRthivIke apratiSThAna nAmaka indrakakI cAra dizAoMmeM eka-ekake kramase kevala cAra vila haiN| vahAM na zreNI hai aura na prakIrNaka vila hI haiM // 88 // isa prakAra prathama pRthivIke prathama somantaka indrakako cAra dizAoM meM eka sau chiyAnabe, cAra vidizAoMmeM eka sau bAnabe aura saba milAkara tIna sau aThAsI zreNIbaddha vila haiM / / 89 // dUsare prastArake nAraka indrakako cAra dizAoMmeM eka sau bAnabe, cAra vidizAoMmeM eka sau aThAsI aura saba milAkara tIna sau assI zreNibaddha vila haiM / / 90 // tIsare prastArake roruka indrakakI cAra dizAoMmeM eka sau aThAsI, cAra vidizAoM meM eka sau caurAsI aura saba milAkara tIna sau bahattara zreNibaddha vila haiM // 91 // cauthe prastArake bhrAnta nAmaka indrakako cAra dizAoMmeM eka sau caurAsI, vidizAoMmeM eka sau assI aura saba milAkara tIna sau cauMsaTha zreNibaddha vila haiM // 92 // pA~caveM prastArake udbhrAnta nAmaka indraka vilako dizAoMmeM eka sau assI, vidizAoM meM eka sau chihattara aura saba milAkara tIna sau chappana zreNibaddha vila haiM / / 93 / / chaThaveM prastArake sambhrAnta nAmaka indraka vilakI cAra dizAoM meM eka sau chihattara, vidizAoM meM eka sau bahattara aura saba milAkara tIna sau ar3atAlIsa zreNibaddha vila haiM // 94|| sAtaveM prastArake asambhrAnta nAmaka indraka vilako cAroM dizAoMmeM eka sau bahattara, vidizAoMmeM eka sau ar3asaTha aura saba milAkara tIna sau cAlIsa zreNIbaddha vila haiM / / 15 / / AThaveM prastArake vibhrAnta nAmaka indraka vilakI cAra dizAoMmeM eka sau aDasaTha, vidizAoMmeM ekasau causaTha aura saba milAkara tIna sau battIsa zreNIbaddha bila haiN||96|| nauMveM prastArake trasta nAmaka indraka vilakI cAra dizAoMmeM eka sau causaTha, vidizAoMmeM eka sau sATha aura saba milAkara tIna sau caubIsa zreNibaddha vila haiM / / 97 / / dasaveM prastArake trasita nAmaka indraka vilakI cAra dizAoMmeM eka sau sATha, vidizAoM meM eka sau chappana aura saba milAkara tIna sau solaha zreNibaddha vila haiM |28|| gyArahaveM prastArake vakrAnta nAmaka indraka vilakI cAra dizAoM meM eka sau chappana, vidizAoMmeM eka sau bAvana aura saba milAkara tIna sau ATha zroNibaddha vila haiM / / 99|| bArahaveM prastArake avakrAnta nAmaka indraka vilakI cAra dizAoMmeM eka sau bAvana, vidizAoM meM eka sau ar3atAlIsa aura saba milAkara tIna sau zreNibaddha vila haiM / / 10 / /
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH catvAriMzaM zataM dikSu vikrAntasya sahASTamiH / catvAriMzaM caturbhistad vidikSa parikIrtitam // 1.1 // dvayaM tacca samAyuktaM dvayaM dvAnavataM zatam / indra ke narakANAM syAt parivArastrayodaze // 102 / / zreNindvAnyamuni syuH sahasrANIndrakaiH saha / trayastriMzacatuHzalyA catvAri samudAyataH // 1.3 // ye lakSAzidakonA navatiH paJca paJcabhiH / sahasrANi zataiste'pi saptaSaSTyA prakIrNakAH // 10 // catvAriMzaM zataM dikSa caturbhistarakasya tat / vidikSa caturUnaM dve azItyA caturantayA // 105 // catvAriMzaM zataM dikSa patriMzaM tu vidikSa tat / stanakasya samastaM tat SaTsaptatyA zatadvayam // 106 // paTatriMza hi zataM dikSa dvAtriMzaM tu vidikSa tat / manakasya samastaM tat sASTaSaSTi zatadvayam // 107 // dvAtriMzaM hi zataM dikSa tvaSTAviMzaM vidikSa tat / vanakasya samantaM tat SaSTyA yuktaM zatadvayam // 10 // aSTAviMzaM zataM dikSa caturvizaM vidikSa tat / ghATasyApi samastaM tat dvApaJcAzaM zatadvayam // 109 // caturviMzaM zataM dikSa vizameva vidikSa tat / saMghATasya caturyuktaM catvAriMzaM zatadvayam // 10 // dikSa viyAM zataM jJeyaM poDazAnaM vidikSa tat / jihvAkhyasya samastaM tat paTatriMzaM hi zatadvayam / / 111 // poDazA zataM dikSa dvAdazAgraM vidikSa tat / jihvakAvyasya yuktaM syAdaSTAviMzaM zatadvayam // 112 // dvAdazAgraM zataM dina vidizvaSTottaraM zatam / lolasyApi samastaM tat viMzatyagraM zatadvayam // 113 // aSTottarazataM dikSa vidikSa caturuttaram / lolupasya samastaM tat dvAdazAgra zatadvayam / / 114 // caturbhizca zataM dikSa vidikSu zatamAyatam / tattanulolupAkhyasya caturyuktaM zatadvayam // 15 // aura terahaveM prastArake vikrAnta nAmaka indraka vilako cAroM dizAoM meM eka sau aDatAlIsa,vidizAoMmeM eka sau cauvAlIsa aura donoMke saba milAkara do sau bAnabe zreNivaddha vila haiM // 101-102 / / isa prakAra terahoM prastAroMke samasta zreNibaddha vila cAra hajAra cAra sau bIsa, indraka vila teraha aura zreNibaddha tathA indraka donoM milAkara cAra hajAra cAra sau teMtIsa vila haiN| inake sivAya unatIsa lAkha paMcAnave hajAra pA~ca sau sar3asaTha prakIrNaka vila haiN| isa prakAra saba milAkara prathama pRthivImeM tIsa lAkha vila haiN||103-104|| dvitIya pRthivIke prathama prastArakestaraka nAmaka indraka vilakI cAroM dizAoMmeM eka sau cauvAlIsa, vidizAoM meM eka sau cAlIsa aura saba milAkara do sau caurAsI zreNibaddha vila haiM // 105 / / dvitIya prastArake stanaka nAmaka indraka vilakI cAroM dizAoMmeM eka sau cAlIsa, vidizAomeM eka sauchattIsa aura saba milAkara do sau chihattara zreNibaddha vila haiM // 106|| tRtIya prastArake manaka nAmaka indraka vilakI cAroM dizAoMmeM eka sau chattIsa, vidizAoMmeM eka sau battIsa aura saba milAkara do sau ar3asaTha zreNibaddha vila haiM // 107 / / caturthaM prastArake vanaka nAmaka indraka vilakI cAroM dizAoMmeM eka sau battIsa, vidizAoMmeM eka sau aTThAIsa aura saba milAkara do sau sATha zreNibaddha vila haiM // 108 // paMcama prastArake ghATa nAmaka indraka vilakI cAroM dizAoMmeM eka sau aTThAIsa, vidizAoMmeM eka sau caubIsa aura saba milAkara do sau bAvana vila zreNibaddha haiM // 10 / / SaSTha prastArake saMghATa nAmaka indraka vilakI cAroM dizAoMmeM eka sau caubIsa, vidizAoM meM eka sau bIsa aura saba milAkara do sau cauvAlIsa zreNibaddha vila haiN||110|| saptama prastArake jihva nAmaka indrakakI cAroM dizAoMmeM eka sau bIsa, vidizAoMmeM eka sau solaha aura saba milAkara do sau chattIsa zreNibaddha vila haiM // 111 // aSTama prastArake jihvaka nAmaka indrakako cAroM dizAoMmeM eka sau solaha, vidizAoMmeM eka sau bAraha aura saba milAkara do sau aTThAIsa zreNibaddha nila haiM // 112 // navama prastArake lola nAmaka indrakakI cAroM dizAoMmeM eka sau bAraha, vidizAoMmeM eka sau ATha aura saba milAkara do sau bIsa zreNibaddha vila haiM // 113 // dazama prastArake lolupa nAmaka indrakakI cAroM dizAoMmeM eka sau ATha, vidizAoM meM eka sau cAra aura saba milAkara do sau bAraha zreNibaddha vila haiM // 114 // aura ekAdaza prastArake stana-lolupa nAmaka
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ r harivaMzapurANe zreNibaddhAni caitAni sahasre ca SaTzatI / navatiH paJcabhiryuktA bhavanti narakANi tu // 116 // caturviMzatilakSAzca navatiH saptabhistviha / sahasraguNitAH paJca trizatI ca prakIrNakAH // 117 // taptasyApi zataM dikSu narakANAM vidikSu tat / matA SaNNavatiryuktaM zataM SaNNavataM tu tat // 118 // dikSu SaNNavatirdvAbhyAM vidikSu navatiryutA / tapitasya tu tad yuktamaSTAzItaM zataM matam // 119 // dikSu dvAnavatiH sA syAdaSTAzItirvidikSu tat / tapanasya tu tadyuktamazItyA sahitaM zatam // 120 // aSTAzItirmahAdikSu vidikSu caturuttarA / azItistApanasyai tad dvAsaptatyA zataM yutam // 121 // azItizcaturUrdhvA syAd divazItirvidikSu tat / nidAghasyApi tadyuktaM catuHSaSTiyutaM zatam // 122 // dikSvazatirvidikSu jJaiH SaTsaptatirudAhRtA / yuktaM prajvalitasyApi SaT paJcAzaM zataM hi tat // 123 // dikSu SaTsaptatijJeyA caturUnA vidikSa, sA / zatamujjvalitasyobhe catvAriMzaM zataM matam / / 124 || dikSu dvAsaptatiH sA syAdaSTApaSTirvidikSu tat / yuktaM saMjvalitasyApi catvAriMzaM zataM matam // 125 // aSTaSaSTihAdi catuHSaSTirvidikSu tat / saMprajvalitasaMjJasya dvAtriMzatsaMyutaM zatam // 126 // zreNivaddhAni cAmUni sahasraM ca catuHzatI / paJcAzItizca jAyante navastrapi sahendrakaiH / / 127|| lakSAzcaturdazASTAbhirnavatizca prakIrNakAH / sahasratADitA paJca zatI paJcadazApi ca // 128 // indrakakI cAroM dizAoMmeM eka sau cAra, vidizAoM meM sau aura saba milAkara do sau cAra zreNibaddha vila haiM / / 115 / / isa prakAra ina gyAraha prastAroMke zreNibaddha vila do hajAra chaha sau caurAsI aura indra vila gyAraha haiM tathA donoM milAkara do hajAra chaha sau paMcAnabe haiM // 116 // tathA prakIrNaka vila caubIsa lAkha sattAnave hajAra tIna sau pA~ca hai / isa taraha saba milakara pacIsa lAkha vila haiM // 117 // tIsarI pRthivIke pahale prastAra sambandhI tapta nAmaka indraka vilakI cAroM dizAoM meM sau, vidizAoM meM chiyAnabe aura saba milAkara eka so chiyAnabe zreNibaddha vila haiM ||118 || dUsare prastArake tapita nAmaka indrakakI cAroM dizAoMmeM chiyAnave, vidizAoMmeM bAnabe aura donoMke milAkara eka sau aTThAsI zreNibaddha vila haiM / / 119 // tIsare prastArake tapana nAmaka indrakakI cAroM dizAoM meM bAnabe, vidizAoM meM aTThAsI aura donoMke milAkara eka sau assI zreNibaddha vila haiM || 120 || cauthe prastArake tApana nAmaka indrakakI cAroM mahAdizAoM meM aTThAsI, vidizAoM meM caurAsI aura donoMke milAkara eka sau bahattara zreNibaddha vila haiM || 121 // pA~caveM prastAra ke nidAgha nAmaka indraka vikI cAroM dizAoMmeM caurAsI, vidizAoM meM assI aura donoMke milAkara eka sau cauMsaTha zreNibaddha vila haiM / / 122 / / chaThe prastAra ke prajvalita nAmaka indrakako cAroM dizAoM meM assI, vidizAoM meM chihattara aura donoMke milAkara eka sau chappana zreNibaddha vila haiM // 123 // sAtaveM prastArake ujjvalita nAmaka indrakakI cAroM dizAoM meM chihattara, vidizAoM meM bahattara aura donoM milAkara eka sau ar3atAlIsa zreNibaddha vila haiM || 124 || AThaveM saMjvalita nAmaka indrakakI cAroM dizAoM meM bahattara, vidizAoM meM ar3asaTha aura donoMko milAkara eka sau cAlIsa zreNibaddha bila haiM / / 125 || aura nauveM prastArake saMprajvalita nAmaka indrakakI cAroM dizAoMmeM ar3asaTha, vidizAoM meM cauMsaTha aura donoMke saba milAkara eka sau battIsa zreNibaddha vila haiM / / 126 || isa prakAra nau prastAroMke samasta zreNibaddha vila eka hajAra cAra sau chihattara haiM / inameM no indraka viloMkI saMkhyA milAnepara eka hajAra cAra sau pacAsI vila hote haiM // 127 // tIsarI pRthivImeM caudaha lAkha, aMThAnabe hajAra pA~ca sau pandraha prakIrNaka haiM aura saba milAkara pandraha lAkha vila haiM // 128 // 1. nama. /
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH catuHSaSTirmahAdikSu SaSTireva vidikSu ca / ArasyApi zataM mizraM caturviMzatisaMmatam // 129 // SaSTireva mahAdikSa SaTpaJcAzadvidikSa ca / tArasyApi ca tanmizraM SoDazAgraM zataM matam // 13 // SaTpaJcAzanmahAdikSu dvApaJcAzadvidikSu ca / mArasyApi ca tanminaM matamaSTottaraM zatam // 131 // bApaJcAzanmahAdikSu catvAriMzat sahASTamiH / varcaskasya vidikSu syAttanmibhaM zatameva tu // 132 // catvAriMzat sahASTAbhirmahAdikSa vidikSa tu / tamakasya caturmizca yutaM vA navatirdvayam // 133 // catvAriMzacaturbhizca mahAdikSu vidikSu tu / catvAriMzat khaDasyeyamazItizcaturuttarA // 33 // : catvAriMzanmahAdikSa SaTtriMzacca vidikSu ca / yutA khaDakhaDasyeva SaTsaptatirudAhRtA / / 13 / / indrakaiH saha sapta syuH zatAnyetAni sapta ca / zreNIbaddhAni sarvANi narakANyatra saMmavAt // 136 // lakSA navasahasrANi navatirnavamiH saha / navatizca tribhiryuktA dvizatI ca prakIrNakAH // 13 // SaTatriMzaca mahAdikSa dvAtriMzattu vidikSa tat / tamaHzruteyaM mizramaSTASaSTirudAhRtA // 13 // dvAtriMzazca mahAdikSa, 'bhramasyASTau ca viMzatiH / vidikSa mizritaM tacca SaSTiriSTA manISibhiH // 139 / / bhaSTAviMzatiruddiSTA mahAdikSu vidikSa tu / zreSasya caturUnA syAvApaJcAzadvayaM yutA / / 140 // caturvizatirandhrasya mahAdikSa vidikSu tu / viMzatimizriyaM tasya catvAriMzaJcaturyutA // 14 // viMzatistu mahAdikSu vidikSvapi ca SoDaza / tamisrasya vimizraM tat SaT triMzannarakANi tu // 142 // - cauthI pRthivIke pahale prastAra sambandhI Ara nAmaka indrakakI cAroM dizAoMmeM cauMsaTha, vidizAoMmeM sATha aura donoMke milAkara eka sau caubIsa zreddhibaddha vila haiM // 129 / / dUsare prastArake tAra nAmaka indrakakI cAroM dizAoMmeM sATha, vidizAoMmeM chappana aura donoMke milAkara eka sau solaha zreNibaddha vila haiM // 130 // tIsare prastArake mAra nAmaka indrakakI cAroM mahAdizAoMmeM chappana, vidizAoMmeM bAvana aura donoMke milAkara eka sau ATha zreNibaddha vimAna haiM // 131 // cauthe prastArake varcaska nAmaka indrakakI cAroM mahAdizAoMmeM bAvana, vidizAoMmeM ar3atAlIsa aura donoMke milAkara eka sau zreNibaddha vila haiM // 132 // pAMcaveM prastArake tamaka nAmaka indrakako cAroM mahAdizAoMmeM ar3atAlIsa, vidizAoMmeM cavAlIsa aura donoMke milAkara bAnabe zreNibaddha vila haiM // 133 // chaThaveM prastArake khaDa nAmaka indrakako cAroM dizAoMmeM cavAlIsa, vidizAoMmeM cAlIsa aura donoMke milAkara caurAsI zreNibaddha vila haiM // 134 // aura sAtaveM prastArake khaDa-khaDa nAmaka indrakakI cAroM mahAdizAoMmeM cAlIsa. vidizAoMmeM chattI donoMke milAkara chihattara zreNibaddha vila haiM // 135 // isa prakAra cauthI bhUmimeM sAta indraka viloMkI saMkhyA milAkara saba indraka aura zreNibaddha viloMkI saMkhyA sAta sau sAta hai // 136 // inake sivAya nau lAkha ninyAnabe hajAra do sau tirAna prakoNaka vila haiM tathA saba milAkara daza lAkha vila haiM // 137 // pAMcavIM pRthivI sambandhI prathama prastArake tama nAmaka indrakako cAroM mahAdizAoMmeM chattIsa, vidizAoMmeM battIsa aura donoMke milAkara ar3asaTha zreNibaddha vila haiM / / 138 // dUsare prastArameM bhrama nAmaka indrakakI cAroM mahAdizAoMmeM battIsa, vidizAoMmeM aTThAIsa aura donoMke milAkara sATha zreNibaddha vila haiM // 139 // tIsare prastArake RSabha nAmaka indrakI cAroM mahAdizAoMmeM aTAIsa. meM aTThAIsa, vidizAoMmeM caubIsa aura donoMmeM milAkara bAvana zreNibaddha vila haiM // 140 // cauthe prastArake andhra nAmaka indrakako cAroM dizAoMmeM caubIsa, vidizAoMmeM bosa aura donoMke milAkara cavAlIsa zreNibaddha vila haiM // 141 // aura pAMcaveM prastArake tamisra nAmaka indrakakI cAroM dizAoMmeM bIsa, vidizAoMmeM solaha aura donoMke milAkara chattIsa zreNibaddha vila haiM // 142 // isa 1. tamasyASTo ma. / 2. RSabhasya ma. /
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe indrakaiH saha sarvANi zreNIbaddhAnyamUnyapi / dve zate narakANyukne paJcaSaSTivimizrite // 143 // dve lakSa ca sahasrANi navamirnavatistathA / zatAni sapta kathyante paJcatriMzat prakIrNakAH // 144 // SoDazaiva mahAdikSu dvAdazaiva vidikSu ca / himasyApi vimizraM syAdaSTAviMzatireva tat // 145 // dvAdazaiva mahAdikSu vidikSvaSTau tu tadvayam / sahitaM narakANAM syAd vardalasya tu viMzatiH // 146 // aSTAveva mahAdikSu catvAryeva vidikSu ca / lallakkasya sametaM tu dvAdazaiva tu tadvayam // 147 // triSaSTirindrakA sAdha zreNIbaddhAnyamUnyapi / navatizca sahasrANi navabhiH sahitAni tu / / 148 // zatAni nava tatrApi dvAtriMzaca prakIrNakAH / prakIrNanArakAkIrNAH praNItAH prANiduHsahAH / / 149 / / ekameva mahAdikSu vidikSu narakaM na hi / apratiSThAnayukkAni paJca syurna prakIrNakAH / / 150 / / kAGkSAkhyazca mahAkAGkSaH pUrvapazcimayordizoH / pipAsAtipipAsAkhyau dakSiNottarayostathA / / 151 / / sImantakendrakasyAmI catvAro'nantarAH sthitAH / durvarNanArakAkIrNAH prasiddhA nArakAlayAH // 52 // anicchAkhyo mahAniccho nirayo vindhyanAmakaH / mahAvindhyAmidhAnazca tarakasya tathA sthitAH / / 153 duHkhAkhyazca mahAduHkho nirayo vedanAmidhaH / mahAvedananAmA ca taptasyAmI tathA sthitAH // 154 // nisRSTAtinisRSTAkhyau nirodho niryo'prH| mahAnirodhamAlA ca te'pyArasya tathA sthitAH // 155 // niruddhAtiniruddhAkhyau tRtIyazca vimardanaH / mahAvimardanAkhyazca tamonAmnA tathA sthitAH // 156 / / prakAra pA~cavIM pRthivImeM pA~ca indraka vila milAkara samasta indraka aura zreNibaddha viloMko saMkhyA do sau paiMsaTha hai| tathA do lAkha ninyAnabe hajAra sAta sau paiMtIsa prakIrNaka vila haiM aura saba milakara tIna lAkha vila haiM / / 143-144 / / chaThavIM pRthivI sambandhI prathama prastArake hima nAmaka indrakakI cAroM mahAdizAoMmeM solaha, vidizAoMmeM bAraha aura donoMke milAkara adAIsa zreNivaddha / haiM / / 145 / / dUsare prastArake vardala nAmaka indrakakI cAroM mahAdizAoMmeM bAraha, vidizAoMmeM ATha aura donoMke milAkara bIsa zreNibaddha vila haiM // 146 / / aura tIsare prastArake lallaka nAmaka indrakakI cAroM mahAdizAoMmeM ATha, vidizAoMmeM cAra aura donoMke milAkara bAraha zreNibaddha vila haiN||147|| isa prakAra chaThavIM pRthivIke tIna prastAroMmeM tIna indrakoMkI saMkhyA milAkara vesaTha indraka aura zreNibaddha vila haiM tathA ninyAnabe hajAra nau sau battIsa prakIrNaka vila haiM aura saba milakara pA~ca kama eka lAkha vila haiM / ye sabhI vila prANiyoMke lie duHkhase sahana karane ke yogya haiM / / 148-149 / / sAtavIM pRthivImeM eka hI prastAra hai aura usake bIca meM apratiSThAna nAmaka indraka hai usakI cAroM dizAoMmeM cAra zreNibaddha vila haiN| isakI vidizAoMmeM vila nahIM haiM tathA prakIrNaka vila bhI isa pRthivI meM nahIM haiN| eka indraka aura cAra zreNibaddha donoM milakara pAMca vila haiM // 150 / / / voke prathama prastArameM jo sImantaka nAmakA indraka vila hai usakI pUrva dizAmeM kAMkSa, pazcima dizAmeM mahAkAMkSa, dakSiNa dizAmeM pipAsa aura uttara dizAmeM atipipAsa nAmake cAra prasiddha mahAnaraka haiM / ye mahAnaraka indraka vilake nikaTa meM sthita haiM tathA durvarNa nArakiyoMse vyApta haiM / / 151-152 // dUsarI pRthivIke prathama prastArameM jo taraka nAmakA indra ke vila hai usakI pUrva dizAmeM aniccha, pazcima dizAmeM mahAniccha, dakSiNa dizAmeM vindhya aura uttara dizAmeM mahAvindhya nAmake prasiddha mahAnaraka sthita haiM / / 153 / / tIsarI pRthivIke prathama prastAra meM jo tapta nAmakA indraka vila hai usako pUrva dizAmeM duHkha, pazcima dizA meM mahAduHkha, dakSiNa dizAmeM vedanA aura pazcima dizAmeM mahAvedanA nAmake cAra prasiddha mahAnaraka haiM / / 254|| cauthI pathivIke prathama prastArameM jo Ara nAmakA indraka vila hai, usako pUrva dizAmeM niHsaSTa, pazcima dizAmeM atiniHsRSTa, dakSiNa dizAmeM nirodha aura uttara dizAmeM mahAnirodha nAmake cAra prasiddha mahAnaraka haiM // 155 / / pAMcavoM pRthivIke prathama prastArameM jo tama nAmakA indraka hai usakI
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH nIlAkhyazca mahAnIlo nirayo maghavAkSito / dikSa paGkamahApaGko himanAmnastathA sthitaH // 157 / / sthitAH kAlamahAkAlaroravA nirayAstathA / mahArauravanAmA ca svApratiSThAnadikSa te / / 158 // navatizca sahasrANi trizatI ca prakIrNakAH / lakSAzcaiva vyazItiH syuzcatvAriMzacca saptabhiH // 159 / / sahasrANi nava zreNI-gatAnAM SaTzatIndrakaiH / tribhiH paJcAzatA lakSA azItizcaturuttarA // 16 // teSu saMkhyeyavistArAH SaDUlakSAH prathamakSitau / santyasaMkhyeyavistArAzcaturviMzatireva tAH // 161 // santi saMkhyeyavistArAH paJcalakSAstu viMzatiH / tato'saMkhyeyavistArA narakaughA hyadhaHkSitau // 162 // lakSAstisrastRtIyAyAM khyAtAH saMkhyeyayojanAH / asaMkhyeyAstu vistArA lakSA dvAdaza tu kSitau // 163 // lakSadvayaM caturthA tu nArakANAM kSitau tataH / saMkhyeyayojanAnAM syAdanyeSAmaSTa lakSitAH / / 164 // adhaHpaSTisahasrANi saMkhyayA dhvanitAnyataH / catvAriMzatsahasrANi dvilakSANyaparAgyapi / / 165 // ekonaviMzatiH SaSTayAM sahasrANi navottarA / navatirnavazatyAmA saMkhyeyA dhvanitAni tu // 166 / / saptatizca sahasrANi navAsaMkhyeyayojanAH / zatAni nArakAvAlA navaSaNNavatistviha / / 167 / / eka saMkhyeyavistAraM saptamyAM narakaM matam / tato'saMkhyeyavistAraM narakANAM catuSTayam // 168 // tatra saMkhyeyavistArA indrakAH sarva eva te / zreNIbaddhAstvasaMkhyeyavistArA narakAlayAH // 169 // kecit saMkhyeyavistArAH sarvabhUmiprakIrNakAH / ke'pyasaMkhyayavistArA itthaM te tUbhayAtmakAH // 17 // pUrva dizAmeM niruddha, pazcima dizAmeM atiniruddha, dakSiNameM vimardana aura uttarameM mahAvimardana nAmake cAra prasiddha mahAnaraka sthita haiM / / 156 / / chaThavIM pRthivIke prathama prastArameM jo hima nAmakA indraka vila hai usakI pUrva dizAmeM nIla, pazcima dizAmeM mahAnIla, dakSiNameM paMka aura uttarameM mahApaMka nAmake cAra prasiddha mahAnaraka sthita haiM / / 157 / / aura sAtavoM pRthivImeM jo apratiSThAna nAmakA indraka hai usakI pUrva dizAmeM kAla, pazcima dizAmeM mahAkAla, dakSiNa dizAmeM raurava aura uttara dizAmeM mahArorava nAmake cAra prasiddha mahAnaraka haiM // 158 / / isa prakAra sAtoM pRthiviyoMmeM terAsI lAkha, nabbe hajAra, tIna sau saiMtAlisa prakIrNaka, nau hajAra chaha sau zreNibaddha, unacAsa indraka aura saba milAkara caurAsI lAkha vila haiM // 159-160|| prathama pRthivIke tIsa lAkha viloMmeM chaha lAkha vila saMkhyAta yojana vistAra vAle haiM aura caubIsa lAkha vila asaMkhyAta yojana vistAravAle haiM // 131 // usake nIce dUsarI pRthivImeM pAMca lAkha saMkhyAta yojana vistAravAle aura bosa lAkha asaMkhyAta yojana vistAravAle vila haiM / / 162 / / tIsarI pRthivImeM tIna lAkha saMkhyAta yojana vistAravAle aura bAraha lAkha asaMkhyAta yojana vistAravAle vila haiM / / 163 / / cauthI pRthivImeM do lAkha vila saMkhyAta yojana vistAravAle haiM aura ATha lAkha asaMkhyAta yojana vistAravAle haiM // 164 / / pAMcavIM pRthvImeM sATha hajAra vila saMkhyAta yojana vistAravAle haiM aura do lAkha cAlIsa hajAra vila asaMkhyAta yojana vistAravAle haiM // 165 // chaThavIM pathivImeM unnIsa hajAra nau sau ninyAnabe vila saMkhyAtayojana vistAravAle haiM aura unyAsI dvaja nau sau chiyAnabe vila asaMkhyAta yojana vistAravAle haiM // 166-167 // sAtavIM pathivImeM eka arthAt bIcakA indraka vila saMkhyAta yojana vistAravAlA hai aura cAroM dizAoMke cAra vila asaMkhyAta yojana vistAravAle haiM // 168 // sAtoM pRthiviyoMmeM jo indraka vila haiM ve saba saMkhyAta yojana vistAravAle haiM, tathA zreNibaddha vila asaMkhyAta yojana vistAravAle haiM aura prakIrNaka viloMmeM kitane hI saMkhyAta yojana vistAravAle tathA kitane ho asaMkhyAta yojana vistAravAle haiM isa taraha ubhaya vistAravAle haiM / / 169-170 // 1. saakmityrthH|
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ 54 harivaMzapurANe somantakasya vistAro yojanAnAM mataM ttH| vidvadbhiH pramito lakSAzcatvAriMzacca paJca ca // 17 // catvAriMzaJcatasrazca lakSAH sASTasahasrikAH / trizatI ca trayastriMzat satryaMzo nArakasya sH||172|| tricatvAriMzadiSTAstAH sahasrANi ca SoDaza / SaTzatAni ca SaTSaSTidvau vyaMzI rauravasya ca // 173 // dvicatvAriMzaduktAstAH sahasrANi ca viMzati / paJcottarANi vistAro bhrAntasyApi samantataH // 14 // catvAriMzacca lakSA saikobhrAntasya zatatrayam / trayastriMzat sahasrANi trayastriMzattu bhAgavAn // 175 // catvAriMzatsa saMbhrAnte tata: SaTSaSTi SaTzatI / catvAriMzat sahasrANi saikAni dvau tribhAgakau // 176 // tAzcatvAriMzadekonA asaMbhrAntasya vistRtiH / paJcAzaJca sahasrANi yojanAnAM samantataH // 17 // aSTAtriMzat sa vibhrAnte tAH paJcAzat sahasrakaiH / saha tryaMzastrayastriMzat trizatASTasahasrakaH // 17 // saptatriMzadato kakSA saSaTSaSTisahasrikAH / zatAni SaT tribhAgo dvau SaTaSaSTistrastanAmani // 17 // SaTtriMzaca tathA lakSAH sahasrANi ca saptatiH / paJcottarANi vistArastrasitasya parisphuTaH // 8 // paJcatriMzadato lakSA vakrAntasya tribhAgavAn / vyazItizca sahasrANi yatriMzacchatatrayam // 181 // catustrizadato lakSA navatyekasahasrikA / SaTkSaSTiH SaTzatI vyaMzAvavakrAntasya sarvataH // 18 // catustrizattato lakSA yojanAnAmavasthitAH / vikrAntasyApi vistAraH samasto vistareritaH // 18 // starakasya nAstrizat lakSAH sASTa sahasrikAH / zatAni trINi sabhyaMzaH triMzaca trINi vistRtiH // 18 // stanakasya tu vistAro lakSA dvAtriMzadaMzako / SoDazApi sahasrANi SaTpaSTiH SaTzatI matA // 185 / / manakasyApi vistAro trizallakSA sahakakAH / yojanAnAM sahasrANi paJcaviMzatireva ca // 18 // ___aba sAtoM pRthiviyoMke unacAsa indraka viloMkA vistAra kahate haiM-unameMse prathama pRthivIke sImantaka indrakakA vistAra paiMtAlIsa lAkha yojana hai // 171 / / dUsare nAraka indrakakA vistAra cavAlIsa lAkha ATha hajAra tIna sau taiMtIsa yojana tathA eka yojanake tIna bhAgoMmeM se eka bhAga pramANa hai // 172 / / tIsare raurava indrakakA vistAra taiMtAlIsa lAkha solaha hajAra chaha sau sar3asaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa hai // 173 / / cauthe bhrAnta nAmaka indrakakA vistAra saba orase bayAlIsa lAkha paccIsa hajAra yojana hai // 174|| pAMcaveM udbhrAnta nAmaka indrakakA vistAra ikatAlIsa lAkha taiMtIsa hajAra tIna sau taiMtIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgome-se eka bhAga pramANa hai // 175|| chaThaveM sambhrAnta nAmaka indrakakA vistAra cAlIsa lAkha ikatAlIsa hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM do bhAga pramANa hai // 176 / / sAtaveM asambhrAnta indrakakA vistAra saba orase unatAlIsa lAkha pacAsa hajAra yojana hai / / 177|| AThaveM vibhrAnta nAmaka indrakakA vistAra ar3atIsa lAkha aThAvana hajAra tIna sau taiMtIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM se eka bhAga pramANa hai // 178|| nauveM trasta nAmaka indrakakA vistAra saiMtIsa lAkha chiyAsaTha hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM do bhAga pramANa hai ||17|| dazaveM trasita nAmaka indrakakA vistAra chattIsa lAkha hajAra yojana hai // 180|| gyArahaveM vakrAnta nAmaka indrakakA vistAra paiMtIsa lAkha terAsI hajAra tIna sau taiMtIsa yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoMmeM-se eka bhAga pramANa hai // 181 / / bArahaveM avakrAnta nAmaka indrakakA vistAra saba orase cauMtIsa lAkha ekAnabe hajAra chaha sau chayAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM-se do bhAga pramANa hai / / 182 / / aura terahaveM vikrAnta nAmaka indrakakA vistAra cauMtIsa lAkha yojana hai / / 183 / / 1. dvitIya pRthivIke pahale staraka nAmaka indrakakA vistAra taiMtIsa lAkha ATha hajAra tIna sau taiMtIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM-se eka bhAga pramANa hai / / 184 / / dUsare stanaka nAmaka indrakakA vistAra battIsa lAkha solaha hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM do bhAga hai / / 185 / / tIsare manaka indrakakA vistAra ikatIsa lAkha paccIsa hajAra yojana hai
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH vanakasyApi vistAraH triMzallakSAH zatatrayam / trayastriMzatsahasrANi trayastriMzastribhAgavAn // 18 // ghATasya vizatirlakSA nava paTpaSTizca paTazatam / catvAriMzatsahasrANi saikAni vyaMzako hi saH // 18 // aSTAviMzatilakSAstu vistAraH parikIrtitaH / sa paJcAzat sahasrANi saMghATasya nirntrH||189|| saptaviMzatilakSAH sa trayastriMzaM zatatrayam / paJcAzacca sahasrANi sASTau jihvastribhAgavAn // 19 // lakSAH paDviMzatiHoktAH sapaTapa pttiphsikaaH| paTakSaSTiH SaTzatI dhyaMzau vistAro jibikaashryH||19|| paJcaviMzatilakSAstu lolasya parikIrtitaH / sahasrANi ca vistAraH samastaH paJcapaptatiH // 19 // caturvizatilakSAzca lolupasya vibhAgAn / jyazotizca sahasrANi trizatI triMzatA brayam / / 193 // trayoviMzatilakSAstu vistAraH stanalolupe / sahasrAyekanavatityaMzau SaTSaSTi SaTzatam // 14 // trayoviMzatilakSAstu tapte dvAviMzatiH pare / tribhAgo'STau sahasrANi trayastriMzacchatatrayam // 195 // ekaviMzatilakSA vai sahasrANi ca poDaza / tapanasya tribhAgau ca SaTSaSTiH SaTzatI ca saH // 196 / / lakSAH viMzatiruddiSTA munimiH paJcaviMzatiH / sahasrANi ca vistArastApanasyApi sarvataH // 197 // ekonaviMzatirlakSA nidAghasya zatatrayam / trayastriMzatvahasrANi tribhAgastriMzatA ayam // 198 // sa cASTAdaza lakSAstAH ghaTpaSTiH SoDazAtmakam / zataM prajvalitasyAsau catvAriMzatsahasrakaiH / / 199 // lakSAH saptadaza proktA vistArastatvadarzimiH / sahaivojjvalitasyAsau catvAriMzasahasrakaiH // 20 // lakSAH SoDaza vistAro hyaSTApaJcAzadapyataH / sahasrANi triMzatyaMzazitsaMjvalite trimiH // 20 // lakSAH paJcadaza vyaMzo paTaSaSTiH paTazatI ca saH / sahasrANi ca SaTSaSTiH saMprajvalitanAmani // 202 / / // 186 / / cauthe vanaka indrakakA vistAra tIsa lAkha taiMtIsa hajAra tIna sau taiMtIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM eka bhAga pramANa hai // 187 / / pA~caveM ghATa nAmaka indrakakA vistAra unatIsa lAkha ikatAlIsa hajAra cha: sau chiyAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM do bhAga pramANa hai / / 188 / / chaThaveM saMghATa nAmaka indrakakA vistAra aTThAIsa lAkha pacAsa hajAra yojana hai // 189|| sAtaveM jihva nAmaka indrakakA vistAra sattAIsa lAkha aMThAvana hajAra tIna sau taiMtIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM eka bhAga pramANa hai / / 190 // AThaveM jibika indrakakA vistAra chabbIsa lAkha chiyAsaTha hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa hai // 191 / / nauveM lola indrakakA vistAra paccIsa lAkha pacahattara hajAra yojana hai / / 192 // dasaveM lolapa nAmaka indrakakA vistAra caubIsa lAkha terAsI hajAra tIna sau taiMtIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM eka bhAga pramANa hai // 193 // aura gyArahaveM stanalolupa indrakakA vistAra teIsa lAkha ekAnabe hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM do bhAga pramANa hai / / 194|| tIsarI pRthivIke pahale tapta nAmaka indrakakA vistAra teIsa lAkha yojana hai| dUsare tapita indrakakA vistAra bAIsa lAkha ATha hajAra tIna sau taiMtIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM eka bhAga pramANa hai // 195 / tIsare tapana indrakakA vistAra ekkIsa lAkha solaha hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM do bhAga pramANa hai / / 196 / / cauthe tApana nAmaka indrakakA vistAra muniyoMne saba ora bIsa lAkha paccIsa hajAra yojana kahA hai // 197 / / pAMcaveM nidAgha nAmaka indrakakA vistAra unnIsa lAkha taiMtIsa hajAra tIna sau taiMtIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM eka bhAga pramANa hai / / 128 // chaThaveM prajvalita indrakakA vistAra aThAraha lAkha ikatAlIsa hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana hai // 199 / / sAtaveM ujjvalita indrakakA vistAra tattvadarzI AcAryoMne satraha lAkha cAlIsa hajAra yojana batalAyA hai // 200 // AThaveM saMjvalita indrakakA vistAra solaha lAkha aMThAvana hajAra tIna sau taiMtIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM eka bhAga pramANa hai / / 201 // aura nauveM saMprajvalita indrakakA vistAra pandraha lAkha
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ 56 harivaMzapurANe lakSAzcaturdazavoktAH paJcasaptatirapyataH / sahasrANi sa vistArastasyArasyApi sarvataH // 203 // lakSAstrayodaza vyaMzastrayastriMzacchatatrayam / jyazItizca sahasrANi vistArastAragocaraH // 204 // lakSA dvAdaza jyazau ca SaTSaSTiH SaTzatI tathA / sahasrANyekanavatirvistAro mAragocaraH // 205 // lakSA dvAdaza varcaske lakSonAstanake tu tAH / tryaMzazcASTasahasrANi trayastriMzacchatatrayam // 206 // lakSA daza SaDasyoktAH sahasraM SoDazAtmakam / SaTazatI ca trimAgI ca SaTSaSTiH sa prakIrtitaH // 207 // lakSA nava sahasrANi paJcaviMzatireva ca / vistAro vistareNokastajjJaH khaDakhaDasya saH // 208 / / lakSAstamaHzruteraSTau yojanAnAM zatatrayam / trayastriMzatsahasrANi vrayastriMzattrayaM ca saH // 209 / / lakSAH sapta bhramasyAsau catvAriMzatsahasrakaiH / zatAni SoDazAMzI ca SaTaSaSTirapi mASitaH // 210 // lakSAH SaDeva vistAraH sapaJcAzarasahasrikAH / yojanAnAM samantAtta jhaSasya paribhASitaH // 21 // lakSAH paJcaiva cAndhrasya trayastriMzacchatatrayam / vyaMzazcApyaSTapaJcAzat sahasrANi sa varNitaH // 212 // lakSAzcatasra uddiSTAstamisra vyaMzakadvayam / SaTSaSTizva sahasrANi SaTSaSTiH SaTazatI ca saH // 2.13 // lakSAstisro himasyApi vistAraH paJcasaptatiH / sahasrANi samAdiSTaH zuddhakevala dRSTimiH // 214 // lakSadvayaM vimAgazca vistAro vardalasya tu / jyazItizca sahasrANi trayastriMzacchatatrayam // 215 // lallakasya tu lakSakA SaTSaSTiH SaTzatI tathA / sahasrANyekanavatirvistAraH tryaMzakadvayam // 216 // chiyAsaTha hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM eka bhAga pramANa hai // 202 // cauthI pRthivIke Ara nAmaka pahale indrakakA vistAra saba ora caudaha lAkha pacahattara hajAra yojana kahA hai // 203 / / dUsare tAra indrakakA vistAra teraha lAkha terAsI hajAra tIna sau taiMtIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM eka bhAga pramANa hai // 204 // tIsare mAra nAmaka indrakakA vistAra bAraha lAkha ekAnabe hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM do bhAga pramANa hai // 205 / / cauthe varcaska indrakakA vistAra bAraha lAkha yojana hai| pAMcaveM tanaka indrakakA vistAra gyAraha lAkha ATha hajAra tIna sau taiMtIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa hai // 206 / / chaThaveM khaDa indrakakA vistAra daza lAkha solaha hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM do bhAga hai||207|| aura sAtaveM khaDakhaDa nAmaka indrakakA vistAra jAnakAra AcAryoMne nau lAkha paccIsa hajAra yojana kahA hai // 208 // pA~cavoM pRthivIke pahale tama nAmaka indrakakA vistAra ATha lAkha taiMtIsa hajAra tIna sau taiMtIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM eka bhAga pramANa hai / / 209 / / dUsare bhrama indrakakA vistAra sAta lAkha ikatAlIsa hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM do bhAga hai // 210 // tIsare jhaSa indrakakA vistAra chaha lAkha pacAsa hajAra yojana kahA gayA hai // 211 / / cauthe andhra nAmaka indrakakA vistAra pAMca lAkha aMThAvana hajAra tIna sau taiMtIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM eka bhAga pramANa vaNita hai // 212 / / aura pAMcaveM tamisra nAmaka indrakakA vistAra cAra lAkha chiyAsaTha hajAra chaha sau chiyAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa hai / / 213 / / chaThavIM pRthivIke pahale hima nAmaka indrakakA vistAra nirmala kevalajJAnake dhArI arahanta bhagavAnne tIna lAkha pacahattara hajAra yojana batalAyA hai // 214 // dUsare vardala indrakakA vistAra do lAkha terAsI hajAra tIna sau taiMtIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM eka bhAga pramANa hai // 215 / / aura tosara lallaka indrakakA vistAra eka lAkha ekAnabe hajAra chaha so chiyAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM do bhAga pramANa hai / / 216 / /
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH kevalaiva tu lakSakA yojanAnAM prakIrtitaH / apratiSThAnavistAro vastuvistaravedimiH // 217 / / indrakeSu ca bAhulyaM dharmAyAM kroza eva ca / zreNiveSu sa satyazo dvau savyaMzau prakIrNake / / 21 / / krozaH sArdhastu vaMzAyAmindrakeSu tadIritam / zrejIgateSu tu kozau trayaH sArdhAH prakIrNake // 219 / / meghAyAbhindra kapUktaM bAhulyaM kozayoyam / sa dvivyaM tacchaNyAM saMyukta tatprakINake // 22 // sAdhI dvAvindvavetI catayAM shkstryH| zreNyAMkana keSvete SaDbhAgaiH paJca paJcabhiH // 221 / / indrakepu vayaH krozAzvatvAraH zreyupAzrayaH / sa prakIrNakeSvete paJcamyAmupavarNitAH // 222 / / sArdhAH SaSThyAM trayaH krozA indrakai shrennyupaashritaaH| catvArasvayaMza kATaute padabhAgAH prakIrNake // 223 / / saptamyAmapratighAne catvAraste samucchudhAH / zreNibaddheSu pacava satribhAgAH prakIrtitAH // 224 // yojanAnAM cataHSaSTiH zatAni prathama kSitI: jatina valayakA koragozvayaM tathA // 225 / / bogadvAdazabhAgAzca tathaikAdazApare / indrakANAmidaM zeyakamA madaraM budhaiH // 226 / / catApaSTizatAnyeva navatizca navottarA / zreNIgatAntaraM krozI mApanAzakAH / / 227 / / navatirnava caitAni catuHpaSTizatAni tat / kozAH saptadazArogA kozapatriMzadaMzakAH // 22 // indrakANAM dvitIyAyAM pRthivyAM tu pRthuzrutAH / tadyojanazatAnyAhurekAnnatripadantaram // 229 / / nava mizca navatyA ca yojanaiH sahitAni tu / catvAriMzacchatairyukA tathA saptadhanuHzatI // 230 / / tAvantyeva ca jAyante yojnaanynyyaa'nyaa| zroNicaddhasthitAnAM ca yA padAgiddhanuHzatI // 23 // sAtavIM pRthivImeM kevala apratiSThAna nAmakA eka hI indraka hai tathA vastuke vistArako jAnanevAle sarvajJa devane usakA vistAra eka lAkha yojana batalAyA hai / / 217 / / gharmA nAmaka pahalI pRthivIke indraka viloMkI muTAI eka koza, zreNibaddha viloMkI eka koza tathA eka kozake tIna bhAgoM meM eka bhAga aura prakIrNaka viloMkI do koza tathA eka kozake tIna bhAgoMmeM eka bhAga pramANa hai / / 218 / / dUsarI vaMzA pRthivIke indraka viloMkI muTAI Der3ha koza, zreNibaddhoMkI do koza aura prakIrNakoMkI sAr3he tIna koza hai / / 219 / / tIsarI meghA pRthivIke indrakoMkI muTAI do koza, zreNibaddhoMkI do koza aura eka kozake tIna bhAgoMmeM do bhAga, tathA prakoNaMkoMkI cAra koza aura eka kozake tIna bhAgoMmeM do bhAga hai / / 220|| cauthI aMjanA pRthivIke indrakoM kI muTAI ar3hAI koza, zreNibaddhoMkI tIna koza aura eka kozake tIna bhAgoMmeM eka bhAga tathA prakIrNakoMkI pA~ca koza aura eka kozake chaha bhAgoMmeM pA~ca bhAga hai / / 221 / / pA~cavIM ariSTA pathivIke indrakoMko maTAI tIna koza, zreNibaddhoko cAra aura prakIrNakoMko sAta koza hai // 222 // chaThI maghavI pRthivIke indrakoMkI muTAI sAr3he tIna koza, zreNibaddhoM kI cAra koza aura eka kozake tIna bhAgoMmeM do bhAga tathA prakIrNakoMkI ATha koza aura eka kozake ATha bhAgoMmeM chaha bhAga pramANa hai / / 223 / / evaM mAdhavI nAmaka sAtavIM pRthivIke apratiSThAna indrakako muTAI cAra koza, zreNibaddhoMkI pA~ca koza aura eka kozake tIna bhAgoMmeM eka bhAga hai| sAtavoM pRthivImeM prakIrNaka bila nahIM hai||224|| aba viloMkA paraspara antara kahate haiM-prathama pRthivIke indraka viloMkA antara buddhimAn puruSoMko cauMsaTha sau ninyAnabe yojana (chaha hajAra cAra sau ninyAnave yojana) do koza aura eka kozake bAraha bhAgoMmeM-se gyAraha bhAga jAnanA cAhie / / 225-226 / / zreNibaddha viloMkA cauMsaTha sau ninyAnave yojana do koza aura eka kozake nau bhAgoMmeM pAMca bhAga hai // 227 // tathA prakIrNaka viloMkA antara cauMsaTha sau ninyAnabe yojana do koza aura eka kozake chattIsa bhAgoM meM satraha bhAga pramANa hai / / 228 // dvitIya pRthivIke indraka viloMkA antara bahuzruta vidvAnoMne do hajAra nau sau ninyAnabe yojana aura cAra hajAra sAta sau dhanuSa kahA hai / / 222-230 // zreNibaddha viloMkA antara do hajAra nau sau ninyAnabe yojana aura tIna hajAra chaha sau dhanuSa hai / / 231 / / evaM prakIrNaka viloMkA
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ 58 harivaMzapurANe tAvantyeva punastAni yojanAni parasparam / prakIrNakAntaraM tasyAM tRNIyaM tu dhanuHzatam ||232|| vinaikena tu paJcAdindrakANAM zatAnyapi / dvAtriMzacca tRtIyAyAM paJcatriMzaddhanuH zataiH // 233 // yojanAni hi yAvanti dvisahasradhanUMSi ca / zreNIgatAntaraM tasyAM labdhavarNaiH pravarNitam // 234 // catvAriMzatsahASTAbhirdvAtriMzacca zatAni vai / dhanUMSi paJcapaJcAzacchatAnyetatprarka ke / / 235|| paJcaSaSTizca SaTtriMzacchatAtIndra kagocaram / dhanuHzatAni tadvedyaM caturthyAM paJcasaptatiH / / 236 / / yojanAni hi tAvanti zra eNyAM paJcanavAMzakaiH / dhanUMSi paJcapaJcAzattAvantyeva zatAni tat // 237 // catuHSaSTizca SaTtriMzad yojanAnAM zatAni tu / saptasaptatisaMkhyAnaistathA cApazatairapi // 238 // dvAviMzatidhanurmizva navabhAgadvayena ca / prakIrNakAntaraM bodhyaM tasyAmeva prakIrtitam // 239 // sahasrANi tu catvAri taccatvAri zatAni ca / yojanAni samastAni navatizva navottarA // 240 // dhanuHzatAni paJcaiva paJcamyAmindra keSvidam / bhedAntaraprapaJcajJairantaraM pratipAditam // 241 // sahasrANi ca catvAri zreNyAM tAvacchatAni ca / aSTAnavati nanvetat SaTsahasradhanUMSi ca // 242 // taccatvAri sahasrANi zatAnyapi ca saptabhiH / navatiH zeSake cApapaJcavaSTizatAni ca // 243 // sahasrANi ca SaTSaSTyAM zatAni nava cASTabhiH / navatiH paJcaJcAzaddhanuH zatayatIndra ke // 244 // tAvantyeva bhavantyasyAM yojanAni tadantaram / zreNImadveSu vaktavyaM dvisahasradhanuryutam ||235|| sahasrANi SaDevAsyAM navatizca paTuttarA / zatAni jaba saptatyA zeSe paJcadhanuHzatI // 246 // UrdhvAstrisahasrANi navatizca navottarA / zatAni nava gavyUtiH saptamyAmindrakAntaram // 247 // zrImaddhAntaraM cAsyAM yojanAni bhavanti hi / gavyUtezva tribhAgena tAvantyeveti nizcayaH // 248 // dazavarSasahasrANi nArakANAM laghusthitiH / sImantake vinirdiSTA navatistu parA sthitiH // 242 // bhI pArasparika antara utanA ho arthAt do hajAra nau sau ninyAnabe yojana aura tIna sau dhanuSa hai ||232|| tIsarI pRthivI meM indraka viloMkA vistAra battIsa sau yojana aura paiMtIsa so dhanuSa pramANa hai / / 233 // zreNIgata viloMkA antara vidvAnoMne battIsa sau yojana aura do hajAra dhanuSa batalAyA hai || 234|| tathA prakIrNaMkoM kA antara battIsa sau ar3atAlIsa yojana aura pacapana sau dhanuSa kahA hai || 235 || cotho pRthivImeM indrakaviloMkA vistAra chattIsa sau paiMsaTha yojana aura pacahattara so dhanuSa pramANa hai || 236 || zreNibaddha viloMkA antara chattIsa sau paiMsaTha yojana, pacahattara sau dhanuSa aura eka dhanuSake nau bhAgoM meM se pA~ca bhAga pramANa hai // 237 // tathA prakIrNaka viloMkA vistAra chattIsa sau cauMsaTha yojana, satahattara so vAIsa dhanuSa aura eka dhanuSake nI bhAgoM meM do bhAga pramANa hai / / 238- 239 / / pA~cavIM pRthivIke indraka viloMkA antara bheda tathA antaroMkA vistAra jAnanevAle AcAryoMne cAra hajAra cAra sau ninyAnabe yojana aura pA~ca sau dhanuSa batalAyA hai || 240-241 // zreNibaddha viloM kA antara cAra hajAra cAra sau aMThAnabe yojana aura chaha hajAra dhanuSa hai // 242 // tathA prakIrNaka viloMkA antara cAra hajAra cAra sau santAnabe yojana aura chaha hajAra pA~ca sau dhanuSa hai / / 243 || chaThI pRthivIke so aMThAnabe yojana aura pacapana so dhanuSa pramANa hai || 244 zreNibaddha biloMkA antara chaha hajAra nau sau aMThAnabe yojana aura do hajAra dhanuSa hai || 245 || tathA prakIrNaka viloMkA antara chaha hajAra nau sau chiyAnabe yojana aura sAta hajAra pA~ca sau dhanuSa hai || 246 || sAtavIM pRthivImeM indraka vilakA antara Upara-nIce tIna hajAra nau sau ninyAnabe yojana aura eka gavyUti arthAt do koza pramANa hai || 247 || tathA isI sAtavIM pRthivIM meM zreNibaddha viloMkA antara tIna hajAra nau sau ninyAnabe yojana aura eka kozake tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa hai aisA nizcaya hai || 248 // aba sAtoM pRthiviyoM meM jaghanya tathA utkRSTa AyukA varNana karate haiM- pahalI pRthivIke indraka viloMkA antara chaha hajAra nau ||
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ 52 caturthaH sargaH sAdhikA tu pare cAsAvavarA sthitiriSyate / indra ke nAra kAmikhye lakSAstu navatiH parA // 50 // iyameva jaghanyA syAda raurave' samayAdhikA / pUrvakoTyasvasaMkhyeyA paramA parikIrtitA // 25 // eSA caivAparA bhrAnte sthitiH syAt samayottarA / sAgarasya paze bhAgo dazamo'tra parA sthitiH // 252 // iyameva jaghanyA syAdubhrAnte paramA punaH / dvAveva dazamI bhAgAviti tatvavidAM matam // 253 // saMbhrAnte tu javanyeyaM dazabhAgAstrayaH parA / avarA'sAvasaMbhrAnte parA mAgacatuSTayA // 25 // avarA'sau ca vibhrAnte parA saikazavaddhitA / traste tvabarA sA syAt SaT pararA tu dazAMzakA // 255 // trasite tvaparA proktA parA sata tardazakA | vakrAnro sA'parA proktA parA cASTau dazAMzakAH // 25 // eSaivoktA vipazcidbhiravazAnte'varA sthitiH / nacaite dazamA nAgAstatraiva paramA sthitiH // 257 // iyameva tu vikrAnte jaghanyA paramA daza / daza bhAgA sthitiH saiSA gharmAyAM sAgaropamA // 258 // sAtirekA'varA saiva starake sAgaropamA / sAgaraikAdazAMzI ca sAgarasya parA sthitiH // 259 // prathama sImantaka nAmaka prastArameM nArakiyoMkI jaghanya sthiti daza hajAra varSakI aura utkRSTa nabbe hajAra varSako kahI gayI hai // 249 // dUsare nAraka nAmaka indrakameM kucha adhika nabbe hajAra varSakI jaghanya sthiti aura nabbe lAkha varSako utkRSTa sthiti hai // 250|| raurava nAmaka tIsare prastArameM eka samaya adhika nabbe lAkhakI jayanya sthiti aura asaMkhyAta karor3a varSako utkRSTa sthiti hai // 251 / / bhrAnta nAmaka cauthe prastArameM eka samaya adhika asaMkhyAta karor3a varSakI jaghanya sthiti aura sAgarake dasaveM bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai / / 252 / / udbhrAnta nAmaka pA~caveM prastArameM eka samaya adhika sAgarakA dasavA~ bhAga jaghanya sthiti hai aura eka sAgarake daza bhAgoMmeM do bhAga pramANa utkRSTa sthiti tattvajJa puruSoMne mAnI hai // 253 / / sambhrAnta nAmaka chaThe prastArameM eka sAgarake daza bhAgoMmeM do bhAga tathA eka samaya jaghanya sthiti hai aura utkRSTa sthiti sAgarake daza bhAgoMmeM tIna bhAga pramANa hai| asambhrAnta nAmaka sAtaveM prastArameM jaghanya sthiti sAgarake daza bhAgoMmeM samayAdhika tIna bhAga hai aura utkRSTa sthiti sAgarake daza bhAgoMmeM cAra bhAga pramANa hai // 254|| vibhrAnta nAmaka AThaveM prastArameM jaghanya sthiti eka samaya adhika sAgarake daza bhAgoMmeM cAra bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti sAgarake daza bhAgoM meM pAMca bhAga pramANa hai / trasta nAmaka nauveM prastArameM eka samaya adhika sAgarake daza bhAgoMmeM pAMca bhAga pramANa jaghanya sthiti hai aura sAgarake daza bhAgoMmeM chaha bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai / / 255 / / trasita nAmaka dasaveM prastArameM jaghanya sthiti eka samaya adhika sAgarake daza bhAgoMmeM chaha bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti sAgarake daza bhAgoMmeM sAta bhAga pramANa hai| vakrAnta nAmaka gyArahaveM prastArameM jaghanya sthiti eka samaya adhika sAgarake daza bhAgoMmeM sAta bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti sAgarake daza bhAgoMmeM ATha bhAga pramANa hai // 256 / / avakrAnta nAmaka bArahaveM prastArameM eka samaya adhika sAgarake daza bhAgoMmeM ATha bhAga pramANa jaghanya sthiti hai aura eka sAgarake daza bhAgoMmeM nau bhAga pramANa utkRSTa sthiti vidvAnoMne kahI hai| vikrAnta nAmaka terahaveM prastArameM jaghanya sthiti eka sAgarake daza bhAgoMmeM samayAdhika nau bhAga pramANa hai aura utkRSTa sthiti sAgarake daza bhAgoMmeM dazoM bhAga arthAt eka sAgara pramANa hai| isa prakAra gharmA nAmaka pahalI pRthivIke teraha prastAroMmeM jaghanya tathA utkRSTa sthitikA kathana kiyA / aba dUsarI pRthivIke gyAraha prastAroM meM sthitikA varNana karate haiM / / 257-258 / / dUsarI pathivIke staraka nAmaka prathama prastArameM nArakiyoMkI jaghanya Aya eka samaya adhika eka sAgara aura utkRSTa sthiti eka sAgara tathA eka sAgarake gyAraha aMzoMmeM do aMza pramANa 1. roruke m.|
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ 60 harivaMzapurANe sthitireSaiva vijJeyA stanake'nantarAvarA / caturekAdazAMzAzca sAgarazca parA tathA // 220 // anantarA vinirdiSTA munibhirmanakezvarA / SaDaikAdaza mAgAzca sAgarazca tathA parA // 361 // eSaivAvAdividvadbhirvanake cAvarA sthitiH / aSTaikAdazabhAgAzca sAgara parA tathA // 262 // saiSaivAdyA vidhATespi paTubhiH prakaTAvarA / dazaikAdaza bhAgAzca sAgarazca parA tathA // 263 // indra ke sviyameva syAt saMghATe'nantarA / tatraikAdazabhAgazca sAgarau ca parA sthitiH // 264 // sthitireSaiva bodhavyA jillAkhye'pIndrakezvarA / trayastvekAdazAMzAste sAgarau ca tathA parA // 265 // asAveva samAdiSTA jihnikAkhyendrakezvarA / paJcaikAdaza bhAgAzca sAgarau ca parA sthitiH // 266 // eSaivAnantarA vedyA lolanAmendrakezvarA / saptaikAdaza bhAgAzca sAgarau ca parA tathA // 267 // bhavatyanantaraivaiSA lolupe'pIndrakezvarA / nacaikAdazabhAgAzca sAgarau ca parA tathA // 268 // avaraiSA parApISTA stanalolupanAmani / sAgaratrayameteSu vaMzAyA sAgarAstrayaH // 269 // sAgaratrayamevAsAvavarA taptanAmani / catvAro navabhAgAzca paramA sAgarAstrayaH || 270 / / iyamevAvarAva pite'pIndra ke sthitiH / tathA'STau navabhAgAzra paramA sAgarAtrayaH // 271 // tapane'pyavareSaiva nava bhAgAstrayo'pi tu / catvArazca samAdiSTA paramA sAgarAH sthitiH // 271 // iyamevopagItA sA tApane'pyavarA sthitiH / sA sapta navabhAgAstu catvAraH sAgarAH parA // 273 // hai || 259 || stanaka nAmaka dUsare prastArameM yahI jaghanya sthiti hai tathA eka sAgara pUrNa aura eka sAgara ke gyAraha bhAgoM meM cAra bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai || 260|| manaka nAmaka tIsare prastAra meM yahI jaghanya sthiti hai aura eka sAgara pUrNa tathA eka sAgarake gyAraha bhAgoM meM chaha bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai // 269 // vanaka nAmaka cauthe prastAra meM vidvAnoMne yahI jaghanya sthiti tathA eka sAgara pUrNa aura eka sAgara ke gyAraha bhAgoM meM ATha bhAga pramANa utkRSTa sthiti kahI hai || 262 // vighATa nAmaka pAMcaveM prastArameM yahI jaghanya sthiti tathA eka sAgara pUrNaM aura eka sAgarake gyAraha bhAgoMmeM daza bhAga pramANa utkRSTa sthiti vijJa puruSoMne prakaTa kI hai-- batalAyI hai || 263 || saMghATa nAmaka chaThe indraka athavA prastAra meM yahI jaghanya sthiti hai aura do sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke gyAraha bhAgoM meM eka bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai || 264 || jihva nAmaka sAtaveM prastAra meM yahI jaghanya sthiti hai aura do sAgara pUrNaM tathA eka sAgarake gyAraha bhAgoM meM tIna bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai || 265 || jihvika nAmaka AThaveM prastAra meM yahI jaghanya sthiti hai aura do sAgara pUrNaM tathA eka sAgarake gyAraha bhAgoMmeM pA~ca bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai || 266 || lola nAmaka nauveM prastArameM yahI jaghanya sthiti tathA do sAgara pUrNa aura eka sAgara ke gyAraha bhAgoM meM sAta sAgara pramANa utkRSTa sthiti jAnanA cAhie || 267 || lolupa nAmaka dasaveM prastAra meM yahI jaghanya sthiti aura do sAgara pUrNa tathA eka sAgarake gyAraha bhAgoM meM nau bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai || 268 || evaM stanalolupa nAmaka gyArahaveM prastAra meM yahI jaghanya sthiti aura tIna sAgara pramANa utkRSTa sthiti hai / isa taraha vaMzA nAmaka dUsarI pRthivImeM sAmAnya rUpase tIna sAgara pramANa sthiti prasiddha hai || 269 || tIsarI pRthivI ke tapta nAmaka prathama indrakameM tIna sAgara jaghanya aura tIna sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke nau bhAgoM meM cAra bhAga pramANa jaghanya sthiti hai // 270 || tapita nAmaka dUsare indrakameM yahI jaghanya tathA tIna sAgara pUrNa aura eka sAgarake nau bhAgoM meM ATha bhAga pramANa utkRSTa sthiti varNana karane yogya hai || 271 / / tapana nAmaka tIsare indrakameM yahI jaghanya aura cAra sAgara pUrNa tathA eka sAgarake nau bhAgoM meM tIna bhAga pUrNa utkRSTa sthiti kahI gayI hai || 272 // tApana nAmaka cauthe indraka meM yahI jaghanya sthiti aura cAra sAgara pUrNa tathA eka sAgarake nau
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH nidAghe'pyavareSaiva sthitiH samupavarNitA / parA tu navabhAgAbhyAM sAgarAH paJca saMcitAH // 27 // ajaghanyA nidAghe yA saiva prajvalite'nyathA / SaDnavAMzakasaMmizrA parA paJca payodhayaH // 275 // parA prajvalite yeyaM seva cojjvalite'parA / tathA sanavamAgAste SaTsamudrAH parA sthitiH // 276 // utkRSTojjvalite yeyaM saiva saMjvalite'varA / sapaJcanavamAgAste paramA SaTa payodhayaH // 27 // sA saMprajvalite hInA parA sAgarasaptakam / tRtIyanarake te'mI prasiddhAH sapta sAgarAH // 27 // yA saMprajvalite dIrghA hasvA''re sA prakIrtitA / dIrghA sapta samudrAste saptabhAgAstathA trayaH // 289 // Are yA paramA proktA tAre saMvAparA sthitiH / parA sapta samudrAste SaDbhiH sptmbhaagkaiH||28|| tAre yA paramA proktA maiva mAre'varA sthitiH / saha saptamamAgAbhyAM parA'pyaSTau payodhayaH // 281 // mAre tu yA parA saiva varcaske varNitA'varA / paJcasaptamamAgaistu parASTa jalarAzayaH // 22 // varcaske paramA yA'sau tamake'pyavarA sthitiH / parA saptamabhAgena saMyuktA nava sAgarAH // 283 // parA tu tamake yA'sau jaghanyA sA SaDe mt|| caturbhiH saptamairmAgaiH parA'pi nava sAgarAH // 28 // SaDe tu paramA yA'sau hInA SaDaSaDe'pyasau / catuthyA suprasiddhAste parA tu daza sAgarAH // 285 // bhAgoMmeM sAta bhAga pramANa utkRSTa sthiti batalAyo mayI hai // 273 // nidAgha nAmaka pAMcaveM indrakameM yahI jaghanya aura pAMca sAgara pUrNa tathA eka sAgarake nau bhAgoMmeM do bhAga pramANa utkRSTa sthiti varNana kI gayI hai / / 274 / / prajvalita nAmaka chaThe indrakameM yahI jaghanya sthiti tathA pAMca sAgara pUrNa aura eka sAgarake nau bhAgoMmeM chaha bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai // 275 / / prajvalita indrakako jo utkRSTa sthiti hai vahI ujjvalita nAmaka sAtaveM indrakako jaghanya sthiti hai tathA chaha sAgara pUrNa aura eka sAgarake no bhAgoMmeM eka bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai // 276|| ujjvalita indrakameM jo utkRSTa sthiti hai vahI saMjvalita nAmaka AThaveM indrakakI jaghanya sthiti hai tathA chaha sAgara pUrNa aura eka sAgarake nau bhAgoMmeM pA~ca bhAga pramANa utkRSTa sthiti hai / / 277 / / saMprajvalita nAmaka nauMveM indrakameM yahI jaghanya sthiti aura sAta sAgara pramANa utkRSTa sthiti hai| isa taraha tIsare narakameM sAmAnya rUpase sAta sAgarako sthiti prasiddha hai // 278|| Upara saMprajvalita nAmaka indrakameM jo sAta sAgarako utkRSTa sthiti batalAyI hai vaha cauthI pRthivIke Ara nAmaka prathama indrakameM jaghanya sthiti kahI gayI hai tathA sAta sAgara pUrNa aura eka sAgarake sAta bhAgoMmeM-se tIna bhAga pramANa utkRSTa sthiti batalAyI gayI hai / / 279|| aura indrakameM jo utkRSTa sthiti kahI gayI hai vahI tAra nAmaka dUsare indrakameM jaghanya sthiti batalAyI gayI hai, tathA sAta sAgara pUrNa aura eka sAgarake sAta bhAgoMmeM-se chaha bhAga pramANa utkRSTa sthiti kahI gayI hai / / 280 // tAra indrakameM jo utkRSTa sthiti kaho gayI hai vahI mAra nAmaka tIsare indrakameM jaghanya sthiti batalAyI gayI hai aura ATha sAgara pUrNa tathA eka sAgarake sAta bhAgoMmeM do bhAga pramANa utkRSTa sthiti kahI gayI hai / / 281 / / mAra indrakameM jo utkRSTa sthiti kahI gayI hai vahI varcaska nAmaka cauthe indrakameM jaghanya sthiti batalAyI gayI hai aura ATha sAgara pUrNa tathA eka sAgarake sAta bhAgoM meM pAMca bhAga pramANa utkRSTa sthiti kahI gayI hai / / 282 // vacaska indrakameM jo utkRSTa sthiti kahI gayI hai vahI tamaka nAmaka pAMcaveM indrakameM jaghanya sthiti batalAyI gayI hai aura nau sAgara pUrNa tathA eka sAgarake sAta bhAgoMmeM eka sAgara pramANa utkRSTa sthiti kahI gayI hai / / 283 / / tamaka indrakameM jo utkRSTa sthiti kahI gayI hai vahI SaDa nAmaka chaThe indrakameM jaghanya sthiti batalAyI gayI hai aura nau sAgara pUrNa tathA eka sAgarake sAta bhAgomeM cAra bhAga pramANa utkRSTa sthiti pradarzita kI gayI hai / / 284 / / SaDa indrakameM jo utkRSTa sthiti kahI gayI hai vahI SaDaSaDa nAmaka sAtaveM indrakameM jaghanya sthiti batalAyo gayo hai aura daza sAgara pramANa utkRSTa
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe dazArNavAstamonAmni jaghanyA sA paDe matA / saha paJcamabhAgAbhyAmutkRSTaikAdazArNavAH // 286 // iyameva bhrame hrasvA sthitiH saMpratipAditA / caturbhiH paJcamairbhAgaiH parA dvAdazasAgarAH // 287 // eSaiva hi jhape hInA sthitirutkarSiNI punaH | sAkaM paJcamabhAgena caturdazapayodhayaH // 288 // iyamevAtraraH'ndhre sA satyasaMdhairudIritA / satripaJcamabhAgAstu parA paJcadazAbvayaH // 289 // eSaiva ca tamisre'pi jaghanyA sthitiriSyate / paJcamyAM supratItAste parA saptadazArNavAH // 290 // avarA tu sthitiH proktA hime saptadazArNavAH / parA'pi dvitribhAgAbhyAmaSTAdaza payodhayaH // 296 // vardale sthitireSaiva jaghanyA samudIritA / parA tribhAgasaMmizrAH viMzatistu payodhayaH // 292 // lallake tu jaghanyeyamajaghanyA sthitiH punaH / SaSThayAM proktA munizreSThairdvAviMzatipayodhyaH // 203 // iyamevApratiSTAne jaghanyA sthitirucyate / yotkRSTA sA hi saptamyAM trayastriMzatpayodhayaH // 224 // nArakANAM tanUtsedho hastAH sImantake trayaH / tarake tu dhanurhastaH sArdhAnyaSTAGgulAnyasau // 225 // zairuke dhanurutsedhastrayo hastAH zarIriNAm / aGgulAnyapi tatraiva bhavet saptadazaiva saH // 296 / / 62 sthiti kahI gayI hai / isa prakAra cauthI pRthivI meM sAmAnya rUpase daza sAgara sthiti prasiddha hai / / 285|| Upara jo sthiti kahI gayI hai vahI pAMcavIM pRthivIke tama nAmaka prathama indraka meM jaghanya sthiti batalAyI gayI hai / aura gyAraha sAgara pUrNa eka sAgarake pA~ca bhAgoM meM do bhAga pramANa utkRSTa sthiti kahI gayI hai / / 286 // bhrama nAmaka dUsare indrakameM yahI jaghanya sthiti kaho gayI hai aura bAraha sAgara pUrNa tathA eka sAgarake pAMca bhAgoM meM cAra bhAga pramANa utkRSTa sthiti batalAyI gayI hai || 287 || jhaSa nAmaka tIsare indrakameM yahI jaghanya sthiti kahI gayI hai aura caudaha sAgara pUrNaM tathA eka sAgara ke pAMca bhAgoM meM eka bhAga pramANa utkRSTa sthiti batalAyI gayI hai || 288 || andhra nAmaka cauthe indrakameM satyavAdI jinendra bhagavAnne yahI jaghanya sthiti kahI hai aura pandraha sAgara pUrNa tathA eka sAgara ke pA~ca bhAgoM meM tIna bhAga pramANa utkRSTa sthiti batalAyI hai || 289|| tamisra nAmaka pA~caveM indrakameM yahI jaghanya sthiti mAnI jAtI hai aura satraha sAgara pramANa utkRSTa sthiti batalAyI jAtI hai| isa prakAra pA~cavIM pRthivI meM sAmAnya rUpase satraha sAgarakI Ayu prasiddha hai ||290 || chaThI pRthivI hima nAmaka prathama indrakameM satraha sAgara pramANa jaghanya sthiti kahI gayI hai aura aThAraha sAgara pUrNa tathA eka sAgarake tIna bhAgoM meM do bhAga pramANa utkRSTa sthiti batalAyI gayI hai || 291 || vardala nAmaka dUsare indraka vilameM yahI jaghanya sthiti kahI gayI hai aura bIsa sAgara pUrNa tathA tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa utkRSTa sthiti batalAyI gayI hai || 292 || muniyoM meM zreSTha gaNadharAdi devoMne lallaka nAmaka tIsare indrakameM yahI jaghanya sthiti kahI hai tathA bAIsa sAgara pramANa utkRSTa sthiti batalAyI hai / isa prakAra chaThI pRthivo meM sAmAnya rUpase bAIsa sAgara pramANa Ayu kahI gayI hai || 293 || sAtavIM pRthivI meM kevala eka apratiSThAna nAmakA indraka hai so usameM yahI jaghanya sthiti batalAyI gayI hai aura jo utkRSTa sthiti hai vaha taiMtIsa sAgara pramANa hai| isa prakAra sAtavIM pRthivI meM sAmAnya rUpase taiMtIsa sAgara pramANa Ayu prasiddha hai || 294 || aba nArakiyoMke zarIrakI U~cAIkA varNana kiyA jAtA hai pahalI pRthivI ke sImantaka nAmaka prathama prastAra meM nArakiyoMke hAtha hai| taraka nAmaka dUsare prastAra meM eka dhanuSa eka hAtha tathA sAr3he roruka nAmaka tIsare prastArameM eka dhanuSa tIna hAtha tathA zarIrakI U~cAI tIna ATha aMgula hai | 295 // satraha aMgula hai | 296 ||
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sarga: bhrAnte dve dhanuSI hastAvaGgalaM saarddhmpysau| ubhrAnte tu yo daNDAH so'GgalAni dazoditaH // 217 // dhanU Si trINi saMbhrAnte dvau hastAvaGgulAnyapi / aSTAdazaiva sA ni nArakotsedha IritaH // 298 // kArmukANi tu catvAri hastastroNyaGgula!ni ca / asaMbhrAnte'pyasaMbhrAntairutsedhaH sAdhu varNitaH // 21 // catvAraH khalu kaMdaNDAstrayo hastAstathoditAH / vibhrAnte'pi hyavibhrAntaiH sAr3he rekAdazAGgulaiH // 30 // cApapaJcakamuledhaH tathA hastazca viMzatiH / aGgulAni sa pudiSTastrastanAmani cendrake // 301 // dhanaMSi ca SaDutsedhasvasite trAsitAGgini / sArdhAGgulacatukaM ca caturaiH pratipAditaH // 302 // vakrAnte dhanuSAM SaTkaM sahastadvitayaM tathA / kathitaM kapakairuddhairaGgulAni trayodaza // 383 // dhanuHsatA tsedhaH' sArthamardhAGgulena ca / avakrAnte budhairuktaH so'GgulAnyekaviMzatiH // 304 // vikrAnte sapta cApAni yo hastAH SaDaGgulI / sa eSa vihitaH prAsaledhaH prathamAvanau // 305 // starake'STau dhanUMSi dvau hstaavoNlyordyoH|| dvAkAdazabhAgau ca nArakotsedha iSyate // 306 / / stanake navadaNDAstu dvAviMzatyaGagulAni ca / utsedho varNito yuktazcaturekAdazAMzakaiH // 30 // manake navadaNDAzca trayo hastAH sahAGgalaiH / aSTAdazabhirutsedhaH SamirekAdazAMza kaiH // 308 // vanake daza daNDA dvau hastAvutsedha iSyate / sASTakAdazaprAgAni soGgalAni caturdaza // 309 // ghATe svekAdazaprA INDA hasto dazAGgulaiH / darzakAdazamAgAzca dehotsedhaH prakIrtitaH // 31 // saMghATe dvAdazotsedho daNDaH saptAGgulAnyapi / tathaikAdazabhAgAzca nArakAgAmudAhRtaH // 311 // bhrAnta nAmaka cauthe prastArameM do dhanuSa do hAtha aura Der3ha aMgula hai| udbhrAnta nAmaka pAMcaveM prastArameM tIna dhanuSa aura daza aMgula hai // 297|| saMbhrAnta nAmaka chaThaveM prastArameM tIna dhanuSa do hAtha aura sAr3he aThAraha aMgula hai / / 298 / / asaMbhrAnta nAmaka sAtaveM prastArameM vizada jJAnake dhArI AvAryoMne nArakiyoMke zarIrakI U~cAI cAra dhanuSa, eka hAtha aura tIna aMgula batalAyI hai / / 299 / / bhrAnti rahita AcAryoMne vibhrAnta nAmaka AThaveM prastArameM nArakiyoMke zarIrakA utsedha cAra dhanuSa tIna hAtha aura sAr3he gyAraha aMgula pramANa kahA hai // 300 / / trasta nAmaka nauveM prastArameM pAMca dhanuSa eka hAtha aura bIsa aMgula UMcAI kahI gayI hai / / 301 / / jahAM prANI bhayabhIta ho rahe haiM aise trasita nAmaka dasaveM prastArameM nArakiyoMke zarIrakI UMcAI catura AcAryoMne chaha dhanuSa aura sAr3he cAra aMgula pramANa batalAyI hai // 302 // vakrAnta nAmaka gyArahaveM prastArameM zreSTha vaktAoMne nArakiyoMkA zarIra cha: dhanuSa do hAtha aura teraha aMgula pramANa kahA hai / / 303 // avakrAnta nAmaka bArahaveM prastArameM vidvAn AcAryoMne nArakiyoMkI UMcAI sAta dhanuSa aura sAr3he ikkIsa aMgula kahI hai // 304 / / aura vikrAnta nAmaka terahaveM prastArameM sAta dhanuSa tIna hAtha tathA chaH aMgula pramANa U~cAI hai / isa prakAra buddhimAn AcAryoMne prathama pRthivImeM U~cAIkA varNana kiyA hai // 305|| dUsarI pathivIke staraka nAmaka pahale prastArameM nArakiyoMkI U~cAI ATha dhanuSa, do hAtha, do aMgula aura eka aMgulake gyAraha bhAgoMmeM do bhAga pramAga mAnI jAtI hai // 3.6 / / stanaka nAmaka dUsare prastArameM nArakiyoMkA utsedha nau dhanuSa bAIsa aMgula aura eka aMgulake gyAraha bhAgoMmeM cAra bhAga pramANa kahA gayA hai / / 307 / / manaka nAmaka tIsare prastArameM nI dhanuSa tona hAtha aThAraha aMgala tathA eka aMgalake gyAraha bhAgoMmeM chaha bhAga pramANa U~cAI batalAyI hai||308|| vanaka nAmaka cauthe prastArameM nArakiyoMke zarorakI U~cAI daza dhanuSa do hAtha caudaha aMgula aura eka aMgulake gyAraha bhAgoMmeM ATha bhAga mAnI jAtI hai / / 309 / / ghATa nAmaka pAMcaveM prastArameM gyAraha dhanuSa, eka hAtha, daza agula aura eka aMgulake gyAraha bhAgoMmeM daza bhAga zarIrako U~cAI kahI gayI hai // 310 saMghATa nAmaka chaThaveM prastArameM nArakiyoM ko U~cAI bAraha dhanuSa sAta aMgula aura eka aMgulake 1. -muddezaH m.|
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe jihvAkhye dvAdazaivoktA daNDA hastAstrayastathA / aGgalAni ca satrINi trayazcaikAdazAMzakAH // 312 // daNDA hasto'GgalAnyeSu jibikAkhye trayodaza / ekapaJcoktabhAgaizca trayoviMzatiriSyate // 33 // lole caturdazevAsau daNDAstvekonaviMzatiH / aGgalAni vinirdiSTA saptakAdazabhAgakaiH // 314 / / vayo hastA dhanUSyeSa lolupe ca caturdaza / navaikAdazabhAgazca tathA paJcadazAGgalI // 315 // daNDAH paJcadazaivAsau hastau ca stanalolupe / dvAdazAGgalamAnaM ca dvitIyAyAM ca iSyate // 316 // tapte saptadazotledho daNDA hasto dazAGgalI / dvitribhAgasameto'sau nArakANAM samIritaH / / 317 / / ekonaviMzatirdaNDAstapite'sau javAGgalI / tribhAgazca samAdiSTaH spaSTajJAneSTadRSTibhiH // 318 / / tapane viMzatidaMNDAstrayo hastAstathaiva saH / aGgalAni samudiSTaH ziSTairaSTau prakRSTataH // 319 // dvAviMzatidhana Si dvau hastAvunaH SaDaGalaiH / utsedhastApane tryaMzI nArakAsamudbhavaH // 32 // caturviMzaticApAni hastaH paJcAGgalAni ca / trimAgazca nidAghe'sAvutsedho bodhito budhaiH // 321 // SaDaviMzatidhanUpyeSa proktaH projjvlitendrke| aGgalAni ca catvAri jJAnaprajvalitAtmabhiH // 32 // saptaviMzaticApAni tyo hastA sa varNitaH / AgamojjvalitaprAsthyaMzAvujjvalite'GgalI // 323 // ekAtriMzadutsedhaH kodaNDA hastayoiyam / aGagulaM ca tribhAgazva bodhyaH saMjvalite budhaiH // 324 // ekatriMzatu kodaNDA hastazcotsedha iSyate / saMprajvalitasaMjJe ca tRtIye yaH sa bhASyate // 325 // gyAraha bhAgoMmeM eka bhAga pramANa kahI gayI hai // 311 // jihvA nAmaka sAtaveM prastArameM bAraha dhanuSa, tIna hAtha, tIna aMgula aura eka aMgulake gyAraha bhAgoMmeM tIna bhAga pramANa UMcAI hai // 312 / / jihvaka nAmaka AThaveM prastArameM teraha dhanuSa, eka hAtha, teIsa aMgula aura eka aMgulake pAMca bhAgoMmeM eka bhAga pramANa UMcAI iSTa hai // 313 // lola nAmaka nauveM prastArameM caudaha dhanuSa, unnIsa aMgula aura eka aMgulake gyAraha bhAgoMmeM sAta bhAga pramANa U~cAI hai / / 314|| lolupa nAmaka dasaveM prastArameM caudaha dhanuSa tIna hAtha pandraha aMgula aura eka aMgulake gyAraha bhAgoMmeM nau bhAga pramANa UMcAI hai // 315 // aura stanalolupa nAmaka gyArahaveM prastArameM pandraha dhanuSa, do hAtha aura bAraha aMgula UMcAI iSTa hai| isa prakAra dUsarI pRthivImeM nArakiyoMke zarIrakI UMcAIkA varNana kiyA / / 316 / / tIsarI pathivIke tapta nAmaka prathama prastArameM nArakiyoMke zarIrako U~cAI satraha dhanuSa, eka hAtha, daza aMgula aura eka aMgulake tIna bhAgoMmeM do bhAga pramANa kahI gayI hai // 317 // spaSTa jJAna rUpI iSTa dRSTiko dhAraNa karanevAle tapita nAmaka dUsare prastArameM nArakiyoMkI U~cAI unnIsa dhanuSa nau aMgula aura eka aMgulake tIna bhAgoMmeM eka bhAga pramANa batalAyo hai // 318 / / ziSTajanoMne tapana nAmaka tIsare prastArameM nArakiyoMke zarIrakA utsedha bosa dhanuSa tIna hAtha aura ATha aMgula pramANa batalAyA hai / / 319 / / tApana nAmaka cauthe prastArameM nArakiyoMke zarIrakI UMcAI bAIsa dhanuSa do hAtha cha: aMgala aura eka aMgalake tIna bhAgoMmeM do bhAga pramANa kahI gayI hai|| 20 // nidAgha nAmaka pAMcaveM prastArameM caubIsa dhanuSa, eka hAtha, pAMca aMgala aura eka aMgalake tIna bhAgoMmeM eka bhAga pramANa UMcAI vidvAnoMne batalAyI hai // 321 / / jinakI AtmA jJAnake dvArA dedIpyamAna hai aise AcAryoMne projjvalina nAmaka chaThaveM prastArameM nArakiyoMkI U~cAI chabbIsa dhanuSa aura cAra aMgula pramANa batalAyI hai / / 322 / / AgamajJAnase suzobhita vidvajjanoMne ujjvalita nAmaka sAtaveM prastArameM nArakiyoMkA zarIra sattAIsa dhanuSa, tIna hAtha, do aMgula aura eka aMgula ke tIna bhAgoMmeM do bhAga pramANa U~cA kahA hai // 323 / / vidvAnoMko saMjvalita nAmaka AThaveM prastArameM nArakiyoMkI U~cAI untIsa dhanuSa, do hAtha eka aMgulake tIna bhAgoMmeM eka bhAga pramANa jAnanA cAhie // 324 // aura saMprajvalita nAmaka nauveM prastArameM U~cAIkA pramANa ekatIsa dhanuSa tathA
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH pacatriMzaddhanaMdhyAre dvau hastAvaGa gulAnyapi / viMzatiH saptabhAgAzca catvAraH saMprakIrtitaH // 336 // ranriMzatathA tAre daNDA saptadazAGgulI / ekaH saptamabhAgaH syAdutsedho nArakAzrayaH || 327|| catvAriMzacaturbhizca daNDA hastau trayodaza / aGgulAni mato mAre saptabhAgaiH sa paJcabhiH // 328 // dhanUMSye konapaJcAzadutsedhaH sa dazAGgulI / dvau ca saptamabhAgau tau varcaske varNito budhaiH // 329 // dhanUMSi satripaJcAzadstau cApi SaDaGgulI / SaT ca saptamabhAgAste tamake parikIrtitaH // 320 // aSTApacAzadutsedho dhanUMSi vyaGgulAni ca / trayaH saptamabhAgAzca SaDe'pi prakaTasthitaH / / 331 // dviSaSTistu dhanUMSi dvau hastI SaDapaDe mataH / utsedhaH suprasiddho yazcaturthe narake satAm // 332 // tamonAmani coraledhaH kodaNDAH paJcasaptatiH / saptAzItirasau daNDA dvau hastau bhavati bhrame // 333 // vapuSo nArakoyasya - zaSe zatadhanUMSi saH / andhe dvAdazamizrANi tAni hastadvayaM matam ||334 || mitre'pi ca tAnyeva paJcaviMzatidaNDakaiH / utsedho varNito yo'sau paJcame narake budhaiH || 335|| SaTSaSTayA zatakodaNDA dvau hastau SoDazAGgulI / utsedho varNitaH pUrNo himanAmani cendrake / / 336 // dvizatyaSTau ca kodaNDA hasto'STAvaGgulAnyapi / utsedhaH zAstra netrADyairvardale'pi vilokitaH // 334 // zatadvayaM ca paJcAzaddhanUMSyeva sa mAsitaH / lallake narake SaSThe niSThitArthairyaM iSyate ||338|| eka hAtha pramANa kahA jAtA hai| isa prakAra tIsarI pRthivImeM nArakiyoMkI U~cAIkA varNana kiyA || 325 // 65 cauthI pRthivIke Ara nAmaka prathama prastArameM paiMtIsa dhanuSa, do hAtha, bIsa aMgula aura eka aMgula sAta bhAgoM meM cAra bhAga pramANa U~cAI kaho gayI haiM || 326 || tAra nAmaka dUsare prastArameM cAlIsa dhanuSa, satraha aMgula aura eka aMgulake sAta bhAgoM meM eka bhAga pramANa nArakiyoMkI U~cAI hai || 327|| mAra nAmaka tIsare prastAra meM cavAlIsa dhanuSa, do hAtha, teraha aMgula aura eka aMgulake sAta bhAgoM meM pAMca bhAga pramANa UMcAI mAnI gayI hai || 328 || varcaska nAmaka cauthe prastArameM vidvAnoMne zarIra kI U~cAI unacAsa dhanuSa, daza aMgula aura eka aMgulake sAta bhAgoM meM do bhAga pramANa batalAyI hai || 329|| tamaka nAmaka pA~caveM prastArameM trepana dhanuSa, do hAtha, cha: aMgula aura eka aMgulake sAta bhAgoM meM chaH bhAga pramANa U~cAI kahI gayI hai || 330 || SaDa nAmaka chaThaveM prastArameM aThAvana dhanuSa, tIna aMgula aura eka aMgulake sAta bhAgoM meM tIna pramANa U~cAI prakaTa kI gayI hai ||331|| aura SaDabaDa nAmaka sAtaveM prastArameM bAsaTha dhanuSa, do hAtha U~cAI prasiddha hai / isa prakAra cauthI pRthivI meM vidyamAna nArakiyoMkI UMcAIkA varNana kiyA hai ||332 // pA~cavIM pRthivIke tama nAmaka prathama prastAra meM nArakiyoMke zarIrakI U~cAI pacahattara dhanuSa batalAyI hai / bhrama nAmaka dUsare prastAra meM sattAsI dhanuSa aura do hAtha hai ||333 || jhaSa nAmaka tIsare prastAra meM nArakiyoMke zarIra kI U~cAI so dhanuSa kahI gayI hai / andha nAmaka cauthe prastArameM eka sau bAraha dhanuSa tathA do hAtha hai ||334|| aura tamisra nAmaka pA~caveM prastAra meM eka sau paccIsa dhanuSa hai / isa prakAra pAMcavIM pRthivo meM vidvAnoMne UMcAIkA varNana kiyA hai ||335 || chatrapRthivIke hima nAmaka prathama prastAra meM nArakiyoMke zarIrakI UMcAI eka sau chayAsaTha dhanuSa, do hAtha tathA solaha aMgula batalAyI hai ||336 || vardala nAmaka dUsare prastAra meM zAstrarUpI netroMke dhAraka vidvAnoMne nArakiyoMkI U~cAI do sau ATha dhanuSa, eka hAtha aura cha: aMgula pramANa dekhI hai ||337|| aura lallaka nAmaka tIsare prastAra meM nArakiyoMko U~cAI do sau pacAsa dhanuSa batalAyI hai / isa prakAra kRtakRtya sarvajJa devane chaThavIM pRthivImeM U~cAIkA varNana kiyA ||338 || sAtavIM 1. zatI ma. / 9
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe utsedhazcApratiSThAne paJcacApazatAni saH / nizcito nizcitajJAnaiH saptame narake ca yaH // 339 // saptasu pratiboddhavyaH prathitaH prathamAdiSu / avadherviSayastAsu pRthivISu yathAkramam // 34 // yojanaM ta trayaH krozAH sArdhA krozatrayaM tathA / sAdhauM tau tavayaM sAdhaH krozaH krozazca nishcitH||341|| krozArddha mRttikAgandhaH prathame paTale vrajet / tadadho'dhaH krozasyA varddhate paTalaM prati // 342 // pRthivyorAdyayoryuktA jIvAH kApotalezyayA / tRtIyAyAM tayaivordhvamadhastAnIlalezyayA // 34 // adhazcovaM ca saMbaddhAzcaturthyAM nIlalezyayA / tayaivopari paJcamyAmadhaste kRSNalezyayA // 344 // SaSTyAM ca kRSNayaivolamadhaH paramakRSNayA / saptamyAmumayatrAmI kliSTAH paramakRSNayA // 345 // sparzanoSNena bAdhyante nArakA bhUcatuSTaye / paJcamyAmuSNazItAbhyAM zItenaivAntyayorbhuvoH // 346 // AkAraNoSTrikAkumnIkusthalImudgaropamAH / mRdaGganADikAkArA nigodA pRthivotraye // 347 // gogajAzvAdimastrAma droNyabjapuTasaMnibhAH / te catuthyAM ca paJcamyAM nArakotpattibhUmayaH // 348 // kedArAkRtayaH kecitjhallarImallakopamAH / kecinmayUrakAkArA nigodAste'nsyayorbhuvoH // 349 // ekadvitrikagavyUtiyojanavyAsasaMgatAH / zatayojanavistIrNAsteSUtkRSTAstu varNitAH // 350 // ucchrAyo vastutasteSAM vistAraH paJcatADitaH / nigodAnAM samastAnAmiti vastuvido viduH // 351 // pRthivImeM eka hI apratiSThAna nAmakA prastAra hai to usameM sandeharahita jJAnake dhAraka AcAryoMne nArakiyoMkI U~cAI pA~ca sau dhanuSa pramANa nizcita kI hai // 332 // prathama pRthivIko Adi lekara una sAtoM pRthiviyoMmeM yathAkramase avadhijJAnakA viSaya isa prakAra jAnanA cAhie / / 340 / / pahalI pRthivImeM avadhijJAnakA viSaya eka yojana arthAt cAra koza, dUsarImeM sAr3he tIna koza, tIsarImeM tIna koza, cauthImeM ar3hAI koza, pA~cavIM meM do koza, chaThavIM meM Der3ha koza aura sAtavIM meM eka koza pramANa hai // 341 // prathama pRthivI sambandhI pahale paTalakI miTTIkI durgandha Adha koza taka jAtI hai aura usake nIce pratyeka paTalake prati AdhA-AdhA koza adhika bar3hatI jAtI hai // 342 / / pahalI aura dUsarI pathivImeM rahanevAle nArakI kApota lezyAse yukta haiN| tIsarI pRthivIke UdhvaM bhAgameM rahanevAle kApota lezyAse aura adhobhAgameM rahanevAle nIla lezyAse sahita haiM // 343 // cauthI pRthivIke Upara-nIce donoM sthAnoMpara tathA pAMcavIM pRthivIke UparI bhAgameM nIla lezyAse yukta haiM aura adhobhAgameM kRSNa lezyAse sahita haiM // 344 // chaThavIM pRthivIke UrzvabhAgameM kRSNa lezyAse, adhobhAgameM paramakRSNa lezyAse aura sAtavIM pRthivIke Upara-nIce donoM hI jagaha rahanevAle paramakRSNa lezyAse saMkliSTa haiM arthAt saMklezako prApta hote rahate haiM // 345 // prArambhakI cAra bhUmiyoMmeM rahanevAle nArakI uSNa sparzase, pAMcavIM bhUmimeM rahanevAle uSNa aura zIta donoM sparzose tathA antakI do bhUmiyoMmeM rahanevAle kevala zIta sparzase hI pIr3ita rahate haiM // 346 / / prArambhakI tIna pRthiviyoMmeM nArakiyoMke utpatti-sthAna kucha to U~Take AkAra haiM, kucha kumbhI (ghar3iyA), kucha kusthalI, mudgara, mRdaMga aura nADIke AkAra haiM // 347|| cauthI aura pAMcavIM pRthivImeM nArakiyoMke janmasthAna aneka to gauke AkAra haiM, aneka hAthI, ghor3e Adi jantuoM tathA dhoMkanI, nAva aura kamalapuTake samAna haiM / / 348 / / antima do bhUmiyoMmeM kitane hI khetake samAna, kitane hI jhAlara aura kaToroMke samAna, aura kitane hI mayUroMke AkAravAle haiM // 349 // ve janmasthAna eka koza, do koza, tIna koza aura eka yojana vistArase sahita haiN| unameM jo utkRSTa sthAna haiM ve sau yojana taka caur3e kahe gaye haiM // 350 / / una samasta utpatti sthAnoMkI U~cAI apane vistArase paMcagunI hai aisA vastu svarUpako jAnanevAle AcArya jAnate haiM // 351 / / samasta indraka vila tIna dvAroMse yukta tathA tIna koNoMvAle haiN| inake sivAya jo zreNIbaddha aura prakIrNaka nigoda haiM unameM kitane hI do dvAravAle 1. nArakotpattisthAnAni /
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH sarvendra kanigodAste tridvArAzca trikonnkaaH| dvitryekapaJcasaptAtmadvArakoNAstataH pare // 35 // saMkhyeyavyAsayuktAnAM nigodAnAM nijAntaram / gavyUtayaH SaDalpaM syAdanalpaM dvAdazaiva tAH // 353 // asaMkhyeyapramANAnAmasaMkhyaM mahadantaram / yojanAnAM sahasrANi saptavAtyalpamantaram // 354 // 'trigamyUtizcaturbhAgasaptayojanamAtrakam / dharmAnigodajA jIvA khamutpatya patantyadhaH // 355 // gamyUtidvitayaM sAdhaM sapaJcadazayojanam / vaMzAnigodajanmAnaH khamutpatya patantyadhaH // 356 // ekatriMzattu gavyUtyA yojanAni nabhastale / meghAnigodajA jIvAH khamullaMghya patantyadhaH // 37 // dviSaSTiyojanAnyUcaM gavyUtidvayamudgatAH / nipatantyugraduHkhAstei'JjanAjanigodajAH // 358 // paJcaviMzatisanminAsayojanamAturAH / khamutpatya patantyeva paJcamIsthA nigodajAH // 359 // paJcAzatA vimizraM tu yojanAnAM zatadvayam / viyadutpatya SaSThIsthanigodotthAH patantyadhaH // 36 // saptamIsthanigodotthAH sapaJcazatayojanam / adhvAnamUrdhvamutpatya patanti vasudhAtale // 361 // asurA AtRtIyAntaM yodhayanti parasparam / prayudhyate svayaM te'pi jJAtvA vairaM purAtanam // 362 // kuntakrakacazUlAye nAzastaistanUnavaiH / khaNDaM khaNDaM vidhIyante pIDayanti parasparam // 363 // 'sUtakasyeva saMghAtaH zarIrasya prajAyate / yAvadAyuHsthitisteSAM na tAvanmaraNaM bhavet // 364 // zArIraM mAnasaM duHkhamanyo'nyodIritaM khalu / sahante nArakA nityaM pUrvapApavipAkataH // 365 // dukone, kitane hI tIna dvAravAle tikone, kitane hI pAMca dvAravAle paMcakone aura kitane hI sAta dvAravAle satakone haiM // 352 / / inameM saMkhyAta yojana vistAravAle viloMkA apanA jaghanya antara cha: koza aura utkRSTa antara bAraha koza hai / / 353 / / evaM asaMkhyAta yojana vistAravAle viloMkA utkRSTa antara asaMkhyAta yojana tathA jaghanya antara sAta hajAra yojana hai / / 354|| gharmA nAmaka pahalI pRthivIke utpatti-sthAnoMmeM utpanna honevAle nArakI jIva janmakAlameM jaba nIce girate haiM taba sAta yojana savA tIna koza Upara AkAzameM uchalakara punaH nIce girate haiM // 355 // dUsarI vaMzA pathivIke nigodoMmeM janma lenevAle nArakI pandraha yojana aDhAI koza AkAzameM uchalakara nIce girate haiM // 356 // tIsarI meghA pRthivImeM janma lenevAle jIva ikatIsa yojana eka koza bAkAzameM uchalakara nIce girate haiM / / 357|| cauthI aMjanA pRthivoke nigodoMmeM janma lenevAle jIva bAsaTha yojana do koza uchalakara nIce girate haiM aura tIvra duHkhase duHkhI hote haiM // 358 // pAMcavIM pRthivIke nigodoMmeM janma lenevAle nArakI atyanta duHkhI ho ekasau paccIsa yojana AkAzameM uchalakara nIce girate haiM // 359 // chaThavIM pRthivImeM sthita nigodoMmeM janma lenevAle jIva do sau yojana AkAzameM uchalakara nIce girate haiM / / 360 // aura saptamI pRthivImeM sthita nigodoMmeM utpanna hue jIva pAMca sau dhanuSa UMce uchalakara pRthivI talapara nIce girate haiM // 36 // tIsarI pathivI taka asurakUmAra deva nArakiyoMko paraspara lar3Ate haiN| isake sivAya ve nArakI purAne vaira bhAvako jAnakara svayaM bhI lar3ate rahate haiM // 362 // vikriyA zaktike dvArA apane zarIrase hI utpanna honevAle bhAle, karoMta tathA zUla Adi nAnA zastroMse una nArakiyoMke khaNDa-khaNDa kara diye jAte haiM aura paraspara eka dUsareko pIr3A pahu~cAte haiM / / 363 / / khaNDa-khaNDa honepara bhI pAreke samAna unake zarIrake Tukar3oMkA punaH samUha bana jAtA hai aura jaba taka unakI AyukI sthiti rahatI hai taba taka unakA maraNa nahIM hotA / / 364 / / ye nArakI pUrva kRta pApa karmake udayase nirantara eka 1. ataH paraM ma. kha. pustakayoH ayaM zloko'dhiko'sti-"krozatrayaM sataziM yojanAnAM ca saptakam / samatpatanti dharmAyAM zeSAstu dviguNottaram / " 2. eSa zlokaH Da. pustake nAsti / 3. mapastake etasya zlokasya sthAne nimnAMkitaH zloko'sti-'yajinaM paMcadazakaM sArdhakrozadvayaM tthaa| samucchalanti vaMzAyAM patanti ca nigodjaaH| 4. pAradasyeva /
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ 68 harivaMzapurANe kSAroSNatIvrasadbhAvanadovaitaraNIjalAt / 'durgandhAnmRnmayAhaurAduHkhaM bhuJjanti duHsaham // 36 // akSNonimIlanaM yAvAsti saukhyaM ca jAtucid / narake pacyamAnAnAM nArakANAmaharnizam // 367 // syusteSAmazumatarAH pariNAmAH zarIriNAm / liGga napuMsakAkhyaM syAt saMsthAnaM huNDasaMjJakam // 368 // AgAmitIrthakataNAM tathaivopazamainasAm / upasargAhatiM bhaktyA : kurvantyanyAyane surAH // 369 // catvAriMzatsahASTAmirghaTikAH prathamakSitau / antaraM nArakotpatterantarajJaiH sphuTIkRtam // 370 // saptAhazceva pakSaH syAnmAso mAsau yathAkramam / catvAro'pi ca SaNmAsA virahaH SaTa su bhUmiSu // 37 // tIvramithyAtvasaMbaddhA bahvArammaparigrahAH / pRthivIstAH prapadyante tiryaJco mAnuSAstathA // 32 // AdyAmasaMjJino yAnti dvitIyAM ca prasarpiNaH / pakSiNazca tRtIyAyAM caturthI ca bhujaMgamAH // 373 // paJcamImapi siMhAstu SaSThImapi ca yoSitaH / prayAnti prANinaH pApAH saptamI matsyamAnuSAH // 374 // saptamyutito yAyAttAmevAnantaraM sakRt / SaSTIto nirgato dvistAM paJcamI trivatha brajet // 375 // caturthI ca caturvArAn prapadyeta tatazcyutaH / tRtIyAM paJca kRtvo'pi tasyA eva samAgataH // 376 // dvitIyAyAM ca SaTakRtvaH saptakRtvastathA'sumAn / prathamAyA viniryAtaH prathamAyAM prajAyate // 377 // saptamIto viniryAtaH saMjJitiryaktvabhAka punaH / saMkhyeyAyukto yAti narakaM tanumadgaNaH // 37 // SaSTItastu viniryAto labhate naiva saMyamam / taM labhetApi paJcamyA nirvANaM na tu tadbhave // 379 // labhetApica nirvANaM caturthIniHsRtaH punaH / nizcayenaiva naivAGgI tIrthakRttvaM prapadyate // 38 // dUsareke dvArA diye hue zArIrika evaM mAnasika duHkhako sahate rahate haiM // 365 // ve khArA garama tathA atyanta tIkSNa vaitaraNI nadIkA jala pIte haiM aura durgandhi yukta miTTIkA AhAra karate haiM isalie nirantara asahya duHkha bhogate rahate haiM // 366 / / rAtadina narakameM pacanevAle nArakiyoMko nimeSa mAtra bhI kabhI sukha nahIM hotA // 367 // una nArakiyoMke nirantara atyanta azubha pariNAma rahate haiN| tathA napuMsaka liMga aura huNDaka saMsthAna hotA hai // 368 // jo AgAmI kAlameM tIrthakara honevAle haiM tathA jinake pApakarmoMkA upazama ho cakA hai| deva loga bhaktivaza cha: mAha pahalese unake upasarga dUra kara dete haiM / / 369 / / antarake jAnanevAle AcAryoMne prathama pRthivImeM nArakiyoMko utpattikA antara ar3atAlIsa ghar3I batalAyA hai // 370 / / aura nIcekI chaha bhUmiyoM meM kramase eka saptAha, eka pakSa, eka mAsa, do mAsa, cAra mAsa aura chaha mAsakA viraha-antarakAla kahA hai / / 371 // jo tIvra mithyAtvase yukta haiM tathA bahuta Arambha aura bahuta parigrahake dhAraka haiM aise tiryaMca aura manuSya una pRthiviyoMko prApta hote haiM arthAt unameM utpanna hote haiM // 372 // asaMjJI paMcendriya pahalI pathivI taka jAte haiM, sarakanevAle dUsarI pathivI taka, pakSI tIsarI taka, sapaM cautho taka siMha pA~cavIM taka, striyAM chaThavIM taka aura tIvra pApa karanevAle matsya tathA manuSya sAtavIM pRthivI taka jAte haiM // 373-374 / / sAtavIM pRthivIse nikalA huA jIva yadi punaH avyavahita rUpase sAtavoMmeM jAve to eka bAra, chaThavoMse nikalA huA chaThavoMmeM do bAra, pAMcavIMse nikalA huA pAMcavIM meM tIna bAra, cauthIse nikalA huA cauthImeM cAra bAra, tIsarIse nikalA huA tIsarImeM pA~ca bAra, dUsarIse nikalA huA dUsarImeM chaH bAra aura pahalIse nikalA huA pahalomeM sAta bAra taka utpanna ho sakatA hai / / 375-377|| sAtavIM pRthivIse nikalA huA prANI niyamase saMjJo tiryaMca hotA hai tathA saMkhyAta varSakI AyakA dhAraka ho phirase naraka jAtA hai||378|| chaThavIM pathivIse nikalA haA jIva saMyamako prApta nahIM hotaa| aura pAMcavIM pRthivIse nikalA jIva to saMyamako prApta ho sakatA hai para mokSa prApta nahIM kara sakatA // 379 / / cauthI pRthivIse nikalA huA mokSa prApta kara sakatA hai parantu nizcayase tIrthaMkara nahIM ho sakatA // 380 // tIsarI dUsarI aura pahalI pRthivIse nikalA 1. durgandhA ma., 2. mRnmayAhArAH ma. / 3. antimaSaNmAseSu / 4. prANisamUhaH /
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthaH sargaH tRtIyAyAH dvitIyAyA prathamAyAzca niHsRtaH / tIrthakRttvaM labhetApi dehI darzanazuddhitaH // 381 // balakezavacakritvaM parihatyaiva jantavaH / naratvaM pratipadyaran narakebhyo vinirgatAH // 382 // adholokavibhAgaste saMkSepeNa mayoditaH / tiryaglokavimAgasya zRNu zreNika ! saMgraham // 383 / / zArdUlavikrIDitam sUryAcandramasAmagocaramadholokAndhakAraM budhAH pradhvaMsyA''ptavacaHpradIpavimavaiH sarvatragaiH sarvadA / pazyantaH prabhavanti tattvamiti kiM citraM trilokyAkRtA vAloke jinabhAnunA viracite dhvAntasya vA kva sthitiH // 384 // ityAriSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI adholokasaMsthAnavarNano nAma caturthaH sargaH // 4 // huA jIva samyagdarzanakI zuddhatAse tIrthaMkara pada prApta kara sakatA hai / / 381 / / narakoMse nikale hue jIva balabhadra, nArAyaNa aura cakravartI pada chor3akara hI manuSya paryAya prApta kara sakate haiM arthAt manuSya to hote haiM para balabhadra, nArAyaNa aura cakravartI nahIM ho sakate // 382 / / gautama svAmI kahate haiM ki he zreNika ! isa prakAra maiMne saMkSepase tere lie adho lokake vibhAgakA varNana kiyaa| aba tU tiryagloka-madhyama lokake vibhAgakA varNana suna // 383 / / baddhimAna manuSya saba samaya. sarvatra vyApta rahanevAle. jinendra bhagavAnake vacana rUpI uttama dopakoMko sAmarthya se sUrya aura candramAke agocara adholokake andhakArako naSTakara vastuke yathArtha svarUpako dekhate hue prabhutvako prApta hote haiM isameM kyA Azcarya hai ? kyoMki tIna lokameM jinendra rUpI sUryake dvArA prakAzake utpanna honepara andhakArakA sadbhAva kahA~ raha sakatA hai ? // 384 / / isa prakAra jisameM ariSTanemike purANakA saMgraha kiyA gayA hai aise jinasenAcArya praNIta harivaMzapurANameM adholokakA varNana karanevAlA cauthA sarga samApta huA // 4 // 1. budhaH ma. / 2. pradhvastApta / 3. trilokAkRtA-ma., vilokyAkRtA-kha., gha, Ga. /
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH tanuvAtAntaparyantastiryagloko vyavasthitaH / lakSitAvadhirUbhaMdho meruyojanalakSayA // 1 // tatraivAsminnasaMkhyeyasAgaradvIpaveSTitaH / jambUdvIpaH sthito vRtto jambUpAdapalakSitaH // 2 // vistAreNArNavasparzI vajravedikayA''vRtaH / mahAmerumahAnAmirlakSyayojanalakSayA // 3 // 'tisro lakSAH parikSepaH syAtsahasrANi SoDaza / yojanAni trigavyatirdizatI saptaviMzatiH // 4 // aSTaviMzatisanmizraM tathaivAnyaM dhanuHzatam / trayodazAGagulAni syuH sAdhikArdhAGgalAni tu // 5 // koTIzatAni sapta syuH koTayo navatiH sphuttaaH| paTapaJcAzattathA lakSA navatizcaturuttarA // 6 // sahasraguNitA dvIpe zataM paJcAzatAdhikam / yojanAni vibhakte'smin gaNitasya padaM viduH // 7 // kSetrANi santi saptA'tra merurekaH kurudvayam / jambUzca zAlmalIvRkSau SaDeva kulaparvatAH // 8 // mahAsarAMsi SaT teSu mahAnadyazcaturdaza / dviSaD vibhaGganadyazca vakSArAgAzca viMzatiH // 9 // rAjadhAnyazcatustriMzadraupyAdivRSamAdayaH / aSTASaSTiguhA vRttavijayArddhacatuSTayam // 10 // tathA trINi sahasrANi punaH saptazatAnyapi / catvAriMzatpurANi syurvidyAdharamahIbhRtAm // 11 // etaiH sarvaigyaM dvIpo dIpyate dviguNairimaiH / yathA'sau dhAtakIkhaNDaH puSkarArdhazca sarvataH // 12 // bhArataM dakSiNaM tatra kSetraM haimavataM param / harikSetra videhaM ca ramyakaM ca tathA param // 13 // tanuvAtavalayake anta bhAga taka tiyaMgloka arthAt madhyaloka sthita hai| meru parvata eka lAkha yojana vistAravAlA hai| usI meru parvata dvArA Upara tathA nIce isa tiryaglokakI avadhi nizcita hai| bhAvArtha-meru parvata kula eka lAkha yojana vistAravAlA hai| usameM eka hajAra yojana to pRthivItalase nIce hai aura ninyAnabe hajAra yojana pRthivItalase Upara hai| tiryaglokakI sImA isI meru parvatase nizcita hai arthAt tiyaMgloka pRthivItalake eka hajAra yojana nIcese lekara ninyAnabe. hajAra yojana UMcAI taka hai / / 1 / / isI madhyama lokameM asaMkhyAta dvIpa-samudroMse veSTita gola tathA jambU vRkSase yukta jambU dvIpa sthita hai // 2 // yaha jambU dvIpa lavaNa samudrakA sparza karanevAlA hai, vajramayI vedikAse ghirA huA hai, mahAmeru rUpI nAbhise yukta hai arthAt mahAmeru isake madhyabhAgameM avasthita hai tathA eka lAkha yojana vistAravAlA hai // 3 // jambU dvIpako paridhi tIna lAkha solaha hajAra do sau sattAIsa yojana tona koza eka sau aTThAIsa dhanuSa aura sAr3he teraha aMgula hai // 4-5 // vibhAga karanepara gaNitajJa manuSya isa jambU-dvIpakA ghanAkAra kSetra sAta sau nabbe karor3a chappana lAkha, caurAnabe hajAra eka sau pacAsa yojana batalAte haiM // 6-7 // isa jambU dvIpameM sAta kSetra, eka meru, do kuru, jambU aura zAlmalI nAmaka do vRkSa, chaha kulAcala, kulAcaloMpara sthita chaha mahAsarovara, caudaha mahAnadiyAM, bAraha vibhaMgA nadiyAM, bIsa vakSAra giri, cauMtIsa rAjadhAnI, cauMtIsa rUpyAcala, cauMtIsa vRSabhAcala, ar3asaTha guhAe~, cAra golAkAra nAbhi giri aura tIna hajAra sAta sau cAlIsa vidyAdhara rAjAoMke nagara haiN| Upara kahI huI ina sabhI cIjoMse yaha jambU dvIpa atyadhika suzobhita hai| jambU dvIpase dUne kSetra tathA meru Adise dUsarA dhAtakIkhaNDa dvIpa dedIpyamAna hai aura puSkarAdhaM bhI dhAtakIkhaNDake samAna samasta kSetroM tathA parvatoM Adise yukta 1. spadhi m.| 2. -nAbhilakSayojana -m.| 3. jambUdvIpasya sUkSmaparidhiH 316227 yojanAnAM kozAH 128 dhanUMSi 133 aGgulAni ca vartate / 4. vakSAgArAzca ma. /
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ 71 paJcamaH sargaH hairaNyavatamityanyat syAdairAvatamuttaram / vistAraNAvidehAntaM kSetraM kSetrAccaturguNam // 11 // prathamo himavAnanyo mahAhimavadAhvayaH / parvato niSadho nIlo rukmI ca zikharI giri // 15 // pUrvasmAduttaro bhUbhRd vistAreNa caturguNaH / niSadhaM yAvadAkhyAtA dakSiNaruttarAH samAH // 16 // kSetrasyAdyasya vistAraH sapaJcazatayojanaH / SaDaviMzatistathA mAgaH SaD cApyekonaviMzataH // 17 // jambUdvIpasya viSkambhe navasyA ca zatena ca / vibhakta bhAratasyAyaM vistAro bhavati sphuTaH // 10 // kSetrAd dviguNavistAraH parvataH kSetramapyataH / Avidehamatastasya vRddhivacca parikSayaH // 19 // madhyemAratamanyo'dirantaprAptAmbudhidvayaH / bhAti vidyAdharAvAso vijayAI iti zrutaH // 20 // paJcaviMzatirutsedhaH SaT sapAdAnyadhaH sthitaH / yojanAnyasya paJcAzadvistAro rajatAtmanaH // 21 // hai // 8-12 // jambU dvIpameM bharata, haimavata, hari, videha, ramyaka, hairaNyavata aura airAvata ye sAta kSetra haiN| inameM bharata kSetra sabase dakSiNameM hai aura airAvata kSetra uttarameM hai| prArambhase lekara videha kSetra takake kSetra vistArako apekSA pUrva kSetrase caugune-caugune vistAravAle haiN| bhAvArthabharata kSetrase caugunA vistAra haimavata kSetrakA hai, haimavata kSetrase caugunA vistAra hari kSetrakA hai aura hari kSetrase caugunA vistAra videha kSetrakA hai| videha kSetrase Ageke kSetroMkA vistAra cauthA bhAga hai arthAt videha kSetrake vistArase cauthA bhAga vistAra ramyaka kSetrakA hai, ramyaka kSetrase cauthA bhAga vistAra hairaNyavatakA hai aura usase cauthA bhAga vistAra airAvata kSetrakA hai / / 13-14 // himavAn, mahAhimavAn, niSadha, nIla, rukmI aura zikharI ye chaha kulAcala haiN| inameM Age-AgekA kulAcala pUrva-pUrva kulAcalase caugune-caugune vistAra vAlA hai| yaha krama niSadha kulAcala taka hI calatA hai| isake Age uttarake tIna kulAcala dakSiNake kulAcaloMke samAna kahe gaye haiM // 15-16 / / prathama bharata kSetrakA vistAra pAMca sau chabbIsa yojana tathA eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM chaha bhAga pramANa hai / / 17 / / jambU dvIpakI caur3AI eka lAkha yojanameM yadi eka sau nabbe yojanakA bhAga diyA jAya to bharata kSetrakA ukta vistAra spaSTa ho jAtA hai| bhAvArtha-bharata kSetrakA jo vistAra 5264 yojana batalAyA hai| vaha jambU dvIpake vistArakA eka sau nabbevA~ bhAga hai // 18 // kSetrase parvata dUne vistAravAlA hai| aura parvatase kSetra dUne vistAravAlA hai| dUne vistArakA yaha krama videha kSetra taka calatA hai| usake Ageke kSetra aura parvatoMkA vistAra hrAsako liye hue hai arthAt Ageke kSetra aura parvata ardha-ardha vistAravAle haiM // 19 / / * bharata kSetrake ThIka madhya bhAgameM vijayA nAmase prasiddha eka dUsarA parvata suzobhita hai| isake donoM antabhAga pUrva aura pazcimake donoM samudroMko prApta haiM tathA isapara vidyAdharoMkA nivAsa hai / / 20 / / yaha parvata pRthivIse pacIsa yojana U~cA hai, savA chaha yojana pRthivIke nIce sthita hai, pacAsa yojana caur3A hai aura 1. muttamaM m.| 2. niSadho ma. / * kSetra aura parvatoM kA vistAra nimnalikhita hai1 bharata kSetra 5266 yojana 2 himavat parvata 3 haimavata kSetra 21055 yojana 4 mahAhimavat parvata 5 harikSetra 842113 yojana 6 niSadha parvata 7 videha kSetra 3368434 yojana 8 nIla parvata 9 ramyaka kSetra 842113 yojana 1. rukmI parvata 11 hairaNyavata kSetra 21053 yojana 12 zikharI parvata 13 airAvata kSetra 5266 yojana 101212 yojana 421012 yojana 1684263 yojana 168424 yojana 421011 yojana 1052,3 yojana
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ 72 harivaMzapurANe yojanAni kSiterUna dazotpatya dshopri| vistIrNa parvatAyAma zreNyA vidyAdharAzrite // 22 // dakSiNasyAM mahAzreNyAM paJcAzanagarANi ca / uttarasyA' puraH SaSTistriviSTepapuropamAH // 23 // yojanAni dazAtItya punaH santi puraannytH| surANAmAbhiyogyAnAM krIDAyogyAnyanekazaH // 24 // punarutpatya paJcova dazayojanavistRtA / zreNI tu pUrNabhadrAkhyA vijayArddhasurAzritA // 25 // dviAyatanakUTaM prAk dakSiNArddhakameva ca / khaNDakAdiprapAtaM ca pUrNabhadraM tataH param // 26 // vijayArddhakumArAkhyaM maNimadraM tataH param / tAmitraguhakaM cAnyaduttarAddhaM ca nAmataH // 27 // ante vaizravaNAkhyaM tu mAnti tAni dadhanti tam / nagAgre navakUTAni krozaSar3ayojanocchitim // 28 // mUle tanmAtramevaiSAM madhye'pyUnAni paJca tu / sAdhikAnyupari trINi vistArasteSu bhASitaH // 29 // siddhAyatanakUTe ca siddhakUTamitIritam / pUrvAbhimukhamAbhAti jinAyatanamujjvalam // 30 // ucchAyastasya pAdonaH krozaH krozArddhavistRtiH / AyAmaH kroza eva syAtprAsAdasyAvinAzinaH // 31 // jyA'sau navasahasrANi saptazasyapi cASTamiH / catvAriMza t kalA dviHSaT mAratA tu dakSiNA // 32 // dhanuHpRSTaM punastasyA SaTSaSTiH saptazatyapi / sahasrANi nava jyAyAH sAdhikA ca kaloditam // 33 // yojanAnAM zate dve tu sASTatriMzatkalAtrayam / dhanuSo'nantarasyeya miSurbhavati puSkalA // 34 // sahasrANi dazAmoSAM saptazasyapi viMzatiH / ekAdazakalA jyAsau vijayArddhanagottarA // 35 // jyAyA dazasahasrANi dhanuHsaptazatIritam / tricatvAriMzadapyasyAH kalAH paJcadazAdhikAH // 36 // yojanAnAM prasiddheSuraSTAzI tizatadvayam / uttarA vijayArddhasya tisrazcApi kalAH kalAH // 3 // cUlikA vijayArddhasya yojanAnAM catuHzatI / SaDazItimanAganA jinezena prakIrtitA // 38 // cA~dIke samAna sapheda varNavAlA hai // 21 // pRthivIse daza yojana Upara calakara isa parvatakI do zreNiyA~ haiM jo parvatake hI samAna lambI haiM tathA jinameM aneka vidyAdharoMkA nivAsa hai / / 22 / / / dakSiNa mahAzreNImeM pacAsa aura uttara mahAzreNI meM sATha nagara haiM, ye saba nagara svargapurIke samAna haiM / / 23 / / yahA~se daza yojana aura Upara calakara Abhiyogya jAtike devoMkI krIr3Ake yogya aneka nagara sthita haiM // 24 // yahA~se pAMca yojana aura Upara car3hakara eka pUrNabhadra nAmakI zreNI hai jo daza yojana caur3I hai tathA vijayA nAmaka devase Azrita hai arthAt jahA~ vijayArdha devakA nivAsa hai / / 25 / / isa vijayAdha parvatapara nau kUTa haiM jinameM pahalA siddhAyatana, dUsarA dakSiNArdhaka, tIsarA khaNDakaprapAta, cauthA pUrNabhadra, pAMcavAM vijayArdhakumAra, chaThavA~ maNibhadra, sAtavA~ tAmisraguhaka, AThavA~ uttarAdhaM aura nauvAM vaizravaNa kUTa hai| ye nau kUTa parvatake agrabhAgapara suzobhita haiM tathA savA chaha yojana UMcAIko dhAraNa karate haiM // 26-28 // ina parvatoMkA vistAra mUlameM savA chaha yojana, madhya meM kucha kama pA~ca yojana aura Upara kucha adhika tIna yojana kahA gayA hai / / 22 / / siddhAyatana kUTapara pUrva dizAko ora siddhakUTa nAmase prasiddha atyanta ujjvala jinamandira suzobhita hai / / 30 / / isa avinAzI jinamandirakI U~cAI pauna koza, cauDAI Adha koza aura lambAI eka koza hai // 31 // bharata kSetrake adhaM bhAgameM vijayAdha parvatako dakSiNa pratyaJcA nau hajAra sAta sau ar3atAlIsa yojana aura bAraha kalA pramANa vistRta hai // 32 / / pratyaMcA ke dhanuHpRSThakA vistAra nau hajAra sAta sau chayAsaTha yojana tathA kucha adhika eka kalA pramANa kahA gayA hai / / 33 / / isa nikaTastha dhanuSakA bANa do sau ar3atIsa yojana aura tIna kalA pramANa hai ||34|| vijayAdha parvatakI uttara pratyaMcA daza hajAra sAta so sattAIsa yojana tathA gyAraha kalA pramANa hai // 35 / / isa uttara pratyaMcAkA dhanuHpRSTha daza hajAra sAta sau taiMtAlIsa yojana tathA kucha adhika pandraha kalA pramANa hai // 36 // vijayArdhake isa uttara dhanuHpRSThakA bANa do sau aThAsI yojana tathA tIna kalA pramANa hai // 37 // jinendradevane vijayAdhaM parvatakI cUlikA kucha kama cAra sau chayAsI yojana 1. punaH ma., ka. / 2. svargapurIsannibhAH / 3. bhAgA dvAdaza kIrtitAH ma. /
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sarga: 73 pUrvAparAntayoradaraSTAzIti catuHzatI / pramANaM bhujayorasya bhAgAH SoDaza cAdhikAH // 39 / / SaTkalA maratajyonA saikA saptatiroritA / catuHzatIvimizrANi sahasrANi caturdaza // 40 // caturdazasahasrANi paJcazatyA tu viMzatiH / aSTAmiaurataM bhAgA dhanurekAdazAdhikAH // 41 // zatAni paJcaviMzatyA saha SaDbhizca SaT kalAH / prasiddhayamiSurbhASyA dhanuSastasya bhAratI // 42 // aSTAdazazatI proktA cUlikA paJcasaptatiH / ardhasaptamabhAgAzca sAdhikA bharatakSiteH // 43 // sahasramekamaSTau ca zatAni navatirdvayam / sAdhikArdhASTamAMzAzca pUrvAparabhujaprabhA // 44 / / zatayojanamAnaH syAducchAyo himavagireH / avagAhastu tasyaiva paJcaviMzatiyojanaH / / 45 / / yojanAnAM sahasraM tu dvApaJcAzatsamanvitam / dvAdazApi kalAH proktA vistAro himvgireH||46|| caturvizatirasyAdreH sahasrANi zatAnyapi / nava dvAtriMzatA jyA syAdISadUnakalottarA // 17 // paJcaviMzatirasyaiva sahasrANi zatadvayam / yojanAni dhanustriMzaccatasraH sAdhikA kalAH // 48 // sahasraM paJcazatyekamaSTAsaptatireva ca / kalA cASTAdazaivAriSureSA'sya mASitA // 49 // yojanAnAM sahasrANa paJca tAni zatadvayam / triMzaccUlikA'syAdurbhAgAH sapta ca sAdhikAH // 50 // paJcavAsya sahasrANi paJcAzacca zatatrayam / sAdhikA na to bAhU bhAgAH pnycdshaadhikaaH||51|| bhAntyekAdaza kUTAni haimasya himavagireH / zikhare'sya niviSTAni patyA pUrvaparAtmanA // 52 / / siddhAyatanakUTaM prAk himavatkUTamapyataH / kUTaM bharatasaMjJaM syAdilAkUTaM tataH param // 53 / / gaGgAkUTaM zriyaH kUTaM rohitAsyAdikaM ca tat / sindhukUTaM surAdevIkUTa haimavataM ca yat // 54 // kUTaM vaizravaNAkhyaM tu pAzcAttyaM parikIrtitam / paJcaviMzatirucchAyaH sarveSAM yojanAni tu // 55 // paJcaviMzatireva syAd vistAro mUlagocaraH / arddha trayodazAgre'ntaH' pAdonaikonaviMzatiH // 56 // batalAyI hai // 38 // vijayAdha parvatakI pUrva-pazcima bhujAoMkA vistAra cAra sau aThAsI yojana tathA kucha adhika solaha kalA pramANa hai / / 39|| bharata kSetrako pratyaMcA caudaha hajAra cAra sau ikahattara yojana aura kucha kama chaha kalA hai / / 40 // isakA dhanu:pRSTha caudaha hajAra pA~ca sau aTThAIsa yojana tathA gyAraha kalA pramANa hai / / 41 // bharatakSetra sambandhI dhanuHpRSThake bANakA vistAra pAMca sau chabbIsa yojana aura chaha kalA pramANa prasiddha hai / / 42|| bharata kSetrakI cUlikA aThAraha sau pacahattara yojana tathA kucha adhika sAr3he chaha bhAga batalAyI hai // 43 / / isako pUrva-pazcima bhujAoMkA vistAra eka hajAra ATha sau bAnabe yojana tathA kucha adhika sAr3he sAta bhAga hai / / 44 // himavAn kulAcalakI UMcAI sau yojana, gaharAI pacIsa yojana aura caur3AI eka hajAra bAvana yojana tathA bAraha kalA pramANa kahI gayI hai / / 45-46 / / isa himavat kulAcalako pratyaMcAkA pramANa caubIsa hajAra nau sau battIsa yojana tathA kucha kama eka kalA pramANa batalAyA hai / / 47-48 // isakA bANa eka hajAra pAMca sau aThahattara yojana tathA aThAraha kalA pramANa kahA hai // 49 // himavatkulAcalakI cUlikAkA vistAra pA~ca hajAra do sau tIsa yojana tathA kucha adhika sAta kalA hai // 50 // isako pUrva-pazcima donoM bhujAoMkA vistAra pA~ca hajAra tIna sau pacAsa yojana sAr3he pandraha bhAga hai // 51 / / isa suvaNamaya himavat kulAcalake zikharapara pUvase pazcima taka paMkti rUpase sthita gyAraha kUTa suzobhita ho rahe haiM / / 52 / / una kUToMke nAma isa prakAra haiM-1. siddhAyatanakUTa, 2. himavatkUTa, 3. bharatakUTa, 4. ilAkUTa, 5. gaMgAkUTa, 6. zrIkUTa, 7. rohitakUTa, 8. sindhukUTa, 9. surAdevIkUTa, 10. haimavatakUTa aura 11. vaizravaNakUTa / ina sabhI kUToMkI UMcAI pacIsa yojana pramANa hai / / 53-55 // ina sabakA mUlameM pacIsa yojana, madhyameM paune unnIsa yojana aura Upara sAr3he bAraha yojana vistAra hai // 56|| 1. dazAne tu m.|
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ 74 harivaMzapurANe sahasre zataM paJca yojanAni tu paJcabhiH / mAge haimavatasyApi viSkambhaH puSkalo mataH // 57 // saptatriMzatsahastrANi catuHsaptati SaTzatI / jyApi haimavatasyAnte nyUnAH SoDaza tAH kalAH ||58 || sASTatriMzatsahasrANi saptazatyapi noditA / catvAriMzaddhanurjyAyA dazAsyAH sAdhikAH kalAH || 59 // triMzacca zatAni syAdazItizvaturuttarA / yojanAni kalAzvAsya catasro dhanuSastviSuH ||60|| cUlikA caikasaptatyA triSaSTizatayojanA | sAdhikaiH saptabhirbhAgaiH kSetrasyAsyopavarNitA ||31|| saptaSaSTizatAnyasyAH paJcapaJcAzatA bhuvaH / yojanAni bhajAmAnaM sAdhikAzca trayoM'zakAH // 62 // sahasrANi tu catvAri dazottarazatadvayam / dazabhAgAzca vistAro mahAhimavato gireH // 63 // UrdhvaM ca punarudyAto yojanAnAM zatadvayam / paJcAzatamadhI yAto ghariNyAM dhariNIdharaH ||64|| tripaJcAzatsahasrANi yojanAni zatAni ca / navaikatriMzadetasya jyA SaT mAgAzca sAdhikAH || 65 || paJcAzacca sahasrANi saptAsya dvizatI dhanuH / trinavatyA saha jyAyAH sAdhikAce dazAMzakAH ||66 || dhanuSo'sya sahasrANi sapta sASTazatAni tu / caturnavatiyuktAni bhAgAzceSuzcaturdaza // 67 // ekAzItizatAni syAdaSTAviMzatireva ca / catvAro'rddhAdhikA mAgAzcUlikA'sya mahIbhRtaH // 68 // sahasrANi nava dve tu zate SaTsaptatirnava / bhAgA bhujadvayaM tasya sAdhikArddha kalAdhikAH // 69 // aSTArjunamayasyAsya kuTAni zikhare gireH / ratnaraJjitasAnUni nityAni santi bhAnti ca // 70 // siddhAyatanakUTaM syAnmahAhimavadAdikam / kUTaM haimavataM kUTaM rohitA kUTamapyataH // 71 // hoTaM harikAntAdi harivarSAdikaM hi tat / vaiDUryakUTamapyeSAM paJcAzadyojanocchitiH // 72 // paJcAzadyojano maulo' farkambho madhyagocaraH / saptatriMzattathA ca mastake paJcaviMzatiH // 73 // isake Age dUsarA haimavata kSetra hai isakA vistAra do hajAra eka sau pA~ca yojana tathA pA~ca kalA pramANa mAnA gayA hai ||57|| isakI pratyaMcA saiMtIsa hajAra chaha sau cauhattara yojana tathA kucha kama solaha kalA pramANa hai ||18|| isa pratyaMcAkA dhanuSapRSTha ar3atIsa hajAra sAta sau cAlIsa yojana tathA kucha adhika daza kalA pramANa hai || 595 || aura isakA bANa tIna hajAra chaha sau caurAsI yojana tathA cAra kalA hai ||60|| isakI cUlikA chaha hajAra tIna sau ikahattara yojana tathA kucha adhika sAta kalA hai // 61 // pUrva-pazcima bhujAoM kA mAna chaha hajAra sAta sau pacapana yojana aura kucha adhika tIna bhAga hai ||62|| isake Age mahAhimavAn kulAcala hai isakA, vistAra cAra hajAra do sau daza yojana tathA daza kalA hai ||63|| yaha parvata pRthivIse do sau yojana Upara uThA hai tathA pacAsa yojana pRthivIke nIce gayA hai ||64 || isakI pratyaMcAkA vistAra tirapana hajAra nau sau ikatIsa yojana tathA kucha adhika chaha kalA hai || 65 || isa pratyaMcA ke dhanuHpRSThakA vistAra sattAvana hajAra do sau tirAnabe yojana tathA kucha adhika daza aMza hai || 66 || isake bANakI caur3AI sAta hajAra ATha sau caurAnabe yojana tathA caudaha bhAga hai ||67 || isa mahAhimavAn parvatakI cUlikA ATha hajAra eka sau aTThAIsa yojana tathA sAr3he cAra kalA hai ||68|| isakI donoM bhujAe~ nau hajAra do sau chihattara yojana tathA sAr3he nau kalA pramANa haiM ||69 || cA~dIke samAna zvetavarNavAle isa parvata ke zikharapara ratnoMse zikharoMko anuraMjita karanevAle uttama evaM sthAyo ATha kUTa suzobhita ho rahe haiM ||70 || una kUToMke nAma isa prakAra haiM - 1. siddhAyatanakUTa, 2. mahAhimavatkUTa, 3. haimavata kUTa, 4. rohitA kUTa, 5. hrI kUTa, 6. harikAnta kUTa, 7. harivarSa kUTa aura 8 vaiDUyaM kUTa / saba kUToMkI U~cAI pacAsa yojana pramANa hai ||71-72 || mUlameM ina kUToMkA vistAra pacAsa yojana, madhyameM sAr3he saiMtIsa yojana aura Upara pacIsa yojana hai ||73 || 1. sakalAH kalAH kha. / 2. dazAntakAH ma / 3. mUle bhavo mIla: /
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 75 syAdaSTau hi sahasrANi catuHzatyekaviMzatiH / harivarSasya vistAro bhAgazcaikonaviMzataH // 7 // zatAni nava saikAni sahasrANi trisaptatiH / jyApi cAsya vizeSeNa bhAgAH saptadazAdhikAH // 75 // asyAzcaturazItizca sahasrANi punarbhavet / SoDazApi dhanuAyAzcatasraH sAdhikAH kalAH // 76 / / SoDazAsya sahasrANi yojanAnAM zatatrayam / iSaH paJcadaza jJeyA saha paJcadazAMzakaiH // 77 // sahasrANi navAnyAni zatAni nava calikA / paJcAzItizca paJcAMzAH sahAdUrdhakalayA tu sA // 8 // trayodazasahasrANi trizato SaSTirekakam / sAdhikArdhAdhikArdhAH Sar3a bhAgAstatra bhjprmaa||79|| dvAcatvAriMzadaSTau ca zatAnyanyAni SoDaza / sahasrANi ca bhAgau dvau viSkambho niSadhasya ca // 8 // ucchAyaH punarasya syAd yojanAnAM catuHzatI / avagAhastvadho bhUmeH zatayojanamAtrakaH // 81 // caturnavatisaMkhyAni sahasrANi zataM tathA / SaTpaJcAzadavibhAgau ca sAdhiko jyAsya bhUbhRtaH // 82 // laukAtra sahasrANi caturvizatiraMzakAH / sAdhikA nava cApaM SaTcatvAriMzacchatatrayam // 83 // dhanuSo'sya trayastriMzatsahasrANi zataM tathA / saptapaJcAzadeva syAdiSuH saptadazAMzakAH // 44 // tathA dazasahasrANi zataM syAtsaptaviMzatiH / sAdhiko ca parau bhAgI cUlikA niSadhasya sA // 85 / / viMzatizca sahasrANi paJcaSaSTiyutaM zatam / sAdhikArdhAdhiko bhAgau pramANaM mujayoriha // 86 / / tapanIyamayasyAsya niSadhasyApi mUrdhani / mAsante navakUTAni srvrtnmriicibhiH|| 87 // siddhAyatanakUTaM ca kUTaM taniSadhAdikam / harivarSAdikaM pUrvavidehAdikameva tat // 8 // hokUTaM tikUTaM ca zItodAkUTameva ca / videhakUTamityekaM rucakaM navamaM matam // 89 / / ucchAyo yojanazataM viSkambhazcApi mUlajaH / paJcAzanmastake'moSAM madhye'sau paJcasaptatiH // 10 // isake Age harivarSa kSetra hai isakA vistAra ATha hajAra cAra sau ikkIsa yojana tathA eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM se eka bhAga pramANa hai // 74 // isakI pratyaMcAkA vistAra tihattara hajAra nau sau eka yojana aura satraha kalA hai / / 75 / / isa pratyaMcAkA dhanuHpRSTha ATha hajAra cAra sau solaha yojana tathA kucha adhika cAra kalA hai // 76 / / isake bANakA vistAra solaha . hajAra tIna sau pandraha yojana tathA pandraha kalA hai / / 77 / isakI cUlikA nau hajAra nau sau pacAsI yojana tathA sAr3he pAMca kalA hai / / 78|| aura isakI bhajAoMkA pramANa teraha hajAra tIna sau ikasaTha yojana sAr3he chaha kalA hai // 79 // isake Age niSadha parvata hai isakA vistAra solaha hajAra ATha sau bayAlIsa yojana tathA eka yojanake unnIsa bhAgoM meM do bhAga pramANa hai // 80 // isakI UMcAI cAra so yojana hai aura pRthivIke nIce gaharAI sau yojana pramANa hai // 81 // isa parvatakI pratyaMcA caurAnabe hajAra eka sau chappana yojana tathA adhika do kalA hai // 82 / / isakA dhanaHpaSTha eka lAkha caubIsa hajAra tIna sau chiyAlIsa yojana tathA kacha adhika nau kalA hai // 83 / / isa dhanaHpaSThake bANakA vistAra taiMtIsa hajAra eka sau santAvana yojana tathA satraha kalA hai / / 84 // isa niSadha kUlAcalakI cUlikA daza hajAra eka sau sattAIsa yojana tathA kucha adhika do kalA hai / / 85 / / isakI bhujAoMkA pramANa bIsa hajAra eka sau paiMsaTha yojana tathA kucha adhika ar3hAI kalA hai // 86 // isa svarNamaya niSadhAcalake mastakapara nau kUTa haiM jo ki saba prakArake ratnoMkI kiraNoMse suzobhita ho rahe haiM / / 87 / / una kUToMke nAma isa prakAra haiM-1 siddhAyatana kUTa, 2 niSadha kUTa, 3 harivarSa kUTa, 4 pUrva videha kUTa, 5 hrI kUTa, 6 dhRti kUTa, 7 sItodA kUTa, 8 videha kUTa aura 9 rucaka kUTa / / 88-89 // ina sabakI U~cAI aura mUlakI caur3AI sau yojana hai / bocakI caur3AI pacahattara yojana aura mastaka-Urdhva bhAgako caur3AI pacAsa yojana hai // 90 // 1. mAtrakAH m.|
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe trayastriMzatsahasrANi videhasya ca SaTzatI / tathA caturazItizca vistArazca turaMzakAH // 9 // jyA syAcchatasahasrANi yojanAni pramANana: / jambUdvIpapramANena kRtaspardaina sAmyataH // 12 // aSTApaJcAzadiSTAni sahasrANi zataM dhanaH / trayodarzakalamAMzAH sAdhikAdhana SoDaza // 13 // paJcAzaJca sahasrANi yojanAnISuriSyate / mahato dhanuSastasya mahatI yujyate hi sA // 9 // dve sahastre zatairyukte navabhizcaikaviMzatiH / sAdhikASTAdazAMzAzva videhArddhasya cUlikA // 15 // tryazItizca zatAnyaSTau sahasrANIhi SoDaza / trayodazAMzakAH pAdaH sAdhikazca mujAdvayam // 96 // pramANaM dakSiNAddhe yad dvIpasya pratipAditam / bodhyaM taduttarArdhe'pi kSetraparvatagocaram // 17 // jyAyAM jyAyAM vizuddhAyAM zeSAddhaM cUlikA smRtA / cApe cApe vizuddhe'rddha tathA pArzvabhujA hi sA // 9 // vaDayamayanIlasya sidadhAyatananAmakam / nIlakUTaM ca tatpUrvavidehAdyaparisthitam // 19 // sItAkUTaM caturtha syAtkIrtikUTaM ca paJcamam / narakAntAdikaM SaSThaM tato'paravidehakam // 10 // ramyakAyaSTamaM kUTamapadazanakaM viha / ucchrAyamUlamadhyAntaviSkammo niSadheSu yaH // 10 // raukmasya rukmiNo'pyane siddhAyatanamAditaH / rukmikUTaM dvitIyaM syAt tRtIyaM ramyakAdikam // 102 / / . nArIkUTaM turIyaM tu buddhikUTaM tu paJcamam / rUpyakUTaM paraM kUTaM hairaNyavatapUrvakam // 10 // maNikAJcana kuTaM ca sAmAnyocchAyatastu te / mUlamadhyAnavistArairmahAhimavati sthitaH // 10 // kUTAnya kAdazaivAne haimasya zikharizruteH / siddhAyatanamAyaM syAt kUTaM zikharipUrvakam // 105 // hairaNyavatakUTaM ca suradevIpuraHsaram / raktAlakSmIsuvarNAdikUTAni ca yathAkramam // 106 // tathA raktavato kUTaM gandhadevyAstataH param / tathairAvatakUTaM ca pAzcAtyaM maNikAJcanam // 107 // isake Age videha kSetra hai isakA vistAra taiMtIsa hajAra chaha sau caurAsI yojana tathA eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM cAra bhAga pramANa hai // 91 // isakI pratyaMcAkA pramANa mAno samAnatAke kAraNa spardhA karanevAle jambU dvIpake barAbara eka lAkha yojana hai // 92 / / isake dhanuHpRSThakA vistAra eka lAkha aMThAvana hajAra eka sau teraha yojana tathA kucha adhika sAr3he solaha kalA hai // 13 // bANakA vistAra pacAsa hajAra yojana hai so ThIka hI hai kyoMki utane bar3e dhanuSakA utanA bar3A bANa honA ucita hI hai / / 14 / / videhAdhaMkI cUlikA do hajAra nau sau ikkIsa yojana tathA kucha adhika aThAraha kalA hai // 95 / / isakI donoM bhujAoMkA vistAra solaha hajAra ATha sau tirAsI yojana tathA savA teraha kalAse kucha adhika hai // 96 / / jambU dvIpake dakSiNArdha bhAgameM kSetra tathA parvata AdikA jo pramANa batalAyA hai vahI uttarArdha bhAgameM bhI jAnanA cAhie / / 97 // pratyaMcA, dhanu:pRSTha, bANa, bhujA tathA cUlikAkA jo vistAra dakSiNArdhameM batalAyA gayA hai vahI zeSArdhameM bhI hai / / 18 / / uttarArdhake parvatoMmeM jo vizeSatA hai use batalAte haiM-videha kSetrake Age jo vaiDUryamaNimaya nIla parvata hai usake Upara nimnalikhita nau kUTa haiM-1 siddhAyatana kUTa, 2 nIla kUTa, 3 pUrva videha kUTa, 4 sItAkUTa, 5 korti kUTa, 6 narakAntakakUTa, 7 apara videha kUTa, 8 ramyaka kUTa aura 9 apadarzana kUTa / ina saba kUToMko U~cAI tathA mUla madhya aura UdhvaM bhAgakI caur3AI niSadhAcalake kUToMke samAna hai // 99-101 / / rukmI parvata cA~dIkA hai usake agrabhAgapara nimnalikhita ATha kUTa haiM-pahalA siddhAyatana kUTa, dUsarA rukmi kUTa, tIsarA ramyaka kUTa, cauthA nArI kuTa, pAMcavAM buddhi kUTa, chaThA rUpya kUTa, sAtavA~ hairaNyavata kUTa aura AThavA~ mnnikaaNcnkuutt| ina sabakI sAmAnya UMcAI mUla madhya tathA agra bhAgakA vistAra mahAhimavAn parvatake kUToMke samAna jAnanA cAhie // 102-104 // zikharI parvata suvarNamaya hai usake agrabhAgapara nimnalikhita gyAraha kUTa haiM-1 siddhAyatana kUTa,2 zikharo kUTa, 3 hairaNyavata kUTa, 4 suradevI kUTa, 5 khattA kUTa, 6 lakSmI kUTa, 7 suvarNa kUTa, 1. mahitI m.|
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH himavarakaTatulyAni tAni kUTAni shobhyaa| AdimadhyAnta vistArairucchAyeNa ca cAruNA // 10 // tathairAvatamadhyasthavijayArddhasya mUrdhani / haThante navakUTAni suratnamaNisaMkaTaiH // 109 // siddhAyatanakUTaM syAduttarArdhAbhidhAnakam / tAmisraguhakUTaM ca maNibhadramataH param // 110 // vijayArdhakumArAkhyaM pUrNabhadrAkhyamapyataH / khaNDakAdiprapAtaM ca dakSiNA ca nAmataH // 111 // navamaM tu tathAkhyAtaM kUTaM vaizravaNazrutiH / tAni sarvANi tulyAni mAratIyaiH pramANataH // 112 // pUrvAparAyatAnAM hi SaNNAM tatkulabhUbhRtAm / saptakSetravimaktaNAmekaikasyobhayAntayoH / / 113 / / sarvartukusumAkIrNaphalabhAranatadrumaiH / hAriNoM pakSisaMghAtamadhukRnmadhurasvanaiH // 11 // arddhayojanavistau~ vicitramaNivediko / bhavato vanakhaNDau dvau parvatAyAmasammitau / / 115 // ardhayojanamAnastu vedikotsedha iSyate / vedakaipsatattvasya vyAsaH paJcadhanuHzatI // 116 // suratnapariNAmAni nAnAvarNAni sarvataH / vedikocitadezeSa toraNAni bhavanti ca // 117 // bhUbhRtAmupari jJeyA sarvataH pdmvedikaa| maNiratnamayI divyA gavyUtidvayamucchritA // 18 // gRhadvIpasamudrANAM bhUnadIhadabhUbhRtAm / vedikotsedhavistArau tiryagloke sthitAvimau // 119 // teSAM tu madhyadezeSu pUrvAparasamAyatAH / SAmahAkulazailAnAM SaDa mahAnto hadAH sthitAH / / 120 // padmazcApi mahApadmastigiJchaH kesarI hRdaH / sumahApuNDarIkazca puNDarIkazca nAmataH / / 121 // caturdaza vinirgasya saritaH pUrvasAgaram / tebhyo vizamti saptava saptavAparasAgaram / / 122 // 8 raktavatI kaTa. 9 gandhadevI kaTa. 10airAvata kaTa aura 11 maNikAMcana ktt| ye saba kaTa zobhA. mala-madhya aura anta sambandhI vistAra tathA sandara U~cAIse himavata parvatake kaToMke samAna haiM // 105-108 // airAvata kSetrake madhya meM jo vijayAdha parvata hai usake agrabhAga para bhI nau kUTa haiM jo ki uttamottama ratna tathA maNiyoMke samUhase dedIpyamAna ho rahe haiN| una kUToMke nAma isa prakAra haiM-1 siddhAyatana kUTa, 2 uttarAdhaM kUTa, 3 tAmisraguha kUTa, 4 maNibhadra kUTa, 5 vijayAdhaM kumAra kUTa, 6 pUrNabhadra kUTa, 7 khaNDakaprapAta kUTa, 8 dakSiNAdhaM kUTa aura 9 vaizravaNa kuutt| ye saba kUTa pramANako apekSA bharata kSetra sambandhI vijayArdhapara sthita kaToMke tulya haiM // 109-112|| sAta kSetroMkA vibhAga karanevAle tathA pUrvase pazcima taka lambe jina chaha kulAcaloMkA varNana pahale kara Aye haiM unameM se pratyekake donoM anta bhAgameM vanakhaNDa suzobhita haiN| ye vanakhaNDa samasta RtuoMke phUloMse bhare tathA phaloMke bhArase namrIbhUta vRkSoM aura pakSisamUha tathA bhramaroMke madhura zabdoMse manohara haiM, AdhA yojana vistRta haiM, citra-vicitra maNiyoMkI vedikAoMse sahita haiM aura parvatako lambAIke barAbara haiM // 113-155 // vyAsa-vistArake rahasyako jAnanevAle AcAryoMne ina vanakhaNDoMko vedikAkI U~cAI AdhA yojana aura caur3AI pAMca sau dhanuSa batalAyI hai / / 116|| vedikAoMke Upara yogya sthAnoM para cAroM ora uttamottama ratnoMse nirmita nAnA raMgake toraNa haiM // 117 / / kulAcaloMke Upara cAroM ora maNi tathA ratnoMse banI huI divya tathA do koza UMcI padma-vedikA hai / / 118|| madhya lokameM gRha, dvIpa, samudra, pRthivI, nadI, hrada aura parvatoMkI jo vedikAe~ haiM unakI U~cAI aura vistAra bhI isI prakAra samajhanA cAhie arthAt sabakI UMcAI AdhA yojana aura caur3AI pA~ca sau dhanuSa haiM / / 119 // ___ ukta chaha mahAkulAcaloMke madhyabhAgameM pUrvase pazcima taka lambe chaha vizAla sarovara haiM / / 120 / / unake nAma isa prakAra haiM-1 padma, 2 mahApadma, 3 tigicha, 4 kesarI, 5 mahApuNDarIka aura 6 puNDarIka // 121 // una sarovaroMse caudaha nadiyA~ nikalI haiM jinameM sAta to pUrva 1. haThanti kha., m.| uttiSThanti-ityarthaH, 'haTha' plutishtthtvyoH| 2. mnohrau| 3. maghupasvanaH ma. / 4. uttamaratnanimitAni /
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe gaGgA sindhuzca rohyA ca rohitAsyA harit sarit / harikAntA ca sItA ca sItodApi ca nAmataH // 123 // nArI ca narakAntA ca tathaiva parivarNitA / suvarNakUlayA sAkaM rUpyakUlA parApagA // 124 // raktayA saha raktodA tAzca sarvA yathAyatham / nadIbahusahasrestu bhavanti sahitAH kSitau // 125 / / sahasrayojanAyAmaH padmaH paJcazatAni ca / yojanAni sa vistIrNau daza syAdavagAhataH // 126 // himavadvedikAtulyA parikSipati vedikA / samantatastamApUrNa zubhazItalavAriNA // 127 // yojanAddhateviSkambhaM puSkaraM puSkare'mmasaH / niSkramya yojanAdhaM tu kAzate krozakarNikam // 128 // dvigaNadvigaNAyAmaviSkambhAdau hadAntare / dakSiNottaramAgasthe puSkarANi cakAsate // 129 // puSkareSu vasantyuccaiH prAsAdeSu yathAkramam / zrIhiyau tikItyauM ca buddhilakSmyau ca devatAH // 130 // tAzca palyopamAyuSkAH saudharmendrasya dakSiNAH / aizAnasyottarA devyaH sasAmAnikasaMsadaH // 131 // gaGgA pUrveNa padmasya dvAreNAnunagaM gatA / sindhurapyapareNAsya rohitAsyottareNa tu // 32 // mahApadmahadAd rohyA harikAntA ca niHsRtA / haritA saha sItodA tiginchahadatastathA // 133 // kezarIhRdataH sItA narakAntA ca nirgatA / nArI ca rUpyakUlA ca sA mahApuNDarIkataH // 134 // suvarNakalayA raktA raktodA puNDarIkataH / dvAreNa toraNodbhAsA viniHkrAntA mahAnadI // 135 // Sar3a yojanAni gavyUtaM vyAso vajramukhasya saH / avagAho'rddhagavyUtaM gaGgAyA nirgame smRtam // 136 // yojanAni navodviddhamaSTAMzatritayaM tathA / toraNaM tatra vijJeyaM vicitramaNibhAsvaram // 137 // sAgarameM praveza karatI haiM aura sAta pazcima sAgarameM // 122 / / una nadiyoMke nAma isa prakAra haiM1 gaMgA, 2 sindhu, 3 rohyA (rohit ), 4 rohitAsyA, 5 harit, 6 harikAntA, 7 sItA, 8 sItodA, 9 nArI, 10 narakAntA, 11 suvarNakUlA, 12 rUpyakUlA, 13 raktA aura 14 rktodaa| ye saba nadiyAM pRthivItalapara hajAroM sahAyaka nadiyoMse yukta haiM // 123-125 // padma sarovara eka hajAra yojana lambA, pAMca sau yojana caur3A aura daza yojana gaharA hai // 126 / / zubha evaM zItala jalase bhare hue isa sarovarako himavatkulAcalako vedikAke tulya eka vedikA cAroM orase ghere hue hai // 127 // isa padma sarovarameM eka yojana vistAravAlA kamala hai| yaha kamala pAnIse nikalakara AdhA yojana Upara uThA huA hai, tathA eka kozakI usakI karNikA suzobhita hai // 128 // dakSiNa tathA uttara bhAgameM jo anya sarovara haiM unako lambAI-caur3AI Adi pUrva-pUrvake sarovaroMse dugunIdugunI hai tathA una saba sarovaroMmeM kamala suzobhita haiM // 129 / / kamaloMpara jo U~ce-UMce bhavana bane hue haiM unameM yathAkramase zrI, ho, dhRti, kIrti, buddhi aura lakSmI nAmakI deviyAM nivAsa karatI haiM // 130|| ye saba deviyAM eka palyakI AyuvAlI haiN| inameM dakSiNa bhAgako deviyA~ saudharmendrako aura uttara bhAgako deviyA~ aizAnendrako AjJAkAriNI haiN| ye saba sAmAnika devoMko sabhAse sahita haiM / / 131 // padma sarovarake pUrva dvArase gaMgA, pazcima dvArase sindhu aura uttara dvArase rohitAsyA nadI nikalI hai| ye nadiyA~ sarovarase nikalakara kucha dUra taka parvatapara ho bahatI haiM // 132 / / mahApadmasarovarase rohyA aura harikAntA, tigichase harit aura sItodA, kezarI sarovarase sItA aura narakAntA, mahApuNDarIka sarovarase nArI aura rUpyakUlA aura puNDarIka sarovarase suvarNakUlA, raktA aura raktodA nadI nikalI haiM / ina nadiyoMke nikalaneke dvAra toraNoMse suzobhita haiM // 133-135 // jisa vajramukha dvArase gaMgA nikalatI hai usakA vistAra chaha yojana aura eka koza hai tathA usako gaharAI Adhe kozakI hai // 136 / / usa dvArapara citra-vicitra maNiyoMse dedIpyamAna eka toraNa banA huA hai jo nau yojana tathA eka yojanake ATha bhAgoMmeM 1. rohicca kha., ma. / 2. yojanocchrita-ma, /
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH prApya paJcazatIM prAcImAvartena nivartya ca / gaGgAkaTAdapAcI sA bhAratavyAsamAgatA // 30 // zatayojanamAkAzaM cAdhikaM cAtiladhya sA / nyapatatparvatAre paJcaviMzatiyojane // 13 // 'SaDyojanI sagavyUtA vistIrNA vRSabhAkRtiH / jivikA yojanArddhA tu bAhulyAyAmato girau // 14 // tayaitya patitA gaGgA gozRGgAkAradhAriNI / zrIgRhAgre'bhavad bhUmau dazayojanavistRtA // 11 // SaSTiyojanavistIrNa vajrakuNDamukhaM bhavi / avagAho dazAsyApi madhye dvIpo vyavasthitaH // 14 // aSTayojanaviSkambhaH so'mbhasaH krozayoddhayam / usthitastasya cAnyo'sti mUni vajramayo'calaH // 143 / / catvAri ca giridve ca tathaikaM ca dazonnatiH / yojanAni sa vistIrNo mUle madhye ca mUrdhani / / 144 // zikhare ca girestasya mUle madhye ca mastake / broNi dve ca sahasraM ca vistAreNa dhanaMSi tu // 145 / / antaH paJcazatAyAma tadaddhaM cApi vistRtam / dvisahasradhanustuGgaM bhAti vajramaya gRham // 146 // azItidhanurudviddhaM catvAriMzaca vistRtam / tatra vajrakapATAkhyaM dvAraM vajramayaM gRhe // 17 // yAtvA dakSiNataH kuNDAt kvacit kuNDalagAminI / guhAyAM vijayArddhasya vistRtA sASTayojanIm // 14 // caturdazasahasrastu praveze saritAmasau / sAIdviSaSTiviSkambhA praviSTA pUrvasAgaram // 14 // tIna bhAga pramANa U~cA hai // 137|| gaMgA nado apane nirgama sthAnase nikalakara pAMca sau yojana to pUrva dizAkI ora bahI hai phira valakhAtI huI gaMgA kUTase lauTakara dakSiNako ora bharata kSetrameM Ayo hai / / 138 / / vaha gaMgA kucha adhika sau yojana AkAzase ulaMghakara parvatase pacIsa yojanakI dUrIpara girI hai / / 139|| ___himavat parvatake dakSiNa taTapara eka jibikA nAmako praNAlI hai jo chaha yojana tathA eka koza caur3I hai, do koza UMcI tathA utanI hI lambI hai aura vRSabhAkAra arthAt gomukhake AkArakI hai // 140|| isa praNAlI dvArA gaMgA, gozRMgakA AkAra dhAraNa karatI huI zrIdevIke bhavanake Age girI hai aura vahA~ bhUmipara isakA vistAra daza yojana ho gayA hai / / 14 / / bhUmipara sATha yojana caur3A tathA daza yojana gaharA eka vajramukha nAmakA kuNDa hai isa kuNDake madhya meM eka dvIpa hai jo ATha yojana caur3A hai tathA pAnIse do koza UMcA hai / isa dvIpake Upara eka vajramaya parvata hai jo malameM cAra yojana, madhyameM do yojana, tathA antameM eka yojana caur3A evaM daza yojana UMcA hai // 142-144 / / usa parvatake zikharapara eka suzobhita vajramaya bhavana hai jo mUlameM tIna hajAra, madhyameM do hajAra aura antameM eka hajAra dhanuSa vistRta hai| tathA bhItara pAMca sau dhanuSa lambA, do sau pacAsa dhanuSa caur3A aura do hajAra dhanuSa U~cA hai / / 145-146 // usa bhavanakA assI yojana U~cA tathA cAlIsa yojana caur3A vajrakapATa nAmakA vajramaya dvAra hai // 147 // vajamakha kuNDase dakSiNakI ora jAkara kahIM kuNDalake AkAra gamana karatI huI gaMgA vijayAdha parvatakI guphAmeM ATha yojana caur3I ho gayI hai / / 148 / / caudaha hajAra nadiyoMke sAtha jahA~ yaha gaMgA pUrva lavaNa samudra meM praveza karatI hai vahA~ isakI caur3AI sAr3he bAsaTha yojanako ho gayI hai / / 14 / / gaMgA -trilokasAra 1. SaDyojanoM sagavyUtAM ma. / 2. yojanAdha / 3. kosadugadIhavahalA vasahAyArA ya jidiyA saMgha / chajjoyaNaM sakosaM tisse gaMtaNa paDidA sA // 584 / / himavanta anta maNimaya varakUDa muhammi vasaha rUvammi / pavisittu paDaha ghArA saya joyaNa tuMga sasi dhavalA // 149 // chajjoyaNa sakkozA paNAliyA vitthaDA muNeyavA / AyAmeNa ya NeyA ve kosAtettiyA bahalA // 150 // 4. ajitaH ma. / 5. yASTayojanI k.| -jambU. prajJapti
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe yojanAni trinavati vigavyUtAni cocchuitam / gAdhato yojanAI syAt saridvistAratoraNam // 15 // sarvaprakArataH sindhuH samAnA gaGgayA tataH / AvidehAcca saritAM dviguNaM jibikAdikam / / 151 // toraNAnyavagAhena samastAni samAni tu / vasanti teSu sarveSu dikkumAryo yathAyatham / / 152 // SaTsaptati kalASaTakaM yojanAnAM zatadvayam / gatvA'drau rohitAsyAto nipatya zrIgRhe'gamat / / 15 / zatAni SoDazAdau tu rohyA paJcayutAni sA / kalAzcAgamya paJcAgAd gireH paJcAzadantaram // 154 // tAvadeva gatA zaile harikAntottarAM dizam / samudraM pazcimaM yAtA prApya kuNDaM zatAntaram // 155 // catuHsaptatisaMkhyAni zatAni kalayA harit / ekaviMzatimAgamya niSadhe hyapatacchate // 156 // sItodApi giriM gatvA tAvadeva ctuHshtii| ullaGa ghyApatadadreH sA yojanAnAM zatadvaye // 15 // tAvadeva samAgatya sItAsau nIlaparvate / tAvatyeva samApatya prAgvidehAn bibheda ca // 15 // dakSiNAmiH samA nadyaH SaDmistAzca SaDuttarAH / yathAyogyaM prapAtAdyaH pratipAdyAH pratidvikam // 159 // gaGgA caiva nadI rohyA harit sItA ca pUrvagAH / nArI suvarNakalA ca saraktAH paragAH parAH // 16 // zraddhAvAn vijayAvAMzca padmavAMzcApi gandhavAn / madhye haimavatAdInAM vijayAstui vartulAH // 161 // yojanAnAM sahasraM syAnmUle vistRtirucchitiH / tadadhaM mastake madhye paJcAzat saptazatyapi // 162 // yojanArddhana na prAptA nadyo nAbhigirInimAn / gatA pradakSiNA sItAsItode mandaraM yathA // 163 // jisa toraNa dvArase lavaNa samudra meM praveza karatI hai vaha terAnabe yojana tIna koza U~cA hai tathA AdhA yojana gaharA hai // 150 / / sindhu nadI saba prakArase gaMgA nadIke samAna hai kevala vizeSatA yaha hai ki yaha pazcima lavaNa samudrameM milI hai| gaMgA-sindhuse lekara videha kSetra takakI samasta nadiyoMkI jihikA AdikA vistAra dUnA-dunA jAnanA cAhie // 151 // samasta nadiyoMke toraNa gaharAIkI apekSA samAna haiM tathA una samasta toraNoMmeM yathAyogya dikkumArI deviyA~ nivAsa karatI haiM // 152 // rohitAsyA nadI do sau chihattara yojana chaha kalA parvatapara bahatI hai| tadanantara parvatase girakara zrI devIke bhavanakI ora gayI hai // 153 / / rohyA nadI eka hajAra chaha sau pAMca yojana pA~ca kalA parvatapara bahakara usase pacAsa yojana dUra girI hai // 154 // isI prakAra harikAntA nadI bhI mahAhimavAn parvatapara eka hajAra chaha sau pacAsa yojana pA~ca kalA uttara dizAkI ora bahakara so yojana dUra kuNDameM girI hai aura vahA~se pazcima samudrako ora gayI hai // 155 / / harit nadI sAta hajAra cAra sau ikkIsa yojana eka kalA niSadha parvatapara bahakara sau yojana dUrapara girI hai // 156 // sItodA nadI bhI itanI hI dUra pavaMtapara bahatI hai| tadanantara cAra sau yojana U~ce AkAzako ullaMgha kara parvatase do sau yojana dUra giratI hai // 157 / / sItA nadI bhI itanI hI dUra nIla parvatapara bahatI hai aura itanI hI dUra AkAzameM uchalakara pUrva videha kSetrako bhedana karatI hai / / 158 // uttara dizAkI chaha nadiyAM dakSiNa dizAko chaha nadiyoMke samAna haiM isalie unake prapAta AdikA varNana do-do nadiyoMke yugala rUpameM yathAyogya karanA cAhie / / 159 // gaMgA, rohyA, harit, sItA, nArI, suvarNakalA aura raktA ye sAta nadiyA~ pUrva samudra kI ora jAtI haiM aura zeSa sAta nadiyA~ pazcima samudra kI ora // 160 / / haimavata Adi cAra kSetroMke madhyameM kramase zraddhAvAn, vijayAvAn, padmavAn aura gandhavAn nAmake cAra golAkAra vijayA parvata haiM // 161 / / ye parvata mUlameM eka hajAra yojana, madhyameM sAta sau pacAsa yojana aura mastakapara pAMca sau yojana caur3e haiM tathA eka hajAra yojana U~ce haiM // 162 // ina parvatoMkA dUsarA nAma nAbhi giri hai jisa prakAra sItA, sItodA nadI meru parvatakI pradakSiNA detI huI gayI hai isI prakAra rohyA, rohitAsyA Adi nadiyA~ bho AdhA yojana 1. tasyAnto bha. / 2. zatayojanAnantare /
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH prAsAdeSa zirasyeSAM svAtirapyaruNaH paraH / padmazcApi prabhAsazca vyantarA nivasanti te / / 164 // kSetraparvatanadyAdyA ye'tra dvIpe prakIrtitAH / dviguNA dhAtakokhaNDe puSkarAddhe ca te sthitAH // 165 / / 'dvIpAnatItya saMkhyAtAn jambUdvIpaH paraH sthitaH / santi tatra puro'mISAmatra ye gaditAH surAH // 166 / / nIlamandaramadhyasthA uttarAH kuravo mtaaH| sthitAstu devakuravaH sumeruniSadhAntare // 16 // dvAcatvAriMzadaSTau ca zatAni vyAsato matAH / ekAdazasahasrANi kuravaste kalAdvayam / / 168 // jyA ca teSAM tripaJcAzatsahasrANi dhanuH punaH / SaSTizcatuHzatI cASTau dazAMzA dvAdazAdhikAH / / 169 / / tricatvAriMzataM saikasahasrANi ca saptatiH / caturaMzA navAMzAzca kuruvRttaM prakIrtitam / / 170 / / sahasrANi trayastriMzat SaTzatI caturaMzakAH / azItizcaturagrA'sau videhakSetravistRtiH // 171 // meroH pUrvottarAzAyAM sItAyAH pUrvataH sthitam / samIpaM nIlazailasya jambUsthalamudIritam // 172 // paJcacApazatavyAsA gavyUtidvayamuddhatA ! sthalasyopari paryeti sarvato ratnavedikA // 173 // tasya paJcazatI vyAso madhye bAhulyamaSTa tu / gavyUtidvitayaM cAnte sthalasya parikIrtitam / / 174 // jambUnadamaye tatra pIThikASTocchrayA sthitA / mUlamadhyAnavistAraidazASTacaturmitA / / 175 // adho'dho'nyA SaDetasyAH parito maNivedikAH / pratyekamupari dve dve tAsAMtA padmavedikAH // 17 // mUle gavyUtivistIrNaH skandhocchrAyadviyojanaH / avagAhadvigavyUtiH zAkhAvyAptASTayojanaH // 177 // dUra rahakara ina parvatoMkI pradakSiNA detI huI gayo haiM // 163 / / ina parvatoMke zikharoMpara nirmita bhavanoMmeM kramase svAti, aruNa, padma aura prabhAsa nAmake vyantara deva nivAsa karate haiM // 164 / / jambU dvIpameM jina kSetra, parvata tathA nadI AdikA varNana kiyA hai, dhAtakIkhaNDa tathA puSkarArdhameM ve saba dUne-dUne haiM // 165 / / saMkhyAta dvIpa samudroMko ullaMghakara eka dusarA jambU dvIpa bhI hai| isa jambU dvIpameM jina devoMkA kathana kiyA hai usa dUsare jambU dvIpameM bhI ina devoMke nagara haiM // 166 / / nIla kulAcala aura sumeru parvatake madhya meM jo pradeza sthita haiM ve uttarakuru mAne jAte haiM aura sumeru tathA niSadha kulAcalake bIcake pradeza devakuru kahe jAte haiM // 167 // ye donoM kuru vistArakI apekSA gyAraha hajAra ATha sau yojana do kalA pramANa mAne gaye haiM // 168 / / inako pratyaMcA vepana hajAra aura dhanuHpRSTha chaha hajAra cAra sau aThAraha yojana bAraha kalA hai / / 169 / / ina kuru pradezoMkA vRttakSetra ikahattara hajAra eka sau taiMtAlIsa yojana tathA eka yojanake nau aMzoMmeM cAra aMza pramANa hai / / 170 // / videha kSetrakA samasta vistAra taiMtIsa hajAra chaha sau caurAsI yojana cAra kalA hai // 171 / / meru parvatakI pUrvottara ( aizAna ) dizAmeM, sItA nadIke pUrva taTapara nIla kulAcalake samIpa jambU sthala kahA gayA hai // 172 / / pA~ca sau dhanuSa caur3I aura do koza U~cI ratnamayI vedikA isa sthalako cAroM orase ghere hue hai // 173 // isa sthalakI caur3AI mUlameM pAMca sau koza, madhyameM ATha koza aura antameM do koza kahI gayI hai // 174 // isa svarNamaya sthala meM ATha koza U~cI eka pIThikA sthita hai jo mUlameM bAraha koza, madhyameM ATha koza aura antameM cAra koza caur3I hai // 175 // isa pIThikAke nIce-nIce cAroM ora ratnanirmita chaha vedikAe~ aura haiM tathA una pratyeka vedikAoMpara do-do ratnamayI vedikAeM haiN| una chahoM vedikAoMpara jo laghu vedikAe~ haiM ve padmavedikA kahalAtI haiM // 176 // isa pUrvokta pIThikAke Upara jambU vRkSa suzobhita hai| vaha jambU vRkSa mUlameM eka koza caur3A hai, usakA skandha do yojana U~cA hai, usako gaharAI do koza hai, usakI zAkhAe~ ATha yojana . 1. dvopAnatotasaMkhyAtAn m.| 2. jambUdvIpanAmAnyo dvIpaH sthitaH /
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe 'azmagarbhamahAskandho vaijrazAkhopazomitaH / rAjadrAjatapanADhyo maNipuSpaphalAGkaraH // 17 // raktapallavasaMtAnaraaitAntadigantaraH / pIThikAyAM puroktAyAM jambUvRkSaH prakAzate // 179 // pRthivIpariNAmasya nAnAzAkhopazominaH / mahAdikSa catasro'sya mahAzAkhA mahAtaroH // 18 // tatra cottarazAkhAyAM siddhAyatanamadbhutam / AdarAnAdarAvAsAH prAsAdAstisRSu sthitAH // 18 // jambUvRkSasya tasyAdhastriMzadyojanavistRtAH / paJcAzayojanocchAyAH prAsAdA devayostayoH // 182 // vedikAntaradezeSu cakravAleSu saptasu / pradhAnakagumopetAH parivAro'sya pAdapAH / / 183 // catvAro'nantaraM tasya tatazcASTottaraM zatam / catvAri ca sahasrANi sahasrANi ca SoDaza // 184 // dvAtriMzacca sahasrANi catvAriMzattu tAnyataH / catvAriMzat sahASTAbhiH pradhAnaiH saptabhiryutAH // 185 / / mizrAH zatasahasraM tu catvAriMzasahasrakaiH / saMjAyante samastAste zatamekonaviMzatiH // 186 // dakSiNAparato meroH sItodAyAstaTe pare / niSadhasya samIpasthaM rAjataM zAlmalIsthalam // 187 // jambUsthalesame tatra zAlmalIvRkSa iSyate / vaktavyA tasya niHzeSA jambUvRkSasva varNanA / / 188 // tatra dakSiNazAkhAyAM siddhAyatanamakSayam / prAsAdAstu trizAkhAsu tatra devAvimau mato // 189 // veNuzca veNudArI tAvAdarAnAdarau yathA / uttareSu kuruviSTau tathA devakuruvimau // 190 // nIlArdakSiNAzAyAM yojanaikasahasrake / sItA pUrvataTe citra vicitraM kuTamapyataH // 19 // niSadhasyottarAzAyAM sItodAtaTayostathA / yamakUTaM mataM pUrva meghakaTamataH param // 192 // taka phailI huI haiM, usakA mahAskandha nIlamaNikA banA huA hai, vaha horAko zAkhAoMse zobhita hai, cA~dIke sundara pattoMse yukta hai, usake phUla-phala tathA aMkura maNimaya haiM, aura usane apane lAla-lAla pallavoMke samUhase samasta dizAoMke antarAlako lAla-lAla kara diyA hai / / 177-179 // pRthivIkAya rUpa tathA nAnA zAkhAoMse suzobhita isa mahAvRkSakI cAroM dizAoMmeM cAra mahAzAkhAe~ haiM // 180 / inameM uttara dizAko zAkhApara Azcarya utpanna karanevAlA jinamandira hai aura zeSa tIna dizAoMkI zAkhAoMpara bhavana bane hue haiM jinameM Adara-anAdarakA nivAsa hai / / 181 / / usa jambU vRnake nIce una donoM devoMke tIsa yojana caur3e aura pacAsa yojana U~ce aneka bhavana bane hue haiM // 182 // vedikAoMke sAta antarAloMmeM eka-eka pradhAna vRkSase sahita jo aneka vRkSa haiM ve hI isa jambU vRkSake parivAra-vRkSa kahalAte haiM // 183 // prathama vRkSake parivAravRkSa cAra haiM, dUsareke eka sau ATha, tIsareke cAra hajAra, cautheke solaha hajAra, pA~caveMke battIsa hajAra, chaTheke cAlIsa hajAra aura sAtaveMke ar3atAlIsa hajAra haiN| sAta pradhAna vRkSoMko sAtha milAnepara ina samasta vRkSoMkI saMkhyA eka lAkha cAlIsa hajAra eka sau unnIsa hotI hai||184-186|| meru parvatakI dakSiNa-pazcima ( naiRtya ) dizAmeM sItodA nadIke dUsare taTapara niSadhAcalake samIpa rajatamaya eka zAlmalI sthala hai // 187 // jambU sthalakI samAnatA rakhanevAle isa zAlmalI sthala meM zAlmalI vRkSa hai / usakA saba varNana jambU vRkSake varNanake samAna jAnanA cAhie / / 188 // zAlmalI vRkSakI dakSiNa zAkhApara avinAzI jina-mandira hai aura zeSa tIna zAkhAoMpara jo bhavana bane hue haiM unameM veNu aura veNudArI deva nivAsa karate haiN| jisa prakAra uttarakurumeM Adara aura anAdara deva iSTa mAne gaye haiM usI prakAra devakurumeM veNudArI deva iSTa mAne gaye haiM // 189-190 // nIla parvatakI dakSiNa dizAmeM sItA nadIke pUrva taTapara eka hajAra yojana vistAravAle citra aura vicitra nAmake do kUTa haiM / / 191 / / isI prakAra niSadha parvatako uttara dizAmeM sItodA nadIke 1.nIlamaNimayamahAskandhaH / 2. hIrakazAkhopazobhitaH / 3. shobhmaanrjtmyptrshitH| 4. parivAramA matAH kha. / 5. saMjAyate m.| 6. jambUsthalasamastatra m.|
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH nAmiparvatamAnAni tAni kUTAni teSu tu / devAH svakaTanAmAnaH krIDanti nijayecchayA // 193 // adhyaDhe hi sahasrArdai nIlato nIlavAn hRdaH / tathottarakururnAmnA candrazcairAvaNo'paraH // 19 // mAlyavAMzca nadImadhye sarve paJcazatAntarAH / te dakSiNottarAyAmAH padmahadasamA matAH // 195 // niSadhAduttaro nayA niSadho nAmato hRdaH / nAmnA devakuruH sUryaH sulasazca taDiprabhaH // 19 // ratnacitrataTAH sarve vajramUlA mahAhadAH / teSu nAgakumArAH syuH padmaprAsAdavAsinaH // 197 // jalAd dvikozamudviddhaM yojanocchitivistRtam / padma pratihadaM krozavistRtocchritakarNikam // 19 // padmAH zatasahasraM hi catvAriMzassahasrakaiH / zataM saptadazAgraM syAt pratipadma paricchadaH // 199 // ekaikasya hRdasyAtra parvatA daza samukhAH / mAnti kAJcanakUTAkhyAH sItAsItodayostaTe // 20 // ucchAyamUlavistAraiH zatayojanakAH samAH / paJcasaptatikA madhye paJcAzadavistRtArakAH // 201 // teSAmupari pratyekamekaikAkRtrimAH shubhaaH| pratimAzca nirAlambAH mokssmaargkdiipikaaH||2.2|| dhanuHpaJcazatItujhA maNikAJcanarasnagAH / paJcameruSu vikhyAtaM sahasrottarakaTakam // 203 // AkropanagRheSveSAM zikhareSu mahAsviSaH / devAH kAzcanakAmikhyAH saMkrIDante samantataH // 204 // sItottarataTe kUTaM panottaramanuttare / taTe tu nIlavatkaTaM pUrvato meruparvatAt // 205 // zItodApUrvatIre tu kuTaM svastikamasti tat / tadaanagiriprakhyaM pazcAtte mervanuttare / / 20 / / taTe tu dakSiNe tasyAH kumudaM kuramuttare / palAzamaparAzAyAM te tu mandarato mate // 207 // donoM taToMpara yama kUTa aura megha kUTa nAmake do kUTa haiM // 192 // ye kUTa nAbhi parvatoMke samAna vistAravAle haiM tathA ina kUToMpara kUToMke hI samAna nAmavAle deva apanI icchAnusAra krIr3A karate haiM / / 193 // nIla pavaMtase sAr3he pAMca sau yojana dUrIpara nadIke madhyameM nIlavAn, uttarakuru, candra, airAvaNa aura mAlyavAn nAmake pAMca hrada haiN| ye samasta hrada pAMca-pAMca sau yojanake antarase haiM tathA inako dakSiNottara lambAI padma hradake samAna mAnI gayI hai // 194-195 // isI prakAra niSadha parvatase uttarako ora nadIke bIca niSadha. devakara, sayaM, salasa aura taDitprabha nAmake pA~ca mahAhrada haiN| ina sabake taTa ratnoMse citra-vicitra haiM tathA sabake mUla bhAga vajramaya haiN| ina mahAhradoMmeM kamaloMpara jo bhavana bane haiM unameM nAgakumAra deva nivAsa karate haiM // 196-197 // pratyeka mahAhradameM eka-eka pradhAna kamala hai jo jalase do koza UMcA hai, eka yojana vistRta hai aura eka koza vistRta kaNikAse yukta hai / / 198 / / pratyeka pradhAna kamalake sAtha parivAra rUpameM eka lAkha cAlIsa hajAra eka sau satraha kamala aura bhI haiM // 199 // tathA eka-eka mahAhradake sammukha sItA, sItodA nadiyoMke taTapara kAMcanakUTa nAmake daza-daza parvata haiM // 200 // ina parvatoMkI UMcAI sau yojana hai tathA vistAra mUlameM sau yojana, madhyameM pacahattara yojana aura agrabhAgameM pacAsa yojana hai / / 201 // una kAMcanakUToMmeM pratyekake Upara eka-eka akRtrima zubha jina-pratimAeM haiM jo nirAdhAra haiM, mokSa mArgako prakAzita karanevAlI haiM, pA~ca sau dhanuSa UMcI haiM, maNimayI, suvarNamayI tathA ratnamayI haiN| eka-eka merupara do-do sau kUTa haiM aura pAMcoM meruoMke eka hajAra kUTa prasiddha haiM // 202-203 // ina parvatoMke zikharoMpara aneka krIr3AgRha bane hue haiM unameM mahAkAntike dhAraka kAMcanaka nAmake deva saba ora krIr3A karate rahate haiM / / 204 // meru parvatase pUrvakI ora sItA nadIke uttara taTapara padmottara aura dakSiNa taTapara nIlavAn nAmakA kUTa hai / / 205 // meru parvatase dakSiNakI / ora sItodA nadIke pUrva taTapara svastika aura pazcima taTapara aMjanagiri kUTa hai // 206|| isI sItodA nadIke dakSiNa taTapara kumuda kUTa aura uttara taTapara palAza kUTa hai| ye donoM hI kUTa 1. nAmAni ma. / 2. mitAH m.|
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ 84 harivaMzapurANe pazcAttaTe'sti sItAyA vataMsaM kUTamutkaTam / rocanAkhyaM purastAttu meroruttaratazca te // 208 // madrazAlavane mAnti samAnyetAni kAJcanaiH / vasanti teSu devAste diggajendrA iti zrutAH || 209 || aparottaradigbhAge mandarAd gandhamAdanaH / khyAtaH kAJcanakAyo'sau sarvataH parvataH sthitaH || 210|| meroH pUrvottarAzAyAM mAlyavAniti vizrutaH / baiDUryamayamUrtiH syAt priyaM mAti svayaMpramaH // 211 // meroH prAgdakSiNAzAyAM saumanasyastu rAjataH / vidyutprabho'pare koNe tapanIyamayaH sthitaH // 212 // te nIlaniSadhaprAptau catuHzata nijocchrayAH / meruparvatasaMprAptau proktAH paJcazatocchrayAH // 213 // nijocchritacaturbhArgesvobhayAntAvagAhanAH / devottarakuruprAptau syuH paJcazatavistRtAH // 214 // sahasrANi punastriMzannavAdhikazatadvayam / AyAmaH SaT kalAzcaiSAM caturNAmapi varNitaH // 215 // meroH prabhRti kUTAni caturSvapi yathAkramam / santi sapta navaiteSu punaH saptanavAdviSu / / 216 / / siddhAyatanakUTaM syAd gandhamAdananAmakam / tathottarakuruprakhyaM gandhamAlinikAhvayam || 217|| kUTaM ca lohitAkSaM ca sphuTikAnandanAmanI / gandhamAdanazaileSu saptaitAni bhavanti tu // 218 // siddhAkhyaM mAlyavatkUTaM tathottarakurUktikam / kacchAkUTaM vinirdiSTaM tathA sAgarakaM param // 219 // rajataM pUrNamadrAkhyaM sItAkUTaM tataH param / kUTaM harisahAbhikhyaM navamaM mAlyavatsvapi // 220 // siddhaM saumanasAbhikhyaM kUTaM devakurudhvani / maGgalaM vimalaM caiva kAJcanAkhyaM viziSTakam ||221|| siddhaM vidyutprabhAbhikhyaM punardeva kuruzruti / padmakaM tapanaM caiva svastikaM ca zatajvalam // 222 // sItodakUTamanyattu kUTaM harisahazruti / vidyutprabhenvazeSeSu navaitAni bhavanti tu // 223 // meruse pazcima dizA meM mAne gaye haiM || 207|| sItA nadIke pazcima taTapara vataMsa kUTa aura pUrva taTapara rocana nAmakA vizAla kUTa hai / ye donoM kUTa meru parvatase uttarako ora haiM / ye samasta kUTa bhadrazAla vanameM suzobhita haiM, kAMcana kUToMke samAna haiM tathA inameM diggajendra nAmake deva nivAsa karate haiM ||208-209|| meru parvatako pazcimottara dizA meM gandhamAdana nAmakA prasiddha parvata hai / yaha parvata saba orase suvarNamaya hai || 210|| merukI pUrvottara dizAmeM mAlyavAn nAmakA prasiddha parvata hai / yaha parvata vaiDUryamaNimaya hai tathA svayaM dedIpyamAna hotA huA atizaya priya mAlUma hotA hai // 211 // merukI pUrva-dakSiNa dizA meM rajatamaya saumanasya parvata aura dakSiNa-pazcima koNa meM suvarNamaya vidyutprabha nAmakA parvata hai || 212 || ye cAroM parvata nIla aura niSadha parvatake samIpa cAra sau yojana tathA meru parvatake samIpa pAMca sau yojana UMce kahe gaye haiM / / 213 || inakI gaharAI apanI OM cAIse catuthaM bhAga hai, tathA devakuru aura uttarakuru ke samIpa inakI caur3AI pA~ca sau yojana hai || 214 // ina cAroMkI lambAI tIsa 'hajAra do sau nau yojana tathA chaha kalA pramANaM kahI gayI hai || 215 // ina cAroM parvatoMpara meru parvata se lekara anta taka kramase sAta, nau, sAta aura nau kUTa haiM arthAt gandhamAdanapara sAta, mAlyavAnpara nau, saumanasyapara sAta aura vidyutprabhapara nau kUTa haiM // 216 || 1 siddhAyatana kUTa, 2 gandhamAdana kUTa, 3 uttarakuru kUTa, 4 gandhamAlinikA kUTa, 5 lohitAkSa kUTa, 6 sphaTika kUTa aura 7 Ananda kUTa ye sAta kUTa gandhamAdana parvatAra haiM // 217 - 218 / 1 siddha kUTa, 2 mAlyavatkUTa, 3 uttarakuru kUTa, 4 kacchA kUTa, 5 sAgara kUTa, 6 rajata kUTa, 7 pUrNabhadra kUTa, 8 sItA kUTa aura 9 harisaha kUTa ye nau kUTa mAlyavAn parvatapara haiM / / 219 - 220 / / 1 siddha kUTa, 2 saumanasa kUTa, 3. devakuru kUTa, 4 maMgala kUTa, 5 vimala kUTa, 6 kAMcana kUTa ora 7 viziSTaka kUTa ye sAta kUTa saumanasya parvata para haiM ||221 // 1 siddha kUTa, 2 vidyutprabha kUTa, 3 devakuru kUTa, 4 padmaka kUTa, 5 tapana kUTa, 6 svastika kUTa, 7 zatajvala kUTa, 8 sotodA kUTa aura 9 harisaha kUTa ye to kUTa vidyutprabha parvata 1. sa priyaM ma. / 2. -rbhAgAH ma / 3. navAdiSu ma. /
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH ucchrAyo'pi hi sarveSAM kUTAnAM ca ythaaythm| AtmAdhArAvagAhasya samAnastu prbhaassitH||224 siddhAyatanakUTeSu teSu sarveSu ye gRhAH / siddhabimbasanAthAste vibhrAjante yathAyatham // 225 // zeSobhayAntakUTeSu ramante vyantarAmarAH / madhye ca dikkumAryastu krIDAgAreSu cAruSu / / 226 // . mogarA bhogavatI subhogA mogamAlinI / vatsamitrA sumitrA'nyA vAriSeNA calAvatI // 22 // videhe citrakUTAkhyaH padmakUTazca parvataH / nalinazcaikazailazca nIlasItAntarAyatAH // 228 // pUrvAdhAstu Tazca zailo caizravaNo'JjanaH / AtmAjanazca sarve'pi te sItAniSadhaspRzaH // 229 // zraddhAvAn suprasiddho'drirvijayAvAMstathaiva ca / AzIviSastadanyastu sukhAvaha itIritaH // 230 // videheSvapareSvete caravAro dezabhedakAH / svAyAmena prasiddhena sItodAniSadhaspRzaH // 23 // candrasUryau ca mAlAstau nAgamAlastathAcalaH / meghamAlazca te madhye nIlasItodayoH sthitAH // 23 // sarittaTeSu cocchAyasteSAM vakSArabhUbhRtAm / zatAni paJcazeSaM tu pUrvavakSAravarNitam // 233 // pratyekaM SoDazasveSu mUrdhni kUTacatuSTayam / kulAcalAntakUTeSu dikkumAryo vasanti tAH // 23 // nadIsamIpakUTeSu jinendrAyatanAni tu / tathA madhyamakUTeSu vyantarAkrIDanAlayAH // 235 // bhadrazAlavana meroH pUrvAparadigAyatam / nAnAdumalatAkIrNa varNanIyaM yathAkramam // 236 // AyAmo mAgayostasya dvAviMzatisahasrakaH / pratyeka dvizatI sArdA dakSiNottaravistRtiH // 237 // para haiM // 222-223 // ina saba kUToMkI U~cAI yathAyogya apanI-apanI gaharAIke samAna kahI gayI hai / / 224 // ina cAroM parvatoMke siddhAyatana kUToMpara jo mandira haiM ve zrI siddha bhagavAnkI pratimAoMse sahita haiM tathA yathAyogya suzobhita ho rahe haiM // 225 / / zeSa tIna parvatoMke antima do kUToMmeM vyantara deva krIr3A karate haiM aura madhyameM bane hue sundara krIr3A-bhavanoMmeM dikkumArI deviyA~ ramaNa karatI haiM // 226 / / cAroM parvatoMke bIca-bIcake do-do kUTa milakara ATha kUTa hote haiM unameM kramase 1 bhogaMkarA, 2 bhogavato, 3 subhogA, 4 bhogamAlinI, 5 vatsamitrA, 6 sumitrA, 7 vAriSeNA aura 8 acalAvatI ye ATha deviyAM kor3A karatI haiM / / 227 // videha kSetrameM solaha vakSAra giri haiM, unameM 1 citrakUTa, 2 paddhakUTa, 3 nalina aura 4 ekazela ye cAra parvata pUrva videhameM haiM tathA nIla pavaMta aura sItA nadIke madhya lambe haiM // 228 // 1 trikUTa, 2 vaizravaNa, 3 aMjana aura 4 AtmAMjana ye cAra bhI pUrva videhameM haiM tathA sItA nadI aura niSadha ziM karanevAle haiM arthAt unake madhya lambe haiM // 229 // 1 zraddhAvAna, 2 vijayAvAn, 3 AzIviSa aura 4 sukhAvaha ye cAra pazcima videha kSetrameM haiN| ye cAroM dezoMkA bheda karanevAle haiM aura apanI prasiddha lambAIse sItodA nadI tathA niSadha parvatakA sparza karanevAle haiM // 230-231 // 1 candramAla, 2 sUryamAla, 3 nAgamAla aura 4 meghamAla ye cAra pazcima videhakSetrameM haiM tathA nIla aura sotodAke madhyameM sthita haiM // 232 // ina samasta vakSAra parvatoMkI UMcAI nadI taTapara pAMca sau yojanakI aura anyatra saba jagaha pUrva vaNita vakSAroMke samAna cAra sau yojana hai // 233 // ina solaha vakSAra parvatoMmeM pratyekake zikharapara cAra-cAra kUTa haiM unameM kulAcaloMke samIpavartI kUTophara dikkumArI deviyA~ rahatI haiM / nadIke samIpavartI kUToMpara jinendra bhagavAnke caityAlaya haiM aura bIca ke kUToMpara vyantara devoMke kroDAgRha bane hue haiM // 234-235 / / merukI pUrva-pazcima dizAmeM lambA tathA nAnA prakArake vRkSoM aura latAoMse vyApta eka sundara bhadrazAla vana hai| yahA~ kramase usakA varNana kiyA jAtA hai // 236 // usakI pUrva-pazcima bhAgako lambAI bAIsa hajAra yojana aura dakSiNa-uttara caur3AI DhAI so yojana hai / / 237 // vanake 1. suvatsAnyA ma. / 2. balAcitA ma. / 3. vyantarAH krIDanAlayAH ma., ka. /
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe vanAt pUrvAparAntasthA vedikA yojanocchitiH / krozAvagAhinI jJeyA vistRtA krozayoyam // 238 // nIlAd prAhavatI sItAM vAhinI hRdavasyapi / paGkavatyapi yAntImA vakSArAbhyantare sthitAH // 239 // nadI taptajalA pUrvA sItAmevaiti naiSadhI / tato mattajalA nAmnA tathonmattajalA'parA // 24 // kSIrodAnyA ca sItodA sroto'ntarvAhinI ndii| vizanti naiSadhopanAH sItodA sumahAnadIm // 241 // tAmuttaravideheSu pazcimA gandhamAdinI / sA phenamAlinI nIlAt saMprAptA comimAlinI // 242 // nAmnA vimaGganadyastAH pramANe rohyayA smaaH| toraNeSu vasantyAsAM saMgame dikkumArikAH // 243 // vakSArANAM ca tAsAM ca madhye nayostaTadvaye / syuH pUrvAparayomarorvidehAzcaturaSTakAH // 24 // kacchA sukacchA mahAkacchA caturthI kacchakAvatI / bhAvarttA lAgalAvartA puSkalA puSkalAvatI // 245 // aparAdhAsvamI vedyAH SaTkhaNDA viSayAH sthitAH / sItAnIlAntarAle syuHprAdakSiNyena varNitAH // 246 // vatsA suvassA mahAvassA caturthI vassakAvatI / ramyA ramyakA ramaNIyASTamI maGgalAvatI // 247 // pUrvAdayastvamI vedyA viSayAzcakravartinAm / sItAniSadhayormadhye vyAyatA dakSiNottarAH // 248 // padmA supadmA mahApadmA caturthI padmakAvatI / zaGkhA ca nakinI caiva kumudA saritA tathA // 249 // pUrvataH prabhRti proktAH dakSiNottaramAyatAH / aSTAvime niviSTAstu sItodAniSadhAntare // 250 // vaprA suvaprA mahAvaprA caturthI vaprakAvatI / gandhA cApi sugandhA ca gandhilA gandhamAlinI // 251 // aparAdyAstvime proktAH vissyaashckrpaanninaam| nolasotodayormadhye niviSTAstAvadAyatAH // 252 // pUrva-pazcima bhAgameM eka vedikA hai / yaha vedikA eka yojana U~co, eka koza gaharI aura do koza caur3I jAnanA cAhie // 238 // 1 grAhavatI. 2 hadavatI aura 3 paMkavatI ye tIna nadiyAM nIla parvatase nikalakara sItA nadIkI ora jAtI haiM tathA vakSAra parvatoMke madhyameM sthita haiM // 239 / / 1 taptajalA, 2 mattajalA, 3 unmattajalA ye tona nadiyA~ niSadha parvatase nikalakara sotA nadoko ora jAtI haiM // 240 // 1 kSIrodA, 2 sItodA aura 3 sroto'ntarvAhinI ye tIna nadiyAM niSadha parvatase nikalakara sItodA nAmaka mahAnadImeM praveza karatI haiM // 241 // uttara videha kSetrameM 1 gandhamAdinI, 2 phenamAlinI aura UmimAlinI ye tIna nadiyAM nIlAcalase nikalakara sItodA nadImeM milI haiM // 242 // Upara kahI huIM bAraha nadiyAM vibhaMgA nadI kahalAtI haiM / ye pramANameM rohyA nadIke samAna haiM tathA inake saMgama sthAnoMmeM jo toraNa dvAra haiM unameM dikkumArI deviyAM nivAsa karatI haiM // 243 / / vakSAragiri aura vibhaMgA nadiyoMke madhyameM sItA-sotodA nadiyoMke donoM taToMpara merukI pUrva aura pazcima dizAmeM battIsa videha haiM / / 244 / unameM 1 kakSA, 2 sukacchA, 3 mahAkacchA, 4 kacchakAvatI, 5 AvartA, 6 lAMgalAvartA, 7 puSkalA aura 8 puSkalAvatI ye ATha deza pazcima videha kSetrameM sItA nadI aura nola kulAcalake madhya pradakSiNA rUpase sthita haiM tathA pratyeka dezake chaha khaNDa haiM // 245-246 // 1 vatsA, 2 suvatsA, 3 mahAvatsA, 4 vatsakAvatI, 5 ramyA, 6 ramyakA, 7 ramaNIyA aura 8 maMgalAvatI ye ATha deza pUrva videha kSetrameM sItA nadI aura niSadha parvatake madhya sthita haiN| ye cakravartiyoMke deza haiM aura dakSiNottara lambe haiM // 247-248 // 1 padmA, 2 supadmA, 3 mahApadmA, 4 padmakAvato, 5 zaMkhA, 6 nalinI, 7 kumudA aura 8 saritA ye ATha deza pUrva videha kSetrameM sItodA nadI aura niSadha parvatake madhya sthita haiM tathA dakSiNottara lambe haiM // 249-250 // 1 vaprA.2 savaprA.3 mahAvA. 4 vaprakAvato.5 gandhA, 6 sagandhA.7 gandhikA aura 8 gandhamAlinI ye ATha deza pazcima videha kSetrameM nIla parvata aura sItodA nadIke madhya sthita haiM tathA dakSiNottara lambe haiM / ye cakravatiyoMke kSetra kahe gaye haiM arthAt inameM cakravatiyoMkA nivAsa rahatA 1. cakrapANinAmiti prayogazcintyaH 'cakrapANInA' miti bhavitavyam, tatra ca kRte chandobhaGgaH syAt /
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 87 sahasradvitayaM teSAM dvizatI ca trayodaza / yojanASTamabhAgonA sA pUrvAparavistRtiH // 25 // nadIvistArahInasya videhasyArdhavistRtiH / AyAmo dezavakSAravimaGgasaritAmasau // 25 // taddezavistarAyAmAstanmadhye rajatAdayaH / dvAtriMzaddhAratenAmI samAnA navakUTakAH // 255 / / zreNyoH syunaMgarANyeSAM paJcapaJcAzadekazaH / vidyAdharAH vasantyeSa pare dvIpataye yathA // 256 // kSemA kSemapurI khyAtA riSTA riTapurI parA / khaDgA maJjUSayA sArddhamauSadhI puNDarIkiNI // 257 // kacchAdiSu yathAsaMkhyamaSTAsvaSTAvimAH puraH / rAjadhAnyaH samAdiSTAH zalAkApuruSodbhavAH // 258 // susImA kuNDalAmikhyA purI cAnyA parAjitA / pramaGkarA caturthI tu 'paJcamyaGkAvatIritA // 259 / / padmAvatI zubhAbhikhyA sASTamI rsnsNcyaa| rAjadhAnyastvimA mAnyA varasAdiSa yathAkramam // 26 // tathaivAzvapuro jJeyA parA siMhapurIti ca / mahApurI tathaivAnyA vijayA ca purI punaH // 26 // arajA virajA vAsAvazokA va tazokayA / rAjadhAnyaH prasiddhAstAH padmAdiSu yathAkramam // 262 // vijayA vaijayanto ca jayanto cA'parAjitA / cakrA khaDgA ca vaprAdiSvayodhyAvadhyayA samam // 263 // dakSiNottarato daiAt puryoM dvaadshyojnaaH| navayojana vistArA hemaprAkAratoraNAH // 26 // alpaiH paJcazatairairvRhadbhistAH sahasrakaiH / ratnacitrakapATAvyardabhraH saptazatairyutAH // 265 // dvAdaza syuH sahasrANi rathyAnAM tu yathAyatham / sahasraM tu catuSkANAM nagarISvakSayAramasu // 266 // hai // 251-252 / / ina sabakA pUrvApara vistAra yojanake ATha bhAgoMmeM se eka bhAga kama do hajAra do sau teraha yojana hai // 253 // samasta videha kSetrake vistArameM-se nadIkA vistAra ghaTA denepara jo zeSa rahe usakA AdhA bhAga kiyA jaaye| yahI deza, vakSAragiri aura vibhaMgA nadiyoMko lambAI hai| bhAvArtha-samasta videha kSetrakA vistAra taiMtIsa hajAra chaha sau caurAsI yojana cAra kalA hai. usameM sotA nadIkA pA~ca sau yojanakA vistAra ghaTA denepara taiMtIsa hajAra eka sau caurAsI yojana cAra kalAkA vistAra zeSa rahatA hai| isakA AdhA karanepara solaha hajAra pAMca sau bAnabe yojana do kalA kSetra bacatA hai| yahI kacchA Adi deza vakSAra giri ora vibhaMgA nadiyoMkI lambAIkA hai // 254 // ina battIsa videhoMmeM battIsa vijayAdha parvata haiN| inakI lambAI kacchAdi dezoMkI caur3AIke samAna hai arthAt ye kUlAcalase lekara nadI taka lambe haiN| pratyeka vijayAdhaMpara nau-nau kaTa haiM aura ina sabakA varNana bharata kSetrake vijayAdhaMke samAna hai / / 255 / / ina vijayAoMkI do-do zreNiyA~ haiM, pratyeka zreNImeM pacapana-pacapana nagara haiM aura una nagaroMmeM bharata tathA airAvata kSetrake samAna vidyAdhara nivAsa karate haiM / / 256 / / 1 kSemA, 2 kSemapurI, 3 riSTA, 4 riSTapurI, 5 khaDgA, 6 maMjUSA, 7 auSadhI aura 8 puNDarIkiNI ye ATha nagariyA~ kramase kacchA Adi dezoMkI rAjadhAniyA~ kahI gayI haiN| inameM zalAkA puruSoMko utpatti hotI hai // 257-258|| 1 susImA, 2 kuNDalA, 3 aparAjitA, 4 prabhaMkarA, 5 aMkAvatI, 6 padmAvatI, 7 zubhA aura 8 ratnasaMcayA ye ATha kramase vatsA Adi dezoMkI rAjadhAniyAM jAnanA cAhie // 259-260 / / 1 azvapuro, 2 siMhapurI, 3 mahApurI, 4 vijayApurI, 5 arajA, 6 virajA, 7 azokA aura 8 vItazokA ye ATha nagariyAM kramase padmA Adi dezoMkI rAjadhAniyAM prasiddha haiM / / 261-262 / / 1 vijayA, 2 vaijayantI, 3 jayantI, 4 aparAjitA, 5 cakrA, 6 khaDgA, 7 ayodhyA aura 8 avadhyA ye ATha vaprA Adi dezoMko rAjadhAniyA~ haiN| ye sabhI nagariyA~ dakSiNottara dizAmeM bAraha yojana lambI haiM, pUrva-pazcimameM nau yojana caur3I haiM, suvarNamayo koTa aura toraNoMse yukta haiN| rattamayI citra-vicitra kivAr3oMse yukta pAMca sau choTe aura eka hajAra bar3e daravAjoM tathA sAta sau jharokhoMse sahita haiM // 263-25 // ina avinAzI nagariyoMmeM bAraha hajAra galiyAM aura eka hajAra cauka haiM // 266 / / 1. paJcamyaGkavatI m.| 2. vakrA m.| 3. gavAkSaH /
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe gaGgAsindhU pratikSetraM kacchAdau nIlataH sute / sItAM pravizato'tItya vijayArddhaguhAdvayam / / 267 // girivyAsasamAyAme yojanASTakamucchite / guhe dvAdazavistAre dve dve syAtAM girau girau // 26 // nadyaH SoDaza gaGgAyAH samA bhrtgnggyaa| tA raktAraktavatyostu tAvantyo niSadhasUtAH // 269 // niSadhadhAnnIlatastAvatsaMkhyAstanAmikAH zrutAH / nadyo'paravideheSu sItodAM tu vajanti tAH // 27 // nAmnA sAdhAraNenoktAstA etA ratinimnagAH / caturdazasahasrestu pratyekaM saritAM yutAH // 27 // azItizcApi catvAri sahasrANi kurudvaye / pratyeka nimnagA nadyAradhamardhataTahaye / / 272 / / paJcalakSAH sahasrANi dvAtriMzastriMzadaSTabhiH / pratyekamubhayo dyaH sItAsItodayoyutAH // 273 // dazalakSAH catuHSaSTisahasrANyaSTasaptatiH / sarvA evApagAH prokA pUrvAparavidehayoH / / 274 / / caturdazasahasrANi pratyekaM sarito matAH / gaGgAsindhvoH patantyastAH raktArakodayozca tAH // 235 // rohyAyAM rohitAsyAyAM sahasrANi patanti tAH / suvarNarUpyakalayoraSTAviMzatirekazaH / / 276 / / SaTapaJcAzassahasrANi tA hariddharikAntayoH / patanti sindhavo yadvat sanArInarakAntayoH // 27 // saMgatAzca samastAstA gaGgAsindhvAdisindhavaH / tisro lakSA navatyA dve sahatre dvAdazApi ca // 278 / / syuzcaturdazalakSAstu vaidehyastAzca saMkhyayA / SaTpaJcAzatsahasrANi navatizca samudragAH // 279 // dvIpe'smin kAJcanaistulyA vaiDUryamayamUrtayaH / catustriMzatsuraiH sevyA vRpairvRSabhaparvatAH / / 280 // pUrvAparavidehAntAH samudra taTasaMgatAH / devAraNyavanAmogAzcatvAraH saritostaTe // 28 // kacchA Adi pratyeka kSetrameM gaMgA-sindhu nAmakI do nadiyA~ haiM jo nIla pavaMtase nikalakara vijayAdha parvatako donoM guphAoMko ullaMghana karato huI sItA nadImeM praveza karatI haiM / / 267 / / pratyeka vijayAdhaM parvatameM usakI caur3AIke samAna lambI, ATha yojana U~cI aura bAraha yojana caur3I do-do guphAe~ haiM // 268|| ye gaMgA Adi solaha nadiyA~, bharata kSetrakI gaMgA nadoke samAna haiN| isI prakAra niSadhAcalase nikalI huI solaha raktA, raktodA nadiyA~ bhI airAvatakI raktA-raktodAke samAna haiM // 269 / / pazcima videha kSetrameM bhI isI prakAra gaMgA, sindhu aura raktA-raktodA nAmako solahasolaha nadiyAM niSadhAcala aura nIlAcalase nikalakara sotodA nadIkI ora jAtI haiM / / 270|| samAna nAmase jinakA kathana kiyA gayA hai aisI ye samasta nadiyA~ atyanta prItiko bar3hAne vAlI haiM tathA pratyeka nadiyA~ caudaha hajAra nadiyoMse yukta haiM / / 271 / / sItA aura sItodA nadiyoMkA parivAra devakuru aura uttarakurumeM corAsI hajAra nadiyoMkA hai| donoM nadiyoM meM pratyeka nadoke taTase vyAlosa hajAra nadiyoMkA praveza hotA hai / / 272 / / sItA, sItodA nAmaka ukta nadiyoM meM se pratyeka nadImeM pA~ca lAkha battIsa hajAra ar3atIsa nadiyA~ milI haiM / / 273 / / pUrva aura pazcima videhameM ina samasta nadiyoMkA pramANa daza lAkha cauMsaTha hajAra aThahattara kahA gayA hai / / 274 / / gaMgA, sindhu evaM raktAraktodA nadiyoMmeM pratyekakA parivAra caudaha-caudaha hajAra nadiyoMkA hai / / 275 / / rohyA, rohitAsyA aura suvarNakUlA, rUpyakUlAmeM pratyekakA aTThAIma-aTThAIsa hajAra nadiyoMkA parivAra hai / / 276 / / harit, harikAntA aura nAro, narakAntAmeM pratyeka nadIkA parivAra chappana hajAra nadiyoMkA hai / / 277 // videha kSetrako chor3a anya kSetroMko gaMgA, sindhu Adi nadiyoMko samasta parivAra-nadiyA~ milakara tIna lAkha bAnabe hajAra bAraha haiM // 218|| videha kSetrako samudra taka jAnevAlI samasta nadiyoMko saMkhyA caudaha lAkha chappana hajAra nabbe hai // 279 / / ____ jambU dvIpameM kAMcana kUToMke samAna vaiDUrya maNimaya tathA zreSTha devoMke dvArA sevanoya cauMtIsa vRSabhAcala haiM / / 280 // sItA aura sotodA donoM nadiyoMke taTapara pUrva-pazcima vihAryanta lambe 1. nirgate / zrute ma. / 2. evArAti-ma., ka. / 3. pradhAnadevaH /
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH dvAviMzati sahasre dve zatAni nava vistRtAH / yojanAni punasteSAM vedikA bhadrazAlavat // 282 // videhakSetramadhyasthaH kurukSetradvayAvadhiH / yojanAnAM sahasrANi navatirnava coddhataH // 283 // mekhalAtrayasaMyuktaH khyAto merumahIdharaH / Urdhva cUlikayodbhAsI sacatvAriMzaduccayaH // 28 // sahasramavagAho'sya sahasrANi dazA'tra ca / viSkambho navatizca syAd dazaikAdazamAgakAH // 285 // saikAstriMzatsahasrANi zatAni nava vai daza / yojanAni tathA bhAgau sAdhiko paridhigireH // 286 // talAt sahasramudgasya sahasrANi dazopari / yojanAni sa viSkambho bhUmau bhavati bhUbhRtaH // 28 // saikastriMzasahasrANi SaTzatI viMzatidvayam / yojanAni trayaH krozAH zate dvAdaza daNDakAH // 24 // hastAstrayastathaiva syAdaGgalAni trayodaza / sAdhikAni parikSepo bhadrazAle'drigocaraH // 289 // gatvA paJcazatImUva mekhalAyAM tu nandanaH / syAtpaJcazata viSkammaM mandaraM parito vanam / / 290 // nava tatra sahasrANi zatAni nava SaTkalAH / catuHpaJcAzadapyasya viSkambhaH puSkalo gireH // 29 // ekatriMzatsahasrANi tathA tatra catuHzatI / girebarbAhyaparikSepaH sAdhikA navasaptatiH // 29 // sa eva ca sahasrono viSkammo'bhyantaraH sphuTaH / nandane mandarasya syAt parikSepo'pi vakSyate // 293 // aSTAviMzatireSa syAt sahasrANi zatatrayam / SoDazAgrAH kalAzcASTau paridhiH sAdhikA gireH // 29 // sahasrANi dviSaSTiM ca gatvA paJcazatIM tataH / nandanena samAnaM tad vanaM saumanasaM bhavet // 295 // catvAri ca sahasrANi zate dve ca dvisaptatiH / aSTau bhAgAzca viSkammo bAhyastatra bhaved gireH // 296 // parikSepaH punastasya sahasrANi trayodaza / zataM paJcatayaM jJeyamekAdaza ca SaTa kalAH // 297 / / bAhyo yo giriviSkambhaH sahasreNa sa varjitaH / svAdabhyantaraviSkambhastasyeti munayo viduH // 298 // tathA samudra taTase mile hue cAra devAraNya [ do devAraNya, do bhUtAraNya ] vanake pradeza haiM // 281 / / ina vanoMkI vedikAeM bhadrazAla vanake samAna bAIsa hajAra do sau no yojana vistRta haiM / / 282 / / videha kSetrake madhya meM prasiddha meru parvata sthita hai, usakI sImA devakuru aura uttarakuru taka phailI huI hai, vaha ninyAnabe hajAra yojana UMcA hai, tIna mekhalAoMse yukta hai, cAlIsa yojana UMcI cUlikAse suzobhita hai, usakI gaharAI eka hajAra yojana hai aura pRthivI talapara caur3AI daza hajAra nabbe yojana tathA eka yojanake gyAraha bhAgoMmeM daza bhAga pramANa hai // 283-285 / / usakI paridhi ikatIsa hajAra nau sau daza yojana tathA kucha adhika do bhAga pramANa hai / / 286 // tala bhAgase eka hajAra yojana Upara calakara pRthivIpara isa parvatakI caur3AI daza hajAra yojana hai // 287 / / bhadrazAla vanake samIpa isakI paridhi ikatIsa hajAra chaha sau bAIsa yojana tIna koza bAraha dhanuSa tIna hAtha aura kucha adhika teraha aMgula hai / / 288-289|| bhadrazAla vanase pAMca sau yojana Upara calakara meru parvatako cAroM ora mekhalApara pAMca sau yojana caur3A dUsarA nandana vana hai||290|| vahA~ isa parvatakI cauDAI nau hajAra nau sau cauvana yojana chaha kalA hai // 221 // nandana vanake samIpa isa parvatakI bAhya paridhi ikatIsa hajAra cAra sau unyAsI yojanase kucha adhika hai // 292 / / bhItarI caur3AI ATha hajAra nau sau cauvana yojana chaha kalA hai| aba isakI abhyantara paridhi kahate haiM // 293 / / nandana vanake samIpa merukI abhyantara paridhi aTThAIsa hajAra tIna sau solaha yojana tathA kucha adhika ATha kalA hai / / 294 // nandana vanase sAr3he bAsaTha hajAra yojana Upara calakara tIsarA saumanasa vana hai| yaha vana nandana vanake hI samAna hai // 295 // saumanasa vanameM parvatako bAhya caur3AI cAra hajAra do sau bahattara yojana ATha kalA hai // 296 / / aura bAhya paridhi teraha hajAra pAMca sau gyAraha yojana chaha kalA hai // 297|| parvatakI jo bAhya caur3AI batalAyI hai usameM eka hajAra yojana kama karanepara bhItarI caur3AI nikalatI hai aisA munigaNa kahate haiM // 298 / / 1. cocchritA m.| 12
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ 90 harivaMzapurANe ISadUna parikSepaH sahasrANi daza smRtaH / triMzatyekonapaJcAzattrayazcaikAdazAMza kAH // 299 // syAt patriMzatsahasrANi gatvAdau pANDukaM vanam / caturnavatisaMyuktA tadvistArazcatuHzatI // 300 // dviSaSTiyojananAnyatra sahasratritayaM zatam / gavyUtaM sAdhikaM meroH paridhiH parikIrtitaH // 301 // catvAriMzattamuddiddhA mUrdhni vaiDUryacUlikA / mUlamadhyAntavistArairdvAdazASTacaturvidhA // 302 // triMzad bhavenmUle madhye syAt paJcaviMzatiH / cUlikAyAH parikSepo dvAdazA ca sAdhikAH // 303 // pArthivAH paTparikSepAicUlikAyAH prabhRtyadhaH / ekAdazaprakAro'nyaH saptamo'pi vanaiH kRtaH // 304 / / lohitAkSamayaH pUrvaH padmarAgamayaH paraH / tathA vajramayaH sarvaratno vaiDUryavigrahaH // 305 // haritAlamayaH SaSTasteSAM pratyekamiSyate / paJcazatyapi vistAraH sahasrANyapi SoDaza // 306 // bhadra lavanaM bhUmau mAnuSottarameva ca / sadevanAgabhUtAnAM ramaNAni vanAni ca // 307 // parikSepo vanaM cAnyannandanaM copanandanam / vanaM saumanasaM cAnyadupasaumanasaM tathA // 308 // pANDukaM dazamaM proktamupapANDukamantyajam / merorekAdaza jJeyAH parikSepAH parIkSakaiH // 309 // dezeSvekAdazAnAM tu pUraNeSu hi mandaraH / maulaviSkammabhAgAnAmekaikena prahIyate / / 310 // sarvatrAGgulamAnAdau yAvad yojanamAnakam | hAnivRddhI iti grAhye meruvistAragocare // 311 // parvatakI bhItarI paridhi daza hajAra tIna sau unacAsa yojana tathA eka yojanake gyAraha bhAgoMmeM tIna bhAga pramANa hai || 299 || yahA~se chattIsa hajAra yojana Upara calakara parvatake Upara cauthA pANDuka vana hai, yahA~ parvata cAra sau caurAnabe yojana caur3A hai || 300 || yahA~ parvata kI paridhi tIna hajAra eka sau bAsa yojana kucha adhika eka koza hai / / 301 // meru parvata ke mastakapara cAlIsa yojana UMcI vaiDUrya maNimayI cUlikA hai / yaha cUlikA mUlameM bAraha yojana, madhyameM ATha yojana aura antameM cAra yojana caur3I hai || 302 || cUlikAko paridhi mUlameM saiMtIsa yojana, madhyameM pacIsa yojana aura agra bhAga meM kucha adhika bAraha yojana hai || 303 || meru parvatakI cUlikAse lekara nIce taka 1 lohitAkSamaya, 2 padmarAgamaya, 3 vajramaya, 4 sarvaratnamaya, 5 vaiDUryamaya aura 6 haritAlamaya ye chaha pRthivIkAya rUpa paridhiyA~ haiM / ina paridhiyoMmeM pratyekakA vistAra solaha hajAra pA~ca sau yojana hai| inake sivAya vanoMke dvArA kI huI eka sAtavIM paridhi aura bhI hai| tathA usake nIce likhe anusAra gyAraha bhAga parIkSakoMke dvArA jAnane yogya haiM - 1 bhadrazAla vana, 2 mAnuSottara, 3 devaramaNa, 4 nAgaramaNa, 5 bhUtaramaNa, 6 nandana, 7 upanandana, 8 saumanasa, 9 upasaumanasa, 10 pANDuka aura 11 upapANDuka | inameM se pRthivIpara jo bhadrazAla vana hai usameM bhadrazAla, mAnuSottara, devaramaNa, nAgaramaNa aura bhUtaraNa ye pA~ca vana haiN| usase Upara calakara nandana vanameM nandana aura upanandana, saumanasa vana meM saumanasa aura upasaumanasa tathA pANDuka vanameM pANDuka aura upANDuka vana haiM ||304-309 || ina bhAgo meM yadi gyAraha bhAga merupara car3hA jAye to vahA~ mUla bhAgakI caur3AIse eka bhAga kama caur3AI ho jAtI hai / isI prakAra saba jagaha yojana paryanta aMgula hAtha Adi pramANoM meM bhI meruke vistAra meM hAni tathA vRddhi samajhanA caahie| bhAvArtha - Upara jo gyAraha bhAga batalAye haiM unameM prathama bhAgase yadi gyAraha yojana UMcA car3hA jAye to merukI caur3AI mUlabhAgakI caur3AIse eka yojana kama ho jAtI hai aura yadi gyAraha hAtha yA gyAraha aMgula car3hA jAye to vahA~ kI caur3AI mUlabhAgakI caur3AIse eka hAtha yA eka aMgula kama ho jAtI hai 1 isI prakAra yadi Uparase nIcekI ora AyA meru parvata ninyAnabe hajAra yojana UMcA hai| usake solaha hajAra pA~ca sau yojana 2 vistAravAle 6 khaNDa cUlikAse lekara nIce taka haiM / unakI racanA lohitAkSa Adi maNiyoMkI hai isalie unake nAma bhI unhIMke anusAra pratipAdana kiye gaye haiM /
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH ekAdaza sahasrANi yojanAni tu mandaraH / samarundrau nandanAdUrdhva vanAtsaumanasAttathA // 312 // paJcameSu pradezeSu cUlikaikena hIyate / tathA'GgalAdimAneSu yojanAnteSvayaM kramaH // 313 // sAdhikaikAdazAMzAbhyAM lakSasyAstyuttaraM zatam / daivyaM yojanalakSasya meroH pArzvabhujAdvayam // 314 // paNyAkhyaM dizi pUrvasyA dakSiNasyAM ca cAraNam / gandharvamaparasyAM syAduttarasyAM ca citrakam // 315 // mavanaM nandane teSAM triMzatsyAnmukhavistRtiH / paJcAzadyojanocchAyaH paridhinavatiH smRtA // 16 // paNyAkhye ramate somazcAraNAkhye ymstthaa| gAndharva varuNazcitre kuberaH saparicchadaH // 317 / / catvAro'pi te dikSu lokapAla' pRthaka pRthaka / sAddhAmistu trikoTIbhiH strINAM krIDanti saMtatam // 318 // vajra vajraprabhaM nAmnA suvarNabhavanaM bhavet / suvarNapramamapyekaM dikSu saumanase vane // 319 // bhavanAnAM parikSepamukhavyAsocchrayA iha / ta evArdhAkRtA bodhyA nandanasthitasadmanAm / / 320 // lokapAlAsta evAtra devAH somayamAdayaH / kroDanti svecchayA strIbhistAvatIbhiryathAyatham // 321 // lohitAanahAridrapANDurAkhyAni pANDuke / vezmAnyUdhvasvanAmAni tAvatkanyAni tAnyapi // 32 // svayaMprabhavimAnezaH somo'sau pUrvadikpramuH / raktavAhananepathyaH sArddhapalya dayasthitiH !!323 // sa SaTaSaSTisahasrANAM vimAnAnAM prabhAvatAm / SaTSaSTiSaTzatAnAM ca SaDa lakSANAM ca bhojakaH / / 324 // tathA'riSTavimAnezo yamo dakSiNadiprabhuH / sAIpalyadvayAyuSkaH kRSNanepathyavAhanaH / / 325 // jAye to vahA~ usakI caur3AI vRddhiMgata ho jAtI hai // 310-311 // parantu vizeSatA yaha hai ki yadi nandana vana aura saumanasa vanase gyAraha yojana UMcA car3hA jAye to vahA~ kI caur3AI mUlabhAgakI caur3AIse kama nahIM hotI kintu barAbara rahI AtI hai // 312 // cUlikAse pA~ca yojana Upara car3hanepara eka yojana cor3AI kama ho jAto hai aura pA~ca aMgula athavA pAMca hAtha car3hanepara eka aMgula vA eka hAtha caur3AI ghaTa jAtI hai / / 313 // eka lAkha yojana vistAravAle meru parvatakI donoM pArzva bhujAoMko lambAI eka lAkha so yojana tathA gyAraha bhAgoMmeM do bhAga pramANa hai // 314 // nandana vanako pUrva dizAmeM paNya nAmakA, dakSiNa dizAmeM cAraNa nAmakA, pazcima dizAmeM gandharva nAmakA aura uttara dizAmeM citraka nAmakA bhavana hai| ina bhavanoMkI caur3AI tIsa yojana, U~cAI pacAsa yojana aura paridhi nabbe yojana hai // 315-316 / / inameM paNya nAmaka bhavanameM soma, cAraNa nAmaka bhavanameM yama, gAndharva nAmaka bhavanameM varuNa aura citraka nAmaka bhavana meM kabera saparivAra kor3A karatA hai // 317 / ye cAroM lokapAla pathaka -pathaka dizAoM meM sADhe tIna karoDa sADhe tIna karor3a striyoMke sAtha nirantara krIr3A karate haiM // 318 // saumanasa vanakI cAroM dizAoMmeM kramase vajra, vajraprabha, suvarNabhavana aura suvarNaprabha nAmake cAra bhavana haiM // 319 / / ina bhavanoMko paridhi tathA agrabhAgakI caur3AI aura UMcAI nandanavanake bhavanoMse AdhI samajhanI cAhie // 320 // ina bhavanoM meM bhI ve ho soma, yama Adi lokapAla apano icchAnusAra utanI hI striyoMke sAtha yathAyogya kror3A karate haiM // 321 // pANDuka vanako cAroM dizAoMmeM lohita, aMjana, hAridra aura pANDu nAmake cAra bhavana haiN| ina bhavanoMkI U~cAI Adi saumanasa vanake bhavanoMke samAna hai tathA inameM ve hI lokapAla utanI hI striyoMke sAtha krIr3A karate haiM // 322 / / ina lokapAloMmeM soma nAmakA lokapAla pUrva dizAkA svAmI tathA svayamprabha vimAnakA adhipati hai / isake vAhana tathA vastrAbhUSaNa Adi saba lAla raMgake haiM aura isakI Ayu ar3hAI palya pramANa hai| yaha chaha lAkha chayAsaTha hajAra chaha sau chayAsaTha dedIpyamAna bhavanoMkA bhoga karanevAlA hai arthAt itane bhavanoMkA yaha svAmI hai / / 323-324 // yama dakSiNa dizAkA rAjA tathA ariSTa .1.vAraNaM m.|
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe jalapramavimAnezo varuNo vAruNIprabhaH / tathaiva pItanepathyaH trimAgona tripalyakaH // 326 // valguprabhavimAnezaH kauberIprabhuriSyate / kuberaH zuklanepathyaH satripalyopamasthitiH / / 327 // meroruttarapUrvasyAM nandane balabhadke / kuTe kAJcanakaistulye kUTanAmnAmaro bhavet // 32 // nandanaM mandaraM kUTaM niSadhaM himavacca tat / rajataM rajakaM nAmnA tathA sAgaracitrakam // 329 // vajrakUTaM vinirdiSTamaSTamaM tu manISibhiH / dizaM dizaM prati dve dve syAtAM kuTe yathAkramam // 330 // ucchAyo mUlavistArasteSAM paJcazatAni tu / tadadhaM mastake madhye trizatI paJcasaptatiH // 331 // dikkumAryastu kUTeSu teSvimAH pratipAditAH / meghaGkarA tu pUrvA syAt tathA meghavatI parA // 332 // tataH paraM prasiddhAnyA sumeghA meghmaalinii| toyadhArA vicitrA syAt puSpamAlA svaninditA // 333 // pUrvadakSiNadigbhAge vApyo merumahIbhRtaH / pUrvA tUtpalagulmAkhyA nalinA cotpalA parA // 334 // utpalojjvalasaMjJA syAt tAsAM paJcAzadAyatiH / avagAho daza jJeyo vistAraH paJcaviMzatiH // 335 // AsAM madhye ca zakrasya prAsAdaH smvsthitH| yojanAnyasya gavyUtyA saikatriMzatta vistRtiH // 336 / / ucchAyaH punaruddiSTo dvASaSTizcAIyojanaH / avagAhaH pramANena prAsAdasyAIyojanaH // 337 // siMhAsanaM surendrasya tasya madhye'vatiSThate / svadikSu lokapAlAnAmAsanAni bhavanti ca // 338 // tasyaivottarapUrvasyAmaparottarato'pi ca / tatra sAmAnikAnAM tu bhAnti madrAsanAni tu // 339 // puro'pyaSTAgradevInAM tatra madrAsanAni hi / sAsanAH pariSaNmukhyAH pUrvadakSiNatastathA // 340 // madhyamA dakSiNasyAM syAd bAyAzcAparadakSiNA / trAyastriMzAzca tatra syuH pazcAtsainyamahattarAH // 341 // catasRSvAtmarakSANAM dikSa madrAsanAnyapi / Asevyate'tra tairindraH pUrvAbhimukhamAsthitaH // 342 // vimAnakA svAmI hai| isake vAhana tathA vastrAbhUSaNa Adi kAle raMgake haiM aura isakI Ayu DhAI palya pramANa hai // 325 / / varuNa pazcima dizAkA rAjA hai tathA jalaprabha vimAnakA svAmI hai| usakI veSabhUSA pIle raMgakI hai aura vaha tIna bhAga kama tIna palyako AyuvAlA hai // 326 / / kubera uttara dizAkA rAjya tathA valguprabha vimAnakA svAmI hai| isakI veSabhUSA zukla raMgako hai tathA Ayu tIna palya pramANa hai // 327 / / merukI pUrvottara dizAmeM nandanavanake bIca kAMcana kUTake samAna eka balabhadraka nAmakA kUTa hai aura usameM kUTa nAmadhArI balabhadraka devakA nivAsa hai // 328 / vahIMpara 1 nandana, 2 mandara, 3 niSadha, 4 himavat, 5 rajata, 6 rajaka, 7 sAgara aura 8 citraka nAmake ATha kUTa aura haiM / ye pratyeka dizAmeM kramase do-do haiM // 329-330 / / ina kUToMkI UMcAI pAMca sau yojana hai tathA mUla bhAgakI caur3AI pAMca sau yojana, madhyabhAgako tIna sau pacahattara yojana aura UdhvaMbhAgakI DhAI sau yojana hai / / 331 / / ina kUToMmeM kramase 1 meghaMkarA, 2 meghavato, 3 sumedhA, 4 meghamAlinI, 5 toyadhArA, 6 vicitrA, 7 puSpamAlA aura 8 aninditA ye ATha prasiddha dikkumArI deviyAM nivAsa karatI haiM // 332-333 / / meru parvatakI pUrva-dakSiNa ( Agneya ) dizAmeM 1 utpalagulmA, 2 nalinA, 3 utpalA aura 4 utpalojjvalA ye cAra vApikAeM haiN| inakI lambAI pacAsa yojana, gaharAI daza yojana aura caur3AI pacIsa yojana hai / / 334-335 / / ina vApikAoMke madhyameM indrakA bhavana sthita hai / isa bhavanakI caur3AI ikatIsa yojana eka koza, U~cAI sAr3he bAsaTha yojana aura gaharAI ardhayojana pramANa hai / / 336-337 / / usa bhavanake madhyameM indrakA siMhAsana hai tathA cAroM dizAoMmeM cAra lokapAloMke Asana haiM / / 338 // indrAsanase uttara-pUrva tathA pazcimottara dizAmeM sAmAnika devoMke bhadrAsana haiM / / 339 / / Age ATha paTTarAniyoMke bhadrAsana haiM, pUrva-dakSiNa dizAmeM sabhAke mukhya-mukhya adhikArI deva baiThate haiM, dakSiNameM madhyama adhikArI, dakSiNa-pazcimameM sAmAnya adhikArI evaM trAyastriMza deva tathA unake pIche sainyake mahattara deva Asana grahaNa karate haiM // 340-341 / / cAra dizAoMmeM AtmarakSa devoMke bhadrAsana haiN| indra apane Asanapara pUrvAbhimukha
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH bhRGgAbhRGganibhApyanyA kajalA kajalaprabhA / puSkariNyazca vApInAM samAstvaparadakSiNAH // 343 // zrIkAntA prathamA vApI zrIcandrA cAparottarA / tathA zrImahitaizAnamogyA zrInilayA tataH // 344 // tathA cottarapUrvasyAM vApI tu nalinAbhidhA / tato nalinagulmApi kumudA kumudaprabhA // 345 // prAsAdAdikamatrA'pi pUrvavatsarvamiSyate / yathaitanandane vedyaM tathA saumanase vane // 346 // dizi cottarapUrvasyAM pANDake pANDukA zilA / pANDukambalayA sArddha raktayA raktakambalA // 347 // vidikSu sakramA haimI rAjatI tApanIyikA / lohitAkSamayI cArddhacandrAkArAzca tAH zilAH // 34 // aSTocchrayAH zatAyAmAH paJcAzadvistRtAzca tAH / yatrArhanto'miSicyante jambUdvIpasamudbhavAH // 349 // raktApANDukayodhya dakSiNottarataH sthitam / tatpUrvAparataH zeSazilayostu vizAlayoH // 350 // cApaM paJcazatocchAyaM mUlavyAso'pi yasya saH / pratyekaM tanmahAratnaM tatra siMhAsanatrayam // 351 // aindra dakSiNameteSAmaizAnaM tUttaraM matam / madhyasthitaM tu jainendaM prAGmukhAni ca tAnyapi // 35 // mAratAparavaMdehA airAvatavidehajAH / jinA bAlye surasnApyAstAsu teSu yathAkramam // 353 // baiThatA hai aura AtmarakSa usakI sevA karate haiM / / 342 // pazcima-dakSiNa (naiRtya ) dizAmeM ukta vApikAoMke samAna 1 bhaMgA, 2 bhaMganibhA. 3 kajjalA aura 4 kajjalaprabhA ye cAra vApikAe~ haiM // 343 / / pazcimottara (vAyavya) dizAmeM 1 zrIkAntA, 2 zrIcandrA ) dizAmeM 1 zrIkAntA, 2 zrIcandrA, 3 zrImahitA aura 4 zronilayA ye cAra vApikAeM haiN| inameM aizAnendra kor3A karatA hai / / 344 // uttara-pUrva (aizAna) dizAmeM 1 nalinA, 2 nalinagulmA, 3 kumudA aura 4 kumudaprabhA ye cAra vApikAe~ haiN| inameM bhavana AdikI samasta racanA pUrvavat jAnanI caahie| jisa prakAra nandana vanameM ina sabakI racanA hai usI prakAra saumanasa vana meM bhI jAnanA cAhie // 345-346 // pANDuka vanako uttara-pUrvAdi dizAoM meM kramase 1 pANDuka, 2 pANDukambalA, 3 raktA aura 4 raktakambalA ye cAra zilAe~ haiM / ye zilAeM vidizAoM meM haiM tathA kramase suvarNamayI, rajatamayI, santapta svarNamayI aura lohitAkSa maNimayI haiN| evaM inakA ardhacandrake samAna AkAra hai // 347-348 / / ye zilAeM ATha yojana UMcI, sau yojana lambI aura pacAsa yojana caur3I haiM tathA inapara jambU dvIpameM utpanna hue tIrthaMkaroMkA abhiSeka hotA hai / / 349 / / inameM raktA aura pANDuka zilAko lambAI dakSiNottara dizAmeM hai tathA raktA aura raktakambalAkI lambAI pUrva-pazcima dizAmeM hai / / 350 / / una zilAoMpara ratnamayI tIna-tIna siMhAsana haiM jo pAMca sau dhanuSa U~ce tathA utane hI caur3e haiM // 351 // tIna siMhAsanoMmeM dakSiNa siMhAsana saudharmendrakA, uttara siMhAsana aizAnendrakA tathA madhya sthita siMhAsana jinendra devakA hai| ina saba siMhAsanoMkA mukha pUrva dizAko ora hotA hai| bhAvArtha-madhyake siMhAsanapara zrI jinendra deva virAjamAna hote haiM aura dakSiNa tathA uttarake siMhAsanoMpara kramase saudharmendra aura aizAnendra khar3e hokara unakA abhiSeka karate haiM // 352 / / una pANDuka Adi zilAoMke siMhAsanoMpara kramase bharata, pazcima videha, airAvata aura pUrva videha kSetrameM 1. IsANa disAbhAge bharaha jiNidANa divvadehANaM / paMDuka silAtale taha jammaNa mahimA samuddivA // 148 // avara videhANa tahA varapaMDuyakaMbalammi dhUmadise / vararattakaMbalammi duNeradi erAvadANaM tu // 149 / / vAUdise rattasilA punvavidehANa jiNavariMdANaM / jammaNa mahimA meruppadAhiNeNaM tu gaMtuNaM // 150 / / ja. pra. 4 uddezya / * naiRtya aura Agneya dizAko ATha vApikAoMmeM saudharma tathA vAyavya aura aizAna dizAkI vApikAoMmeM aizAnendra ke bhavana hai|
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ 94 harivaMzapurANe pANDuke santi catvAro mahAdikSa jinAlayAH / sarvaratnamayA divyA nityA yakRtakasvataH // 354 // paJcaviMzatirAyAmaH sArdhAH dvAdaza vistRtiH / arddhakrozo'vagAhaH syAducchAyo'STAdaza tripAd // 355 // dvArasya coccha yasteSAM caturyojanasaMmitaH / dve tu vistRtirasyAI maNudvAradvayasya hi // 356 // vane saumanase teSAM tadeva dviguNaM mavet / kula vakSArazaileSa mAnaM saumanasoditam // 35 // nandane madrazAle ca jinAyatanagocaram / pratyeka dviguNaM mAnaM tad yatsaumanase bane // 35 // vijayAddheSu sarveSu siddhAyalanagocaram / mAnaM tadeva boddhavyaM vijayAI bharate tu yat // 359 // aSTAyAmo dvivistAraH sarvaSu caturucchritaH / devacchando'vagADhazca gavyUtisteSu vezmaSu // 360 // zumbhadratnamahAstambhazAtakummAtmamittimiH / candrAdityotpatatpakSimRgayugmAdyalaMkRtaH // 361 // ratnakAJcananirmANAH paJca cApazatocchritAH / aSTottarazataM tatra jinAnAM pratimA matAH // 36 // nAgamayuge tAsAM pratyekaM saprakIrNake / sanatkumArasarvAhna nirvRttizrutamUrtimiH // 363 // utpanna hue tIrthakara bAlyakAlameM devoMke dvArA abhiSekako prApta hote haiN| bhAvArtha-bharata kSetrake tIrthaMkaroMkA pANDuka zilApara, pazcima videha kSetrake tIrthaMkaroMkA raktApara aura pUrva videhake tIrthaMkaroMkA raktakambalA zilApara janmAbhiSeka hotA hai ||35|| pANDuka vanakI cAroM mahAdivAoMmeM cAra jinAlaya haiM jo sarvaratnamaya haiM, divya haiM tathA akRtrima honese nitya haiM / / 354 / / inakI pacIsa yojana lambAI, sAr3he bAraha yojana caur3AI, AdhA koza gaharAI aura paune unnIsa yojana U~cAI hai / / 355 // pratyeka mandirameM eka bar3A tathA AjUbAjUmeM do laghu dvAra haiN| inameM bar3e dvArakI U~cAI cAra yojana aura caur3AI do yojana hai| tathA laghadvAroMkI UMcAI aura cauDAI isase AdhI hai ||356|| pANDaka vanake samAna saumanasa vanakI cAroM dizAoMmeM bhI cAra jinAlaya haiM aura unake dvAroMko lambAI-caur3AI Adi pANDuka vanake caityAlayoMse dUnI hai| kulAcala tathA vakSAra giriyoMpara jo jinAlaya haiM unakI lambAI-caur3AI Adi bhI saumanasa banake caityAlayoMke samAna kahI gayo hai // 357 / / isI prakAra nandana vana aura bhadrazAla vanameM bhI cAra-cAra jinAlaya haiM unakI UMcAI tathA caur3AI AdikA pramANa somanasa vanake jinAlayoMse dunA hai ||358|| samasta vijayAdha parvatopara jo siddhAyatana-jinamandira haiM unakA pramANa vahI jAnanA cAhie jo ki bharata kSetra sambandhI vijayArdhake jina-mandiroMkA hai // 359|| una samasta jinAlayoMmeM ATha yojana lambA, do yojana caur3A, cAra yojana UMcA aura eka koza gaharA devacchanda nAmakA eka garbhagRha hai // 360|| vaha garbhagRha, dedIpyamAna ratnoMse bane hue vizAla stambhoM, suvarNamayI dIvAloM tathA unameM khice hue candra, sUrya, ur3ate hue pakSI evaM hariNa-hariNiyoMke jor3oMse alaMkRta hai // 361 // usa garbhagRhameM suvarNa tathA ratnoMse nirmita pAMca sau dhanuSa U~cI eka sau ATha jina-prAtamAeM vidyamAna haiM // 362 // una pratimAoMke samIpa camara liye hue nAgakumAra aura 1. sarvaratnamahAdivyA m.| 2. tanurucchritaH m.| 3. trilokaprajJaptau devacchandasya pramANaM bhinna prakAra vartate-vasahIai gabbhagihe devacchando dujoyaNaccheho / igijoyaNavitthAro ca ujoyaNa dIhasaMjutto // 1855 / / solasa kosucchehaM samacaurassaM tadaddhavityAraM / loyaviNicchAyakattA devacchandaM parUveI // 1866 // ( pAThAntaram ) 4. sacAmare / 5. sadRze ma. / sarvANi ga., Ga., kha. sarvANa ka. / siri sudadevINa tahA savvArTI saNakumAra jakvANaM / rUvANi pattekaM paDi vararayaNAha raidANi / / 1881 / / siridevI sudadevI savvANa saNakakumAra jAvANaM / rUvANi ya jiNapAse maMgalamaTravihamavi hodi // 988 / / -trilokasAra
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH bhRGgArakalazAdarza pAtrIzaMkhAH samudgakAH / pAlikAdhUpanIdIpakUrcAH pATalikAdayaH // 364 // aSTottarazataM te'pi kaMsatAlanakAdayaH / parivAro'tra vijJeyaH pratimAnAM yathAyatham // 365 // gavAkSagehajAlAni muktAjAlAni bhAnti vai / maNividrumarUpAbja kiMkiNIjAlakAni ca // 366 // SaT ca catvAri ca dve ca mUle madhye ca mastake / vistRtazcaturucchrAyaH sauvarNaH krozagAhakaH // 367 // aSTocchrAyazcaturvyAsazcatustoraNadiGmukhaH / prAkAraH prativezma syAt paJcAzattuGgagopuraH // 368 // siMhahaMsagajAmbhojadukUlavRSabhadhvajaiH / mayUragaruDAkIrNazcakramAlAmahAdhvajaiH // 369 // dazArddhavarNa mAsadbhirdazabhedairdizo daza / sAzItisahasrAntairbhAnti pallavitA iva // 370 // udamro maNDapo'pyagre tataH prekSAgRhaM bRhat / stUpAzcaityadrumAzcAnye paryaGkapratimojjvalAH // 371 // matsya kUrmaM vimuktazca prasannasalilaH zubhaH / dizi nando hRdaH prAcyAM siddhAyatanato bhavet // 372 // "vajra mUlaH savaiDUryacUliko maNimizcitaH / vicitrAzcaryaM saMkIrNaH svarNamadhyaH surAlayaH / / 373 / / meruzcaiva sumeruzca mahAmeruH sudarzanaH / mandaraH zailarAjazca vasantaH priyadarzanaH // 374 // rakhoccayo dizAmAdirlokanAbhirmanoramaH / lokamadhyo dizAmantyo dizAmuttara eva ca // 375 // sUryAcaraNavikhyAtiH sUryAvartaH svayaMprabhaH / itthaM suragirizceti labdhavarNaiH sa varNitaH // 376 // iti vyAvarNitaM dvIpaM parikSipati sarvataH / paryantAvayavatvena sAsyaiva jagatI sthitA // 377 // mUle dvAdaza madhye'STau catvAryagre ca vistRtA / aSTocchrayA'vagADhA tu yojanArddhamadho bhuvaH || 378 // yakSoM ke yugala khar3e hue haiM tathA samasta pratimAe~ sanatkumAre aura sarvA yakSa tathA nirvRtti aura zruta devI kI mUrtiyoMse yukta haiM // 333 // jhArI, kalaza, darpaNa, pAtrI, zaMkha, supratiSThaka, dhvajA, dhUpanI, dIpa, kUrcaM pATalikA Adi tathA jhAMjha-maMjIrA Adi eka sau ATha -eka sau ATha upakaraNa una pratimAoM ke parivArasvarUpa jAnanA cAhie arthAt ye saba unake samIpa yathAyogya vidyamAna rahate haiM || 364-365 || una jinAlayoM meM jharokhe, gRhajAlI, motiyoMkI jhAlara, ratana tathA mU~gArUpa kamala aura choTI-choTI ghaNTiyoMke samUha suzobhita rahate haiM || 366 || pratyeka jinamandira meM eka-eka prAkAra - koTa hai jo mUlameM chaha yojana, madhyameM cAra yojana aura mastakapara do yojana caur3A hai / cAra yojana U~cA hai, eka koza gaharA hai tathA suvarNaM nirmita hai // 367 // isakI cAroM dizAoM meM ATha yojana U~ce, tathA cAra yojana caur3e cAra toraNa dvAra haiM aura pacAsa yojana U~cA isakA gopura hai || 368 || siMha, haMsa, gaja, kamala, vastra, vRSabha, mayUra, garur3a, cakra aura mAlA ke cihnoMse suzobhita daza prakArakI paMcavarNI mahAdhvajAoMse una caityAlayoMkI dazoM dizAe~ aisI jAna par3atI haiM mAno lahalahAte hue nUtana pattoMse hI yukta hoN| ve dhvajAe~ eka-eka jAtikI eka sau ATha eka sau ATha tathA dazoM dizAoMkI milAkara eka hajAra assI hotI haiM ||339-370 // caityAlayoMke Age vizAla sabhAmaNDapa, usake Age lambA-caur3A prekSAgRha, usake Age stUpa aura stUpoMke Age padmAsanase virAjamAna pratimAoMse suzobhita caityavRkSa haiM || 371|| jinAlayoMse pUrva dizAmeM maccha tathA kachuA Adi jala-jantuoMse rahita, evaM svaccha jalase bharA huA nanda nAmakA sarovara hai || 372 // vajramuka, savaiDUryacUlika, maNicita, vicitrAzcayaMkINaM, svarNamadhya, surAlaya, meru, sumeru, mahAmeru, sudarzana, mandara, zailarAja, vasanta, priyadarzana, ratnoccaya, dizAmAdi, lokanAbhi, manorama, lokamadhya, dizAmantya, dizAmuttara, sUryAcaraNa, sUryAvarta, svayamprabha aura suragiri"isa prakAra vidvAnoMne aneka nAmoMke dvArA sumeru parvatakA varNana kiyA hai ||373-376 / / isa prakAra se varNita jambU dvIpako cAroM orase jagatI ghere hue hai / yaha jagatI isI jambU dvIpakA antima avayava - bhAga hai || 377|| vaha mUlameM bAraha yojana, madhyameM ATha yojana, 1. meruparvatasya paryAyanAmAni / 95
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe sarvaratnAtmamadhyA sA vaiDUryamayamasta kA / mUle vajramayI bhAsA bhAsayantI dizaH sthitA // 379 / / paJca cApazatavyAsamUlAgre cApi vedikA / gavyUti dvitayocchAyAH jagatyA madhyamAzritA // 38 // vedikAbhyantare kAntaM devAraNyaM vanaM bahiH / satsauvarNazilApaTTa vApI prAsAdazobhitam / / 381 / / dhanuHzataM zutaM sAddha vistRtAzca zatadvayam / nyUnamadhyottamA vApyo gAdhAH snaM svaM dazAMzakam // 38 // paJcAzaccApavistArAH zatacApasamAyatAH / paJcasaptatimuccaistu prAsAdAstatra cAlpakAH // 383 // SaT cApavistRtAnyeSAM dvAdazocchAyavanti ca / catvAri cApagADhAni dvArANi laghuvezmanAm // 384 // dviguNA striguNAzca syuAsAyAmocchyairataH / madhyamAzcottamAsteSAM dvidviArAvagAhanam // 385 // mAlAvalIkadalyAdyAH prekSAganasabhAgRhAH / vINAgarbhalatAcitragrasAdhanamahAgRhAH // 386 // mohanAsthAnasaMjJAzca ramyA rasnamayA gRhAH / sarvatastatra zomante vyantarAmarasevitAH // 387 // haMsakrauJcAsanairmuNDaimaMgendra makarAsanaiH / sphATikairunna tainaH prabAlagaruDAsanaiH // 388 // dIrghasvastikavRttastairvipulendrAsanairapi / gandhAsanaizca ratnADhyairyuktAH suramanoramaiH // 389 // vijayaM vaijayantaM ca jayanta maparAjitam / dvArAgyasyAM jagatyAM syuH prAcyAdau dikcatuSTaye // 390 // aSTocchAyaM caturyAsaM nAnAratnAMzuraJjitam / dvAramekaikamatra syAd bhAsvadvajrakavATakam // 391 // daza saptazato cAnyA sahasrANi ca saptatiH / trayaH krozAzcaturviMzAzcaturdazazatI yugaiH // 392 // aura agrabhAgameM cAra yojana caur3I hai, ATha yojana UMcI hai tathA pRthivIke nIce AdhA yojana gaharI hai // 378|| usakA mUla bhAga vajramaya hai, madhya bhAga saba prakArake ratnoMse nirmita hai aura mastaka-agrabhAga veDUyaM maNiyoMkA banA hai| vaha jagatI apanI kAntise dazoM dizAoMko dedIpyamAna karatI huI sthita hai / / 319 / / jagatoke madhya meM eka vedikA hai jo mUla aura agra bhAgameM pAMca sau dhanuSa caur3I hai tathA do koza UMcI hai / / 380|| vedikAke Abhyantara tathA bAhya-donoM bhAgoMmeM suvarNamaya uttama zilApaTToMse yukta, evaM vApikAoM aura bhavanoMse suzobhita devAraNya nAmakA sundara vana hai / / 381 / / inameM nimna zreNIko vApiyA~ sau dhanuSa, madhyama zreNIkI Der3ha sau dhanuSa aura uttama zreNIkI do sau dhanuSa caur3I haiN| ina sabakI gaharAI apanI-apanI caur3AIke dazaveM bhAga haiM // 382 / / devAraNya vanameM jo laghu prAsAda haiM ve pacAsa dhanuSa caur3e, sau dhanuSa lambe aura pacahattara dhanuSa UMce haiM / / 383 / / ina prAsAdoMke dvAra chaha dhanuSa caur3e, bAraha dhanuSa U~ce aura cAra dhanuSa gahare haiM // 384 / / madhyama aura uttama prAsAdoM tathA unake dvAroMkI lambAI-caur3AI evaM UMcAI laghu prAsAdoMse kramazaH dUnI aura tigunI hai| kintu dvAroMkI gaharAI dUnI-dUnI hai // 385 / / usa vanameM mAlAoMkI paMkti kadalI Adi vRkSa, prekSAgRha, sabhAgRha, vINAgRha, garbhagRha, latAgRha, citragRha, prasAdhanagaha tathA mohanA sthAna nAmake aneka ratnamayI sundara-sundara gRha saba ora suzobhita haiM / ye saba sthAna vyantara devoMke dvArA sevita haiM // 386-387 / / ye bhavana devoMke manako harSita karanevAle ratnakhacita haMsAsana, krauM vAsana, muNDAsana, mRgendrAsana, makarAsana, prabAlAsana, garuDAsana, vizAla indrAsana aura gandhAsana Adi aneka AsanoMse yukta haiN| ye Asana sphaTika maNike bane haiM, inameM kitane hI Asana UMce haiM, kitane hI nIce haiM, kitane hI lambe haiM, kitane hI svastikake samAna haiM aura kitane hI gola haiM / / 388-389 / / jagatIkI pUrva Adi dizAoMmeM kramase vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita nAmake cAra dvAra haiM // 390 / inameM pratyeka dvAra ATha yojana U~cA, cAra yojana caur3A, nAnA ratnoMkI kiraNoMse anuraMjita aura vajramayI dedIpyamAna kivAr3oMse yukta hai // 391 / / jagatIke abhyantara bhAgameM una dvAroMkI antarajyAkA pramANa sattara hajAra sAta sau daza 1. AsanAnAM nAmAni / 2. vijayantaM m.|
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH hastAstrayo'gulAni syAdekaviMzatirekazaH / teSAM dizAntarajyAsau dvArANAM tu pramANataH // 393 // asyA jyAyAH sahasrANi saptatirnava coditam / saha SaDmizca paJcAzad gavyUtitritayaM tathA // 394 // dhanuHsahasramekaM ca punaH paJcazatAni tu / dvAtriMzaca dhanuHpRSTamaGgukAnAM ca saptakam // 395 // caturyojanahInaM tu tadeva parinizcitam / dvArANAmantaraM teSAmantarajJaiH parasparam // 396 // saMkhyeyadvIpaparyanto jambUdvIpasamo'paraH / vijayasya puraM tatra pUrvasyAM dizi zobhate // 397 // tad dvAdazasahasrANi vistRtaM vedikAyutam / catustoraNasaMyuktaM ruciraM sarvato'dbhutam // 398 // sASTabhAgaM trikaM cAye mUle tattu caturguNam / tatprAkArasya vistArastasya gAho'rddhayojanam // 399 // prAkArasyocchyastasya saptatriMzattathArdhakam / gopurANi caturdikSu pratyekaM paJcaviMzatiH // 40 // ekatriMzatsagavyUtivistAro gopurasya ca / ucchAyo dviguNastasmAd gAhaH syAdardhayojanam // 401 // bhUbhibhiH saptadazabhiH prAsAdA gopureSu tu / sarvaratnasamAkIrNA jAmbUnadamayAzca te // 40 // gopurANAM tu madhye syAdIpapAdikaleNakam / gavyativahalaM vyAsaH zatAni dvAdazAsya ca // 403 // paJcacApazatavyAsA ganyUtidvayamucchritA / catustoraNasaMyuktA vedikA tasya sarvataH // 404 / / gopureNa samo mAnaiH prAsAdaH puramadhyagaH / aSTocchrAyazcaturvyAso dvAro vijayasevitaH // 405 / / savajradvAravaMzazva hemaratnakapATakaH / caturdikSu punastasya prAsAdAstatsamAnakAH // 406 / / teSAmanye mahAdikSu ctvaarsttsmaankaaH| dvitIyamaNDale jJeyAH prAsAdA ratnabhAsvarAH // 407 / / yojana tIna koza, caudaha sau caubIsa dhanuSa, tIna hAtha aura ikkIsa aMgula hai // 392-393 / / isa jyAke dhanuSa pRSTha kA parimANa, unyAsI hajAra chappana yojana, tIna koza, eka hajAra pA~ca sau battIsa dhanuSa tathA sAta aMgula hai // 394-395 / / antarake jAnanevAle AcAryoMne una dvAroMkA pArasparika antara dhanuHpaSThake pramANase cAra yojana kama nizcita kiyA hai // 396 // saMkhyAta dvIpoMke anantara jambU dvIpake samAna eka dUsarA jambU dvIpa hai usakI pUrva dizAmeM vijaya dvArake rakSaka vijaya devakA nagara suzobhita hai / / 397|| vedikAse yukta vaha nagara bAraha yojana caur3A hai, cAroM dizAoMke cAra toraNoMse vibhUSita, saba orase sundara aura Azcarya utpanna karanevAlA hai // 398|| usa nagarake cAroM ora eka prAkAra hai, usakA vistAra agra bhAgameM eka dhanuSake ATha bhAgoMmeM tIna bhAga tathA mUlameM usase caugunA hai| isa prAkArakI gaharAI AdhA yojana hai / / 399 / / U~cAI sAr3he saiMtIsa yojana hai aura isakI pratyeka dizAmeM pacIsa-pacIsa gopura haiM // 400 // pratyeka gopurakI UMcAI ikatIsa yojana eka koza hai, caur3AI usase dUnI hai aura gaharAI AdhA yojana pramANa hai / / 401 // una gopuroMpara satraha-satraha khaNDake bhavana bane hue haiN| ye bhavana saba prakArake ratnoMse vyApta tathA svarNamaya haiM / / 402 // gopuroMke madhyameM devoMke utpanna honekA sthAna hai jo eka koza moTA aura bAraha yojana caur3A hai / / 403 / / usa utpatti sthAnake cAroM ora eka vedikA hai jo pA~ca sau dhanuSa caur3I, do koza UMcI aura cAra toraNoMse yukta hai / / 404 // usa nagarake madhya meM eka vizAla bhavana hai jo pramANameM gopurake samAna hai| aura usakA daravAjA ATha yojana UMcA, cAra yojana cIr3A tathA vijaya nAmaka devake dvArA sevita hai // 405 // usa bhavanake dvArakA toraNa hIrekA banA hai tathA svarNa aura ratnamaya usake kivAr3a haiN| usako cAroM dizAoMmeM usoke samAna vistAravAle aura bhI aneka bhavana bane hue haiM / / 406 / / dUsare maNDalameM una bhavanoMkI cAroM dizAoM meM unhIMke samAna vistAravAle, ratnoMke 1. devInAmutpAdasthAnam / 2. tatsvAmI devaH /
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe pUrvamAnArddhamAnAzca tRtIye maNDale sthitAH / tatsamAnAzcaturthe tu pratyeka dikcatuSTaye // 40 // caturthebhyo'rddhahInAzca paJcame maNDale sthitAH / SaSThe tu tatsamAnaste pratyeka dikacatuSTaye // 409 // leNavedikayA tulyA vedikA maNDaladvaye / ardhAdhamAnA sA vedyA maNDalasya dvaye dvaye // 410 // prAsAde vijayasyAtra siMhAsanamanuttaram / sacAmarasitacchatraM tanna pUrvamukho'maraH // 11 // uttarasyAM sahastrANi SaT sAmAnikasaMjJinaH / vidizozca puraH SaT syuragradevyazca sosanAH // 412 // AsanaSTau sahasrANi pariSatpUrvadakSiNAH / madhyamA darza bodhavyA dakSiNasyAM dizi sthitAH // 41 // dvAdazava sahasrANi bAhyA saa'prdkssinnaaH| AsaneSvaparasyAM ca saptasainyamahattarAH // 414 // aSTAdaza sahasrANi caturdizvAramarakSakAH / madrAsanAni teSAM ca dikSa tAvanti tAsu ca // 415 // aSTAdaza sahasrANi devAzca privaarikaaH| vijayaH sevyamAnastaiH palyaM jIvati sAdhikam // 416 // vijayAduttarAzAyAM sudharmAkhyA tu tassabhA / dIrghA SaD vistRtA trINi navoccaiH krozagAhinI // 417 // tato'pyuttaradigbhAge tAvanmAno jinAlayaH / aparottaratazcAsmAdupapAzrvA sabhA bhavet // 41 // abhiSekasabhA tapAgalaGkArasamApyataH / vyavasAyasamA tasmAt saMsamAnAH sudharmayA // 419 // paJcaiva ca sahasrANi catvAro'pi zatAni ca / saptaSaSTizca te sarva prAsAdA vijayAspade // 420 // bahirvijayapuryAstu paJcaviMzatiyojanIm / gatvA vanAni catvAri syuH prAcyA dikcatuSTaye // 421 // dedIpyamAna bhavana bane hue haiM / / 407 / / tosare maNDalameM bhI isI prakAra bhavanoMko racanA hai parantu unakA pramANa pUrva pramANase AdhA hai| cauthe maNDalakI cAroM dizAoMmeM jo bhavana-racanA hai vaha tIsare maNDalako bhavana-racanAke samAna hai / / 408|| pAMcaveM maNDalameM jo bhavana haiM ve cauthe maNDalake bhavanoMse ardha pramANa haiM aura chaThe maNDalake bhavana pAMcaveM maNDalake bhavanoMke samAna haiM / / 409|| Adike do maNDaloMmeM utpatti sthAnako vedikAke tulya vedikA hai aura usake Age do-do maNDaloMkI vedikAe~ pUrva-pUrva vedikAke pramANase AdhI-AdhI vistAravAlI jAnanA cAhie // 410 // bIcake bhavana meM camara aura sapheda chatroMse yukta vijayadevakA uttama siMhAsana hai| usapara vaha vijayadeva pUrvAbhimukha hokara baiThatA hai // 413 // usako uttara dizAmeM chaha hajAra sAmAnika deva baiThate haiM / tathA Age aura do dizAoMmeM chaha paTTadeviyAM Asana grahaNa karatI haiM / / 412 / / pUrva-dakSiNaAgneya dizAmeM ATha hajAra uttama pAriSada deva baiThate haiN| madhyama pariSadke daza hajAra deva dakSiNa dizAmeM sthita hote haiN| bAhya pariSadke bAraha hajAra deva, pazcima-dakSiNa-naiRtya dizAmeM AsanArUr3ha hote haiM aura sAta senAoMke mahattara deva pazcima dizAmeM Asana grahaNa karate haiM / / 413-414|| cAroM dizAoMmeM aThAraha hajAra aMga-rakSaka rahate haiM aura cAroM dizAoMmeM utane hI unake bhadrAsana haiM // 415|| vijayadevake aThAraha hajAra parivAra deva haiN| ina sabake dvArA sevita hotA huA vaha kucha adhika eka palya taka jIvita rahatA hai / / 416|| vijayadevake bhavanase uttara dizAmeM eka sudharmA nAmakI sabhA hai jo chaha yojana lambI, tIna yojana caur3I, nau yojana UMcI aura eka koza gaharI hai // 417 / / sudharmA sabhAse uttara dizAmeM eka jinAlaya hai jisakI lambAIcaur3AI AdikA vistAra sudharmA sabhAke samAna hai| pazcimottara dizAmeM upapAzvaM sabhA hai // 418 / / usake Age abhiSeka sabhA, usake Age alaMkAra sabhA, aura usake Age vyavasAya sabhA hai / ye saba sabhAeM sudharmA sabhAke samAna haiM // 419 // vijayadevake nagarameM saba milAkara pAMca hajAra cAra sau sar3asaTha bhavana haiM // 420 / / vijayadevake nagarase bAhara pacIsa yojana calakara pUrvAdi dizAoMmeM cAra vana 1. vidizo'sya m.| 2. AsanaiH saha vidyamAnA sAsanAH m.| vidizi SaTa mahAdevInAmAsanAni / 3. dazasahasrANi / 4. sevyamAnastaiH m.| 5. jIvanti m.|
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH azokavanamAdau ca saptaparNavanaM tataH / syAJcampakavanaM nAmnA tathA cUtavanaM tataH // 422 // yojanAnAM sahasrANi dvAdazAyAma iSyate / zatAni paJcavistArAsteSAM madhye tu paadpaaH||423|| azokaH saptaparNazca campakazcUtapAdapaH / jambUpIThArddhamAnAzca pIThA jamvarddha mAnakAH // 424 // catasraH pratimAsteSu caturdikSu yathAyatham / azokAdisurairA jinAnAM ratnamUrtayaH / / 425 // vanasyottarapUrvasyAmazokapuramatra ca / mAnena vijayasyeva prAsAdo'zokanAmakaH // 426 // saptaparNapuraM pUrvadakSiNasyAM vanasya tu / saptaparNapurasyAtra prAsAdaH pUrvamAnakaH // 427 // dakSiNAparadigbhAge campakasya puraM vanAt / aparottaradigbhAge puraM cetAmarasya ca // 428 // vaijayantAdayo devA vijayasya samAstrayaH / dakSiNAdipurAdhIzAH svAlayAyuHparicchadaiH // 429 // yojanAnAM tu lakSa dve vistIrNo lavaNArNavaH / parikSipya sthito dvIpaM parikheva savedikaH // 430 // lakSAH paJcadazAzItyA sahasraM ca zataM tathA / triMzannava ca dezonA paridhilavaNAmbudheH // 431 // aSTAdaza sahasrANi koTyA navazatAnyapi / trisaptatizca nizceyA lakSAH SaTSaSTireva ca // 432 // sahasrANi ca paJcAzannava tAni ca ssttshtii| gaNitasya padaM vedyaM prakIrNa lavaNArNave // 433 // dazaivopari mUle ca sahasrANi daza smRtaH / sahasramavagADho'dho dhruvANyekAdazocchritaH // 434 // taTAntAtpaJcanavatiM dezAn gatvA'vagAhate / dezamekamadhazcaivamaGgalAdi sayojanam // 435 // sa gatvA paJcanavatiM dezAn dezAMzca SoDaza / ucchito'GgalahastAdIna yojanAni ca sAgaraH // 436 // haiM // 421 // unameM pahalA azokavana, dUsarA saptaparNavana, tIsarA campakavana aura cauthA Amravana hai // 422 // ye vana bAraha yojana lambe aura pAMca sau yojana caur3e haiN| ina vanoMke madhyameM kramase azoka, saptaparNa, campaka aura Amake pradhAna vRkSa haiN| ina vRkSoMkI poThikA jambU vRkSako pIThikAse AdhI hai tathA inakA nijakA vistAra jambU vRkSase AdhA hai // 423-424 // una cAroM vanoMkI cAroM dizAoMmeM yathAyogya azokAdi devoMke dvArA pUjita jinendra devakI ratnamayI cAra pratimAe~ haiM // 425 / / azoka vanakI uttara-pUrva dizAmeM azokapura nAmakA nagara hai isameM azoka nAmaka devakA bhavana hai jisakA vistAra vijayadevake bhavanake samAna hai // 426 // saptaparNa vanakI pUrva-dakSiNa dizAmeM saptaparNapura hai usameM pUrva pramANako dhAraNa karanevAlA saptaparNa devakA bhavana hai / / 427 / / campaka vanakI dakSiNa-pazcima dizAmeM campaka devakA campakapura aura AmravanakI pazcimottara dizAmeM AmradevakA Amra nagara hai // 428 // vaijayanta Adi tIna deva dakSiNAdi dizAoMmeM bane hue nagaroMke svAmI haiM tathA apane bhavana vAyu aura parivAra AdikI apekSA vijayadevake samAna haiM // 429 / / isa prakAra jambU dvIpakA varNana kiyaa| aba lavaNasamudrakA varNana karate haiM __ vedikAse sahita lavaNasamudra, do lAkha yojana vistAravAlA hai aura vaha parikhAke samAna jambU dvIpako gherakara sthita hai // 430 // isakI paridhi pandraha lAkha ikyAsI hajAra eka sau unatAlIsa yojanameM kucha kama hai / / 431 // tathA isake gaNitakA prakIrNaka pada (kSetraphala ) aThAraha hajAra nau sau tihattara karor3a, chayAsaTha lAkha, unasaTha hajAra chaha sau yojana hai||432-433|| isakI Upara-nIce cauDAI daza hajAra yojana, gaharAI eka hajAra yojana aura avasthita rUpase UM gyAraha yojana pramANa hai // 434 // vaha lavaNasamudra, taTAntase paMcAnabe hAtha jAnepara eka hAtha, paMcAnabe aMgula jAnepara eka aMgula aura paMcAnabe yojana jAnepara eka yojana gaharA hai / / 435 // aura paMcAnabe aMgula, paMcAnabe hAtha yA paMcAnabe yojana jAnepara yaha samudra solaha aMgula, solaha hAtha yA solaha yojana UMcA hai arthAt taTAntase paMcAnabe aMgula jAnepara solaha aMgula UMcA hai, paMcAnabe hAtha jAnepara solaha hAtha UMcA hai aura paMcAnabe yojana jAnepara solaha yojana UMcA 1. jambUddha- ma. / 2. bhUtAmarasya ca ma. / 3. 189736659600 /
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ 100 harivaMzapurANe zukla paJcasahasrANi yAvattAvat pravardhate / pakSe prahIyate kRSNe yAvadekAdazaiva sH||437|| trizatI ca trayastriMzad yojanAni dine dine / tribhAgaM vardhate vAdhiH zukle kRSNe ca hIyate // 438 // makSikApakSmasUkSmAnto vedikAnte pyonidhiH| sa covaM mAnatoyastu yojanAI pravarddhate // 439 // SaTSaSTi dve zate daNDA dvau hastau SoDazAGgalI / zukle kRSNe ca te syAtAM vRddhihAnI dine dine // 440 // adhaH saMkSepaNI droNI vistIrNodhvaM kSitau divi / anyathA naupuTAmmodhiH samo vA yavarAzinA // 441 // jagatyAH paJcanavatiM sahasrANi pravizya tu / madhye syurdikSu catvAri pAtAlavivarANyadhaH // 442 // prAcyAM pAtAlamAzAyAM pratIcyAM baDavAmukham / kadambukamapAcyAM syAdudIcyAM yUpakesaram // 443 // tanmUlamukhavistAraH sahasrANi daza smRtaH / gAhasvamadhyavistArAvekA lakSeti lakSitau // 444 // alaJjalasamAnAni pAtAlAni samantataH / bAhulyaM vajrakuDyAnAM teSAM paJca zatAni tu // 445 // trayastriMzatsahasrANi trayastriMzacchatatrayam / ekaiko'tra vibhAgaH syAd yojanAnAM tu mAgavAn // 446 // UrdhvabhAge jalaM teSAM tRtIye kevalaM sadA / mUle ca balavAn vAyumaMdhyamAge krameNa tau // 447 // vAyorucchvAsanizvAsau pAtAleSu svabhAvajau / tadvazAdudakasyordhvamadhazca parivartanam // 448 // bhAgaH paJcadazaH zukle vAyubhiH pUryate zanaiH / pAtAlAnAM jalaiH kRSNe sthitiH syAtpakSasaMdhiSu // 44 // hai||436|| zukla pakSa meM samudrakA jala pA~ca hajAra yojana taka U~cA bar3ha jAtA hai aura kRSNa pakSameM svAbhAvika UcAIjo gyAraha hajAra yojana hai vahA~ taka ghaTa jAtA hai / / 437|| zukla pakSameM samudra pratidina tIna sau taiMtIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAga bar3hatA hai tathA kRSNa pakSameM utanA hI ghaTatA hai // 438 // vedikAke antameM samudra makSikAke paMkhake samAna atyanta sUkSma hai parantu jaba usake jalameM vRddhi hotI hai taba AdhA yojana taka bar3ha jAtA hai // 439 / / zuklapakSameM vedikAke antameM pratidina samudrakI vRddhi do sau chayAsaTha dhanuSa, do hAtha aura solaha aMgula hotI hai aura kRSNapakSa meM pratidina utanI hI hAni hotI hai / / 440 // saMkucita hotA huA samudra nIce bhAgameM nAvake samAna raha jAtA hai aura Upara pRthivIpara vistIrNa ho jAtA hai tathA AkAzameM isake viparIta jur3I huI do naukAoMke puTake samAna athavA jauko rAzike samAna nIce caur3A aura Upara saMkIrNa ho jAtA hai / / 4412 // vedIse paMcAnabe hajAra yojana bhItara praveza karanepara cAroM dizAoMmeM nIce cAra pAtAlavivara haiM // 442 // unameM pUrva dizAmeM pAtAla, dakSiNameM baDavAmukha, pazcimameM kadambuka aura uttarameM yUpakesara nAmakA pAtAla hai // 443 // ina cAroM pAtAloMke mUla aura agrabhAgakA vistAra daza hajAra yojana hai tathA gaharAI aura apane madhya bhAgakA vistAra eka-eka lAkha yojana pramANa mAnA gayA hai / / 444 // ye pAtAla-vivara golIke samAna haiM arthAt inakA tala aura UparakA vistAra alpa hai tathA madhyakA adhika hai| inakI vajramayo dovAloMkI moTAI saba orase pAMca-pAMca sau yojana hai / / 445 / / ina vivaroMke tIna-tIna bhAga haiM unameM se eka bhAga taiMtIsa hajAra tIna sau taiMtIsa yojana aura eka kalA pramANa hai / / 446 / / inake tIsare Urdhva bhAgameM kevala jala rahatA hai, nIceke bhAgameM balavAn vAyu rahatI hai aura bIcake bhAgameM kramase jala tathA vAyu donoM rahate haiM // 447 // pAtAloMmeM jo vAyu hai usakA ucchvAsa-U~cA uThanA aura niHzvAsa-nIce AnA svAbhAvika hai usIke kAraNa unameM jalakA U~cA-nIcA parivartana hotA rahatA hai arthAt jaba vAyu Upara uThatI hai taba jala Upara uTha jAtA hai aura jaba vAyu nIce baiThatI hai taba jala nIce baiTha jAtA hai / / 448 / / pAtAloMkA pandrahavAM bhAga zuklapakSameM dhIre-dhIre vAyuse bharatA rahatA hai aura kRSNapakSameM jalase / amAvasyA aura pUrNimAke dina unakI svAbhAvika sthiti ho jAtI hai / / 449 / / ina pAtAla-vivaroMkA pRthak-pRthaka antara 1. sthiti syAtpaJcasandhiSu ma. /
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH lakSadvayaM sahasrANi saptaviMzatirantaram / zataM saptatireSAM' syAt pAdonaM yojanaM pRthak // 450 // vidikSu kSa drapAtAla catuSkaM mukhamUlayoH / sahasraM vistRtaM dairdhya madhyavistArato daza // 451|| caturNAmapi teSAM syAtpaJcAzatkuDyavistRtiH / ekaikasya tribhAgeSu prAgivAmbhaH prabhaJjanau // 452 // triyojana sahasrANi trayastriMzaM zatatrayam / satribhAgaM trimAgAnAM pratyekaM yojanasthitiH // 453 // ekalakSA sahasrANi trayodaza nijAntaram / paJcAzIti trayo'STAMzAH kuNDAnAM digvi disthitam // 454 // muktAvalIvadeteSAmantarAleSu cASTasu / samudre kSudra pAtAla sahasra mavatiSThate // 455 // sahasramavagAhazca madhyaviSkambha eva ca / yojanAnAM zataM teSAM vistAro mukhamUlayoH // 456 // paJcaviMzataM tAni pratyekaM cAntare'ntare / dvihInASTazatI krozaH savizeSastadantaram // 457 // yathAyogaparAvRtta salilAplavaviplavAH / pAtAlaughAH samastAste kSudrAzca parikIrtitAH ||458 // taTAd gatvA sahasrANi dvAcatvAriMzataM samau / caturdikSu sahasroccaiH dvau dvau syAtAM tu parvatau // 459 // kaustubhaH kaustumAsazca pAtALasyomayAntayoH / rAjatAvarddha kumbhAmau tatsurau vijayazriyau // 460 // udakazyodavAsazca kadambukasamIpagau / zivazca zivadevazca tayordevau yathAkramam // 46 // zaGkhamahAzaGkhau vaDavAmukhapArzvagau / zaGkhAmAvudakazca syAdudavAsazca tatsurau // 462 // resistaratsu yUpakesarapArzvagI / rohito lohitAGkazca tatsurau parikIrtitau // 463 // do lAkha sattAIsa hajAra eka sau paune ikahattara yojana hai ||450|| cAroM vidizAoM meM cAra kSudra pAtAla-vivara haiM inakA Upara aura nIce eka-eka hajAra tathA madhyameM daza hajAra yojana vistAra hai evaM unakI UMcAI bhI daza hajAra yojana hai ||451 || ina cAroMkI dIvAloMko cor3AI pacAsa yojana hai tathA pratyekake tIna tIna bhAga haiM aura unameM pUrva kI bhAMti jala tathA vAyukA sadbhAva hai || 452|| tInoM bhAgoM meM pratyeka bhAga tIna hajAra tIna sau tIsa yojana tathA eka yojanake tIna bhAgoM meM eka bhAga pramANa hai || 453 || dizAoM aura vidizAoM ke pAtAla- vivaroMkA paraspara antara eka lAkha teraha hajAra pacAsI yojana hai || 454 || lavaNa samudra meM ina ATha pAtAla- vivaroM ke ATha antarAloMmeM eka hajAra kSudra pAtAla aura bhI haiM jo motiyoM kI mAlA samAna sundara jAna par3ate haiM || 455 || ina kSudra pAtAla-vivaroMkI gaharAI eka hajAra yojana hai aura vistAra madhya meM eka hajAra yojana tathA Upara-nIce sau-sau yojana hai ||456|| ye kSudra pAtAla vivara eka-eka antarAla ke bIca meM eka sau pacIsa-eka sau pacIsa haiM tathA inakA pArasparika antara sAta sau aMThAnabe yojana evaM kucha adhika eka koza hai || 457|| jinameM yathAyogya pAnIkA praveza tathA nirgama hotA rahatA hai, aise ye samasta pAtAla -vivaroMke samUha kSudra pAtAla kahe gaye haiM / / 458 / / 101 taTase bayAlIsa hajAra yojana calakara cAroM dizAoM meM eka-eka hajAra yojana U~ce do-do parvata haiM || 459 || pUrva dizAke pAtAla-vivarakI donoM ora kaustubha aura kaustubhAsa nAmake ardhakumbhakAra cA~dI ke do parvata haiM inake adhiSThAtA ( udaka aura udavAsa) deva vijayadeva ke samAna vaibhavako dhAraNa karanevAle haiM ||460|| dakSiNa dizA ke kadambuka pAtAlavivarake samIpa udaka aura udavAsa nAmake do parvata haiM / kramase ziva tathA zivadeva unake adhiSThAtA deva haiM ||461 || pazcima dizA ke baDavAmukha pAtAlavivarake samIpa zaMkha aura mahAzaMkha nAmake do parvata haiM tathA zaMkhake samAna AbhAvAle ziva aura zivadeva nAmaka deva adhiSThAtA haiM || 462|| uttara dizAke bhUpakesara pAtAlavivarake samIpa udaka aura udavAsa ye do parvata haiM tathA rohita aura lohitAMka unake adhiSThAtA deva 1. -reva kha / 2. tadanantaraM ma. /
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ 102 harivaMzapurANe yojanAnAM tu laukA sahasrANi ca SoDaza / antaraM parvatAnAM syAnijapAtAlamUrtibhiH // 46 // nAgavelandharAdhIzA girimastakavartiSu / vasanti nagareSvete nAgairvelandharaiH saha // 465 // nAgAnAM ca sahasrANi dvicatvAriMzadambudhau / lavaNAbhyantarAM velAM dhArayanti niyogataH / / 466 // dvAsaptatisahasrANi bAhye velA jalAkulAm / dhArayanti sadA nAgA jalakrIDAdRDhAdarAH // 467 // aSTAviMzatisaMkhyAni sahasrANi yathAyatham / agrodakamadagraM tu nAgAnAM dhArayanti ca // 468 // dvAdazaiva sahasrANi vAridhAvaparottaram / tAvasyava sahasrANi vistRtaH sarvataH samaH // 469 / / gotamo nAmato dvIpo gotamastasya cAmaraH / so'pi kaustumadevena parivArAdimiH samaH // 470 / / mAstvekorukAH pUrve dakSiNe tu viSANinaH / lAgUlino'pare ca syuruttare'mASakAstathA / / 471 // vidikSu zazakarNAstu catasRSvapi bhASitAH / ekorukottarApAcyorazvasiMhamukhAH kramAt // 472 // zaSkulIkarNanAmAnaH pArzvayostu viSANinAm / zvamukhA vAnarAsyA ye te lAGagUlikapArzvayoH // 43 // amASakAntayozcApi zaSkulokarNamAnuSAH / gomukhA meSavaktrAH syurvijayA?bhayAntayoH // 474 / / himavatprAkpratIcyoH syurulkAkAlamukhA narAH / meghavidyunmukhAH prAcyapratIcyoH zikharizruteH // 475 // AdarzagajavaktrAkhyA vijayAntiyormatAH / caturvizatireva syurtIpAzcApi tadAzrayAH // 17 // gatvA paJcazatIM dikSu vidikSvantaradikSu ca / paJcAzataM ca te dvIpAH SaTzatI mukhaparvatAH // 47 // digAtAH zatarundrAH syuH paJcaviMzatimadvijAH / rundrA paJcazataM dvIpA vidizvantaradikSu ca // 478 // haiM / / 463 / / ina parvatoMkA apane-apane pAtAla-vivaroMse eka lAkha solaha hajAra yojana antara hai // 464 / / ina parvatoMke Upara aneka nagara bane hue haiM unameM velandhara jAtike nAgakumAra devoMke sAtha unake svAmI nivAsa karate haiM // 465 // lavaNa samudra meM bayAlIsa hajAra nAgakumAra apane niyogake anusAra usakI Abhyantara velAko dhAraNa karate haiM aura bahattara hajAra nAgakumAra jalase bharI bAhya velAko sadA dhAraNa karate haiN| ye nAgakumAra jalakrIDA karane meM dRr3ha Adara rakhate haiM // 466-467 / / aTThAIsa hajAra nAgakumAra lavaNa samudrakI unnata agrazikhAko dhAraNa karate haiM // 468|| lavaNa samudrako pazcimottara dizAmeM bAraha yojana dUra calakara bAraha hajAra yojana vistAravAlA eka gotama nAmakA dvIpa hai| yaha dvIpa saba orase sama hai tathA gotama nAmakA deva usakA adhiSThAtA hai| parivAra AdikI apekSA gotama deva kaustubha devake samAna haiM / / 469-470|| lavaNa samudrakI pUrva dizAmeM eka TAMgavAle, dakSiNameM sIMgavAle, pazcimameM pUMchavAle aura uttarameM gUMge manuSya rahate haiM / / 471 / / cAroM vidizAoMmeM kharagozake samAna kAnavAle manuSya kahe gaye haiN| eka TAMgavAloMko uttara aura dakSiNa dizAmeM kramase ghor3e aura siMhake samAna mukhavAle manuSya rahate haiM // 472 // sIMgavAle manuSyoMkI donoM ora zaSkulIke samAna kAnavAle aura pUMchavAloMko donoM ora kramase kutte aura vAnarake samAna mukhavAle manuSya rahate haiM // 473 / / gUMge manuSyoMkI donoM ora zakUlIke samAna kAnavAle rahate haiN| vijayAdha parvatake donoM kinAroMpara jo ki pUrva-pazcima samudrameM nikale hue haiM kramase gau aura bher3ake samAna mukhavAle rahate haiM / / 474 // himavat parvatake pUrva aura pazcima koNoMpara kramase ulkAmukha aura kRSNamukha tathA zikharI parvatake pUrva-pazcima koNoMpara meghamukha aura vidyunmukha manuSya rahate haiM / / 475 / / aura airAvata kSetrameM jo vijayA hai usake donoM koNoMpara darpaNa tathA hAthoke samAna mukhavAle manuSya mAne gaye haiN| isa prakAra ukta caubIsa dvIpa hI Upara kahe hue manuSyoMke Azraya haiM // 476 / / dizAoM aura vidizAoMke antaradvIpa samudrataTase pA~ca sau yojana, antaradizAoMke sAr3he pAMca sau yojana aura parvatoMke koNavartI dvIpa chaha sau yojana Age calakara haiM ina dvIpoMke agrabhAgameM eka-eka parvata haiM // 477 // dizAoMke dvIpa 1. -mudane kh.|
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 103 te paJcanavataM mAgaM 'svapradezasya cAplutAH / jalAyojanamudviddhavedikAparivAritAH // 479 // tenaiva SoDazAbhyastamupariSTAjalAvRtAH / saMkalayyAdharaM voddhvaM kSetraM vAcyaM jalAvRtam // 40 // jambUdvIpasya yAvanto dvIpAH nikaTavartinaH / tAvanto dhAtakIkhaNDa-dvIpasya lavaNodajAH // 481 / / aSTAdazakulAsteSu palyAyuSkAH kumAnuSAH / ekorugAH guhAvAsAH mRSTamRdbhojanAstu te // 482 // zeSapuSpaphalAhArAH vRkSamUlanivAsinaH / ekAntarAzanAH mRtvA jAyante bhaumabhAvanAH // 483 // jambUdvIpajagatyA ca samudrajagatI smaa| abhyantare zilApaTTa bahistu vanamAlikA // 484 // caturguNastu vistAro dvIpasya jaladhestathA / sUcI bhavetribhinyUnaH tadante maNDale'khile // 485 // vistArarahitA sUcI catuAsaguNA tu yA / tAvantastu bhavantyasya jambUdvIpasamAMzakAH // 486 // syuzcaturviMzatirmAgA lavaNadvIpasaMmitAH / SaDguNAste paradvIpe kAle saptacaturguNAH // 487 // sau yojana, vidizAoM tathA antaradizAoMke pA~ca sau yojana aura parvatoMke taTAntavartI dvIpa pacIsa yojana vistAravAle haiM // 478 // inakA paMcAnabevAM bhAga jalameM DUbA hai tathA ye eka yojana jalase Upara uThI huI vedikAoMse ghire hue haiM / / 479 // paMcAnabeveM bhAgako solahase guNA karanepara guNita bhAgoMke barAbara inake Upara-nIcekA kSetra jalase AvRta kahanA cAhie // 480 // lavaNa samudrake jitane antarvIpa jambUdvIpake nikaTavartI haiM utane hI dhAtakI khaNDake nikaTavartI haiN| bhAvArtha-dizAoMmeM cAra, vidizAoMmeM cAra, antarAloMmeM ATha aura himavat zikharI tathA donoM vijayAdha parvatoMke ATha isa prakAra caubIsa antarvIpa jambUdvIpake nikaTavartI lavaNasamudra meM haiM tathA caubIsa dhAtakIkhaNDake nikaTavartI lavaNa smudrmeN| saba milAkara lavaNa samudrameM 48 antarvIpa haiM // 481 / / unameM aThAraha kula kubhogabhUmiyA jIvoMkI hai aura ve eka palyakI AyuvAle haiN| eka TAMgavAle manuSya guphAoMmeM rahate haiM tathA madhura miTTIkA bhojana karate haiM / / 482 / / zeSa manuSya phUla aura phaloMkA AhAra karate haiM tathA vRkSoMke nIce nivAsa karate haiN| ye saba eka dinake antarase bhojana karate haiM aura marakara vyantara tathA bhavanavAsI deva hote haiM // 483 / / lavaNa samudrako jagatI ( vedI) jambU dvIpakI jagatIke samAna haiM usake bhItarI bhAgameM zilApaTTa haiM aura bAharI bhAgameM vana-paMktiyAM haiM / / 484 // kisI bhI dvIpa athavA samudrakA jitanA vistAra hai use caugunA kara usameM se tIna ghaTA denepara usake antima maNDalakI sUcIkA pramANa nikalatA hai // 485 / / isa karaNasUtrake anusAra lavaNa samudrakI sUcI pAMca lAkha hai usameM-se vistArake do lAkha ghaTA denepara tIna lAkha rahe / usameM cArakA guNA karanepara bAraha lAkha hue aura usameM vistArakA pramANa jo do lAkha hai usakA guNA karanepara caubIsa lAkha hue| isa taraha lavaNa -trilokasArasya 1. vapravezasya ma. 2. igigamaNe paNaNaudiga tuMgo solaguNamuvari ki payade / dugajoge dIudayo sadiyA joyaNaggayA jalado // 915 // 3. bhavaNa vaivANa vintara joisa bhavaNesu tANa uppatto / Na ya aNNu tthupapattI bodhavvA hoI NiyameNa // 85 / / sammaiMsaNarayaNaM jehiM sugahiyaM NarehiM NArIhiM / te savve mariUNaM sohammAIsu jAyaMti // 86 / / 4. dIpassa samudassa ya vikkhaMbhaM cahi saMgaNaM NiyamA / tihi sadasahassa UNA sA sUcI savvakaraNesu // 95 // -jambU dvIpa prajJapti, 10 uddeza -ja.pra., 10 uddeza
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ 104 harivaMzapurANe he sahasra zatAnyaSTAvazItirapi cottraaH| jambUdvIpasamA bhAgAH puSkaradvIpabhAvinaH // 18 // dvIpo'pi dhAtakIkhaNDaH paryeti lavaNodadhim / yojanAnAM caturlakSavistIrNo valayAkRtiH // 18 // sUcirabhyantarA paJca-lakSA nava tu madhyamA / bAhyA trayodaza dvope dhAtakIkhaNDamaNDite // 19 // paridhiH pUrvasUcyAstu lakSAH paJcadazoditAH / ekAzItisahasrANi zataM triMzannavAdhikam // 49 // sa cASTAviMzatirlakSAH madhyAyAH SaTsahasrakaiH / catvAriMzarasahasrANi paJcAzad yojanAni ca // 492 // bAhyasUcyAstvasau lakSAzcatvAriMzatsa haikayA / zatAni nava SaSTya ke sahasrANi dazApi ca // 493 // pUrvAparau mahAmerodvauM merU bhavato'sya ca / iSvAkArI vimaktArau parvatau dakSiNottarau // 494 // sahasrayojanavyAsau dviipvyaassmaaytau| ucchAyeNAvagAhena niSadhena samau ca tau // 495 // kSetrANi bharatAdIni sapta SaTa kulaparvatAH / himavatpUrvakA dvIpe tatrApi pratimandaram // 416 // pUrvaiH sahaikanAmAnaH sarve naganadIhRdAH / samocchrAyAvagAhAH syustebhyo dviguNavistRtAH // 497 // ararandhrAkRtInyaGkamukhAnyabhyantare bahiH / kSuraprAkRtavanti syuH zailakSetrANi tAni ca // 498 // lakSayA parvatai ruddhaM sahasrANyaSTasaptatiH / dvicatvAriMzadaSTau ca zatAni kSetramatra ca // 499 // baDu yojanasahasrANi SaT zatAni caturdaza / bharatAntaraviSkammaH zataM vizaM navAMzakAH // 50 // samudrake jambU dvIpake barAbara caubIsa khaNDa haiN| dhAtako khaNDameM isase chaha gune-eka sau cAlIsa haiN| kAlodadhimeM dhAtakIkhaNDake khaNDoMse satagune-chaha sau bahattara haiM aura puSkarAdhameM kAlodadhike khaNDoMse caugune-do hajAra ATha sau assI haiM // 486-488 / / isa prakAra lavaNa samudrakA varNana huaa| aba dhAtakIkhaNDakA varNana karate haiM cAra lAkha yojana vistAravAlA caDIke AkAra dasarA dhAtakIkhaNDa dIpa bhI cAroM orase lavaNasamudrako ghere hue hai / / 489 // dhAtakI arthAt AMvaleke vakSoMse suzobhita isa dhAtakIkhaNDa dvIpakI Abhyantara sUcI pAMca lAkha, madhyama sUcI nau lAkha aura bAhya sUcI teraha lAkha yojanakI hai / / 490 // inameM pUrva-Abhyantara sUcIkI paridhi pandraha lAkha ikyAsI hajAra eka sau unatAlIsa yojana hai / / 491 / / madhyama sUcIkI paridhi aTThAIsa lAkha chiyAlIsa hajAra pacAsa yojanakI hai / / 422 / / aura bAhya sUcIkI paridhi ikatAlIsa lAkha daza hajAra nau sau ikasaTha yojanakI hai / / 493 / / isa dvIpameM jambU dvIpake mahAmeruse pUrva aura pazcima dizAmeM do meru parvata haiM tathA dakSiNa aura uttarake bhedase do iSvAkAra parvata isakA vibhAga karanevAle haiM // 494|| ve donoM iSvAkAra pavaMta eka hajAra yojana caur3e, dvIpakI caur3AI barAbara cAra lAkha yojana lambe tathA U~cAI aura gaharAIkI apekSA niSadha parvatake samAna ( cAra sau yojana U~ce aura sau yojana gahare / // 495 // dvIpake samAna isa dhAtakokhaNDameM bhI pratyeka merukI apekSA bharatako Adi lekara sAta kSetra tathA himavAn Adi chaha kulA vala haiM // 496 // yahA~ke samasta parvata, nadI aura sarovara jambU dvIpake parvata, nadI aura sarovarake samAna nAmavAle haiM tathA unhIMke samAna UMcAI aura gaharAIse yukta haiM kevala vistAra unakA dUnA-dUnA hai // 497|| isa dvIpake parvata aura kSetra bhItarakI ora nau gAr3Ike pahiyemeM lage AroM tathA unake bIcake antarake samAna haiM aura bAharako ora kSurAke samAna haiM arthAt inakA Abhyantara bhAga saMkSipta aura bAhya bhAga vistRta hai / / 498 / / isa dhAtakokhaNDa meM eka lAkha aThahattara hajAra ATha sau bayAlosa yojana pramANa kSetra parvatose rukA haA hai // 499|| bharata kSetrakA Abhyantara vistAra chaha hajAra chaha sau caudaha yojana tathA 1. paramandara ma. / 2.-rUdhvaM ma. /
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 105 kSetrANAM ca bhavecchedo dvizatI dvaadshottraa| ekonaviMzatistatra chedaH parvatagocaraH // 50 // dvAdazava sahasrANi tathA paJca zatAni ca / ekAzItizca patriMzatkalA madhyamavistRtiH // 502 // aSTAdaza sahasrANi paJcazatyapi sapta tu / catvAriMzadbahirbhAgAH paJca paJcAzatA zatam // 503 // viSkambhatritayaM jJeyamAvidehaM caturguNam / krameNa parato hAniryAvadairAvatakSitiH / / 5.4 // pUrvasmAd dviguNo vyAso himavatpUrvakAdiSu / dvAdazasvapi ca dvIpe tebhyaH puSkaranAmani // 05 // bhUbhRto'rddhatRtIyeSu vRkSAvakSAravedikAH / meruvayaM vigAhante caturbhAgaM nijocchiteH // 506 // SaDguNaH svAvagAhastu kuNDAnAM vistRtirbhavet / nadohadAvagAho'pi paJcAzadguNitazca sA // 207 // ucchAyazcaityagehasya sArdo jJeyaH zatAhataH / jambUprabhRtayastulyA mahAvRkSA dazApi te // 50 // nadyaH sarAMsyaraNyAni kuNDapadmA nagA hRdAH / apagAhaiH samAH pUrvistAraidiguNAH pare // 509! caityacaityAlayA ye te vRSabhA nAmiparvatAH / citrakUTAdarazcApi tathA kAJcanakAdayaH // 510 // dizAgajendrakuTAni yathAsvaM vedikAdayaH / vyAsAvagAhanocchAyaiH sarve dvIpatraye samAH // 531 // ardhayojanamudviddhaM vyastaM paJcadhanuHzatIm / pratyekaM sarvakUTAnAM viditaM ratnatoraNam // 512 // azAtizca sahasrANi catvAri ca samucchyaH / caturNAmapi marUgAM parayojhaipayormavet // 513 / / sahasramavagADhAzca medinI te tu meravaH / sahasrANi navavyastA mUle paJca zatAni ca // 514 // triMzadeva sahasrANi dvAcatvAriMzatA saha / teSAmeva vinirdiSTaH paridhimUlagocaraH // 515 // eka yojanake do sau bAraha bhAgoM meM eka sau unatIsa bhAga pramANa hai / / 500 // dhAtakIkhaNDa dvIpameM parvata rahita kSetroMke do sau bAraha khaNDa aura parvatAvaruddha kSetrake eka sau unnIrA khaNDa hote haiM / / 101 // bharata kSetrake madhyama bhAgakA vistAra garaha hajAra pA~ca sau ikyAsI yojana chattIsa bhAga hai // 502 / / aura bAhya vistAra aThAraha hajAra pA~ca sau saiMtAlIsa yojana eka sau pacapana bhAga hai // 503 / / yaha tInoM prakArakA vistAra videha kSetra takake kSetroM meM bharata kSetrake vistArase Age-Age caugunA-caugunA adhika hai aura usake Age airAvata kSetra taka kramase caugunA-caugunA kama hotA gayA hai / / 504|| dhAtakIkhaNDa dvIpameM himavAn Adi bArahoM parvatoMkA vistAra jambU dvIpake parvatoMse dUnA-dUnA hai| isI prakAra puSkaravara dvIpameM bhI unase dUnA-dUnA vistAra hai / / 505 / / ar3hAI dvIpa meM meru parvatako chor3akara kulAcala, vRkSa, vakSAra parvata aura vedikAoMkI gaharAI apanI UMcAIse cauthA bhAga hai // 506 / / dhAtakIkhaNDake kuNDoMkA vistAra unakI gaharAIse chaha gunA, aura nadI-sarovaroMkA vistAra unakI gaharAIse pacAsa gunA hai / / 507 // dhAtakIkhaNDake caityAlayoMkI UMcAI Der3ha sau yojana hai aura jambU Adi dazoM mahAvRkSa eka samAna vistAravAle haiM / / 508|| nadI, sarovara, vana, kuNDa, padma, parvata aura sarovara gaharAIkI apekSA jambU dvIpakI nadI Adike samAna haiM tathA vistArako apekSA dUne-dune haiM / / 509 / / caitya, caityAlaya, vRSabhAcala, nAbhiparvata, citrakUTa Adi kAMcanagiri Adi parvata, diggajendroMke kUTa, tathA vedikA Adi haiM ve saba vistAra, gaharAI tathA U~cAIkI apekSA tInoM dvIpoMmeM samAna haiM / / 510-511|| dhAtakIkhaNDa meM samasta kUToMke ratnamayI toraNa AdhA yojana UMce aura pAMca sau dhanuSa caur3e haiM / / 512 / / dhAtakokhaNDa aura puSkara ina donoM dvIpoM ke vAroM meru parvatoMko U~cAI caurAsI hajAra yojana hai / / 513 ve meru parvata eka hajAra yojana nIce to pRthivImeM gahare haiM aura nau hajAra pA~ca sau yojana unake mUlakA vistAra hai // 514|| unake mUla bhAgako paridhi tIsa hajAra bayAlIsa yojana hai / / 515 / / 1. vaMsadhara virahidaM khalu jaM khetaM havadi dhAtakIkhaNDe / tassa du chedANiyamA ve ceva sadANi vArANi // 14 / / -ja. pra. 11 uddezya 2. meruM vayaM m.| 3. paraiH m.| 14
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ 106 harivaMzapurANe nava caiva sahasrANi catuHzatayutAni tu / caturNAmapi merUNAM bhUmau viSkambha iSyate // 516 // ekonatriMzadeva syuH sahasrANi zatAni ca / paJcaviMzati saptava paridhirvasudhAtale // 517 // sahasrAdhaM ca gatvova nandanaM svativistRtam / paJca paJcAzataM paJcazatI saumanasaM vanam // 518 // pANDukaM ca sahasrANi gatvASTAviMzatiH pRthu / caturNavatisaMyuktA yojanAnAM catuHzatI // 519 // zatAnyarddhacaturthAni sahasrANi navApi ca / nandanai mandarasyAyaM viSkambhaH paribhASitaH // 520 // saptaSaSTisahasrArddhamekonatriMzadeva ca / sahasrANi parikSepo nandane mandarAd bahiH // 521 // zatAnyarddhacaturthAni sahasrANyaSTa nandanAt / vinA mandaraviSkammaH sa cAbhyantara IritaH // 522 // SaDvaMzatisahasrANi paJcAgrA ca catuHzatI / paridhirmandarasyaiSa nandanAntaragocaraH // 523 // bAhyastrINi sahasrANi viSkammo'STau zatAni ca / meroH saumanase sAntaH sahasreNa vivarjitaH // 524 // bAhyastasya sahasrANi dvAdazaiva hi SoDaza / mandarasya parikSepo vane saumanase sthitaH // 525 // aSTau caiva sahasrANi tathaivASTau zatAni ca / catuHpaJcAzadapyantaH paridhistasya tadvane // 526 // dvASaSTayakaM zataM trINi sahasrANi ca pANDuke / gavyUtaM sAdhikaM bodhyaH paridhibhUbhRtaH // 520 // nandanAt samarundro'driH sahasrANi dazopari / hAnistatra kramAdevaM vanArasaumanasAdapi // 528 // dazamo dazamo bhAgo mUlAtprabhRti hIyate / pradezAGgulahastAdizcaturNA merubhUbhRtAm // 529 // puSkariNyaH zilAkUTaprAsAdAzcaityacUlikAH / samAnAH paJcamerUNAM vyAsAvagAhanocchuyaiH // 530 // zatAni dvAdazaiva syAtpaJcaviMzati vistRtiH / madrazAlavanasyaiSA dhAtakokhaNDavartinaH // 531 // lakSA sapta sahasrANi zatAnyaSTau ca diirghtaa| navasaptatirapyasya madrazAlavanasya tu // 532 // ___ tathA pRthivIparakA vistAra nau hajAra cAra sau yojana hai / / 516 // pRthivItalapara unako paridhi unatIsa hajAra sAta sau paccIsa yojana hai // 517 // bhUmitalase pAMca sau yojana Upara calakara atyanta vistRta nandana vana hai tathA pacapana hajAra pAMca sau yojana Upara saumanasa vana hai||518|| saumanasa vanase aTThAIsa hajAra cAra sau caurAnabe yojanapara jAkara vizAla pANDuka vana hai / / 519 / / nandana vanameM merukA vistAra nau hajAra tIna sau pacAsa yojana kahA gayA hai // 520 // isI vanameM merukI bAhya paridhikA vistAra unatIsa hajAra pAMca sau sar3asaTha yojana hai / / 521 // nandana vanako chor3akara meru parvatakA bhItarI vistAra ATha hajAra tIna sau pacAsa yojana hai // 522 / / meru parvatako nandana vana sambandhI paridhi chabbIsa hajAra cAra sau pA~ca yojana hai // 523 / / saumanasa vana meM meru parvatakA bAhya vistAra tIna hajAra ATha sau yojana hai aura Abhyantara vistAra isase eka hajAra yojana kama hai // 524 / / saumanasa vanameM meru parvatakI bAhya paridhi bAraha hajAra solaha yojana hai // 525 / aura Abhyantara paridhi ATha hajAra ATha sau cauvana yojana hai / / 526 / / pANDuka vanameM meru parvatakI paridhi tIna hajAra eka sau bAsaTha yojana tathA kucha adhika eka koza jAnanA cAhie // 527|| ye cAroM meru parvata nandana vanase daza hajAra Upara taka jo samarundra haiM arthAt samAna caur3AIvAle haiM aura usake bAda kramase kama-kama hote jAte haiN| yaha krama saumanasa vanake Age bhI jAnanA caahie| krama yaha hai ki mUlase lekara daza hajAra yojanako vRddhi honepara aMgula hasta tathA yojanakA dasavAM-dasavAM bha kama hotA jAtA hai| arthAt daza hajAra yojana kI UMcAIpara eka hajAra yojana, daza hAthakI UMcAI para eka hAtha aura daza aMgulakI UMcAIpara eka aMgula vistAra kama ho jAtA hai // 528-529 // pAMcoM meruoMkI vApiyA~, zilA, kUTa, prAsAda, caitya aura cUlikAe~, caur3AI, gaharAI aura U~cAIkI apekSA eka samAna haiM / / 530 // dhAtakIkhaNDake bhadrazAla vanakI caur3AI bAraha sau pacIsa yojana hai / / 531 / / aura isako lambAI eka lAkha sAta hajAra ATha sau unyAsI yojana 1. bhUti vistRtaM ma., Ga. / bhUmi- ga. / 2. zilAH kUTaH prAsAdA-ma. /
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 107 paTapaJcAzatmahasrANi tisro lekSA zatadvayam / saptaviMzatirAyAmo gandhamAdanavidyatoH // 533 // navapaSTisahasrANi lakSAH paJca zatadvayam / ekonaSaSTirAyAmo mAlyavatsaumanasyagaH // 534 // dve lakSe ca sahasrANi yoviMzatireva ca / 'kulAyante kuruvyAsaH zataM paJcAzadaSTa ca // 535 // tisro lakSAH sahasrANi navatiH sapta cASTa tu / zatAni sapta navatirbhAgA dvAnavatistvayam // 536 // vakrAyAmaH kurUNAM myAdAmerogakuhAvalAt / pUrvAdha'pi ca pazcAI dhAtakIkhaNDamaNDale // 537 // timro lakSAH sahasrANi eTpaSTiH paTa zatAnyayam / RjvAyAmaH kurUNAM syaadshiitishcobhyaantyoH|538| pratimeru videhAna dvAtriMzatpUrvavanmatAH / pUrve pUrvavidehAkhyA apare vAre sthitAH // 530 / / pUrvaspAnmandarApUrvaH kacchAjanapado'vadhiH / aparAdaparaH sUcyA vijayo gandhamAlinI // 54 // ekAdazava lakSA hi sA sUciH paJcaviMzatiH / sahasrANi zataM tasmAdaSTApaJcAzatA saha // 11 // lakSAzcAsyAH parikSepaH paJcatriMzakAzitaH / dvApaSTizcASTapaJcAzatsahasrANi pramANataH // 542 // padmAdigRhyo sUcImaGgalAvatyadhiSTitA / sA pUrvAparayomorantarAle tu yA sthitA // 543 / / lakSAH SaT ca sahasrANi catuHsatatiraSTa ca / zanAni yojanAnAM sA dvAcatvAriMzatA saha // 544 // ekaviMzatilakSAzca catustrizatsahasrakaiH / triMzadaSTau punastasyAH sUcyA paridhiriSyate // 545 // vyApI vijayavistAraH sahasrANi navAta hi / SaTzatA tritayaM ca syAdaSTamAgAsvapastathA // 546 // svAyAmaH kSetravakSAravima saritAM vidhA / sadavaramaNAnAM syAdAdimadhyAntabhedataH // 47 // kacchAkhyavijayAyAmaH pazalakSAH sahasrakaiH / navamiH paJcazatyAdyaH saptatyA dvizatAMzakaiH // 54 // vijayAyAmavRddhyAyI yuko madhyo'sya jAyate / madhye'pi ca tayAyAmo yukto'ntyo'yaadikessvpi||549|| hai / / 532 / / dhAtakokhaNDake gandhamAdana aura vidyud gajadanta parvatoMkI lambAI tIna lAkha chappana hajAra do sau sattAIsa yojana hai // 533 / / tathA mAlyavAn aura saumanasya gajadantoMkI lambAI pAMca lAkha unahattara hajAra do sau unasaTha yojana hai // 534 // kulAcaloMke samIpa kurukSetrakA vistAra do lAkha teIsa hajAra eka sau aMThAvana yojana hai / / 535 // dhAtakI khaNDa dvIpake pUrvArdha aura pazcimAdhaM donoM bhAgoMmeM meru parvatase lekara kulAcaloM taka kuru pradezoMkI vakra lambAI tIna lAkha sattAnaba hajAra ATha mo sattAnabe yojana aura bAnabe bhAga hai||536-537|| aura donoM ora sIdhI lambAI tIna lAkha chayAsaTha hajAra chaha sau assI yojana hai // 538 // jisa prakAra jambU dvopameM eka meru parvatake battIsa videha haiM usI prakAra dhAtakI khaNDa meM bhI pratyeka merukI apekSA battIsa-battIsa videha haiN| inameM pUrvako ora pUrva videha aura pazcimakI ora pazcima videha sthita haiM // 53 // meru parvatase pUrva meM kacchA nAmakA deza hai aura pazcimameM sucose yakta gandhamAlinI / vaha sUcI gyAraha lAkha pacIsa hajAra eka sau aMThAvana yojana hai // 540-541 / / isa sUcoko paridhi paiMtIsa lAkha aMThAvana hajAra bAsaTha yojana pramANa hai / / 542 / / padmA dezako Adi lekara maMgalAvatI deza taka vaha sUdI lI jAtI hai jo pUrva-pazcima meru parvatoMke antarAlameM sthita hai / / 543 // yaha sUcI chaha lAkha cauhattara hajAra ATha sau bayAlIsa yojana pramANa hai / / 544 // isa sUcoko paridhikA pramANa ikkIsa lAkha cauMtIsa hajAra ar3atIsa yojana hai // 545 / / isake dezakA vistAra nau hajAra chaha sau tIsa yojana tathA eka yojanake ATha bhAgoMmeM tIna bhAga pramANa hai // 546 / / kSetra, vakSAragiri, vibhaMgA nadI aura devAraNya inakI lambAI Adi, madhya aura antake bhedase tIna-tIna prakArako hai // 547 // kacchA dezakI Adi lambAI pAMca lAkha nau hajAra pA~ca sau sattara yojana tathA eka yojanake do sau bAraha bhAgoMmeM do sau bhAga hai // 548 // isakI Adi 1. kulAdyante ma. / 2. zate ma. /
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ 108 harivaMzapurANe pUrvasya vijayasyAdarAyAmaH sarito'pi vA / antyo yaH sa parasyAyo vijayAdervyavasthitaH // 55 // vijayAyAmavRddhizca sahasraM tu caturguNam / zatAni paJca cAzItizcatvAri ca samIritA // 55 // vakSArAyAmavRddhistu sapta saptatisaMyutA / catuHzatItisaMkhyAtA SaSTizca sakalA kalAH // 552 // sA vibhaGganadIvRddhiH zatamekonaviMzatiH / kalAzcaiva dvipaJcAzaditi vRddhivido viduH // 553 / / saptazatyA sahasre dve tathAzItirnavAdhikA / devAraNyAyate vRddhirvA dvAnavatiH kalAH // 554 // sthAnakramAstrikaM dve ca SaTa catvAri navadvikam / padmAjanapadAyAmaH zataM SaNNavatiH klaaH||555|| Adyo yo vRddhihIno'sau madhyo madhyo'nta eva hi / vakSArakSetranadyAdA vedyamevaM yathAkramam / / 556 / / anyonyAbhimukhA dezA vakSAranagasindhavaH / taTayoH sadazAyAmAH sItAsItodayoH sthitaaH||557|| pUrvAnmandarataH pUrva videhairaparimaiH / pAzcAtyAdapare pUrva te samAH syuryathAkramam / .558 / / catvAriMzacca catvArastavIpe zatameva ca / jambUdvIpasamAH khaNDA gaNitasya samaM punaH // 551 / / koTonAmekalakSA syAtsahasrANi trayodaza / zatAnyaSTau tathaikA sA catvAriMzacca koTayaH // 56 // navabhinavatirlakSA paJcAzatsaptamiH saha / sahasrANi zataiH SaDmirekA uttaraistathA // 561 // dvIpaM ca dhAtakIkhaNDaM parikSipati sarvataH / dvIpadviguNavistAraH kAla: kAlodasAgaraH // 562 / / tasyaikanavatirlakSAH sahasrANi ca saptatiH / SaTazato sAdhikA paJca paryantaparidhirmataH // 563 / / SaT zatAni ca kAlode dvAsaptatiritastataH / jambUdvIpasamAH khaNDAH paNDitairiha piNDitAH // 564 / / paJca lakSAstu koTInAmekatriMzatsahasrakaiH / zatadvayaM dviSaSTizca koTayaH prakaTAH sthitAH // 565 / / lakSAzcaiva catuHSaSTirnavaSaSTisahasrakaiH / kAlodadhAvazItizca gaNitasya padaM matam // 566 // lambAImeM dezako lambAI milA denepara madhya lambAI ho jAtI hai aura madhya lambAImeM dezakI lambAI mila jAnepara anta lambAI ho jAtI hai| yahI krama parvatAdikameM jAnanA cAhie // 549 / / pUrvameM deza, vakSAra parvata aura vibhaMga nadIkI jo antya lambAI hai vahI Ageke deza, vakSAra parvata aura vibhaMga nadIkI Adi lambAI hai / / 550 // dezakI AyAmavRddhi cAra hajAra pAMca sau caurAsI yojana kahI gayI hai // 551 / / vakSAra giriyoMkI AyAmavRddhi cAra sau satahattara yojana sATha kalA hai // 552 // vibhaMga nadiyoMkI AyAmavRddhi eka sau untIsa yojana bAvana kalA hai aisA vRddhike jAnanevAle AcArya kahate haiM / / 553 / / aura devAraNyakI vRddhi do hajAra sAta sau navAsI yojana bAnabe kalA hai // 554 // padmA dezakI lambAI do lAkha caurAnabe hajAra chaha sau teIsa yojana eka sau chiyAnabe kalA hai // 555 / / yahA~ke vakSAra parvata, kSetra tathA nadI Adiko AyAmavRddhi hIna jo Adi lambAI hai vahI inakI madhya lambAI hai aura AyAmavRddhi hona jo madhya lambAI hai vahI inakI antya lambAI yathAkramase jAnane yogya hai ||556|desh, vakSAragiri aura vibhaMga nadiyA~ sItA, sotodA nadiyoMke donoM taToMpara Amane-sAmane sthita haiM tathA eka samAna AyAmake dhAraka haiM / / 557 / / pazcima meruse pUrva aura pazcimameM jo videha haiM ve kramazaH pUrva meruse pUrva tathA pazcimake videhoMke samAna haiM / / 558|| isa dhAtakIkhaNDameM jambUdvIpake samAna eka-eka lAkha vistAravAle eka sau cauvAlIsa khaNDa haiM aura samasta dhAtakIkhaNDa dvIpakA kSetraphala eka lAkha teraha hajAra ATha sau ikatAlIsa karor3a ninyAnabe lAkha saMtAvana hajAra chaha sau ikasaTha yojana hai // 559-561 // isa prakAra dhAtako khaNDakA varNana kiyA / aba kAlodadhikA varNana karate haiM dhAtakIkhaNDa dvIpase dUne vistAravAlA kAle raMga kA kAlodadhi sAgara dhAtakIkhaNDa dvIpako saba orase ghere hue hai // 562 // isakI paridhi ekAnabe lAkha sattara hajAra chaha sau pAMca yojanase kucha adhika mAnI gayo hai // 563 // vidvAnoMne kAlodadhi samudra meM jahAM-tahA~ jambUdvIpake samAna eka lAkha yojana vistAravAle chaha sau bahattara khaNDa saMkalita kiye haiM // 564 // kAlodadhi samudrakA samasta kSetraphala pA~ca lAkha unahattara hajAra assI yojana hai // 565-566 / / kAlodadhi
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sarga: kAlode dizi nizceyAH prAcyAmudakamAnuSAH / apAcyAmazvakarNAstu pratIcyAM pakSimAnuSAH // 56 // udIcyAM gajakarNAzca zUkarAsyA vidikSu tu / uSTrakarNAzca gokarNAH prAcyebhyo dakSiNottarAH // 568 // gajakarNAzvakarNAnAM mArjArAsyAstu pArzvayoH / pakSiNAM gajavaktrAzca karNaprAvaraNAH sthitAH // 569 / / zizumAramukhAzcaiva makarAmamukhAstathA / vijayAdvaMdvayopAntye kAlodajaladhau sthitAH // 570 // mA himavatorane vRkavyAghramukhAH sthitAH / zRgAlabhamukhAzcAgre zikharizratibhUbhRtoH // 571 // sthitA dvIpimukhAzcAgre bhRGgArArAjatAgayoH / bAhyAbhyantarayorantarjagatyo pyamAnavAH // 572 // AyurvarNagRhAhAH samA gatyApi lAvaNaH / sahasramavagADhAste dvIpAzchinnataTAmbudhau // 73 // kAlodasthAH pravezena dvIpAH paJcazatAdhikAH / matA dviguNavistArA lAvaNebhyaH kumAnuSaiH // 574 // caturvizatirantaHsthAstAvantazca bahiH sthitAH / lavaNodasthitaiH sarveH I.pAH SaNNavatistu te // 575 // kAlodaM puSkaradvIpaH pariSkRtya dvimndrH| sthito dviguNaviSkambhaH pRthupuSkaralAJchanaH // 576 // mAnuSakSetramaryAdA maanussottrbhuubhRtaa| paribhiptastu tasyAddhaH puSkarArddhastato mataH // 577 // samudrakI pUrva dizAmeM pAnIke samAna mukhavAle, dakSiNa dizAmeM ghor3eke samAna kAnavAle, pazcima dizAmeM pakSiyoMke samAna mukhavAle aura vidizAoMmeM zUkarake samAna mukhavAle manuSya rahate haiN| pUrva dizAmeM jo pAnIke samAna mukhavAle manuSya rahate haiM unake dakSiNa aura uttarameM donoM ora kramase U~Ta tathA gauke samAna kAnavAle manuSya rahate haiN| gajakarNa aura azvakaNaM manuSyoMkI donoM ora billIke samAna mukhavAle tathA pakSiyoMke samAna mukhavAloMkI donoM ora hAthIke samAna mukhavAle manuSya sthita haiN| ina manuSyoM ke kAna itane lambe hote haiM ki ye unhIMko or3ha-bichAkara so jAte haiM // 567-569|| kAlodadhi samudrameM vijayAdhaM parvatake jo do chora nikale hue haiM unapara zizumArake samAna tathA magarake samAna mukhavAle manuSya rahate haiM / / 570 // himavAn parvatake donoM choroMpara bher3iyA aura vyAghrake samAna mukhavAle tathA zikharI parvatake donoM bhAgoMpara zRgAla aura bhAlUke samAna mukhavAle manuSya sthita haiM / / 571 / / airAvata kSetra sambandhI vijayAdha parvatake donoM bhAgoMpara cItA tathA bhaMgAra ( jhArI) ke samAna makhavAle aura bAhya evaM Abhyantara jagatIpara cIteke samAna mukhavAle manuSya nivAsa karate haiN| ye samasta manuSya Ayu, varNa, gRha, AhAra aura gatikI apekSA lavaNa samudrake manuSyoMke samAna haiM, ye dvIpa eka hajAra yojana gahare haiM tathA jahA~ sthita haiM vahA~ samudrakA taTa kaTA huA hai / / 572-573 // kAlodadhimeM sthita rahanevAle ye dvIpa pravezako apekSA pA~ca sau yojanase adhika haiM arthAt dizAoMke dvIpa samudrataTase pA~ca sau yojana praveza karanepara, vidizAoMke dvIpa pAMca sau pacAsa yojana praveza karanepara aura antadizAoMke dvIpa chaha sau yojana praveza karanepara sthita haiN| ina sabhIkA vistAra lavaNa samudra ke dvIpoMse dUnA mAnA gayA hai tathA kumAnuSa kubhoga bhUmiyA jIva inameM rahate haiM / / 574 / / caubIsa dvIpa kAlodadhiko Abhyantara (dhAtakokhaNDakI samIpavartI) sImA meM aura caubIsa dvIpa bAhya (puSkarAddhakI samIpavartI) sImAmeM sthita haiN| isa prakAra kAlodadhimeM ar3atAlIsa haiN| lavaNa samudrake ar3atAlIsa dvIpoMke sAtha milakara saba antarvIpa chiyAnabe ho jAte haiM / / 575 / / isa prakAra kAlodadhikA varNana kiyaa| aba puSkara dvIpakA varNana karate haiM jisako pUrva-pazcima dizAoM meM do meru haiM, kAlodadhiko apekSA jisakA dUnA vistAra hai aura jo puSkara arthAt kamalake vizAla cihnase yukta hai aisA puSkaravara dvopa kAlodadhiko cAroM orase gherakara sthita hai / / 576 / / puSkaravara dvIpakA ardhabhAga, manuSya kSetrako sImA nizcita karanevAle 1. zRgAlAkSa m.|
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe sorter dviSNApyeSa dakSiNenottareNa ca / vibhakto bhidyate dvedhA sa pUrvazcApi pazcimaH // 578 // pratyekaM merumadhyau tau dhAtakIkhaNDakhaNDavat / kSetraparvatanadyAdyaiH pUrvanAmamiranvitau // 579 // catvAriMzatsahasrANi sahastraM paJcazatyapi / saptatirnava cAMzAstu trisaptatyuttaraM zatam // 580 // bharatAntaraviSkammo madhyo dvAdazayojanaiH / tripaJcAzatsahasrANi zataiH paJcabhireva ca // 581 // bhAgAzvAsya zataM proktA navatizva navApi ca / bAhyo'pi bhASyate tasya viSkambho bharatasya tu // 542 // paJcaSaSTisahasrANi yojanAni catuHzataiH / SaT catvAriMzadetAni bhAgAzvAsau trayodaza // 583 // AvidehaM ca viSkambhAd varSAd varSa caturguNam / gaNitajJairvinirdiSTaM parvatAdapi parvataH // 584 // ekA koTiH punarlakSA dvAcatvAriMzadeva tAH / triMzaccApi sahasrANi yojanAnAM zatadvayam // 585 // sAdhikaikAzapaJcAzad yojanAni bahirbhavaH / puSkarArdhasya sarvasya paridhiH paribhASitaH // 586 // tisro lakSAH sahasrANi paJca paJcAzadadvibhiH / ruddhaM kSetraM zataiH SadbhirazAMtyA caturantayA // 587 // vaitADhya vRttavaitAyAstathA varSadharAdayaH / nijotsedhAvagAhAbhyAM tairjambUdvIpajaiH samAH // 588 // dhAtakIkhaNDa jebhyastu viSkambhA dviguNA matAH / puSkarArddha samau prAgbhyAmivAkArau ca mandarau // 589 // mAnuSakSetra viSkambhazcatvAriMzacca paJca ca / lakSyAstvardhatRtIyau tau dvIpo vArdhidvayanvitau // 590 // yojanAnAM sahasraM tu saptazatyekaviMzatiH / ucchrAyaH sacchriyastasya mAnuSottarabhUbhRtaH // 591|| sakrozo'pi ca satriMzadavagAhazcatuHzatI / dvAviMzatyA sahasraM tu mUlavistAra iSyate // 592 // trayoviMzatiyuktAni madhye sapta zatAni tu / vistAro'syopari proktazcaturviMzAzcatuHzatI // 593 // koTI tuparidhirlakSA dvicatvAriMzadasya ca / SaTtriMzazca sahasrANi saptazatyA trayodaza // 594 // 110 mAnuSottara parvatase ghirA huA hai isalie puSkarArdhaM mAnA gayA hai ||577|| yaha dvIpa uttara aura dakSiNa dizA meM par3e hue iSvAkAra parvatoMse vibhakta hai isalie isake pUrvaM puSkarArdhaM aura pazcima karArdha isa prakAra do bheda ho jAte haiM || 578 / / ina donoM hI khaNDoMke madhya meM dhAtakIkhaNDa ke samAna meru parvata hai tathA pahaleke hI samAna nAmavAle kSetra parvata tathA nadI Adise donoM khaNDayukta haiM || 579 || puSkarArdhake bharata kSetrakA Abhyantara vistAra ikatAlIsa hajAra pA~ca sau unyAsI yojana tathA eka sau tehattara bhAga hai| madhya vistAra trepana hajAra pAMca sau bAraha yojana eka sau ninyAnabe bhAga hai aura bAhya vistAra paiMsaTha hajAra cAra sau chiyAlIsa yojana teraha bhAga kahA jAtA hai / / 580 - 583 / / gaNitajJa AcAryoMne videha kSetra taka pUrva kSetrase Ageke kSetrakA aura pUrva bhavanase Age parvatakA caugunA vistAra batalAyA hai || 584 || samasta puSkarArdha kI bAhya paridhi eka karor3a bayAlIsa lAkha tIsa hajAra do sau unacAsa yojanase kucha adhika kahI gayI hai / / 585-586 / / puSkarArdhaMkA tIna lAkha pacapana hajAra chaha sau caurAsI yojana pramANa kSetra parvatoMse rukA huA hai ||587 || puSkarArdhaM ke vijayAdhaM nAbhigiri tathA kulAcala Adi apanI-apanI U~cAI aura gaharAIkI apekSA jambU dvIpake vijayArdhaM Adike samAna haiM ||188|| parantu vistArakI apekSA dhAtakIkhaNDake vijayArdhaM Adike dUne dUne haiM / puSkarArdhake donoM iSvAkAra tathA donoM meru dhAtakIkhaNDa ke iSvAkAra aura meruoMke samAna haiM || 589 || ar3hAI dvIpa tathA lavaNodadhi aura kAlodadhi ye do samudra manuSyakSetra kahalAte haiM / isakA vistAra paiMtAlIsa lAkha yojana hai ||590 || uttama zobhAse sampanna mAnuSottara parvatakI U~cAI eka hajAra sAta sau ikkIsa yojana hai || 591 // gaharAI cAra sau tIsa yojana eka koza hai| mUla vistAra eka hajAra bAIsa yojana, madhya vistAra sAta sau teIsa yojana aura uparitana bhAgakA vistAra cAra sau caubIsa yojana hai / / 592 - 593 // mAnuSottarakI paridhikA vistAra eka karor3a bayAlIsa lAkha chattIsa hajAra sAta 1. vRttavedADyA ma. / 2. khaNDakebhyastu ka., ma. /
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 111 antazchinnataTo bhAti bahirvRddhikramonnatiH / so'bhyantaramukhAsInabhRgAdhipativikramaH / / 595 // caturdazaguhAdvAradattanirgamano giriH / 'puSkarodaM nayatyeSa pUrvAparanadIvadhUH // 596 // paJcAzadyojanAyAmAstada vyAsasaMgatAH / ardhayojanasaMvRddhasaptatriMzatsamacchitAH // 597 // aSTocchrAyacatuAsagRhadvAropazobhitAH / catvAro. mUni tasyAdrezcaturdikSu jinAlayAH / / 598 // tatpradakSiNavRttAni prAcyAdiSu dizAsu ca / iSTadezaniviSTAni kUTAnyaSTAdazAvale // 529 // tAni paJcazatotsedhamUlavistAravanti tu / zate cAddha tRtIye dve vistRtAnyapi copari // 600 // troNi trINi hi kUTAni caturdikSu vidikSu tu / catvAri vajramaizAnyAmAgneyyAM tapanIyakam // 6.1 // prAcyAM dizi tu baiDUrye yazasvAn vasati prabhuH / azmagarne yazaskAntaH suparNAnAM yazodharaH // 602 // saugandhike tato'pAcyA rucake nandanastathA / lohitAkSe punaH kUre nandottara itIritaH // 603 / / tasyAmazanighoSo'pi vasatyaJjanake dizi / siddhazcAJjanamUle tu pratAcyAM kanake punaH / / 604 / / kramaNe mAnuSAkhyastu kUTe rajatanAmani / udIcyAM sphaTike kUTe sudarzana iti zrutaH // 60 // aGke moghaH pravAle'syAM supravRddho vasatyasau / tapanIye suraH svAtirvajre tu hanumAnApi // 606 // niSadhaspRSTabhAgasthe ratnAkhye pUrvadakSiNe / veNudeva iti khyAtaH pannagendro vasatyasau // 607 // sau teraha hai / / 594 / / yaha mAnuSottara bhItarakI ora chinnataTa TA~kose kaTe hueke samAna eka sadRza hai aura isakA bAhya bhAga pichalI orase kramase UMcA uThatA gayA hai ataH bhotarako ora mukha kara baiThe hae siMhake samAna usakA AkAra jAna paDatA hai / / 595 / / yaha parvata caudaha gaphArUpI daravAjoM ke dvArA nikalanekA mArga dekara pUrva-pazcimakI nadIrUpI striyoMko puSkarodadhike pAsa bhejatA rahatA hai / / 596 / / jina guphAoMse nadiyAM nikalatI haiM ve pacAsa yojana lambI, pacIsa yojana caur3I aura sAr3he saiMtosa yojana UMcI haiM // 597 / / mAnuSottara parvatake uparitana bhAgapara cAroM dizAoM meM ATha yojana UMce aura cAra yojana caur3e gRha-dvAroMse suzobhita cAra jinAlaya haiM / / 598 // isI mAnuSottara parvatakI pUrvAdi dizAoM meM pradakSiNA rUpase iSTa sthAnoMpara bane hue aThAraha kUTa haiM / 599 // ye kUTa pA~ca sau yojana U~ce haiN| inake mUla bhAgakA vistAra pA~ca sau yojana aura UdhvaMbhAgakA DhAI sau yojana hai // 600 / mAnuSottara parvatakI cAroM dizAoM meM tIna-tIna tathA vidizAomeM cAra* kuTa haiN| ina cArake sivAya aizAna dizAmeM vanakUTa ora Agneya dizAmeM tapanoyaka kUTa aura bhI haiM // 601 // pUrva dizAke vaiDUrya nAmaka pahale kUTapara yazasvAn deva, dUsare azmagarbha kUTapara yazaskAnta aura tIsare saugandhika kUTapara suparNakumAroMkA svAmI yazodhara deva rahatA hai / tadanantara dakSiNa dizAke ruvaka kUTapara nandana, lohitAkSa kUTapara nandottara aura aMjana kUTapara azanighoSa deva rahatA hai| pazcima dizAke aMjanamUla kUTapara siddhadeva, kanaka kUTapara kramaNa deva aura rajata kUTapara mAnuSa nAmakA deva rahatA hai| uttara dizAke sphaTika kUTapara sudarzana, aMka kUTapara moca aura pravAla nAmaka kUTapara supravRddha deva rahatA hai / Agneya vidizAke pUrvokta tapanIyaka kUTapara svAti deva tathA aizAna dizAke vajraka kUTapara hanumAn nAmakA deva rahatA hai| mAnuSottara parvatake pUrva-dakSiNa koNameM niSadhAcalase spRSTa bhAgameM ratna nAmakA kUTa hai aura usapara nAgakumAroMkA svAmI veNadeva rahatA hai| pUrvottara koNameM nIlAcalase spaSTa bhAgame sarvaratna nAmakA kaTa hai usapara 1. sukhAsona ma. / 2. puSkaro nandayatyeSa ma. / * aizAna aura Agneya vidizAmeM do-do tathA naiRtya aura vAyavya meM eka-eka isa prakAra vidizAoMmeM 6 tathA dizAoM meM 12 kula milAkara 18 kuTa batAye haiN| inameM cAra siddhAyatana kuTa aura milA denepara 22 kUTa hote hai|
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ 112 harivaMzapurANe nIlAdispRSTabhAgasthe pUrvottaradigAvRte / sarvaratne suparNendro veNudArI vasasyasau // 608 // niSadhaspRSTamAgasthaM dakSiNAparadiggatam / belambaM cAtibelambo varuNo'dhivasasyasau // 609 // nIlAdrispRSTamAgasthamaparottaradiggatam / prabhaJjanaM tu tannAmA vAtendro'dhivasatyasau // 610 // ityanekAddhatAkIrNaH sauvarNo mAnuSakSiteH / prAkAra iva bhAtyeSa mAnuSonaraparvataH // 11 // vidyAdharA na gacchanti narSayaH prAptalabdhayaH / samudghAtopapAdAbhyAM vinAsmAduttaraM gireH // 312 / / jambUdvIpaM yathA kSAraH kAlodo'bdhiH paraM yathA / dvIpaM tathaiva paryeti puSkarodo'pi puSkaram // 613 // vAruNIvaranAmAnaM vAruNIvarasAgaraH / tataH kSIravaradvIpaM khyAtaH kSIrodasAgaraH // 614 // tato ghRtavaradvIpaM SaSThaM dhRtavarodadhiH / tatazcezvaradvIpaM paryetIkSarasodadhiH / / 615 / / nandIzvaravaradvIpaM nandIzvaravarodadhiH / aSTamaM cASTamaH khyAtaH parikSipati sarvataH / / 616 // aruNaM navamaM dvIpa sAgaro'ruNasaMjJakaH / aruNodbhAsanAmAnamaruNodbhAsasAgaraH // 617 // dvIpaM tu kuNDalavaraM sa kuNDalavarodadhiH / tataH zaGkhagharadvIpaM sa zaGkhavarasAgaraH / / 618 // rucakAdivaradvIpaM rucakAdivarodadhiH / majagAdivaradvIpaM bhajagAdivarodadhiH // 619 // dvIpaM kuzavaraM nAmnA khyAtaH kuzavarodadhiH / dvIpaM krauJcavaraM cApi sa krauJcavarasAgaraH // 620 // dviguNadviguNavyAsA yathaite dvIpasAgarAH / nAmabhiH SoDaza khyAtAH asaMkhyeyAstataH pare // 621 // ASoDazAdItyAnyAnasaMkhyAna dvIpasAgarAn / dvIpo manaHzilAbhikhyo haritAlastataH paraH // 622 // sindUraH zyAmako dvIpastathaivAanasaMjJakaH / dvIpo hiGgalakAbhikhyastato rUpavaraH paraH / / 623 // suvarNavaranAmA'to dvIpo vajravarastataH / vaiDUryavarasaMjJazca paro nAgavarastathA // 624 // dvIpo bhUtavarazcAnyastato yakSavarastataH / khyAto devavaro dvIpaH parazcenduvarastataH // 625 // garuDakumAroMkA indra veNudArI rahatA hai| dakSiNa-pazcima koNameM niSadhAcalase spRSTa bhAgameM velamba nAmakA kUTa hai usapara varuNakumAroMkA adhipati ativelamba deva rahatA hai| tathA pazcimottara dizAmeM nIlAcalase spRSTa bhAgameM prabhaMjana nAmakA kUTa hai aura usake Upara vAyukumAroMkA indra prabhaMjana nAmakA deva rahatA hai / / 602-610 / / isa prakAra aneka AzcaryoMse bharA huA yaha suvarNamaya mAnuSottara parvata manuSya kSetrake koTake samAna jAna paDatA hai|31|| samadaghAta aura upapAdake sivAya vidyAdhara tathA Rddhi prApta muni bhI isa parvatake Age nahIM jA sakate // 612 / / / jisa prakAra jambUdvIpako lavaNa samudra ghere hue hai usI prakAra puSkaravara dvIpako puSkaravara samudra ghere hue hai // 613 / / usake Age vAruNIvara dvIpako vAruNIvara sAgara, kSIravara dvIpako kSIrodasAgara, ghRtavara dvIpako ghRtavara sAgara, ikSuvara dvIpako ikSuvara sAgara, AThaveM nandIzvara dvIpako nandIzvaravara sAgara, nauveM aruNa dvIpako aruNasAgara, aruNodbhAsa dvIpako aruNodbhAsa sAgara, kuNDalavara dvIpako kuNDalanara sAgara, zaMkhavara dvIpako zaMkhavara sAgara, rucakavara dvIpako rucakavara sAgara, bhujagavara dvIpako bhujagavara sAgara, kuzavara dvIpako kuzavara sAgara, aura krauMcavara dvIpako krauMcavara sAgara ye saba orase ghere hue haiN| jisa prakAra dUne-dUne vistAravAle ina solaha dvIpasAgaroMkA nAmollekha pUrvaka varNana kiyA hai usI prakAra dUne-dUne vistAravAle asaMkhyAta dvIpa-sAgara inake Age aura haiM // 614-621 // solahaveM dvIpa sAgarake Age asaMkhyAta dvIpa sAgaroMkA ullaMghana kara 1 manaHzila nAmakA dvIpa hai usake bAda 2 haritAla, 3 sindUra, 4 zyAmaka, 5 aMjana, 6 hiMgulaka, 7 rUpavara, 8 suvarNavara, 9 vajravara, 10 vaiDUryavara, 11 nAgavara, 12 bhUtavara, 13 yakSavara, 14 devavara 1. varuNendro yasatyaso ma. / 2. mataH zilo'bhikhyo m.|
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH svayaMbhUramaNAbhikhyA sarvAnsyau dvIpasAgarau / SoDazate'bdhibhiH sArdhaM svanAmasamanAmabhiH // 626 // rAzidvayAntarAle syurasaMkhyA dvIpasAgarAH / anAdizubhanAmAnaH sAntarasthitamUrtayaH // 627 // lavaNo lavaNasvAdastannAmA vAruNIrasaH / ghRtakSIrarasau dvau ca kAlodAntyau zumodako // 628 // madhUdakobhayAsvAdaH puSkarodaH svabhAvataH / zeSAstvikSarasAsvAdAH sarve'pi jalarAzayaH // 629 // lavaNoda mahAmarasyAH saMmUrchanajamUrtayaH / navayojanadIrghAH syustIre madhye dvirAyatAH // 630 // nadImakheSu kAlode te tvaSTAdazayojanAH / SatriMzadyojanA madhye garmajAstu tadardhakAH // 631 // 'svayaMbhUramaNe'pyAdau te paJcazatayojanAH / sahasrayojanA madhye marasyAdyA nAnyasindhuSu // 632 // mAnuSottaraparyantA jantavo vikalendriyAH / antyadvIpAtaH santi parastAtte yathA pare // 633 // dvIpo vApi samadro vA vistAraNakalakSayA / sarvebhyaH samatItebhyaH parastebhyo'tiricyate // 634 // ardhamandaraviSkammAt svayaMbhUra maNAmbudheH / antaH prApya sthitAyAstu rajjvA madhyamidaM viduH // 635 // guNitaM paJcasaptatyA sahasramagAhya tu / svayaMbhUramaNAmbhodhi rajjumadhyamavasthitam // 636 // 15 induvara tathA sabase antima svayambhUramaNa dvIpa tathA svayambhU ramaNa sAgara hai| ye sabhI dvIpa apane samAna nAmavAle sAgaroMse veSTita haiM // 622-626 / / Adike solaha aura antake solaha ina donoM rAziyoM ke bIca anAdi kAlika zubha nAmoMko dhAraNa karanevAle asaMkhyAta dvIpa aura asaMkhyAta sAgara haiN| inameM dvIpoMke bIca sAgarakA aura sAgaroMke bIca dvIpakA antara vidyamAna hai arthAt dvIpake bAda sAgara aura sAgarake bAda dvIpa isa kramase inakA sadbhAva hai // 627|| ina samudroMmeM lavaNasamudrake jalakA svAda namakake samAna hai, vAruNIvara samudrake jalakA svAda vAruNI-zarAbake tulya hai, ghRtavara aura kSIra samudrakA jala kramase ghRta aura dUdhake samAna hai| kAlodadhi aura antimasvayambharamaNakA jala pAnIke samAna hai| puSkaravara samudra madhu aura pAnI donoMke svAdase yukta hai tathA bAkI samasta samudra ikSurasake samAna svAdavAle haiM // 628-629 / / lavaNa samudrake tIrapara sammUrchana janmase utpanna hue mahAmaccha nau yojana lambe haiM tathA madhyameM isase dUne arthAt aThAraha yojana lambe haiN| kAlodadhi samudra meM nadiyoMke pravezasthAnapara aThAraha yojana aura madhyameM chattIsa yojana lambe haiN| garbhajanmase utpanna honevAle macchoMkI lambAI sammacchenaja matsyoMse AdhI hai // 630-631 // svayambhUramaNa samudrake torapara macchoMkI lambAI pAMca sau yojana aura madhyameM eka hajAra yojana hai| lavaNa samadra, kAlodadhi aura svayambhUramaNa ina tIna samudroMke sivAya anya samudroMmeM maccha Adi jalacara jIva nahIM haiM / / 632 / / isa ora vikalendriya jIva (do indriya, tIna indriya, cAra indriya ) mAnuSottara parvata taka hI rahate haiN| usa ora svayambhUramaNa dvIpake ardha bhAgase lekara anta taka pAye jAte haiM // 633 // yadi kisI dvIpa yA sAgarakA vistAra jAnanA hai to usake pahale jo bhI dvIpa aura sAgara nikala cuke haiM una sabake vistArako ikaTThA kara lIjie usase eka lAkha yojana adhika vistAra usa vivakSita dvIpa yA sAgarakA hotA hai // 634 // meru parvatakI adhaM caur3AIse lekara svayambhUramaNa samudrake anta taka AdhI rAjU hotI hai| isa AdhI rAjUkA madhya svayambhUramaNa samudra meM pacahattara hajAra yojana praveza karanepara hotA hai / bhAvArtha-samasta madhyama lokakA vistAra eka rAjU hai| meru parvatako jo caur3AI hai usake ardha bhAgase lekara svayambhUramaNa samudrake anta taka AdhI rAjU hotI hai| AdhI rAjUke Adhe bhAgameM AdhA jambUdvIpa tathA asaMkhyAta dvopa sAgara aura antima svayambhUramaNa samudrake pacahattara hajAra yojana takakA pradeza AtA hai, bAkI AdhI rAjUmeM 1. jalayarajIvA lavaNe kAle yaMtima sayaMbhuramaNe ya / kamma mahI paDivaddhe Na hi sese jalayarA jIvA // 32 // -trilokasArasya
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe - anAvRtta pramukSo jambUdvIpasya rakSakaH / susthito lavaNAmmodheradhipaH pratipAditaH // 637 // dhAtakIkhaNDanAthau tu prabhAsapriyadarzanau / kAlazcApi mahAkAlaH kAkodajaladhIzvarau // 638 // padmazca puNDarIkazca puSkaradvIpanAmekau / catuSmAMzca sucakSuzca mAnuSottarazailaipau // 639 // zrIpramazrIvarau nAthau puSkarodasya vAridheH / vAruNIvarabhUmIzau varuNo varuNaprabhaH // 640 // vAruNIvaravArdhIzI madhyamavyamasaMjJakau / pANDuraH puSpadantazca tau kSIravarabhUmipau // 641 // vArSeH kSIravarasyezau vimalo vimalaprabhaH / prabhU ghRtavaradvIpe supramazca mahAprabhaH // 642 // kanakaH kanakAmazca nAthau ghRtavarodadheH / tathaivekSurasadvIpe pUrNa pUrNa prabhau surau // 643 // deva gandhamahAgandhau nAthAvikSurasodadheH / nandIzvaravaradvIpe nandinandiprabhau tathA // 644 // prabhU bhadrasubhadrau tu nandIzvaravarodadheH / aruNadvIpapau devAvaruNazcAruNapramaH // 645 / / sugandha sarvagandhAkhyAvaruNAbdheradhIzvarau / dvau dvau dvIpAdhipAvevaM parato dakSiNottarau // 646 // koTozataM triSaSTapramazItizvaturuttarAH / lakSA nandIzvaradvIpo vistorNo varNito jinaiH / / 647 / / SaTtriMzacca sahasraM ca koTayo niryutAni ca / dvAdazaiva sahasre dve tathA sapta zatAni ca / / 648 / / yojanAni tripaJcAzadAntaraH paridhiH sa ca / nadIzvaravaradvIpasaMbhavI paribhASitaH / / 649 // dvArayuttaraM koTI sahasradvitayaM tathA / niyutAni trayastriMzanavasthA sahitaM zatam ||650 || paJcAzaJca sahasrANi caturbhiradhikAni ca / bahiH paridhireSa syAdaSTamadvopasaMbhavI / / 651 // madhye tasya caturdikSu catvAro'JjanaparvatAH / tuGgAzcaturazItiM te vyastAzcAdhaH sahasragAH / / 652 // paTahA kRtayazcitrA vajramUlAH pramojjvalAH / bhrAjante parvatAH sarve sarvataste manoharAH || 653 || sukRSNazikharAH zailAste jAmbUnadamUrttayaH / vikiranti parAM kAnti diGmukheSu yathAyatham ||654|| gavA yojanalakSAH syurmahAdikSu mahobhRtAm / catasrastu catuSkoNA vApyaH pratyekamakSayAH // 655 // 114 svayambhUramaNa samudrakA avaziSTa bhAga hai / / 635 - 636 / / jambU dvIpakA rakSaka anAvRtta yakSa hai, lavaNa samudrakA svAmI susthita deva kahA gayA hai ||637 // dhAtakIkhaNDake svAmI prabhAsa aura priyadarzana, kAlodadhike kAla aura mahAkAla, puSkaravara dvIpake padma aura puNDarIka, mAnuSottara parvata ke cakSuSmAn aura sucakSu, puSkaravaraM samudrake zrIprabha aura zrIdhara, vAruNIvara dvIpake varuNa aura varuNaprabha, vANIvara samudrake madhya aura madhyama, kSIravara dvIpake pANDura aura puSpadanta, kSoravara samudra ke vimala aura vimalaprabha, ghRtavara dvIpake suprabha aura mahAprabha, ghRtavara samudrake kanaka aura kanakAbha, ikSuvara dvIpa pUrNa aura pUrNaprabha, ikSuvara samudrake gandha aura mahAgandha, nandIzvara dvIpa ke nando aura nandiprabha, nandIzvara samudrake bhadra aura subhadra, aruNa dvIpake aruNa aura aruNaprabha aura aruNa samudrake sugandha aura sarvagandha deva svAmI haiM / isI prakAra Age do-do deva svAmI haiM / unameM eka dakSiNakA ora dUsarA uttarakA svAmA hai / / 638-646 // pratyeka dvIpa aura sAgarake jinendra bhagavAn ne AThaveM nandIzvara dvIpakA vistAra eka sau tiresaTha karor3a caurAsI lAkha yojana kahA hai || 647 || nandIzvara dvIpakI Abhyantara paridhi eka hajAra chattIsa karor3a bAraha lAkha do hajAra sAta sau yojana hai tathA bAhya paridhi do hajAra bahattara karor3a taiMtIsa lAkha cauvana hajAra eka sau nabe yojana hai || 648- 651 / / nandIzvara dvIpake madhya meM cAroM dizAoMmeM cAra aMjanagiri haiM / ye parvata caurAsI hajAra yojana UMce, utane hI caur3e aura eka hajAra yojana gahare haiM || 652 // ye sabhI parvata Dholake AkAra haiM, citra-vicitra haiM, vajramaya mUlake dhAraka haiM, prabhAse ujjvala haiM aura saba orase manako haraNa karate hue dedIpyamAna haiM || 653 || sundara kAle zikharoMse yukta ve suvarNamayI parvata, dizAoM meM saba ora uttama kAnti bikherate rahate haiM || 654 || eka lAkha yojana Age calakara 1. nAmako ma. / 2. zailayoH ma. / 3. lakSANi / 4. sahasraM dvitayaM ma /
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 115 sahasrapatrasaJchanAH sphaTikasvacchavArayaH / vicitramaNisopAnA 'vinakrAdyAH savedikAH // 656 // avagAhaH punastAsAM yojanAnAM sahasrakam / AyAmo'pi ca viSkammo jambUdvIpapramANakaH // 657 // nandA nandavatI cAnyA vApI nandottarA parA / nandIghoSA ca pUrvAdrardizca prAcyAdiSu sthitAH // 658 // saudharmendrasya bhogyAdyA dvitIyaizAnamoginaH / tRtIyA camarendrasya caturthI tu balerasau // 15 // vijayA baijayantI ca jayantI cAparAjitA / dakSiNAmjanazailasya dikSa pUrvAdiSu kramAt / / 660 // zakrasya lokapAlAnA pUrvA tu varuNasya saa| kramAd yamasya somasya bhogyA vaizravaNasya ca / / 661 / / pAzcAsyAanazailasya puurvaadidigvsthitaaH| azokA supabuddhA ca kumudA puNDarIkiNI // 662 // mogyAdyA veNudevasya veNutArataH praa| dharaNasya tRtIyA tu bhUtAnandasya cottarA // 663 // udIcyAmjanazailasya prAcyAdyA suprabhaMkarA / sumanAzca dizAsu syAdAnandA ca sudarzanA / / 664 // aizAnalokapAlasya varuNasya yamasya ca / somasya ca kuberasya mogyAstAstu yathAkramam // 665 / / paJcaSaSTisahasrANi catvAriMzacca paJca ca / antaraM SoDazAnAM syAdAntaraM yojanAni tu // 666 / / madhyAntarANi lakSakA catvAri ca sahasrakaH / dviyojanAdhikAni syustAsAM vai SaTzatAni ca // 667 / / bAhyAntarANi kakSe dve trayoviMzatireva ca / sahasrANi tathaiva syurekaSaSTayA ca SaTzatI // 668 // tAsAM madhyeSu vApInAM jAmbUnadamayAH sthitAH / SoDazArjuna mUrdhAno nAmnA dadhimukhAdayaH // 669 // sahasramavagADhAstu tadeva dazasaMguNam / paTahA kRtayo vyastA vyAyatAzca samucchritAH / / 670 // paritastAzcatasro'pi vApIrvanacatuSTayam / pratyeka tatsamAyAmaM tadaddhavyAsasaMgatam // 671 / / ina parvatoMkI cAroM dizAoM meM cAra caukora avinAzI vApiyAM haiM // 655 // ye vApiyA~ kamaloMse AcchAdita haiM, sphaTikake samAna svaccha jalase yukta haiM, magaramacchAdise rahita aura vedikAoMse yukta haiM // 656 // inakI gaharAI eka hajAra yojana tathA lambAI aura caur3AI jambU dvIpake barAbara ekaeka lAkha yojanakI hai / / 657 // pUrva dizAmeM jo aMjanagiri hai usakI pUrvAdi dizAoM meM kramase nandA, nandavatI, nandottarA aura nandIghoSA nAmakI vApikAe~ sthita haiM // 658 // inameM pahalI nandA nAmakI vApI saudharmendrakI, dUsarI nandavato aizAnendrakI, tIsarI nandottarA camarendrakI aura cauthI nandIghoSA vairocanako bhogya hai-krIDAkA sthAna hai / / 659 / / dakSiNa dizAmeM jo aMjanagiri hai usakI pUrvAdi dizAoMmeM kramase vijayA, vaijayantI, jayantI aura aparAjitA ye cAra vApikAeM haiM // 660 // inameM-se pahalI vApikAmeM varuNa, dUsarImeM yama, tIsarImeM soma, cauthImeM vaizravaNa krIr3A karatA hai| ye cAroM saudharmendrake lokapAla haiM // 661 // pazcima dizAmeM jo aMjanagiri hai usakI pUrvAdi dizAoMmeM kramase azokA, suprabuddhA, kumudA aura puNDarIkiNI ye cAra vApikAeM haiN| inameM se pahalI vApI veNudevakI, dUsarI veNutAlikI, tIsarI dharaNakI aura cauthI bhUtAnandakI krIr3A-bhUmi hai // 662-663 / / uttara dizAmeM jo aMjanagiri hai usakI pUrvAdi dizAoM meM kramase suprabhaMkarA, sumanA, AnandA aura sudarzanA ye cAra vApikAe~ haiN| inameM aizAnendrake lokapAla, varuNa, yama, soma aura kubera kramase krIr3A karate haiM / / 664-665 / / ina solaha vApikAoMkA bhItarI antara paiMsaTha hajAra paiMtAlisa yojana hai| madhya antara eka lAkha cAra hajAra chaha sau do yojana hai aura bAharI antara do lAkha teIsa hajAra chaha sau ikasaTha yojana hai // 666-668 / / una vApikAoMke madhyameM rUpAmayo sapheda zikharoMse yukta suvarNamaya solaha dadhimukha parvata haiM // 669 / / ye sabhI parvata eka-eka hajAra yojana gahare, daza-daza hajAra yojana caur3e, lambe tathA U~ce evaM Dholake AkAra haiM // 670|| cAroM vApikAoMkI cAroM ora cAra vana haiM jo vApikAoMke samAna eka lAkha yojana lambe aura unase Adhe arthAt 1. nkrmkraadijnturhitaaH|
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ 116 harivaMzapurANe prAgazokavanaM tatra saptaparNavanaM svapAk / syAJcampakavanaM pratyaka cUtavRkSavanaM yudak / / 672 / / vApIkoNasamIpasthA nagA ratikarAmidhAH / syuH pratyekaM tu catvAraH sauvarNAH paTahopamAH // 673 // gADhAzcArddhatRtIyaM te yojanAnAM zatadvayam / sahasrotsedhavistAravyAyAmA vyayavarjitAH // 674 / / tetrAbhyantarakoNasthA dvAtriMzatsevitAH suraiH| dvAtriMzadbAhyakoNasthAH pratyeka vekacaityakAH // 675 / / tathaivAmjanakA jJeyA nagA dadhimukhAstathA / ekaikajinagehena pavitrIkRtamastakAH // 676 / / prAGamukhAste zatAyAmAH paJcAzad vyAsayoginaH / utsedhena gRhA jainAH paJcasaptatiyojanAH // 677 / / assttotsedhcturyaasgaahtridvaarbhaasvraaH| te dvipaJcAzadAbhAnti nandIzvarajinAlayAH // 6.8 // paJcacApazatotsedhA ratnakAJcanamUrtayaH / pratimAsteSu rAjante jinAnAM jitajanmanAm // 679 / / phAlgunASTAhnikAyeSu prativarSa tu parvasu / zakAdyAH kurvate pUjAM gIrvANAsteSu vezmasu // 680 / / pUrvAkhyAtacatuHSaSTivanakhaNDAntarasthitAH / prAsAdAstu catuHSaSTirvananAmasurAzritAH // 6-1 / / dviSaSTiyojanotsedhA ekatriMzatamAyatAH / vistRtAzca puroddiSTapramANadvArakAH punaH // 682 // parau nandIzvarAmmodheraruNadvIpasAgarau / andhakAraH punaH sindhorbrahmalokAntamAzritaH // 683 / / mRdaGgasadRzAkArAH kRSNarAjyo vijRmbhitAH / aSTau tAzca ghanAkArA bAhastasya vyavasthitAH // 684 // pacAsa hajAra yojana caur3e haiM // 671 / / unameM pUrva dizAmeM azokavana hai, dakSiNameM saptaparNavana hai, pazcimameM campakavana hai aura uttarameM Amravana hai / / 672 / / vApikAoMke koNoMke samIpa ratikara nAmake parvata haiN| ye parvata pratyeka vApikAke prati cAra-cAra haiM, suvarNamaya haiM tathA Dholake AkAra haiM // 673 / / DhAI sau yojana gahare haiM. eka hajAra yojana U~ce-caur3e tathA lambe haiM aura vinAzase rahita haiM / / 674 // inameM battIsa ratikara Abhyantara koNoMmeM haiM aura battIsa bAhya koNoMmeM / ye sabhI devoMke dvArA sevita haiM tathA pratyekapara eka-eka caityAlaya hai // 675||* ratikaroMkI bhAMti aMjanagiri tathA dIrgha mukha parvatoMke mastaka bhI eka-eka jina-mandirase pavitra haiM arthAt una sabapara eka-eka caityAlaya hai / / 676 / / ye samasta caityAlaya pUrvAbhimukha, sau yojana lambe, pacAsa yojana caur3e aura pacahattara yojana UMce haiM // 677 // ATha yojana UMce, cAra yojana caur3e tathA gahare. tIna-tIna dvAroMse dedIpyamAna nandIzvara dvIpake ye pAvana caityAlaya atizaya zobhAyamAna haiM // 678 / / una caityAlayoMmeM saMsArako jItanevAle jinendra bhagavAnkI pAMca sau dhanuSa UMcI ratna evaM svarNa nirmita mUrtiyAM virAjamAna haiM // 679 // prativarSa phAlguna, ASAr3ha aura kArtikake ASTAhnika parvomeM saudharmendra Adi deva una caityAlayoMmeM pUjA karate haiM // 680|| pahale jina cauMsaTha vanakhaNDoMkA varNana kiyA gayA hai unameM cauMsaTha prAsAda hai tathA una prAsAdoMmeM vanoMke nAmavAle deva rahate haiM / / 681 / / ve prAsAda bAsaTha yojana UMce, ikatIsa yojana lambe, itane hI caur3e tathA pUrvokta pramANavAle dvAroMse sahita haiM // 682 // nandIzvara samudrase Age aruNa dvIpa tathA aruNa sAgara hai vahA~ samudrase lekara brahmalokake anta taka andhakAra hI andhakAra hai / / 683 / / aruNa samudrake bAhara mRdaMgake samAna AkAravAlI 1. vyAyAmazcAvaNitAH kha. / 2. atrAbhyantarakoNeSu ratikaravarNanaM cintyam / 3. gRhmukhaa-m.| 4. tasyA m.| * ratikaroMkA yaha varNana bhrAntipUrNa hai kyoMki ratikara vApikAoMke bAhya koNoMpara hai| Abhyantara koNoMpara nhiiN| isa taraha eka dizAkI cAra bAvar3I sambandhA ATha-ATha ratikara hote haiM, cAroM dizAoMko milAkara battIsa hote haiN| yahAM Abhyantara aura bAhya donoM koNoMmeM battIsa-battIsakA varNana kiyA hai isase cauMsaTha ratikara ho jAte haiM / nandIzvara dvIpako cAroM dizAoMmeM 4 aMjanagiri, 16 dadhimukha aura 32 ratikara isa taraha saba milakara 52 caityAlaya sarvatra prasiddha haiN|
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH 117 asminnalpayo devA digmUDhAzciramAsate / mahaddhikasuraiH sAdhaM kuryustadvArdhilaGghanam // 685 // yatkuNDalavaro dvIpastanmadhye kuNDalo giriH / valayAkRtirAbhAti saMpUrNayavarAzivat // 686 // sahasramavagAho'sya dvicatvAriMzaducchitiH / yojanAnAM sahasrANi magiprakarabhAsinaH / / 647 // sahasraM vistRtistredhA dazasaptacaturguNam / dvAviMzaM ca trayoviMzaM caturvizaM prabhRtyadhaH // 688 / / pratyekaM tasya catvAri pUrvAdyAzAsu mUrdhani / bhAnti SoDaza kUTAni sevitAni suraiH sadA // 689 / / pUrvasyAM trizirA vajre dizi paJcazirAH suraH / kUTe vajraprabhejJeyaH kanake ca mahAzirAH // 690 // mahAbhujo'pi tasyAM syAt kUTe tu kanakaprabhe / padma padmottaro'pAcyAM rajate rajataprabhe // 691 / / suprabhe ta mahApadmo vAsukizca mahAprabhe / apAcyAmeva vAcyau tau pratIcyAM ta surA ime // 692 / / hRdayAntasthiro'pyake mahAnaGkaprabhe'pyasau / zrIvRkSo maNikUTe tu svastikazca maNiprabhe // 693 / / sundarazca vizAlAkSaH sphaTike sphaTikaprabhe / mahendra pANDakastayaH pANDuro himavatyudaka // 694 / / ye'mI SoDaza nAgendrAH sarve palyopamAyuSaH / yathAyathaM svakUTeSa prAsAdeSa vasanti te // 695 / / dizi prAcyA pratIcyAM ca kuNDalAcalamastake / tadadvIpAdhipatervAsau dve kUTe prakaTe tayoH / / 696 / / ucchAyo mUlavistAro yojanAnAM sahasrakam / agre paJcazatI madhye paJcAzat saptazatyapi // 697 / / tasyaivopari zailasya mahAdikSa jinAlayAH / catvAraH sadRzA mAnairaJjanAdrijinAlayaiH // 698 / / trayodazasta yo dvIpo rucakAdivarottaraH / tannAmA tasya madhyasthaH parvato valayAkRtiH // 699 / / ghanAkAra ATha kAlo paMktiyA~ phailI huI haiM // 684|| alpa Rddhike dhArI deva isa andhakArameM dizAmUr3ha ho cirakAla taka bhaTakate rahate haiN| ve bar3I Rddhike dhAraka devoMke sAtha hI isa samudrako lA~gha sakate haiM // 685 / / kuNDalavara dvIpake madhya meM cUr3Ike AkArakA eka kuNDalagiri parvata hai jo sampUrNa yavoMkI rAzike samAna suzobhita hai / / 686 / / maNiyoM ke samUhase suzobhita rahanevAle isa parvatakI gaharAI eka hajAra yojana aura U~cAI bayAlIsa hajAra yojana hai // 687 / / usa parvatakI mUlameM daza hajAra do sau bIsa yojana, madhyameM sAta hajAra eka sau ikasaTha yojana aura antameM cAra hajAra chiyAnabe yojana caur3AI hai // 688 / / usake madhaMbhAgapara pUrvAdi dizAoMmeM cAra-cAra kUTa haiN| cAroM dizAoMke ye solaha kUTa sadA devoM ke dvArA sevita haiM tathA atyanta suzobhita haiM // 689 / / pUrva dizAke vajra nAmaka pahale kUTapara triziras , vajraprabha nAmaka dUsare kUTapara paMcaziras , kanaka nAmaka tIsare kUTapara mahAziras aura kanakaprabha nAmaka cauthe kUTapara mahAbhuja nAmakA deva rahatA hai / dakSiNa dizAke rajatakUTapara padma, rajataprabha kUTapara padmottara, suprabha kUTapara mahApadma aura mahAprabha kUTapara vAsuki deva rahatA hai| pazcima dizAke aMka kUTapara sthirahRdaya, aMkaprabha kUTapara mahAhRdaya, maNi kUTapara zrIvRkSa aura maNiprabha kUTapara svastika deva rahatA hai| uttara dizAke sphaTika kUTapara sundara, sphaTikaprabha kUTapara vizAlAkSa, mahendra kUTapara pANDuka aura himavat kUTapara pANDura deva rahatA hai // 690-694 // ye solaha deva nAgakumAra devoMke indra haiM, sabakI eka palya pramANa Ayu hai aura saba yathAyogya apane-apane kUToMpara bane hue prAsAdoMmeM nivAsa karate haiM // 695 / / kuNDala girike Upara pUrva-pazcima dizAmeM kuNDalavara dvIpake svAmIke do kUTa prakaTa haiN| una kUToMkI UMcAI eka hajAra yojana hai, mUla vistAra eka hajAra yojana, madhya vistAra sAta sau pacAsa yojana aura uparitana vistAra pA~ca sau yojana hai / / 696-697|| usI kuNDalagirike Upara cAroM mahAdizAoMmeM cAra jinAlaya haiM jo pramANakI apekSA aMjanagirike jinAlayoMke samAna haiM / / 698 / / rucakavara nAmakA jo terahavA~ dvIpa hai usake madhyameM cUr3Ike AkArakA rucakavara nAmakA 1. -mavagADho'sya ma., ka. / 2. sarvato ma. /
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ 118 harivaMzapurANe sahasramavagAhaH syAdazItizcaturuttarA / sahasrANyucchritiAso dvicatvAriMzadasya tu / / 700 // sahasrayojanavyAsaM dikSu paJcazatocchitam / zikhare tasya zailasya bhAti kUTacatuSTayam / / 701 // nandyAvarte'maraH prAcyA panottara itIritaH / svahastI svastike'pAcyA zrIvRkSe nIlako'pare // 702 // uttare ca suraH prokto vardhamAne'janAgiriH / catvAro diggajendrAkhyAste'pi palyopamAyuSaH // 703 / / tasyaivopari pUrvasyA kUTAnAmaSTakaM dizi / pUrvoktakUTatulyaM tu dikkumArIbhirAzritam // 704 // vaiDUrye vijayA devI vaijayantI ca kAJcane / jayantI kanake kUTe prAcyariSTe'parAjitA / / 705 / / nandA nandottarA cobhe te dikasvastikanandane / AnandApyamjane nAndovardhanAJjanamalake // 706 // etAstIrthakarotpattau dikkumAryaH spryyaa| mAturante'vatiSThante bhAsvabhRGgArapANayaH / / .07 // amoghe svasthitApAcyAM suprabuddhe supUrvikA / praNidhiH suprabuddhA'pi mandare parikIrtitA // 708 // dikkumArI tathA jJeyA vimale'pi yazodharA / lakSmImatati rucake kIrtimatyani kortitaa||709|| dikkumArI prasiddhA'sau rucakottaravAsinI / candre vasuMdharA citrA supratiSTe pratiSThitA // 10 // aSTau tIrthakarospattAvetAstuSTAH samAgatAH / maNidarpaNadhAriNyastanmAtaramupAsate / / 711 // aparasyAmilAdevI lohitAkhye surA punaH / jagatkusumakUTe syAt pRthivI naline tathA // 12 // padme padmAvatI jJeyA kumude kAJcanApi ca / kUTe saumanasAmikhye devI navamikA zratiH // 713 // zItApi ca yazaHkUTe bhadrakUTe ca madrikA / imA zubhrAtapatrANi dhArayantyazvakAsate // 14 // parvata hai // 699 / / isakI gaharAI eka hajAra yojana, U~cAI caurAsI hajAra yojana aura caur3AI bayAlIsa hajAra yojana hai / / 700|| usa parvatake zikharapara cAroM dizAoM meM eka hajAra yojana caur3e aura pAMca sau yojana UMce cAra kUTa suzobhita haiM // 701 // unameM pUrva dizAke nandyAvarta kUTapara padmottara deva rahatA hai, dakSiNa dizAke svastika kUTapara svahastI deva rahatA hai| pazcima dizAke zrIvRkSa kUTapara nIlaka deva rahatA hai aura uttara dizAke vardhamAnaka kUTapara aMjanagiri deva rahatA hai| ye cAroM deva diggajendrake nAmase prasiddha haiM tathA eka palyako AyuvAle haiM / / 702-703 / / isI parvatakI pUrva dizAmeM pahale kahe hue anya kUToMke samAna ATha kUTa haiM aura ve dikkumArI deviyoMke dvArA sevita haiM // 704 / / unameM pahale vaiDUyaM kUTapara vijayA, dUsare kAMcana kUTapara vaijayantI, tIsare kanaka kUTapara jayantI, cauthe ariSTa kUTapara aparAjitA, pAMcaveM diknandana kUTapara nandA, chaThe svastikanandana kUTapara nandottarA, sAtaveM aMjanakUTapara AnandA aura AThaveM aMjanamUlaka kUTapara nAndIvardhanA devI nivAsa karatI haiM / / 705-706 / / ye dikkumAriyAM tIrthakarake janmakAlameM pUjAke nimitta hAthameM dedIpyamAna jhAriyA~ liye hue tIrthaMkarako mAtAke samIpa rahatI haiM / / 707|| dakSiNa dizAmeM bhI ATha kUTa haiM aura unameM pahale amogha kUTapara svasthitA, dUsare suprabuddha kUTapara supraNidhi, tIsare mandara kUTapara suprabuddhA, cauthe vimala kUTapara yazodharA, pA~caveM rucaka kUTa para lakSmImatI, chaThe rucakottara kUTapara kIrtimatI, sAtaveM candra kUTapara vasundharA aura AThaveM supratiSTha kUTapara citrAdevI nivAsa karatI haiM // 708-710 // ye deviyAM tIrthakarakI utpattike samaya santuSTa hokara AtI haiM aura maNimaya darpaNa dhAraNa kara tIrthaMkarakI mAtAkI sevA karatI haiM / / 711 / / pazcima dizA meM bhI ATha kUTa haiM unameM pahale lohitAkhya kUTapara ilAdevI, dUsare jagatkusuma kUTapara surA devI, tIsare nalina kUTapara pRthivo devI, cauthe padmakUTapara padmAvato devI, pA~caveM kumuda kUTapara kAMcanA devI, chaThe saumanasa kUTapara navamikA devI, sAtaveM yazaHkUTapara zItA devI aura AThaveM bhadra kUTapara bhadrikA devIkA nivAsa hai| ye deviyA~ tIrthaMkarakI utpattike samaya zukla chatra dhAraNa karatI huI suzobhita hotI haiM / / 712-714 / / 1. nandyAvartAmaraH ma. / 2. hastike -ma. / 3. susthitA ma. / 4. nalinI ma. /
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcamaH sargaH sphaTike lambusA tvaGke mizrakezI vyavasthitA / tathaivAJjanake jJeyA kumArI puNDarI kiNI / / 715 || vAruNI kAJcanAkhye syAdAzAkhyA rajate tathA / kuNDale hIriti jJAtA rucake zrIritIritA / / 716 / / dhRtiH sudarzane devo dikkumArya imAH punaH / gRhItacamarA jainIM mAtaraM paryupAsate / / 717 // dikSu catvAri kUTAni punaranyAni dIptibhiH / dIpitAzAntarANi syuH pUrvAdiSu yathAkramam || 718 || pUrvasyAM vimale citrA dakSiNasyAM tathA dizi / devI kanakacitrAkhyA tityAloke'vatiSThate // 719 || trizirA iti devI syAdaparasyAM svayaMprabhe / sUtrAmaNirudIcyAM ca nityodyote vasatyasau / / 720|| vidyutkumArya etAstu nimAtRsamIpagAH / tiSThantyudyotakAriNyo bhAnudIdhitayastathA // 721 // pUrvottarasyAM vaiDUrye rucakA vidizIritA / tathA dakSiNapUrvasya rucake rucakojjvalA // 722 // dakSiNAparadizyante rucakAmA maNiprabhe / ruvakottama ke'nyasyAM dizi syAd rucakraprabhA / / 723 / / etAstu dikkumArINAM syurmahatarikA varAH / vidikSu punaranyAni catuHkUTAnyamUni ca / / 724 / / pUrvottare tu vijayA rahane ratnaprabhe punaH / dizi dakSiNapUrvasyAM vaijayantI prabhASitA // 725|| jantI sarvaratne tu dakSiNAparadiggate / raloccaye'pi zeSAyAM dizi syAdaparAjitA / / 726 / / etA vidyutkumArINAM syurmahattarikA imAH / tIrthaMkRjAtakarmANi kurvantyaSTAvihAgatAH ||727 || caturdikSu nagasyordhvaM catvAryAyatanAni ca / anjanAlayatulyAni prAGmukhAni jinezinAm / / 728 || savididikkumArINAM vAsakaTairjinAlayaiH / nityAlaMkRtamUrdhAsau rAjate rucakAlayaH / / 729 / / 119 isI prakAra uttara dizA meM bhI ATha kUTa haiM aura unameM pahale sphaTika kUTapara lambusA, dUsare aMka kUTapara mizrakezI, tIsare aMjanaka kUTapara puNDarokiNo, cauthe kAMcana kUTapara vAruNI, pA~caveM rajata kUTapara AzA, chaThaveM kuNDala kUTapara ho, sAtaveM rucaka kUTapara zrI aura AThaveM sudarzana kUTapara dhRti nAmakI devI rahatI hai / deviyAM hAthameM camara lekara jinamAtAkI sevA karatI haiM / / 715-717 / / inake sivAya pUrvAdi dizAoM meM dIptise dizAoMke antarAlako dedIpyamAna karanevAle cAra kUTa aura haiM jo yathAkramase isa prakAra haiM- pUrva dizA meM vimala nAmaka kUTa hai aura usapara citrA devI rahatI hai / dakSiNa dizA meM nityAloka nAmakA kUTa hai aura usapara kanakacitrA devIkA nivAsa hai / pazcima dizAmeM svayaMprabha nAmakA kUTa hai aura usapara triziras devI nivAsa karatI hai tathA uttara dizAmeM nityodyotanAmakA kUTa hai aura usapara sUtrAmaNi devI rahatI hai| ye vidyutkumArI deviyAM sUrya kI kiraNoM ke samAna prakAza karatI huI jinamAtAke samIpa sthira rahatI haiM / / 718-721 / / pUrvottara - aizAna vidizAmeM vaiDUrya nAmakA kUTa hai usapara ruvakA devo rahatI hai, dakSiNapUrvA - AgneyavidizA meM rucaka nAmakA kUTa hai usapara rucakojjvalA devI rahatI hai, dakSiNa-pazcima - naiRtya vidizA meM maNiprabha kUTa hai usapara rucakAbhA devI nivAsa karatI hai aura pazcimottara - vAyavya dizA meM rucakottama kUTa hai usapara rucakaprabhA devIkA nivAsa hai / / 722- 723|| ye cAroM dikkumArI deviyoMkI utkRSTa mahattarikA (pradhAna) deviyA~ haiM / inake sivAya vidizAoM meM nimnalikhita cAra kUTa aura haiM ||724|| unameM aizAna dizAmeM ratna kUTapara vijayA devIkA nivAsa hai, Agneya dizAmeM ratnaprabha kUTapara vaijayantI devI nivAsa karatI hai; naiRtya dizA meM sarvaratna kUTapara jayantI devI rahatI hai aura vAyavya dizA meM ratnoccaya kUTapara aparAjitA devI nivAsa karatI hai| ye cAra deviyA~ vidyutkumArI deviyoMkI mahattarikA haiM / Upara kahI huI cAra vidyutkumAriyA~ tathA cAra ye isa prakAra AThoM deviyA~ yahA~ Akara tIrthaMkarakA jAtakarma karatI haiM / / 725 - 727 // rucikagirike Upara cAroM dizAoM meM, cAra jinamandira haiN| ye aMjanagiriyoMke samAna vistAravAle haiM tathA pUrvakI ora inakA mukha hai || 728 || dizAoM evaM vidizAoMmeM rahanevAlI deviyoMke nivAsa- kUToM tathA jina-mandiroMse jisakA mastaka sadA alaMkRta rahatA hai aisA yaha rucakagiri atizaya suzobhita hai || 729 ||
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe svayambhUramaNadvIpa madhya dezasthito giriH / svayaMprabha iti khyAto bhrAjate valayAkRtaH / / 730 / / mAnuSottara zailasya madhye tasya ca bhUbhRtaH / bhogabhUmipratIbhAgAstirazcAM dvIpavAsinAm / / 731|| parastAttu girestasya tiryakhaH karmabhUmivat / asaGghaveyA yatastatra saMyatAsaMyatAzca te / / 732 / / uktadvIpasamudreSu parvateSvapi hAriSu / vasanti vyantA devAH kinnarAyAM yathAyatham // 733|| prajJaptiH zreNika jJAtA dvIpasAgaragocarA / prajJaptiM zRNu saMkSepAjjyotirlokordhvalokayoH / / 734 / / zArdUlavikrIDitam 120 jambUdrIpatadambudhiprabhRtisadvIpAvalI sAgara prajJaptisphuTasaMgrahaM munimataM bhavyasya saMzRNvataH / saMzItiH pralayaM prayAti sakalA bhUlokasaMbandhinI kiM dhvAntasya kRtodaye muniravau saMtiSThate saMhatiH // 735 // ityariSTanemipurANa saMgrahe harivaMze jinasenAcAryasya kRto dvIpasAgaravarNano nAma paJcamaH sargaH samAptaH / O svayaMbhUramaNa dvIpake madhyameM sthita, cUr3Ike AkAravAlA eka svayaMprabha nAmakA parvata suzobhita hai || 730 || mAnuSottara aura svayaMprabha parvatake bIca asaMkhyAta dvIpoMmeM jo tiryaMca rahate haiM unakI jaghanya bhogabhUmi tiryaMcoM kI sadRzatA hai ||731|| svayaMprabha parvata ke Age jo tithaMca haiM ve karmabhUmija tiryaMcoMke samAna haiM kyoMki unameM asaMkhyAta tiyaMca saMyatAsaMyata - dezavratI bhI hote haiM ||732|| Upara kahe hue dvIpa samudroM meM tathA manohArI parvatoMpara kinnara Adi vyantara deva yathAyogya nivAsa karate haiM || 733 || gautama svAmI kahate haiM ki zreNika ! isa prakAra tUne dvIpasAgara sambandhI prajJapti jAnI aba isake Age saMkSepameM jyotirloka tathA Udhvaloka sambandhI prajJaptikA zravaNa kara || 734|| jambU dvIpa tathA lavaNasamudrako Adi lekara uttamottama dvIpa tathA sAgara sambandhI prajJaptike isa muni sammata spaSTa saMgrahako jo bhavya sunatA hai usakA pRthivI loka sambandhI samasta saMzaya naSTa ho jAtA hai so ThIka hI hai. kyoMki muni rUpI sUryake udita honepara kyA andhakArakA samUha kahIM Thahara sakatA hai ? arthAt nahIM ||735 / / isa prakAra jisameM ariSTanemi purANakA saMgraha kiyA gayA hai aise jinasenAcAryaracita harivaMza purANameM dvIpa sAgaroMkA varNana karanevAlA paMcama sarga samApta huA / -
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH zatAni sapta gatvodhvaM yojanAni bhuvastalAt / navatiM ca sthitAstArAH sarvAdhastAnnamastale // 1 // zatAni nava gatvordhva yojanAni dharAtalAt / sthitaM vyomatale jyotiH sarveSAmupari sthitam // 2 // jyotiHpaTalametaddhi bahalaM dazabhiH saha / yojanAni zataM prAptaM sarvatazca ghanodadhim // 3 // tArakApaTalAd gatvA yojanAni dazopari / sUryANAM paTalaM tasmAdazItiM zItarociSAm // 4 // catvAri ca tato gatvA nakSatrapaTalaM sthitam / catvAryeva tato gatvA paTalaM budhagocaram // 5 // trINi trINi tu zukrANAM gurvaGgArakasaMjJinAm / grahANAM tadyathAsaMkhyaM syAt zanaizcarasaGginAm // 6 // sUryAzcandrAzca tatrasthA nakSatragrahatArakAH / jyotiSkAH paJcadhA devAH svasthAnasamanAmakAH // 7 // palyaM jIvanti candrAkhyAste'dhikaM varSalakSayA / sUryA varSasahasreNa zukadevAH zatena tat // 8 // palyamUnaM tu jIvanti guravo'ddha grahAH pare / palyaM pAdaM tu tArAkhyAH pAdA, te jaghanyataH // 9 // ekaSaSTikRtA bhAgA zuddhayA ye yojanasya te / SaTpaJcAzatta viSkambhazcandramaNDalagocaraH // 10 // te catvAriMzadaSTAbhiH sUryamaNDalavistRtiH / krozaH zukrasya vistAro dezonaH sa bRhaspateH // 11 // arddhagavyUtivistAraH sarvataH paribhASitaH / grahANAM parizeSANAM sarveSAmapi maNDalam // 12 // 'tArAmaNDalamatyalpaM pAdaM krozasya vistRtam / madhyamaM sAdhikaM pAdaM krodhAddha tu bRhattaram // 13 // pRthivItalase sAta sau nabbe yojana Upara calakara AkAzameM sabase nIce tArA sthita hai / / 1 / / talase nau sau yojana Upara calakara AkAzameM sabase Upara jyotiSpaTala sthita hai| bhAvArtha-AkAzameM jyotiSpaTala sAta sau nabbe yojanakI U~cAImeM zurU hokara nau sau yojana taka hai // 2 // yaha jyotiSpaTala eka sau daza yojana moTA hai tathA AkAzameM ghanodadhivAtavalaya paryanta saba ora phailA hai / / 3 / / tArAoMke paTalase daza yojana Upara jAkara sUryoMkA paTala hai aura usase asso yojana Upara jAkara candramAoMkA paTala hai / / 4|| usase cAra yojana Upara jAkara nakSatroMkA paTala hai aura usase cAra yojana Upara calakara budhakA paTala hai // 5 // usase tIna-tIna yojana Upara calakara kramase zukra, guru, maMgala aura zanaizcara grahoMke paTala haiM // 6|| sUrya, candramA, nakSatra, graha aura tArA ye pA~ca prakArake jyotirvimAna haiN| inameM rahanevAle deva bhI inhoMke samAna nAmavAle haiM tathA inhIMke samAna pA~ca prakArake haiM // 7 // inameM candra eka lAkha varSa adhika eka palya taka, sUrya eka hajAra varSa adhika eka palya taka, zukra sau varSa adhika eka palya taka, vRhaspati pauna palya taka, maMgala, budha aura zanaizcara AdhA palya taka aura tArA cauthAI palya taka, jIvita rahate haiM / yaha sabako utkRSTa Ayu hai / jaghanya Ayu palyake AThaveM bhAga pramANa hai / / 8-9|| buddhi dvArA yojanake jo ikasaTha bhAga kiye jAte haiM unameM chappana bhAga pramANa candra maNDalakA vistAra hai ||10|| aura ar3atAlIsa bhAga pramANa sUryakA vistAra hai / zukrakA vistAra eka koza, bRhaspatikA kucha kama eka koza, aura zeSa samasta grahoMkA vistAra AdhA koza pramANa hai| jaghanya tArA maNDala pAva koza, madhyama tArA maNDala kucha adhika pAva koza aura utkRSTa tArAmaNDala AdhAkoza 1. "uduttara sattasae dasa sIdI cadudurga tiyacaukke / __ tAriNa sasi rikkha bRhA sukka gurUMgAra mandagadI // 332 // -trilokasArasya 2. 56 : 61 yojanapramANaM candravimAnam / 3. 48 61 yojanapramANaM sUryavimAnam / 4. tAraMtaraM jahaNaM NAyabA satta bhAga gAudiyaM / paNNAsA majjhimayA ukkassaM joyaNasahassA // 10 // --trai.pra. sau.
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe krozasya saptamo bhAgastArANAmalpamantaram / paJcAzanmadhyamaM dUraM sahasraM yojanAni tat // 14 // bhAnti sUryavimAnAni lohitAkSamayAni tu / arddhagolakavRttAni prataptatapanIyavat // 15 // " tathArkamaNimUttani mRNAladhavalAni tu / mAnti candravimAnAni kAntisaMtAnavanti vai // 16 // ariSTamaNimUrttIni samAnyaJjanapuJjakaiH / bhAnti rAhuvimAnAni candrArkAdhaHsthitAni tu // 17 // ekayojana viSkambhavyAyAmAni tu tAnyapi / zate varddhatRtIye dve dhanuSI bahalAni ca // 18 // viSA rAjatamUrtIni jayanti navamAlikAm / tathA zukravimAnAni prakAzante samantataH // 19 // jAtyamuktAphalAbhAni vibhAntyarkamaNitviSA / bRhaspativimAnAni budhAnAM kanakAni tu // 20 // zanaizvara vimAnAni tapanIyamayAni tu / aGgArakavimAnAni lohitAkSamayAni hi // 21 // jyotirlokavimAnAnAmiyaM varNavikalpanA | aruNadvIpavArdhastu kevalaM kRSNavarNatA // 22 // mAnuSottarataH pUrvamudayAstavyavasthitiH / paratastu samastAnAM sthitireva namasthale // 23 // sUryAcandramasasteSAM jyotiSAM tu yathAyatham / saGkhyeyAnAmasaGkhyAnAmindrAstAvatpramANakAH // 24 // tatraikAdazabhirmerumekaviMzaiH zataizcalAH / jyotiSkAstvanavApyaiva prabhramanti pradakSiNam // 25 // dvIpe tu hau matau sUryau dvau ca candramasAviha / catvAro lavaNode'mI dvIpe dvAdaza tatpare // 26 // dvAcatvAriMzadAdisyAH kAlode zazinastathA / puSkarArddhaM tu vijJeyA dvAsaptatiramI punaH ||27|| SaT ca SaSTisahasrANi tathA navazatAni ca / koTIko vyastu tAH sarvAH paJcasaptatireva ca // 28 // ekaikasyaiva candrasya parivArastu tArakAH / aSTAviMzatinakSatrAste'STAzItirmahAgrahAH // 29 // parastAtpuSkarArde tu dvAsaptatiriti sthitAH / nizcalAH sarvadAdityAstAvantaH zazinastathA // 30 // 1 122 vistRta hai // 11- 13 // tArAoMkA jaghanya antara kozakA sAtavAM, madhyama antara pacAsa yojana aura utkRSTa antara eka hajAra yojana hai || 14 || sUryake vimAna lohitAkSamaNike haiM, ardha golaka samAna gola tathA tapAye hue suvarNake samAna suzobhita haiM || 15 || candramAke vimAna sphaTika maNimaya haiM, mRNAla ke samAna sapheda haiM tathA kAntike samUhase yukta honeke kAraNa atyanta suzobhita haiM ||16|| rAhu vimAna ariSTamaNimaya haiM, aMjanakI rAzike samAna zyAma haiM tathA candramA aura sUryaM vimAnake nIce sthita haiM ||17|| rAhuke vimAna eka yojana caur3e, eka yojana lambe, tathA DhAI sau dhanuSa moTe haiM || 18 || zukra vimAna rajatamaya haiM, apanI kAntise nUtana mAlatIkI mAlAko jItate haiM tathA saba orase prakAzamAna haiM ||19|| jinakI AbhA uttama muktAphalake samAna hai, aise bRhaspatike vimAna sphaTika maNisadRza kAntise suzobhita haiM / budhake vimAna suvarNamaya haiM, zanaizcara ke vimAna tapta svarNamaya haiM, aura aMgAraka - maMgalake vimAna lohitAkSamaNimaya haiM ||20 - 21 // yaha varNoM kI vividharUpatA jyotirloka gata vimAnoMkI hai kintu aruNa samudrake Upara jo jyotirvimAna haiM unakA kevala zyAmavarNa hI hai ||22|| jyotirvimAnoMke udaya aura astakI vyavasthA mAnuSottara parvatake isI ora hai usake Age ke samasta vimAna AkAzameM sthita hI haiM unameM saMcAra nahIM hotA ||23|| mAnuSottara parvata taka ke jyotiSI saMkhyAta haiM aura usake Ageke asaMkhyAta / una donoM prakArake jyotiSiyoMke indra, sUrya aura candramA haiM / saMkhyAta jyotiSiyoMke indra saMkhyAta sUrya candramA haiM aura asaMkhyAta jyotiSiyoMke indra asaMkhyAta sUrya candramA haiM ||24|| unameM jo gatizIla jyotiSI haiM ve gyAraha sau ikkIsa yojana dUra haTakara merukI pradakSiNA dete hue bhramaNa karate haiM ||25|| jambU dvIpameM do sUrya, do candramA, lavaNa samudra meM cAra sUrya, cAra candramA, dhAtakIkhaNDa meM bAraha sUrya, bAraha candramA, kAlodadhimeM bayAlIsa sUryaM, bayAlIsa candramA aura puSkarArdha meM bahattara sUrya aura bahattara candramA haiM || 26 - 27|| eka-eka candramAke chayAsaTha hajAra nau sau pacahattara kor3A-kor3I tArA, aTThAIsa nakSatra aura aThAsI mahAgraha haiM // 28-29 // mAnuSottara ke Age puSkarArdha meM bahattara 1. tathAMka ma., ka.
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ 123 SaSThaH sargaH sahasrANi tu paJcAzat sarvato mAnuSottarAt / prgtyaaditycndraadyaashckrvaalairvyvsthitaaH||31|| niyutaM niyutaM gatvA paritaH' paritaH sthitAH / caturabhyadhikaM zazvadanyonyonmizrarazmayaH // 32 // dhAta yAdiSu candrArkAH krameNa triguNAH punaH / vyatikrAntairyutAste syudvIpe ca jaladhau pare // 33 // jyotirlo kavibhAgasya saMkSepo'yamudIritaH / UrvalokavibhAgasya saMkSepaH pratipAdyate // 34 // merucUlikayA sArddhamUrdhvalokaH samIritaH / uparyupari tasyAH syuH kalpA graiveyakAdayaH // 35 // saudharmaH prathamaH kalpaH parazcaizAna nAmakaH / sanatkumAramAhendrau brahmabrahmottarau tataH // 36 // kalpo lAntavakApiSTau tathaiva kathito tataH / punaH zukramahAzukrau dakSiNottaradiggatau // 37 / / zatAraca sahasrAra AnataH prANatastataH / AraNazcAcyutazceti kalpAH SoDaza mASitAH // 38 // 4veyakAkhivai syuradhomadhyopari sthitAH / pratyekaM trividhAste syuradhomadhyolabhedataH // 39 // nadAnudizanAmAni tato'nuttarapaJcakam / ISatprAgbhArabhUmyanta UrdhvalokaH pratiSThitaH // 40 // sUrya aura bahattara candramA haiM, ye sadA nizcala rahate haiM / / 30|| mAnuSottara parvatase pacAsa hajAra yojana Age calakara sUrya, candramA Adi jyotiSI-valayake rUpameM sthita haiN| bhAvArtha-mAnuSottarase pavAsa hajAra yojana calakara jyotiSiyoMkA pahalA valaya hai / / 31 / / usake Age eka-eka lAkha yojana calakara jyotiSiyoMke valaya haiN| pratyeka valayameM cAra-cAra sUrya aura cAra-cAra candramA adhika haiM evaM eka dUsareko kiraNeM nirantara parasparameM milI huI haiM / / 32 / / dhAtakIkhaNDa Adi dvIpasamudroMmeM sUrya-candramA kramase tigune-tigune haiN| vizeSatA yaha hai ki unameM pichale dvIpa-samudroMke sUrya-candramAoMkI saMkhyA bhI milAnI par3atI hai| jaise, kAlodadhi samudrake sUrya-candramAoMkI saMkhyA bayAlIsa hai, vaha isa prakAra nikalatI hai-kAlodadhise pichalA dvIpa dhAtakIkhaNDa hai isake sUrya- . candramAoMkI saMkhyA bAraha hai, isase tigunI saMkhyA chattIsa huI, usameM lavaNa samudra tathA jambUdvIpake sUrya-candramAoMkI chaha saMkhyA jor3a denese kAlodadhike sUrya-candramAoMkI saMkhyA bayAlIsa nikala / AtA hai| pUSkaravara dvApake mAnuSottara taka bahattara aura usake Age bahattara donoM milAkara eka so cauvAlIsa sUrya-candramA haiN| unake nikAlane kI vidhi yaha hai ki puSkara dvIpase pUrvavartI kAlodadhikrI saMkhyA bayAlIsako tigunA kiyA to eka sau chabbosa hue, unameM kAlodadhike bAraha, lavaNa samudrake cAra aura jambUdvIpake do isa prakAra aThAraha aura milAye jisase eka sau cauvAlIsa siddha hue| isI prakAra Age-Ageke dvIpa-samudroMmeM jAnanA cAhie // 33 / / isa prakAra yaha jyotirlokake vibhAgakA saMkSepase varNana kiyA / aba Udhrvalokake vibhAgakA saMkSepase varNana kiyA jAtA hai / / 34|| meru parvatakI cUlikAke sAtha Urdhvaloka zurU hotA hai arthAt cUlikAse Upara Urdhvaloka hai / cUlikAke Upara-Upara svarga tathA graiveyaka Adi haiM // 35 // 1 saudharma, 2 aizAna, 3 sanatkumAra, 4 mAhendra, 5 brahma, 6 brahmottara, 7 lAntava, 8 kApiSTha, 9 zukra, 10 mahAzukra, 11 zatAra, 12 sahasrAra, 13 Anata, 14 prANata, 15 AraNa aura 16 acyuta ye solaha kalpa kahe gaye haiN| inakI racanA dakSiNa aura uttarake bhedase do-doke jor3ake rUpa meM hai / / 36-38 // unake Upara adhoveyaka, madhyagreveyaka aura uparima greveyakake bhedase tIna prakArake grevayaka haiN| ina tInoM graiveyakoMke bhI Adi, madhya aura Urdhvake bhedase tIna-tIna bheda hote haiN| ina graiveyakoMke nau paTala* haiM / / 39|| usake Age 1. lakSaM lakSam / * nava-veyaka-1 sudarzana, 2 amogha, 3 suprabuddha, 4 yazovara, 5 subhadra, 6 vizAla, 7 sumana, 8 saumanasa, 9 priitikr|
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ 124 harivaMzapurANe lakSAH svargavimAnAnAmazItizcaturuttarA / navatyA ca sahasrANi sapta triviMzadeva ca // 4 // triSaSTipaTalAni syuH triSaSTIndrakasaMhatiH / paTalAnAM tu madhye'sAvUrvAvalyA vyavasthitA // 42 // RtumAdondrakaM prAhustriSaSTistasya dikSu ca / vimAnA nyUnatA teSAmekaikasyottareSu ca // 43 // tevAmRtuvimAnaM syAd vimalaM candranAmakam / valguvIrAbhidhAnaM ca tathaivAruNasaMjJakam // 44 // nandanaM nalinaM caiva kAJcanaM rohitaM tataH / caJcanmArutamRddhIzaM vaiDUya rucakaM tathA // 45 // ruciraM ca tathA ca sphaTika tapanIyakam / megha bhadraM ca hAridraM padmasaMjJaM tataH param / / 46 / / lohitAkSaM ca vajraM ca nandyAvarta prabhaGkaram / praSTakaM ca jaganmitraM pramAkhyaM cArAkalpayoH // 47 // aJjanaM vanamAlaM ca nAgaM garuDasaMjJakam / lAgalaM balabhadraM ca cakraM ca parakalpayoH // 4 // ariSTadevasaMmotaM brahmabrahmottaradvayam / brahmaloke'pi catvAri lakSa yedindra kANi tu // 49 / / lAntave brahmahRdayaM lAntavaM ca dvayaM viduH / zukramekaM mahAzukre sahasrAre zatArakam // 50 // AnataM prANatAkhyaM ca puSpakaM cAnate trayam / acyute sAnukAraM syAdAraNaM cAcyutaM trayam // 5 // sudarzanamamoghaM ca suprabuddhamadhastrayam / yazodharaM subhadraM ca suvizAlaM ca madhyame // 52 // sumanaH saumanasyaM ca prItiMkaramitIritam / Urdhvagreveyake'pyevamindrakatritayaM tathA // 53 // madhye cAnudizAkhyAnAmAdityamiti cendrakam / sarvArthasiddhisaMzaM tu paJcAnuttaramadhyamam // 54 // saudharma ca vimAnAnAM lakSA dvaatriNshdiiritaaH| aSTAviMzatiraizAne tRtIye dvAdazaiva tAH // 55 // nau anudiza* aura anudizoMke Age pA~ca anuttara vimAna haiN| anudiza aura anuttara vimAnoMkA eka-eka paTala hai / antameM ISatprAgbhAra bhUmi hai| usIke anta taka Urvaloka kahalAtA hai // 40 // svargoMke samasta vimAna caurAsI lAkha saMttAnabe hajAra teIsa haiM / / 41 / / inameM tresaTha paTala aura tresaTha hI indraka vimAna haiN| indraka vimAnoMkA samUha paTaloMke madhyameM Urdhva rUpase sthita hai / / 42 // Adi indrakakA nAma Rtu hai usakI cAroM dizAoMmeM tresaTha-vesaTha zreNIbaddha vimAna haiM aura Age pratyeka indrakameM eka-eka vimAna kama hotA jAtA hai // 43 / / saudharma aura aizAna nAmaka prArambhake do svargoM meM 1 Rtu, 2 vimala, 3 candra, 4 valgu, 5 vIra, 6 aruNa, 7 nandana, 8 nalina, 9 kAMcana, 10 rohita, 11 caMcala, 12 mAruta, 13 RddhIza, 14 vaiDUrya, 15 rucaka, 16 rucira, 17 akaM, 18 sphaTika, 19 tapanIyaka, 20 megha, 21 bhadra, 22 hAridra, 23 padma, 24 lohitAkSa, 25 vajra, 26 nandyAvataM, 27 prabhaMkara, 28 praSTaka, 29 jaga, 30 mitra aura 31 prabhA ye ikatIsa paTala haiN||44-47|| sAnatkumAra aura mAhendra kalpameM 1 aMjana, 2 vanamAla, 3 nAga, 4 garur3a, 5 lAMgala, 6 balabhadra aura 7 cakra ye sAta indraka vimAna haiM // 48 // brahma lokameM 1 ariSTa, 2 devasaMgIta, 3 brahma aura 4 brahmotara ye cAra indraka vimAna haiM / / 49 / / lAntavameM 1 brahmahRdaya aura 2 lAntaba ye do indraka vimAna haiN| mahAzukrameM 1 zukra, sahasrArameM 1 zatAkhya, AnatameM 1 Anata, 2 prANata aura 3 puSpaka ye tIna, acyutameM 1 sAnukAra, 2 AraNa aura 3 acyuta ye tIna indraka vimAna haiN||50-51|| adhograivaiyakameM 1 sudarzana, 2 amogha aura 3 suprabuddha ye tIna, madhya praveyakameM 1 yazodhara, 2 subhadra aura 3 suvizAla ye tIna aura Urdhva-praiveyakameM 1 sumana, 2 saumanasya aura 3 prItikara ye tIna indraka vimAna haiM / / 52-53 / / dazoMke madhya meM Aditya nAmakA eka indraka vimAna hai aura pAMca anuttaroMmeM sarvArthasiddhi nAmakA eka indraka vimAna hai // 54 // saudharma svargameM battIsa lAkha, aizAnameM aTThAIsa lAkha, 1. 8497023 vimAnAni / 2. Rtum + Adi + indrakam iticchedaH / * nava-anudiza-1 Aditya, 2 aci, 3 acimAlI, 4 vairocana, 5 prabhAsa, 6 aci-prabha, 7 acimadhya, 8 acirAvarta, 9 aci-viziSTa / / anuttara vimAna-1 vijaya, 2 vaijayanta, 3 jayanta, 4 aparAjita, 5 sarvArtha siddhi /
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 125 mAhendra'STau tu lakSe dve SaNNavatyA ca paJcame / brahmottare ca lakSakA sahasraM ca caturguNam // 56 // paJcaviMzatisaMkhyAni sahasrANi bhavanti tu / dvicatvAriMzatA sAkaM vimAnAni hi lAntave // 57 // caturvizatisaMkhyAni sahasrANi zatAnyapi / navapaJcAzadaSTau ca kalpe kApiSThanAmani // 58 // zukre viMzatiyuktAni sahasrANi ta viMzatiH / pare'zotinavazatI tAni caikAnaviMzatiH // 59 // trisahasrI zatAre syAttathaivaikAnnaviMzatiH / trisahasrI sahasrAre varjitaikAnnaviMzatiH // 6 // AnataprANatasthA ca ctvaariNshtHshtii| dvizatI ca vimAnAnAM SaSTiH syAdAraNAcyute // 61 // ekAdaza trike pUrve zataM saptottaraM pare / zuddhai kanavatizco navaivAnudizeSvapi // 62 // acirAdyaM paraM khyAtamarcimAlinyamikhyayA / vajraM vairocanaM caiva saumyaM syAtsaumyarUpyakam // 63 // akaM ca sphuTikaM ceti dizAsvanudizAni tu / AdityAkhyasya vartante prAcyAH prabhRti sakramam / / 64 // vijayaM vaijayantaM ca jayantamaparAjitam / dikSa sarvArthasiddhesta vimAnAni sthitAni vai // 65 // zatenASTasahasrANi saptaviMzatireva ca / zreNIgatAni servANi vimAnAni bhavanti vai // 66 // catvAri syuH sahasrANi tAvantyeva zatAni ca / zreNIgatAni saudharma navatiH paJcamistathA // 67 // aSTAzIsyA sahazAne sahasraM tu cataHzatI / salatkumArakalpe tu SaTzatI SoDazAdhikA // 68 // AvalisthavimAnAnAM mAhendra vyuttare zate / brahmalokasthitAnAM tu SaDazotyA zatadvayam / / 69 / / caturNavatireva syustAni brahmottare'pi ca / zataM lAntavakalpe ca paJcaviMzatimizritam // 70 / / catvAriMzattathaikaM ca kApiSThe zukranAmani / aSTApaJcAzadekonA mahAzukre ta viMzatiH // 71 / / zatAre paJcapaJcAzat sahasrAre dazASTamiH / Anate zatamuddiSTaM catvAriMzazca saptamiH // 72 / / prANate punaraSTAmizcatvAriMzattathAraNe / zataM viMzaM tatastriMzannavamiH punaracyute // 73 // catvAriMzattu paJcAmA saivaikAmA prakoNake / saptatriMzad yathAsaMkhyamadhoveyakatrike / / 74 // vimAnAni trayastriMzadekAnnatriMzadeva ca / paJcaviMzatirAvalyAM madhyapraiveyakatrike // 75 // sanatkumArameM bAraha lAkha, mAhendra meM ATha lAkha, brahma-svargameM do lAkha chiyAnabe hajAra, brahmottara svargameM eka lAkha cAra hajAra, lAntavameM pacIsa hajAra bayAlIsa, kApiSThameM caubIsa hajAra nau sau aMThAvana, zukrameM bIsa hajAra bIsa, mahAzukrameM unnIsa hajAra nau sau assI, zatArameM tIna hajAra unnIsa, sahasrArameM unnIsa kama tIna hajAra, Anata-prANatameM cAra sau cAlIsa, tathA AraNaacyutameM do sau sATha vimAna haiM // 55-61 / / greveyakoMke pahale trikameM eka sau gyAraha, dUsare trikameM eka sau sAta, tIsare trikameM ekAnabe aura anudizoMmeM nau vimAna haiM // 62 // anudizoMmeM Aditya nAmakA vimAna bIcameM hai aura usakI pUrva Adi dizAoM tathA vidizAoMmeM kramase 1 arci, 2 aci-mAlinI, 3 vajra, 4 vairocana, 5 saumya, 6 saumya-rUpaka, 7 aMka aura 8 sphuTika ye ATha vimAna haiM // 63-64 / / anuttara vimAnoMmeM sarvArtha siddhi vimAna bIca meM hai aura usakI pUrvAdi ra dizAoM meM 1 vijaya.2 vaijayanta. 3 jayanta aura 4 aparAjita ye cAra vimAna sthita haiN||65|| saba zreNI-baddha vimAna milakara ATha hajAra eka sau sattAIsa haiM // 66 / / unameM saudharma svargameM zreNIbaddha vimAna cAra hajAra cAra sau paMcAnabe, aizAnameM eka hajAra cAra sau aTThAsI, sanatkumArameM chaha sau solaha, mAhendra meM do sau tIna, brahmalokameM do sau chiyAsI, brahmottarameM caurAnabe, lAntavameM eka sau pacIsa, kApiSThameM ikatAlIsa, zukrameM aMThAvana, mahAzukrameM unnIsa, zatArameM pacapana, sahasrArameM aThAraha, AnatameM eka sau saiMtAlIsa, prANatameM ar3atAlIsa, AraNameM eka sau. bIsa aura acyutameM unatAlIsa kahe jAte haiM // 7-73|| adhoveyakake tIna vimAnoMmeM kramase paiMtAlIsa, ikatAlIsa aura saiMtIsa, madhyamagreveyakake tona vimAnoMmeM kramase taiMtIsa, unatosa aura pacIsa tathA UdhvaM-naiveyakake tIna vimAnoMmeM kramase ikkIsa, sattaraha aura teraha, anuttaroMmeM
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ 126 harivaMzapurANe ekaviMzatirUvaM tu trike sptdshtrimiH| dazazreNIgatAnyeva navapaJcakatatparam // 76 // eteSu tu vizuddheSu yathAsvaM mUlarAziSu / prakIrNakavimAnAni zeSANIti budhA viduH // 77 // teSu saMkhyeyavistArA vimAnavyaktayaH punaH / catvAriMzatsahasrANi 'saudharme niyutAni SaT / / 78 // paJcaiva niyutAni syuH karale caizAnanAmani / saha SaSTisahasrastu saMyutAni tu tAni vai // 79 // sanatkumArakarape tu niyataM niyunadvayam / catvAriMzatsahasrestu sahitaM taditi smRtiH // 8 // 'mAhendre niyutaM proktaM saha paSTisahasrakaiH / brahma brahmottare'zItisahasrANi sahaiva tu // 41 // lAntave'pi ca kApiSThe sahasrANi dazaiva tu / catvAri tu sahasrANi caturmiH zukranAmani // 42 // SaNNavatyA navazatI trisahasrI mahatyapi / zatAre ca sahasrAre dvAdazaiva zatAni tu / / 83 // aSTAzItiH sahaiva syaadaantpraanntaakhyyoH| dvipaJcAzatsahaiva syAdAruNAcyutakalpayoH // 84 // sarvatraivAtra saMkhyeyavistArAstu caturgaNAH / asaMkhyeyAtmavistArA vimAnavyaktayaH smRtAH // 85 // yathAsvamindrakaihIMnA navapraiveyakAdiSu / syurasaMkhyeyavistArA zreNISvanyAstu tA dvidhA // 86 // lakSAH SoDazasaMkhyeyavistRtA navatirnava / sahasrANi sahAzItyA trizatI piNDitAstu tAH // 8 // SaTzataikAnepaMJcAzat saptabhirnavatiH'' punaH / sahasrANItarA lakSAH saptaSaSTirudIritAH // 8 // prAgbhArabhUnarakSetramRtuH sImantakaH samam / vistAreNa tu" saMprApto bAlamAtreNa cUlikAm // 49 // jambUdvIpApratiSThAnakSetrasarvArthasiddhayaH / yo'pi samavistArAH proktA vistAravedibhiH // 10 // pA~ca zreNI-baddha vimAna haiN| vimAna saMkhyAkI mUla rAzimeM-se ina indraka aura zreNI-baddha vimAnoMkI saMkhyA ghaTA denepara jo zeSa bacate haiM ve prakIrNaka vimAna haiM aisA vidvajjana jAnate haiM / / 74-77|| una vimAnoMmeM saMkhyAta yojana vistAravAle vimAnoMkI saMkhyA saudharma svargameM chaha lAkha cAlIsa hajAra hai| aizAna svargameM pAMca lAkha sATha hajAra, sanatkumAra svargameM do lAkha cAlIsa hajAra, mAhendra svargameM eka lAkha sATha hajAra, brahma-brahmottara svargameM assI hajAra, lAntava aura kApiSTha svargameM daza hajAra, zukra svargameM cAra hajAra cAra, mahAzukra svargameM tIna hajAra nau sau chiyAnabe, zatAra-sahasrAra svargameM bAraha sau, Anata-prANata svargameM aThAsI, aura AraNa-acyuta svargameM bAvana haiM / / 78-84 / / ina sabhI svargoM meM saMkhyAta yojana vistAravAle vimAnoMkI jo saMkhyA hai usase caugune asaMkhyAta yojana vistAravAle vimAna haiM // 8 // nava-preveyakAdikameM indraka vimAnoMko chor3akara zreNI-baddha vimAnoM meM saMkhyAta yojana vistAravAle aura asaMkhyAta yojana vistAravAle donoM prakArake vimAna haiN| indraka vimAna saMkhyAta yojana vistAravAle ho haiM // 86 // saMkhyAta yojana vistAravAle saba vimAna milAkara solaha lAkha ninyAnabe hajAra tIna sau assI haiM aura asaMkhyAta yojana vistAravAle vimAna sar3asaTha lAkha saMttAnabe hajAra, chaha sau unacAsa kahe gaye haiM // 87-88 // prArabhAra-bhUmi ( siddhazilA ),DhAI dvIpa, prathama svargakA Rtu vimAna, prathama narakakA sImantaka indraka vila aura siddhAlaya ye pAMca vistArako apekSA samAna haiM arthAt saba paiMtAlIsa lAkha yojana vistAravAle haiN| inameM Rtu vimAna bAla mAtrakA antara dekara merukI cUlikAko prApta hai arthAt cUlikA aura Rtu vimAnameM bAlamAtrakA antara para jambadrIpa. sAtaveM narakakA apratiSThAna nAmakA indraka vila aura sarvArthasiddhi ye tInoM vistArave jAnanevAle AcAryoMne samAna vistArase yukta kahe haiM arthAt ina sabakA eka-eka 1. 640000 / 2. 560000 / 3. 240000 / 4. 160000 / 5. 80000 / 6.10000 / . 7. 4004 / 8. 3996 / 9. 'zreNISvanyAkRtA dvidhA m0| 10. 649 / 11. 97000 / 12. tu zabdAn muktAlayo'pi, iti ka pratiTippaNyAm /
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 127 sarvazreNIvimAnAnAmarddhamUrdhvamito'param / anyeSAM svavimAnAdhaM svayaMbhUramaNodadheH // 11 // vezmamUla zilApIThabAhulyaM pUrvakalpayoH / yojanAnyekaviMzatyA tvekAdaza zatAni ca // 12 // UrdhvaM navanavatyAstu yugme yugme' parikSayaH / ekaikatra trike tulyazcatardazasu copari // 13 // Aye viMzaM zataM vyAsaH kalpayugme tu vezmanAm / pare zataM dazono'tazcaturdazasu parthya tu // 9 // ucchrAyaH paT zatAnyAye paJca kalpayuge pare / zatAnonamUno'smAtpaJcaviMzatimAtrakAH // 15 // paSTirAgre'vagAho'pi paJcAzayugale pare / paJcono'smAtparepu dve caturdazasu sArdhake // 16 // kRSNA nIlAzca rakAzca pItAH zvetAzca varNitAH / prAsAdAH paJcavarNAste saudharmezAnakalpayoH // 97 // nIlAdyAH parayozcovaM rakAdyAstu caturvapi / sahasrArAvasAneSu pItAH zvetAzca netare // 18 // AnataprANatAdI ca zvetavarNAH pravarNitAH / vaimAnikavimAneSu prAsAdAH prasphuratpramAH // 99 // dvayoyorvimAnAni kalpATakapareSu ca / jale vAte dvayoyomni saMsthitAdi yathAkramam // 10 // Sar3ayAleSu zeSesu kalpeSu caramendra kAt / zreNIbaddhe nijAvAse vasantyaSTAdaze tathA // 10 // lAla yojana vistAra hai / / 20 / / samasta zreNI-baddha vimAnoMkI jo saMkhyA hai usakA AdhA bhAga to bhU-ramaNa samudra ke Upara hai aura AdhA anya samasta dvIpa samudroMke Upara phailA huA hai // 11 // saudharma aura aizAna svargameM bhavanoMke mUla zilApIThakI moTAI gyAraha sau ikkIsa yojana hai / / 92 // Upara pratyeka kalpa yugalameM ninyAnabe-ninyAnabe yo jana moTAI kama hotI hai| aveyakoMke tInoM trika tathA anudiza aura anuttara vimAnoMke caudaha vimAnoMmeM samAna moTAI hotI hai // 93 / / prathama kalpa yugala-saudharma, aizAna svarga meM bhavanoMkI caur3AI eka sau bIsa yojana, dUsare kalpa yugala -sAnatkumAra, mAhendra svarga meM sau yojana aura isake Age pratyeka kalpa yugala tathA graiveyakoMke pratyeka trikoMmeM daza-daza yojana kama hotI jAtI hai| anudizoM aura anuttaroMke caudaha vimAnoMmeM kevala pA~ca yojana caur3AI raha jAtI hai // 94 // prathama kalpa yugalameM bhavanoMkI UMcAI chaha sau yojana hai, dUsare kalpa yugalameM pAMca sau yojana hai aura Ageke yugaloMmeM pacAsa-pacAsa yojana U~cAI kama hotI jAtI hai| isake Age anudiza aura anuttaroMke bhavana mAtra pacIsa yojana U~ce haiM // 95 // prathama kalpa yugalameM bhavanoMkI gaharAI sATha yojana hai, dUsare kalpa yugalameM pacAsa yojana hai aura isake Ageke kalpoMmeM pA~ca-pA~ca yojana kama hotI jAtI hai| anudiza aura anuttara sambandhI caudaha vimAnoMmeM mAtra DhAI yojana gaharAI hai // 96 // saudharma aura aizAna svargake bhavana kAle, nIle, lAla, pIle aura saphedake bhedase pA~ca raMgake kahe gaye haiM // 97 // Ageke yugalasAnatkumAra aura mAhendra svargameM nIleko Adi lekara cAra raMgake haiM, usake Age cAra svargoM meM lAlako Adi lekara tIna raMgake haiM, usake Age sahasrAra svarga takake cAra svargoM meM pIle aura sapheda do raMgake haiM anya raMgake nahIM haiM // 98 // usake Age Anata-prANatako Adi lekara samasta svarga, graiveyaka, anudiza tathA anuttaravimAnoMke bhavana mAtra sapheda varNa ke haiN| vaimAnika devoMke ye bhavana jagamagAtI huI prabhAse yukta haiM / / 99 / / saudharma aura aizAna svargake vimAna ghanodadhike AdhAra haiM, sAnatkumAra aura mAhendra ke vimAna ghanavAtavalayake AdhAra haiM, Age ATha kalpa arthAt sahasrAra svagaM takake vimAna ghanodadhi aura ghanavAta donoMke AdhAra haiM aura zeSa vimAna AkAzake AdhAra haiM // 100 / chaha yugaloM tathA zeSa kalpoMmeM apane-apane nivAsake yogya antima indrakake zreNIbaddha 1. saudharmayugme 1121, sAnatkumArayugme 1022, brahmayugme 923 ityAdi navanavatihInakramam / 2. 120 / 3. 100, 90, 80, 70, 60, 50, 40, 30, 20, 10 / 4. anudizAnuttareSu / 5.500 / 6. paJcAzadUnakramam / 7. chajjugala sesakappe aTThArasamamhi seDhi vaddhammi / dohINa kama dakkhiNa uttara bhAgamhi devidA ||483||-triloksaarsy / 8. camarendrakA: m.|
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ 128 harivaMzapurANe dvihAnikramato'to'gre dakSiNottarasaMbhavAH / surAdhIzAH sukhAmmodhimadhyagA gtvidvissH||102|| bhAjyotirlokamutpAdastApasAnAM tapasvinAm / brahmalokAvadhijJeyaH parivrAjakayoginAm // 10 // sadagAjIvakAnAM ca sahasrArAvadhirmavaH / na jinetaradRSTena liGgena tu tataH param // 104 / kalpAnacyutaparyantAn saudharmaprabhRtIn punaH / vrajanti zrAvakAstebhyaH zramaNAH parato'pi ca // 105 // upapAdo'styamavyAnAmagragreveyakeSvapi / sa ca nirgranthaliGgena saMgato'gratapaHzriyA // 106 // rasnatrayasamRddhasya mavyasyaiva tataH param / yAvarasarvArthasiddhiM syAdupapAdastapasvinaH / / 107 // . kRSNA nIlA ca kApotA lezyAta dravyamAvataH / tejolezyA jaghanyA ca jyotiSAnteSu bhASitAH // 10 // saudharmazAnadevAnAM tejolezyA tu madhyamA / saivotkRSTottaradvandve padmalezyA jaghanyataH // 109|| madhyamA padmalezyA tu parasmin yugalatraye / utkRSTA padmalezyA ca yugme zuklAvarApare // 11 // acyutAntacatuSke ca navapraiveyakeSu ca / sarveSAmeva devAnAM zuklalezyA tu madhyamA // 111 // ahamindravimAneSu caturdazasu saMsthitAH / lezyA paramazukloz2a saMklezarahitAtmanAm // 112 // vimAnoMmeM indroMkA nivAsa hai| pahale yugalake antima indraka sambandhI aThArahaveM zreNIbaddha vimAnameM indrakA nivAsa hai aura Age do-do zreNIbaddha vimAnoMko kramika hAni hai| 1 saudharma.2 sanatkamAra, 3 brahma, 4 zukra, 5 Anata aura 6 AraNa kalpoMmeM rahanevAle indra dakSiNa dizAmeM rahate haiM aura 1 aizAna, 2 mAhendra, 3 lAntava, 4 zatAra, 5 prANata aura 6 acyuta ina chaha kalpoMmeM rahanevAle uttara dizAmeM rahate haiM / ye indra sukharUpI sAgarake madhyameM sthita haiM tathA pratidvandviyoMse rahita haiMbhAvAdhaM-saudharma svargake antima paTalake indraka vimAnase dakSiNa dizAmeM jo aThArahavAM zreNIbaddha vimAna hai usameM saudharmendra rahatA hai aura uttara dizAmeM jo aThArahavAM zreNIbaddha vimAna hai usameM aizAnendra rahatA hai| sanatkumAra indra apane svargake antima paTala sambandhI indrakase dakSiNa dizA sambandhI solahaveM zreNIbaddha vimAnameM rahatA hai aura mAhendra uttara dizA sambandhI / isI prakAra Age bhI samajhanA cAhie // 101-102 / / paMcAgni Adi tapa tapanevAle tapasviyoMkI utpatti bha vyantara aura jyotiSI devoMmeM hotI hai, parivrAjaka-saMnyAsiyoMkI utpatti brahmaloka taka aura samyagdRSTi AjIvakoMkI utpatti sahasrAra svarga taka ho sakatI hai| jina-liMgake sivAya anya liMgake dvArA jIva sahasrAra svargake Age nahIM jA sakate yaha niyama hai // 103-104|| zrAvaka saudharma svargase lekara acyuta svagaM taka jAte haiM aura muni usake Age bhI jA sakate haiM // 105 / / abhavya jIvoMkA upapAda agnima graiveyaka taka ho sakatA hai, parantu yaha niyama hai ki praiveyakoMmeM upapAda nirgrantha liMgake dvArA ugra tapazcaraNa karanese hI ho sakatA hai // 106 / / isake sarvArtha-siddhi taka ratnatraya tapasvI bhavya jIvakI hI utpatti hotI hai // 107 / / bhavanavAsI, vyantara aura jyotiSo devoMmeM dravya tathA bhAvako apekSA kRSNa, nIla aura kApotalezyA tathA jaghanya pItalezyA hotI hai // 108|| saudharma aura svargake devoMke madhyama pItalezyA hotI hai| mAhendra svargake devoMke utkRSTa pItalezyA aura jaghanya padmalezyA hotI hai // 109 / / isake Age tIna yugaloMmeM madhyama padmalezyA hotI hai| usake Age do yugaloMmeM utkRSTa padmalezyA aura jaghanya zuklalezyA hotI hai| tadanantara acyuta svagaM takake cAra svargoM aura nau graiveyakoMke samasta devoMke madhyama zuklalezyA hotI hai aura usake Age anudiza aura anuttara sambandhI ahamindroMke caudaha vimAnoMmeM parama zuklalezyA hotI hai| yahA~ke nivAsI ahamindra saMklezase rahita hote haiM / / 110-112 / / 1. sarvArthasiddhiH ka., kha., ga., ng.|
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 129 AdharmAyAstu devAnAmAdyayorviSayo'vadhiH / kalpayoH parayozcAsAvAvaMzAyA vyavasthitaH // 113 // A'sau meghAvanerutazcatuH kalpe tu tatparam / Acaturtha pRthivyAstu pare kalpacatuSTaye // 114 // AnatAdicatuSke'sAvApaJcamyAH samIritaH / navagraiveyakasthAnAmaSaSThyA viSayo'vadhiH // 115 // navAnudizadevAnAmAsaptamyA samAptitaH / lokanADIsamastAsu paJcAnuttaravAsinAm // 116 // svavimAnAvadhistudhvaM viSayo'vadhicakSuSaH / vizeSAmeva devAnAmiti vizvavido viduH // 117 // sthityutsedhapravIcArA jinendrapratibhASitAH / caturdevanikAyAnAM veditavyaM yathAyatham // 118 // dakSiNAzaraNAntAnAM devyaH saudharma eva tu / nijAgAreSu jAyante nIyante ca nijAspadam // 19 // uttarAzAcyutAntAnAM devAnAM divyamUrttayaH / aizAnakalpa saMbhUtA devyo yAnti nijAzrayam // 120 // zuddhadevIyutAnyAhurvimAnAni munIzvarAH SaD lakSAstu caturlakSAH saudharmezAna kalpayoH // 121 // divya vastra vibhUSAbhiH zubhavikriyamUrtibhiH / 'citranetraha rodArarUpavibhramavRttibhiH // 122 // hAva bhAvavidagdhAbhirnisargapremabhUmibhiH / naikapalyopamAyurbhirdevImirbahubhiH sukham // 123 // indrAH sAmAnikA devAkhAyastriMzAdayo'khilAH / kalpopapannaparyantAH zrayante dIrghajIvinaH // 124 // ahamindrAstato'nantaM bhajante bhavejaM sukham / tatsAtAvedanIyotthamastrIkaM prazamAtmajam // 125 // siddhAnAM tu paraM sthAnaM paraM dvAdazayojanam / sarvArthasiddhito gatvA sthitaM trailokyamUrdhani // 126 // ISatprAgbhArasaMjJA'sAvaSTamI pRthivI zrutA / aSTayojanabAhulyA madhye hInA kramAttataH // 127 // prathama do svargake devoMke avadhijJAnakA viSaya dharmA pRthivI taka hai, usake Age ke do svargoM sambandhI devoMkA viSaya vaMzA pRthivI taka hai| usake Age cAra svargoM sambandhI devoMkA viSaya meghA pRthivI taka hai, unake Age cAra svarge sambandhI devoMkA viSaya aMjanA nAmaka cauthI pRthivI taka hai / usake Age AnatAdi cAra svargoMke devoMkA viSaya ariSTA nAmakI pAMcavIM pRthivI taka hai / nava graiveyakavAsiyoM kA chaThavIM pRthivI taka hai| navAnudizavAsiyoMkA sAtavIM pRthivIke anta taka hai aura paJcAnuttaravAsiyoMkA samasta lokanADI taka hai / samasta devoMke avadhijJAna rUpI netrakA UparakI orakA viSaya apane-apane vimAnake anta bhAga taka hai aisA sarvajJa deva jAnate haiM // / 113 - 117 // cAroM nikAyake devoMkI sthiti, U~cAI tathA pravIcAra -- kAmasevanakA varNana jaisA jinendra bhagavAn ne kiyA hai vaisA yathAyogya jAnanA cAhie | | 118 || AraNa svargaM paryanta dakSiNa dizAke devoMkI deviyAM saudharma svagaMmeM hI apane-apane upapAda sthAnoMmeM utpanna hotI haiM aura niyogI devoMke dvArA yathAsthAna le jAyI jAtI haiM ||119|| tathA acyuta svagaM paryanta uttara dizAke devoMkI sundara deviyA~ aizAna svarga meM utpanna hotI haiM evaM apane-apane niyogI devoMke sthAnapara jAtI haiM // 120 // muniyoMke Izvara gaNadhara devane sodhamaM aura aizAna svarga meM zuddha deviyoMse yukta vimAnoM kI saMkhyA kramase chaha lAkha aura cAra lAkha batalAyI hai arthAt saudharma aizAna svarga meM kevala deviyoMke utpatti sthAna chaha lAkha aura cAra lAkha pramANa haiM || 121 || solahaveM svarga taka utpanna evaM dIrghaM Ayuko dhAraNa karanevAle indra, sAmAnika, trAyastraza Adi deva, divya vastrAlaMkAroMse vibhUSita, zubha vikriyA karanevAlI hRdaya tathA netroMko haraNa karanevAlI utkRSTa rUpa aura vibhramase sahita, hAvabhAva dikhalAne meM catura svAbhAvika premakI bhUmi evaM aneka palya-pramANa AyuvAlI aneka deviyoMke sAtha sukhako prApta hote haiM | 122 - 124 | solahaveM svargake Age ke ahamindra, sAtA vedanIyake udayase utpanna, strI rahita, zAntirUpa AtmAse utpanna honevAle, deva paryAyajanya aparimita sukhakA upabhoga karate haiM / / 125 / / sarvArthasiddhise bAraha yojana Age jAkara tIna lokake mastakapara siddha bhagavAnkA utkRSTa sthAna hai ||126|| siddhoM kA yaha sthAna ( siddhazilA ) ISatprAgbhAra nAmakI AThavIM pRthivI 1. cittasvavRttibhiH ma kha / 2. bhavanaM ma / 3. stutA ma. / 17
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe paryante'Ggula saMkhayeya bhAgamAtratanusthitiH / sottAnita mhaavRttshvetcchtropmaakRtiH||128|| catvAriMzat vistAro lakSAH paJcabhirarcitAH / yojanAni kSitestasyA vidvadbhirabhidhIyate // 129 // koTI tuparidhirlakSA dvicatvAriMzadiSyate / dvizatyekAnnapaJcAzat trisahasrI dazAhatA // 130 // UrdhvaM tasyAH purA proktaM yadvAtavalayatrayam / tatra trikozabAhulyamatItya valayadvayam // 131 // dhanuSAM paJcazasyAmA paJcasaptatiyuktayA / dhanuH sahasramekaM hi bahalaM vaLayaM tu yat // 132 // tanuvAtasya tasyAnte paJcaviMzatisaMyutAm / vigAhyotkarSataH siddhAH sthitAH paJcadhanuHzatIm // 133 // sArddhahastatrayaM pUrvaM kRtvAnte'nantarocchruitim / siddhAvagAhanAkAzadezo dezona iSyate // 134 // eko'vatiSThate yatra siddhaH siddhaprayojanaH / tatrAnantAzca tiSThanti siddhAste svAvagAhataH // 135 // azarIrAH sukhAtmAnaH siddhA jIvaghanAyutAH / sAkAreNopayogena nirAkAreNa cAtmanaH // 136 // sarvalokamalokaM ca saMtatAnantaparyayam / jAnantaH saha pazyantastiSThanti sukhinaH sadA // 137 // siddhAH zuddhAH prabuddhArthA vijanmAno'jarAnarAH / zAstratAH 'zAzvataM sthAnamadhitiSTantyabandhanAH // 138 // mandAkrAntA 130 jyotirlokaprakaTapaTalasvargamokSordhvaloka prajJaptyuktaM naravara mayA saMgrahAkSetramevam / saMproktaM te zravaNasubhagaM zreNika zreyase'taH vAyuSmannavahitamatirvacmi kAlopadezam // 139 // kahalAtI hai / yaha pRthivI madhyameM ATha yojana moTI hai usake Age kramase kama kama hotI huI anta bhAga meM aMgulake asaMkhyAtaveM bhAga pramANa atyanta sUkSma raha jAtI hai, vaha UparakI ora uThe hue vizAla gola sapheda chatrake AkAra hai / / 127- 128 || vidvajjana usa pRthivIkA vistAra paiMtAlIsa lAkha yojana batalAte haiM // 129 // usakI paridhi eka karor3a bayAlIsa lAkha tIsa hajAra do sau unacAsa yojana hai || 130 / / usa pRthivIke Upara pahale kahe hue tIna vAtavalaya haiM, unameM tIna koza vistAravAle do valayoMkA ullaMghana kara eka hajAra pA~ca sau pacahattara dhanuSa vistAravAlA jo tIsarA tanuvAtavalaya hai| usake pA~ca sau paccIsa dhanuSa moTe antima bhAgako apanI utkRSTa ava gAhanAse vyAptakara siddha bhagavAn virAjamAna haiN| jina siddha bhagavAnkA anantara pUrvaM zarIra sAr3he tIna hAtha U~cA rahatA hai unakI avagAhanA sambandhI AkAzakA pradeza sAr3he tIna hAthase kucha kama mAnA jAtA hai // 131 - 134|| jahA~ kRtakRtya avasthAko prApta hue eka siddha bhagavAn virAjamAna haiM vahIM apanI avagAhanAse ananta siddha parameSThI sthita hai / bhAvArtha - avagAha dAnakI sAmarthyaM hone se siddha parameSThI eka dUsareko bAdhA nahIM pahu~cAte isalie jahA~ eka siddha hai vahIM ananta siddha virAjamAna rahate haiM // 135 // | ye siddha parameSThI zarIrarahita haiM, sukha rUpa haiM, jIvake ghana pradezoM se yukta haiM aura apane jJAnopayoga tathA darzanopayogake dvArA ananta paryAyoMse yukta samasta loka aura alokako eka sAtha jAnate hue sadA sukhase sthira rahate haiM // 136 - 137 // jo karma kalaMkase rahita hone ke kAraNa zuddha haiM, ananta jJAnase sampanna honeke kAraNa jinhoMne samasta padArthoMko jAna liyA hai, jo AyukamaMse rahita honeke kAraNa nUtana janmase rahita haiM, zarIra rahita honeke kAraNa ajaraamara haiM, mohajanya vikArase rahita honeke kAraNa jo karmabandhanase dUra haiM aura svAzrita honese zAzvata haiM aise siddha parameSThI usa zAzvata - avinazvara sthAnapara sadA vidyamAna rahate haiM // 138 // gautama svAmI kahate haiM ki he nararatna zreNika ! isa prakAra hamane tere kalyANake lie 1. nizcalaM kha. / 2. 'jyotirlokaH prakaTapaTalasvarga mokSordhvalokaH ma / 3. saMgrahAkSepamevaM kha. /
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSThaH sargaH 131 dharmadhyAnaM dhavalamuditaM mokSaheturjinendra __rAjJApAyaprabhRtivicayazcittavRttenirodhaH / yattatkAryA samitakaraNalokasaMsthAnacintA mandAkrAntA na hRdayamadebhendriyAzvA vidheyAH // 14 // ityariSTane mipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryasya kRto jyotirloko lokavarNano nAma SaSThaH sargaH // 6 // jyotirloka aura aneka paTaloMse yukta svarga evaM mokSase sahita UvaM lokakA kathana karanevAle isa kSetrakA saMkSepase karNapriya varNana kiyA hai / aba he AyuSman ! hama kAladravyakA kathana karate haiM so ekAgracittase zravaNa kara // 139|| zrIjinendra bhagavAnne AjJAvicaya, apAyavicaya, vipAkavicaya aura saMsthAnavicayake dvArA cittavRttike nirodha karaneko ujjvala dharmadhyAna kahA hai aura cU~ki dharmadhyAna mokSakA kAraNa hai isalie indriyoMko vaza karanevAle puruSoMko lokake saMsthAna-AkArakA cintana karanA cAhie / AcAryoMne ThIka hI kahA hai ki indriyarUpI madonmatta hAthI aura indriyarUpI ghor3e manda AkramaNa honepara vazameM nahIM rhte| bhAvArtha-mokSAbhilASI puruSoMko mana aura indriyoMko svatantra nahIM chor3anA cAhie / / 140 / / isa prakAra jisameM zrIariSTanemi jinendra ke purANakA saMgraha kiyA gayA hai aise jinasenAcAryaracita harivaMza purANameM jyotirloka tathA UrdhvalokakA varNana karanevAlA chaThA sarga samApta huA // 6 // 1. bhedendriyAsvAvidheyAH ka., kha., ga., gh.|
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH varNagandharasasparzamukto'gauravalAghavaH / vartanAlakSaNaH kAlo mukhyo gauNazca sa dvidhA // 1 // gatisthityavagAhAnAM dharmAdharmAmbarANi ca / nimittaM sarvamAvAnAM vartanasyAtra nizcayaH // 2 // dharmAdharmanabhodravyaM yathaivAgamadRSTitaH / tathA nizcayakAlo'pi nizcetavyo vipazcitA // 3 // jIvAnAM pudagalAnAM ca parivattiranekadhA / gauNakAlapravRttizca mukhyakAlanibandhanA // 4 // sarveSAmeva mAvAnAM pariNAmAdivRttayaH / svAntarbahinimittebhyaH pravartante samantataH // 5 // nimittamAntaraM tatra yogyatA vastuni sthitA / bahinizcayakAlastu nizcitastattvadarzibhiH // 6 // anyonyAnupravezena vinA kAlANavaH pRthaka / lokAkAzamazeSaM tu vyApya tiSThanti saMcitAH // 7 // dravyAnirvikArasvAdudayavyayavarjitAH / nityA eva kathaMcitte svarUpasamavasthitAH // 8 // agurutvalaghutvAtmapariNAmasamanvitAH / paropAdhivikAritvAdanityAstu kathaMcana // 9 // tridhA samayavRttInAM hetutvAtte tridhA smatAH / anantasamayotpAdAdanantavyapadezinaH / / 10 // tebhyaH kAraNabhUtebhyaH samayasya samudbhavaH / kAraNena vinA kArya na kadAcit prajAyate // 11 // svata evA'sato janma kAryasya yadi jAyate / svata eva hi kiM na syAt qharazRGgasya saMbhavaH // 12 // na kAlAdanyato hetoH kAlakAryasamudbhavaH / na hi saMjAyate jAtu zAlibIjAd yavAkuraH // 13 // rUpa, rasa, gandha aura sparzase rahita va halakA va bhArI aura vartanA lakSaNase yukta kAladravya hai| vaha mukhya aura gauNake bhedase do prakArakA hai||1|| jisa prakAra jIva aura pudgalake gamana karane meM dharma dravya, ThaharanemeM adharma dravya aura samasta dravyoMko avagAha denemeM AkAza dravya nimitta hai usI prakAra samasta dravyoMkI vartanA--SaDguNI hAni-vRddhirUpa pariNamanameM nizcaya kAladravya nimitta hai / / 2 / / jisa prakAra dharma-adharma aura AkAzadravyakA AgamadRSTise nizcaya kiyA jAtA hai usI prakAra vidvAnoMko kAla dravyakA bhI nizcaya karanA cAhie // 3 / / jIva aura pudgaloMkA pariNamana nAnA prakArakA hotA hai aura gauNa kAlakI pravRtti mukhya kAlake kAraNa hai / / 4 / / samasta padArthoM meM jo pariNAma kriyA paratva aura aparatvarUpa pariNamana hote haiM ve apane-apane antaraMga tathA bahiraMga nimittoMse hI saba ora pravRtta hote haiM / / 5 / / una antaraMga, bahiraMga nimittoMmeM antaraMga nimitta to vastukI apano yogyatA hai jo sadA usameM sthita rahatI hai aura bAhya nimitta nizcaya kAladravya hai aisA tattvadarzI AcAryoMne nizcita kiyA hai / / 6 / / parasparake pravezase rahita kAlANu pRthak-pRthak samasta lokako vyApta kara rAzirUpameM sthita haiM // 7 // dravyArthika nayakI apekSA kAlANuoMmeM vikAra nahIM hotA isalie utpAda-vyayase rahita honeke kAraNa ve kathaMcit nitya haiM aura apane svarUpameM sthita haiM ||8| aguru laghu guNake kAraNa una kAlANuoMmeM pratyeka samaya pariNamana hotA rahatA hai tathA parapadArthake sambandhase ve vikArI ho jAte haiM isalie paryAyAthika nayakI apekSA kathaMcit anitya bhI hai|9|| bhUta, bhaviSya aura vartamAnarUpa tIna prakArake samayakA kAraNa honese ve kAlANu tIna prakArake mAne gaye haiM aura ananta samayoMke utpAdaka honese ananta bhI kahe jAte haiM / / 10 / / una kAraNabhUta kAlANuoMse samayakI utpatti hotI hai so ThIka hI hai kyoMki kAraNake binA kabhI kArya utpanna nahIM hotA // 11 // yadi asadbhUta kAryako utpatti kAraNake binA svayaM hI hotI hai to phira gadheke sIMgakI utpatti svayaM hI kyoM nahIM ho jAtI ? // 12 // kAlake sivAya anya kAraNase kAlarUpa kAryako utpati nahIM hotI kyoMki dhAnake bIjase kabhI jaukA aMkura
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 133 jAyate misajAtIyo heturyatrApi kAryakRt / tatrA'sau sahakArI syAt mukhyopAdAnakAraNaH // 14 // 'yuktyAgamabalAdevamanatIndriyadarzinaH / sadbhAvaM mukhyakAlasya atipadya vyavasthitaH // 15 // samayAvalikocchvAsaprANastokalavAdikaH / vyavahArastu vijJeyaH kAlaH kAlajJavarNitaH // 16 // pariNAma prapamasya gatyA sarvajaghanyayA / paramANonijAgADhasvapradezavyatikramaH // 17 // kAlena yAvataiva sthAdavibhAgaH sa bhASitaH / samayaH samayAmi niruddha paramAnyataH // 18 // tairevAvalikAsaMkhyaiH saMkhyAtAmistu bhASitau / tAbhirucchvAsanizvAsau tAvubhau prANa iSyate // 19 // prANAH sapta punaH stokaH saptastokA mavellavaH / te sapta saptatiH santo muhartAstriMzadeva te // 20 // bhahorAtraM bhavetpakSastAni paJcadazaiva tau / mAso mAsAvRtusteSAM tritayaM tvayanaM tathA // 21 // ayanadvayamabdaM sthAt paJcAbdAni yugaM punaH / yugadvayaM dazAbdAni zataM tAni dazAhatau // 22 // bhavedvarSasahasraM tu zataM cApi dazAhatam / dazavarSasahasrANi tadeva dazatADitam // 23 // jJeyaM varSasahasraM tu taccApi daza saMguNam / pUrvAGgaM tu tadabhyastamazItyA caturAyA // 24 // tattadguNaM ca pUrvAhna pUrva bhavati nizcitam / pUrvAGgaM tadguNaM tacca pUrvasaMjJatu tadguNam // 25 // niyutA paraM tasmAgniyutaM ca tataH param / kumudAGgaM tatazca syAd kumudaM tu tataH param // 26 // pannAja panamapyasmAd nalinAGgaM tathaiva ca / nalinaM kamalAGgaM ca kamalaM cApyataH param / / 27 // tuvyAtuvyamapyasmAdaTaTAnaM tato'pi ca / araTaM cAmamAGgaM syAdamamaM cApyataH param // 28 // utpanna nahIM hotA / / 13 / / jahA~ kahIM bhinna jAtIya kAraNa kArya utpAdaka hotA hai vahAM vaha sahakArI kAraNa hI hotA hai| kAryakI utpattimeM mukhya kAraNa upAdAna hai aura sahakArI kAraNa usakA sahAyaka hotA hai // 14 // isa prakAra jo atIndriyadarzI nahIM haiM arthAt sthUla padArthako hI jAnate haiM unake lie yukti aura Agamake balase mukhyakAlakA sadbhAva batAkara use vyavasthita kiyA hai // 15 // samaya, Avali, ucchvAsa, prANa, stoka aura lava Adiko vyavahAra-kAla jAnanA cAhie aisA samayake jJAtA AcAryoMne varNana kiyA hai // 16 // sarvajaghanya gatise pariNAmako prApta huA paramANu jitane samayameM apane dvArA prApta svargIya pradezakA ullaMghana karatA hai utane samayako zAkhake jJAtA AcAryone samaya kahA hai| yaha samaya avibhAgI hotA hai tathA parakI mAnyatAko rokanevAlA hai // 17-18 // asaMkhyAta samayako eka AvalI hotI hai, saMkhyAta AvaliyoMkA eka ucchvAsa nizvAsa hotA hai, do ucchvAsa nizvAsoMkA eka prANa hotA hai| sAta prANoMkA eka stoka hotA hai, sAta stokoMkA eka lava hotA hai, sattara lavoMkA eka muhUrta hotA hai, tIsa muhUtrtIkA eka dina-rAta hotA hai, pandraha dina-rAtakA eka pakSa hotA hai, do pakSakA eka mAsa hotA hai, do mAsakI eka Rtu hotI hai, tIna RtuoMkA eka ayana hotA hai, do ayanoMkA eka varSa hotA hai, pAMca varSoMkA eka yuga hotA hai, do yugoMke daza varSa hote haiM, isameM dazakA guNA karanepara sau varSa hote haiM, isameM dazakA guNA karanepara hajAra varSa hote haiM, isameM dazakA guNA karanepara daza hajAra varSa hote haiM, isameM dazakA gaNA karanepara eka lAkha varSa hote haiM. isameM caurAsIkA gaNA karanepara e hotA hai, caurAsI lAkha pUrvAMgoMkA eka pUrva, caurAsI lAkha pUrvokA eka niyutAMga, caurAsI lAkha niyutAMgoMkA eka niyuta, caurAsI lAkha niyutoMkA eka kumudAMga, caurAsI lAkha kumudAMgoMkA eka kumuda, caurAsI lAkha kumudoMkA eka padmAMga, caurAsI lAkha padmAMgoMkA eka padma, caurAso lAkha pamoMkA eka nalinAMga, caurAsI lAkha nalinAMgoMkA eka nalina, caurAsI lAkha nalinoMkA eka kamalAMga, caurAsI lAkha kamalAMgoMkA eka kamala, caurAsI lAkha kamaloMkA eka tuTayAMga, caurAsI lAkha tuTayAMgoMkA eka tuTaya, caurAsI lAkha tuTayoMkA eka aTaTAMga, caurAsI lAkha 1. yuktAgama- ma., k.| 2. -kocchvAsaH prAza m.| 3. niruddhaH paramAsthitaH ma. / pavAga
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe UhAGgamUhamapyasmAlatAGgaM ca latAhvayam / mahAlatAGgasaMjJa syAt kAlavastu mahAlatA // 19 // ziraHprakampitaM proktaM tato hastaprahelikA | carciketyAdikaH kAlaH saMkhyeyaH paribhASitaH // 30 // varSa saMkhyAvyatikrAntaH kAlo'saMkhyeya iSyate / palyasAgarasaMkhyAnaM kalpAnantAdibhedavAn // 31 // "AdimadhyAntanirmuktaM nirvibhAgamatIndriyam / mUrttamapyapradezaM ca paramANuM pracakSate // 32 // ekadaikaM rasaM varNa gandhaM sparzAvabAdhakau / dadhat sa vartate'bhedyaH zabda heturazabdakaH // 33 // AzaGkayA nArthatattvajJa rnabhaHzAnAM samantataH / SaTkena yugapadyogAtparamANoH SaDaMzatA // 34 // svalpAkAzaSaDaMzAzca paramANuzca saMhatAH / saptAMzAH syuH kutastu syAtparamANoH SaDaMzatA ||35|| varNagandharasasparzaiH pUraNaM galanaM ca yat / kurvanti skandhavattasmAt pudgalAH paramANavaH // 36 // "anantAnantasaMkhyAnaparamANusamuccayaH / avasaMjJAdikAMsaMjJA skandhajAtistu jAyate ||37|| tAbhiraSTAbhirapyuktA saMjJAsaMjJAdikA tathA / tAbhirapyaSTa saMjJAbhistuTireNuH sphuTIkRtaH ||38|| 134 amama, aTaTAMgoM kA eka aTaTa, caurAsI lAkha aTaToMkA eka amamAMga, caurAsI lAkha amamAMgoM kA eka caurAsI lAkha amamoMkA eka UhAMga, caurAsI lAkha UhAMgoM kA eka Uha, caurAsI lAkha UhoM kA eka latAMga, caurAsI lAkha latAMgoM kI eka latA, caurAsI lAkha latAMgoM kA eka mahAlatAMga, caurAsI lAkha mahAlatAMgoMkI eka mahAlatA, caurAsI lAkha mahAlatAoMkA eka ziraH prakampita, caurAsI lAkha ziraHprakampitoMkI eka hasta prahelikA aura caurAsI lAkha hasta prahelikAoMkI eka carcikA hotI hai / isa prakAra carcikA Adiko lekara saMkhyAta kAla kahA gayA hai || 19-30 // jo varSoM kI saMkhyAse rahita hai vaha asaMkhyeya kAla mAnA jAtA hai / isake palya, sAgara, kalpa tathA ananta Adi aneka bheda haiM ||31|| jo Adi, madhya aura anta se rahita hai, nirvibhAga hai, atIdriya hai aura mUrta honepara bhI apradeza - dvitIyAdika pradezoMse rahita hai use paramANu kahate haiM ||32|| vaha paramANu eka kAla meM eka rasa, eka varNa, eka gandha aura parasparameM bAdhA nahIM karanevAle do sparzoko dhAraNa karatA hai, abhedya hai, zabdakA kAraNa hai aura svayaM zabdase rahita hai ||33|| padArthaMke svarUpako jAnanevAle logoM ko aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie ki saba orase eka samaya AkAzake chaha aMzoMke sAtha sambandha honese paramANumeM SaDaMzatA hai || 3 4 || kyoMki aisA mAnanepara AkAzake choTe-choTe chaha aMza aura eka paramANu saba milakara saptamAMza ho jAte haiM / aba paramANu meM SaDaMzatA kaise ho sakatI hai ? ||35|| kyoMki paramANu rUpa, gandha, rasa aura sparzake dvArA pUraNa tathA galana karate rahate haiM isalie skandhake samAna paramANu pudgala dravya haiM ||36|| anantAnanta paramANuoM ke samUha - ko avasaMjJa kahate haiM / ye avasaMjJa Adi skandhakI hI jAtiyA~ haiM ||37|| ATha avasaMjJAoMkI 1. aMtAdimajjhahINaM apadezaM iMdiyehi gahu gejjhaM / jaM davvaM avibhattaM taM paramANuM vadaMti jiNA ||98 // 2. paramANUhi anaMtANaMtehi bahuvihehi dehi | avasaNNAsaNNotti so khaMdho hoi NAmeNa // 102 // uvasaNNAsaNNo vi ya guNido aTThehi hodi NAmeNa / saNAsaNNoti tado du idi khaMdho pamANaTTaM // 103 // ahi guNidehi saNAsaha hodi tuDireNu / tittiyamettahadehi tu DireNUhi pitasareNu // 104 // tasareNU ratha reNU uttamabhogAvaNIe bAlagaM / majjhimabhogavidIeM gholaM pi jahaNa bhogakhidivAlaM / / 105 / / ityAdi - trai. pra. tre. pra.
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 135 etairapyaSTavAlArekamekAgramAnasaiH / karmabhUbhimanuSyANAM bAlAgramiti bhAsitam // 39 // tairaSTAbhirmavellikSA tAmi' kA tathASTabhiH / yUkAbhistu yavo'STAbhiryavairaSTAbhiraGgalam // 40 // utsedhAGgulametatsyAdutsedho'nena dehinAm / alpAvasthitavastUnAM pramANaM ca pragRhyate // 41 // pramANAGgulamekaM syAt tatpaJcazatasaMguNam / prathamasyAvasarpiNyAmaGgulaM cakravartinaH // 42 // bodhyaM yathAsvamutsedhavyAsAdi mahataH punaH / dvIpasAgarazailAdeH pramANAGgalasaMmitam // 43 // sve sve kAle manuSyANAmaGgalaM svAGgulaM matam |.miiyte tena tacchatrabhRGgAranagarAdikam // 44 // trividhAGgalaSaTakaH syAt pAdaH pAdadvayaM punaH / vitastistadvayaM hastastadvayaM kilkuriSyate // 45 // daNDaH kiSkudvayaM daNDaH dhanADyA samA matAH / aSTau daNDasahasrANi yojanaM paribhASitam // 46 // pramANayojanavyAsasvAvagAhaM vizeSavat / triguNaM pariveSeNa kSetraM paryantamittikam // 47 // saptAhAntAviromAorApUrya kaThinIkRtam / taduddhAryamidaM palyaM vyavahArAkhyamiSyate // 48 // ekaikasmistato romni pratyabdazatamuddhate / yAvatA'sya kSayaH kAlaH palyaM vyupattimAtrakRt // 49 // asaMkhyeyAbdakoTIna samayai romakhaNDitam / pratyekaM pUrvakaM tarasyAtpalyamuddhArasaMjJakam // 50 // eka saMjJA-saMjJA kahI gayI hai, ATha saMjJA-saMjJAoMkA eka truTireNu prakaTa kiyA gayA hai // 38 // [AThatruTireNuoMkA eka trasareNu, ATha trasareNuoMkA eka rathareNu, ATha rathareNuoMkA eka uttama bhogabhUmija manuSyake bAlakA agrabhAga, uttamabhogabhUmija manuSyake ATha bAlAgrabhAgoMkA eka madhyamabhogabhUmija manuSyakA bAlAgra aura ATha madhyamabhogabhUmija manuSyake bAlAroMkA eka jaghanya bhogabhUmija manuSyakA bAlAgra hotA hai ] jaghanya bhogabhUmija manuSyoMke ATha bAlAnoMkA eka karmabhUmija manuSyakA bAlAgra hotA hai, ina ATha bAlAgoMkI eka lIkha, ATha lokhoMkA eka jUMA, ATha juoMkA eka jo aura ATha jI kA eka utsedhAMgula hotA hai / isa utsedhAMgulase jIvoMke zarIrakI UMcAI aura choTI vastuoMkA pramANa grahaNa kiyA jAtA hai // 39-41 // utsedhAMgulameM pAMca saukA guNA karanepara eka pramANAMgula hotA hai| yaha pramANAMgula avasarpiNIke prathama cakravartIkA aMgula hai // 42 // isa aMgulase bar3e-bar3e dvIpa, samudra AdikI UMcAI, caur3AI Adi yathAyogya jAnI jAtI hai / / 43 // apane-apane samayameM manuSyoMkA jo aMgula hai vaha svAMgula mAnA gayA hai| isake dvArA chatra, kalaza tathA nagara AdikA vistAra nApA jAtA hai // 44 // chaha aMguloMkA eka pAda hotA hai, do pAdoMkI eka vitasti, do vitastiyoMkA eka hAtha aura do hAthoMkA eka kiSka hotA hai / / 45 / / do kiSkuoMkA eka daNDa, dhanuSa athavA nAr3I hotI hai, ATha hajAra daNDoMkA eka yojana kahA gayA hai / / 46|| eka aisA kSetra ( gataM ) banAyA jAye jo eka pramANa yojana barAbara lambA-caur3A tathA gaharA ho, jisakI paridhi isase kucha adhika tigunI ho tathA jisake cAroM tarapha dIvAleM banAyI gayI hoM / / 47|| isa kSetrako ekase lekara sAta dina takakI bher3ake bAloMke aise Tukar3oMse jinake ki dUsare TUkar3e na ho sakeM Upara taka kUTa-kUTakara bharA jaaye| isa gataMko vyavahArapalya kahate haiM // 48 // sau-sau varSake bAda eka-eka bAlakA Tukar3A usa gatase nikAlanepara jitane samayameM vaha khAlI ho jAye utane samayako vyavahArapalyopama kAla kahate haiM / / 49 / / tadanantara unhIM bAlake Tukar3oMmeM pratyeka Tukar3eke, asaMkhyAta karor3a varSoM meM jitane samaya haiM utane Tukar3e buddhise kalpita Tukar3oMse pUrvokta pramANavAle gataMko bharA jaaye| isa bhare hue gartako uddhArapalya kahate haiM aura 1. romakhaNDitaiH ma., .. * koSThakAntargata bhAvako sUcita karane vAle iloka sampAdanake lie prApta cAroM hastalikhita tathA eka mudrita pAMcoM pratiyoMmeM nahIM haiM parantu haiM Avazyaka / isalie unakA prAsaMgika anuvAda diyA gayA hai|
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ 136 harivaMzapurANe koTIkovyo dAmISAM palyAnAM sAgaropamA / tAbhyAmarddhatRtIyAbhyAM dvIpasAgarasamitiH // 51 // so'dhvA dviguNito rajjustanuvAtobhayAntabhAg / niSpadyate trayo lokAH pramIyante budhaistathA // 52 // asaMkhyavarSakoTonAM samayai romakhaNDitaH / uddhArapalyamaddhAkhyaM syAtkAlo'ddhAbhidhIyate // 53 // kAlaH palyopamAkhyo'sau samayaM samayaM prati / kSIyamANaH pramANArthamAyuSo viniyujyate // 54 // koTIkovyo dazAmISAM jAyate sAgaropamA / meyA saMsAriNAM cAmirAyuHkarmabhavasthitiH // 55 // koTIkovyo darzatAsAM pratyekamavasarpiNI / utsarpiNI ca kAlAH SaTa pratyekamanayoH samAH // 56 // avasarpati vastUnAM zaktiryatra krameNa sA / proktA'vasarpiNI sArthA sAnyathotsarpiNo tathA // 57 // suSamAsuSamA''dyA syAt dvitIyA suSamA samA / duHSamAsuSamA''dyA syAt suSamAduHSamAdikA // 58 // duHSamA cAvasarpiNyAmatiduHSamayA saha / tA evaM pratilomAH syurutsarpiNyAM ca SaT samA // 59 // koTIkoTyazcatasrazca tisro dve ca yathAkramam / AditastisRNAM tApAM pramANa sAgaropamAH // 60 // dvAcatvAriMzadabdAnAM sahasraH parivarjitA / koTI koTIsamudANAM turIyasya yathAkramam // 6 // tAni varSasahasrANi vibhakkAni samaM bhavet / paJcamasya ca SaSThasya pramANaM kAlavastunaH // 62 // kalpaste dve tathArthAnAM vRddhi hAnimatI sthitiH / maraterAvatakSetreSvanyeSvapi tato'nyathA // 63 // eka-eka samayameM eka-eka Tukar3A nikAlanepara jitane samaya meM vaha garta khAlI ho jAye utane samayako uddhArapalyopama kAla kahate haiM // 50 // daza kor3Akor3o uddhArapalyoMkA eka uddhAra sAgara hotA hai aura DhAI uddhAra sAgaropama kAla athavA pacIsa kor3Akor3o uddhArapalyoMke bAloMke jitane Tukar3e hoM utane dvIpasAgaroMkA pramANa hai // 51 // dvIpasAgaroMkA jo adhvA arthAt eka dizAkA vistAra hai use dugunA karanepara rajjukA pramANa nikalatA hai| yaha rajju donoM dizAoMke tanuvAtavalayake anta bhAgako sparza karatI hai| vidvAn loga isake dvArA tIna lokoMkA pramANa nikAlate haiM // 52 / / uddhAra palyake roma khaNDoMke asaMkhyAta karor3a varSoM ke samaya barAbara buddhi dvArA khaNDa kalpita kiye jAveM aura unase pUrvokta gataMko bharA jaaye| isa gartako addhA palya kahate haiN| unameM se eka-eka samayake bAda eka-eka Tukar3Ake nikAlanepara jitane samayameM vaha khAlI ho jAye utane samayako addhApalyopama kAla kahate haiM / AyukA pramANa batalAne ke lie isakA upayoga hotA hai / / 53-54 // daza kor3Akor3I addhApalyoMkA addhAsAgara hotA hai, isake dvArA saMsArI jIvoMko Ayu, karma tathA saMsArako sthiti jAnI jAtI hai // 55 // daza kor3Akor3I addhAsAgaroMkI eka avasarpiNI tathA utane hI sAgaroMkI eka utsapiNI hotI hai| inameM pratyekake chaha-chaha bheda haiM // 56 / / jisameM vastuoMkI zakti kramase ghaTatI jAtI hai use avasapiNI aura jisameM bar3hatI jAtI hai use utsarpiNI kahate haiN| inakA avasarpiNI aura utsarpiNI nAma sArthaka hai // 57 // 1 suSamAsuSamA, 2 suSamA, 3 suSamAduHSamA, 4 duHSamAsuSamA, 5 duHSamA aura 6 duHSamAduHSamA ye avasarpiNoke chaha bheda haiM aura isase ulaTe arthAt 1 duHSamAduHSamA, 2 duHSamA, 3 suSamAduHSamA, 4 duHSamAsuSamA, 5 suSamA aura 6 suSamAsuSamA ye chaha utsarpiNIke bheda haiM / / 58-59 / / prArambhake tIna kAloMkA pramANa kramase cAra kor3Akor3I sAgara, tIna koDAkor3I sAgara aura do koDAkor3I sAgara hai / / 60 // cauthe kAlakA pramANa bayAlIsa hajAra varSa kama eka koDAkor3I sAgara hai aura pA~caveM tathA chaThe kAlakA pramANa ikkIsa-ikkIsa hajAra varSa pramANa hai // 61-62 / / jisa prakAra daza kor3Akor3I sAgarakA avasarpiNI kAla hai usI prakAra daza kor3Akor3I sAgarakA utsarpiNI kAla hai| avasarpiNI aura utsarpiNI donoM 1. darzateSAM k.| 2. dvIpasAgarapramANam / 3. dvIpasArANAmekasmin dizi maryAdAmArgaH adhvA kathyate / . 4. niSpadyante ma., ga., Ga., k.| 5. dvAcatvAriMzadvarSasahasrANi vibhakkAni dvidhAkRtAni arthAta ekaviMzati varSasahasrANi / 6. utspinnyvspinnyo|
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 137 AyeSu triSu kAleSu kalpavRkSavibhUSitA / mogabhUmiriyaM bhUmi gabhUmistu bhAratI // 6 // yugmadharmabhujo mUtvA teSAmAdau jagatprajAH / SaTcaturdvisahasrANi dhanU Si vapuSocchritAH // 65 // Ayastridvayakapalyaistu tulyaM tAsAM yathAkramam / devottarakurukSetraharihamavateSviva // 66 // prodyadAdisyavarNAmAH pUrNacandrasamapramAH / priyaGgazyAmavarNAzca teSu strIpuruSAstriSu // 67 // pRSThakANDakasaMkhyAnaM SaTpaJcAzaM zatadvayam / aSTAviMzaM zataM teSAM catuHSaSTiryathAkramam // 6 // divyaM badaratanmAtramakSamAtraM ca bhojanam / tathA'malakamAtra ca catusvidvidinaisviSa // 19 // tastrikAlaniyogena dharitrIya niyantritA / tribhedAnAM tadAdatte nityamogabhuvAM sthitim // 7 // ratnaprabhA yathA mAti pRthivIyamavasthitaiH / eSA tathA sphuradratnapaTalairuparisthitaiH // 7 // indranIlAdibhirnIlaiH kRSNairjAtyaJjanAdimiH / padmarAgAdikaiH raktaiH pItaihaiMmAdimiH paraiH // 72 // zvetairmuktAdimi mirmayUkhAkrAntadiGmukhaiH / paJcavarNaizcitA ratnaiH svargabhUriva zobhate // 73 // candrakAntazilA'syorvI vidrumAdharapallavA / lalaneva tadA''bhAti ratnakAJcanakancukA // 7 // candrakAntAMzavaH zItAH sUryakAntAMzavo'nyathA / vizliSyantyatra nAzliSTAH zItoSNavyathitA iva // 75 // milakara kalpa kAla kahalAte haiN| ina donoM kAloMke samaya bharata-airAvata kSetrameM padArthoMkI sthiti hAni aura vRddhiko liye hue hotI hai| ina do kSetroMke sivAya anya kSetroMmeM padArthoM kI sthiti hAnivRddhise rahita-avasthita hai // 63 / / prArambhake tIna kAloMmeM bharata kSetrakI yaha bhUmi bhogabhUmi kahalAtI hai jo ki yathArthameM nAnA prakArake bhogoMkI bhUmi-sthAna bhI hai // 64 // una tInoM kAloMke prArambhameM manuSya kramase chaha hajAra, cAra hajAra aura do hajAra dhanuSa UMce rahate the tathA strI-puruSoMkI utpatti yugala rUpameM-sAtha hI sAtha hotI thI // 65 // usa samaya unakI Ayu devakuru, uttarakuru, harivarSa tathA haimavata kSetrake manuSyoMke samAna kramase tIna palya, do palya aura eka palyake tulya hotI thI // 66 // una tIna kAloMmeM strI-puruSa kramase udita hote hue sUryake samAna, pUrNacandrake samAna aura priyaMgu puSpake samAna AbhAvAle hote the // 67 // unakI pIThako haDDiyoMkI saMkhyA pahale kAlameM do sau chappana, dUsare kAlameM eka sau aTThAIsa aura tIsare kAlameM causaTha thI // 68 / / unakA pahale kAlameM cAra dinake antarase berake barAbara, dUsare kAlameM do dinake antarase baher3Ake barAbara aura tIsare kAlameM do dinake antarase A~valeke barAbara divyakalpavRkSotpanna AhAra hotA thA // 69 / / una tIna kAloMke niyogase niyantrita yaha bhAratavarSako bhUmi usa samaya kramazaH tIna prakArako sthAyI bhogabhUmiyoMkI rItiko grahaNa karatI thI arthAta usa samaya yahA~ko vyavasthA zAzvatI uttama, madhyama aura jaghanya bhogabhUmiyoMke samAna thI // 70 // jisa prakAra ratnaprabhA pRthivI, sthAyI lage hue ratnoMke paTaloMse suzobhita hai usI prakAra bharata kSetrako yaha bhUmi bhI usa samaya Upara sthita dedIpyamAna ratnoMke paTaloMse suzobhita hotI hai // 71 / / apanI kiraNoMse dizAoMko vyApta karanevAle indranIla Adi nIlamaNi, jAtyaMjana Adi kRSNamaNi, padmarAga Adi kAlamaNi, haima Adi pIle maNi aura muktA Adi sapheda maNi isa prakAra pA~ca varNake maNiyoMse vyApta huI yaha bhUmi usa samaya svargabhUmike samAna suzobhita ho rahI thI // 72-73 // candrakAntamaNi jisakA mukha thA, mUMgA jisake oTha the tathA ratna aura svarNa jisakI colI the aisI yaha bhami usa samaya kisI strIke samAna suzobhita hotI thii|74|| candrakAnta maNikI kiraNeM zItala hotI haiM aura sUryakAnta maNikI uSNa / parantu yahA~ donoM hI eka dUsarese milakara alaga-alaga nahIM hotI thIM jisase aisA jAna par3atA thA mAno candrakAntakI kiraNeM ThaNDase pIr3ita thIM isalie sUryakAntako uSNa kiraNoMko nahIM chor3anA cAhatI thIM aura 1. pRSThAsthicayAnAM saMkhyA etena padena veditavyA / 18
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ 138 harivaMzapurANe parasparakarAzleSarAgamUchitamUrtibhiH / maNijAtivizeSairbhAti premavazairiva // 7 // paJcavarNasukhasparzasugandharasazabdakaiH / saMcchanA rAjate kSoNI tRNaizca caturaGgalaiH // 7 // pUrNairdadhimadhukSIraghRtekSurasasajalaiH / ratnarodhobhiA'bhAd divyavApIsarovaraiH // 7 // nAnAvarNamaNicchauH sauvaNaH prANisaukhyadaiH / ramyaiH kSoNIdharaiH kSoNI bhrAjate nitarI sadA // 79 // jyotirgRhapradIpAGgaistUryabhojanabhAjanaiH / vastramAlyAGgamUSAGgamadyAGgaizca drumairamAt // 8 // jyotiraGganumA jyotizchannacandrArkamaNDalAH / ahorAtrakRtaM bhedaM mindanto mAnti saMtatam // 41 // sodyAnabhUmayazcitrAH prAsAdAH bahubhUmayaH / gRhAGgadrumakhaNDotthA maNDayanti nabho'GgaNam // 42 // vizAlAyatazAkhAmiH panakuDmalapallavAn / dhArayanti pradIpAbhAn pradIpAGgamahIruhAH // 83 // caturvidhaM zubha vAdyaM tataM ca vitataM dhanam / suSiraM ca sRjantyatra sUryAGgadumajAtayaH // 84 // SaDrasAnyatimRSTAni caturbhedAni bhoginAm / bhojanAGgagumA nAnAmojanAni sRjanti te / / 85 // pAtrANi sthAlakaM colasauvarNAdInyanekazaH / bhAjanAni vicitrANi bhAjanAGgAH sRjantyalam // 86 // paTTacInadkalAni vastrANi vividhAni vai / bibhrANAH skandhazAkhAsu bhAnti vastrAGgapAdapAH // 87 // sUryakAntakI kiraNeM garmIse pIr3ita haiM isalie candrakAntakI zItala kiraNoMko nahIM chor3anA cAhatI thIM // 75 // jisa prakAra premake vazIbhata hae manuSya paraspara karAzleSa arthAta hAthoMkA AliMgana karate haiM aura rAga arthAt premase unake zarIra mUcchita rahate haiM, usI prakAra yahA~ke nAnA prakArake maNi bhI paraspara karAzleSa arthAt kiraNoMkA AliMgana karate haiM aura rAga arthAt raMgase unakI AkRti mUcchita-vRddhiMgata hotI rahatI hai| isa prakAra jo premake vazIbhUtake samAna jAna par3ate the aise maNiyoMse yaha bhUmi atyadhika suzobhita ho rahI thI // 76 // jinakA vaNaM pAMca prakArakA thA, sparza sukhakArI thA tathA gandha, rasa aura zabda jinake uttama the aise cAra aMgula pramANa tRNoMse DhakI huI yahA~kI bhUmi suzobhita ho rahI thI // 77|| jo dahI, madhu, dUdha, ghI aura Ikhake samAna svAdavAle uttama jalase bhare hue the tathA jinake taTa ratnanirmita the aisI sundara-sundara bAvAr3ayoM aura sarovaroMse vaha bhUmi atyadhika suzobhita thI // 78 // raMga-biraMge maNiyoMse AcchAdita evaM prANiyoMko sukha denevAle suvarNamaya sundara parvatoMse yaha bhUmi sadA atyadhika suzobhita rahatI thI // 79 // 1 jyotiraMga, 2 gRhAMga, 3 pradIpAMga, 4 tUryAMga, 5 bhojanAMga, 6 bhAjanAMga, 7 vastrAMga, 8 mAlyAMga, 9 bhUSaNAMga aura 10 madyAMga jAtike kalpavRkSoMse vaha bhUmi sadA suzobhita rahatI thI / / 80 // jinhoMne apanI kAntise candramA aura sUryake maNDalako AcchAdita kara rakhA thA aise jyotiraMga jAtike kalpavRkSa dina-rAtakA'bheda dUra karate hue sadA suzobhita rahate the // 81 / / jo bAga-bagIcoMse sahita the tathA jinameM aneka khaNDa the aise gRhAMga jAtike kalpavRkSoMse utpanna hue nAnA prakArake vRkSa AkAzarUpI A~ganako suzobhita kara rahe the / / 82 / / pradIpAMga jAtike kalpavRkSa apanI lambI-caur3I zAkhAoMse dIpakake samAna AbhAvAle kamalakI bor3iyoMke AkAra naye-naye pattoMko dhAraNa kara rahe the / / 83 // yahA~ jo tagi jAtike kalpavakSa the ve tata, vitata, dhana aura suSirake bhedase cAra prakArake zubha bAjoMko sadA utpanna karate rahate the / / 84 // bhojanAMga jAtike kalpavRkSa bhogI manuSyoMke lie chaha prakArake rasoMse paripUrNa, atyanta svAdiSTa tathA anna, pAna, khAdya aura lehyake bhedase cAra bhedavAle nAnA prakArake bhojanako utpanna karate rahate the / / 85 // bhAjanAMga jAtike kalpavRkSa maNi evaM suvarNAdise nirmita thAlI, kaTorA Adi aneka prakArake bartana utpanna karate the / / 86 / / vastrAMga jAtike kalpavRkSa apanI pIMDa tathA zAkhAkSoMpara pATa, cInI tathA rezama Adike bane hue nAnA prakArake vastra dhAraNa karate hue 1. ratnabhAsurAH k.|
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH mAlatImallikAdyudyaskusumaprathitAni tu / bhAnti mAlyAni bibhrANA mAlyAnadharaNIruhAH // 48 // hArakuNDalakeyUrakaTisUtrAdibhizcitAH / bhUSaNairbhUSitAGgAzca mAnti strIpuruSocitaH // 89 // madyabhedAH prasannAdyA madazaktarvidhAyakAH / saMpAdyante narastrINAM hRdyA madyAGgapAdapaiH // 10 // dazadhAkalpavRkSotthaM bhogaM yugmAni bhuJjate / dazAGgamogacakrezamogato'bhyadhikaM tadA // 11 // tadA strIpuMsayugmAnAM garbhAniluMThitAtmanAm / dinAni sapta gacchanti nijAGguSThAvalehanaiH // 12 // raMgatAmapi saptava saptAsthiraparAkramaiH / sthiraizca sapta taiH sapta kalAsu ca guNeSu ca // 13 // kAlena tAvatA teSAM prAptayauvanasaMpadAm / samyaktvagrahaNe'pi syAd yogyatA saptamirdinaiH // 9 // strIpuMsalakSaNeH pUrNA vishuddhendriybuddhyH| kalAgaNavidagdhAstA ramante nIrujAH prajAH // 15 // narA devakumArAmA nAryo devAGganopamAH / varNagandharasasparzazabdaveSamanoramAH // 16 // zrotraM gItarave rUpe cakSurghANaM susaurabhe / jihvA mukharasAsvAde susparza sparzanaM tanoH // 97 // anyonyasya tadAzaktaM dampatInAM nirantaram / stokamapi na saMtRptaM mano'dhiSThitamindriyam // 18 // mithunAni yathA naNAM ramante premanirbharam / tathA kalpadamAhAraistirazcAM tRptacetasAm // 19 // kvacissaiha kvaciJcamaM kvacidauSTaM ca zaukaram / kvacit krIDanti vaiyAghra mithunaM madamantharam // 10 // gavAzvamahiSAdInAM mithunAni mithastadA / mAyuHpramitAyUMSi ramyante nijecchayA // 10 // AryAmAha naro nArImAyaM nArI naraM nijam / mogamaminarastrINAM nAma sAdhAraNaM hi tat // 1.2 // uttamA jAtirekaiva cAturvaNyaM na SakriyAH / na svasvAmikRtaH puMsAM saMbandho na ca liGginaH // 13 // suzobhita hote the / / 87 / / mAlyAMga jAtike kalpavRkSa mAlatI, mallikA Adike tAje phUloMse guMthI huI mAlAoMko dhAraNa karate hue suzobhita ho rahe the / / 88 // bhUSaNAMga jAtike kalpavRkSa strIpuruSoMke yogya hAra, kuNDala, bAjUbanda tathA mekhalA Adi AbhUSaNoMse vyApta ho suzobhita the / / 8 / / aura madyAMga jAtike kalpavRkSoMke dvArA strI-puruSoMke lie priya tathA unakI madazaktiko utpanna karanevAle prasannA Adi nAnA prakArake madya utpanna kiye jAte the // 90 // usa samaya yahA~ strI-puruSoMke yugala daza prakArake kalpavRkSoMse utpanna cakravartIke dazAMga bhogoMse bhI adhika bhogoMkA upabhoga karate the / / 11 / / usa samaya garbhase utpanna hue strI-puruSoM (yugaliyoM ) ke sAta dina to apanA aMgUThA cUsate-cUsate vyatIta ho jAte the, tadanantara sAta dina reMgate, sAta dina lar3akhar3AtI huI gatise, sAta dina sthira gatise, sAta dina kalA tathA aneka guNoMke abhyAsase aura sAta dina yauvanarUpa sampadAke prApta karane meM vyatIta hote the| usake sAtaveM saptAhameM unheM samyagdarzana grahaNa karanekI yogyatA AtI thI // 92-94 // strI-puruSoMke uttamottama lakSaNoMse yukta, vizuddha indriya aura buddhike dhAraka, kalA aura guNoMmeM catura evaM rogoMse rahita usa samayake loga Anandase krIr3A karate the // 95 / / varNa, gandha, rasa, sparza aura veSake dvArA manako Anandita karanevAle vahA~ke loga devakumAroMke samAna tathA vahA~ko striyAM devAMganAoMke samAna jAna par3atI thoM / / 96 / / usa samaya strI-puruSoMke kAna parasparake saMgIta zabdoMmeM, cakSu rUpake dekhane meM, ghrANa sugandhike grahaNa karanemeM, jihvA mukhake rasAsvAdameM aura sparzana zarIrake uttama sparzake grahaNa karane meM nirantara Asakta rahate the| unake mana tathA indriyA~ raMcamAtra bhI santuSTa nahIM hotI thIM // 97-98 / jisa prakAra manuSyoMke jor3e kalpavRkSa sambandhI AhAroMse santuSTa ho premapUrvaka krIr3A karate haiM usI prakAra santuSTa cittake dhAraka tiyaMcoMke jor3e bhI premapUrvaka krIr3A karate the // 99 / / usa samaya kahIM siMhoMke yugala, kahIM hAthiyoMke yugala, kahIM UMToMke yugala, kahIM zUkaroMke yugala, aura kahIM madase dhImI cAla calanevAle vyAghroMke yugala krIr3A karate the // 100 // kahIM manuSyoMke barAbara Ayuko dhAraNa karanevAle gAya, ghor3e aura bhaiMsoMke jor3e apanI icchAnusAra atyadhika krIr3A karate the|||101|| vaha puruSa strIko AryA aura strI puruSako Arya kahatI thii| yathArthameM bhogabhUmija strI-puruSoMkA vaha sAdhAraNa nAma hai||102|| usa
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMza purANe madhyasthA eva sarvatra na mitrANi na zatravaH / prakRtyAlpakaSAyitvAdyAnti cAyuH kSaye divam // 104 // sukhamRtyuH kSuteH puMso jRmbhArambheNa ca striyAH / janmabaddhasya premasya yugalasya sahaiva saH // 105 // atha jJAkhA gaNAdhIzaH zreNikasya manogatam / mogabhUmisamutpattinimittamabhaNIditi // 106 // karmabhUmigatA martyAH prakRtyAlpa kaSAyigaH / atra te pAtradAnAt syubhagabhUmiSu mAnuSAH // 107 // samyaktvajJAnacAritratapaHzuddhipavitritAH / madhyasthAH zatrumitreSu santo hi pAtramuttamam // 108 // madhyamaM tu bhavetpAtraM saMyatAsaMyatA janAH / jaghanyamuditaM pAtraM samyagdRSTirasaMyataH // 109 // trividhe'pi budhaH pAtre dAnaM datvA yathocitam / bhogabhUmisukhaM divyaM bhuGkte bhUtvA tu mAnuSaH ||110 // sukSetre vidhivatkSiptaM bojamalpamapi vrajet / vRddhiM yathA tathA pAtre dAnamAhArapUrvakam // 111 // aritrkSetra nikSiptaM yathA miSTaM payo mavet / dhenubhizca yathA pItaM kSIratvaM pratipadyate // 112 // tathaivAlparasAsvAdamannapAnauSadhAdikam / pAtradattaM paratra syAdamRtAsvAdamakSayam // 113 // nivRttAH sthUlahiMsAdermithyAdRgjJAnavRttayaH / kupAtramiti vijJeyamapAtramanivRttayaH // 114 // kupAtradAnato bhUtvA tiryaJco bhogabhUmiSu / saMbhuJjate'ntaraM dvIpaM kumAnuSa kuleSu vA // 115 // asakSetre yathA kSiptaM bIjamalpaphalaM phalet / kupAtre'pi tathA dattaM dAnaM dAtre kubhogabhAk // 116 // USarakSetra nikSiptazAlirnazyati mUlataH / yathAtra viphalaM dAnaM kupAtrapatitaM tathA // 117 // 140 samaya sabakI eka hI uttama jAti hotI hai, vahAM na brAhmaNAdi cAra varNaM hote haiM va asi, maSI Adi chaha karma hote haiM, na sevaka aura svAmIkA sambandha hotA hai aura na veSadhArI hI hote haiM // 103 // vahA~ke manuSya saba viSayoMmeM madhyastha rahate haiM, vahA~ na mitra hote haiM aura na zatru / evaM svabhAvase hI alpakaSAyI honeke kAraNa Ayu samApta honepara saba niyamase deva paryAyako hI prApta hote haiM || 104 || janma se hI jisakA premabhAva parasparameM nibaddha rahatA thA aise puruSakI mRtyu chIMka Anese tathA strIkI mRtyu jimhAI lene mAtra se sukhapUrvaka ho jAtI thI || 105 / / athAnantara gaNadhara deva zreNikakA manobhiprAya jAnakara bhogabhUmimeM utpanna hone ke kAraNa isa prakAra kahane lage // 106 // karma-bhUmike jo manuSya svabhAvase hI mandakaSAya hote haiM ve pAtradAnake prabhAvase bhogabhUmimeM manuSya hote haiM // 107 // jo samyagdarzana, samyagjJAna, samyak cAritra aura samyak tapakI zuddhise pavitra haiM tathA zatru aura mitroMpara madhyastha bhAva rakhate haiM aise sAdhu uttama pAtra kahalAte haiM || 108 || saMyamAsaMyamako dhAraNa karanevAle zrAvaka madhyama pAtra haiM aura avirata samyagdRSTi jaghanya pAtra kahe jAte haiM || 109 || ukta tInoM prakArake pAtroMmeM yathAyogya dAna dekara buddhimAn manuSya bhogabhUmimeM Arya hokara vahA~kA divya sukha bhogatA hai ||110|| jisa prakAra uttama kSetra meM vidhipUrvaka boyA huA choTA bhI bIja vRddhiko prApta hotA hai usI prakAra pAtrake lie diyA huA AhAra Adi dAna bhI vRddhiko prApta hotA hai // 111 // jisa prakAra dhAna aura Ikha ke kheta meM par3A huA jala mIThA ho jAtA hai aura gAyoMke dvArA poyA huA pAnI dUdha paryAyako prApta ho jAtA hai usI prakAra pAtrake lie diyA huA alpa rasavAlA anna, pAna tathA auSadhyAdikakA dAna parabhavameM avinAzI tathA amRtake samAna svAdase yukta ho jAtA hai / / 112-113 / / jo sthUla hiMsA Adise nivRtta haiM parantu mithyAdRSTi, mithyAjJAna aura mithyAcAritrake dhAraka haiM ve kupAtra kahalAte haiM aura jo sthUla hiMsA Adi se bhI nivRtta nahIM haiM unheM apAtra jAnanA cAhie / / 114|| kupAtra dAnake prabhAva se manuSya, bhogabhUmiyoMmeM tiryaMca hote haiM athavA kumAnuSa kuloM meM utpanna hokara antara dvIpoMkA upabhoga karate haiM / / 115 || jisa prakAra kharAba kheta meM boyA huA bIja alpa phalavAlA hotA hai usI prakAra kupAtrake lie diyA huA dAna bhI dAtAko kubhoga prApta karAnevAlA hotA hai | 116 || jisa prakAra USara kSetra meM boyA huA dhAna samUla naSTa ho jAtA hai, usI prakAra kupAtrake lie diyA huA dAna bhI niSphala ho jAtA hai // 117 //
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 1 'ambu nimbame raudraM kodrave madakRd yathA / viSaM vyAlamukhe kSIramapAtre patitaM tathA // 118 // supAtre suphalaM dAnaM kupAtre kuphalaM bhavet / apAtre duHkhadaM tasmAtpAtrebhyaH pratipAdayet // 119 // yAtyupAdhivazAd bhedaM nirmalaH sphaTikoparuH / yathA tathA ca dAnAghaM pratigrAhakabhedataH // 120 // samyagdRSTiH punaH pAtre svaparAnugrahecchayA / dAnaM dattvA vizuddhAtmA svargameva gRhI vrajet // 121 // atha kAladvasaid krameNa sukhakAraNe / palyASTamAgazeSe ca tRtIye samavasthite / / 122|| krameNa kSIyamANeSu kalpavRkSeSu bhUriSu / kSetre kulakarotpattiM zRNu zreNika ! sAMpratam // 123 // gaGgAsindhumahAnadyormadhye dakSiNabhArate / caturdaza yathotpannAH krameNa kulakAriNaH ||124|| pratizrutirabhUdAdyasteSAM kulakaraprabhuH / mahAprabhAvasaMpannaH svamavasmaraNAnvitaH / / 125 / / tasya kAle prajA dRSTvA paurNamAsyAM sahaiva khe / AkAzagajaghaNTAbhe dve candrAdityamaNDale // 126 // Akasmika bhayodvignAH svamahotpAtazaGkitAH / prajAH saMbhUya papracchrustaM prabhuM zaraNAgatAH // 127 // narapradhAna ! kAvetAvapUrvI gaganAntayoH / dRzyate maNDalAkArAvakANDe no bhayaMkarau // 128 // aho duHsahamasmAkamakasmAd bhayamudgatam / kiM mahAnalayaH prAptaH prajAnAmeva dustaraH || 129 || iti pRSTaH prabhuH prAha zucaM muJcata he prajAH / na kiMcid mayamasmAkaM svasthA bhavata kathyate // 130 // prabhAmaNDalasaMvItametadAdityamaNDalam / pratIcyAM vIkSate bhadrA ! prAcyAM mozvandramaNDalam // 131 // 141 jisa prakAra nImake vRkSameM par3A huA pAnI kar3a A ho jAtA hai, kodoMmeM diyA huA pAnI madakAraka ho jAtA hai aura sarpake mukhameM par3A huA dUdha viSa ho jAtA hai, usI prakAra apAtra ke lie diyA huA dAna viparIta phalako karanevAlA ho jAtA hai // 118 // cU~ki supAtra ke lie diyA huA dAna suphalako denevAlA hai, kupAtrake lie diyA huA dAna kuphalako denevAlA hai aura apAtra ke lie diyA huA dAna duHkha denevAlA hai ataH pAtra ke lie hI dAna denA cAhie // 119 // jisa prakAra nirmala sphaTikamaNi upAdhike vazase bhedako prApta hotA hai usI prakAra pAtrake bhedase dAnakA phala bhI bhedako prApta ho jAtA hai // 120 // nirmala abhiprAyako dhAraNa karanevAlA samyagdRSTi gRhastha yadi pAtra ke lie dAna detA hai to vaha niyamase svargaM hI jAtA hai // 121 // athAnantara sukha ke kAraNabhUta jaba prArambhake do kAla bIta gaye aura palyake AThaveM bhAga barAbara tIsarA kAla bAkI raha gayA tathA kalpavRkSa jo pahale adhika mAtrAmeM the krama-kramase kama hone lage taba isa kSetra meM kulakaroMkI utpatti huI / he zreNika ! maiM isa samaya unhIM kulakaroMkI utpatti kahatA hU~ tU zravaNa kara | 122 - 123 / / gaMgA aura sindhu mahAnadiyoMke bIca dakSiNa bharata kSetrameM kramase caudaha kulakara utpanna hue the || 124|| una kulakaroMmeM pahalA kulakara pratizruti thA / vaha mahAprabhAva se sampanna thA tathA apane pUrvaMbhavake smaraNase sahita thA // 125 // usake samaya prajAke loga paurNamAsIke dina AkAzameM eka sAtha, AkAzarUpI hAthIke do ghaMTAoMke samAna AbhAvAle candra aura sUrya - maNDalako dekhakara apane Upara AnevAle kisI mahAn utpAtase zaMkita ho Akasmika bhayase udvigna ho uThe tathA saba ekatrita ho pratizruti kulakarakI zaraNa meM jAkara usase pUchane lage // 126 - 127 // ki he nararatna ! AkAzake donoM choroMpara, maNDalAkAra tathA asamaya meM hama logoMko bhaya utpanna karanevAle ye do kauna apUrvaM padArthaM dIkha rahe haiM ? || 128 || aho ? hama logoMke lie yaha akasmAt hI duHsaha bhaya prApta huA hai| kyA yaha prajAke lie dustara mahApralaya hI A pahu~cA hai ? || 129 // isa prakAra pUche jAnepara svAmI prati tine kahA ki he prajAjano ! bhaya chor3o, hamAre lie kucha bhI bhaya prApta nahIM huA hai / Apa loga svastha rhie| ye jo dikhAI de rahe haiM maiM unakA kathana karatA hU~ // 130 // he bhadrapuruSo ! yaha pazcimameM prabhAke samUha se vyApta sUrya-maNDala 1. ambu nimbudrume ka. kha. / 2. dRzyate ma. /
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ 142 harivaMzapurANe jyotizcakrAdhipAveto sUryAcandramasau sthitau / merupradakSiNI nityaM bhramantau bhramaNAtmakau // 132 / / caturvidheSu deveSu jyotirdevakadambakam / khe karotyanayornityamanubhramaNamIzayoH // 133 // jyotirnggmhaavRkssprbhaacchaaditvigrho| prAganyatravidehebhyo na gatau dRSTigocaram // 134 // tejohIne'dhunA loke jyotiraGgaprabhAkSaye / jigISayeva candrAkauM sthitau prakaTavigrahau // 135 // ahorAtrAdiko bhedo bhavatyavazAdiha / adhunenduvazAd vyaktiH pakSayoH zuklakRSNayoH / / 136 / zItadIdhitirastAmo dharmadIdhitinA divA / na spaSTaH spaSTatAmeti jyotizcakrasakho nizi / / 137 // pUrvajanmani yuSmAmidRSTapUrvAvimau sphuTam / videheSu yatastasmAnnAdya vo'pUrvadarzanau // 138 // dRSTazrutAnubhUtasya vastunaH sati darzane / mAbhUdutpAtazaGkA vo nirbhayA bhavata prajAH / / 139 // kAlasvabhAvabhedena svabhAvo midyate ttH| dravyakSetraprajAvRttavaparItyaM prajAyate / / 140 / / avyavasthAnivRtyarthamataH paramataH prajAH / hA mA dhikkArato bhUtAH tisro vai daNDanItayaH / / 141 // maryAdollaGghanecchasya kathaMcitkAladoSataH / doSAnurUpamAyojyAH svajanasya parasya vA // 142 // niyantrito janaH sarvastisRmirdaNDanItibhiH / dRSTadoSabhayatrasto doSebhyo vinivartate / / 143 // rakSaNArthamanarthebhyaH prajAnAmarthasiddhaye / pramANamiha kartavyAH praNItA daNDanItayaH / / 144 // prAsAdeSu yathAsthAnaM mithunAnyakutobhayam / anusmRtyAvatiSThantvasmadIyamanuzAsanam / / 145 / / ityuktA pratipadyA''zu vacastasya prajApateH / zratvA tasthuryathAsthAnaM prajAtapramadAH prajAH // 146 / / aura yaha pUrva dizAmeM candra-maNDala dikhAI de rahA hai // 131 / / ye sUrya aura candramA samasta jyotizcakrake svAmI haiM, bhramaNazIla haiM aura nirantara meru parvatakI pradakSiNA dete hue ghUmate rahate haiM // 132 // cAra prakArake devoMmeM jo jyotiSI devoMkA samUha hai vaha AkAzameM nirantara apane ina donoM svAmiyoMke pIche-pIche bhramaNa karatA hai // 133 / / pahale inakA AkAra jyotiraMga jAtike mahAvRkSoMkI prabhAse AcchAdita thA isalie ye videha kSetrako chor3a anyatra dRSTigocara nahIM the // 134 / / isa samaya loka, jyotiraMga vRkSoMkI prabhA kSINa ho jAnese tejarahita ho gayA hai isalie use jItanekI icchAse hI mAno candramA aura sUrya apane zarIrako prakaTa kara sthita haiM // 135 // aba pRthivIpara sUryake bhedase dina-rAtakA bheda hogA aura candramAke dvArA zukla pakSa aura kRSNa pakSa prakaTa hoMge // 136 / / dinake samaya candramA sUryake dvArA asta-jaisA ho jAtA hai, spaSTa nahIM dikhAI detA aura rAtrike samaya spaSTatAko prApta ho jAtA hai| yaha candramA samasta jyotizcakrakA sakhA hai / / 137|| tuma logoMne pUrva janmake samaya videha kSetra meM inheM acchI taraha dekhA hai isalie Aja inakA dikhanA tumhAre lie apUrva nahIM hai // 138 // pahale dekhI-sunI aura anubhavameM AyI vastukA darzana honepara Apa logoMko utpAtakI AzaMkA nahIM honI caahie| he prajAjano ! tuma saba nirbhaya hoo-utpAtakA bhaya chor3o // 139 // kAlake svabhAvameM bheda honese padArthoMkA svabhAva bhinna rUpa ho jAtA hai aura usIse dravya-kSetra tathA prajAke vyavahArameM viparItatA A jAtI hai // 140 // isalie he prajAjano ! aba isake Age avyavasthA dUra karaneke lie hA, mA aura dhik ye tIna daNDakI dhArAe~ sthApita kI jAtI haiM // 141 / / yadi koI svajana yA parajana kAladoSase maryAdAke lAMghane kI icchA karatA hai to usake sAtha doSIke anurUpa ukta tIna dhArAoMkA prayoga karanA cAhie // 142 / / tIna dhArAoMse niyantraNako prApta hue samasta manuSya isa bhayase trasta rahate haiM ki hamArA koI doSa dRSTi meM na A jaaye| aura isI bhayase ve doSoMse dUra haTate rahate haiM / / 143 / / anarthoMse bacane ke lie tathA prajAko bhalAIke lie Apa logoMko ye nizcita ko huI daNDako dhArAeM svI ta karanI cAhie // 144 // hamArI AjJAkA smaraNa kara aba saba yugala nirbhaya ho yathAsthAna mahaloMmeM nivAsa kareM / / 145 / / isa prakAra kahane1. sthitaM ma. / 2. pradakSiNAM m.| 3. vidyate m.| 4. hitasiddhaye / 5. ityuktvA m.|
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH 243 pratizrutaM vacastAmiryatastasya gurorythaa| prathamaM prathitastasmArasa pRthivyAM pratizrutiH // 17 // palyasya dazamaM mAgaM jIvitvA'sau pratizrutiH / putraM sanmatimutpAdya jIvitAnte divaM 'sRtaH // 14 // sa rakSan pitRmaryAdA prajAnAM saMmato yataH / tataH sanmatinAmAyaM kulakArI kalAlayaH // 149 // palyasya zatamaM (?) mArga sa pratijIvya nijasthitim / putraM kSemaMkarAmikhyamutpAdya tridivaM gataH // 150 // prajAnAM ca tadA jAtAH siMhavyAghravibhISikAH / so'pi kSemaM tataH kRtvA prAptaH kSemaMkarazrutim // 15 // sahasrabhAgamAjIvya palyasyAsau prajAprabhuH / putraM kSemaMdharAbhikhyaM janayitvA gato divam // 152 // kSemaMdharaH sa masvAryasthiti kulakaro guroH / sahasramAgamAjIvya palyasya dazasaMguNam // 153 // sUnuM sImaMkaraM nAmnA samutpAdya yayau divam / vRkSalubdhaprajAnAM ca sa sImAmakarot prabhuH // 154 // lakSamAgaM sa palyasya jIvitvA svargago'bhavat / sImaMdharo yathArthAkhyastatsuto dazatADitam // 155 // tatputro vAhanIkRtya cikrIDa vipuladvipAn / yattakhyAtaH sa bhUmnA'bhUd nAmnA vipulavAhanaH // 56 // koTImAgaM sa palyasya jIvisvA svargamAzritaH / cakSuSmAniti tatsUnurajaniSTa janaprabhuH // 157 // putracakSurmukhAlokAccakSurmaravA bhiyaa'nyaa| AyuSmatprajayA gItazcakSuSmAnityasau prabhuH // 15 // koTIbhAgaM sa palyasya dazatADitamIDitaH / bhuktvA bhogamudAtto'pi svarito'bhUsthitikSaye // 159 // para saba logoMne pratizruti kulakarake vacana zIghra hI svIkRta kiye aura saba bar3I prasannatAse yathAsthAna mahaloMmeM rahane lage // 146 // jisa prakAra guruke vacana svIkRta kiye jAte haiM usI prakAra prajAne cUMki usake vacana svIkRta kiye the isalie vaha pRthivIpara sarvaprathama pratizrati isa nAmase prasiddha haA thA // 147 / / yaha pratizrati kulakara, palyake dazaveM bhAga taka jIvita rahakara tathA sanmati nAmake putrako utpanna kara Ayuke antameM svarga gayA // 148 / / sanmati kulakara pitAkI maryAdAkI rakSA karatA thA, prajAko atizaya mAnya thA aura aneka kalAoMkA ghara thA isalie sanmati isa nAmase prasiddha huA thA / / 149|| vaha sanmati palyake sauveM bhAga jIvita rahakara tathA kSemaMkara nAmaka putrako utpanna kara svarga gayA // 150 // usake samayameM prajAko siMha tathA vyAghroMse bhaya utpanna hone lagA thA usase unakA kalyANa kara vaha kSemaMkara isa nAmako prApta huA thA // 151 // yaha prajAkA svAmI palyake hajAraveM bhAga jIvita rahakara tathA kSemandhara nAmaka putrako utpanna kara svagaM gayA // 152 // vaha kSemandhara pitAkI Aya maryAdAkI rakSA karanevAlA thA aura palyake daza hajAraveM bhAga jIvita rahakara tathA sImaGkara nAmaka putrako utpanna kara svarga gyaa| isake samayameM kalpavRkSoMkI saMkhyA kama ho gayI thI isalie unakI lobhI prajAmeM paraspara kalaha hone lagI thii| isane unakI sImA nirdhArita kI thI isalie yaha sImaMkara isa sArthaka nAmako dhAraNa karatA thaa| yaha palyake lAkhaveM bhAga jIvita rahakara svargagAmI huA aura isake sImandhara isa sArthaka nAmako dhAraNa karanevAlA putra huaa| vaha palyake daza lAkhaveM bhAga jIvita rahakara svarga gyaa| isake vipulavAhana nAmakA putra huA, yaha bar3e-bar3e hAthiyoMko vAhana banAkara unapara atyadhika krIr3A karatA thA isalie vipulavAhana isa nAmakA dhArI huA thA / / 153-156 // vaha palyake karor3aveM bhAga jIvita rahakara svarga gayA aura usake cakSuSmAn nAmakA putra huA // 157 / / pahale mAtA-pitA putrakA mukha tathA cakSu dekhe binA hI mara jAte the para isake samaya putrakA mukha aura cakSu dekhakara marane lage isase prajAko kucha bhaya utpanna huA parantu isane una sabake bhayako dUra kiyA isalie kucha adhika kAla taka jIvita rahanevAlI prajAne ise 'cakSuSmAn' isa nAmase sambodhita kiyA / / 158 // stutiko prApta huA vaha cakSuSmAn palyake daza karor3aveM bhAga taka bhoga 1. smRtaH ma. / 2. vyAghrAdibhISikA: m.| 3. prajAM prabhuH m.| 4. udAtto mahAn anyatra udAttaH svara ucyate / 5. svar itaH = svarga gataH, anyatra svaritasvara ucyate zabdacchalena /
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe tadapatyaM yazasvIti svakAle'patyamAkhyayA / prajayAyojayatprAyo yojito yazasoruNA // 16 // koTImAgaM sa palyasya zatasaMguNitaM prabhuH / jIvitvotpAdya satputramabhicandraM divaM gataH // 16 // tatkAle'patyamurikSapya prajA ramayati sma yat / abhicandramataH prApatso'micandra iti zrutim // 16 // koTImAgaM sa palyasya sahasraguNitaM gunnii| saMjIvyotpAdya candrAmaM tanayaM prayayau divam // 163 // koTImAgaM sahasraM tu tasyAyurdazasaMguNam / palyasya marudevaM sa mAsaM putramalAlayat // 16 // marudevasya kAle ca mAtaH pitariti dhvanim / zuzrAva zizuyugmasya prathamaM mithunaM kalam // 165 // ekamevAsRjatputraM prasenajitamatra saH / yugmasRSTerihaivordhvamito vypniniissyaa||16|| prasenajitamAyojya prasvedalavabhUSitam / vivAhavidhinA vIraH pradhAnakulakanyayA // 16 // koTImAgasahasraM sa palyasya zatasaMguNam / saMjIvya marudevo'pi mahatAM lokamudyayau // 16 // pUrvakoTyAyuSaM nAmi prasenajidajIjanat / nAmicchedavyavasthAyAH kartAraM svargagAminam // 169 // dazAnAM koTilakSANAM palyAMzAnAmAMzakam / jIvisvA kAladharmeNa prasenajidito divam // 17 // zatAnyaSTAdazotsedho dhanaMSyAsan pratizruteH / trayodaza tu putrasya pautrasyASTazatAnyataH // 17 // parataH kramahAnistu dhanuSAM paJcaviMzateH / sa paJcaviMzatiH zeSA nAbheH paJcadhanuHzatI // 172 // AdyasaMsthAnasaMghAtagambhIrodAramUrtayaH / svapUrvamavavijJAnA manavaste caturdaza // 173 // bhogakara Ayu samApta honepara svarga gyaa| vaha yadyapi udAtta = udAtta nAmakA svara thA to bhI svarita =svarita nAmakA svara huA thA yaha virodha hai / parihAra pakSameM vaha udAtta-mahAn thA aura svaritaH svar itaH-svarga gayA thA // 159 / / cakSuSmAnkA putra yazasvI huaa| isane apane samayameM prajAko putrakA nAma rakhanA sikhAyA isalie prajAne ise vistRta yazase yukta kiyA arthAt isakA yazasvI yaha nAma rakhA // 160 / vaha palyake sau karor3aveM bhAga jIvita rahakara tathA abhicandra nAmaka uttama patrako utpanna kara svarga gayA // 161 // usake samayameM prajA apanI santAnako Upara uThA candramAke sAmane krIr3A karAtI thI isalie vaha abhicandra isa nAmako prApta huA // 162 // vaha guNavAn kulakara palyake hajAra karor3aveM bhAga jIvita rahakara tathA candrAbha nAmaka putrako utpanna kara svarga gayA // 163 / / candrAbhane palyake daza hajAra karor3aveM bhAga taka jIvita rahakara marudevako utpanna kiyaa| vaha apane marudeva putrako eka mAsa taka khilAtA rahA anantara svargako prApta huA // 164 / / / / marudevake samaya strI-puruSa apanI santAnake mukhase 'he mA~', 'he pitA' isa prakArake manohara zabda sunane lage the // 165 / / pahale yahA~ yugala santAna utpanna hotI thI parantu isake Age yugala santAnakI utpattiko dUra karanekI icchAse hI mAno marudevane prasenajit nAmaka akele putrako utpanna kiyA thA // 166 // isake pUrva bhogabhUmija manuSyoMke zarIrameM pasInA nahIM AtA thA parantu prasenajitkA zarIra jaba kabhI pasInAke kaNoMse suzobhita ho uThatA thaa| vIra marudevane apane putra prasenajitko vivAha-vidhike dvArA kisI pradhAna kulakI kanyAke sAtha milAyA thA / / 167 / / antameM marudeva palyake lAkha karor3aveM bhAga taka jIvita rahakara svarga gayA // 168 / / tadanantara prasenajitne eka karor3a pUrvakI AyuvAle, janmakAlameM bAlakoMkI nAla kATane kI vyavasthA karanevAle the, tathA svagaMgAmI nAbhirAja putrako utpanna kiyA // 169|| palyake daza lAkha karor3aveM bhAga taka jIvita rahakara Ayu samApta honepara prasenajit svarga gayA // 170|| prathama kulakara pratizru tikI UMcAI aThAraha sau dhanuSa thI, isake putra dUsare kulakara sanmatikI teraha sau dhanuSa thI, pratizrutike pautra-tIsare kulakara kSemaMkarako ATha sau dhanuSa thI aura isake Age pratyekako pacIsa-pacIsa dhanuSa kama hotI gayI hai| isa taraha antima kulakara nAbhirAjakI UMcAI pA~ca sau pacIsa dhanuSa thI // 171-172 // ye caudaha kulakara samacaturasra saMsthAna 1. yazasA uruNA = vizAlena / yazasA'ruNA m.| 2. prasvedamalabhUpitam m.|
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptamaH sargaH ma yazasvI ca tathaivAsau prasenajit / trayaH kulakarAH proktAH priyaGgazyAmarociSaH // 174 // candrAmacandragaurAmastathaiva prathitaH prabhuH / kathitA daza zeSAste saMtaptakanakaprabhAH // 175 // maryAdArakSaNopAyahAmAdhikkAranItayaH / prajAnAM janakAbhAste prabhavaH pratibhAdhikAH // 176 // ithaM kulakarotpattiH sakalA kathitA nRpa / nAbheyasyAdhunotpattiM zRNu pApavinAzinIm // 177 // zikhariNIvRttam jagatSabhirdravyairanupacaritaivryAptamakhilaM yataH kAlAdyarthe dhanamapi dhunAtyandhatamasaM tadapyajjJAnAdadhikamabhiyuktairaM dhigatam // jinAdivyAlokaH sthirapariNataH zrImadudayaH // 178 // ityariSTanemipurANa saMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRto kAlakula karotpatti varNano nAma saptamaH sargaH samAptaH / O aura vajravRSabha nArAcasaMhananase yukta gambhIra tathA udAra zarIrake dhAraka the, inako apane pUrvabhavakA smaraNa thA tathA inakI manusaMjJA thI || 173 / / ina kulakaroMmeM cakSuSmAn, yazasvI aura prasenajit ye tIna kulakara priyaMgu puSpake samAna zyAma kAntike dhAraka the, candrAbha candramAke samAna gauravarNaM thA, aura bAkI daza tapAye hue svarNake samAna prabhAse yukta the || 174 -175 // ye caudaha rAjA maryAdAkI rakSAke upAyabhUta 'hA', 'mA' aura 'dhik' ina tIna prakArakI daNDanItiyoMko apanAte the, prajAke pitAke tulya the aura atyadhika pratibhAzAlI the // 176 // gautama svAmI kahate haiM ki he rAjan ! isa taraha maiMne samasta kulakaroMkI utpatti kahI / aba nAbhirAjAke putra AdinAthakI pApanAzinI kathA suna || 177 // yadyapi yaha samasta saMsAra chaha akRtrima dravyoMse vyApta hai to bhI udyamazIla AcAryoMne use arahanta bhagavAn ke divya jJAnake prabhAvase jAna liyA hai so ThIka hI hai kyoMki nitya aura zrIsampanna udayako dhAraNa karanevAlA jinendrarUpI sUryakA prakAza, kAla Adi dravyoMke viSaya meM jo gAr3ha andhakAra hai use bhI kSaNa bharameM naSTa kara detA hai / / 178 / / bhagavAn isa prakAra ariSTanemipurANake saMgrahase yukta, jinasenAcAryaMracita harivaMzapurANa meM kAladravya tathA kukaroM kI utpattikA varNana karanevAlA sAtavA~ sarga samApta huA / 1. tadapyarhatjJAnA- kha. / 2. RSIzvaraiH jJAtam / 19 - 145
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH zrImatAmanurUpaM yaH pariNAmamanuzritaH / mananAt manujArthasya manusaMjJAmanuzritaH // 1 // prakSINaH kalpavRkSAramA madhyedakSiNamAratam / nAbherapi sa evAbhUt prAsAdaH pRthivImayaH // 2 // zAtakumbhamayastambho vicitramaNibhittikaH / puSpavidruma muktAdimAlAbhirupazomitaH // 3 // sarvatobhadrasaMjJo'sau prAsAdaH sarvato mataH / saikAzItipadaH zAlavApyudyAlAdyalaMkRtaH // 4 // svasthAnamekako'nalpakalpavRkSairvRtaH kSitau / adhyatiSTadadhiSThAtuH sa nAbheranubhAvataH // 5 / / atha nAbherabhUdevI marudevIti vllmaa| devI zacIva zakrasya zusaMtAnasaMbhavA // 6 // abhyunnatau padAGgaSTau prollasannakhamaNDalau / yasyA rejaturucyaiva lalATasya didRkSayA // 7 // unnatAgrasamasnigdhatanutAmranakhAMzubhiH / kuTTile kurutAM yasyAH kramau kuravakazriyam // 8 // zliSTAGgulidalau gUDhagulpho kAntijalaplavam / samau kUrmonnatI yatyAH pAdapadmI pracakratuH // 9 // yasyAzca caraNI cArumatsyazaGkhAdilakSaNau / krIDAsveva priyasparzAtsvedasaMbandhasaMginau // 10 // AnupUrvyasuvRtte ca jo romazirojjhite / lAvaNyarasavarNATye zaradhI puSpadhanvanaH // 11 // jAnanI mRdunI yasthA gUDhasaMdhAnavartinI / dadatuH priyagAtrANAM madusparzakRtaM sukham // 12 // asArAH kadalIstambhAH karkazAH karigAM karAH / pariNAhaguNatve'pi yadUrvoH sazAna te // 13 // athAnantara Upara jina nAbhirAjakA kathana kiyA gayA hai ve zrImAn puruSoM ke anurUpa pariNAmako prApta the tathA samasta puruSArthoMkA manana karanese mana kahalAte the // 1 // usa samaya dakSiNa bharata kSetrameM kalpavRkSarUpa prAsAda anyatra naSTa ho gaye the parantu rAjA nAbhirAjakA jo kalpavRkSarUpa prAsAda thA vahI pRthivI nirmita prAsAda bana gayA thA // 2 // rAjA nAbhirAjake usa prAsAdakA nAma sarvatobhadra thA, usake khambhe svarNamaya the, dIvAleM nAnA prakArakI maNiyoMse nirmita thIM, vaha pukharAja, mUMgA tathA motI AdikI mAlAoMse suzobhita thA, ikyAsI khaNDase yukta thA aura koTa, vApikA tathA bAga-bagIcoMse alaMkRta thA // 3-4|| vaha adhiSThAtA nAbhirAjake prabhAvase akelA hI aneka kalpavRkSoMse AvRta thA tathA pUthivIke madhya apane sthAnapara adhiSThita thA // 5 // athAnantara rAjA nAbhirAjakI marudevI nAmakI paTarAnI thii| yaha zuddha kUlameM utpanna huI thI tathA jisa prakAra indrako indrANI priya hotI hai usI prakAra rAjA nAbhirAjako priya thI / / 6 / / jinake nakha atyanta camakadAra the aise usake uThe hue donoM pairoMke aMgaThe aise jAna par3ate the mAno lalATake dekhanekI icchAse hI UparakI ora uTha rahe hoN||7| usake donoM caraNa, unnata agrabhAgase yukta, sama, snigdha, patale aura lAla-lAla nakhoMkI kiraNoMse pharzapara kuravakakI zobhA utpanna kara rahe the ||8|| jinakI aMguliyArUpI kalikAe~ parasparameM saTI huI thIM, jinakI gAMTheM chipI huI thIM aura jo kachuoMke samAna unnata the, aise usake donoM caraNakamala kAntirUpI jalameM mAno taira hI rahe the // 9|| sundara maccha tathA zaMkha Adike lakSaNoMse yukta jisake caraNa, krIr3AoMke samaya hI patikA sparza pAkara pasInAke sambandhase yukta hote the anya samaya nahIM // 10 // anukramika golAIse yakta, tathA roma evaM nasoMse rahita usakI donoM jaMghAe~ saundayaM rasase bhare hue mAno kAmadevake do tarakaza hI haiM / / 11 / / gUr3ha sandhise yukta jisake donoM komala ghuTane patike avayavoMko komala sparzajanya sukha pradAna karate the / / 12 / / keleke stambha 1. mahAdevIti ma. / 2. jalaplavI m.|
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 147 urusandhinitambazca kukunderamanoharaH / gururjaghanamArazca yasyAH sAdRzyamayagAt // 14 // pradakSiNakRtAvataM gambhIraM nAbhimaNDalam / romarAjikRtAsaGgaM yasyA nAbherabhUnmude // 15 // aromazaM kRzaM madhyaM yasyAstrivalibhaGgaram / babhau vRttasamottuGga dhanastanamarAdiva // 16 // kaThinastanacakrAbhyAM yasyA mRdumiyorasA / prakrIDaccakravAkAbhyAM sariteva virAdhitam // 17 // raktahastatalau zreSThaprakoSThamaNibandhanau / svaMsau mRdubhujau yasyAH kAmapAzau babhUvatuH // 18 // zaGkhAvartasamagrIvA pravAlAdharapallavA / dantamuktAphalodyotA sindhovaleva yA babhau // 19 // saMraktatAlajihvAgramantarAsyamarAjata / yasyA vAci pravRttAyAM kokilasvananisvanam // 20 // priyAmukhamivAtmIyaM didRkSoH preyaso mukham / saMmukhau bhavato yasyAH kapolAviva darpaNau // 21 // sannAsikAtimadhyasthA samA samapuTAbhyabhAt / sparddhinyorvArayantIva dRzoranyonyadarzanam // 22 // trivarNAbjanibhe yasyA darzane dIrghadarzane / mantrasya mantraNAyeva karNamUlamupAzrite // 23 // tanurekhabhruvau yasyA na dUre na ca saMhate / samAropitacApAbhe zuzubhAte zubhAvahe // 24 // na natasya na tuGgasya sAdRzyasya sisUkSayA / yasyA lalATapaTTasya nArdhandorabhavat sthitiH // 25 // kuNDalojjvalagaNDasya yatkarNayugalasya tu / nopamA mAsalasyAsIt komalasya samasya tu // 26 // sAra rahita haiM aura hAthIke zuNDAdaNDa kaThora sparzase yukta haiM ataH vistArarUpI guNoMse yukta honepara bhI donoM maru devIkI jA~ghoMke samAna nahIM the / / 13 / / jisake kUlhe, gartavizeSase manohara nitamba aura sthUla jaghana sAdRzyase pare the arthAt anupama the // 14 // jisakI Avarta-jalabhaMvarake samAna gola, gaharI evaM romarAjise yakta nAbhi, rAjA nAbhirAjake harSakA kAraNa tha jisakI roma rahita, patalI evaM trivalise yukta kamara aisI jAna par3atI thI mAno gola, sama, UMce aura sthUla stanoMke bhArase hI jhuka rahI ho||16|| jisa prakAra manda bhayake sAtha kror3A karate hue cakavA-cakaviyoMke yugalase nadI suzobhita hotI hai usI prakAra jisakA vakSaHsthala kaThora stanoMke maNDalase suzobhita ho rahA thA // 17 // jinakI hatheliyA~ lAla-lAla thIM, jinakI kohanI aura kalAI uttama thIM aura jinake kandhe zobhAspada the aisI usakI donoM komala bhujAe~ kAmapAzake samAna jAna par3atI thIM // 18 // usakI grIvA zaMkhake Avartake samAna thI, adhara pallava mUgAke samAna the aura dA~ta motiyoMke samAna prakAzamAna the isalie vaha samudrakI velAke samAna suzobhita ho rahI thI // 19|| jisakA tAlu aura jihvAkA agrabhAga atyanta lAla thA aisA usakA antarmukha suzobhita thA aura jaba usake zabda nikalate the taba vaha kokilAke zabdako bhI azabda kara detA thA-phIkA banA detA thA / / 20 / / priyAke mukhake samAna jaba nAbhirAja apanA mukha dekhaneko icchA karate the taba sAmane sthita marudevIke donoM kapola darpaNake samAna ho jAte the||21|| ThIka bIca meM sthita sama aura samAna puTavAlI usakI nAsikA aisI jAna par3atI thI mAno spardhA karanevAle donoM netroMke pArasparika darzanako roka hI rahI thii||22|| sapheda, kAle aura lAla ina tIna varNake kamaloMke samAna jisake bar3e-bar3e netra kisI mantrako salAha karane ke lie hI mAno kAnoMke samIpa taka gaye the / / 23 / / jisakI patalI bhauMheM na dUra thIM aura na pAsa hI thiiN| zubha lakSaNoMse yukta thIM tathA car3hAye hue dhanuSake samAna suzobhita thIM // 24 // jisakA lalATapaTTa na adhika nIcA thA aura na adhika U~cA thA isalie usakA sAdRzya prApta karaneke lie ardhacandrakI sAmarthya nahIM thI // 25 / / jisake kAnoMkA yugala apane kuNDaloMse gAloMko ujjvala banA rahA thA, sthUla thA, komala thA aura samAna thA ata: usakI kahIM bhI upamA nahIM thI // 26 // 1. 'kUpako tu nitambasthau dvayahIne kukundare' ityamaraH / 2. yasyAM m.| 3. -bhimadhyasthA ma. / 4. sAdRzyasisRkSayA m.| 5. sraSTumicchA sisRkSA tayA / 6. nArdhendu- ma. /
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ 148 harivaMzapurANe nIlakucitasusnigdhasUkSmakezakalApinaH / samasya ziraso yasyAH zobhA vAkpathamatyagAt // 27 // akhaNDamaNDalacandro mukhmnnddlshomyaa| yasyAH parAjitaH prApadAdhinevAti pANDutAm // 28 // SoDazAlpakalAvasyA dvaaspttiklovlaa| indumUryopamIyeta sA kathaM sakalaGkayA // 29 // catuHSaSTiguNotkRSTA mArdavAtizayA katham / sA caturguNayA tulyA pRthivyA kaThinAtmanA // 30 // snigdhAmirapi susnigdhA sauSThavAtmA jalAtmamiH / kathaM sA'nyapraNeyAmiradbhirapyupamIyate // 31 // sadbhAsurarUpApi kathaM vA dahanAmikA / bheje tejomayI mUrtistanmUrtarupamAnatAm // 32 // darzanasparzanAbhyAM yA nAbheratisukhAvahA / sparzamAtrasukhAhA vAyumUrtyA kathaM samA // 33 // azUnyahRdayasparzA marnuryA sparzazUnyayA / sA'kAzAsmikayA zaktyA zuddhayA'pi kathaM samA // 34 // caturdazavidhaM yasyAH kalpapAdapakalpitam / bhaGgapratyaGgasaGgena bhUSaNaM bhUSyatAM gatam // 35 // bhukSAnasya tayA nAmemoga svarlokasaMnibham / vaktaM zaktau yadi vyaktaM vaktA zukro bRhaspatiH // 36 // atha tIrthakRtAmAye svargAta sarvArthasiddhitaH / tayoH prAgeva SaNmAsAn vRSabhe'vatariSyati // 37 // divaH patitumArabdhA vasudhArA gRhAGgaNe / pratyahaM dhanadonmuktA puruhUtanidezataH // 30 // zrIlakSmIpatikIAcA navatinava cAyayuH / prAgvidyadikkumAryo'pi digvidigbhyaH sasaMbhramAH // 39 // mwww kAle dhuMgharAle cikane aura mahIna kezake samUhase yukta jisake sundara zirakI zobhA vacana mArgako ullaMghana kara gayI thii||27|| jisake makha-maNDalakI zobhAse parAjita huA pUrNacandra mAnasika vyathAse hI mAno atyanta saphedIko prApta ho gayA thA // 28 // candramAko mUrti solaha kalAoMse mukta hai aura marudevI bahattara kalAoMse sahita thI, candramAkI mUrti kalaMka sahita hai aura marudevI atyanta ujjvala thI ataH candramAkI mUrtise usakI tulanA kaise ho sakatI hai ? // 29|| marudevI cauMsaTha guNoMse yukta thI aura pRthivI mAtra cAra guNoMko dhAraNa karanevAlI hai| marudevI komalatAke atizayako prApta thI aura pRthivI atyanta kaThina hai ataH yaha usake tulya kaise ho sakatI hai ? // 30 // yadyapi jala snigdha hai-kucha-kucha cikanAIse yukta hai para marudevI susnigdhA-atyadhika cikanAIse yukta thI ( pakSameM pati-viSayaka snehase sahita thI), jala jar3arUpa hai, mUrkha hai-(pakSameM pAnIrUpa hai) aura marudevI kalAoMmeM nipuNa thI, jala, anyapraNeyA-dUsareke dvArA le jAne yogya hai aura maradevI vanyapraNeyA nahIM thI-svAvalambI thI ataH usakI jalake sAtha upamA kaise ho sakatI hai ? // 31 // yadyapi agni marudevIke samAna bhAsvara rUpa hai parantu sAtha hI dAhamayI bhI hai ataH vaha maradevIke zarIrakI upamAko kaise prApta ho sakatI hai ? // 32 // marudevI, darzana aura sparza donoMke dvArA nAbhirAjako atizaya sukha denevAlI thI parantu vAyu mAtra sparzake dvArA sukha pahu~cAtI thI ataH vaha vAyuke samAna kaise ho sakatI thI ? // 33 // marudevI patike hRdayakA sparza karanevAlI thI jabaki AkAza sparzase zUnya hai ata: vaha zuddha honepara bhI AkAzarUpI zaktike sadRza kaise ho sakatI hai ? // 34 // kalpavRkSoMse utpanna hue caudaha prakArake AbhUSaNa jisake aMga-pratyaMgakA sambandha pAkara bhUSyatAko prApta hue the| bhAvArtha-AbhUSaNoMne usake zarIrako vibhUSita nahIM kiyA thA kintu usake zarIrane hI AbhUSaNoMko vibhUSita kiyA thA // 35 // usa marudevIke sAtha svarga lokake samAna bhoga bhoganevAle rAjA nAbhikA yadi spaSTa varNana karane ke lie koI samartha hai to vaktA zukra aura bRhaspati ho samartha haiM anya nahIM // 36 // athAnantara jaba prathama tIrthakara bhagavAn vRSabhadeva sarvArthasiddhi vimAnase cyuta ho rAjA nAbhirAja aura marudevIke yahAM avatAra leMge usake chaha mAha pUrvase hI unake gharake A~ganameM indrako AjJAse kuberake dvArA chor3I huI ratnoMkI dhArA AkAzameM par3ane lagI // 37-38 // zrI, lakSmI, 1. mene m.| 2. zukrabRhapati ma., k.|
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 149 prayujya praNati tuSTA jinapitrobhaviSyatoH / svanivedyAgarma svaM ca pAkazAsanazAsanAt // 40 // pratyeka zAsanaM devyo marudevyA mahAdarAt / pratISadevi ! dezAjJA nandaM jIveti sagiraH // 41 // rUpayauvanalAvaNyasaubhAgyAdiguNArNavam / varNayanti tadA kAzcidAzcayaM paramaM zritAH // 42 // akSarAlekhyagandharvagaNitAgamapUrvakam / kalAkauzalamanyAstu prazaMsanti samantataH // 43 // darzayanti svayaM kAzcit ntriIvINAdikauzalam / gAyanti madhuraM geyaM kAzcitkarNarasAyanam // 44 / / zomanAminayaM kAzcit zRGgArAdirasotkaTam / hAvabhAvavilAsinyo nRtyanti nayanAmatam // 45 // hastasaMvAhane kAzcita disaMvAhane parAH / aGgasaMvAhane kAzcida vyAvRttA madupANayaH // 46 // aGgAbhyaGgavidhau kAzcid kAzcidudvartane parAH / kAzcinmajanake kAzcitsnAnavastranipIlane // 47 // 'sadgandhAnayane kAzcit tatsamAlabhane parAH / kAzciccitrAmbarAdhAne paridhAnavidhau parAH // 48 // kAzcidbhuSAlagAdhAne kAzcidehaprasAdhane / divyAnnAnayane kAzcit kAzcidbhojanakarmaNi // 49 // zayyAsanavidhau kAzcit kAzcittAmbUla Dhokane / kAzcitpatadadmahe vyagrAH kAzcicca gRhakarmaNi / / 5 / / darpaNagrahaNe kAzcicAmaragrahaNe parAH / chatrasya grahaNe kAzcid vyajanagrahaNe parAH // 51 // aGgarakSAparA devyaH khaDgavyagrAmapANayaH / graharakSa:pizAcebhyo rakSantyaH prati jAgrati // 52 / / abhyantaragRhadvAre kAzcikAzcidda / asicakragadAzaktihemavetrakarAH sthitAH // 53 // dhRti, kIrti Adi ninyAnabe vidyutkumArI aura dikkumArI deviyAM bhI chaha mAha pahalese bar3e harpake sAtha dizAoM aura vidizAoMse A gayIM // 39|| unhoMne Akara bar3e santoSase jinendra bhagavAnke honahAra mAtA-pitAko namaskAra kiyA aura hama indrakI AjJAse svargalokase yahA~ AyI haiM, isa prakAra apanA paricaya diyA // 40 // 'he devi ! AjJA do, smRddhisampanna hoo, aura cira kAla taka jIvita raho' isa prakArako uttama vANoko bolatI huI ve deviyA~ mahAn Adarake sAtha marudevIke Adezako pratIkSA karane lagIM // 41 / / usa samaya parama Azcaryako prApta haIM kitanI hI deviyA~ marudevIke rUpa, yauvana, saundarya aura saubhAgya Adi guNoMke sAgarakA varNana karatI thIM // 42 // kitanI hI deviyAM marudevIke akSara-vijJAna, citra-vijJAna, saMgIta-vijJAna, gaNita-vijJAna aura AgamavijJAnako Adi lekara usake kalA-kauzalako prazaMsA karatI thIM // 43 / / kitanI hI deviyA~ svayaM apanI tantrI tathA vINA Adi viSayaka caturAI dikhalAtI thiiN| kitanI hI kAnoMke lie rasAyanasvarUpa madhura gAna gAtI thIM // 44 // hAva, bhAva aura vilAsase bharI huI kitanI hI deviyA~ sundara abhinayase yukta, zRMgArAdi rasoMse utkaTa aura netroMke lie amRtasvarUpa manohara nRtya karatI 145 / / komala hAthoMko dhAraNa karanevAlo kitanI hI deviyA~ marudevIke hAtha dAbane meM, kitanI hI paira dAbane meM tathA kitanI hI anya aMgoMke dAbane meM laga gayo thIM // 46|| kitanI hI zarIrapara telakA mardana karane meM, kitanI ho ubaTana lagAne meM, kitanI hI snAna karAne meM aura kitanI hI snAnake vastra nicor3ane meM tatpara thIM // 47 // koI uttama gandhake lAne meM, koI usakA lepa lagAne meM, koI citra-vicitra vastra saMbhAlane meM, aura koI vastra pahanAne meM laga gyo||48|| koI AbhUSaNa tathA mAlAoMke lAne meM, koI zarIrako sajAvaTameM, koI divya bhojanake lAnemeM aura koI bhojana karAnemeM vyagra thI // 42|| koI vistara tathA Asanake bichAnemeM, koI pAna lagAne meM, koI pIkadAna rakhane meM, koI gRha-sambandho kAryameM, koI darpaNa uThAnemeM, koI camara grahaNa karane meM, koI chatra lagAnemeM aura koI paMkhA jhalane meM tatpara thI // 50-51|| kitanI hI deviyA~ hAthame talavAra le aMgarakSA karane meM tatpara rahatI thIM evaM graha, rAkSasa aura pizAcoMse rakSA karatI huI jAgRta rahatI thoM // 52 // kitanI hI deviyA~ gharake bhItaro dvArapara aura kitanI hI bAhya dvArapara talavAra, cakra, 1. indrAjJayA / 2. nipIDane / 3. -babhuH ma., k.|
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ 150 harivaMzapurANe iti naktaM divaM dRSTvA devatAbhiranuSThitam / AtmanaH zAsanaM loke pareSAmatidurlabham // 54 // nizcitazcApi SaNmAsAn patantyA vasudhArayA / nAminA marudevyA ca prArthyastIrthakarodbhavaH // 55 // athAsau saumyatArAbhirabhitaH kRtasevanA / marudevI surastrIbhizcandralekheva hAriNI // 56 // zaradabhrAvalIzubhre prAsAde'gurudhUpite / nAnopadhAnakAdhAne zayAnA zayane vidhau // 57 // nidhIniva nizAzeSe dadarza zumasUcakAn / krameNa SoDazasvapnAnimAna durlamadarzanAn // 5 // prabhUtadAnadhArAkarapuSkaradhAriNam / gIyamAnaM zuciM bhRGgairdAnArthimirivezvaram // 59 // supratidhvanivikSiptapratipakSaM zumodayam / zumaM bhadrAkRtiM dhIraM vRSaM vRSamivonnatam / / 60 // mattebha tamivAnveSTaM madagandhena sUcitam / siMhamusthitamadrAkSonakhadaMSTrAsaTotkaTam // 6 // citraratnaghaTATopaghanaghoSavanAghanaiH / zriyo'bhiSekamammoje navAmbhomirivAvaneH / / 6 / / nAnApuSpavane dIrgha zrImAle saurabhaukaTe / saMbhUyeva ca sarvatazrIbhiH sevArthamuddhate // 63 // gadA, zakti aura svarNamaya char3I hAthameM lekara khar3I thIM // 53 / / isa prakAra lokameM jo dUsaroMke lie durlabha thI, aisI deviyoM dvArA apanI AjJAkI pUrti dekhakara tathA lagAtAra chaha mAhase par3atI huI ratnadhArAse rAjA nAbhirAja aura marudevIne nizcaya kara liyA ki hamAre yahA~ sabake dvArA prArthanIya tIrthakarakA janma hogA / / 54-55 // ___ athAnantara manohara tArAoMse sevita candrakalAke samAna aneka deviyoMse sevita manoharAMgI marudevI, zarad Rtuko meghAvalIke samAna sapheda evaM aguru candanase suvAsita rAjabhavanameM nAnA gaddA-takiyoMse yukta candratulya zayyApara zayana kara rahI thI ki usane rAtrike pazcima bhAgameM nidhiyoM ke samAna zubhasUcaka, ina durlabha solaha svapnoMko kramase dekhA // 56-58 // prathama hI usane sapheda hAthI dekhA, aimA hAthI ki jo atyadhika madakI dhArAse golI sUMr3a aura usake agrabhAgako dhAraNa kara rahA thA tathA madake arthI bhramara jisake Asa-pAsa guMjAra kara rahe the| vaha hAthI kisI rAjAke samAna jAna par3atA thA kyoMki jisa prakAra rAjAke kara puSkara-hasta kamala atyadhika dAnake saMkalpake lie gRhIta jala kI dhArAse gIle rahate haiM usI prakAra usa hAthIke kara puSkarasUMDa aura usake nathane atyadhika dAna -mada jalakI dhArAse gIle the aura jisa prakAra rAjAke samIpa khar3e dAnake arthIjana usakI stuti kiyA karate haiM usI prakAra dAna-madake arthI bhramara usake samIpa nAra kara rahe the|||59|| dUsarI bAra usane bhadra AkRtiko dhAraNa karanevAlA eka dhIra-vIra baila dekhaa| vaha baila ThIka dharmake samAna jAna par3atA thA kyoMki jisa prakAra dharma apanI madhura dezanAse ekAntavAdI pratipakSiyoMko parAjita kara detA hai usI prakAra vaha baila bhI apanI humbAdhvanise pratipakSI bailoMko parAjita kara rahA thA, jisa prakAra dharma zubha abhyudayako detA hai usI prakAra vaha baila bhI zubha abhyudayako sUcita karanevAlA thaa| jisa prakAra dharma bhadrAkRti-maMgalakArI hotA hai usI prakAra vaha bhadrAkRti-uttama AkRtikA dhAraka thA, jisa prakAra dharma dhIra-dhI buddhiko preraNA karanevAlA hai usI prakAra vaha baila bhI dhIra-gambhIra thA aura jisa prakAra dharma unnata-utkRSTa hotA hai usI prakAra vaha baila bhI unnata--U~cA thA // 60 // tIsarI bAra tIkSNa nakha, daMSTrA aura saTA (garadanake bAloM) se yukta eka siMha dekhaa| vaha siMha aisA jAna par3atA thA mAno pahale svapnameM dikhe hAthoke madako gandha pA use DhU~r3haneke lie hI taiyAra khar3A ho // 61 / / cauthI bAra usane nAnA ratnamayI ghar3oMke vizAla zabdase yukta madonmatta hAthiyoMke dvArA kamalapara baiThI lakSmIkA abhiSeka dekhA / lakSmIkA vaha abhiSeka aisA jAna par3atA thA mAno indradhanuSase upalakSita evaM ghanaghora garjanA karanevAle megha nUtana jalase pRthivIkA hI abhiSeka kara rahe hoM / / 62 / / pAMcavIM bAra usane nAnA puSpoMse vyApta tathA atyanta 1. ghanAghanA mattagajA maghAzca ( iti ka. pratiTippaNyAm ) /
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 151 adhomukhamayUkhaughadaNDamAtapavAraNam / tArAbharaNayorikSaptaM zyAmayevendumaNDalam // 64 / / saMdhyArAgAGgarAgADya pUrvAzAganayAruNam / sindUrAruNitaM kumbhaM maGgalArthamivoddhRtam // 65 // mInau kRtajalakrIDau hRtAtmodarazobhayoH / netrayozcalayordAtumupAlammamivAgatau // 66 / / hAriNau vAriNA pUrNI vizAlau kalazau dhanau / sauvauM svopamo draSTuM stanabhArAvivoddhatau // 67 // 'soddaNDapuNDarIkaughaM rAjahaMsamanoharam / rathapAdAtinAdADhyaM saraH sainyamivorjitam // 6 // *pramIna mithunonmepamakarAdyarurAzibhiH / prapUrNitamivAkAzaM varddhamAna mahArNavam // 69 // sAvaSTambhabhujastambhaiH prauDhadRSTimirunmukhaiH / siMhahemAsanaM vyUDhaM manurAjairjagad yathA / / 7 / / svargasaundaryasaMdarbhamiva darzayituM nRNAm / vimAnaM kalagItAbhirdevakanyAmirAhRtam / / 71 / / sugandhita do bar3I-bar3I mAlAe~ dekhiiN| ve mAlAeM aisI jAna par3atI thIM mAno samasta RtuoMkI lakSmIne milakara marudevIkI sevAke lie una mAlAoMko banAkara Upara uThA rakhA ho // 63|| chaThavIM bAra usane candramaNDalako dekhaa| vaha candramaNDala aisA jAna par3atA thA mAno tArArUpI AbhUSaNoMse yukta rAtrirUpI stroke dvArA Upara uThAyA huA chatra ho ho| aisA chatra ki jisakI nIce kI ora AnevAlI kiraNoMkA samUha hI daNDakA kAma de rahA thaa|||64|| sAtavoM bAra usane sandhyAkI lAlimArUpI aMgarAgase yukta udita hotA huA sUrya dekhaa| vaha sUrya aisA jAna par3atA thA mAno pUrva dizArUpI strIne maMgalake lie sindurase raMgA huA kalaza hI Upara uThAyA ho // 65 / / AThavIM bAra usane jalake bhItara krIr3A karate hue do mIna dekhe| ve mIna aise jAna paDate the mAno apane udarakI zobhAko haranevAle caMcala netroMkA ulAhanA dene ke lie hI marudevIke pAsa Aye hoM // 66|| nauvIM bAra usane jalase bhare hue do svarNamaya vizAla kalaza dekhe| ve kalaza aise jAna par3ate the mAno apanI upamA dhAraNa karanevAle mAtAke stanoMko dekhane ke lie hI Upara uThe hoM // 67|| dazavIM bAra usane eka aisA sarovara dekhA jo kisI baliSTha senAke samAna jAna par3atA thaa| kyoMki jisa prakAra senA, soddaNDapuNDarIkogha-Upara uThe daNDoMse yukta chatroMke samUhase sahita hotI hai usI prakAra vaha sarovara bhI soddaNDapuNDarIkogha-U~ce-UMce DaNThaloMse yukta zveta kamaloMke samahase sahita thaa| jisa prakAra senA, rAjahaMsa manohara-uttama rAjAoMse manohara hotI hai usI prakAra vaha sarovara bhI rAjahaMsa manohara-haMsa* vizeSoMse sundara thaa| aura jisa prakAra senA, rathapAdAtinAdADhaya-rathake pahiyoMkI vizAla cItkArase yukta hotI hai usI prakAra vaha sarovara bhI rathapAdAtinAdADhaya-cakravAka pakSiyoMke atyadhika zabdake yukta thA // 68 // gyArahavIM bAra usane bar3hatA huA eka aisA mahAsamudra dekhA jo ThIka AkAzake samAna jAna par3atA thA kyoMki jisa prakAra AkAza mIna, mithuna, makara Adi rAziyoMse yukta hotA hai-usI prakAra mahAsamudra bhI uttama mIna yugaloMko uchala-kUda tathA magara-maccha AdikI vizAla rAzise pUrNa thA / / 69 / / bArahavIM bAra usane eka suvarNamaya siMhAsana dekhaa| vaha siMhAsana jisa prakAra sabala bhujAoMke dhAraka, praur3ha dRSTise yukta evaM kArya karane meM tatpara kulakaroMke dvArA jagat dhAraNa kiyA jAtA hai usI prakAra majabUta bhujastambhoMse yukta, praur3ha dRSTise sahita evaM UparakI ora mukha kiye hue siMhoMke dvArA dhAraNa kiyA gayA thA // 70 / / terahavIM bAra usane eka vimAna dekhA jo aisA jAna par3atA thA mAno manUSyoko svargalokakA saundarya dikhalAne ke lie sundara gIta gAnevAlI devakanyAeM use pRthivIpara le AyI hoM // 71 / / 1. mayUkhodyadaNDa m.| 2. sauddaNDapuNDarIkaugharAja- m.| 3. rathapAdAH cakravAkAH teSAmatinAdena dIrghazabdena ADhayaM sahitam / prakarSeNa mInA matsyAsteSAM mithunAni tessaamunmessH| makarAdInAmurAzizca taiH, pakSe raashivishessH| * rAjahaMsAstu te caJcucaraNohita: sitA:-jinakI coMca aura caraNa lAla hote haiM bAko sapheda hote haiM, aise haMsa rAjahaMsa kahalAte haiN|
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ 152 harivaMzapurANe nAgalokaM vijityeva nAgendrabhavanaM zriyA / nAgakanyAmirudbhUtaM zeSalokajigISayA // 72 // abhraMlihaM nirabhre'pi vidyudindradhanuHzriyam / khe sRjantaM mahAratnarAziM prAMzubhiraMzumiH // 73 // suprasannaM bhramajvAlaM nidhUmendhanapAvakam / pracalatpuSpitAdabhraMkiMzukoskaravibhramam // 74|| khaNDasvapnAnimAna dRSTA dadhe'nantaramAtmani / jinaM sA vRSarUpeNa praviSTaM mukhavarmanA // 75 // susvapnadarzanAnandaM svAminI yannavaM mayA / prApiteti kRtArtheva kvA'pi nidrAsakhI nirait / / 76 / / vibudhyasva vibuddhArthe vivardhasva vivardhane / vijayasva jayazrIze devi pUrNamanorathe // 77 // ityAdayo vibodhAya dikkumArIbhirIritA: / yAtAH svayaM vibuddhAyAH kevalaM maGgalaM giraH / / 78 // doSAkaraH kalaGkyeSa niHkalaGkaguNAkaram / dRSTva mukhacandraM te hiyA bhavati niSpramaH // 79 // tavaiva gRhamudyotyaM dazanaprabhayA'dhunA / itova sphuritavyAjAt pradIpAH svaM hasantyamI // 8 // atyantamukharAgADyA kSagarajitavipriyA / praskhalakhalamaitrIva vandhyA saMdhyA virajyate // 8 // svamAvamatsarArambhA gyApikodayameSyataH / pramA raveravandhyArthA sAdhomaitrIva varddhate // 12 // caudahavIM bAra usane nAgendrakA bhavana dekhA jo aisA jAna par3atA thA mAno vaha apanI zobhAse nAgalokako to jIta cukA thA aba anya lokoMko jItanekI icchAse hI nAgakanyAe~ use pRthivIpara Upara lAyI hoM // 72 / / pandrahavIM bAra usane AkAzameM mahAratnoMkI eka aisI rAzi dekhI jo apanI unnata kiraNoMke dvArA megha rahita AkAzameM bijalI aura indradhanuSase zobhita meghakI racanA kara rahI thii||73|| aura solahavIM bAra usane atyanta nirmala evaM ghUmatI huI jvAlAoMse yukta, nirdhUma agni dekhii| vaha agni aisI jAna par3atI thI mAno caMcala phUloMse yukta palAzake bar3e-bar3e vRkSoMkA samUha hI ho // 74 / isa prakAra pRthak-pRthak dikhanevAle ina solaha svapnoMko dekhakara rAnI marudevIne usake bAda bailake rUpameM mukha mArgase praviSTa hue jinendra bhagavAnko bhItara dhAraNa kiyA // 75 / / ___maiM svAminIko uttama svapnoMke dekhanekA nUtana Ananda prApta karA cukI hU~ isalie kRtakRtya huIkI taraha rAnI marudevoko nidrArUpI sakhI kahIM bhAga nikalI // 76 / / mahArAnI marudevI svapna-darzanake bAda svayaM jAga gayo thIM, isalie dikkumAriyoMke dvArA usake jagAneke lie 'he padArthoM ko jAnanevAlI mAtA ! jAgo, he vRddhirUpiNI mAtA! vRddhiko prApta hoo, he jayalakSmIkI svAmini ! pUrNa manorathoMvAlI mAtA ! jayavanta raho' ityAdi kahe gaye vacana kevala maMgalarUpatAko prApta hue the // 77-78 // he mAtA ! yaha candramA doSAkara-doSoMko khAna ( pakSameM nizAkara ) aura kalaMkI-doSayukta (pakSameM kAle cihnase yukta) hai ataH tumhAre niSkalaMka aura guNoMkI khAnabhUta mukhacandrako dekhakara lajjAse hI mAno prabhA-rahita ho gayA hai // 79|| aba to yaha ghara tumhAre hI donoMkI prabhAse prakAzita hai-hama logoMkI AvazyakatA nahIM, yaha vicArakara hI mAno ye dIpaka sphuraNake bahAne apane Apako ha~so kara rahe haiM / / 8 / / he mAtA ! yaha prAtaH sandhyA, duSTako caMcala mitratAke samAna rAga-rahita hotI jA rahI hai arthAt jisa prakAra duSTako mitratA prArambhameM rAgase sahita hotI hai aura kSaNa-bhara bAda hI zatruoMko anuraMjita karane lagatI hai usI prakAra yaha prAta: sandhyA pahale to rAga arthAt lAlimAse sahita thI aura ab| bAda lAlimAse rahita huI jA rahI hai| jisa prakAra duSTako mitratA vandhyA-niSphala rahatI hai-usase kisI kAryakI siddhi nahIM hotI usI prakAra yaha prAtaH sandhyA bhI vandhyA hai-isase kisI kAryakI siddhi dRSTigata nahIM ho rahI hai // 81 / / aura yaha udita hote hue sUryako prabhA sajjanako mitratAke samAna uttarottara bar3hatI calI jA rahI hai| kyoMki jisa prakAra sajjanakI mitratA prArambhameM matsara-yukta honeke kAraNa phIkI rahatI hai aura Age calakara khUba phaila jAtI hai 1. puSpitAdabhrAt kiMzuko m,| 2. sAnta rAn vaa| 3. tvaM ma. / 4. -meSyati ka. /
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 153 bhAsvarAmbarabhUSaiSA mAti bhAsvadvizeSakA / purandhrIriva pUrvA'zA maGgalAya tavodgatA / / 8 / / dIrghA nItvA nizAmeSA dIrghikAsvinadarzane / tuSTA svAn ghaTayatyeva cakravAkI kalAravAn // 8 // tvatpAdanyAsalIlAyAmIkSaNArthamivAkulam / svAmutthApayate kUjatkalahaMsakulaM kalam // 45 // gharmitA madavAtena tAminayamUrtayaH / bhavatyA darzayantIva nRttArambhamamI damAH // 86 // diGmukhAni prasannAni ceSTitAnIva te'dhunA / suprabhAtamidaM devi muJca zayyAmanindite // 87 // iti vandijanairvandyA sA'muJcat shucivigrhaa| zayyAM puSpataraGgAyA haMsIva sikatAsthalIm // 88 // dhautavAsaM gRhItvA'sau dhautacchAyA vinirgatA / zuzubhe zAradAmbhodAt tanvIva zazinaH kalA // 89 // zrIvidyadadikkumArIbhiH pratyagrakRtabhUSaNA / sA'ntargarbhA'ntikaM yAtA ghanazrI mibhUbhRtaH // 10 // bhadrAsanasthitAyA'smai krameNa svAsanasthitA / zrIrivAvedayat svapnAn satkarAmbhojakuDamalA // 11 // svapnAthaM so'vadhAyatAM jagAda dayite dhruvam / saMkrAnto'dya trilokAnAM nAthastIrthakarastvayi // 12 // na dUrAlpaphalaprAptAvIdRzaM svapnadarzanam / ato'dyeva pratIto me bhavasyAM garmasaMbhavaH // 13 // SaNmAsavasuvRSTayA ca devatAparicaryayA / sUcitA jinasaMbhUtiryA sAdya phalitA''vayoH // 14 // usI prakAra sUryako prabhA pahale manda hotI hai aura Age calakara khUba phaila jAtI hai-sarvatra vyApta ho jAtI hai| jisa prakAra sajjanakI mitratA sArthaka hai usI prakAra sUryako prabhA sArthaka hai / / 82 / / bhAsvara-ambara-dedIpyamAna AkAza hI jisakA AbhUSaNa hai ( pakSameM jisake vastra aura AbhaSaNa dedIpyamAna haiM tathA bhAsvavizeSakA-sayaM hI jisakA tilaka hai ( pakSameM dedIpyamAna tilakase yukta hai ) aisI yaha pUrva dizA saubhAgyavatI strIke samAna mAno tumhArA maMgala karaneke lie hI udyata huI hai / / 83 // vApikAoMmeM lambI rAta bitAneke bAda aba sUryakA darzana huA hai isalie yaha cakavI prasanna ho apane madhura zabda kara rahI hai athavA madhura zabda karanevAle AtmIya janoMko ikaTThA kara rahI hai / / 84 / / idhara madhura zabda karatA huA yaha kalahaMsoMkA samUha tumheM uThA rahA hai jisase aisA jAna par3atA hai mAno tumhAre pAdanikSepako lIlAko dekhaneke lie atyanta utAvalA ho rahA hai / / 8 / / jo manda-manda vAyuse hila rahe haiM, tathA abhinayako mudrAko dhAraNa kiye haiM aise ye vRkSa, Apake lie mAno apane nRtyakA Arambha hI dikhalA rahe haiM / / 86 / / he mAtA! isa samaya samasta dizAe~ tumhArI ceSTAke samAna nirmala ho gayI haiM evaM sundara prabhAtakAla ho gayA hai, isalie he anindite devi ! zayyAko chodd'o||87|| isa prakAra bandIjanoMke dvArA vandanIya, evaM nirmala zarIrako dhAraNa karanevAlI mahArAnI marudevIne zayyAko usa prakAra chor3A jisa prakAra ki haMsI nadIke retIle taTako chor3atI hai / / 88 // ujjvala kAntiko dhAraNa karanevAlI marudevI dhule hue vastrako grahaNa kara jaba zayanAgArase bAhara nikalI taba zarad Rtuke meghase bAhara nikalI candramAko patalI kalAke samAna suzobhita hone lagI // 89|| vidyutkumArI aura dikkumArI deviyoMne jise navIna-navIna AbhUSaNa pahanAye the tathA jo antargatagarbhA honese gRhItajalA meghamAlAke samAna jAna par3atI thI aisI marudevI nAbhirAjarUpI parvatake samIpa gayI // 90 // jo zobhAmeM lakSmIke samAna jAna par3atI thI aisI marudevo vahAM jAkara apane Asanapara baiThI aura hastakamala jor3a, bhadrAsanapara baiThe hue mahArAjase krama-pUrvaka svapnoMkA varNana karane lagI // 11 // svapnoMkA phala samajhakara mahArAja nAbhirAjane usase kahA ki he priye ! nizcaya hI Aja tumhAre garbha meM tIna lokake nAtha tIrthakarane avatAra liyA hai / / 12 / / dUravartI tathA alpa phalakI prAptike samaya aise svapna nahIM dikhate isalie mujhe vizvAsa hai ki Aja hI Apake garbha rahA hai // 93 / / lagAtAra chaha mAsase honevAlI ratnoMko varSA aura devatAoMke dvArA kI huI zuzrUSAse 1. sUryadarzane sati / 2. dhautevAsaM ma. / 20
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe sarvathA sarvakalyANabhAjanAtmajajanmanA / priye ! svamacireNaiva jagadAnandayiSyasi // 95 // iti susvapnaphalaM zrutvA sadyaH saMbhUtamAtmani / mumude'titarAM devI dIsiM kAnti ca bibhratI // 96 // tRtIyakAlazeSe'sAvazItizvaturuttarA / pUrvalakSAstrivarSASTamA sapakSayutAstadA // 97 // svargAvataraNaM jainamASADhabahulasya tu / dvitIyAmuttarASADhanakSatre'tra jagannatam // 98 // vardhamAne kramAd garme vardhate vapuSo vapuH / tasyAstrivalizobhAyA bhaGgabhItyeva nodaram // 99 // gauravAtizayAdhAnI dadhAnA trijagadgurum / lAghavAtizayaM dehe dadhe citramidaM param // 100 // saMtApaheturantaHstho mAturmAbhUt sunizcalaH / jJAnavAn sa jino mAnuryathA'psu pratibimbitaH // 101 // jJAnanetraistribhiH pazyan vizvaM mAsAnasau sukham | nava garbhagRhe'tiSThadik kumArIvizodhite // 102 // pUrNeSu teSu mAseSu nipatadvasuvRSTiSu / jinaM sA supuve devI sottarASADhasaMnidhau // 103 // prAcyA iva vizuddhAyA vizuddha sphaTikopamAt / ghanodarAdviniHkrAnto jinaH sUrya ivAbabhau // 104 // jAtakarmaNi karttavye vyApRtA laghu devatAH / antaraGgA hi karttavye vyApriyante jagatyaram // 105 // vijayA baijayantI ca jayantI cAparAjitA / nandA nandottarA nandI nandIvarddhanayA saha // 106 // AlolakuNDalAlokavilasadgaNDamaNDalAH / etAstA dikkumAryo'STau tasthurbhuGgarapANayaH // 107 // susthitA praNidhAnyA suprabuddhA ca yazodharA / lakSmImatI tathaivAnyA kIrtimatyupavarNitA // 108 // 154 hama donoM ko jinendradeva ke jisa janmako sUcanA milI thI vaha Aja saphala huI || 94 || he priye ! nizcaya hI samasta kalyANoMke pAtrarUpa putrako utpanna kara tuma zIghra hI saMsArako Anandita karogI || 95|| ina uttama svapnoMkA phala apane-ApameM zIghra ho saMghaTita ho cukA hai, yaha suna dIpti aura kAntiko dhAraNa karatI huI marudevI bahuta hI prasanna huI ||16|| tIsare kAlameM jaba caurAsI lAkha pUrvaM tIna varSaM sAr3he ATha mAha bAkI rahe the taba ASAr3ha kRSNa dvitIyAke dina uttarASAr3hA nakSatrameM samasta jagat ke dvArA namaskRta zrI jinendradevakA svargAvataraNa huA thA // 27-28 / / krama-krama se garbhaMmeM vRddhi honepara mAtAkA zarIra bhI bar3ha gayA parantu trivalikI zobhA kahIM naSTa na ho jAye isa bhayase mAno usake udarameM vRddhi nahIM huI ||19|| mAtA marudevI svayaM atyadhika gauravase suzobhita thI aura usapara tInoM jagat ke guru - bhArI ( pakSameM zreSTha ) jinendra devako dhAraNa kara rahI thI, phira bhI vaha zarIra meM atyadhika laghutAkA anubhava karatI thI yaha bar3e AzcaryakI bAta thI ||100 || maiM garbha meM sthira rahakara mAtAke santApakA kAraNa na banU~ yaha jAnakara hI mAno jina bAlaka garbha meM atyanta nizcala rahate the / mAtA ke garbha meM unakA nivAsa vaisA hI thA jaisA ki jalameM pratibimbita sUrya kA hotA hai // 101 // mati, zruta aura avadhi ina tIna jJAnarUpI netroMke dvArA jagatko dekhate hue jina bAlaka, dikkumAriyoMke dvArA zuddha kiye hue garbhameM nau mAha taka sukhase sthita rahe ||102 || tadanantara nau mAha pUrNa honepara jaba lagAtAra ratnoMkI varSA ho rahI thI taba uttarASAr3hA nakSatra ke samaya mAtAne jina bAlakako utpanna kiyA || 103 || jisa prakAra nirmala pUrva dizA meM vizuddha sphaTikake tulya meghamaNDalake madhyase nikalA huA sUryaM suzobhita hotA hai usI prakAra mAtA marudevIke sphaTikake samAna svaccha garbhase nikale hue jina bAlaka suzobhita ho rahe the || 104 // usa samaya vahA~ jo deviyA~ thIM ve zIghra hI karane yogya jAtakarma meM laga gayIM so ThIka hI hai kyoMki jo antaraMga vyakti hote haiM ve saMsAra meM zIghra hI apane karane yogya kAmameM laga jAte haiM || 105 // caMcala kuNDaloMke prakAzase jinake kapola suzobhita ho rahe the aisI 1 vijayA, 2 vaijayantI, 3 jayantI, 4 aparAjitA, 5 nandA, 6 nandottarA, 7 nandI aura 8 nandIvardhanA ye ATha dikkumArI deviyA~ hAthoM meM jhAriyA~ liye hue khar3I thIM // 106 - 107 // nAnA prakArake AbharaNoMse suzobhita 1 susthitA, 2 praNidhAnyA, 3 suprabuddhA, 4 yazodharA, 5 lakSmImatI, 6 kIrtimatI, 7 vasundherA
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH vasuMdharA tathA citrA citrAmaraNabhAsvarAH / dikkumArya imAzcASTau tasthurdarpaNapANayaH / / 109 // ilA surA pRthivyAkhyA padmAvatyapi kAJcanA / sItA navamikA'nyA ca dikkanyA bhadrakAmidhA // 11 // aSTau tuSTAH prakRSTAGgaprabhAmAsitadiGamukhAH / dhavalAnyAtapatrANi dhArayanti sma vismitAH // 11 // hIH zrIH dhRtiH parA sA ca vAruNI puNDarIkiNI / alambusAmbujAsyazrIrmizrakezIti vizrutAH // 112 / / 'kanaskanakadaNDAni kanakanakakuNDalAH / cAmarANi gRhItvASTau dikkumAryaH sthitA imAH // 113 / / citrA kanakacitrA ca sUtrAmaNirimA babhuH / trizirAzca kRtodyotA vidyutkanyAstaDitprabhA // 114 // vijayA vaijayantI ca jayantI cAparAjitA / imA vidyutkumArINAM catasraH pramukhAH sthitAH // 115 / / rucakA dikkumArINAM pradhAnA rucakojjvalA / rucakAmAzcatasrastA rucakaprabhayA saha / / 116 // jAtakarma jinasyaitAzcakraraSTau yathAvidhi / jAtakarmaNi niSNAtAH sarvatra jinajanmani // 117 // AceluzcalamaulInAM kAle tasmin surezinAm / trailokye'pyAsanAnyAza jinobhUtipramAvataH // 118 // praNemurahamindrAstaM prayuktAvadhayo jinam / tatrasthAH siMhapIThebhyo gatvA saptapadAnyaram // 119 / / loke bhAvanadevAnAM zaGkhadhvanirabhUtsvayam / vyantarANAM ravo bheryA jyotiSAM siMhanisvanaH // 120 // ghaNTAratnamahAghoSaH kalpalokamatItanat / kiMkartavyatvasaMmukhyaM trailokyamamavarakSaNam // 121 // Asanasya prakampena dadhyo vismitadhostadA / saudharmendrazcalanmaulidhUtvA mUrdhAnamunnatam // 122 // atibAlena mugdhena svatantreNAzukAriNA / nirbhayena vizaGkena kenedamapyanuSThitam / / 123 / / aura 8 citrA ye ATha dikkumArI deviyA~ hAthoM meM darpaNa liye hue khar3I thIM // 108-109 // apane zarIrakI zreSTha prabhAse dizAoMko suzobhita karanevAlI 1 ilA, 2 surA, 3 pRthivI, 4 padmAvatI, 5 kAMcanA, 6 sItA, 7 navamikA aura 8 bhadrakA ye ATha dikkumArI deviyA~ Azcaryacakita ho sapheda chatra dhAraNa kara rahI thIM // 110-111 // dedIpyamAna svarNake kuNDaloMko dhAraNa karanevAlI 1 hrI, 2 zrI, 3 dhRti, 4 vAruNI, 5 puNDarIkiNI, 6 alambusA, 7 ambujAsyazrI aura 8 mizrakezI ye ATha dikkumArI deviyA~ dedIpyamAna suvarNamaya daNDoMse yukta cAmara lekara khar3I thIM // 112-113 / / bijalIke samAna prabhAvazAlI 1 citrA, 2 kanakacitrA, 3 sUtrAmaNi aura 4 trizirA ina cAra vidyatkumArI deviyoMne sarvatra prakAza hI prakAza kara diyA thA // 114 // 1 vijayA, 2 vaijayantI, 3 jayantI aura 4 aparAjitA ye cAra deviyA~ vidyutkumAriyoM meM pramukha thIM // 115 // 1 rucakA, 2 rucakojjvalA, 3 rucakAbhA aura 4 rucakaprabhA ye cAra deviyA~ dikkumAriyoMmeM pradhAna thIM // 116 / / ina ATha deviyoMne vidhipUrvaka jinendradevakA jAtakarma kiyA thaa| ye deviyA~ jAtakarmameM atyanta nipuNa haiM aura saba jagaha jinendra devakA jAtakarma ye hI deviyAM karatI haiM / / 117 / / usa samaya tInoM lokoMmeM jo indra the, jinendrajanmake prabhAvase una sabake mukuTa caMcala ho gaye aura sabake Asana kampAyamAna ho uThe // 118 // avadhijJAnakA prayoga karanevAle ahamindra apane-apane nivAsasthAnoMmeM hI sthira rahe, mAtra unhoMne siMhAsanoMse sAta Daga calakara jinendra bhagavAnko zIghra hI parokSa namaskAra kiyA // 119 / / bhavanavAsI devoMke lokameM apane-Apa zaMkhoMkA zabda, vyantaroMke lokameM bherIkA zabda aura jyotiSI devoMke lokameM siMhoMke zabda hone lage // 120 / / zreSTha ghaNTAoMke joradAra zabdane kalpavAsI devoMke lokako vyApta kara liyaa| usa samaya tInoM loka 'kyA karanA cAhie' yaha vicAra karane meM tatpara ho gaye // 121 / / usa samaya Asanake kampAyamAna honese jisakI buddhi cakita ho gayI thI aisA saudharmendra mukuTa hilAkara tathA U~ce mastakako kapAkara vicAra karane lagA ki utpanna bAlaka, mUrkha, svacchanda, sahasA kArya karanevAle nirbhaya evaM zaMkArahita kisa , 1. kvaNata ma. / 2 kvaNata ma. / 3. araM zIghra saptapadAni gatvA / saptapadAnparama m.| 4. nisvanAH m.| .
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ 156 harivaMzapurANe devadAnavacakrasya svaparAkramazAlinaH / kathaMcitpratikUlasya yaH samarthaH kadarthane // 12 // indraH puraMdaraH zakraH kathaM na gaNito'dhunA / so'haM kampayatA'nena siMhAsanamakampanam // 125 // saMbhAvayAmi nedRkSaprabhAvaM bhuvanatraye / pramaM tIrthaMkarAdanyamiti matvA sRto'vadhim // 126 / / ato visphuritenAyamavadhijJAnacakSuSA / taM tIrthakaramutpannamAdyamaikSiSTa bhArate // 127 // AsanAdavatIryAzu krAntvA saptapadAni saH / jayatAM jina ityuktvA praNanAma kRtAJjali: // 128 // punazvAsanamAruhya samAjJApayati sma saH / dhyAnAnantaramAnamya sthitaM senApatiM purH||129|| asyAmAdyo'vasarpiNyAM jAtastIrthakaro'dhunA / gantavyaM bhArataM devairbodhyantAM te tvayA nviti // 130 // svAmyAdeze kRte tena celuH saudharmavAsinaH / devaizcAcyutaparyantAH svayaMbuddhAH surezvarAH / / 131 // yathAsvasvaM nimittebhyaH pratibuddhAH praharSiNaH / nizcelurnijalokebhyo jyotiya'ntarabhAvanAH // 132 // gajAzvarathasaMghaTTapadAtivRSabhaistadA / gandharvanartakImitraiH saptAnIkaizvitaM namaH // 133 / / mahiSAdyaizca nAvAdyaiH khaDgAdyairgaruDAdimiH / zivikAzvoSTramakaradvipahaMsAdibhistathA // 134 / / dazAnAmasurAdInAM kumArANAM yathAkramam / saptAnIkaina bhI vyAptaM bamAse nitarAM tadA // 135 / / vimAnAni samArUDhA govRSAn gavayAn rathAn / azvAn zaramazAlAn makarAna karabhAna suraaH||136|| varAhamahiSAn siMhAn pRSatAn dvIpino dvipAn / camarAn hariNAMzcArururUn kecid garutmataH // 13 // vyaktine yaha kArya kiyA hai ? // 122-123 / / apane parAkramase suzobhita deva-dAnavoMkA samUha bhI yadi kadAcit pratikUla ho jAve to use bhI jo naSTa karane meM samartha hai aisA maiM indra, zakra yA purandara hU~ phira mere akampita Asanako kampita karanevAle isa mUrkhane isa samaya mujhe kucha kyoM nahIM samajhA ? // 124-125 / / maiM tInoM lokoMmeM tIrthaMkarake sivAya kisI dUsare prabhuko aise prabhAvase yukta nahIM samajhatA hU~, aisA vicArakara usane avadhijJAnakA Azraya liyA // 126 / / / tadanantara saudharmendrane prakaTa hue avadhijJAnarUpI netrake dvArA bharata kSetrameM utpanna hue prathama tIrthaMkarako dekha liyA // 127 / / usane zIghra hI Asanase utarakara tathA sAta Daga Age jAkara 'jinendra bhagavAnkI jaya ho' yaha kahate hue hAtha jor3akara unheM praNAma kiyA / / 128 // tadanantara siMhAsanapara ArUr3ha ho saudharmendrane vicAra karate hI namaskAra kara sAmane khar3e hue senApatiko Adeza diyA ki 'isa samaya isa avasarpiNIke prathama tIrthaMkara utpanna ho cuke haiM ataH samasta devoMko bharatakSetra calanA hai|' tuma yaha sUcanA sabake lie deo // 129-130 / / senApatike dvArA svAmIkA Adeza sunAye jAte hI saudharma svarga meM rahanevAle samasta deva cala pdd'e| tathA acyuta svarga takake samasta indra svayaM hI isa samAcArako jAna devoMke sAtha bAhara nikale // 131 / / apaneapane sthAnoMmeM honevAle nimittoMse jinheM jinendrajanmakA samAcAra jJAta huA thA, aise harSase bhare hue jyotiSI, vyantara aura bhavanavAsI deva apane-apane sthAnoMse bAhara nikale / / 132 / / usa samaya 1 hAthI, 2 ghor3A, 3 ratha, 4 paidala sainika, 5 baila, 6 gandharva aura 7 nataMkI ina sAta prakArakI senAoMse AkAza vyApta ho gayA thA / / 133|| asura kumAra Adi daza prakArake bhavanavAsI devoMkI bhaiMsA, naukA, geMDA, hAthI, garur3a, pAlakI, ghor3A, U~Ta, magara, hAthI aura haMsako Adi lekara kramase jo sAta prakArakI senAeM thIM una sabase vyApta huA AkAza usa samaya atyanta suzobhita ho rahA thA // 134-135 / / una devoM meM kitane hI deva vimAnoMmeM baiThe the, kitane hI bailoMpara, kitane hI rojhoMpara, kitane hI rathoMpara, kitane hI ghor3oMpara, kitane hI aSTApada aura zArdUloMpara, kitane hI magaroMpara, kitane hI UMToMpara, kitane hI varAha aura bhaiMsoMpara, kitane hI siMhoMpara, kitane hI hariNoMpara, kitane hI cItoMpara, kitane hI hAthiyoMpara, kitane hI surAgAyoMpara, 1. bodhyatAmiti m.|
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 157 zukAn parabhRtAn krauJcAn kurarAn zikhikukkuTAn / pare pArAvatAn haMsAn sakAraNDavasArasAn // 138 // cakravAkabalAkaughAn bakAdIna samadhiSThitAH / caturdevanikAyAste saha jagmuritastataH // 139 / / zvetacchatrairvajazcitrezcAmaraiH phenapANDuraiH / kurvANAH sarvamAkAzaM samAkINa nirantaram // 14 // bherIdundubhizaGkhAdiravApUritaviSTapam / nRtyagItairyutaM reje devAgamanamadbhutam // 141 // saudharmendrastadArUDho gajAnIkAdhipaM gajam / airAvataM vikurvANamAkAzAkAravadvapuH / / 142 / / proiMSTrAntaravisphArikarAsphAritapuSkaram / prodvaMzAGkaramadhyodyadmogIndramiva bhUdharam // 143 // karNacAmarazaGkhAI kakSAnakSatramAlinam / balAkAhaMsavidyudbhiriva bhrAntaM marutpatham // 144 / / ArUDhavAraNendrANAmindrAgAM nivahairyutaH / janmakSetraM jinasyAsau pavitraM prAptavAn suraiH // 145 // namaso'vatarantI vaisA surAsurasaMtatiH / kuberakRtamadvAkSIt puraM svargamiva kSitI // 146 // vapraprAkAraparikhApariveSamanoharam / sodyAnakAnanArAmasarovApIvirAjitam // 147 // indranIlamahAnIlavajravaiDUryabhittayaH / prAsAdAH padmarAgAdiprabhAjhyA yatra rejire // 148 // surANAmasurANAM ca tatpurazrIvilokinAm / mano'bhU daritotkaNThaM svargapAtAlajazriyaH // 149 // yataH sAkamitaM yatprAka surAsurajagattrayam / puraM tatkIrtimattasmAtsAketamiti kIrtitam // 15 // kitane hI sAmAnya hariNoMpara, kitane hI zyAma hariNoMpara, kitane hI garur3oMpara, kitane hI totAoMpara, kitane hI kokilAoMpara, kitane hI krauMca pakSiyoMpara, kitane hI kUraropara, kitane hI mayUroM aura murgopara, kitane hI kabUtaroM, haMsoM, kAraNDava aura sArasoMpara, kitane hI cakavA aura balAkAoMke samUhapara aura kitane hI bagulA Adi jIvoMpara baiThe the| isa prakAra usa samaya cAroM nikAyake deva idhara-udhara jA rahe the / / 136-139 / / sapheda chatroM, nAnA prakArakI dhvajAoM, aura phenake samAna sapheda camaroMse samasta AkAzako vyApta karate hue ve cAroM nikAyake deva jahA~-tahA~ cala rahe the / / 140 / / bherI, dundubhi tathA zaMkha Adike zabdoMse jisane samasta lokako bhara diyA thA tathA jo nRtya aura gItase yukta thA, aisA vaha devoMkA AzcaryakArI Agamana atyadhika suzobhita ho rahA thA / / 141 / / usa samaya saudharmendra, hAthiyoMko senAke adhipati tathA AkAzake samAna apane zarIrako vikriyA karanevAle airAvata hAthIpara ArUr3ha thA / / 142 / / vaha airAvata, donoM khIsoMke bIca uThI huI sUr3ake agrabhAga phailAye hue thA, ataeva jisake bA~soMke aMkuzoMke bIca sarparAja UparakI ora uTha rahA thA, aise parvatake samAna jAna par3atA thA // 143 // vaha airAvata ThIka AkAzake samAna jAna par3atA thA kyoMki jisa prakAra AkAza, balAkA, haMsa aura bijaliyoMse yukta hotA hai, usI prakAra vaha hAthI bhI karNa, cAmara, zaMkha tathA kakSAmeM laTakatI huI nakSatramAlAse yukta thA / / 144 / / anya-dUsare gajarAjoMpara baiThe hue indroMke samUhase yukta saudharmendra, samasta devoMke sAtha-sAtha jinendra bhagavAnke pavitra janmakSetrako prApta huA / / 145 / / AkAzase utaratI huI usa sura aura asuroMkI paMktine pRthivIpara kuverake dvArA nirmita nagarako aisA dekhA mAno svarga hI ho // 146 / / vaha nagara dhalike bandhAna, koTa aura parikhAke cakrase manohara thA tathA udyAna, vana, ArAma, sarovara aura vApikAoMse alaMkRta thA / / 147 // indranIla, mahAnIla, hIrA aura vaiDUryamaNiko dIvAloMse yuvata tathA padmarAga Adi maNiyoMko prabhAse paripUrNa vahA~ke bhavana atyadhika suzobhita ho rahe the // 148 / / usa nagarakI zobhA dekhanevAle sura aura asuroMkA mana svarga tathA pAtAla sambandhI zobhAke dekhanekI utkaNThA dUra kara cukA thA / / 149 / / kyoMki sura, asura Adi tInoM jagatke jIva vahA~ pahale eka sAtha pahuMce the isalie vaha kIrtizAlI nagara usa samayase 'sAketa' isa nAmase prasiddha huA thA / / 150 // 1. tAntaM ma. / 2. mahatpatham ma. / 3. duritotkaNTha- ma. /
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ 158 harivaMzapurANe tataH samaM puraM deva striHparItya puraMdaraH / pravizya jinamAnetumAdideza zacI zucim // 151 // labnAdezA jananyAH sA pravizya prasavAlayam / sukhanidrAM vidhAyAnyaM zizuM ca suramAyayA // 152 // praNamya jinamAdAya cakAra karayohareH / tadpAtizayaM pazyan sahasrAkSo na tRptimait // 15 // Aropya jinamAtmAGkamairAvatagaje sthitaH / so'tyabhAduditAdityaH zikharAtmeva naiSadhaH // 154 // chatracchAyApaTacchannaM cAmarolkaravIjitam / jinaM ninAya devaudhaH sumeruzikharaM hariH // 155 // sapradakSiNamAgatya pANDukAkhyazilAtale / siMhAsane jinaM zakazcakre cakreNa nAkinAm // 156 // kSamitAmbhodhigambhIrA bherIpaTahamardalAH / tADitAH samRdaGgAyAH suraiH zaGkhAzca pUritAH // 157 // jaguH kinnaragandharvAH strImistumburunAradAH / savizvAvasavo vizve citra zrotramanoharam // 15 // tataM ca vitataM caiva dhanaM suSiramapyalam / manohAri tadA devairvAdyate sma caturvidham // 159 // hAvamAvAbhirAmaM ca nRtyamapsarasAmabhUt / aGgahArakRtAsaMgaM zRGgArAdirasAdbhutam // 160 // itthaM tatra mahAnande devasaMghaH pravartite / pUrita pratizabdaizca mandare rundrakandare // 161 // dhRtA''kalpe'bhiSekArtha saudharmendre sasaMbhrame / sASTamaGgalahastAsu prazastAmarabhIruSu // 162 // saMghaTaiH surasaMghAtairmahAvegairmahAdhanaiH / sarvadikSu gataiH kSipraM kSobhitaH kSIrasAgaraH // 163 // tadanantara devoMke sAtha-sAtha usa nagarakI tIna pradakSiNAe~ dekara saudharmendrane bhItara praveza kiyA aura pavitra jinendrako lAne ke lie indrANIko AjJA dI // 151 // indrakI AjJA pAte hI indrANIne mAtAke prasUtigRhameM praveza kiyA aura devakRta mAyAse mAtAko sukhanidrAmeM nimagna kara usake pAsa mAyAmayI dUsarA bAlaka liTA diyA // 152 // tatpazcAt praNAma karaneke bAda jinabAlakako lekara usane indra ke hAthoMmeM sauNpaa| indrane hajAra netra banAkara unakA atizaya sundara rUpa dekhA phira bhI vaha tRptiko prApta nahIM huA // 153|| jina-bAlakako apanI godameM rakhakara airAvata hAthIpara baiThA huA saudharmendra usa samaya aisA suzobhita ho rahA thA mAno sUryodayase sahita niSadhAcalakA zikhara hI ho // 154 // jo chatrako chAyArUpI vastrase AcchAdita the tathA jinakI donoM ora cAmaroMke samUha Dhole jA rahe the, aise jina bAlakako saudharmendra deva-samUhake sAtha sumeruke zikharapara le gayA // 155 / / indrane pahale Akara deva-samUhake sAtha meru parvatakI pradakSiNA dI phira pANDuka zilApara sthita siMhAsanapara jina-bAlakako virAjamAna kiyA // 156|| usa samaya devoMne kSobhako prApta hue samudrake samAna gambhIra zabdavAle bherI, paTaha, madala tathA mRdaMga Adi bAje bajAye aura zaMkha phUMke // 157 // kinnara, gandharva, tumburu, nArada tathA vizvAvasu jAtike samasta deva apanI-apanI striyoMke sAtha kAnoM evaM hadayako haranevAle bhAMti-bhAMtike gAna gAne lage // 158 // usa samaya deva tata*, vitata, dhana aura suSira nAmake cAroM manohArI bAje bajA rahe the // 159 / / hAva-bhAvase sundara, aMgahAroMse yukta tathA zRMgArAdi rasoMse Azcarya utpanna karanevAlA apsarAoMkA nRtya ho rahA thA // 160 // isa prakAra jaba vahA~ deva-samUhake dvArA mahAn Ananda manAyA jA rahA thA, lambI-caur3I guphAoMse yukta meru parvata unakI pratidhvanise gUMja rahA thA, harSase bharA saudharmendra abhiSekake lie yogya veSa dhAraNa kara rahA thA, aura uttama devAMganAeM apane 1. praap| 2. tataM vINAdikaM vAdyamAnaddhaM murajAdikam / vaMzAdikaM tu suSiraM kAMsyatAlAdikaM dhanama // amarakoSasya 3. manoharadevastrISu / 4. saMghaTaiH m.|| * tArake bAje vINA Adiko tata kahate haiN| camar3ese mar3he hue navalA mRdaMga Adi vitata kahalAte haiN| jhAlara, jhAMjha, maMjIrA Adi kAMse ke bAjoMko ghana kahate haiM aura zaMkha, bAMsurI Adi suSira kahalAte haiN|
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 159 kSIrApUrNAH suraiH kSiptA rAjatAH karataH karam / sauvarNAzca babhuH kummAzcandrArkA iva merugAH // 16 // kumbhanirantarArAvaibahudevasahasrakaiH / kSIrAmmobhijinendrasya cakre janmAbhiSecanam // 165 / / aindrAH kummamahAmbhodA dugdhAmmo'ntaravarSiNaH / zizojinagirerAsanna tadA''yAsahetavaH / / 166 / / jinocchvAsamuhuH kSiptakSIravAriplaveritAH / plavante sma kSaNaM devAH kSIraudhe makSikaughavat // 16 // dRSTaH suragaNeyaH prAga mandaro ratnapiJjaraH / sa eva kSIrapUraudhairdhavalIkRtavigrahaH // 16 // tadA'tyastaparokSo'pi pratyakSaH kSIravAridhiH / kRtaH khecarasaMghAtaijinajanmAbhiSevane // 169 / / snAnAsanamabhUmmeruH snAnavAripayombudheH / snAnasaMpAdakA devAH snAnamIdaga jinasya tat / / 170 // indrasAmAnikAnekalokapAlAdayo'marAH / krameNa cakrurammomirabhiSekaM payombudheH / / 171 / / asyantasukumArasya jinasya surayoSitaH / zacyAdyAH pallavasparzasukumArakarAstataH // 172 / divyAmodasamAkRSTaSaTpadaughAnulepanaiH / udvartayantyastAH prApuH zizusparzasukhaM navam // 173 // tato gandhodakaiH kummerabhyaSiJcan jagatprabhum / payodharamarAnamrAstA varSA iva bhUbhRtam // 14 // samaM ca caturasraM ca saMsthAnaM dadhataH param / suvajraSamanArAcasaMghAtasudhanAtmanaH // 175 // karNAvakSatakAyasya kathaMcid vjrpaanninaa| viddhau vajraghanau tasya vajrasUcImukhena tau / / 176 // kRtAbhyo karNayorozaH kunnddlaabhyaambhaatttH| jambUdvIpaH subhAnubhyAM sevakAbhyAmivAnvitaH // 177 // hAthoMmeM aSTa maMgala dravya dhAraNa kara rahI thI, taba mahAvegazAlI devoMke samUha ghaTa lekara vizAla meghoMke samAna samasta dizAoMmeM phaila gaye aura unhoMne kSIrasAgarako kSobhita kara diyA // 161-163 // kSIrase bhare cAMdI aura soneke kalaza devoM dvArA eka hAthase dUsare hAthameM diye jAkara sumeru parvatapara pahuMca rahe the aura ve candra tathA sUryake samAna suzobhita ho rahe the // 164 // nirantara zabda karanevAle sAgarake jalase bhare hae kalazoMke dvArA hajAroM devoMne jinendra bhagavAnakA abhiSeka kiyA // 165 / / usa samaya indroMke kalazarUpI mahAmegha jinabAlakarUpI parvatake Upara kSIrodakakI varSA kara rahe the parantu ve unheM raMcamAtra bhI khedake kAraNa nahIM hue the / / 166 / / bhagavAnke zvAsocchvAsase bAra-bAra uchAle hue kSIrodakake pravAhase prerita deva, usa kSIrodakake samUhameM kSaNa-bharake lie makkhiyoMke samUhake samAna tairane lagate the // 167 // devoMke samUhane pahale jisa meruko ratnoMse pIlA dekhA vahI usa samaya kSIrodakake pUrase sapheda dikhane lagA thA // 168 // yadyapi kSIrasAgara atyanta parokSa hai tathApi jinendra ke janmAbhiSekake samaya devoMke samUhane use pratyakSa kara dikhAyA thA // 169 / / jisameM meru parvata snAnakA Asana thA, kSIra samadrakA kSIra snAna jala thA, aura deva snAna karAnevAle the aisA vaha bhagavAnkA snAna thA // 170 / / indra sAmAnika tathA lokapAla Adi aneka devoMne kSIrasAgarake jalase bhagavAnakA kramapUrvaka abhiSeka kiyA thA // 171 / / tadanantara jinake hAtha pallavoMke samAna atyanta sukumAra the, aisI indrANI Adi deviyoMne atizaya sukumAra jina-bAlakako apanI divya sugandhise bhramara-samUhako AkRSTa karanevAle anulepanase ubaTana kiyA aura isa taraha unhoMne jina-bAlakake sparzase samutpanna nUtana sukha prApta kiyA // 172-173 // tadanantara payodharabhAra-meghoMke bhArase namrIbhUta varSA Rtu jisa prakAra parvatakA abhiSeka karatI hai usI prakAra payodharabhAra-stanoMke bhArase namrIbhUta deviyoMne sugandhita jalase bhare kalazoM dvArA bhagavAnkA abhiSeka kiyA // 174|| jo parama sundara samacaturasra saMsthAnako dhAraNa kara rahe the tathA vajrarSabha nArAca saMhananase jinakA zarIra atyanta sudaDha thA, aise akSatakAya jina-bAlakake vajrake samAna majabUta kAnoMko indra vajramayI sUcIkI noMkase kisI taraha vedha sakA thA // 175-176 / / tadanantara kAnoMmeM pahanAye hue do kuNDaloMse bhagavAn usa taraha suzobhita ho rahe the jisa taraha ki sadA sevA karanevAle do sUryose jambUdvIpa suzobhita hotA hai // 177 //
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ 160 harivaMzapurANe cUlAyAM snigdhanIlAyAM padmarAgamaNiH kRtaH / parabhAgamasau lebhe harinIlamaNau yathA // 17 // lalATapaTTavinyastA sitacandanacarcikA / rarAjArdvandurekheva saMdhyApItAbhravartinI // 179 // suratnahemakeyUrabhUSitau ca bhujau mRdU / rejatuH saphaNAratnAviva bAlabhujaGgamau // 180 // prakoSThau jyeSThamANikyakaTakaprakaTaprabhau / amAtAM ratnazailasya taTAviva surAzritau // 81 // sthUlamuktAphalenAsya raMje hArega hAriNA / vakSaHsthalaM mahIdhrasya nijhareNeva sattaTam / / 182 / / babhau prAlambasUtreNa mAsvadgalamayena saH / kalpama ivAzliSTaH kAntakalpalatAtmanA / / 183 / / vicitrasyoparisthena kaTisUtreNa vAsasaH / babhau kaTItaTIvAirabhrasya taDidarciSA / / 184 // caraNI maNisaMkIrNaraNaJcaraNabhUSaNau / parassarasamAlApaM kurvANAviva rejatuH // 185 // mudrikAbharaNenAbhAd ratnahemAtmanA galat / svAGga lobahulAvaNyarakSAmudrIkRtena vA // 186 // digdhazcandanapaGkena kuGkamasthAsakAcitaH / saMdhyApItAzralezAtasphaTikAdirivAbamau / / 187 // uttarIyAmbaraM svacchaM haMsamAlojjvalaM sRtaH / zuzubhe'sau zubhAkAraH zaraddhana ivAnaghaH // 188 // saMtAnapArijAtAdidevalokatarUdbhavaiH / jalasthalodbhavairnAnAsuramitrasavaiH zubhaiH / / 189 / / bhadrazAlavanodbhUtai rundranandanasaMbhavaiH / puSpaiH saumanasodbhUtaiH sapANDukavanodbhavaiH // 19 // bhagavAnkI cikanI evaM nIlI coTIpara dhAraNa kiyA padmarAga maNi, aisA varNotkarSako prApta ho rahA thA mAno indranIla maNike Upara hI dhAraNa kiyA gayA ho|178|| bhagavAnke lalATa paTapara banAyI huI sapheda candanakI khaura, sandhyAke pole bAdaloMke bIca vartamAna ardhacandrakI rekhAke samAna suzobhita ho rahI thI // 179 / / uttama ratnoMse khacita svarNamaya bAjUbandoMse suzobhita unakI donoM komala bhajAe~ phaNAke maNiyoMse sahita do bAla soke samAna jAna par3atI thIM // 180 // uttama maNimaya kar3oMse jinako zobhA bar3ha rahI thI aisI unakI donoM kalAiyA~, devoMse Azrita ratnAcalake do taToMke samAna suzobhita ho rahI thIM // 181 / / jisameM bar3e-bar3e moto lage hue the aise sundara hArase unakA vakSaHsthala usa taraha suzobhita ho rahA thA jisa taraha ki jharanese kisI parvatakA uttama taTa suzobhita hotA hai ||182|dediipymaan ratnoMse nirmita prAlamba sUtrase bhagavAn usa taraha suzobhita ho rahe the jisa taraha ki sundara kalpalatAse veSTita kalpavRkSa suzobhita hotA hai // 183 / / raMga-biraMge vastra ke Upara sthita kaTisUtrase bhagavAnakI kaTi aisI jAna par3ato meghake Upara sthita bijalIkI kiraNase zobhita kisI parvatako taTI hI ho // 184|| jinameM runajhana karanevAle maNimaya AbhUSaNa pahanAye gaye the, aise unake donoM caraNa paraspara vArtAlApa karate haeke samAna jAna par3ate the / / 185 / / ratna-jaTita svarNamaya mudariyoMse ve aise suzobhita ho rahe the mAno apanI aMguliyoMse Tapakate hue atyadhika saundaryako rakSAke nimitta unapara mudrA (muhara) hI lagA dI ho // 186 / / pahale to bhagavAnpara candanakA lepa lagAyA aura usake Upara kezarake tilaka lagAye gaye jisase ve sandhyAkAlake pole-pIle meghakhaNDoMse yukta sphaTikake parvatake samAna suzobhita hone lage // 187|| svaccha evaM haMsamAlAke samAna ujjvala uttarIya vastrako dhAraNa kiye hue bhagavAn zubha AkAravAle.zaradaRtu ke nirmala meghake samAna jAna par3ate the||188|| usa samaya mAlA banAne ke kauzala. meM atyanta nipuNa devAMganAoMke dvArA santAnaka, pArijAta Adi devalokake vRkSoMse utpanna puSpoMse, jalasthala sambandhI nAnA prakArake zubha sugandhita puSpoMse tathA bhadrazAla, nandana, saumanasa aura pANDuka vanake puSpoMse gUMthI huI muNDamAlAke agrabhAgako alaMkRta karanevAlI mAlAse ve sumeruke AbhUSaNa bhagavAn 1. tanau ma. / 2. 'kaTibhAgAdavAlambi prAlamba sUtramucyate' / / iti ka. pustake ttippnnii| 3. taDidaciSaH ma. / 4. galat ma., galacca tatsvAGgalo bahulAvaNyaM ca tasya rakSArtha mudrIkRteneva (ka. tti.)| 5. saMdhyAbhradabhralezAkta kha., gha., g.|
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 161 pranthitena surastrIbhirmAlyakauzala cucumiH / maNDito muNDamAlAgramaNDanenAdrimaNDanaH // 19 // madrazAlo jagatyuccairjagatAmaminandanaH / so'mAtsaumanaso'khaNDayazasA pANDukaH svayam // 19 // vizeSako bhuvAmIzo vizeSakavibhUSitaH / vizeSato banau devavizeSakavibhUSitaH // 193 // zizorniraJjanasyAsye svaanAJjitalocane / paraM jitArkacandrAbhidIptikAntI babhUvatuH // 19 // zrIzacIkIrtilakSmomiH svahastaiH kRtamaNDanaH / sa tathA''khaNDalAdInAM devAnAmaharanmanaH // 195 // tatastamRSamaM nAmnA pradhAnapuruSaM surAH / yugAdyamabhidhAyatthaM zakrAdyAH stotumudyatAH // 196 // matizrutAvadhizraSThacakSuSA vRSama ! tvayA / jAtena bhArate kSetre dyotitaM bhuvanatrayam // 197 // nRbhavAbhimukhenaiva bhavatA'dbhutakarmaNA / AvarjitaM jagad yena kiM jAtasyaitadadbhutam // 198 // pAdAdhaHsthApitottaGgamAnaGgamahAguruH / mahAgurustvamIzAnAM zaizave'pyazizusthitiH // 19 // aspRzanto bhuvaM sA pAdAH suraparvatAH / pAdau mukuTakUToccaiHziromiste vahantyamI // 20 // mantrazaktiriyaM kiMtu prabhuzaktistathA'thavA / protsAhazaktirAhosvit kimapyanyanmahAdbhutam // 20 // pauruSAdhikamAnItaM tvayA nAtha jagattrayam / kathamekapade vizvaM vidhineva vidhIyatAm // 202 // atyadhika suzobhita ho rahe the / / 189-191 // ve bhagavAn bhadrazAla, nandana, saumanasa aura pANDuka ina cAroM vana-svarUpa suzobhita the / bhadrazAla isalie the ki unakI zAlA arthAt prAsAda bhadra arthAt uttama thaa| nandana isalie the ki jagatke saba jIvoMko atyadhika Anandita karanevAle the, saumanasa isalie the ki uttama hRdayako dhAraNa karanevAle the aura pANDuka isalie the ki ve svayaM yazase pANDuka-sapheda ho rahe the // 192 / / jo tInoM lokoMmeM vizeSaka arthAt tilakake samAna zreSTha the, jo vizeSakoM arthAt tilakoMke dvArA suzobhita the aura jo deva-vizeSaka arthAt viziSTa devoMke dvArA vibhUSita kiye gaye the aise bhagavAn usa samaya vizeSa rUpase zobhAyamAna ho rahe the / / 193 // yadyapi jina-bAlaka svayaM niraMjana-kajjala ( pakSameM pApa) se rahita the to bhI unake mukhapara jo netra the ve uttama aMjana-kajjalase alaMkRta the aura sUrya tathA candramAkI dIpti evaM kAntiko jItanevAle the // 194 // zrI, zacI, kIrti tathA lakSmI nAmaka deviyoMne apane hAthoMse unheM usa taraha alaMkRta kiyA thA ki jisase ve indrAdika devoMkA mana haraNa karane lage the // 195 / / tadanantara yugake AdimeM hue una pradhAna puruSakA RSabha nAma rakhakara indra Adi deva unako isa prakAra stuti karaneke lie tatpara hue // 196|| . he RSabhadeva ! mati, zrati aura avadhijJAnarUpI zreSTha netroMko dhAraNa karanevAle Apa yadyapi bharatakSetrameM utpanna hue haiM phira bhI Apane tInoM lokoMko prakAzamAna kara diyA hai / / 197 / / he bhagavAn ! jaba Apa manuSya-bhavameM Ane ke lie sammukha hI the tabhI ratnavRSTi Adi adbhuta kArya dikhAkara Apane jagatko AdhIna kara liyA thA phira aba to Apa manuSya-bhavameM svayaM utpanna hue, aba AzcaryakI bAta hI kyA hai ? // 198 // he nAtha ! bahuta bar3e zikhara ( pakSameM mAnarUpI zikhara ) se yukta sumeru parvatako bhI Apane apane pairake nIce dabA diyA isalie Apa samasta svAmiyoM meM mahAguru-atyanta zreSTha haiN| aura bAlaka avasthAmeM bhI bAlakoM-jaisI ApakI ceSTA nahIM hai / / 199 / / jo devarUpI parvata apane caraNoMke agrabhAgase kabhI samasta pRthivIkA sparza bhI nahIM karate ve hI devarUpI parvata apane mukuTarUpI U~ce zikharoMse Apake donoM caraNoMko dhAraNa kara rahe haiN| so yaha kyA ApakI mantra zakti hai ? yA prabhu zakti hai ? yA utsAha zakti hai ? athavA koI dUsarA hI mahAn Azcarya hai ? bhAvArtha-jo deva, devatvake abhimAnameM cUra hokara pRthivIko tuccha samajhate haiM ve hI Apako apane zirapara dhAraNa kara rahe haiM, isase ApakA sarvopari prabhAva siddha hai||200-201|| he nAtha! 1. 'tena vittazcucupacaNapau' iti cucuppratyayaH / 21
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 harivaMzapurANe ka cedaM saukumArya te kva ca kArkazyamIdRzam / nAthAnyonyaviruddhArthasaMbhavastvayi dRzyate // 203 // aSTottarasahasroccairlakSaNaM vyaJjanAJcitam / rUpaM tavaitadAmAti bhUsurAsuradurlabham // 204 // rUpAtizayato loke prathamazcaramazca te / vidhatte praNataM vizvaM vigraho vigrahAd vinA // 205 // hiraNyavRSTiriSTAbhUd garbhasthe'pi yatastvayi / hiraNyagarbha ityuccairgIrvANIyase tataH // 206 // saha jJAnatrayeNAtra tRtIyamavabhAvinA / svayaMbhUto yato'tastvaM svayaMbhUriti bhASyase // 207 // vyavasthAnAM vidhAtA tvaM bhavitA vividhAtmanAm / bhArate yattato'nvarthaM vidhAtetyamidhIyase // 208 // apUrvaH sarvato rakSAM kurvan jAtaH patiH prmo| prajAnAM tvaM yatastasmAt prajApatiritIryase / / 209 // AkantIkSarasaM prItyA bAhulyena svayi prabho / prajAH prabho yatastasmAdikSvAkuriti koyaMse // 20 // pUrvaH sarvapurANAnAM tvaM mahAmahimA mahAn / iha dIvyasi yatta na purudeva itISyase // 21 // bharatAsanamadhyAsya trailokyaizcaryamarjayat / yujyate tattavAtyalpamanantaizvaryayoginaH // 212 / / tvaM vidhAtA svayaMbuddhastapasAM duSkarAtmanAm / sacetA cetasAmuccairyazasAM vAtizAyinAm // 213 // zreyaso dAnadharmasya zreyo'tha prANinAM muniH / bhuvi darzayitA vIra: vizuddha pAtratA svayam // 214 // svamanabhujaGgasya mantro dveSadvipAGkazaH / mohAbhrapaTalabhrAntibhraMzahetuH prabhaJjanaH // 215 // pauruSase vazameM na honevAle tInoM jagatako Apane kaise vidhike samAna eka sAtha apane AdhIna kara liyA ? bhAvArtha-jisa prakAra vidhi-niyati tInoM jagatko apane AdhIna kiye hue hai usI prakAra Apane bhI tInoM jagatko apane AdhIna kara liyA hai, parantu yaha kArya puruSArtha sAdhya nahIM hai, yaha to kevala ApakI acintya AtmazaktikA hI prabhAva hai // 202 // he nAtha ! kahA~ to yaha sukumAratA ? aura kahA~ aisI kaThoratA ? he prabho ! viruddha padArthoMkA sambhava ApameM hI dIkha par3atA hai / / 203 / / manuSya, deva aura dAnavoMke lie durlabha tathA eka hajAra ATha vyaMjana aura lakSaNoMse yukta ApakA yaha rUpa atizaya zobhAyamAna ho rahA hai / / 204 / / he bhagavAn ! ApakA zarIra carama-paryAya dhAraNa karanekI apekSA antima hai tathA rUpake atizayase prathama hai-sarvazreSTha hai aura yuddhake binA hI samasta vizvako namrIbhUta kara rahA hai / / 205 / / he nAtha ! jaba Apa garbhameM sthita the tabhI sabako iSTa hiraNya -suvarNako vRSTi huI thI isalie deva Apako hiraNyagarbha (hiraNyaM garbhe yasya saH ) kahate haiM // 206 / / he prabho ! isa bhavase pUrva tIsare bhavameM jo tIna jJAna prakaTa hue the unhIM ke sAtha Apa yahA~ svayaM utpanna hue haiM isalie Apa svayambhU kahe jAte haiM / / 207|| kyoMki Apa bharata kSetrameM nAnA prakArako vyavasthAoMke karane vAle hoMge isalie Apa vidhAtA isa sArthaka nAmake dhArI bahe jAte haiM / / 208 // he prabho ! Apa saba orase prajAkI rakSA karate hue apUrva hI prabhu hue haiM isalie Apa prajApati kahalAte haiM // 209 // he prabho! Apake rahate hue prajA bahuta prItise ikSurasakA AsvAdana karegI isalie Apa ikSvAku kahe jAte haiM // 210 // Apa samasta purANa puruSoMmeM prathama haiM, mahAmahimAke dhAraka haiM, svayaM mahAna haiM aura yahAM atizaya dedIpyamAna haiM isalie purudeva kahalAte haiM // 211 // he bhagavAn ! Apane bharatakSetrake Asanapara ArUr3ha hokara tIna lokakA aizvarya upAjita kiyA hai so ananta aizvaryako dhAraNa karanevAle Apake lie yaha atyanta tuccha bAta haiAzcaryakI bAta nahIM hai // 212 // he prabho! Apa svayaM buddha hokara atizaya kaThina tapake karanevAle haiM tathA uttama jJAna aura bahuta bhArI yazake saMcetA haiM / / 213 / / he vibho ! pRthivIpara Apa dhIravIra muni banakara prANiyoMke lie kalyANakArI dAna, dharmakI zreSThatA tathA svayaM nirdoSa pAtratAko dikhlaaveNge| bhAvArtha - Apa mani banakara logoMmeM dAna-dharmakI pravatti calAveMge tathA apanI pravattise prakaTa kareMge ki nirdoSa pAtra kaise hote haiM ? // 214 // he bhagavAn ! Apa kAmarUpI bhujaMgako naSTa 1. caramasya ma. / 2. shriirN| 3. yuddhAt / 4. vidhinAtmanAm ma. / 5. AsvAdayanti /
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 163 prshststimitdhyaansuptmiinmhaadH| bandhAnantarasaMdhAnaghAtIndhanahutAzanaH // 216 // snehAnapekSakaivalyapradIpodyotitAkhilaH / dezako mokSamArgasya nisargAd bhavitA bhuvi // 217 // kAlamaSTAdazAmbhodhikoTIkoTIpramANakam / dharmanAmani nirmUlaM naSTe sraSTeha bhArate // 218 // svargApavargamArgasya mArgaNe bhavyadehinAm / digmohAndhadhiyAM dhImAn jAtastvamupadezakaH // 2 19 // jAyante'bhyudayazrIzAzrayo niHzreyasazriyaH / sAMprataM bhuvi bhavyauvA nAtha tvadupadezataH // 220 // pramANanayamArgAbhyAmaviruddhena jantavaH / tvadupajJena mArgeNa prApnuvantu padaM priyam // 221 // praNantavyaH prayatnena stotavyastvaM hitArthinAm / smartavyaH satataM nAtha jagatAbhupakArakaH // 222 // praNateste kRtI kAyo guNino vAgguNastuteH / prANinAM praNidhAnena guNAnAM gaNavanmanaH // 223 / / namaste mRtyumallAya namaste bhavabhedine / namaste jaraso'ntAya namaste dhanastakapaNe / / 224 // namaste'nantabodhAya namaste'nantadarzine / namaste'nantavIryAya namaste'nantazarmaNe // 35 // namaste lokanAthAya namaste lokabandhave / namaste lokavIrAya namaste lokavedhase // 226 / / karaneke lie mantra haiM, dveSarUpI hAthIko vaza karaneke lie aMkuza haiM tathA moharUpo megha-paTala ke saMcArako naSTa karaneke lie pracaNDa vAyu haiM / / 215 / / he svAmin ! Apa prazasta tathA niinala dhyAnake dvArA jisameM machaliyAM so rahI haiM aise mahAsarovarake samAna haiM, tathA saMvarako dhAraNa kara Apa ghAtiyA karmarUpI iMdhanako jalAne ke lie agnisvarUpa haiM / / 216 / / he nAtha ! telase nirapekSa kevalajJAnarUpo dIpakake dvArA jinhoMne samasta padArthoM ko prakAzita kara diyA hai aise mokSamArgake upadezaka Apa pRthivIpara svabhAvase hI hoMge // 217 // he bhagavan ! isa bhAratavarSameM aThAraha koDAkor3I sAgara taka dharmakA nAma nirmUla naSTa rahA aba Apa punaH usakI sRSTi kreNge| bhAvArtha-utsarpiNIke cauthe, pAMcaveM, chaThe aura avasarpiNoke pahale, dUsare tathA tIsare kAlake aThAraha koDAkor3I sAgara taka yahAM bhoga-bhUmiko pravRtti rahI isalie bhogoMkI mukhyatA honese yahA~ *cAritrarUpa dharma nahIM rahA, aba Apa punaH usako pravRtti kareMge // 218 / / he nAtha ! Apa parama buddhimAn ho tathA dizAbhrAntike kAraNa jinako buddhi andhI ho rahI hai aise bhavya prANiyoMke lie Apa svarga tathA mokSakA mArga batalAneke lie upadezaka hue haiM // 219 / / he nAtha ! isa samaya Apake upadezase bhavya jIvoMke samUha, saMsArameM svarga lakSmIke svAmI tathA mokSalakSmIke Azraya hoMge // 220 // he bhagavan ! Apake dvArA calAyA huA mArga pramANa aura nayamArgake aviruddha hai, usapara calakara jagatke prANI apane priya sthAnako prApta kareM // 221 // he nAtha ! Apa tInoM lokoMkA upakAra karanevAle haiM isalie hitake icchuka jIvoMke dvArA prayatnapUrvaka namaskAra karane yogya, stuti karane yogya aura dhyAna karane yogya haiM // 222 // he prabho ! Apako praNAma karanese prANiyoMkA kAya kRtArtha ho jAtA hai, Apake guNoMkI stuti karanese usako vANI sArthaka ho jAtI hai aura ApakA dhyAna karane se unakA mana gaNasahita ho jAtA hai // 223 / / he nAtha ! Apa matyako naSTa karaneke lie malla haiM ataH Apako namaskAra ho, Apa saMsArako naSTa karanevAle haiM ataH Apako namaskAra ho, Apa bur3hApekA anta karanevAle haiM ataH Apako namaskAra ho, Apa karmoMko naSTa karanevAle haiM ataH Apako namaskAra ho // 224 // he bhagavan ! Apa ananta jJAnake svAmI haiM isalie Apako namaskAra ho, Apa ananta darzanake dhAraka haiM isalie Apako namaskAra ho, Apa ananta-balase sahita haiM isalie Apako namaskAra ho, Apa ananta sukhase sampanna haiM isalie Apako namaskAra ho // 225 // Apa tInoM lokoMke svAmI haiM isalie Apako namaskAra ho, Apa samasta jIvoMke bandhu haiM isalie Apako 1. bandhAnantarA saMvaraH tasya saMdhAnaM dhAraNaM yena dhAtIndhanasya hutAzanaH / 2. zriyA ka. /
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ 164 harivaMzapurANe namaste jinacandrAya namaste jinabhAnave / namaste jinasAya namaste jinatAyine // 227 // iti stutizataiH stutvA natvA zatamakhAdayaH / bhaktistvayyastu zasteti zatazastaM yayAcire // 22 // tataH srmsodyaatsrsNghaatsenyaa| vRtaH zetAvaro meroruvAcAla jinAnvitaH // 22 // savarNakaNikArorurAzipimjaravigraham / tamairAvatamAropya raupyAdrimiva jaGgamam // 23 // tAmayodhyA parAyodhyA dhvajamAlAvibhUSitAm / vAdidhvanidhIrAM svAmadhyAsya dhvajinImiva // 231 // paulomyA mAtururasaGga sthApayitvA jinaM tataH / janako praNipatyAzu kRtanepathyavigrahaH // 232 // nRtyatsurAGganodbhAsimAsvadbhujavanAvRtaH / nanartta tANDavArambhacala vizvambharo hariH // 233 // ciraM prekSakayoragre naTisvA''nandanATakam / pitroH kRtvocitaM devaiH sahendraH svAspada yayau // 23 // koTyastisro'rddhakoTI ca vasuvRSTidine dine / mAsAn paJcadazotpatteH prAga jinasyApatadgRhe // 235 // vasantatilakAvRttam prApto'bhiSekamamarendra gaNegirIndre prAptaH sutasvibhuvanezvara ityudArau / prAptau mahApramadamAravazau tadAnIM nAbhizca nAmivanitA ca sukhaM svavedyam // 236 // namaskAra ho, Apa lokameM advitIya vIra haiM isalie Apako namaskAra ho, Apa lokake vidhAtA haiM isalie Apako namaskAra ho // 226 // he jina ! Apa candramArUpa ho isalie Apako namaskAra ho, he jina ! Apa sUryasvarUpa ho isalie Apako namaskAra ho, he jina ! Apa sabakA hita karanevAle haiM isalie Apako namaskAra ho aura he jina ! Apa sabakI rakSA karanevAle haiM isalie Apako namaskAra ho // 227 // isa taraha saikar3oM prakArakI stutiyoMse stuti kara tathA namaskAra kara indra Adi devoMne unase bAra-bAra yahI yAcanA kI ki he bhagavan ! hamArI uttama bhakti sadA ApameM banI rahe // 228 // tadanantara zIghragAmI devoMkI senAse ghirA huA indra, jina-bAlakako sAtha le meru parvatase calA / / 229 / / suvarNa aura kanerake phUloMkI rAzike samAna pIta zarIrake dhAraka jina-bAlakako calate-phirate rajatAcalake sadRza airAvata hAthIpara savAra kara vaha ayodhyAko ora calA // 230 / / jo zatruoMke dvArA ayodhyA thI, dhvajAoMkI paMktiyoMse suzobhita thI, bAjoMkI dhvanise vyApta thI tathA apanI senAke samAna jAna par3atI thI aisI ayodhyAmeM pahu~cakara usane jina-bAlakako indrANIke dvArA mAtAkI godameM virAjamAna kraayaa| tadanantara mAtA-pitAko namaskAra kara zIghra hI sundara veSabhUSAse yukta ho tANDava-nRtya karanA prArambha kiyaa| usa samaya vaha indra, nRtya karanevAlI devAMganAoMse suzobhita sundara bhujArUpI vanase ghirA huA thA aura tANDava nRtyake prArambhameM hI usane pRthivIko kampAyamAna kara diyA thA // 231-233 / / bhagavAnke mAtA-pitA isa nRtyake darzaka the| unake Age cira kAla taka Ananda nATakakA abhinaya kara tathA yathAyogya unakA satkAra kara indra devoMke sAtha apane sthAnapara calA gayA / / 234 // jinendra bhagavAnke janmase pandraha mAha pUrva pratidina unake pitAke ghara sAr3he tIna karor3a ratnoMkI varSA AkAzase par3atI thI / / 235 / / 'hamArA putra indroMke samUha dvArA sumeru parvatapara abhiSekako prApta huA hai tathA tInoM lokoMkA svAmI hai' yaha jAnakara usa samaya atizaya udAra rAjA nAbhirAja aura marudevI mahAn Anandake 1. jinasarvAya m.| 2. indraH / 3. suvarNa ca kaNikArANi ca teSAmururAzistadvat piJjaro vigraho yasya tam ( ka. Ti.) / suvrnnkrnnikaarohraashi-m.|
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTamaH sargaH 165 svargAvatArajananAbhiSavadvibheda kalyANavarNanamidaM vRSabhezvarasya / bhaktyA sadA paThati yo'tra zRNoti yazca kalyANameti sa jano jinabhAskarasya / / 237 / / ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryasya kRto RSabhanAthajanmAbhiSekavarNano nAma aSTamaH sargaH // 8 // vazIbhUta ho svasaMvedya sukhako prApta hue / / 236 / / gautama svAmI kahate haiM ki bhagavAn vRSabhadevake svargAvatAra aura janmAbhiSeka ina do kalyANakoMke isa varNanako jo bhaktipUrvaka sadA par3hatA hai, athavA jo sunatA hai vaha isa saMsArameM jina-sUryake hI samAna kalyANako prApta hotA hai / / 237 / / isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMza purANameM bhagavAn RSabhadevake janmAbhiSekakA varNana karanevAlA AThavA~ sarga samApta huA // 8 //
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH athendreNa karAGgaSThe nipiktamamRtaM piban / pitronetrAmRtAhAraM vitaran varddhate jinaH // 1 // vRddhaH zItamayUkhasya bAlacandrasya darzanAt / pratyahaM varddhamAnasya jagatpramadasAgaraH // 2 // bAlakrIDAmRtarasaH pIyamAno'pyanAratam / salabho'pi vimo bhUllokalocanatRptaye // 3 // kumAraH krIDitaM cakre sa zakraprahitairhitaH / pratibimbairivAtmIyaihA devakumArakaiH // 4 // mRduzayyAsanaM vastraM bhUSaNaM cAnulepanam / bhojanaM vAhanaM yAnaM tasyAsIda devanirmitam // 5 // bhaktyA zakrAjJayA cAbhUd dhanado dhanado'rthataH / vayaHkAlAnurUpeNa vastunA'nucaran jinam // 6 // sahAyaiH sahajaiH svacchaiH divyairiva kalAguNaiH / saMpUrNo yauvanenApi jinazcandra ivAbabhau // 7 // tuGgAsau sAMgadau vRttau suprakoSThau mahAbhujau / pariSvaGgAya paryAptau trailokyavipulazriyaH // 8 // zrIvatsalakSaNenoruvakSaHsthalamabhAd vibhoH / gADhopagUDharAjyazrIkucAgrolpIDitena vA // 9 // sazliSTapadajaGghodhagUDhajAnUrudaNDayoH / vakSaHprAsAdasaMstammastambhayoH zrIrabhUt parA // 10 // kezakuntalamAro'bhAnIlo hemAcalasya saH / chatrAkAre zirasyuccairindranIlacayo yathA // 1 // zrIlalATasya nAsAyAH sukarNotpalanAlayoH / sajyacApabhruvorvApi vAcAgocaramatyagAt // 12 // athAnantara indrake dvArA hAthake aMgUThemeM sthApita amRtako pIte tathA mAtA-pitAke netroMke lie amRtarUpa AhAra pradAna karate hue bhagavAn jinendra dinoMdina bar3hane lage // 1 // pratidina bar3hanevAle jina-bAlakarUpI candramAke dekhanese saMsArake samasta prANiyoMkA AnandarUpI sAgara vRddhiko prApta hone lagA // 2 // yadyapi bhagavAnakA bAlakrIDArUpo amatarasa piyA jAtA thA aura lie nirantara sulabha bhI thA to bhI vaha manuSyoMke netroMkI tRpti ke lie paryApta nahIM thaa| bhAvArtha-- bhagavAnko bAlakrIr3A dekhakara manuSyoMke netra santuSTa nahIM hote the // 3 // jina-bAlaka, indrake dvArA bheje hue, hitakArI evaM apane hI pratibimbake samAna dikhanevAle deva-bAlakoMke sAtha manohara krIr3A karate the // 4 // bhagavAnakA komala bistara, komala Asana, vastra, AbhUSaNa, anulepana, bhojana, vAhana tathA yAna Adi sabhI vastue~ deva nirmita thIM / / 5 / / indrakI AjJAnusAra avasthA tathA Rtuke anukUla vastuoMse bhaktipUrvaka bhagavAn kI sevA karanevAlA dhanada-kubera vAstavameM hI dhanada-dhanako denevAlA thA / / 6 / / apane sahaja mitroMke samAna svaccha eka divya kalArUpa guNoMse yukta tathA yauvanase paripUrNa jinendra candramAke samAna suzobhita ho rahe the / / 7 / / U~ce kandhoMse suzobhita, bAjUbandoMse yukta gola tathA uttama kalAiyoMse sahita unako donoM mahAbhujAe~ trailokyako lakSmIkA AliMgana karane ke lie paryApta thIM // 8 // bhagavAnkA vizAla vakSaHsthala zrIvatsa cihnase aisA suzobhita ho rahA thA mAno acchI tarahase AliMgita rAjyalakSmoke stanake agrabhAgase hI pIr3ita ho / / 9|| jinake paira aura jaMghAe~ acchI taraha milI huI thIM, jinake ghuTane mAMsapeziyoM meM bhItara chipe hue the aura jo vakSaHsthalarUpa mahalake AdhArabhUta stambhoMke samAna jAna par3ate the aise unake donoM UruoMkI zobhA bahuta car3hI-bar3hI thii||10|| bhagavAnke chatrAkAra zirapara kAle ghugharAle bAloMkA samUha aisA jAna par3atA thA mAno sumeruke U~ce zikharapara indranIla maNiyoMkA samUha hI rakhA ho // 11 // unake lalATa, nAka, sundara kAnoMpara lage hue nIla kamaloMkI nAla, aura DorI car3he dhanuSakI samAnatA 1. vRddhiNgtH| 2. kumArakrIDitaM m.| 3. hitaH m.| 4. kuberaH / 5. dhanadAyakaH / 6. mAropa-ma. / 7. sajja -m.|
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 167 candrazcandrikA rAtrau divA dIptyA divAkaraH / mude tribhuvane na syAt tasya tAbhyAM tayormukham // 33 // puNDarIkasya patreNa netre zrotre sRte mame / piNDAlaktakaraktaM vA hastapAdatalAdharam ||14| zuddha mauktikasaMghAtaghaTiteva ghanadyutiH / kundadhutimadhAjjainI dantapaMktiradanturA || 15 || sanavavyanjanazate sahASTazatalakSaNe / paJca vApazatocchrAye tathA hemAdrisaMnibhe // 16 // rUpazobhAsamasteyaM jinasya gadituM saha / lezenApi na sA zakyA zakrakoTizatairapi // 17 // sa jagattrayarUpiNyA nandayA ca sunandayA / prauDhayauvanayA prauDhazcikIDa vidhinoDhayA // 18 // sa gaurIzyAmayormadhye stavakastanayostayoH / jagat kalpadrumo'bhAsIlatayoraGgalagnayoH // 19 // kAnti sA dIptirna sA saMpad na sA kalA / asyAnayozca yA nA'bhUt tatra saukhyaM kimucyatAm // 20 // bharatAnandanaM nandA nandanaM cakravartinam / bharatAkhyaM sutAM brAhmImapi yugmamasUta sA // 21 // sunandA bAhubalinaM mahAbAhubalaM sutam / tathaiva suSuve loke sundarAmapi sundarIm // 22 // aSTAnavatirasyeti nandAyAM sundarAH sutAH / jAtA vRSabhasenAdyA vedyAzcaramavigrahAH // 23 // akSarAlekhyagandharvagaNitAdikalArNavam / sumedhAnaiH kumArIbhyAmavagAhayati sma saH // 24 // karanevAlI bhauMhoM kI zobhA vacana mArgako ullaMghana kara cukI thI || 12|| tInoM lokoMmeM candramA apanI cA~danIse rAtri meM hI Ananda utpanna karatA hai aura sUrya apanI dIptise dinameM hI logoMko Ananda pahu~cAtA hai parantu bhagavAnkA mukha dina-rAtake bhedake binA nirantara sabako Ananda pahu~cAtA thA ataH vaha na to candramAkI cAMdanI ke samAna thA aura na sUryako dIptike hI sadRza thA || 13|| unake kAnoM taka lambe netra kamalapatra ke samAna the aura hatheliyA~ padatala aura adharoSTha mahAvara ke raMgake samAna lAla the ||14|| zuddha motiyoMke samUhase banI huIke samAna atyanta camakadAra evaM U~ce-nIce vinyAsase rahita unakI dAMtoMkI paMkti kundapuSpakI zobhA dhAraNa kara rahI thI || 15 || nau sau vyaMjana, aura eka sau ATha lakSaNoMse sahita, pA~ca sau dhanuSa U~ce evaM hemAcalasumeruke samAna unake zarIrakI jo zobhA thI usa sabako yadi saikar3oM karor3a indra bhI eka sAtha kahanA cAheM to bhI lezamAtra nahIM kaha sakate // 16-17 // jaba bhagavAn pUrNaM yuvA hue taba tInoM lokoMko advitIya sundarI praur3ha yauvanavatI nandA aura sunandA ke sAtha unakA vidhipUrvaka vivAha huA aura unake sAtha ve krIr3A karane lage ||18|| gucchoMke samAna stanoMko dhAraNa karanevAlI una gaurAMgI evaM navayauvanavatI nandA aura sunandAke bIcameM bhagavAn aise jAna par3ate the mAno aMgameM lagI huI do latAoMke bocameM saMsArake kalpavRkSa hI hoM ||19|| saMsAra meM na vaha kAnti thI, na dIpti thI, na sampatti thI, aura na vaha kalA hI thI jo bhagavAn RSabhadeva aura nandA-sunandAko prApta nahIM thI phira unake sukhakA kyA varNana kiyA jAye ? ||20|| nandAne bharatakSetrako Anandita karanevAle bharata nAmaka cakravartI putrako aura brAhmI nAmaka putrIko yugala rUpameM utpanna kiyA || 21 || aura sunandA nAmaka dUsarI rAnIne mahAbAhubalase yukta bAhubalI nAmaka putra tathA saMsArameM atizaya rUpavatI sundarI nAmaka putrIko janma diyA ||22|| bharata aura brAhmI ke sivAya bhagavAnkI sunandA rAnIke vRSabhasenako Adi lekara aMThAnabe putra aura hue / unake ye sabhI putra caramazarIrI the ||23|| bhagavAn ne atizaya buddhise sampanna apane samasta putroMke sAtha-sAtha brAhmI aura sundarI nAmaka donoM putriyoMko bhI akSara, citra, saMgIta aura gaNita Adi kalAoMke sAgara meM praviSTa karAyA thA / bhAvArthaM - apane samasta putra-putriyoM ko unhoMne vividha kalAoMmeM pAraMgata kiyA thA ||24|| 1. pAtreNa ma. / 2. vidhivatpariNItayA / 3. bharatakSetrajanAnandanam / 4. suSThuve (?) ma. / 5. sumedhAvI ma. / suSTu buddhisaMpannaiH putraH saha (ka. Ti.) / 6. kumArAbhyAm ma. /
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 harivaMzapurANe athAnyadA prajAH prAptA nAbheyaM nAbhinoditAH / stutipUrva praNamyocurekIbhUya mahAtayaH // 25 // prabho kalpadrumAH pUrva prajAnAM vRttihetavaH / teSAM parikSaye'bhUvan svayaMcyutarasekSavaH // 26 // divyekSarasatRptAnAM rakSitAnAM vaujasA / prajAnAM nAtha ! dUreNa vismRtAH kalpapAdapAH // 27 // idAnIM chinnabhinnAzca na kSarantIkSavo rasam / yAnti kAlAnumAvena mRdavo'pi kaThoratAm // 28 // phalabhAravazAnnamrA dRzyante tRnnjaatyH| na vidmo vayametAmiH kathamannavidhirbhavet // 29 // saramINAM ghaTonInAM mahiSINAM ca saMtatam / stanebhyo prakSarad makSyamabhakSyaM vA taducyatAm // 30 // kaNThAzleSocitAH pUrva siMhavyAghravRkAdayaH / asmAnudvejayantIze kuputrA iva sAMpratam // 31 // ataH kSudhAmahAgrastA jovanopAyadarzanAt / svAminnanugRhANatA rakSaNAcca bhayAt prajAH // 32 // tato vIkSya kSadhAkSINAH prajAH sarvAH prajApatiH / kRtvAtiharaNaM tAsAM divyAhAraiH kRpAnvitaH // 33 // sarvAnupadidezAsau prajAnAM vRttisiddhaye / upAyAn dharmakAmArthAn sAdhanAnyapi pArthivaH // 34 // asiSI kRSividyA vANijyaM zilpamityapi / SaTkarma zamesiddhayartha sopAyamupadiSTavAn // 35 // pazupAlyaM tataH proktaM gomahiSyAdisaMgraham / varjanaM karasattvAnAM siMhAdInAM yathAyatham // 36 // tataH putrazatenApi prajayA ca kalAgamaH / gRhItaH sugRhItaM ca kRtaM zilpizataM janaiH // 37 // puragrAmanivezAzca tataH zilpijanaiH kRtaaH| sakheTakarvaTAkhyAzca sarvatra maratakSitau // 38 // kSatriyAH kSatitastrANAd vaizyA vANijyayogataH / zUdrAH zilpAdisaMbandhAjAtA varNAstrayo'pyataH // 39 // athAnantara kisI samaya bahuta bhArI vyathAse yukta samasta prajA, rAjA nAbhirAjase prerita ho eka sAtha bhagavAn vRSabhadevake pAsa pahuMcI aura stutipUrvaka praNAma kara kahane lagI // 25 // he prabho! pahale, kalpavRkSa prajAko AjIvikAke sAdhana the, phira unake naSTa honepara svayaM hI jinase rasa cU rahA thA aise ikSu vRkSa sAdhana hue // 26 // he prajAnAtha ! una divya ikSu vRkSoMke rasase prajA itanI santuSTa huI aura Apake pratApane usakI aiso rakSA kI ki usane kalpavRkSoMko dUrase hI bhulA diyA ||27|| parantu isa samaya ve ikSavRkSa chinna-bhinna honepara bhI rasa nahIM dete haiM so Thoka hI haiM kyoki samayake prabhAvase komala bhI kaThoratAko prApta ho jAte haiM // 28 // yadyapi phaloMke bhArase jhuke hae nAnA prakArake taNa dikhAI dete haiM parantu hama loga nahIM jAnate ki inase anna kaise prApta kiyA jAtA hai ? // 29|| ghaTake samAna sthUla stanoMko dhAraNa karanevAlI gAyoM aura bhaiMsoMke stanoMse bhI kucha jhara rahA hai so vaha bhakSya hai yA abhakSya yaha kahie // 30 // jo siMha, vyAghra tathA bher3iyA Adi pahale kaNThAliMgana karaneke yogya the he nAtha ! aba ve ho isa samaya kuputroMke samAna hama logoMko bhayabhIta kara rahe haiM // 31 / / isalie he svAmin ! kSudhAkI tIvra bAdhAse grasta isa prajAko jIvana nirvAhake upAya dikhAkara tathA bhayase usakI rakSA kara anugRhIta kIjie // 32 // tadanantara dayAlu bhagavAnne samasta prajAko bhUkhase vyAkula dekha pahale to divya AhArake dvArA sabakI pIr3A dUra kI phira AjIvikAke nirvAhake lie saba upAya tathA dharma, artha aura kAmarUpa sAdhanoMkA upadeza diyA // 33-34 // unhoMne sukhakI siddhike lie aneka upAyoMke sAtha asi, maSI, kRSi, vidyA, vANijya aura zilpa ina chaha karmoMkA bhI upadeza diyaa||35|| tadanantara unhoMne yaha bhI batAyA ki gAya, bhaiMsa Adi pazuoMkA saMgraha tathA unako rakSA karanI cAhie aura siMha Adika duSTa jIvoMkA parityAga karanA cAhie // 36 // tadanantara bhagavAnke sau putroM aura prajAne kalA zAstra sIkhA, evaM logoMne saikar3oM zilpI banAkara unheM apanAyA // 37|| jisase zilpijanoMne bharatakSetrako bhUmipara saba jagaha gAMva, nagara tathA kheTa, karvaTa Adiko racanA kI // 38 // usI samaya kSatriya, vaizya . aura zUdra ye tIna varNa bhI utpanna hue| vinAzase jIvoMkI rakSA karaneke kAraNa kSatriya, vANijya 1. kaNThAzleSoditAH m.| 2. -tIza: ma. / 3. saMgrahaH m.| 4. kSatatastrANAt m.|
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 169 SamiH karmabhirAsAya sukhitaamrthvttyaa| prajAbhistatsutuSTAbhiH proktaM kRtayugaM yugam // 40 // sendrAH surAstadAgatya kRtvA rAjyAbhiSecanam / nAbheyasya prajAnAM te sausthityaM vidadhuH param // 41 // ayodhyeti vinIteti vinItajalasaMkulA / sAkreteti ca vikhyAtA purI reje tadAdhikam // 42 // ikSvAkukSatriyajyeSThajJAtijJA lokabandhunA / bhUmau vRSamanAthena sthApitAste'tra rakSaNe // 43 // karavaH karudezezo ugrAste cograzAsanAH / nyAyena pAlanAd mojAH prajAnAmapare matAH // 44 // rAjAnazca tathaivAnye jAtAH prakRtiraJjanAH / zreyaHlomapramAdyaistaiH kuruputraistu bhUrabhAt // 45 // divyAn bhogAn surAnItAna bhuJAnasya jagadguroH / pUrvalakSAstryazItizca jagmurAjanmanastataH // 46 // so'tha nIlAasAM dRSTvA nRtyantImindranartakIm / bodhasyAbhinibodhasya nirvivedopayogataH // 47 // ye rAgahetavo bAhyA bhAvAH prAgabhavana bhuvi / te syurantarnimittasya zame prazamahetavaH // 48 // ya eva viSayA ramyA mativibhramakAriNaH / prazamAnuguNe kAle ta eva syuH zamAvahAH // 49 // sa dadhyau ca svayaM buddhau vyAvRttaviSayaspRhaH / ciraM bhogasamAsaktyA lajitAtmAtmanAtmanaH // 50 // aho paramavaicitryaM saMsArasya zarIriNAm / yatra karmavidheyAnAmanye yAnti vidheyatAm // 55 // sadbhAvaM darzayantIyamatinRtyati nartakI / hAvamAvarasaprAyaM vicitrAbhinayAGgikA // 52 // toSite mayi nRtyena zakraH syAt kila toSitaH / tatastu sukhitAmeSA saMmohAdatimanyate // 53 // vyApArake yogase vaizya aura zilpa Adike sambandhase zUdra kahalAye // 39 / / usa samaya asi, maSI Adi chaha karmoM ke dvArA prajAne vAstavika sukha prApta kiyA aura atyanta santuSTa hokara usane usa yugako kRtayuga kahA // 40 // usI samaya indra sahita samasta devoMne Akara tathA bhagavAn vRSabhadevakA rAjyAbhiSeka kara prajAko parama sukhI kiyA // 41 // usa samaya vinayI manuSyoMse vyApta ayodhyA, vinItA aura sAketA nAmase prasiddha, bhagavAnkI janmapurI adhika suzobhita ho rahI thI // 42 // jo ikSvAku kSatriyoMmeM vRddha tathA jAti vyavahArake jAnanevAle the, unheM lokabandhu bhagavAn vRSabhadevane yahA~ rakSAke kAryameM niyukta kiyA // 43 // jo kuru dezake svAmI the ve kuru, jinakA zAsana ugra-kaThora thA ve ugra aura jo nyAyapUrvaka prajAkA pAlana karate the ve bhoja kahalAye // 44 // inake sivAya prajAko harSita karane vAle aneka rAjA aura bhI banAye gaye / usa samaya zreyAnsa tathA somaprabha Adi kuruvaMzI rAjAoMse yaha bhUmi atyadhika suzobhita ho rahI thI // 45 / / tadanantara devopanIta divya bhogoMko bhogate hue bhagavAnke janmase lekara terAsI lAkha pUrva vyatIta ho gaye // 46 // athAnantara kisI samaya natya karatI haI indrakI nIlAMjasA nAmaka nartakIko dekha. matijJAnakA usa ora upayoga jAnese bhagavAna RSabhadeva virakta ho gaye // 47 // isa saMsAra meM jo padArtha pahale rAgake kAraNa the ve hI padArtha aba antaraMga nimittake zAnta ho jAnepara zAntike kAraNa ho gaye // 48 // jo viSaya pahale buddhimeM vibhrama utpanna karanevAle the ve hI viSaya aba zAntike anukUla samayake Anepara zAntike utpAdaka ho gaye // 49 // jinakI bhogAbhilASA dUra ho cukI thI, tathA cirakAla taka bhogoMmeM Asakta rahane ke kAraNa jinakI AtmA svayaM apane Apase lajjita ho rahI thI aise bhagavAn vRSabhadeva apane mana meM vicAra karane lage ki aho ! saMsArake jIvoMkI bar3I vicitratA dekho, isa saMsArake jIva svayaM karmoke AdhIna haiM aura dUsare jIva unakI AdhInatAko prApta ho rahe haiM // 50-51 / / abhinayake vividha aMgoM se yukta yaha nartakI samIcIna bhAvako dikhAtI huI hAva-bhAva tathA rasapUrvaka isa abhiprAyase adhika nRtya kara rahI hai ki mere nRtyase bhagavAn prasanna hoMge, unake prasanna honepara indra prasanna hogA aura indrakI prasannatAse maiM adhika sukhI ho skuuNgii| 1. jyeSThA jJAtijJA ma., jyeSThajJAtinA k.| 2. kurudeze'sAvugraste m.| 3. -rabhUt m.| 4. nIlajasAM ma.. 5. bodhasyApi ma. / 6. vidhIyatAM ma. / 7. nRtteva m.| 22
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe dhiga jantoH paratantrasya sukhAnubhavanaspRhAm / parArAdhanasaktasya yanmanaH satatAkulam // 54 // yatsvatantrAbhimAnasya sukhaM tadapi kiM sukham / svakarmaparatantrasya bhogatRSNAkulAtmanaH // 55 // AtmAdhInaM yadatyantamAtmAdhInasya yatsukham / nendriyArthaparAdhInaM parAdhInasya karmabhiH // 56 // nAnantenApi kAlena nRsurAsurabhogakaiH / tRptirjIvasya saMsAre nadyocairiva vAridheH // 57 // mahAbalasya vidyezo lalitAGgasya nAkinaH / vajrajaGghanarendrasya tathottarakurusthiteH // 58 // zrIdharasya surezasya suvidheracyutasthiteH / vajranAbhezva sarvArthasiddhidevasya pazyataH // 59 // na tRtisterabhUd bhogairdivyaizviraniSevitaiH / yasya tasyAdya kiM sA syAt sulabhairvipulairapi // 60|| tasmAt sAMsArikaM saukhyaM tyaktvAnte duHkhadUSitam / mokSasaukhyapariprAptyai pravizAmi tapovanam // 61 // trijJAnopacito rAjye sthito'hamitaro yathA / kAlopekSaNametaddhi kAlo hi duratikramaH // 62 // jJAtapUrvabhave tasminniti dhyAnapare jine / brahmalokAlayA jJAtvA laukAntikasurAstadA ||63 // kurvANazcandrasaMkAzAzrandAkIrNamivAmbaram / natvA sArasvatAdityapramukhAH procurIzvaram // 64 // sAdhu nAtha ! yathAkhyAtaM svaparArthahitaM tathA / kriyatAM vartate kAlo dharmatIrthapravartane // 65 // caturgatimahAdurge digmUDhasya prabho dRDham / mArga darzaya lokasya mokSasthAnapravezakam // 66 // vicchinna saMpradAyasya mantrasyeva ciraM prabho / siddhimArgasya vizveza ! kuru dyotanamudyataH // 67 // 170 1 parantu yaha bhrAntivaza aisA mAna rahI hai / / 52-53 // parAdhIna prANIkI jo sukhopabhogakI icchA hai use dhikkAra hai kyoMki parAdhIna manuSyakA mana nirantara Akula rahatA hai ||54 || aura apane Apako svatantra mAnanevAlekA jo sukha hai vaha bhI kyA sukha hai ? kyoMki vaha bhI to apane karmoM ke paratantra hai tathA bhogoM kI tRSNAse usakI AtmA vyAkula rahatI hai ||55 || AtmAdhIna manuSyakA jo sukha hai vaha AtmA ke hI AdhIna honese antAtIta hai aura karmAdhIna manuSyakA sukha indriyaviSayoM ke AdhIna honese antAtIta nahIM hai ||56 || jisa prakAra nadiyoMke pravAhase samudrakI tRpti nahIM hotI usI prakAra isa saMsAra meM manuSya sura tathA asuroMke sukhoMse anantakAlameM bhI jIvako tRpti nahIM ho sakatI // 57 // | maiM pahale vidyAdharoMkA rAjA mahAbala thA, phira lalitAMga deva huA, phira vajrajaMgha rAjA huA, phira uttarakurumeM Arya huA, phira zrIdhara deva huA, phira suvidhi rAjA huA, phira acyutendra huA, phira vajranAbhi huA aura phira sarvArthasiddhikA deva huA / cirakAla taka bhoge hue una divya bhogoMse jise usa samaya tRpti nahIM huI use Aja bhale hI jo sulabha aura adhika hoM ina bhogoMse kyA tRpti ho sakatI hai ? / / 58- 60 / / isalie jo antameM duHkhase dUSita hai aise sAMsArika sukhako chor3akara maiM mokSa sukhakI prApti ke lie tapovanameM praveza karatA hU~ // 61 // hAya, maiM mati, zruta aura avadhi ina tIna jJAnoMse yukta hokara bhI sAdhAraNa manuSya ke samAna rAjyameM sthita rahA; yaha merI samayakI upekSA hI hai arthAt maiMne vyarthaM bItate hue samayakI ora dRSTi nahIM dI / yathArtha meM samayakA ullaMghana karanA kaThina hai - jisa samaya jo jaisA honevAlA hai vaisA hI hotA hai ||62 // pUrvaM bhavoMko jAnanevAle jinendra bhagavAn jaba isa prakArakA dhyAna kara rahe the taba brahmaloka ke vAsI sArasvata, Aditya Adi lokAntika deva yaha jJAta kara yahA~ Aye / ve candramAke samAna the ataH AkAzako candramAoMse vyApta jaisA karate hue Aye aura namaskAra kara bhagavAn se bole ||63-64 / / he nAtha ! ThIka hai, jisase svapara kalyANa ho vahI kIjie / dharma- tIrthaMke pravartanakA yahI samaya hai ||65 || he prabho ! yaha saMsAra caturgatirUpa mahAvana meM dizAbhrAnta ho rahA hai ise Apa mokSa-sthAna meM praveza karAnevAlA mArga dikhalAie || 66 || he prabho ! he jagadIzvara ! mantrakI taraha 1. surabhrAnuvanaspRhaM (?) ma / 2. tadindriyArthaparAdhIna - ma / 3. vidyAnAm IT vidyeT tasya / 4. vijJAnopacite ma. / 5. pAramparyeNopadezaH saMpradAyo gurukrama ityabhidhAnAt ( ka. Ti. ) /
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH duHkhatraya mahAvartta doSatrayamahorage / bhramatAM mava bhartastvaM karNadhAro mavodadhau // 68 // svaM saMsAramahAcakrAdbhramato vegazAlinaH / upadezakareNAzu vizvamuttAraya prabho // 69 // vizramanvadhunA gayA santastvadarzitAdhvanA / dhvasta janmazramA nityasaukhye trailokyamUrdhani // 70 // kortyA laukAntikairvAcaH svayaMvRddhasya tasya tAH / pU~jArthameva saMjAtAH patyurApo yathA hyapAm // 71 // sutrAmAdyaizca saMprAptaizcaturvidhasurairnataiH / proktaM laukAntikaiH prAktaM yattadeva muhurmuhuH // 72 // RSabho'bhAt svayaMvruddho bodhito vibudhaiH karaiH / mAnoH prabuddhapadmautro yathA padmamahAhRdaH // 73 // dhIraputrazatasyAsau pravibhaktavasuMdharaH / kRtI dazazatasyaiva karANAM ravirAvabhau // 74 // abhiSiktastato devaiH kSIrArNavajalairjinaH / digdho gandhairva rairvastrairbhUSAmAlyairvibhUSitaH // 75 // dattAsthAno nRpairdevairvRto'sAnmaNibhUSaNaiH / pUrvAparAya tairmeruryathA'sau kulabhUdharaiH // 76 // atha vaizravaNo divyAM nirmame zivikAM navAm / nAmnA sudarzanAM bhUrizobhayA'pi sudarzanAm // 77 // tArAbharasnajAtInAM pramAbhiratibhAsvarA / maNDalA kRtizubhrAbhradhavalAtapavAraNA // 78 // 171 cirakAlase jisakI paramparA TUTa cukI hai aise mokSamArgakA Apa phirase prakAza kIjie || 67 // he svAmin! jo janma, jarA, maraNa ina tIna duHkharUpI bha~varoMse yukta hai, tathA rAga, dveSa, moha ye tIna doSarUpI bar3e-bar3e sarpa jisameM nivAsa kara rahe haiM aise isa saMsArarUpI sAgara meM bhramaNa karanevAle -- gotA khAnevAle jIvoM ke lie Apa karNadhAra hoie ||68|| he prabho ! Apa upadezarUpI hAthake dvArA isa vegazAlI ghUmate hue saMsArarUpI mahAcakra se sabako utAro - sabakI rakSA karo ||69 || isa samaya satpuruSa Apake dvArA dikhalAye hue mArgase calakara tathA janma sambandhI thakAvaTako dUra kara nitya sukha se sampanna tIna lokake zikharapara vizrAma kareM || 72 || jisa prakAra samudra ke lie car3hAyA huA jala kevala usakI pUjAke lie hai usI prakAra svayaM hI pratibodhako prApta hue bhagavAn ke lie kAntika devoMke vacana kevala pUjAke lie hI the / bhAvArtha - lokAntika devoMke upadezake pahale hI bhagavAn virakta ho cuke the isalie unake vacana kevala niyoga pUrti ke lie hI the || 71 // usI samaya indrako Adi lekara cAroM nikAyake deva A pahu~ce / unhoMne bhI namaskAra kara vahI kahA jo ki laukAntika devoMne inake pUrva bAra-bAra kahA thA // 72 // devoMke dvArA sambodhita svayaMbuddha bhagavAn RSabhadeva, usa samaya, jisakA kamala -samUha sUryako kiraNoMse khila uThA hai usa mahAsarovara ke samAna suzobhita ho rahe the ||73 || dhIra-vIra sau putroMke lie jinhoMne pRthivIkA vibhAga kara diyA thA aise kRtakRtya bhagavAn usa samaya, eka hajAra kiraNoMke lie apanA teja vitaraNa karanevAle sUryake samAna suzobhita ho rahe the ||74 || tadanantara devoMne kSora samudrake jalase jinendra bhagavAn kA abhiSeka kiyA, uttama gandhase lepana kiyA aura uttamottama vastra, AbhUSaNa tathA mAlAoM se unheM vibhUpita kiyA || 75 || sabhA meM virAjamAna tathA maNimaya AbhUSaNoMse vibhUSita deva aura rAjAoMse ghire hue bhagavAn usa samaya pUrva-pazcima lambe kulAcaloMse ghire hue sumeruke samAna suzobhita ho rahe the ||76 || athAnantara kubera ne eka nUtana divya pAlakI banAyI jo nAmakI apekSA sudarzanA thI aura atyadhika zobhAse bhI sudarzanA - sundara thI || 77 || vaha pAlako AkAza athavA uttama strIke samAna jAna par3atI thI kyoMki jisa prakAra AkAza ( tArAbharatnajAtInAM prabhAbhiratibhAsvarA ) tArA aura zreSTha nakSatroM kI prabhAse atizaya dedIpyamAna hotA hai, tathA uttama strI netroMko putaliyoM aura nakSatroMke samAna dedIpyamAna ratnoMkI prabhAse ujjvala hotI hai usI prakAra vaha pAlakI bhI tArAoM ke samAna AbhAvAle ratnoMkI prabhAse atizaya dedIpyamAna thii| jisa prakAra AkAza 1. muttaraya ma. / 2. vizrAma ma. / 3. nityaM saukhye ma / 4. pUrvArthameva ma. / 5. suraiH ma / 6. rabhUnmaNi-ma. /
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe calaccAmarasaMghAtahaMsamAlAMzukojjvalA / AdarzamaNDalAkhaNDadIpti diGmukhamaNDalA // 79 // bubudApANDugaNDAntA mUrdhacandrAlikAkRtiH / saMdhyAbhrakhaNDasaMraktavisphuradvidrumAdharA // 80 // patajjalalavasvacchamuktAdazanazobhitA / zubhaketupatAkAlIlIlA bhujalatojjvalA // 81 // diGnAganAsikA jaGghArambhAstambhoruzobhinI | citravItArakAlokA jagatIjaghanasthalA ||82 // 172 ( maNDalAkRtizubhrAbhra-dhavalAtapavAraNA ) maNDalAkAra sapheda meghoMse ujjvala tathA santApako dUra karanevAlA hotA hai aura uttama strI maNDalAkAra sapheda meghAvalIke samAna ujjvala aura santApako haranevAlI hotI hai; usI prakAra vaha pAlakI bhI maNDalAkAra sapheda meghake samAna ujjvala chatrase yukta thI ||78 || jisa prakAra AkAza ( calaccAmarasaMghAta - haMsamAlAMzukojjvalA ) caMcala camaroMke samUha ke samAna ur3atI huI haMsamAlAse dedIpyamAna tathA ujjvala hotA hai, aura uttama strI caMcala camaroMke samUha tathA haMsapaMktike samAna sapheda vastroMse yukta hotI hai, usI prakAra vaha pAlakI bhI haMsamAlA ke samAna caMcala camara aura vastroMse ujjvala thI / jisa prakAra AkAza ( AdarzamaNDalAkhaNDadIptidiGmukhamaNDalA ) darpaNa talake samAna akhaNDa dIpti se yukta dizAoMse sahita hotA hai, aura uttama strIkA mukhamaNDala darpaNa talakI akhaNDa dIptise dedIpyamAna dizAke samAna bhAsvara hotA hai usI prakAra vaha pAlakI bhI darpaNoM ke samUhase samasta dizAoMko akhaMNDa pratibhAsita karanevAlI thI ||79 || jisa prakAra AkAza ( budabudApANDugaNDAntA ) jalake babUloMke samAna sapheda pradezoM se yukta hotA hai, aura uttama strIke kapola candanakI binduoMse sapheda hote haiM usI prakAra usa pAlakIke chajjoMkA caugirda pradeza bhI budabudAkAra maNimaya golakoMse sapheda thA / jisa prakAra AkAza ( mUrdhacandrAlikAkRti : ) Upara vidyamAna candramAse yukta hotA hai aura uttama strI mastaka tathA candrAkAra lalATase yukta hotI hai usI prakAra vaha pAlakI bhI Upara tanI huI cA~danI se sahita thii| jisa prakAra AkAza ( saMdhyAbhrakhaNDa saMrakta-visphuradvidrumAdharA ) lAla-lAla camakate hue mUMgoMke samAna sandhyAke lAla-lAla meghakhaNDoMko dhAraNa karatA hai aura uttama strIkA adharoSTha sandhyAkAlIna meghakhaNDa tathA camakate hue lAla mU~geke samAna hotA hai, usI prakAra vaha pAlakI bhI sandhyAkAlIna meghakhaNDa ke samAna lAla camakadAra mU~gAko dhAraNa kara rahI thI ||80|| jisa prakAra AkAza ( patajjalalavasvaccha muktA dazanazobhitA ) svaccha motiyoM tathA dA~toMke samAna ujjvala par3atI huI jalakI bU~doMse zobhita hotA hai aura uttama strI par3ate hue jalakaNa tathA ujjvala motiyoMke samAna dA~toMse suzobhita hotI hai usI prakAra vaha pAlakI bhI par3ate hue jalakaNoMke samAna svaccha motiyoMke jar3Avase suzobhita thii| jisa prakAra AkAza ( zubhra ketupatAkAlI lIlAbhujalatojjvalA ) sundara bhujalatAoMke samAna ketuke zubha vimAnapara phaharAtI huI patAkAoM kI paMktise suzobhita hotI hai aura uttama strI zubhadhvajadaNDase yukta patAkAoM kI paMkti ke samAna caMcala bhujalatAoMse ujjvala hotI hai, usI prakAra vaha pAlakI bhI uttama dhvajApatAkAoM aura sundara bhujAoMkI tulanA karanevAlI latAoMse suzobhita thI ||21|| jisa prakAra AkAza ( dignAganAsikAjaGghArambhAstambhoruzAlinI ) diggajoM kI sU~r3oM aura kelAke stambhoMke samAna suzobhita unakI moTI-moTI jaMghoMse atyadhika zobhita hotA hai aura uttama strI diggajoM kI sU~r3ake samAna jaMghAoM aura kelAke stambhoMke samAna sundara UruoMse suzobhita hotI hai usI prakAra vaha pAlakI bhI diggajoMko sU~r3oM aura striyoMkI jaMghAoMkI samAnatA karanevAle ke leke stambhoMse atyadhika suzobhita thii| jisa prakAra AkAza (citrastrItArakAlokA) citrA nakSatrake Alokase yukta hotA hai, aura uttama strI citrA nakSatra tathA tArAke samAna 1. dIpta ma. / 2. vAsitA ma. /
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH vAridhArAsphuradvArAzumbhatkumbhapayodharA / tArApuSpavatI ramyA sunakSatrabRhatphalA // 83 // sunIlaghanazAssau kubereNa sudarzanA / yaurivottamayoSeva kauzikAye pradarzitA // 84 // atha vijJApito nAthaH suranAthena harSiNA / ApRcchya pitRputrAdIn parivargaM ca saMzritam // 85 // gRhItacAmaracchatraiH sevyamAnaH surezvaraiH / sa dvAtriMzatpadAnurvyA padbhyAmeva pracakrame // 86 // lokAJjalipuTAlokazabdAzIrvAdavanditaH / zivikAmArurohezaH savitevodayazriyam // 87 // kSiteH kSitIzvarotkSiptAM khamutpatya surezvarAH / saMnAhinaH 'samUhustAM zirasAjJAmivezituH // 88 // tataH zaGkhAH sabherIkA mukharIkRta diGmukhAH / dadhvanu vaMzavINAzca paTahA bahunisvanAH // 89 // nAnAnIkaiH surairUSvaM caturaGgabalairadhaH / rAjakSatrograbhojAdyairvrajadbhirvyAptamIzvaraiH // 90 // Urdhva navarasA jAtA nRtyadapsarasAM sphuTAH / nAbheyena vimuktAnAmadhaH zokaraso'bhavat // 91 // dedIpyamAna hotI hai usI prakAra vaha pAlakI bhI citrA nakSatra aura tArAke samAna prakAzase yukta thii| jisa prakAra AkAza ( jagatIjaghanasthalA ) pRthivIrUpI madhyama sthalase sahita hotI hai aura uttama strI pRthivIke samAna sthUla nitamba sthalase yukta hotI hai, usI prakAra vaha pAlakI bhI madhyalokameM virAjamAna thI ||82 // jisa prakAra AkAza ( vAridhArAsphuraddhArAzumbhatkumbhapayodharA ) jalase bhare evaM par3atI huI dhAroMse suzobhita ghar3oMke samAna meghoMse yukta hotA hai aura uttama strIke stanakalaza jaladhArAke samAna zobhAyamAna hArase suzobhita rahate haiM usI prakAra vaha pAlakI bhI jaladhArAke samAna suzobhita hAroM - maNimAlAoM se alaMkRta ghar3oM meM jalako dhAraNa karanevAlI thIjalase bhare ghar3oM se yukta thI / jisa prakAra AkAza ( tArApuSpavatI ramyA) phUloM ke samAna tArAoMse yukta evaM manohara hotA hai aura uttama tAroMke samAna phUloMse yukta evaM manohara rahatI hai usI prakAra vaha pAlakI bhI tArAoMke samAna camakIle phUloMse yukta aura manohara thii| jisa prakAra AkAza ( sunakSatrabRhatphalA ) bar3e-bar3e phaloMke samAna uttama nakSatroMse yukta hotA hai aura uttama strI acche nakSatroM ke vizAla pariNAmase sahita hotI hai usI prakAra vaha pAlakI bhI uttama nakSatroM ke samAna bar3e-bar3e phaloMse yukta thI || 83 || aura jisa prakAra AkAza ( sunIlaghanakezA ) kezoM ke samAna atyanta nIle meghoMse yukta rahatA hai aura uttama strI atyanta kAle evaM saghana kezoM se yukta hotI hai usI prakAra vaha pAlakI bhI saghana kezoMke samAna uttama nIla maNiyoMse khacita thI / aisI vaha sudarzanA pAlakI kuberane indrake lie dikhalAyI ||84|| athAnantara harSase bhare hue indrane pAlakIpara savAra honeke lie bhagavAn se prArthanA kI / taba bhagavAn apane mAtA-pitA, putra tathA Azrita parijanoMse pUchakara battIsa kadama pRthivIpara paidala hI cale / usa samaya camara tathA chatra lekara indra unakI sevA kara rahe the / 85-86 / / tadanantara logoMne hAtha jor3akara jaya-jayakAra karate hue jinheM namaskAra kiyA thA aura mAtA-pitA Adi gurujanoMne jinheM AzIrvAda diyA thA aise bhagavAn RSabhadeva pAlakIpara usa taraha ArUr3ha hue jisa taraha ki sUrya udayakAlIna lakSmIpara ArUr3ha hotA hai // 87 // usa pAlakIko pRthivIse to rAjAoMne uThAyA para bAdameM taiyAra khar3e hue indroMne use AkAza meM uchalakara isa prakAra dhAraNa kara liyA jisa prakAra ki prabhukI AjJAko zirase dhAraNa karate haiM ||88|| tadanantara dizAoMko mukharita karanevAle zaMkha, bherI, bA~surI, vINA tathA joradAra zabda karanevAle nagAr3e zabda karane lage ||89|| usa samaya Upara AkAza to devoMkI nAnA prakArako caturaMga senAoMse vyApta thA aura nIce pRthivItala sAtha-sAtha calanevAle aneka rAja - kSatriyoM tathA ugravaMzI, bhojavaMzI Adi rAjAoMse vyApta thA ||90|| Upara AkAzameM nRtya karanevAlI apsarAoMke zRMgArAdi no rasa prakaTa ho rahe 1. indrAya / 2. samAyu: ma. / 3. kimuktAnAm ma. / 173
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe sevyamAnaH surairIzaH siddhArthaM vanamApa saH / azokacampakAyugmacchadacUta vaTaizcitam // 92 // avatIrNaH sa siddhyarthI zivikAyAH svayaM yathA / devalokazirasthAyA divaH sarvArthasiddhitaH // 93 // tataH prAha prajAstatra zokaM tyajata bhoH prajAH / saMyogo hi viyogAya svadehairapi dehinAm || 14 || rAjA vo rakSaNe dakSaH sthApito bharato mayA / svadharmavRttibhirnityaM sevyatAM sevyatAM zritaH // 95 // evamuktvA prajA yatra prajApatimapUjayan / pradezaH sa prayAgAkhyo yataH pUjArthayogataH / / 96 / / ApRcchaya jJAtivagaM ca rAjakaM ca nataM vibhuH / tyaktvA'ntarbahiH saMgaM saMyamaM pratipannavAn // 97 // paJcamuSTibhirurakhAtAn viDaujA' mUrdhajAn vibhoH / pratigRhya kRtAn mUrdhni cikSepa kSIravAridhau // 98 // jAte niHkramaNe jaine kRtvA pUjAM surAsurAH / yathAyathaM yayurnatvA cintAkrAntAzca mAnavAH / / 99 / rAja kSatroprabhojAdyAH svAmibhaktI mahAnRpAH / catuHsahasrasaMkhyAtA mukhyA nAgnyasthitiM zritAH // 100 // kAyotsargeNa SaNmAsAn parISahasaho jinaH / mahAtapAzcaturjJAnI tasthau maunI giristhiraH ||101 // nRpAste'pi tathA tasthuH kAyotsargeNa nizcalAH / paramArthamajAnantaH svAmicchandAnuvartinaH // 102 // bhRtyaputrakalatrANi kSutpipAsA kulAtmanAm / adya zvo no'nnamAdAya sameSyantItyamI viduH // 103 // 174 the aura nIce pRthivItalapara bhagavAnke dvArA chor3e hue mAtA-pitA Adike zoka-rasa prakaTa ho rahA thA // 91 // aneka devoMse sevita bhagavAn azoka, campA, saptaparNa, Ama aura vaTa vRkSoMse vyApta siddhArtha nAmaka vana meM pahu~ce ||12|| siddhi arthAt mokSakI icchA karanevAle bhagavAn vahA~ pAlakIse usa prakAra utare jisa prakAra ki pahale svarga lokake zikharapara sthita sarvArthasiddhi vimAnase utare the ||93|| tadanantara bhagavAn ne prajAse kahA ki he prajAjano ! tuma loga zoka chor3o kyoMki prANiyoM kA anya vastuoM kI bAta jAne do, apane zarIra ke sAtha bhI jo saMyoga hai vaha viyogake hI lie hai / bhAvArtha - jaba zarIrakA bhI viyoga ho jAtA hai taba anya vastuoMkI to bAta hI kyA hai ? // 4 // atizaya catura bharatako maiMne Apa logoMkI rakSA karanemeM niyukta kiyA hai / Apa loga nirantara apane dharma meM sthira rahate hue usakI sevA kareM, vaha ApakI sevAkA pAtra hai ||15|| bhagavAnke aisA kahane ke bAda prajAne unakI pUjA kii| prajAne jisa sthAnapara bhagavAn kI pUjA kI vaha sthAna Age calakara pUjAke kAraNa prayAga isa nAmako prApta huA || 96 || prabhune kuTumbake logoM tathA namrIbhUta rAjAoMse pUchakara antaraMga, bahiraMga donoM prakArake parigrahakA tyAgakara saMyama dhAraNa kara liyA // 97 // indra paMcamuTThiyoMke dvArA ukhAr3e hue bhagavAn ke zirake bAloMko uThAkara piTAre meM rakha liyA aura 'inheM bhagavAnne zirapara dhAraNa kiyA thaa|' yaha vicArakara bar3e Adarase unheM kSIrasamudra meM kSepa diyA || 18 || isa prakAra dIkSA kalyANaka honepara samasta sura aura asura bhagavAnkI pUjA kara yathAyogya apane-apane sthAnoMpara cale gaye / sAtha hI cintAse bhare hue manuSya bhI namaskAra kara yathAyogya apane-apane sthAnoMpara gaye ||19|| usa samaya ikSvAku, kuru, ugra tathA bhoja Adi vaMzoMke cAra hajAra bar3e-bar3e mukhya svAmibhakta rAjAoMne bhI nagnadIkSA dhAraNa kI ||100|| parISahoM ko sahanevAle, mahAtapasvI, cAra jJAnake dhAraka aura parvatake samAna nizcala bhagavAn chaha mAhakA kAyotsargaM lekara monase virAjamAna hue || 101 || sAtha hI ve anya rAjA bhI jo paramArthaMko nahIM jAnate the mAtra svAmIkI icchAnusAra kAma karanA cAhate the, nizcala ho kAyotsagaMse sthita ho gaye ||102 || jaba unakI AtmA bhUkha aura pyAsase vyAkula ho uThI taba ve vicAra karane lage ki hamAre naukara, putra athavA striyA~ hamAre lie bhojana lekara Aja-kalameM 1. siddhArthI ma / 2. saMyogI ma. / 3. satataM zriyaH ma / 4. prajAgAro ma / 5. indraH / 6. svAmibhakta mahAnRpAH ma. / 7 naH asmAkam /
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 175 tataH kacchamahAkacchamarIcyagresarAstake / SaDmAsAbhyantare bhagnAH kSudhAdhunaparISahaiH // 10 // teSAM kSutkSAmagAtrANAM bhramatI dRSTirasthirA / bhrAnta dRSTemaviSyantyAH pUrvaraGgamivAkarot / / 105 // dRSTaM taimirikaM kaizcidandhakAre'pi tAdRze / spardhayeva hi candrAH zatacandra nabhastalam // 106 // zrataM zabdAtmaka vizvaM bhAvayadbhirivAparaiH / svazabdaliGgamAkAzamiti vaizeSikAgamam // 10 // patadbhirapi tatrAnyairna manAgapi cetitam / acisvabhAvamAtmAnamanukartumivocataiH // 108 // cetayanto'pi tatrAnye svaramAsitumapyalam / nirIhAsmatayA jajJaH svAM sAMkhya puruSasthitim / / 109 // kecina niranvayadhvastabuddhayo naiva sasmaruH / pUrvAparasya mUrchArtAH kSaNabhaGgAnuvartinaH // 110 // iti te kSutpipAsAdyairativyAkulabuddhayaH / kAyotsarjanamutsRjya dudruvuzca zanaiH zanaiH / / 111 // svAminaM kaulaputrAMzca maryAdAM cAnuvartate / tAvadeva jano yAvad svazarIrasya nirvRtiH // 112 // bhakSaNaM phalamUlAderapA pAnAvagAhanam / kurvatAM nagnarUpeNa svayaMprAheNa bhUbhRtAm // 113 // bho bho mA'nena rUpeNa svayaM grAhavirodhinA / pravartadhvamiti vyaktAH khe'bhavanmarutAM giraH // 114 tataste trapitAstrastA dizo vIkSya mahIkSitaH / cakrurveSaparAvataM kuzacIvaravalkalaH // 115 // Ate hI hoMge // 103 / / tadanantara kaccha, mahAkaccha aura marIci jinameM agrasara the. aise ve katrima mani chaha mAhake bhItara hI kSadhA Adi kaThina paroSahoMse bhraSTa ho gaye // 104 / / bhakhake kAraNa jinake zarIra atyanta kRza ho gaye the aise ina kRtrima muniyoMkI asthira dRSTi ghUmane lagI tathA aisI jAna par3ane lagI mAno Age honevAlo bhrAnta dRSTi (bhrAnta zraddhAna) kA pUrvAbhyAsa hI kara rahI ho // 105 / / kitane hI logoMne andhakArakA samUha dekhA arthAt unako A~khoMke sAmane andhakAra hI andhakAra chA gayA, unake netra kSudhAke kAraNa candramAke samAna pANDuvarNa ho gaye tathA unheM usa andhakArake bIca AkAzameM ekake badale sau candramA dikhAI dene lage / / 106 // kitane hI logoMne samasta saMsArako zabdamaya sunA arthAt unake kAnoMke sAmane zabda hI zabda sunAI par3ane lagA jisase aisA jAna par3atA thA mAno ve 'zabdarUpa lakSaNase sahita AkAza haiM isa vaizeSika matake zAstrakA hI cintana kara rahe the / / 107|| kitane hI loga jamInapara girane lage tathA unheM kucha bhI ceta nahIM rahA jisase aisA jAna par3atA thA mAno ve AtmAko jar3a-svabhAva karaneke lie hI udyata hue hoM arthAt jar3asvabhAva hai yaha cArvAkakA mata hI pracalita karanA cAhate hoM / / 108 // kitane hI logoMko ceta (hoza) to thA para ve svacchandatA-pUrvaka rahaneke lie nirIha vRttike kAraNa apane Apako sAMsyamata sammata puruSa-jaisI sthiti batalAne lage / / 109 / / jinakI buddhi niranvaya naSTa ho gayI thI tathA jo mose daHkhI ho rahe the. aise kitane hI logoMko Age-pIchekA kacha bhI smaraNa nahIM rahA, jisase aisA jAna par3atA thA mAno ve bauddhoMke kSaNabhaMgavAdakA hI anukaraNa kara rahe hoM // 110 // isa prakAra bhUkha-pyAsa Adise jinakI buddhi atyanta vyAkula ho gayI thI aise ve saba kAyotsarga chor3akara dhIre-dhIre bhAgane lage // 111 // so Thoka hI hai kyoMki jabataka apane zarIrakI santoSapUrNa sthiti rahatI hai tabhI taka manuSya svAmI, kula, putra aura maryAdAkA anusaraNa karatA hai // 112 // ve rAjA nagnarUpameM rahakara hI phala-mUla AdikA bhakSaNa tathA jalakA pInA aura usameM praveza karanA Adi kArya svecchAse karaneke lie udyata hue to usI samaya AkAzameM devoMke yaha zabda prakaTa hue ki svayaM grAhake virodhI isa nagnaveSase Apa loga aiso pravRtti na kreN||113-114|| tadanantara devoMke ukta zabda sunakara ve rAjA bar3e lajjita hue aura bhayabhIta ho dizAoMkI ora dekha unhoMne kuzA, cIvara tathA valkala Adise nagnaveza badala liyA arthAt kuzA, cIvara evaM 1. dvicandrAkSaH ma., ga., Ga. / kSudhAvazAccandravannetraH (ka. tti.)| 2. cetikaM ma. / 3. mahatAM m.| |
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ 176 harivaMzapurANe 1 punaH kRtvA suvizrabdhAste dagdhodarapUraNam / svasthAH kAryaM vicAryocuH svasthe citte hi buddhayaH // 116 // ko'bhiprAyaH prabhorasya tyaktabhogasya lakSyatAm / navaihikaphalAyedaM ceSTitaM suSThuduSkaram // 117 // tathA nena bho dRSTApado vipado yathA / ratyaratyorvighAtena viSayAi viSopamAH // 118 // sAlaMkAraM parityaktaM vasanaM vyasanaM yathA / mUlotkhAtAH svahastena mUrdhajA vairiNo yathA // 119 // zarIramapi saMnyastaM saMnyastAhAravastunA / tadasyAbhimataM kiMcidAmutrikaphalaM bhavet // 120 // naiSTikavratamAsthAya svAminyevaM vyavasthite / kiM naH kartavyamityekaM na vidmaH sAMprataM vayam // 121 // niSkrAntAnAmanenAmA svadezAt pratinivartanam / naiva puSNAti nazchAyAmapAyabahulaM ca tat // 122 // na zaktAzcarituM caryAM yadi nAma vayaM vibhoH / vanavAsitvasAmyena kiM na kurmo'nuvartanam // 123 // iti nizcitya te'nyonyaM pANDupatraphalAzinaH / jaTAvalkalino jAtAstApasA vanavAsinaH // 124 // // yo marIcikumArastu naptA taptatanurvimoH / dRSTavAn jalabhAvena tRSAmarumarIcikAm // 125 // jalAvagAhanAnyasya gajasyeva vidAhinaH / mRdavazca mRdazcakruH zarIraparinirvRtim // 126 // yattanmAna kaSAyI sa kASAyaM veSamagrahIt / ekadaNDI zucirmuNDI parivAbrata poSaNam // 127 // namizca vinamizvobhau bhogayAcanayAturau / tAvudvigno vibhognau pAdayorduHsthitau sthitau // 128 // vRkSoMko chAla Adi dhAraNa kara nagna veSa chor3a diyA / / 115 / / isake bAda nizcintatAse adhama udarakI pUrti kara jaba ve svastha hue taba kAryakA vicArakara paraspara kahane lage so ThIka hI hai kyoMki cittake svastha honepara hI buddhi utpanna hotI hai-vicArazakti AtI hai // 116 // ve kahane lage ki bhagavAnne samasta bhogoMko chor3a diyA hai so isameM inakA kyA abhiprAya hai| yaha jJAta kiyA jAye / aihika phalake lie to inakI yaha atizaya kaThina ceSTA nahIM ho sakatI kyoMki inhoMne sampattiyoM ko vipattiyoMke samAna dekhA hai, rati aura aratiko naSTa kara viSayoMko viSake samAna samajhA hai, vastrAbhUSaNako duHkhake samAna chor3a diyA hai, zirake bAloMko zatruoMkI taraha apane hAthase jar3a se ukhAr3a diyA hai aura AhAra-pAnIkA parityAga kara diyA hai isalie zarIrako bhI chor3A huA samajhanA caahie| isase jAna par3atA hai ki inheM koI pAralaukika phala hI abhipreta hogA ||117- 120 / / jabaki bhagavAn naiSThika vrata lekara isa prakAra virAjamAna haiM - kucha bolatecAlate nahIM haiM, taba isa sthiti meM hameM kyA karanA cAhie, isa eka bAtako hama loga isa samaya bilakula nahIM jAnate // 121 // hama loga inake sAtha apane dezase nikala Aye haiM isalie aba loTakara jAnA to hamArI zobhAko nahIM bddh'aataa| sAtha hI lauTakara jAnA aneka bAdhAoM kaSToMse bharA hai || 122 // | yadi hama bhagavAnkI caryAkA AcaraNa karaneke lie samarthaM nahIM haiM to kyA vanavAsIpanekI sadRzatAse hama inakA anusaraNa nahIM kara sakate ? bhAvArthaM - yadi hamase inake samAna kucha tapazcaryA nahIM banatI hai to inake samAna vanameM to raha sakate haiM || 123 / / ApasameM aisA nizcaya kara ve bhraSTa rAjA, pake patra aura phaloMko khAte hue jaTA aura vRkSoMkI chAla dhAraNa kara vanavAsI tApasa bana gaye ||124|| unameM marIci kumAra nAmakA jo bhagavAnkA potA thA, pyAsa se usakA zarIra santapta ho rahA thA, usane bhrAntivaza marusthalakI marIcikAko hI jala samajha liyA tathA usameM loTane lagA so jisa prakAra jalameM praveza karanA santapta hAthI ke zarIrako zAnti pahu~cAtA hai usI prakAra komala miTTIne usake zarIrako kucha zAnti pahu~cAyo // 125-126 // marIci bar3A mAnakaSAyI thA isalie usane parivrAjakoM ke vratako poSaNa karanevAlA geruA veSa svIkAra kara liyA / vaha eka daNDa apane sAtha rakhatA thA, snAnAdise apaneko pavitra mAnatA thA tathA zira mur3Aye rakhatA thA / / 127 / / idhara jo bhogoMkI yAcanAse atizaya duHkhI the, bhogoMke abhAva ke kAraNa udvigna the, 1. tyaktaM / 2. svadezAn ma. / 3. -'nuvartataM ma. *
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 177 . dhUtAsano'vadhijJAnAt tadbuddhA dharaNaH phaNI / AjagAma munerbhaktyA maunaM sarvArthasAdhanam // 129 // vizvAsya divyarUpo'sau bhrAtarau bhrAtarau yathA / mahAvidyAM dadau tAbhyAM vidyAlAbho gurorvazAt // 30 // yo'go vidyAdharAdhAro vijayAI itIritaH / so'pi tAbhyAM tato labdhaH kiM na syAda gurusevayA // 13 // sa namirdakSiNazreNyAM paJcAzanagarezvaraH / vinamizcottarazreNyAmabhUt SaSTipurezvaraH // 132 // adhyaziSTanna miH zreSTaM nagaraM rathanUpuram / nabhastilakamanvathaM vinamiH saha bAndhavaiH / / 133 / / vidyAdharajano dhIroM prApya tau paramezvarI / uparisthitamAtmAnaM bhuvanasyApyamanyata / / 13 / / athAsau pratimAstho'pi pravizya bhagavAn sthitaH / parIpahAgnividhyApisaddhyAnajaladhau sthiraH // 135 // matvetaramanuSyANAM bhavatAM ca bhaviSyatAm / mokSAya vijigISaNAM bhuktyabhAve'lpazaktitAm // 136 // dharmArthakAmamokSeSu dharmaH kSAntyAdilakSaNaH / puruSArthaH sthito mukhyo mokSakAmArthasAdhanaH // 137 // prANAdhiSTAnatanniSTaM zarIraM dharmasAdhanam / prANaradhiSTitaH prANI prANAzcAnnairadhiSTitAH // 138 // garamparyaNa dharmasya tato'nnamapi sAdhanam / prANinAmalpavIryANAM pradhAnasthitikAraNam // 13 // atastasyAnavadyasya grahaNe vidhimarthinAm / zAsanasthitaye'nnasya darzayAmIha bhArate // 14 // iti dhyAtvA svayaMzaktaH sa kSudhAdivinirgrahe / parArtha matimAdhatta gocarAnnaparigrahe // 141 // tathA duHkhamaya sthitimeM sthita the, aise nami aura vinami donoM rAjaputra bhagavAnke caraNoMmeM A lge||128|| usI samaya jisakA Asana kampAyamAna haA thA aisA dharaNendra avadhijJAnase yaha samAcAra jAna jinendrakI bhaktipUrvaka vahA~ AyA, so ThIka hI hai kyoMki mauna saba kAryoMko siddha karanevAlA hai // 129|| divyarUpako dhAraNa karanevAle usa dharaNendrane una donoM bhAiyoM ko apane bhAiyoMke samAna vizvAsa dilAkara mahAvidyA pradAna kI so ThIka hI hai kyoMki vidyAkI prApti guruse hI hotI hai // 130 / / aura jo vidyAdharoMkA nivAsabhUta vijayArdha nAmakA parvata hai vaha bhI una donoMne dharaNendrase prApta kiyA so ThIka hI hai kyoMki gurusevAse kyA nahIM hotA hai ? ||131 // unameM tami dakSiNazreNIke pacAsa nagaroMkA svAmI huA aura vinami uttara zreNIke sATha nagaroMkA adhipati huA // 132 // nami apane bandhujanoMke sAtha rathanUpura nAmaka zreSTha nagarameM nivAsa karane lagA aura vinami sArthaka nAma dhAraNa karanevAle nabhastilaka nAmaka nagarameM rahane lagA // 133 / / vidyAdhara loga una dhIra-vIra rAjAoMko pAkara apane-Apako saMsArase Upara mAnane lge||134|| athAnantara- yadyapi dhIra-vIra bhagavAn paroSaharUpI agniko bujhAnevAle prazasta dhyAnarUpI sAgarameM praveza kara pratimAyogase virAjamAna the-chaha mAhase pratimAyoga dhAraNa karanepara bhI AhArake binA unheM kucha bhI AkulatA nahIM thI to bhI 'mokSa prApta karaneke lie karmarUpI zatruoMko jItaneko icchA karanevAle jo anya manuSya vartamAnameM haiM tathA Age hoMge AhArake abhAvameM unakI zakti kSINa ho jAyegI' aisA mAnakara ve vicAra karane lage ki kSamA Adi lakSaNoMse yukta dharma-puruSArtha, dharma, artha, kAma aura mokSa ina cAroM puruSArthoM meM mukhya hai, vahI mokSa, kAma aura arthakA sAdhana hai / dharmakA sAdhana zarIra hai aura zarIra prANoMkA AdhAra honese prANoMpara nirbhara hai| prANI prANoMse adhiSThita hai arthAt prANoMke dvArA jIvita hai aura prANa annase adhiSThita haiM arthAt annase hI prANa surakSita rahate haiN| isalie paramparAse anna bhI dharmakA sAdhana hai| alpazaktike dhAraka manuSyoMkI sthiti pradhAna puruSArtha-dharma meM banI rahe isameM anna bhI kAraNa hai| ataH isa bharata kSetrameM zAsanako sthiratAke lie maiM AhArake icchuka manuSyoMko nirdoSa AhAra grahaNa karanekI vidhi dikhAtA hU~ // 135-140 // aisA vicArakara, yadyapi bhagavAn kSudhAdike 1. cAturI ma. / 2. dharaNendrAt / 3. -matyartha ma. / 4. dhIraH m.| 5. sthiraH m.| 6. vidhyApI / 7. puruSArthasthito mokSo mukhyo m.| 8. prANastvanna -ma. / 9. parArthamati m.|
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ 178 harivaMzapurANe SaNmAsAnazanasyAnte saMhRtapratimAsthitiH / pratasthe padavinyAsaiH kSiti pallavayanniva / / 3 42 // AkevaLodayAmmaunI pralambitabhujaH pathi / sAvadhAnAM gatiM bibhrannAtidrutavilambitAm // 14 // madhyAhneSu puragrAmagRhapaGktiSu darzanam / prazastAsu prajAbhyo'dAccAndrIcaryA caran kSitau // 14 // bhrAmyantaM taM tathA nAthaM saumyavigrahamunmukhAH / pazyantyo na prajAstRptA yathA candraM navoditam / / 145 // 'zvetamAnurayaM kiMtu svrbhaanugraasshngkyaa| bhUmigocaramAyAtastyaktatAsarkagocaraH // 146 / / pUSA kiMvA mavedeSa bhUbhRtprAsAdabhUruhAm / chAyAtamastiraskatu dvitIya kSitimAgataH / / 147 / / aho kAntaH paraM sthAnamaho dIptaH paraM padam / aho sazIlazailo'yaM guNarAziraho mahAna // 14 // saurUpyasya parA koTiH saulAvaNyasya bhUH parAH / mAdhuryasya parA'vasthA dhairyasyAyaM parA sthitiH / / 149 / / etaitekSaNasArphalyamante pazyata pazyata / janA digvasanasyApi paramAM ramaNIyatAm // 150 // ityanyonya kRtAlApA ghanasaMghaTTasaMkaTAH / jinaM narAzca nAryazca dadRzurvismayAkulAH ||[ssddbhiH kulakam] kecid vastrANi citrANi bhUSaNAnyapare pare / divyAni gandhamAlyAni prakurvanti puraH prabhoH // 152 / / turaGgatuGgamAtaGgarathayAnAnyathApare / sadyaHsajAni tasyAgre sthApayanti vimohinaH / / 153 / / adRSTazrutapUrvasvAt tatprayogyamajAnatA / bhikSAdAnavidhistasmai na lokena vikalpitaH // 54 // dUra karane meM svayaM samartha the to bhI paropakArake artha unhoMne gocara-vRttise anna-grahaNa karanekI icchA kI / / 141 // tadanantara chaha mahIneke anazanake bAda jinhoMne pratimA yogakA saMkoca kara liyA thA aise bhagavAn Adi jinendra apane caraNoMke nikSepase pRthivIko pallavita karate hue AhArake lie cale // 142 / / kevalajJAna prApta hone taka unhoMne mauna vrata le rakhA thA, mArgameM calate samaya unakI bhujAe~ nIcekI ora lambI thIM, ve na adhika zIghra aura na adhika dhImI cAlase sAvadhAnIpUrvaka cala rahe the / / 143 // pRthivopara cAndrI caryAse vicaraNa karate hue ve madhyAhnake samaya uttama nagara tathA grAmoMkI gRha paMktiyoMmeM prajAke lie darzana dete the / / 144 // jisa prakAra nUtana uge hue candramAko dekhatI huI prajA santuSTa nahIM hotI hai usI prakAra usa taraha bhramaNa karate hue saumya zarIrake dhAraka bhagavAnko UparakI ora mukha uThA-uThAkara dekhatI huI prajA santuSTa nahIM hotI thii||145|| bhagavAnko dekha aneka loga aisA tarka karate the ki kyA yaha rAhuke dvArA grase jAneke bhayase nakSatra aura sUrya maNDalako chor3akara candramA hI pRthivI talapara A gayA hai ? athavA kyA pahAr3a, mahala aura vRkSoMkI chAyArUpI andhakArako dUra karaneke lie yaha sUrya hI pRthivIpara avatIrNa huA hai ? / / 146-147 / / aho ! ye bhagavAn kAntike parama sthAna haiM, dIptike advitIya dhAma haiM, aho ! ye uttama zIlake mAno parvata haiM, aho ! ye guNoMke mahAsAgara haiN| ye sundara rUpakI parama sImA haiM, ve lAvaNyako utkRSTa bhUmi haiM, mAdhuryako parama avasthA haiM aura dhairyako utkRSTa rIti haiN||148-149|| are bhavyajano! Ao, Ao netroMko saphala kro| dekho, nagna-digambara honepara bhI inakI kaisI parama sundaratA hai ? // 150 / isa prakAra Apasa meM vArtAlApa karate tathA bahutabahuta bar3I bhIr3ake sAtha ikaTThe hue nara-nArI Azcaryase vyAkula ho bhagavAnke darzana kara rahe the // 151 // usa samaya koI citra-vicitra vastra, koI taraha-tarahake AbhUSaNa aura koI uttamottama gandha tathA mAlAe~ bhagavAnke Age samarpita karate the // 152 // kitane hI ajJAnI loga tatkAla sajAye hue ghor3e, UMce-UMce hAthI, ratha tathA anya vAhana unake Age rakhate the // 153 // logoMne kabhI kisIko AhAra dete hue na dekhA thA aura na sunA thA aura na ve bhagavAnke abhiprAyako hI 1. zrAmyantaM ma. / 2. pazyanto ka., kha., m.| 3. cndrH| 4. sAphalyaM enaM m.| 5. nagnasyApi / 6. kRtAlApadhanasaMghasaMghaTA m.| 7. jinasyAbhiprAyaM ka. tti.| 8. viklpitaa|
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 179 lokasya pratibodhArthamuditasya dine dine / jinArkastha na khedAya jagabhramaNamapyabhUt // 155 / / tathA yathAgarma nAthaH SaNmAsAnaviSaNNadhoH / prajAbhiH pUjyamAnaH san vijahAra mahoM kramAt // 156 // saMprApto'tha sadAdAnairibhairimapuraM vibhuH / dAnapravRttirati sUcayadbhirivAcitam / / 157 / / tasmin somaprabhaH zreyAnapi bhUpau sahodarau / tasyAmeva vibhAvaryA svapnAnetAnapazyatAm // 15 // candramindradhvaja meruM sataDitkalpapAdapam / ratnadvIpaM vimAnaM ca nAbheyaM puruSottamam / / 352 // prabhAte to 'kurupreSThAvAsthAnasthau ca vismitau / cakrAte budhacakreNa susvapnaphalasaMkathAm / / 16 / / bandhuH kaumudakhaNDAnAmiva kaumudamAvahI / adyaveSyati bandhunaH ko'pi nUnamanUnabhAH // 161 / / uccairyazodhvajo loke sarvakalyANaparvataH / jagatkalpadrumo vidyutkSaNadarzitavigrahaH // 12 // dharmaratnamahAdvIpo vaimAnikajagaccyutaH / svapnavamkinu nAbheyaH svayamevAdya dRzyate / / 163 // purasya rAjagehasya lakSmIracaiva lakSyate / bhadraM nivedayatyAzu kakubhAM ca prasannatA // 16 // svapnArthamiti buddhvA tau niyujyAntarbahirnarAn / kathayA jinanAthasya zaktI yAvadavasthitau // 165 / / tAvadAmAtamAdhyAhvazaGkhanAdaH samucchritaH / vardhayanniva diSTayA to jinAgamanivedanAt / / 166 // jAnate the isalie kisIko AhAra denekA vikalpa nahIM uThA // 154 // jisa prakAra logoMko jAgRta karaneke lie uge hue sUryakA jagatmeM bhramaNa karanA usake khedakA kAraNa nahIM hai usI prakAra logoMko pratibuddha karane ke lie tatpara jinendra bhagavAnkA jagatmeM jahA~-tahA~ bhramaNa karanA usake khedakA kAraNa nahIM thA // 155 / / isa prakAra jinakI buddhi meM raMcamAtra bhI viSAda nahIM thA aise bhagavAn prajAke dvArA pUjita hote hue lagAtAra chaha mAha taka Agamake anusAra kramase pRthivIpara vihAra karate gaye ||156||tdnntr vihAra karate-karate bhagavAn hastinAgapura nagara pahu~ce / vaha nagara jinase sadA dAna (mada) cUtA rahatA thA aura jo mAno isa bAtakI sUcanA hI de rahe the ki yahAM dAna (tyAga) kI pravRtti hogI aise hAthiyoMse sahita thA // 157 // usa nagarake rAjA somaprabha aura zreyAnsa the| una donoM bhAiyoMne usI rAtameM candramA, indrakI dhvajA, meru parvata, bijalI, kalpavRkSa, ratnadvIpa, vimAna aura puruSottama bhagavAn RSabhadeva ye ATha svapna dekhe // 158-159|| prAtaHkAla donoM bhAI sabhAmeM baiThe aura Azcaryase cakita ho vidvatsamUhake sAtha inhIM uttama svapnoMke phalakI carcA karane lage // 160 // vidvAnoMne ukta svapnoMkA phala isa prakAra batAyA ki kumudabandhu-candramAke samAna pRthivIpara Anandako bar3hAnevAlA tathA utkRSTa kAntiko dhAraNa karanevAlA hamArA koI bandhu Aja hI yahAM AvegA / vaha uttama yazarUpI dhvajAkA dhAraka hogA, saMsAra meM samasta kalyANoMkA parvata hogA, jagatke manorathoMko pUrNa karaneke lie kalpavRkSarUpa hogA, bijalIke samAna kSaNa-bhara hI apanA zarIra dikhalAnevAlA hogA, dharmarUpI ratnoMkA mahAdvIpa hogA aura vaimAnika jagata-svarga lokase cyuta huA hogaa| bhagavAna RSabhadevane jisa prakAra svapnameM darzana diyA hai kyA Aja ve svayaM hI darzana deMge-svayaM yahA~ pdhaareNge| nagara tathA rAjabhavanakI jo zobhA hai vaha Aja hI dikhAI de rahI hai aisI zobhA pahale kabhI nahIM dikhii| tathA dizAoMkI nirmalatA bhI zIghra ho kalyANakI sUcanA de rahI hai // 161-164 / / isa prakAra svapnoMkA phala jAnakara tathA bhItara aura bAhara aneka manuSyoMko niyukta kara jinendra bhAvAnkI carcA karate hue donoM samartha bhAI jabataka baiThe tabataka madhyAhna kAlake phUMke hue zaMkhakA joradAra zabda huaa| vaha zaMkhakA zabda aisA jAna par3atA thA mAno jinendra bhagavAnkA Agamana honevAlA hai-isa zubha samAcArase una donoMko bar3hA hI rahA ho // 165-166 / / 1. hastinAgapuram / 2. -rivocitam ma. / 3. zrImAnapi ma. / 4. bhUmau ma. / 5. kuruvNshshresstthau| 6. kiMtu ma. /
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe racitaH parivargeNa snAtayozca tayostataH / subhojana vidhistatra divyAhAramanoharaH // 167 // maNikuTTimabhUmau tAvupaviSTau bhuji' prati / siddhArthastUrNamAgatya diSTyA vardhayatItya sau // 968 // titikSoH pRthivIM yasya makarAlayamekhalAm / zivikodvAhino'bhUvan devA vajradharAdayaH // 169 // magne kacchamahAkacchapUrvapuGgavamaNDale / bibharti durvahAmeko vRSabho yastapodhurAm // 370 // yatkathAmRtatRptAnAM goSThISu viduSAM sadA / vartate yuSmadAdInAM nAhAragrahaNe matiH // 171 // prAghUrNiko'dya so'smAkamakasmAjjagatAM patiH / kSAnti maitrIta polakSmIsahAyaH samupAgataH // 172 // dizA vaizravaNasyaiva pravizya nagarIM vibhuH / yugAntadRSTirAsthAya cAndrIM caryAM yathocitAm // 173 // saMbhrAntyAnvitalokasya pAdayorarthyadAyinaH / stutibhirvandanAbhizca samantAdupasevitaH // 174 // "dhAma dhAma nijaM dhArmaM prakiranniva zotaguH / asmadIyatayA nAtho nizAntAjira mAptavAn // 175 // iti siddhArthavAgarthaM jJAtocchrAyasasaMbhramau / abhijagmaturIzasya lalATe nyastahastakau // 176 // Agaccha martarAdezaM prayaccheti kRtadhvanI / candrArkAviva zailezamardhvanImaM parIyatuH // 177 // patitvA pAdayostasya sukhapRcchApuraHsarau / Agate manino hetuM dhyAyantAvagrataH sthitau // 178 // somaprabhasya devImirlakSmIsatyakarot priyA / zazirekheva tArAbhigirIzaM taM pradakSiNam // 179 // sa zreyAnIkSamANastaM nimeSarahitekSaNaH / rUpamIdRkSamadrAkSaM kvacit prAgityadhAnmanaH // 180 // 5 180 1 1 tadanantara donoM bhAI snAna kara taiyAra hueM aura parijanoMne unake lie divya AhArase manohara uttama bhojana kI vidhi kI bhojanase thAliyA~ sajAyIM / maNimaya phazaMke Upara donoM bhAI bhojana ke lie baiThe hI the ki usI samaya siddhArtha nAmakA dvArapAla zIghratAse Akara isa harSavardhaka samAcArase unheM vRddhiMgata karane lagA / / 167 - 168 / / ki samudrAnta pRthivIkA tyAga karate samaya indrAdika deva jinakI pAlakIke uThAnevAle the / kaccha, mahAkaccha Adi pUrvaM puruSoMke bhraSTa ho * para jo akele hI tapake durdhara bhArako dhAraNa kara rahe haiM, sabhA-goSThiyoMmeM Apa-jaise vidvAn jinakI kathArUpo amRta se santuSTa hokara AhAra grahaNa karanekI icchA nahIM rakhate aura jo kSamA, maitrI tathA taparUpI lakSmIse sahita haiM, ve trilokInAtha bhagavAn vRSabhadeva Aja akasmAt hamAre atithi banakara Aye hue haiM / / 169 - 172 / / ve prabhu uttara dizAse hI nagara meM praveza kara padhAra rahe haiM, yathAyogya cAndrIcaryAkA niyama lekara jUDA pramANa dRSTise vihAra kara rahe haiM, har3abar3AhaTa se yukta manuSya unake caraNoMmeM argha de rahe haiM tathA stuti aura vandanAke dvArA unakI saba orase sevA kara rahe haiM, ve candramAke samAna pratyeka gharameM apanA teja bikherate hue apanA samajha antaHpurake A~gana meM A pahu~ce haiM / / 173 - 175 / / isa prakAra siddhArthaMke vacanoMkA tAtparyaM samajha harSa se bhare hue donoM bhAI, hAtha jor3a lalATapara dhAraNa kara bhagavAn ke sAmane gaye ||176 || he svAmin ! Aie AjJA dIjie, yaha kahate hue donoM bhAiyoMne jisa prakAra candramA aura sUrya sumerukI pradakSiNA dete haiM usI prakAra mArga meM bhagavAn kI pradakSiNA dI || 177 // tadanantara caraNoM meM par3akara (namaskAra kara) sukha -samAcAra pUchate hue donoM bhAI Age khar3e ho gaye / usa samaya ve maunake dhAraka bhagavAn ke AgamanakA kAraNa vicAra rahe the ||178 // jisa prakAra candramAkI rekhA tArAoMke sAtha sumeru parvatako pradakSiNA detI hai, usI prakAra rAjA somaprabhakI rAnI lakSmImatIne anya aneka rAniyoMke sAtha bhagavAnkI pradakSiNA // 179 // usI samaya TimakAra rahita netroMse bhagavAn kI ora dekhate hue zreyAnsake 1. bhujaM ma / 2. vyaktumiccho: / 3. vAhano bhUvan ma / 4. vaizravaNasyeva ma. / 5. gRhaM gRhaM prati / 6, tejaH / 7. bhavanAGgaNaM / 8. adhvani mArge; imaM bhagavantaM / 9. Agato ma. / * jisa prakAra candramA choTe-bar3e sabhIke gharapara apanA prakAza phailAtA hai, usI prakAra jisameM atithi choTebar3e sabhI ke ghara para jAtA hai, use cAndrIcaryA kahate haiM /
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH 181 dIpreNApyupazAntena sa tadrapeNa bodhitaH / 'dazAtmezabhavAn buddhvA pAdAvAzritya mUchitaH // 181 // mUJchitenApi tatpAdau pramajya mRdumUrdhajaiH / adhazramacchidA dhautI soSNAnandAzrudhArayA // 182 // zrImatIvajrajaGghAbhyAM dattaM dAnaM purA ythaa| cAraNAbhyAM svaputrAbhyAM saMsmatya jinadarzanAt // 183 // bhagavan ! tiSTha tiSTheti coktvA nIto gRhAntare / uccaiH sa causane sthApya dhautatatpAdapaGkajaH // 184 // 'tacaraNapUjanaM kRtvA praNatiM ca tridhA tathA / dAnadharmavidherboddhA vidhAtA svayameva saH // 185 // zraddhAdiguNasaMpUrNaH pAtre saMpUrNalakSaNe / ditsurikSurasApUrNa kumbhamudatya so'bravIt // 16 // SoDazodgamadoSaizca SoDazotpAdanizcitaiH / dazAbhizcaiSaNAdopairvizuddhamaparaistathA // 187 // dhUmAGgArapramANAkhyaiH saMyojanayutaiH pramo / muktaM dAyakadoSaizca gRhANa prAsukaM rasam // 18 // vRttavRddhaya vizuddhAtmA pANipAtreNa pAraNam / samapAdasthitazcakre darzayan kriyayA vidhim // 189 // zreyasi zreyasA pAtra pratilabdhe jinezvare / paJcAzcarya vizuddhibhyaH paJcAzcaryANi jajJire // 19 // aho dAnamaho dAnamaho pAtramaho kramaH / sAdhu sAdhviti khe nAdaH prAdurAsodivaukasAm // 191 // nedurambadani?SAH suradundubhayo'mbare / dAnatIrthakarotpatti ghoSayanto jagattraye // 192 // zreyodAnayazorAzipUrNadigvanitAnanaiH / prodgIrNa iva niHzvAsasurabhiH pavano vavau // 193 // papAta sumanovRSTiramAntIvAGganirgatA / zreyasaH sumanovRttiramAntIya divaH punaH // 194 // manameM yaha vicAra AyA ki aisA rUpa to maiMne pahale kahIM dekhA hai // 180 // bhagavAnke dedIpyamAna honepara bhI upazAnta rUpase pratibodhako prApta huA yAnsa apane tathA bhagavAn ke dasa pUrva bhavoMko jAna gayA aura unake caraNoMke samIpa Akara mUcchita ho gayA // 181 / / mUcchita honepara bhI zreyAnsane apane zirake komala-bAloMse bhagavAna ke caraNa poMche aura mArga kA zrama dUra karaneke lie Anandajanya garama-garama AMsUoMkI dhArAse dhoye // 182 / / zrImatI aura vajrajaMghane pahale cAraNa Rddhike dhAraka apane do putroMke lie jisa vidhise dAna diyA thA vaha saba vidhi bhagavAnkA darzana karate hI zreyAnsakI smatimeM A gayI // 18 // tadanantara dAna-dharmako vidhikA jJAtA aura usakI svayaM pravRtti karAnevAlA rAjA zreyAnsa zraddhA Adi guNoMse yukta ho 'he bhagavan ! tiSTha-tiSTha-Thaharie-Thaharie' yaha kahakara bhagavAnko gharake bhItara le gayA, vahAM uccAsanapara virAjamAna kara usane unake caraNa-kamala dhoye, unake caraNoMko pUjA karake unheM mana, vacana, kAyase namaskAra kiyaa| phira sampUrNa lakSaNoMse yukta pAtrake lie denekI icchAse usane ikSurasase bharA huA kalaza uThAkara kahA ki prabho! yaha ikSurasa solaha udgama doSa, solaha utpAdana doSa, daza eSaNA doSa tathA dhUma-aMgAra pramANa aura saMyojanA ina cAra dAtA sambandhI doSoMse rahita evaM prAsuka hai, ise grahaNa kIjie // 184-188 // tadanantara jinakI AtmA vizuddha thI aura jo pairoMko sIdhA kara khar3e the aise bhagavAn vRSabhadevane kriyAse AhArakI vidhi dikhAte hue cAritrakI vRddhike lie pAraNA kI / / 189|| rAjA zreyAnsane kalyANakArI zrIjinendrarUpI pAtra prApta kiye isalie pA~ca prakArakI Azcaryajanaka vizuddhiyoMse paMcAzcarya prakaTa hue / / 190 / / 'aho dAna, aho dAna, aho pAtra, aho dAna dene kI paddhati, dhanya-dhanya', isa prakAra AkAzameM devoMke zabda hue // 191 // AkAzameM meghoMke samAna zabda karanevAle deva-dundubhi bajane lge| ve dundubhi tInoM jagatmeM mAno isa nAmako ghoSaNA ho kara rahe the ki dAnarUpI tIrthako calAnevAlekI utpatti ho cukI hai // 192 // rAjA zreyAnsake dAnase utpanna yazakI rAzise pUrNa dizArUpI striyoMke mukhase prakaTa hue zvAsocchvAsake samAna sugandhita vAyu bahane lagI // 193 // usa 1. AtmanaH Izasya ca daza bhavAn buddhvaa| 2. adhvabhrama ma. / 3. sadAsane m.| 4. sarva pustake vitthameva pAThaH kitvatra pAde navAkSaratvAt chandobhaGgo bhavati 'tatpAdapUjanaM kRtvA' iti pAThaH suSThu pratibhAti /
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ 182 harivaMzapurANe zreyasA pAtranikSiptapuNDrekSurasadhArayA / spardhayeva suraiH spRSTA vasudhArApataddivaH // 195 // abhyacite tapovRddhaye dharmatIrthakare gate / dAnatIrthakara devAH sAbhiSekamapUjayan // 196 // zrutvA devanikAyebhyaH sadAnaphalaghoSaNam / sametya pUjayanti sma zreyAMsaM maratAdayaH // 197 // itihAsamanusmatya dAnadharmavidhi tataH / zuzravuH zraddhayA yuktAH pratyakSaphaladazinaH // 198 // pratigraho'titheruccaiHsthAnasthApanamanyataH / pAdaprakSAlanaM dAtrA pUjanaM praNatistataH // 199 // manovacanakAyAnAmeSaNAyAzca zuddhayaH / prakArA nava vijJeyA dAnapuNyasya saMgrahe // 20 // puNyamitthamupAtaM yat tadabhyudaya lakSaNam / 'datvA dAtuH phalaM datte prAga nizreyasalakSaNam // 201 // itizruta yathAtattvA zreyAMsamaminandya te / dAnadharmodyatasvAntA nRpA yAtA yathAgetam // 202 // sahasravarSa vRSabho caturjJAnacaturmukhaH / cakre mokSArthabodhArtha tapo nAnAvidhaM svayam // 203 // sapralambajaTAbhArabhrAjiSNujiSNurAbabhau / rUDhaprArohazAkhAgro yathA nyagrodhapAdapaH // 20 // anyadA viharan prAptaH pUrvatAlapuraM puram / rAjA vRSamasenAkhyo yatrAste bharatAnujaH // 205 // tatrodyAnaM mahodyogaH zakaTAsyAbhidhAnakam / dhyAnayogamathAsAdya sa nyagrodhataroradhaH // 206 // upaviSTaH zilApaTTe paryaGkAsanabandhanaH / vazasthakaraNagrAmaH zukladhyAnAsidhArayA // 207 // samaya AkAzameM na samA sakaneke kAraNa hI mAno sumana ( puSpoM ) kI varSA hone lagI thI aura vaha aisI jAna par3atI thI mAno rAjA zreyAnsakI sumanavRtti-pavitra manakA vyApAra hI bhItara na samA sakaneke kAraNa zarIrase bAhara nikala rahA ho // 194 // rAjA zreyAnsane pAtrake lie jo ikSarasako dhArA do thI usake sAtha IrSyA hone ke kAraNa hI mAno AkAzase devakRta ratnoMkI dhArA nIce par3ane lagI // 195 // pUjA honeke bAda jaba dharma tIrthaMkara bhagavAn RSabhadeva tapakI vRddhike lie vanako cale gaye taba devoMne abhiSekapUrvaka dAna tIrthakara-rAjA zreyAnsakI pUjA kI // 196 // devoMse samIcIna dAna aura usake phalakI ghoSaNA suna bharatAdi rAjAoMne bhI Akara rAjA zreyAnsakI pUjA kI // 197 // itihAsa-pUrva ghaTanAkA smaraNa kara rAjA zreyAnsane jo dAnarUpI dhamakI vidhi calAyo thI use dAnakA pratyakSa phala dekhanevAle bharata Adi rAjAoMne bar3I zraddhAke sAtha zravaNa kiyA // 198 // rAjA zreyAnsane batAyA ki dAna sambandhI puNyakA saMgraha karaneke lie 1 atithiko par3agAhanA, 2 ucca sthAnapara baiThAnA, 3 pAda-prakSAlana karanA, 4 dAtA dvArA atithiko pUjA honA, 5 namaskAra karanA, 6 manaHzuddhi, 7 vacana-zuddhi, 8 kAya-zuddhi aura 9 AhAra-zuddhi bolanA ye nau prakAra jAnane ke yogya haiM // 199-200 / / dAnakA phala batAte hue rAjA zreyAnsane kahA ki isa taraha dAna denese jo puNya saMcita hotA hai vaha dAtAke lie pahale svargAdi rUpa phala dekara antameM mokSarUpI phala detA hai // 201 / / isa taraha yathArtha bAtako sanakara jinake citta dAnarUpI dharmake lie udyata ho rahe the aise bharata Adi rAjA jaise Aye the vaise cale gaye // 202 // cAra jJAnarUpo cAra mukhoMko dhAraNa karanevAle bhagavAn vRSabhadevane svayaM mokSa tattvakA yathArtha jJAna prApta karaneke lie eka hajAra varSa taka nAnA prakArakA tapa kiyA // 203 / / lambI-lambI jaTAoMke bhArase suzobhita Adi jinendra usa samaya jisakI zAkhAoMse pAye laTaka rahe the aise vaTa-vRkSake samAna suzobhita ho rahe the||204|| athAnantara kisI samaya vihAra karate hue bhagavAn, pUrvatAlapura nAmaka usa nagarameM pahuMce jahA~ ki bharatakA choTA bhAI rAjA vRSabhasena rahatA thA // 205 // vahA~ ve zakaTAsya nAmaka udyAnameM bar3I tatparatAke sAtha dhyAna dhAraNa kara vaTavRkSake nIce eka zilApara paryakAsanase virAjamAna ho gye| usa samaya unhoMne zukla dhyAnarUpI talavArakI dhArase indriyoMke samUhako apane vaza 1. datvA tu yatphalaM bhuktaM ma. / 2. yathAkramam ma. /
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ navamaH sargaH ArUDhaH kSapakazreNiM raNakSoNI kSaNena saH / mahotsAhagajArUDho moharAjamapAtayat // 208 // jJAnAvaraNazatraM ca dazanAvaraNadviSam / antarAyaripuM caiva jaghAna yugapat prabhuH // 20 // caturghAtikSayAccAsya kevala jJAnamudgatam / samastadravyaparyAyalokAlokAvalokanam // 210 // caturdevanikAyAzca pUrvavat samupAgatAH / sendrAH nemujinendraM taM gAyantaH karmaNA jayam // 21 // prAtihAyastato'STAmijinendrastatkSaNodbhavaiH / sa catustriMzadvizeSarazeSaiH sahito bamI // 21 // putra vakrasamutpatyA jinakevalajanmanA / diSTayAbhivadhito yAto bharato vanditaM vibhum // 213 // saMprAptaH kurubhojAyezcaturaGgabalAvRtaH / Arhantyavibhavopetamabhyaya' praNanAma tam // 214 // nRpairvRSabhasenastaM bahubhivRSamaM zritaH / saMyamaM pratipadyAbhUda gaNabhRt prathamaH prabhoH // 215 / / lakSmImatyAtmajaM rAjye jayamAyojya sAnujam / pravrajyAM pratipannau tau zreyaHsomapramau nRpau // 216 / / brAhmI ca sundarI cobhe kumAyauM dhairyasaMgate / pravrajya bahunArImirAryANAM prabhutAM gate // 217 // ArhantyazvaryamAlokya vRSabhasya jinasya yat / samyaktvavratasaMyutaM yathAyogamabhUttadA // 218 // indranIlanibhAn kezAn padmarAgamayaH karaiH / uddharantaH svayaM rejuH strIpuMso'rAgiNastataH // 219 // tadA pravrajatAM teSAM nApekSAbhUnmanasvinAm / kezeSviva zarIreSu masnigdhadhaneSvapi // 220 // tatazcatavidhe saMghe nikAye ca divaukasAm / saraNe samevAdye ca jAte dvAdaza yojane // 221 // kara liyA thA // 206-207 / / unhoMne kSapaka zreNirUpI raNabhUmimeM praveza kara mahotsAharUpI hAthIpara savAra ho kSaNabharameM moharUpI rAjAko nIce girA diyA // 208 // aura usake bAda hI eka sAtha jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina zatruoMko bhI naSTa kara diyA // 209 // isa taraha cAra ghAtiyA karmoke kSayase unheM samasta dravyaparyAya tathA loka-alokako dikhAnevAlA kevalajJAna prApta huA // 210 // pUrvakI bhA~ti indroM sahita cAroM nikAyoMke devoMne Akara jinendra devako namaskAra kiyaa| usa samaya samasta deva bhagavAnne karma zatruoMpara jo vijaya prApta kI thI usakA guNagAna kara rahe the // 211 / / tadanantara tatkSaNameM utpanna hue ATha prAtihAryoM aura cauMtIsa atizayoMse sahita bhagavAn atyadhika suzobhita hone lage // 212 / / usI samaya bharatako putrako utpatti, cakraratnakI prApti aura bhagavAnako kevalajJAnakA lAbha ye tIna samAcAra eka sAtha mile| isa bhAgyavaddhise prasanna hotA haA bharata sarvaprathama bhagavAnakI vandanA karane ke lie calA // 213 // kuruvaMzI tathA bhojavaMzI Adi rAjAoMke sAtha caturaMga senAse AvRta bharatane jAkara arahanta sambandhI vibhUtise yukta bhagavAnkI pUjA kara unheM praNAma kiyA // 214 // usI samaya aneka rAjAoMke sAtha rAjA vRSabhasena bhagavAna ke pAsa gayA aura saMyama dhAraNa kara unakA prathama gaNadhara ho gayA // 215 / / lakSmImatIke putra jayakumAra tathA usake choTe bhAIko rAjyakAryameM niyukta kara rAjA zreyAnsa aura somaprabhane bhI dIkSA dhAraNa kara lI // 216 / / dhairyase yukta brAhmI aura sundarI nAmaka donoM kumAriyA~ aneka striyoMke sAtha dIkSA le AyikAoMkI svAminI bana gayIM // 217 vRSabha jinendrake arhanta sambandhI vaibhavako dekhakara anya loga bhI usa samaya yathAyogya samyagdarzana tathA zrAvakoMke vratase yukta hue the / / 218 / / usa samaya rAgarahita strI-puruSa, padmarAga maNiyoMke samAna apane lAla-lAla hAthoMse indranIla maNike samAna kAle-kAle kezoMko svayaM ukhAr3ate hue atyanta suzobhita ho rahe the // 219 / / usa samaya dIkSA lenevAle dhairyazAlI manuSyoMkA jisa prakAra komala, cikane aura saghana bAloMmeM sneha nahIM thA usI prakAra apane zarIroMmeM bhI unakA sneha nahIM thA // 220 // tadanantara bAraha yojana vistAravAle samavasaraNako racanA huI, usameM caturvidha saMgha 1. saMprAptakuru m.| 2. samavAye ma. /
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ 184 harivaMzapurANe mahAprabhAvasaMpannAstatra zAsanadevatAH / nemuzcApraticakrAdyA vRSabhaM dharma cakriNam // 222 // zArdUlavikrIDitavRttam tasthurdakSiNato jinasya munayaH kalpAGganAzcAryikAH jyotiya'ntarabhAvanAmaravadhUvargAH krameNaiva hi / bhayobhAvanabhomadevanivahA jyotiSkakalpAH nRpAH . tiryaJcazca pRthak pRthak pRthunijasthAne gaNA dvAdaza // 223 // trailokye jinazAsanorupadavIzuzraSayAvasthite saMpRSTaH prathamena tatra gaNinA vizvArthavidyotanaH / bhUyobhedavivRttayAdharaperispandojjhitasvAtmanA mohadhvAntamapAkarodatha jino bhAnuH svabhASAzriyA // 224 // itvariSTanemi parANasaMgraha harivaMze jinasenAcAryasya kRtI RSabhanAthakaivalyotpattivarNano nAma navamaH srgH| aura cAra nikAyake deva yathAsthAna AsIna hue // 221 / / usa samavasaraNameM mahAprabhAvase sampanna apraticakra Adi zAsana devatA, dharmacakrake dhAraka bhagavAn vRSabhadevako nirantara namaskAra karate rahate the // 222 / / samavasaraNameM bAraha sabhAe~ thIM unameM bhagavAnakI dAhinI orase lekara 1 mani. 2 kalpavAsinI deviyA~, 3 AryikAe~, 4 jyotiSI devoMkI deviyA~, 5 vyantara devoMkI deviyA~, 6 bhavanavAsI devoMkI deviyA~, 7 bhavanavAsI deva, 8 vyantara deva, 9 jyotiSI deva, 10 kalpavAsI deva, 11 manuSya aura 12 tiryaJca ye bAraha gaNa pRthak-pRthak apane-apane vistRta sthAnoMpara baiThe the / / 223 / / athAnantara jaba tIna lokake jIva bhagavAnkA divya upadeza sunanekI icchAse zAntipUrvaka baiTha gaye taba prathama gaNadharane samasta padArthoM ke prakAzita karanevAle jinendrarUpI sUryase prazna kiyA aura unhoMne nAnA bhedoMmeM parivartita honevAlI evaM oThoMke parispandase rahita apanI divya dhvanirUpI lakSmIke dvArA moharUpI andhakArako naSTa kara diyA // 224 // isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase sahita jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM zrIvatpamanAtha bhagavAnkI kevalajJAnakI utpattikA varNana karanevAlA navA~ parva samApta huaa| 1. bhauma ma, / 2. patisyandojjhitaH svAtmanA ma., parirupandojjhitAsyAtmanA ka., Da. /
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH dharma pravadatA tena tadA trailokyasaMnidhau / taM varSasahastrAntaM maunamudyoditaM dRDham // 1 // saMsArataraNaM tIrtha nAthe darzayati svayam / dadarza jagadatyartha gambhIrArthamapi sphuTam // 2 // vAgAdyatizayodyoMte dyotayatyarthasaMpadam / jinendradyumaNau ko vA mithyAndhatamasaM bhajet // 3 // jinendro'tha jagau dharmaH kAryaH sarvasukhAkaraH / prANibhiH sarvayatnena sthitaH prANidayAdiSu // 4 // sukhaM devanikAyepu mAnuSeSu ca yatsukham / indriyArthasamudbhUtaM tatsarva dharmasaMbhavam // 5 // karmakSayasamudbhatamapavargasukhaM ca yat / AtmAdhInamanantaM tad dharmAdevopajAyate // 6 // dayA satyamathAsteyaM brahmacaryamamUrcchatA / sUkSmato yatidharmaH syAtsthUlato gRhamedhinAm // 7 // dAna pUjAtapazIla lakSaNazca caturvidhaH / tyAgajazcaiva zArIro dharmo gRhaniSeviNAm / / 8 // samyagdarzanamUlo'yaM mahaddhikasurazriyam / dadAti yatidharmastu puSTo mokSasukhapradaH // 9 // svargApavargamUlasya saddharmasyeha lakSaNam / zrRtajJAnAdvinizceyamarvAgdarzimirarthibhiH // 10 // dvAdazAGgaM zrutajJAnaM dravyabhAvabhidAM zritam / AptAmivyaGgayamAtazca nirdoSAvaraNo mataH // 11 // usa samaya trilokavartI jIvoMke sannidhAnameM dharmakA upadeza dete hue bhagavAnne eka hajAra varSa taka dRr3hatApUrvaka dhAraNa kiyA huA mauna kholA // 1 // zrI Adi jinendra svayaM hI saMsArasAgarameM pAra karanevAlA tIrtha dikhalA rahe the, isalie saMsArake samasta jIva atizaya gUr3ha arthako bhI saralatAse dekha rahe the| bhAvArtha-yadyapi divyadhvanimeM pratipAdita padArtha atyanta gambhIra thA phira bhI vaktAke prabhAvase loga use saralatAse samajha rahe the // 2 // usa samaya jaba ki vacana Adike atizayoMse prakAzamAna jinendrarUpI sUrya svayaM padArthoM ko prakAzita kara rahe the taba kauna manuSya mithyAtvarUpI andhakArako prApta ho sakatA thA ? arthAt koI nahIM // 3 // athAnantara jinendra bhagavAnne kahA ki samasta prANiyoMko jIva-dayA Adi kAryoM meM sthita dharma pUrNa prayatnase karanA cAhie kyoMki dharma hI samasta sukhoMkI khAna hai // 4 // cAra nikAyake devoM aura manuSyoMmeM indriya viSayajanya jo sukha dikhAI detA hai vaha saba dharmase hI utpanna huA hai // 5 / / aura karmoMke rUpase utpanna, svAdhIna tathA antase rahita jo mokSasambandhI sukha hai vaha bhI dharmase hI utpanna hotA hai / / 6 / / ahiMsA, satya, acaurya, brahmacarya aura aparigraha-ye sUkSma rItise dhAraNa kiye jAveM to munikA dharma hai aura sthUla rItise dhAraNa kiye jAveM to gRhasthakA dharma hai // 7 // dAna, pUjA, tapa aura zIla yaha gRhasthakA cAra prakArakA zArIrika dharma hai- zarIrase karane yogya hai| gRhasthakA yaha caturvidha dharma tyAgase hI utpanna hotA hai / / 8 // samyagdarzana jisakI jar3a hai aisA yaha gRhasthakA dharma mahaddhika devoMkI lakSmI pradAna karatA hai aura pUrNatAse pAlana kiyA huA munidharma mokSa sukhako denevAlA hai // 9 // jo mAtra arvAcIna bAtako hI dekha sakate haiM aise hitAbhilASI manuSyoMko ( chadmastha jIvoMko) svarga aura mokSake mUlabhUta samIcIna dharmakA lakSaNa zrutajJAnake dvArA jAnanA caahie| bhAvArtha-alpajJAnI manuSya dvAdazAMgake sahAre hI dharmakA lakSaNa samajha sakate haiM, isalie yahA~ dvAdazAMgakA varNana karanA ucita hai // 10 // dravyazruta aura bhAvazrutake bhedako prApta huA dvAdazAMga zrutajJAna Aptake dvArA prakaTa hotA hai aura Apta vahI mAnA gayA hai 1. saMpadA ma.,kha., Ga. / 2. sUtaM ma. / 3. nirdoSAcaraNo m.| 24
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ 186 harivaMzapurANe zrutaM ca svasamAsena paryAyo'kSarameva ca / padaM caiva hi saMghAtaH pratipattirataH param // 12 // anuyogayutaM dvAraiH prAbhRtaprAbhRtaM tataH / prAbhRtaM vastu pUrva ca bhedAn viMzatimAzritam // 13 // zratajJAnavikalpaH syAdekahasvAkSarAtmakaH / anantAnantabhedANupudgakaskandhasaMcayaH // 14 // anantAnantamAgaistu midyamAnasya tasya ca / bhAgaH paryAya ityuktaH zrutabhedo ghanalpazaH // 15 // so'pi sUkSmanigodasyAlabdhaparyAptadehinaH / saMmavI sarvathA tAvAn zrutAvaraNavarjitaH // 16 // sarvasyaiva hi jIvasya tAvanmAtrasya nAvRtiH / AvRtau tu na jIvaH syAdupayogaviyogataH // 17 // jIvopayogazaktazca na vinAzaH sayuktikaH / syAdevAtyabhrarodhe'pi sUryAcandramasoH prabhA // 18 // paryAyAnantabhAgena paryAyo yujyate ydaa| sa paryAyasamAsaH syAt zrutabhedo hi sAvRtiH // 19 // anntaasNkhysNkhyeybhaagvRddhikssyaanvitH| saMkhyeyAsaMkhyakAnantaguNavRddhi krameNa ca // 20 // syAtparyAyasamAso'sau yAvadakSarapUrNatA / ekaikAkSaravRddhayA syAt tatsamAsaH padAvadhiH // 21 // padamarthapadaM jJeyaM pramANapadamityapi / madhyamaM padamityevaM trividhaM tu padaM sthitam // 22 // ekadvitricatuHpaJcaSaTsaptAkSaramarthavat / padamAdyaM dvitIyaM tu padamaSTAkSarAtmakam // 23 // jo rAgAdika doSa tathA jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa ina AvaraNoMse rahita ho // 11 // zrutajJAnake 1 paryAya.2 paryAya-samAsa.3 akSara, 4 akSara-samAsa, 5 pada.6 pada-samAsa. 7 saMghAta, samAsa, 9 pratipatti, 10 pratipatti-samAsa, 11 anuyoga, 12 anuyoga-samAsa, 13 prAbhRta-prAbhRta, 14 prAbhRta-prAbhRta-samAsa, 15 prAbhRta, 16 prAbhRta-samAsa, 17 vastu, 18 vastu-samAsa, 19 pUrva aura 20 pUrva-samAsa-ye bIsa bheda haiM // 12-13 // zrutajJAnake aneka vikalpoMmeM eka vikalpa eka hrasva akSara rUpa bhI hai| isa vikalpameM dravyakI apekSA anantAnanta pudgala paramANuoMse niSpanna skandhakA saMcaya hotA hai // 14 // isa eka hrasvAkSararUpa vikalpake aneka bAra anantAnanta bhAga kiye jAveM to unameM eka bhAga paryAya nAmakA zra tajJAna hotA hai // 15 // vaha paryAya jJAna sUkSmanigodiyA labdhaparyAptaka jIvake hotA hai aura zrutajJAnAvaraNake AvaraNase rahita hotA hai // 16 // sabhI jIvoMke utane jJAnake Upara kabhI AvaraNa nahIM pdd'taa| yadi usapara bhI AvaraNa r3a jAve to jJAnopayogakA sarvathA abhAva ho jAyegA aura jJAnopayogakA abhAva honese jIvakA bhI abhAva ho jAyegA // 17 // yaha yuktise siddha hai ki jIvakI upayoga zaktikA kabhI vinAza nahIM hotaa| jisa prakAra ki meghakA AvaraNa honepara bhI sUrya aura candramAko prabhA kucha aMzoMmeM prakaTa rahI AtI hai usI prakAra zru tajJAnakA AvaraNa honepara bhI paryAya nAmakA jJAna prakaTa rahA AtA hai // 18 // jaba yahI paryAyajJAna paryAya jJAnake anantaveM bhAgake sAtha mila jAtA hai taba vaha paryAya-samAsa nAmakA zrutajJAna kahalAne lagatA hai / yaha zrutajJAna AvaraNase sahita hotA hai arthAt jabataka paryAya-samAsa nAmaka zru tajJAnAvaraNakA udaya rahatA hai tabataka prakaTa nahIM hotA usakA kSayopazama honepara hI prakaTa hotA hai // 19 // yaha paryAya-samAsajJAna anantabhAgavRddhi, asaMkhyabhAgavRddhi, saMkhyAtabhAgavRddhi tathA anantabhAgahAni, asaMkhyAtabhAgahAni evaM saMkhyAtabhAgahAnise sahita haiN| paryAyajJAnake Upara saMkhyAtaguNavRddhi, asaMkhyAtaguNavRddhi aura anantaguNavRddhike kramase vRddhi hote-hote jabataka akSarajJAnako pUrNatA hotI hai tabatakakA jJAna paryAya-samAsajJAna kahalAtA hai| usake bAda akSarajJAna prArambha hotA hai usake Upara padajJAna taka eka-eka akSarakI vRddhi hotI hai| isa vRddhi prApta jJAnako akSara-samAsa jJAna kahate haiN| akSara-samAsake bAda padajJAna hotA hai / / 20-21 // arthapada, pramANapada aura madhyamapadake bhedase pada tIna prakArakA hai / / 22 / / inameM eka, do, tIna, cAra, pA~ca, chaha aura sAta akSara1. mAsRtaM ma. / 2. ekaM ma., ka. /
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 187 koTyazcaivaM catustriMzat tacchatAnyapi SoDaza / jyazItizca punarlakSAH zatAnyaSTau ca saptatiH // 24 // aSTAzItizca varNAH syurmadhyame tu pade sthitAH / pUrvAGgapadasaMkhyA syAnmadhyamena padena sA // 25 // ekaikAkSaravRddhayA tu tassamAsamidastataH / itthaM pUrvasamAsAntaM dvAdazAGgaM zrutaM sthitam // 26 // aSTAdazasahasrANAM padAnAM saMkhyayA yutam / tatrAcArAGgamAcAraM sAdhUnAM vargayatyalam // 27 // yatpatriMzatsahasrastu padaiH sUtrakRtaM yutam / parasvasamayArthAnAM varNakaM tad vizeSataH // 28 // catvAriMzatsahasraizca dvisahasraH padaiyutam / sthAnaM sthAnAntaraM jantorvaktyekAdidazottaram // 29 // catuHSaSTisahasrayatpadaizca padalakSayA / lakSitaM samavAyAGgaM vakti dravyAditulyatAm // 30 // dharmAdharmakajIvAnAM lokAkAzasya vA yathA / pradezAdvabyatastulyAH samavAyena varNitAH // 3 // siddhisImantakAkhyaM vimAnaM naralokajam / pramANaM samamityuktaM tatraiva kSetratastathA // 32 // utsapiNyavasarpiyoH kAlataH samatoditA / mAvato'nantayostatra jJAnadarzanayorapi // 33 // padAnAM tu sahasrANi yatrASTAviMzatistathA / lakSayoddhayamAkhyAtaM vyAkhyAprajJaptisaMjJake // 34 // tatrotpathavyudAsena vinayena savistaraH / prazna vyAkhyAnabhedAnAM kramaH samupavaryate // 35 // takakA pada arthapada kahalAtA hai| ATha akSararUpa pramANapada hotA hai aura madhyamapadameM solaha so cauMtIsa karor3a tirAsI lAkha sAta hajAra ATha sau aThAsI akSara hote haiM, aura aMga tathA pUrvoke ko saMkhyA isI madhyama padase hotI hai||23-25|| eka-eka akSarakI vaddhi kara padasamAsase lekara pUrva-samAsa paryanta samasta dvAdazAMga zruta sthita hai // 26 // unameM pahalA aMga AcArAMga hai jo muniyoMke AcArakA acchI taraha varNana karatA hai aura aThAraha hajAra padoMse sahita hai // 27 // dUsarA aMga sUtrakRtAMga hai jo svasamaya aura parasamayakA vizeSarUpase varNana karatA hai tathA chattIsa hajAra padoMse sahita hai / / 28 // tIsarA aMga sthAnAMga hai jo jIvake ekase lekara daza taka sthAnoMkA varNana karatA hai aura bayAlIsa hajAra padoMse sahita hai| bhAvArtha-sthAnAMgameM-jIvake eka kevalajJAna, eka mokSa, eka AkAza, eka dharma dravya, eka adharma dravya Adi / do darzana, do jJAna, do rAga-dveSa Adi / tIna samyagdarzana, samyagjJAna, samyakcAritra rUpa ratnatraya, mAyA, mithyA, nidAnatIna zalya, janma-jarA-maraNa-tIna doSa aadi| cAra gati, cAra kaSAya, cAra ananta catuSTara Adi / pA~ca mahAvrata, pA~ca samiti, pA~ca astikAya, pA~ca kaSAya Adi / chaha dravya, chaha lezyA, chaha kAya, chaha Avazyaka aadi| sAta tattva, sAta bhaya, sAta vyasana, sAta naraka aadi| ATha karma, ATha guNa, ATha RddhiyA~ Adi, nau padArtha, nau naya, nau zIla aadi| tathA daza dharma, daza parigraha, daza dizA aadi| isa taraha sadRza saMkhyAvAle padArthoM kA varNana hai / / 29|| cauthA aMga samavAyAMga hai| yaha eka lAkha cauMsaTha hajAra padoMse sahita hai tathA dravya Adiko tulyatAkA varNana karatA hai // 30 // jaise dharma dravya, adharma dravya, eka jIva dravya aura lokAkAzake pradeza eka barAbara haiM-asaMkhyAtapradezI haiM--yaha dravyako apekSA tulyatA samavAya aMga dvArA varNita hai / / 31 / / siddhazilA, prathama narakakA sImantaka nAgakA indraka vila, prathama svargakA RtU-vimAna aura ar3hAI dvopa ye kSetrase samAna haiM-paiMtAlIsa lAkha yojana vistAravAle haiM-yaha kSetrako apekSA samAnatA usI samavAyAMgameM kahI gayI hai // 32 // kAlakI apekSA utsarpiNI aura avasarpiNIko samAnatA kahI gayI hai arthAt donoM daza-daza koDAkor3I sAgara pramANa haiM aura bhAvakI apekSA kevalajJAna tathA kevaladarzanakI tulyatA batalAyI gayI hai arthAt jisa prakAra kevalajJAnake avibhAga praticcheda haiM usI prakAra kevaladarzanake bhI ananta avibhAga praticcheda haiM // 33 // pAMcavAM aMga vyAkhyAprajJapti aMga hai usameM padoMko saMkhyA do lAkha aTThAIsa hajAra hai| isa aMgameM kumargityAgI gaNadharAdi 1. kakhyiM m.|
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ 188 harivaMzapurANe SaTpaJcAzat sahasrANi paJca lakSAH padAni tu / jJAtRdharmakathAcaSTe jinadharmakathAmRtam // 36 // yatraikAdazalakSAzca sahasrANyapi saptatiH / padAnyupAsakAstatropAsakAdhyayane sRtAH // 37 // trayoviMzatilakSAzca sahasrANi ca viMzatiH / aSTau caiva sahasrANi syuH padAnyantakRdaze // 38 // dazopasargajetAraH pratitIrtha dazoditAH / saMsArAntakRtastatra munayo hyantakRddaze // 39 // lakSAdvAnavatiryatra catvAriMzatsahasrakaiH / catvAriMzatsahasrANi padAnyabhihitAni tu // 40 // tatraupapAdike deze varNyante'nuttarAdike / dazopasargajayino dazAnuttaragAminaH // 41 // strIpuMnapuMsakaistiryagnRsurairaSTa te kRtAH / zarIrAcetanatvAbhyAmupasargA dazoditAH / / 12 / / AkSepaNyAdayo yatra praznavyAkaraNe kathAH / padalazAstrinavatiH sahasrANyatra SoDaza // 43 // aGgaM vipAkasUtraM yad vipAkaM karmaNo'vadat / koTI caturazItizca padalakSA ihoditAH // 44 // zataM koTIbhiraSTAmiH sahASTAH SaSTilakSakAH / SaTpaJcAzatsahasrANi padAnAM paJca yatra hi // 45 // dRSTivAdapramANaM syAdetattatra savistaram / zatAni trINi varNyante viSaSTayAdhikadRSTayaH // 46 // kriyAtazcAkriyAto'nyA ajJAnAdvinayAtparAH / vadantyo dRSTayaH siddhiM tAzcaturdhA vyavasthitAH // 47 // sakriyAH zatadhA'zItyA catasro'zItirakriyAH / ajJAnAtsaptaSaSTistA dvAtriMzadvinayazritAH // 48 // ziSyoMke dvArA vinaya-pUrvaka kevalIse kiye gaye aneka prazna tathA unake uttarakA vistArake sAtha varNana hai // 34-35 / / chaThA aMga jJAtakathAMga hai yaha jinadharmakI kathArUpa amatakA vya karatA hai tathA isameM pAMca lAkha chappana hajAra pada haiM // 36 // sAtavA~ aMga upAsakAdhyayanAMga hai| zrAvakagaNa isI aMgake Azrita haiM arthAt zrAvakAcArakA varNana isI aMgameM hai, isa aMgameM gyAraha lAkha sattaraha hajAra pada haiM // 37 // AThavA~ aMga antakRd dazAMga hai isameM teIsa lAkha aTThAIsa hajAra pada haiM / / 38|| isameM pratyeka tIrthakarake tIrthameM daza prakArake upasargako jItakara saMsArakA anta karanevAle daza-daza muniyoMkA varNana hai // 39 // nauvA~ aMga anuttaropapAdika dazAMga hai isameM bAnabe lAkha cavAlIsa hajAra pada kahe gaye haiN| isa aMgameM pratyeka tIrthaMkarake tIrthameM daza prakArake upasarga jItakara anuttarAdi vimAnoMmeM utpanna honevAle daza-daza muniyoMkA varNana hai / / 40-41 // strI, puruSa aura napuMsakake bhedase tIna prakArake tiryaMca, tIna prakArake manuSya evaM strI aura puruSake bhedase do prakArake deva ina ATha cetanoMke dvArA kiye hue ATha prakArake cetanakRta, eka zArIrika, kuSThAdikakI vedanAkRta aura eka acetanakRta-dIvAla Adike giranese utpanna saba milAkara daza prakArake upasarga kahe gaye haiM // 42 // dazavA aMga praznavyAkaraNAMga hai isameM *AkSepiNI Adi kathAoMkA varNana hai tathA isameM tirAnabe lAkha solaha hajAra pada haiM // 43|| gyArahavAM aMga vipAkasUtrAMga hai| yaha aMga jJAnAvaraNAdi ATha karmoke vipAka-phalakA varNana karatA hai aura isameM eka karor3a caurAsau lAkha pada haiM // 44 // aura bArahavAM aMga dRSTipravAda aMga hai isameM padoM kI saMkhyA eka sau ATha karor3a ar3asaTha lAkha chappana hajAra pA~ca hai / / 45 / / isa aMgameM tIna sau tresaTha dRSTiyoMkA vistArake sAtha varNana kiyA gayA hai // 46 // malameM 1 kriyAdRSTi, 2 akriyAdRSTi, 3 ajJAnadRSTi aura 4 vinayadRSTike bhedase dRSTiyA~ cAra prakArakI haiM / ye dRSTiyA~ kramase kriyA, akriyA, ajJAna aura vinayase siddhiko prApti hotI hai, aisA nirUpaNa karatI haiM / / 47 // inameM 1. ke te dazopasargAH ? tiyaMcaH strIpuMnapuMsakAH, naraH strIpuMnapuMsakAH, devAH strIpuruSAH itthaM cetanakRtA aSTau zArIrika kuSThavyAdhyAdi, acetanaM bhittipatanAdikam-sarve dazavidhA upasargAH / * 1 AkSepiNI, 2 vikSepiNI, 3 saMvaidinI aura 4 nirvedinIke bhedase kathAe~ cAra prakArako haiM: jisameM svamatakA sthApana hotA hai use AkSepiNI, jisameM paramatakA khaNDana hai use vikSepiNI, jisameM dharmake kalakA varNana hai use saMvedinI aura jisameM vairAgyakA varNana hai use nirvedinI kathA kahate haiN|
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH 189 niyatizca svabhAvazca kAlo daivaM ca pauruSam / padArtha nava jIvAdyA svaparau nityatAparau // 49 // paJcaminiyatipRSTazcaturmiH svaparAdimiH / ekaikasyAtra jIvAdeoge'zItyuttaraM zatam // 50 // niyatyAsti svato jIvaH parato nityato'nyataH / svabhAvAkAlato daivAt pauruSAcca tathetare // 51 // saptajIvAditattvAni svatazca parato'pi ca / pratyeka pauruSAntebhyo na santIti hi saptatiH // 52 // niyate kAlataH svantana tAnIti caturdaza / saptatyA satyamAyoge'zItizcaturadhiSThitAH // 53 // padArthAnnava ko vetti sadAdyaH saptabhaGgakaiH / ityAjJAnikasaMdRSTyA triSaSTirupacIyate // 54 // sajIvabhAvavitko vA ko vA'sajIvabhAvavit / sadasajjIvabhAvajJaH kazcAvaktavyajIvavit // 15 // sadavaktavyajIvajJo'sadavaktavyavicca kaH / sadasattamavaktavyaM ko vA vettIti yo janaH // 56 // sadbhAvotpattivid vA ko'sadbhAvotpattivicca kaH / ubhayotpattivitkazcA'vaktavyotpatti vicca kaH / / 5 / / kriyAvAdI eka sau assI, akriyAvAdI caurAsI, ajJAnavAdI ar3asaTha aura vinayavAdI battIsa hai / / 48 / / niyati, svabhAva, kAla, deva aura pauruSa ina pA~cakA svataH, parataH, nitya aura anitya ina cArake sAtha gaNA karanepara bIsa bheda hote haiM aura ina bIsa bhedoMkA jIvAdi nau padArthoM ke sAtha yoga karanepara kriyAvAdiyoMke eka sau assI bheda hote haiN| jaise koI mAnatA hai ki jIva niyatise svataH hai, koI mAnatA hai ki parataH hai, koI mAnatA hai ki nitya hai, koI mAnatA hai ki anitya hai / koI mAnatA hai ki jIva svabhAvase svataH hai, koI mAnatA hai ki parataH hai, koI mAnatA hai ki nitya hai, koI mAnatA hai ki anitya hai| koI mAnatA hai ki jIva kAlase svataH hai, koI mAnatA hai ki parataH hai, koI mAnatA hai ki nitya hai, koI mAnatA hai ki anitya hai aura koI mAnatA hai ki jIva devase svataH hai| koI mAnatA hai ki parataH hai| koI mAnatA hai ki nitya hai aura koI mAnatA hai ki anitya hai| aura koI mAnatA hai ki jIva pauruSase svataH hai, koI mAnatA hai ki parataH hai| koI mAnatA hai ki nitya hai aura koI mAnatA hai ki anitya hai| jisa prakAra niyati Adike kAraNa jIva padArthake bIsa-bIsa bhaMga haiM usI prakAra ajIvAdi padArthoM ke bhI bIsa bhaMga haiN| isa taraha kriyAvAdiyoMke saba milAkara eka sau assI bheda hote haiM // 49-51 // jIvAdi sAta tattva, niyati, svabhAva, kAla, daiva aura pauruSakI apekSA na svataH haiM aura na parataH haiN| isa taraha jIvAdi sAta tattvoMmeM niyati Adi pA~cakA guNA karanepara paiMtIsa aura paiMtIsameM svataH, parataH ina dokA guNA karanepara sattara bheda hue| punaH jIvAdi sAta tattva ti aura kAlakI apekSA nahIM haiM isalie sAtameM dokA guNA karanepara caudaha bheda he| pUrvokta sattara bhedoMke sAtha ina caudaha bhedoMko milA denepara akriyAvAdiyoMke caurAsI bheda hote haiM // 52-53|| jIvAdi nau pathArthoMko 1 sat, 2 asat, 3 ubhaya, 4 avaktavya, 5 sad avaktavya, 6 asat avaktavya, aura ubhaya avaktavya ina nau bhaMgoMse kauna jAnatA hai ? isa prakAra nau padArthoMmeM sAta bhaMgoMkA guNA karanepara AjJAnika mithyAdRSTiyoMke vesaTha bheda hote haiM // 54|| jaise 1 koI kahatA hai ki jIva sat rUpa hai yaha kauna jAnatA hai ? 2 koI kahatA hai ki jIva asad rUpa hai yaha kauna jAnatA hai ? 3 koI kahatA hai ki jIva sat-asat-ubhaya rUpa hai yaha kauna jAnatA hai ? 4 koI kahatA hai ki jIva avaktavya rUpa hai yaha kauna jAnatA hai ? 5 koI kahatA hai ki jIva sad avaktavya rUpa hai yaha kauna jAnatA hai ? 6 koI kahatA hai ki jIva asad avaktavya rUpa hai yaha kauna jAnatA hai ? aura koI kahatA hai ki jIva sat-asat avaktavya rUpa hai yaha kauna jAnatA hai ? isI prakAra ajIvAdi padArthoMke sAtha sAta-sAta bhaMgoMkI yojanA karanepara vesaTha bheda hote haiN| ina tresaTha bhedoMmeM 1. tathottare ma., gh.| 2. vasantIti hi saptatiH kha. / 3. ityAdyaneka-ma. /
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe bhAvamAtrAbhyupagamairvikalpairemirAhataiH / triSaSTiH saptaSaSTiH syAdAjJAnikamatAsmikA // 5 // vinayaH khalu kartavyo manovAkkAyadAnataH / 'pitRdevanRpajJAnibAlavRddhatapasviSu // 59 // manovAkAyadAnAnAM mAtrAdyaSTakayogataH / dvAtriMzatparisaMkhyAtA vainayikyo hi dRSTayaH // 6 // ityevaM vadato dRSTiM dRSTi vAdasya paJca te / parikarmAdayo bhedAzcUlikAntA vyavasthitAH / / 6 / / paJcaprajJaptayaH proktAH parikarmaNi tAH punaH / vyAkhyAprajJaptiparyantAzcandrasUryAdinAmikAH // 62 // SaTtriMzatpadalakSAbhiH sahastraiH paJcamiH padaiH / candra prajJaptirAcaSTe candramogAdisaMpadAm // 63 // padAnAM paJcalakSAmiH sahasrastribhireva ca / sUryaprajJaptirAkhyAti sUryastrIvibhavodayam // 6 // sahasraH paJcaviMzatyA lakSAbhistisRbhiH padaiH / jambUdvIpasya sarvasvaM tatprajJaptiH prabhASate // 65 // padalakSA dvipaJcAzat SatriMzatsahasrakAH / prajJaptau santi yasyAM sA dvIpasAgaravaNinI // 66 // lakSAzcaturazItiryA saSatriMzatsahasrakAH / padAnAM pravadatyeSA vyAkhyAprajJaptirucyate // 67 / / rUpidravyamarUpaM ca bhavyAmavyAtmasaMcayam / vyAkhyAprajJaptirAkhyAti samastaM sA savistaram // 68 // padASTAzIti lakSA hi sUnne cAdAvabandhakAH / zrutismRtipurANArthA dvitIye sUtratAH punaH // 62 // tRtIye niyatiH pakSazcaturthe samayAH pare / sutritA hyadhikAreapanAnAbhedavyavasthitAH // 7 // padaiH paJcasahasrestu prayukta prathame punaH / anuyoge purANArthastriSaSTiruvAryate // 71 / / caturdazavidhaM pUrva gataM zrutamudIryate / pratipUrva ca vastUni jJAtavyAni yathAkramam // 72 // 1jIvakI sat utpattiko jAnanevAlA kauna hai ? 2 jovakI asata utpattiko jAnanevAlA kauna hai ? 3 jIvakI sat-asat utpattiko jAnanevAlA kauna hai ? aura jIvakI avaktavya utpattiko jAnanevAlA kauna hai ? kevala bhAvakI apekSA svIkRta ina cAra bhedoMke aura milA denepara AjJAnika mithyAdRSTiyoMke saba bheda sar3asaTha ho jAte haiM // 55-58 // 1 mAtA, 2 pitA, 3 deva, 4 rAjA, 5 jJAnI, 6 bAlaka, 7 vRddha aura 8 tapasvI ina AThakA mana, vacana, kAya aura dAnase vinaya karanA cAhie / isalie mana, vacana, kAya aura dAna ina cArakA mAtA Adi AThake sAtha saMyoga karanepara vainayika mithyAdaSTiyoM ke battIsa bheda ho jAte haiM // 59-60 / isa prakAra aneka mithyAdRSTiyoMkA kathana karanevAle dRSTivAda aMgake 1 parikarma, 2 sUtra, 3 anuyoga, 4 pUrvagata aura 5 cUlikA ye pAMca bheda haiM / / 61 // parikarmameM 1 candraprajJapti, 2 sUryaprajJapti, 3 jambUdvIpaprajJapti, 4 dvIpasamudraprajJapti aura vyAkhyAprajJapti ye pA~ca prajJaptiyA~ kahI gayI haiM arthAt ina pA~ca prajJaptiyoMkI apekSA parikarmake pA~ca bheda haiM / / 62 / / inameM candraprajJapti chattIsa lAkha pA~ca hajAra padoMke dvArA candramAko bhoga Adi sampadAkA varNana karatI hai / / 63 / / sUryaprajJapti pA~ca lAkha tona hajAra padoMke dvArA sUryake strI Adi vibhavakA nirUpaNa karatI hai // 64 / / jambUdvIpaprajJapti tIna lAkha pacIsa hajAra padoMke dvArA jambUdvIpake sarvasvakA varNana karatI hai / / 65 / / jisameM bAvana lAkha chattIsa hajAra pada haiM, aisI dvIpa aura sAgaroMkA varNana karanevAlI cauthI dvIpasamudraprajJapti hai // 66 / / jo caurAsI lAkha chattIsa hajAra padoMse yukta hai vaha pAMcavIM vyAkhyAprajJApta kahI jAtI hai / / 67|| vyAkhyAprajJapti rUpIdravya, arUpIdravya tathA bhavya-abhavya jIvoMke samUha Adi sabakA vistArake sAtha varNana karatI hai // 68 // dRSTivAdake dUsare bheda sUtrameM aThAsI lAkha pada haiM, isake aneka bhedoMmeM-se prathama bhedameM abandhaka-bandha na karanevAle bhAvoMkA varNana hai| dUsare bhedameM zruti, smRti aura purANake arthakA nirUpaNa hai| tIsare bhedameM niyati pakSakA kathana hai aura cauthe bhedameM nAnA prakArake parasamayoM-anya darzanoMkA nirUpaNa hai / / 69-70 / / dRSTivAdake tIsare bheda anuyogameM pAMca hajAra pada haiM tathA isake avAntara bheda prathamAnuyogameM vesaTha zalAkApuruSoMke purANakA varNana hai / / 71 / / dRSTivAdakA 1. mAtA ca pitA ca iti pitarau ekazeSAt mAtRpadasya lopaH / 2. te ma. /
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH daza caturdazASTau cASTAdaza dvAdaza dvayoH / dazaSaDviMzatistriMzattattatpaJcadazaiva tu // 73 // dazaivottarapUrvANAM catuNAM varNitAni vai / pratyekaM viMzatisteSAM vastUnAM prAbhRtAni tu // 7 // pUrvamupAdapUrvAkhyaM padakoTIpramANakam / dravyadhrauvyavyayotpAdatrayavyAvarNanAtmakam // 75 // lakSAH SaNNavatiyaMtra padAnAM tena dRSTayaH / varNyante'prAyaNIyena svamatAnapadAni tu // 7 // agrAyaNIyapUrvasya yAnyukAni caturdaza / vijJAtavyAni vastUni tAnImAni yathAkramam / / 77 // pUrvAntamaparAntaM ca dhruvamadhruvameva ca / tathAcyavanalabdhizca paJcamaM vastu varNitam // 78 // adhvaM saMpraNayantaM kalpAzcArthazca nAmataH / maumAvayAdyamityanyat tathA sarvArthakalpakam // 79 // nirvANaM ca tathA jJeyAtItAnAgatakalpatA / siddhayAkhyaM cApyupAdhyAkhyaM khyApitaM vastu cAntimam // 8 // vastunaH paJcamasyAtra caturthe prAbhRte punaH / karmaprakRtisaMjJe tu yogadvArANyamUni tu // 81 // kRtizca vedanAsparzaH karmAkhyaM ca punaH param / prakRtizca tathaivAnyad bandhanaM ca nibandhanam / / 82 // prakramopakramau proktAvudayo mokSa eva ca / saMkramazca tathA lezyA lezyAkarma ca vaNitam // 83 // lezyAyAH pariNAmazca sAtAsAtaM tathaiva ca / dIrghahasvamapi tathA bhavadhAraNameva ca // 8 // pudgalAtmAmidhAnaM ca tannidhattAnidhattakam / sanikAcitamityanyadanikAcitasaMyutam // 85|| karmasthitikamityuktaM pazcima skandha eva ca / samastaviSayAdhInA bodhyAlpabahutA tathA / / 86 // anyeSAmapi pUrvANAM vastuSu prAbhRteSu ca / anuyogeSu cAnyeSu bhedo grAhyo yathAgamam // 87 // / padAnAM saptatirlakSA yatra varNayati sphuTam / tadvIryAnupravAdAkhyaM vIrya vIryavatAM satAm // 8 // astinAstipravAdaM ca yatpaSTipadalakSakam / jIvAdyastitvanAstitvaM svaparAdimirAha tat / / 89 // ekonapadakoTIkaM yattadvarNayati zrutam / pUrva jJAnapravAdAkhyaM jJAnaM paJcavidhaM guNaH // 10 // cauthA bheda pUrvagata kahA jAtA hai usake utpAda Adi caudaha bheda haiM aura pratyeka bhedameM nimna prakAra vastuoMkI saMkhyA jAnanI cAhie / / 72 / / una bhedoMmeM kramase daza, caudaha, ATha, aThAraha, bAraha, bAraha, solaha, bIsa, tIsa, pandraha, daza, daza, daza aura daza vastueM haiM tathA pratyeka vastuke bIsabIsa prAbhUta hote haiM // 73-74 / pahalA utpAdapUrva hai usameM eka karor3a pada haiM tathA dravyoMke utpAdavyaya aura dhrauvyakA varNana hai / / 75|| dUsarA AgrAyaNIya pUrva hai usameM chiyAnabe lAkha pada haiM tathA svamata sammata sAta tattva nava padArtha AdikA varNana hai // 76 // pahale AgrAyaNIya pUrvakI jina caudaha vastuoMkA kathana kiyA gayA hai unake nAma yathAkramase isa prakAra jAnanA cAhie ||77|| 1 pUrvAnta, 2 aparAnta, 3 dhruva, 4 adhruva, 5 acyavana labdhi, 6 adhruva sampraNadhi, 7 kalpa, 8 artha, 9 bhaumAvaya, 10 sarvArthakalpaka, 11 nirvANa, 12 atItAnAgata, 13 siddha aura 14 upAdhyAya // 78-80|| AgrAyaNIya pUrvakI paMcama vastuke bIsa prAbhRta (pAhur3a) haiN| unameM karmaprakRti nAmaka cauthe prAbhRtameM nimnalikhita caubIsa yogadvAra haiM / / 81 // 1 kRti, 2 vedanA, 3 sparza, 4 karma, 5 prakRti, 6 bandhana, 7 nibandhana, 8 prakrama, 9 upakrama, 10 udaya, 11 mokSa, 12 saMkrama, 13 lezyA, 14 lezyAkarma, 15 lezyApariNAma, 16 sAtAsAta, 17 doghahastra, 18 bhavadhAraNa, 19 pudagalAtmA, 20nidhattAnidhattaka, 21 sanikAcita, 22 anikAcita, 23 karmasthiti aura 24 skandha / ina yogadvAroMmeM samasta viSayoMkI hInAdhikatA yathAyogya jAnanI cAhie / / 82-86 / / anya pUrvokI vastu, prAbhRta tathA anuyoga AdikA bheda Agamake anusAra jAnanA cAhie // 7 // jisameM sattara lAkha pada haiM aisA tIsarA vIryAnupravAda nAmakA pUrva atizaya parAkramI satpuruSoMke parAkramakA varNana karatA hai // 88 // jisameM sATha lAkha pada haiM aisA cauthA asti nAsti pravAda pUrva svacatuSTayakI apekSA jIvAdi dravyoMke astitva aura para-catuSTayakI apekSA unake nAstitvakA kathana karatA hai / / 89|| eka kama eka karor3a padoMse sahita jo pAMcavA~ jJAnapravAda nAmakA pUrva hai vaha pAMca
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ 192 harivaMzapurANe pUrva satyapravAdAkhyaM padakoTIkaSaTpadam / bhASA dvAdazadhA prAha dazA satyabhASaNam // 11 // hiMsAdyakartuH karturvA karttavyamiti mASaNam / abhyAkhyAnaM prasiddhI hi vAgAdikalahaH punaH // 12 // doSAviSkaraNaM duSTaiH pazcAtyaizunyabhASaNam / bhASA baddhapralApAkhyA caturvargavivajitA // 13 // ratyaratyabhidhe vobhe ratyaratyupapAdika / Asajyate yathArthaSu zrotA sopAdhivAka punaH // 14 // vaJcanApravaNaM jIvaM kartA niHkRtivAkyataH / na namatyadhikeSvAtmA sA cApraNativAgabhUt // 15 // yA pravartayati steye moghavAka sA samIritA / samyagmArga niyoktrI yA samyagdarzanavAgasau // 16 // mithyAdarzanavAka sA yA mithyAmAgopadezinI / vAco dvAdazabhedAyA vakAro dvIndriyAdataH // 97 / / dazadhA satyasadbhAve nAmasatyamudAhRtam / indrAdivyavahArArtha yat saMjJAkaraNaM hi tat / / 98 // yadarthAsaMnidhAne'pi rUpamAtreNa bhASyate / tadra pasatyaM citrAdipuruSAdAvacetane // 19 // AkAreNAkSapustAdau satA vA yadi vAsatA / sthApitaM vyavahArArtha sthApanAsatyamucyate // 10 // pratItya vartate bhAvAna yadIpazamakAdikAn / pratItyasatyamityuktaM vacanaM tadyathAgamam // 101 // prakArake jJAnakA varNana karatA hai // 90 // jisameM chaha adhika eka karor3a pada haiM aisA chaThavAM satyapravAda nAmakA pUrva bAraha prakArako bhASA tathA daza prakArake satya vacanakA kathana karatA hai / / 91 // bAraha prakArakI bhASAoMke nAma aura svarUpa isa prakAra haiM-hiMsAdi pApoMke karanevAle athavA nahIM karanevAleke lie karanA cAhie' isa prakAra kahanA so abhyAkhyAna bhASA hai| kalaha kAraka vacana bolanA so kalaha bhASA hai yaha prasiddha hI hai // 92 // duSTa manuSyoMke dvArA pITha pIche doSoMkA prakaTa kiyA jAnA so paizunya bhASA hai| jo dharma, artha, kAma aura mokSa ina cAra vargoke varNanase rahita hai vaha baddhapralApa nAmaka bhASA hai / / 93 // rati arthAt rAga utpanna karanevAlI bhASAko rati bhASA kahate haiM aura arati arthAt dveSa utpanna karanevAlI bhASAko arati bhASA kahate haiM, jisake dvArA zrotA arthArjana Adi kAryoMmeM laga jAtA hai vaha upAdhi vAk bhASA hai| jo jIvako dhokhAdehImeM nipuNa karatI hai vaha nikRti bhASA hai| jo apanese adhika guNavAloMko namaskAra nahIM karatI hai vaha apraNati bhASA hai / / 94-95 // jo jIvako corImeM pravRtta karatI hai vaha mogha ( moSa ) bhASA hai / jo samIcIna mArgameM lagAtI hai vaha samyagdarzana bhASA hai aura jo mithyA mArgakA upadeza detI hai vaha mithyAdarzana bhASA hai| ina bAraha prakArako bhASAoMke bolanevAle dvIndriyAdika jIva haiM // 96-97 / / satya vacana daza prakArake haiM unameM pahalA nAma satya kahA gayA hai, vyavahAra calAneke lie kisIkA indra Adi nAma rakha lenA nAmasatya hai // 98 // padArthake na honepara bhI rUpa-mAtrakI mukhyatAse jo kathana hotA hai vaha rUpasatya hai jaise kisI manuSyake acetana citrako usa manuSyarUpa kahanA // 99 // pAMsA tathA khilaunA AdimeM AkArako samAnatA hone athavA na honepara bhI vyavahArake lie jo sthApanA kI jAtI hai vaha sthApanA satya hai jaise sataraMjakI goToMmeM vaisA AkAra na honepara bhI bAdazAha-vajIra AdikI sthApanA karanA aura hAthI, ghor3A Adike khilaunoMmeM una jaisA AkAra honepara hAthI, ghor3A Adiko sthApanA karanA // 100 // Agamake anusAra pratItikara aupazamikAdi bhAvoMkA kathana karanA pratItya satya hai| jaise mithyAdRSTi guNasthAnameM AgamameM audayika bhAva batalAyA hai| yadyapi vahA~ jJAnAvaraNa karmakA kSayopazama bhAva 1. abhyAkhyAnakalahapaizunyAsaMbaddhapralAparatyaratyupadhinikRtyapraNatimoSasamyagdarzanamithyAdarzanAtmikA bhAvA dvAdazadhA |-raajvaatik prathamAdhyAya sUtra 20 / 2. nAmarUpasthApanApratItyasaMvRtisaMyojanAjanapadadezabhAvasamayasatyabhedena dazavidhaH satyabhAvaH / -rAjavAtika pra. a. sU. 20 / 3. jayArtheSu ma., jayArtheSu srotAro badhitA punaH ka. / 4. pratItyA m.|
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ vazamaH sargaH 193 sAmagrIkRtakAyasya vAcakatvaikadezataH / vacaH saMvRtisatyaM syAt bherIzabdAdikaM yathA // 1.2 // cetanAcetanavagyasaMnivezAvimAgakRt / vacaH saMyojanAsatyaM kraunabyUhAdigocaram // 10 // ydaaryaa'naaynaanaasvnaanaajmpdevih| caturvargakaraM vAkyaM satyaM janapadAzritam // 10 // yadmAmanagarAcArarAjadharmopadezakRt / gaNAzramapadonAsi dezasatyaM tu tanmatam / / 105 / / chamasthe dravyayAthAtmyajJAnavaikalyavasyapi / prAsukAprAsukatve'pi mAvasatyaM vacaH sthitam // 106 // dravyaparyAyabhedAnAM yAthAtmyapratipAdakam / yattassamayasatyaM syAdAgamArthaparaM vcH||10|| konyaH SaDviMzatiyaMtra padAnAM parivarNitAH / AtmapravAdapUrve'pi bhUyoyuktiparigrahe // 10 // tatra kartRtvabhoktRtvanisyatAnityatAdayaH / AtmadharmA nirUpyante tadbhedAzca sayuktikAH // 109 // sAzItipadalakapadakoTIpramANakam / pUrva karmapravAdAkhyaM karmabandhasya varNakam // 11 // lakSAzcaturazItistu padAnAM yatra vaNitAH / pUrva navamamAkhyAtaM pratyAkhyAnaM tadAkhyayA // 11 // pramitApramitaM tatra dravyamAvasamAzrayam / pratyAkhyAnaM samAkhyAtaM yacca zrAmaNyavardhanam // 112 // koTI ca dazalakSAzca yatpadAnAM pravattitA / tadvidyAnupravAdAkhyaM pUrva dazamamatra ca // 113 / / lavo'GgaSTaprasenAdyA vidyAH saptazatAni tu / rohiNyAdyA mahAvidyAH proktAH paJcazatAni ca // 11 // honese kSayopazamika tathA jIvatva aura bhavyatva athavA jIvatva aura abhavyatvakI apekSA pAriNAmika bhAva bhI hai parantu Agamake kahe anusAra vahAM darzanamohakI apekSA audayika bhAva hI kahanA // 101 // samudAyako eka dezako mukhyatAse eka rUpa kahanA saMvRti satya hai, jaise bherI, tabalA, bA~suro, vINA Adi aneka bAjoMkA zabda jahAM eka samUhameM ho rahA hai vahAM bherI AdikI mukhyatAse bherI AdikA zabda kahanA // 102 // jo cetana-acetana dravyoMke vibhAgako karanevAlA na ho use saMyojanA satya kahate haiN| jaise krauMcavyUha aadi| bhAvArtha-krauMcavyUha, cakravyUha Adi senAoMkI racanAke prakAra haiM aura senAe~ cetana-acetana padArthoM ke samUhase banatI haiM para jahA~ acetana padArthoMko vivakSA na kara kevala krauMcAkAra racI huI senAko krauMcavyUha aura cetana padArthoM kI vivakSA na kara kevala cakrake AkAra racI huI senAko cakravyUha kaha dete haiM vahA~ saMyojanAsatya hotA hai / / 103 // jo vacana Arya-anArya Adi aneka dezoMmeM dharma, artha, kAma aura mokSakA karanevAlA hai use janapadasatya kahate haiM / / 104|| jo vacana gAMvakI rIti, nagarakI rIti tathA rAjAkI nItikA upadeza karanevAlA ho evaM gaNa aura AzramoMkA upadezaka ho vaha dezasatya mAnA gayA hai||105|| yadyapi chadmasthake dravyoMke yathArtha jJAnakI vikalatA hai tathApi kevalIke vacanakI pramANatA kara ve prAsuka aura aprAsuka dravyakA nirNaya karate haiM yaha bhAvasatya hai // 106 / / aura jo dravya tathA paryAyake bhedoMkI yathArthatAko batalAnevAlA tathA Agamake arthako poSaNa karanevAlA vacana hai vaha samayasatya hai / / 107 / / jisameM chabbIsa karor3a pada kahe gaye haiM aisA sAtavAM AtmapravAda nAmakA pUrva hai / isameM aneka yuktiyoMkA saMgraha hai tathA kartRtva, bhoktRtva, nityatva, anityatva Adi jIvake dharmoM aura unake bhedoMkA sayuktika nirUpaNa hai / / 108-109 // jisameM eka karor3a assI lAkha pada haiM aisA AThavA~ karmapravAda nAmakA pUrva hai| yaha pUrva jJAnAvaraNAdi karmoMke bandhakA nirUpaNa karanevAlA hai / / 110|| jisameM caurAsI lAkha pada haiM aisA nauvAM pratyAkhyAna pUrva kahA gayA hai||11|| isa parvameM parimita dravya-pratyAkhyAna aura aparimita bhAva-pratyAkhyAnakA nirUpaNa hai tathA yaha pUrva munidharma ko bar3hAnevAlA hai // 112 // jisameM eka karor3a daza lAkha pada haiM aisA dazavAM vidyAnuvAda nAmakA pUrva hai // 113 / isameM aMguSTha prasena Adi sAta sau laghu vidyAeM aura rohiNI 1. yAthAtmyajJAnaM vaikalya ma. / 2. prAvaNya m.| Jain Education InternatioRk
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe kovyaH SaDviMzatiryasmin padAnAM supratiSThitAH / kalyANanAmadheyaM tat pUrvamanvarthanAmakam // 15 // jyotirgaNasya saMcAraM triSaSTipuruSAzritam / surAsurendra kalyANaM varNayasvativistaram / / 11 / / svapnAntarikSamaumAGgasvaravyaJjanalakSaNam / chinnamityaSTadhAminaM nimittaM zAkunaM tathA // 117 // yastrayodazakoTIbhiH padAnAM samadhiSThitam / prANAvAyAkhyapUrva tatpraNItaM dvAdazaM param // 11 // yatra kAyacikitsAdirAyurvedo'STadhoditaH / prANApAnavibhAgAdibhUtakarmavidhistathA // 11 // kriyAvizAlapUrva tu navakoTIpadAtmakam / chandaHzabdAdizAstrANi tatra zilpakalA guNAH // 20 // paJcAzatpadalakSAbhiH kovyo dvAdaza yatra tu / pUrva caturdaze lokabindusAre hi tatra ca // 121 // aGkarAzividhizcASTavyavahAravidhistathA / parikarmavidhiH proktaH samastazrutasaMpadA // 122 // jalasthalagatAkAzarUpamAyAgatA punaH / cUlikA paJcadhAnvarthasaMjJA bhedavatI sthitA // 12 // drikovyau navalakSAzca navAzItisahasrakaiH / dve zate padasaMkhyAnAM paJcAnAM ca pRthaka pRthak // 12 // caturdazaprakAraM syAdaGgabAhyaM prakIrNakam / grAhya pramANametasya pramANapadasaMkhyayA // 125 / / aSTAvakSarakovyastu lakSakASTasahasrakaiH / zataM ca paJcasaptatyA'tatreSo'kSarasaMgraham // 126 // trayodazasahasrANi paJcazatyekaviMzatiH / koTo ca padasaMkhyeyaM varNAH saptava vaNitAH // 127 / / paJcaviMzatilakSAzca trayastriMzat zatAni ca / azItiH zlokasaMkhyeyaM varNAH paJcadazAtra ca // 128 // tatra sAmAyikaM nAma zatramitrasukhAdiSu / rAgadveSaparityAgAtsamabhAvasya varNakam // 12 // Adi pAMca sau mahAvidyAe~ kahI gayI haiM // 114|| jisameM chabbIsa karor3a pada pratiSThita haiM aisA gyArahavA~ kalyANavAda nAmakA pUrva hai| yaha sArthaka nAmadhArI hai aura sUrya, candramA Adi jyotiSI devoMke saMcAra tathA surendra, asurendrakRta vesaTha zalAkApuruSoMke kalyANakA vistArake sAtha varNana karatA hai / sAtha hI isameM 1 svapna, 2 antarikSa, 3 bhauma, 4 aMga, 5 svara, 6 vyaMjana, 7 lakSaNa aura 8 chinna ina aSTAMga nimittoM aura aneka zakunoMkA bhI varNana hai // 115-117 // jo teraha karor3a padoMse sahita hai vaha prANAvAya nAmakA bArahavAM pUrva hai // 118 // isameM kAya-cikitsA Adi ATha prakArake AyurvedakA tathA prANApAna Adike vibhAga aura unakI pArthivI Adi dhAraNAoMkA varNana hai // 119 // terahavAM nau karor3a padoMse sahita kriyAvizAla nAmakA pUrva hai| isameM chandaHzAstra, vyAkaraNa-zAstra tathA zilpakalA Adi aneka guNoMkA varNana hai // 120 // aura jisameM bAraha karor3a pacAsa lAkha pada haiM aisA caudahavAM lokabindusAra nAmaka pUrva hai| isameM samasta zrutarUpI sampadAke dvArA aMkarAzikI vidhi, ATha prakArake vyavahArakI vidhi tathA parikamakI vidhi kahI gayI hai / / 121-122 // pahale bArahaveM dRSTivAda aMgake pAMca bhedoMmeM eka cUlikA nAmaka bheda batA Aye haiM vaha jalagatA, sthalagatA, AkAzagatA, rUpagatA aura mAyAgatAke bhedase pAMca prakArakI hai / cUlikAke ye samasta bheda sArthaka nAmavAle haiM aura inameM pratyekake do karor3a nau lAkha navAsI hajAra do so pA~ca pada haiM // 123-124 / isa prakAra aMgapraviSTa zrutajJAnakA varNana kiyA, aba aMgabAhyazrutakA varNana karate haiM aMgabAhyazruta sAmAyika Adike bhedase caudaha prakArakA hai, yaha prakoNakazruta kahalAtA hai aura isakA pramANa, pramANapadako saMkhyAse grahaNa karanA cAhie // 125 // aMgabAhya zrutajJAnake samasta akSaroMkA saMgraha ATha karor3a eka lAkha ATha hajAra eka sau pacahattara pramANa hai // 126 // isake samasta padoMkA jor3a eka karor3a teraha hajAra pAMca sau ikkosa pada tathA zeSa sAta akSara pramANa hai // 127|| aura isake samasta zlokoMkI saMkhyA pacIsa lAkha tIna hajAra tIna sau assI tathA zeSa pandraha akSara pramANa hai // 128 // una caudaha prakIrNakoMmeM pahalA sAmAyika nAmakA 1. tatraiko'kSara ma..
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sargaH jinastavavidhAnAkhyaH sa caturviMzatistavaH / varNako vandanA vandyavandanAvidhivAdinI // 130 // dravye kSetre ca kAlAdau kRtAvadyasya zodhanam / pratikramaNamAkhyAti pratikramaNanAmakam // 131 // darzanajJAnacAritratapovIryaupacArikam / paJcadhA vinayaM vakti tad vainayikanAmakam // 132 // catuHzirastrivinataM dvAdazAvartameva ca / kRtikarmAkhyamAcaSTe kRtikarmavidhi param // 133 // dazavakAlikaM vakti gocaragrahaNAdikam / uttarAdhyayanaM vIranirvANagamanaM tathA // 134 // tatkalpavyavahArAkhyaM prAha kalpaM tapasvinAm / akalpyasevanAyAM ca prAyazcittavidhi tathA // 35 // yatkalpAkalpasaMjhaM syAt kalpAkalpadvayaM punH| mahAkalpaM punadravyakSetrakAlocitaM yateH / / 136 // devopapAdamAcaSTe puNDarIkAkhyamapyataH / devonAmupapAdaM tu puNDarIkaM mahAdikam // 13 // niSadyakAkhyamAkhyAti prAyazcittavidhi param / aGgabAhyazrutasyAyaM vyApAraH pratipAditaH // 138 // ekamaSTau ca catvAri catuH SaT saptamizcatuH / catuH zUnyaM ca saptatrisaptazUnyaM navApi ca // 139 // paJca paJcaika SaT ca tathaikaM paJcatattvataH / samastazrutavarNAnAM pramANaM parikIrtitam // 140 // lakSAzItisahasrANi caturmizca catuHzatI / saptaSaSTizca nirdiSTAH koTIkoTya imAH sphuTAH // 141 // catvAriMzacaturlakSAstrisaptatizatAni ca / saptatizca tathA jJeyA imAH koTyaH sphuTIkRtAH // 142 // sapaJcanavatilakSAH sapaJcAzatsahasrakam / sahasraM SaTzatI varNA varNAH paJcadazApi te // 153 // prakIrNaka hai| yaha prakIrNaka zatru, mitra tathA sukha-duHkha AdimeM rAga-dveSakA parityAga kara samatAbhAvakA varNana karanevAlA hai // 129 // dUsarA jinastava nAmakA prakorNaka hai isameM caubIsa tIrthakaroMkA stavana kiyA gayA hai| tIsarA vandanA nAmakA prakIrNaka hai isameM vandanA karane yogya paMcaparameSThI AdikI vandanAkI vidhi batalAyo gayI hai // 130 / / pratikramaNa nAmakA cauthA prakIrNaka dravya, kSetra, kAla AdimeM kiye gaye pApako zuddha karanevAle pratikramaNakA kathana karatA hai // 131 // vainayika nAmakA pAMcavAM prakIrNaka darzana-vinaya, jJAna-vinaya, cAritra-vinaya, tapovinaya aura upacAra-vinayake bhedase pAMca prakArakI vinayakA kathana karatA hai // 132 // kRtikarma nAmakA chaThA prakIrNaka sAmAyikake samaya cAra zironati, mana-vacana-kAyase Adi-anta meM do daNDavat namaskAra aura bAraha Avarta karanA caahie| isa prakAra kRti-kamakI uttama vidhikA varNana karatA hai / / 133 // dazavaikAlika nAmakA sAtavAM prakIrNaka muniyoMko gocarI Adi vRttiyoMke grahaNa karane AdikA varNana karatA hai| AThavA~ uttarAdhyayana nAmakA prakIrNaka mahAvIra bhagavAnke nirvANagamana sambandhI kathana karatA hai / / 134|| kalpavyavahAra nAmaka nauvAM prakIrNaka tapasviyoMke karane yogya vidhikA tathA nahIM karane yogya kAryoMke ho jAnepara unakI prAyazcitta-vidhikA varNana karatA hai // 135 / / kalpAkalpa nAmaka dazavAM prakIrNaka karane yogya tathA na karane yogya donoM kAryoM kA nirUpaNa karatA hai| mahAkalpa nAmakA gyArahavA~ prakIrNaka munike dravya, kSetra tathA kAlake yogya kAryakA ullekha karatA hai // 136 // puNDarIka nAmakA bArahavAM prakIrNaka donoMke upapAdakA varNana karatA hai| mahApuNDarIka nAmakA terahavA~ prakIrNaka deviyoMke upapAdakA nirUpaNa karatA hai // 137 / aura niSadya nAmakA caudahavA~ prakIrNaka prAyazcitta-vidhikA uttama varNana karatA hai / isa prakAra yaha aMgabAhya zrutajJAnakA vistAra kahA // 138|| samasta zrutake akSaroMkA pramANa eka, ATha, cAra, cAra, chaha, sAta, cAra, cAra, zUnya, sAta, tona, sAta, zUnya, nau, pA~ca, pAMca, eka, chaha, eka aura pA~ca arthAt eka lAkha caurAsI hajAra cAra sau sar3asaTha kor3Akor3I cavAlIsa lAkha, sAta hajAra tIna sau sattara karor3a paMcAnabe lAkha ikkAvana hajAra chaha sau pandraha 1. vandanA dvividhAdinA m.| 2. puNDarIkAkSa ma. / 3. saptati- ka. / 4. 18446744073709551615 /
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ 196 harivaMzapurANe kSayopazamabhAve ca zrutAdharaNakarmaNaH / matipUrva parokSaM syAdanantaviSayaM zrutam // 14 // indriyAnindriyotthaM syAnmatijJAnamanekadhA / parokSamarthasAnidhye pratyakSaM vyAvahArikam // 145 // kSayopazamasApekSaM nijAvaraNakarmaNaH / avagrahahAvAyAkhyAdhAraNAtazcaturvidhaH // 14 // indriyAnindriyaH SaDbhizcatvAro'vagrahAdayaH / bhavanti guNitA bhedAzcaturviMzatireva te // 17 // zabdagandharasasparzagyaanAvagrahairyutAH / cASTAviMzatiruktAste dvAtriMzanmUlabhaGgakaiH // 14 // batAyaH SabhirabhyastAste trayo rAzayazcatuH / catvAriMzaM zetaM cASTASaSTiH vAnavataM zatam / / 149 / / abhyastAH setaraistaistairaSTAzItaM zatadvayam / SaTtriMzat trizatI ca syAdazIsyAsau caturyutA // 15 // matijJAnavikalpo'yaM tAvatsvAvRtikarmaNaH / kSayopazamabhedena midyamAnaH sudRSTiSu / / 151 // dezapratyakSamudbhUto jIvazuddhau vidhAvadhi / dezaH sarvazca paramaH pudgalAvadhiriSyate // 152 // dezapratyakSameva syAnmanaHparyaya ityapi / vipularjumatiprakhyaH so'vadheH sUkSmagocaraH / / 153 // sarvapratyakSasatyaM syAtkevalAvaraNakSayAt / akSayaM kevalajJAnaM kevalaM vizvagocaram // 154 // hai / / 139-143 / / yaha zrutajJAna, zrutajJAnAvaraNa karmake kSayopazamase hotA hai, matijJAnapUrvaka hotA hai, parokSa hai aura ananta padArthoMko viSaya karanevAlA hai / / 144|| pAMca indriyoM tathA manase jo jJAna utpanna hotA hai use matijJAna kahate haiN| yaha matijJAna aneka prakArakA hai evaM parokSa hai| yadi padArthoM ke sAnnidhyameM hotA hai to sAMvyavahArika pratyakSa bhI kahalAtA hai // 145 // yaha matijJAnAvaraNa karmake kSayopazamakI apekSA rakhatA hai tathA avagraha IhA avAya aura dhAraNAke bhedase cAra prakArakA hai // 146 // avagraha Adi cAroM bheda pAMca indriya aura mana ina chahake dvArA hote haiM isalie cArameM chahakA guNA karanese matijJAnake caubIsa bheda hote haiM // 147 / / ina caubIsa bhedoMmeM zabda, gandha, rasa aura sparzase honevAle vyaMjanAvagrahake cAra bheda milAnese matijJAnake aTThAIsa bheda ho jAte haiM aura ina aTThAIsa bhedoMmeM avagraha Adi cAra mUlabheda milA denese battIsa bheda ho jAte haiN| isa prakAra caubIsa, aTThAIsa aura battIsa bheda ho jAte haiN| isa prakAra caubIsa, aTThAIsa aura battIsake bhedameM matijJAnake bhedoMkI prArambhameM tIna rAziyAM hotI haiN| unameM kramase bahu, bahuvidha, kSipra, aniHsRta, anukta aura dhruva ina chaha padArthoM kA guNA karanepara eka sau cavAlIsa, eka sau ar3asaTha tathA eka sau bAnabe bheda hote haiM / yadi bahu Adi chaha tathA inase viparIta eka Adi chaha ina bAraha bhedoMkA ukta tIna rAziyoMmeM kramase guNA kiyA jAve to do sau aThAsI, tIna sau chattIsa aura tIna sau caurAsI bheda hote haiM // 148-150 // matijJAnake ye vikalpa matijJAnAvaraNa karmake kSayopazamameM bheda honese prakaTa hote haiM tathA samyagdaSTi jIvoMke hote haiN| mithyAdaSTi jIvoMkA ma kumatijJAna kahalAtA hai // 151 // avadhijJAnAvaraNa karmake kSayopazamase jIvameM zuddhi honepara dezAvadhi, sarvAvadhi aura paramAvadhi yaha tIna prakArakA avadhijJAna hotA hai| yaha avadhijJAna deza-pratyakSa hai tathA pudgala dravyako viSaya karatA hai // 152 // manaHparyaya jJAna bhI dezapratyakSa hI hai / isake vipulamati aura Rjumatike bhedase do bheda haiM tathA yaha avadhijJAnakI apekSA sUkSma padArthako viSaya karatA hai| avadhijJAna paramANuko jAnatA hai to yaha usake anantaveM bhAga takako jAna letA hai // 153 / / antima jJAna kevalajJAna hai yaha kevalajJAnAvaraNakarmake kSayase hotA hai, sarva pratyakSa hai, avinAzI hai aura samasta padArthoM ko jAnanevAlA hai // 154 // 1. catuzcatvAriMza zataM 144 / 2. ubhayadopakamidam / 3. zataM cASTASaSTiH 168 / 4. 192 / 5. jIvasiddhI m.| 6. vidhiH m.|
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ dazamaH sarga: 197 paMgekSasya pramANasya hAnopAdAnadhIH phalam / pratyakSasya tathopekSA prAgamohaH phaladvayam // 155 // pAramparyaNa mokSasya hetunicatuSTayam / sAkSAdeva bhavatyeka kevalajJAnamavyayam // 156 / / pramANapramitArthAnAM zraddhAnaM darzanaM zubham / zubhakriyAsuvRttizca cAritramiti varNyate // 157 // samyaktvajJAnacAritratritayaM mokSasAdhanam / zraddheyaM cApyanuSTeyaM parasaMpadamicchatA // 158 // ito'nyaduttaraM nAsti nAsImApi bhaviSyati / muktyaGgamityavetavyamiti sArasamuccayaH // 159 / / ityAdyasya jinendrasya prapIya vacanauSadham / saMdehAntakanirmukkA muktevAmAjagattrayI // 16 // vaMzasthavRttam gRhItaratnatrayabhUSaNA purA janA babhUvuH sthirmaavnaastdaa| pare yatidhAvakadharmadIkSitAH kRte yuge yuktaguNAzcakAsire // 16 // yutaM ca saMghena caturvidhena taM jagadvihArAbhimukhaM jinezvaram / vizuddhasamyaktvadhiyazcaturvidhAH praNamya jagmuvibudhA nijAspadam // 16 // gRhAzramI zrAvakamukhyatAM zritoM jinezvaraM taM bharatezvaro nRpaH / samaya' sAketamitaH pramodavAnudAravaMzasthanRpaiH pariSkRtaH // 163 / / ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtau prathamatIrthakaradharmatIrthapravartano nAma dazamaH sargaH samAptaH / parokSa pramANakA phala heya padArthako chor3ane aura upAdeya padArthako grahaNa karaneko buddhi utpanna honA hai tathA pratyakSa pramANakA phala upekSA-rAgadveSakA abhAva evaM usake pUrva mohakA kSaya honA hai // 155|| matijJAnAdi cAra jJAna paramparAse mokSake kAraNa haiM aura eka avinAzI kevalajJAna sAkSAt hI mokSakA kAraNa hai // 156 / / pramANake dvArA jAne hue padArthoMkA zraddhAna karanA samyagdarzana hai aura zubha kriyAoMmeM pravRtti honA samyak-cAritra kahalAtA hai // 157 // samyagdarzana, samyagjJAna aura samyaka cAritra ye tInoM mokSaprAptike upAya haiM, isalie uttama sampadAkI icchA karanevAle puruSako inakA zraddhAna tathA tadanurUpa AcaraNa karanA cAhie / / 158|| ina tInoMse bar3hakara dUsarA mokSakA kAraNa na hai, na thA, aura na hogaa| yahI sabakA sAra hai // 159 / / isa prakAra Adi jinendrake vacanarUpI auSadhikA pAnakara tInoM jagat sandeha rUpI rogase chUTakara aise suzobhita hone lage mAno makka hI ho gaye hoM-mokSako hI prApta ho gaye hoN||160|| usa kRtayagameM jina jIvoMne ratnatrayarUpa AbhUSaNoMko pahalese grahaNa kara rakhA thA usa samaya bhagavAnkI divyadhvani sunanese unakI bhAvanA aura bhI dRr3ha ho gayI tathA kitane hI navIna loga munidharma evaM zrAvaka dharmakI dIkSA le samyagdarzanAdi guNoMse yukta ho suzobhita hue // 16 // nirmala samyagdarzana aura samyagjJAnase yukta cAra prakArake deva, caturvidha saMghase yukta tathA jagatmeM vihAra karaneke lie udyata zrI jinendra bhagavAnko namaskAra kara apane-apane sthAnapara cale gaye / / 162 / / gRhasthAzramase yukta tathA zrAvakoMmeM mukhyatAko prApta rAjA bharatezvara, jinendra bhagavAnko pUjAkara uccakulIna rAjAoMke sAtha harSita hotA huA ayodhyAkI ora vApasa gayA // 163 // isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcAryaracita harivaMza purANameM prathama tIrthakarake dvArA dharmatIrthakI pravRtti honekA varNana karanevAlA dazavA~ sarga samApta huA // 10 // 1. upekSA phalamAdyasya zeSasyAdAnahAnadhIH / pUrva vAjJAnanAzo vA sarvasyAsya svagocare // 102 vA. mI. 2. prAgamohaphalaM dvayam ma. / 3. suvRSTizca ma. (?) / 4. sUto ma. /
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH atha karavAtmajorapattI bharataH sumahotsavam / kRtacakramaho'yAsIt SaTkhaNDavijigISayA // 1 // caturaGgamahAseno nRpacakreNa saMgataH / agraprasthitacakraNa yukto dikcakriNAM nRNAm // 2 // gaGgAnukUlamAgatya gaGgAsAgarasaMgataH / gaGgAdvAre'STama sadvAgaGgAyakRta bhaktakam // 3 // dvAreNoddhAritenAsau pravizyAzvayugAzritam / ajitajitanAmAnaM rathamAruhya veginam // 4 // avagAhya mahAbAhurjAnudanaM mahodadhim / vajrakANDadhanuHpANivaizAkhasthAnamAsthitaH // 5 // sadRSTimuSTisaMdhAnavidhAneSu vizAradaH / svanAmAGkamamoghAkhyaM mumo cAzuMgamAzugam // 6 // zaraH papAta vajrAbho garavA dvAdazayojanIm / prAsAde mAgadhasyAzu prvishnmukhraambrH||7|| hRdayena samaM tasmin prAsAde calite surH| saMbhrAntaH sa tamAlokya cakrinAmAGkitaM zaram // 8 // cakravartinamutpannaM jJAtvA svaM puNyamalpazaH / ninditvA bhagnamAno'sau ratnapANirupAgataH // 2 // hAraM sa pRthivIsAraM mukuTaM ratnakuNDale / upanIya suralAni vastratIrthodakAni tu // 10 // zAdhi kiM karavANIza dehyAdezaM budho'vadat / muktastena gataH sthAna niryayau bharato'pyataH // 11 // bhUtavyantarasaMghAtAn dAkSiNAtyAn mahAbalAn / sAdhayan sAgaradvAraM vaijayantamavApa saH // 12 // __ athAnantara samavasaraNase Akara bharatane putra-janmakA utsava kiyA, cakraratnakI pUjA kI aura usake bAda chaha khaNDoMko jItane kI icchAse prasthAna kiyA // 1 / / usa samaya caturaMga senA usake sAtha thI, ve rAjAoMke samUhase yukta the aura nAnA dizAoMse Aye hue apAra janasamUhake Age-Age calanevAle cakraratnase sahita the / / 2 / / ve gaMgA nadoke kinAre-kinAre calakara gaMgAsAgarapara phuNce| vahAM gaMgAdvArapara unhoMne mana, vacana, kAyakI kriyAko prazasta kara tIna dinakA upavAsa kiyA // 3 // jisameM do ghor3e jute hue the aise vegazAlI rathapara savAra hokara unhoMne dvAra kholA aura samudrameM ghuTane paryanta praveza kiyaa| usa samaya lambI bhujAoMke dhAraka bharata apane hAthameM vajJakANDa nAmaka dhanuSa liya suSa liye hue the, tathA vaizAkha Asanase khar3e the| ve dRSTike sthira karane, kar3I muTThI bAMdhane aura Doropara bANa sthApita karanemeM atyanta nipuNa the| uso samaya unhoMne apane nAmase cihnita amogha nAmakA zIghragAmo bANa chor3A // 4-6 / / vajrake samAna camakatA huA bANa zIghra hI bAraha yojana jAkara mAgadha devake bhavana meM girA aura usane bhavanameM praveza karate hI samasta AkAzako zabdAyamAna kara diyA // 7 // bANake girate hI mAgadhadevakA bhavana aura hRdaya donoM hI eka sAtha hila utthe| vaha bahuta hI kSobhako prApta huaa| parantu jaba usane cakravartIke nAmase cihnita bANako dekhA aura cakravartI utpanna ho cukA hai yaha jAnA taba vaha apane puNyako alpa jAna apanI nindA karane lgaa| tadanantara jisakA mAna khaNDita ho gayA thA aisA mAgadhadeva hAthoMmeM ratna lekara bharatake pAsa AyA // 8-9 // Akara usa buddhimAn devane pRthivIkA sArabhUta hAra, mukuTa, ratnanirmita do kuNDala, acche-acche ratna, vastra tathA tIrthodakakI bheMTa dI aura kahA ki he svAmin ! batAie maiM kyA karUM? mujhe AjJA diijie| tadanantara bharatase vidA ho vaha apane sthAnapara gayA aura bharata bhI vahA~se calakara dakSiNa 1. upavAsatrayam 'telA' kRtvA / 2. vAk ca aGgAni ca iti vAgaGgaM tadAdI yasya tat vAgaGgAdi sat zobhanaM vAgaGgAdi yasmin tat / 3. kRtavAn / 4. shiighrgaaminm| 5. bANam / 6. kathaya / 7. vijayaM tama-ma..
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH suraM varatanuM tatra yathA mAgadhamAhvayan / cUDAmaNimasau divyaM aveyakamurazchadam // 13 // vIrAGgade ca kaTake kaTIvataM ca sUtrakam / upanIya praNamyezaM 'vimuktaH kiGkaro yayau // 14 // pAzcAtyaM sAdhayan vizvaM dadhadbhapAlamaNDalam / anuvedikamAgacchat sindhudvAraM sa bandhuram // 15 // pramAsamamaraM tatra gaGgAdvAravidhAnataH / namayitvA vazaM cakre cakrezaH zakravikramaH // 16 // lebhe sAntAnakaM tasmAnmAlyadAmakamuttamam / mukkAjAlaM ca mauliM ca ratnacitraM ca hemakam // 17 // cakraratnAnumArga sa vijayArddhasya vedikAm / prAptazcakradharo dadhyau sopavAso gireH suram // 18 // buddhvA svAvadhikAtprAptaH so'bhiSicya maharddhibhiH / vijayAddhakumArAkhyo devaH praNatipUrvakam // 19 // bhRGgAraM kummatoyaM ca siMhAsanamanuttamam / chatracAmarayugmAni datvA te'hamiti nyagAt // 20 // tatra cakramahaM kRtvA sa tamisraguhAmukham / prApattu kRtamAlastaM suraH prApa sasaMbhramaH // 21 // tilakAdyAni divyAni bhUSaNAni ctudsh| pradAya praNipatyAsau tavAhamiti yAtavAn // 22 // senApatirayodhyazca rAjarAjasya zAsanAt / azvaratnaM zukacchAyaM kumudAmelakAmidham // 23 // Aruhya daNDa ratnena pracaNDena parAGmukhaH / guhAdvArakATAni pratADyAnupalAyitaH // 24 // udghATite guhAdvAre SaNmAsaiH sa nirUSmaNi / senayAvizadAruhya gajaM vijayaparvatam // 25 // tatronmagnajalA nAmnA saMnimagnajalApagA / mahAnadyostayostore guhAmadhye'mucaccamUH // 26 // dizAmeM rahanevAle mahAbalavAn bhUta aura vyantara devoMke samUhako vaza karate hue samudrake vaijayantadvArapara jA pahuMce ||10-12 / / vahAMpara unhoMne mAgadhadevake samAna usa pradezake svAmI varatanu devako bulAyA aura varatanu devane Akara cUr3AmaNi, sundara kapaThahAra, kavaca, vIroMke bAjUbanda, kar3e aura karadhanI bheMTa kara bharatako praNAma kiyaa| tadanantara sevakavRttiko svIkAra karanevAle varatanu bharatase vidA le apane sthAnapara calA gayA // 13-14 // vahA~se calakara bharata pazcima dizAke samasta rAjAoM ko vaza karate hue vedikAke kinAre-kinAre calakara sindhu nadIke manohara dvArapara pahuMce // 15 / / vahAM indrake samAna parAkramako dhAraNa karanevAle cakravartI bharatane gaMgAdvArake samAna vahA~ke adhipati prabhAsa devako namrobhUta kara apane vaza kiyA // 16|| tathA usase santAnaka vRkSoMke puSpoMko uttama mAlA, motiyoMkI jAlI, mukuTa aura ratnoMse citra-vicitra kaTisUtra prApta kiyA // 17 // tadanantara bharata, cakraratnake poche-pIche calakara vijayAdhaM parvatakI vedikAke samIpa Aye / vahA~ unhoMne upavAsa kara parvatake adhiSThAtA (vijayArdha kumAra) devakA smaraNa kiyA // 18 // vaha deva ne avadhijJAnase bharatako vahA~ AyA jAnakara aayaa| usane bharatako praNAma kara bar3I Rddhiyose unakA abhiSeka kiyA tathA jhArI, kalazajala, uttama siMhAsana, chatra aura do camara bheMTa kara kahA ki maiM ApakA hU~-ApakA sevaka huuN| isa prakAra nivedana kara vaha calA gayA // 19-20 // rAjA bharata vahA~ cakraratnakI pUjA kara tamisra guhAke dvArapara Aye / vahIM ghabar3AyA huA kRtamAla nAmakA deva unake pAsa AyA // 21 / / aura tilaka Adi caudaha divya AbhUSaNa dekara tathA praNAma kara 'maiM ApakA hU~' yaha kahatA huA calA gayA // 22 // rAjarAjezvara bharatakI AjJAse unake ayodhya nAmaka senApatine suAke samAna kAntivAle kumudAmelaka nAmaka azvaratnapara savAra ho tathA pIchekI ora apanA mukha kara daNDaratnase gahA dvArake kivADoMko tAr3ita kiyA aura tADita kara vaha ekadama pIche bhAga gayA // 23-24 // khulA huA guhAdvAra jaba chaha mAhameM USmArahita ho gayA taba cakravartIne vijayaparvata nAmaka hAthIpara savAra ho senAke sAtha usameM praveza kiyA // 25 // guhAke bIca meM unmagnajalA aura nimagnajalA nAmako do nadiyAM thIM, unake taTapara bharatane senAoMko chor3a 1. varatanastatra m.| 2. vimaktaM ma.1 3. kUtatoyaM ca m.| 4. ayodhyasya m.| /
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ 200 harivaMzapurANe nisyAndhakAramuhAsya kAkaNImaNirociSA / skandhAvAraM sthitaM tatra nakkandivamatandritam // 20 // kAmadRSTigRhapatI ratnabhadramukho drutam / sthapatizca sthirastAbhyAM saMkramaH saritoH kRtaH // 28 // uttIrya saMkramAkrAnsyA sadyo nacoryayo cmuuH| dvAramuttaramuddhAvya prAgivottarabhAratam // 29 // mleScharAjasahasrANi vIkSyApUrvavarUthinIm / kSumitAnyabhigamyAzu yodhayAmAsurazramAt // 30 // tataH kruddho yudhi mlecchairayodhyo daNDanAyakaH / yuddhvA nidhUya tAnAzu dadhe nAmArthasaMgatam // 3 // bhagamlecchAstato 'yAtAH zaraNaM kuladevatAH / ghorAnmeghamukhAnnAgAn darmazayyAdhizAyinaH // 32 // tato meghamukhA devA khamApUrya yudhi sthitaaH| yuddhvA jayakumArastaileMbhe meghasvarAmidhAm // 33 // punameMghamukhA ghoraimeM dhairApUrya puSkaram / vavRSurmuSTimAtrAbhirdhArAbhiH sainyamastake // 34 // dRSTA vRSTiM tatazcakrI sataDidagarjitAzanim / carmarasnamadhazcakre chatraratnaM tathopari // 35 // dviSaDyojana vistIrNA tarantI sApsu vAhinI / aNDAyate sma saptAha kAndizIkasvamAgatA // 36 // tato nidhipatiH RddhI gaNabaddhAbhidhAnakAn / devAnAjJApayat taistaiyastA meghamukhAH surAH // 37 // tato meghamukhaimleMcchAH proktAH saMhRtavRSTimiH / cakriNaM zaraNaM jagmurAdAya varakanyakAH // 38 // motAnAmabhayaM dattvA sa teSAM zAsanaiSiNAm / AyAdAyAsanirmuktaH sindhunadyanuvedikam // 39 // sindhudevyabhiSicyainaM sindhukUTAgravAsinI / dadau bhadrAsane bhare pAdapIThopazomite // 40 // diyA-unheM vizrAma karAyA // 26 / / usa guphAmeM nirantara andhakAra rahatA thA jise bharatane kAkaNI maNikI kiraNoMse dUra kara diyA thaa| bharatakI senAne vahAM Alasyarahita hokara eka dina-rAta nivAsa kiyA // 27 // kAmadRSTi nAmaka gRhapatiratna aura ratnabhadramukha nAmaka sthapatiratna ina donoMne uta nadiyoMpara majabUta pula banAye / / 28 / senA una puloMke dvArA zIghra hI nadiyoMko pAra kara Age bar3ha gayI aura pahalekI taraha uttara dvArako kholakara uttara bhAratameM jA pahuMcI / / 29 / / uttara bhAratake hajAroM mleccha rAjA cakravartIkI apUrva senAko dekhakara kSubhita ho gaye aura zIghra hI sAmane Akara anAyAsa yuddha karane lage // 10 // tadanantara krodhase bhare ayodhya senApatine yuddha meM mleccha rAjAoMke sAtha yuddha kara tathA unheM zoghra hI khader3akara apanA 'ayodhya' nAma sArthaka kiyA // 31 // senApatise bhayabhIta hue mleccha, apane kuladevatA, darbhazayyApara zayana karanevAle evaM bhayaMkara meghamukha nAgakumAroMko zaraNa gaye // 32 // jisameM meghamukha deva AkAzako vyAptakara yuddha ke lie A DaTe parantu jayakumArane unake sAtha yuddha kara unheM parAsta kara diyA aura svayaM 'meSasvara' yaha nAma prApta kiyA // 33 // kucha dera bAda meghamukha deva bhayaMkara meghoMse AkAzako vyApta kara maTrI barAbara moTI-moTI dhArAose senAke mastakapara jalavaSo karane lage ||34|| tadanantara jisameM bijalIke sAtha vajrako bhayaMkara garjanA ho rahI thI aisI jalavRSTi dekhakara cakravartIne senAke nIce carmaratna aura Upara chatraratna phailA diyA // 35 // bAraha yojana paryanta phailI evaM jalake bhItara tairatI huI vaha senA aNDAke samAna jAna par3atI thii| vaha senA sAta dina taka isI taraha bhayabhIta rahI // 36 // tadanantara nidhiyoMke svAmI cakravartIne kupita hokara gaNabaddha devoMko AjJA dI aura unhoMne una meghamukha devoMko parAsta kara khader3a diyA // 37 // tatpazcAt jinhoMne vRSTikA saMkoca kara liyA thA aise meghamukha devoMkI preraNA pAkara ve mleccha rAjA uttamottama kanyAe~ lekara cakravartIko zaraNameM Aye // 38 // cakravartIne una bhayabhIta tathA AjJA pAnekI icchA karanevAle mleccha rAjAoMko abhayadAna diyA aura usake bAda zramase rahita ho sindhu nadIkI vedikAke kinAre-kinAre gamana kiyA // 39 // bIcameM sindhukUTapara nivAsa karanevAlI sindhu devIne 1. jAtAH ma. / 2. AkAzam / 3. meMghamAtrAbhi-maH /
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH 201 cakravartI camUM mUle saMsthApya himavagireH / kRtASTamopavAso'sau darmazayyAmadhiSTitaH // 41 // kRtatIrthodakasnAnaH kRtakautukamaNDanaH / ArUDhAzvaratho dhanvI cakrAyudhapuraHsaraH // 42 // kSullakaM himavatkRTaM yatra tatra gataH shrii| vaizAkhasthAnamAsthAya babhANa raNadakSiNaH // 43 // bho bho nAgasuparNAdyAH zAsanaM zRNutAzu me / dezasthA ityatazcApamAkRSya zaramAkSipat // 45 // papAtAzaninirghoSo yojane dvAdaze zaraH / himavatkUTavAsI taM suro dRSTA samAgamat / / 4 / / divyAmoSadhimAlAM sa divyaM ca haricandanam / dattvA saMpUjya taM yAtaH zAsanaiSI visarjitaH // 46 // Agatya cakravartI ca tato vRSabhaparvatam / tatrAlikhanijaM nAma kAkaNyA sa parisphuTam / / 17 / / vRSabhasya suto mo'haM cakrI bharata itysau| pravAcya vijayArddhasya vedikAmagamat prbhuH||48|| buddhvopavAsinaM tatra zreNidvayanivAsinau / namizca vinamizcobhau gandhArAdyaiH samAgatau // 49 // strIratnaM pratigRhyAbhyAM subhadrAkhyaM khagairnataH / gaGgAnuvedikaM gatvA bhaktamaSTamamAsthitaH / / 50 // gaGgAdevI viditvA taM gaGgAkUTa nivAsinI / hemakumbhasahasreNa kRtvA tadabhiSecanam // 51 // rasiMhAsane tasmai pAdapIThayute dadau / vijayAIkumAro'pi tasthau cakrezazAsane // 52 // aSTAdazasahasrANi mlecchakSitibhRtAM ttH| vazIkRtyAttasadanaH khaNDakApAtamApa saH // 53 // bharatakA abhiSeka kara unheM pAdapIThase suzobhita do uttama Asana bheMTa kiye // 40 // cakravartI senAko himavAn parvatakI tarAImeM ThaharAkara tathA svayaM tIna dinake upavAsakA niyama lekara darbhazayyApara ArUr3ha hue // 41 / / tadanantara jinhoMne tIrthajalase snAna kiyA thA, uttama veSabhUSA dhAraNa kI thI, jo ghoDoMke rathapara savAra the, jinake Age-Age cakraratna cala rahA thA aura jo raNameM atyanta kuzala the aise bharata, jahA~ himavAn parvatakA himavat nAmaka choTA kUTa thA vahA~ Aye aura bANa hAthameM le tathA vaizAkha Asanase khar3e hokara bole ki 'he isa deza meM rahanevAle nAgakumAra, suparNakumAra Adi devo! tuma loga zIghra hI merI AjJA suno|' yaha kaha unhoMne dhanuSa khIMcakara bANa chor3A / / 42-44|| vajrake samAna zabda karatA huA vaha bANa bAraha yojana dUra jAkara girA tathA himavat kUTapara rahanevAlA deva use dekhakara bharatake pAsa AyA // 45 / / usane divya oSadhioMkI mAlA tathA divya haricandana dekara bharatakI pUjA kii| tadanantara AjJAkI icchA karatA huA vaha bharatase vidA le apane sthAnapara calA gayA / / 46 / / cakravartI vahAMse calakara vRSabhAcala parvatapara Aye aura vahA~ unhoMne kAkaNI ratnase sApha-sApha apanA yaha nAma likhA ki 'maiM bhagavAn vRSabhadevakA putra bharata cakravartI huuN'| nAma likhakara tathA bA~cakara ve vijayAdha parvatako vedikAke samIpa Aye // 47-48|| dahA~ jAkara unhoMne upavAsa dhAraNa kiyaa| donoM zreNiyoM ke nivAsI nami aura vinamiko jaba yaha jJAta huA ki bharata yahA~ vidyamAna haiM taba ve gandhAra Adi vidyAdharoMke sAtha vahA~ Aye // 49|| samasta vidyAdharAna unheM namaskAra kiyA aura bharatane nami, vinamise subhadrA nAmaka strI-ratna grahaNa kiyaa| tatpazcAt ve gaMgA nadIkI vedikAke kinAre-kinAre calakara gaMgAkUTake samIpa Aye aura tIna dinake upavAsakA niyama lekara vahA~ Thahara gaye / vahA~ gaMgAkUTapara rahanevAlI gaMgA devIne unake AnekA samAcAra jAnakara suvarNamaya eka hajAra kalazoMse unakA abhiSeka kiyA / / 50-51|| abhiSekake bAda usane pAdapoThase yukta do ratnoMke siMhAsana bheMTa kiye| yahAM vijayArdha parvatakA svAmI vijayAdha kumAradeva cakravartIkI AjJAmeM khaDA rahA // 52 / / tadanantara vahA~se calakara aThAraha hajAra mleccha rAjAoMko vaza karate aura unase uttamottama ratnoMkI bheMTa svIkAra karate hue bharata vijayArdhakI dUsarI guphA khaNDakAprapAtake samIpa 1. maNDala: ma. / 2. vaizAkhaM sthAna ga., gha, Ga., m.| 26
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ 202 harivaMzapurANe upoSitASTamAyAsmai nAvyamAlo'tra dattavAn / nAnArUpaM sa nepathyaM vidyudAbhe ca kuNDale // 54 // ayodhyodghATitenAsau guhAdvAreNa pUrvavat / pravizya nirgataH sindhoriva gAGgena senayA // 55 // vijitya mArataM varSa sa SaTkhaNDamakhaNDitam / SaSTivarSasahasrestu vinItAM prasthitaH kRtI // 56 // cakre sudarzane'yodhyAmavizatyatha cakrabhRt / buddhisAgaramaprAkSIt saMdihAnaH purodhasam // 57 // sAdhite bhArate vAsye cakraratnamidaM kimu / divyaM vizati nAyodhyAM yodhyAH santi na ke ca naH // 5 // purodhAH so'bhyadhAgAtaro bhavato nanu / ye mahAbalasaMpannAste na zRNvanti zAsanam // 59 // tadAkarNya vacastUrNa teSAM preSayati sma saH / sasAmopapradAnAdinItipUrva vacoharAn // 60 // tataste tanimittena mAnino labdhabodhayaH / svarAjyAnyasyajastyAgaM manyamAnA mahotsavam // 6 // prapadya zaraNaM sarve nAbheyaM bhavabhIravaH / mAnazalyavinirmuktAH pravajyA mokSiNo dadhuH // 62 // sakamAraiH kamAraistairmavyasiMhaH sahaiva hi / jJeyAni tyaktadezAnAM nAmAnImAni paNDitaiH // 13 // kurujAGgalapaJcAlasUrasenapaTaccarAH / tuliGga-kAzi-kauzalya-madra kAravRkArthakAH // 64 / / solvAvRSTatrigartAzca kuzAgro matsyanAmakaH / kuNIyAn kozalo moko dezAste madhyadezakAH // 65 / / bAhIkAtreyakAmbojA yavanAbhoramadrakAH / kvAthatoyazca zUrazca vATavAnazca kaikayaH // 66 // gAndhAraH sindhusauviirmaardvaajdsherukaaH| prAsthAlAstIrNakarNAzca dezA uttarataH sthitAH // 6 // khaDgaGgArakapauNDAzca mallapravakamastakAH / prAdyotiSazca vaGgazca magadho mAnavartikaH // 6 // pahu~ce // 53 / / vahAM ve tIna dinake upavAsakA niyama lekara Thahara gye| yahAM nATyamAla nAmaka devane unheM nAnA prakArake AbhUSaNa aura bijalIke samAna camakate hue do kuNDala bheMTa kiye // 54 // jisa prakAra pahale ayodhya senApatine daNDaratnake dvArA sindhu nadIko guphAkA dvAra kholA thA usI prakAra yahAM bhI usane daNDaratnase gaMgAnadIkI guphAkA dvAra kholA aura bharata usa dvArase praveza kara senAsahita bAhara nikala Aye // 55 // isa taraha atizaya kuzala bharatane sATha hajAra varSoM meM chaha khaNDoMse yukta samasta bharatakSetrako jItakara ayodhyA nagarIkI ora prasthAna kiyA // 56|| ___ athAnantara-samIpa Anepara jaba sudarzanacakrane ayodhyA meM praveza nahIM kiyA taba bharatane sandehayakta ho baddhisAgara pUrohitase pUchA ki samasta bharatakSetrako vaza kara lenepara bhI yaha divya cakraratna ayodhyAmeM praveza kyoM nahIM kara rahA hai ? aba to hamAre yuddhake yogya koI nahIM hai ? // 57-58 / purohitane kahA ki Apake jo mahAbalavAn bhAI haiM ve ApakI AjJA nahIM sunate haiM / / 59|| yaha sunakara bharatane zIghra hI unake pAsa sAma, dAma Adi nItike sAtha dUta bheje // 60 / / tadanantara isa nimittase jinheM bodhikI prApti huI thI aise bharatake abhimAno bhAiyoMne tyAgako hI mahotsava mAna apane-apane rAjya chor3a diye // 61 / / jo saMsArase bhayabhIta the, jinakI mAnarUpI zalya chUTa cukI thI, aura jo antaraMgameM mokSakI icchA rakhate the aise bharatake samasta bhAiyoM ne bhagavAn vRSabhadevake samIpa jAkara dIkSA dhAraNa kara lI // 62 // una sukumAra evaM bhavya-ziromaNi kumAroMne jo deza chor3e the vidvAnoMko unake nAma isa prakAra jAnanA cAhie // 63 // kurujAMgala, paMcAla, sUrasena, paTaccara, tuliMga, kAzi, kauzalya, madrakAra, vRkArthaka, solva, AvRSTa, trigata, kuzAgra, matsya, kuNIyAn, kozala aura moka ye madhyadeza the||64-65|| vAhlIka, Atreya, kAmboja, yavana, AbhIra, madraka, kvAthatoya, zUra, vATavAna, kaikaya, gAndhAra, sindhu, sauvIra, bhAradvAja, dazeruka, prAsthAla aura torNakarNa ye deza uttarako ora sthita the // 66-67 // khaDga, aMgAraka, poNDa, malla, pravaka, mastaka, prAdyotiSa, vaMga, magadha, mAnavatika, 1. na tu ma. / 2. vacoharAt ma. /
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH 203 malado bhArgavazvAmI prAcyAM janapadAH sthitAH / bAgamuktazca vaidarbhAH mANavaH sakakApirAH // 69 / / mUlakAzmakadANDIkakaliGgAsiGkakuntalAH / navarASTro mAhiSakaH puruSo bhogavardhanaH // 70 / / dAkSiNAtyA janapadA nirucyante svanAmabhiH / mAlyakallIvanopAntadurgasUrpArakabukAH // 11 // kAkSinAsArikAgartAH sasArasvatatApasAH / mAhebho marukarachazca surASTro narmadastathA // 72 // ete janapadAH sarve pratIcyA nAmamiH smRtAH / dazArNaketi kiSkandhastripurAvarttanaiSadhAH // 73 // nepAlottamavarNazca vaidizAntapakauzalAH / pattano vinihAtrazca vindhyApRSThanivAsinaH // 74 // bhadravatsavidehAzca kuzabhaGgAzca saitavAH / vajrakhaNDika ityete mdhyaadeshaashrit| matAH // 75 // dezAnetAnanujJAtAn guruNA bharatAnujAH / dArAniva vidheyAMzca mumucuste mumukSavaH / / 76 // atha bAhubalI cakre cakrezaM pratyavasthitim / saMdadhAno manazcakre cakrelAtamaye yathA // 77 / / bhavato na bhujiSyo'hamiti preSya vacoharAn / podanAnniyayau yoddhumakSohiNyA yuto drutam / / 78 // cakravartyapi saMprAptaH sainyasAgararuddha dik / vitatAparadigbhAge camvoH sparzastayorabhUt // 79 / / ubhaye mantriNo mantra mantrayitvAhurIzayoH / mAbhUjanapadakSayo dharmayuddhamihAstviti // 40 // pratipadya vacastau tada dRSTiyuddhaM pracakratuH / ciraM nimeSamuktAkSau dRSTau khe khecarAmaraiH // 8 // kaniSTho'trAjayajjyeSThaM paJcacApazatocchitim / UrdhvadRSTimadhodRSTistaduccaiH paJcaviMzatiH / / 82 / / tato'nyonyabhujakSiptataraGgAdhAtaduHsaham / jalayuddhamabhUdraudraM sarasyatra jito'grajaH / / 83 // malada aura bhArgava, ye deza pUrva dizAmeM sthita the| bANamukta, vaidarbha, mANava, sakakApira, mUlaka, azmaka, dANDoka, kaliMga, AMsika, kuntala, navarASTra, mAhiSaka, puruSa aura bhogavardhana, ye dakSiNa dizAke deza the / mAlya, kallIvanopAnta, durga, sUrpAra, karbuka, kAkSi, nAsArika, agataM, sArasvata, tApasa, mahima, bharukaccha, surASTra aura narmada, ye saba deza pazcima dizAmeM sthita the| dazArNaka, kiSkandha, tripura, Avarta, naiSadha, nepAla, uttamavarNa, vaidiza, antapa, kauzala, pattana aura vinihAtra, ye deza vindhyAcalake Upara sthita the / / 68-74 // bhadra, vatsa, videha, kuza, bhaMga, saitava aura vajrakhaNDika, ye deza madhyadezake Azrita the // 75 / / pitA-bhagavAna vaSabhadevake dvArA diye hae ina saba dezoMko mokSakI abhilASA rakhanevAle bharatake choTe bhAiyoMne striyoMke samAna chor3a diyA sAtha hI unhoMne AjJAkArI sevakoMkA bhI parityAga kara diyA ||76|| athAnantara kumAra bAhubalIne bharatake prati apanI pratikUlatA prakaTa kii| unhoMne unake sudarzanacakrako alAtacakrake samAna tuccha samajhA aura 'maiM Apake AdhIna nahIM hU~' yaha kahakara dUta bheja diye tathA ve zIghra hI akSauhiNI senA sAtha le yuddha ke lie podanapurase nikala par3e ||77-78|| idhara senArUpI sAgarase dizAoM ko vyApta karate hue cakravartI bharata bhI A pahuMce jisase vitatA nadIke pazcima digbhAgameM donoM senAoMkI muThabher3a haI // 79 // tadanantara donoM rAjAoMke mantriyoMne paraspara salAha kara kahA ki dezavAsiyoMkA kSaya na ho isalie donoM hI rAjAoMmeM dharmayuddha ho / / 80 // bharata aura bAhubalIne mantriyoMkI yaha bAta mAnakara sarvaprathama dRSTiyuddha zurU kiyA aura AkAzameM khar3e hue deva aura vidyAdharoMne donoMko cirakAla taka TimakArarahita netroMse yukta dekhA / arthAt donoM bhAI cirakAla taka TimakArarahita netroMse khar3e rahe aura koI kisIse hArA nhiiN| parantu antameM choTe bhAIne bar3e bhAIko harA diyA kyoMki bar3e bhAI pAMca sau dhanuSa U~ce the isalie unakI dRSTi Uparako ora thI aura choTe bhAI unase pacIsa dhanuSa U~ce the isalie unakI dRSTi nIceko ora thii||81-82|| dRSTiyuddhake bAda donoM bhAiyoMkA tAlAbameM bhayaMkara jalayuddha huaa| 1. 'gurustu gISpatI zreSThe gurau pitari durbhare' iti vizvaH kha., gh.| 2. tathA kha , gh.| 3. dAsaH / 4. vinatApara -Ga. /
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ 204 harivaMzapurANe valitAsphoTitATopaM nAnAkaraNakauzalam / mallayuddhamabhUtpazcAd raGgabhUmau ciraM tayoH // 8 // pAdAvaSTammasaMbhinnahRdayA yudhyamAnayoH / tayobhiyeva vairayo rarAsa vasudhAvadhUH // 85 // bharataM bhujayantreNa dayAvAn bhujvikrmii| niruddhayorikSapya saMtasthe ratnazailamivAmaraH // 86 // prekSakaiH surasaMghAtaiH khecarairapi bhUcaraiH / aho vIryamaho dhairya sAdhu sAdhviti varNitam // 7 // sAdhu saMsAdhya muktena bharatena ruSA tataH / apamRtyu smRtaM cakraM sahasrAraM sthitaM kare // 18 // rakSyaM yakSasahasreNa sahasrakiraNaprabham / prabhrAmya cakramunmuktaM vadhArtha bhrAturunmukham // 89 // caramottamadehasya tasyAzakta vinAzane / devatAdhiSThitaM cakraM triHparItyAgataM punaH // 10 // jyeSThabhrAtaramAlokya nighRNaM bhujavikramI / karNau pidhAya hastAbhyAM nininda zriyamityasau // 9 // svacchAnAmanukalAnAM saMhatAnAM nRcetasAm / viparyAsakarI lakSmI dhika paddhimivAmbhasAm // 9 // madhurasnigdhazIlAnAM cirasthasnehahAriNIm / calAcalArimakA pika dhig pantramUrtimiva zriyam // 13 // sarvato'pi suduHprekSyAM narendrANAmapi svayam / dRSTiM dRSTiviSasyeva dhik dhig lakSmI bhayAvahAm // 9 // usa samaya donoM hI bhAI eka dUsarepara apanI bhujAoMse lahareM uchAla-uchAlakara duHsaha AghAta kara rahe the / parantu isa yuddha meM bhI bar3e bhAI bharata hAra gaye ||83 // tadanantara donoMkA raMgabhUmimeM cirakAla taka mallayuddha huaa| unakA vaha mallayuddha tAloMkI phaTATopase yukta thA tathA nAnA prakArake paiMtarA badalanekI caturAIse pUrNa thA // 84|| usa samaya yuddha karate hae donoM varoMke padAghAtase jisakA hRdaya phaTa gayA thA aisI pRthivIrUpI strI bhayase hI mAno cillA uThI thii||85|| antameM dayAvAn bAhubalI apane bhujayantrase bharatako pakar3akara tathA UparakI ora uThAkara isa prakAra khar3e ho gaye mAno koI deva ratnoMke parvatako uThAkara khar3A ho // 86 // dekhanevAle devoMke samUha, vidyAdharoM tathA bhUmigocarI manuSyoMne usI samaya jorase yaha zabda kiyA ki aho ! vIryam-AzcaryakArI zakti hai, aho! dhairyam-AzcaryakArI dhairya hai, sAdhu-sAdhu-ThIka hai, ThIka hai Adi / / 87 // tadanantara acchI taraha jItakara jaba bAhubalIne bharatako chor3A taba unhoMne krodhake kAraNa apamRtyu karanevAle sudarzanacakrakA smaraNa kiyA aura smaraNa karate hI hajAra aroMko dhAraNa karanevAlA sudarzanacakra unake hAthameM Akara khar3A ho gayA / / 88 // eka hajAra yakSa jisakI rakSA kara rahe the tathA jo sUryake samAna dedIpyamAna prabhAkA dhAraka thA aise sudarzanacakrako unhoMne UparakI ora ghumAkara bhAIko mAraneke lie chor3A // 89 // parantu vaha devAdhiSThita cakra caramottama zarAraka dhAraka bAhabalIke mArane meM asamartha rahA isalie unakI martha rahA isalie unakI tIna pradakSiNAeM dekara vApasa A gayA // 90 // tadanantara bAhubalI bar3e bhAIko nirdaya dekha hAthoMse kAna DhaMkakara lakSmIkI isa prakAra nindA karane lage // 21 // jisa prakAra kIcar3a svaccha, anukUla, evaM mile hue jalako viparItamalina kara detI hai usI prakAra yaha lakSmI svaccha, anukUla aura mile hue manuSyoMke cittako viparIta kara detI hai ataH ise dhikkAra ho // 92 // jisa prakAra yantra-mUrti-( kolhU ) madhura evaM cikkaNa svabhAvavAle tilahanoMke dIrghakAlika sneha-telako hara letI hai tathA atyanta asthira hotI hai usI prakAra yaha lakSmI bhI madhura evaM snehapUrNa svabhAvavAle manuSyoMke cira-kAlika sneha-priyako naSTa kara detI hai evaM atyanta asthira hai ataH ise dhikkAra ho // 13 // jisa prakAra dRSTiviSa sarpakI dRSTi narendra-viSavaidyoMke lie bhI saba orase svayaM atyanta duHkhase dekhaneke yogya tathA bhaya utpanna karanevAlI hai usI prakAra yaha lakSmI bhI narendra-rAjAoMke lie bhI saba orase atyanta duHprekSya-duHkhase dekhane yogya tathA bhaya utpanna karanevAlI hai isalie ise 1. varaNe m.|
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH mUlamadhyAntaduHsparzaM sarvadAgnizikhAmiva / bhAsvarAmapi ghiglakSmIM sarva saMtApakAriNIm // 95 // martyaloke sukhaM tad yaccittasaMtoSalakSaNam / sati bandhuvirodhe hi na sukhaM na dhanaM nRNAm // 96 // janayanti nRNAM mogAH pratikUleSu bandhuSu / 'zItajvarAmibhUtAnAM zotasparzA ivAsukham // 97 // iti saMcintya saMtyajya sa rAjyaM tapasi sthitaH / kailAse pratimAyogaM tasthau varSa sunizcalaH // 98 // valmIkarandhraniryAtaiH phaNibhirmaNibhUSitaiH / caraNau rejatustasya pureva narapairbhRtaiH // 99 // vallabheva purA vallI mAdhavI komalAGgikA / niHzeSAGgapariSvaGgaM cakre tasya munerapi // 100 // latAM vyapanayantIbhyAM khecarIbhyAM babhau muniH / zyAmamUrtiH sthiro yogI yathA marakatAcalaH / / 101 / / kaSAyAntamasau kRtvA bharatena kRtAnatiH / kevalajJAnamutpAdya pAriSadyaH prabhorabhUt // 102 // caturdazamahAratnairnidhibhirnavabhiryutaH / niHsapatnaM tatazcakrI bumoja vasudhAM kRtI // 103 // adAd dvAdazavarSANi dAnaM cAsau yathepsitam / lokAya kRpayA yuktaH parIkSAparivarjitam // 104 // jinazAsanavAtsalyabhaktimAravazIkRtaH / parIkSya zrAvakAn pazcAd yavabrIhyaGkurAdibhiH // 105 // kAkiNyA lakSaNaM kRtvA suratnatraya sUtrakam / saMpUjya sa dadau tebhyo bhaktidAnaM kRte yuge // 106 // tataste brAhmaNAH proktAH vratino bharatAdRtAH / varNatrayeNa pUrveNa jAtA varNacatuSTayI // 107 // 205 dhikkAra ho ||14|| jisa prakAra agnikI zikhA sadA mUla, madhya aura antameM duHkhakara spazaMse sahita hai tathA dedIpyamAna hokara bhI sabako santApa karanevAlI hai usI prakAra yaha lakSmI bhI Adi, madhya aura antameM duHkhakara spazaMse sahita hai - saba dazAoMmeM duHkha denevAlI hai tathA dedIpyamAna- teja tarrATese yukta honepara bhI sabako santApa utpanna karanevAlI hai-AkulatA kI jananI hai isalie ise dhikkAra ho || 95|| manuSyalokameM sukha vahI hai jo cittako santuSTa karanevAlA ho parantu bandhujanoMmeM virodha honepara manuSyoMko na sukha prApta hotA hai aura na dhana hI unake pAsa sthira rahatA hai || 96|| jisa prakAra zIta-jvarase AkrAnta manuSyoMke lie zItala sparza duHkha utpanna karate haiM usI prakAra bandhujanoMke viruddha honepara bhoga bhI manuSyoMke lie duHkha utpanna karate haiM ||97|| isa prakAra vicAra kara tathA rAjyakA parityAga kara bAhubalI tapa karane lage aura kailAsa parvatapara eka varSakA pratimA yoga lekara nizcala khar3e ho gaye ||98 || unake caraNa, arita fbaloMse nikale hue maNibhUSita sarpoMse isa prakAra suzobhita ho rahe the jisa prakAra ki pahale maNibhUSita Azrita rAjAoMse suzobhita hote the ||19|| jisa prakAra pahale komalAMgI vallabhA unake samasta zarIrakA AliMgana karatI thI usI prakAra komalAMgI mAdhavIlatA unake muni honepara bhI una bAhubalIke samasta zarIrakA AliMgana kara rahI thI ||100 || do vidyAdhara pariyA~ unake zarIrapara lipaTI huI latAko dUra karatI rahatI thIM jisase zyAmamUrtike dhAraka evaM sthira khar3e hue yogirAja bAhubalI marakatamaNike parvata ke samAna suzobhita ho rahe the || 101 // tadanantara bharatane Akara jinheM namaskAra kiyA thA aise bAhubalI munirAja kaSAyoMkA anta kara tathA kevalajJAna utpanna kara bhagavAn vRSabhadeva ke sabhAsad ho gaye -unake samavasaraNa meM pahu~ca gaye // 102 // tadanantara caudaha mahAratnoM aura no nidhiyoMse yukta atizaya buddhimAn cakravartI bharata, pRthivIkA niSkaNTaka upabhoga karane lage || 103 || bharata mahArAja dayAse yukta ho binA kisI parIkSA ke bAraha varSaM taka logoMke lie manacAhA dAna dete rahe || 104 || tadanantara jina - zAsana sambandhI vAtsalya aura bhaktike bhArase vazIbhUta hokara unhoMne jo tathA dhAnya Adike aMkuroMse zrAvakoM kI parIkSA kI, kAkiNI ratnase nirmita ratnatrayasUtra - yajJopavItako unakA cihna banAyA aura Adara-satkAra kara kRtayugameM unheM bhaktipUrvaka dAna diyA / / 105 - 206|| Age calakara bharatake 1. zItadvArAbhibhUtAnAM kha. 1
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe cakracchatrAsidaNDAste kAkiNImaNicarmaNI / senAgRhapatI mAitrAH purodhaH sthapatistriyaH // 108 // caturdaza mahAratnanicayAicakravartinaH / pratyekaM rakSitA devaiH sahasragaNanairbabhuH || 109 || kAlazcApi mahAkAlaH pANDuko mAnavastathA / naiH sarpaH sarvaratnAzca zaGkhaH padmazca piGgalaH // 110 // amI puNyavatastasya nidhayo'nidhanA' nava / pAlitA nidhipAlAkhyaiH surairlokopayoginaH // 111 // zakaTAkRtayaH sarve caturakSASTacakrakA: / navayojanavistIrNA dvAdazAyAmasaMmitAH // 112 // te cASTayojanAgAdhA bahuvakSArakukSayaH / nityaM yakSasahasreNa pratyekaM rakSitekSitAH ||113 // jyotirnimittazAstrANi hetuvAdakalAguNAH / zabdazAstrapurANAyAH sarve kAlanidhau matAH // 114 // paJcalohAdayo lohA nAnAbhedAH pravartitAH / labdhavarNairvinirNeyA mahAkAlanidhau punaH // 115 // dhAnyAnAM sakalA bhedAH zAlibrIhiyavAdayaH / kaTutiktAdibhirdravyaiH praNItAH pANDuke nidhI // 116 // kavacaiH kheTakaiH khaDgaiH zaraiH zaktizarAsanaiH / cakrAdyairAyudhairdivyaiH pUrNo mANavako nidhiH // 117 // zayanAsanavastUnAM vividhAnAM mahAnidhiH / sarpo gRhopayogyAnAM bhAjanAnAM ca bhAjanam // 118 // indranIla mahAnI vajravaiDUrya pUrvakaiH / sarvaratnanidhi pUrNaH suratnaiH sumahAzikhaiH // 119 // bherIzaGkhAnakaiNAlarImurajAdibhiH / AtodyaizcodyasaMpUrNaiH pUrNaH zaGkha nidhirmahAn // 120 // 206 dvArA Adarako prApta hue ve vratI brAhmaNa kahe jAne lage / isa taraha pahale kahe hue tIna varNoMke sAtha milakara aba brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra ye cAra vaNaM ho gaye // 107 // 1 cakra, 2 chatra, 3 khaDga, 4 daNDa, 5 kAkiNI, 6 maNi, 7 carma, 8 senApati, 9 gRhapati, 10 hastI, 11 azva, 12 purohita, 13 sthapati aura 14 strI cakravartIke ye caudaha ratna the, inameM pratyekakI eka-eka hajAra deva rakSA karate the tathA ye atyadhika suzobhita the / / 108 - 109 | 1 kAla, 2 mahAkAla, 3 pANDuka, 4 mANava, 5 naiH sarpa, 6 sarvaratna, 7 zaMkha, 8 padma aura 9 piMgala....ye puNyazAlI cakravartIkI nau nidhiyA~ thiiN| ye sabhI nidhiyA~ avinAzI thIM, nidhipAla nAmaka devoMke dvArA surakSita thIM aura nirantara logoMke upakAra meM AtI thIM // 110-111 // ye gAr3Ike AkAra kI thIM, cAra-cAra bhauroM aura ATha-ATha pahiyoMse sahita thIM / no yojana caur3I, bAraha yojana lambI, ATha yojana gaharI aura vakSAra girike samAna vizAla kukSise sahita thIM / pratyekakI eka-eka hajAra yakSa nirantara dekha-rekha rakhate the |112-113 // inameM se pahalI kAlanidhimeM jyotiSazAstra, nimittazAstra, nyAyazAstra, kalAzAstra, vyAkaraNazAstra evaM purANa AdikA sadbhAva thA arthAt kAlanidhise ina sabakI prApti hotI thI // 114 // dUsarI mahAkAla nidhi meM vidvAnoMke dvArA nirNaya karane yogya paMcaloha Adi nAnA prakAra ke lohoMkA sadbhAva thA arthAt usase ina sabakI prApti hotI thI ||115 || tIsarI pANDuka nidhi meM zAli, brIhi, jo Adi samasta prakArakI dhAnya tathA kaDue cirapare Adi padArthoM kA sadbhAva thA ||116|| cauthI mANavaka nidhi, kavaca, DhAla, talavAra, bANa, zakti, dhanuSa tathA cakra Adi nAnA prakArake divya zastroMse paripUrNa thI // 117 // pAMcavIM sarpa-nidhi, zayyA, Asana Adi nAnA prakArakI vastuoM tathA gharameM upayoga AnevAle nAnA prakArake bhAjanoMkI pAtra thI // 118 // chaThI sarvaratna nidhi indranIla maNi, mahAnIla maNi, vajramaNi Adi bar3I-bar3I zikhAke dhAraka uttamottama ratnoMse paripUrNa thI // 129 // sAtavIM zaMkhanidhi, bherI, zaMkha, nagAr3e, vINA, jhallarI aura mRdaMga Adi AghAtase tathA phUMkakara bajAne yogya nAnA prakAra ke bAjoMse 1. nAzarahitAH, nidhanAni ca Ga. / 2. purANADhyAH ma / 3. bhojanAnAM ma /
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekAdazaH sargaH paTTacINamahAnetradukUlavara kambalaiH / vastrairvicitravarNADhyaiH pUrNapadmanidhiH sadA // 121 // kaTakaiH kaTisUtrAdyaiH strIpuMsAbharaNaiH zubhaiH / sa piGgalanidhiH pUrNo gajavAjivibhUSaNaiH // 122 // "kAmavRSTivazAste'mI navApi nidhayaH sadA / niSpAdayanti niHzeSaM cakravarttimanISitam // 123 // zatAni trINi SaSTyA tu sUpakArAH pare pare / kalyANasikthamAhAraM pratyahaM ye vitanvate // 124 // sahasrasikthaH kabalo dvAtriMzat te'pi cakriNaH / ekazcAsau subhadrAyAH eko'nyeSAM tu tRptaye // 125 // citrakArasahasrANi navatirnavabhiH saha / dvAtriMzat te sahasrANi nRpA mukuTabandakAH // 126 // dezAzcApi hi tAvanto jayantyapi surakhiyaH / antaHpurasahasrANi tasya SaNNavatiH prabhoH // 127 // halakoTI tathA gAvanikovyaH kAmadhenavaH / koTyazcASTAdazAzvAnAM nizceyA vAtaraMhasAm // 1.28 // lakSAzcaturazItistu madamantharagAminAm / hastinAM surathAnAM ca pratyekaM cakravarttinaH // 129 // 'AdityayazasA sArddhaM vivarddhanapurogamAH / paJca putrazatAnyasya vazAzvaramadehakAH // 130 // bhAjanaM bhojanaM zayyA camUrvAhanamAsanam / 'nidhiratnapuraM nATyaM mogAstasya dazAGgakAH // 131 // sa poDazasahasraizca gaNabaddhasuraiH sadA / sevAyAM sevyate dakSaiH pramAdarahitairhitaiH // 132 // vibhavena narendra tAdRzena yuto'pi san / zAstrAryakSuNNadhIzcakre durgatigrahanigraham // 133 // sa dvAtriMzatsahasrANAM smayabAhulyamasmayaH / apAkarodvikIryaitAn doH kRtAhitamanthanaH // 134 // "zrIvRkSa lakSitoraske sacatuHSaSTilakSaNe / SoDaze manurAje'smin viDaujaH zrIviDambini // 135 // svAyaMbhuve mahAbhAge bharate bharatakSitim / nItyA zAsati khaNDAnAM nityAkhaNDitapauruSe // 136 // pUrNa thI || 120 || AThavIM padmanidhi pATAmbara, cIna, mahAnetra, dukUla, uttama kambala tathA nAnA prakAra ke raMga-biraMga vastroMse paripUrNa thI || 121|| aura nauvIM piMgalanidhi kar3e tathA kaTisUtra Adi strI-puruSoMke AbhUSaNa aura hAthI, ghor3A Adike alaMkAroMse paripUrNa thI // 122 // | ye naukI nau nidhiyA~ kAmavRSTi nAmaka gRhapatike AdhIna thIM aura sadA cakravartI ke samasta manorathoM ko pUrNa karatI thIM // 123 // cakravartIke eka-se-eka bar3hakara tIna sau sATha rasoiyA the jo pratidina kalyANakArI sIthoMse yukta AhAra banAte the || 124 || eka hajAra cAvaloMkA eka kaMbala hotA hai aise battIsa kabala pramANa cakravartIkA AhAra thA, subhadrA kA AhAra eka kabala thA aura eka kabala anya samasta logoM ko tRptike lie paryApta thA aura eka kabala anya samasta logoMkI tRptike lie paryApta thA // 125 // cakravartI ke ninyAnabe hajAra citrakAra the, battIsa hajAra mukuTabaddha rAjA the, utane hI deza the aura devAMganAoMko bhI jItanevAlI chiyAnabe hajAra striyA~ thIM / / 126-127|| eka karor3a hala the, tIna karor3a kAmadhenu gAyeM thIM, vAyuke samAna vegazAlI aThAraha karor3a ghor3e the, matta evaM dhIre-dhIre gamana karanevAle caurAsI lAkha hAthI aura utane hI uttama ratha the / / 128-129 // akaMkIti aura vivardhanako Adi lekara pA~caso carama zarIrI tathA AjJAkArI putra the || 130|| 1 bhAjana, 2 bhojana, 3 zayyA, 4 senA, 5 vAhana, 6 Asana, 7 nidhi, 8 ratna, 9 nagara aura 10 nATya ye daza prakArake bhoga the || 131|| sevAmeM nipuNa, pramAdarahita evaM paramahitakArI solaha hajAra gaNabaddha deva sadA unakI sevA karate the || 132 || yadyapi rAjAdhirAja cakravartI isa prakArake vibhavase sahita 207 tathApi unakI buddhi zAstroMkA artha vicArane meM nirata rahatI thI aura ve durgatirUpI grahakA sadA nigraha karate rahate the / / 133 || bhujAoMse zatruoM kA mathana karanevAle cakravartIne yadyapi battIsa hajAra rAjAoMko bikherakara unakA abhimAna naSTa kara diyA thA tathApi svayaM abhimAnase rahita the || 134|| jinakA vakSaHsthala zrIvRkSa ke cihna se sahita thA, jo cauMsaTha lakSaNoMse yukta the, jo indrakI 1. kAmadRSTi ma / 2. arkakIrtinA / 3. vivarddhanakumArAdayaH / 4. nidhiratnaM puraM ma / 5. zrIvakSa-ma. /
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ 208 harivaMzapurANe dharmArthakAmamokSeSu yatheSTamanurAgiNaH / janAH santatamArebhuniHpratyUhasamohitAH // 137 // avAgvisargamanyeSAM pUrvadharmaphalaM prabhuH / zriyA sa darzayan keSAM nAbhUdharmasya dezakaH // 138 // zArdUlavikrIDitavRttam dharmasyAcaritasya pUrvajanane mArge jinAnAM mahAn mAhAtmyena sapauruSaH sukhanidhiokaikakalpadrumaH / samyagdarzanaratnaraJjitamanovRttirmanazcakrabhRt cakre zakranibhaH zriyAtra bharataH zArdUlavikrIDitam // 139 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI bharatadigvijayavarNano nAma ekAdazaH srgH| lakSmIko tiraskRta karanevAle the aura jo nitya evaM akhaNDita pauruSako dhAraNa karanevAle the aise svayambhUputra solahaveM kulakara bharata mahArAja jaba bharata kSetra sambandhI chaha khaNDoMkI bhUmikA nItipUrvaka zAsana karate the taba dharma, artha, kAma aura mokSameM yatheSTa anurAga rakhanevAle loga nirvighna rUpase nirantara AnandakA upabhoga karate the // 135-137 // jo apanI lakSmIke dvArA binA vacana bole hI anya manuSyoMke lie pUrvajanmameM kiye hue dharmakA phala dikhalA rahe the aise bharata mahArAja kinake lie dharmake upadezaka nahIM the / bhAvArtha-unakI anupama vibhUtiko dekhakara loga apane Apa samajha jAte the ki yaha inake pUrvakRta dharmakA phala hai isalie sabako dharma karanA cAhie // 138 // isa prakAra pUrvajanmameM AcaraNa kiye hue dharmake mAhAtmyase jo svayaM atizaya mahAna the. pauruSase yakta the, sukhake bhANDAra the, logoMke lie kalpavakSasvarUpa the, samyagdarzanarUpI ratnase raMjita manovRttise yukta the, aura lakSmIse indrake samAna the aise cakravartI bharata, siMhako ceSTAke samAna sudRr3ha manako jinamArgameM lIna rakhane lage // 139 / / isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM bharatakI digvijayakA varNana karanevAlA gyArahavA~ sarga samApta huA // 11 // .
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH cakAra vandanAM gatvA cakrI bharturanAratam / sa triSaSTipurANAni zuzrAva ca savistaram // 1 // caturviMzatitIrtheza vandanAthaM ziraHspRzam / acIkaradasau vezmadvAre vandanamAlikAm // 2 // adRSTapUrvatIrthezAH praviSTAH samavasthitim / kadAciJcakriyA sAddhaM vivarddhanapurogamAH // 3 // kliSTAH sthAvarakAyeSvanAdimithyAtvadRSTayaH / dRSTvA bhagavato lakSmI rAjaputrAH suvismitAH // 4 // antarmuhUrtakAlena prtipnnsupNymaaH| trayoviMzAnyaho citraM zatAni navabhirbabhuH // 5 // tAn prazasya tatazcakrI zAsanaM ca jinezinAm / natvezaM sAdhusaMdhaM ca viveza muditaH purIm // 6 // zanairyAti tataH kAle sAmrAjye lokapAlinaH / caturvargoMcitajJAnajalakSAlitacetasaH // 7 // tataH svayaMvarArambhe prApte bhUcarakhe bare / vRte meghezvare dhIre susulocanayA tayA // 8 // yuddhe baidve'rkakItau ca mukke ca kRtapUjane / akampanasutAbharttA pUjitazvakravartinA // 9 // sa hAstinapurAdhIzaH prAsAdastho'nyadA vRtaH / strIbhiH khe khecaraM yAntaM khecaryA vIkSya mUcchitaH // 10 // athAnantara cakravartI bharata samavasaraNameM jAkara nirantara bhagavAn vRSabhadevako namaskAra karate the aura tresaTha zalAkApuruSoMke purANa vistArake sAtha sunate the / / 1 / / unhoMne caubIsa tIthaMkaroMkI vandanAke lie apane mahaloMke dvArapara zirakA sparza karanevAlI vandanamAlAeM ba~dhavAyI thiiN| bhAvArtha-cakravartI bharatane apane mahaloMke dvArapara ratnanirmita caubIsa ghaNTiyoMse sahita aisI vandana-mAlAeM ba~dhavAyI thIM jinakA nikalate samaya zirase sparza hotA thaa| ghaNTiyoMko AvAja sunakara bharatako caubIsa tIrthaMkaroMkA smaraNa ho AtA thA jisase vaha unheM parokSa namaskAra karatA thA // 2 // kisI samaya cakravartI ke sAtha vivarddhana kumAra Adi no sau teIsa rAjakumAra bhagavAnke samavasaraNa meM praviSTa hue| unhoMne pahale kabhI tIrthakarake darzana nahIM kiye the| ve anAdi mithyAdRSTi the aura anAdi kAlase hI sthAvara kApoMmeM janmamaraNa kara klezako prApta hue the| bhagavAnkI lakSmI dekhakara ve saba parama Azcaryako prApta hue aura antarmuhUrtameM hI unhoMne saMyama prApta kara liyA // 3-5|| cakravartIne una saba kumAroMkI tathA jinendradevake zAsanakI prazaMsA kI aura antameM ve zrIjinendra bhagavAn tathA munisaMghako namaskAra kara prasanna hote hue ayodhyA nagarImeM praviSTa hue // 6 // tadanantara dhIre-dhIre samaya vyatIta honepara logoMkI rakSA karanevAle evaM caturvargake vAstavika jJAnarUpI jalase prakSAlita cittake dhAraka mahArAja bharatake sAmrAjyameM sarvaprathama svayaMvara prathAkA prArambha huaa| svayaMvara maNDapameM aneka bhUmigocaro tathA vidyAdhara ikaTThe hue| banArasake rAjA akampanakI putrI sulocanAne hastinApurake rAjA somaprabhake putra meghezvara jayakumArako vraa| arkakIti aura jayakumArakA yuddha huA jisameM jayakumArane arkakIrtiko bA~dha liyaa| pazcAt akampanakI preraNAse jayakumArane arkakIrtiko chor3a diyA evaM usakA saskAra kiyA aura cakravartIne sulocanAke pati jayakumArakA satkAra kiyA // 7-9 // tadanantara kisI samaya hastinApurakA rAjA jayakumAra striyoMse ghirA mahalakI chatapara baiThA thA ki AkAzameM jAte hue vidyAdhara aura vidyAdharIko dekhakara akasmAt mUcchita ho 1. tIrthezaM vandanAtha m.| 2. vivaddhanakumAraprabhRtayaH 923 bharataputrAH anAdimithyAdRSTayaH sarvataH pUrva bhagavato vaibhavaM dRSTrA saMyama svIcakrariti kathAsAraH / 3. baddhe ca kI ca m.| 4 vidyAdharyA saha /
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ 210 harivaMzapurANe vihvalAntaHpurastrImiH kRtamUrchApratikriyaH / hA prabhAvati ! yAtAsi kvetyavAdItprabuddhavAn // 11 // jaye jAtismare jAte tatpriyApi sulocanA / prAsAdavalabhau krIDatpArAvatayugekSaNAt // 12 // bhUtvA jAtismarA mUchA garavA prApya pratikriyAm / hiraNyavarmaNo nAma gRhnatIva smutthitaa|| 13 // hiraNyavarmapUrvo'hamityuvAca jayaH priyAm / sAha prabhAvatItyAha prahRSTA taM sulocanA // 14 // vidyAdharamavaM pUrvamabhijJAnarubhAvapi / parasparasya saMvAdyaM spaSTaM vidadhatuH priyau // 15 // tato'ntaHpuralokasya kautukvyaaptcetsH| kimetaditi jijJAsAjJApanArthaM jayoktayA // 16 // sukhaduHkharasonmizramaviyogasukhAnvitam / dvayozcaritamAkhyAtaM caturbhavamayaM tayA // 17 // uhiNTikArisaMbandhaM sakAntarativegayoH / dampatyordagdhayostena maraNaM karuNAvaham // 18 // mArjAreNa satA tena svapArAvatajanmani / makSaNe duHkhamaraNaM svaM jagAda sulocanA // 19 // sAdhudAnAnumodena pramAvatyA prabhAvitaH / hiraNyavarmaNo bhogaM mahAvidyAdharazriyaH // 20 // svapUrvavairiNA dAhaM tayoH saha tapasthayoH / AdyakalpasamutpattiM saMklezapariNAmataH // 21 // krIDArthamAgatasyAsya kSamA devamithunasya ca / vairiNo narakotthasya bhImasAdhozca marSaNam // 22 // svargacyavanaparyantaM dampatyozcaritaM ythaa| dRSTazrutAnubhUtArtha savistaramudIritam // 23 // gyaa||10|| ghabar3AyI huI antaHpurakI striyoMne usakI mUcha kA upacAra kiyA jisase saceta hokara vaha kahane lagA ki 'hAya ! prabhAvati ! tU kahA~ gayo ? // 11 // udhara vidyAdhara aura vidyAdharIko dekhakara jayakumArako jAtismaraNa huA aura idhara mahalake chajjepara krIr3A karate hue kabUtara aura kabUtarIkA yugala dekhanese sulocanAko bhI jAtismaraNa ho gayA jisase vaha bhI mUcchita ho gyii| pazcAt mUrchAkA upacAra prApta kara sulocanA hiraNyavarmAkA nAma letI huI uThI / / 12-13 / / priyAke mukhase hiraNyavarmAkA nAma sunakara jayakumArane usase kahA ki pahale maiM hI hiraNyavarmA thaa| isake uttarameM sulocanAne bhI prasanna hotI huI kahA ki vaha prabhAvatI maiM hI hU~ // 14 // isa prakAra patipatnI donoMne aneka cihnoMse hama pahale vidyAdhara the, isakA spaSTa nirNaya kara liyA // 15 // tadanantara jisakA citta kautukase vyApta ho rahA thA aise antaHpurake samasta logoMkI 'yaha kyA hai' isa jijJAsAko dUra karaneke lie jayakumArakI preraNA pAkara sulocanAne donoMke pichale cAra bhavoMse sambandha rakhanevAlA carita kahanA zurU kiyaa| unakA vaha carita sukha aura duHkharUpI rasase milA huA thA tathA saMyoga sambandhI sukhase sahita thA / / 16-17 // usane batAyA ki sukAnta aura rativegA nAmaka dampatike sAtha uTTiTikArikA kyA sambandha thA tathA kisa prakAra usane ukta donoM dampatiyoMko jalAkara unakA karuNApUrNa maraNa kiyA thaa| uTTiTikAri marakara bilAva huA aura sukAnta tathA rativegA marakara kabUtara-kabUtarI hue to uTTiTikArine kabUtara-kabUtarIkA bhakSaNa kiyaa| jisase unheM marate samaya bar3A duHkha uThAnA par3A // 18-19 / / munidAnakI anumodanAse kabUtarIkA jIva prabhAvatI nAmakI vidyAdharI haI aura kabUtarakA jIva hiraNyavarmA nAmakA vidyAdhara huA tathA donoM hI vidyAdharoMkI lakSmIkA upabhoga karate rhe| kadAcit hiraNyavarmA aura prabhAvatI vanameM tapasyA karate the, usI samaya apane pUrva bhavake vairI-mArjArake jIva ( vidyudvega nAmaka cora) ne unheM agnimeM jalA diyaa| saMkliSTa pariNAmoMke kAraNa hiraNyavarmA aura prabhAvatI marakara prathama svargameM deva-devI hue aura vidyudvega corakA jIva marakara naraka gyaa| kisI samaya ukta deva-deviyoMkA yugala kror3Ake lie pRthivIpara AyA thA aura vidyudvegakA jIva narakase nikalakara bhIma nAmakA sAdhu huA thaa| so kAraNa pAkara tInoM jIvoMne paraspara kSamA 1. kRtamUrchAnivAraNaH / 2. pratikriyaH m.| 3. dRSTaM zrutA ma. /
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ ~ dvAdazaH sargaH 211 nijAjJayA ca kathitaM zrIpAlacaritaM tathA / sAntaHpuro jayaH zrutvA mahAntaM vismayaM zritaH // 24 // bhavapaJcakasaMbandhasnehasAgaravartinoH / smaraNAdeva saMprAptAH vidyAH prAgjanmajAstayoH // 25 // tato vidyAprabhAveNa vidyAdharayuvazriyo / vijahaturjayantau tau lokaM khecaragocaram // 26 // jinendravandagApUrva trivargaparipoSiNA / mandarasya rataM tena kandarAsu samaM tayA // 27 // kulazailanitambeSu suvizAla nitambayA / reme kinnaragIteSu rAmayA so'bhirAmayA // 28 // karmabhUmibhavenApi krIDitaM bhogabhUmiSu / kalAguNavidagdhena mithunena yatherisatam // 29 // zakraprazaMsanAdetya ratiprabhasureNa saH / parIkSya svastriyA merAvanyadA pUjito jayaH // 30 // sarvAsAmeva zuddhInAM zIlazuddhiH prazasyate / zIlazuddhivizuddhAnAM kiGkarAstridazA nRNAm // 31 // varSANi bahupatnIkaH subahUni bahuprajAH / bubhuje paramAn bhogAn vijayena samaM jayaH // 32 // sutayAkampanasyAsAvAkroDyAdiSu cAnyadA / vandanAtha jinedrasya vRSamasya samAgamat // 33 // pratyAsannamamuJcantIM provAca dayitAM ca saH / priye pazya jinAdhIzaM trailokyaparivAritam // 34 // prAtihAryayuto'STAbhizcatustrizanmahAdbhutaiH / ayaM mAti vibhurdhAtA trailokyaparamezvaraH // 35 // amI caturvidhA devAH saudharmapramukhAH priye / devyo'mISAmapi mUrnA praNamanti jinezvaram // 36 // bhAva dhAraNa kiyA / kAla pAkara bhIma muni to mokSa cale gaye aura devadampatI svargase cyuta hokara hama donoM hue haiN| isa prakAra svargase cyuta hone paryanta devadampatIkA carita jaisA dekhA, sunA athavA anubhava kiyA thA vaisA sulocanAne vistArake sAtha varNana kiyA / / 20-23 / / tadanantara jayakumArakI AjJA pAkara sulocanAne zrIpAla cakravartIkA bhI carita kahA jise antaHpurake sAthasAtha sunakara jayakumAra parama Azcaryako prApta hue // 24 // jo pAMca bhavoMke sambandhase samutpanna sneharUpo sAgarameM nimagna the aise jayakumAra aura sulocanAko smaraNa mAtrase hI pUrva bhava sambandhI vidyAe~ prApta ho gayIM / / 25 / / tadanantara vidyAke prabhAvase vidyAdhara aura vidyAdhariyoMkI zobhAko jItate hue ve donoM vidyAdharoMke lokameM vihAra karane lage / / 26 / / dharma, artha aura kAma isa trivargako puSTa karanevAlA jayakumAra kabhI jinendra bhagavAnkI vandanA kara sumeruparvatakI guphAoMmeM sulocanAke sAtha ramaNa karatA thA aura kabhI jahAM kinnara deva gAte the aise kulAcaloMke nitamboMpara vizAla nitamboMse suzobhita sundarI sulocanAke sAtha krIr3A karatA thA // 27-28 / / vaha yadyapi karmabhUmimeM utpanna huA thA tathApi kalA guNameM vidagdha Arya dampatIke samAna bhogabhUmiyoMmeM icchAnusAra krIr3A karatA thA // 29 // kisI samaya indrake dvArA kI haI prazaMsAse prerita hokara ratiprabha nAmaka devane apanI strIke sAtha sumeru parvatapara jayakamArake zIlako parIkSA kI aura parIkSA karaneke bAda usakI pUjA kI // 30 // so ThIka hI hai kyoMki saba prakArako zuddhiyoMmeM zIlazuddhi hI prazaMsanIya hai| jo manuSya zIlakI zuddhise vizuddha haiM unake deva bhI kiMkara ho jAte haiM / / 31 / / bahuta patniyoM aura bahuta putroMse suzobhita jayakumAra apane choTe bhAI vijayake sAtha uttamottama bhoga bhogatA rahA // 32 // tadanantara kisI dina vaha sulocanAke sAtha parvatoMpara kror3A kara zrI vRSabha jinendrakI vandanAke lie samavasaraNa gayA // 33 // samavasaraNake samIpa pahu~cakara usane pAsa meM khar3I sulocanAse kahA ki priye ! tIna lokake jIvoMse ghire hue jinendra devako dekho // 34 // ye trilokInAtha ATha prAtihAryose sahita haiM tathA cauMtIsa atizayoMse suzobhita ho rahe haiM // 35 / / he priye ! ye saudharma Adi cAroM nikAyake deva aura inako deviyA~ mastaka jhukA-jhukAkara jinendra devako praNAma kara 1. mavocantI m.| 2. vizuddhAnto ma., kh.|
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ 212 harivaMzapurANe nAnaciyatibhiryuktAH saptatirgaNadhAriNaH / amI vRSamasenAdyAH prakAzante'ntikaM pramoH // 37 // asau bAhubalI kAnte ! kevalI jaTilo vRtaH / svabhrAtRmanibhirbhAti nyagrodha iva pAdapaiH // 38 // eSa somapramo devi ! zobhate gururAvayoH / zreyasA sahito yogI tapa:zrIparivAritaH // 39 // ayaM putrasahasreNa tapastho janakastava / akampanamahArAjo rAjate tapasaH zriyA // 4 // durmarSaNAdayaste'mI svatsvayaMvarayodhinaH / upazAnta dhiyaH kAnte ! tapasyanti mahAnRpAH // 41 // brAhmIyaM sundarIyaM ca samastA gaNAgraNIH / kumArIbhyAM priye tAbhyAM mArabhaGgaH sphuTIkRtaH // 42 // bharato'yaM nRpaiH sArddhamupaviSTo jinAntike / antaHpuramidaM tasya subhadrAdikamekataH // 43 // pazya pazya priye citraM yadanyonyavirodhinaH / tiryaJco'mI samAsInAH samamekatra mitravat // 44 // darzayanniti kAntAyai samavasthitimahataH / so'vatIrya marunmArgAt kRtajainendra saMstavaH // 45 // niviSTazcakriNaH pAzva vinayI nyvijyH| subhadrAntikamAsAdya samAsInA sulocanA // 46 // dharma tatra jayaH zrutvA saprapaJcakathAmRtam / bodhilAbhamasau lebhe mohanIyatanusvataH // 47 // snehapAzaM dRDhaM chittvA prabodhya sa sulocanAm / putrAyAnantavIryAya datvA rAjyaM nijaM kRtI // 48 // cakriNA rudhyamAno'pi sa snehvshtinaa| pravavrAja jinasthAnte vijayena jayaH samam // 49 // zatAnyaSTau jayenAmA prAvajan kSitipAstadA / kalatraputramitrANi sarAjyAnyavahAya te // 50 // duHsaMsArasvabhAvajJA sapatnIbhiH sitAmbarA / brAhmIM ca sundaroM zrisvA pravavAja sulocanA // 51 // rahI haiM // 36 / / ye bhagavAn RSabhadevake samIpa nAnA RddhiyoMke dhAraka muniyoMse yukta vRSabhasena Adi sattara gaNadhara suzobhita ho rahe haiM // 37 // he kAnte ! yahA~ ye kevalajJAnI jaTAdhArI bAhubalI bhagavAn virAjamAna haiN| ye muni avasthAko prApta hue apane bhAiyoMse ghire hue haiM aura aneka vRkSoMse ghire vaTavRkSake samAna suzobhita ho rahe haiM // 38 // he devi ! idhara ye taparUpI lakSmIse ghire hue hamAre pitA somaprabha munirAja, apane choTe bhAI zreyAnsake sAtha suzobhita ho rahe haiM // 39 / / idhara ye tumhAre pitA akampana mahArAja eka hajAra putroMke sAtha tapameM lIna haiM tathA tapolakSmIse atyadhika suzobhita ho rahe haiN||40|| he kAnte ! idhara ye tamhAre svayaMvarameM yaddha karanevAle durmarSaNa Adi baDe-bar3e rAjA zAnta citta hokara tapasyA kara rahe haiM // 41 // he priye ! yaha samasta AryikAoMkI agraNI brAhmI hai aura yaha sundarI hai| ina donoMne kumArI avasthAmeM hI kAmadevako parAjita kara diyA hai|||42|| idhara yaha jinendra bhagavAnke samIpa aneka rAjAoMke sAtha bharata cakravartI baiThA hai aura udhara dUsarI ora usako subhadrA Adi rAniyA~ avasthita haiN||43|| he priye ! dekho dekho, kaisA Azcarya hai ki ye parasparake virodhI tithaMca yahA~ eka sAtha mitrakI taraha baiThe haiM // 44 / / isa prakAra prANavallabhA-sulocanAke lie arahanta bhagavAnkA samavasaraNa dikhAtA huA nItikA vettA kumAra AkAzase nIce utarA aura jinendra bhagavAnkI stuti karatA huA vinaya-pUrvaka cakravartIke pAsa baiTha gayA tathA sulocanA subhadrAke pAsa jAkara baiTha gayI / / 45-46 / / jayakumArakA moha atyanta sUkSma raha gayA thA isalie vahA~ vistRta kathArUpI amRtase sahita dharmakA upadeza sunakara usane samyagdarzana, samyagjJAna aura samyak cAritrarUpI bodhikA lAbha prApta kiyA ||47|| tadanantara atizaya buddhimAn jayakumArane sneharUpI sudRr3ha bandhanako chedakara sulocanAko samajhAyA, anantavIyaM nAmaka putrake lie apanA rAjya diyA aura snehake vazavartI cakravartIke manA karanepara bhI choTe bhAI vijayake sAtha jinendradevake samIpa dIkSA le lI ||48-49 / / usa samaya jayakumArake sAtha eka sau ATha rAjAoMne strI, putra, mitra tathA rAjyako chor3akara dIkSA dhAraNa kara lI // 50 // duSTa saMsArake svabhAvako jAnanevAlI sulocanAne apanI sapatniyoM ke sAtha sapheda vastra dhAraNa kara liye aura brAhmI tathA 1. tapasA zriyA ma. / For Private & Personal use only
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH 213 dvAdazAGgadharo jAtaH kSipraM meghezvarI gaNI / ekAdazAGgabhRjAtA sAryikApi sulocanA // 52 // bhUcareSu tato'nyeSu khecareSu ca rAjasu / niSkrAnteSu zriyastyaktvA doSiNIrikha yoSitaH // 53 // abhUvan gaNino bhattarazItizcaturuttarA / sahasrANi gaNAzcAsannazItizcaturuttarA // 54 // Adyo vRSabhaseno'nyaH kumbho dRDharatho gaNI / caturthaH zatrudamano devazarmA ca paJcamaH // 55 // SaSTho gaNadharo dhImAn dhanadeva itIritaH / nandanaH somadattazca suradattastathA paraH // 56 // vAyuzarmA subAhuzca devAgniAdazo gnnii| agnidevo'gnibhUtizca'caturdaza udIritaH // 5 // tejasvI cAgnimitrazca tathA haladharaH shrutii| mahIdharazca mAhendro vasudevo vasuMdharaH // 58 // tathaivAcalanAmAnyo meruzca jagatISyate / bhUtiH sarvaMsaho yajJaH sarvaguptastathAparaH // 59 / / dvau ca sarvapriyo devI vijayazcApi saMjJayA / paro vijayaguptazca mitrAntavijayastataH // 6 // vijayazrIriti khyAtaH parAkhyo'pyaparAjitaH / vasumitro'pi senAnto vasusAdhuranIdRzaH // 61 // satyadeva iti jJeyaH satyavedaH punargaNI / sarvaguptazca mitrazca satyavAniti nAmataH // 62 // vinItaH saMvarazcobhAvRSiguptarSidattakau / yajJadeva iti prokto yajJaguptastathaiva ca // 13 // yajJamitro yajJadanaH svAyaMbhuva iti stutaH / mAgadatto bhAgaphalguguptaphalAH prakIrtitaH // 64 // tathA'nyo gaNabhRnAmnA mitraphalguH prajApatiH / tataH satyayazA nAmnA varuNo dhanavAhikaH // 65 / / gaNI mahendradattazca tejorAzimahArathaH / vijayazrutiranyazca mahAbala iti zrutaH // 66 // suvizAlazca vajrazca vairanAmA tato'paraH / saptatizcandracUDo'nyastato meghezvaraH paraH // 67 // kacchazcApi mahAkacchaH sukaccho'tibalo'pi ca / madrAvalizca vikhyAto namizca vinamistathA // 68 // gagI bhadrabalo nandI tathAnyaH samudoritaH / mahAnubhAvasaMjJazca nandimitrazca nAmataH // 69 // tathaiva kAmadevazca caramo'nupamaH smRtaH / vRSabhasya gaNinaste'mI azItizcaturuttarAH // 70 / / sundarIke pAsa jAkara dIkSA le lI // 51 // meghezvara jayakumAra zIghra hI dvAdazAMgake pAThI hokara bhagavAnke gaNadhara ho gaye aura AryikA sulocanA bhI gyAraha aMgoMkI dhAraka ho gayo / / 52 / / tadanantara aneka bhUmigocarI aura vidyAdhara rAjAoMne jaba doSavatI striyoMke samAna lakSmIkA tyAga kara dokSA dhAraNa kara lI taba bhagavAna ke caurAsI gaNadhara ho gaye aura gaNoMkI saMkhyA caurAsI hajAra ho gayo / / 53-54 / / unameM caurAsI gaNadharoMke nAma ye haiM-1 vRSabhasena, 2 kumbha, 3 dRr3haratha, 4 zatrudamana, 5 devazarmA, 6 dhanadeva, 7 nandana, 8 somadatta, 9 suradatta, 10 vAyuzarmA, 11 subAhu, 12 devAgni, 13 agnideva, 14 agtibhUti, 15 tejasvI, 16 agnimitra, 17 haladhara, 18 mahIdhara, 19 mAhendra, 20 vasudeva, 21 vasundhara, 22 acala, 23 meru, 24 bhUti, 25 sarvasaha, 26 yajJa, 27 sarvagupta, 28 sarvapriya, 29 sarvadeva, 30 vijaya, 31 vijayagupta, 32 vijayamitra, 33 vijayazrI, 34 parAkhya, 35 aparAjita, 36 vasumitra, 37 vasusena, 38 sAdhusena, 39 satyadeva, 40 satyaveda, 41 sarvagupta, 42 mitra, 43 satyavAn, 44 vinIta, 45 saMvara, 46 RSigupta, 47 RSidatta, 48 yajJadeva, 49 yajJagupta, 50 yajJamitra, 51 yajJadatta, 52 svAyambhuva, 53 bhAgadatta, 54 bhAgaphalgu, 55 gupta, 56 guptaphalgu, 57 mitraphalgu, 58 prajApati, 59 satyayaza, 60 varuNa, 61 dhanavAhika, 62 mahendradatta, 63 tejorAzi, 64 mahAratha, 65 vijaya-zruti, 66 mahAbala, 67 suvizAla, 68 vajra, 69 vaira, 70 candracUDa, 71 mecezvara, 72 kaccha, 73 mahAkaccha, 74 sukaccha, 75 atibala, 76 bhadrAvali, 77 nami, 78 vinami, 79 bhadrabala, 80 nandI, 81 mahAnubhAva, 82 nandimitra, 83 kAmadeva aura 84 anupama / bhagavAn vRSabhadevake ye caurAsI gaNadhara the / / 55-70 // bhagavAn vRSabha 1. bhUtazca m.| 2 dhanavAhakaH ma., kha. /
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe 1 saMghaH pariSadi zrImAn babhau saptavidhastadA / vicitraguNapUrNAnAmRSINAM vRSabhezinaH // 71 // sahasrANi ca catvAri tatra saptazatAni ca / paJcAzacca mahAbhAgA babhuH pUrvadharAstadA // 72 // tAvantyeva sahasrANi zataM paJcAzatAyutam / zrutasya zikSakAH proktAH saMyatAH saMyatAkSakAH // 73 // sahasrANi navAdhItA munayo'vadhilocanAH / viMzatiste sahasrANi kevalajJAnalocanAH // 74 // viMzatiste sahasrANi SaT zatAni ca vaikriyAH / vikriyAzaktiyogena jayantaH zakramapyalam // 75 // dvAdazaiva sahasrANi tathA saptazatAni ca / paJcAzaJca yutAstatra matyA vipulayA babhuH // 76 || tAvanta eva saMkhyAtAH saMkhyayAsaMkhya sadguNAH / jetAro hetuvAdajJA vAdinaH prativAdinAm ||17|| sapaJcAzatsahasrAstA zuddhajJA babhurAyikAH / zrAvikAH paJcalakSyastAstrilakSAH zrAvakAzca te ||78|| chadmasthakAlanirmuktAM pUrvalakSAM jinezvaraH / vijahAra mahIM bhavyAn bhavAbdhestArayan bahUn / / 79 / / sragdharAcchandaH ithaM kRtvA samartha mavajaladhijalottAraNe mAvatIrthaM kalpAntasthAyi bhUyastribhuvanahitakRt kSetratIrthaM sa karttum / svAbhAvya dAruroha zramaNagaNasuravAtasaMpUjyapAdaH kailAsAkhyaM mahIdhaM niSadhamiva vRSAditya iddhapramADhyaH ||80|| tasminnadvau jinendraH sphaTikamaNizilAjAlaramye niSaNNo yogAnAM saMnirodhaM saha dazabhiratho yoginAM yaiH sahasraiH / kRtvA kRtvAntamante caturaparamahAkarmabhedasya zarma sthAnaM sthAnaM sa saiddhaM samagamadamalasragdharAbhyarcya mAnaH // 81 // 214 devakI sabhA meM nAnA prakArake guNoMse pUrNaM muniyoMkA sAta prakArakA saMgha thA // 71 // unameM cAra hajAra sAta sau pacAsa mahAbhAga to pUrbaMdhara the // 72 // | cAra hajAra sAta sau pacAsa muni zruta zikSaka the, ye saba muni indriyoMko vaza karanevAle the || 73 || nau hajAra muni avadhijJAnI the, bIsa hajAra kevalajJAnI the, bIsa hajAra chaha sau vikriyA Rddhike dhAraka the, muni apanI vikriyA zaktike yoga se indrako bhI acchI taraha jItanevAle the, bIsa hajAra sAta sau pacAsa vipulamati mana:paryaya jJAnake dhAraka the, bIsa hajAra sAta sau pacAsa hI asaMkhyAta guNoMke dhAraka; hetuvAdake jJAtA tathA prativAdiyoM ko jItanevAle vAdI the, zuddha Atmatattvako jAnanevAlI pacAsa hajAra AryikAe~ thIM, pA~ca lAkha zrAvikAe~ thIM aura tIna lAkha zrAvaka the ||74-78 / / bhagavAn kI kula Ayu caurAsI lAkha pUrvaM varSakI thI usameM se chadmastha kAlake terAsI lAkha varSa pUrvaM varSa kama kara denepara eka lAkha pUrvaM varSa taka unhoMne aneka bhavya jIvoM ko saMsAra sAgara se pAra karate hue pRthivIpara vihAra kiyA T || 79|| isa prakAra munigaNa aura devoMke samUhase pUjita caraNoMke dhAraka zrIvRSabha jinendra, saMsArarUpI sAgarake jalase pAra karane meM samartha ratnatrayarUpa bhAva tIrthaMkA pravartana kara kalpAnta kAla taka sthira rahanevAle evaM tribhuvana janahitakArI kSetra tIrthaMko pravartanake lie svabhAvavaza ( icchAke binA hI ) kailAsa parvatapara usa taraha ArUr3ha ho gaye jisa taraha ki dedIpyamAna prabhAkA dhAraka vRSakA sUryaM niSadhAcalapara ArUr3ha hotA hai ||80|| sphaTika maNikI zilAoMke samUhase ramaNIya usa kailAsa parvata para ArUr3ha hokara bhagavAnne eka hajAra rAjAoMke sAtha yoga nirodha kiyA aura antameM cAra aghAtiyA karmoMkA anta kara nirmala mAlAoMke dhAraka devoMse pUjita ho ananta 1. 4750 / 2.4150 / 3. 9000 / 4. 20000 / 5.20600 / 6.12750 /
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAdazaH sargaH udUghaH saMgho'sya 'maunaH sphuTabhuvanagurordevadevasya dehaM devozcakravattipramukha nRpagaNazcAtibhaktyA sametya / gandhaiH puSpaizca dhUpaiH surabhimiramalairakSataizca pradIpaiH saMpUjyAnamya samyagvRSabhajinaguNazrIphalaM yAcate sma // 82 // ityariSTanemipurANa saMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRto vRSabhezvaraparinirvANavarNano nAma dvAdazaH sargaH // 12 // D sukhake sthAnabhUta mokSasthAnako prApta kriyA || 81 || mokSaprApti ke anantara muniyoMkA zreSTha saMgha, devoM kA samUha aura cakravartI Adi pramukha rAjAoM kA samUha - ina sabane tovra bhaktivaza Akara gandha, puSpa, sugandhita dhUpa, ujjvala akSata aura dedIpyamAna dIpakake dvArA trijagadguru devAdi deva vRSabhadeva ke zarIra kI pUjA kara tathA acchI taraha namaskAra kara yahI yAcanA ko ki hama logoM ko zrI RSabha jinendrake guNa lakSmIrUpI phalakI prApti hove // 82 // 1. munInAmayaM maunaH 'tasyedam' ityaN pratyayaH, / isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMza purANa meM zrIvRSabhadevakI nirvANa prAptikA varNana karanevAlA bArahavA~ sarga samApta huA ||12|| 215
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH anubhUya ciraM lakSmI bhUpatirbharatezvaraH / AdityayazasaM putramabhiSicya bhuvo vibhuH // 1 // dIkSA jagrAha jainendrImugrAmAtmaparigrahAm / durnigrahendriyagrAmamRganigrahavAgurAm // 2 // paJcamuSTimirutpATya truTyabandhasthitiH kacAn / locAnantaramevApad rAjan zreNika ! kevalam // 3 // dvAtriMzatridazendraiH sa kRtakevala pUjanaH / dIpako mokSamArgasya vijahAra ciraM mahIm // 4 // pUrvalakSAH kumAratve tasyAguH saptasaptatiH / sAmrAjye SaT pramorekA zrAmaNye vizvadRzvanaH // 5 // zailaM vRSabhasenAdyaiH kailAsamadhiruhya saH / zeSakarmakSayAnmokSamante prAptaH suraiH stutaH // 6 // AdityayazasaH putro jAtaH smitayazaHzratiH / zriyaM tasmai vitIryAsau tapasA prApa nivRtim / / 7 / / balastasmAdabhUtputraH subalo'to mahAbalaH / tato'tibalanAmA ca tasyAmRtabalaH sutaH // 8 // subhadraH sAgaro bhadro ravitejAH zazI tataH / prabhUtatejAstejasvI tamano'nyaH pratApavAn // 9 // ativIryaH sutrIyo'tastathoditaparAkramaH / mahendravikramaH sUrya indradyumno mahendrajit // 10 // prabhavibharavidhvaMso vItabhIvRSabhadhvajaH / garuDAko mRgAtAkhya ityAdyAH pRthivIbhRtaH // 11 // AdityavaMzasaMbhUtAH krameNa pRthukIrtayaH / sute nyastabharAH prApustapasA perinitim // 12 // athAnantara SaTkhaNDa pRthivIke svAmI mahArAja bharatane cirakAla taka lakSmIkA upabhoga kara arkakIrti nAmaka putrakA abhiSeka kiyA aura svayaM atizaya kaThina AtmarUpa parigrahase yukta, evaM kaThinAIse nigraha karane yogya indriyarUpI magasamahako pakaDane ke lie jAlake samAna jinadIkSA dhAraNa kara lii||1-2|| gautama svAmI kahate haiM ki he rAjana zreNika! mahArAja bharatane apane samasta paMcamuTTiyoMse ukhAr3akara pheMka diye tathA unake karmabandhanako sthiti itanI jaldI kSINa huI ki unhoMne kezaloMcake bAda hI kevalajJAna prApta kara liyA // 3 // tadanantara battIsoM indroMne Akara jinake kevalajJAnakI pUjA kI thI aura jo mokSamArgako prakAzita karaneke lie dIpakake samAna the aise bhagavAn bharatane cirakAla taka pRthivIpara vihAra kiyA // 4 // sarvadarzI bhagavAn bharatako Ayu bhI caurAsI lAkha pUrvako thI usameM-se satahattara lAkha pUrva to kumAra kAlameM bIte, chaha lAkha pUrva sAmrAjya padameM vyatIta hue aura eka lAkha pUrva unhoMne muni padameM vihAra kiyA // 5 // Ayuke anta samaya ve vRSabhasena Adi gaNadharoMke sAtha kailAsa parvatapara ArUr3ha ho gaye aura zeSa karmokA kSaya kara vahIMse unhoMne mokSa prApta kiyA, devoMne unakI stuti-vandanA ko // 6 // rAjA arkakotike smitayaza nAmakA putra huaa| akakIrti use lakSmI de tapake dvArA mokSako prApta huA |7 // smitayazake bala, balake subala, subalake mahAbala, mahAbalake atibala, atibalake amRtabala, amRtabalake subhadra, subhadrake sAgara, sAgarake bhadra, bhadrake raviteja, ravitejake zazI, zazIke prabhUtateja, prabhUtatejake tejasvI, tejasvIke tapana, tapanake pratApavAn, pratApavAnke ativIrya, ativIryakre suvIrya, suvIryake uditaparAkrama, uditaparAkramake mahendravikrama, mahendravikramake sUrya, sUryake indradyumna, indradyumnake mahendrajit, mahendrajitke prabhu, prabhuke vibhu, vibhuke avidhvaMsa, avidhvaMsake vItabhI, vItabhIke vRSabhadhvaja, vRSabhadhvajake garuDAMka aura garuDAMkake magAMka Adi aneka rAjA kramase sUryavaMzameM utpanna hue| ye saba rAjA vizAla yazake dhAraka the 1. kalpavAsinaH 12, bhavanavAsinaH 10, vyantarAH 8, sUryAcandramasau iti = 32 / 2. mokSam /
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayodazaH sargaH 217 mokSamikSvAkavo jagmurbharatAdyA nirantarAH / te caturdazalakSAstu prApaiko'gre'hamindratAm // 13 // tathA dazaguNAzcASTau paripATyA narezvarAH / muktAstadantare prApadekaikaH 'suranAthatAm // 14 // dhorA rAjyadhurAM tyaktvA dhRtvAnte'nye tapodhurAm / svargameke'pavarga tu jagmurAdityavaMzajAH // 15 // yo'sau bAhubalI tasmAjAtaH somayazAH sutaH / somavaMzasya kartAsau tasya sUnurmahAbalaH // 16 // tato'bhUtsubalaH sUnurabhUd bhujabalI tataH / evamAdyAH zivaM prAptAH somavaMzodbhavA nRpAH // 17 // paJcAzatkoTilakSAzca sAgarANAM pramANataH / tIrtha vRSamanAthasya tadA vahati santate // 18 // ikSvAkavo dvidhAdityasomavaMzodbhavA nRpAH / ugrAdyA kauravAdyAzca mokSaM svarga ca bhejire // 19 // nameH khecaranAthasya ratnamAlI zarIrajaH / ratnavajro'bhavattasmAttato ratnarathastathA // 20 // ratnacihnAbhidhAno'smAt tasmAccandrarathaH sutaH / vajrajaGgho babhUvAsmAd vajrasenasutastataH // 21 // saMjAto vajradaMSTro'smAdabhUdvavajastataH / vajrAyudhazca vajro'taH suvajro vajrabhRtpunaH // 22 // vajrAbho vaz2abAhuzca vajrAGko vajrasundaraH / vajrAsyo vajrapANizca vajrabhAnuzca vajravAn // 23 // vidyunmukhaH suvaktrazca vidyudaMSTrastathaiva ca / vidyutvAn vidyudAbhazca vidyudvegazca vaidyutaH // 24 // ityAdyAH sutavinyastavimavAH khecarAdhipAH / Adye tIrthe tapaH kRtvA svarga mokSaM ca bhejire // 25 // svargAgrAdavatIryAtha jaatstiirthkro'jitH| nAbheyasyeva tasyApi paJcakalyANavarNanA // 26 // kAle tasyAbhavaJcakrI dvitIyaH sagarazrutiH / akSINanidhiratnezaH prasiddho marato yathA // 27 // aura putroMke lie rAjyabhAra sauMpa tapa kara mokSako prApta hue // 8-12 // bharatako Adi lekara caudaha lAkha ikSvAkuvaMzIya rAjA lagAtAra mokSa gye| usake bAda eka rAjA sarvArthasiddhise ahamindra padako prApta haA. phira asso rAjA mokSa gaye parantu unake bIca meM eka-eka rAjA indrapadako prApta hotA rahA // 13-14 / / sUryavaMzameM utpanna hue kitane hI dhIra-vIra rAjA antameM rAjyakA bhAra chor3a aura tapakA bhAra dhAraNa kara svarga gaye tathA kitane hI mokSako prApta hue // 15 // bhagavAn RSabhadevake jo bAhubalI putra the unase somayaza nAmaka putra huaa| vahI somayaza somavaMza (candravaMza) kA kartA huaa| somayazake mahAbala, mahAbalake subala aura subalake bhujabalI putra huaa| inheM Adi lekara somavaMzameM utpanna hue aneka rAjA mokSako prApta hue // 16-17 / isa prakAra bhagavAn vRSabhadevakA tIrtha pRthivIpara pacAsa lAkha karor3a sAgara taka anavarata calatA rhaa| isa tIrthakAlameM apanI do zAkhAoM-sUryavaMza aura candravaMzameM utpanna hae ikSvAkuvaMzIya tathA kuruvaMzIya Adi aneka rAjA svarga aura mokSako prApta hue / / 18-19 // vidyAdharoMke svAmI rAjA namike ratnamAlI, ratnamAlIke ratnavajra, ratnavajrake ratnaratha, ratnarathake ratnacihna, ratnacihnake candraratha, candrarathake vajrajaMgha, vajrajaMghake vajrasena, vajrasenake vajradaMSTra, vajradaMSTrake vajradhvaja, vajradhvajake vajrAyudha, vajrAyudhake vajra, vajrake suvajra, suvajrake vajrabhRt, vajrabhRtke vajrAbha, vajrAbhake vajrabAhu, vajrabAhuke vajrAMka, vajrAMkake vajrasundara, vajrasundarake vajrAsya, vajrAsyake vajrapANi, vajrapANike vajrabhAnu, vajrabhAnuke vajravAn, vajravAnke vidyunmukha, vidyunmukhake suvaktra, suvaktrake vidyudaMSTra, vidyudaMSTra ke vidyutvAn, vidyutvAnke vidyudAbha, vidyadAbhake vidyudvega aura vidyudvegake vaidyuta putra huaa| inheM Adi lekara jo vidyAdhara rAjA hue ve bhI bhagavAna AdinAthake tIrthameM putroMke lie rAjya-vaibhava sauMpa tapazcaraNa kara yathAyogya svarga aura mokSako prApta hue // 20-25 // athAnantara sarvArthasiddhise cayakara dUsare ajitanAtha tIrthakara hue| inake paMca kalyANakoMkA varNana bhagavan RSabhadevake samAna hI jAnanA cAhie // 26 / / inake kAlameM sagara nAmakA dUsarA 1. eko muktimanyaH suranAthatAM punareko muktimanya indratvamityanena krameNa / 2. nAbheyasyApi m.| 28
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ 218 harivaMzapurANe putrAH SaSTisahasrANi tasya durlalitakriyAH / parasparamahAprItAH pratyAkhyAtAdgu pUrvakAH // 28 // kRtASTApadakailAsA daNDaratnena te kSitim / mindAnAH kupitenAmI nAgarAjena masmitAH // 29 // saMsArasthitiviccakrI putrazokamudasya saH / dIkSitvAjinanAthAnte mokSamaina muktabandhanaH // 30 // tataH saMbhavanAtho'bhUttato'bhUdabhinandanaH / tataH sumatinAthazca tataH padmaprabho jinaH // 31 // supAzrvazca jinendro'smAt tatazcandrapramaH prabhuH / puSpadantaH parastasmAdazamaH zItalastataH // 30 // zArdUlavikrIDitam ikSvAkuH prathamaH pradhAnamudagAdAdityavaMzastata stasmAdeva ca somavaMza iti yastvanye kurUprAdayaH / pazcAt zrIvRSamAdabhUdRSigaNaH zrIvaMza uccastarA mitthaM te nRpakhecarAnvayayutA vaMzAstavoktA mayA // 33 // zuddha zreNika ! zItalasya dazame tIrthe vahatyujjvale kAle kevaladIpakojvalajagaddevendra devAgame / prodbhUtaH prakaTaprabhAvamahatAM vaMzo harINAM yathA varNyaH so'pi mayA tathA jinapathe tathyo nRpAkarNyatAm // 34 // ityariSTane mipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI ikSvAkuvaMzavarNano nAma trayodazaH sargaH / wwwwwww cakravartI huaa| yaha akSINanidhiyoM tathA ratnoMkA svAmI thA aura bharata cakravartIke samAna prasiddha thA // 27 // isake adguko Adi lekara sATha hajAra putra the| ye sabhI putra adbhuta ceSTAoMke dhAraka the aura parasparameM mahAprItise yukta the // 28 // kisI samaya ye samasta bhAI kailAsa parvatapara gaye vahA~ ATha pAdasthAna banAkara daNDaratnase vahA~kI bhUmi khodane lage parantu isa kriyAse kupita hokara nAgarAjane sabako bhasma kara diyA // 29 // cakravartI sagara saMsArako sthitikA jJAtA thA isalie putroMkA zoka chor3a usane ajitanAtha bhagavAnke samIpa dIkSA dhAraNa kara lI aura karma-bandhanase chUTakara mokSa prApta kiyA // 30 / / tadanantara ajinanAthake bAda sambhavanAtha, unake bAda abhinandana nAtha, unake bAda sumatinAtha, unake bAda padmaprabha, unake bAda supArzvanAtha, unake bAda candraprabha, unake bAda puSpadanta aura unake bAda zItalanAtha hue // 31-32 // gautama svAmI rAjA zreNikase kahate haiM ki he zreNika ! sarva-prathama ikSvAku vaMza utpanna huA phira usI ikSvAkuvaMzase sUryavaMza aura candravaMza utpanna hue| usI samaya kuruvaMza tathA ugravaMza Adi anya aneka vaMza pracalita hue| pahale bhogabhUmimeM RSi nahIM the parantu Age calakara bhagavAn RSabhadevase dIkSA lekara aneka RSi utpanna hue aura unakA utkRSTa zrIvaMza pracalita huaa| isa prakAra maiMne tere lie aneka rAjAoM aura vidyAdharoMke vaMzoMkA kathana kiyA / / 33 / / aba jisa samaya zItalanAtha bhagavAnkA zuddha evaM ujjvala dasavA~ tIthaM bIta rahA thA tathA kevalajJAnarUpI dIpakase ujjvala,saMsArameM indra aura devoMkA Agamana jArI thA aise samaya mahAprabhAvake dhAraka hariyoMkA jo vaMza prakaTa huA thA usakA vaMThA prakaTa daA thA usakA bhI varNana karatA huuN| he rAjan ! jinamArgameM isakA jo yathArtha varNana hai use tU zravaNa kara // 34|| isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM ikSvAkuvaMzakA varNana karanevAlA terahavA~ parva samApta huA // 13 // 1. adguH iti jyeSThaputrasya nAma /
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH asti varasAbhidho dezo dezeSviha pareSu yaH / satsu vatsAkRtiM dhatte godohe dogTagocare ||1|| kAlindIsnigdhanIlAmbupratibimbitasaurdhetA / kauzAmbI nagarI tasya gambhIrA nAbhirakhyabhAt ||2|| vapraprAkAraparikhAbhUSaNAmbaradhAriNI / nitambastanabhArArttastambhiteva vadhUrabhAt // 3 // ratnacitrAmbaradharA yA prAsAdamukhairghanAn / varSAnizAstriva snigdhAn leDhi prauDhAbhisArikA // 4 // 'doSAkarakarAprAptA ratnabhUSArciSAM cayaiH / lebhe bahuladoSAsu parabhAgaM satIva yA // 5 // puryAH prabhurabhUtasyAH pratApaprabhavo nRpaH / saviteva karAkrAntadikcakraH sumukhaH sukhI ||6|| 1 athAnantara jambUdvIpa meM eka vatsa nAmakA deza hai jo dUsare dezoMke vidyamAna rahate hue dohanakartA jaba gAyako duhate haiM taba sacamuca hI vatsa - bachar3ekI AkRtiko dhAraNa karatA hai / bhAvArtha - jisa prakAra vatsa gAyake dUdha nikAlane meM sahAyaka hai usI prakAra yaha deza bhI gopRthivIse dhana-sampatti nikAlane meM sahAyaka thA || 1 || yamunA nadIke snigdha evaM nIle jalameM jisake mahaloMkA samUha sadA pratibimbita rahatA thA aisI kauzAmbI nagarI usa vatsa dezakI gaharI nAbhike samAna atizaya suzobhita thI // 2 // vapra, prAkAra aura parikhArUpI AbhUSaNa tathA ambara - AkAza ( pakSa meM vastra ) ko dhAraNa karanevAlI vaha nagarI nitamba aura stanoMke bhArase pIr3ita hokara khar3I huI strI ke samAna jAna par3atI thI ||3|| vaha nagarI praur3ha abhisArikAke samAna jAna par3atI thI kyoMki jisa prakAra praur3ha abhisArikA ratnacitrAmbaradharA - ratnoMse citra-vicitra vastrako dhAraNa karatI hai usI prakAra vaha nagarI bhI ratna-citrAmbaradharA - ratnoMse citra-vicitra AkAzako dhAraNa karatI thI, aura abhisArikA jisa prakAra rAtrike samaya apane snehI janoMkA prasanna mukhase sparza karatI hai usI prakAra vaha nagarI bhI varSARturUpI rAtri ke samaya snigdha - nUtana jalase bhare meghakA mahalarUpI mukhoMse sparza karatI thI // 4 // athavA vaha nagarI kRSNa pakSakI rAtriyoM meM pativratA strI ke samAna suzobhita hotI thI kyoMki jisa prakAra pativratA strI doSAkarakarAprAptA - doSoMkI khAnasvarUpa duSTa manuSyoMke hAthase aspRSTa rahatI hai usI prakAra vaha nagarI bhI bahuladoSAsu -kRSNa pakSakI rAtrimeM doSAkarakarA prAptA - candramA kI kiraNoMse aspRSTa thI aura pativratA strI jisa prakAra bahula doSAsu - aneka doSoMse bharI vyabhicAriNI striyoMmeM ratnamaya AbhUSaNoMkI kiraNoM ke samUha utkRSTa zobhAko prApta hotI hai, usI prakAra vaha nagarI bhI bahuladoSAsu - kRSNa pakSakI rAtriyoM meM ratnamaya AbhUSaNoMkI kiraNoMse utkRSTa zobhAko prApta thI || 5 | usa kauzAmbI nagarIkA svAmI rAjA sumukha thA / vaha sumukha ThIka sUryake samAna jAna par3atA thA kyoMki jisa prakAra sUrya pratApaprabhavaH --- prakRSTa santApakA kAraNa hai usI prakAra vaha rAjA bhI pratApaprabhavaH - utkRSTa prabhAvakA kAraNa thA / jisa prakAra sUrya karAkrAntadikcakraH - apanI kiraNoMse diGmaNDalako vyApta kara letA hai usI prakAra vaha rAjA bhI karAkrAntadikcakra:- apane Taiksase diGmaNDalako vyApta kara 1. kha pustake 'dogdhagocare' iti pATha: kenApi 'dugdhagocare' iti rUpeNa zodhitaH / 2 saudhasamUhaH / 3. madhyadezo nAbhizca / 4. doSAkaraH doSavAn manuSyaH tasya kareNa aprAptA pakSe doSAkarazcandrastasya karaiH kiraNaiH aprAptA / 5. prabhUtadoSAsu strISu pakSe kRSNapakSanizAsu / 6. guNotkarSam / 7. prakRSTastApaH pratApastasya prabhavaH kAraNaM pakSe pratApasya prabhAvasya prabhavaH kAraNaM 'sa prabhAvaH pratApazca yattejaH kozadaNDajam' ityamaraH / 8. karAH kiraNAH pakSe rAjagrAhyo baliH / 9. suSThu kham AkAzaM yasya sa pakSe sukhamasyAstIti sukhI /
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ 220 harivaMzapurANe varNasaGkaravikSepidhanuSendradhanurguNaiH / yasyAdhikSiptamekSiptavarNasaGkaradoSakam // 7 // darzanIyatamAGgasya saMgatasya yuvazriyA / adRSTavigraho'naGgo rUpeNAsya samaH katham // 8 // dharmazAstrArthakuzalaH kalAguNavizeSavAn / nigrahe'nugrahe zaktaH prajAnAmanupAlakaH // 9 // so'varodhanarAjIvavanarAjImadhuvrataH / RtUnmAnayati prAptAnakRtatriguNakSatiH // 10 // atha prApto vasantartuH sumukhadyutirudyamI / puSpapallavarAgazrIvanamAlAmanoharaH // 11 // navapallavarAgADhyAzcUtAzcetoharA babhuH / vanamAlAnurAgasya sUcakAH sumukhasya ca // 12 // jajvalucalanajvAlAlIlAH kiMzukarAzayaH / viyujyevAnuyuktAnAM vimuktA dhirahAgnayaH // 13 // raNannU purcaarustriikomlkrmtaadditH| navAzokayuvodbhinnapallavAGgaruho babhau // 14 // akhaNDamadhugaNDUSapAnapUritadauhRdaH / bakulo'pUrayatpuSpaiH pramadAjanadauhRdam // 15 // cakre kuravako yUnAM zilImukharavaiH sukham / sukhinAM yaH sa evAbhUditareSAM yathAzrutiH // 16 // rahA thA, aura jisa prakAra sUrya sukhI-uttama kha-AkAzase sahita hotA hai usI prakAra vaha rAjA bhI sukhI-sukhase sahita thA // 6 // rAjA sumukhake dhanuSane apane guNoMse indradhanuSako tiraskRta kara diyA thA kyoMki rAjA sumukhakA dhanuSa varNasaMkaravikSepi-brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra ina vargoM ke saMkara doSako dUra karanevAlA thA aura indradhanuSa akSiptavarNasaMkaradoSakaM-lAla, pIle, nIle, hare Adi vargoM ke saMkara-saMmizraNarUpI doSako dUra nahIM kara sakA thA // 7 // tAruNya-lakSmIse sahita hone ke kAraNa rAjA sumukhakA zarIra atyanta sundara thA. ataH jisakA zarIra hI nahIM dikhAI detA aisA kAmadeva saundaryameM usake samAna kaise ho sakatA thA // 8 // vaha rAjA dharmazAstrake artha karane meM kuzala thA, kalA aura guNoMse viziSTa thA, duSToMke nigraha aura sajjanoMke anugraha karanemeM samartha thA aura prajAkA saccA rakSaka thA // 9 // vaha rAjA antaHpurarUpI kamalavanako paMktikA bhramara thA aura dharma, artha, kAmameM paraspara bAdhA nahIM pahuMcAtA huA Agata RtuoMkA sammAna karatA thA arthAt RtuoMke anukUla bhoga bhogatA thA / / 10 / / athAnantara kisI samaya vasanta RtukA Agamana huaa| vaha vasanta Rtu ThIka sumukha rAjAke hI samAna jAna par3atI thI kyoMki jisa prakAra sumukha rAjA udyamI-udyamase sampanna thA usI prakAra vasanta Rtu bhI udyamI-apanA vaibhava batalAnemeM udyamasampanna thI, jisa prakAra rAjA sumukha phUloM aura pallavoMke rAgase yukta vanamAlA nAmaka strIke manako haraNa karanevAlA thA usI prakAra vasanta Rtu bhI phUloM aura pallavoMkI lAla-lAla zobhAse yukta vanapaMktiyoMse manohara thI // 11|| manuSyoMke manako haraNa karanevAle AmoMke vRkSa usa samaya naye-naye pallavoMkI lAlimAse yukta ho gaye the jisase aise jAna par3ate the mAno rAjA sumukhake lie vanamAlA-vanapaMkti ( pakSameM vanamAlA nAmaka strI ) ke anurAgako sUcanA hI de rahe hoM / / 12 / / agnijvAlAoMkI zobhAko dhAraNa karanevAle TesUke vRkSa aise suzobhita ho rahe the mAno virahake anantara mile hue strI-puruSoMke dvArA chor3I huI virahAgni hI ho // 13 / / runajhuna karanevAle nUpuroMse sundara strIke komala padAghAtase tAr3ita honeke kAraNa jisameM pallavarUpI romAMca nikala Aye the aisA azoka vRkSarUpI navIna yuvA usa samaya atyadhika suzobhita ho rahA thA / / 14 / / akhaNDa madyake kulloMke pAna karanese jisakA dohalA pUrNa ho gayA thA aise vakula vRkSane apane phUloMse strI janoMkI abhilASAko pUrNa kara diyA thA // 15 / / jo karavaka vakSa sukhI yavAoMke lie bhramaroMke zabdase sukha utpanna kara rahA thA vahI kuravaka dukhI ( virahI ) yuvAoMke lie sArthaka nAmakA dhAraka ( ku-khoTe ravaka-zabda karAne1. akSipto varNasaGkaradoSo yena tat / indradhanuSo vizeSaNamidam / 2. adRSTavigrahAnaGgo ma. / 3. yathAzruti m.|
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 221 pATalAmodasubhagAM vanazrIvanitAmalam / cakruH puSpavatI phullAstilakAstilakazriyaH // 17 // jigISayeva vikasannAgesaMhatisaMtateH / siMhakesarasiMhasya kesarazrIyaM jambhata / / 18 // mAlatIvallabhAM mAsazciravizleSazoSitAm / cakArAzleSapuSTAGgI sadyaH puSpavatI madhuH // 19 / / hindolagrAmarAgeNa raktakaNThAdharazriyaH / dolAdyAndolanakrIDAvyAsaktAH komalaM jaguH // 20 // udyAnavanakhaNDeSu tatkAlocitamaNDanAH / strIsakhAH kecidAbhejuH prItyA pAnaparamparAm // 21 // prAgdUrvAGkuramAsvAdye hariNyai hariNo dadau / taM sAsvAdya dadau tasmai priyAghrAto'pi hi priyaH // 22 // sallakIpallavollAsikavalagrAsalAlasAm / svAnanasparzasaukhyAndhAM cakAra kariNI karI / / 23 / / madhupAnamadonmattamadhupadvandvamutsvanam / madhau vijambhite'nyo'nyaM jighrati sma ghanaspRham // 24 // kokilAkalakaNThInAM gItaM zrutveva yoSitAm / cukUja kokilastoSapoSI tasya jigoSayA // 25 / / madhupaiH parapuSTazca kalakolAhalAkulaiH / gIyate sma madhuryatra tatrAnyeSu kathA nu kA // 26 // vAlA ) thA // 16 / / usa samaya tilakakI zobhAko dhAraNa karanevAle jo tilakake phUla cAroM ora phUla rahe the unhoMne gulAbakI sugandhise suvAsita vanalakSmIrUpI strIko atyadhika puSpavatIphUloMse yukta ( pakSameM rajodharmase yukta ) kara diyA thA // 17 // jisa prakAra idhara-udhara ghUmate hue hasti-samUhako jItanekI icchAse siMhakI kezara ( ayAla ) suzobhita hotI hai usI prakAra punnAgavRkSoMke samUhako jItanekI icchAse siMhakezara - vRkSa vizeSakI kezara suzobhita ho rahI thI // 18 // jo cirakAlake virahase sUkha rahI thI aisI mAlatIrUpI vallabhAko caitra mAsane apane AliMganase zIghra hI puSTa tathA puSpavatI-phUloMse yukta ( pakSameM rajodharmase yukta ) banA diyA thaa| bhAvArthajisa prakAra koI puruSa cirakAlake viyogase kRza apano vallabhAko AliMganase pRSTa kara puSpavatI ( rajodharmase yukta) banA detA hai usI prakAra caitramAsane cirakAlase viyakta sakhI haI mAlatI latArUpI vallabhAko apane AliMganase puSTa tathA phUloMse vyApta kara diyA / / 19 / / usa samaya rAgapUrNa kaNTha aura atizaya lAla oThoMko dhAraNa karanevAle strI-puruSa, jhUlA jhUlanekI krIr3AmeM Asakta ho hindola rAgameM komala gAna gA rahe the / / 20 / / usa samayake anurUpa vastrAbhUSaNoMko dhAraNa karanevAle kitane hI puruSa apanI striyoMke sAtha bAga-bagIcoMmeM bar3e premase madyapAna karate the // 21 / / hariNa dUbAke aMkurakA pahale svayaM AsvAdana kara hariNIke lie detA thA aura hariNI bhI usakA AsvAdana kara hariNake lie vApasa detI thI so ThIka ho hai kyoMki premIjanoMke dvArA sUMghI huI bhI vastu priya hotI hai / / 22 / / sallakI vRkSake pallavoMkA harA-bharA grAsa khAne meM jisakI lAlasA laga rahI thI aisI hastinIko hastIne apane mukhake sparzase samutpanna sukhase andhI kara diyA thA-apane sparzajanya sukhase usake netra nimIlita kara diye the||23|| usa samaya vasantakA vistAra honepara madhupAna sambandhI nazAse unmatta hue bhramara aura bhramariyoMke jor3e ucca zabda karate hue tIvra lAlasAke sAtha paraspara eka dUsareko sUMgha rahe the||24|| usa samaya harSase puSTa hue kokila jahA~-tahA~ madhura zabda kara rahe the jisase aisA jAna par3atA thA mAno kokilAoMke samAna kalakaNThI striyoMkA gIta sunakara use jItanekI icchAse hI zabda kara rahe hoM / / 25 / / AcArya kahate haiM ki jahA~ manohara kolAhalase Akula bhramara tathA kokila bhI vasantake gIta gAte haiM vahA~ dUsaroMkI to kathA hI kyA hai? // 26 // 1. tilakazriyA m.| 2. nAgapunnAgasaMhateH kha., m.| nAgAH punnAgavRkSA: pakSe hastipradhAnAH / 3. caitramAsaH / 4. dolADhyaM ma. / 5. -mAsAdya m.|
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ 222 harivaMzapurANe itthaM rAjA madhau mAse jAte janamanohare / babhre vanavihArAya mano madanavibhramam ||27|| kRtamaNDanamArUDho dvipendraM kRtamaNDanaH / akhaNDamaNDaleAbhacchatracchannArkamaNDalaH // 28 // pUryamANaH puro niryaMn nRpairodhairivodadhiH / rAjA rAjapathaM bheje vandivRndastuto'nyadA // 29 // vasantamiva sAkSAt taM vasantaM hRdi saMtatam / didRkSuH kSubhitA maGkSu pauranArIjanAtatiH // 30 // vardhasva jaya nandeti kRtanAdA kRtAJjaliH / bhUparUpaM papau saiSA netrAalimirAkulA // 31 // tatra strIjanamadhyasthAmekAmatyantahAriNIm / ratiM sAkSAdiva prAptAmadrAkSId vanitAM nRpaH // 32 // mukhenda netrayugmAbje bimboSThe kambukaNThake / stanacakre kRze madhye gambhIre nAmimaNDale ||33|| sudhane jaghane tasyA nitambe sakukundare / urujAnulasajjaGghApANipAde pade pade // 34 // lolAM nipatitAM dRSTiM manasAdhiSThitAM nijAm / na zazAkopasaMharttumatirakto narezvaraH ||35|| dadhyau vadhUriyaM kasya rUpapAzena me manaH / baddhvA mugdhamRgInetrA samAkarSati harSiNI // 36 // yadIyaM nAnubhUyeta mayA hRdayahAriNI / tato vyartha mamaizvayaM rUpaM ca navayauvanam // 37 // loko'yamekato bhUyAtsarvadA durvyatikramaH / abhilASo'nyadAreSu duHsaho'yamathaikataH ||38|| iti dhyAyanmanazcakre sa tasyAharaNe nRpaH / apavAdo hi sahyeta raktena na manovyathA // 39 // yazaH prakAzamAno'pi lokajJaH so'tyamudyata / tamaH patanakAle hi prabhavatyapi bhAsvataH // 40 // isa prakAra manuSyoM ke manako haraNa karanevAle caitramAsake Anepara rAjA sumukhane kAmavilAsa se paripUrNa apane manako vana-vihAra ke lie udyata kiyA ||27|| tadanantara kisI dina, jisane nAnA prakArake AbhUSaNa dhAraNa kiye the, apane akhaNDamaNDalavAle dedIpyamAna chatrase jisane sUrya ke maNDalako AcchAdita kara diyA thA, jo sajAye hue hAthIpara ArUr3ha ho nagarase bAhara nikala rahA thA, jisa prakAra nadiyoMke pravAha Akara samudra meM milate haiM usI prakAra aneka rAjA Akara jisake sAtha mila rahe the tathA bandIjanoMke samUha jisakI stuti kara rahe the aisA rAjA sumukha rAjamArgako prApta huA ||28-29 || sAkSAt vasantake samAna hRdayameM nirantara vAsa karanevAle rAjA sumukhako dekhaneke lie icchuka nagarakI striyAM zIghra hI kSobhako prApta ho gayIM ||30|| 'he rAjan ! vRddhiko prApta hoo, jayavanta raho, aura samRddhimAn ho' jo isa prakAra zabda kara rahI thIM, hAtha jor3e huI thIM tathA bar3oM AkulatAkA anubhava kara rahI thIM, aisI nagarakI striyoMne netrarUpI aMjaliyoMke dvArA rAjA sumukhake saundayaMkA pAna kiyA ||31|| rAjA sumukhane una striyoM ke madhya meM sthita eka atyanta sundara strIko dekhaa| vaha strI aisI jAna par3atI thI mAno sAkSAt rati hI A pahu~cI ho ||32|| atizaya rAgako prApta huA rAjA, usake mukhacandra, netra kamala, bimbake samAna lAla-lAla oTha, zaMkhatulya kaNTha, stanacakra, patalI kamara, gambhIra nAbhimaNDala, sundara jaghana, gartavizeSase suzobhita nitamba, jAMghoM -ghuTanoM, piMDariyoM-hAtha evaM pairoM para pada-padameM par3atI huI apanI manoyukta caMcala dRSTiko saMkucita karaneke lie samartha nahIM ho sakA ||33-35 / / vaha vicAra karane lagA ki yaha bholI-bhAlI hariNIke samAna netroMvAlI harSase bharI kisako strI rUpapAzase mere manako bA~dhakara khIMca rahI hai || 36 || yadi maiM isa hRdayahAriNI strIkA upabhoga nahIM karatA hU~ to merA yaha aizvarya, rUpa evaM navayauvana vyartha hai ||37|| jisakA sarvadA ullaMghana karanA kaThina hai aisA yaha loka to eka ora hai aura jisakA sahana karanA atizaya kaThina hai aisI parastrI-viSayaka abhilASA eka ora hai ||38|| isa prakAra vicAra karate hue rAjA sumukhane usake haraNa karanemeM mana lagAyA so ThIka hI hai kyoMki rAgI manuSya apavAdako to saha sakatA hai parantu manakI vyathAko nahIM saha sakatA ||39|| AcArya kahate haiM ki dekho rAjA sumukha yazase prakAzamAna thA tathA loka vyavahArakA jJAtA thA phira bhI atyanta mohako
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH sApi darzanatastasya rUpiNaH zithilAGgikA / zazAka na mano dhattu dolArUDheva kAminI // 41 // "vicitrarasa saMsparzaprAdurbhAvaphalodayam / bhAvaM ca prakaTIcakre sAnulubdhamanogatam // 42 // dUrAtkaTAkSavikSepi cakSurante nikuJcitam / jahe'syAstanmano bhaGgi praticakSuHpradAnataH // 43 // adharastananAbhyantaHzroNIcaraNavIkSaNaiH / parAvRttekSitaizcakre sA vasya smaradIpanam // 44 // priyAlApekSibhiH snigdhairanyonyaghaTitaiH kRte / jihvA vihnalayorvAci na lebhe'vasaraM tayoH // 45 // tAvArUDhau ca durmocapremabandhau manoratham / durlabhAileSa saMbhogaphalalAbhArthamarthinau // 46 // raktAyAzcittamAdAya pradAyAsyai manonijam / nagaryA niryayau rAjA paNabandhAtkRtIva saH // 47 // yamunottaMsamudyAnaM vasantasyAvataMsakam / viveza janatAnandi narendro nandanopamam // 48 // ramyaM nAgalatAzliSTaH puSpitaH phalitairdumaiH / kramukairnAlikerAdyairdADimI kadalIvanaiH // 49 // vijahAra 'vane haithe strIjanaiH sa nijairvRtaH / vayasyairanukUlaizca nRpaputraiH sahAramat ||50|| kAMcirakAlakalAM tasya krIDato janasaMkulA / zUnyeva vanamAlAsId vanamAlAviyoginaH || 51|| vanamAlAnurAgeNa hiyamANo'vizatpurIm / kSitIzaH sthIyate svasthaiH paracittaiH kiyacciram // 52 // 223 prApta ho gayA so ThIka hI hai kyoMki sUryake patanakA jaba samaya AtA hai taba andhakArakI prabalatA ho hI jAtI hai ||40|| udhara sundara zarIrakte dhAraka rAjA sumukhako dekhanese usa strIke bhI aMgaho gaye aura vaha jhUlApara baiThI strIke samAna manako rokaneke lie samartha nahIM ho sakI ||41 || usakA mana rAjA sumukhameM atyanta lubhA gayA thA isalie vaha nAnA prakArake rasake sparza aura prAdurbhAvarUpa phalase sahita bhAvako prakaTa karane lagI // 42 // jo dUra taka kaTAkSa chor3a rahA thA tathA jisakA antaHbhAga saMkocako prApta thA aisA usa strIkA netra, badale meM sumukhakI ora dekhakara usake caMcala manako hara rahA thA ||43|| vaha adhara, stana, nAbhikA madhyabhAga, nitamba aura caraNoMko dikhAnese tathA mur3akara saMcArita tirachI citavanase usake kAmako uddIpita kara rahI thI ||44|| usa samaya vihvalatAko prApta hue donoMke snigdha tathA paraspara mile hue netroMne hI madhura vArtAlApa kara liyA thA isalie becArI jillAko bolanekA avasara hI nahIM mila sakA thA // 45 // jinakA prema bandhana chUTa nahIM sakatA thA aise donoM strI-puruSa, durlabha AliMgana, tathA sambhogarUpa phala kI prApti karAnevAle manorathapara ArUr3ha hue / bhAvArtha- AliMgana tathA sambhogakI icchA karane lage ||46|| atizaya anurakta usa strIkA citta lekara aura apanA citta use dekara rAjA sumukha nagarIse bAhara nikalA / usa samaya vaha aisA jAna par3atA thA mAno AgAmI milApake lie bayAnA dekara kRta-kRtya hI ho gayA ho ||47|| nagarIse nikalakara rAjAne yamunottaMsa nAmaka udyAnameM praveza kiyA / vaha udyAna, vasanta RtukA AbhUSaNasvarUpa thA, janatAko Anandita karanevAlA thA aura nandana vanake samAna jAna par3atA thA // 48 // vaha udyAna, nAgalatAoMse AliMgita phUle- phale supArI vRkSoM aura nAriyala, anAra tathA keloMke vanoMse atizaya ramaNIya thA || 49 || apanI striyoM se ghire hue rAjA sumukhane usa sundara vanameM vihAra kiyA evaM anukUla mitroM aura rAjaputroMke sAtha krIr3A kI ||50 // vaha vahA~ kucha kAla taka krIr3A karatA rahA parantu vanamAlA ke viyogase use vaha manuSyoMse vyApta vanakI paMkti zUnya-jaisI jAna par3atI thI || 51 // vanamAlA ke anurAgase hare hue rAjAne lauTakara zIghra hI kauzAmbopurI meM praveza kiyA so ThIka citta dUsaremeM laga rahA hai ve kitanI dera taka svastha raha sakate haiM ? // 52 // hI hai kyoMki jinakA 1. vicitrarasasya saMsparzaprAdurbhAva eva phalaM tasyodayo yasmAt taM evaMbhUta bhAvam / 2. vanaM ka. / 3. hRdyaM ka . /
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ 224 harivaMzapurANe apRcchatsumatirmantrI tamAMzu vizAM vibhum / viSaNNo'si kimadyeza ! kathyatAmiti sAdaraH // 53 // ekacchatramidaM rAjyamanuraktAH prajAH prmo| anurAgapratApAbhyAM nibhRtA bhRtyabhabhRtaH // 54 // iSTArthasya pradAnena prINito'rthijano'khilaH / vallamAH praNayodrakAnmAnitAzca prasAdinA // 55 // dharma cArthe ca kAme ca prArthitaM durlabhaM na te / taditthaM nAtha ! sausthityaM mano duHkhamitaM kutaH // 56 // saMvibhajya manoduHkhaM sakhyau prANasame sukhI / saMpadyate janaH sarva itIyaM jagataH sthitiH // 57 // taducyatAM prabho'dyaiva vidadhAmi tavepsitam / susthite hi prabhau loke susthitAH sakalAH prajAH // 5 // ityuktaH so'bhyadhAt sadyo mayAdyodyAnayAtayA / dRSTayA paravadhvAzu vidyayeva vazIkRtaH / / 59 / / IdRzI dRksvanepathyA prAyeNa bhavatApyasau / lakSitaiva nijaM mAvaM kathayantI sphuTeGgitaH // 6 // iti zrutvAvadanmantrI lakSitA lakSitA vibho / vaNijo vIrakasyAsau vanamAlAbhidhA vadhUH // 6 // nRpo'vAdIttayA yogo yadi me'dya na jAyate / na manye jIvitaM svasya tasyAzca kuTilabhravaH // 62 // sanye divasamapyeSA sahate na mayA vinaa| anayAhamapi kSipraM tadvidhatsva pratikriyAm // 63 // duryazaH prApyate'mamminnanartho'matra mUDhadhIH / tathApi nekSate kArya yathaivAnimiSAndhakaH // 6 // tatvayA na nivAryo'hamakAye'pi pravRttadhIH / pApopazamanopAyAH satyeva sati jIvite // 65 // anumene vaco mantrI tadanyAyamapi pramoH / atyamyarNavipattInAM mantriNo hi nivartakAH // 66 // PANNA samati nAmaka mantrIne ekAntameM Adaraparvaka rAjAse pUchA ki he svAmina ! Aja Apa viSAdayukta kyoM haiM ? kRpAkara kahie // 53 // he prabho! ApakA yaha ekachatra rAjya hai, prajA ApameM anurakta hai tathA anya rAjA anurAga aura pratApase vazIbhUta ho Apake dAsa ho rahe haiM // 54 // abhilaSita vastuoMko dekara Apane samasta yAcakoMko santuSTa kara rakhA hai tathA premakI adhikatAse prasanna hokara Apane samasta strigeko sammAnita kiyA hai / / 55|| dharma, artha tathA kAmaviSayaka koI bhI vastu Apako durlabha nahIM hai, isa prakAra he nAtha! saba prakArako kuzalatA honepara bhI ApakA mana dukhI kyoM ho rahA hai ? / / 56 / / sabhI loga prANatulya mitra ke lie manakA duHkha bAMTakara sukhI ho jAte haiM yaha jagatkI rIti hai // 57 / isalie he prabho ! batalAie maiM Aja hI ApakI abhilASAko pUrNa karUMgA kyoMki svAmIke sukhI rahanepara hI samasta prajA sukhI rahatI hai // 58 // ___ mantrIke isa prakAra kahanepara rAjAne zIghra ho kahA ki Aja udyAnako jAte samaya maiMne eka para-strIko dekhA thA usIne vidyAkI bhAMti mujhe zIghra hI vaza kara liyA hai // 59 // vaha aisI thI, aisI usakI veSa-bhUSA thI aura apanI spaSTa ceSTAoMse apanA abhiprAya prakaTa kara rahI thI prAyaH Apane bhI vaha dekhI hogI // 60 // yaha sunakara mantrIne kahA ki he svAmin ! dekhI hai, avazya dekhI hai, vaha vIraka vaizyakI vanamAlA nAmakI strI hai // 61 / / rAjAne kahA ki yadi Aja usake sAtha merA samAgama nahIM hotA hai to maiM mAnatA hU~ ki na merA jIvana bacegA aura na usa kuTila bhauMhoMvAlI vanamAlAkA // 2 // jAna par3atA hai ki vaha mere binA eka dina bhI nahIM Thahara sakatI aura na isake binA maiM bhI eka dina Thahara sakatA hU~ isalie zIghra hI isakA upAya karo // 63 / / yadyapi isa kAryase isa janma meM apayaza prApta hotA hai aura parajanmameM anarthakI prApti hotI hai tathApi janmAndhake samAna mUrkha manuSya kAryako nahIM dekhatA // 64 // isalie akAryameM pravRtta honepara bhI maiM tumhAre dvArA rokane yogya nahIM huuN| yadi jIvana rahA to pApako zAnta karane ke bahuta-se upAya ho jAveMge // 65 / / yadyapi rAjAkA vaha vacana anyAyarUpa thA tathA mantrIne use 1. sausthityai ma. / 2. mayA dyotanayA nayA m.| 3. IdagbhUtaM svanepathyaM yasyAH sA (k.tti.)| 4. animiSamAtreNAndhaH jAtyandha ityarthaH ( ka. tti.)|
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 225 Aha cAtyanukUlastamityasau praNataH prabho / vanamAlAM sukaNThe te pazyAyaiva mayA kRtAm // 6 // svaM majanavidhiM sadyaH bhuktiM ca bhaja pUrvavat / divyAnulepanazlakSNavastratAmbUlamAlyakam // 68 // iti vijJApito natvA prajJAnetreNa mantriNA / kartumaicchattaduddiSTaM dviSTabhuktirapi prabhuH // 69 // vijJAya sumukhAkRtaM kRpayeva vimAkaraH / pratIcImagamacchIghramupasaMhRtadIdhitiH // 7 // prauDhe'stAbhimukhe dhvastapratApe mitramaNDale / sodyamo'pyamavalloko nikhilaH skhlitodymH||71|| daSTirazmibhirAkRSya cakravAkairdhato yathA / tadA kathamapi prAyAt zanairbhAnuradRzyatAm // 72 // saMdhyArAgega cacchannaM bhuvanaM tadanantaram / vanamAlAnurAgeNa sumukhasyeva bhUriNA // 73 // saMkocaH padmakhaNDAnAM tato'bhUtkhaNDitaujasAm / mitrodayodayAH ke vA mitrApadi vikAsinaH // 4 // saMdhyArAgAnusaMdhAne dhvAntenApi kRte bamau / muktaraktAmbaraM gUDhaM jagannIlapaTena vA // 75 // labdho varNaviveko na 'labdhavarNairapi kSaNam / pradoSe viSame kAle timiropaplutaistadA // 76 // mAna liyA so Thoka hI hai kyoMki mantrI atyanta nikaTavartI ApattiyoMko hI dUra karate haiM // 66 / / mantrIne atyanta anukala evaM vinamra hokara kahA ki he prabho! maiM prayatna karatA hU~ Apa vanamAlAko Aja hI apane kaNTha meM lago dekhie // 67 // Apa pahale kI bhAMti zIghra hI snAna kIjie, bhojana kIjie, divya vilepana, sukomala vastra, pAna tathA mAlA Adi dhAraNa kIjie // 68 // yadyapi rAjAko vanamAlAke binA bhojana karanA iSTa nahIM thA tathApi buddhirUpI netrako dhAraNa karanevAle mantrIne jaba namaskAra kara prArthanA kI taba usane usake kahe anusAra saba kArya karanekI icchA kI // 69 / / tadanantara sumukhakA abhiprAya jAnakara dayAse hI mAno sUrya apanI kiraNoMko saMkacita kara pazcima dizAkI ora calA gayA // 70 / / jisa samaya atizaya pratApI mitramaNDala-sUryamaNDala (mitroMkA samUha ) pratApa-rahita ho asta hone lagA usa samaya samasta udyamI manuSya bhI udyamarahita ho gaye / bhAvArtha-jisa prakAra samartha mitroMke samUhako naSTapratApa evaM nAzake sammukha dekhakara usake anugAmI anya loga puruSArthahIna ho jAte haiM usI prakAra pratApI sUryako bhI naSTapratApa evaM asta honeke sammukha dekha dUsare udyamI manuSya bhI udyama rahita ho gaye-dinabhara kAma karaneke bAda sandhyAke samaya vizrAmake lie udyata hue // 71 / / usa samaya sUrya dhIre-dhIre kisI taraha adRzyatAko prApta huA so aisA jAna par3atA thA mAno cakravAka pakSiyoMne use apanI dRSTi rUpI rassiyoMse khIMcakara roka hI rakhA thA // 72 // tadanantara jisa prakAra rAjA sumukhakA antaHkaraNa vanamAlAke anurAgase vyApta thA usI prakAra samasta saMsAra sandhyAkAlakI lAlIse vyApta ho gyaa|73|| tatpazcAt jinakA teja khaNDita ho gayA thA aise kamaloMkA samUha bho saMkocako prApta ho gayA so ThIka hI hai kyoMki mitra ( sUrya pakSameM mitra) ke udayakAlameM abhyudayako prApta honevAle aise kauna haiM jo mitrakI vipattike samaya vikasita ( pakSameM harSita ) raha sakeM ? ||74 // dhore-dhIre andhakArane bhI jaba sandhyA-kAlika lAlimAkI khoja kI taba saMsAra lAla vastrako choDakara nIla-vastrase AcchAdita ho gayA / / bhAvArtha-sandhyAko lAlIko dUra kara usake sthAnapara andhakArane apanA adhikAra jamA liyA jisase aisA jAna par3atA thA mAno saMsArane lAla vastra chor3akara nIlA vastra hI dhAraNa kara liyA ho // 75 / / jisa prakAra pradoSa-doSapUrNa viSama kAlameM moharUpI andhakArase AcchAdita hue vidvAn manuSya bhI brAhmaNAdi vargoM kA viveka nahIM prApta karate haiM-varNabhedako bhUla jAte haiM usI prakAra usa pradoSa-rAtrike prArambha rUpa viSama kAlameM andhakArase upadrata vidvAna manuSya bho-lAla-pIle Adi vargoM ke bhedako nahIM prApta kara sake the-usa samaya saba padArtha eka varNa-kAle-kAle hI dikhAI 1.vidaddhirapi / 29
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 harivaMzapurANe velAyAM tatra pamanvya mantrI dUtImajIgamat / AtreyI vanamAlAyAH samIpaM sumukhAjJayA // 77 // mAnitAsanadAnAdyaH saMphalI vnmaalyaa| sAminandya rahasyetAmuvAcaivaM vicakSaNA // 8 // vanamAle priye vatse vicittevAdya lakSyase / vada vaicityahetaM me patyA kimasi kopitA // 79 // vIrako okapatnIkastatra kiM kopakAraNam / anyadana nimittaM syAtsvasaMvedyaM nigadyatAm / / 80 // putri ! sarvarahasyeSu nanvahaM tu parIkSitA / bhavatyA mayi satyAM vA durlabha kimabhIpsitam // 8 // ityuktA soSNanizvAsaglapitAdharapallavA / tathA prArthitayA vArtA' kathamapyabravId vacaH // 8 // svAM muktvAmba na me kAcidvizrambhasthAnamatra hi / SaTako bhidyate mantro rakSaNIyaH sa yatnataH // 83 // dRSTo mayAdya sadpaH sumukhaH sumukho nRpaH / dRSTamAtraM praviSTo'mA sa mano me manobhuvA / / 84 // durlabhe'pyabhilASasya dveSiNaH sulabhejane / hRdayasya khalasyeva vRttirAtmopatApinI // 45 // digdhaM candampaGkena hRdayaM mama zuSyati / bahiraGgo vidhiH kuryAdantaraGge vidhIta kim // 86 // AIvasvamapi nyastamaGgopAGge'tizupyani / zItasparzo'lpazo'tyuSNe kiM karotu nidhApitaH // 87 // yasya palavataspo'pi kalpito mlAyatetarAj: tApakarkazagAtrasya mRduM zItaH karotu kim // 8 // aGgasparzAdvinA tasya nAhaM pazyAmi nirvRtim / tatkuruSva dayAM pUte tatsamAtamameva meM // 8 // dete the ||76 / / usa samaya mantrIne salAha kara rAjA sumukhakI AjJAse vanamAlAke pAsa AtreyI nAmakI dUtI bhejI / / 77 / / vanamAlAne Asana Adi dekara usa dUtIkA sammAna kiyA jisase vaha bahuta prasanna huI / tadanantara usa catura dUtIne ekAntameM vanamAlAse isa prakAra kahA ki priya beTI vanamAlA! tU Aja udAsa-sI dikha rahI hai| udAsIkA kAraNa mujhase kaha, kyA patine tujhe nArAja kara diyA hai ? // 78-79|| vIrakake to tU hI eka patnI hai ataH usake krodhakA kAraNa kyA ho sakatA hai ? udAsI meM kucha dUsarA hI kAraNa honA cAhie jo ki tere anubhava meM A rahA hai, use batA // 8 // beTI! tune saba rahasyoM meM kaI bAra merI parIkSA kI hai, mere rahate hae tajhe kauna-sA iSTa kArya durlabha raha sakatA hai ? |81 // dUtoke yaha kahate ho usake mukhase garama-garama sAMse nikalane lagIM jinase usakA adharapallava murajhA gyaa| tadanantara dUtoke kaI bAra prArthanA karanepara usane bar3e duHkhase yaha vacana kahe ki he mA~ ! tujhe chor3akara isa viSayameM merA koI bhI vizvAsapAtra nahIM hai / cUMki chaha kAnoM meM pahu~cA huA mantra phUTa jAtA hai usakA rahasya khula jAtA hai isalie mantrako yatna-pUrvaka rakSA karanI cAhie / / 82-83 / / bAta yaha hai ki Aja maiMne prazasta rUpa evaM sundara mukhake dhAraka rAjA sumu vako dekhA thA aura dekhate hI kAmadevake sAtha vaha mere manameM praviSTa ho gayA / / 84|| isa samaya mere hRdayako pravRtti durjanako pravRttike samAna apane Apako santApa utpanna kara rahI hai| kyoMki jisa prakAra durjana durlabha vastukI abhilASA karatA hai aura sulabha vastuse dveSa karatA hai usI prakAra merA hRdaya jo mere lie sarvathA durlabha hai aise rAjA sumukhakI abhilASA kara rahA hai aura sulabha vora kase dvepa kara rahA hai !!85 / / merA hRdaya candanake lepase lipta honepara bhI sUkha rahA hai, so ThIka hI hai kyA ka bAhya upacAra antaraMga kAryameM kyA kara sakatA hai ? / / 86 / / mere aMga aura upAMgoMpara rakhA huA gIlA kapar3A bhI sUkha jAtA hai so ThIka hI hai kyoMki atyanta uSNa padArthapara rakhA huA thor3A-sA zItasparza kyA kara sakatA hai ? // 87 // jisa tApase karkaza zarIra ke lie banAyA huA pallavoMkA vistara bhI atyanta murajhA jAtA hai usake lie thor3A sA zIta-sparza kyA kara sakatA hai ? // 88 // maiM usake zarIrake sparzake binA zAnti nahIM dekhatI isalie he pavitre ! dayA karo aura mere lie zIghra hI usakA samAgama prApta karAo // 89|| 1. duutii| 3 vA + ArtA kAmena sarogA ( ka. da. tti.)| 3. muktvAtra m.| 4. sundaramukhayuktaH / 5. etannAmA nRpaH / 6. saha / 7. sulabho janaH ma. /
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturdazaH sargaH 227 tasyApi hi manovRttiM pratIhi mama darzanAt / madamitrAyasaMmizrAM sarvAkAropalakSitAm // 10 // tadA taptau pravINe! dvau tvaM nau rahasi yojayeH / sukhenaiva hi kAlajJa taptaM taptena yojyate // 9 // nizamya vanamAlAyAstadvaco bhAvasUcakam / jagAda vacanaM dUtI tadeti muditAtmikA // 12 // vatse vatsezvaregAhaM svadrapahRtacetasA / prahitAsmi tadehyAzu tena tvAM ghaTayAmyaham // 13 // iti sveSTArthasaMvAde vanamAlA smarAnurA / dUtyA patyo parokSe dvAgavizadrAjamandiram // 9 // vilokya manasazcaurI sumukhaH sumukhIM mudA / eghehIti priyAlApAJcakAra sukhinI sukhI // 15 // haste stanAnuluptAM tAM svedini svedinA yuvA / hastenAdAya tanvaGgoM zayane sve nyavezayat // 16 // prauDhayauvanayoryogamanukatamibaitayoH / udiyAya nizAnAtho prasAditanizAmukhaH // 17 // zazAGkasya karasparzAnmumodAzu kumudatI / sumukhasya karasparzAd vanamAleva hAriNI // 9 // uktapratyuktayuktArthAn strIpuMsaguNasaMgatAn / premabandhapravRddhaye to bahUn mAvAMstu cakratuH // 99 // so'pi vizrambhadarAstanavasaGghamasAdhvasAm / tAmutsaGge kRtAM gADhamAliliGgAGgasaMgatAm // 10 // asaMtoSabhujAzlepaivizleSamuSitazramaiH / cumbanaizcUSaNaidazaH kaNThagrahakacagrahaiH // 101 // tuma yaha vizvAsa karo ki mere dekhanese usakI manovRtti bhI merI cAhase mizrita hai-usake manameM merI cAha hai kyoMki usa kI samasta ceSTAoMse yaha spaSTa pratIta hotA thA / / 90|| tuma bar3I catura aura samayakI gatiko jAnanevAlI ho isalie hama donoM saMtapta strI-puruSoM ko ekAnta meM milA do kyoMki saMtapta vastu dUsarI saMtapta vastuke sAtha sukhase milAI jA sakatA hai // 91 // isa prakAra vanamAlAke abhiprAyako sUcita karanevAle una vacanoMko sunakara dUtI bahuta prasanna huI aura nimnAMkita vacana kahane lagI !!92 / / usane kahA ki he beTo ! tere rUpase jisakA citta harA gayA hai aise vatsa dezake svAmI rAgAM sumukhane hI mujhe bhejA hai ataH cala maiM zIghra hI tujhe usake sAtha milAye detI hU~ // 23 // isa prakAra apane manorathake anukUla bAta honepara kAmase pIr3ita vanamAlA, patiko anupasthitimeM dutIke sAtha zIghra hI rAjabhavana meM praviSTa ho gayo // 94 / / rAjA sumukha, manako curAnevAlI sumukhIko dekhakara bahuta sukhI huA aura harSase 'Aie, Aie' isa prakArake priya vacana kahakara use sukhI karane lagA / / 15 / / jisake stanoMkA sparza kiyA gayA thA aisI kRzAMgI vanamAlAko taruNa sumukhane apane sveda yukta hAthase usakA svada yukta hAtha pakaDakara apanI zayyApara baiThA liyA / / 26|| usI samaya rAtri rUpI strIke makhako prasanna karatA huA ( pakSameM rAtrike prArambhako prakAzamAna karatA huA) candramA udita huA so aisA jAna par3atA thA mAno vaha praur3ha yauvanase yukta rAjA sumukha aura vanamAlAke samAgamakA anukaraNa karaneke lie hI udita huA thA // 97|| jisa prakAra rAjA sumukhake karasparza (hAthake sparza ) se sundarI vanamAlA prasanna ho rahI thI usI prakAra candramAke karasparza ( kiraNoMke sparza ) se kumudinI zIghra hI prasanna ho uThI-khila uTho / / 98|| rAjA sumukha aura vanamAlAne uttara-pratyuttarase sahita tathA strI-puruSoMke guNoMse saMgata bahutase bhAva kiye-nAnA prakArakI zRMgAra-ceSTAeM kIM // 99|| vizvAsakI adhikatAse nUtana samAgamake samaya honevAlA jisakA bhaya dUra chuTa gayA thA aisI vanamAlAko rAjA sumukhane goda meM uThA liyA aura apane zarIrase lagAkara usakA gAr3ha AliMgana kiyA // 100 / / tadanantara kAmase uttapta donoM strI-puruSoMne, bIca-bIcameM AliMgana chor3a denese jinameM AliMgana janya thakAvaTa dUra ho jAtI thI aise bhujAoMke gAr3ha AliMganase, cumbanase, cUSaNase, 1. stanAvaluptAM tAM ga., dd.| hastastanAnulaptAM tAM m.| svedini haste stanayozca anuluptAM kRtaspI (kha. tti.)| 2. muktArthA ma. / 3. sukhita zramaiH ma. /
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ 228 harivaMzapurANe nitambAsphAlanairaGgapratyaGgasparzanairmithaH / mithunaM manmathoddIptaM cikrIDa vividhakriyam // 102 // yathAsattvaM yathAbhAvaM yathAvadagdhyamaGganA / puMsaH sukhAya tasyAsau babhUva suratotsave // 103 // zramaprasvinnasarvAGgau kRtasaMvAhanau mithaH / nAgAviva kRtAzleSau zayane zayitAvubhau // 10 // vaMzasthavRttama prakRSTavaidagdhyahRtAtmanostayoH prasuptayoH premanibaddhacittayoH / pravRttavRttAntamiva pravedituM prabhAtasaMdhyAM' vyasRjatprabhAkaraH / / 105 // sahendunA bandhurayAprasaMdhyayA suraJjitA dyaurabhajatparAM yutim / sucittavRttyA sumukhena sanmukhI vadhUrivA'sau vanamAlikA navA // 106 // nRpaM zayAnaM sumukhaM vibhAkaraH saroruhazrIvanamAlayA saha / mahodayAdristhita eva ca druto vyabodhayallokamimaM yathA jinaH // 107 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI sumukhavanamAlAvarNano nAma caturdazaH sargaH // 14 // dazanase, kaNThagrahaNase, kezagrahaNase, nitambAsphAlanase aura aMga-pratyaMgake sparzase paraspara nAnA prakAra ko kor3A ko // 101-102 // vanamAlAmeM jaisA utsAha thA, jaisA bhAva thA, aura jaisA cAturya thA una sabake anusAra vaha saMbhogotsavake samaya rAjA sumukhake sukhake lie huI thI-usane apanI samasta ceSTAoMse rAjA sumukhako sukhI kiyA thA // 103 / / tadanantara thakAvaTase jinake sarva zarIrameM pasInA A gayA thA aura jo paraspara eka dUsarekA saMmardana kara rahe the aise ve donoM, hastIhastinI. ke samAna AliMganakara zayyApara so gaye // 104 / / tadanantara atyadhika cAturyase jinakI AtmA harI gayI thI, aura citta premarUpI bandhanase baddha the aise gAr3ha nidrAmeM nimagna sumukha aura vanamAlAkA kyA hAla hai ? yaha jAnane ke lie hI mAno sUryane prabhAta sandhyAko bhejaa| bhAvArthaAkAzameM prAtaHkAla kI lAlimA chA gaI // 105 / / usa samaya candramAke sAtha-sAtha sundara prabhAta sandhyAse anuraMjita ( raktavarNa ko huI ) dyAvA ( AkAzarUpI strI ) rAjA sumukha dvArA uttama manovRttise anuraMjita (prasanna kI huI ) suvadanA nava-vadhU vanamAlAke samAna suzobhita ho rahI thI // 106 // jisa prakAra jinendra bhagavAn samavasaraNameM siMhAsanArUr3ha ho isa samasta lokako prabuddha karate haiM usI prakAra Agata sUryane udayAcalapara sthita hokara kamaloMke samAna suzobhita vanamAlAke sAtha sote hue rAjA sumukhako prabuddha kiyA-jagAyA // 107 / / isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase sahita jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM sumukha aura vanamAlAkA varNana karanevAlA caudahavA~ sarga samApta huA // 14 // 1. sandhyA ma. / 2. sandhayA m.|
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH drutavilambitavRttam atha vibuddhasarojavanaspRzA suramiNA spRzatA marutA tadA / hRtavapuHzramakaM mithunaM mithastadakarodupagUDhamatizlatham / / 1 / / mRdutaraGgaghane zayanasthale maditapuSpacaye zayitotthitaH / saha bamau priyayA sumukho yathA samadahaMsayuvA sikatAsthale // 2 // viSahate sma viyogaviSa kSaNaM virahiNoriva rAtriSu pakSiNoH / priyavadhUvarayorvarayostayorna hRdayaM hRdayaGgamaceSTayoH // 3 // na visasarja tataH svapatergRha svagRha eva rurodha vadhU prabhuH / rahasi durlabhamApya manISitaM na hi vimuJcati labdharaso janaH // 4 // sumukhamukhyavadhUjanemukhyatAM samadhigamya ni varavadhUratigauravamApa sA na sulabhaM sumukhe kimu bhartari / / 5 / / avatatAra kadAcidacintito nidhirivorutaponidhiraJcitaH / nRpagRhaM varadharmamunihAnatithireti hi bharizubhodaye // 6 // paramadarzanazuddhi vizuddhadhIradhikabodhavibuddhapadArthakaH / vratasuguptisamityatizuddhatAmayacaritrapavitritavigrahaH / / 7 // athAnantara khile hue kamala vanakA sparza karanevAlI sugandhita vAyune sparza kara jisakA samasta zrama dUra kara diyA thA aise usa mithunane usa samaya parasparakA AliMgana atyanta DhIlA kara diyA // 1 // jisapara taraMgoMke samAna komala sikur3aneM uTha rahI thIM tathA jisapara phUloMkA samUha masalA gayA thA aisI zayyApara sokara uThA sumukha, priyA vanamAlAke sAtha usa taraha suzobhita ho rahA thA jisa taraha ki bAlUke sthalapara haMsIke sAtha madonmatta yuvA haMsa sazobhita hotA hai // 2 // jisa prakAra rAtrike samaya bichur3anevAle cakavA-cakavIkA hRdaya kSaNa-bharake lie bhI viyogarUpI viSako sahana nahIM karatA hai usI prakAra manohara ceSTAke dhAraka una priya vadhU-varakA hRdaya kSaNabharake lie bhI viyogarUpI viSako sahana nahIM karanA cAhatA thA // 3 // isalie rAjA sumukhane vadhU-vanamAlAko usake patike ghara nahIM bhejA apane hI ghara roka liyA so ThIka hI hai kyoMki durlabha vastuko pAkara usakA rasa prApta karanevAle use chor3ate nahIM haiM |4|| sundarI vanamAlA, apane . uttama guNoMse rAjA sumukhakI samasta mukhya striyoMmeM mukhyatAko pAkara parama gauravako prApta huI thI so ThIka hI hai kyoMki bhartAke anukUla rahanepara kauna-sI vastu sulabha nahIM ? // 5 // tadanantara kisI samaya acintita nidhike samAna utkRSTa tapake bhANDAra varadharma nAmake pUjya muni rAjA sumukhake ghara Aye so ThIka hI hai kyoMki atyadhika puNyakA udaya honepara hI atithi ghara Ate haiM // 6 // una muniko buddhi utkRSTa darzanavizuddhise vizuddha thI, adhika jJAnase ve aneka padArthoMko jAnate the, vrata gupti aura samitikI atizaya zuddhirUpI cAritrase unakA zarIra pavitra thA, ve anazana tathA svAdhyAya Adi tapakI nirmala lakSmIse yukta the aura dhavala 1. mahatA / 2. hRdayaGgamA manojJA ceSTA yayostayoH / 3. anukUle /
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ 230 harivaMzapurANe anazanAdhyayanAditapAzriyA dhavalayA prazamAstavikArayA / janitagauravayA zucibhaSito vipulanirjarayA jarayA yathA // 8 // vijitadoSakaSAyaparISahaM sunigRhItajitendriyavRttakam / yativRSaM 'sumukhaH svagRhAgataM tamabhivIkSya nRpaH sahasosthitaH / / / / pramadamAravazIkRtamAnasastamabhigatya parItya vadhUyutaH / savinayaM pratigRhya zuciH zuciM zucini sAdhumadhAnmaNikuTime // 10 // priya vadhUkaradhAritasatkanakanakakarkarikojaladhArayA / vyapagatAsukayA~ varabhUbhRtA svakaradhautamakAri muneH padam / / 11 / / surabhigandhazubhAkSatapuSpasatprakaradIpakadhUpapuraHsaraiH / samabhipUjya vacastanucetasA tamabhivandya sudAnamadAnmadA / / 12 / / samaguNAtpariNAmavizeSataH parabhave sahayogaphalodayam / sumanasA sumakho vanamAlayA saha babandha supuNyamapuNyabhit // 13 // bahudinAnazanavratadhAraNaH kRzatanusthitaye kRtapAraNaH / vihitadAtRsukhodayakAraNaH sa muniraitpaTutattvavicAraNaH // 14 // vrajati nityamarakhe sumukhezinaH zamamaneha si puNyaphalAzinaH / *parayavatyapahAradurIhitaM pratikRtAnuzayasya hatAhitam // 15 // maNigaNacchaviviccharitodare surabhigarbhagRhe vihitAdare / saha kadAcidasau guNamAlayA dayitayA zayito vanamAlayA // 16 // arthAt sapheda ( pakSameM ujjvala ) samasta vikAroMse rahita evaM gauravako utpanna karanevAlI vRddhAvasthAke samAna karmokI vipula nirjarAse suzobhita the // 7-8 / / jinhoMne doSa kaSAya aura pariSahako jIta liyA thA evaM indriyoMkI vRttiko acchI taraha rokakara parAsta kara diyA thA aise apane ghara Aye hue uttama munirAjako dekhakara rAjA sumukha sahasA uThakara khar3A ho gayA / / 9 / / Anandake bhArase jisakA hRdaya vivaza thA aise ujjvala pariNAmoMke dhAraka rAjA sumukhane strIke sAtha Age jAkara pahale to una pavitra manirAjako pradakSiNA do phira vinaya sahita paDagAhakara unheM ratnamaya pavitra pharzapara virAjamAna kiyA / / 10 / / tadanantara priya stroke dvArA hAthameM dhAraNa kI huI suvarNamaya jhArIko prAsuka jaladhArAse rAjAne munirAjake caraNa dhoye // 11 // phira sugandhita candana, zubha akSata, naivedya, dIpa, dhUpa Adi aSTadravyase pUjA kara mana, vacana, kAyase unheM namaskAra kiyaa| tadanantara harSa-pUrvaka dAna diyA // 12 / / usa samaya rAjA sumukha aura vanamAlAke pariNAma eka samAna the isalie donoMne hI parabhavameM eka sAtha bhoga-rUpI phalako denevAlA pApApahArI uttama puNyabandha kiyA // 13 / / jinhoMne aneka dinakA upavAsarUpI vrata dhAraNa kiyA thA, jo dAtAoMke lie sukha prAptikA kAraNa juTAnevAle the aura jo tattvake vicAra karane meM atizaya nipuNa the aise munirAja apane kRza zarIrakI sthiratAke lie pAraNA kara vanako cale gaye // 14 // tadanantara jo puNya kA phala bhoga rahA thA aura parastrIke apaharaNase utpanna pApake prati jo nirantara pazcAttApa karatA rahatA thA aise rAjA sumukhakA kAla jaba ahitoMko naSTa kara nirantara sukhase bIta rahA thA taba vaha kiso samaya guNoMkI mAlAsvarUpa vanamAlA strIke sAtha sugandhita 1. yatizreSTham / 2. jhaarii| 3. praasukyaa| vyapagatAMzukayA (?) m.| 4. kRtatanu m.| 5. samamanehasi ka., kha., ga., gha., m.| 6. varayuvatya -ng.| 7. pratikRtaH anuzayaH pazcAttApo yena sa tasya /
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 231 atha tayoH paripAkamupeyuSi praguNamAnasayoH praguNAyuSi / adhipapAta hi kAlaniyogato jaladakAlasamAgatacaJcalA // 17 // azanipAtasahojjhitajIvitau paramadAnaphalodayasevitau / suvijayA girAviha tAvitau vipulakhecaratAM sukhamAvitau // 18 // ubhayakoTitaTIghaTitodadhirdhavalatAdharitendupayodadhiH / sphuritarAjatamUrtirasau yataH kSitivadhUpRthuhAra ivAyataH // 19 // viyadatItya bhuvo dazayojanI svajagatIdvitayAMzayugena saH / jagati bhogabhuvo'minavA yathA vahati khecararAjapurIgiriH // 20 // 'sabhRtabhAratabhUrigirIzate sthiradazottararamyapurIzate / uditapaJcaviMzatiyojane vitatatadviguNe sukhayojane // 21 // puramihottaramasti sukhakSama taruvanAnu kRtorukurukSamam / haripuraM viditaM tadamikhyayA haripuraprati yadabhikhyayA // 22 // amavadasya purasya tu gopitA pavana pUrvagiriH khacaraH pitA / sumukharAja carasya mRgAvatI guNavatI jananI hi kalAvatI // 23 // abhRta cArthavatomabhidhAmayaM prakaTamArya itIha sudhAmayam / vacanamAryajanapramadAvahaM smaraNamanyabhavapramadAvaham // 24 // garbhagRhameM soyA thaa| usa mabhaMgRhakA madhya bhAga maNisamUhako kAntise vyApta thA tathA Adarako pradAna karanevAlA thA // 15-16 / usI samaya jinake mana eka dUsareke AdhIna the aise una donoMkI zreSTha Ayu samApta honeko AyI isalie unake Upara varSAkAlako bijalI A girii||17|| bijalI giranese jinake prANa eka hI sAtha chUTe the, tathA jo uttama dAnake phalako prApta the aise donoM dampatI sukhase maraNa kara vijayA parvatapara vidyAdhara-vidyAdharI hue // 18 // vaha vijayAdhaM parvata, apanI pUrva-pazcima-donoM koTiyoMse samudrakA sparza karatA hai, usane apanI saphedIse candramA aura kSIra samadrako jIta liyA hai, vaha cA~doke samAna dedIpyamAna matikA dhAraka hai aura pathivI rUpI strIke bar3e bhArI hArake samAna lambA hai // 19 // vaha vijayAdhaM parvata pRthivIse daza yojana Upara calakara apanI do zreNiyoM ke dvArA vidyAdhara rAjAoMkI una nagariyoMko dhAraNa karatA hai jo saMsArameM nUtana bhogabhUmiyoMke samAna jAna par3atI haiM / / 20 / yaha parvata bharata kSetrake samasta parvatoMke svAmitvako dhAraNa karatA hai, isapara eka sau daza sundara nagariyAM sthita haiM, yaha pacIsa yojana caur3A tathA sukhako utpanna karanevAlA hai / / 21 / / isI pavaMtakI uttara zreNIpara eka haripura nAmakA nagara hai jo saba prakArake sukha denemeM samartha hai, nAnA prakArake vRkSoMke vanase uttarakurukI pRthivokA anukaraNa karatA hai aura zobhAmeM indrapurIke samAna jAna par3atA hai / / 22 / isa nagarakA rakSaka pavanagiri vidyAdhara thaa| vahI rAjA sumukhake jIvakA pitA thA tathA isakI aneka kalAoM aura guNoMmeM nipuNa mRgAvatI nAmako strI thI vahI sumukhake jIvakI mAtA thI / / 23 / / yahA~ sumukhakA jIva, 'Aya' isa sArthaka nAmako dhAraNa karatA thaa| dhIre-dhIre vaha AryajanoMko Ananda utpanna karanevAle amRtamaya vacana bolane lagA tathA use apanI pUrva bhavakI strIkA smaraNa ho AyA // 24 // 1. kSagaruciH sahasA samayogataH gha., ng.| 2. subhRtA bhAratabhUrigirINAmozatA yena sa tasmin / 3. pnycaashdyojnvisskmbhe| 4. vinihitAkhila cAkSagaNazramaM kha., ga., Ga., ma. atra yaH pAThaH svIkRtastasya Ga. pustakasya TippaNyAM samullekhaH kRtH| vinihitAkhilavAkSagaNazramaM k.| 5. shobhyaa| 6. rakSakaH / 7. khacarAdhipaH gh.|
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ 232 harivaMzapurANe puramathottaradigjagatImitaM bhavati tatra girau vimavAmitam / yadiha meghapuraM paramaM parAM vahati sanmaNisaudhaparamparAm // 25 // adhivasanyatha taddamano harI ripumademakulasya manoharI / ratiSu yasya manoharati priyA pavanavegakhagasya ratipriyA // 26 // ajani sAtha tayorduhitA satI sahacarI sumukhasya hitA satI / viditapUrvabhavA'tra manoramA' jagati candra kaleva manoramA // 27 // kulamuvAha vivAhavidhocitaM zaci yathaiva tathAkRtabhAvitam / zizusamAgamamAzu vidhiH svayaM kRtiSu yad yatate sakakAsvayam // 28 // mithunamakayoH sukhalAlitaM nijaniSaGga kRtAzinimolitam / smitamukhaM sumukhaM vacanAdhvani svajanatoSamapoSayadadhvani // 29 // svajananIstanapAnakRtAzanaM nijarucopamitArkahutAzanam / majati bhogabhuvAM zizubhAvanAM vijayinAM mithunaM sma sabhAvanAm // 30 // svatanuvRddhimatazca zanaiH zanaiH saha kalAbhiridaM ca dine dine / zazivapuryadiyAya yathA yathA svajanamujjaladhizca tathA tathA // 31 // nikhilakhecarasAdhitavidyayA mithunametadamAd bhavavidyA / lalitayauvanamArarucA tathA janamano'syaharad guNayAtanA // 32 // isI vijayA parvatakI uttara zreNImeM eka meghapura nAmakA uttama nagara hai jo aparimita vaibhavase yukta hai tathA maNimayo uttama mahaloMkI paMktiko dhAraNa karatA hai / / 25 / / usa meghapura nagarakA rAjA pavanavega thaa| pavanavega zatrurUpo madonmatta hAthiyoMko naSTa karane ke lie siMhake samAna thaa| isakI strI manoharI thii| manoharI ratikAlameM patike manako haraNa karatI thI isalie vaha pavanavegako ratike samAna pyArI thI // 26 / / rAjA sumukhakI jo vanamAlA nAmakI hitakAriNI uttama strI thI vaha inhIM donoMke manoramA nAmako utama putrI huii| manoramA apane pUrvabhavako jAnatI thI aura saMsArameM candrakalAke samAna manako Anandita karatI thI // 27 // una donoMne jaisI pahale bhAvanA kI thI usIke anusAra vivAhake yogya pavitra kula prApa kiyA aura una donoMkA vidhAtA sadA samasta kAryoMmeM svayaM aisA hI prayatna karatA thA ki jisase una donoM zizuoMkA zIghra hI samAgama ho jAye // 28 / / una donoM bAlaka-bAlikAoMkA apane-apane ghara sukhapUrvaka pAlana hotA thA, ve apanI hatheliyoMse kabhI apanI A~kheM banda kara lete the, kabhI manda hAsya karate the, kabhI vacana bolane meM tatpara hote the, aura kabhI kilakAriyA~ bharate hue apane kuTumbIjanoMke harSako baDhAte the / / 29 / / aura apanI-apanI kAntise jo sUrya tathA agniko upamA dhAraNa kara rahe the aise una donoM bAlikA-bAlikAoMkA yugala bhogabhUmiyA~ bAlakoMkI vijayayukta uttama bhAvanAko prApta ho rahA thA arthAt ve bhoga-bhUmiyAM bAlakoMke samAna suzobhita ho rahe the // 30 // candramAke samAna zarIrako dhAraNa karanevAlA vaha yugala pratidina kalAoMke sAtha jisa prakAra dhIre-dhIre zarIrakI vRddhiko prApta hotA jAtA thA usI prakAra unake kuTumbIjanoMkA AnandarUpI sAgara bhI vRddhiko prApta hotA jAtA thA // 31 / / saMsArako jAnanevAlA vaha yugala, jisa prakAra samasta vidyAdharoMkI siddha kI huI vidyAoMse suzobhita ho rahA thA usI prakAra aneka guNake sAtha prApta huI sundara yauvanakI zobhAse logoMke manako haraNa kara rahA thA // 32 / / 1. manoharA m.| 2. vidhocitabhAvitaM kh.| 3. svajanaharSodadhiH / 'janamano muditaM ca tathA tathA kh.| 4. bhavavettA, yathA / 5. guNAn yAtA tayA /
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH atha tayA sa khagendrayuvAnyadA kamalayeva ca khecarakanyayA / paramabhUtivivAhavidhAnataH samamayoji' nijairjanatAnataH // 3 // anubabhUva sukhaM cirametayA madanabhAvavilAsasametayA / suratanATakabhUmivinItayA madananartakasUrivinItayA // 34 // suravadhUvarasundarakandare paramavallabhayA saha mandare / surabhidevatarUmatacandane ciramaraMsta tayA saha nandane // 35 // sa kulazailasaraHsaritAM tayA saha taTeSu sraagmtaantyaa| ratimavApa kadAcana kAntayA taruSu bhogabhuvAmapi kAntayA // 36 // sthitimitaM vijayAIgirI pure raNitadivyavadhUpadanUpure / bhuvi yadanyasudurlamamarthitaM bhajati tattadayatnasamarpitam // 37 // atha sa vIraka IzvaravaJcitaH priyatamAvirahAzivaM citaH / kvacidiyAya zucA mRdupallave ziziratalpatale'stavipallave // 38 // na samazIzamadasya zazI karaiH hRdayadAhamamA himshiikraiH| nizi sadA vihagasya viyoginaH sasaraso'pi yathA bhuvi yoginaH // 39 // sa vinigRhya cirAdvirahavyathAM ratirahasyagRhAzramamAzramam / jinanidezitamAsRtavAn vazI sa hi paraM zaraNaM zaraNArthinAm // 10 // tadanantara janasamUhake dvArA namaskRta usa vidyAdhara yuvAko, usake kuTumbIjanoMne vaibhava pUrNa vivAhakI vidhise lakSmIko tulanA karanevAlI vidyAdhara-kanyA manoramAke sAtha yukta kiyA ||33|| vivAhake bAda kumAra Arya, kAmajanita hAva-bhAvoMse sahita kAmadevarUpI nataMkAcAryake dvArA zikSita evaM suratarUpo nATakakI raMgabhUmimeM lAyI huI isa manoramAke sAtha sukhakA upabhoga karane lagA // 34 // kabhI vaha deva dampatiyoMse sundara kandarAoMse yukta mandara giripara isa parama vallabhAke sAtha krIr3A karatA thA to kabhI sugandhita devadAru aura candanake U~ce-UMce vRkSoMse suzobhita nandana vanameM isake sAtha cirakAla taka krIr3A karatA rahatA thA // 35 // kabhI vaha kulAcaloMke padma Adi sarovaroM aura gaMgA Adi mahAnadiyoMke taToMpara tathA kabhI bhogabhUmike vRkSoMke nIce khedarahita sundaro vallabhAke sAtha rAga-sahita rati-krIr3Ako prApta hotA thA // 36|| isa prakAra vijayAdha parvatapara rahanevAlA vaha yugala, divya striyoMke padanUpuroMko jhanakArase yukta apane nagarameM usa sukhakA upabhoga karatA thA jo pRthivIpara dUsare manuSyoMke lie icchA karanepara bhI durlabha thA aura use binA hI prayatnake prApta thA // 37 // athAnantara-rAjA sumukhake dvArA ThagA huA vIraka seTha, priyatamA-vanamAlAke virahameM zokake kAraNa kahIM bhI hRdayako zAntiko prApta nahIM hotA thaa| yahA~ taka ki jisapara vipattikA eka aMza bhI nahIM thA aise komala-pallavoMse racI huI zItala zayyApara bhI use sukha prApta nahIM hotA thA // 38 // vaha viraha-jvAlA zAnta karaneke lie rAtrike samaya khulI cA~danImeM sarovarake taTapara jA baiThatA thA para vahA~para bhI candramA barphake kaNoMke sAtha-sAtha apanI kiraNoMse usake hRdayakI dAhako zAnta nahIM kara pAtA thaa| vaha virahI cakravAka pakSIke samAna sadA virahakI dAhameM jhulasatA hI rahatA thA // 39 / / tadanantara usa vIrakane cirakAla bAda virahakI vyathAko 1. napatinA samayoji vidhAnataH Ga / 2. sarAgam atAntayA iti cchedH| atAntayA - azrAntayA iti ghapustake TippaNam / 3. tattadayatnasamarpitam Ga. / 4. nnasivaMcitaH ma., cito hRdayasya zivaM sukhaM na iyAya / 5. niyoginaH m.| 6. susaraso'pi ma. / sarovarasahitasyApi / 7.-mAzritavAna m.|
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ 234 harivaMzapurANe ativitapya tapastanuzoSaNaM viSayalubdhamanobhavapeSaNam / agamadezasukhAmbudhipoSaNaM prathamakalpamathAmaratoSaNam // 41 // suravadhUnivahAdiparigrahaH sakalabhUSaNabhUSitavigrahaH / surasukhAmRtasAgarasaMgataH samamatiSTata bhAvarasaM gataH // 42 // divi kadAcidasau varakAminInivahamadhyagato'vadhigocaram / samanayadvanitAM vanamAlikA paricitaH praNayaH khalu dastyajaH // 43 // sumukharAjakRtaM ca parAbhavaM sa paricintya surastadanantaram / viSamitonmiSitAvadhicakSuSA mithunamaikSata khecarayostayoH // 44 // prabhutayA pravidhAya parAmavaM parabhave hRtavAMzca mama priyAm / iha bhave'pi tayaiva sahekSyate ratimitaH sa para samukhaH khalaH // 45 // kRtavato'pakRti viSamAM dviSo dviguNitA yadi sA na vidhIyate / prabhutayA kimanarthikayA pramoH pramavato'pi nirudyamacetasaH // 46 // iti vicintya ruSA kaluSIkRtaH pratividhAnakRtau kRtanizcayaH / bhuvamavAtaradAzu sa vairadhIstridivato divasAdhipamAsvaraH // 47 // sa khalu khecararAjasutaM suraH sumukharAjacaraM khacarIsakham / pravilasaMtamavApa yadRcchayA suharivarSagataM harivibhramam // 48 // rokakara ratirUpa rahasyase yukta gRhasthAzramako chor3a diyA aura jitendriya ho jinendra bhagavAnke dvArA pradarzita AzramakI zaraNa lI arthAt daigambarI dIkSA dhAraNa kara lI, so ThIka hI hai kyoMki zaraNakI icchA karanevAle manaSyoMke lie vaha hI sarvottama zaraNa hai // 40 // dIkSA lekara usane zarIrako sukhA denevAlA evaM viSayake lobhI kAmadevako pIsa denevAlA kaThina tapa kiyA jisake phalasvarUpa vaha sukharUpI sAgarako puSTa karanevAle evaM devoMke santoSadAyaka prathama svargako prApta huA // 41 // vahA~ devAMganAoMke samUhako Adi lekara aneka prakArakA parigraha jise prApta thA, saba prakArake AbhUSaNoMse jisakA zarIra suzobhita thA aura jo devoMke sukharUpI amRtake sAgarameM nimagna thA aisA vaha deva aneka bhAvoM aura rasoMko prApta hotA huA vahA~ sukhase rahane lagA // 42 / / kadAcit vaha deva svargameM uttamottama striyoMke bIca baiThA thA ki usane acAnaka hI apanI pUrvabhavakI strI vanamAlAko avadhijJAnakA viSaya banAyA arthAt avadhijJAnake dvArA usakA vicAra kiyA so ThIka hI hai kyoMki paricita-anubhUta sneha bar3I kaThinAIse chUTatA hai / / 43 / / vicAra karate hI use sumukha rAjAke dvArA kiyA huA parAbhava smRta ho gyaa| tadanantara eka bAra nimIlita kara usane avadhijJAnarUpI netrako punaH kholA to vidyAdhara aura vidyAdharIkA vaha yugala sAmane dikhane lagA // 44 // vaha vicAra karane lagA ki dekho jisa duSTa sumukhane pUrvabhavameM prabhutAvaza tiraskAra kara hamArI strIkA haraNa kiyA thA vaha isa bhavameM bhI usI strIke sAtha parama ratiko prApta huA dikhAI de rahA hai // 45|| yadi viSama apakAra karanevAle zatrukA dUnA apakAra nahIM kiyA to samartha honepara bhI nirudyama cittake dhAraka prabhukI nirarthaka prabhutAse kyA lAbha hai ? // 46 // aisA vicArakara krodhase jisakA citta kaluSita ho rahA thA, tathA badalA lenekA jisane dRr3ha nizcaya kara liyA thA aisA vaha sUryake samAna dedIpyamAna deva pUrva vairako buddhimeM rakha zIghra hI svargase pRthivIpara utarA // 47 // usa samaya rAjA sumukhakA jIva Arya nAmakA vidyAdhara, apanI vidyAdharIke sAtha harivarSa kSetrameM icchAnusAra krIr3A karatA huA indrake samAna suzobhita 1. cakSuSaH m.| 2. hatavAMzca m.| |
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcadazaH sargaH 235 tadavalokya suro mithunaM varaM prathamayauvananirbharevigraham / akuta khaNDitavidyamakhaNDayA sahajakhaNDatayA saramAyayA // 49 // paravadhUpriya vIrakavairiNaM smarasi kiM sumukha prmukhaadhunaa| svamapi kiM sUkhale vanamAlike! skhalitazIlamare ! parajanmani // 50 // ahamasau tapasA suratAmitaH khacaratAM munidAnaphalAd yuvAm / aratimeva mamAratidAyinoH kSapitavidyakayoH pradadAmi vAm / / 51 // iti nigadya tadA vibudhaH khagau ckitkmpitcittshriirko| garuDavatparigRhya khamudyayau bharatavarSavaraM prati dakSiNam // 52 // mRtavatAmRtadIdhitikIrtinA rahitayA'nRpayA vrcmpyaa| sa tamayojayadatra mahIpatiM praNatarAjakamaica divaM suraH // 53 // tridazakhaNDitavidya kadampatI kSapitapakSazakuntavadakSamau / viyati payaMTituM truTitecchakau saha samIyaturatra dhRti kSitau // 54 // navatikArmukapUrvasulakSitasthitimato dazamasya muneridam / samadhikAbdhizatojjhitakoTike vahati tIrthapathe'kathi vRttakam // 15 // sa bubhuje bhujdnnddvshiikRtprnntpaarthivmaanitshaasnH|| viSayasaukhyamakhaNDitarAgayA sucirakAlamatRptamatistayA // 56 / / atha tayostanayo harirityabhUddharirivaM prathitaH pRthivIpatiH / / samanubhUya satazriyamUrjitAM svacaritocitalokamitau ca tI // 57 // ho rahA thA so usa devane use prApta kiyA // 48 // nava yauvanase jisakA zarIra bharA huA thA aise usa vidyAdhara dampatIko dekhakara devane apanI svAbhAvika akhaNDa mAyAse use khaNDitavidya kara diyA arthAt usakI vidyAe~ hara lIM // 49 // aura kruddha hokara usase kahA ki are! para-strIko haranevAle pramukha sumukha ! kyA tujhe isa samaya apane vIraka vairIkA smaraNa hai aura parajanmase zIlavratako khaNDita karanevAlI duSTa vanamAlA ! tujhe bhI vIrakakI yAda hai ? // 50 // maiM tapa kara deva huA hU~ aura tuma donoM munidAnake phalase vidyAdhara hue ho| tuma donoMne pUrvabhavameM mujhe duHkha diyA thA isalie maiM bhI tumhArI vidyAe~ naSTa kara tumheM duHkha detA hU~ / / 11 / / isa prakAra kahakara vaha deva, jisa prakAra pakSiyoMko garur3a uThA le jAtA hai usI prakAra Azcaryase cakita citta evaM bhayase kampita zarIrako dhAraNa karanevAle donoM-vidyAdhara aura vidyAdharIko uThAkara dakSiNa bharata kSetrakI ora AkAzameM ur3a gayA // 52 / / / / usa samaya campApurIkA rAjA candrakIti mara cukA thA isalie vaha rAjAse rahita thii| vaha deva Arya vidyAdharako yahA~ le AyA aura use campApurIkA aneka rAjAoMke dvArA namaskRta rAjA banAkara svarga calA gayA // 53 / / deva dvArA jinakI vidyAe~ khaNDita kara dI gayI thI aise ve donoM vidyAdhara dampatI, paMkha kaTe pakSiyoMke samAna AkAzameM calaneko asamartha ho gaye isalie usakI icchA chor3a pRthivImeM hI santoSako prApta hue // 54 / / yaha vRttAnta nabbe dhanuSa UMce zarIra aura eka lAkha pUrvakI sthitiko dhAraNa karanevAle dazaveM zItalanAtha bhagavAnake tIrthameM haA thaa| usa samaya unakA tIthaM kucha adhika sau sAgara kama eka karor3a sAgara pramANa cala rahA thA // 55|| rAjA Aryane apane bhujadaNDase samasta rAjAoMko vaza kara namrobhUta evaM AjJAkArI banAyA aura akhaNDita premavAlI manoramAke sAtha cirakAla taka viSaya-sukhakA upabhoga kiyA phira bhI tRpta nahIM huA // 56 // tadanantara una donoMke hari nAmakA putra huA jo 1. nirjara ma. / 2. mRtena candrakotinA rAjJA / 3. indrasadRzaH / |
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ 236 harivaMzapurANe harirayaM prabhavaH prathamo'bhavatsuyazaso harivaMzakulodgate / jagati yasya sunAmaparigrahAccarati bho harivaMza iti zrutiH // 58 // amavadasya mahAgiriraGga jo himagiristanayaH suna yastataH / vasugirizca tato girirityamI tridivamokSayujastu yathAyatham // 52 // zatamakhapratimAH zatazastataH kSitibhRto harivaMzavizeSakAH / / kramatAdhikarAjyatapodhurAH zivapadaM yayuratra divaM pare // 6 // vyapagateSu nRpeSu bahuvataH kSitipatirmagadhAdhipatiH kramAt / iha babhUva haripramavAnvaye kuzaladhAmakuzAgrapurAdhipaH // 6 // sa hi sumitra iti zrutanAmakaH zrutavizeSavibhUSitapauruSaH / anuzazAsa bhuvaM saha padmayA zritasakhaH priyayA jinabhaktayA // 62 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRto harivaMzotpattivarNano nAma paJcadazaH srgH| indrake samAna prasiddha rAjA huaa| rAjA Arya aura rAnI manoramAne cirakAla taka putrako vizAla lakSmIkA anubhava kiyA tatpazcAt donoM apane-apane karmoM ke anusAra paralokako prApta hue / / 57 // yahI rAjA hari, parama yazasvI harivaMzakI utpattikA prathama kAraNa thaa| jagatmeM isIke nAmase harivaMza isa nAmako prasiddhi huI // 58 // rAjA harike mahAgiri nAmakA putra huaa| mahAgirike uttama nItikA pAlaka himagiri putra huaa| himagirike vasugiri aura vasugirike giri nAmakA putra huaa| ye sabhI yathAyogya svarga aura mokSako prApta hue / / 59 // tadanantara harivaMzake tilakasvarUpa indrake samAna saikar3oM rAjA hue jo kramase vizAla rAjya aura tapakA bhAra dhAraNa kara kucha to mokSa gaye aura kucha svagaM gaye // 60 / / isa prakAra kramase bahuta-se rAjAoMke honepara usI harivaMzameM magadha dezakA svAmI rAjA sumitra huaa| vaha kuzala-maMgalakA sthAna tathA kuzAgrapura nagarakA adhipati thaa| usakA parAkrama zAstroMke viziSTa jJAnase vibhUSita thaa| vaha apanI jinabhakta priyA padmAvatIke sAtha sukhakA upabhoga karatA huA cirakAla taka pRthivIkA zAsana karatA rahA // 61-62 // isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcAryaracita harivaMza purANameM harivaMzakI utpattikA varNana karanevAlA pandrahavA~ sarga samApta huA // 15 //
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH vasantatilakAvRttam zrIzItalAdiha pareSu jineSu pazcAt tIrtha pravartya bharate jagatAM hitArtham / kAlakrameNa navasu zritavatsu mokSaM svargAdihaiSyati jinAdhipatau ca viMze // 1 // zakrAjJayA pratidinaM vasudhArayoccairApUrayatyavanipasya gRhaM kuberaH / padmAvatI madutale zayane zayAnA svapnAn dadarza daza SaT ca nizAvasAne // 2 / / nAgokSasiMhakamalAkusumasragindubAlArkamatsya kalazAbjasaro'mburAzIn / siMhAsanAmaravimAnaphaNIndragehasadratnarAzizikhino jinasUrapazyat // 3 // sopAsitA pavanavatyupamAvyatItadivyaprabhAvadigabhikhya kumArikAbhiH / zayyAtale sakusame zazabhe vibuddhA lekhA yathA namasi tArakitA himAMzoH // 4 // ubhidrapadmanayanAnanapANipAdA sA rAgiNI dinamukhe'dhipatiM sumitram / bhadrAsanodayagataM sthalapadminIva padmAvatI samudiyAya sapuNDarIkA // 5 // 'citrAmbarAmburamanAgaraNitAtimajumaJjIrasiJjitavihaGganinAdaramyA / mInekSaNA trivalibhaGgataraGgiNI sA strIvAhinI samagamad varaMvAhinIzam // 6 // pInastanastavakabhAranatAGgayaSTirAtAmrapallavakarA mRdubAhuzAkhA / saMcAriNI maNivibhUSaNamanmahIzakalpadrumaM yuvatikalpalatA nanAma // 7 // athAnantara zrIzItalanAtha bhagavAnke pazcAt jaba kAlakramase nau tIrthaMkara bharata kSetra meM jagatke jIvoMke hitArtha dharma tIrthakI pravRtti kara mokSa cale gaye aura bIsaveM tIrthaMkara svargase avatAra leneke sanmukha hue taba indrako AjJAse kubera pratidina rAjA sumitrake gharako ratnoMkI utkRSTa dhArAse bharane lgaa| kadAcit komala zayyApara zayana karanevAlI rAnI padmAvatIne rAtrike antima samaya 1 gaja, 2 vRSabha, 3 siMha, 4 lakSmI, 5 puSpamAlA, 6 candramA, 7 bAlasUrya, 8 matsya, 9 kalaza, 10 kamalasarovara, 11 samudra, 12 siMhAsana, 13 devavimAna, 14 nAgendrabhavana, 15 ratnarAzi aura 16 agni ye solaha svapna dekhe // 1-3|| upamArahita evaM divya prabhAvako dhAraNa karanevAlI ninyAnabe dikkamArI deviyoMke dvArA sevita jinamAtA padmAvatI jaba jAgakara phaloMkI zayyApara baiThI taba aisI suzobhita ho rahI thI mAno AkAzameM tArAoMse ghirI huI candramAkI lekhA hI ho // 4 // tadanantara jisake netra, mukha, hAtha aura paira phUle hue kamalake samAna the, jo anurAgase yukta thI, harSase sahita thI aura hAthameM sapheda kamala dhAraNa kara rahI thI aisI rAnI padmAvatI prAtaHkAlake samaya UMce siMhAsanapara virAjamAna rAjA sumitrake pAsa gayI so aisI jAna par3atI thI mAno aneka kamaloMse suzobhita, lAlimAyukta sthala-kamalinI hI udayAcalapara sthita sumitra-sUryake pAsa jA rahI ho / / 5 / / jo nAnA prakArake vastrarUpI jalase. yukta thI, atyadhika runa-jhuna karanevAle atizaya sundara nUpuroMkI jhanakArarUpI pakSiyoMkI kala-kala dhvanise hara thI. machaliyoM ke samAna netroMse sahita thI aura trivalirUpI taraMgoMse sazobhita thI aisI vaha strIrUpI nadI rAjA sumitrarUpI samudra ke pAsa gayI yaha ucita hI thA / || usa samaya maNimaya 1. tIrthaGkarajananI / 2. sumitrAkhyaM nRpaM, sUryaM ca / 3. citrANyambarANyevAmbu yasyAM sA / 4. uttamasenAdhyakSa pakSe uttamanadIpatim /
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ 238 harivaMzapurANe AsInayA''sanavare sa tayA samIpe svapnAvalIphalamilAdhipatiH prapRSTaH / tasyai jagau jinapaterjagatAM trayasya bharturgurU' laghu bhavAva iti prahRSTaH / / 8 / / spRSTA nRpokiraNamAlivacomayUkhaiH sA toSapoSabhRzahRSTatanUruhA'bhAt / straiNaM nikRSTamapi tIrthakRto gurutvAn matvA prazastamiti vistRtapabhinIva / / 9 / / ArAtsahasrapadapUrvapadAdudArAdArAnamatsurasahasragaNo'vatIrya / mAsAnuvAsa nava garmagRhe prazuddha sArdhASTamArhagaNanAn munisuvrato'syA: // 10 // AnIlacUcukavipANDupayodharadhIH sA vajrasaMhatisagarbhatayA sphurantI / vidyatprabhAbharaNabaMhitabhA babhAse vazaratsamayasanniyutA yathA cauH / / 11 / / sAsUta sUtisamayendramahe ca mAghapakSe'site janamanonayanotsavaM tas / dvAdazya bhIpsitatithau zravaNe'zrameNa strIdyauranadyarahitA jinapUrNacandram / / 12 / / AbhaSaNoMko dhAraNa karanevAlI rAnI padmAvatI calatI-phiratI kalpalatAke samAna jAna par3atI thI kyoMki jisa prakAra kalpalatA gucchoMke bhArase namrIbhUta hotI hai usI prakAra usakI aMgayaSTi bhI sthUla stanarUpI gucchoMse namrIbhUta thI, jisa prakAra kalpalatA lAla-lAla pallavoMse yukta hotI hai usI prakAra vaha bhI lAla-lAla hatheliyoMse yukta thI aura jisa prakAra kalpalatA komala zAkhAoMse yukta hotI hai usI prakAra vaha bhI komala bhujAoMse yukta thii| isa prakAra rAnI padmAvatIrUpI kalpalatAne rAjA sumitrarUpI kalpavRkSako namaskAra kiyA // 7 / / pAsa hI meM uttama Asanapara baiThI rAnI padmAvatIne jaba rAjAse svapnAvalIkA phala pUchA taba unhoMne harpita hote hue kahA ki hama donoM zIghra hI tInoM jagatake svAmI jinendra bhagavAn ke mAtA-pitA hoMge ||8| isa prakAra rAjArUpo sUryako vacana kiraNoMse sparzako prApta huI rAnI padmAvatIke zarIra meM harSAtirekase romAMca nikala Aye aura vaha phUlI huI kamalinIke samAna suzobhita hone lgii| vaha pahale jisa strIparyAyako nikRSTa samajhatI thI use hI aba tIrthakarakI mAtA honeke kAraNa zreSTha samajhane lagI / / 9 / / jinheM hajAroM devoMke samUha dUrase hI namaskAra karate the aise bhagavAn munisuvratane sahasrAra nAmaka utkRSTa svargase avatIrNa hokara mAtA padmAvatIke vizuddha garbha-gRhameM nau mAha sAr3he ATha dina nivAsa kiyA // 10 // usa samaya mAtA padmAvatI, varSA aura zaradRtuke sandhikAlase yukta AkAzake samAna jAna par3atI thI kyoMki jisa prakAra varSA aura zaradke sandhikAlakA AkAza kucha kAle aura kucha sapheda payodharoM-~-meghoMse yukta hotA hai usI prakAra padmAvatI bhI nIlI cUcukase yukta sapheda payodharoM-- stanoMse yukta thii| jisa prakAra varSA aura zaradke sandhikAlakA AkAza vajrasamUha-vajrake samUhase gabhita honeke kAraNa dedIpyamAna rahatA hai usI prakAra padmAvatI bhI vajravRpabha saMhananake dhAraka bhagavAn ke garbhameM sthita honese dedIpyamAna ho rahI thI aura jisa prakAra varSA tathA zaradke sandhikAlakA AkAza vidyutprabhAbharaNabRhitabhA--bijalIkI prabhAko dhAraNa karanese kAntiyukta hotA hai usI prakAra mAtA padmAvatI bhI vidyutprabhAbharaNabRhitabhA-bijaloke samAna dedIpyamAna AbhUSaNoMse bar3hI huI kAntise yukta thI // 11 // tadanantara pApa ( pakSameM kalaMka ) se rahita rAnI padmAvatIrUpa AkAzane prasUtike yogya samaya Anepara indramaha utsavake dina mAgha kRSNa dvAdazIko zubha tithimeM jabaki zravaNa nakSatra thA binA kisI zramake, manuSyoMke mana aura netroMko Ananda denevAle jinendrarUpI pUrNacandrako 1. mAtApitarau / 2 zIghram / 3. nRpasUryavacanakiraNaiH / 4. sArdhASTa bhIta sa. (?) / sArdhASTamAha ka., Da. (2) / aSTadinasahitAnavamAsAn ( ka. Ti.) / 5. bhIkSita -ma. /
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 239 jAtena tena zubhalakSaNacitena pabhAvato pramuditA munisuvratena / sA rUDharogazikhikaNTharucA cakAse snigdhendranIlamaNinAkarabhUribakA // 13 // AkampitAsanatirITajagastrayendrAH sapaHprayuktavizadAvadhayo'dhigamya / gheluH surA jinasamubhavamadbhutoccairghaNTAmRgeT paTahazaGkharavaMzca zeSAH // 14 // *gandhAmbuvarSamRdumArutapuSpavRSTisaMpUritAkhilajagadvalayAH samantAt / bhAgasya cAzu sukRtojvalabhUSaveSAH zakrAdayaH purukuzAgrapuraM parIyuH // 15 // natvA jinaM jinagurUM ca surAsurAzca tajAtakarmaNi kRte surakanyakAmiH / airAvataM tamadhiropya mahAvibhUtyA gasvA parItya girirAjamadhityakAyAm // 16 // saMsthApya pANDukazilAtalamastake taM siMhAsane supayasoddhapayaHpayodheH / bhUsyAmiSicya kRtabhUSama bhiSTavaiste stutvA'bhidhAya munisuvratanAmadheyam // 17 // AnIya nItikuzalAH jananIzumAGkamAropya nATakavidhi pravidhAya devAH / navA yayuH zatamakhapramukhA yathAsvamAnanditatrimavanaM saguruM jinaM te // 18 // jJAnatrayaM sahajanetramudAranetro bibhrajinaH surakumArakasevyamAnaH / kAlAnurUpakRtasarvakuberayogakSemo yayAvapadhanasya guNasya vRddhim // 19 // utpanna kiyA // 12 // jisa prakAra indranIlamaNise khAnakI bhUmi suzobhita hotI hai usI prakAra zubha lakSaNoMse yakta evaM lAlI sahita nIlakaNTha-mayarakI kAntiko dhAraNa karanevAle manisavrata bhagavAnse harSita padmAvatI suzobhita ho rahI thI // 13 // usa samaya tInoM jagatke indroMke Asana aura mukuTa kampAyamAna ho gaye the jisase tatkAla hI avadhijJAnakA prayoga kara unhoMne jinendra bhagavAnake janmakA samAcAra jAna liyA thA aura zeSa devoMne atyanta Azcarya tathA jorake sAtha honevAlI ghaNTAdhvani, siMhadhvani, paTahadhvani aura zaMkhadhvanise jinendra-janmakA nizcaya kara liyA thaa| isa prakAra jinendra bhagavAnkA janma jAnakara samasta indra aura deva janmotsavake lie cale // 14 // sugandhita jala, manda vAyu aura puSpoMkI varSAse jinhoMne samasta jagatko bhara diyA thA tathA jinhoMne uttamottama dedIpyamAna AbhUSaNoMse suzobhita veSa dhAraNa kiyA thA aire indra Adi devoMne saba orase zIghra Akara vizAla kuzAgrapurakI pradakSiNAeM dIM / / 15 / / tatpazcAt samasta ra asura devoMne jinendra bhagavAn aura unake mAtA-pitAko namaskAra kiyA, deva-kanyAoMne jAtakarma kiyA aura usake bAda samasta deva jinendra bhagavAnko airAvata hAthIpara baiThAkara bar3e vaibhavake sAtha sumeru parvatapara le gye| vahA~ prathama hI unhoMne meru parvako pradakSiNAe~ dI phira usake UrdhvabhAgapara banI pANDuka zilAke Upara sthita siMhAsanapara jinendra bhagavAnko virAjamAna kiyaa| vahA~ kSIra sAgarake uttama jalase mahAvibhUtike sAtha unakA janmAbhiSeka kiyA, nAnA prakArake stotroMse stuti kI, munisuvrata nAma rkhaa| tadanantara nIti-nipuNa devoMne bhagavAnko lA mAtAkI zubha godameM virAjamAna kara Ananda nATaka kiyaa| tatpazcAt indrAdi deva, tribhuvanako Anandita karanevAle jinendra bhagavAna aura unake mAtA-pitAko namaskAra kara yathAyogya apane-apane sthAnapara cale gaye // 16-18 // jo svayaM vizAla netroMse yukta the, tIna jJAnarUpI sahaja netroMko dhAraNa karanevAle the, devakumAra jinakI nirantara sevA karate the aura samaya-samayake anurUpa kubera jinake yoga-kSemakA dhyAna rakhatA thA-saba sukha-sAmagrI samarpita karatA thA aise bhagavAn munisuvrata zarIra aura guNoMkI vRddhiko prApta hone lage / bhAvArtha-jaise-jaise unakA zarIra bar3hatA jAtA thA vaise-vaise hI unake 1. sA rAgarUDha -ma. / 2. mRge paTaha -m.| 3. gatvAmbuvarSamRdumArutapuSpavRSTiM m.| 4. jinamAtApitarau / 5. shriirsy|
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ 240 harivaMzapurANe ramyAGganAzca kulazailasamudbhavAstamAdyantamadhyasatatAbhyudayA yuvAnam / lAvaNyavAhinamavApya vivAhapUrva nadyaH samudramiva saMvarayAMbabhUvuH // 20 // rAjyasthitaH sa harivaMzamarIcimAlI rAjA prajAkamalinIhitalokapAlaH / rAjAdhirAja surasevitapAdapadmo bheje ciraM viSayasaukhya makhaNDitAjJaH // 21 // prAptA kadAcidatha taM zaradambujAsthA bandhUkabandhuratayAdharapallavazrIH / kAzAcchacAmarakarA vizadAmbuvastrA varSAvadhUvyatigame svavadhUrivaikA // 22 // antardadhe dhavalagokulaghoSaghoSairmeghAvalI laghuvidhUtaraveva dhUmrA / meghAvarodhaparimuktadizAsu sUryaH pAdaprasAraNasukhaM zritavazvireNa // 23 // rodhonitamvagaladambuvicitravastrAH sAvarttanAbhisubhagAzcalamInanetrAH / phenAvalIvalaya vIcivilAsavAhAH krIDAsu jaha rabalAsarito'sya cittam // 24 // UrmibhruvazcaTulanetrazapharyapAGgAH mattadvirephakalahaMsaninAdaramyAH / phullAravindamakarandarajo'GgarAgA rAgaM ratau vidadhurasya vadhUsarasyaH // 25 // bar3hate jAte the ||19|| jisa prakAra kulAcaloMse utpanna, Adi, madhya aura antameM samAna rUpa se bahanevAlI nadiyAM lavaNa samudrako prApta kara varatI haiM usI prakAra uttama kularUpI parvatoMse utpanna, bAlaka, yuvA aura vRddha tInoM avasthAoM meM nirantara abhyudayako dhAraNa karanevAlI sundara striyoMne saundaryake dhAraka yuvA gunisuvratanAthako prApta kara vivAhapUrvaka varA thA ||20|| tadanantara jo rAjya siMhAsanapara ArUr3ha the, harivaMzarUpI AkAzake mAno sUrya the, prajArUpI kamalinIkA hita karaneke lie sUryasvarUpa the, rAjA, mahArAjA aura deva jinake caraNakamaloMkI sevA karate the tathA jo akhaNDa AjJAke dhAraka the aise rAjA munisuvratanAthane cirakAla taka viSayasukhakA upabhoga kiyA || 21 // athAnantara kisI samaya zarad Rtu Ayo so vaha aisI jAna par3atI thI mAno varSArUpI strIke cale jAnepara eka dUsarI apanI hI strI AyI ho arthAt vaha zaradaRtu strIke samAna jAna par3atI thI kyoMki jisa prakAra strI kamalake samAna mukhase yukta hotI hai usI prakAra vaha zaradaRtu bhI kamalarUpI mukhase sahita thI, jisa prakAra strI lAla-lAla adharoSThase yukta hotI hai usI prakAra vaha zarad Rtu bhI bandhUkake lAla-lAla phUlarUpI adharoSThase yukta thI, jisa prakAra strI hAthameM cAmara liye rahatI hai usI prakAra vaha zaradaRtu bhI kAzake phUlarUpI svaccha cAmara hAthameM liye thI aura jisa prakAra strI ujjvala vastroMse yukta hotI hai usI prakAra vaha zarad bhI ujjvala megharUpI vastroMse yukta thI || 22|| jisane zIghra hI apanA zabda banda kara diyA thA aisI dhUmila meghamAlA, sapheda-sapheda gAyoMke samUhase yukta ahIroMko bastI ke joradAra zabda sunakara hI mAno antarhita ho gayI thI aura meghoMke AvaraNase rahita dizAoMmeM sUrya cirakAlake bAda pAdapA~voM ( pakSameM kiraNoM ) ke phailAnekA sukha prApta kara sakA thA || 23 || jinake taTarUpI nitambase jalarUpI citra-vicitra vastra nIce khisaka gaye the, jo bha~vararUpI nAbhise sundara thIM, mInarUpI caMcala netroMse yukta thIM aura phenAvalIrUpI cUr3iyoMse yukta taraMgarUpI caMcala bhujAoMse sahita thIM aisI nadorUpI striyA~ krIr3AoMke samaya inakA hRdaya harane lagIM ||24|| UrmiyAM hI jinakI bhauMheM thIM, machaliyA~ hI jinake caMcala kaTAkSa the, jo madonmatta bhoroM aura kalahaMsoMke zabdase manohara thIM aura phUle hue kamaloM kA makaranda sambandhI parAga hI jinakA aMgarAga thA aisI sarasIrUpI striyAM krIr3Ake samaya inake rAgako utpanna kara rahI thIM // 25 // 1. zaradambujAkSA ma.
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 241 namro bhRzaM phalamareNa sugandhizAliH zAleyajA ca vikacotpalajAtirutthA / saubhAgyagandhavazavartitayAGgamaGgamAsAdya jighraturivAsyamajanametau // 26 // dhUlIH 'kadambamadadhUligatAGgarAgAdhArAH kadambamadhuno vidhurAH smarantaH / mAdyadvipendramadagandhiSu SaTpadaughAH saptacchadeSu vitateSu ratiM vitenuH // 27 // kAle sa tatra munisuvratarAjahaMsaH kailAsazailasadRze sthitavAn susaudhe / lIlAvadhatarativibhramarAjahaMsIH vrIDAmayAtirucirAmaraNAH prapazyan // 28 // pazyan dizaH sakalazAradasasyazobhAH meghaM dadarza zazizubhramadabhrazomam / vyomArNavAramaNatRSNamivAvatIrNamairAvaNaM bhramaNavibhramavAraNendram // 29 // niHzeSanirgalitanIranijottarIyamAzAvadhUvipulapInapayodharaM saH / prottuGgapANDupariNAhinamambarasya bhUSAyamANamavalokya tamApa toSam // 30 // pazcAtpracaNDataramArutavegaghAtanirmUlitAvayavamAzu vilIyamAnam / jvAlopanItamiva taM navanItapiNDamAlokya lokavibhuristhamacintayatsaH // 31 // zIrNaH zarajaladharaH kathameSa zIghramAyuHzarIravapuSAM vishraarutaayaaH| lokasya vismaraNazIlavizIrNabuddharAzupadezamiva vizvagataM vitanvan // 32 // phalake bhArase atizaya jhuke hue sugandhita dhAnake paudhe aura dhAnake khetoMmeM utpanna huI UMcI uThI vikasita utpaloMkI zreNiyA~-donoM hI saubhAgya sambandhI harSake vazIbhUta ho aMgase-aMga milAkara mAno eka dUsarekA mukha ho sUMgha rahI thIM // 26 // jinake zarIrapara vikasita kadambapuSpoMkI parAgakA aMgarAja lagA thA tathA jo kadamba madhukI dhArAoM aura dhUlikA smaraNa karate hue duHkhI ho rahe the aise bhramaroMke samUha aba kadamba-puSpoMkA abhAva ho jAnese madonmatta gajarAjake mada-jaisI gandhase yukta saptapaNaM vRkSoMke lambe-caur3e vanoMmeM prIti karane lge||27|| aisI zaradRtuke samaya bhagavAn munisuvratarUpo rAjahaMsa-zreSTha rAjA (pakSameM rAjahaMsa ), lajjA aura bhaya hI jinake sundara AbhUSaNa the tathA jinhoMne apanI lIlAse ratikI zobhAko dUra kara diyA thA aisI rAjahaMsiyoM-zreSTha rAniyoM ( pakSameM rAjahaMsiniyoM) ko dekhate hae bhagavAna manisuvratanAtha kailAsa parvatake samAna UMce mahalapara virAjamAna the // 28 // zarad-Rtuke samasta dhAnyoMkI zobhAse yukta dizAoMko dekhate-dekhate unhoMne eka meghako dekhaa| vaha megha candramAke samAna sapheda thA, atyadhika zobhAse yukta thA aura AkAzarUpI samudra meM kIr3A karanekI abhilASAse avatIrNa bhramaNapremI, gajarAja airAvatake samAna jAna par3atA thA // 29|| jisake Uparase samasta jalarUpI apanA uttarIya vastra nIce khisaka gayA thA, jo atizaya U~cA, sapheda evaM vistArase yukta thA, AkAzakA AbhUSaNa thA, aura dizArUpI strIke atizaya sthUla stanake samAna jAna par3atA thA aise usa meghako dekhakara bhagavAn Anandako prApta ho rahe the ||30|kuch hI samayake pazcAt atyanta pracaNDa vAyuke vegajanya AghAtase usa meghake samasta avayava naSTa ho gaye aura vaha jvAlAoMke samIpa rakhe hue navanItake piNDake samAna zIghra hI vilIna ho gayA, yaha dekha jagatke svAmI bhagavAna munisuvratanAtha isa prakAra vicAra karane lage // 31 // ____ are ! yaha zaradaRtukA megha itanI jaldI kaise vilIna ho gayA ? jAna par3atA hai Ayu, zarIra aura vapuko kSaNabhaMguratAko bhulA denevAle manuSyako vyApaka upadeza deneke lie hI mAno 1. dhUlIkadambamadadhUligatAM sarAgA dhArAM kh.| 2. vitene m.| 3. akRzazobham / 4. nazvaratAyAH / 5. Azu + upadezamiva / Azu zIghramityarthaH / 31
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ 242 harivaMzapurANe alpapramANaparamANusamUharAzirAsaMcitaH 'svprinnaamvshaadsaarH| kAlapramAnajavAvanipAtamAtrAdAyudhanaH pralayamatra laghu prayAti // 33 // vajrAsmasaMhananasaMhatasaMdhibandhaH satsannivezanavaramyazarIrameghaH / "modhIbhavatyasubhRtAmasamartha eSa vAyuprakopabharamagnasamastagAtraH // 34 // saubhAgyarUpanavayauvanabhUSaNasya bhUlokacittanayanAmRtavarSaNasya / dehAmbudasya dinakRtpratighAtinI syAcchAyAvayaHpariNatidrutavAtyayA'sya // 35 // zauryapramAvasuvazIkRtasAgarAntabhUrAjasiMhacirarakSitabhUmimAgAH / saurAjyabhogagirayo'pi vizIrNazRGgAzcUrNImavanti samayAntaravajraghAtaiH // 36 // netraM manazca bhavadatra kalatramiSTaM prANaiH samaM samasukhAsukha mitraputram / vyetIha patramiva zuSkamadRSTavAtAdevo'pyupaiti hi bhave priyaviprayogam // 37 // pazyannapi kSaNavi mAjAmaGgAdikaM svymmRtyubhyo'ymgii| mohAndhakArapihitAgamadRSTiriSTaM mArga vihAya viSayAmiSagartameti // 38 // pratyaGgamaGgajamataGgajasaMgatAGgaH svAGgaH spRzan priyvdhjngaatryssttiiH| dhika sparzasaukhyavinimIlitanetrabhAgo mAtaGgavada viSamabandhamiyarti martyaH // 39 // AhAramiSTamiha pasabhedabhinnamAhArayan bahuvidhaM spRhyaapdRssttiH| jihvAvazo dalitazaGkavilagnAMsapezIpriyazcapalamIna ivaiti bandham yaha zIghra vilIna ho gayA hai // 32 // apane-apane pariNAmoMke anusAra saMcita, alpa pramANa paramANuoMkA rAzisvarUpa yaha AyurUpa megha niHsAra hai isIlie to mRtyurUpI pracaNDa vAyuke vegakA AghAta lagate hI zIghra hI naSTa ho jAtA hai // 33 // vajrarUpI sandhiyoMke bandhanase yukta yaha prANiyoMkA uttama racanAse suzobhita nUtana evaM sundara zarIrarUpI megha, mRtyurUpI pavanake prabala AghAtase kSata-vikSata ho asamartha hotA huA viphala ho jAtA hai // 34 // saubhAgya, rUpa aura navayauvana hI jisakA AbhUSaNa hai tathA jo pRthivIke samasta manuSyoMke citta aura netroMke lie amRtakI varSA karatA hai aise isa zarIrarUpI meghako chAyA, vRddhAvasthArUpI tIvra AMdhIse sUryako AcchAdita karanevAlI ho jAtI hai-naSTa-bhraSTa ho jAtI hai // 35 // zauyaM aura prabhAvake dvArA sAgarAnta pRthivIko acchI taraha vaza karanevAle bar3e-bar3e rAjAoMke dvArA jinameM bhUmi-bhAgoMkI cira rakSA kI gayI hai aise uttama rAjyake bhogarUpI parvatoMke zikhara bhI kAlarUpI pracaNDa vajrake AghAtase cUra-cUra ho jAte haiM // 36 / / netra aura manarUpa hotI huI netra aura manake samAna pyArI strI tathA prANoM ke samAna sakha-daHkhake sAthI mitra aura patra isa saMsArameM adaSTarUpI vAyase prerita ho sUkhe patteke samAna naSTa hote rahate haiN| manuSyakI to bAta hI kyA hai deva bhI isa saMsArameM priyajanoMke viyogako prApta hotA hai // 37 // aho ! yaha prANI, anya prANiyoMke zarIra Adiko kSaNabhaMgura dekhatA huA bhI svayaM mRtyu ke bhayase rahita hai tathA isakI zAstrarUpI dRSTi moharUpI andhakArase AcchAdita ho gayI hai isalie yaha iSTa mArgako chor3akara viSayarUpI AmiSake garta meM , par3a rahA hai / / 38|| jisakA pratyeka aMga kAmarUpo matta hAthIse saMgata hai aisA yaha manuSya apane avayavoMse priya striyoMke zarIrakA sparza karatA huA unake sparzajanya sukhase nimIlita netra ho matta-mAtaMgake samAna viSaya bandhako prApta hotA hai isalie isa sparzajanya sukhake lie dhikkAra hai // 39 // jisakI viveka dRSTi naSTa ho gayI hai aisA yaha manuSya jihvA indriyake vazIbhUta ho 1. sapariNAma- ma., ka. kh.| 2. Ayureva dhnH| 3. zoghram / 4. bandha -m.| 5 vanaramya ma., kh.| 6. meghiibhv-m.|
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ zoDazaH sargaH ghrANendriyapriyasugandhisugandhamandho' jaGghAbalAdiva vilaGghitatRptimArgaH / duSpAkamastadhiSaNo viSapuSpagandhamAghrAya zIghramaghameti yathA SaDaGghriH // 41 // cittadravIkaraNadakSa kaTAkSapAtasasmeravaktravanitAGganiviSTadRSTiH / rUpapriyo'pi lamate paritApamugraM prAptaH pataGga iva dIpazikhAprapAtam // 42 // sveSTAGganA mukharanUpuramekhalA dinAnAvibhUSaNaravaiH priyabhASaNaizca / saMgItakaizca madhurairhRtadhIradhIraH zrotrendriyaimRga iva mriyate manuSyaH // 43 // saMklizyate viSayabhogakalaGkapaGke yatpuGgavAM tatirihAlpabalA nimagnA / citraM na tad yadatimajjati vajrakAya punnAgasaMtatiritIdamatIva citram // 44 // yaH svargasaukhyajaladhInatidIrghakAlaM pItvA'pi tRptimagamad bahuzo na jIvaH / sauhityamalpadivasaiH kathamasya kuryAt bhUlokasaukhyale valola tRNodabinduH // 45 // agnerivendhana mahAnicayairna tRptirambhonidheriva sadApi nadIsahasaiH / jIvasya tRptiriha nAsti tathAniSevyaiH sAMsArikairupacitairapi kAma mogaiH // 46 // bhogAbhilASaviSamAgnizikhAkalApasaMvRddhaye hi viSayendhanarAziruccaiH / tasyaiva tu prazamaheturihaiva tasmAd vyAvRttirindriyajiti sthiravAridhArA 47 // hitvA tato viSaya saukhyamasArabhUtaM zIghraM yate'hamiha mokSapathe sanAthe / svArtha sAdhya paramaM prathamaM parArtha tIrthapravarttanamatha prathayAmi tathyam // 48 // 243 icchApUrvaka chaha prakArake rasoMse yukta nAnA prakArake iSTa AhArako grahaNa karatA huA vaMzIke kA~Tepara lage mAMsa ke lobho mInake samAna bandhako prApta hotA hai ||40|| jisa prakAra nirbuddhi bhramara viSapuSpako gandhako sa~ghakara duSpAkase yukta maraNako prApta hotA hai usI prakAra jaMghAbalake kAraNa hI mAno tRpti mArgako ullaMghana karanevAlA yaha manuSya ghrANendriyako acche laganevAle sugandhita padArthoMkI sugandhako sa~ghakara andhA hotA huA duSpariNAmase yukta pApa bandhako prApta hotA hai || 41 || jisa prakAra dIpa - zikhApara par3A pataMga ugra santApako prApta hotA hai usI prakAra rUpakA lobhI yaha prANI, cittako dravIbhUta karane meM dakSa kaTAkSa aura manda manda musakurAhaTase yukta mukhase suzobhita striyoM ke zarIrapara dRSTi DAlatA huA bhayaMkara santApako prApta hotA hai ||42 || apanI iSTa striyoMke zabdAyamAna nUpura tathA mekhalA Adi nAnA prakArake AbhUSaNoMke zabdoM, priyabhASaNoM aura madhura saMgItoM se jisakI buddhi harI gayI hai aisA yaha manuSya adhIra hotA huA zrotrendriyake dvArA mRgake samAna mRtyuko prApta hotA hai ||43|| alpa zaktike dhAraka kSudra manuSyoMkA samUha viSaya-bhogajanya pAparUpI kIcar3a meM pha~sakara jo kleza uThAtA hai vaha Azcarya nahIM hai kintu vajramaya zarIra ke dhAraka zreSTha manuSyoM kA samudAya bhI jo usa pApapaMka meM atizaya nimagna ho rahA hai yaha atyadhika AzcaryakI bAta hai ||44|| jo jIva anekoM bAra atyanta dIrgha kAla taka svargake sukharUpI sAgarako pIkara bhI tRptiko prApta nahIM huA use bhUloka sambandhI alpa sukharUpI tRNakI caMcala jalabindu kucha dinoM meM kaise santuSTa kara sakatI hai ? // 45 // jisa prakAra IndhanakI bahuta bar3I rAzise agniko tRpti nahIM hotI aura sadA giranevAlI hajAroM nadiyoM se samudrako santoSa nahIM hotA usI prakAra sevana kiye hue saMsAra ke saMcita kAma bhogoM se jIvako tRpti nahIM hotI ||46 || nizcayase viSayarUpI IndhanakI bahuta bar3I rAzi, bhogAbhilASArUpI viSama agniko jvAlAoMkI vRddhikA kAraNa hai aura indriyavijayI manuSyakI jo viSayoMse vyAvRtti hai vaha sthira jaladhArAke samAna usa viSamAgniko zAntikA kAraNa hai || 4 || isalie maiM sArahIna viSayasukhako chor3akara zIghra hI hitarUpa mokSa-mArga meM pravRtti karatA 1. sandho ma / 2. - maNulola-kha / 3 tathAbhiSekaiH ma. /
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ 244 harivaMzapurANe itthaM matizrutayutAvadhibodhanetre 'jAte svayaMbhuvi tadA svayameva buddhe / AkampitAsanamabhUdamarendra vRndaM sarvArthasiddhisuraparyavasAnamAzu // 49 // laukAntikA lalitakuNDalahArazobhAH sArasvataprabhRtayo nibhRtAH sitAbhAH / Agatya maulimilitAJjalayaH kirantaH puSpAJjalIniti jinaM nunuvunamantaH // 50 // vardhasva nanda jaya jIva jinendracandra ! vijJAnarazmihatamohatamovitAna / 'nirbandhubandhutama ! bhavyakumudatInAM tIrthasya viMzatitamasya hitasya kartA // 5 // tvaM varttaya tribhuvanezvara ! dharmatIrtha yatrAyamugrabhavaduHkhaizikhiprataptaH / snAsvA janastyajati mohamalaM samastamahAya yAti ca zivaM zivalokamagrayam // 52 // cAritramohaparamopazamAtprabuddhaM laukAntikA iti jinaM pratibodhayantaH / nAnyaja gurnijaniyoganivedaneSu yuktA hi yAnti na punaH punaruktadoSam // 53 // saudharmapUrvavibudhAzca caturNikAyA nAnAvimAnanivahasthagitAntarikSAH / saMprApya nAthamamiSicya sugandhitoyaistaM maSitaM vidadhuradbhutamaSaNAdyaiH // 54 // putraM ca sunatamasau munisuvratezaH prAbhAvateyamabhirAjyapade'bhyaSiJcat / zvetAtapatrasitacAmaraviSTarANi so'laJcakAra harivaMzanamaHzazAGkaH // 55 // bhUpoddhatA nabhasi devagaNairudUDhAmArUDhavAn surucirAM zivikA vicitrAm / yAto vanaM viditakArtikazuklapakSe SaSThopavAsakRdupAzritasaptamIkaH // 56 // hU~ aura sabase pahale apanA utkRSTa prayojana siddha kara pazcAt parahitake lie yathArtha tIrthakI pravRtti karUMgA // 48|| isa prakAra mati, zruta aura avadhijJAnarUpI netroMse yukta svayambhU bhagavAn jaba svayaM pratibuddha ho gaye taba sarvArthasiddhi takake samasta indroMke Asana zIghra hI kampAyamAna ho gaye / / 49 / / usI samaya sundara kuNDala aura hAroMse suzobhita, nizcala manovRtti aura zveta dIptike dhAraka sArasvata Adi laukAntika deva A gaye aura hAtha jor3a mastakase lagA puSpAMjaliyAM bikherate hue namaskAra kara jinendra bhagavAnko isa prakAra stuti karane lage // 50 // he jinendra candra ! he samyagjJAnarUpI kiraNoMse moharUpI andhakArake samUhako naSTa karanevAle ! Apa vRddhiko prApta hoM, samRddhimAn hoM, jayavanta raheM, cirakAla taka jIvita raheM, Apa bandha rahita haiM, bhavya jIvarUpI kumudiniyoMke uttama bandhu haiM aura hitakArI bIsaveM dharmatIrthake pravartaka hai // 51 // he trilokInAtha! Apa usa dharmatIrthako pravRtti kareM jisameM saMsArake tIvra duHkharUpI agnise santapta prANI snAna kara samasta moharUpo malako chor3a deM aura zIghra ho AnandadAyo uttama zivAlayako prApta ho jAveM // 52 / / bhagavAn , cAritra mohakarmake paramopazama (utkRSTa kSayopazama) se svayaM ho pratibodhako prApta ho gaye the isalie unheM ukta prakArase sambodhate hue laukAntika devoMne anya kucha nahIM kahA so Thoka hI hai kyoMki yogya manuSya apane niyogakI pUrti meM kabhI punarukta doSako prApta nahIM hote // 53 / / usI samaya nAnA vimAnoMke samUhase AkAzako AcchAdita karate hue saudharmedra Adi cAroM nikAyake deva A phuNce| Akara unhoMne sugandhita jalase bhagavAnkA abhiSeka kiyA aura Azcarya utpanna karanevAle, uttamottama AbhaSaNa Adise unheM alaMkRta kiyA / / 54|| bhagavAn munisuvratanAthane apanI prabhAvatI stroke putra suvratakA rAjyapadapara abhiSeka kiyA aura harivaMzarUpI AkAzameM candramAke samAna suzobhita suvratane bhI sapheda chatra, sapheda cAmara tathA siMhAsanako alaMkRta kiyA // 55 / / tadanantara pahale jise bhUmipara rAjAoMne uThAyA thA aura usake bAda jise devaloga AkAzameM uThA le gaye the aisI atizaya sundara vicitra 1. jJAne / 2. nirbandha-ka. / 3. duHkhAgni / 4. yogyAH / 5. prabhAvatyAH apatyaM pumAn prAbhAvateyaH tam /
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sargaH 245 bhUbhRtsahasraparivArabhRdeSa babhre dIkSAM samakSamakhilasya jagattrayasya / tanmUrdhajAnadhinidhAya nijottamAGge zakrazcakAra vidhinA supayaHpayodhau // 57 // kRtvAmarAzca jinaniSkramaNaM tRtIyakalyANapUjanamamI jagurIzvaro'pi / jJAnezcatubhiranugaizca sahasrasaMkhyestaiH pArthivaidinamaNiH kiraNairivAbhAt // 54 // SaSThopavAsini paredyarine'vatIrNa bhikSAvidhiprakaTanAya kuzAgrapuryAm / / bhikSAM dadau vRSabhadatta iti prasiddhaH 'satyAyasaM savidhinA munisuvratAya // 51 // svAdhInamapratihataM sthitibhuktiyuktaM satpANipAtramadhipena vidhAnapUrvam / prAvarti vartanasuvartanasAdhuyogyaM tIrthe nije sthitividA jilabhAskareNa // 60 // citraM tadA hi paramAnnamRSIndrapANI zuddhayAnvitena dadatA pariniSTazeSam / zeSairazeSayatibhizca sahasrasaMkhyairvobhujyamAnamaparaizca yayau na niSTA // 61 // nedustatastridazadundubhayo ninAdAH sAdhusvanaH sakalamambaramAtatAna / vAyurvavau surabhiradbhutapuSpavRSTiryomnaH papAta mahatI vasunazca dhArA // 2 // AzcaryapaJcakamidaM ciramambarasthA devA vikRtya paramaM paradurlabhaM te / saMpUjya dAnapatimarjitapuNyapuJja jagmurjino'pi vijahAra vihArayogyam // 63 // chadmasthakAlamativAhya samAsavarSa saMmArgazIrSasutithiM sitapaJcamI tu / dhyAnAgnidagdhaghanaghAtisamitsamRddhiH kaivalyalAmavibhavena cakAra pUtAm // 6 // pAlakIpara ArUr3ha hokara bhagavAn vanameM gaye tathA vahA~ kArtika zukla saptamIke dina velAkA niyama lekara dIkSA lene ke lie udyata he||56|| usa samaya eka hajAra rAjAoMke sAtha bhagavAnne samasta jagat trayake samakSa dIkSA dhAraNa kii| unhoMne apane zirake keza ukhAr3akara pheMka diye aura indra ne una kezoMko piTAremeM rakhakara vidhipUrvaka kSIrasamudra meM kSepa diyA / / 57|| isa prakAra deva, bhagavAnkA niSkramaNakalyANaka tathA usakI pUjA kara yathAsthAna cale gaye aura bhagavAn bhI cAra jJAnoM tathA eka hajAra anugAmI rAjAoMse usa taraha suzobhita hone lage jisa taraha ki eka hajAra kiraNoMse sUrya suzobhita hotA hai / / 58|| velAkA upavAsa dhAraNa karanevAle bhagavAn jaba AgAmI dina, AhArakI vidhi prakaTa karaneke lie kuzAgrapuromeM avatIrNa hue taba vRSabhadatta nAmase prasiddha puruSane unheM vidhipUrvaka khorakA AhAra diyA ||59|| usa samaya maryAdAke jAnanevAle bhagavAn munisuvratarUpI sUryane apane tIrthameM nirdoSa cAritrake dhAraka muniyoMke yogya AhArakI vaha vidhi pravRtta kI jo svAdhIna thI, bAdhAse rahita thI, khar3e hokara jisameM bhojana karanA par3atA thA, jisameM pANipAtrameM bhojana hotA thA aura dAnapati jisameM vidhipUrvaka bhojana pradAna karatA thA // 60 // AzcaryakI bAta thI ki usa samaya zuddhise sahita vRSabhadattane munirAjake hAthameM jo khIra dI thI usase bAkI bacI khorako hajAroMko saMkhyAmeM anya muniyoMne khAyA tathA gharake anya logoMne bhI bAra-bAra grahaNa kiyA phira bhI vaha samAptiko prApta nahIM huI // 61 / / tadanantara vizAla zabda karate hue deva dundubhi bajane lage. dhanya-dhanyake zabdane samasta AkAzako vyApta kara diyA. sagandhita vAya, lagI, AzcaryakArI phUloM kI varSA hone lago aura AkAzase bar3I moTI ratnoMkI dhArA par3ane lagI // 62 / / dUsaroMke lie atizaya durlabha isa paMcAzcaryako AkAzameM khar3e devoMne cirakAla taka kiyaa| tadanantara puNyarAzikA saMcaya karanevAle dAnapatikI pUjA kara ve deva loga yathAsthAna cale gaye aura bhagavAn bhI vihArake yogya sthAnameM vihAra kara gaye // 63 / / tatpazcAt teraha mahInekA chadmastha 1. satpAtrasaM m.| 2. zuddhAnvitena / 3. -razeSapatibhizca / 4. samAptim / 5. trayodazamAsAtmakam / 6. pUtam m.|
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ -~- ~~-~~ ~~-~~~-~ 246 harivaMzapurANe sAkSAccakAra yugapatsakalaM sa meyamekena kevalavizaddha vilocanena / nAthastadA na hi nirAvaraNo vivasvAnabhyudgataH kramasahAyaparaH prakAzye // 65 // nemuH sasaptapadametya nijAsanebhyaH sarve'hamindra nivahAH kRtamaulihastAH / taM prApurabhyuditatoSavizeSacittAH zeSA mahendrasarasantatayaH samantAt // 66 // bhaktyA'rcayan tribhuvanezvaramAnavendrAstaM devamabhyuditacampakacaityavRkSam / satprAtihAryavibhavAtivizeSarUpamArhantyamadbhutamacintyamanantametam // 67 // sa dvAdazasvatha gaNepu niSaNNavatsu sa dvAdazAGgamanuyogapathaM jinendraH / dharma vizAkhagaNinA vinayena pRSTaH saMmASya tIrthamavanau prakaTaM pracakre // 68 // kalyANapUjana minasya turIyamindrAH kRtvA yathAyathamaguH praNipAtapUrvam / dezAn jino'pi vijahAra bahUn bahUnAM dharmAmRtaM tanubhRtAM dhanavatpravarSan // 19 // aSTau ca viMzatirinasya jinendracaryAH kroDIkRtAkhilacaturdazapUrvazAstrAH / triMzatsahasragaNanA pariSad yatInAM nAnAguNairajani saptavidhaH sa saMghaH // 7 // syustatra paJcazatapUrvadharA yatIzA ekAdiviMzatisahasramidAzca shikssaaH| aSTAdazaiva gaditAni zatAni tepu pratyekamasya munayo'vadhikevalAptAH // 71 // dvAviMzatiryatizatAni tu vaikriyAkhyAstAnyeva paJcadaza te vipulAstu mtyaa| syAdazaiva hi zatAni vivAntavairAH sadvAdino munipateH prathitAH samAyAm // 72 // kAla bitAkara bhagavAnne dhyAnarUpI agnike dvArA ghAtiyA kamarUpI IndhanakI vipula rAziko dagdha kara kevalajJAnakI prAptise magasira mAsakI zukla paMcamI tithiko pavitra kiyA // 64 / / aba kevalajJAnarUpI eka hI vizuddha locanase bhagavAn samasta padArthoM ko eka sAtha pratyakSa dekhane lage so ThIka hI hai kyoMki jaba nirAvaraNa sUryakA udaya hotA hai taba vaha prakAzita karane yogya padArthoke viSaya meM na to kramakI apekSA karatA hai aura na dUsarekI sahAyatAkI hI apekSA karatA hai // 65 // usa samaya samasta ahamindroMne apane-apane AsanoMse sAta-sAta Daga Age calakara tathA hAtha jor3a mastakase lagA jinendra bhagavAnko parokSa namaskAra kiyA aura jinake cittameM vizeSa harSa prakaTa ho rahA thA aise zeSa samasta indra tathA deva saba orase vahA~ Aye ||66|| jinake campaka nAmaka caitya vRkSa prakaTa huA thA, jo aSTa prAtihAryarUpI vaibhavase atizaya sundara the, aura jo AzcaryakArI acintya evaM antAtIta AhaMntya padako prApta the aise devAdhideva munisuvratanAthako, tInoM lokoMke svAmI tathA rAjAoMne bhaktipUrvaka pUjA ko // 67 // tadanantara jaba bAraha gaNa bAraha sabhAoM meM yathAsthAna baiTha gaye taba vizAkha nAmaka gaNadharane vinayapUrvaka anuyoga dvArase dvAdazAMgakA svarUpa pUchA usake uttarameM bhagavAnne dharmakA nirUpaNa kara pRthivIpara tIrtha prakaTa kiyA // 68 // indrAdi deva bhagavAnke caturthaM kalyANakakI pUjA kara namaskAra karate hue yathAsthAna cale gaye aura bhagavAn bhI aneka prANiyoMke lie dharmAmRtakI varSA karate hue aneka dezoM meM vihAra karane lage // 69 / / bhagavAn munisuvratanAthake sampUrNa caudaha pUrvoko jAnanevAle aTThAIsa gaNadhara the, aura tIsa hajAra muni the| bhagavAnkA yaha saMgha nAnA guNoMse sAta prakArakA thA // 70 // usa saMghameM pAMca sau munirAja pUrvadhAro the, ikkIsa hajAra zikSArthI the, aThAraha so avadhijJAnI the, itane hI kevalajJAnI the, bAIsa sau vikriyARddhike dhAraka the, pandraha sau vipulamati manaHparyaya jJAnake dhAraka the, baira ko dUra karanevAle bAraha sau prasiddha vAdI the, pacAsa hajAra AryikAe~ thIM, eka lAkha aNuvrata, guNavrata aura zikSAvratoMko dhAraNa karanevAle zrAvaka the, aura 1. mekaM m.|
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ SoDazaH sarga: 247 paJcAzadAtmakasahasramidAstadAryA: zikSAguNavatadharA gRhiNo'pi lakSAH / samyaktvapUtamanaso vanitAstrilakSAH sabhyoDubhiH parivRtazca babhau jinenduH // 73 // triMzadguNaprathitavarSasahasrajIvI prAk paJcasaptatizatAbdakumArakAlaH / rAjye'pi paJcadazavarSasahasramogI satsaMyamena vijahAra sa zeSakAlam // 74 // ante sa sammadavidhAyivanAntakAntaM sammedazailamadhiruhya nirastabandhaH / bandhAntakRnmunisahasrayuto jagAma mokSaM mahAmunipatirmunisuvratezaH // 75 // mAdhatrayodazatithau sitapakSabhAji mAsopasaMhRtavihAravisRSTadehe / / sthitvA'parAhnasamaye varapuSyayoge siddhe jine nanu mahaM vidadhuH surendrAH // 76 // SaDvarSalakSaparimANaminasya tasya prAvarttata pravitataM muvi dharmatIrtham / vidyAvabodhabudhitArthamuniprabhAva devAgamAvirativaddhitalokaharSam // 77 // viMzasya tasya caritasya jinasya loke kalyANapaJcakavibhUti vibhAvayan yaH / bhaktyA zRNoti paThati smaratIdamasmin manyo jano bhajati siddhi sukhaM sa zIghram // 78 // evaM vasantatilakapracuraprasUnamAlAmimAM samadhiropya vinUtavRttaH / vighnAn vidhUya vidadhAtu samAdhibodhI dhIro jino jitamavo munisuvrato naH // 79 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI munisuvratanAthapaJcakalyANavarNano nAma SoDazaH sargaH / samyagdarzanase pavitra hRdayako dhAraNa karanevAlI tIna lAkha zrAvikAeM thiiN| ina sabhAsada rUpI nakSatroMse ghire hue bhagavAnarUpI candramA atizaya suzobhita ho rahe the // 71-73 / / bhagavAnkI pUrNa Ayu tIsa hajAra varSakI thI, usameM sAr3he sAta hajAra varSakA kumArakAla thA, pandraha hajAra varSa taka unhoMne rAjyakA bhoga kiyA aura zeSa sAr3he sAta hajAra varSa taka saMyamI hokara vihAra kiyA ||74 / / mahAmuniyoMke adhipati munisuvrata bhagavAn Ayuke anta samayameM harSako utpanna karanevAle vana-khaNDoMse suzobhita sammedAcalapara ArUr3ha hokara karmoke bandhase rahita hue aura bandhakA nAza karanevAle eka hajAra muniyoMke sAtha vahIMse mokSa gaye // 75 // mokSa jAneke eka mAha pUrva bhagavAnne vihAra Adi banda kara yoganirodha kara liyA thA tathA mAgha zuklA trayodazIke dina aparAhna kAlameM puSya nakSatrakA uttama yoga rahate hue padmAsanase mokSa prApta kiyA thaa| mukta honepara indrane nirvANakalyANakakI pUjA kI thI // 76 // bhagavAna manisuvratanAthakA dharmatIrtha pRthivIpara chaha lAkha varSa taka akhaNDa rUpase calatA rhaa| unake tIrthameM vidyAoMkA parijJAna honese muniyoMkA pUrNa prabhAva thA, aura devoMkA nirantara Agamana hote rahanese logoMkA harSa bar3hatA rahatA thA // 77 / / gautama svAmI kahate haiM ki saMsArameM jo bhavya prANI bIsaveM tIrthaMkarake paMcakalyANakavibhUtise yukta isa caritakA cintavana karatA hai, bhaktise ise sunatA hai, par3hatA hai, aura isakA smaraNa karatA hai vaha zIghra hI mokSake sukhako prApta hotA hai / / 78 / jinasenAcArya kahate haiM ki isa taraha vasantatilakA chandase nirmita (pakSameM vasantaRtuke zreSTha nAnA puSpoMse nirmita) puSpoMkI mAlA samarpita kara jinake caritrako stuti kI gayI hai ve saMsArako jItanevAle dhIra-vIra munisuvrata jinendra vighnoMko naSTa kara hamAre lie samAdhi (cittakI sthiratA ) aura bodhi ( ratnatrayakI prApti ) karAveM // 79 / / isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM munisuvratanAtha bhagavAnke paMcakalyANakoMkA varNana karanevAlA solahavA~ sarga samApta huA // 16 //
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH babhUva harivaMzAnAM prabhurvaiyavasuMdharaH / ariSaDvargajinmArgastridharmasya sa suvrataH // 1 // sa dakSaM dakSanAmAnaM putraM kRtvA nije pade / dIkSitaH svapitustIrtha prApa mokSaM tapobalAt // 2 // aileyAkhyamilAyAM sa dakSaH putramajIjanat / manoharI ca tanayAmarNavo'pi yathA zriyam // 3 // vavRdhe'nukumAraM ca kumArI netrhaarinnii| sAnucandraM yathA kAntiH kalAguNavizeSiNI // 4 // yauvanena kRtAzleSA kRzamadhyAvabhAsate / stanamAreNa guruNA jaghanena ca bhAriNA // 5 // 'svAdhIne sati rUpAstre tasyA dhiirmnomidi| manobhavo'tyajatsveSu kusumAstrapu gauravam // 6 // tadrUpAstravimokSeNa manobhUrekarod bhRzam / dakSasthApi manobhedamanyeSAM nu kimucyatAm // 7 // kanyayA hRtacittazca tato dakSaH prajApatiH / AhUya cchadmanA sadma papraccha praNatAH prajAH // 8 // pRSTA vadata yUyaM me sajjanA jagati sthitim / aviruddhaM vicAryaha vizve viditavRnayaH // 9 // yadvastu bhuvane'nadhya hastyazvavanitAdikam / prajAnucitametasya rAjA vibhuraho na vA // 10 // kecidUcurjanAstatra vicArya ciramAtmani / yatprajAnucitaM deva ! tatprajApataye hitam // 11 // yathA nadIsahasrANAM sadratnAnAM ca sAgaraH / Akaro'nagharatnAnAM tathaivAtra prajApatiH // 12 // athAnantara bhagavAn munisuvratanAthake putra suvrata harivaMzake svAmI hue| unhoMne samasta pathivIko vaza kara liyA thA. kAma, krodha, lobha, moha, mada evaM mAtsayaM ina chaha antaraMga zatruoMko jIta liyA thA, tathA ve dharma artha kAma rUpa trivargake mArga-pravartaka the // 1 // unake dakSa nAmakA atizaya dakSa-catura putra thaa| ve use apane padapara niyukta kara apane hI pitAke samIpa dIkSita ho gaye aura tapobalase mokSa cale gaye // 2 // rAjA dakSane ilA nAmaka rAnImeM aileya nAmakA putra utpanna kiyA aura usake bAda jisa prakAra samudra ne lakSmIko utpanna kiyA thA usI prakAra manoharI nAmakI putrIko utpanna kiyA // 3 // jisa prakAra candramAke sAtha-sAtha kalArUpI guNase yukta usakI kAnti bar3hatI jAtI hai usI prakAra kumAra ailayake sAtha-sAtha kalArUpo guNase yukta netroko haraNa karanevAlI kumArI manoharI dinoM-dina bar3hane lagI / / 4 / jaba vaha yauvanavatI huI taba usakI kamara patalI ho gayI aura vaha sthUla stanoMke bhAra tathA vistRta nitamba sthalase atizaya suzobhita hone lagI / / 5 / / dhIra-vIra manuSyoMke manako bhedana karanevAle usake saundaryarUpI astrake svAdhIna rahate hue kAmadevane apane puSpamayI bANoMkA garva chor3a diyA thA // 6 / / usake saundaryarUpI zastrako chor3akara kAmadevane rAjA dakSake bhI manako bheda diyA phira anya puruSoMkI to bAta hI kyA kahI jAye? // 7 // tadanantara kanyAke dvArA jisakA citta harA gayA thA aise dakSa prajApatine eka dina kisI chalase namrIbhUta prajAko apane ghara balAkara usase pUchA ki he sajjano! Apa saba vyavahArake jJAtA haiN| maiM Apa logoMse eka bAta pUchatA hU~ so Apa saba jagatkI sthitikA pUrvAparavirodha rahita vicArakara uttara dIjie // 8-9 // bAta yaha hai ki yadi hAthI, ghor3A, strI Adi koI vastu saMsArameM amUlya ho aura prajAke yogya na ho to rAjA usakA svAmI ho sakatA hai yA nahIM ? // 10 // prajAjanoMmeM kitane hI logoMne cirakAla taka AtmAmeM vicArakara kahA ki he deva ! jo vastu prajAke lie ayogya hai vaha rAjAke lie hitakArI hai // 11 // jisa prakAra samudra hajAroM 1. sAdhIne ma., ga., gha., Da. / 2. kAmaH / 3. hRtacittaM sa. ma. /
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH tad yattava sthitaM citte samaste vasudhAtale / svAkareSu samutpannaM tadratnaM kriyatAM kare // 13 // evaM dakSaH prajAvAkyamAkarNya viparItadhIH / prajAnumatikAritvaM prakAzya visasarja tAH // 14 // tataH sa duhitustasya svayamevAgrahIt karam / kAmagrahagRhItasya kA maryAdA kramo'pi kaH // 15 // ilA devI tato ruSTA patyuH putramabhedayat / tAvadbhAryAdayo yAvanmaryAdAsaMsthitaH prabhuH // 16 // ilA caileyamAvRtya mahAsAmantasaMvRtA / pratyavasthAnamakarodurga dezamupAzritA // 17 // triviSTapapurAkAraM saMniviSTaM puraM tathA / ilAyAM vardhamAnAyAmilA vardhanasaMjJayA // 18 // aileyaH sthApito rAjA reje tatra prajAvRtaH / vIryadhairyanayAdhAro harivaMza vizeSakaH // 19 // pArthivena satA tena tAmarli ptiprasiddhikAm / nivezitaM puraM kAntamaGgadezanivAsinA // 20 // jigIpatA parAn dezAn narmadAtaTamIyuSA / mahyAM mAhiSmatI khyAtA nagarI vinivezitA // 21 // tatra sthitazciraM rAjyaM kRtvA praNatapArthivam / putraM kuNimanAmAnaM saMsthApya tapase yayau // 22 // kuNimazca vidarbheSu vijigISurdviSaMtapaH / kuNDinAkhyaM puraM cakre varadAyAstaTe vare // 23 // kuNimaH kSaNikaM matvA jIvitaM nijavaibhavam / 'pulomAkhye sute nyasya tapovanamayAt svayam // 24 // pulomapurametena vinivezitamIzinA / zriyaM nyasya tapasyAgAt paulomacaramAkhyayoH // 25 // 1 nadiyoM aura uttama ratnoMkI khAna hai usI prakAra rAjA bhI isa loka meM anarghya vastuoMkI khAna hai || 12 || isalie samasta pRthivItala aura uttamottama khAnoMmeM utpanna huA jo bhI ratna Apake cittameM hai - jise Apa prApta karanA cAhate haiM use hAthameM kIjie || 13 || isa prakAra viparIta buddhadhAraka rAjA dakSane prajAke vacana suna prakaTa kiyA ki jaisI Apa logoMkI anumati hai vaisA hI kArya karUMgA - yaha kahakara usane prajAke logoMko vidA kiyA || 14 || 249 tadanantara usane putrI manoharIkA kara grahaNa svayaM hI kara liyA so ThIka hI hai kyoMki kAmarUpI pizAcase gRhIta manuSyakI maryAdA kyA hai ? aura krama kyA hai ? bhAvArtha - kAmI manuSya saba maryAdAoM aura kramoMko chor3a detA hai || 15 || rAjA dakSakI rAnI ilA devI, patike isa kukRtya se bahuta hI ruSTa huI isalie usane putrako pitAse phor3a liyA - alaga kara liyA so ThIka hI hai kyoMki strI Adi tabhI taka hai jaba taka svAmI maryAdA meM rahatA hai-maryAdAkA pAlana karatA hai || 16|| bar3e-bar3e sAmantoMse ghirI ilA devI apane aileya putrako lekara durgama sthAnameM calI gayI aura vahIM usane nivAsa karanekA nizcaya kiyA ||17|| usane svargapurI ke samAna eka nagara basAyA jo bar3hatI huI pRthivIpara sthita honeke kAraNa ilAvardhana nAmase prasiddha thA || 18 || aileyako usane usakA rAjA banAyA so prajAse sahita, vIrya, dhairya aura nItikA AdhAra tathA harivaMza kA tilakasvarUpa rAjA aileya vahAM atyadhika suzobhita hone lagA ||19|| rAjA honepara aMga dezameM nivAsa karanevAle aileyane tAmalipti nAmase prasiddha eka sundara nagara basAyA ||20|| jaba aileya nAnA dezako jItane kI icchA karatA huA narmadA nadIke taTapara AyA to usane pRthivIpara prasiddha mAhiSmatI nAmakI nagarI basAyI // 21 // usa nagarI meM rahakara rAjA aileyane cirakAla taka namrIbhUta rAjAoMse yukta rAjya kiyA / tadanantara vaha kuNima nAmaka putrake lie rAjya sauMpakara tapake lie calA gayA ||22|| vijayake abhilASI evaM zatruoMko santApa denevAle kuNimane vidarbha dezameM varadA nadI ke kinAre kuNDina nAmakA sundara nagara basAyA ||23|| kucha samaya bAda kuNimako jIvana kSaNabhaMgura jAna par3A isalie vaha apanA vaibhava puloma nAmaka putrake lie sauMpakara svayaM tapovanako calA gayA ||24|| rAjA pulomane bhI pulomapura nAmakA nagara basAyA / antameM vaha pauloma aura 1. patiH / 2 mAvRttA ma., kha, ga, Da. / 3. ilayA vardhamAnaM yadi ma 5. sulomAkhye gha. / 32 / 4 -maliptaprasiddhakam gha /
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe jagatprabhAvasaMbhArau tAvakhaNDitamaNDalau / sUryAcandramasau nityaM vijigISU pratigyatuH // 26 // tAbhyAmindrapuraM cakre revAyAH saritastaTe / jayantIvanavAsyau dve carameNa purau kRte // 27 // saMjayazcaramasyAsIt tanayo nayavittathA / paulomasya mahIdattastapasthau janakau ca tau // 28 // mahIdattena nagaraM kRtaM kalpapurAkhyayA / so'riSTanemimatsyAkhyau tanayAvudapAdayat // 29 // matsyo bhadrapuraM jitvA senayA caturaGgayA / tathA hAstinapuraM prItasso'dhyatiSThat pratApavAn // 30 // tasya putrAH zataM 'jAtAH zatamanyusamAH kramAt / ayodhanAdayo jyeSThe rAjyaM nyasya sa dIkSitaH // 31 // ayodhanasuto mUlaH zAlastasya suto'bhavat / sUryastasyAbhavat sUnustena zubhrapuraM kRtam // 32 // tasyAsIttvamarastena vajrAkhyaM puramAhitam / devadattastato jAto devendrasamavikramaH // 33 // mithilAnAthamutpAdya videhAnAmabhUdvibhuH / hariSeNastato jajJe namasenastu tatsutaH // 34 // tataH zaGkha iti khyAtastato bhadra itIritaH / abhicandra statazcAbhUdabhibhUtaripudyutiH // 35 // vindhyapRSTe'bhicandreNa cedirASTramadhiSThitam / zuktimatyAstaTe'dhAyi nAmnA zuktimatI purI // 36 // ugravaMzaprasUtAyAM vasumatyAmabhUdvasuH / abhicandrAd yathArddhAtmA candrakAntamahAmaNiH // 37 // nAmnA kSIrakadambo'bhUttatra vedArthavidvijaH / tasya svastimatI patnI parvatastanayastayoH // 38 // adhyApitAstrayastena vasuparvatanAradAH / sarahasyAni zAstrANi guruNA dhiSaNAvatA // 39 // AraNyakamasau vedamaraNye'dhyApayan sutAn / AkarNayad giraM vyomni munerAkAzagAminaH // 40 // carama nAmaka putroMke lie rAjyalakSmI sauMpakara tapake lie calA gayA || 25 || pauloma aura caramakA prabhAva samasta jagat meM phaila rahA thA tathA ve donoM akhaNDita maNDala - akhaNDa rASTrake dhAraka the isalie vijayako abhilASA rakhate hue ve donoM nirantara sUrya aura candramAko jItate the / sUrya aura candramAkA prabhAva bhI samasta jagat meM phailA rahatA hai aura ve akhaNDa maNDala --- akhaNDa bimbake dhAraka hote haiM ||26|| una donoMne milakara revA nadIke taTapara indrapura nAmakA nagara basAyA aura caramane jayantI tathA vanavAsya nAmakI do nagariyA~ basAyIM ||27|| paulomake mahIdatta aura caramake saMjaya nAmakA nItivettA putra thA / antameM pauloma aura carama donoM hI tapa karane lage ||28|| mahodattane kalpapura nAmakA nagara basAyA aura ariSTanemi tathA matsya nAmaka do putra utpanna kiye ||29|| pratApI matsya apanI caturaMga senAse bhadrapura aura hAstinapurako jItakara bar3I prasannatAse hastinApura meM rahane lagA ||30|| usake krama kramase ayodhanako Adi lekara indra ke samAna parAkramake dhAraka sau putra utpanna hue / anta meM vaha jyeSTha putrake lie rAjya sauMpakara dIkSita ho gayA ||31|| rAjA ayodhanake mUla, mUlake zAla aura zAla ke sUrya nAmakA putra huaa| sUryane zubhrapura nAmakA nagara basAyA thA ||32|| sUryake amara nAmakA putra huA aura usane vajra nAmakA nagara basAyA / amarake devendrake samAna parAkramI devadatta nAmakA putra huA ||33|| devadatta mithilAnAthake hariSeNa, hariSeNake nabhasena, nabhasenake zaMkha, zaMkhake bhadra aura bhadrake zatruoMkI kAntiko tiraskRta karanevAlA abhicandra nAmakA putra huA || 34 - 35 || abhicandrane vindhyAcala ke Upara cedirASTra kI sthApanA kI tathA zuktimatI nadI ke kinAre zuktimatI nAmakI nagarI basAyI || 36 || abhicandrakI ugravaMza meM utpanna vasumatI nAmakI rAnIse vasu nAmakA putra huaa| vaha vasu candrakAnta mahAmaNike samAna ArdrahRdaya thA / / 37 / usI nagarImeM vedArthakA belA eka kSIrakadamba nAmakA brAhmaNa rahatA thA / usakI khIkA nAma svastimato thA aura una donoMke parvata nAmakA putra thA ||38|| buddhimAn guru kSIrakadambane vasu parvata aura nArada ina tIna ziSyoM ko gUDhArthaM sahita samasta zAstra par3hAye ||39|| eka bAra kSIrakadambaka vanameM ukta tInoM putroMko AraNyaka veda par3hA rahA thA ki usane 1. yAtAH ma. / 250
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH 251 vedAdhyayanasaktAnAM madhye'mISAmadhogatim / gantArau dvau narau pApAd dvau puNyAdUrdhvagAminau // 41 // ityuktvA muniranyasmai sAdhave'vadhilocanaH / karuNAvAn gataH kvApi jJAtasaMsArasaMsthitiH // 4 // zrutvA kSIrakadambo'pi vacanaM zaGkitAzayaH / visRjya sadanaM ziSyAnaparAhve'nyato gataH // 43 // apazyantI pati ziSyAn papraccha svastimatyasau / upAdhyAyo gataH putrAH ! kuto brUteti zaGkitA // 44 // te'bruvannahamemIti vayaM tena vijitAH / AyAtyevAnumAge no mAtarmAmUstvamunmanAH // 45 // iti teSAM vacaH zrutvA tasthau svastimatI divA / rAtrAvapi yadA cA'sau gRhaM nAgatavA~stadA // 46 // gatA sA zokinI buddhvA bhatturAkUtamAkulA / dhruvaM prabajito vipra ityarodocciraM nizi // 47 // tamanveSTuM prabhAte to gatau parvatanAradau / vanAnte'pazyatAM zrAntau dinaiH katipayairapi // 48 // sa niSaNNamadhIyAnaM nirgranthaM gurusaMnidhau / pitaraM parvato dRSTA dUrAnnivavRte'zatiH // 49 // mAtre nivedya vRttAntaM tayA duHkhitacittayA / kRtvA duHkhaM vizokA'sau tiSThati sma yathAsukham // 50 // nAradastu vinItAsmA guroH kRravA pradakSiNam / praNamyANuvatI bhUtvA saMbhASya gRhamAgataH // 51 // 'AzvAsya zokasaMtaptA navA parvatamAtaram / jagAma nijadhAmAsau nArado'tivizAradaH // 52 // vasorapi pitA rAjyaM vasau vinyasya vistRtam / saMsArasukhanirviNNaH praviveza tapovanam // 23 // AkAzameM kinhIM cAraNa RddhidhArI munike nimnAMkita vacana sune / / 40 // ve kaha rahe the ki vedAdhyayanameM lage hue ina cAra manuSyoM ke bIca meM pApake kAraNa do to adhogatiko jAveMge aura do puNyake kAraNa Urdhvagati prApta kareMge // 41 // jo avadhijJAnarUpI netrake dhAraka the, dayAlu the aura saMsArako saba sthiti jAnate the aise ve munirAja sAthake dUsare munise isa prakAra kahakara kahIM cale gaye / / 42 // idhara munirAjake ukta vacana sunakara kSIrakadambakakA hRdaya zaMkita ho utthaa| jaba dina Dhala gayA to usane ziSyoMko to ghara bheja diyA para svayaM anyatra calA gayA / / 43 // patiko ziSyoMke sAtha na dekha svastimatine zaMkita ho pUchA ki are ziSyo! upAdhyAya kahA~ gaye haiM ? batAo / / 44|| ziSyoMne kahA ki unhoMne hama logoMko yaha kahakara bhejA thA ki maiM abhI AtA huuN| he mAM! ve mArgameM pIche Ate hI hoMge, vyagra na hoo // 45 / / ziSyoMke ukta vacana suna svastimato dina-bhara to cupa baiThI rahI parantu jaba vaha rAtriko bhI ghara nahIM AyA to usake zokakI sImA nahIM rhii| vaha patikA abhiprAya jAnatI thI isalie jAna paDatA hai brAhmaNane dokSA le lI hai, yaha vicArakara vaha cirakAla taka rotI rahI / / 46-47 // prAtaHkAla honepara parvata aura nArada use khojaneke lie gye| ve kitane hI dina bhaTakate rahane se thaka gye| antameM unhoMne dekhA ki pitA kSIrakadambaka vanake antameM guruke pAsa nirgrantha mudrA meM baiThakara par3ha rahe haiN| pitAko usa prakAra baiThA dekhakara parvatakA dhairya chUTa gyaa| usane dUrase hI lauTakara mAtAke lie saba samAcAra sunaayaa| parvatake mukhase patikI dIkSAkA samAcAra jAnakara brAhmaNI svastimatI bahuta duHkhI huii| parvatane bhI mAtAke sAtha duHkha mnaayaa| antameM dhIre-dhIre zoka dUra kara donoM pahaleke samAna sukhase rahane lage / / 48-50 // parvata to dUrase calA AyA thA parantu nArada vinayI thA isalie usane guruke pAsa jAkara pradakSiNA dI, namaskAra kiyA, unase vArtAlApa kara aNuvrata dhAraNa kiye aura usake bAda vaha ghara vApasa AyA // 51 / / atizaya nipuNa nAradane Akara zokase santapta parvatakI mAtAko AzvAsana diyA, namaskAra kiyA aura usake bAda apane gharakI ora prasthAna kiyA / / 52 / / tadanantara vasuke pitA rAjA abhi candra bhI saMsArake sukhase udAsIna ho gaye isalie apanA vistRta rAjya vasuke 1.AzAsya ma. /
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ 252 harivaMzapurANe vasanA vAsaveneva nvyauvnvrtinaa| vaniteva vinItavaM nItA nItividAvaniH // 54 // namaHsphaTikamUrddhasthasiMhAsanamadhiSTitam / nabhasthameva bhUpAstaM dattAsthAnamarmasata // 55 // bhUmau kIrtirabhUttasya mahimnA dharmajanmanA / azmoparicarasyAtra vasoranvarthatApuSaH // 56 // ikSvAkuvaMzajA jAyA kuruvaMzodbhavA parA / dazaputrAstayorjAvAH vasorvasusamAH kramAt // 57 // bRhadvasuriti jJeyaH pUrvazcitravasuH paraH / vAsavazvArkanAmA ca paJcamazca mahAvasuH // 58 // vizvAvasU raviH sUryaH suvasuzca bRhaddhvajaH / ityamI vasurAjasya sutAH suvijigISavaH // 59 // sutairdazamiranyo'nyaprItibaddhamanorathaiH / indriyAthai rivopetaH pArthivaH sukhamanvabhUt // 6 // ekadA nAradazchAtrairbahubhizchatribhirvRtaH / guruvadguruputrecchaH parvataM draSTumAgataH // 6 // kRte'bhivAdane tena kRtapratyabhivAdanaH / so'bhivAdya guroH patnI gurusaMkathayA sthitaH // 6 // atha vyAkhyAmasau kurvan vedArthasyApi garvitaH / parvataH sarvatazchAtravRto nArasaMnidhau // 63 // ajairyaSTavyamityatra vedavAkye visaMzayam / ajagabdaH kilAmnAtaH pazvarthasyAmidhAyakaH // 6 // tairajaiH khalu yaSTavyaM svargakAmairiha dvijaiH / padavAkyapurANArthaparamArthavizAradaiH // 65 // pratibandhamihAndhasya tasya cakre sa naardH| yuktyAgamabalAlokadhvastAjJAnatamastaraH // 66 // bhaTTaputra ! kimityevmpvyaakhyaamupaashritH| kuto'yaM saMpradAyaste sahAdhyAyinnupAgataH // 6 // lie sauMpakara tapovanako cale gaye // 53 // navayauvanase maNDita, nItikA vettA vasu indrake samAna jAna par3atA thaa| usane samasta pRthivIko strIke samAna vazIbhUta kara liyA thA // 54 // rAjA vasu sabhAmeM AkAzasphaTikake Upara sthita siMhAsanapara baiThatA thA isalie anya rAjA use AkAzameM hI sthita mAnate the||55|| rAjA vasu sadA AkAzasphaTikapara calatA thA aura sadA satyakA hI poSaNa karatA thA isalie pRthivIpara usakA yahI yaza phaila rahA thA ki vaha dharmakI mahimAse AkAzameM calatA hai // 56 / / usakI eka strI ikSvAkuvaMzakI aura dUsarI kuruvaMzakI thii| una donoMse usake kramase 1 bRhadvasu, 2 citravasu, 3 vAsava, 4 arka, 5 mahAvasu, 6 vizvAvasu, 7 ravi, 8 sUrya, 9 savasa aura 10 bahadhvaja ye daza pUtra he| ye sabhI pUtra vasake hI samAna atizaya vijigISavijayAbhilASI-parAkramI the // 57-59 / / indriyoMke viSayoMke samAna parasparako prItise yukta ina daza putroMse sahita rAjA vasu atyadhika sukhakA anubhava kara rahA thA // 6 // ___athAnantara eka dina bahutase chatradhArI ziSyoM-se ghirA nArada, guruputrako guruke samAna mAnatA huA parvatase milaneke lie AyA / / 61 / / pavaMtane nAradakA abhivAdana kiyA aura nAradane parvatakA pratyabhivAdana kiyaa| tadanantara gurupatnIko namaskAra kara nArada gurujIkI carcA karatA haA baiTha gayA / / 62 // usa samaya parvata saba orase chAtroMse ghirA veda vAkyakI vyAkhyA kara rahA thA so nAradake sammukha bhI usI taraha gavase yukta ho vyAkhyA karane lagA // 63 // vaha kaha rahA thA ki 'ajairyaSTavyam' isa veda vAkyameM jo aja zabda AyA hai vaha niHsandeha pazu arthakA hI vAcaka mAnA gayA hai // 64 / isalie pada vAkya aura purANake arthake vAstavika jAnanevAle evaM svargake icchuka jo dvija haiM unheM bakarAse hI yajJa karanA cAhie // 65 / / yuktibala aura Agama balarUpI prakAzase jisakA ajJAnarUpI andhakArakA paTala naSTa ho gayA thA aise nAradane ajJAnI parvatake ukta arthapara Apatti kI / / 66 / / nAradane parvatako sambodhate hue kahA ki he guruputra ! tuma isa prakArakI nindanIya vyAkhyA kyoM kara rahe ho? he mere sahAdhyAyI! yaha sampradAya una 1. asyopari -m.| 2. -ranvarthatAyuSaH ma., k.| 3. bRhaddhvajAH m.| 4. yuktAgama- m.| yuktyA. gamabalAlloka- kh.|
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH 253 ekopAdhyAyaziSyANAM nityamavyabhicAriNAm / guruzuzrUSatA'tyAge' saMpradAyabhidA kutaH // 6 // na smaratyajazabdasya yathehArtho gurUditaH / trivarSA vrIhayo'bIjA ajA iti sanAtanaH // 69 // ityukto'pi sa durmocagrAhagrahagRhItadhIH / so'nAdRtya va vastasya pratijJAmakarotpunaH // 7 // kimatra bahunoktena zRNu nArada ! vastuni / parAjito'smi yadyatra jihvAcchedaM karomyaham // 71 // nAradena tato'vAci kiM duHkhAgnizikhAtI / pataGga iva duHpakSaH parvata ! patasi svayam // 72 // parvato'pi tato'vocad yAta' kiM bahujalpitaH / zvo'stu nau vasurAjasya sabhAyAM jalpanistaraH // 73 // naSTastvaM dRSTaM ityuktvA svAvAsaM nArado'gamat / parvato'pi ca tAM vAtAM mAturAtamatirjagau // 7 // sA nizamya hatAsmIti vadantI tAntamAnasA / nininda nandanaM mithyA tvaduktamiti vAdinI // 75 // nAradasya vacaH satyaM paramArthanivedanAt / vacastavAnyathA putra ! viparItaparigrahAt / / 76 // samastazAstrasaMdarbhagarbhanirbhedazuddhadhIH / pitA te putra ! yatprAha tadevAkhyAti nAradaH // 77 // evamuktvA nizAnte sA nizAntamagamadvasoH / AdaraNekSitA tena pRSTA cAgamakAraNam // 78 // nigadya vasave sarva yayAce gurudakSiNAm / hastanyAsakRtAM pUrva smarayitvA gurogRha // 79 // jAnatA'pi svayA putra ! tattvAtattvamazeSataH / parvatasya vacaH sthApyaM dRSyaM nAradabhASitam // 8 // satyena zrAvitenAsthA vacanaM vasunA tataH / pratipannamataH sApi kRtArtheva yayau gRham // 8 // prApta huA hai ? // 67 / / jo nirantara sAtha-hI-sAtha rahe haiM tathA jinhoMne kabhI guruko zuzrUSAkA tyAga nahIM kiyA aise eka hI upAdhyAyake ziSyoM meM sampradAya bheda kaise ho sakatA hai ? // 68 / / yahA~ aja zabdakA jaisA artha gurujone batAyA thA vaha kyA tumheM smaraNa nahIM hai ? gurujIne to kahA thA jisameM aMkura utpanna honeko zakti nahIM hai aisA purAnA dhAnya aja kahalAtA hai yahI sanAtana artha hai // 69 / / duHkhase chUTane yogya haTharUpI pizAcase jisakI buddhi grasta thI aise parvatane nAradake isa prakAra kahane para bhI apanA haTha nahIM chor3A pratyuta nAradake vacanoMkA tiraskAra kara usane yaha pratijJA kara lI ki he nArada ! adhika kahanese kyA? yadi isa viSayameM parAjita ho jAU~ to apanI jIbha kaTA leM // 70-71 / / pazcAt nAradane kahA ki he parvata ! khoTA pakSa lekara, khoTe paMkhoMse yukta pakSIke samAna duHkharUpI agnikI jvAlAoM meM svayaM kyoM par3a rahe ho? isake uttara meM parvatane bhI kahA ki jAo bahuta kahanese kyA ? kala hama donoMkA rAjA vasuko sabhAmeM zAstrArtha ho jAve // 72-73 / / vitaNDAvAda bar3hate dekha nArada yaha kahakara apane ghara calA gayA ki parvata ! maiM tumheM dekhane AyA thA so dekha liyA. tama bhraSTa ho gye| nAradake cale jAnepara parvatane bhI duHkhI hokara yaha vRttAnta apanI mAtAse kahA // 74 / / parvatakI bAta sunakara usakI mAtAkA hRdaya bahuta duHkhI huaa| 'hAya maiM marI' yaha kahatI huI usane parvatako nindA ko, usake mukhase bAra-bAra yahI nikala rahA thA ki terA kahanA jhaTha hai||75|| he patra! paramArthakA prarUpaka honese nAradakA kahanA satya hai aura viparIta arthakA Azraya lenese terA kahanA mithyA hai / / 76 // samasta zAstroMke pUrvApara sandarbhake jJAnase jinakI buddhi atyanta nirmala thI aise tere pitAne jo kahA thA he putra ! vahI nArada kaha rahA hai // 77 // isa prakAra parvatase kahakara vaha prAtaHkAla hote hI rAjA vasuke ghara gayo / rAjA vasune use bar3e Adarase dekhA aura usase Ane kA kAraNa pUchA / / 78 // svastimatone vasuke lie saba vRttAnta sunAkara pahale par3hate samaya gurugRhameM usake hAthameM dharohararUpI rakho huI gurudakSiNAkA smaraNa dilAte hue yAcanA kI ki he putra ! yadyapi tU saba tattva aura atattvako jAnatA hai tathApi tujhe parvatake hI vacanakA samarthana karanA cAhie aura nAradake vacanako dUSita ThaharAnA cAhie // 79-80 // 1. zuzrUSatA tyAge ma. / 2. yAtaH ma. / 3. so'stu ma., ka., Da. / 4. duSTa ma. / 5. gRham /
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ 254 harivaMzapurANe AsthAnIsamaye tasthau dinAdau vasurAsane / tamindramiva devauvAH kSatriyaughAH siSevire // 8 // praviSTau ca nRpAsthAnI viprau parvatanAradau / sarvazAstravizeSajJaiH prAznikaiH parivAritau // 43 // brAhmaNAH kSatriyAH vaizyA zUdrAH sAzramiNo'vizan / laukikAH sahajaM praSTumavizeSAdRte sabhAm // 84 // tatsAmAni jaguH kecijanazrotrasukhAnya lam / tatra proccAragaM maSTaM kecid viprAH pracakrire // 85 // yajaMSi praNavArambhaghoSabhAjopare'paThan / padakramajuSo mantrAnAmananti sma kecana // 86 // udAttasyAnudAttasya svarasya svaritasya ca / hrasvadIrghaplutasthasya svarUpamudacIcaran // 87 // dvijaiH sAmagyajurvadamArabhyAdhyayanodadhuraiH / badhirIkRtadikacakranicitaM sadaso'jiram // 8 // siMhAsanasthamAzAmidaMSToparicaraM vasum / poThamardaiH sahAsInI vipro nAradaparvatau // 89 // kUrcaprArohiNastatra kamaNDalubRhatphalAH / savalkalajaTAmArAstasthustApalapAdapAH // 10 // sadaH sAgarasaMkSomasetubandheSu kepucit / apakSapAtasa bandhatulAdaNDeSu keSucit // 11 // utpathotyAnavAdomasvaMkuzeSu ca keSucit / nikapotpalakalpeSu keSucittatvamArgaNe // 12 // paNDiteSu yathAsthAnaM niviSTeSu yathAsanam / rUpaM jJAnavayovRddhAH kecidevaM vyajijJapana // 13 // rAjan ! vastuvisaMvAdAdimo naardprvto| vidvAMsAvAgatau pAva nyAyamArgavida tava // 14 // svastimatIne cUMki vasuko gurudakSiNAviSayaka satyakA smaraNa karAyA thA isalie usane usake vacana svIkRta kara liye aura vaha bhI kRtakRtyake samAna nizcinta ho ghara vApasa gayo // 81 / / tadanantara jaba prAtaHkAla ke samaya sabhAkA avasara AyA taba rAjA vasu siMhAsanapara ArUr3ha huA aura jisa prakAra devoMke samUha indrakI sevA karate haiM usI prakAra kSatriyoM ke samUha usakI sevA karane lage // 82 / / usI samaya sarva zAstroMke vizeSajJa praznakartAoMse ghire hae parvata aura nAradane rAjasabhAmeM praveza kiyA / / 83 / / brAhmaNa, kSatriya, vaizya, zUdra aura AzramavAsI bhI Aye tathA anya sAdhAraNa manuSya bhI vizeSa AmantraNa na hone para bhI sahaja svabhAvavaza prazna karaneke lie sabhAmeM A baiThe // 84|| usa samaya rAjasabhAmeM kitane hI brAhmaNa manuSyoMke kAnoMko sukha denevAle sAmaveda gA rahe the aura kitane hI vedoMkA spaSTa evaM madhura uccAraNa kara rahe the // 85 / / kitane hI oMkAra dhvanike sAtha yajurvedakA pATha kara rahe the aura kitane hI pada tathA kramase yukta aneka mantroMkI AvRtti kara rahe the // 86 // kitane hI hrasva, dIrgha aura pluta bhedoMko liye hue udAtta, anudAtta aura svarita svaroMke svarUpakA uccAraNa kara rahe the // 87 // jo Rgveda, sAmaveda aura yajurvedako prArambha kara jora-jorase pATha kara rahe the tathA jinhoMne dizAoMke samUhako bahirA kara diyA thA aise brAhmaNoMse sabhAkA A~gana khacAkhaca bhara gayA / / 88 // antarIkSa siMhAsanapara sthita rAjA vasuko AzIrvAda dekara nArada aura parvata apane-apane sahAyakoMke sAtha yathAyogya sthAnoMpara baiTha gaye / / 89 / / jo DA~DIrUpI aMkuroMse sahita the tathA kamaNDalurUpI bar3ebar3e phala dhAraNa kara rahe the aise valkala aura jaTAoMke bhArase yukta aneka tApasarUpI vRkSa vahA~ vidyamAna the // 20 // usa samaya jo paNDita sabhAmeM yathAsthAna baiThe the unameM kitane hI sabhArUpI sAgarameM kSobha utpanna honepara use rokane ke lie setubandhake samAna the, kitane hI pakSapAta na ho sake isake lie tulAdaNDake samAna the, kitane ho kumArgameM calanevAle vAdorUpI hAthiyoMko vaza karane ke lie uttama aMkUzoke samAna the aura kitane hI zreSThatattvakI khoja karane ke lie kasoTI pattharake samAna the| jaba saba vidvAn yathAsthAna yathAyogya AsanoMpara baiTha gaye taba jo jJAna aura avasthA meM vRddha the aise kitane hI logoMne rAjA vasuse isa prakAra nivedana kiyA // 91-93 / / he rAjan ! ye nArada aura parvata vidvAn kiso eka vastumeM visaMvAda honese Apake pAsa 1. tatsamAni ma. / 2. sAmayajurveda-ma. / 3. rUpAH ma. /
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH 255 vaidikArthavicAro'yaM tvadanyeSAmagocaraH / vicchinnamasaMpradAyAnAmidAnImiha bhUtale / / 95 // tadatra bhavato'dhyakSamamISAM viduSAM puraH / labhetAM nizcayAdetau nyAyyau jayaparAjayaH // 16 // nyAyenAvasite hyatra vAde vedAnusAriNAm / syAtpravRttirasaMdigdhA sarvaloka pakAriNI / / 97 // ityurvIndraH sa vijJaptaH pUrvapakSamadApayat / parvatAya sadasyaistaiH sagarvaH pakSamagrahIt // 28 // ajairyajJavidhiH kAryaH svargArthibhiriti zratiH / ajAzcAtra catuSpAdAH praNItAH prANinaH sphuTam // 59 // na kevalamayaM vede loke'pi pazuvAcakaH / AvRddhAdaGganAbAlAdajazabdaH pratIyate / / 10 // naro'japotagandho'yamajAyAH kSAramityapi / nApanetumiyaM zakyA prasidvistridazairapi // 10 // siddhazabdArthasaMbandhe niyatte tasya bAdhane / vyavahAravilopa: syAdandhadhUkamidaM jagat // 102 / / abAdhitaH punAye zabde zabdaH pravartate / zAstrIyo laukikazcAtra vyavahAraH sugocare // 603 // yathAgnihotraM juhuyAt svargakAma iti zrutau / agniprabhRtizabdAnAM prasiddhArthaparigrahaH // 104 // tathaivAtrAjazabdasya pazurarthaH sphuTaH sthitaH / kutra yAgAdizabdArthaH pazupAtazca nizcitaH / / 105 // ato'nuSThAnamAstheyama japotanipAtanam / yajaiyaSTavyamityatra vAkyaniSThitasaMzayaH / / 106 / AzaGkA ca na kartavyA pazoriha nipAtane / duHkhaM syAditi mantreNa sukhamatyorna duHkhitA // 10 // mantrANAM vAhane sAkSAd dIkSAnte'tisukhAsikA / maNimantrauSadhInAM hi prabhAvo'cinyatAM gataH / / 108 // Aye haiM kyoMki Apa nyAyamArgake vettA haiM // 94 // yaha vaidika arthakA vicAra isa samaya pRthivItalapara Apake sivAya anya logoMkA viSaya nahIM hai kyoMki una sabakA sampradAya chinna-bhinna ho cukA hai / / 95 // isalie ApakI adhyakSatAmeM ina saba vidvAnoMke Age ye donoM nizcaya kara nyAyapUrNa jaya aura parAjayako prApta kareM // 96 // nyAya dvArA isa vAdake samApta honepara vedAnusArI manuSyoM kI pravRtti sandeharahita evaM saba logoM kA upakAra karanevAlI ho jAyegI / / 97|| isa prakAra vRddhajanoMke kahanepara rAjA vasune parvatake lie pUrva pakSa dilavAyA arthAt pUrvapakSa rakhanekA use avasara diyA aura apane sAthI sadasyoMke kAraNa garvase bhare parvatane pUrva pakSa grahaNa kiyA // 28 // pUrva pakSa rakhate hue usane kahA ki 'svargake icchuka manuSyoM ko ajoM dvArA yajJakI vidhi karano cAhie' yaha eka zruti hai isameM jo aja zabda hai usakA artha cAra pAvavAle jantu vizeSa-bakarA hai // 99 // aja zabda na kevala vedameM hI pazuvAcaka hai kintu lokameM bhI striyoM aura bAlakoMse lekara vRddhoM taka pazuvAcaka hI prasiddha hai / / 100 / yaha manuSya ajake bAlakake samAna gandha vAlA hai, aura 'yaha ajA -bakarIkA dUdha hai' ityAdi sthaloM meM aja zabdakI jisa arthameM prasiddhi hai vaha devoMke dvArA bhI dUra nahIM kI jA sakatI // 101 // siddha zabda aura usake arthakA jo sambandha pahalese nizcita calA A rahA hai yadi usameM bAdhA DAlI jAvegI to vyavahArakA ho lopa ho jAvegA kyoMki yaha jagat andha ulUkoMse sahita hai--nirvicAra manuSyoMse bharA huA hai / / 102 / / bda yogya arthameM avAMchita rUpase pravRtta hotA hai aura aisA honepara hI zAstrIya athavA laukika vyavahAra calatA hai // 103 // jisa prakAra 'agnihotraM juhuyAt svargakAmaH' svargakA icchuka manuSya agnihotra yajJa kare, isa zrutimeM agni Adi zabdoMkA prasiddha hI artha liyA jAtA hai usI prakAra 'ajairyaSTavyaM svargakAmaiH' svargake icchuka manuSyoMko ajoMse homa karanA cAhie isa zrutime bhI ajakA pazu artha ho spaSTa hai aura yAgAdi zabdoMkA artha to pazudhAta nizcita hI hai // 104-105 // isalie 'ajairyaSTavyam' ityAdi vAkyoM dvArA niHsandeha, jisameM ajake bAlakakA ghAta hotA hai aisA anuSThAna karanA cAhie // 106 / / yahA~ yaha AzaMkA nahIM karanI cAhie ki ghAta karate samaya pazuko duHkha hotA hogA kyoMki mantrake prabhAvase usakI sukhase mRtyu hotI hai use duHkha to nAma mAtrakA bhI nahIM hotA // 107 // dIkSAke anta meM mantroMkA uccAraNa hote hI pazuko sukhamaya sthAna sAkSAt
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ 256 harivaMzapurANe nipAtanaM ca kasyAtra yatrAtmA sUkSmatAM zritaH / ' abadhyo'gniviSAstrAdyaiH kiM punamantravAhanaiH // 109 // sUrya cakSurdizaM zrotraM vAyuM prANAnasRpayaH / gamayanti vapuH pRthvIM zamitAro'sya yAjJikAH // 10 // svamantreNeSTamAtreNa svalokaM gamitaH sukham / yAjakAdivadAkalpamanalpaM pazuraznute // 11 // abhisaMdhikRto bandhaH svargAptya so'sya netyapi / na balAdyAjyamAnasya zizodvighRtAdibhiH // 112 // svarakSamityupanyasya virarAma sa parvataH / nAradastamapAka mityuvAca vicakSaNaH // 1 // 3 // zRNvantu madvacaH santaH sAvadhAnadhiyo'dhunA / parvatasya vacaH sarva zatakhaNDaM karomyaham // 114 / / ajairityAdike vAkye yanmRSA parvato'bravIt / ajAH pazava ityevamasyaiSA svamanISikA // 15 // svAbhiprAyavazAd vede na zabdArthagatiya'taH / vedAdhyayanavatsAptAdupadezamupekSate // 11 // gurupUrvakramAdarthA da dRzyaH zabdArthanizcitaH / sAnyathA yadi jAyeta jAyetAdhyayanaM tathA // 117 // athAdhyayanamanyata syAdanyatsyAdarthavedanam / sthite sAdhAraNe nyAye kAmacAragatiH kutaH // 18 // zabdasyAtha svato vetti prajJAsAtizayo'pi hi / na zabdamiti zApo'yaM kutaH kasyAtra dustaraH // 119 // dikhAI dene lagatA hai so ThIka hI hai kyoMki maNi, mantra aura oSadhiyoMkA prabhAva acintya hotA hai // 108 / jaba ki AtmA atyanta mukSmatAko prApta hai taba yahAM ghAta kisakA hotA hai ? yaha AtmA to agni, viSa tathA astra Adike dvArA bhI ghAta karane yogya nahIM hai phira mantra pAThoMke dvArA to isakA ghAta hogA hI kisa taraha ? // 109 // yAjJika loga yajJameM pazukA ghAtakara usake cakSuko sUryake pAsa, kSetrako dizAoMke pAsa, prANoMko vAyuke pAsa, khUnako jalake pAsa aura zarIrako pRthivIke pAsa bheja dete haiN| isa taraha yAjJika use zAnti hI pahuMcAte haiM na ki kaSTa / mantra dvArA homa karane mAtrase hI pazu sIdhA svarga bheja diyA jAtA hai aura vahA~ yajJa karAnevAle Adike samAna vaha kalpakAla taka bahuta bhArI sukha bhogatA rahatA hai // 110-111 / / abhiprAyapUrvaka kiyA huA puNyabandha hI svarga prAptikA kAraNa hai aura balapUrvaka home gaye pazuke vaha sambhava nahIM hai isalie use svargakI prApti honA asambhava hai, yaha kahanA bho ThIka nahIM hai kyoMki jisa prakAra bacceko usako usakI icchAke viruddha jabardastI diye hue ghRtAdikase usakI vRddhi dekhI jAto usI prakAra yajJameM jabardastI home jAnevAle pazuke bhI svargakI prApti dekhI jAtI hai // 112 / / isa prakAra vaha parvata apanA pUrva pakSa sthApita kara cupa ho rahA tadanantara buddhimAn nArada usakA nirAkaraNa karane ke lie isa taraha bolA // 113 // usane kahA ki he sajjano! sAvadhAna hokara mere vacana sunie maiM aba parvatake saba vacanoMke sau Tukar3e karatA huuN||114|| 'ajairyaSTavyam' ityAdi vAkyameM parvatane jo kahA hai vaha jhUTha hai / kyoMki ajakA artha pazu hai yaha isakI svayaMkI kalpanA hai // 115 // vedameM zabdArthakI vyavasthA apane abhiprAyase nahIM hotI kintu vaha vedAdhyayanake samAna Aptase upadezakI apekSA rakhatI hai / / 116 / / kahanekA tAtparya yaha hai ki guruoMkI pUrva paramparAse zabdoMke arthakA nizcaya karanA caahie| yadi zabdArthakA nizcaya anyathA hotA hai to adhyayana bhI anyathA ho jAyagA / / 117|| yadi yaha kahA jAye ki adhyayana dUsarA hai aura arthajJAna usase bhinna ho sakatA hai to yaha kahanA ThIka nahIM kyoMki ubhayatra nyAya samAna hone yA ekake viSayameM manamAnI kaise ho sakato hai ? bhAvArtha-yadi adhyayana guru-paramparAko apekSA rakhatA hai to arthajJAna bhI guru-paramparAko apekSA rakhegA yaha nyAyasiddha bAta hai // 118 / / yadi yaha kahA jAye ki prajJAzAlI manuSya ---- - ---- - --- ----------- 1. nainaM chindanti zastrANi nainaM dahati pAvakaH / na cainaM kledayantyApo na zoSayati mArutaH / / -bhagavadgItA 2. dRzyaH zabdArthanizcitiH gha., ma., Ga. / dRSTa: zabdArtha -ka. / 3. -manyaH syAdanyaH m.|
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH 257 na cAyaM saMpradAyo'smAyekasmai guruNoditaH / trayaH ziSyAH vayaM yogyA vasunAradaparvatAH // 12 // samAnazrutikAH zabdAH santi loke'tra bhUrizaH / gavAdayaH prayogo'pi teSAM viSayabhedataH // 121 // pazurazmimRgAkSAzAvajravAjiSu vAgbhuvoH / gozabdavyaktayo vyakAH prayujyante pRthak-pRthak // 122 // na hi citragurityatraM razmivastuni zemuSI / na cauzItagurityatra sAsnAdimati vartate // 123 // rUDyA kriyAvazAvAcye vAcAM vRttiravasthitA / tAmasthiropadezAstu vismaranti gurUditam / / 124 // tadA codanAvAkye rUDhizabdArthadUragaH / kriyAzabdasya cAmnAto na jAyanta iti hyajAH // 125 // aizcaya rUDhizabdasya vidbhirlokazAstrayoH / ajagandho'yamityAdau prayogo na niSidhyate // 126 // tena pUrvoktadoSo'pi naivAsmAkaM prasajyate / vyavahAropayogitvAd vAcAM svocitagocare // 127 // satyAM kSityAdisAmagyAmaprarohAdiparyayAH / bIhayo'jAH padArtho'yaM vAkyArtho yajanaM tu taiH // 128 // devapUjA yajerarthastairajairyajanaM dvijaiH| nevedyAdividhAnena yAgaH svargaphalapradaH // 129 // zabdakA artha to svayaM jAna letA hai para zabdako nahIM jAna pAtA to yaha dustara zApa yahA~ kisake lie kisase prApta huA thA so btaao| bhAvArtha-yadi buddhimAn manuSya apanI icchAse zabdake arthakI kalpanA kara letA hai to use zabda bhI banA lenA cAhie isameM dvividhAkI kyA bAta hai ? ||119|| gurune yaha sampradAya eka parvatake lie hI banAyA ho yaha bhI sambhava nahIM hai kyoMki hama vasu, nArada aura parvata ye tIna yogya ziSya the| bhAvArtha -tIna ziSyoMmeM-se eka ziSyako guru dUsarA artha batalAveM aura zeSako dUsarA artha yaha sambhava nahIM dikhatA ||120 / / lokameM goko Adi lekara aise bahata zabda haiM jinakA samAna zravaNa hotA hai-samAna uccAraNa hotA hai parantu viSaya-bhedase unakA prayoga pRthak-pRthak hotA hai| jaise go zabda-pazu, kiraNa, mRga, indriya, dizA, vaca, ghor3A, vacana aura pRthivI arthameM prasiddha hai parantu saba arthoM meM usakA pRthak-pRthak hI prayoga hotA hai / 'citragu' isa zabdameM gokA kiraNa artha koI nahIM karatA aura 'azItagu' isa zabdameM go zabdakA artha sAsnAdimAn pazu koI nahIM mAnatA kintu prakaraNake anusAra 'citragu' zabdameM gokA artha gAya aura 'azotagu' zabdameM kiraNa hI mAnA jAtA hai // 121-123 / / zabdoMke artha meM jo pravRtti hai vaha yA to rUr3hise hotI hai yA kriyAke AdhIna hotI hai parantu jinake hRdaya meM gurukA upadeza cirakAla taka sthira nahIM rahatA ve guru-pratipAdita arthako bhUla jAte haiM / / 124|| isalie 'ajairyaSTavyam' isa veda-vAkyameM aja zabdakA athaM rUr3higata arthase dUra 'na jAyante iti ajAH' ( jo utpanna na ho sakeM ve aja haiM) isa vyutpattise kriyA sammata 'tIna varSakA dhAnya' liyA gayA hai // 125 // vidvAn loga, loka aura zAstra donoMmeM rUr3hi zabdake aizvayaMko jAnate haiM ataH 'ajagandho'yaM puruSaH' ityAdi sthaloMmeM aja zabdakA bakarA arthameM prayoga niSiddha nahIM hai / / 126 / / parvatane jo pahale yaha doSa diyA thA ki yadi zabdoMkA svabhAvasiddha artha na kiyA jAyegA to vyavahArakA hI lopa ho jAyegA usakA hamAre Upara prasaMga hI nahIM AtA kyoMki zabdoMkA apane-apane yogya sthaloMpara vyavahArakI siddhike lie hI upayoga kiyA jAtA hai / / (27 / / isalie pRthivI Adi sAmagrIke rahate hue bhI jisameM aMkurAdi rUpa paryAya prakaTa na ho sake aisA tIna varSakA purAnA dhAna aja kahalatA hai| yaha to aja zabdakA artha hai aura aise dhAnyase yajJa karanA cAhie yaha 'ajairyaSTavyam' isa vAkyakA artha hai / / 128 // yaja dhAtukA artha deva-pUjA hai isalie dvijoMko pUrvokta dhAnase hI pUjA karanI cAhie kyoMki naivedya Adise ko huI pUjA hI svarga rUpa phalako denevAlI 1. citrA gAvo yasya sa citraguH = citravarNagoyuktaH / 2. azItA uSNAH gAvaH kiraNA yasya so'zItaguH= sUryaH / 3. kriyAzabdasamAmnAto ma. / 4. yaja devapUjA-saMgatikaraNa-dAneSu / 5. nivedyAdi-ka., dd.|
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ 258 harivaMzapurANe SaTakarmaNAM vidhAtAraM purANapuruSaM param / trAtAramindramindrejyaM vede gItaM svayaMbhuvam // 130 // dezakaM muktimArgasya zoSakaM bhavavAridheH / ananta jJAnasaukhyAdimadIzAkhyaM mahezvaram // 13 // brahmANaM viSNumIzAnaM siddhaM buddha manAmayam / AdityavarNa vRSabhaM pUjayanti hitaiSiNaH // 132 // tataH svargasukhaM puMsAM tato mokSasukhaM dhvam / tataH kIrtistataH kAntistato dIptistato tiH // 13 // piainApi na yaSTavyaM pazutvena vikalpitAt / saMkalpAdazumAtpApaM puNyaM tu zubhato yataH // 13 // yo nAmasthApanAdravyairbhAvena ca vibhedanAt / caturdhA hi pazuH proktastasya cintyaM na hiMsanam // 135 // yaduktaMmantrato mRtyorna duHkhamiti tanmaSA / na ceda duHkhaM na matyuH syAt svasthAvasthasya pUrvavat // 136 // pAdanAsAdhirodhena vinA cenipttvshH| mantreNa maraNaM tathyamasaMbhAvyamidaM punaH // 137 // sukhAsikApi naikAntAnmartamantraprabhAvataH / duHkhitApyAraTajantohAtasya nirIkSyate // 138 // susUkSmatvAdavadhyo'yamAtmeti yadudIritam / tanna sthUlazarIrasthaH sthUlo'pi saMbhavedyataH // 139 // pradIpavadayaM dehI dehAdhAravazAd yataH / sUkSmasthUlatayA thAti svasaMhAravisarpaNam // 14 // anIdazastu saMsArI zarIrAnantavedakaH / sUkSma eSa kathaMkAraM sukhaduHkhamavApnuyAt // 141 // ataH zarIrabAdhAyAM mantratantrAstrayogataH / bAdhanaM niyamAdasya dehamAtrasya dehinaH // 142 // hotI hai / / 129 // hitAbhilASI manuSya jinhoMne yugake AdimeM asi, maSi, kRSi, sevA, zilpa aura vANijya ina chaha karmokI pravRtti calAyI thI, jo purANa puruSa haiM, utkRSTa haiM, rakSaka haiM, indrarUpa haiM, indrake dvArA pUjya haiM, vedameM svayambhU nAmase prasiddha haiM, mokSa mArgake upadezaka haiM, saMsAra-sAgarake zoSaka haiM, ananta jJAna-sukha Adi guNoMse yukta Iza nAmase prasiddha haiM, mahezvara haiM, brahmA haiM, viSNu haiM, IzAna haiM, siddha haiM, buddha haiM, anAmaya-rogarahita haiM aura sUryake samAna varNavAle haiM aise bhagavAn vRSabhadevakI hI pUjA karate haiM / / 130-132 / / usI pUjAse puruSoMko svarga sukha prApta hotA hai, usIse mokSakA avinAzI sukha milatA hai, usIse korti, usIse kAnti, usIse dIpti aura usIse dhRtikI prApti hotI hai / / 133 / / sAkSAt pazukI bAta to dUra rahI pazurUpase kalpita cUnake piNDase bhI pUjA nahIM karanI cAhie kyoMki azubha saMkalpase pApa hotA hai aura zubha saMkalpase puNya hotA hai / / 134 // jo nAma, sthApanA, dravya aura bhAva nikSepake bhedase cAra prakArakA pazu kahA gayA hai usako hiMsAkA kabhI manase bhI vicAra nahIM karanA cAhie // 135 / / yaha jo kahA hai ki mantra dvArA honevAlI mRtyuse duHkha nahIM hotA hai vaha mithyA hai kyoMki yadi duHkha nahIM hotA hai to jisa prakAra pahale svastha avasthA meM mRtyu nahIM huI thI usI prakAra aba bhI mRtyu nahIM honI cAhie // 136 // yadi paira bAMdhe binA aura nAka mUMde binA apaneApa pazu mara jAve taba to mantrase maranA satya kahA jAye parantu yaha asambhava bAta hai // 137 / / mantrake prabhAvase maranevAle pazuko sukhAsikA prApta hotI hai yaha bhI ekAnta nahIM hai kyoMki jo pazu mArA jAtA hai vaha grahase pIr3itakI taraha jorajorase cillAtA hai isalie usakA duHkha spaSTa dikhAI detA hai / / 138 / / yaha jo kahA hai ki AtmA atyanta sUkSma honese avadhya hai-mArane meM nahIM AtA hai vaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki jaba AtmA sthUla zarIra meM sthita hotA hai taba sthUla bhI to hotA hai / / 139 // yaha AtmA zarIrarUpI AdhArake anusAra dIpakake prakAzake samAna sUkSma aura sthUlarUpa hotA huA saMkoca tathA vistArako prApta hotA rahatA hai // 140 / / yadi ananta zarIroMkA anubhava karanevAlA saMsArI jIva isa prakAra choTA-bar3A na mAnA jAve aura ekAntase sUkSma hI mAnA jAve to vaha sukha-duHkhako kisa taraha prAptakara sakegA? // 141 // isalie yaha nirvivAda siddha hai ki jova zarIra pramANa hai aura 1. mahezAkhyaM ma. / 2. -varNavRSabhaM m.| 3. ttsyaadsNbhaavy-m.| 4. pradezasaMhAravisarpAbhyAM pradIpavat ta. sU. a. 5 /
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH 259 mriyamANo'tiduHkhena cakSurAdimirindriyaiH / viyujyate svayaM tena ko'nyasteSAM viyojakaH // 13 // 'prANighAtakRtaH svargaH kutaH syAdyAjakAdayaH / yAjyasya svargagAmitve dRSTAntatvaM gatA yataH // 144 // dharmyameva hi zarmAptya karma yAjyasya jAyate / navapathyaM zizorda mAtrA'pi syAtsukhAptaye // 145 // pariSatprAvRSi sphUrjadvacovajramukhairiti / bhittvA parvataduHpakSaM sthite nAradanIrade / / 146 / / sAdhukAro muhurdattastasmai dharmaparIkSakaiH / salaukikaiH ziraHkampaisvAGgulisphoTanisvanaiH // 647 // rAjoparicaraH pRSThastataH ziSTebahuzrutaiH / rAjan yathAzrutaM brUhi tvaM satyaM gurubhASitam // 148 // mUDhasatyavimUDhena vasunA dRddhbuddhinaa| smaratApi gurorvAkyamiti vAkyamudIritam / / 149 // yuktiyuktamupanyastaM nAradena sabhAjanAH / parvatena yatroktaM tadupAdhyAyabhASitam / / 150 // mantra-tantra tathA astra Adise zarIrakA ghAta honepara ise niyamase duHkha hotA hai / / 142 / / jaba yaha jIva tIvra duHkhase marane lagatA hai taba cakSu Adi indriyoMse svayaM hI viyukta ho jAtA hai isalie unakA viyoga karAnevAlA aura dUsarA kauna hai ? / bhAvArtha-jaba jova svayaM hI cakSu Adi indriyoMse viyukta hotA hai taba yaha kahanA ki 'yAjaka loga unake cakSu Adiko sUrya Adike pAsa bheja dete haiM' mithyA hai // 143 / / prANiyoMkA ghAta karanevAleko svarga kaise ho sakatA hai ? jisase ki yAjaka Adiko yAjya ( pazu Adike ) svarga jAnemeM dRSTAnta mAnA jA ske| bhAvArtha-parvatane kahA thA ki mantra dvArA homa karate hI pazu svarga bheja diyA jAtA hai aura vahA~ vaha yAjakAdike samAna kalpa kAla taka atyadhika sukha bhogatA rahatA hai so prANiyoMkA ghAta karanevAle yAjaka Adiko svarga kaise mila sakatA hai ? unheM to isa pApake kAraNa naraka milanA cAhie ataH jaba yAjaka Adi svarga nahIM jAte taba unheM pazuke svarga jAnemeM dRSTAnta kaise banAyA jA sakatA hai ? / / 144 // ____dharma sahita kArya hI pazuko sukha prAptimeM sahAyaka ho sakatA hai adharma sahita kArya nahIM kyoMki bacceke lie mAtAke dvArA diyA huA apathya padArtha sukha prAptikA kAraNa nahIM hotaa| bhAvArtha-pavaMtane kahA thA ki jisa prakAra na cAhanepara bhI bacce ke lie ghI Adi diyA jAtA hai to vaha usakI vaddhikA kAraNa hotA hai, usI prakAra pazake na cAhanepara bhI use yajJameM homA jAtA hai to vaha usake lie svargaprAptikA kAraNa hotA hai / parvatakA yaha kahanA ThIka nahIM kyoMki dharmayukta kArya hI pazuke lie sukhaprAptimeM sahAyaka ho sakatA hai adharmayukta nhiiN| jisa prakAra mAtAke dvArA diye hue ghRta, dugdha Adi hitakArI padArtha hI bacceke lie sukhaprAptimeM sahAyaka hote haiM viSAdika apathya padArtha nahIM usI prakAra pazuko jabardastI homa dene mAtrase use svargakI prApti nahIM ho sakatI kintu usake dharmayukta kAryase hI ho sakatI hai / / 145 // __isa prakAra sabhArUpI varSAkAla meM apane tIkSNa vacana rUpI vajrake agrabhAgase parvatake mithyA pakSarUpI pavaMta-pahAr3ake bhadde kinAreko tor3akara jaba nAradarUpI megha cupa ho rahA taba sabhA meM baiThe hae dharmake parIkSaka logoMne evaM sAdhAraNa manaSyoMne zira hilA-hilAkara tathA apanI-apanI aMguliyAM caTakAkara nAradake lie bAra-bAra dhanyavAda diyA // 146-147 / / tadanantara aneka zAstroMke jJAtA ziSTajanoMne antarikSacArI rAjA vasuse pUchA ki he rAjan ! Apane guruke dvArA kahA haA jo satya artha sanA ho vaha kahie // 148 // yadyapi rAjA vasa daDhabuddhi thA aura guruke vacanoMkA use acchI taraha smaraNa thA tathApi mohavaza satyake viSaya meM avivekI ho vaha nimna prakAra vacana kahane lagA / / 149|| ki he sabhAjano! yadyapi nAradane yukti 1. prANighAtaM karotIti prANighAtakRt tasya / 2. dharmameva ma. / 3. ziraHkaMpaM m.| ___
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ 260 harivaMzapurANe vAGmAtreNa tato bhUmau nimagnaH sphaTikAsanaH / vasuH papAta pAtAle pAtakAt patanaM dhruvam // 15 // pAtAlasthitakAyo'sau saptamI pRthivIM gataH / narake nArako jAto mahArauravanAmani / / 152 // hiMsAnandamaSAnandaraudra dhyAnAvilo vasuH / jagAma narakaM raudraM raudradhyAnaM hi duHkhadam // 153 // 'pratyakSaM sarvalokasya pAtAle patite vasau / tadAkulaH samuttasthau hA hA dhigdhigiti dhvaniH // 15 // labdhAsatyaphalaM sadyo ninindunRpatiM janAH / parvataM ca nirAcakruH khalIkRtya khalaM purAt // 155 / / tattvavAdinamakSudraM nAradaM jitavAdinam / kRtvA brahmarathArUDhaM pUjayitvA janA yayuH // 156 // parvato'pi khalIkAraM prApya dezAn paribhraman / duSTaM dviSTaM niraikSiSTa mahAkAla mahAsuram // 15 // tatastasmai parAbhUtiM parAbhUtijuSe purA / nivedya tena saMyuktaH kRtvA hiMsAgamaM kudhIH // 15 // loke pratArako bhUtvA hiMsAyajJaM pradarzayan / araayajanaM mUDhaM prANihiMsanatatparam // 159 // matvA pApopadezena pApazApavazAnmataH / sevAmiva vasoH kurvan parvato narake'patat // 16 // sthApitA vasurAjye'STI jyeSThAnukramazaH kramAt / svalpaireva dinamatyuM sUnavo'pi vasoryayuH // 16 // tato mRtyubhayAtrastaH suvasuH prapalAyitaH / gatvA nAgapure'tiSThanmathurA bRhaddhvajaH // 162 // zArdUlavikrIDitam kaSTaM khyAtimavApya satyajanitAM pApAdadho'gAdvasuH pApaM parvatako'bhimAnavazagastasyaiva pazcAd yayau / yukta kahA hai tathApi parvatane jo kahA hai vaha upAdhyAyake dvArA kahA huA kahA hai / / 150 / / itanA kahate hI vasukA sphaTikamaNimaya Asana pRthivImeM dhaMsa gayA aura vaha pAtAlameM jA girA so ThIka hI hai kyoMki pApase patana hotA hI hai / / 151 // jisakA zarIra pAtAlameM sthita thA aisA vasu marakara sAtavIM pRthivI gayA aura vahA~ mahAraurava nAmaka narakameM nArakI huA // 152 / / hiMsAnanda aura mRSAnanda raudra dhyAnase kaluSita ho vasu bhayaMkara narakameM gayA so ThIka hI hai kyoMki raudradhyAna duHkhadAyaka hotA hI hai / / 153 / / saba logoMke samakSa jaba vasu pAtAlameM calA gayA taba saba ora AkulatAse bharA hA-hA dhika-dhika zabda gajane lagA // 154|| jise tatkAla hI asatya bolanekA phala mila gayA thA aise rAjA vasukI saba logoMne nindA kI aura duSTa parvatakA tiraskAra kara use nagarase bAhara nikAla diyA ||155 // tattvavAdI, gambhIra evaM vAdiyoMko parAsta karanevAle nAradako logoMne brahma rathapara savAra kiyA tathA usakA sammAna kara saba yathAsthAna cale gaye // 156 // idhara tiraskAra pAkara parvata bhI aneka dezoMmeM paribhramaNa karatA rahA anta meM usane dveSa-pUrNa duSTa mahAkAla nAmaka asurako dekhA // 157 / / pUrva bhavameM jisakA tiraskAra huA thA aise mahAkAla asurake lie apane parabhavakA samAcAra sunAkara parvata usake sAtha mila gayA aura durbuddhike kAraNa hiMsApUrNa zAstrakI racanA kara, lokameM ThagiyA bana hiMsApUrNa yajJakA pradarzana karatA huA prANihiMsAmeM tatpara makhaMjanoMko prasanna karane lagA // 158-159 / / antameM pApopadezake kA rUpI zApake vazIbhUta honese parvata marA aura marakara vasukI sevA karaneke lie hI mAno naraka gayA // 160 / mantriyoMne vasuke ATha putroMko kramase eka dUsareke bAda usakI gaddIpara baiThAyA parantu ve bhI thor3e hI dinoMmeM mRtyuko prApta ho gaye / / 161 / / tadanantara jo do putra zeSa bace unameM mRtyuke bhayase bhayabhIta ho suvasu to bhAgakara nAgapurameM rahane lagA aura bRhaddhvaja mathurAmeM jA basA // 162 / / bar3e khedakI bAta hai ki eka ora to vasu satyajanita prasiddhiko pAkara antameM pApake kAraNa naraka gayA aura abhimAnake vazIbhUta huA parvata bhI usake pIche pApapUrNa narakako prApta 1. khalu ma. / 2. labdhvA ma. / 3. tirskaarN| 4. mahAkAya -m| 5. pradarzayat m.|
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptadazaH sargaH samyagdRSTidivAkarAkhyakhacaraM labdhvA sakhAyaM punaH kSiptvA parvatadurbhataM kRtitayA svarga gato nAradaH // 163 // dharmaH prANidayA dayApi satataM hiMsAvyudAso mano vAkkAyaviratirvadhAtpraNihitaiH prANAtyaye'pyAtmanaH / dharo'pau budhamAdareNa caritaH svargApavargArgalAM mitvA mohamayIM sukhe'tivipule dharmo jinavyAhRtaH // 16 // ityariTane mapurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRto vasapAkhyAne nAradaparvata vivAdavarNano nAma saptadaza sargaH // 12 // tathA dUsarI ora samyagdRSTi divAkara nAmaka vidyAdhara mitrako pAkara evaM parvatake mithyA matakA khaNDana kara nArada kRta-kRtya hotA huA svarga gayA // 163 / / jIvoMpara dayA karanA dharma hai, nirantara - hiMsAkA tyAga karanA dayA hai aura apane prANa jAnepara bhI usa ora lage hue mana, vacana, kAyake dvArA vadhase dUra rahanA hiMsA tyAMga hai| jinendra bhagavAnne hiMsA tyAgako hI dharma kahA hai / Adara. . pUrvaka AcaraNa kiyA huA yaha dharma, svarga aura mokSako moharUpI argalAko bhedakara vidvajjanoMko .. atizaya vistRta sukhameM pahuMcA detA hai / / 164|| isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM rAjA vasuke caritameM nArada aura parvatake vivAdakA varNana karanevAlA satrahavA~ sarga samApta huaa|||17|| *
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH atha yo'sau vasoH sUnurmathurAyAM bRhddhvjH| subAhurabhavattasmAttanayo vinayodyataH // 1 // lakSmI sa tatra nikSipya tapolakSmImupAzritaH / subAhudIrghabAhau ca vajrabAhau nRpazca saH // 2 // so'pi labdhAmimAne'pau bhAnau so'pi yavau' sute / subhAnI nayane so'pi bhImanAmani sa prabhuH // 3 // evamAdyAstathA'nye'pi zatazo'tha sahasrazaH / munisuvratanAthasya tIrthe'tIyuH kSitozvarAH // 4 // AyurvarSasahasrANi yasya paJcadazAgamat / namevahati tasyeha paJcalakSAbdake pathi // 5 // udiyAya yadustatra harivaMzodayAcale / yAdavaprabhavo vyApI bhUmau bhUpavibhAkaraH // 6 // suto narapatistasmAdudabhUd bhUvadhUpatiH / yadustasmin bhuvaM nyasya tapasA tridivaM gataH // 7 // zUrazcApi suvIrazca zUrau vIrau narezvarI / sa tau narapatI rAjya sthApayitvA tapo'bhajat // 6 // zUraH suvIramAsthApya mathurAyAM svayaM kRtii| sa cakAra kuzagraMpu paraM zauryapuraM puram // 9 // zUrAzcAndhakavRSNyAdyAH zUrAdudabhavan sutAH / vIrA bhojakavRSNyAdyAH suvIrAnmathurezvarAt // 10 // jyeSTha putre vinikSiptakSitimAro yathAyatham / siddhau zUrasuvIro to supratipTena dIkSitau // 11 // ApIdandhakavRSNezca subhadrA vanitottamA / putrAstasyA dazotpannAstridazAbhA divazcyutAH // 16 // samudra vijayo'kSobhyastathA stimitasAgaraH / himavAn vijayazcAnyo'calo dhAraNapUraNau // 13 // athAnantara-rAjA vasukA jo bRhaddhvaja nAmakA putra mathurAmeM rahane lagA thA usake subAhu nAmakA vinayavAn putra huaa| rAjA bRhaddhvaja subAhu ke lie rAjyalakSmI sauMpa Apa taparUpI lakSmIko prApta ho gayA / yathAkramase subAhuke dIrghabAhu, dorghabAhuke vajrabAhu, vajrabAhuke labdhAbhimAna, labdhAbhimAnake bhAnu, bhAnuke yavu, yavuke subhAnu aura subhAnuke bhIma putra huaa| isa prakAra inheM Adi lekara bhagavAn munisuvratanAthake tIrtha meM saikar3oM-hajAroM rAjA utpanna hae aura saba apane-apane putroMpara rAjya-bhAra sauMpakara tapa dhAraNa kiyA // 1-4 // bhagavAn munisuvratake bAda naminAtha hue| inakI Ayu pandraha hajAra varSakI thI tathA inakA tIthaM pA~ca lAkha varSa taka pracalita rahA / inhIMke tIrthameM harivaMzarUpI udayAcalapara sUryake samAna yadu nAmakA rAjA huaa| yahI yadu rAjA, yAdavoMkI utpattikA kAraNa thA tathA apane pratApase samasta pRthvIpara phailA huA thA / / 5-6 // rAjA yaduke narapati nAmakA putra huaa| usapara pRthivIkA bhAra sauMpa rAjA yadu tapakara svarga gayA / / 7 / / rAjA narapatike zUra aura suvIra nAmaka do putra hue so narapati unheM rAjya-siMhAsanapara beThAkara tapa karane lagA ||8|| atyanta kuzala zarane choTe bhAI suvIrako mathurAke rAjyapara adhiSThita kiyA aura svayaM kuzadya dezameM eka uttama zauryapura nAmakA nagara basAyA // 9 // zUrase andhakavRSNiko Adi lekara aneka zUravIra utpanna hue, aura mathurAke svAmI suvIrase bhojakavRSNiko Adi lekara aneka vIra putra utpanna hue // 10 // yathAyogya apane-apane bar3e putroMpara pRthivIkA bhAra sauMpakara kRtakRtyatAko prApta hue zUra aura suvora donoM hI supratiSTha munirAjake pAsa dIkSita ho gaye / / 11 / / andhakavRSNikI subhadrA nAmaka uttama stro tho usase unake daza putra hue jo devoMke samAna kAntivAle the tathA svargase cyuta hokara Aye the / / 12 / / unake nAma isa prakAra the-1 samudravijaya, 2 akSobhya, 3 stimitasAgara, 4 himavAn , 5 vijaya, 6 acala, 7 dhAraNa, 8 pUraNa, 1. yavunAmniputre / 2. bhUpatibhAskaraH ( ka. Ti.) / 3. bhojanakavRSNyAdyAH ma. /
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH 263 abhicandra ihAkhyAto vasudevazca te daza / 'dazArhAH sumahAbhAgAH sarve'pyanvarthanAmakAH // 14 // kuntI madrI ca kanye dve mAnye strIguNabhUSaNe / lakSmIsarasvatItulye bhaginyau vRSNijanmanAm // 15 // rAjJo bhojakavRSNeryA patnI padmAvatI sutAn / ugrasenamahAsenadevasenAnasUta sA // 16 // suvasossvabhavatsUnuH kuJjarAvarttavartinaH / bRhadratha iti khyAto mAgadhezapure'vasat // 1 // tasmAdapyaGgajo jAtastato dRDheratho'GgajaH / tasmAnnaravaro jajJe tato dRDha rathastataH // 18 // jAtaH sukharathastasmAddIpanaH kuladIpanaH / sUnuH sAgaraseno'smAnsumitro vaprathustataH // 19 // vindusAraH sutastasmAdevagarbhastadarbhakaH / tataH zatadhanurvIro dhanurdharapuraHsaraH // 20 // kramAt zatasahasreSu vyatikrAnteSu rAjasu / jAto nihatazatruH sa sutaH zatapatinRpaH // 21 // jAto bRhadratho rAjA tato rAjagRhAdhipaH / tasya sUnurjarAsandho vazIbhUtavasuMdharaH // 22 // sa rAvaNasamo bhUtyA trikhaNDamaratAdhipaH / navamaH pratizatrUNAM surazrIsadRzojasAm / / 23 // madhye kAlindasenAkhyA mahiSI mahiSIgaNA / tanayAH sanayAstasya te kAlayavanAdayaH // 24 // aparAjita ityAdyA bhrAtarazcakravartinaH / harivaMzamahAvRkSazAkhAyAH phalitAtmanaH // 5 // ekasyA ekavIro'yaM dhArako dharaNIpatiH / bahuvidyAdharendrAgAM dakSiNazregyupAzritAm // 26 // saMhati nRpasiMho'sau zAsti rAjagRhe sthitaH / uttarApathabhUpAlAH dakSiNApathabhUbhRtaH // 27 // pUrvAparasamudrAntA madhyadezAzca tadvazAH / bhUcaraiH khecaraiH sarvaiH zekharIkRtazAsanaH // 28 // 9 abhicandra aura 10 vasudeva / ye sabhI putra yogya dazAke dhAraka, mahAbhAgyazAlI aura sArthaka nAmoMse yukta the // 13-14 // ukta putroMke sivAya kuntI aura madrI nAmako do kanyAe~ bhI thIM jo atizaya mAnya thIM, striyoMke guNarUpI AbhUSaNoMse sahita thI, lakSmI aura sarasvatIke samAna jAna par3atI thIM aura samudravijayAdi daza bhAiyoMko bahaneM thIM // 15 // rAjA bhojakavRSNikI jo padmAvato nAmakI patnI thI usane ugrasena, mahAsena tathA devasena nAmaka tIna putra utpanna kiye the / / 16 / / rAjA vasukA jo suvasu nAmakA putra, kuMjarAvatapura ( nAgapura ) meM rahane lagA thA usake bRhadratha nAmakA putra huA aura vaha mAgadhezapurameM rahane lgaa||17| bRhadrathake dRDha ratha nAmakA putra huaa| dRDha rathake naravara, naravarake dRDharatha, dRDha rathake sukharatha, sukharathake kulako dIpta karanevAlA dIpana, dIpanake sAgarasena, sAgarasenake sumitra, sumitrake vaprathu, vaprathuke vindusAra, vindusArake devagarbha aura devagarbhake zatadhanu nAmakA vIra putra huaa| yaha zatadhanu dhanurdhAriyoM meM sabase zreSTha thA // 18-20 // tadanantara kramase lAkhoM rAjAoMke vyatIta ho jAnepara uso vaMzameM nihatazatru nAmakA rAjA huaa| usake zatapati aura zatapatike bRhadratha nAmakA putra huaa| yaha rAjagRha nagarakA svAmI thaa| bRhadrathake pRthivIko vaza karanevAlA jarAsandha nAmakA putra huA // 21-22 // vaha vibhUtimeM rAvaNake samAna thA, tIna khaNDa bharatakA svAmI thA aura devoMke samAna pratApI pratinArAyaNoMmeM nauMvA~ nArAyaNa thA // 23 // aneka striyoMke bIca usakI kAlindasenA nAmakI paTTarAnI thI jo paTTarAniyoMke samasta guNoMse sahita thii| rAjA jarAsandhake kAlayavana Adi aneka nItijJa putra the||24|| cakravartI jarAsandhake aparAjita Adi aneka bhAI the jo harivaMzarUpI mahAvRkSakI zAkhApara lage hue phaloMke samAna jAna par3ate the / / 25 // rAjA jarAsandha apanI advitIya mAtAkA advitIya vIra putra thA / vaha rAjasiMha, rAjagRha nagarameM sthira rahakara hI dakSiNa zreNI meM rahanevAle samasta vidyAdhara rAjAoMke samUhapara zAsana karatA thaa| uttarApatha aura dakSiNApathake samasta rAjA, pUrva-pazcima samudroMke taTa tathA madhyake samasta deza usake vazameM the| samasta bhUmigocarI aura samasta vidyAdhara usakI AjJAko zekharake samAna zirapara dhAraNa karate 1. dazayA arhAH yogyAH pUjyAzca / 2. dRDharathograjaH ma. / 3. nayena sahitAH sanayAH / 4. bhUbhRtAm ma. /
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ 264 harivaMzapurANe cAvartizriyo martA bibhattIndrasya vibhramam / jAtu zaurya purodyAne gandhamAdananAmani // 29 // rAtrau pratimayA tasthau supratiSThaH pratiSThitaH / pUrvavairAdyatestasya cakre yakSaH sudarzanaH // 30 // agnipAtaM mahAvAta medhavRSTyAdiduHsaham / upasarga sa jitvApa kevalaM 'ghAtighAta kRt // 31 // tadvandanArthamindraughAH saudharmAdyAzcaturvidhaiH / devaiH saha samAgatya te'rcayitvA vavandire // 32 // vRSNirapyAgato maktyA putradArabalAnvitaH / saMpUjyAnamya saumyaM taM nijabhUmAvupAvizat // 33 // sAvadhAne sthite dharmadattakaNe kRtAJjalau / jagajane jagAdetthaM supratiSTamunIzvaraH // 34 // dharmAstrivarganiSpattistriSu lokeSu mASitA / tatastAmicchatA kAryaH satataM dharmasaMgrahaH // 35 // dharmo dhAmani saMdhatte zarmAdhAre zarIriNam / nirmito vAGmanaHkAyakarmamiH zumavRttimiH // 36 // dharmo maGgalamutkRSTamahiMsAsaMyamastapaH / tasya lakSaNamuddiSTaM saddRSTijJAnalakSitam // 37 // dharmo jagati sarvebhyaH padArthebhya ihottamaH / kAmadhenuH sa dhenUnAmapyanUnasukhAkaraH // 38 // dharma eva paraM loke zaraNaM zaraNArthinAm / mRtyujanmajarArogazokaduHkhArkatApinAm // 39 // vizvAbhyudayasaukhyAnAM manujAmaravartinAm / dharma eva mato heturnizreyasasukhasya ca // 40 // nAminA mApito dharmaH samanvantaravartinAm / ekaviMzena nAthena kA tIrthasya sAMpratam // 11 // paJcakalyANapUjAnA svargAvataraNAdipu / bhAjanaM yo babhUvAna tena dharmo'yamIritaH // 42 // mahAvatAni sAdhanAmahiMsA satyabhASa gam / asteyaM brahmacarya ca nirmUrchA'ceti paJcadhA // 4 // the ||26-28|| vaha cakravartIkI lakSmIkA svAmI thA tathA indrako zobhAko dhAraNa karatA thaa| kadAcit zauryapurake udyAna meM gandhamAdana nAmaka parvatapara rAtrike samaya supratiSTha nAmaka munirAja pratimA yoga lekara virAjamAna the| pUrva vairake kAraNa sudarzana nAmaka yakSane una munirAjapara agnivarSA, pracaNDa vAya tathA meghavRSTi Adi aneka kaThina upasarga kiye parantu una sabako jItakara ghAtiyA karmoM kA kSaya karanavAla ukta munirAjane kevalajJAna prApta kara liyA / / 29-31 // unako vandanAke lie saudharma Adi indroM ke samUha, cAroM nikAyake devoMke sAtha vahA~ Aye aura sabane bhaktipUrvaka pUjA kara kevalI bhagavAnko namaskAra kiyA // 32 // zauryapurakA rAjA andhakavRSNi bhI apane putroMstriyoM tathA senAoMke sAtha AyA aura bhaktipUrvaka supratiSTha kevalIkI pUjA-vandanA kara apane sthAnapara baiTha gayA ||33 / / jaba jagat ke jIva dharmopadeza sunane ke lie kAna dekara tathA hAtha jor3akara sAvadhAnoke sAtha baiTha gaye taba supratiSTha munirAjane isa prakAra upadeza denA prArambha kiyA // 34 // unhoMne kahA ki tInoM lokoMmeM trivargako prApti dharmase hI kahI gayI hai isalie usakI icchA rakhanevAle puruSako sd| dharmakA saMgraha karanA cAhie / / 35 / / zubha dRttise yukta mana, vacana, kAyake dvArA kiyA huA dharma, prANIko sukhake AdhArabhUta sthAna-svarga athavA mokSameM pahuMcA detA hai / / 36|| dharma utkRSTa maMgalasvarUpa hai tathA samyagdarzana aura samyagjJAnase sahita ahiMsA, saMyama aura tapa usa dharmake lakSaNa batalAye gaye haiM // 37 / / isa saMsArameM dharma saba padArthoMse uttama hai, yaha dhenuoMmeM kAmadhenu hai tathA utkRSTa sukhako khAna hai / / 38|| janma, jarA, maraNa, roga, zoka Adise utpanna duHkharUpI sUryase santapta zaraNArthI janoMke lie lokameM dharma hI uttama zaraNa hai // 39|| manuSyoM aura devoMmeM pAye jAnevAle samasta abhyudaya sambandhI sukha aura mokSa sambandhI sukhakA kAraNa dharma ho mAnA gayA hai / / 40|| jo svargAvataraNAdike samaya paMcakalyANaka pUjAoMke pAtra the aise ikkIsaveM tIrthaMkara bhagavAn naminAthane isa yugameM apane samayavartI jIvoMke lie jo dharma kahA thA vaha isa prakAra hai // 41-42 / / unhoMne muniyoMke lie 1 ahiMsA, 2 satya bhASaNa, 1. ghAtinAM ghAtaM karotIti ghAtighAtakRt / 2. putradArAbalAnvita: m.| 3. zarIriNAm ma. / 4. -vatinA ma. / 5. aparigrahaH / /
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAvazaH sargaH guptizca vividhA prokkA paJcadhA samitistvidam / sarvasAvadyayogasya pratyAkhyAnaM mataM sataH // 14 // paJcadhANuvataM proktaM trividhaM ca guNavatam / zikSAvataM caturmedaM dharmo'yaM gRhiNAM smRtaH // 45 // hiMsAderdezato muktiraNuvratamudIritam / digdezAnarthadaNDebhyo viratizca guNavatam // 46 // sAmAyikaM trisaMdhyaM tu proSadhAtithipUjanam / Ayurante ca sallekhaH zikSAvratamitIritam // 17 // mAMsamadyamadhuyUtakSI rivRkSaphalojjhanam / vezyAvadhUratityAga ityAdiniyamo mataH // 48 // idameveti taravArthazraddhAnaM jJAnadarzanam / zaGkAkAGkSAjugupsAnyamatazaMsAstavojjhanam // 49 // tathopagRhana mArgabhraMzinAM sthitiyojanam / hetavo dRSTisaMzuddha vAtsalyaM ca prabhAvanA // 50 // sAbhAdabhyudayopAyaH pAramparyeNa muktaye / gRhidharmo'tra maunastu sAkSAnmokSAya kalpate // 51 / / sa dharmo mAnuSe dehe prApyate nAnyajanmani / mAnuSastu bhavo duHkhAllabhyate bhavasaGkaTe // 52 // sthAvaratrasakAyeSu caturgatiSu dehinaH / karmodayavazAtklezAnaznantaH paryaTantyamI // 53 // pRthivyaplejasA kAye marutAM ca vanaspateH / sparzanaikendriyo jIvo dIrghakAlamaTATyate // 54 // santi cAnantabhedAste jIvAH karmakalaGkitAH / ye trasasvamanApannAH kunigodanivAsinaH / / 55 / / kuyonyazItilakSAsu cturbhydhikaasvmii| anekakulakoToSu bambhramyante tanUbhRtaH // 56 // 3 acaurya, 4 brahmacarya aura 5 aparigraha ye pAMca mahAvrata, 1 manogupti, 2 vacanagupti aura 3 kAya- . gupti ye tIna guptiyA~, 1 IryA, 2 bhASA, 3 eSaNA, 4 AdAna nikSepaNa aura 5 pratiSThApana- ye pAMca samitiyAM aura vidyamAna samasta sAvadya yogakA tyAga-yaha dharma batalAyA hai / / 43-44 / / tathA gRhasthoMke lie pAMca aNuvrata, tIna guNavrata aura cAra zikSAkta yaha bAraha prakArakA dharma kahA hai // 45|| hiMsAdi pApoMkA eka deza chor3anA aNuvrata kahA gayA hai, dizA deza aura anarthadaNDoMse virata honeko guNavrata kahate haiM aura tInoM sandhyAoMmeM sAmAyika karanA, proSadhopavAsa ka atithipUjana karanA aura Ayake antameM sallekhanAdhAraNa karanA ise zikSAvrata kahate haiM // 46-47 // madya-tyAga, mAMsa-tyAga, madhu-tyAga, dyUta-tyAga, kSIriphala-tyAga, vezyA-tyAga tathA anyavadhU-tyAga Adi niyama kahalAte haiM // 48|| 'tattva yahI hai' isa prakAra jJAna aura zraddhAna honA so samyagjJAna aura samyagdarzana hai| zaMkA, AkAMkSA, jugupsA tathA anya matako prazaMsA aura stutikA chor3anA, upagRhana, mArgase bhraSTa honevAloMkA sthitIkaraNa karanA, vAtsalya aura prabhAvanA ye saba samyagdarzanako zuddha karaneke hetu haiM / / 49-50 // gRhastha dharma sAkSAt to svargAdika abhyudayakA kAraNa hai aura paramparAse mokSakA kAraNa hai parantu muni dharma mokSakA sAkSAt kAraNa hai // 51 // vaha munidharma manuSya zarIrameM hI prApta hotA hai anya janmameM nahIM aura manuSya-janma saMkaTapUrNa saMsAra meM bar3e duHkhase prApta hotA hai // 52 // ye prANI karmodayake vazIbhUta ho sthAvara tathA trasakAyoMmeM athavA narakAdi caturgatiyoMmeM kleza bhogate hue bhramaNa karate rahate haiM // 53 / / mAtra sparzana indriyako dhAraNa karanevAlA ekendriya jIva pRthivI, jala, agni, vAyu aura vanaspatike zarIrameM dIrghakAla taka bhramaNa karatA rahA hai / / 54 // karmakalaMkase kalaMkita aise ananta jIva haiM jinhoMne Aja taka saparyAya nahIM prApta kI aura Age bhI usI nigoda paryAyameM nivAsa karate raheMge // 55 // ye prANI caurAsI lAkha kuyoniyoM tathA aneka kulakoTiyoMmeM nirantara bhramaNa karate rahate haiM // 56 / / 1. munerayaM maunaH munisambandhI / 2. atthi aNantA jIvA jehiM Na patto tasANa prinnaamo| bhAvakalaMka-supaurA NigodavAsaM Na maMcaMti // go. jI. kaa.| 34 |
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ 266 harivaMzapurANe 'pratyekaM saptalakSAH syunityetaranigodayoH / pRthivIvAyutejo'mmaHkAyeSvapi tathaiva tAH // 57 // 'tA vanaspatikAyeSu daza SaD vikalendriye / dviHsapta nuzcatasrastAstiryagnArakanAkinAm // 58 // dvAviMzatipRthivyaGgA lakSAH saptAmbuvAyujAH / tejaskAyikajIvAnAM trilakSAH kulakoTayaH // 59 / / vanaspatijalakSAstA aSTAviMzatirIritAH / dvitrIndriyeSu saptASTau caturindriyajA nava // 6 // ardhatrayodaza proktA lakSA jalacareSvapi / pakSipu dvAdazaiva syuzcatuSpArasu dazAGgiSu // 61 / / navora parisapeSu manujeSu caturdaza / nArakAmarabhedeSu viMzatiH paJca SaD yutAH // 2 // koTIkoTo ca lakSAzca navatirnavabhiH saha / paJcAzaca sahasrANi kulakoTayaH samAsataH // 63 // dvAviMzatisahasrANi vatsarANi kharakSiteH / AyurmudupRthivyAstu dvAdaza prANadhAriNAm // 64 // saptApkAyikajIvAnAM trINi vAyumayAGginAm / ahorAtrAstrayastejomayAnAM samaya matAH // 65 // dazavarSasahasrANi vanaspatimayAGginAm / dvAdaza dvIndriyANAM ca varSANyAyurudIritam // 66 // dinAnyekonapaJcAzastrIndriyANAM prakIrtitam / caturindriyajIvAnAM SaNmAsAH paramAyuSaH // 67 // dvAsaptatisahasrANi varSANyapi ca pakSiNAm / 'dvacatvAriMzadabdAnAM sahasrANyahidehinAm // 6 // nava pUrvAGgamAnaM syAdurasA parisarpiNAm / pUrvakoTI manuSyANAM matsyAnAM cApi jIvitam // 19 // ve kuyoniyA~ nityanigoda, itaranigoda, pathivokAyika, jalakAyika, agnikAyika aura vAyukAyika jIvoMmeM pratyekako sAta-sAta lAkha hotI haiM // 57 / / vanaspatikAyikoMkI daza lAkha, vikalendriyoMkI chaha lAkha, manuSyoMkI caudaha lAkha, tiryaMca, nArakI aura devoMkI pratyekakI cAra-cAra lAkha hotI haiM / / 58 / / pRthivIkAyika jIvoMkI bAIsa lAkha, jalakAyika aura vAyukAyikakI pratyekakI sAta-sAta lAkha, agnikAyikakI tIna lAkha, vanaspatikAyikako aTThAIsa lAkha, do indriyoMko sAta lAkha, tIna indriyoMkI ATha lAkha, cauindriyoMkI nau lAkha, jalacaroMkI sAr3he bAraha lAkha, pakSiyoMkI bAraha lAkha, caupAyoM kI daza lAkha, chAtIse sarakanevAloMkI nau lAkha, manuSyoMkI caudaha lAkha, nArakiyoMko pacIsa lAkha aura devoMkI chabbIsa lAkha kulakoTiyA~ haiN| saMkSepase ye saba kulakoTiyAM sAr3he ninyAnabe lAkha haiN||59-63|| khara pRthivIko bAIsa hajAra varSa, komala pRthivIko bAraha hajAra varSa, jalakAyika jIvoMko sAta hajAra varSa, vAyukAyika jIvoMkI tIna hajAra varSa, tejaskAyika jIvoMkI tIna dina-rAta, vanaspatikAyika jIvoMkI daza hajAra varSa, do indriya jovoMko bAraha varSa, tIna indriya jovoMko unacAsa dina, cAra indriya jIvoM ko chaha mAha, pakSiyoMko bahattara hajAra varSa, sA~poMkI 1. NiccidaradhAdusatta ya tarudasa viyalidiyesu chacceva / suraNiraya tiriya cauro coddasa maNue sadasahassA / / go. jI. / 2. bAvIsa satta tiNNi ya satta ya kulakoDi syshssaaii| NeyA puDhavi dagAgaNi vAukAyANa parisaMkhA // 113 / / [ koDisayasahassAI sattaTTa Nava ya atttthviisaaii| veiMdiya teiMdiya cauridiya haridakAyANaM // 114 // ] addhatterasa vArasa damayaM kUlakoDi sadasahassAI / jalacara pakkhi ca uppaya uraparisappesu Nava hoti // 114 // chappaMcAdhiya vIsa bArasa kulakoDi sdshssaaii| suraNeraiyaNarANaM jahAkama hoMti NeyANi // 115 / / eyA ya koDikoDo sattANaudIya sadasahassAI / paNaM koDi sahassA savaMgINaM kulANaM ya // 116 / / go. jI. / 3. dvisaptadvizcatasrastAsa-ma, !
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH 267 bhaumA masUrasaMsthAnA jIvA ApyAstRNAmbuvat / taijasAH sUcisaMsthAnAH patAkAvacca vAyujAH // 7 // bahusaMsthAnabhAjastu vanaspatimavAGginaH / vijJeyA huNDasaMsthAnA vikalendriyanArakAH // 7 // SaTasaMsthAnabhRto mAstiryaJcaH kthitaastthaa| samena caturaraNa saMsthAnena yutAH surAH // 72 // dehaH sUkSmanigodasya bhAgo'saMkhyeya aGgalaH / aparyAptasya jAtasya tRtIyasamaye'lpazaH // 73 // sa evaikendriyAdonAM dehaH syAdalpamAnataH / paJcendriyAvasAnAnAM sUkSmodAraprabhedinAm / / 74 // sahasrayojanaM padmaM sagavyUtaM pramANataH / samastaikendriyotkRSTadehamAnamidaM matam // 75 // utkarSAd dvIndriyeSu syAt zaGko dvAdazayojanaH / trIndriyoGgI brigavyUto bhramaro yojanAGgakaH // 76 // sahasrayojano matsyaH saparyAptaH svayaMbhuvaH / sikthapramANako'tyalpaH prANI jalacaraH smRtaH // 77 // saMmUcrchanajasatvAnAM khajalasthalacAriNAm / tirazcAM tu vitastiH syAdaparyAptazarIriNAm // 8 // aparyAptAH punaH sattvA ye jalasthalagarmajAH / saMmUcrchanotthaparyAptAH khagA jalacarAstathA // 79 // dhanuHpRthaktvamutkarSAt khagAzcApi ca garbhajAH / paryAptAzcApyaparyAptA dehamAnaM vahanti te // 8 // jalagarbhajaparyAptAH syuH paJcazatayojanAH / tripalyAyutiyaJcasnigavyUtAH pramANataH // 8 // bayAlIsa hajAra varSa, chAtIse sarakanevAloMkI nau pUrvAMga, manuSyoM aura matsyoMko eka karor3a varSa pUrvako utkRSTa Ayu hai // 64-69 / / pRthivIkAyika jIva masUrake AkAra haiM, jalakAyika tRNake agra bhAgapara rakhI bUMdake samAna haiM, taijaskAyika jIva khar3I sUiyoMke sadRza haiM, vAyukAyika jIva patAkAke samAna haiM, vanaspatikAyika jIva aneka AkArake dhAraka haiN| vikalendriya tathA nArako jIva saMsthAnase yakta haiM // 70-71 / / manaSya aura tiryaMca chahoM saMsthAnake dhAraka kahe gaye haiM aura deva kevala samacaturasra saMsthAnase yukta batalAye gaye haiM / / 72 / / sUkSma nigodiyA labdhyaparyAptaka jIvakA zarIra aMgulake asaMkhyAtaveM bhAga hai aura vaha utpatna honeke tIsare samayameM jaghanya avagAhanArUpa hotA hai / / 73 // sUkSma aura sthUla bhedoMko dhAraNa karanevAle ekendriyase lekara paMcendriya jIvoM takakA zarIra yadi choTese choTA hogA to aMgulake asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hI hogA isase choTA nahIM // 74 / / kamala pramANakI apekSA eka hajAra yojana tathA eka koza vistAravAlA hai| samasta ekendriya jIvoMmeM dehakA utkRSTa pramANa yahI mAnA gayA hai / / 75 / / doindriya jIvoMmeM sabase bar3I avagAhanA zaMkhakI hai aura vaha bAraha yojana pramANa hai| tIna indriyoMmeM sabase bar3A kAnakhajUrA hai aura vaha tIna koza pramANa hai| cauindriyoMmeM sabase bar3A bhramara hai aura vaha eka yojanacAra koza pramANa hai tathA paMcendriyoM meM sabase bar3A svayambharamaNa samudrakA rAghava maccha hai aura vaha eka hajAra yojana pramANa hai| paMcendriyoM meM sUkSma avagAhanA sikthaka macchakI hai // 76-77 / / sammUcrchanajanmase utpanna aparyAptaka jalacara, thalacara aura nabhacara tiryaMcoMkI jaghanya avagAhanA eka vitasti pramANa hai // 78 // garbhajoMmeM aparyAptaka jalacara, sthalacara, sammacchenoMmeM paryAptaka jalacara, nabhazcara tathA garbha joMmeM paryAptaka, aparyAptaka donoM prakArake nabhazcara, tiryaMca, utkRSTa rUpase pRthaktva dhanuSa pramANa parIrakI avagAhanA dhAraNa karate haiM // 79-80 / / garbhajanmase utpanna paryAptaka jalacara jova pAMca sAyojana vistAravAle haiN| jina manuSya aura tiryaMcoMko Ayu tIna palyako hai unakI ava1. pRthivIkAyikAH / 2. jlkaathikaaH| 3. agnikAyikAH / 4. vAyukAyikAH / masuraMtubindu sUI. kalAbadhayasaNNiho have deho| puDhavIAdica uNhaM tarutasakAyA aNeyavihA / / 198 / / go. jii.| 5. suhumaNigodaapajjattayassa jAdassa tadiya samayamhi / aMgula asaMkhabhAgaM jahaNNamukkassayaM macche // 94 / / go. jI. / 6. sAhiya sahassamekaM vAraM kosUNamekamekkaM ca / joyaNasahassadIhaM pamme viyale mahAmacche // 95 // viti ca pa puNNa jahaNNaM aNuMdharI kuMthukANamacchosu / sicchayamacche vidaMgulasaMkhe saMkhaguNidakamA // 96 // go. jI. / 7. jaladharA -m.|
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ 268 harivaMzapurANe paJcacApazatotsedhA utkarSAnmArakAH surAH / paJcaviMzaticApAH syurAyusteSAM purA yathA // 2 // paryAptayaH SaDAhArazarIrendriyagocarAH / AnaprANamanobhASAbhedestAH paribhASitAH // 3 // sparzanaM rasanaM ghrANaM cakSuH zrotraM tathaiva tat / indriyapaJcakaM proktaM sthAvaratrasagocaram // 4 // labdhizcaivopayogazca bhAvendriyamihoditam / dravyendriyaM tu nivRttiH sahopakaraNamatam // 55 // sparzanaM naikasaMsthAnaM rasanaM tu kSurapravat / ghrANaM cAnukarosyevamatimuktakacandrikAm // 86 // cakSurmasUramanveti zrotraM tu yavanAlikAm / svAkAreNeti saMsthAnaM tadravyendriyagocaram // 7 // dhanuHzatAni catvAri sparzanendriyagocaraH / ekendriyasya coskRSTastato yAvadasaMjJinAm // 8 // aSTau SoDaza saMkhyAto dvAtriMzada dviguNAnyapi / catuHSaSTiHzataM daNDA ghrANAnte dvirasaMjJinaH // 8 // catuHpaJcAzatA sArdhamekAnatriMzadIkSate / zatAni yojanAnAM tu cakSuSA caturindriyaH // 10 // yojanAnAM zatAnyakanyanaM SaSTiH sahASTabhiH / asaMjJicakSurviSayo yojanaM zrotragocaraH // 6 // sparza rasaM ca gandhaM ca navayojanamAtragam / saMjJI yathAsvamAdatte zabdaM dvAdazayojanam // 12 // sau yojana vistAravAle haiN| jina manuSya aura tiryazcoMkI Ayu tIna palyakI hai unakI avagAhanA tIna koza pramANa hai / / 1 // nArakI utkRSTatAse pA~ca sau dhanuSa U~ce haiM, aura deva paccIsa dhanuSa pramANa hai / inakI Ayu pahaleke samAna hai // 2 // AhAra, zarIra, indriya, zvAsocchAsa, bhASA aura manake bhedase paryAptiyA~ chaha kahI gaI haiM // 3 // sparzana, rasanA, ghrANa, cakSu aura zrotra ye pA~ca indriyA~ kahI gaI haiN| inameM sthAvara jIvoMke kevala sparzana indriya aura trasajIvoMke yathAkramase sabhI indriyA~ pAI jAtI haiM / / 4 / / bhAvendriya aura dravyendriyake bhedase indriyA~ do prakArakI haiN| inameM bhAvendriyA~ labdhi aura upayoga rUpa haiM tathA dravyendriyA~ nirvRti aura upakaraNa rUpa mAnI gaI haiM // 5 // sparzana indriya aneka AkAravAlI hai, rasanA khurapIke samAna hai, ghrANa atimuktaka-tila puSpakA anukaraNa karatI hai, cakSu masUrakA anusaraNa karatI hai aura karNa indriya yavakI nalIke samAna hai| isa prakAra dravyendriyoM kA AkAra kahA / / 86-87 // ekendriya jIvakI sparzana indriyakA utkRSTa viSaya cAra sau dhanuSa hai / usake Age asainI paJcendriya taka dUnA-dUnA hotA jAtA hai // 8 // isa prakAra dvIndriyake sparzanakA viSaya ATha sau dhanuSa, trIndriyake solaha sau dhanuSa, caturindriyake battIsa sau dhanuSa aura asainI paJcendriyake cauMsaTha sau dhanuSa hai| rasanA indriyakA viSaya dvIndriya jIvake cauMsaTha dhanuSa, trIndriyake eka sau aTThAIsa dhanuSa, caturindriyake do sau chappana dhanuSa, aura asainI paJcendriyake pA~ca sau dhanuSa hai| ghrANa indriyakA viSaya trIndriya jIvake sau dhanuSa, caturindriyake do sau dhanuSa aura asainI paJcendriyake cAra sau dhanuSa pramANa hai // 8|| caturindriya jIva apanI cakSurindriyake dvArA unatIsa sau cauvana yojana taka dekhatA hai / / 60 // aura asainI paJcendriyake catukA viSaya unasaTha sau sATha yojana hai| evaM asainI paJcendriyake zrotrakA viSaya eka yojana hai // 61 / / sainI paJcendriya jIva nau yojana dUra sthita sparza, rasa aura gandhako yathAyogya grahaNa kara sakatA hai 1. yayau m0| 2. aahaarsriiriNdriypjttiibaannpaannbhaasmnno| cattAri paMca chappiya eiMdiya viyala saraNINaM // 118|| go0 jI0 / 3. landhyupayogau bhAvendriyam ta0 suu0| 4. nivRtti m0| nivRttyupakaraNe dravyendriyam ta0 sU0 / 5. cakkhU sodaM ghANaM jinbhAyAraM masUra jvnnaalii| atimuttakhurappasamaM phAsaM tu aNeyasa ThANaM / / 6. dhaNuvIsaDa dasaya kadI joyaNa chAdArala hiinntishssaa| asahassa dhaNu visayA duguNA asa riNatti ||167 //
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH 269 sahasraiH saptabhiH sannA catvAriMzatsahasrakaiH / triSaSTyA ca dvizatyA ca yojanaizcakSuSekSate // 13 // ityanekavikalpe'smin saMsAre sAravarjite / mokSasAdhanataH sAraM mAnuSyaM durlabhaM ca tat // 9 // duSkarmopazamAllabdhvA tanmAnuSyaM kathaJcana / yasno bhavaviraktana vidheyo muktaye vidA // 15 // athAtrAvasare'pRcchannatvA kevalinaM bhavAn / pUrvAnandhakavRSNiH svAnityuvAca ca sarvavit // 16 // sAkete ratnavIryasya rAjJo rAjye jitAhite / tArtha vRSamanAthasya vartamAne mahodaye // 9 // zreSTI surendradatto'bhUdvAtriMzatkoTibhirdhanI / tasya jainasya mitraM ca rudradatto'bhavadvijaH / / 5 / / tithiparvacaturmAsI jinapUjArthamasya saH / dattvArthaM dvAdazAbdAntaM vaNigyAto vaNijyayA // 19 // sa dyUtavezyAvyasanI vinAzya draviNaM dvijaH / cauryagRhItamukto'gAdulkAmukhavanaM khalaH // 10 // sa hi muSNan saha vyAdhairlokaM byAdhinimo hataH / senAnyA zreNikenAgAnnarakaM rauravaM tataH // 10 // 'devasvasya vinAzena trayastriMzadudanyatAm / samaM kAlaM mahAduHkhaM prApyodvAbhramad bhave // 102 // pApasyopazamAt pazcAdudamad gajapure pure / kApiSTalAyanAbhikhyAdanumatyAmiha dvijaH // 10 // aura bAraha yojana dUra takake zabdako suna sakatA hai / / 92 // sainI paMcendriya jIva apane cakSuke pArA saiMtAlIsa hajAra do sau trezaTha yojanakI dUrIpara sthita padArthako dekha sakatA hai // 9 // isa prakAra yaha asAra saMsAra aneka vikalpoMse bharA huA hai| isameM mokSakA sAdhaka honese manuSya paryAya hI sAra hai parantu vaha atyanta durlabha hai / / 94 / / duSkarmoMkA upazama hone se yadi kisI taraha manuSya paryAya prApta huI hai to buddhimAn manuSyako saMsArase virakta hokara mukti prAptike lie prayatna karanA cAhie / / 95 // __ athAnantara isI bIcameM kevalI bhagavAnko namaskAra kara andhakavRSNine apane pUrvabhava pUche aura sarvajJa supratiSTha kevalI usake pUrvabhavoMkA varNana isa prakAra karane lage // 96|| jaba bhagavAn vRSabhadevakA mahAprabhAvazAlo tIrtha cala rahA thA taba ayodhyA nagarImeM rAjA ratnavIrya rAjya karatA thaa| usake niSkaNTaka rAjyameM eka surendradatta nAmakA seTha rahatA thA jo battIsa karor3a dInAroMkA dhanI thA, jainadharmakA parama zraddhAlu thA aura rudradatta brAhmaNa usakA mitra thA // 97-98 / / kadAcit surendradatta seTha bAraha varSa taka aSTamI, caturdazI, ASTAhnika parva tathA caumAsoMmeM jinapUjAke lie upayukta dhana, rudradattako dekara vyApArake lie bAhara calA gayA // 99 / / brAhmaNa rudradatta bar3A duSTa thaa| usane juA tathA vezyA vyasanameM par3akara vaha dhana zIghra hI naSTa kara diyaa| jaba dhana naSTa ho gayA taba corI karane lgaa| corIke aparAdhameM pakar3A gayA aura jaba chUTA taba ulkAmukha nAmaka vanameM jAkara rahane lagA // 100 / / vahAM vaha bhIloMke sAtha milakara logoMko lUTane lagA aura apane duSkarmase logoMke lie vyAdhisvarUpa ho gyaa| antameM zreNika nAmaka senApatike hAthase marakara gairava nAmaka sAtaveM naraka gayA ||10|| devadravyake haDapanese vaha taiMtIsa sAgara taka karakake bhayaMkara duHkha bhogakara vahA~se nikalA aura saMsArameM bhramaNa karatA rahA // 102 // kadAcit pApa kamaMkA upazama honese vaha hastinAgapurameM kApiSThalAyana nAmaka brAhmaNakI anumati nAmaka strIse gautama nAmaka brAhmaNa-putra huaa| vaha mahAdaridra thA, utpanna hote hI usake mAtA-pitA mara gaye 1. saNNissa vAra sode tiNhaM Nava joyaNANi cakkhussa / sattetAla sahassA besada tesaTimadireyA / / 168 / / tiNNisayasaThi virahida lakkhaM dasamUlatADide mUlaM / NavaguNide saThihide cakkhupphAsassa addhANaM // 169 // go. jii.| 2. vaNijyAto m.| 3. devadravyasya / |
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe niHzrIgautamanAmAsau kRtamAtRpitRkSayaH / sAdhuM bhuJjAnamadrAkSId bhikSArthI paryaTan vaduH // 304 // samudradattanAmAnamanugamya tamAzrame / jagAdAtmasamaM yUyaM kurudhvaM mAM bubhukSitam // 105 // bhavya masau buddhvA dIkSAM tasmai dadau guruH / pApaM varSasahasreNa vighnakRt so'pyazIzamat // 106 // sa zrIgautamasaMjJAkaH prApto'kSINamahAnasam / padAnusAriNIM labdhi bIjabuddhirasaddhimAn // 107 // ArAdhyArAdhanAM samyak suvizAlamagAd guruH / ziSyo varSasahasrANi paJcAzat sa tapo'tapat // 108 // udiyAya sa tatra suvizAle vizAladhIH / sthiti saMmAnayanmAnyAmaSTAviMzatisAgaraiH // 109 // ahamindrasukhaM bhuktvA so'vatIrya tato nRpaH / saMjAto'ndhakavRSNistvamahaM tu bhavato guruH // 110 // aprAkSIt pUrvajanmAni duHkhitaH kSitipaH punaH / svaputrANAM dazAnAM ca kevalI ca jagAviti // 111 // sadbhadilapure rAjA nAmno megharatho'bhavat / mAryA tasya subhadrAkhyA tayordRDharathaH sutaH // 112 // I yo rAjasamastasya bhAryA nandayazAH sute / sudarzanA ca sujyeSThA dhanadattasya sUnavaH // 113 // dhanazca jinadevau ca pAlAntAste trayo matAH / ahaMdAsaH prasiddhazca jinadAsastathA paraH / / 114 // arhanta iti khyAto jinadattaH paraH smRtaH / priyamitraH pratIto'nyastathA dharmarucidhvaniH / / 115 / / sumandaraguroH pArzva pravatrAja narezvaraH / dhanadatto'pi putraistairnavabhiH saha dIkSitaH / / 116 // sudarzanArthikApArzve subhadrA ca sudarzanA / sujyeSThA ca tapo jyeSTaM sahaiva pratipedire / / 117 || dhanadatto guruzcaiva vArANasyAM nRpastathA / kevalajJAnamutpAdya vihRtya vasudhAM kramAt // 118 // 270 the tathA bhIkha mAMgatA huA vaha idhara-udhara ghUmatA-phiratA thaa| eka bAra usane samudradatta nAmaka munirAjako AhAra karate dekhA / AhArake bAda vaha unake pIche laga gayA tathA Azrama meM pahu~cane para unase bolA ki maiM bhUkhA maratA hU~ Apa mujhe apane samAna banA lIjie || 103 - 105 // munirAjane use bhavya prANI jAnakara dIkSA de dI aura usane bhI dIkSA lekara eka hajAra varSakI kaThina tapasyA se vighnakAraka pApoMkA upazama kara diyA || 106 || tapasyAke prabhAvase ukta gautama muni, bIjabuddhi tathA rasaRddhise yukta ho gaye aura akSINamahAnasa evaM padAnusAriNI Rddhi bhI unhoMne prApta kara lI ||107 || guru samudradatta muni, acchI taraha ArAdhanAoMkI ArAdhanA kara chaThe graiveyaka ke suvizAla nAmaka vimAnameM ahamindra hue aura ziSya gautama munine pacAsa hajAra varSa tapa kiyA // 108 // antameM vizAla buddhike dhAraka gautama muni bhI aTThAIsa sAgarakI sambhAvanIya Ayu prAptakara usI suvizAla vimAna meM utpanna hue || 109 || ahamindrake sukha bhoganeke bAda vahA~se calakara gautamakA jIva to andhakavRSNi huA hai aura terA guru muni samudradattakA jIva maiM supratiSTha huA hU~ // 110 // tadanantara duHkhI hote hue rAjA andhakavRSNine apane dazoM putroMke pUrva bhava pUche so kevalI bhagavAn isa prakAra kahane lage // 111 // unhoMne kahA ki kisI samaya sadbhadrilapura nagara meM rAjA megharatha rahatA thA, usakI strIkA nAma subhadrA thA aura una donoMke dRr3haratha nAmakA putra thA // 112 // usI nagara meM rAjAkI tulanA karanevAlA dhanadatta nAmakA seTha rahatA thA usakI strIkA nAma nandayazA thA / nandayazAse usake sudarzanA aura sujyeSThA nAmakI do kanyAe~ tathA dhanapAla, jinapAla, devapAla, addAsa, jinadAsa, addatta, jinadatta, priyamitra aura dharmaruci ye nau putra utpanna hue ||113 - 115 // kadAcit rAjA megharathane sumandara guruke pAsa dIkSA le lI / yaha dekha seTha dhanadatta bhI apane nau hI putroMke sAtha dIkSita ho gayA // 116 // / aura sudarzanA nAmaka Arthika ke pAsa subhadrA seThAnI tathA usakI sudarzanA aura sujyeSThA nAmaka donoM putriyoMne sAtha hI sAtha dIkSA dhAraNa kara lI ||117|| kadAcit dhanadatta seTha, sumandara guru aura megharatha rAjA - tInoM hI muni 1. suraddhimAn ma. / 2. SaSThagraiveyake vizAlanAmni vimAne / 3. zreSThI / 4. susyeSTA ma / 5. vihRtA ma. /
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH saptabhiH paJcabhiH pUMjyA varSairdvAdazamizca te / ante siddhazilArUDhAH siddhA rAjagRhe pure // 119 // antarvanI prasUtA sA pUrvanandayazAH sutam / dhanamitraM yathA yogyaM saMsthajya tapasi sthitA // 120 // putrAn siddha zilArUDhAn prAyopagamanasthitAn / vanditvA putramAtRtvamAvRNot snehamohitA // 121 // sneha gaharamohinyau bhaginyau ca tadaicchatAm / sodaratvaM mave'nyatra kiM vA snehasya duSkaram // 122 // mAtA sutAH samArAdhya devA bhUtvAcyute'khilAH / dvAviMzatisamudrAntaM kAlaM bhuktvA paraM sukham // 123 // avatIrya tato bhUmiM devIduhitRdehajAH / tabaivaM bhUpa ! citrA hi pariNAmavazAd gatiH // 124 // bamANa bhagavAnante vasudeva mavAntaram / praNidhAnaparoskerNa naradevasamAntare // 325 // kazcidbhavAbdhiduHkhorminimagnonmagnatAkulaH / prANI prApa yugacchidraM kIlavat nRbhavAntaram // 126 // mAgadhAbhidhadeze'sau zAligrAme'grajanmanoH / abhUdurvidhaiyostokaM 'stokaM nopanayat sukham // 127 // garbhasthe'pi pitA tasminnarbhake'mRta mAtRkA / durbhagasyASTavarSasya 'nirmA mAtRSvasA zucA // 128 // 271 banArasa Aye aura vahA~ kevalajJAna utpanna kara pRthivIpara vihAra karane lage / / 118 || pUjanIya dhanadatta, sumandara guru aura megharatha muni kramase sAta varSa, pA~ca varSa aura bAraha varSa taka pRthivIpara vihAra kara antameM rAjagRha nagarase siddhazilApara ArUr3ha hue - mokSa padhAre // 119 // usa samaya seTha dhanadattakI strI nandayazA garbhavato thI isalie dIkSA nahIM le sakI thI parantu jaba usake dhanamitra nAmakA putra ho gayA aura vaha yogya bana gayA taba vaha bhI use chor3a tapa karane lago // 120 // eka dina seTha dhanadattake putra dhanapAla Adi nauke- nau munirAja prAyopagamana saMnyAsa lekara siddhazilAvara virAjamAna the| muniyoMkI mAtA AryikA nandayazAne unheM dekha vandanA kI aura snehase mohita ho nidAna kiyA ki maiM agrima bhavameM bhI inakI mAtA banUM // 121 // muniyoMkI bahana sudarzanA aura sujyeSThA nAmaka AryikAoMne bhI sneharUpI garta meM mohita ho nidAna kiyA ki ye agrima bhava meM bhI hamAre bhAI hoM / so Thoka hI hai kyoMki snehake lie kyA kaThina hai ? // 122 // antameM 'samAdhi dhAraNa kara mAtA, putra aura putriyA~ - sabake saba acyuta svarga meM deva hue| tadanantara bAIsa sAgara taka utkRSTa sukha bhogakara vahA~se cale aura pRthivIpara Akara he rAjan ! tumhArI strI, triyA~ tathA putra hue haiM so ThIka hI hai kyoMki pariNAmoMke anusAra nAnA prakArakI gati hotI hI hai / bhAvArtha - nandayazAkA jIva to tumhArI rAnI subhadrA huA hai, sudarzanA aura sujyeSThAke jIva kramase kuntI ora mAdrI hue haiM tathA dhanapAla Adike jIva vasudevake sivAya no putra hue haiM // 123-124 / / tadanantara bhagavAn supratiSTha kevalI, dhyAnameM tatpara evaM kAna khar3e kara baiThe hue manuSya aura devoMkI usa sabhA meM vasudevake bhavAntara kahane lage - ||125 || jisa prakAra samudrako laharoMmeM tairatI huI kIla eke chidrako bar3I kaThinAIse prApta kara sakatI hai usI prakAra saMsAra-sAgarako duHkharUpI laharoMmeM DUbatA aura ubaratA huA yaha prANI manuSya bhavako bar3I kaThinAIse prApta kara pAtA hai // 126 // | isI paddhatise vasudevakA jIva mAgadha dezake zAligrAma nAmaka nagara meM rahanevAle atyanta brAhmaNa aura brAhmaNIke yahA~ aisA putra huA jise thor3A bhI sukha prApta nahIM thA || 127|| jaba vaha garbha meM thA taba pitA mara gayA / aura utpanna hote hI mAtA mara gayI isalie mausIne isakA pAlana-poSaNa kiyA parantu vaha lagabhaga ATha varSakA hI ho pAyA thA ki usakI mausI bhI zokake 1. pUjA ma. / 2. parotkarma ma. / 3. daridrayoH / 4. putraH / tokaH ka. / 5. itaH Arabhya 131 zlokaparyantAH zlokAH 'kha' pustake na santi / 'ka' pustake'pi pazcAt kenApi pAdaTippaNyAM yojitAH / 6. zokena mAtRSva sApi nirbhA dIptirahitA jAtA mRtetyarthaH /
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe pure rAjagRhe so'tha mAtulasya gRhe'vasat / bhartuHsvasrIya ityeSa pitRSvasrAnupAlitaH // 129 // malagrastazarIro'sAvugragandho'japotavat / vikIrNazIrNakezAyaH kucelaH piGgalekSaNaH // 130 // duhitarmAtulasyAsau vAnchan damarakazruteH / tAbhirjugupsubhirduHkhI svagRhAdvinighATitaH // 131 // durbhAgyAgnizikhAlIDhaH sthANureSa 'malImasaH / martumicchan pataGgAbho vebhAre sAdhubhitaH // 132 / / ninditvAtmAnamAkarNya dharmAdharmaphalaM tataH / prAvAjId gurupAdAnte zAnta: saMkhyAkhyayoginaH // 33 // cacAra guruvaMdezAdAzApAzavinAzanaH / tapo'nya izvaraM cArucAritrajJAnadarzanaH // 13 // nananda nandiSeNAkhyastapasotpannalabdhibhiH / ekAdazAGgabhRtsAdhuH soDhAzeSaparISahaH // 135 // upavAsavidhiryo yaH zAsane'nyAtiduSkaraH / tasya dhairyavataH sAdhoH sa sarvaH sukaro'bhavat // 136 // AcAryaglAnazaikSyAdidazabhedamudIritam / vaiyAvRtyatapazcakre savizeSamasAvRSiH // 137 // mahAlabdhimatastasya vaiyAvRtyopayogi yat / vastu tacintitaM haste bheSajAdyAzu jAyate // 13 // tapo varSasahasrANi bahUni tapato'sya ca / vaiyAvRtyaM tapaH zakraH zazaMsa surasaMsadi // 13 // kAle saMprati sAdhUnAM vaiyAvRtyaM karoti yaH / nandiSeNaH paro jAto jambUdvIpasya bhArate // 14 // yadyena cintitaM pathyamanulAdhasudRSTinA / tattasya kSipramakSaNaM sa saMpAdayati kSamI // 14 // kAraNa prANarahita ho gayo // 128 / / aba vaha rAjagRha nagarameM mAmAke ghara rahane lgaa| vahA~ 'yaha hamAre patikA bhAnajA hai' yaha socakara buAne usakA pAlana-poSaNa kiyA / / 129 / / isakA zarIra malase grasta thA. zarIrase chAgake bacceke samAna tIvra gandha AtI thI, keza rUkhe tathA bikhare hae the. vaha maile-kucaile vastra pahane rahatA thA aura usakI A~kheM svabhAvase hI pIlI thIM // 130|| itanepara bhI vaha apane mAmA damarakakI putriyoMke sAtha vivAha karanA cAhatA thaa| parantu vivAha karanA to dUra rahA ghRNA karanevAlI una putriyoMne use gharase nikAla diyA jisase vaha bahuta duHkhI huA // 131 / / anta meM vaha durbhAgyarUpI agnikI zikhAoMse jhulasakara dUMThake samAna malina ho gayA aura pataMgakI taraha kUdakara maranekI icchAse vaibhAra giripara gayA parantu muniyoMne use roka liyA // 132 // tadanantara dharma-adharmakA phala sunakara umane apane-ApakI bahuta nindA kI aura zAnta ho saMkhya nAmaka munirAjake caraNa mUlameM dIkSA dhAraNa kara lI / / 133 / / guruke samyak upadezase AzArUpI pAzako naSTa kara vaha samyagdarzana, samyagjJAna aura samyaka cAritrakA dhAraka ho gayA aura anya manuSyoMke lie dRzcara tapa tapane lagA // 134|| usakA nandiSeNa nAma thA. vaha tapake prabhAvase utpanna RddhiyoMse yukta ho gayA, gyAraha aMgakA dhArI evaM samasta parISahoMko sahanevAlA uttama sAdhu ho gayA / / 135 / / zAstroMmeM jo-jo upavAsa dUsaroMke lie atyanta kaThina the ve saba usa dhairyazAlI sAdhuke lie sarala ho gaye ||136 / / AcArya, glAna, zaikSya Adike bhedase jisake daza bheda batAye gaye haiM usa vaiyAvRtya tapako vaha vizeSa rUpase karatA thA // 137 // vaha muni bar3I-bar3I RddhiyoMse yukta thA isalie vaiyAvRtyameM upayoga AnevAlI jisa auSadhi AdikA vaha vicAra karatA thA vaha zIghra hI usake hAthameM A jAtI thii||13|| isa prakAra muni nandiSeNako tapa karate hue jaba kaI hajAra varSa bIta gaye taba eka dina indrane devoMko sabhAmeM usake veyAvatya tapakI prazaMsA kI // 139 / / isa samaya jambU dvIpake bharata kSetrameM jo sAdhuoMkI vaiyAvRtya karatA hai vaha nandiSeNa muni sabase utkRSTa hai / / 140 / / kyoMki rogase pIr3ita muni jisa pathyakI icchA karatA hai use kSamAko dhAraNa karanevAlA nandiSeNa muni zIghra hI pUrNa kara detA hai // 141 / / gRhasthakI to bAta hI kyA 1. maNImayaH m.| malImayaH ga., ng.| 2. vRtaH m.| 3. asmAdagre 'tapolabdhiprabhAvena vaiyAvRtyaM karoti saH iti 'kha' pustake'dhikaH / 4. rogayuktasudRSTinA 'ullAgho nirgato gadAta' iti kossH| na ullAgho'nullAghaH sa cAsau sudRSTizca tena /
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sargaH 273 prAsukadravyayogena vaiyAvRtyodyatasya hi / saMyatasyApi no bandho nirjaraiva tu jAyate // 142 // 'dharmasAdhanamAdyaM hi zarIramiha dehinAm / tasya dhAraNamAdheyaM yathAzakti ca zAsane / / 143 / / samyagdRSTirazeSo'pi mandaglAnAdirAdarAt / paryupAsanayA nityamupacaryaH sudRSTinA // 14 // pratIkArasamartho'pi ytsudRssttimupeksste| vyAdhikliSTamasau naSTaH samyaktvasyApabRMhakaH // 145 / / yannopayujyate yasya dhanaM vA vapureva vA / svazAsanajane tena tasya kiM bandhahetunA // 146 / / tadeva hi dhanaM tasya vapurvA sarvathA matam / yadyasya zAsanasthAnAM yathAsvamupayujyate // 14 // zaktasyopekSamANasya sadadaSTijanamApadi / kA vA kaThinacittasya jinazAsanabhaktatA // 148 // samyaktvazudvizuddha tu jaine bhaktivilopane / puMso mithyAvinItasya kA vA darzanazuddhitA // 149 / / bodhilAbhanimittAyA dRSTizuddhevibAdhane / punarbodhipariprAptidurlabhA mavasaMkaTe / / 150 // bodhilAbhapariprAptAvasatyAM muktisAdhanam / kuto vRttamabhAve'sya kuto muktistadarthinaH // 15 // muktyamAve kutaH saukhyamanantamanapAyi ca / saukhyAbhAve kutaH svAsthyaM svAsthyAmAve kutaH kRtii||152|| ataH sarvAtmanA bhAvyaM yathAsvaM svahitaiSiNA / vaiyAvRtyodyatenA'tra yatinA gRhiNA tathA // 153 // zarIraM darzanaM jJAnaM cAritraM paramaM tapaH / vaiyAvRtyakRtA sarva sthApitaM hi parAtmanoH // 15 // zAsanasthitivid vidvAnupakurvan paraM svayam / nirapekSopakAro vaH parAtmalaghumokSamAga // 155 // prAsuka dravyake dvArA vaiyAvRtya karane meM tatpara rahanevAle muniko bhI usase bandha nahIM hotA kintu nirjarA hI hotI hai / / 142 / / isa saMsArameM zarIra hI prANiyoMkA sabase pahalA dharmakA sAdhana hai isalie yathAzakti usakI rakSA karanI caahie| yaha AgamakA vidhAna hai // 143 / / manda zakti athavA bImAra Adi jitane bhI samyagdRSTi haiM, samyagdRSTi manuSyako una sabako vaiyAvRtya dvArA nirantara sevA karanI caahie||144|| jo pratikAra karane meM samartha hokara bhI rogase duHkhI samyagdRSTikI upekSA karatA hai vaha pApI hai tathA samyagdarzanakA ghAta karanevAlA hai / / 145 / / jisakA dhana athavA zarIra sahadharmI janoMke upayogameM nahIM AtA usakA vaha dhana athavA zarIra kisa kAmakA? vaha to kevala karmabandhakA hI kAraNa hai // 146 // jisakA jo dhana athavA jo zarIra sahadharmI janoMke upayogameM AtA hai yathArthameM vahI dhana athavA vahI zarIra usakA hai // 147 // jo samartha hokara bhI Apattike samaya samyagdRSTiko upekSA karatA hai usa kaThora hRdaya vAleke jinazAsanakI kyA bhakti hai ? kucha bhI nahIM hai // 148 / / jo samyagdarzanako zuddhatAse zuddha sahadharmIkI bhakti nahIM karatA hai vaha jhUTha-mUThakA vinayI banA phiratA hai usake samyagdarzanako zuddhi kyA hai! // 149 / / yadi bodhiko prAptimeM nimittabhUta darzanavizuddhimeM bAdhA pahu~cAyI jAtI hai to phira isa saMsArake saMkaTameM punaH bodhikI prApti durlabha hI samajhanI cAhie // 150 / / yadi bodhikI prApti nahIM hotI hai to muktikA sAdhanabhUta cAritra kaise ho sakatA hai ? aura jaba cAritra nahIM hai taba muktike abhilASI manuSyako mukti kaise mila sakatI hai ? // 151 / / muktike abhAvameM ananta evaM avinAzI sukha kaise prApta ho sakatA hai ? sukhake abhAvameM svAsthya kaise mila sakatA hai ? aura svAsthyake abhAvameM yaha jIva kRtyakRtya kaise ho sakatA hai ? // 152 // isalie Atmahita cAhanevAlA cAhe muni ho cAhe gRhastha, use saba prakArase apano zaktike anusAra vaiyAvRtya karane meM udyata rahanA cAhie // 153 // jo manuSya vaiyAvRtya karatA hai vaha apane tathA dUsareke zarIra, darzana, jJAna, cAritra evaM uttama tapa Adi sabhI guNoMko sthira karatA hai // 154 / / jina-zAsanakI rItiko jAnanevAlA jo vidvAn parakA upakAra karatA huA svayaM pratyupakArako apekSAse rahita hotA hai vaha zIghra hI svapara AtmAkA mokSa prApta 1. 'zarIramAdyaM khalu dharmasAdhanam' kumArasambhave / 2. hAnikArakaH / 3. bandhuhetunA ma., ka. / 4. zAsanasthAnaM m.| 5. darzanajJAnaM m.|
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ 274 harivaMzapurANe vaiyAvRtyapravRtto yaH zAsanAtimAvitaH / na sa zakyaH surai rorbu kiM punaH kSudrajantumiH // 56 // nandipeNamunizcaiSa tathAvidha iti stute / saudharmendreNa devAstaM prazazaMsuH praNAminaH // 15 // munidhairyaparIkSArthaM tatraiko vibudhastadA / munirUpadharaH prAha nandiSeNamiti zritaH // 158 // vaiyAvRtyamahAnanda nandiSeNa mune zRNu / vyAdhivyathitadehasya dehi me kiMcidauSadham // 159 // ityuktassa tamAhaivamavikalpAnukampayA / dadAmi vata te sAdho ruciH kasminnihAzane // 16 // pUrvadezajazAlInAmodanaH surabhiH zubhaH / paJcAladezamudgAnAM sUpaH svAdurasAnvitaH // 16 // haiyaGgavInamuttaptamaparAntabhuvAM gavAm / payaH kaliGgadhenUnAM susRSTaM vyaJjanAntaram // 162 // labhyeta yadi sAdhu syAt zraddhA hyatra mamAdhikA / ityuktazcAnayAmIti jagAma zraddhayAnvitaH // 163 // viruddha dezavastUnAM prArthane'pyaviSaNNadhIH / gatvA gocaravelAyAmAnIya sahasA dadau // 164 // upabhuktAnapAno'sau zarIrAntarmalAvilaH / dhautastena svahastAbhyAM nizi nirvicikitsayA // 165 // abhagnotsAhamAlokya nandiSeNamaninditam / vayAvRtyakRtaM proce divyarUpadharaH suraH // 16 // yathA devasabhe'stoSIda bhavantaM maghavAnRSe / vaiyAvRtyodyato loke tathaiva bhagavAn bhavAn // 16 // aho labdhiraho dhairyamaho nirvicikitsatA / aho zAsanavAtsalyamazalyaM tava sanmuneH // 168 // anyeSAmapi yadyeSA manISA syAnmanISiNAm / kAlatraye tapasyatra teSAM zAsanabhaktatA / / 169 // karatA hai / / 155 / / jo jinazAsanake arthako utkaTa bhAvanA karatA huA vaiyAvRtya karane meM pravRtta rahatA hai use deva bhI rokaneke lie samartha nahIM haiM phira kSudra jIvoMkI to bAta hI kyA hai // 156 / / yaha nandiSeNa muni aise hI uttama muni haiM isa prakAra saudharmendra dvArA stuti kiye jAnepara saba devoMne unakI prazaMsA kI aura parokSa namaskAra kiyA // 157 / unhIM devoMmeM eka deva, munike dhairyakI parIkSAke lie munikA rUpa rakha nandiSeNa munirAjake pAsa pahuMcA aura isa prakAra kahane lagA / / 158 // he vaiyAvRtyameM mahAn Ananda dhAraNa karanevAle nandiSeNa muni ! merA zarIra vyAdhise pIr3ita ho rahA hai isalie mujhe kucha oSadhi diijie||159|| usake isa prakAra kahanepara nandiSeNa munine apanI akhaNDa anukampAse kahA ki he sAdho ! maiM oSadhi detA hU~ parantu yaha batAo ki tumhArI kisa bhojanameM ruci hai ? // 160 / / muni rUpadhArI devane kahA-pUrvadezake dhAnakA zubha evaM sugandhita bhAta, paMcAla dezako mUMgakI svAdiSTa dAla, pazcima dezakI gAyoMkA tapAyA huA ghI, kaliMga dezakI gAyoMkA madhura dUdha aura nAnA prakArake vyaMjana yadi mila jAveM to acchA ho kyoMki merI zraddhA inhIM cIjoMmeM adhika hai / isa prakAra kahanepara 'maiM abhI lAtA hU~' yaha kahakara nandiSeNa muni bar3I zraddhAke sAtha ukta AhAra leneke lie cala diye // 161-163 // viruddha dezakI vastuoMkI cAha honepara bhI unake manameM kucha bhI kheda utpanna nahIM huA aura gocarI velAmeM jA kara tathA ukta saba AhAra lAkara unhoMne zIghra hI usa kRtrima muniko de diyA / / 164 / / kRtrima munine usa AhAra pAnIko grahaNa kiyA parantu rAtri meM zarIrake antargata malase usakA samasta zarIra malina ho gayA aura nandiSeNa munine binA kisI glAnike use apane hAthoMse dhoyA // 165 / / tadanantara jinakA utsAha bhagna nahIM huA thA, tathA jo barAbara vaiyAvRtya kara rahe the aise prazaMsanIya nandiSeNa muniko dekhakara divya rUpako dhAraNa karanevAle devane kahA ki he RSe! devoMkI sabhAmeM indrane ApakI jisa prakAra stuti kI thI maiM dekha rahA hU~ ki Apa usI taraha vaiyAvRtya karane meM udyata haiM // 166-167 // aho ! ApakI Rddhi, ApakA dhairya, ApakI glAni jItaneko kSamatA aura saMzayarahita ApakA zAsana vAtsalya sabhI AzcaryakArI haiM, Apa uttama munirAja haiM // 168|| yadi tapa karate samaya anya buddhimAn manuSyoMkI bhI isI prakAra trikAlameM vaiyAvRtya karanekI buddhi ho jAve to use unakI 1. stuteH ma. / 2. zrautastena ma. / 3. sanmane ma. /
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAdazaH sarga: 275 iti stutvA muni nasvA samyaktvaM pratipadya saH / svargI svargamagAnmArga jainendramativartayan // 17 // paJcatriMzarasahasrANi varSANyatigamayya sH| prAyopagamanaM bheje SaNmAsAvadhi dhIradhIH // 171 // saMnyastavapurAhAraH svaparAstapratikriyaH / zrIsaubhAgyanidAnena svaM babandha sumohataH // 17 // ninditaM nAkariSyaccennidAnaM sa munistadA / abadhyata tadA zaktyA tIrthakRnAma taddhavam // 173 // sa cArAdhya mahAzukra zakratulyastato'bhavat / tatra tasthau sukhaM kAlaM sArddha SoDazasAgaram // 17 // sa bhuktasurasaukhyaste tataH pracyutya pArthiva / pArthivo vasudevo'yaM subhadrAyAmabhUtsutaH // 175 // iti zrutvA bhavAn pUrvAn vRSNimAsutAH svakAn / dharmasaMvegasaMpannAH saMjAtA nRsurAstathA // 176 // supratiSThaM praNamyeyustridazA nRpatiH punaH / samudravijayaM rAjye sAbhiSekamatiSThapan // 177 // samaya' vasudevaM ca samudravijayAya saH / supratiSThasya pAdAnte niSkrAntastadbhavAntakRt // 178 // rAjye bhojakavRSNizca mathurAyAM nidhAya saH / ugrasenaM samagre'yaM nirgranthavatamagrahIt // 17 // pRthivIchandaH samudravijayaH zivAM vihitapaTTabandhI priyAM badhUnivahamukhyatAmadhigamayya rAjyasthitim / sthirAM sa paripAlayan sahajabandhubhavyAmbujaH pratApamamivardhayannudayanairjinAkoM yathA // 18 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI samudravijayarAjyalAbhavarNano nAmASTAdazaH sargaH // 18 // zAsana bhakti samajhanA cAhie // 169|| isa prakAra vaha deva, munirAjako stuti kara tathA samyagdarzana prApta kara jina-zAsanakI prabhAvanA karatA huA svargako calA gayA // 170|| atyanta dhIra buddhiko dhAraNa karanevAle nandiSeNa munine tapazcaraNa dvArA paiMtIsa hajAra varSa bitAkara antima samaya chaha mAhakA prAyopagamana saMnyAsa le liyA // 171 / / unhoMne zarIra aura AhArakA tyAga kara diyA, ve apane zarIrakI vaiyAvRtti na svayaM karate the na dUsarese karAte the kintu itanA honepara bhI mohakI tIvratAse unhoMne 'maiM agrima bhavameM lakSmImAn tathA saubhAgyavAn hoU~' isa nidAnase apanI AtmAko baddha kara liyA // 172 / / yadi ve muni usa samaya yaha nindita nidAna nahIM karate to apanI sAmarthyase avazya hI tIrthaMkara prakRtikA bandha karate // 173 // tadanantara vaha ArAdhanAoMkI ArAdhanA kara mahAzukra svargameM indra tulya deva huA aura vahAM sAr3he solaha sAgara taka sukhase vidyamAna rahA // 174 / / he rAjan ! vahI putra devoMke sukha bhogakara antameM vahA~se cyuta ho terI subhadrA rAnose yaha pRthivIkA adhipati vasudeva nAmakA putra huA hai // 175 / / isa prakAra andhakavRSNi, usakI subhadrArAnI tathA samudravijaya Adi putra supratiSTha kevalIse apane-apane pUrvabhava sunakara dharma aura saMvegako prApta hue| inake sivAya jo vahA~ manuSya tathA deva the ve bhI dharma aura saMvegako prApta hue| inake sivAya jo vahA~ manuSya tathA deva the ve bhI dharma aura saMvegako prApta hae // 176 / / supratiSTha svAmIko namaskAra kara devaloga apane-apane sthAnapara cale gye| tadanantara saMsArakA anta karanevAle rAjA andhakavRSNine samudravijayakA abhiSeka kara use rAjya-siMhAsanapara baiThAyA aura vasudevako samudravijayake lie sauMpakara supratiSTha kevalIke pAdamUlameM dIkSA dhAraNa kara lI // 177-178 // udhara bhojakavaSNine bhI matharAke samagra rAjyapara ugrasenako baiThAkara nigrantha vrata dhAraNa kara liyAmuni dIkSA le lI // 179 // rAjA samudravijayane apanI priyarAnI zivAdevIko paTTa bA~dhakara samasta striyoMmeM mukhyatA prApta karA dii| tadanantara jisa prakAra jinendrarUpI sUrya, aSTa prAtihArya rUpa abhyudayase prabhAvako bar3hAte hue bhavya jovarUpI kamaloMko prasanna karate haiM usI prakAra rAjya maryAdAkI rakSA karanevAle rAjA samudravijaya bhI apanI anupama vibhUtise pratApako bar3hAte hue apane bandhurUpI kamaloMko prasanna karane lage // 180 // isa prakAra ariSTanemi, purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM samudravijayake lie rAjya prAptikA varNana karanevAlA aThArahavA~ sarga samApta huA // 18 //
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH athAha gaNanAthAdyaH zRNu zreNika varNyate / ceSTitaM vasudevasya vasudhAvijayA jam // 1 // samudravijayo bhUbhRdaSTAnAM navayauvane / bhrAtaNAM rAjaputrIbhiH satkalyANamakArayat // 2 // uvAha timakSobhyastata; stimitasAgaraH / svayaMpramA pramAnUnAM sunItAM himavAnapi // 3 // sitAkhyAM vijayaH khyAtAM priyAlApAM tathAcalaH / upayeme yuvA dhIro dhAraNazca prabhAvatIm // 4 // kAliGgI pUraNazcArvImabhicandrazca supramAm / aSTau svApu mahAdevyastvaSTAnAmapi tAH smRtAH // 5 // kalAguNavidagdhAnAM teSAmAsIt sayoSitAm / anyonyapremabaddha nAmananyasadRzI ratiH // 6 // tadA devakumArAbho vasudevaH zriyA zritaH / zauryapuyAM ca cikrIDa kumArakrIDayA yutaH // 7 // rUpalAvaNyasaubhAgyabhAgyavaidagdhyavAridhiH / jahAra janacetAMsi kumAro mAravibhramaH // 8 // catuNAM lokapAlAnAM veSamAdAya hAriNam / indrAdidikSu niHkSudraH kramAtpuyAM viniryayo / / 9 / / *niryAti sUryadIptAGge candrasaumyamukhAmbuje / tatra zaurya pure strINAM mavatyAkulatA parA // 10 // saMghaTTaH puranArINAM vsudevdivaayaa| jAyate'rNavavelAyAM pUrNacandodaye yathA // 11 // bhUmau rathyA yathA strImistyaktaprastutakarmabhiH / prAsAdeSu gavAkSAzca saJchAdyante didRkSamiH / / 12 // saubhAgyahRtacetaskaM bahirantaritastataH / babhUva puramubhrAntaM vasudevakathAmayam // 13 // athAnantara gautama gaNadharane kahA ki hai zreNika ! aba vasudevakI pRthivI tathA vijayAcaM sambandhI ceSTAoMkA varNana karatA hU~ so suna // 11 // rAjA samudravijayane apane ATha choTe bhAiyoMke navayauvana Anepara unakA rAjaputriyoMke sAtha vivAha karA diyA // 2 // akSobhyane dhRtiko, stimitasAgarane utkRSTa prabhAko dhAraNa karanevAlI svayaMprabhAko, himavAnane sunItAko, vijayane sitAko, acalane priyAlApAko, yuvA tathA dhora vIra dhAraNane prabhAvatIko, pUraNane kAliMgIko, aura abhicandrane suprabhAko vivaahaa| ye AThoM striyA~ akSobhya Adi kumAroMkI ATha mahAdeviyA~ thI tathA anekoM striyoMmeM pradhAna mAnI gayI thIM // 3-5 // jo kalA tathA aneka guNoMmeM catura the, apanI-apanI striyoMse sahita the aura pArasparika premase ApasameM ba~dhe hue the aise una saba bhAiyoMmeM paraspara bejor3a prema thA / / 6 / / usa samaya lakSmIse sevita vasudeva, deva kumArake samAna jAna par3ate the aura bAlakrIr3Ase yukta ho zauryapurI nagarImeM yatheccha krIr3A karate the // 7 // rUpa, lAvaNya, saubhAgya, bhAgya aura caturAIse sAgara tathA kAmadevake samAna sundara vasudeva janatAke cittako haraNa karate the // 8 // atizaya udAra vasudeva krama-kramase cAra lokapAloMkA manohara veSa rakhakara pUrva Adi dizAoMmeM nikalate the // 9 // jinakA zarIra sUryake samAna dedIpyamAna thA tathA mukha kamala candramAke samAna saumya thA aise vasudeva jaba usa zauryapurameM bAhara nikalate the taba striyoM meM bar3I AkulatA utpanna ho jAtI thI // 10|| jisa prakAra pUrNacandrakA udaya honepara samudrakI velAmeM saMghaTTa maca jAtA hai usI prakAra vasudevako dekhanekI icchAse nagarakI striyoMmeM saMghaTTa maca jAtA thA-unakI bar3I bhora ikaTThI ho jAtI thI / / 11 / / unake bAhara nikalate hI dekhaneke lie icchuka striyA~ apane prArabdha kAryoM ko chor3akara pRthivIpara to galiyoMko roka leto thIM aura Upara mahaloMke jharokhoMko AcchAdita kara letI thIM // 12 // vasudevake saubhAgyase jisakA citta harA gayA thA 1. gotamaH / 2. vivAham / 3. nirgacchati sati / 4. sUryavat dIptamaGgaM yasya tasmin / 5. candravat saumyaM mukhAmbujaM yasya tasmin / 6. pUrNacandrodayaM yathA m.| 7. prArabdha m.|
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH 277 anyadA puravRddhAste samudra vijayaM nRpam / natvA vyajijJapagnisthamupAMzu 'pizunAntarAH // 14 // abhayaM naH pradAya tvaM zRNu vijJApanaM vimo / yuktaM vA yadi vAyukaM bAlasyeva vacaH pitA // 15 // nRpastvaM rakSaNAkSaNAM bhUpo rakSaNato bhuvaH / tvameva jagato rAjA rAjan ! prakRtiraJjanAt // 16 // svayi rAjani rAjante janitapramadAH prajAH / akSudropadvAH pUrva pitarIva tavAdhunA // 17 // urvarA sarvasasyaupaH zAligrIhyAdibhirvaraiH / avagrahojjhitairdhatte prativarSamavandhyatAm // 1 // yathA kRSistathAsyartha vaNijyA phalati prabho / kraya vikrayabAhulyAd vaNijAM rAjyamUrjitam // 10 // ghaTo'nyo ghaTapUraM hi gomahiSyudghadhenavaH / duhanti satataM dugdhaM prabhUtAH suhitAstRNaiH // 20 // gRhArthamannamasyalpa prasAdhitamayatnataH / nAntameti dinAnte'pi dAnadharmAtmabhuktibhiH / / 21 / / svasvabhAvavibhaktAnyabhAve SaSTeyabdavastuni' / tvatpramAvAcirasthairyaH kAlo dundubhireva naH // 22 // evaM sati sukha duHkhaM svalpaM tadapi bhUpate / na prakAzayituM zakyaM yathAtmodarapATanam // 23 // aisA samasta nagara usa samaya bhItara-bAhara udbhrAnta ho gayA thA tathA jahAM-tahA~ eka vasudevako hI kathA sunAI detI thI // 13 // tadanantara kisI samaya jinake hRdaya mAtsaryase paripUrNa the aise vRddhajana rAjA samudravijayake pAsa jAkara tathA namaskAra kara ekAntameM isa prakAra nivedana karane lage // 14 // unhoMne kahA ki he prabho ! jisa prakAra bAlakake vacana cAhe yukta hoM cAhe ayukta, unheM pitA sunatA hI hai usI prakAra Apa hama logoMko abhaya dekara hamAre vacana sunie| hamAre ve vacana bhale hI yukta hoM athavA ayukta hoM / / 15 / / he nAtha ! Apa manuSyoMkI rakSA karate haiM isalie nRpa haiM, pRthivIkI rakSA karate haiM isalie bhUpa haiM aura prajAko anuraMjita karate haiM isalie Apa hI rAjA haiM // 16 // jisa prakAra pahale Apake pitAke rAjya-kAlameM prajA sAnanda tathA kSudra upadravoMse rahita thI usI prakAra isa samaya Apake rAjya-kAlameM bhI prajA sAnanda tathA kSudra upadravoMse rahita hai // 17 // yahA~ko upajAU bhUmi varSAke pratibandhase rahita zAli, brIhi Adi saba prakArake uttamottama dhAnyoMke samUhase prativarSa saphalatAko dhAraNa karatI hai / // 18 // he prabho! jisa prakAra kheto saphala rahatI hai usI prakAra vANijya bhI saphala rahatA hai| ApakA rAjya vyApAriyoM ke kraya-vikrayakI adhikatAse atyadhika sampanna ho rahA hai // 19 // ghaTake samAna bar3e-bar3e stanoMko dhAraNa karanevAlI evaM hare-bhare tRNoMse santuSTa bahuta-sI gAyeM, bhaMse aura uttama jAtiko dhenue~ nirantara ghar3e bharabharakara dUdha detI haiM // 20 // gharake upayogake lie sAdhAraNa rItise taiyAra kiyA huA thor3A-sA anna bhI, dAnake samaya dharmAtmAoMke bhojanameM Anese sAyaMkAlataka bhI samApta nahIM hotA // 21 // he nAtha ! sATha saMvatsarI rUpa jo vastu hai usameM svabhAvavaza hI anyathA pariNamana hotA rahatA hai parantu Apake prabhAvase hamalogoMkA to dundubhi nAmaka kAla hI cirakAlase sthira hai / bhAvArthajyotiSa-zAstrake anusAra sATha saMvatsara hote haiM jo kramase parivartita hote rahate haiM, unameM hAnilAbha sabhI kucha hote haiN| parantu una saMvatsaroMmeM eka dundubhi nAmakA saMvatsara bhI hotA hai jisameM prajAkA samaya Anandase bItatA hai| prajAke loga rAjA samudravijayase kaha rahe haiM ki yadyapi saMvatsara parivartanazIla haiM parantu hamAre lie Apake prabhAvase dundubhi nAmaka saMvatsara hI cirasthAyI hokara AyA hai / / 22 / / he rAjan ! isa prakAra sukhake rahate hue thor3A-sA duHkha bhI hai parantu jisa 1. pihitAntarA: ma. / 2. vijJApanAM ma. / 3. pramadAH saphalAH m.| 4. vRSTipratibandharahitaH / 5. sutaptAH / 6. kSayakRnnAsti SaSTisaMvatsarIrUpe kAle satyapi iti kha. pustakaM vihAya sarvatra ttippnnii| 7. 'sarvasasyayutA dhAtrI pAlitA dhrnniidhraiH| pUrvadezavinAzaH syAttatra dundubhivtsre'|| iti varSaprabodhe /
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ 278 harivaMzapurANe ityAkarNya nRpaH prAha pauraprAgraharAniti / brUta vItabhayA duHkhaM yUyaM mahyaM hitA yadi // 24 // AdhiAdhirivAlpo'pi hRdaye kRtasaMnidhiH / prANakAraNamapyannaM pratihanti na saMzayaH // 25 // ityuktAstena te procuriti visrambhamAgatAH / duvijJaptimimA rAjan nirbudhyasva prajAhitam // 26 // vasudevakumArasya nityaM niHsarataH purAt / rUpadarzanavibhrAntA vismaranti vapuH striyaH // 27 // nirgame ca praveze ca kumArasyAnyadaGganAH / na pazyanti na zRNvanti bhavanti vikalendriyAH // 28 // tiSThantu tAvadanyAni svAnuSTeyAni yoSitAm / stanaMdhayastanAdAnaM rAgAndhAnAM suvismRtam // 29 // atirUpatamo dhIraH svabhAvasvacchamAnasaH / sarvopadhAvizuddhAramA kumAraH zIlazekharaH // 30 // nRpa ! kasya na vijJAtassamaste vasudhAtale / tathApi kiM vayaM kurmo cittoddhAntamamRtpuram // 31 // yadatra yuktamAdhAtuM tattvameva nirUpaya / yathAsvantaM purasyeza ! kumArasya ca jAyate // 32 // tannizamya vaco rAjA vicintya ciramAramani / tatheti pratipadyatAn visasarja yayuzca te // 33 // paryaTya ciramAgatya praNataM bhrAtaraM nRpaH / AliGgyAGka tamAropya snehenAghrAya mastake // 34 // zronto'tyantaM kumAra ! tvaM ciraM zrAntvA vanAntaram / vivarNa! kSatpipAsAta ! kimityevaM ciraayitm||35|| vAtAtapaparimlAnaH ziraHzekharanIruciH / agaNayya vapuHkhedaM paryaTasyaTanapriyaH // 36 // prakAra apanA peTa phAr3akara nahIM dikhAyA jA sakatA usI prakAra vaha thor3A-sA duHkha bhI nahIM prakaTa kiyA jA sakatA / / 23 / / __isa prakAra sunakara rAjA samudravijayane nagarake vRddhajanoMse kahA ki yadi Apa loga hamArA hita cAhate haiM to nirbhaya hokara vaha duHkha khie||24|| kyoMki hRdayameM rahanevAlI choTI-sI mAnasika vyathA bhI zArIrika vyathAke hI samAna, prANa-rakSAkA kAraNa jo anna hai use bhI chur3A detI hai isameM saMzaya nahIM hai| bhAvArtha-mAnasika pIr3Ake kAraNa manuSya khAnA-pInA bhI chor3a detA hai / / 25 / / isa prakAra samudravijayake kahanepara prajAke loga vizvasta ho kahane lge| unhoMne kahA ki he rAjan ! hamArI vijJapti, vijJapti nahIM kintu durvijJapti hai parantu prajAke hitake lie use avazya sunie / // 26 // vasudevakumAra pratidina nagarase bAhara nikalate haiM jisase nagarakI striyA~ unakA rUpa dekhakara pAgala-sI ho jAtI haiM aura apane zarIrako sudha-budha bhUla jAtI haiM // 27 // kumArake bAhara nikalane aura bhItara praveza karaneke samaya striyA~ indriyoMse rahita jaisI ho jAtI haiM isalie ve na anya kisIko dekhatI haiM aura na anya kucha sunatI ho haiM // 28 // striyoMke apane karane yogya dUsare kAma to dUra raheM parantu rAgAndha hokara ve choTe-choTe baccoMke lie stana denAdUdha pilAnA bhI bhUla jAtI haiM / / 29 / / he rAjan ! yadyapi kumAra vasudeva, atyanta sundara, dhIravIra, svabhAvase svaccha hRdayake dhAraka, sarvaprakArase vizuddha AtmAse yukta aura zIlake ziromaNi haiM / / 30 / / yaha samastaM pRthivItalapara kise nahIM vidita hai ? phira bhI hama kyA kareM ? nagaravAsiyoMkA citta udbhrAnta ho rahA hai // 31 // he svAmin ! hama logoMne apanI manovyathA kahI aba yahA~ jo kucha karanA ucita ho tathA jisase nagara aura kumAra donoMkA pariNAma acchA ho vaha Apa hI kahie // 32 // rAjA samadravijayane nagaravAsiyoMkI bAta sunakara cirakAla taka apane-ApameM usakA vicAra kiyA, usake bAda sabako AzvAsana dekara vidA kiyA aura AzvAsana pAkara nagaravAsI yathAsthAna cale gaye // 33 / / uso samaya bhAI vasudevane cirakAla taka bhramaNa karaneke bAda Akara rAjA samudravijayako praNAma kiyaa| samudravijayane unakA AliMgana kara godameM baiThAyA aura snehase mastaka sUMghate hue kahA ki kumAra! tuma cirakAla taka vanake madhya meM bhramaNa karanese atyanta thaka gaye ho| dekho, tumhArA varNa phIkA par3a gayA hai aura tuma bhUkha-pyAsase pIr3ita jAna par3ate ho| 1. zobhanapariNAmaH / 2. bhrAnto'tyantaM ma. / 3. parimlAnaziraH -ma. /
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH 279 snAnamojanavelAyA mA kRtAstvamatikramam / adya prabhRti zuddhAntavanAnteSvAramAdhunA // 37 // iti rAjAnu bhaktamanuziSya zivAgRham / saptakakSAparikSepi taM gRhItvA kare'vizat // 38 // snAtvA bhuktvA sa tenAmA kRtarakSAvidhiH svayam / tadalakSitasaMketo babhUva nRpatiH sukhI // 39 // kumAro'pi zivAdevyAH sa vanodyAnabhUmiSu / krIDannATayasugItAyairvinodaizcAvasatsadA // 40 // ekadA tu zivAdevyai smaalmmnmekyaa| kubjayA nIyamAnaM tAM khalIkRtya jahAra saH // 41 // sA jagAda tato ruSTA kumAra! tava ceSTitaiH / IdRzaireva saMprApto bandhanAgAramIdRzam // 42 // sa tAM papraccha zaGkAvAn kubje ! kimiti jalpitam / nyavedayacca sA tasmai yathAvannRpamantraNam // 43 // tataH svaM vaJcanaM jJAtvA vimanAH sa nRpaM prati / sadmanazchadmanA dakSo niragAnnagarAttataH // 44 // gatvaikAnucaro mantrasAdhanavyAjavAnnizi / zmazAne caikadezasthaM taM kRtvottarasAdhakam // 4 // kiMcidre nivezyaikaM mRtakaM bhUSaNenijaiH / vibhUSya citikAmadhye nikSipya vadati sma saH // 46 // AryastAtasamo rAjA paurAzca pizunAzciram / sukhaM jIvantu saMtuSTAH praviSTo'haM hutAzanam // 47 // ityuktvoccaiH pradhAvyAsau pradAgnipravezanam / antardhAnaM gato dUraM bhujiSyo'pi puraM tataH // 48 // vasudevasya vRttAnte tadabhRtyena nivedite / saporAntaHpurabhrAtRvRSNivargastadA nRpaH // 49 // itanI dera tumane kisa lie kI ? vAyu tathA ghAmase tuma murajhA gaye ho, tumhAre zirakA seharA bhI kAntihIna ho gayA hai, tuma ghUmaneke aise zaukIna ho ki zarIrake khedakI paravAha na kara ghUmate rahate ho ? aba Ajase snAna tathA bhojanake samayakA ullaMghana nahIM karanA tathA Ajase antaHpurake bhItara jo bagIcA hai usImeM krIr3A karanA / / 34-37|| isa prakAra rAjA samudravijaya bhaktise bhare hue choTe bhAI vasudebako samajhAkara tathA hAtha pakar3akara sAta kakSAoMse ghire hae zivAdevIke mahalameM praviSTa hue // 38 // vahAM vasudevake sAtha hI unhoMne snAna kiyA, bhojana kiyA tathA 've vahIM rahe' isa bAtakI svayaM aisI vyavasthA kara do ki jisakA vasudevako kucha bhI saMketa mAlUma nahIM haa| yaha saba kara rAjA samadravijaya sukhI hae-nizcinta ho gaye // 39 // aura kamAra vasudeva bhI zivAdevIke bagIcoMmeM nATya-saMgIta Adi vinodoMse krIr3A karate hue sadA rahane lage // 40 // athAnantara eka dina antaHparakI eka kabjAdAsI zivAdevIke lie vilepana liye jA rahI tho so kumArane use taMga kara chIna liyaa| isase ruSTa hokara kubjAne kahA ki kumAra ! aisI hI ceSTAoMse tuma isa prakAra bandhanAgArako prApta ho--kaida kiye gaye ho // 41-42 / / kubjAkI bAta sunakara zaMkAyukta ho vasudevane. usase pUchA ki kubje ! tUne yaha kyA kahA ?-tere kahanekA kyA tAtparya hai ? taba usane rAjAkI jo salAha thI vaha jyoMkI-tyoM kumArako batA dI / / 43 / / tadanantara 'hamAre prati dhokhA kiyA gayA' yaha jAnakara kumAra rAjAse vimukha ho gye| ve catura to the hI isalie chalapUrvaka gharase tathA nagarase bAhara nikala gaye // 44 // ve mantrasiddhikA bahAnA banA eka naukarako sAtha lekara rAtrike samaya zmazAnameM gye| vahA~ naukarako eka sthAnapara baiThAkara tathA 'jaba maiM pukArU~ uttara denA' aisA saMketakara kucha dUra akele gye| vahA~ eka murdAko apane AbhUSaNoMse alaMkRta kara tathA use eka citApara rakhakara unhoMne kahA ki pitAke samAna pUjya rAjA aura cugalI karanevAle nagaravAsI santuSTa hokara cirakAla taka sukhase jIvita raheM; maiM agnimeM praviSTa ho rahA haiN| isa prakAra jorase kahakara tathA 'daur3akara agnimeM praveza kiyA hai' yaha dikhAkara antarhita ho dUra cale gye| isa ghaTanAke bAda vaha naukara bhI nagarameM vApasa A gayA // 45-48|| naukara dvArA vasudevakA vRttAnta kahe jAnepara rAjA samudravijaya usI samaya nagaravAsI, antaHpura, 1. nnAdya- m.| 2. zaGkAsAt m.| 3. vacanaM ma. / 4. anucaro'pi /
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ 280 harivaMzapurANe saMprApya prAtarAkrandamukharo vIkSya bhasmani / kumArAmaraNaM tatra ruditvA mRta ityasau // 50 // pAttApahato duHkhI sa kRtocitatakriyaH / nindan mandodyamaH svaM ca vaJcito'hamiti sthitaH // 51 // vasudevastu niHzaGko gRhItvA pazcima dizam / dvijaveSadharo dhIro yojanAni bahanyayAt // 52 // prApad vijayakheTAkhyaM puraM kheTapuropamam / kSatriyAnvayajenAtra dRSTo gandharvasUriNA // 53 // sagrIva ityanagrAhI gAndharvAthijanasya saH / vIkSyaivAkArametasya vazIkRta ivAmavat // 54 // kanyAnanyasamA tasya somA somasamAnanA / anyA vijayasenAkhyA rUpapAramite zabhe // 55 // gandharyAdikalApAraM prAptayoH sa tayoH pitA / gAndharva yo'nayorjetA sa bhattatyamimanyate // 56 // lakSya yogena yatra yatra tayorjayaH / tatra tatra samAmadhye te jigAya sa yAdavaH // 5 // sugIveNa satoSeNa kanye dattaM tataH zabhe / pariNIya mudA reme prAsAdavarabhUmiSu // 54 // sUnaM vijayasenAyAnutpAdyAkrAsaMjJakam / zauriH zauryasahAyo'yAdavijJAtavinirgataH // 59 // gacchanmArgavazAt kvApi praviveza mahATavIm / apazyacca saro ramyaM haMsasArasavArijaiH // 6 // nAmnA ta sa jalAvartamavagAhya mahAsaraH / zItaM prapAya pAnIyaM sasnau tatra cirantanam // 11 // jala gurajani?Sa samavAdayadunnataH / nizamya ravamuttasthau tatra supto mahAgajaH // 6 // bhAI tathA anya yaduvaMziyoMke sAtha zmazAna gye| usa samaya sabake mukhase ronekI dhvani nikala rahI thii| jaba prAtaHkAla rAkhameM kumArake AbhUSaNa dekhe taba 'kumAra nizcita hI mara gaye haiM' yaha jAnakara saba rone lge| rAjA samudravijaya pazcAttApase pIr3ita ho bahuta duHkhI hue| unhoMne ___ maraNottara kAlako saba kriyAeM kIM, apane-ApakI bahuta nindA kI aura hama bhAIse vaMcita hue haiM isa khedase unakA udyama kucha manda par3a gayA // 49-51 // idhara dhora-vIra vasudeva niHzaMka ho pazcima dizAkI ora cala par3e aura eka brAhmaNakA veSa rakhakara bahuta yojana dUra nikala gaye // 52 // calate-calate ve devoMke nagarake samAna sundara vijayakheTa nAmaka nagarameM phuNce| vahA~ kSatriyavaMzameM utpanna sugrIva nAmakA eka gandharvAcArya rahatA thaa| vaha gandharvAcArya saMgIta vidyAke icchaka manuSyoMkA baDA upakArI thA tathA vasadevakA rUpa dekhakara unakA vazIbhUta jaisA ho gayA // 53-54 // usa gandharvAcAryakI, rUpameM apanI zAnI na rakhanevAlA candramukhI somA aura vijayasenA nAmakI do uttama putriyA~ thiiN| ye putriyAM saundaryako parama somAko prApta huI-so jAna par3ato thIM // 55 // ye kanyAe~ gandharva Adi kalAoMkI parama sImAko prApta thIM isalie unake pitA sugrovane abhimAnavaza aisA vicAra kara liyA thA ki jo gandharva-vidyAmeM ina donoMko jItegA vahI inakA bhartA hogA // 56 // lakSyalakSaNake yogase anyatra jina-jina viSayoMmeM una donoM kanyAoM kI jIta huI thI unhIM-unhIM viSayoMmeM sabhAke bIca vasudevane una kanyAoM ko parAjita kara diyA / / 57 / / tadanantara sugrIvane santuSTa hokara apanI donoM kanyAe~ vasudevake lie de dii| vasudeva unheM vivAha kara mahalakI uttama bhUmiyoMmeM AnandapUrvaka krIr3A karane lage ! / 58 / / zUravoratA hI jinakI sahAyaka thI aise vasudeva, vijayasenA nAmaka stro meM akrUra nAmaka putra utpanna kara ajJAta rUpase bAhara nikala gaye / / 59|| mArgake anusAra bhramaNa karate hue unhoMne eka bahuta bar3I aTavImeM praveza kiyA aura vahA~ haMsa, sArasa tathA kamaloMse suzobhita eka sundara sarovara dekhA // 60 // jalAvarta nAmake usa mahAsarovara meM praveza kara vasudevane ThaNDA pAnI piyA tathA cirakAla taka snAna kiyA // 61 / / tadanantara atizaya unnata zarIrake dhA vahA~ jalako isa taraha bajAyA ki jisase mRdaMgake samAna zabda nikalatA thaa| usa zabdako sunakara vahA~ soyA huA eka bar3A hAthI uThakara khar3A ho gayA // 62 / / mAraneke lie AnevAle usa hAthIko - cndrtulyvdnaa| 2. nAmnAntaH sa- ma. / 3. pItvA / 4. samabAhayadunnataH ma. / sudevane
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH ApatantaM sa taM hantu vaJcayannavidakSiNaH / cikrIDa dantidantAgre dolApreGkhanamAcaran // 63 // vazIkRtya vazI zItakarazIkarazobhitam / AruhyAsphAlya hastena hastinaM nizcalaM sthitam // 64 // vismitaH svayamevAsau saziraHkampamutkaraH / araNyaruditaM jAtamityacintayadekakaH ||65 || abhaviSya dimakrIDA yadi zauryapure sviyam / abhaviSyattato loko mukharaH sAdhukArataH ||66|| iti dhyAyantamevainaM jaturgajamastakAt / saumyarUpadharau dhIrau vidyAdharakumArakau ||67 || nItvA taM kuJjarAvataM nagaraM vijayArddhajam / cakraturva hirudyAne sarvakAmikanAmani // 68 // azokAnokahasyAdhaH zokaklezavivarjitam / vasudevaM sukhAsInaM navA tAvidamUcatuH || 69 || svAminnaza nivegasya vidyAdharamahezinaH / zAsanAtvamihAnIto jAnIhi zvazuraH sa te // 70 // armAlI kumAro'haM vAyuvego'yamityamum / nivedya purameko'gAdasthAdeko'tra pAlakaH / / 71 / / diSTyA vaM varddhase svAminnAnIto dvipamardanaH / ghoraH zUro'bhirUpazca vinIto navayauvanaH / / 72 / / naveti jJApitastena sa pramodavazo nRpaH / aGgaspRSTaM dadajAtaH paridhAnAvazeSakaH ||73|| tataH samaGgalaM tena nagaraM sa pravezitaH / alaMkRtavapuH pauranaranArIbhirIkSitaH // 74 // prazasta tithinakSatramuhUrtta karaNodaye / kanyAmazanivegasya 'zyAmAM zyAmAmuvAha saH ||75 || reme kAmaM sa kAminyA kalAguNavidagdhayA / tayA tadA tadugravid mukhapaGkajaSaTpadaH / / 76 || chalakara atizaya catura vasudeva usake dAMtoMke agrabhAgapara jhUlA - sA jhUlate hue krIr3A karane lage || 63 // tadanantara jo candramA ke samAna jala ke kaNoMse suzobhita thA, aise nizcala khar3e hue usa hAthIko vaza kara jitendriya vasudeva hAthase usakA AsphAlana karate hue usapara savAra ho gaye ||64 // usa samaya ekAkI vasudeva svayaM AzcaryaM se cakita ho tathA hAtha Uparako uThA zira hilAte hue manameM isa prakAra vicAra karane lage ki merA yaha kArya araNyarodana jaisA huA || 65 || yadi yaha hastikrIr3A zauryapura meM huI hotI to loga dhanyavAdase mukhara ho jAte athavA yaha saMsAra dhanyavAdakI dhvani gU~ja uThatA || 66 || vasudeva isa prakAra vicAra kara rahe the ki usI samaya saumyarUpake dhAraka do dhIra-vIra vidyAdharakumAra hAthI ke mastaka se unheM hara le gaye || 67 || aura vijayAdhaM parvatake kuMjarAvataM nagara meM le jAkara usake sarvakAmika nAmaka bAhya upavanameM chor3a diyA // 68 // vahA~ jaba vasudeva azoka vRkSake nIce zoka aura klezase rahita sukhase baiTha gaye taba una donoM vidyAdhara kumAroMne namaskAra kara kahA ||69 || ki he svAmin! tuma azanivega nAmaka vidyAdhara rAjAkI AjJAse yahA~ lAye gaye ho use tuma apanA zvasura samajho // 70 // acimAlI nAmakA kumAra aura yaha dUsarA vAyuvega hai / isa taraha vasudevase kahakara unameM se eka to nagarako ora calA gayA aura eka rakSA karatA huA vahIM khar3A rahA ||71 || 'he svAmin! Apa bhAgyase bar3ha rahe haiM / hAthIko mardana karanevAlA, dhIra-vIra, zUravIra, sundara, vinIta aura navayauvanase suzobhita vaha kumAra yahA~ lAyA jA cukA hai' isa prakAra namaskAra kara jaba usane rAjAse kahA to rAjA Anandasevibhora ho gayA / usane mAtra vastra zeSa rakhakara zarIraparake saba AbhUSaNa use puraskArameM de diye ||72-73 // tadanantara jisakA zarIra alaMkRta thA aura nagarake nara-nArI jise bar3I utsukatAse dekha rahe the aise vasudevako rAjAne maMgalAcAra pUrvaka nagarameM praviSTa karAyA || 74 // vahA~ uttama tithi, nakSatra, muhUrta aura karaNakA udaya honepara vasudevane rAjA azanivegakI yauvanavatI zyAmA nAmaka kanyAko vivAhA || 75 || jo kalAoM aura guNoMmeM atyanta catura thI aisI usa kanyA ke sAtha vasudeva icchAnusAra krIr3A karane lage / adhika kyA kaheM usa samaya vasudeva usake atizaya / 1. paridhAnaM varjayitvA sarvaM dadau / 2. yauvanavatIM / 36 281
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ 282 harivaMzapurANe sA saptadazatantrIka vAdayantI priyAmunA / vipaJcIM toSiNAvAci vRNISva varamityaram // 77 // sA praNamya varaM vavre nizAyAM yadi vA divA / mayA vineza ! na stheyaM sa prasAdavaro'stu me // 78 // zRNu kAraNametasya varasya varaNe priya / ripuraGgArako randhra tvAM harediti me bhayam // 79 // astIha nirodgItaM kinnarodgItasadguNam / vaitADhya dakSiNazreNyAM nagaraM nagazekharam // 80 // arcirmAlI prabhustatra khecarAcitazAsanaH / priyA prabhAvatI putrau vegAntau jvalanAzanI // 81 // rAjyaM prajJaptividyAM ca datvAsau jyeSThasUnave / yuvarAjyaM kaniSThAya dIkSito'riMda mAntike // 82 // tanayo'GgArako rAjJo 'vimalAyAmabhUttataH / ahaM tvazanivegasya suprabhAyAM prabho'bhavam // 83 // 'rAjA rAjyaM ca matpitre prajJaptiM ca svasUnave / dattvA jagrAha jainendrIM dIkSAM kalyANadAyinIm // 84 // nAmnA cAGgArako duSTo yuvarAjo'tigarvitaH / nirghATyAzu nRpaM dezAtpApmA rAjyaM jahAra saH // 85 // tiSThatyatra pitA bhraSTaH kuJjarAvarttapattane / narakuJjara ! cintArttaH paJjarasthazakuntavat // 86 // anyadASTApadaM yAto dRSTvA girisamAgatam / cAraNazramaNaM natvA jJAtvA trailokyadarzinam // 87 // dedIpyamAna mukharUpI kamalake bhramara ho gaye ||76 || eka dina usane satraha tAravAlI vINA bajAyI jisase vasudeva bahuta hI prasanna hue / aura prasanna hokara bole ki priye ! tuma zIghra hI vara mA~go ||77 || isake uttara meM usane namaskArakara vasudevase yaha uttama vara mA~gA ki he svAmin ! cAhe dina ho cAhe rAtri, Apa mere binA akele na raheM yahI uttama vara mujhe dIjie || 78 || he priya ! mere isa varadAna mA~ganekA kAraNa bhI sunie ? vaha kAraNa yahI hai ki merA zatru aMgAraka avasara pokara tumheM hara le jA sakatA hai yaha bhaya mujhe lagA huA hai || 79 || isakA spaSTa vivaraNa isa prakAra hai vijayArdha parvatakI isa dakSiNa zreNIpara, kinnara deva jisake sadguNoMkI prazaMsA karate haiM tathA jo vijayAdhaM parvatake mukuTake samAna jAna par3atA hai aisA kinnarodgIta nAmakA nagara hai ||80|| usa nagara meM vidyAdharoMpara pUrNa zAsana calAnevAlA arcimAlI nAmakA rAjA thA / usakI prabhAvatI strI hai aura usake jvalanavega tathA azanivega nAmake do putra haiM ||81|| rAjA arcimAlI, bar3e putra ke lie rAjya tathA prajJapti vidyA aura choTe putra ke lie yuvarAja pada dekara arindama guru ke pAsa dIkSita ho gayA || 82|| he nAtha ! Age calakara rAjA jvalanavegakI vimalA rAnIke aMgAraka nAmakA putra huA aura yuvarAja azanivegako suprabhA strIse meM zyAmA nAmakI putrI huI // 83 // tatpazcAt rAjA jvalanavegane bhI mere pitA azanivegake lie rAjya aura apane putrake lie jJapti vidyA dekara kalyANadAyinI jinadIkSA grahaNa kara lI || 84|| yuvarAja aMgAraka prakRtikA bar3A duSTa tathA garvIlA hai isalie usa pApIne hamAre pitAko zIghra hI dezase nikAlakara rAjya chIna liyA hai // 85 // he narakuMjara ! aba mere pitA rAjyase bhraSTa ho isI kuMjarAvataM nagarameM rahate haiM aura piMjar3e meM sthita pakSI ke samAna nirantara cintAse duHkhI rahate haiM ||86|| kisI eka 1. dizAyAM ma / 2. nagarazekharam ma. / 3. jvalanavegaH azanivegazca / 4 vitIrya ma. / 5. vizAlAyAM kha. / 6. ghapustake itthaM pATha: so'nyadAzanivegAya matpitre rAjyamUjitam / prajJaptiyuvarAjyaM cAGgArakAya susUnave // dattvA jagrAha jainendroM dIkSAM karmavinAzinIm / nAmnA cAGgArako duSTo yuvarAjo'nyadA mama // nirdhATya pitaraM dezAtprAjyaM rAjyaM jahAra saH / ma pustake evaM pAThaH- rAjyaM jvalanavego'nte dattvA majjanakAya saH / prajJaptiyauvarAjyaM ca sUnave munitAmitaH // aGgArako'pi saMgrAme prajJaH prajJatividyayA / nirvAdhya me pituH zIghraM rAjyaM prAjyaM jahAra saH // 7. jAto ma / 8. dRSTvAMgirasamAgataM ka. /
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH 283 pitA me pRSTavAnevaM bhagavan ! divyacakSuSA / rAjyaM pazyasi me'vazyaM sthAne nAtha ! punarna vA // 88 // kathitaM muninA divyacakSurunmIlya nirmalam / zyAmAyAstava kanyAyAH patyA rAjyapunarbhavaH // 89 // punaH pRSTe kathaM nAtha ! jJAyata iti sa sphuTam / tenoktaM yo jalAvartte mademamadamardanaH // 90 // bhavitA tava kanyAyAH zyAmAyAH patirityalam / tadAdezAtsarasyAM ca dvau dvau tatra nabhazvarau // pitrA nityaM niyukto me tava sthAnagaveSaNe // 91 // labdhastvamacireNaiva manmanorathasArathiH / jAyate jAtucinnAtha ! na hi mithyA munervacaH // 92 // aGgArakeNa vRttAnto nizcitaH syAtsa hi dviSan / dhUmAyamAnamUrttirno dhUmaketurivotthitaH // 93 // avidyAkuzalaM vAsI mahAvidyAtraloddhataH / vidyAvatyA mayA muktaM kadAcitsa haredariH // 94 // zyAmAyA vacanaM zrutvA ko'tra doSastathAstviti / smeraH smeramukhIM gADhaM priyAmupajugUha saH // 95 // savizeSamasau tatra vidyAdharajagadgatam / hRthaM gAndharvavijJAnaM zizikSe kSatamatsaraH // 96 // niHpramAdatayA yAti tayoH kAle kadAcana / cirAya suratakrIDAkhinnayornizi suptayoH // 97 // saMgatyAGgArakaH svairaM vizliSyA ileSa bandhanam / zyAmAyAH zayanAt jahe garuDo vA nRporagam // 98 // dina mere pitA kailAsa parvatapara gaye the vahA~ parvatapara Aye hue eka cAraNa RddhidhArI munirAjake darzana kara pitAne unheM namaskAra kiyA / tadanantara munirAjako trailokyadarzI jAnakara pitAne pUchA ki he bhagavan ! Apa to avadhijJAnarUpI netrase mere rAjyako avazya hI dekha rahe haiM / he nAtha ! kRpA kara kahie mujhe punaH rAjya prApta hogA yA nahIM ? ||87-88 || isake uttarameM munirAjane atizaya nirmala avadhijJAnarUpI divya netrako kholakara kahA ki jo tumhArI zyAmA nAmakI kanyA hai usake pati dvArA tumheM punaH rAjyakI prApti hogI ||89|| pitAne isake uttara meM punaH pUchA ki he nAtha ! zyAmA kanyAkA pati kauna hogA ? yaha spaSTa kisa taraha jAnA jAvegA ? taba munirAjane kahA ki jalAvarta nAmaka sarovara meM jo madonmatta hAthI ke madakA mardana karegA vahI tumhArI zyAmA kanyAkA pati hogA yahI usakI paryApta pahacAna hai / munirAjake Adezase usI samaya se pitAne jalAvataM nAmaka sarovarapara ApakI sthitikA anveSaNa karaneke lie do vidyAdhara niyukta kara diye ||90-91 // aura usake phalasvarUpa zIghra hI ApakI prApti ho gayI hai / he nAtha! Apa mere manarUpI rathake sArathi haiM-- use Age bar3hAnevAle haiN| yathArthameM munirAjake vacana kabhI mithyA nahIM hote || 12|| aMgArakako isa vRttAntakA nizcita hI patA cala gayA hogA kyoMki vaha hama logoMse sadA dveSa rakhatA hai aura hama logoMko naSTa karaneke lie sadA dhUmila agnike samAna udyata rahatA hai ||13|| vaha mahAvidyAke balase uddhata hai aura Apa vidyA meM kuzala nahIM haiM / yadyapi meM vidyAse yukta honeke kAraNa ApakI rakSA karane meM samartha hU~ to bhI yadi kadAcit Apa mere binA raheMge to vaha Apako hara le jA sakatA hai / he nAtha ! isI bhayake kAraNa maiMne Apase vara mAMgA hai ki Apa cAhe dina ho cAhe rAta, kabhI mere binA na raheM ||94|| zyAmAke ukta vacana sunakara vasudevane kahA ki aisA hI ho isameM kyA doSa hai / yaha kahakara manda manda haMsate hue vasudevane musakarAtI huI priyAkA gAr3ha AliMgana kiyA ||95|| vahA~ rahakara vasudevane IrSyA rahita ho vidyAdhara loka sambandhI sundara gandharva vidyAko vizeSatA ke sAtha sIkhA // 96 // tadanantara una donoMkA samaya sadA sAvadhAnI ke sAtha bIta rahA thA / eka dina rAtrike samaya cirakAla taka sambhoga krIr3Ase khinna hokara donoM soye hue the ||97|| ki aMgArakane svacchandatAse Akara unake AliMgana sambandhI bandhanako alaga kara diyA aura jisa prakAra garur3a sA~pako le ur3atA hai usI prakAra vaha zyAmAkI zayyAse rAjA vasudevako le ur3A ||98|| apane Apako harA 1. varttanaH ma / 2. tavAsthAtAM ma / 3. ivArthe vA prayogaH /
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ 284 harivaMzapurANe svaM buddhvA hiyamANaM khe khecaraM sa nirIkSitam / kastvaM harasi mAM pApa muJca muJceti bhASaNaH // 19 // buddhvApyaGgArakaM zatru zyAmayA kathitAkRtim / nAvadhId baddhamuSTiH khAdadhaHpatanazaGkayA // 10 // tAvacca sahasA buddhvA khaDa gakheTakahastayA / veginyA prAptayA ruddhaH zauribadhvA sa zUrayA // 101 // tiSTha tiSTha durAcAra caurakhecara nighRNa / harasi prANanAthaM me jIvantyAM mayi bhoH katham // 1.2 // rAjyastho'pi na saMtuSTaH sadAsmaduHkhacintakaH' / cireNAdya mayA dRSTaH kva prayAsi mRto'dhunA // 103 // iti vyAhRtya ruddhvAgre khaDa gamudgIrya tAM sthitAm / bamANa 'ripurAtmAnaM rakSan rAkSasarUkSavAk // 104 // zyAmike strIvadho loke garhito'pasarAdhame / svasApi me kathaM hasto hantumudyacchatu tvakAm // 105 // kA strI kA vA svasA bhrAtA ko 4 kAryAbhilASiNaH / vairiNo nanu hantAro hantavyA nAtra duryazaH // 106 // siMhI vyAghrI ca kiM puMsAM mArayantI na mAryate / vRthA nyAyavicAro'yaM jahi yadyasti pauruSam // 107 // vidyAzAkhAbalenotthA ruddhamAgAM jaghAna saH / khaDa gadhArAzilAghAtaiH zyAmAmaGgArakotkaraH // 108 // pratighAtamanekAbhUtkhaDgakheTakasaMkaTA / khaDa gasyUtasphuliGgAGgamaGgArakamathAkarot // 109 // mAyAyuddhamidaM dRSTvA tayoH sa hRdaye ripum / dRDhamuSTiprahAreNa prANasaMdehamAvahat // 10 // huA jAnakara vasudevane AkAzameM usa vidyAdharase kahA ki are pApI! tU kauna majhe hare liye jA rahA hai chor3a-chor3a // 91 // yadyapi vasudevane use jAna liyA thA ki yaha zyAmAke dvArA batAye hue AkArako dhAraNa karanevAlA zatru aMgAraka hai phira bhI AkAzase nIce giranekI AzaMkAse unhoMne use muTThiyoMkI mArase mArA nahIM // 100 / / itanemeM hI sahasA jAgakara tathA talavAra aura DhAla thameM le vIrAMganA zyAmAne bar3e vegase jAkara use rokA // 101 zyAmAne lalakArate hae kahA ki Thahara, Thahara. are darAcArI.nirdaya! cora vidyAdhara ! ta mere jIvita rahate hae mere prANanAthako kaise hara sakatA hai ? // 102 // tU rAjyapara baiThakara bhI santuSTa nahIM huaa| sadA hamAre duHkhakA dhyAna rakhatA hai ! tU Aja mujhe cirakAla bAda dikhA hai, kahA~ jAtA hai ? tU abhI mArA jAtA hai // 103 / / yaha kahakara zyAmAne usakA mArga roka liyA aura talavAra ubhArakara vaha usake Age khar3I ho gyii| tadanantara rAkSasake samAna rukSa vacanoMkA prayoga karanevAlA zatru apanI rakSA karatA huA zyAmAse bolA // 104 // arI nIca zyAmA ! saMsArameM strIkA mAranA nindita samajhA jAtA hai isalie tU sAmanese haTa jA / tU merI bahana bhI hai ataH tujhe mAraneke lie merA hAtha kaise uThe ? // 105 // athavA kAryake icchuka manuSyoMke lie kyA strI ? kyA bahana ? kyA bhAI ? unheM to jo vairI apanA ghAta kare usakA avazya hI ghAta karanA cAhie isameM kucha bhI apayaza nahIM hai / / 106 // kyA puruSoMko mAranevAlI siMhI aura vyAghrI nahIM mArI jAtI? isalie nyAyakA vicAra karanA vyartha hai / yadi tujhameM pauruSa hai to mAra // 107 // tadanantara jisane vidyArUpI zAkhAke balase uThakara aMgArakakA mArga roga rakhA thA aisI zyAmAko aMgAroMke samUhake samAna ugra aMgAraka, talavArako dhAra aura pattharoMkI coTase mArane lagA // 108 / / pratyeka coTake samaya talavAra aura DhAlakI karArI Takkara hotI thii| kucha samaya bAda zyAmAne talavArase nikale hue tilaMgoMke dvArA aMgArakake zarIrako AcchAdita kara diyA // 109 // zyAmA aura aMgArakake isa mAyA yuddhako dekhakara kumAra vasudevane bhI zatruke hRdayapara apanI muTTiyoMse itanA dRr3ha prahAra kiyA ki use prANoMkA sandeha utpanna kara diyA // 110 / / 1. duHkhacintaka m.| 2. ripumAtmAnaM m.| 3. -mudyatkRtitvikAm ma. / 4. aGgArakasya ut UrdhvaH karo hasta: aGgArakotkaraH anyatra aGgArakasamUhaH / 5. ghAtaM ghAtaM prati, pratighAtam / anyo'nyapratighAto'bhUtkhar3agakheTakasaMkaTa: m.|
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH 285 muktazca du:khinA khinnaH sa khe zyAmAmiyuktayA / svapuraM nIyamAno'sau tayA khAvanirudgataH // 11 // 'kheTe'syaivAtra lAbho'sti bhaviSyo muJca sAMpratam / maJcito yAdavendro'sau tayA zyAmalachAyayA // 112 // samaya taM svavidyAyA jagAma svagRhaM prati / vidyayA parNaladhvAyaM gAM zanaiH parNavallaghuH // 13 // bAhyodyAne'tha campAyAH patito'mbujasaMgame / sarasthamburuhacchanne taduttIrya taTImitaH / / 114 // mAnastambhAdisaMlakSyaM vAsapUjyajinAlayam / parItya tatra vanditvA dIpikojjvalite'vasat / / 115 / / devArcanArthamAyAtaM pratyUSe dvijamatra saH / apRcchadviSayaH ko'yaM purIyaM ceti so'vadat / / 116 / / aGgo janapadazcampApurI tribhuvanazratA / kiM na vesi kimAkAzAtpatitastvaM mahAmate // 117 // satyametad dvija! jJAtaM kimu jyotiSavid bhavAn / asti saMvAdi te jJAnaM nAnyathA jinshaasnm||118|| hRto yakSakumArIbhyAM rUpalobhAnnamastalAt / cyutazca patito bhUmAvanyonyakalahe tayoH // 119 // ityuttaramasau datvA vipraveSadharo'mavat / purI vizan vizAlAkSo gandharvanagarInimAm // 12 // lokaM vIkSya tu tatrAsau viinnaahstmito'mutH| aprAkSIdvipramekaM hi bambhramItIti kiM janaH // 121 / / so'bravIcArudattAkhyaH kuberavimavaH prabhuH / puryAmibhyapatistasya tanayA rUpagarvitA // 22 // nAmnA gandharvaseneti gAndharvapathapaNDitA / gAndharva yo'tra me jetA sa bhartetyavatiSThate / / 123 // tadarthamatra loko'yaM milito lomanoditaH / vINAvAdanavijJAno nAnAdezasamAgataH // 124 // antameM duHkhI hokara aMgArakane kumArako chor3a diyaa| nIce giraneke bhayase kumAra kucha khinna hue parantu zyAmAke dvArA niyukta zyAmalachAyA nAmako dAsI unheM bIca meM ho saMbhAlakara apane nagara le jAne lgii| usa samaya yaha AkAzavANI huI ki kumArako iso grAmameM lAbha honevAlA hai isalie isa samaya yahIM chor3a do| AkAzavANIke anusAra zyAmalachAyA kumArako apanI parNaladhvI nAmaka vidyAke lie sauMpakara apane ghara calI gayI aura kumAra usa parNalaghvo vidyAke dvArA patteke samAna laghu zarIra hokara dhIre-dhIre pRthivIkI ora Aye // 111-113 / / tadanantara kumAra vasudeva, campAnagarIke bAhyodyAnameM kamaloMse DhaMkA huA jo kamala sarovara thA usameM gire| tAlAbase nikalakara ve taTapara Aye / / 114|| sarovarake taTapara mAnastambha Adise yukta zrIvAsupUjya bhagavAnkA mandira thaa| vasudevane pAsa jAkara pradakSiNA dI, vandanA kI aura usake bAda dIpikAoMke prakAzase prakAzita usI mandirameM vaha basa gaye // 115 / / prAta:kAla bhagavAnakI pUjAke lie eka brAhmaNa AyA to vasudevane usase pUchA ki yaha kauna deza hai ? tathA kauna nagarI hai ? isake uttarameM brAhmaNane kahA ki yaha aMgadeza hai aura yaha tIna loka meM prasiddha campA nagarI hai / ise kyA tuma nahIM jAnate ? are mahAvidvan ! kyA tuma yahAM AkAzase par3e ho ? ||116-117 / / isake uttarameM vasudevane kahA ki he brAhmaNa ! Apane bilakula ThIka jAnA / kyA Apa jyotiSa jAnate haiM ? ApakA jJAna saMvAdIyathArthajJAna hai| ahA ! jinazAsana anyathA nahIM ho sakatA / / 118 // rUpake lobhase do yakSa kumAriyAM mujhe harakara le gayI thIM; unakA ApasameM jhagar3A hone lagA aura maiM chUTakara AkAzase pRthivIpara girA hU~ !|119|| yaha uttara dekara vizAla netroMke dhAraka vasudevane brAhmaNakA veSa rakha gandharvanagarIke samAna usa campApurImeM praveza kiyA // 120 // vahAM unhoMne jahAM-tahA~ vINA hAthameM liye manuSyoMko dekhakara eka brAhmaNase pUchA ki ye loga idhara-udhara kyoM ghUma rahe haiM ? / / 12 / / brAhmaNane kahA ki isa nagarImeM kuberake samAna vaibhavavAlA eka cArudatta nAmakA seTha rahatA hai| usakI gandharvasenA nAmakI putrI hai| vaha putrI saundaryake garvase yukta hai, gandharvazAstrameM atyanta nipuNa hai tathA usane yaha niyama kiyA hai ki jo mujhe gandharvazAstra-saMgItazAstrameM jItegA vaha merA pati hogA / / 122-123 / / lobhase prerita, vINA bajAnemeM nipuNa, tathA nAnA dezoMse Aye hue ye 1. kheTasyaivAtra ma. / 2. samarpitaH ma., ga., Ga. /
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ 286 harivaMzapurANe ruuplaavnnysaubhaagysaagrplvkaarinnii| hAriNo hariNInetrA kanyA vyAmohayajagat // 125 // kanyArthI ca yazo'rthI ca vINAvidhivizAradaH / brAhmaNaH kSatriyo vaizyo jayArthI hi janaH sthitH||126|| mAse mAse samAjazca bhavatyatra kalAvidAm / sadA jayapatAkAyA hI kanyA sarasvatI / / 127 // samAjaH samatItazca zastane'hani sAMpratam / guNanaikamanaskAnAM punarmAsena jAyate // 128 // upAdhyAyaH prasiddho'tra kinnAmA sAMprataM puri / vadeti tena pRSTazca jagau sugrIva ityasau // 129 // Uce gatveti sugrIvamamivAdya gRhIca saH / gautamo gotrataste'haM kartumicchAmi ziSyatAm // 130 // abhirUpo'timugdho'yamiti matvA dayAvatA / pratipannazca tatrAsthAvINayA hAsayan janam // 13 // saMprApte divase tasmin samAjo'bhUtsa pUrvavat / vasudevo'pi saMvizya pazyati sma mahAjanam // 13 // sA cukSobha sabhA lokairvAdyazravaNavedibhiH / kautUhalibhiranyaizca mahAkolAhalAkulaiH // 33 // tataH kanyA smaamdhymvishdvishdprmaa| svalaMkRtA divo madhya prAvRSIva zatadA // 134 // vINAvAdyavidagdheSu jiteSu bahuSu kramAt / gandharvasenayA yadvanmUrtagAndharvavidyayA // 15 // vasudevaH samAsInastataH so'pi varAsane / samAnItAH samAnItAH vINAH sa samadUSayat // 136 // sughoSAkhyAM tato vINAM dattAM gndhrvsenyaa| susaptadazatantrIko saMtADya mudito'vadat // 137 // sAdhvI sAdhvI suvINeyaM pravINe ! doSavarjitA / vada gAndharvasene ! te geyavastu manISitam // 138 // loga usI kanyAke lie yahA~ ikaTThe mile haiM / / 124 / / rUpa-lAvaNya aura saubhAgyake sAgarameM tairanevAlI isa mRganetrI manohara kanyAne samasta saMsArako vyAmohita kara rakhA hai / / 125 // yahA~ jo bhI brAhmaNa, kSatriya athavA vaizya rahatA hai vaha kanyAkA arthI, yazakA arthI, vINA bajAne meM nipuNa aura vijayakA abhilASI hai // 126 / / yahAM eka-eka mahIne meM kalAke jAnakAra manuSyoMkI sabhA jur3atI hai jisase sadA jayapatAkAko haranevAlI yahI kanyArUpI sarasvatI rahatI hai-sadA isIko jIta hotI hai // 127 // pichale dina hI yahA~ guNI manuSyoMkI sabhA jur3I thI aba eka mAha bAda phirase hogI // 128 // yaha suna vasudevane usa brAhmaNase pUchA ki isa nagarImeM saMgItakA prasiddha vidvAna kauna hai ? yaha kaho? isake uttara meM brAhmaNane kahA ki isa samaya sugrIva saMgItakA sabase adhika prasiddha vidvAn hai // 129 // tadanantara vasudeva gharake logoMkI taraha sugrIvake pAsa cale gaye aura use namaskAra kara bole ki maiM gautama gotrI hU~ tathA ApakI ziSyatA karanA cAhatA huuN||130|| yaha parama sundara tathA bholA-bhAlA hai yaha mAnakara sugrIvane dayApUrvaka unheM svIkAra kara liyA-apanA ziSya banA liyaa| aura ve apanI ulaTI-sIdho vINAse sabako ha~sAte hue vahA~ rahane lage // 131 // dina Anepara pahalekI bhAMti phirase vidvAnoMkI sabhA haI: vasadeva bhI usa sabhAmeM praviSTa hokara vizAla jana-samUhako dekhane lage // 132 / / vaha sabhA bAjA sunanekI kalAse yukta tathA bahuta bhArI kolAhala karanevAle anya kautUhalI manuSyoMse kSobhako prApta ho rahI thI // 133 // tadanantara jisa prakAra varSARtumeM bijalI AkAzake madhyameM praveza karatI hai usI prakAra nirmala kAntikI dhAraka evaM uttamottama AbhUSaNoMse alaMkRta kanyAne sabhAke madhya meM praveza kiyA / / 134 / / mUrtimatI gandharva vidyAke samAna kanyA gandharvasenAke dvArA jaba krama-kramase vINA bajAne meM nipuNa bahuta-se vidvAn jIta liye gaye taba vasudeva bhI uttama Asanapara AsIna hue| usa samaya vasudevako aneka vINAeM dI gayI para una sabako doSayukta batA diyA // 132-136 / / antameM gandharvasenAne apanI sughoSA nAmako sataraha tAroMvAlI vINA unheM dii| use bajAkara ve prasanna hote hue bole ki yaha vINA 1. hariNI m.| 2. vyamohaya jagat m.| 3. hAsayajjanam m.| 4. vidyut / 5. samAnItAH samAnItAM vINA: m.|
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH 287 mRdUpavINayAmyeSAmAdezasthAnamayataH / viduSAM dIyatAM me'dya geyavastuni paNDite // 139 // sA''ha viSNukumArasya balibandhanakAriNaH / trivikramakRtau gotaM hAhAtumburunAradaiH // 14 // yattadadya tvayA vastu vAdyatAM vAdyavid yadi / purANapratibaddhaM hi geyavastu prazasyate // 141 // 'tataM cApyavanaddhaM ca dhanaM suSiramityapi / yathAsvaM lakSaNairyuktamAtodyaM syAccaturvidham // 142 // tataM tantrIgataM teSAmavanaddhaM hi pauSkaram / ghanaM tAlastato vaMzastathaiva suSirAkhyayA // 143 // prANiprItikaraM prAyaH zravaNendriyatapaNAt / gAndharvadehasaMbaddhaM tataM gAndharvamIritam // 14 // vINA vaMzazca gAnaM ca tasya yoniritIritam / gAndharva trividhaM caitatsvaratAlapade gatam // 145 // vaiNAzcApi ca zArIrA dvividhAstu svarAH smatAH / vidhAnaM lakSaNaM cApi teSAmiti nirUpitam // 146 / / / ati[zrutivRttisvaragrAmavarNAlaMkAramUrcchanAH / dhAtusAdhAraNAdyAce dAruvoNAsvarAH smRtAH // 14 // jAtivarNasvaragrAmasthAnasaudhAraNa[sAdhAraNa] kriyAH / sAlaMkAravidhizcAyaM zArIrasvaragocaraH // 14 // ati jAti taddhitavRttAni saMdhisvaravibhaktayaH / nAmAkhyAtopasargAdyA varNAdyAste pade vidhiH // 149 / / AvApazcApi niHkrAmo vikSepazca pravezanam / zamyAtIla parAvataH saMnipAtaH savastukaH // 15 // bahuta acchI hai, bahuta acchI hai, he cature ! yaha vINA nirdoSa hai| he gandharvasene ! kaha tujhe kaunasI geya vastu pasanda hai ? tU geya vastuoMmeM paNDita hai ataH mujhe Adeza de maiM ina vidvAnoMke Age komala-kAnta vINA bajAtA hU~ // 137-139 // isake uttara meM gandharvasenAne kahA ki baliko bAMdhanevAle viSNukumAra munine jaba apanI tona DagoMkA kartavya dikhAyA thA taba hAhA, tumburu tathA nAradane jo geya vastu gAyI tho yadi Apa vAdya vidyAke jAnakAra haiM to vahI vastu Aja bajAie kyoMki purANase sambandha rakhanevAlI geya vastu hI prazaMsanIya hotI hai // 140-141 / / gandharvasenAkA Adeza pAkara vasudeva saMgIta vidyAkA nimnaprakAra varNana karane lage 1. tata, 2 avanaddha, 3 ghana aura 4 suSirake bhedase bAje cAra prakArake haiN| ye sabhI bAje yathAyogya apane-apane lakSaNoMse yukta haiM // 142 / / jo tArase bajate haiM aise vINA Adi tata kahalAte haiN| jo camar3ese mar3he jAte haiM aise mRdaMga Adi avanaddha kahalAte haiN| kA~seke jhAMjha, majIrA Adi ghana kahalAte haiM aura bAMsurI Adiko sudhira kahate haiM / / 143 / / inameM tata nAmakA vAditra karNaindriyako tRpta karanevAlA honese prAyaH prANiyoMke lie adhika prIti upajAnevAlA hai tathA gandharva zarIrake sAtha sambaddha honese gAndharva nAmase prasiddha hai / / 144|| gAndharvakI utpattimeM vINA, vaMza aura gAna ye tIna kAraNa haiM tathA svaragata, tAlagata aura padagatake bhedase vaha tIna prakArakA mAnA gayA hai // 145 / / vaiNa aura zArIrake bhedase svara do prakArake mAne gaye haiM aura unake bheda tathA lakSaNa isa prakAra kahe gaye haiM // 146 // zruti, vRtti, svara, grAma, varNa, alaMkAra, macchanA, dhAtu aura sAdhAraNa Adi vaiNa svara mAne gaye haiM aura jAti, varNa, svara, grAma, sthAna, sAdhAraNa kriyA aura alaMkAra vidhi ye zArIra svarake bheda kahe haiM // 147-148|| jAti, taddhita, chanda, sandhi, svara, vibhakti, subanta, tiGanta, upasarga tathA varNa Adi padagata gAndharvako vidhi haiM aura AvApa, niSkAma, vikSepa, pravezana, zamyAtAla, parAvarta, sannipAta, savastuka 1. tataM caivAvanaddhaM ca ghanaM suSirameva ca / caturvidhaM tu vijJeyamAtodyaM lakSaNAnvitam // 1 // tataM tantrIgataM jJeyamavanaddhaM tu poskaram / dhanaM tAlastu vijJeyaH suSiro vaMza ucyate // 2 // nATya-zAstra, a. 28 2. 'jyAzca' kha. pustke| 3. sauvaraNakriyAH kha., ma. / sovAraNa- k.| 4. AvAyazcApi ma., gh.| 5. tAlaprakSepaH AvApaH / 6. tAlaniSkAsanaM krmH| 7. tiryakcAlanaM vikSepaH / 8. punastatra pravezaH pravezanam / 9. ubhayostAlayoH sadRzo zabdavRttiH zamyAtAlama / 10. vAmahastena dakSiNatAlAstATanaM parAvataH / 11. saMnipAtaH zabdasAmyam / 12. savastukaH salaghukaH /
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ 288 harivaMzapurANe mantrAvidAryagalayA [mAtrAvidAryAGgalayA ] gatiprakaraNaM yatiH / gItI ca mArgAvayavAH pAdabhAgAH sapANayaH // 151 // dvAviMzatipramANo'yaM vidhistAlagatastadA / gandharvasaMgrahastatra prayuktastena vistaraH || 152 || "pajApyaSamazcaiva gAndhAro madhyamo'pi ca / paJcamo dhaivatazca syAnniSAdaH saptamaH svaraH || 153 || vAdI cApi ca saMvAdI tauM vivAdyanuvAdinau / prayuktA vasudevena catvAro'mI yathAkramam // 154 // saMvAdo madhyamagrAme paJcamasyarSabhasya ca / SaDjagrAme ca SaDjasya saMvAdaH paJcamasya ca // 155 // SaDjazvacatuHzrutizca syAdRSabhavizrutistathA / gAndhAro dvizrutizcaiva madhyamazca catuHzrutiH // 156 // caturbhiH paJcamazcaiva dvizrutidhaivatastathA / trizrutizca niSAdo'pi SaDjagrAme svarAstvamI // 157 // catuHzrutizca vijJeyo madhyame madhyamAzrayaH / dvizrutizcaiva gAndhAra RSamastrizrutiH smRtaH // 158 // SaDjazcatuHzrutizcaitra niSAdo dvizrutistathA / caitratastrizrutirjJeyaH paJcamastrizrutistathA // 159 // dvAviMzatistvimA vedyAH zrutayo'tra nidarzanAt / dvaigrAmikyastathaiva syurmUcrchanAstu caturdaza // 160 // AdAvuttaramandrA syAd rajanI cottarAyatA / caturthI zuddhaSaDjA tu paJcamI matsarIkRtA // 161 // mAtrA, avidAyeM, aMga, laya, gati, prakaraNa, yati, do prakArakI gIti, mAgaM, avayava, pAdabhAga aura pANi / ye tAlagata gAndhavake bAIsa prakAra haiM / isa prakAra gAndhavaM ( tata ) vAdyakA jitanA vistAra hai vasudevane usa sabakA prayoga kiyA arthAt tadanusAra vINA bajAyI // 142 - 152 // dUsarI tarahase svara 1 SaDja, 2 RSabha, 3 gAndhAra, 4 madhyama, 5 paMcama, 6 dhaivata aura 7 niSAdake bhedase sAta prakArake haiN| ina svaroMke prayoga karaneke vAdI, saMvAdI ", vivAdI aura anuvAdI ye cAra prakAra haiM so vasudevane ina cAroM prakAroMkA yathAkramase prayoga kiyA ||153-154|| madhyama grAma meM paMcama aura RSabha svarakA tathA SaDja grAma meM SaDja tathA paMcama svarakA saMvAda hotA hai || 155 / / SaDjagrAmake SaDja svarameM cAra, RSabha meM tIna, gAndhAra meM do, madhyama meM cAra, paMcama meM cAra, dhaivata meM do aura niSAdameM tIna zrutiyA~ hotI haiM / / 156 - 157 // madhyama grAmake madhyama svarameM cAra, gAndhArameM do, RSabhameM tIna, SaDjameM cAra, niSAdameM do, dhaivatameM tIna, paMcama meM tIna zrutiyA~ hotI haiM || 158 - 159 / / isa prakAra SaDja aura madhyama - donoM grAmoMmeM pratyekakI bAIsa bAIsa zrutiyA~ hotI haiM evaM ukta donoM grAmoMkI milakara caudaha mUrcchanAe~ kahI gayI haiM // 160 // inameM pahalI uttarabhadrA, dUsarI rajanI, tIsarI uttarAyatA, cauthI zuddhaSaDjA, pA~cavIM matsarIkRtA, 1. khaDgazcApi ma / 2. AvApastvatha niSkrAmo vikSepazca pravezakaH / zabhyAtAlaH sannipAtaH parivartaH savastukaH ||15|| mAtrAvidAryaGgulayA yatiH prakaraNaM tathA / gItayo'vayavA mArgA pAdabhAgAH sapANayaH / ityekaviMzako jJeyo vidhistAlagato budhaiH || 16 || nATyazAstra adhyAya 28 / 3. SaDjazca RSabhazcaiva gAndhAro madhyamastathA / paJcamo dhaivatazcaitra niSAdaH sapta ca svarAH / / 19 / / catuvidhatvameteSAM vijJeyaM zrutiyogataH / vAdI caivAtha saMvAdI anuvAdI vivAdyapi ||20|| 4. 'rAgotpAdanazaktervadanaM tadyogato vAdI' / vAdI rAjA svarastasya saMvAdI syAdamAtyavat / zatrurvivAdI tasya syAdanutrAdo tu bhRtyavat / / 5. zrutayo'STau dvAdaza vA bhavanti madhye yayoH svarayoH / saMvAdinau tu kathitau parasparaM niSAdagAndhArI ( / / saMgItadarpaNe 1 - 6 - 69 // ) 6. grAmaH svarANAM samUhaH syAnmUcrchanAdeH samAzrayaH / tau dvau gharAtale tatra syAt SaDjagrAma AdimaH || dvitIyo madhyamagrAmaH (saMgItamahodadhau 1-7-5) / 7 SaDjazcatuH zrutirjJeya RSabhastrizrutiH smRtaH / dvizrutizcApi gAndhAro madhyamazca catuHzrutiH // 23 // catuHzrutiH paJcamaH syAt trizrutidhaivatastathA / dvizra utistu niSAdaH syAt SaDjagrAme svarAntare // 24 // nA. zA. a. 28 / 8. catuHzra utistu vijJeyo madhyamaH paJcamaH punaH / trizrutidhaivatastu syAccatuH zrutika eva ca // 25 // niSAdaSaDjo vijJeyau dvicatuHzrutisaMbhavo / RSabhastrizrutizca syAt gAndhAro dvizrutistathA // 26 // nA. zA. a. 28 /
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH 289 azvakrAntA tathA SaSThI saptamI cAmirudgatA / SaDjaprAmAzritA hyetA vijJeyAH sapta mUrcchanAH // 162 // sauvIrI hariNAzvA ca syAtkaloyavanA [kalopanatA ] tathA / zuddhamadhyamasaMjJA ca mArgavI pauravI tathA // 163 // ripyakA [hRSyakA] saptamI ceti mUrcchanAH sapta varNitAH / madhyamagrAmasaMbhUtA boddhavyA buddhasattamaiH // 164 // SaDjenottaramandrAM syAdRSabhenAmirudgatA / azvakrAntA tu gAndhAre madhyame matlarIkRtA // 165 // paJcame zuddhaSaDjA syAddhaivate cottarAyatA / niSAde rajanI jJeyA ityetAH sapta mUrcchanAH // 166 // madhyamagrAmajAzvApi madhyame gandhararSabhaiH / SaDjena ca niSAdena dhaivatena ca mUrcchanAH // 167 // paJcamena ca vijJeyA sauvIryAthA yathAkramam / riSyakAntA [hRSyakAntA] itomAzca tAzcaturdaza mUrcchanAH // 168 // paTcaikasvarAstAnAH [ SaTpaJcakasvarAstAsAM ] SADavauDavasaMzrayAH / sAdhAraNakRtAzcaiva kAlalIsamalaMkRtAH // 169 // I AntarasvarasaMyuktA mUrcchanA grAmayordvayoH / dvidhaikamUrcchanAsiddhiryathAyogaTa 1170 // tAnAzcaturazItiH syuH paJcaSaTsvarasaMbhavAH / te paJcatriMzadekAnnapaJcAzazca yathAkramam // 371 // chaThI azvakrAntA aura sAtavIM AbhirudgatA ye sAta SaDja grAmakI mUcchaMtAeM haiM // 161-162 // aura pahalI sauvIrI, dUsarI hariNAzvA, tIsarI kalopanatA, cautho zuddhamadhyamA, pA~cavIM mAgaMvI, chaThI pauravI aura sAtavIM riSyakA ( hRSyakA ) ye sAta mUrcchanAeM madhyama grAma meM vidvajjanoMke dvArA jAnane yogya haiM // 163-164 // SaDja svarameM uttaramandrA, RSabhameM AbhirudgatA, gAndhArameM azvakAntA, madhyamameM matsarIkRtA, paMcamameM zuddha SaDjA, dhaivatameM uttarAyatA aura niSAdameM rajanI mUrcchanA hotI hai / ye mUrcchanAe~ SaDjagrAma sambandhinI haiM / / 165-166 / / aba madhyamai grAma sambandhinI mUcrchanAeM kahate haiM / madhyama grAmake madhyama, gAndhAra, RSabha, SaDja, niSAda, dhaivata aura paMcama svarameM kramase sauvIrIko Adi lekara hRSyakA taka sAta mUcrchanAe~ hotI haiM arthAt madhyamameM sauvIrI, gAndhArameM hariNAzvA, RSabhameM kalopanatA, SaDjameM zuddhamadhyamA, niSAdameM mAgaMvI, dhaivatameM pauravI aura paMcamameM hRSyakA mUcrchanA hotI hai| isa prakAra donoM grAmoMkI ye caudaha mUcrchanAe~ haiM" / / 167-168 / / ina caudaha mUrcchanAoMke SADava, auDava, sAdhAraNa-kRta aura kAkalIke bheda se cAra-cAra svara hote haiM / isa taraha inake chappana svara ho jAte haiM / jisakI utpatti chaha svaroMse hotI hai use SADava aura jisako pA~ca svaroMse utpatti hotI hai use oDava kahate haiM ' || 169 || SaDja madhyama ina donoM grAmoMkI mUcrchanAe~ anantara svarase bhI saMyukta hotI haiM tathA inakA yathAyogya mela honepara eka mUcrchanA do rUpa ho jAtI hai isakI siddhi bhI batAyI gayI hai ||10|| tAna caurAsI prakArakI haiM inameM pA~ca svaroMse utpanna honevAlI paiMtIza aura chaha svaroMse utpanna 1. AdhA hyuttaramandrA syAd rajanI cottarAyatA / caturthI zuddhaSaDjA tu paJcamI matsarIkRtA // 27 // azvakrAntA tu SaSThI syAt saptamI cAbhirudgatA / SaDjagrAmAzritA etA vijJeyAH saptamUrcchanAH ||28|| nATya-zAstra adhyAya 28 / 2 sauvIrI hariNAzvA ca syAt kalopanatA tathA / caturthI zuddhamadhyA tu mArgavI pAMravI tathA ||29|| hRSyakA caiva vijJeyA saptamI dvijasattamAH / madhyamagrAmajA hotA vijJeyAH sapta mUrcchanAH ||30|| nA. zA. a 28 / 3. tatra SaDjagrAme - SaDjenottaramandrA, niSAdena rajanI, dhaivatenottarAyatA, paJcamena zuddhaSaDjA, madhyamena matsarIkRtA, gAndhAreNAzvakrAntA, RSabheNAbhirudgatA iti / nA. zA. pR. 320 / 4 atha madhyamagrAme - madhyamena sauvIrI, gAndhAreNa hariNAzvakrAntA RSabheNa kalopanatA, SaDjena zuddhamadhyamA, niSAdena mArgI, dhaivatena pauravI, paJcamena hRSyakA iti nA. zA. pU. 320 / 5 evametAH kramayutAH SaTpaJcAzat svarAH smRtAH / SADavoDavita saMjJitAH pUrNAH sAdhAraNakRtAzceti catuvidhAzcaturdazamUrcchanAH / nA. zA. pR. 320 / 6. SaTpaJcakasvarAstAsAM SADavoDuvitasmRtAH / sAdhAraNakRtAzceti kAkalI saMmalaMkRtAH / / 7. antarasvarasaMyuktA mUrcchanA graamyordvyoH|| 32 // dvividhaikamUrcchanA siddhiH ityAdi vyAkhyAnena nATyazAstrasya 320 pRSThe spaSTIkRtam / rA
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ 290 harivaMzapurANe antarasvarasaMyogo nityamArohisaMzrayaH / kAryo'hyalpavizeSeNa nAvarohI kadAcana // 12 // kriyamANo'varohI syAdalpo vA yadi vA bahu / yAti rAgaM zrutizcaiva nayate svaM tataH svaraH [jAtirAgaM zrutiJcaiva nayate tvantarasvaraH] // 17 // SADjI syAdArSamI caiva dhaivatyatha nissaadjaa| suSaDjA divya [suSaDjodIcya] vA caiva tayA vai SaDjakaizikI // 17 // SaDjamadhyA tathA caiva ssddjgraamsmaashryaa'| jAtayo'STau dazoddiSTA madhyamagrAmajAzritAH // 175 // gAndhArI madhyamA caiva gAndhArI divyavA [ gAndhArodIyavA ] tathA / paJcamI raktagAndhArI tathAnyA raktapaJcamI // 176 // madhyamodivyavA [ madhyamodIcyavA] caiva nandayantI tathaiva ca / karmAravI ca vijJeyA tathAndhrI kaizikI tathA // 177 // svarasAdhAraNagatAstisro jJeyAstu jAtayaH / madhyamA Sar3ajamadhyA ca paJcamI ceti sUribhiH // 18 // tAzcApi dvividhAH zuddhA vikRtAzca prakIrtitAH / aparasparaniSpakSa jJeyAzcaiva tu jAtayaH // 179 // apRthaglazaNairyuktA dvaigrAmikyaH svaraplutAH / catasro jAtayo nityaM jJeyAH saptasvarA budhaiH // 18 // catasraH SaTasvarAzcAnyA daza paJcasvarAH smRtAH / madhyamodIcyavA caiva tathA vaiSaDajakaizikI // 18 // honevAlI unacAsa haiM // 171 // antara svarakA saMyoga sadA ArohI avasthAmeM hI karanA cAhie avarohI avasthAmeM thor3A yA bahuta kisI bhI rUpameM kabhI bhI nahIM karanA cAhie // 172 // kyoMki yadi avarohI avasthAmeM thor3A yA bahuta antara svarakA saMyoga kiyA jAtA hai to usa samaya antara svara jAtike rAga aura zruti donoMko samApta kara detA hai // 173 / / aba donoM grAmoMkI jAtiyoMkA varNana karate haiM, unameM SaDja grAmase sambandha rakhanevAlI 1 SADjI, 2 ArSabhI, 3 dhaivatI, 4 niSAdajA, 5 suSaDjA, 6 udIcyavA, 7 SaDjakaizikI aura 8 SaDjamadhyA ye ATha jAtiyA~ haiM evaM nIce likhI daza jAtiyAM madhyamagrAmake Azrita haiM-1 gAndhArI, 2 madhyamA, 3 gAndhArodIcyavA, 4 paMcamI, 5 raktagAndhArI, 6 raktapaMcamI, 7 madhyamodIcyavA, 8 nandayantI, 9 karmAravI, 10 AndhrI, 11 kaishikii| donoM grAmoMkI milAkara aThAraha jAtiyAM hotI haiM // 194-177 // ina jAtiyoM meM madhyamA, SaDjamadhyA aura paMcamI ye tIna jAtiyA~ sAdhAraNa svaragata haiM // 178 // ye jAtiyAM zuddha aura vikRtake bhedase do prakArakI kahI gayI haiM / jo parasparameM milakara utpanna nahIM huI haiM tathA pRthaka-pRthak lakSaNoMse yukta haiM ve zuddha kahalAtI haiM aura jo samAna lakSaNoMse yukta haiM ve vikRta kahalAtI haiM / vikRta jAtiyAM donoM grAmoMkI jAtiyoMse milakara banatI haiM tathA donoMke svaroMse Apluta rahatI haiN| ina jAtiyoMmeM cAra jAtiyAM sAta svaravAlI, cAra jAtiyA~ chaha svaravAlI aura zeSa daza jAtiyA~ pA~ca svaravAlI kahI gayI haiN| madhyamo. dIcyavA, SaDajakaizikI, karmAravI aura gAndhArapaMcamI ye cAra jAtiyAM sAta svaravAlI haiN| 1. tatra mUrcchanAtAnAzcaturazItiH / tatraikonapaJcAzat SaTsvarAH, paJcatriMzat paJcasvarAH / nATyazAstra pR. 320 'mUrcchanA eva tAnAH syuH zuddhA ArohaNAzca tAH' / ( nAradapurANe ) 'vistAryante prayogAya mUrcchanAH zeSasaMzrayAH / tAnAsteSanapaJcAzat saptasvarasamudbhavAH // (saMgItadAmodare 1-35) / 2. antarasvarasaMyogo nityamArohisaMzrayaH / kAryastvalpo vizeSeNa nAvarohI kadAcana // kriyamANo'varohI syAdalpo vA yadi vA bahU / ' jAtirAgaM zrutizcaiva nayante tvantare svarAH // 35 / / nATayazAstra adhyAya 28 / 3. nATyazAstre tu SaDjagrAmAzritAH sapta, madhyamagrAmAzritAstvekAdaza jAtayo nirdiSTAH / ( zlokA aSTAviMzAdhyAye 36-42) / 4. svarasAdhAraNagatAstisro jJeyAstu jAtayaH / madhyamA paJcamI caiva SaDjamadhyA tathaiva ca // 36 // nA. zA. a.28 /
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH karmAravI ca saMpUrNA tathA gAndhArapaJcamI / SaDjAndhrI nandayantI ca gAndhArodIcyavA tathA // 182 // catasraH SaTsvarA hyetAH zeSAH paJcasvarA daza / naiSAdo vArSamI caiva dhaivatI SaDjamadhyamA // 183 // SaDjaudIcyavatI caiva paJca SaDa jAzrayA smRtAH / gAndhArI raktagAndhArI madhyamA paJcamI tathA // 18 // kaizikI ceti vijJeyA paJcaitA madhyamAzrayAH / yAstAH paJcasvarA jJeyA yAzcaitAH SaTsvarAH smRtaaH||185|| kadAcit pADavIbhUnAH kadAciccauDavIkRtAH / SaD jagrAme'pi saMpUrNA vijJeyA bahu[SaDa ja] kaishikii||186|| SaTsvarAzcaiva vijJe yA SaDaje tA gaanyogtH| saMpUrNA madhyamagrAme jJeyA karmAravI tathA // 187 // gAndhArapaJcamI caiva madhyamodIcyavA tathA / punazca SaTsvaropetA gAndhArodIcyavA tathA // 18 // AndhrI ca nandayantI ca madhyamagrAmasaMzrayAH / evametA budhaijJeyA dvaigrAmikyo hi jAtayaH // 18 // 'SaTsvare saptamasvaMzo neSyate SaDa jamadhyamaH / saMvAdilopA gAndhArastatraiva na viziSyate // 190 // gAndhArI raktagAndhArI kaizikInAM ca paJcamaH / SaDa jAyAzcaiva gAndhArI mAnasaM viddhi SADavam // 19 // SADave dhaivato nAsti SaDa jodIcyA viyogataH / saMvAdilopAtsaptaitAH SaTsvareNa vivarjitAH / / 152 / / AsAM tu raktagAndhAryAH SaDa jamadhyamapaJcamAH / saptamazcaiva vijJeyo yeSu nauDavitaM mavet // 193 // dvau SaDajamadhyamAvaMzau gAndhAro'tha niSAdavAn / RSabhazcaiva paJcamyAH kaizikyAzcaiva dhaivataH // 194 // SaDjA, AndhrI, nandayantI aura gAndhArodIcyavA ye cAra jAtiyAM chaha svaravAlI haiM aura zeSa daza jAtiyA~ pA~ca svaravAlI haiN| naiSAdI, ArSabhI, dhaivatI, SaDjamadhyamA aura SaDjodIcyavatI ye pAMca jAtiyA~ SaDajagrAmake Azrita haiM aura gAndhArI, raktagAndhArI. madhyamA. pacamI tathA kai ye pA~ca madhyamagrAmake Azrita haiM / ina jAtiyoM meM jo pAMca svaravAlI ( oDava) aura chaha svaravAlI ( SADava ) jAtiyA~ kahI gayI haiM ve kadAcit kramase SADava ( chaha svaravAlI ) aura oDava ( pani svaravAlI ) ho jAtI haiM / SaDjagrAmameM sAta svaravAlI SaDjakaizikI jAti hotI hai aura gAnake yogase chaha svaravAlI bhI hotI hai| madhyamagrAmameM sAta svaravAlI karmAravI, gAndhArapaMcamI aura madhyamodIcyavA hoto haiM aura chaha svaravAlI gAndhArodIcyavA, AndhrI evaM nandayantI jAtiyAM hotI haiN| isa taraha vidvAnoMke dvArA ye donoM grAmoMkI jAtiyA~ jAnane yogya haiM // 179-189 / / jahA~ chaha svara hote haiM vahAM SaDjamadhyama svara usakA saptAMza nahIM hotA aura saMvAdIkA lopa ho jAnese vahA~ gAndhArasvara vizeSatAko prApta nahIM hotA ||190 // gAndhArI. raktagAndhArI. kai aura SaDjAmeM paMca svara nahIM hotA tathA SADavako gAndhArIkA hRdaya jAnanA cAhie / / 191 / / SADavameM dhaivata svara nahIM rahatA kyoMki vahAM SaDjodIcyavA jAtikA viyoga ho jAtA hai / evaM ye sAta jAtiyAM saMvAdokA abhAva honese chaha svaroMse vajita rahatI haiM // 192 // inameM-se raktagAndhArI jAtimeM SaDja, madhyama aura paMcamasvara saptamasvara rUpa ho jAte haiM tathA inameM auDavita nahIM rahatA / / 193 / / SaDja, madhyama, gAndhAra, niSAda aura RSabha ye pAMca aMza paMcamI jAtimeM rahate haiM aura kaizikImeM dhaivatake sAtha chaha rahate haiN| ye bArahoM jAtiyA~ paMcasvarameM sadA varjanIya mAnI gayI haiN| kintu inameM jo auDavitase rahita haiM unakA svarake Azraya nirantara prayoga karanA 1. niSAdavRSabhI ma. / 2. SoDazIbhUtA kadAcit SADavokRtAH m.| 'kadAcit SADavIbhUtA kadAcicvauDavIkRtA' nA. zA. a. 28 / 3. SaDjagrAme tu vijJeyA sampUrNa SaDjakaizikA // 61 // nA. zA. a. 28 / 4. grAme ca. m.| 5. SaDjagrAme tu vijJa yA SADavyekA SaTsvarAzrayA // 59 // nA. zA. a. 28 / 6. sampUrNA madhyamagrAme jJa yA kAravI tathA // 6 // madhyamodIcyavA caiva tathA gAndhArapaJcamI / nA. zA. na. 28 / 7. evametA budhai yA dvaigrAmikyazca jAtayaH // 62 / / nA. zA. a. 28 / 8. SaTsvayeM saptamAMzA tu neSyate ssddjmdhymaa| saMvAdilopAd gAndhArastatraiva na bhaviSyati // 63 / / nA. zA. a. 28 /
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ 292 harivaMzapurANe evaM tu dvAdazaveha vAH paJca svare sadA / yAstu nauDavitA nityaM kartavyA hi svarAzrayAH // 195 // sarvasvarANAM nAzastu vihitastvatha jAtiSu / na madhyamasya nAzastu kartavyo hi kadAcana // 196 // sarvasvarANAM pravaro jhanAzAnmadhyamaH smRtaH / gAndharvakalpe vihite samasteSvapi madhyamaH // 197 // jAtInAM lakSaNaM tAro mandro nyAsAdireva ca / alpatvaM ca bahutvaM ca SADavauDavite tathA // 598 // evametA budhaijJeyA jAtayo dazalakSaNAH / yathA yasmin rase yAvaditi tatpratipAdyate // 199 // yasmin bhavati rAgazca yasmAccaiva pravartate / mandrazca tAramandrazca yo'tyarthamupalabhyate // 20 // prahopanyAsavinyAsasaMnyAsanyAsagocaraH / anuvRttizca yA ceha so'zaH syAdazalakSaNaH // 201 // 'saMsArotsAcalasthAnamalpatvaM durbalAsu ca / dvividhottaramArgastu jAtInAM vyaktikArakaH // 202 // (?) vaM' pasaro nAsti nyAsau tu dvAvavasthitau / gAndhAro nyAsaliGga tu dRSTamArSabhameva ca // 203 // (?) grahastu sarvajAtInAmaMzavat parikIrtitaH / yatpravRtte bhavedaMzaH so'zo graha vikalpitaH // 204 // 'dvainAmikInAM jAtInAM sarvAsA caiva nityazaH / aMzAstriSaSTivijJeyAstAsAM vai SaTa su saMgrahaH // 205 // madhyamodIcyavAyAstu nandayantyAstathaiva ca / tato gAndhArapaJcamyAM paJcamo'zo grahastathA 206 // dhaivatyAzca tathA vadhazau vijJa yo dhaivatarSamau / paJcamyAzca tathA jJeyau grahAMzI paJcamarSamau // 207 // gAndhArodIcyavAyAzca grahAMzI paDa jamadhyamau / ArSabhyAstu tathA caiva vijJeyA dhaivatarSamau // 208 // cAhie // 194-195 / / jAtiyoMmeM samasta svaroMkA nAza kiyA jA sakatA hai parantu madhyamasvarakA nAza kabhI nahIM karanA cAhie // 126 // kyoMki madhyama svarakA kabhI nAza nahIM hotA isalie / vaha samasta svaroMmeM pradhAna svara mAnA gayA hai| sAtha hI yaha madhyamasvara gAndharva kalpake samasta bhedoMmeM bhI svIkRta kiyA gayA hai / / 197 / / 1 tAra, 2 mandra, 3 nyAsa Adi (4 upanyAsa, 5 graha, 6 aMza) 7 alpatva, 8 bahatva, 9SADava aura 10 auDavita ye jAtiyoM ke nAma haiM // 18 // isa prakAra vidvAnoM dvArA ye daza jAtiyAM jAnane yogya haiN| una jAtiyoMkA jisa rasameM jitanA prayoga hotA hai usakA kathana kiyA jAtA hai // 199 / / rAga jisameM rahatA hai, rAga jisase pravRtta hotA hai, jo mandra athavA tAramandra rUpase adhika upalabdha hotA hai, jo graha upanyAsa, vinyAsa, saMnyAsa aura nyAsarUpase adhika upalabdha hotA hai, tathA jo anuvRtti pAI jAtI hai vaha daza prakArakA aMza kahalAtA hai / / 200-201 / / saMcAra, aMza, balasthAna, durbala svaroMkA alpatA aura nAnA prakArakA antara mArga ye jAtiyoMko prakaTa karanevAle haiM / / 202 / / mandrameM aMza nahIM hotA parantu nyAsameM do aMza hote haiN| gAndhAra graha tathA nyAsameM ArSabha aMza dekhA jAtA hai / / 203 / / samasta jAtiyoMmeM jisa prakAra aMza svIkAra kiyA gayA hai usI prakAra graha bhI mAnA gayA hai| jisa grahake pravRtta honepara jo aMza hotA hai vaha aMza usI grahase vikalpita mAnA jAtA yoka sadA vezaTha aMza jAnanA cAhie aura jAtiyAkA saMgraha chaha svaroMmeM mAnA gayA hai // 205|| madhyamodIcyavA, nandayantI aura gAndhAra paMcamImeM paMcama aMza tathA paMcama hI graha rahatA hai||206|| dhaivatImeM dhaivata aura RSabha ye do aMza tathA do graha aura paMcamImeM paMcama tathA RSabha do aMza aura do graha jAnanA cAhie // 207 / / gAndhAro1. saMcAroM'zabalasthAnamalpatvaM durbaleSu ca / vividho'ntaramArgastu jAtInAM vyaktikArakaH // 91 // a. 28 nATyazAstre evaM pAThaH / 2. mandro AMzaparo nAsti nyAra tu dvau vyavasthitau / gAndhAre ca grahe nyAse dRSTamArSabhadaivatam // 94 / / nATya a. 28 / 3. grahastu sarvajAtInAmaMza eva hi kiirtitH| yatpravRtaM bhavedgAnaM so'zo grahavikalpitaH // 71 / nA. zA. a. 28 / 4. dvegrAmikInA jAtAnAM sarvAsAmapi nityazaH / aMzAstriSaSTivijJeyAstAsAM caiva tathA grahaH // 75 // nA. zA. a. 28 / 5. nATyazAstrasya aSTAviMzatitamAghyAyastha 76-78 zlokAH draSTavyAH /
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH niSAdaH SADavazcaiva gAndhAro'tharSabhastathA / tathaiva SaDjakaizikyAH SaDa jagAndhAramadhyamAH // 209 // tisRNAmapi jAtInAM grahA nyAsAzca kIrtitAH / gAndhAra RSabhazcaiSa niSAdaH paJcamastathA // 210 // grahAyaMzAzca catvArastathaivAntyAH prakIrtitAH / SaD jazcApyuSamazcaiva madhyamaH paJcamastathA // 211 // madhyamAyAM grahAMzI tu gAndhAro dhaivatastathA / niSAdaSaDa jagAndhArA madhyamAH paJcamastathA // 212 // gAndhAro raktagAndhAryA gRhAMzAH parikIrtitAH / aJcitarSamayogAstu kaizikAMzA grahAstathA // 21 // svarAH sarve ca vijJayAH grahAMzI SaDa jamadhyamau / evaM triSaSTivijJeyA prahAzcAMzAH svajAtiSu / / 214 // aMzavacca grahA jJeyAH sarvAsvapi hi jAtipu / sarvAsAmeva jAtInAM trijAtyAstu guNAH smRtAH // 215 / / SaDa guNAsteSu vijJeyA varddhamAnAH svarAstathA / ekasvaro dvisvarazca trisvaro'tha catuHsvaraH / / 216 / / paJcasvarastathA ce SaTsvaraH saptakastathA / pUrvamuktamidaM tvAptAM grahAMzaparikalpanam / / 217 / / paJcaiva tu bhavet SaDa je niSAdarSabhahInataH / upanyAsA bhavantyatra gAndhAraH paJcamastathA // 21 // nyAsaznAtra bhavet SaSTho lopo vai saptamarSamau / gAndhArasya tu bAhulyaM tatra kArya prayoktRmiH // 21 // ArSamyAstu tathA svaMzI niSAdo dhaivatastathA / etAvanto [panyAsA nyAsazcApyArSamastathA // 220 / / dhaivatyA dhaivatazcaiva nyAsazcaivArSabhaH smRtaH / upanyAsA bhavantyatra dhaivatarSabhapaJcamAH // 22 // SaDa japaJcamahInaM ca paJcasvayaM vidhIyate / paJcamaM ca vinA caiva SADavaH parikIrtitaH // 22 // ArohaNIyau tau kAyauM laDanIyau tathaiva ca / niSAdazcarSa mazcaiva gAndhAro balavAstathA / / 223 / / docyavAmeM Sar3aja aura madhyama ye do aMza tathA graha haiN| ArSabhomeM dhaivata, RSabha aura niSAda ye tIna aMza aura graha haiN| naiSAdinImeM SADava, mAndhAra aura RSabha ye tIna aMza aura graha haiN| isI prakAra SaDja kaizikI meM SaDja, gAndhAra aura madhyama ye tIna aMza tathA graha haiM / / 208-202|| tInoM jAtiyoMke graha aura nyAsa kahe jA cuke haiN| gAndhAra, RSabha, nipAda aura paMcama ye cAra grahake Adi aMza haiM tathA SaDja, RSabha, madhyama aura paMcama ye antya aMza kahe gaye haiM / / 210-211 / / madhyamA jAtimeM gAndhAra aura dhaivata ye do graha evaM aMza haiN| niSAda, SaDja, gAndhAra, madhyama aura paMcama ye raktagAndhAroke graha aura aMza haiN| kaizikImeM RSabha yogake sAtha samasta grahoMse yukta samasta svara haiM / isameM SaDja aura madhyama ye do graha aura aMza hai / isa prakAra apanI-apanI jAtiyoM meM tresaTha graha tathA itane hI aMza jAnanA cAhie // 212-214|| samasta jAtiyoM meM aMzoMke hI mAna graha jAnanA cAhie / samasta jAtiyoMke gaNa vijAtIya hote haiM // 215 / / inameM eka se lekara bahate. bar3hate chahagune svara ho jAte haiM aura ve eka svara, do svara, tIna dara, cAra svara, pA~ca svara, chaha svara aura sAta stara-isa kramase hote haiN| ina jAtiyoMmeM graha aura aMza kalpanA pahale kahI jA cukI hai / / 216-217 // SaDja meM nipAda aura Rpabha ko chor3akara zepa pA~ca svara hote haiM aura vahA~ gAndhAra tathA paMcama upanyAsa hote haiN| SaSTha svara nyAsa hotA hai evaM RSabha tathA saptama svarakA lopa hotA hai| isameM prayoktAoMko gAndhArakI bahulatA karanI cAhie / / 218-219 / / ApabhImeM niSAda aura dhaivata ye do aMza tathA ye hI do upanyAsa hote haiM aura Apabha nyAsa hotA hai // 220 // dhaivatImeM dhaivata aura ArSabhanyAsa tathA dhaivata, RSabha aura paMcama ye upanyAsa hote haiM / / 221 / / isameM SaDja aura paMcamako chor3akara pA~ca svaroMkA prayoga kiyA jAtA hai tathA paMcamako chor3akara zeSa SADava kahA jAtA hai // 222 / / pUrvokta paMcasvarya aura pADava ArohaNIya aura laMghanIya donoM prakArake haiN| isI prakAra niSAda, RSabha aura balavAn 1. kaizikI sagrahAstathA kha. / 2. neSAdinyA niSAdastu gAndhArazcArSabhastathA / aMzAzca SaDjakaizikyA: par3a jagAndhArapaJcamAH ||79||-naa. zA. a. 28 /
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe niSAdazca 'niSAdAMzo gAndhArazcarSabhastathA / evamete hyupanyAsA nyAsazcaiva tu saptamaH // 224 // dhaivasyA api karttavyau SADavauDavito tathA / tadvacca laGghanIyau tu balavantau tathaiva ca // 225 / / aMzAstu SaDa jakaizikyA jJayau gAndhArapaJcamau / upanyAsAzca vijJeyAH SaDa japaJcamamadhyamAH // 226 // gAndhArazca bhavennyAso hInasvayaM navAtra tu / daurbalyaM cAtra kartavyaM dhaivatasyarSamasya ca // 227 // SaDa jazca madhyamazcaiva niSAdo dhaivatastathA / SaDa jagodAcyavAMzAstu nyAsazcaivAtra madhyamaH // 228 // upanyAsastathA caiva dhaivataH SaDaja eva tu / parasparAMzAtigAmazchandatazca vidhIyate // 22 // paJcamarSabhahInaM tu paJcasvayaM tu tatra vai / paDa jazcApyarSabhazcaiva gAndhArazca balI bhavet // 230 // SaDajamadhyAstu sarveSAmupanyAsAstathaiva ca / SaDa jazca saptamazcaiva nyAsau kAryoM prayotkRbhiH // 231 / / gAndhArasaptamopetaM paJcasvayaM ca tada bhavet / SADavaH saptamopetaH kAryazcaivAtra yogataH // 232 // sarvasvarANAM saMcAra iSTavastu vidhIyate / paDa jagrAnAzrayA yetAH vijJa yAH sapta jAtayaH // 233 // gAndhAryAH paJcadhaivAMzA dhaivatarSabharjitAH / paDa jazva paJcamazcaiva hyupanyAsAH prakIrtitAH // 234 // gAndhAro'tra bhavennyAso pADavarSabhasaMbhavaH / dhaivatarSabhahInaM ca tathA cauDavitaM bhavet // 235 // lahanIyau ca to nityamArSamAddhavataM vrajen / iti gAndhAravihitaH svaranyAsAMzasaMcaraH // 236 / / lakSaNaM rakagAndhAryA evaM tatsamatAM gatam / balavAMzcaiva tatra syAdravataH paJcamastathA // 23 // gAndhArapaDa jayozcAtra saMcAro hyumayaM vinA / upanyAsaH samavyastu madhyamastu vidhIyate / / 238 // gAndhArodIcyavAyAstu vijJa yau SaDjamadhyamau / saptamazca tato'nyatra SaTsvaryamRSabhaM vinA / / 239 / / gAndhAra bhI ArohaNIya tathA laMghanIya donoM prakArake haiM // 223 // niSAda, niSAdakA aMza, gAndhAra aura RSabha isa prakAra ye upanyAsa haiM parantu saptama svara nyAsa hI hotA hai // 224 / / dhevatI jAtimeM bhI SADava aura auDavitakA prayoga karanA caahie| ye donoM hI pUrvakI bhA~ti laMghanIya tathA ArohaNIya hote haiM / / 225 / / SaDja kaizikIke gAndhAra aura paMcama ye grahAMza haiM tathA SaDja, paMcama aura madhyama ye upanyAsa haiM / / 226 / / yahA~para gAndhAra cAhe hIna svaravAlA ho cAhe adhika svaravAlA ho nyAsa hotA hai sAtha hI isake yahA~ dhaivata tathA RSabha svara meM durbalatAkA prayoga karanA cAhie / / 227 / / SaDja, madhyama, niSAda aura dhaivata .. ye SaDjodIcyavAke aMza haiM, madhyama nyAsa haiM aura dhaivata tathA SaDja upanyAsa haiN| yahA~ chandake anusAra parasparake aMzoMmeM vyatikrama bhI ho jAtA hai / / 228-229|| jahA~ paMcama aura RSabhako chor3akara zeSa pA~ca svara hote haiM vahA~ Sar3aja, RSabha aura gAndhAra balavAna hote haiM // 230 // SaDaja aura madhyama sabake upanyAsa haiM tathA SaDja aura saptama sabake nyAsa haiM // 231 // paMcasvayaM gAndhAra aura saptama svarase yukta hotA hai tathA SADavako saptama svarase yukta avazya karanA cAhie / / 232 / / ina samasta svaroMkA saMcAra icchAnusAra kiyA jAtA hai| ye sAta jAtiyA~ SaDja grAmake Azraya rahatI haiM / / 233 / / gAndhArI jAtimeM dhaivata aura RSabhako chor3akara zeSa pA~ca hI aMza rahate haiM / SaDja aura paMcama upanyAsa hote haiM / / 234 / / isameM SADava aura RSabhase utpanna gAndhAra nyAsa hotA hai tathA dhaivata aura RSabhase rahita auDavita hotA hai // 235 / / yahA~ RSabha aura dhaivata niyamase laMghanIya mAne gaye haiM aura jaba laMghana hotA hai to RSabhase dhaivatakI ora hI hotA hai| isa prakAra gAndhArI jAtike svara nyAsa aura aMzoMke saMcArakA varNana kiyA // 236 / / raktagAndhArIkA lakSaNa isI-gAndhArIke samAna hotA hai| vizeSatA yaha hai ki isameM dhaivata aura paMcama svara balavAn hote haiM // 237 // yahA~ dhevata aura paMcamake binA gAndhAra aura SaDjakA saMcAra hotA hai, tathA madhya sahita madhyama upanyAsa hotA hai // 238 // gAndhArodocyavAmeM Sar3aja, madhyama aura saptama 1. niSAdo'sau ma. / 2. paJcamaM yatta ma. / 3. gAndhAraM saptamopetaM m.| 4. yavasvayaM g.| 5. "gAndhArasaptamopetaM paJcasvayaM vidhIyate" naattyshaastre| 6. upanyAso madhyamastu m.|
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaviMzaH sargaH 295 kAryaH svantaramArgazca nyAso'panyAsa eva ca / gAndhArodIcyavAyAstu tatra sarvo vidhiH smRtaH || 240 // madhyamAyAH bhavedaMzau vinA gAndhArasaptamau / eka eva hyapanyAso nyAsazcaiva tu madhyamaH || 241 // gAndhArasaptamApetaM paJcasvayaM vidhIyate / SaTsvaraM cApyagAndhAraM karttavyaM tu prayogataH // 242 // SaDajamadhyamayozcA'tra kArya bAhulyameva hi / gAndhAralaGghanaM cAtra nityaM kAryaM prayoktRbhiH // 243 // madhyamodIcyavAyAH syAdeko hyaMzastu madhyamaH / zeSo vidhizva karttavyo madhyamAyAstu yo bhavet // 244 // 'dvAvaMzAvatha paJcamyAmRSabhaH paJcamastathA / apanyAso bhavedeko nyAsazcaiva tu paJcamaH // 245 // madhyamAyA vidhiryotra pADavoDavite tathA / daurbalyaM cAtra karttavyaM SaDa jagAndhArapaJcamaiH // 246 // kuryAdatra ta saMcAraM paJcamasyarSabhasya ca / / gAndhAragamanaM caiva kuryAdapi ca paJcamaiH // 247 // atha gAndhArapaJcamyAH paJcamo'zaH prakIrttitaH / paJcamazcarSabhazcaiva hyapanyAsaH prakIrttitaH // 248|| nyAsazcaivAtra gAndhAraH sa ca pUrvasvaro bhavet / paJcamyAstvatha gAndhAryAH saMcaraH saMvidhIyate / / 249 / / RSabhaH paJcamazcaiva gAndhAro'tha niSAdavAn / catvAro'zAstathA hyAndhrayA apanyAsAsta eva ca // 250 // gAndhArazca tathA nyAsaH SaDa jApetazca SADavaH / gAndhArarSabhayozvApi saMcarastu parasparam || 251|| saptamasya ca SaSThasya nyAsagatyanupUrvazaH / SaDa jasya laGghanaM cAtra nAsti cauDavitaM tathA / / 252 / / 4 aMza jAnanA caahie| isameM RSabhake binA chaha svara hote haiM // 239 // | isameM antaramArga, nyAsa aura apanyAsa karanA cAhie tathA unameM gAndhArodIcyavAkI saba vidhi smaraNameM rakhanA cAhie || 240|| madhyamAmeM gAndhAra aura saptamako chor3akara SaDja, RSabha, madhyama, paMcama aura dhaivata ye pA~ca aMza hote haiN| isameM eka madhyama hI apanyAsa tathA nyAsa rahatA hai || 241 || yahA~ gAndhAra aura saptamase rahita paMcasvayaM kiyA jAtA hai aura kabhI prayogavaza gAndhArako chor3akara SaTsvayaM bhI kiyA jAtA hai || 242 || isameM prayoktAoM ko SaDja aura madhyama svarakI bahulatA karanI cAhie tathA gAndhAra svarakA laMghana nirantara karanA cAhie - use chor3ate rahanA cAhie || 243 || madhyamodIcyavA meM eka hI madhyama aMza hotA hai aura zeSa vidhi jo madhyamAmeM hotI hai vaha isameM karanI cAhie || 244 || paMcamI jAtimeM RSabha aura paMcama ye do aMza hote haiM tathA ye hI do apanyAsa hote haiM parantu nyAsa eka paMcama hI hotA hai || 245 || madhyamAkI jo vidhi batA Aye haiM vaha tathA SADava aura oDavita isameM bhI jAnanA cAhie tathA isameM SaDja gAndhAra aura paMcama svarako durbala karanA cAhie // 246 // | yahA~ paMcama aura RSabha svarakA saMcAra karanA cAhie tathA paMcama svara ke sAtha gAndhAra svarakA bhI saMcAra kiyA jA sakatA hai || 247 // gAndhAra paMcamIkA eka paMcama aMza hI kahA gayA hai tathA paMcama aura RSabha ye do usake apanyAsa kahe gaye haiM || 248 // isameM gAndhAra nyAsa hotA hai aura vaha apane pUrva svarako liye hue hotA hai| paMcamI aura gAndhArI jAtikA paraspara saMcAra bhI kiyA jAtA hai || 249 || AndhrI jAtike RSabha, paMcama, gAndhAra aura niSAda ye cAra aMza haiM tathA ye hI cAra apanyAsa haiM || 250 // gAndhAra nyAsa hai, tathA SaDjase rahita SADava - SaDsvayaM hai / yahA~ gAndhAra aura RSabha svarakA paraspara saMcAra hotA hai / / 251 // kabhI-kabhI nyAsakI gatike anusAra SaSTha aura saptama svarakA bhI saMcAra hotA hai| isameM SaDja 1. dvAdazAvatha ma. / dvAvaMzAvaya paJcamyA bhavataH paJcamarSabho / apanyAso niSAdazca paJcamarSabhasaMyutaH // 123 // nyAsaH paJcama eva syAt madhyamarSabhahInatA / durbalAzcAtra karttavyA SaDjagAndhAramadhyamAH ||124 // kuryAccApyatra saMcAraM madhyamasyarSabhasya ca / gAndhAragamanaM cApaM saptamAt saMprayojayet // 125 // - nA. zA. adhyAya 28 / kaizikyAstu bhavantyaMzAH sarve carSabhavarjitAH / eta evaM hyapanyAsA nyAso gAndhArasaptamau // 137 // dhaivateM'ze niSAde ca nyAsaH paJcama iSyate / - nA. zA. 28 a / 2. paJca doSAH prakIrtitAH ma. ga. / 3. nyAsazcaivAnugAndhAraH ma., ga. / 4. caite hyupanyAsA ga / caiva hyupanyAsA ma. /
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe 'nandayatyA api nyAsA aMzAzcApi tathaiva ca / gAndhAro madhyamacaiva paJcamazcaiva nityazaH // 253 // na paDa jo laGghanIyoM'zo na cAndhrIsaMcaraH smRtaH / laGghanaM hyarSabhasyAtra tacca mandragataM smRtam // 254 // tAre cApi grahe kAryastathA nyAsazca nityazaH / karmAraNyAstathA hyaMza RSamaH paJcamastathA // 255 // dhaivatazca niSAdospi hyapanyAsaH prakIrttitaH / paJcamazca bhavennyAso honasvaryastathaiva ca // 256 // gAndhArasya vizeSeNa sabaMto gamanaM bhavet / kaizikyAstu sapaDa jAyAH sarve caivArSabhaM vinA // 257 // eta eta hyupanyAsA gAndhAraH saptamo bhavet / dhaivate saniSAde ca nyAsaH paJcama eva ca // 258 // apanyAsaH kadAcit sa RSabho'bhividhIyate / vyArSabhaM SADavaM cAtra dhaivatazvarSabhaM vinA // 259 // tathA'nauDavitaM kuryAdvalinazcAntyapaJcamAH / daurbalyamRSabhasyAtra laGghanaM ca vizeSataH // 260 // saSaDa jo madhyamazcAtra saMcArastu vidhIyate / yathArasaM budhairyojyA jAtayaH svarasaMcarAH // 261 // ityAdi sa yathAyogyaM tathA gandharvavistare / sugIte vasudevena zrotAro vismayaM yayuH // 262 // tumbururnAradaH kiMvA gandharvaH kinnaro hyayam / vINAvAdanamIdRkSaM kuto'nyasyeti vedanam // 263 // viSNugIta kramadezasthAna gItaM suvINayA / zrutvA gandharvasenA'bhUd vismitA ca niruttarA // 264 // tathA jayapatAkAyAM vasudevena saMsadi / gRhItAyAM samuttasthau gambhIraH sAdhunisvanaH // 265 // anurAgavato va vasudevaM svabhAvataH / kaNThe 'kaNThaguNaM kanyA kurvatI tasya saMsadi // 266 // 296 svarakA laMghana aura auDavita nahIM hotA / / 252 || jo nyAsa aMza tathA apanyAsa AndhrI jAtike haiM ve hI nandayantI bhI haiM / isameM gAndhAra, madhyama aura paMcama svara nitya rahate haiM || 253 // | isameM SaDja svara laMghanIya nahIM haiM aura na Andhroke samAna isameM saMcAra hI hotA hai| isameM RSabha svarakA laMghana hotA hai aura vaha mandragati ke samaya hotA hai || 254|| tAra grahameM bhI nirantara usIke anurUpa nyAsa karanA caahie| karmAravI jAti meM RSabha, paMcama, dhaivata aura niSAda ye cAra aMza kahe gaye haiM tathA ye ho cAra apanyAsa batalAye gaye haiM / isameM paMcama nyAsa hotA hai aura vaha hInasvayaM hotA hai / / 255-256 / / yahA~ gAndhAra svarakA vizeSa rUpa se sarvatra gamana hotA hai / SaDjA sahita kaizikI meM RSabhako chor3akara zeSa sabhI aMza aura apanyAsa mAne gaye haiM / gAndhAra aura saptama meM do nyAsa haiM parantu dhaivata aura niSAda aMzameM eka paMcama hI nyAsa hotA hai / / 257 - 258 / / kabhI-kabhI isameM RSabha bhI nyAsa ho jAtA hai / isameM SADava RSabhase rahita hotA hai tathA dhaivata RSabhake binA prayukta hotA hai / yahA~ oDavita nahIM karanA cAhie, antima aura paMcama svarako balavAn karanA cAhie tathA RSabhako durbala karanA cAhie aura usIkA vizeSa rUpase laMghana karanA cAhie / / 259 - 260 / / isameM SaDja aura madhyamakA saMcAra kiyA jAtA hai / isa prakAra svaroMmeM saMcAra karanevAlI jAtiyAM kahIM / vidvAn inakA rasake anusAra prayoga kareM || 261 // isa prakAra gandharva zAstra ke vistAra ke sAtha jaba vasudevane yathAyogya uttama gAnA gAyA taba sabhI zrotA Azcaryako prApta ho gaye || 262|| loga kahane lage ki yaha kyA tumburu hai ? yA nArada hai ? yA gandharva hai ? athavA kinnara hai kyoMki aisI vINA bajAnA kisI dUsareko kahA~ A sakatI hai ? / / 263 / / baliko bA~dhate samaya nArada Adine viSNukumAra munikA jisa rUpase stavana kiyA thA vasudevane vINA bajAkara vahI gAyA jise sunakara gandharvasenA AzcayaMse cakita evaM niruttara ho gayI || 264 || isa prakAra jaba sabhAmeM vijayapatAkA vasudevane grahaNa kI taba cAroM orase 'sAdhu-sAdhu' 'ThIka-ThIka' kA joradAra zabda gU~ja uThA || 165 || svAbhAvika anurAgase bharI 1. mandrayantyA ma / 2. dhaivataM saniSAde ca ma ga / 3. vigatam ArSabhaM yasmAt tat / 4 tathA cauDavitaM tiznAtra paJcamaH ma / 5. vistAre ma / 6 mAlAm /
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ 297 ekonaviMzaH sargaH gandharva iva devo'sau vRto gandharvakanyayA / gAndharvasenayA harSasaMbandhaM jagato vyadhAt // 26 // cArudattastatastuSTo yathoktavidhinA tataH / 'vivAhaM magadhAdhIza niravatayadetayoH // 26 // sugrIvazca yazogrova upAdhyAyau ca kanyake / vitIrya vasudevAya nitAntaM toSamApatuH // 269 // kalAguNavidagdhAbhistAbhirAnakadundubhiH / rAmAbhiramirAmAnizciraM cikrIDa tatra saH // 27 // sragdharAvRttam labdhvA lubdhena randhra kathamapi haratA vairiNA khe'tidUraM nIsvA muktaM patantaM gatazaraNamadhaH padmakhaNDopadhAnam / kRtvA yaH zIghramasminjhaTiti ghaTayati prAjyalAbhaiH pumAMsaM kattu bhavyastamekaM pathi jinakathite dharmabandhuM yatadhvam // 271 // ityariSTanemiprANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRto gAndharvasenAvarNano nAma ekonaviMzatitamaH sargaH // 19 // gandharvasenAne sabhAmeM hI vasudevake galemeM mAlA DAlakara unakA varaNa kiyA // 266 / / usa samaya gandharva-kanyAse vRta gandharvake samAna gandharvasenAse vRta vasudevane samasta jagatko harSita kara diyA / / 267 / / tadanantara gautama svAmI kahate haiM ki he zreNika ! kanyAke pitA cArudattane santuSTa hokara donoMkA vidhipUrvaka vivAha kara diyA / / 268 // upAdhyAya sugrIva aura yazogrIva bhI apanIapanI kanyAe~ vasadevake lie pradAna kara santoSako prApta hae // 269 / / aneka kalAoM aura gaNoM meM catura una sundara striyoM ke sAtha vasudeva vahAM cirakAla taka krIr3A karate rahe // 270|| lobhase bharA vairI vidyAdhara chidra pA jise harakara AkAzameM bahuta dUra le gayA aura vahA~se azaraNa avasthAmeM jise kamala vana meM nIce chor3A aise puruSako bhI jo zIghra hI utkRSTa lAbhoMse yukta karatA hai he bhavyajano! tuma jina-kathita mAgaMmeM usa eka dharmarUpa bandhuko prApta karanekA prayatna karo // 27 // isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM gAndharvasenA kanyAkA varNana karanevAlA unnIsavA~ sarga samApta huA // 19 // O 1. vivAho magadhAdhIzo (?) ma. / 2. vasudevaH / 38
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ viMzatitamaH sargaH athApRcchatpRthuzrIkaH zreNiko'tra gaNezvaram / kathaM viSNukumAreNa vibho valirabadhyata // 1 // abhaNIdgaNamukhyazca zRNu zreNika ! vaiSNavIm / dRSTizuddhikarIM zrabyAM saskathA kathayAmi te // 2 // ujjayinyAmabhUdrAjA zrIdharmA nAma vizrutaH / zrImatI zrImatI tasya mahAdevI mahAguNA // 3 // catvAro mantriNazcAsya mantramAgavido baliH / bRhaspatizca namuciH prahlAda iti cAJcitaH // 4 // anyadA tapArasthaH sasaptazatasaMyataH / AgasyAkampanastasthau bAhyodyAne mahAmuniH // 5 // vandanArtha nRpo lokaM niryAntamiva sAgaram / prAsAdasthastadAlokya mantriNo'cchadityasau // 6 // akAlayAtrayA lokaH ka yAtIti tato baliH / rAjanajJAnino draSTuM zramaNAnityavedayat // 7 // tato jigamiSU rAjA niSiddho'pi balAd yayau / mantriNo'pi sahAgasya dRSTvA kiMcidavIvadan // 8 // gurvAdezAcca saGgho'pi sthito maunamupAzritaH / yAntaH pratinivRtyAmI saMmukhaM vIkSya yoginam // 9 // 'anUnudannRpAdhyakSaM mithyAmArgavimohitAH / pramANamArgatastAn sa jigAya zrutasAgaraH // 10 // sthitaM pratimayA rAtrI jighAMsUstAMzca tadivA / devatAstambhitAn dRSTvA rAjA dezAdapAkarot // 11 // tadA nAgapure cakrI mahApadma itIritaH / aSTau ca kanyakAstasya tAzca vidyAdharaihatAH // 12 // athAnantara vizAla lakSmIke dhAraka rAjA zreNikane gautama gaNadharase pUchA ki he vibho ! viSNu kumAra munine baliko kyoM bAMdhA thA ? ||1|| isake uttarameM gautama gaNapatine kahA ki he zreNika ! tU samyagdarzanako zuddha karanevAlI viSNukumAra muniko manohAriNI kathA suna, maiM tere lie kahatA hU~ // 2 // kisI samaya ujjayinI nagarameM zrIdharmA nAmakA prasiddha rAjA rahatA thaa| usakI zrImatI nAmako paTarAnI thii| vaha zrImatI vAstavameM zrImatI-uttama zobhAse sampanna aura mahA guNavatI thI // 3 // rAjA zrIdharmAke bali, bRhaspati, namuci aura prahlAda ye cAra mantrI the| ye sabhI mantrI mantra mArgake jAnakAra the // 4 // kisI samaya zrutake pAragAmo tathA sAta sau muniyoMse sahita mahAmuni akampana Akara ujjayinIke bAhya upavanameM virAjamAna hue // 5 // una mahAmunikI vandanAke lie nagaravAsI loga sAgarakI taraha umar3a pdd'e| mahalapara khar3e hue rAjAne nagaravAsiyoMko dekha mantriyoMse pUchA ki ye loga asamayako yAtrA dvArA kahA~ jA rahe haiM ? taba baline uttara diyA ki he rAjan ! ye loga ajJAnI digambara muniyoMkI vandanAke lie jA rahe haiM // 6-7 // tadanantara rAjA zrIdharmAne bhI vahA~ jAnekI icchA prakaTa kii| yadyapi mantriyoMne use bahuta rokA tathApi vaha jabardastI cala hI pdd'aa| antameM vivaza ho mantrI bhI rAjAke sAtha gaye aura muniyoMke darzana kara kucha vivAda karane lage // 8-9|| usa samaya guruko AjJAse saba muni saMgha mauna lekara baiThA thA isalie ye cAroM mantrI vivaza hokara lauTa aaye| lauTakara Ate samaya unhoMne sAmane eka muniko dekhakara rAjAke samakSa chedd'aa| saba mantrI mithyAmArgameM mohita to the hI isalie zrutasAgara nAmaka ukta munirAjane unheM jIta liyA // 10 // usI dina rAtrike samaya ukta munirAja pratimA yogase virAjamAna the ki saba mantrI unheM mAraneke lie gaye parantu devane unheM kolita kara diyaa| yaha dekha rAjAne unheM apane dezase nikAla diyA // 11 // ___ usa samaya hastinApurameM mahApadma nAmaka cakravartI rahatA thaa| usakI ATha kanyAeM thIM 1. ujjayinyAM bhavedrAjA ma. / 2. zrIdharmo ma. / 3. niryAtamiva ma. / 4. anUnudaM ma. /
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizatitamaH sargaH AnItAH zazIlAstAH saMveginyaH pravavajuH / te'pi saMvegino'STau ca khe varAH tapasi sthitAH // 13 // cakravartI ca taddhetoH padmaM lakSmImatIsutam / jyeSThaM rAjye nidhAyAntyadeho'dIkSiSTa viSNunA // 17 // tapo viSNukumAro'sau ratnatrayadharastapan / nidhirbabhUva labdhInAM nadInAM vA nadIpatiH // 15 // navarAjyasthamAgasya padhaM valipurogamAH / mantriNo'zizriyan dezakAlAvasthAvidastathA // 16 // sthitaM siMhabalaM durge padma valdhupadezataH / gRhItvAha gRhANeSTaM varItvena baliM tadA // 17 // taM praNamya vidagdho'sau hastanyAsaM nyadhAd varam / tataH saMtoSiNAM teSAM kAle yAti kadAcana // 18 // AgatyAkampanAcAryastadA nAgapuraM zanaiH / munInAmayahIda yogaM cAturmAsyAvadhiM bahiH // 15 // tataste mantriNo bhItAH zaGkAviSamupAgatAH / tadapAkaraNopAyaM cintayanti sma sasmayAH // 20 // abravId valirAzritya padmaM rAjan ! varasvayA / dattaH sa dIyatAM me'dya rAjyaM saptadinAvadhi // 2 // dattaM gRhANa te rAjya mityuktvA'dRzyavasthitaH / rAjyastho'pi valisteSAmupadravamakArayat // 22 // yatInabhyantaro kRsya parito'hanizaM kRtam / patradhUmAdikocchiSTazarAvosarjanAdikam // 23 // upasargasahAste'pi kAyotsargeNa yoginaH / tasthuH sAlambamAdAya pratyAkhyAnaM sasUrayaH // 24 // tasmin kAle gururviSNomithilAyAmavasthitaH / divyajJAnI jagau dhyAtvA sa saMyukto'nukampayA // 25 // aura ATha vidyAdhara unheM harakara le gaye the| zuddha zolako dhAraNa karanevAlo ve kanyAe~ jaba vApasa lAyI gayIM to unhoMne saMsArase virakta ho dokSA dhAraNa kara lii| udhara saMsArase virakta ho ve ATha vidyAdhara bhI tapa karane lage // 12-13 / / isa ghaTanAse caramazarorI mahApadma cakravartI bhI saMsArase virakta ho gayA jisase usane lakSmImatI rAnIse utpanna padma nAmaka bar3e putrako rAjya dekara choTe putra viSNu kumArake sAtha dIkSA dhAraNa kara lI / / 14 / / jisa prakAra sAgara nadiyoMkA bhANDAra hotA hai usI prakAra ratnatrayake dhArI evaM tapa tapanevAle viSNukumAra muni aneka RddhiyoMke bhANDAra ho gaye // 15 / / dezakAlako avasthAko jAnanevAle vali Adi mantrI naye rAjya para ArUr3ha rAjA padmako sevA karane lage // 16 / / usa samaya rAjA padma, vali mantrIke upadezase kile meM sthita siMhabala rAjAko pakar3ane meM saphala ho gayA isalie usane valise kahA ki vara mAMgakara iSTa vastuko grahaNa karo // 17 // vali bar3A catura thA isalie usane praNAma kara ukta varako rAjA padmake hAthameM dharohara rakha diyA arthAt 'abhI AvazyakatA nahIM hai jaba AvazyakatA hogI taba mAMga lUMgA' yaha kahakara apanA vara dharohara rUpa rakha diyaa| tadanantara vali Adi cAra mantriyoMkA santoSapUrvaka samaya vyatIta hone lagA // 18 // athAnantara kisI samaya dhIre-dhIre vihAra karate hue akampanAcArya, aneka muniyoMke sAtha hastinApura Aye aura cAra mAhake lie varSAyoga dhAraNa kara nagarake bAhara virAjamAna ho gaye // 19|| tadanantara zaMkArUpo viSako prApta hue bali Adi mantrI bhayabhIta ho gaye aura ahaMkAra ke sAtha unheM dUra karanekA upAya socane lage // 20 // valine rAjA padmake pAsa Akara kahA ki rAjan ! Apane mujhe jo vara diyA thA usake phalasvarUpa sAta dinakA rAjya mujhe diyA jAye / / 21 / / 'sa~bhAla, tere lie sAta dinakA rAjya diyA' yaha kahakara rAjA padma adRzyake samAna rahane lgaa| aura valine rAjya siMhAsanapara ArUr3ha hokara una akampanAcArya Adi muniyoMpara upadrava karavAyA // 22 / / usane cAroM orase muniyoMko gherakara unake samIpa pattoMkA dhuA~ karAyA tathA jUThana va kulhar3a Adi phikavAye / / 23 / / akampanAcArya sahita saba muni 'yadi upasarga dUra hogA to AhAra-vihAra kareMge anyathA nahIM' isa prakAra sAvadhika saMnyAsa dhAraNa kara upasarga sahate hue kAyotsargase khar3e ho gye||24|us samaya viSNukumAra munike avadhijJAnI guru mithilA nagaromeM the| 1. valastadA ma. / 2. kRtaH ma. /
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ 300 harivaMzapurANe AcAryAkampanAdInAM sasaptazatayoginAm / vartate'vRttapUrvo'yamupasargo'dya dAruNaH // 26 // kSullakaH puSpadantastaM kva nAthetyatisaMbhramaH / aprAkSodityatha prAha sa hAstinapure sphuTam // 27 // kuto'pavarttate nAtha sa ityukte jagau guruH / prAptavaikriyasAmarthyAdviSNorjiSNoviSyataH // 24 // tasmai sa kSullako gatvA tamudantaM nyavedayat / vikriyAlabdhisadbhAvaparIkSAmakaronmuniH / / 29 / / bAhuH prasAritastena giribhittau vimidyatAm / 'aruddhaprasaro dUraM sahasApsu yathA tathA // 30 // jJAta labdhipariprAptirjinazAsanavatsalaH / gatvA padmaM muniH prAha praNataM praNatapriyaH // 31 // padmarAja ! kimArabdhaM bhavatA rAjyavartinA / na vRttaM kauraveSvatra kadAcidapi yaddhavi // 32 // anAryajanasaMvRttamupasarga tapasvinAm / nivartayennRpastasya pravRttistu kutastata: // 33 // nirvApyate jvalannAgnirjalena sumahAnapi / uttiSThed yadyasau tasmAttasya zAntiH kuto'nyataH // 34 // nenvAjJAphalamaizvaryamAjJAdurvRttazAsanam / IzvaraH sthANurapyuktaH kriyAzUnyo yadIzvaraH // 35 // tannivarttaya durvRttAdvalimAzu pazUpamam / pradveSaH ko'sya mitrArisamabhAveSu sAdhuSu // 36 // sAdhoH zItalazIlasya tApanaM na hi zAntaye / gADhatapto dahatyeva toyAtmA vikRtiM gataH // 37 // ve avadhijJAnase vicAra kara tathA dayAse yukta ho kahane lage ki hA! Aja akampanAcArya Adi sAta sau muniyoMpara abhUtapUrva dAruNa upasarga ho rahA hai / / 25-26 / / usa samaya unake pAsa puSpadanta nAmakA kSullaka baiThA thaa| guruke mukhase ukta dayAdraM vacana suna usane bar3e sambhramake sAtha pUchA ki he nAtha ! vaha upasarga kahA~ ho rahA hai ? isake uttarameM gurune spaSTa kahA ki hstinaapurmeN||27|| kSullakane punaH kahA ki he nAtha ! yaha upasarga kisase dUra ho sakatA hai ? isake uttarameM gurune kahA ki jise vikriyA RddhikI sAmarthya prApta hai tathA jo indrako bhI dhauMsa dikhAnemeM samartha hai aise viSNukumAra manise yaha upasarga dara ho sakatA hai||28|| kSallaka puSpadantane usI samaya jAkara viSNakamAra munise yaha samAcAra kahA aura unhoMne 'vikriyA Rddhi prApta huI hai yA nahIM ?' isakI parIkSA kI // 22 // unhoMne parIkSAke lie sAmane khar3I parvatakI dIvAlake Age apanI bhujA phailAyI so vaha bhujA, parvatakI usa dIvAlako bhedana kara binA kisI rukAvaTake dUra taka isa taraha Age bar3hatI gayo jisa taraha mAno pAnImeM hI bar3hI jA rahI ho // 30 // tadanantara jinheM Rddhiko prAptikA nizcaya ho gayA thA, jo jinazAsanake snehI the aura namra manuSyoMke lie atyanta priya the aise viSNukumAra muni usI samaya vinayAvanata rAjA padmake pAsa jAkara usase bole ki he padmarAja! rAjya pAte hI tumane yaha kyA kArya prArambha kara rakhA ? aisA kArya to raghuvaMziyoMmeM pRthivIpara kabhI huA hI nahIM / / 31-32 / / yadi koI duSTajana tapasvIjanoMpara upasarga karatA hai to rAjAko use dUra karanA caahie| phira rAjAse hI isa upasargakI pravRtti kyoM ho rahI hai ? // 33 // he rAjan ! jalato huI agni kitanI hI mahAn kyoM na ho anta meM jalake dvArA zAnta kara dI jAtI hai phira yadi jalase hI agni uThane lage to anya kisa padArthase usakI zAnti ho sakatI hai ? // 34 / / nizcayase aizvarya, AjJArUpa phalase sahita hai arthAt aizvaryakA phala AjJA hai aura AjJA durAcAriyoMkA damana karanA hai, yadi Izvara-rAjA isa kriyAse zUnya hai-duSToMkA damana karaneme samartha nahIM hai to phira aise Izvarako sthANu-ThUTha bhI kahA hai arthAt vaha nAmamAtrakA Izvara hai // 35 // isalie pazutulya valiko isa duSkAryase zIghra hI dUra kro| mitra aura zatruoMpara samAna bhAva rakhanevAle muniyoMpara isakA yaha dveSa kyA hai ? // 36 / / zItala svabhAvake dhAraka sAdhuko santApa pahu~cAnA zAntike lie nahIM hai kyoMki jisa prakAra adhika tapAyA huA pAnI vikRta hokara jalA hI detA hai usI prakAra adhika 1. aruddha: prasaraH ma. / 2. na tvAjJA ma. / 3. uktakriyAzanyo m.| 4. zItalazItastha ma. /
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizatitamaH sargaH 301 dhIrAH pracchannasAmarthyA 'gADhAvaSTabdhamUrttayaH / sAdhavo'pi kadAcit syurdAhakA nanu cAgnivat // 38 // tena te yAvadAyAti nApAyo valyupekSaNam / nRpa ! tAvannivarttasva mopekSasva svato'nyataH // 39 // padmastato nataH prAha nAtha ! rAjyaM mayA valeH / saptAhAvadhikaM dattaM nAdhikAro'dhunAtra me ||40 // tvameva bhagavan ! gatvA zAdhi te kurute vacaH / valirdAkSiNyato'kSUNAdityukte valimApa saH // 43 // Aha cainamatho sAdho ! kiM dinArddhanimittakam / saMvarddhanamadharmasya kuruSe karma garhitam // 42 // tapaHkamaikaniSThaistaiH kimaniSTamanuSThitam / variSTena svayA yeSu kaniSTheneva yatkRtam // 43 // svakarmabandhabhIrutvAnnAnyAniSTaM kadAcana / tapasvino viceSTante manovAkkAyakarmabhiH // 44 // tadisthamupazAnteSu na te yuktaM durIhitam / upasaMhara zAntyarthamupasargaM pramAdajam // 45 // tato valiruvAcAmI yAnti me yadi rAjyataH / tadA nirupasargaH syAdanyathA tadavasthitiH // 46 // viSNurUce svayogasthA na yAnti padamapyataH / kurvantyamI tanutyAgaM na vyavasthitilaGghanam // 47 // anumanyasva me bhUmiM sthAtuM teSAM padatrayam / mAtikarkazamAtmAnaM kurva yAcakayAcitaH // 48 // anumanyAbravIditthaM taddbahiH paramadhyamI / yadyatIyustato daNDyA na me doSo'tra vidyate // 49 // tadA hi puruSo loke pratyavAyena yujyate / yadA pracyavate vAkyAt na tu vAkyasya pAlakaH // 50 // duHkhI kiyA huA sAdhu vikRta hokara jalA hI detA hai - zApa Adise naSTa hI kara detA hai ||37|| jo dhIra-vIra haiM, jinakI sAmarthyaM chipI huI hai aura jinhoMne apane zarIrako acchI taraha vaza kara liyA hai aise sAdhu bhI kadAcit agnike samAna dAhaka ho jAte haiM ||38|| isalie he rAjan ! jabataka tumhAre Upara koI bar3A aniSTa nahIM AtA hai tabataka tuma valike isa kukRtyake prati kI jAnevAlI apanI upekSAko dUra kro| svayaM apane tathA Azrita rahanevAle anya janoMke prati upekSA na karo ||39|| tadanantara rAjA padmane namrIbhUta hokara kahA ki he nAtha! maiMne valike lie sAta dinakA rAjya de rakhA hai isalie isa viSaya meM merA adhikAra nahIM hai ||40|| he bhagavan ! Apa svayaM hI jAkara usapara zAsana kreN| Apake akhaNDa cAturyase vali avazya hI ApakI bAta svIkRta karegA / rAjA padmake aisA kahane para viSNukumAra muni valike pAsa gaye ||41|| aura bole ki he bhale AdamI ! Adhe dina ke lie adharmako bar3hAnevAlA yaha nindita kArya kyoM kara rahA hai ? ||42 || are ! eka taparUpa kAryameM hI lIna rahanevAle una muniyoMne terA kyA aniSTa kara diyA jisase tUne ucca hokara bhI nIcakI taraha unapara yaha kukRtya kiyA ||43|| apane karmabandhase bhIru honeke kAraNa tapasvI mana, vacana, kAyase kabhI dUsarekA aniSTa nahIM karate ||44 || isalie isa taraha zAnta muniyoMke viSaya meM tumhArI yaha duzceSTA ucita nahIM hai / yadi zAnti cAhate ho to zIghra hI isa pramAdajanya upasargakA saMkoca karo || 45 // tadanantara valine kahA ki yadi ye mere rAjyase cale jAte haiM to upasarga dUra ho sakatA hai anyathA upasarga jyoMkA-tyoM banA rahegA || 46 || isake uttara meM viSNukumAra kahA ki ye saba AtmadhyAnameM lIna haiM isalie yahA~se eka Daga bhI nahIM jA sakate / ye apane zarIrakA tyAga bhale hI kara deMge para vyavasthAkA ullaMghana nahIM kara sakate ||47 || una muniyoMke Thaharaneke lie mujhe tIna Daga bhUmi denA svIkRta kro| apane Apako atyanta kaThora mata karo / maiMne kabhI kisIse yAcanA nahIM kI phira bhI ina muniyoMke Thaharaneke nimitta tumase tIna Daga bhUmikI yAcanA karatA hU~ ataH merI bAta svIkRta karo ||48|| viSNukumAra muniko bAta svIkRta karate hue ao kahA ki yadi ye usa sImAke bAhara eka DagakA bhI ullaMghana kareMge to daNDanIya hoMge isameM merA aparAdha nahIM hai || 49 || kyoMki lokameM manuSya tabhI Apattise yukta hotA hai jaba vaha apane 1. sugADhA baddha - ma /
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ 302 harivaMzapurANe taM chalavyavahArasthamavineyamanArjavam / duSTAhimiva duHzIlaM vazIkattaM pracakrame // 51 // minomi pApa ! pazya tvaM padatrayamitIrayan / vyajammata mahAkAyo jyotiHpaTalamAspRzan // 52 // merAvekakramo nyasto dvitIyo mAnuSottare / alAbhAdavakAzasya tRtIyo'bhramadambare // 53 // tadA viSNoH prabhAveNa kSubhite bhuvanatraye / kimetaditidhvAnA jAtAH kiMpuruSAdayaH // 54 // anukarNa munestasya vINAvaMzAdivAdinaH / madugItAH sanArIkAH jagurgandharvapUrvakAH // 55 // tasya raktatalaH pAdo bhraman svairaM nabhasyabhAt / saMgItakinnarAdistrImukhAbjanakhadarpaNaH // 56 // saMkSobha manaso viSNo pramo saMhara saMhara / tapaHprabhAvataste'dya calitaM bhuvanatrayam // 5 // devavidyAdharaivIM raiH zravyagAndharvavINibhiH / siddhAntagItikAgAnaruccarAkAzacAraNaH // 5 // iti prasAdyamAno'sau zanaiH saMhRtya vikriyAm / svabhAvastho'bhavadbhAnuyathotpAtazamesthitaH // 51 // upasarga vinAzyAzu valiM baddhyA suraastdaa| vinigRhya durAtmAnaM dezAd dUraM nirAkiran // 6 // vINAghopottarazreNI khagAnAM kinnaraiH kRtA / siddhakUTe mahAghoSA sughoSA dakSiNe taTe // 6 // kRtvA zAsanavAtsalyamupasargavinAzanAt / viSNuH svagurupAdAnte vikriyAzalyamujahau // 10 // vacanase cyuta ho jAtA hai| apane vacanakA pAlana karanevAlA manuSya lokameM kabhI Apattiyukta nahIM hotA / / 50|| ___ tadanantara jo kapaTa-vyavahAra karane meM tatpara thA, zikSAke ayogya thA, kuTila thA aura duSTa sA~pake samAna duSTa svabhAvakA dhAraka thA aise usa valiko vaza karaneke lie viSNukumAra muni udyata hue // 51 / / 'are pApI! dekha, maiM tona Daga bhUmiko nApatA hU~' yaha kahate hue unhoMne apane zarIrako itanA bar3A banA liyA ki vaha jyotiSpaTalako chUne lagA // 52 / / unhoMne eka Daga merupara rakhI dUsarI mAnuSottarapara aura tIsarI avakAza na milanese AkAzameM hI ghUmatI rahI / / 53 // usa samaya viSNuke prabhAvase tInoM lokoMmeM kSobha maca gyaa| kimpuruSa Adi deva 'kyA hai ? kyA hai ?' yaha zabda karane lage // 54 // vINA-bA~surI Adi bajAnevAle komala gItoMke gAyaka gandharvadeva apanI-apanI striyoMke sAtha una munirAjake samIpa manohara gIta gAne lage // 55 // lAla-lAla taluese sahita evaM AkAza meM svacchandatAse ghUmatA huA unakA paira atyadhika suzobhita ho rahA thA aura usake nakha saMgItake lie ikaTThI huIM kinnarAdi devoMkI striyoMko apanA-apanA mukha-kamala dekhaneke lie darpaNake samAna jAna par3ate the // 56|| 'he viSNo ! he prabho ! manake kSobhako dUra karo, dUra karo, Apake tapake prabhAvase Aja tInoM loka cala-vicala ho uThe haiM' isa prakAra madhura gItoMke sAtha vINA bajAnevAle devoM, dhIra-vIra vidyAdharoM tathA siddhAnta zAstrako gAthAoMko gAnevAle evaM bahuta UMce AkAzameM vicaraNa karanevAle cAraNa RddhidhArI muniyoMne jaba unheM zAnta kiyA taba ve dhIre-dhIre apanI vikriyAko saMkoca kara usa taraha svabhAvastha ho gaye-jisa taraha ki utpAtake zAnta honepara sUrya svabhAvastha ho jAtA hai-apane mUla rUpameM A jAtA hai // 57-59|| usa samaya devoMne zIghra hI muniyoMkA upasarga dUra kara duSTa valiko bAMdha liyA aura use daNDita kara dezase dUra kara diyA // 60|| usa samaya kinnaradeva tIna vINAe~ lAye the unameM ghoSA nAmakI vINA to uttarazreNI meM rahanevAle vidyAdharoMko dii| mahAghoSA siddhakUTavAsiyoMko aura sughoSA dakSiNataTavAsI vidyAdharoMko do // 61 / / isa prakAra upasarga dUra karanese jinazAsanake prati vatsalatA prakaTa karate hue viSNukumAra munine sIdhe guruke pAsa jAkara prAyazcitta dvArA vikriyAko zalya chor3I // 62 / / 1. yathotpAtaH samotthitaH ma. /
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizatitamaH sargaH 303 tapo ghoramasau kRtvA kRtvAntaM ghAtikarmaNAm / vihRtya kevalI viSNurmokSamante yayau vibhuH // 63 // idaM viSNukumArasya caritaM 'duritAzanam / yaH zRNoti jano bhaktyA dRSTizuddhiM zrayeta saH // 6 // zArdUlavikrIDitam svasthAnAcalayedalaM gurutarAn kAmandarAnmandarI __zcandrArkAnapi pAtayeskarabalavyApArataH paartH| toyezAn vikiredupaplavayutAni muktaye muktaye sAdhuH syAt kimu duSkaraM jinatapa:zrIyoginAM yoginAm // 65 // iti ariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRto viSNukumAramAhAtmyavarNano nAma viMzaH sargaH // 20 // . svAmI viSNukumAra, ghora tapazcaraNa kara tathA ghAtiyA karmokA kSaya kara kevalo hue aura vihAra kara antameM mokSako prApta hue // 63 / / gautama svAmI kahate haiM ki jo manuSya viSNukumAra munike isa pApApahArI caritako bhaktipUrvaka sunatA hai vaha samyagdarzanako zuddhiko prApta hotA hai // 64 // sAdhu cAhe to atizaya vizAla mandarAcaloMko bhI svecchAnusAra bhayase apane sthAnase vicalita kara sakatA hai, hatheliyoMke vyApArase sUrya aura candramAko bhI AkAzase nIce girA sakatA hai, upadravoMse yukta laharAte hue samudroMko bhI bikhera sakatA hai aura jo muktikA pAtra nahIM hai use bhI mukti prApta karA sakatA hai, so ThIka hI hai kyoMki jinazAsana pragIta tapolakSmoke dhAraka yogiyoM ke lie kyA kaThina hai ? arthAt kucha bhI nhiiN||65|| isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM viSNukumArakA varNana karanevAlA bIsavA~ sarga samApta huA // 20 // 1. duritanAzanam ma. / 2. pAtaye'mbaratala -m.| 3. vyApAratopArataH k.|
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekaviMzatitamaH sargaH atha gAndharvasena tAM kathaMcitkhecarAnvayAm / atirAjavibhUtiM ca cArudattaM nirUpya saH // 1 // cArugoSThIsukhAsvAdazcArudattaM yadUttamaH / udAracarito'pRcchadudAracaritapriyaH // 2 // 'pratIkSya kathamIdRzyaH sAdRzya parivarjitAH / devapauruSasUcinyaH saMpado bhavatArjitAH // 3 // vada vidyAdharI ceyaM kutaH stutyA tavAspade / nyavasad vasumiH pUrNa varSakarNAmRtaM mama // 4 // iti pRSTo'vadatso'smai prahRSTamatirAdarAt / sAdhu pRSTamidaM dhIra ! vacmi te zRNu vRttakam // 5 // AsIdava vezyezazcampAyAM sumahAdhanaH / bhAnudatta iti khyAta: subhadrA tasya bhAminI // 6 // samyagdarzanasaMzuddhinAnANuvratadhAriNoH / kAle yAti sukhAmbhodhimagnayoyauvanasthayoH // 7 // cirAyati tayozcittanayanAmatavarSiNi / sAkSAdgRhiphale zrImadapatyamukhapaGkaje // 8 // arhadAyatane pUjAM kurvANAvanyadA ca tau / cAraNazramaNaM dRSTvA putrotpattimapRcchatAm // 9 // acireNeva tenApi yatinA kRpayA tayoH / pradhAnasutasaMbhUtirAdiSTA pRSTamAtrataH // 10 // utpannazcAcireNAhaM tayoH prItikaraH sutaH / cArudattAbhidhAnazca kRtaH kRtamahotsavaH // 11 // kRtANuvratadIkSazca grAhitaH sakalAH kalAH / bAlacandraH parAM vRddhiM bAndhavAmmonidheradhAt // 12 // athAnantara jinheM uttamottama goSThiyoMke sukhakA svAda thA, jo svayaM udAra caritake dhAraka the aura udAracaritake dhAraka manuSyoMke lie atyanta priya the aise yaduvaMzaziromaNi taraha vidyAdharoMke kUlameM utpanna gAndharvasenAko evaM rAjAoMkI vibhUtiko tiraskRta karanevAle cArudattako dekhakara unase pUchane lage ki he pUjya ! jo apanI tulanA nahIM rakhatI tathA jo Apake bhAgya aura puruSArtha donoMko sUcita karanevAlI haiM aisI ye sampadAeM Apane kisa taraha prApta kI ? kahie ki yaha prazaMsanIya vidyAdharI, dhana-dhAnyase paripUrNa Apake bhavanameM nivAsa karatI huI mere kAnoMmeM amRtakI varSA kyoM kara rahI hai ? // 1-4 // vasudevake dvArA isa prakAra pUche jAnepara cArudatta bahuta hI prasanna huA aura Adarake sAtha kahane lagA ki he dhora! tumane yaha ThIka pUchA hai / acchA, dhyAnase suno maiM tumhAre lie apanA vRttAnta kahatA hU~ / / 5 / / isI campApurImeM atizaya dhanADhya bhAnudatta nAmaka vaizyaziromaNi rahatA thaa| usakI strIkA nAma subhadrA thA // 6 // samyagdarzanako vizuddhatAke sAtha nAnA aNuvratoMko dhAraNa karanevAle sukharUpI sAgarameM nimagna evaM pUrNa yauvanase suzobhita una donoMkA samaya sukhapUrvaka bIta rahA thaa||7|| tadanantara kisI samaya jaba ki una donoMke citta aura netroMke lie amRta barasAnevAlA evaM gRhasthIkA sAkSAt phalasvarUpa, bhAgyazAlI putrakA mukha kamala vilamba kara rahA thA arthAt una donoMke jaba putra utpanna honemeM vilamba dIkhA taba ve donoM mandirameM pUjA kara rahe the usI samaya cAraNaRddhidhArI munike darzana kara unhoMne unase putrotpattikI bAta pUchI // 8-9 / / pUchate ho una munirAjane donoM dampatiyoMpara dayA kara kahA ki tumhAre zIghra hI uttama putrakI utpatti hogii|||10|| aura kucha hI samaya bAda una donoM dampatiyoMke Anandako bar3hAnevAlA maiM putra huaa| merA cArudatta nAma rakhA gayA tathA mere janmakA bar3A utsava manAyA gayA // 11 // a kI dIkSAke sAtha-sAtha jise samasta kalAe~ grahaNa karAyI gayI thIM aisA vaha bAlakarUpI candramA parivArarUpI samudrako vRddhi karane lagA / bhAvArtha-vaha bAlaka jyoM-jyoM kalAoMko grahaNa karatA jAtA thA tyoM-tyoM 1. pUjya ! ja
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekaviMzatitamaH sargaH 305 varAhagomukhAbhikhyaharisiMhatamo'ntakAH / marubhUtiriti prItA vayasyA me'bhavaMstadA // 13 // taiH saha krIDayA yAto nimnagA ratnamAlinIm / 'apAdopahataM pazyan dampatyoH puline padam // 14 // jAtavidyAdharAzaGkAH pragatyAnupadaM ca tam / ratazayyAmapazyAma zyAmale kadalIgRhe // 15 // rativyatikaramlAnapuSpapallavatalpataH / alpamantaramanviSya sumahAgahanaM vanam // 16 // dRSTo vidyAdharo vRkSe kolito lohakolakaiH / pAzrvakheTakakhaDa gAgravyagraraktanirIkSaNaH // 17 // tisraH kheTakasaMgUDhA gRhItvauSadhivartikAH / cAlanotkIlanonmUlabraNarohAH kRtA mayA // 18 // niHkIlo nivraNazcAsau gRhItvA khaDgakheTako / niruttaraH khamutpatya dadhAvottarayA dizA // 19 // pralApAnupadaM gatvA hiyamANAM dviSA priyAm / vimocyAdAya tAmetya mAmavIcanmahAdaraH // 20 // bhadra ! dattA yathA prANA mriyamANAya me tvayA / tathaiva dIyatAmAjJA vada kiM vidadhAmi te // 21 // vaitADhayasti nRpaH zreNyA dakSiNasyAM hi dakSiNaH / mahendravikramo nAmnA nagare zivamandire // 22 // tasyAmitagatirnAmnA tanayo'hamatipriyaH / mitraM me dhUmasiMhazca gauramuNDazca khecaraH // 23 // hImantaM parvataM tAbhyAmAgatena mayAnyadA / yauvanazriyamArUDhA dRSTA tApasakanyakA // 24 // hiraNyaromatanayA zirISasukumArikA / jahAra hRdayaM hRdyA nAmnA me sukumArikA // 25 // bandhujanoMkA harSarUpI sAgara vRddhiMgata hotA jAtA thA // 12 // usa samaya varAha, gomukha, harisiMha, tamo'ntaka aura marumUti ye pAMca mere mitra the jo mujhe atizaya priya the // 13 // eka bAra una mitroMke sAtha krIr3A karatA huA maiM ratnamAlinI nadI gyaa| vahA~ maiMne kinArepara kisI dampatIkA eka aisA sthAna dekhA jisapara pahu~caneke lie pairoMke cihna nahIM uchale the // 14 // hama logoMko vidyAdhara dampatIkI AzaMkA huI isalie kucha aura Age gye| vahAM jAkara hama logoMne hare-bhare kadalI gRhameM usa vidyAdhara dampatIkI rati-zayyA dekhI // 15 // rati sambandhI kAryase jisake phUla aura pallava murajhA rahe the aisI usa ratizayyAse kucha dUra Age calanepara eka bar3A saghana vana dikhA // 16 // vahAM eka vRkSapara lohako kIloMse kolita eka vidyAdhara dikhAI diyaa| usa vidyAdharake lAla-lAla netra samIpameM par3I huI DhAla aura talavArake agrabhAgameM vyagra the arthAt vaha bAra-bAra unhIM kI ora dekha rahA thA // 17 // usake isa saMketase maiMne DhAlake nIce chipI huI cAlana, utkIlana aura unmUlavraNaroha nAmaka tIna divya oSadhiyAM uThA liiN| aura cAlana nAmaka oSadhise maiMne usa vidyAdharako calAyA, utkIlana nAmaka oSadhise use kIlarahita kiyA tathA unmUlanavraNaroha nAmaka oSadhise kIla nikAlanekA ghAva bhara diyA // 18 // jyoM hI vaha vidyAdhara kIlarahita evaM ghAvarahita huA tyoM ho DhAla aura talavAra lekara cupacApa AkAzameM ur3A aura uttara dizAko ora daur3A / / 19 / / jisa orase ronekA zabda A rahA thA vaha usI ora daur3atA gayA aura zatruke dvArA harI huI apanI priyAko chur3A laayaa| priyAko lAkara vaha vahIM AyA aura bar3e Adarake sAtha mujhase bolA ki he bhadra ! jisa prakAra Aja mujha marate hueke lie Apane prANa diye haiM usI prakAra AjJA dIjie / kahie maiM ApakA kyA pratyupakAra karUM ? // 20-21 // vijayAdhaM parvatakI dakSiNa zreNImeM eka zivamandira nAmakA nagara hai| usameM mahendravikrama nAmakA sarala rAjA hai| usI mahendravikrama rAjAkA maiM atizaya pyArA amitagati nAmakA putra huuN| dhUmasiMha aura gauramuNDa nAmake do vidyAdhara mere mitra haiM // 22-23 / / kisI samaya una donoM mitroMke sAtha maiM hrImanta nAmaka parvatapara aayaa| vahAM eka hiraNyaroma nAmakA tApasa rahatA thaa| usako pUrNa yauvanavatI evaM zirISake phUlake samAna sukumAra sukumArikA nAmakI sundara kanyA thii| 1. ApadopahataM ma., gha. / 2. pArve kheTaka- ma. / 3. -mAjJAM m.|
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ 306 harivaMzapurANe gADhAkalpakazalyAya pitrA me yAcittA ca sA / saMvRttazcomayorAza vivAhaH paramotsavaH // 26 // dhUmasiMho'pi cAmaSyAM sAbhilASo'milakSitaH / apramattatayA cAhaM viharAmi tayA sadA // 27 // ramamANo'dya tenAhaM kIlito mocitastvayA / hRtAsau mocitA zatrormayeyaM sukumArikA // 28 // tadeSa yojyatAmadya janaH karmaNi vAJchite / vayojyeSTho'pi taM kurve prANadasyAnuvarttanam // 29 // mavatoddhatazalyaM mAM jIvantamiha janmani / kRtapratyupakAraM te pratIhyaddhatazalyakam // 30 // iti priyaMvado'vAdi strIsakhaH khecarI mayA / kRtaM kRtaM hi me sarva tvayA sadbhAvadarzinA // 31 // zuddhaM darzayatA bhAvaM vada kiM na kRtaM tvayA / tadevopakRtaM puMsAM yat sadbhAvadarzanam // 32 // puNyavAn nanu pUjyo'haM tattavAnaghadarzanam / jAtaM me sulabhaM loke sAmAnyanaradurlabham // 33 // sarvasAdhAraNaM naNAmavasthAntaravartanam / tvaM viSaNNamanA mA bhUH kIlito'smIti vairiNA // 34 // upakAramatistAta ! yadi mAM prati te tataH / mayyapatyamatiH kAryA tvayA nityamitIrite // 35 // vADhamityabhidhAyAsau nAma gotraM ca me tataH / pRSTvAmidhAya mApRcchaya svosakhaH sa khamudyayau // 36 // praviSTAzca vayaM campAM vidyAdharakathAratAH / dRSTazratAnubhUtaM hi navaM tikaraM nRNAm // 37 // "UDhA ca yauvanasthena nAmnA mitravatI myaa| sarvArthasya sumitrAyA mAtulasya tanUbhavA // 38 // zAstravyasanino me'bhUnnAtmastrIviSaye'pi dhIH / zAstravyasanamanyeSAM vyasanAnAM hi bAdhakam // 39 // vaha mere dekhane meM Ayo aura dekhate hI sAtha usane merA mana hara liyA // 24-25 / / maiM vahA~se calA to AyA parantu usakI prAptiko utkaNThArUpa zalya mere manameM bahuta gaharI laga gyii| antameM pitAne mere lie usa kanyAkI yAcanA kI aura zIghra hI donoMkA bar3e utsavake sAtha vivAha ho gayA // 26|| cUMki mujhe dikhA ki merA mitra dhUmasiMha bhI isa sukumArikAko pAnekI abhilASA rakhatA hai isalie maiM sadA pramAdarahita hokara isake sAtha vihAra karatA hU~ // 27 // parantu Aja maiM isake sAtha ramaNa kara rahA thA ki vaha dhUmasiMha mujhe kIlita kara isa sukumArikAko hara le gyaa| Apane mujhe chur3AyA aura maiM ise zatruse chur3A lAyA hU~ |28|| isalie Aja isa janako ( mujhe) icchita kAryameM lagAie / kyoMki Apa mere prANadAtA haiM isalie avasthAmeM jyeSTha honepara bhI maiM ApakI sevA karU~gA // 29 / / yadyapi Apane merI zalya nikAlakara mujhe jIvita kiyA hai tathApi yathArthameM merI zalya tabhI nikalegI jaba maiM ApakA pratyupakAra kara la~gA // 30 // isa prakAra strIsahita madhura vacana bolanevAle usa vidyAdharase maiMne kahA ki jaba Apa mere prati isa taraha zubha bhAva dikhalA rahe haiM taba merA saba kAma ho cukaa| kahie zuddha abhiprAyako dikhAte hue Apane merA kyA nahIM kiyA hai ? manuSyoMko jo zubha bhAvako dikhAnA hai vahI to unakA upakAra hai // 31-32 / / he niSpApa ! nizcayase maiM Aja puNyavAn aura pUjya huA hU~ kyoMkisaMsArameM anya sAmAnya manuSyoMke lie dulaMbha ApakA darzana mujhe sUlabha haA hai / / 33 / / manuSyoMkI avasthAoMkA palaTanA sarvasAdhAraNa bAta hai isalie maiM zatruke dvArA kIlita huaa| yaha socakara Apa khinnacitta na hoM // 34 // he tAta ! yadi ApakI mere prati upakAra karanekI bhAvanA hI hai to Apa mujhe sadA apanA putra smjhie| isa prakAra mere kahanepara usane kahA ki bahuta ThIka hai| tadanantara vaha merA nAma aura gotra pUchakara strI sahita AkAzameM ur3a gayA // 35-36 / / aura hama loga usI vidyAdharakI kathA karate hue campA nagarImeM praviSTa hue so Thoka hI hai kyoMki dekhIsunI aura anubhavameM AyI nUtana vastu hI manuSyoMko sukhadAyaka hotI hai // 37 // taruNa honepara maiMne apane mAmA sarvArthakI sumitrA srose utpatra mitravatI nAmaka kanyAke sAtha vivAha kiyA // 38 // kyoMki mujhe zAstrakA vyasana adhika thA isalie apanI vIke viSayameM 1. vardhanaM m.| 2. mAM pRcchaya ka., kha., ga., gha, / mA = mAm + ApRcchaya, iticchedaH / 3. rUDhA s.|
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekaviMzatitamaH sargaH rudradattaH pitRvyo me bahuvyasanasaktadhIH / saMmAnya yojito mAtrA kAmuka vyavahAravit // 40 // AsItkaliGgasenAtra gaNikA gaNanAyikA / sutA vasantasenAsyA vasantazrIriva zriyA // 41 // kanyAsI nRtyagItAdikalAkauzalazAlinI / saurUpyasya parA koTiyauMvanasya navonnatiH // 42 // nRtyArambhe'nyadA tasyA rudradattena saMgataH / sasAhityajanAkIrNe sthito'haM nRtyamaNDape // 43 // sUcanATakacyA jAtimukulAJjalim / vyakirat pravikAsaM ca prApteSu mukuleSu ca // 44 // suSThukAre prayukte'syAH kaizcitsAhityavarttibhiH / mayA vikAsakAlajJamAlAkArasya yojite // 45 // tasyA datte budhaistasminnaGguSThe'bhinaye kRte / nApitasya mayA datta e nakhamaNDalazodhinaH // 46 // kukSegarmakSikAyAzca vyudAsAminaye kRte / pUrvavat taiH kRte prAptagopAlasya mayA punaH // 47 // rasabhAvavivekasya vyaJjikA sA ca saMprati / suSThukAramadAtprItA svAGgulisphoTakAriNI // 48 // tataH sarvasya lokasya pazyato mama saMmukham / nanATa nATakaM hAri sAnurAgavazA ca sA // 49 // upasaMhRtanRtyA ca nijaprAsAdavarttinI / svamAtre'kathayadbhAvamiti sAkalpakAturA // 50 // daha janmani me mAtazcArudattAtparasya na / saMkalpastena tenAraM mAM yojayitumarhasi // 51 // mAtA jJAtvA sutAcittaM cArudattasya yojane / dAnamAnAdinAbhyarcya rudradattamayojayat // 52 // tena cAhamupAyena pRSThatazcAgrataH pathi / gajau prayojya tadvezyAvezma jAtu pravezitaH // 53 // merI kucha bhI ruci nahIM thI so ThIka hI hai kyoMki zAstrakA vyasana anya vyasanoMkA bAdhaka hai ||39|| merA eka rudradatta nAmakA kAkA thA jo aneka vyasanoMmeM Asakta thA tathA kAmIjanoMke samasta vyavahArako jAnanevAlA thA / merI mAtAne use mere sAtha lagA diyA ||40|| isI campA nagarI meM eka kaliMgasenA nAmakI vezyA thI jo samasta vezyAoM kI ziromaNi thI aura usakI vasantasenA nAmakI putrI thI jo zobhAmeM vasantakI lakSmIke samAna jAna par3atI thI || 41 // vaha vasantasenA nRtya-gIta Adi kalAoM sambandhI kauzalase suzobhita thI, saundaryakI parama sImA thI aura yauvanakI nUtana unnati thI // 42 // kisI eka dina vasantasenAkA nRtya prArambha honevAlA thA / usake lie maiM bhI rudradattake sAtha sAhityika janoMse bhare hue nRtya-maNDapameM baiThA thA ||43|| vaha sUcI nRtya karanA cAhatI thii| usake lie usane suiyoMke agrabhAgapara aMjali bharakara jAti puSpoM kI boMr3iyA~ bikhera dIM aura gAyanake prabhAvase jaba saba boMr3iyA~ khila gayIM to sabhA meM baiThe hue kitane hI loga usakI prazaMsA karane lge| maiM jAnatA thA ki puSpoMke khilanese kauna-sA rAga hotA hai, isalie maiMne use mAlAkAra rAgakA saMketa kara diyA / sUcI nRtyake bAda usane aMguSTha nRtya kiyA to sabhAke vidvAn usakI prazaMsA karane lage / parantu maiMne nakhamaNDalako zuddha karanevAle nApita rAgakA saMketa kara diyA / tadanantara usane go aura makSikAkI kukSikA abhinaya kiyA to anya loga usakI prazaMsA karane lage / parantu maiMne gopAla rAgakA saMketa kara diyaa| isa prakAra rasa aura bhAva ke vivekako prakaTa karanevAlI usa vasantasenAne prasanna ho apanI aMguliyAM caTakAto huI merI bahuta prazaMzA kI / tadanantara anurAgase bharI huI ukta vezyAne saba logoMke dekhate-dekhate mere sAmane sundara nRtya kiyA ||44-49 || nRtya samApta kara vaha apane ghara gayI aura tIvra utkaNThA se Atura ho apanI mAtA se kahane lagI ki he mAtA ! isa janmameM merA cArudatta ke sivAya kisI dUsareke sAtha samAgamakA saMkalpa nahIM hai isalie mujhe zIghra hI cArudattake sAtha milAneke yogya ho ||50-51 || mAtAne putrokA abhiprAya jAnakara cArudatta ke sAtha milAne ke lie dAna-sammAna Adise santuSTa kara rudradattako niyukta kiyA arthAt isa kAryakA bhAra usane rudradatta ke lie sauMpa diyA || 52 || kisI dina meM rudradattake sAtha mArga meM jA rahA thA ki usane upAya kara mere Age 1. pravikAsAtprAkU ga. | 307
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe kRtasaMketayA pUrva kRtaH kAliGgasenayA / svAgatAsanadAnAdyairupacAro'tra cAvayoH // 54 // dyUte tatrottarIyaM ca 'raudradatta' jitaM tathA / tato'hamudyato rantumapasArya tametayA // 55 // vasantasenayA ghRtAdapasArya svamAtaram / kRtA durodarakrIDA mayA saha vidagdhayA // 56 // Asaktazca ciraM tatra pAyito'tipipAsitaH / matimohanayogena vAsitaM zizirodakam // 57 // ativisrambhatastasyAmanurAge mamodgate / karagrahaNametasyA jananyA kArito'smyaham // 58 // vasatA tatra varSANi mayA dvAdaza vismRtau / pitarau mitravatyAmA kAryeSvanyeSu kA kathA // 59 // vRddhasevAvivRddhA me guNAstaruNisevayA / doSairupacitaizchannAH sajanA iva durjanaiH // 60 // svarNaSoDazakoTISu praviSTAsu nijaM gRham / dRSTvA kAliGga senAnte mitravatyA vibhUSaNam // 61 // jagau vasantasenAM tAmekAnte mantrakovidA / duhitarhitamAbhASe karNa madvacanaM kuru // 62 // guruvAkyAmRtaM mantraM sadAbhyasyati yo janaH / tamanarthagrahA dUrAd Dhaukante na kadAcana // 63 // jAnAsyeva jaghanyAM no vRttiM yadvittavAn priyaH / heyaH pIlitasAraH syAdizvalaktakavannaraH // 64 // tanulagnamalaMkAraM cArudattasya bhAryayA / preSitaM prekSyakAruNyAd vyasarjayamahaM punaH // 65 // tadasya pItasArasya kuru tAvadvimokSaNam / sAravantaM naraM svamyaM navekSumiva bhakSaya // 66 // 308 aura pIche do-do hAthiyoMko lar3A diyA aura surakSA pAneke lie mujhe usa vezyA ke ghara praviSTa karA diyA || 53 | | kaliMgasenA vezyAko isa bAtakA pahalese hI saMketa kara diyA gayA / isalie usane svAgata tathA Asana Adike dvArA hama donoMkA satkAra kiyA || 54 || tadanantara kaliMgasenA aura rudradattakA juA prArambha huA so kaliMgasenAne juAmeM rudradattakA dupaTTA taka jIta liyaa| taba maiM rudradattako haTAkara kaliMgasenAke sAtha juA khelaneke lie udyata huA || 55 || mujhe udyata dekha vasantasenAse bhI nahIM rahA gyaa| isalie vaha caturA apanI mAtAko alaga kara mere sAtha juA khelane lagI ||56 || maiM juA khelanemeM cirakAla Asakta rhaa| isI bIca mujhe jorakI pyAsa lagI to usane buddhiko mohita karanevAle yogase suvAsita ThaNDA pAnI mujhe pilAyA || 57 || atizaya vizvAsake kAraNa jaba usapara merA anurAga bar3ha gayA taba usakI mAtAne mujhe usakA hAtha pakar3A diyA || 18 || maiM usameM itanA Asakta huA ki usake ghara bAraha varSaM taka rhaa| isa bIcameM maiMne apane mAtA-pitA tathA priya strI mitravatIko bhI bhulA diyaa| phira anya kAryoMkI to kathA hI kyA thI ? // 59 // vRddhajanoMkI sevAse pahale jo mere guNa vRddhiko prApta hue the ve taruNIkI sevA utpanna hue doSoMse usa taraha AcchAdita ho gaye jisa taraha ki durjanoMse sajjana AcchAdita ho jAte haiM ||60|| hamAre pitA solaha karor3a dInArake dhanI the| so jaba saba dhana krama-kramase kaliMgasenAke ghara A gayA aura anta meM mitravatIke AbhUSaNa bhI Ane lage taba yaha dekha mantra karane meM nipuNa kaliMgasenA eka dina ekAnta meM vasantasenAse bolI ki beTI ! meM hitakI bAta kahatI hU~ so mere vacana kAnameM dhara // 61-62 // jo manuSya gurujanoMke vacanAmRtarUpa mantrakA sadA abhyAsa karatA hai anartharUpI graha sadA usase dUra rahate haiM, kabhI usake pAsa nahIM Ate || 63 || tU hama logoM kI isa jaghanya vRttiko jAnatI hI hai ki dhanavAn manuSya hI hamArA priya hai| jisakA dhana khIMca liyA hai aisA manuSya Ikhake chilake ke samAna chor3ane yogya hotA hai || 64 || Aja cArudattakI bhAryA ne apane zarIrakA AbhUSaNa utArakara bhejA thA so use dekha maiMne dayAvaza vApasa kara diyA hai ||65 || isalie aba sArahIna ( nirdhana ) cArudattakA sAtha chor3a aura nayI Ikhake samAna kisI dUsare sAravAn (sadhana) manuSyakA upabhoga kara || 66 // 1. rudradattasyedaM raudradatta N, uttarIyaM vastram / 2. jaghanyAto vRttiryadvittavAn priyaH ma / 3. prepya ma. /
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekaviMzatitamaH sargaH 309 zaGkaneva tataH karNe tADitA sAtipIDitA / jagAda mAtaraM mAtaH kimidaM gaditaM tvayA // 7 // kaumAraM patimujjhitvA cArudattaM ciroSitam / kubereNApi me kArya nezvareNa pareNa kim // 6 // prANairapi hi me 'nArthazcArudattaviyojakaiH / maivaM vocaH punarmAtaryadi me jIvitaM priyam // 19 // pUritaM koTizo dyumnaiha te tadgRhAgataiH / tathApi tajihAsAbhUdakRtajJA hi yoSitaH // 70 // kalApAramitasyAmba rUpAtizayayoginaH / saddharmadarzino me'sya syAtyAgastyAginaH kutaH // 7 // atyAsatAmiti jJAtvA kRtvA tadanuvartanam / cintayantI sthitopAyamAvayoH sA viyojane // 72 // Asane zayane snAne bhojane cApi yuktayoH / yogenAyujya nau nidrAmahaM rAtrau bahiH kRtaH // 73 // nidrApAye gRhaM gatvA martRniHkrAntiduHkhinIm / apazyaM mAtaraM duHkhI bhAryA ca kRtarodanAm // 7 // tataH kRtatadAzvAsaH priyAlaMkArahastakaH / uzIrAvarttamAyAto mAtulena vaNijyayA // 5 // krItvA tatra ca kApasiM tAmraliptaM pragacchataH / devakAlaniyogena so'pyadAhi davAgninA // 76 // muktvA mAtulamazvena pUrvAzAM gacchato mRtaH / so'pi padbhyAM tato yAtaH priyaGga nagaraM zramI // 7 // surendradattanAmnAhaM pitRmitreNa viikssitH| vizrAntaH katicittatra dinAni sukhasaMgataH // 8 // kaliMgasenAkI bAta sunakara vasantasenAko itanA tovra duHkha huA mAno usake kAnameM kIlA hI Thoka diyA ho| usane mAtAse kahA ki he mAtaH ! tUne yaha kyA kahA ? // 67 // kumArakAlase jise svIkAra kiyA tathA cirakAla taka jisake sAtha vAsa kiyA usa cArudattako chor3akara mujhe kuberase bhI kyA prayojana hai ? phira dUsare dhanADhya manuSyako to bAta hI kyA hai ? // 68 // adhika kyA kahU~ cArudattake sAtha viyoga karAnevAle ina prANoMse bhI mujhe prayojana nahIM hai / he mAtaH ! yadi merA jIvana priya hai to aba punaH aise vacana nahIM kaha // 69 / / are ! usake gharase Aye hue karor3oM dInAroMse terA ghara bhara gayA phira bhI tujhe usake chor3anekI icchA huI so Thoka hI hai kyoMki khiyAM akRtajJa hotI haiM // 70 / / he mAtaH! jo kalAoMkA pAragAmI hai, atyanta rUpavAn hai, samIcIna dharmako jAnanevAlA hai evaM atizaya tyAgI-udAra hai, usa cArudattakA tyAga meM kaise kara sakatI hU~ ? 71 // isa prakAra vasantasenAko mujhameM atyanta Asakta jAna kaliMgasenA usa samaya to kucha nahIM kaha sakI, usokI hAMmeM hA~ milAtI rahI paranta manameM hama donoMko viyakta karanekA upAya socatI rahI // 72 / / hama donoM Asanapara baiThate samaya, zayyApara sote samaya, snAna karate samaya aura bhojana karate samaya sAtha-sAtha rahate the isalie use viyukta karanekA avasara nahIM milatA thaa| eka dina usane kisI yoga ( tantra ) dvArA hama donoMko nidrAmeM nimagna kara rAtrike samaya mujhe gharase bAhara kara diyA // 73 // nidrA dUra honepara maiM ghara gyaa| mere pitA munidIkSA le cuke the isalie merI mAtA aura strI bahuta duHkhI thiiN| ve vilakha-vilakhakara rone lagIM unheM dekha maiM bhI bahuta duHkhI huA // 74 / / tadanantara mAtA aura strIko dhairya baMdhAkara tathA strIke AbhUSaNa hAthameM le vyApArake nimitta maiM apane mAmAke sAtha uzIrAvarta deza AyA // 75 // vahAM kapAsa kharIdakara becaneke lie maiM tAmralipta nagarako ora jA rahA thA ki bhAgya aura samayakI pratikUlatAke kAraNa vaha kapAsa dAvAnalase bocameM hI jala gayA // 76 / / maiMne. mAmAko vahIM chor3A aura ghor3Apara savAra ho maiM pUrva dizAko ora calA parantu ghor3A bIcameM hI mara gayA isalie paidala calakara thakA-mAMdA priyaMgunagara pahuMcA // 77|| usa samaya priyaMgunagarameM mere pitAkA mitra surendradatta nAmakA seTha rahatA thaa| usane mujhe dekhakara bar3e sukhase rakhA aura kucha dina taka maiMne vahA~ vizrAma kiyA / / 78 // vahA~se maiM samudrayAtrAke lie gayA so chaha bAra merA jahAja 1. nAthazcArudatto viyojakaH m.| 2. anyAsaktA-ma. / 3. ni:krAnta ma. / 4. kRtarodanIm m.| 5. priyAyA alaMkArA haste ysyaasau|
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ 310 harivaMzapurANe samudrayAtrayA yAtaH SaT kRtvo bhinnanausthitiH / aSTakoTIzvarazvAhamamavaM minnapAtrakaH // 79 // AsAdya phalakaM kRcchAduttIrya makarAlayam / prApto rAjapuraM tatra parivrAjakamaikSiSi // 8 // tenAhaM zAntaveSeNa zrAnto vishraantimaahitH| rasalobhena ca vizvAsya kAntAraM ca pravezitaH // 1 // mugdhaH sadagdhiko rajjvA parivAjAvatAritaH / praviSTo'haM bilaM' mIma prerito rasatRSNayA / / 8 / / rasAyA mUlamAsAdya rajjvArUDho dRDhAsanaH / AdadAno rasaM puMsA niSiddhastatra kenacit / / 83 / / mA spAkSIstvaM rasaM bhadra ! raudraM yadi jijIviSuH / spRzyeta cenna jIvantaM muJcati kSayarogavat // 84 // tatazcakitacitto'hamavocaM tamiti drutam / tvaM bhoH kaH kena vA kSipta iheyukto jagAda saH // 85 / / ujjayinyA vaNigminnapAtro'pAtreNa liGginA / rasamAdAya nikSipto rasarAkSasavakSasi / / 86 // svagasthizeSabhUto'haM rasabhukto vyavasthitaH / mamAto nirgamo bhadra ! mRtasyaiva na jIvataH / / 87 / / saMpRestena moH kastvamityavocamahaM punaH / cArudatto vaNik kSiptaH parivAjA tavAriNA // 48 // priyavAdAti vizvasya vakavRtterdurAtmanaH / adho'dho'nucaro mugdhaH patatIti kimadbhutam / / 8 / / pUrayitvA rasaM tena rajjumAropya cAlitam / ekAmAkRSya kRttvaikAM kRtArthaH sa khalo gataH // 10 // patitasya taTe tena puMsA nirgamanAya me| upAyaH sAdhunAvAci tatazceti kRpAvatA // 11 // phaTa gyaa| antameM jisa kisI taraha maiM ATha karor3akA svAmI hokara lauTa rahA thA ki phira bhI jahAja phaTa gayA aura sArA dhana samudra meM DUba gayA / / 79 / / bhAgyavaza eka takhtA pAkara bar3e kaSTase maiMne samudrako pAra kiyaa| samudra pArakara maiM rAjapura nagara AyA aura vahA~ eka saMnyAsIko maiMne dekhA / / 80 // maiM thakA huA thA isalie zAntaveSako dhAraNa karanevAle usa saMnyAsIne mujhe vizrAma kraayaa| tadanantara rasakA lobha dekara evaM vizvAsa dilAkara vaha mujhe eka saghana aTavImeM le gayA // 81 / / maiM bholA-bhAlA thA isalie usa saMnyAsIne eka tUmar3I dekara mujhe rassIke sahAre nIce utArA jisase maiM rasako tRSNAse eka bhayaMkara kueMmeM jA ghusA / / 82 / / pRthivIke talameM pahuMcakara rassIpara apanA dRr3ha Asana jamAye hue jaba maiM rasa bharane lagA taba vahA~ sthita kisI puruSane mujhe rokA // 83 // usane kahA ki he bhadra! yadi tu jIvita rahanA cAhatA hai to isa bhayaMkara rasakA sparza mata kr| yadi kisI taraha isakA sparza ho jAtA hai to kSayarogako taraha yaha jIvita nahIM chor3atA // 84 // tadanantara Azcaryacakita ho maiMne usase zIghra hI isa prakAra pUchA ki mahAzaya ! tuma kauna ho? aura kisane tumheM yahA~ DAla diyA hai ? mere yaha kahanepara vaha bolA ki maiM ujjayinIkA eka vaNika huuN| merA jahAja phaTa gayA thA isalie eka apAtra sAdhune rasa lekara majhe rasarUpI rAkSasake vakSaHsthalapara girA diyA hai / / 85-86 // rasake upabhogase merI camar3I tathA haDDo hI zeSa raha gayo hai| he bhadra ! merA to yahAMse nikalanA tabhI hogA jaba maiM mara jAU~gA jIvita rahate merA nikalanA nahIM ho sakatA // 87 / / usa manuSyane majhase bhI pUchA ki tuma kauna ho? taba maiMne kahA ki maiM cArudatta nAmakA vaNik hU~ aura jo tumhArA zatru thA uso saMnyAsAne mujhe yahA~ girAyA hai||88|| 'yaha priyavAdI hai' isalie bagaleke samAna mAyAcArI duSTa manuSyakA vizvAsa kara usake pIche-pIche calanevAlA mUr3ha manuSya yadi nIce-nIce giratA hai to isameM Azcarya ho kyA hai ? // 89 / / antameM maiMne tUmar3ImeM rasa bharakara tathA rassImeM bA~dhakara use claayaa| jisa rassImeM rasako tUmar3o baMdhI thI usa rassIko to usa saMnyAsIne khIMca liyA aura jisake sahAre mujhe Upara car3hanA thA use kATa diyaa| isa prakAra apane manorathako siddha kara vaha duSTa vahA~se calA gyaa||90|| jaba maiM kinArepara jA par3A taba usa sajjana puruSane dayAyukta ho mere lie nikalanekA mArga batalAyA // 91 / 1. -mAdRtaH ma. / 2. kUpam ga. Ti. / 3. mUlamAzAyA ma. / 4. spRzeta ma. / spRzata ga. / 5. chittvaa|
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekaviMzatitamaH sargaH godhaikA rasapAnAya sAdho'trAvatariSyati / susvA zIghraM hi tatpucchaM dhRtvA nirgaccha nizcayam // 12 // tadetyuktavate dharma tasmai samyakravapUrvakam / saprapaJcamuvAcAhaM sahapaJcanamaskRtim // 13 // paredhuzca rasaM pItvA gacchantyAH pucchamAzvaham / godhAyA dhRtavAn doAmAkRSTazca bahistayA // 14 // taTopATitagAtro'haM bahirmukto'timUcchitaH / vibuddhazca punarjanma jAtamiti vyacintayam // 15 // zanairutthAya gacchantamanvadhAvad yamopamaH / mahiSo vanamadhye mAM praviSTo'haM guhAM tataH // 96 // prasupto'jagarastatra mayAkrAntaH samutthitaH / amidhAntamatyugraM so'gRhInmahiSaM mukhe // 17 // yAvaccoddhatayoryuddhaM vartate viSamaM tayoH / tAvat tatpRSThamAkramya nirgato'hamatidvatam // 10 // viniHsRtya mahAraNyAd pratyantagrAmamApnuyAm / kAkatAlIyatastatra rudradattaM dadarza tam // 19 // kSutpipAsAtiharaNaM kRtvAsau me tato'bravIt / cArudatta! viSAdaM mA kArSItvaM zRNu me vacaH // 10 // suvarNadvIpamAvizya samupAyaM dhanaM mahat / pratyeSyAvaH punaryana rakSyate kulasaMtatiH // 101 // ekavAkyatayA tena yAtau cairAvatI nadIm / uttIrya girikuTaM ca giriM vetravanaM vanam // 102 // TaGkaNaM dezamAsAdya krIvAjau gatidakSiNau / gatau vAmapathenAtiviSameNa zanaiH zanaiH // 103 // atilaGghaya samAM prAha rudrdtto'nvitaad| cArudatta ! pazUn hatvA kRtvA mastrApravezanam // 104 // Asvahe tatra nau dvIpe bhAruNDAzcaNDatuNDakAH / gRhItvAmiSalobhena pakSiNaH prakSipanti hi // 105 // usane kahA ki he satpuruSa ! rasa pIneke lie yahA~ eka goha AvegI so tuma sarakakara yadi zIghra hI usakI pUMcha pakar3a loge to nizcaya hI bAhara nikala jAoge // 12 // vaha usa puruSakA antima samaya thA isalie isa prakAra nikalanekA mArga batalAnevAle usa puruSake lie maiMne samyagdarzanapUrvaka vistArake sAtha dharmakA upadeza diyA aura paMca namaskAra mantra bhI sunAyA // 93 // dUsare dina rasa pIkara jaba goha jAne lagI taba maiMne donoM hAthoMse zIghra hI usakI pUMcha pakar3a lI aura vaha mujhe bAhara khIMca lAyI // 94 // kinAroMkI ragar3ase merA zarIra chinna-bhinna ho gayA thA isalie usa gohane jaba mujhe bAhara chor3A taba maiM atyanta mUcchita ho gyaa| saceta honepara maiMne vicAra kiyA ki merA punarjanma hI huA hai / / 95 / / dhIre-dhIre uThakara maiM Age calA to vanake bIcameM yamarAjake samAna bhayaMkara bhaiMsAne merA pIchA kiyaa| avasara dekha maiM eka guhAmeM ghusa gayA // 16 // usa guphAmeM eka ajagara so rahA thaa| merA paira par3anepara vaha jAga uThA aura sAmane daur3ate hue usa bhayaMkara bhaiMseko usane apane mukhase pakar3a liyA // 17 // bhaiMsA aura ajagara donoM hI atyanta uddhata the isalie jabataka una donoM meM yuddha huA tabataka maiM usakI pIThapara car3hakara bar3I zIghratAse bAhara nikala AyA // 98 // usa mahAvanase nikalakara maiM samIpavartI eka gA~va meM pahu~cA to kAkatAlIyanyAyase ( acAnaka ) maiMne vahA~ apane kAkA rudradattako dekhA // 99 / / maiM kaI dinakA bhUkhA-pyAsA thA isalie rudradattane merI bhUkha-pyAsakI bAdhA dUra kara mujhase kahA ki cArudatta ! kheda mata karo mere vacana suno // 100|| hama donoM suvarNadvIpa calakara tathA bahuta bhArI dhana kamAkara campApurI vApasa AveMge jisase apane kulakI rakSA hogI / / 101 // tadanantara rudradattake sAtha eka salAha ho jAnepara donoM vahAM se cale aura airAvatI nadIko utarakara tathA girikUTa nAmaka parvata aura vetravanako ullaMghakara TaMkaNa dezameM jA phuNce| vahA~ mArga atyanta viSama thA isalie calane meM catura do bakarA kharIdakara tathA unapara savAra ho dhIre-dhIre Age gaye // 102-103 // tadanantara samabhUmiko ullaMghakara rudradattane bar3e Adara ke sAtha mujhase kahA ki cArudatta ! aba Age mAgaM nahIM hai isalie ina bakaroMko mArakara tathA inakI bhastrA ( bhAthar3I) / banAkara unameM hama donoM baiTha jaaveN| tIkSNa coMcoMvAle bhAruNDa pakSI mAMsake lobhase hama donoMko 1. Azu + aham / 2. vanavadhye ma. /
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe niSiddho'pi badhAdraraudro rudradatto'vadhInnijam / ajaM madIyamapyantaM ninAya vinayacyutaH // 106 // yAna mAryate tAvatpUrvameva pratIkRtaH / mAryamANAya cAdAyi tasmai paJcanamaskRtiH // 107 // rai kRtvA khaM mAmantastasya nidhAya saH / pravizya svayamanyasyAM zastrahasto vyavasthitaH // 108 // bhAruNDaizcaNDatuNDAbhyAM bhane nIte vihAyasA / makhA kANena me'nyatra nItvA kSiptA kSitau tataH // 109 // vegAdvipAdyatAM bhakhAM nirgataH svargasaMnibham / ratnarazmibhiruddIptamapazyaM dvIpamAyatam // 110 // pazyatA ca dizo ramyA parvatAgre jinAlayaH / prekSito marududdhUrtapatAkAbhirivAnaTan // 111 // taMtrAtApanayogasthazcAraNaH zramaNo'ntike / vIkSito vIkSya yaM prApa prAgaprAptaM paraM sukham // 112 // tataH parvatamAruhya triH parItya jinAlayam / vanditA jinacandrANAM kRtrimAH pratimA mayA // 113 // yogastho yogabhaktyA'sau vanditazca munirmayA / samAptaniyamazcAha dattrAsInastadAziSam // 114 // kuzalI cArudattAtra kutaH svapna ivAgamaH / prAkRtasya yathA puMsaH sahAyarahitasya te // 115 // kuzalaM nAtha ! yuSmAkaM prasAdAditi vAdinA / natvA vismitacittena mayApRcchayata sanmuniH // 116 // pratyabhijJA kuto nAtha tava madviSayA ca te / apUrvadarzanaM manye mAnyamAnyasya pAvanam // 117 // iti pRSTena tenoktaM campAyAM yastadA dviSA / khecaro'mita gatyAkhyaH kIlito mocita svayA // 118 // 312 uThAkara suvarNadvIpameM DAla deMge ||104 - 105 / / rudradatta bar3I duSTa prakRtikA thA isalie mere rokanepara bhI usane apanA bakarA mAra DAlA aura vinaya se cyuta ho mere bakarAkA bhI anta kara diyA // 106 // merA bakarA jabataka mArA nahIM gayA tabataka maiMne pahale usake mAranekA pUrNaM pratikAra kiyArudradattako mAranese rokA parantu jaba mArA hI jAne lagA taba maiMne use paMcanamaskAra mantra grahaNa karA diyA // 107 // rudradatta ne mRta bakaroMkI bhAthar3iyA~ banAyIM aura ekake bhItara churI dekara mujhe baiThA diyA tathA dUsarI meM vaha svayaM hAthameM churI lekara baiTha gayA || 108 // tadanantara bhAruNDa pakSI painI coMcoMse dabAkara donoM bhastrAoMko AkAzameM le gaye / merI bhAthar3I eka kAnA bhAruNDa pakSI le gayA thA isalie usane dUsarI jagaha le jAkara pRthivIpara girA dI // 109 // | maiM vegase usa bhAthar3Iko cIrakara jaba bAhara nikalA to maiMne ratnoMkI kiraNoMse dedIpyamAna svargake samAna eka vistRta dvIpa dekhA // 110 // usa dvIpakI sundara dizAoMko dekhate hue maiMne parvatake agrabhAgapara eka jinamandira dekhA jo havAse ur3atI huI patAkAoMse aisA jAna par3atA thA mAno nRtya hI kara rahA ho // 111 // usI jinamandira ke samIpa maiMne AtApana yogase sthita eka cAraNa RddhidhArI munirAjako dekhA / una munirAjako dekhakara mujhe aisA uttama sukha prApta huA jaisA ki pahale kabhI prApta nahIM huA thA // 112 // tadanantara parvatapara car3hakara maiMne jinamandirakI tIna pradakSiNAe~ dIM aura zrI jinendra bhagavAnko kRtrima pratimAoMkI vandanA kI / / 113 // pratimAoMkI vandanA ke bAda maiMne dhyAnameM lIna munirAjakI bhI munibhakti ke kAraNa vandanA kI / jaba munirAjakA niyama samApta huA taba ve mere lie AzIrvAda dekara vahIM baiTha gaye aura mujhase kahane lage ki cArudatta ! kuzala to ho ? yahA~ svapnakI taraha tumhArA Agamana kaise huA ? tuma eka sAdhAraNa puruSakI taraha ho tathA koI tumhArA sahAyaka bhI nahIM dikhAI detA / 114- 115 || 'he nAtha! Apake prasAdase kuzala hai' yaha kahakara maiMne unheM namaskAra kiyA / tadanantara Azcaryase cakita hote hue maiMne una uttama munirAja se pUchA ki he nAtha! Apako merI pahacAna kaise huI ? he mAnanIyoMke mAnanIya ! maiM to Apake isa pavitra darzanako apUrva hI mAnatA hU~ / / 116-117 / isa prakAra pUchanepara munirAjane kahA ki maiM vahI amitagati nAmakA vidyAdhara hU~ jise campApurImeM usa samaya zatrune kola diyA thA aura tumane 1. sazastrAM-ma., ga. / 2. -dudbhata ma / 3. tatra tApana ma / 4. puMsAM ga /
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekaviMzatitamaH sargaH rAjye saMsthApya mAM prAjye samyagdarzanabhAvitam / gurohiraNyakumbhasya samIpe prAvajat pitA // 119 // bhAryA vijayasenA me nAmnAnyAsInmanoramA / khyAtA gAndharvasenAkhyA prathamAyAmabhUtsutA // 120 // itarasyAmabhUtputro jyeSTo siNhyshHshrutiH| vArAhagrIvanAmAnyo vinayAdiguNAkaraH // 121 // rAjye to yauvarAjye ca sthApayitvA yathAkramam / 'guroreva gurorante pravrajyAM zritavAnaham // 12 // kambhakaNTakanAmAyaM DhepaH sAgaraveSTitaH / giriH karkoTakazcAtra cArudattAgataH katham // 123 // ityukte yatinAdyantAM sukhaduHkhavimizritAm / kathaMkathamahaM tasmai kathAmakathayannijAm // 124|| tadA vidyAdharau dvau taM muni putrau namastalAt / avatIrya vavandAte vandanIyamaninditI // 25 // kumArI! cArudatto'yaM bhrAtA yo vA mayoditaH / ityukte mAM pariSvajya sthitAnuktvA bahupriyam // 126 // tAvacca dvau vimAnAyAdavatIrya surau puraa| mAM praNamya muni pazcAnnavAsInI mamAgrataH // 127 // akramasya tadA hetuM khecarau parcapRcchatAm / devAvRSimatikramya prAgnatau zrAvakaM kutaH // 128 // tridazAvUcatuheM tuM jinadharmopadezakaH / cArudatto guruH sAkSAdAvayoriti budhyatAm // 129 / / tatkathaM kathamityukta chAga pUrvaH suro'maNIt / zrayatAM me kathA tAvat kathyate khecarI! sphuTam // 13 // vArANasyAM purAgArthavedavyAkaraNArthavit / brAhmaNa: somazarmAsItsomilA tasya mAhanA // 131 // tayorduhitarau bhadrA sulasA ca suyauvane / vedavyAkaraNAdInAM zAstrANAM pArage pare // 132 / / jise char3AyA thA ||118|| usa ghaTanAne mere hRdayameM samyagdarzanakA bhAva bhara diyA thaa| kucha samaya bAda hamAre pitAne vizAla rAjyapara mujhe baiThAkara hiraNyakumbha nAmaka guruke pAsa dIkSA le lI // 119 / / merI vijayasenA aura manoramA nAmakI do striyAM thIM unameM pahalI vijayasenAke gAndharvasenA nAmakI putrI huI aura dUsarI manoramAke siMhayaza nAmakA bar3A aura vArAhagrIva nAmakA choTA isa prakAra do putra hue| ye donoM hI putra vinaya Adi guNoMkI khAna the / / 120-121|| eka dina maiMne kramase bar3e putrako rAjyapara aura choTe putrako yuvarAja padapara ArUr3ha kara apane pitArUpa guruke samIpa hI dIkSA dhAraNa kara lI / / 122 / / he cArudatta ! yaha samudrase ghirA huA kumbhakaNTaka nAmakA dvIpa hai aura yaha karkoTaka nAmakA parvata hai yahA~ tuma kaise Aye ? // 123 / / munirAja ke aisA kahanepara maiMne Adise lekara anta taka sukha-duHkhase milI huI apanI samasta kathA jisa-kisI taraha unake lie kaha sunAyo // 124 / / usI samaya munirAjake donoM uttama vidyAdhara putroMne AkAzase nIce utarakara una vandanIya munirAjako vandanA ko-unheM namaskAra kiyA // 125 / / munirAjane donoM putroMko sambodhate hue kahA ki he kuMmAro ! jisakA pahale maiMne kathana kiyA thA yaha vahI tumhArA bhAI cArudatta hai| munirAjake aisA kahanepara donoM vidyAdhara merA AliMgana kara priya vacana kahate hue samIpa ho baiTha gaye / / 126 / / usI samaya do deva vimAnake agrabhAgase utarakara pahale mujhe aura bAdameM munirAjako namaskAra kara mere Age baiTha gaye ||127 / / vidyAdharoMne usa samaya isa akramakA kAraNa pUchA ki he devo! tuma donoMne munirAjako chor3akara zrAvakako pahale namaskAra kyoM kiyA? // 128 // devoMne isakA kAraNa kahA ki isa cArudattane hama donoMko jinadharmakA upadeza diyA hai isalie yaha hamArA sAkSAt guru hai yaha samajhie // 129|| yaha kaise ? isa prakAra kahanepara jo pahale bakarAkA jIva thA vaha deva bolA ki he vidyAdharo ! sunie, maiM apanI kathA spaSTa kahatA hU~ // 130 // kisI samaya banArasameM purANoMke artha, veda tathA vyAkaraNake rahasyako jAnanevAlA eka somazarmA nAmakA brAhmaNa rahatA thA usakI brAhmaNIkA nAma somilA thA // 131 // una donoMke bhadrA aura sulasA nAmakI do yauvanavatI putriyA~ thiiN| jo veda, vyAkaraNa Adi zAstroMkI parama pAra1. pitureva / 2. saumillA ma. / 3. bhAminI m.| brAhmaNI (ga. tti.)|
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe kumAryAveva bairAgyAt parivrAjakatAM zrite / suprasiddhiM gate bhUmau jitvA vAdeSu vAdinaH // 133 // yAjJavalkya iti khyAtaH parivrAT paryaTan dharAm / vArANasIM tadAyAsottajigISAmanISayA // 134 // sulasA jalpakAle'sya sAvalepA sabhAntare / syAM zuzrUSAkarI jeturiti saMga ramagrahIt // 135 // pUrvapakSamupanyastaM tayA nyAyavidAM puraH / saMdRSya yAjJavalkyastaM sa svapakSa matiSThapat // 136 // yAjJavalkyo vRto vAde suparAjitayA tayA / viSayAmiSalubdhasto sasmarAM samarIramat // 137 // sulasAyAjJavalkyau tau janayitvA zubhaM zizum / azvatthatarumUlasthaM kRtvA yAtau kRpAcyutau // 138 // tatrottAnazayaM madrA dRSTvA zvatthaphalAdinam / pippalAdAmitrAnena vyAhUyainamavIt // 139 // pAragaH sarvazAstrANAmekadA pRcchadityasau / mAtaH ! kimabhidhAno me pitA jIvati vA na vA // 140 // tayoktaM te pitA putra ! yAjJavalkyaH kanIyasI / mama tena jitA vAde sulasA jananI tava // 141 // jAtamAtramapatrANaM tvAM tau putra ! tayoradhaH / muktvA muktakRpau pApau yAtAvadyApi jIvataH / / 142 / / stanairanya striyAH klezAnmayA samabhivarddhitaH / karma pUrvaM kRtaM putra ! pitarau tu smarAturau // 143 // ityAkarNya tadA tasyAH 'karNadAha karaM vacaH / tadvArttAkarNanoskarNo labdhavarNo ruSA sthitaH || 144|| labdhavA ruSA gasvAsa jitvA janakaM tataH / zuzrUSAM ca tayozva ke mithyAvinayapUrvakam // 14 // sa mAtRpitRsevAkhyaM pippalAdaH svayaM kRtam / 'Rtu pravartya tau ninye samanyumRsyugocaram // 146 // gAminI thIM || 132 || una donoM putriyoMne kumArI avasthA meM hI vairAgyavaza parivrAjakakI dIkSA le lI aura donoM zAstrArthameM aneka vAdiyoMko jItakara pRthivI meM parama prasiddhiko prApta huIM // 133 // kisI samaya pRthivIpara ghUmatA huA yAjJavalkya nAmakA parivrAjaka unheM jItane kI icchAse banArasa AyA || 134|| zAstrArthaMke samaya ahaMkArase bharI sulasAne sabhAke bIca yaha pratijJA kI ki jo mujhe zAstrArthameM jItegA maiM usIkI sevikA ( strI ) bana jAU~gI || 135 || zAstrArthaM zurU honepara sulasAne nyAya vidyA ke jAnakAra vidvAnoMke Age pUrva pakSa rakhA parantu yAjJavalkyane use dUSita kara apanA pakSa sthApita kara diyA || 136 || sulasA zAstrArthameM hAra gayI isalie usane yAjJavalkyako vara liyA - apanA pati banA liyA / yAjJavalkya viSayarUpI mAMsakA bar3A lobhI thA tathA sulasAko bhI kAmecchA jAgRta ho uThI isalie donoM manamAnI krIr3A karane lage ||137 || sulasA aura yAjJavalkyane eka uttama putrako janma diyA parantu ve itane nirdayI nikale ki usa sadyojAta putrako pIpala ke vRkSa ke nIce rakhakara kahIM cale gaye ||138 || vaha putra pIpalake nIce citta par3A thA tathA mukhameM par3e hue pIpala ke phalako khA rahA thA / sulasAkI bar3I bahana bhadrA use isa dazA meM dekha uThA lAyI aura usakA pippalAda nAma rakhakara usakA poSaNa karane lagI || 139 || samaya pAkara pippalAda samasta zAstroMkA pAragAmI ho gyaa| eka dina usane bhadrAse pUchA ki mAtaH ! mere pitAkA kyA nAma hai ? ve jIvita haiM yA nahIM ? || 140|| bhadrAne kahA ki beTA ! yAjJavalkya terA pitA hai| usane merI choTI bahana sulasAko zAstrArtha meM jIta liyA thA vahI terI mAtA hai // 141 // he beTA ! jaba tU paidA hI huA thA tathA koI terA rakSaka nahIM thA taba tujhe eka vRkSake nIce chor3akara ve donoM dayAhIna pApI cale gaye the aura Aja taka jIvita haiM || 142 || maiMne dUsarI strIke stana pilApilAkara tujhe bar3e klezase bar3A kiyA hai| he putra ! tUne pahale aisA hI karma kiyA hogA yaha ThIka hai parantu kahanA par3egA ki tere mAtA-pitA bar3e kAmI nikale || 143 || usa samaya kAnoM meM dAha utpanna karanevAle bhadrAke pUrvokta vacana sunakara vidvAn pippalAdako bar3A krodha AyA aura usakI bAta sunakara usake kAna khar3e ho gaye || 144 || patA calAkara vaha apane pitA yAjJavalkyake pAsa gayA aura roSapUrvaka use zAstrArthameM jItakara jhUTha-mUThakI vinaya dikhAtA huA mAtApitAkI sevA karane lagA || 145|| pippalAda mAtA-pitA ke prati krodhase bharA thA isa 1. karNazUlakaraM ga / 2. kartuM ma / 314
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ 315 ekaviMzatitamaH sarga: pippalAdastha ziSyo'haM jaDo granthena vAgvaliH / tadarzanaM samarthyAgAnnarakaM ghoravedanam // 147 // tato nirgatya jAto'smi par3avArAnajapotakaH / hutazca yajJavidyAjJairyajJa parvatadazite // 148 / / saptame'pi ca vAre'haM deze TaGkaNake'bhavat / aja eva nijaiH pApaiH preritaH prANighAtajaiH // 149 // cArudattena meM jaino dharmo'darzi niraJjana: / dattaH paJcanamaskAro maraNe karuNAvatA // 150 // jAto'haM jinadharmeNa saudharma vivudhottamaH / cArudatto gurustena prathamo namito mayA // 15 // ityuktyA virate tasminnitaro'pi suro'bravIt / zrayatAM cArudatto me yathAbhUddharmadezakaH // 152 // rasako parivAjA pAtitaH patitAya me / saddhama vaNije'vocaccArudattaH kRpAparaH // 153 // mRto gRhItadharmo'haM saudharme'bhavamuttamaH / surastena guruH pUrva cArudatto nato mayA / / 154 // pApakUpe nimagnebhyo dharmahastAvalambanam / dadatA kaH samo loke saMsArottAriNA nRNAm // 155 // akSarasyApi caikasya padAdhasya padasya vA / dAtAraM vismaran pApI kiM punadharmadezinam // 156 // pUrva kRtopakArasya puMsaH pratyupakArataH / kRtitvamupakAryasya nAnyatheti vido viduH // 157 // takatau zaktivaikalye kulInaH sa kathaM na yaH / sadbhAvaM darzayettasmai svAdhInaM vigatasmayaH // 158 // lie usane mAtR-pitR sevA nAmakA eka yajJa svayaM calAyA aura use karAkara donoMko mRtyuke adhIna kara diyA / / 146 / maiM usI pippalAdakA vAgvali nAmakA ziSya thaa| usase zAstra par3hakara maiM jar3a-vivekahIna ho gayA thA aura usIke matakA samarthana kara ghora vedanAoMse bhare narakameM utpanna huA // 147|| narakase nikalakara maiM chaha bAra bakarAkA baccA huA aura chahoM bAra yajJa vidyAke jAnanevAle logoMne mujhe parvata dvArA dikhAye hue yajJameM homa diyA / / 148 / / sAtavIM bAra bhI maiM prANighAtase utpanna hue apane pApoMse prerita ho TaMkaNaka dezameM bakarA hI huA / / 149|| usa samaya dayAlu cArudattane mujhe pAparahita jainadharma dikhalAyA tathA maraNakAlameM paMca namaskAra mantra diyA // 150 / / jinadharmake prabhAvase maiM saudharma svarga meM uttama deva huA hai| isa prakAra cArudatta merA sAkSAt guru hai aura isIlie maiMne use pahale namaskAra kiyA hai // 151 / / yaha kahakara jaba vaha deva cupa ho gayA taba dUsarA deva bolA ki sunie cArudatta jisa taraha merA dharmopadezaka hai vaha maiM kahatA hU~ // 152 / / maiM pahale vaNik thaa| eka parivrAjakane mujhe rasakUpameM girA diyaa| pIche calakara usI parivrAjakane cArudattako bhI usI rasakapa meM girA diyaa| merI dazA maraNAsanna thI isalie yahA~ dayAyukta hokara mujhe samIcIna dharmakA upadeza diyA // 153 / / cArudattake dvArA batAye hue usa samIcIna dharmako grahaNa kara maiM marA aura marakara saudharma svargameM uttama deva huaa| isa taraha cArudatta merA sAkSAt guru hai aura isIlie maiMne use pahale namaskAra kiyA hai // 154|| jo pAparUpI kue~meM DUbe hue manuSyoM ke lie dharmarUpI hAthakA sahArA detA hai tathA saMsAra-sAgarase pAra karanevAlA hai usa manuSya ke samAna saMsArameM manuSyoMke bIca dUsarA kauna hai ? // 155 / / eka akSara, Adhe pada athavA eka padako bhI denevAle guruko jo bhUla jAtA hai vaha bhI jaba pApI hai taba dharmopadezake dAtAko bhUla jAnevAle manuSyakA to kahanA hI kyA hai ? // 156 / / jisakA pahale upakAra kiyA gayA hai aise upakArya manuSyakI kRtakRtyatA pratyupakArase hI hotI hai anya prakArase nahIM, aisA vidvAn loga jAnate haiM / / 157 // pratyupakArakI zaktikA abhAva honepara jo ahaMkArarahita hotA huA apane upakAroke prati apanA zubha abhiprAya nahIM dikhalAtA hai vaha kulIna kaise ho sakatA hai ? bhAvArtha-prathama pakSa to yahI hai ki apanA upakAra karanevAle manuSyakA avasara Anepara pratyupakAra kiyA jaave| yadi kadAcit pratyupakAra karanekI sAmarthya na ho to . 1. nirate m.| 2. -tAraNaM ma. / 3. padArthasya m.|
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe ityuktvA mahatImRddhiM munikhecarasaMnidhau / saMpradayaM tadA devI devadevIvimAnakaiH // 15 // vastrairagnivizobhyamA bhUSAmAlyavilepanaiH / bhUSayitvA sasatkAramamASetAM subhUSaNaH // 160 // Adezo dIyatA svAmin kartavye samupasthite / campAM kiM prApya se'dyaiva sadyo bhUryarthasaMgataH // 161 // ityuktena mayA proktaM vajataM nijamAspadam / smaraNAnantaraM devI punarAgamyatAmiti // 162 // yathAdezamiti procya prAJjali praNipatya tau| muni mAM ca samApacchaya prayAto tridivaM nijam // 163 // ahaM ca munimAnamya vimAnena vihAyasA / khecarAbhyAM sahAyAtaH prAvizaM zivamandiram // 16 // tatra svarga ivAtiSThan sukhena khacarArcitaH / janmAnyadiva ca prAptaH zRNvan nijayazo janAt // 165 // anyadA mAtRputrAste mayAmA saMpradhAraNam / cakrargAndharvasenAkhyAM kumArI saMpradarya me // 166 // cArudatta ! zRNu zrImAnekadAvadhicakSuSam / rAjeti pRSTavAn bhartA ko meM duhiturIkSyate // 167 // so'vocaccArudattasya gRhe gaandhrvpnndditH| jetAsyA mavitA te'sau kanyAyA yAdavaH patiH // 168 // ityAkayaM tadA tena rAjJA pravrajatApi ca / sthirIkRtamidaM kArya pramANaM svaM tato'si naH // 169 / / diSTayAbhyupagataM tattu bandhukArya mayA tataH / dhAvyAdiparivArADhyA kanyeyaM me samarpitA // 170 // kanyAyA bhrAtarau nAnAratnasvarNAdisaMpadAm / vRtau khecaravAhinyA sajjau campAgamaM prati // 171 // upakartAke prati namratAkA bhAva avazya hI dikhalAnA ucita hai // 158|| isa prakAra kahakara una donoM devoMne usa samaya munirAja tathA vidyAdharoMke samIpa deva-deviyoM tathA vimAna Adike dvArA apanI bar3I bhArI Rddhi dikhalAkara agnimeM zuddha kiye hue vastra, AbhUSaNa, mAlA, vilepana Adise merA bahuta satkAra kiyA tathA uttamottama AbhUSaNoMse vibhUSita kara mujhase kahA ki he svAmin ! jo bhI kArya karane yogya ho usake lie Apa AjJA diijie| kyA Aja zIghra hI Apako bahuta bhArI dhana-sampadAke sAtha campApurI bheja diyA jAye ? // 159-161 // isake uttara meM maiMne kahA ki isa samaya Apa apane-apane sthAnapara jAie / jaba maiM ApakA smaraNa karU~ taba punaH Aie / / 162 / / / AjJA' yaha kahakara majhe tathA manirAjako hAtha joDakara namaskAra kiyA evaM mujhase tathA munirAjase pUchakara ve apane svarga cale gaye // 163 / / devoMke cale jAnepara maiMne bhI munirAja ko namaskAra kiyA aura vidyAdharoMke sAtha vimAnapara baiThakara unake zivamandira nagara meM praveza kiyA // 164 // zivamandira nagara svargake samAna jAna par3atA thaa| maiM usameM sukhase rahane lgaa| aneka vidyAdhara merI sevA karate the| vahAM rahate hue mujhe aisA jAna par3atA thA mAno dUsare hI janmako prApta huA hai| vahAM pratyeka manuSyase merA yaza sUnAI par3atA thA / / 165 / / eka dina ve donoM kumAra apanI mAtAke sAtha mere pAsa Aye tathA mere lie kumArI gAndharvasenAko dikhAkara mere sAtha isa prakAra salAha karane lage / / 166 / / unhoMne kahA ki he cArudatta ! suno, eka samaya lakSmIse suzobhita rAjA amitagatine avadhijJAnI munirAjase pUchA thA ki Apake divyajJAnameM hamArI putrI gAndharvasenAkA svAmI kauna dikhAI detA hai ? ||167 / / munirAjane kahA thA ki cArudattake ghara gAndhavaM vidyAkA paNDita yaduvaMzI rAjA AvegA vahI isa kanyAko gandharvavidyAmeM jItegA tathA vahI isakA pati hogA // 168|| munirAjake vacana sunakara rAjAne usa samaya isa kAryakA nizcaya kara liyA thaa| yadyapi rAjA amitagati isa samaya dIkSA lekara muni ho gaye haiM tathApi usa samaya unhoMne isakA pUrNa bhAra Apake hI Upara rakhanekA nizcaya kiyA thA isalie hama logoMko Apa hI pramANabhUta haiM // 169 / / isake uttarameM bhAgyavaza prApta hue isa bhAIke kAryako maiMne svIkRta kara liyaa| tadanantara dhAya Adi parivArake sAtha yaha kanyA mere lie sauMpa dI gayI // 170 / / nAnA ratna tathA suvarNAdi sampadAse yukta kanyAke donoM bhAI vidyA1. vrajato m.| 2. ke me m.| 3 parivArAdyA m.|
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekaviMzatitamaH sargaH mitrakAryamukta mitradevau mayA smRtau / smaraNAdeva saMprAptau nidhihastau mamAntikam // 372 // cAravimAnena sAkaM gAndharvasenayA / AnIya mitradevI mAM bhUtyA vismayanAyayA // 173 // suvyavasthApya campAyAmakSayairnidhibhiH saha / natvA devau gatau svargaM khecarau ca nijAspadam // 174 / / mAtulaM mAtaraM patnI bandhuvargaM ca sAdaram / dRSTvA tuSTamatiM prAptaM prApto'haM sukhitAM pairAm // 175 // zuzrUSAkarI va madaguvata saMgatAm / zrutvA vasantasenAM ca prItaH svIkRtavAnaham ||376 / / dataM kimicchakaM dAnaM dInAnAthAGgitarpaNam / vizvasmai bandhulokAya dIyate sma yathepsitam ||177 / / esa yAdava ! saMbandhaH kathitaste mayAkhilaH / khecarendrakumAryA me vibhavasya ca saMbhavaH || 178 || yadarthaM rakSitA kanyA sa tvaM prApto'si dhanyayA / kRtakRtyaH kRtazcAhaM bhavatA yadunandana ! || 179 / / pratyAsannApavargasya maga svargasvaparivabhiH / tapaHsthasyoditazceto yatiSye ca tapasyaham || 180|| iti gAndharvasenAyAH zrutvA saMbandhamAditaH / cArudattasya cotsAhaM tuSTastuSTAva yAdavaH || 181 // aho ceSTitamAryasya mahaudAryasamanvitam / aho puNyabalaM gaNyamananyapuruSocitam ||18|| na hi paurupamIdRkSaM vinA daivabalaM tathA / IdRkSAn vibhavAn zakyAH prAptuM sasurakhecarAH ||183 // zrutveti cArudattIyamAtmIyaM ca viceSTitam / tasmai gAndharva senAdiparyantaM yAdavo'vadat // 184|| dharoMkI senA sAtha lekara campAnagarIke prati Aneke lie taiyAra ho gaye // 171 // usI samaya mitrakA kArya karane ke lie udyata donoM mitra devoMkA maiMne smaraNa kiyA aura smaraNake bAda hI ve donoM deva nidhiyA~ hAtha meM liye hue mere pAsa A pahu~ce // 172 // | ve deva, gAndharvasenA ke sAtha mujhe sundara haMsa vimAna meM baiThAkara Azcarya utpanna karanevAlI sampadA sahita campAnagarI le Aye / yahA~ Akara akSaya nidhiyoMke dvArA unhoMne merI saba vyavasthA kI / tadanantara namaskAra kara deva svarga cale gaye aura donoM vidyAdhara apane sthAnapara gaye // 173 - 174 / / meM mAmA, mAtA, patnI tathA anya bandhuvargase bar3e Adarase milA, sabako bar3A santoSa huA aura maiM bhI bahuta sukhI huA || 175 || 'vasantasenA vezyA, apanI mA~ke gharase Akara sAsakI sevA karatI rahI hai tathA aNuvratoMse vibhUSita ho gayI hai' yaha sunakara maiMne bar3o prasannatAse use svIkRta kara liyA-apanA banA liyA || 176 // maiMne dIna tathA anAtha manuSyoM ko santuSTa karanevAlA kimicchaka dAna diyA aura samasta kuTumbI janoMke lie bho unako icchAnusAra vastue~ dIM / / 177 || isa prakAra he yAdava ! vidyAdhara kumArIkA mere sAtha jo sambandha hai tathA isa vibhavakI jo mujhe prApti huI hai vaha saba maiMne Apase kahA hai / / 178 // he yadunandana ! jinake lie yaha kanyA rakhI gayI thI isa bhAgyazAlinI kanyAne unhIMtumako prApta kiyA hai isalie kahanA par3atA hai ki Apane mujhe kRtakRtya kiyA hai // 179 // tapasviyoMne batAyA hai ki merA mokSa nikaTa hai aura tapa dhAraNa karanese isa bhavake bAda tujhe svargaM prApta hogA isalie aba maiM nizcinta hokara tapake lie hI yatna karU~gA || 180 // isa prakAra vasudeva, gAndharvasenAkA Adise lekara anta taka sambandha tathA cArudattakA utsAha sunakara bahuta santuSTa hue aura cArudatta kI isa taraha stuti karane lage ki aho ! ApakI ceSTA atyadhika udAratAse sahita hai, aho ! ApakA asAdhAraNa puNyabala bhI prazaMsanIya hai| binA bhAgyabalake aisA pauruSa honA kaThina hai aura binA bhAgyabalake sAdhAraNa manuSyoMkI to bAta hI kyA hai deva tathA vidyAdhara bhI aise vibhavako prApta nahIM ho sakate / / 181-183 // isa prakAra cArudattakA vRttAnta sunakara vasudevane usake lie gAndharvasenA AdikI prAptiparyanta apanA bhI samasta vRttAnta kaha sunAyA // 184 // 1. paraM ma / 317
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ 318 harivaMzapurANe ityanyonyasvarUpajJA rUpavijJAnasAgarAH / trivargAnubhavaprItAzcArudattAdayaH sthitAH // 185 / / zArdUlavikrIDitam kSINArtho'pi payodhimapyadhigataH kUpAvatIrNo'pyato durladhye'pi ca saMcaran giritaTe dvIpAntare vA pumAn / lakSmI dharmasakhaH prayAti nikhilA pApavyapAyAdyata staddharma jinabodhitaM budhajanAzcinvantu cintAmaNim / / 186 / / iti ariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI cArudattacaritravarNano nAma ekaviMzatitamaH sargaH // 21 // isa prakAra ApasameM eka dUsareke svarUpako jAnanevAle rUpa tathA vijJAnake sAgara aura trivargake anubhavase prasanna cArudatta Adi sukhase rahane lage // 185 // gautama svAmI kahate haiM ki he rAjan ! dharmAtmA manuSya bhale hI atyanta nirdhana ho gayA ho, samudra meM bhI gira gayA ho, kueMmeM bhI utara gayA ho, parvatake alaMdhya taTapara bhI vicaraNa karane lagA ho aura dUsare dvIpameM bhI jA pahuMcA ho to bhI pApa naSTa ho jAnese sampUrNa lakSmIko prApta hotA hai isalie he vidvajjano! jinendradevake dvArA pratipAdita dharmarUpI cintAmaNi ratnakA saMcaya karo // 186 / / isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM cArudattake caritrakA varNana karanevAlA ikkIsavA~ sarga samApta huA // 21 //
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAviMzatitamaH sargaH campAyAM ramamANasya saha gAndharvasenayA / vasudevasya saMprAptaH phAlgunASTadinotsavaH // 1 // devA nandIzvaraM dvIpaM khecarA mandarAdikam / yAnti vandAravaH sthAnamAnandaM dadhatastadA // 2 // janmaniSkramaNajJAnanirvANaprAptito'haMtaH / vAsupUjyasya pUjyA tAM campA prApuH sphuradagRhAm // 3 // Agacchanti tadA katu jinendramahimotsavam / sarvata: putradArAdyairbhUcarAzca nabhazcarAH // 4 // campAvAsI janaH sarvo nizcakrAma sarAjakaH / pratimA vAsupUjyasya pUjyAM pUjayituM bahiH / / 5 / / rathaiH kecidgajaiH kecit vAjiyugyAdimiH pare / niryAnti strIjanAH puryA yAtrAyAM citrabhUSaNAH // 1 // zaurirazvarathArUDhaH sAI gAndharvasenayA / jinaM pUjayituM puryA niryAto'sau saparyayA // // bhaTamaNDalamadhyastho gacchan jinagRhAtaH / mAtaGgakanyakAveSAM nRtyatkanyAM niraikSata // 4 // nIlotpaladalazyAmAM vRttottuGgapayodharAm / bhUSAvidyullatAzliSTI yoSAM vA prAvRSaH zriyam // 9 // subandhukAdharacchAyAM supadmapadapANi kAm / puNDarIkadarza dRzyAM mUrttAmiva zaranchiyam // 10 // zriyaM hiyaM ti buddhiM lakSmI cApi sarasvatIm / svayaM jinendrabhaktye nRtyanta matirUpiNIm // 11 // sthito raGgavimAge'tra gAyakaH saparigrahaH / mRdaGgI paNavI caiva dardurI kaMsavAdakaH // 12 // athAnantara kumAra vasudeva campApurImeM gAndharvasenAke sAtha krIr3A karate hue rahate the ki usI samaya phAlguna mAsakI aSTAhnikAoMkA mahotsava A pahu~cA // 1 // vandanAke premI evaM hRdayameM Anandako dhAraNa karanevAle deva nandIzvara dvIpako tathA vidyAdhara sumeru parvata Adi sthAnoMpara jAne lage // 2 // bhagavAn vAsupUjyake garbha, janma, dIkSA, jJAna aura nirvANa ina pAMca kalyANakoMke honese pUjya evaM dedIpyamAna gRhase suzobhita campApurImeM bhI deva aura vidyAdhara Aye // 3 / / usa samaya zrI jinendra bhagavAnkI pUjAkA utsava karaneke lie bhUmigocarI aura vidyAdhara rAjA apanI stro tathA putra Adike sAtha sarva orase vahAM Aye the // 4 // campApurIke rahanevAle saba loga bhI rAjAko sAtha le zrI vAsupUjya svAmIkI pratimAko pUjaneke lie nagarase bAhara gaye ||5|| usa samaya nAnA prakArake AbhUSaNoMko dhAraNa karanevAlI striyA~ nagarase bAhara jA rahI thiiN| unameM kitanI hI hAthIpara baiThakara tathA kitanI hI ghor3e evaM bela Adipara baiThakara jA rahI thIM // 6 // kumAra vasudeva bhI gAndharvasenAke sAtha ghor3oMke rathapara ArUr3ha ho zrIjinendra devakI pUjA karaneke lie sAmagrI sAtha lekara nagarIse. bAhara nikale // 7 // aneka yoddhAoMke madhyameM jAte hue kumAra vasudevane vahAM jinamandirake Age mAtaMgakanyAke veSameM nRtya karatI huI eka kanyAko dekhA // 8 // vaha kanyA nIla kamala dalake samAna zyAma thI, gola evaM uThe hue stanoMse yukta thI tathA bijalIke samAna camakate hae AbhUSaNoMse sahita thI isalie harI-bharI, UMce meghoMse yakta evaM camakatI haI bijalIse yukta varSA RtukI lakSmIke samAna jAna par3atI thI // 9 // athavA usake oTha bandhUkake puSpake samAna lAla the, usake hAtha-paira uttama kamalake samAna the aura netra sapheda kamalake samAna the, isalie vaha sAkSAt mUrtimatI zarad Rtuko lakSmIke samAna dikhAI detI thI // 10 // athavA vaha rUpavatI kanyA jinendra bhagavAnko bhaktise svayaM nRtya karato huI zrI, dhRti, buddhi, lakSmI evaM sarasvatI devIke samAna jAna par3atI thii||11|| nRtyakI raMgabhUmimeM gAnevAle apane parikarake sAtha sthita the| mRdaMga, paNava, dardura, jhAMjha, vipaMcI aura vINA bajAnevAle bAdaka tathA uttama 1. jinagRhAgataH ma. / 2. jinendrabhakteva ma. /
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANa vaipavaiNikacaiSa kutupaH paribhASitaH / udyamAdhamamadhyAbhiH sthitaH prakRtibhiryutaH // 13 // kutupeSu yathAsthAnaM suprayuktaM prayoktRbhiH / alAtacakrapratimaM gAnaM vAdyaM ca nATakam // 14 // rasAminayabhAvAnAmabhivyakti sunarttakI / sA kurvANA rathasthena zauriNaikSi sajAninA // 15 // rUpavijJAnapAzena taM babandhAzu sA sa tAm / bandhavyabandhakatvaM tAvanyonyasya tadApatuH // 16 // tato gAndharvasenAbhUdIrSyAkuJcitalocanA / vipakSasya hi sAMnidhya makSisaMkocakAraNam // 17 // sApAyamatra vitrAsa kopAyaM ca cirasthitam / manvAnA sArathiM sAha dhanvino rathinaH priyA // 18 // kSipramasmAtpradezAttvaM rathaM preraya sArathe / zarkarApyalamAsvAdAnnAdadAti rasAntaram // 19 // ityukta nodaya dvegasArathI rathamApa saH / jinavezma tamAsthApya tau praviSTau pradakSiNam // 20 // kSIrekSurasadhAraudhairdhR tadadhyudakAdibhiH / abhiSicya jinendrAcamarcitAM nRsurAsuraiH // 21 // haricandanagandhADhyairgandhazAlyakSatAkSataiH / puSpairnAnAvidhairudvaidhUpaiH kAlAgurudbhavaiH // 22 // dIpairdIprazikhAjAlairnaivedyairniravadyakaiH / tAvAnarcaturacA tAmarcanAvidhikovidau // 23 // samapAdau puraH sthitvA jinArcanakRtAJjalI / uccAryopAMzu pAThena prAgoryA pathadaNDakam // 24 // nRtya karanevAle kutupa uttama, madhyama aura jaghanya prakRtike sAtha yukta the| inameM jo acche-acche prayoga dikhalAnevAle the ve yathAsthAna alAtacakra ke samAna - vyavadhAnarahita gAyana-vAdana aura nartanake prayoga dikhalA rahe the // 12- 14 || isa prakAra rasa, abhinaya aura bhAvoMko prakaTa karanevAlI usa nartakIko priyA gAndhavaMsenAke sAtha rathapara baiThe hue kumAra vasudevane dekhA || 15 || dekhate hI usa nartakIne kumArako aura kumArane usa nataMkI ko apane-apane rUpa tathA vijJAnarUpI pAzase zIghra hI bA~dha liyA / usa samaya ve donoM hI Apasa meM bandhavya aura bandhaka dazAko prApta hue the arthAt eka-dUsareko anurAgarUpI pAzameM bA~dha rahe the ||16|| yaha dekha gAndharvasenAne apane netra IrSyA se saMkucita kara liye so ThIka hI hai kyoMki virodhIkA sannidhAna netra saMkocakA kAraNa hotA hI hai // 17 // 'yahA~ adhika ThaharanA hAnikara evaM bhayako utpanna karanevAlA hai' aisA mAnatI huI gAndharvasenAne sArathIse kahA ki he sArathe ! tuma isa sthAna se zIghra hI ratha le calo kyoMki zakkara bhI adhika khAnese dUsarA rasa nahIM detI / / 18 - 19 / / gAndhavaMsenAke aisA kahanepara sArathIne rathako vegase bar3hAyA aura saba jinamandira jA pahu~ce / vahA~ rathako khar3A kara vasudeva aura gAndharvasenAne mandirameM praveza kiyA, tIna pradakSiNAe~ dIM aura dUdha, ikSurasako dhArA, ghI, dahI tathA jala Adike dvArA manuSya, sura evaM asuroMke dvArA pUjita jinendra devakI pratimAkA abhiSeka kiyA // 20 - 21 // / donoM hI pUjAkI vidhimeM atyanta nipuNa the isalie unhoMne haricandanako gandha, dhAnake sugandhita evaM akhaNDa cAvala, nAnA prakArake uttamottama puSpa, kAlAguru, candanase nirmita uttama dhUpa, dedopyamAna zikhAoMse yukta dIpaka aura nirdoSa naivedyase jina pratimAkI pUjA kI / / 22-23 // pUjAke bAda ve sAmAyikake lie udyata hue so prathama hI donoM paira barAbara kara jinapratimA ke Age hAtha jor3akara khar3e ho gaye / tadanantara IryApatha daNDakA manda svara se uccAraNa kara kAyotsarga karane lage / kAyotsargake dvArA unhoMne IryApatha zuddhi kI / tatpazcAt 1. naTapeTaka (ga. Ti. ) / 2. naTapeTakeSu ( ga. Ti ) | 3. -mAsvAdya nAdadati ma / 4. upAMzu ityaprakAzoccAraNaraharasyayoH / 5 prayogastrividho hyeSAM vijJeyo nATakAzrayaH / tataM caivAvanaddhaM ca tathA nATyakRtazca saH // 3 // tate kutapavinyAso gAyanaH saparigrahaH / vaipaJciko vaiNikazca vaMzavAdaka eva ca ||4|| mArdaGgikaH pANavikastathA dArduriko budhaiH / anAviddhavidhAveSa kutapaH samudAhRtaH // 5 // uttamAdhamamadhyAbhistathA prakRtibhiryutaH / kutapo nATya yoge'tra nAnAdezasamAzrayaH // 6 // evaM gAnaM ca nATyaM ca vAdyaM ca vividhAzrayam / alAtacakrapratimaM kartavyaM nATyayoktRbhiH // 7 // - nATyazAstra, adhyAya 28 / 320
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAviMzatitamaH sargaH kAyotsargavidhAnena zodhiteryApathau pathi / jaine'tinipuNau kSoNyAM niSeNNau punarutthitau // 25 // puNyapaJcanamaskArapadapAThapavitritau / caturuttamamAGgalyazaraNapratipAdinI // 26 // vardhatRtIyeSu saptatizatAtmake / dharmakSetre trikAlebhyo jinAdibhyo namo'stviti // 27 // sAmAyikaM karomIti sarva sAvadyayogakam / saMpratyAkhyAmi kArya ca tAvadityujjhitAGgakau // 28 // zatrau mitre sukhe duHkhe jovite maraNe'pi vA / samatAlAbhalAbhe me tAvadityantarAzayau // 29 // saptaprANapramANaM tu sthitvA kRtvA ziro'Jjalim / ityudAharatAM zravyaM tau caturviMzatistavam // 10 // RSabhAya namastubhyamajitAya namo namaH / zambhavAya namaH zazvadabhinandana ! te namaH // 31 // namaH sumatinAthAya namaH padmaprabhAya te / namaH supArzva vizveze namazcandrapramArhate // 32 // namaste puSpadantAya namaH zItalatAyine / namo'stu zreyase zrIze zreyase zritadehinAm // 33 // namo'stu vAsupUjyAya supUjyAya jagattraye / vartate yasya campAyAM niHkampo'yaM mahAmahaH // 34 // vimalAya namo nityamanantAya namo namaH / namo dharmajinendrAya zAntaye zAntaye namaH // 35 // kunthunAthAya tathArAya namastridhA / mallaye zalyamallAya munisuvrata ! te namaH // 36 // jinendra pradarzita mArga meM atizaya nipuNatA rakhanevAle donoM, namaskAra karaneke lie jamInapara par3a gaye, phira uThakara khar3e hue| paMca namaskAra mantra ke pAThase apane-Apako unhoMne pavitra kiyA, arahanta, siddha, sAdhu aura kevaliprajJapta dharma ye cAra hI saMsAra meM uttama padArtha haiM, cAra hI maMgala haiM aura ina cAroMkI zaraNa meM hama jAte haiM isa prakAra uccAraNa kiyA / 'ar3hAI dvIpake eka sau sattara dharmakSetroM meM jo tIrthaMkara Adi pahale the, vartamAna meM haiM aura Age hoMge una sabake lie hamArA namaskAra ho' yaha kahakara unhoMne nimnAMkita niyama grahaNa kiyA ki hama jabataka sAmAyika karate haiM tabataka ke lie samasta sAvadya yoga aura zarIrakA tyAga karate haiM - yaha niyama lekara unhoMne zarIrase mamatva chor3a diyA aura zatru-mitra, sukha-duHkha, jIvana-maraNa tathA lAbha-alAbhameM mere samatA bhAva ho aisA manameM vicAra kiyA / tadanantara sAta zvAsocchvAsa pramANa khar3e rahakara unhoMne zironati kI aura usake bAda caubIsa tIrthaMkaroMke sundara stotrakA uccAraNa kiyA || 24-30 || caubIsa tIrthaMkaroMkA stotra isa prakAra thA - 321 he RSabhadeva ! tumheM namaskAra ho, he ajitanAtha ! tumheM namaskAra ho, he zambhavanAtha ! tumheM nirantara namaskAra ho, he abhinandana nAtha ! tumheM namaskAra ho ||31|| he sumatinAtha ! tumheM namaskAra ho, he padmaprabha ! tumheM namaskAra ho, he jagat ke svAmI supArzvanAtha ! tumheM namaskAra ho, he candraprabha jinendra ! tumheM namaskAra ho ||32|| he puSpadanta ! tumheM namaskAra ho, he zItalanAtha ! Apa rakSA karanevAle haiM ataH Apako namaskAra ho, he zreyAMsanAtha ! Apa ananta catuSTyarUpa lakSmIke. svAmI haiM tathA Azrita prANiyoMkA kalyANa karanevAle haiM isalie Apako namaskAra ho // 33 // jinakA campApurImeM yaha acala mahotsava manAyA jA rahA hai tathA jo tInoM jagat meM pUjya haiM aise vAsupUjya bhagavAn ke lie namaskAra ho ||34|| he vimalanAtha ! Apako namaskAra ho, he anantanAtha ! Apako namaskAra ho, he dharmaMjinendra ! Apako namaskAra ho, he zAntike karanevAle zAntinAtha ! Apako namaskAra ho ||35|| he kunthunAtha ! Apako namaskAra ho, he aranAtha ! Apako namaskAra ho, he mallinAtha ! Apa zalyoM ko naSTa karaneke lie mallake samAna haiM ataH 1. niSpanno ma. ga. / 2. 'cattAri maMgalaM - arahantA maMgalaM siddhA maMgalaM sAhU maMgalaM kevalipaNNatto dhammo maMgalaM / cattAri loguttamA -- arahantA loguttamA, siddhA loguttamA, sAhU loguttamA, kevalipaNNatto dhammo loguttamA / cattAri saraNaM pavajjAmi arahante saraNaM pavajjAmi, siddhe saraNaM pavajjAmi, sAhU saraNaM pavajjAmi, kevalipaNNattaM dhammaM saraNaM pavajjAmi / 3. vizvasya IT vizveT tasmai / 4. zriyA IT zrIT tasmai / 41
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ 322 harivaMzapurANe namo'stu naminAthAya natatribhuvenezine / yasyedaM vartate tIthaM sAMprataM bharatAvanau // 37 // ariSTaneminAthAya bhaviSyattIrthakAriNe / harivaMzamahAkAzazazAGkAya namo namaH // 38 // namaH pArzvajinendrAya zrIvIrAya namo'stu te / sarvatIrthaGkarANAM ca gaNendrebhyo namaH sadA // 39 // kRtrimA kRtrimebhyazca sadanebhyo'haMtAM namaH / bhavanatrayavartibhyaH pratibimbebhya eva ca // 4 // itthaM kRtvA stavaM makyA tau prahRSTatanUruhau / praNematuH zirojAnukaraspRSTadharAtalI // 41 // pUrvavatpunarutthAya kAyotsarjanayogataH / puNyaM paJcagurustotramude cIcaratAmiti // 42 // ahaMdyaH sarvadA sarvasiddhebhyaH sarvabhamiSu / AcAryabhya upAdhyAyasAdhubhyazca namo namaH // 43 // parItya jiSNudhiSNyaM tau rathamAruhya hAriNau / praviSTau dampatI campAM saMpadA parayA tataH // 44 // nartakIprekSaNakSiptacakSariGgitalakSitaH / sa tAM praNAmamAtreNa mAninImanayadazam // 45 // vipakSaprekSaNAsaktisAparAdhe'pi bhartari / strINAM praNayakopasya praNAmo hi nivartakaH // 46 // atha vidyAdharI vRddhA vRddhA vidyetra rUpiNI / tatkanya yAnya dotsRSTA tripuNDakRtamaNDanA // 47 // ekAnte susthitaM hayeM kthNcinycitthaarinnii| dattAzIH zaurimAhevamAlInA saMmukhAsane // 48 // purANavastuno vIra ! vistarastava cetasi / zuddhAdarzatale yadvad yadyapi pratibhAsate // 41 // Apako namaskAra ho, he munisuvratanAtha ! Apako namaskAra ho // 36 / / jinheM tIna lokake svAmI sadA namaskAra karate haiM aura isa samaya bharata kSetrameM jinakA tIrtha cala rahA hai una naminAtha bhagavAnke lie namaskAra ho // 37 // jo Age tIrthakara honevAle haiM tathA jo harivaMzarUpI mahAn AkAzameM candramAke samAna suzobhita hoMge una ariSTinemiko namaskAra ho // 38 // zrIpArvajinendrake lie namaskAra ho, zrIvardhamAna svAmIko namaskAra ho, samasta tIrthaMkaroMke gaNadharoMko namaskAra ho. zrIarahanta bhagavAna ke trilokavartI kRtrima akRtrima mandiroM tathA pratibimboMke lie namaskAra ho||39-40|| isa prakAra stavana kara bhaktike kAraNa jinake zarIrameM romAMca uTha rahe the ai vasudeva tathA gAndharvasenAne mastaka, ghuTane tathA hAthoMse pRthivItalakA sparza karate hue praNAma kiyA // 41 // tadanantara pahaleke samAna khar3e hokara kAyotsarga kiyA aura puNyavardhaka paMca namaskAra mantrakA uccAraNa kiyA // 42 // paMca namaskAra mantra par3hate hue unhoMne kahA ki arahantoMko sadA namaskAra ho, samasta siddhoMko namaskAra ho, aura samasta pRthivImeM jo AcArya, upAdhyAya tathA sAdhu haiM una sabake lie namaskAra ho // 43 // antameM jina-mandirakI pradakSiNA dekara sundara zarIrake dhAraka donoM dampati rathapara savAra ho bar3e vaibhavake sAtha campApurImeM praviSTa hae / / 44 / natyakAriNIko dekhate samaya kumAra vasudevake netroMmeM jo vikAra huA thA vaha gAndharvasenAko dRSTimeM A gayA thA isalie vaha unase mAna karane lagI thI parantu kumArane praNAma kara use vaza kara liyaa|||45|| so ThIka hI hai kyoMki sapatnIka dekhane meM Asakti honese patike sAparAdha honepara bhI hAtha jor3akara kiyA huA namaskAra striyoMke mAnako dUra kara detA hai // 46 // athAnantara kisI samaya kumAra vasudeva mahalake ekAnta sthAnameM acchI taraha baiThe the ki usa nRtya karanevAlI kanyAke dvArA bhejI huI eka vRddhA vidyAdharI unake pAsa aayii| vaha vRddhA tripuNDAkAra tilakase suzobhita thI, kumAra vasudevake cittako haranevAlI thI. aura mUrtimatI vArdhakya vidyAke samAna jAna par3atI thii| usane Ate hI kumArako AzIrvAda diyA aura sAmaneke Asanapara baiThakara kumArase isa prakAra kahanA zurU kiyA / / 47-48 // he vIra ! yadyapi Apake hRdayameM zuddha darpaNatalake samAna purANoMkA vistAra pratibhAsita ho rahA hai tathApi maiM vidyAdharoMse 1. namastribhuvane sadA kha., ga., gha., Ga. / namitastribhuvane sadA ma. / 2. -mudarIracatAmiti ma. / 3. jinagRham / 4. vasudevam / se kumAra pA
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAviMzatitamaH sargaH 323 tathApyanUdyate vastu mayA vidyAdharazritam / rocipauSadhinAthasya spRSTaM kiM nauSadhiH spRzet // 50 // pradarzitajagajIvyA yugAdyo vRSabhezvaraH / bharatezvaravinyastarAjyo'sau prAvajad yadA // 51 // rAjachatrogramojAdyAstadA tattapasi sthitAH / catuHsahasrasaMkhyA ye prAgbhagnAzca parISahaiH // 5 // teSAM madhye tu yau bhagnau namicina mirityubhau / bhrAtarau pAdayolagnau bhartustasthaturarthinau // 53 // dharaNena zaraNyena nirgatya dharaNaiH saha / dityadityabhidhAnAbhyAM devIbhyAmAgatena tau // 54 // AzvAsya jinabhaktana vidyAkozo jinAntike / tAbhyAM pradApitastena svadevIbhyAM mahAtmanA // 55 // vidyAnAmaditistvaSTau nikAyAn pradadau tadA / gAndharvasenakacAsau vidyAkozaH prakAzitaH // 56 // manazca mAnavastatra nikAyaH kauzikastadA / gaurikava gAndhAro bhUmituNDazca khaNDitaH // 57 // nikAyau cAparau khyAtI mUlavIryakazaGkako / te cAryAdityagandharvAstathA vyomacarAH smRtAH // 58 // dityA cASTI nikAyAste vitIrNAH pannagAmidhAH / mAtaGgaH pANDukaH kAlaH svapAkaH parvato'pi ca // 59 // vaMzAlaya: pAMzumUlo vRkSamUlastathASTamaH / daityapanagamAtaGganAmataH parimASitAH // 6 // poDazAnAM nikAyAnAmimA vidyAH prakIrtitAH / sarvavidyApradhAnatvaM yAH prapadya vyavasthitAH // 11 // prajJaptI rohiNI vidyA vidyA cAGgAriNIritA / mahAgaurI ca gaurI ca sarvavidyAprakarSiNI // 6 // mahAzvetApi mAyUrI hArI nirvajJazAvakA / sA tiraskariNI vidyA chAyAsaMkrAmiNI parA / / 63 // kuSmANDagaNamAtA ca sarvavidyAvirAjitA / kaSmANDadevI ca devadevo namaskRtA // 64 // sambandha rakhanevAlI eka bAta Apase kahatI hU~ aura yaha ucita bhI hai kyoMki oSadhiyoMkA nAtha-candramA apanI kiraNoMse jisakA sparza kara cukatA hai kyA sAmAnya oSadhi usakA sparza nahIM kara sakatI ? arthAt avazya kara sakatI hai ? bhAvArtha-bar3e puruSa jisa vastuko jAnate haiM use choTe puruSa bho jAna sakate haiM / / 49-50 // jisa samaya jagatko AjIvikAkA upAya batalAne vAle, yugake AdipuruSa bhagavAn vRSabhadeva bharatezvarake lie rAjya dekara dIkSita hue the usa samaya unake sAtha ugravaMzIya, bhojavaMzIya Adi cAra hajAra kSatriya rAjA bhI tapameM sthita hue the parantu pIche calakara ve paroSahoMse bhraSTa ho gye| una bhraSTa rAjAoMmeM nami aura vinami ye do bhAI bhI the| ye donoM rAjyakI icchA rakhate the isalie bhagavAna ke caraNoMmeM lagakara vahIM baiTha gaye / / 51-53 / / usI samaya rakSA karane meM nipuNa jina-bhakta dharaNendrane aneka dharaNoM-devavizeSoM aura diti tathA aditi nAmaka apanI deviyoMke sAtha Akara nami, vinamiko AzvAsana diyA aura apanI deviyoMse usa mahAtmAne vahIM jinendra bhagavAnke samIpa una donoMke lie vidyAkoza-vidyAkA bhANDAra dilAyA / / 54-55 / / aditi devIne unheM vidyAoMke ATha nikAya diye tathA gAndharvasenaka nAmakA vidyAkoza batalAyA // 56 // vidyAoMke ATha nikAya isa prakAra the-1 manu, 2 mAnava, 3 kauzika, 4 gaurika, 5 gAndhAra, 6 bhUmituNDa, 7 mUlavIryaka aura 8 shNkuk| ye nikAya Arya, Aditya, gandharva tathA vyomacara bhI kahalAte haiM / / 57-58 // dharaNendrakI dUsarI devo ditine bhI unheM 1 mAtaMga, 2 pANDuka, 3 kAla, 4 svapAka, 5 parvata, 6 vaMzAlaya, 7 pAMzumUla aura 8 vRkSamUla ye ATha nikAya diye| ye nikAya daitya, pannaga aura mAtaMga nAmase kahe jAte haiM // 59-60 // ina solaha nikAyoMkI nIce likhI vidyAe~ kahI gayI haiM jo samasta vidyAoMmeM pradhAnatAko prApta kara sthita haiM // 61 // prajJapti, rohiNo, aMgAriNI, mahAgaurI, gaurI, sarvavidyAprakarSiNI, mahAzvetA, mAyUrI, hArI, nivaMjJazAvalA, tiraskariNo, chAyAsaMkrAmiNI, kUSmANDa gaNamAtA, sarvavidyAvirAjitA, AyaM kUSmANDadevI, acyutA, AryavatI, gAndhArI, nivRti, daNDAdhyakSagaNa, daNDabhUta1. oSadhinAthasya candrasya rociSA kAntyA spRSTamiti saMbandhaH / zociSauSadhinAthasya kha., ga., gha., Ga. / 2. jIvo ga., dd.| 3. sarvavidyApakarSiNI m.| 4. tiraskAriNI m.|
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ 324 harivaMzapurANe acyutAryavatI cApi gAndhArI nivRtiH parA / daNDAdhyakSagaNazcApi daNDabhUtasahasrakam // 65 / / bhadrakAlI mahAkAlI kAlI kAlamukhI tathA / evamAdyAH samAkhyAtA vidyA vidyAdharezinAm // 66 / / ekaparvA dviparvA ca triparvA dazaparvikA / zataparvA sahasrAkhyA lakSaparvAvalakSitA // 6 // utpAtinyazca tAH sarvAsnipAtinyastathApi ca / dhAriNyantarvicAriNyo jalAgnigatidakSiNAH // 68 // niHzeSeSu nikAyeSu nAnAzaktisamanvitAH / nAnAmaganivAsinyo nAnauSadhividastathA // 69 // sarvArthasiddhA siddhArthA jayantI maGgalA jayA / saMkrAmiNyaH prahArANAmazayyArAdhanI tathA // 7 // vizalyakAriNI caiva vraNasaMrohiNI tathA / savarNakAriNI caiva mRtasaMjIvanI parA // 7 // sarvAH paramakalyANyaH sarvA mntrprisskRtaaH| sarvavidyAbalairyukAH sarvalokahitAvahAH // 72 // sarvAH paThita vidyAstA vidyA divyauSadhistathA / dharaNo lamaye tasmai dadau vinamaye'pyasau // 73 // dharaNendravitINe ca vijayAdhe dharAdhare / namirdakSiNamAge'sthAduttare vinamistathA // 7 // nAnAjanapadopetau mitravAndhavasaMstutau / sukhena tasthaturvIrau tau zreNyorubhayorumau // 75 // oSadhIzcApi vidyAzca sarvebhyo dadatuzca tau / vidyAnikAyasaMjJAbhiH khyAtAH vidyAdharAzca te // 76 // gaurINAM gaurikA vedyA manUnAM manunAmakAH / gAndhArINAM ca gAndhArA mAnavInAM ca mAnavAH // 77 // kauzikInAM ca vidyAnAM vedyAH kauzikanAmakAH / bhamituNDakavidyAyAM bhUmituNDAH prabhASitAH // 7 // tathaiva mUlavIryAstu mUravIryakakhecarAH / zaGkukAnAM ca vidyAnAM zaGkhakAH khecarAH smRtAH // 79 // vidyAnAM pANDukInAM ca pANDukeyAH prabhASitAH / kAlAH kAlakavidyAnAM svapAkAnAM svapAkajAH // 8 // mAtaGgInAM ca vidyAnAM mAtaGgA nAmato matAH / parvatAnAM ca vidyAnAM pArvateyAH khacAriNaH // 8 // vaMzAlayAnAM vidyAnAM vaMzAlayagaNaH smRtaH / pAMzumUlakavidyAnAM vijJeyAH pAMzumUlikAH // 82 // vidyAnAM vRkSamUlAnAM khecarA vArbhamUlikAH / evaM te kramazaH proktA nikAyAnAM khacAriNaH // 83 // dazottarazataM teSAM nagarANi khagAminAm / SaSTiruttaramAge syuH paJcAzaddakSiNe punaH // 44 // sahasraka, bhadrakAlI, mahAkAlI, kAlI aura kAlamukhI-inheM Adi lekara vidyAdhara rAjAoMkI aneka vidyAe~ kahI gayI haiM / / 62-66 / / inake sivAya ekaparvA, dviparvA, triparvA, dazaparvA, zataparvA, sahasraparvA, lakSaparvA, utpAtinI, tripAtinI, dhAriNI, antarvicAriNI, jalagati aura agnigati ye vidyAeM samasta nikAyoMmeM nAnA prakArakI zaktiyoMse sahita haiM, nAnA parvatoMpara nivA vAlI haiM evaM nAnA oSadhiyoMkI jAnakAra haiM / / 67-69 / / sarvArthasiddhA, siddhArthA, jayantI, maMgalA, jayA, prahArasaMkrAmiNI, azayyArAdhinI, vizalyakAriNI, vraNarohiNI, savarNakAriNI aura mRtasaMjIvanI-ye sabhI vidyAe~ parama kalyANarUpa haiM, sabhI mantroMse pariSkRta haiM, sabhI vidyAbalase yukta haiM, sabhI logoMkA hita karanevAlI haiN| ye Upara kahI huI samasta vidyAe~ tathA divya oSadhiyA~ dharaNendrane nami aura vinamiko dI // 70-73 / / dharaNendra ke dvArA diye hue vijayA parvatakI dakSiNa zreNImeM nami rahatA thA aura uttara zreNI meM vinami nivAsa karatA thA // 74 // nAnA dezavAsiyoMse sahita evaM mitra tathA bandhujanoMse paricita donoM vIra vijayArdhako donoM zreNiyoMmeM sukhase nivAsa karane lage // 75|| ina donoMne saba logoMko aneka oSadhiyAM tathA vidyAe~ dI thI isalie ve vidyAdhara unhIM vidyA-nikAyoMke nAmase prasiddha ho gaye // 76|| jaise gaurI vidyAse gaurika, manuse manu, gAndhArIse gAndhAra, mAnavIse mAnava, kauzikose kauzika, bhUmituNDakase bhUmituNDa, mUlavIryase mUlavIryaka, zaMkukase zaMkuka, pANDu kose pANDukeya, kAlakase kAla, zvapAkase zvapAkaja, mAtaMgose mAtaMga, parvatase pArvateya, vaMzAlayase vaMzAlaya gaNa, pAMzumUlase pAMzumUlika aura vRkSamUlase vArbhamUla-isa prakAra vidyAnikAyoMse siddha honevAle vidyAdharoMkA kramase ullekha kiyA / / 77-83 / / vidyAdharoMkI kula nagariyAM eka sau daza daza haiM, unameM uttara bhAgameM 1. acyutAvatI g.| 2. azabdArAdhinI kha. /
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAviMzatitamaH sargaH AdityanagaraM ramyaM puraM gaganavallabham / puro camaracampA ca puraM gaganamaNDalam // 85 // vijayaM baijayantaM ca zatruMjayamariMjayam / padmAlaM ketumAlaM ca rudrAcaM ca dhanaMjayam // 86 // vasvIkaM sAranivahaM jayantamaparAjitam / varAhaM hastinaM siMhaM saukaraM hastinAyakam ||87|| pANDukaM kauzikaM vIraM gaurikaM mAnavaM manuH / campA kAJcanamaizAnaM maNivajra jayAvaham // 88 // naimiSaM hAstivijayaM khaNDikA maNikAJcanam / azokaM veNumAnandaM nandanaM zrIniketanam // 89 // agnijvAla mahAjvAlaM mAlyaM tatpuranandinI / vidyutprabhaM mahendra ca vimalaM gandhamAdanam ||10|| mahApuraM puSpamAlaM meghamAlaM zaziprabham / cUDAmaNiM puSpacUDaM haMsagarbha balAhakam ||11|| vaMzAlayaM saumanasaM tathaiva parikIrttitam / vijayArdhottara zreNyAM SaSTiriSTA imAH puraH // 92 // rathanUpuramAnandaM cakrabAlamariMjayam / maNDitaM bahukezvAkhyaM nagaraM zakaTA mukham // 93 // puraM gandhasamRddhaM ca nagaraM zivamandiram / vaijayantaM rathapuraM zrIpuraM ratnasaMcayam // 94 // ASADhaM mAnavaM sUrya svarNanAbhaM zatahradam / aGgAvataM jalAvattaM tathAvattaM bRhadgRham // 15 // zaGkhavajraM ca nAbhAntaM meghakUTaM maNiprabham / kuJjarAvarttanagaraM tathaivAsitaparvatam ||16|| sindhukakSaM mahAkakSaM sukakSaM candraparvatam / zrIkUTaM gaurikUTaM ca lakSmIkUTaM dharAdharam ||17|| kAlakezapuraM ramyaM pArvateyaM himAhvayam / kinnarodgItanagaraM nabhastilakanAmakam // 98 // magadhAsAranalakAM pAMzumUlaM paraM tathA / divyauSadhaM cArkamUlaM tathaivodayaparvatam // 99 // vikhyAtAmRtadhAraM ca mAtaGgapurameva ca / bhUmikuNDalakUTaM ca jambUzaGkupuraM param // 100 // zreNyAM tu dakSiNasyAM hi purANyetAni parvate / zobhayA svargatulyAni paJcAzaccaiva saMkhyayA // 101 // pureSu teSu ca stambhAsta nikAyAkhyayAhitAH / RSabhAdhIza nAgezadityadityarcayAGkitAH // 102 / / sATha haiM aura dakSiNa bhAgameM pacAsa haiM // 84 // 1 Adityanagara, 2 gaganavallabha, 3 camaracampA, 4 gagana maNDala, 5 vijaya, 6 vaijayanta, 7 zatruMjaya, 8 ariMjaya, 9 padmAla, 10 ketumAla, 11 rudrAzva, 12 dhanaMjaya, 13 vasvoka 14 sAranivaha, 15 jayanta, 16 aparAjita, 17 varAha, 18 hAstina, 19 siMha, 20 sokara, 21 hastinAyaka, 22 pANDuka, 23 kauzika, 24 vIra, 25 gaurika, 26 mAnava, 27 manu, 28 campA, 29 kAMcana, 30 aizAna, 31 maNivraja, 32 jayAvaha, 33 naimiSa, 34 hAstivijaya, 35 khaNDikA, 36 maNikAMcana, 37 azoka, 38 veNu, 39 Ananda, 40 nandana, 41 zrIniketana, 42 agnijvAla, 43 mahAjvAla, 44 mAlya, 45 puru, 46 nandinI, 47 vidyutprabha, 48 mahendra, 49 vimala, 50 gandhamAdana, 51 mahApura, 52 puSpamAla, 53 meghamAla, 54 zaziprabha, 55 cUDAmaNi, 56 puSpacUr3a, 57 haMsagarbha, 58 valAhaka, 59 vaMzAlaya, aura 60 saumanasa-ye sATha nagariyA~ vijayArdhakI uttara zreNImeM haiM // / 85 - 92 / / aura 1 rathanUpura, 2 Ananda, 3 cakravAla, 4 ariMjaya, 5 maNDita, 6 bahuketu, 7 zakaTAmukha, 8 gandhasamRddha, 9 zivamandira, 10 vaijayanta, 11 rathapura, 12 zrIpura, 13 ratnasaMcaya, 14 ASAr3ha, 15 mAnasa, 16 sUryapura, 17 svarNanAbha, 18 zatahrada, 19 aMgAvarta, 20 jalAvarta, 21 Avartapura, 22 bRhadgRha, 23 zaMkhavajra, 24 nAbhAnta, 25 me kUTa, 26 maNiprabha, 27 kuMjarAvarta, 28 asitaparvata, 29 sindhukakSa, 30 mahAkakSa, 31 sukakSa, 32 candraparvata, 33 zrIkUTa, 34 gaurikUTa, 35 lakSmIkUTa, 36 dharAdhara, 37 kAlakezapura, 38 ramyapura, 39 himapura, 40 kinnarodgItanagara, 41 nabhastilaka, 42 magadhAsAranalakA, 43 pAMzumUla, 44 divyoSadha, 45 arkamUla, 46 udayaparvata, 47 amRtadhAra, 48 mAtaMgapura, 49 bhUmikuNDalakUTa tathA 50 jambUzaMkupura ye pacAsa nagariyA~ vijayArdhakI dakSiNa zreNI meM haiM / ye sabhI nagariyA~ zobhAmeM svarga ke tulya jAna par3atI haiM // 93 - 101 // una nagariyoMmeM vidyAdhara nikAyoMke nAmase yukta tathA bhagavAn vRSabhadeva, dharaNendra aura usakI diti-aditi deviyoMko pratimAoMse sahita aneka stambha khar3e kiye gaye haiM // 102 // 325
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ 326 harivaMzapurANe sunavo vinameryuktA vinayena nayena ca / nAnAvidyAkRtodyotA jAtA: sabahuzastataH // 103 // saMjayo'riMjaya nAmnA zatruMjayadhanaMjayau / maNicUlo harizmazrurmeghAnIkaH prabhaJjanaH || 104 || cUDAmaNiH zatAnIkaH sahasrAnIkasaMjJakaH / sarvajayo vajrabAhurmahAbAhurariMdamaH || 105 || ityAdayastu te stutvA uttarazreNibhUSaNAH / bhadrA kanyA subhadrAnyA strIratnaM bharatasya sA // 106 // namastu tanayA jAtA bahuzo bahuzociSaH / ravistanayasomacaM puruhUtoM'zumAn hariH // 107 // jayaH pulastyo vijayo mAtaGgo vAsavAdayaH / kanyA kanakapuJjazrIH kanyA kanakamaJjarI // 108 // namizca vinamiH pazcAdvipazcitputramaNDale / nyastavidyAdharaizvaryau nivRttau jinadIkSitau // 109 // mAtaGgo vinameH sUnuH sUnavastasya bhUrizaH / tatputrapautrasaMtAno jAtaH svarmokSasAdhanaH // 110 // jinasya hyekaviMzasya tIrthe mAtaGgavaMzajaH / rAjA prahasito jAtaH pure hyamitaparvate // 111 // zrImAtaGgAnvayavyomapataGgasya pratApinaH / ahaM hiraNyavatyAkhyA vidyAvRddhAsya mAminI // 2 // putro me siMhadaMSTrAkhyastasya nIlAJjanA priyA / nIlanIrajanIlAbhA kanyA nIlayazAstayoH // 113 // 'anIlayazasastasyAH kuruzIla kalAguNaiH / kRtodyamaM mayA vaMzo varNito labdhavarNayA // 114 // harivaMzanabhazcandra ! candramukhyAvalokitaH / nRtyantyA tvaM tayetya vAsupUjya mahAhave // 115 // tava darzanamatasyAH sukhaheturabhUd yathA / duHkhahetustathaivAdya vartate virahe smRtam // 116 // na sA snAti na sA bhuGkte na sA vakti na ceSTate / sAnaGgazarazalyA ca jIvatIti mahAdbhutam // 117 // 3 4 tadanantara rAjA vinamike saMjaya, ariMjaya, zatruMjaya, dhanaMjaya, maNicUla, harizmazru, meghAnIka, prabhaMjana. cUDAmaNi, zatAnIka, sahasrAnIka, sarvajaya, vajrabAhu, mahAbAhu aura ariMdama Adi aneka putra hue| ye sabhI putra vinaya evaM nItijJAnase sahita the, nAnA vidyAoMse prakAzamAna the aura uttarazreNI ke uttama AbhUSaNasvarUpa the / putroMke sivAya bhadrA aura subhadrA nAmakI do kanyAe~ bhI huiiN| inameM subhadrA bharata cakravartIke caudaha ratnoM meM eka strIratna thI / / 103 - 106 // isa prakAra namike bhI ravi, soma, puruhUta, aMzumAn, hari, jaya, pulastya, vijaya, mAtaMga tathA vAsava Adi atyadhika kAntike dhAraka aneka putra hue aura kanakapuMjazrI tathA kanakamaMjarI nAmakI do kanyAe~ huI ||107 - 108 // Age calakara parama vivekI nAma aura vinami, putroM ke Upara vidyAdharoMkA aizvaryaM rakhakara saMsAra se virakta ho gaye aura donoMne jina dIkSA dhAraNa kara lI // 109 // rAjA vinamike putroM meM jo mAtaMga nAmakA putra thA usake bahuta se putra-pautra tathA prapotra Adi hue aura ve apanI-apanI sAdhanA ke anusAra svarga tathA mokSa gaye / / 110 / / isa taraha bahuta dina ke bAda ikkIsaveM tIrthaMkarake tIrthameM asitaparvata nAmaka nagara meM mAtaMga vaMzameM eka prahasita nAmakA rAjA huaa| vaha bar3A pratApI thA aura mAtaMga vaMzarUpI AkAzakA mAno sUrya thA / usIkI maiM hiraNyavatI nAmako strI hU~ aura vidyAse maiMne vRddha kA rUpa dhAraNa kiyA hai / / 111-112 // siMhadaMSTra nAmakA merA putra hai aura nIlAMjanA usako strI hai / una donoMkI nIla kamalake samAna nolI AbhAse yukta nIlayazA nAmakI eka putrI hai / mujhe bolane kA abhyAsa hai isalie maiMne udyama kara kula, zIla, kalA tathA aneka guNoMke dvArA ujjvala yazako dhAraNa karanevAlI usa kanyAke vaMzakA varNana kiyA hai / / 113 114 / / he harivaMzarUpI AkAzake candra ! vaha candramukhI kanyA ASTAhnika parvake samaya zrI vAsupUjya bhagavAn ke pUjA mahotsava meM isa campApurImeM AyI thI aura mandirake Age jaba nRtya kara rahI thI taba usane Apako dekhA thA // 115 // he kumAra ! isa kanyA ke lie usa samaya ApakA darzana jaisA sukhakA kAraNa huA thA vaisA hI Aja virahakAla meM duHkhakA kAraNa ho rahA hai / / 116 // na vaha snAna karatI hai, na khAto hai, na bolatI 1. bahurociSaH ma / 2. tanayaH somazca ga. / 3. vidyAvRddhasya ma / 4. anIlamamalinaM yazo yasyAstasyAH /
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAviMzatitamaH sargaH 327 tasyAmetadavasthAyAM kulamasmAkamAkulam / na vetti kiM karomoti pitRmAtRpurogamam // 118 // kanyAyA mAnasaM prazne ghotitaM kulavidyayA / padminyevAnyathAbhUtyA yuvamAtaGgadUSitam // 11 // tato vinizcitAsmAbhiryAdavasya tvepsyaa| mattamAtaGgagAminyAH kanyAyA hRdayavyathA // 120 // AgatAsmi tato netaM bhavantaM tanna yaadv| sA tavaiva vidoddiSTA tadehi pariNIyatAm // 12 // sa zratvA tadavasyAM tAM cetazvoraNakAriNIm / sotkaNThito'pi tatkAle naicchaJcampAvinirgamam // 122 // AgamiSyAmyahaM tAvatvaM tAM tAvattanUdarIm / amba ! bimbAdharAM gatvA mamodantena sAntvaya // 123 // setyuktyAnujJayA muktA dattAzIrevamastviti / manoratharathArUDhA gatvA kanyAmasAntvayat // 124 // snAtvA payodharonmuktavasudevo navodakaiH / kRtvA payodharAzleSaM kAntayA zayito'nyadA // 125 // mImadarzanayAkRSTakaro vetAla kanyayA / vibuddho'tADayanmugdho bhujena dRDhamuSTinA // 126 // nItazca nizi nistriMzanarAkArabhRtA tayA / rathyAmArgeNa duhiM mahApitRvanaM yaduH // 12 // mAtaGgImibhRzaM bhRGgIsaMgatAGgaprabhAramamiH / saMgatAbhinitajJo'tra mAtaGgI zaurikSata // 128 // ehi svAgatamisyAha sA hasantI tametayA / 'sikto vetAlavidyAbhirha santyantaradhIyata // 129 // hai aura na kucha ceSTA hI karatI hai| kAmake bANarUpI zalyoMse chidI haI vaha kanyA jovita hai yahI bar3e AzcaryakI bAta hai / / 117 // usako isa dazAmeM mAtA-pitAko lekara hamArA samasta kula vyAkula ho rahA hai tathA vaha yaha bhI nahIM jAnatA hai ki kyA karU~ ? // 118 / / jaba maiMne usake hRdayakA hAla jAnane ke lie kala-vidyAse pachA to usane yaha prakaTa kiyA ki hAthIke dvArA naSTa kI huI kamalinIke samAna isakA hRdaya kisI yuvA puruSake dvArA dUSita kiyA gayA hai / / 119|| tadanantara maiMne nizcaya kara liyA ki mata-mataMgajake samAna calanevAlI kanyAke hRdayako pIr3A ApakI hI icchAse hai| bhAvArtha -- usake hRdayakI pIr3A Apake hI kAraNa hai / / 120 / / he yAdava ! maiM Apako vahAM le jAneke lie Ayo hU~, nimittajJAnIne bhI vaha ApakI hI batalAyI hai ataH Apa caleM aura use svIkAra kareM / / 121 / / kumAra vasudeva apane cittako curAnevAlI nIlaMyazAkI vaha avasthA suna jAneke lie yadyapi utkaNThita ho gaye tathApi usa samaya unhoMne campApurIse bAhara jAnA ThIka nahIM samajhA // 122 // aura yahI uttara diyA ki he amba! maiM AU~gA tuma tabataka jAkara usa kRzodarI bimboSThIko merA samAcAra sunAkara sAntvanA deo // 123 / / kumArane isa prakArako AjJA dekara jise chor3A thA aisI vRddhA strIne 'tathAstu' kahakara unheM AzIrvAda diyA aura manoratharUpI rathapara ArUr3ha ho jAkara kanyAko sAntvanA dI // 124 // tadanantara kisI samaya vasudeva, meghoM dvArA chor3e hue nUtana jalase snAna kara kAntA gAndharvasenAke sAtha usake stanoMkA gAr3hAliMgana karate hue zayana kara rahe the // 12 // ki eka bhayaMkara AkAravAlI vetAla-kanyAne Akara unakA hAtha khiiNcaa| ve jAga to gaye para yaha nahIM samajha sake ki isa samaya kyA karanA cAhie phira bhI dRr3ha muTThiyoMvAlI bhujAse unhoMne use khUba pITA ||126|| itanA honepara bhI duSTa manuSyako AkRtiko dhAraNa karanevAlI vaha kanyA unheM majabUta pakar3akara rAtrike samaya galIke mArgase zmazAna le gayI // 127 // hRdayakI ceSTAoMko jAnanevAle kumArane vahA~ bhramarIke samAna kAlI-kAlI mAtaMgiyoMse yukta eka mAtaMgIko dekhaa| usa mAtaMgIne haMsakara kUmArase kahA ki Aie Apake lie svAgata hai| yaha kahakara vetAla vidyAoMse usane inakA abhiSeka karAyA aura usake bAda vaha ha~satI huI antahita ho gayI // 128-129 // tadanantara usane asalI rUpameM prakaTa hokara kahA ki kumAra, mujhe mAtaMgI mata samajho, maiM hiraNyavatI huuN| maiMne kArya siddha 1. yAdavazca m.| 2. sNgiitaanggm.| 3. vasudevaH / 4. hasantItimenayA g.| 5. sinA ma. kha, / 6. antahitA bbhuuv|
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ 328 harivaMzapurANe mAtaGga iti mA maMsthA tvaM hiraNyavatItyaham / kalpo mAtaGgavidyAyAH zaure'yaM kAryasAdhanaH // 130 // seyaM svA nAptito mlAnA vAlA cetomalimlucam / bAlA vaSTi dRDhaM netuM bAhupAzena bandhanam // 13 // tamityuktvAntikaM prAtAM sA nIlayazasaM jgii| vallabhaH spRza so'yaM te kareNa karapallavam // 132 // sA'nujJAtA kareNAsya prasvinnAvayavA karam / prasAritAGgaliM bAlA svedinastAdRzA'grahIt // 13 // tayoH premataruH siktastanusparzasukhAmbhasA / romAJcavyapadezena vyamucat 'karkazAGkurAn // 13 // pANigrahaNamAcaM hi tadevAsIttadA tayoH / bhAvAdrakRtayoH pazcAdbhAvitA vyAvahArikam // 135 // sadyo vidyAdharIvRndaM khamutpatya tato'khilam / zoriNA saha saMhRSTamuttara dizamudyayau // 136 // bhUSauSadhiprabhApiNDakhaNDitadhvAntasantatiH / reje khe khecarastrINAM saMhatistaDitAM yathA // 137 // sadA zauririvArko'pi karasamparkamAtrataH / prAgnIlAzAvadhUvaktramakarot prabhayojjvalam // 13 // aodito babhau bhAnuH pATalaH prAgvadhUmukhe / divasasya sphuradvADhamardhadaSTa ivAdharaH // 136 // sarvoditamabhAtprAcyA mukhamaNDalamaNDanam / mArtaNDamaNDalaM yadvatsauvarNa karNakuNDalam // 14 // raviNA zauriNevAzu bhuvanadyotakAriNI / dyAvApRthivyau vispaSTe drAga dRSTiprasare kRte // 141 // zauri hiraNyavatyAha mahAraNyanagAvRtam / adhaH pazyasi yaM bhUmau kumAra ! girimulatam // 142 // zrImantaM pravadantIma hImantaM nAmato girim / tapa:zrImantamAdhatte lokaM hImantamapyayam // 14 // karaneke lie mAtaGga vidyAke prabhAvase yaha veSa rakkhA thA // 130 // yaha kahakara usane pAsameM baiThI nIlaMyazAkI ora saMketa kara kahA ki dekho yaha vahI bAlA nIlaMyazA hai jo hRdayako curAnevAle Apako na pAkara murajhA gaI hai| yaha vAlA Apako apane bAhupAzase bA~dhanA cAhatI haiApakA AliGgana karanA cAhatI hai / / 131 / / kumArase itanA kahakara hiraNyavatIne pAsameM baiThI huI nIlaMyazAse bhI kahA ki yahI terA vaha svAmI hai apane hAthase isake hasta pallavakA sparza kara // 132 / / isa prakAra hiraNyavatIkI AjJA pAkara kumArI nIlaMyazAne kumAra vasudevake phailAye hue hAthako apane hAthase pakar3a liyA / usa samaya eka dUsareke sparzase donoMke zarIrase pasInA chUTa rahA thA // 133 // una donoMkA premarUpI vRkSa zarIrake sparzajanya sukharUpI jalase sIMcA gayA thA isalie vaha romAJcake bahAne kaThora aGkuroko prakaTa kara rahA thA / / 134 // ve donoM hI snehase Ardracitta the isalie unakA prathama pANigrahaNa usI samaya ho gayA thA aura vyAvahArika pANigrahaNa pIche hogA // 135 / / tadanantara harSase bharA vidyAdhariyoMkA samasta samUha zIghra hI kumAra vasudevake sAtha AkAzameM ur3akara uttara dizAkI ora cala diyA // 136 // AbhUSaNa tathA auSadhiyoMkI prabhAse andhakArako santatiko naSTa karatA huA vaha vidyAdhariyoMkA samUha AkAzameM bijaliyoMke samUhake samAna suzobhita ho rahA thA // 137 // usa samaya jisa prakAra kumAra vasudevane hAthake sparzamAtrase nIlaMyazAke mukhako prabhAse ujjvala kara diyA thA usI prakAra sUryane bhI apanI kiraNoMke sparza mAtrase pUrva dizArUpI strIke mukhako prabhAse ujjvala kara diyA thA / / 138 // usa samaya pUrva dizAke agrabhAgameM AdhA udita huA lAla-lAla sUrya aisA jAna par3atA thA mAno divasarUpI yuvAke dvArA AdhA DasA huA pUrva dizArUpI strIkA lAla adhara hI ho // 136 // thor3I dera bAda jaba sUryamaNDala pUrNa udita ho gayA taba aisA jAna par3ane lagA mAno pUrva dizArUpI strIke mukhamaNDalako alaMkRta karanevAlA suvarNamaya kAnoMkA kuNDala hI ho // 140 // kumAra vasudevake samAna saMsArako prakAzita karanevAle sUryane jaba zIghra hI AkAza aura pRthivIko spaSTa kara diyA tathA unakI ora zIghra hI dRSTikA prasAra hone lagA // 141 // taba hiraNyavatIne vasudevase kahA ki he kumAra ! nIce pRthivIpara mahAvanake vRkSoMse ghire hue jisa unnata parvatako dekha rahe ho usa zobhAsampanna parvatako loga hImanta giri kahate haiN| yaha parvata lajjAse yukta manuSyako bhI / 1. karkarAGkurAn ma0 / 2. samUhaH / 3. samUhaH /
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAviMzatitamaH sargaH 329 zyAmayAzanivegasya duhitrAGgArakaH khagaH / yuddha khaNDitavidyo'tra vidyAsiddhiM pratisthitaH // 144 // darzanena tavAsyAzu kila vidyA prasiddhayati / tadAsyAnugrahecchA ceddehi dehi svadarzanam // 145 // ityukto viditazyAmAkSemavArttaH sa toSavAn / jagAda kimaniSTena dRSTenAGgArakeNa me // 146 // kAlAtipAtibhirvyathaiH krIDitairiha kiM kRtaiH / prayAmo vayamAssva tvaM pazyAmaH ivAsuraM puram // 14 // evamastviti nItvAsau sthApito'sitaparvate / kRta vidyAdharIrakSo bAhyodyAne manohare // 14 // praviSTA tuSTacittA ca nijaM nIlayazAH puram / zaurisaMkathayA tasthau tatsamAgamakAGkSayA // 149 // susnAto'laMkRto bhUtyA mahatyA sa rathasthitaH / pravezitaH puraM vIraH khecaraiH svargasaMnimam // 15 // dRSTaH saprazrayaM zrImAnavitRptavilocanaiH / janaiH sasiMhadaMSTraH sa tuSTAntaHpurapUrvakaiH // 151 // tataH puNyadine puNyapUrNa yoH puurnnruupyoH| vidhipUrva tayovRttaM pANigrahaNamaGgalam // 152 // sa nIlayazasA zauri gare'sitaparvate / ratyeva sahitaH kAmaH kAmabhogAnasevata // 15 // zArdUlavikrIDitam . nIlaM nIlayazoyazo na janitaM strIbhiryataH svarguNaiH zaureH zauryazarIriNo hi na yazaH kRSNIkRtaM khecaraiH / usa zobhAsampanna parvatako loga hrImanta giri kahate haiN| yaha parvata lajjAse yukta manuSyako bhI taparUpI lakSmIse yukta kara detA hai // 142-143 / / yahA~ azanivegakI putrI zyAmAne yuddha meM jisakI vidyA khaNDita kara dI thI aisA aMgAraka nAmakA vidyAdhara vidyA siddha karaneke lie sthita hai| Apake darzanase ise zIghra vidyA siddha ho jAvegI isalie yadi isakA upakAra karanekI ApakI icchA hai to ise apanA darzana deM // 144-145 // hiraNyavatIke isa prakAra kahanepara priyatamA zyAmAke kuzala samAcAra jAnakara kumAra bahuta santuSTa hue aura kahane lage ki aMgAraka to hamArA zatru hai isako dekhanese kyA lAbha hai ? // 146 / / isa parvatapara kI huI samayako bitAnevAlI vyarthakI krIr3AoMse mujhe kyA prayojana hai ? yadi tumheM rahanA iSTa hai to raho maiM to jAtA hU~ aura zvasurake nagarako dekhatA hU~ // 147 / / kumArake aisA kahanepara hiraNyavatIne 'evamastu' kahA arthAt jaisA Apa cAhate haiM vaisA hI karatI huuN| yaha kaha usane asitaparvata nagara le jAkara unheM nagarake bAhara eka sundara udyAnameM ThaharA diyA tathA rakSAke lie vidyAdhariyoMko niyukta kara diyA // 148 / / kumArI nIlaMyazA prasannacitta ho apane nagarameM praviSTa huI aura kumArake samAgamakI AkAMkSA tathA unhIMkI kathA karatI huI rahane lagI // 149 // tadanantara bar3e vaibhavake sAtha jinheM snAna karAyA gayA thA tathA uttamottama AbhUSaNa pahanAye gaye the aise vIra kumAra vasudevako rathapara baiThAkara vidyAdharoMne svarga tulya nagara meM praviSTa karAyA / / 150|| vahA~ kumArakA manohara rUpa dekhadekhakara jisake netra tRpta nahIM ho rahe the aise nIlaMyazAke pitA sihadaMSTrA tathA santoSase yukta anta:purako Adi lekara samasta logoMne bar3e vibhavake sAtha zrImAn basudevako dekhA / / 151 // tadanantara jo puNyase paripUrNa the aura jinakA rUpa carama sImAko prApta thA aise kumAra vasudeva aura nIlayazAkA pANigrahaNa maMgala kisI pavitra dina vidhipUrvaka sampanna huA // 152 / / tatpazcAt jisa prakAra kAmadeva apano strI ratike sAtha icchAnusAra bhogoMkA sevana karatA hai usI prakAra kumAra vasudeva asitapavaMta nagarameM nIlaMyazAke sAtha icchAnusAra bhogoMkA sevana karane lage // 153 / / gautama svAmI kahate haiM ki cUMki vahA~kI striyAM apane guNoMse nIlaMyazAke yazako malina nahIM kara sakI thIM aura na vidyAdhara hI parAkramI vasudevake yazako kalaMkita kara sake the isalie vahA~ prema1. tavAsyA- m.| 2. zvasurasyedam zvAsuram m.| 3. rathaH sthitaH ma. / 4. -jitaH m.| 42
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ 330 harivaMzapurANe tattatra sthitayostayoH sukharasaM premaprasakAramanoH sAkalyena jano jinapravacanajJo hi pravaktuM kSamaH // 154 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI nIlayazolAbhavarNano nAma dvAviMzaH sargaH // 22 // pUrvaka rahanevAle vasudeva aura nIlaMyazAko jo sukha upalabdha thA usakA sampUrNa rUpase varNana karane ke lie jina pravacanakA jJAtA zrutakevalI hI samartha ho sakatA hai / / 154 / / isa prakAra ariSTanemipurANasaMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM nIlaMyazAke lAbhakA varNana karanevAlA bAIsavA~ sarga samApta huA // 22 //
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayoviMzaH sargaH prAsAdastho'nyadA zrutvA mahAkalakaladhvanim / ityapRcchatpratIhArI zauriH pArzvavyavasthitAm // 1 // kuto hetorayaM loko vartate mukharo'khilaH / ityuktA sAvadattasmai vRttavRttAntavedinI // 2 // zRNu devAsti zaile'smin nagaraM zakaTAmukham / tasyezo nIlavAna nAmnA vyomagAnAmadhIzvaraH // 3 // nIlastasya sutaH kanyA mAnyA niilaanyjnaabhidhaa| kumArakanyayovRttA saMkathA ca tayoriti // 4 // putro me te yadA kanyA bhavitA mavitA tayoH / avivAdo vivAho'tra gotraprItau parasparam // 5 // UDhAyAH siMhadaMSTraNa zvazureNa tavAmunA / seyaM nIlAJjanAyAzca jAtA nIlayazAH sutA // 6 // nIlasyodUDhabhAryasya nIlakaNThastu yaH sutaH / jAto'smai yAcate smaitAM sa nIlayazasaM tadA // 7 // siddhAdezasya satsAdhorAdezAtta bRhaspateH / datteyaM te'rddhacakrezapine pitrA yazasvine // 8 // 'pitAputrau ca tau nIlanIlakaNThau sabhAntare / khalau ca siMhadaMSTraNa vyavahAraM zritAvimau // 9 // nyAyena ca tayoratra jitayoH zvazureNa te / uccaiH khecaralokena kRtaH kalakaladhvaniH // 10 // iti zratvA pratIhAryA vacaH sUryapurodbhavaH / kRtasmitamukhaM tasthau sa nIlayazasA saha // 11 // prAptAM ghanakRtAzleSAM prAvRSaM viSayapriyAm / zuklApAGgasvanaihRdyAM so'nvamatAM vadhUmiva // 12 // parantu athAnantara-kisI samaya mahalake Upara baiThe hue kumArane logoMkA bahuta bhArI kolAhala sunakara pAsameM baiThI pratIhArIse pUchA ki ye samasta loga kisa kAraNa kolAhala kara rahe haiM ? kumArake isa prakAra kahanepara atIta vRttAntako jAnanevAlI pratIhArIne kahA ki he deva ! sunie, isa parvatapara eka zakaTAmakha nAmakA nagara hai usakA svAmI vidyAdharoMkA adhipati nIlavAn nAmakA vidyAdhara hai // 1-3 // rAjA nIlavAnke nola nAmakA putra aura nIlAMjanA nAmakI mAnanIya putrI isa prakAra do santAna haiN| eka bAra nIla aura nIlAMjanAke bIca yaha bAta huI ki yadi mere pUtra ho / aura tamhAre patrI ho to paraspara gotrako prIti banAye rakhaneke lie donoMkA vivAdarahita vivAha hogA // 4-5 / / nIlAMjanAko tumhAre zvasura siMhadaMSTrane vivAhA thA aura usase yaha nIlayazA nAmakI putrI huI thI // 6 // kumAra nolakA bhI vivAha huA aura usake nIlakaNTha nAmakA putra huaa| pUrva vArtA ke anusAra nIlane apane putra nIlakaNThake lie siMhadaMSTrase nIlayazAkI yAcanA kI // 7 // daMSTane amoghavAdI bahaspati nAmaka manirAjake kathanAnasAra yaha kanyA Apake lie dI hai| Apa ardhacakravartIke yazasvI pitA haiM / / 8 / Aja duSTa prakRtike dhAraka pitA-putra-nIla aura nIlakaNThane sabhAke bIca sihadaMSTra ke sAtha vivAda ThAnA thA parantu tumhAre zvasura-sihadaMSTrane una donoMko nyAya mArgase jIta liyA isalie vidyAdharoMne bahuta bhArI kalakala zabda kiyA hai // 9-10 / / isa prakAra pratIhArIke vacana sunakara kumAra vasudeva musakarAye aura nIlayazAke sAtha pahaleko taraha rahane lage / / 11|| tadanantara varSA Rtu AyI, so kumAra vasudevane strIke samAna usakA anubhava kiyA kyoMki jisa prakAra strI ghanakRtAzleSA-gAr3ha AliMganase yukta hotI hai usI prakAra varSA Rtu bhI ghanakRtAzleSA-meghakRta AliMganase yukta thii| jisa prakAra strI viSaya-priyA-viSayoMse priya hotI hai usI prakAra varSA Rtu bhI viSaya-priyA-dezoMke lie priya thii| aura jisa prakAra slo zuklA1. sutAH ma. / 2. pitRputrI kha., ma. / 3. vasudevaH / 4. viSayA bhogyavastUni anyatra janapadAH / 5. mayUrakekAdhvanibhiH, pakSe kaTAkSasvanaH /
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ 332 harivaMzapurANe prAptaH zaradRturdRptaH zarapuGkhakarastataH / guJjama'AjyayA sajaH prAjyabANAsanazriyA // 13 // kAle vidyAdharAstatra svvidhaussdhisiddhthe| nigRhotamanovegA manovegA viniryayuH // 14 // tadA tau dampatI zailaM hrImantaM hAmavarSiNau / prayAtau vidyayAzliSTau ghanaM vidyudghanau yathA // 15 / / 'asapatnasapatnIkatApasastrAdhasam / asidhArAvataM tIna carantamiva saMtatam / / 16 / / madhupAnamadonmattapatatrimadhupAravaH / vidhyato madanasyeva sa zarajyAravairyutaH // 17 // avatINI tamudgandhisaptaparNAvataMsakam / hAriNaM varNayantau tau marughRNitabhUruham // 18 // paribhramya ciraM zobhAM pazyantau tRptivrjitau| gireH sAnuSu ramyeSu ramyete sma sasmarau / / 19 / / tayoH saMbhogasaMmAraH puSpapallavakalpite / talpe'nalpo'pi khedAya samajAyata no tadA // 20 // cireNa ratisaMbhogasaMbhUtasvedabhUSitau / niSkrAntau kadalogehAt tau raktAntavilocanau // 21 // muktakakAravaM tatra citragAtramapazyatAm / kalApinamakasmAttI mayUraM mattalocanam // 22 // zobhayA'hRtacittaM tamutkAdirasuH sakautukA / skandhamAropya tenAsI nItA nIlayazA namaH / / 23 / / nIcena nIlakaNThena nIlakaNThavapu tA / hRtAyAM vihvalo vadhvAM vasudevo'bhramadvane // 24 // pAGgasvanaihaMdyA-sapheda-sapheda kaTAkSoM aura madhura vANIse manohara hotI hai usI prakAra varSARtu bhI zuklApAGgasvanaihRdyA-mayUroMkI vANIse manohara thii||12|| varSA ke bAda, jo bANoMko mUThako hAthameM dhAraNa kara rahA thA tathA guMjAra karate hue bhramararUpI DorIse yukta uttama bANAsana jAti ke vRkSarUpI bANAsana-dhanuSakI zobhAse yukta thA aise ahaMkArI subhaTake samAna zarad Rtu Ayo / / 13 / / usa samaya manake samAna tIvra vegako dhAraNa karanevAle vidyAdhara apanI-apanI vidyAoM aura oSadhiyoMkI siddhike lie manake vegako niyantrita kara bAhara nikale ||14|| usa samaya icchAnusAra kAmabhoga vAle evaM vidyAke dvArA atyanta Aligita donoM dampatI--kumAra vasUdeva aura nIlayazA bhI hrImanta parvatakI ora gye| usa samaya ve aise jAna par3ate the mAno parasparameM gAr3ha AliMganako prApta evaM icchAnusAra varSA karate hue bijalI aura megha hI parvatakI ora jA rahe hoM // 15 / / usa parvatakA madhya bhAga vairirahita sapatnIka tapasviyoMkI striyoMko dhAraNa karatA thA isalie aisA jAna paDatA thA mAno nirantara atizaya kaThina asidhArAvatakA hI AcaraNa kara rahA ho // 16|| vaha pavaMta jagaha-jagaha madhupAnake madase unmatta pakSiyoM aura bhramaroMke zabdase yukta thA isalie aisA jAna par3atA thA mAno kAmIjanoMkoM vedhanevAle kAmadevake bANa aura pratyaMcAke zabdoMse hI yukta ho // 17|| utkaTa sugandhise yukta saptaparNavana jisakI zobhA bar3hA rahA thA, jo svayaM sundara thA tathA vAyuse jisake vRkSa hila rahe the aise hrImanta parvatapara utarakara ve donoM usakI prazaMsA karane lge| cirakAla taka idhara-udhara bhramaNa kara zobhAko dekhate hue ve tRpta hI nahIM hote the ataH kAmAkulita hokara donoMne parvatake sundara zikharopara bAra-bAra ramaNa kiyA thA // 18-19|| unhoMne puSpa aura patoMse nirmita zayyApara atyadhika sambhoga kiyA thA phira bhI vaha usa samaya unake khedake lie nahIM huA thA / / 20 / / jo ratikrIr3Ase utpanna pasInAse suzobhita the tathA jinake netroMke koNa lAla-lAla ho rahe the aise ve donoM cirakAla bAda kadalI gRhase bAhara nikale // 21 / / bAhara nikalate hI unhoMne eka aisA mayUra dekhA jo kekA vANI chor3a rahA thA, citra-vicitra zarIrase yukta thA, zikhaNDoMse sahita thA aura jisake netra atyanta matta the / // 22 // zobhAse cittako haraNa karanevAle usa mayUrako dekhakara jo atyanta utkaNThita tho tathA kautukavaza jo use pakar3a lenA cAhatI thI aisI nIlayazAko kandhepara baiThAkara vaha mayUra AkAzameM le gayA ||23|| yathArthameM vaha mayUra nahIM thA kintu mayUrakA 1. asamatnA ye sapatnIkatApasAsteSAM striya iti asapatnasapatnIkatApasastriyastAsAM dharamuro vakSo yasya parvatasya sa tam / 2. manoharam / 3. hRtacittA tAM ma. / 4. mayurAkAradhAriNA /
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayoviMzaH sargaH 333 goSThe gopavadhUdhUtakSutpipAsAparizramaH / uSitvA prAtarutthAya sa prAyAikSiNAM dizam // 25 // puraM giritaTa tatra vapraprAkAraveSTitam / dRSTA hRSTaH praviSTo'sau viziSTajanatAvRtam // 26 // vedAdhyayana ni?SamukharIkRtadigmukhe / tatrApRccha saraM kaMciditi zauriH sakautukaH // 27 // kiM kenAtra mahAdAnaM mAhanebhyaH' pravartitam / yenAmI militA vizve medinyA vedavedinaH // 28 // so'vocadvasudevo'tra mojako'syAsti kanyakA / somazrIriva somazrIH kalAvedavizAradA // 29 // jetA vedavicAre'syAH yaH sa bhartA bhaviSyati / iti daivajJavAkyena saMhatA vaidikI prajA // 30 // jaghanastanamArA" tanumadhyAtirUpiNI / bharakSamasya no vidmaH kasyopari patiSyati // 31 // zrutvaivaM zabdamAtreNa sA kanyA zrotrahAriNI / haMsIva rAjahaMsasya cakre soskaNThitaM manaH // 32 // brahmadattamupAdhyAyaM so'bhyupetya nivedya ca / gotrasaMcAraNaM vedAnaho'dhyApaya mAmiti // 33 // ASAMstvamiha kiM vedAn dharmAnavijigAMsase / anArSAnathavA vedAnityavAdIdasau guruH // 34 // kathaM vaividhyameteSAmiti pRSTo'vadatpunaH / prahRSTahRdayo'tyartha yathArthavacano dvijaH // 35 // SaTakarmasu prajAH prAptAH klpvRkssprikssye| yaH zazAsa purA vedetrimivarNarivAzritAH // 36 // himavindhyastanAmogA raupyaparvatahAriNIm / vArdhikAcIguNAM rAjA yo'nvabhUdvasudhAvadhUm // 37 // zarIra dhAraNa karanevAlA nIca nIlakaNTha thA / usake dvArA strIke hare jAnepara vasudeva vihvala hokara vanameM ghUmate rahe // 24 // vaha bhUkhe the isalie gopoMkI eka bastI meM gaye vahA~ gopoMkI striyoMne unakI bhUkha-pyAsakI bAdhA tathA parizramako dUra kiyaa| usa bastImeM rAtabhara rahakara ve prAtaHkAla dakSiNa dizAkI ora cala diye // 25 // vahA~ dhUlikuTTima tathA prAkArase veSTita giritaTa nAmaka nagarako dekhakara vasudevane harSita ho usameM praveza kiyaa| usa samaya vaha nagara viziSTa janasamUhase vyApta thA tathA veda-pAThakI dhvanise usakI samasta dizAe~ zabdAyamAna ho rahI thiiN| vahA~ kautukase bhare vasudevane kisI manuSyase isa prakAra pUchA // 26-27|| kyA yahA~ brAhmaNoMke lie kisIne mahAdAna kiyA hai ? jisase vedoMko jAnanevAle pRthivIke samasta brAhmaNa yahAM Akara ikaTThe hue haiM // 28 // usa manuSyane kahA ki yahAM eka vasudeva nAmaka brAhmaNa rahatA hai| usake eka somazrI nAmako kanyA hai jo candramAke samAna sundara aura aneka kalA tathA veda-zAstrameM nipuNa hai // 29 // jyotiSIne kahA hai ki jo ise vedoMke vicArameM jIta legA vahI isakA pati hogA isIlie yaha vedoMko jAnanevAlI prajA ikaTThI huI hai // 30 // sthUla nitamba aura stanoMke bhArase pIr3ita, kamarakI patalI yaha atizaya sundarI kanyA, bhAra dhAraNa karane meM samartha kisa bhAgyazAlIke Upara giratI hai yaha hama nahIM jAnate // 31 // yaha sunakara jisa prakAra zabdamAtrase kAnoMko haranevAlI ha~sI rAjahaMsake manako utkaNThita kara detI hai usa prakAra carcAmAtrase kAnoMko haranevAlI usa kanyAne vasudevake manako utkaNThita kara diyA // 32 // _____ tadanantara kumArane brahmadatta nAmaka upAdhyAyake pAsa jAkara tathA use apanA gotra batAkara prArthanA kI ki Apa hameM veda par3hA dIjie // 33 // isake uttarameM brahmadattane kahA ki yahA~ tuma dharmako prakaTa karanevAle ASaM vedoMko par3hanA cAhate ho yA anArSa vedoMko ? // 34 // yaha suna kumArane phira pachA ki do veda kaise? kumArake isa taraha pUchanepara atyanta prasanna citta evaM yathArthavAdI upAdhyAya punaH isa prakAra kahane lagA ki yugake AdimeM kalpavRkSoMke naSTa honepara jinhoMne zaraNAgata prajAko asi-maSi Adi chaha kAryoMkA upadeza diyA thA tathA apane pUrvajJAnake AdhArapara unameM kSatriya, vaizya aura zUdra ina tIna varNoMkA vibhAga kiyA thA / / 35-36 // jinhoMne rAjA banakara himAcala aura 1. brAhmaNebhyaH k.| mAhavebhyaH m.| 2. somasyeva candrasyeva zrIryasyAH saa| 3. vaidikaprajAH g.| 4. nAhAdhyApaya mAmiti ka. / 5. raupyaparvata eva hAro yasyAH sA tAm /
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ 334 harivaMzapurANe rAjye putrazataM prAjye saMsthApya bharatAdikam / yo mumukSurviniHkrAntaH sacatunR sahasrakaH // 38 // "yazcacAra caturvedastapo duzcaramAtmabhUH / dhIro varSasahasraM vai parAjitaparISahaH // 31 // samutpAdita kaivalya vedanetrekSitAkhilaH / dharmatorthena yazcakre dharmakSetraM khalojjhitam // 40 // dvau dharmAzrama dhauM gRhizramaNasaMzrayau / svargApavargasaukhyasya siddhaye'darzayanmuniH // 41 // dvAdazAGgavikalpeSu vedeSu yativRttiSu / antargatA gRhasthAnAM yathoktAcAradarzitA // 42 // guNazikSAvratasthAnAmanekaniyamazritAm / tena ye darzitA vedA RSabhaprabhuNArSakAH // 43 // tAnadhItya taduktena vidhinA bharatArcitaH / dharmayajJAnayaSTAdyayuge vipragaNo'khilaH // 44 // anArSANAM tu vedAnAmutpattirabhidhIyate / aidaMyugInaviprANAM tApayaM yatra varttate // 45 // bhUpa dhAraNayugmesbhRtpure yo raNabhUmiSu / ayodhanatayA yodhairayodhana itIritaH // 46 // bhUSitAdityavaMzasya somavaMzatanUdbhavA / ditistasya mahAdevI tRNavindoH kanIyasI // 45 // sAyoSidguNamaJjUSAmasUta sukasAM sutAm / yauvane ca pitA tasyAH svayaMvaramacIkarat // 48 // AgatAzca samAhUtAH pRthivyAM pRthukIrttayaH / svayaMvarArthito bhUpAH sAdarAH sagarAdayaH // 49 // sagarasya pratIhArI nAmnA mandodarI diteH| gRhaM gatAnyadAzravAdekAnte vacanaM diteH // 50 // vindhyAcala rUpa stanoMse yukta, vijayArdharUpI hArase suzobhita aura sAgara rUpI mekhalAse alaMkRta pRthivIrUpI strIkA upabhoga kiyA thA ||37|| jinhoMne antameM virakta ho zreSTha rAjyapara bharatAdika sau putroMko AsIna kara cAra hajAra rAjAoMke sAtha dIkSA dhAraNa kI thI ||38|| jo svayaM pratibuddha the, dhora-vIra the, parISahoMke jetA the aura jinhoMne cAra jJAnake dhAraka hokara eka hajAra varSa taka kaThina tapa kiyA thA ||39|| jinhoMne utpanna hue kevalajJAnarUpI netrake dvArA samasta padArthoM ko jAna liyA thA tathA dharmarUpa tIrthaMke dvArA jinhoMne dharmakSetrako duSToMse rahita kara diyA thA ||40|| jinhoMne svarga aura mokSasukhakI prApti ke lie gRhastha aura muniyoMse sambandha rakhanevAle do dharmAzrama dikhalAye the ||41 || jinhoMne munidharmakA varNana karaneke lie dvAdazAMgarUpa vedoMkA nirmANa kiyA thA tathA unhIM vedoMke antargata ( upAmakAdhyayanAMga ) guNavrata aura zikSAvratoMke dhAraka evaM aneka niyamoM kA pAlana karanevAle gRhasthoMke bhI AcArakA varNana kiyA thaa| unhIM bhagavAn vRSabhadeva ke dvArA usa samaya jo veda dikhAye gaye the ve ApaM veda kahalAte haiM // 42-43 // yugake Adi bharata cakravartIne jisakA sammAna kiyA thA aisA samasta brAhmaNoMkA samUha unhIM Apa vedoMkA adhyayana kara unhIMmeM batAyI huI vidhise dharmaM yajJa karatA thA || 44 || aba jinameM isa yugake brAhmaNoMkA tAtparya hai una anASaM vedoMkI utpatti kahI jAtI hai // 45 // dhAraNa-yugma nagara meM eka rAjA rahatA thA jise yuddha bhUmi meM ayodhya hone ke kAraNa yodhA loga ayodhana kahate the ||46 || sUryavaMzako alaMkRta karanevAle rAjA ayodhanakI mahArAnIkA nAma diti thA / yaha diti candravaMzakI lar3akI thI tathA candravaMzI rAjA tRNavindukI choTI bahana thI // 47 // mahArAnI ditine kadAcit striyoMke guNoMkI piTArIsvarUpa sulasA nAmako kanyAko janma diyaa| jaba vaha yauvanavatI huI taba pitAne usakA svayaMvara karavAyA ||48 || aura pRthivIke yazasvI rAjAoMko bulavAyA jisase vizAla yazake dhAraka, svayaMvara ke abhilASI evaM Adarase yukta sagara Adi rAjA vahAM A pahu~ce || 49|| eka dina rAjA sagarako mandodarI nAmakI pratIhArI rAnI diti ke ghara gayI thI, vahA~ usane ekAnta meM diti yaha vacana sune ki beTI sulasA ! tU mujhase bahuta sneha karatI hai kyoMki putrAMkA 1. yazcatvArazcaturveda- ma. / 2. dharmaM tIrthaM ma / 3. -NArSabhAH ma / 4. - nayacchAdya -ma. /
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayoviMzaH sargaH sulese ! zRNu vasse me vacastvaM mAtRvatsale / stanyAnusAriNI snehavyaktirmAtari yanmatA // 51 // jAtaH sarvayazodavyAM tRNavindomamAgrajAt / sthitaH kSatramadhikSipya zriyA nu madhupiGgalaH // 52 // pUrvameva mayA tasmai manasA tvaM nirUpitA / manmanorathamevAtaH pUraya svaM svayaMvare // 53 // ityuktvA sulasA sAzra mAtaraM prAha sA varA / mArodarmAtariSTaM te kurve rAjanyasaMnidhau // 54 // ityuktamakhilaM zrutvA gatvA mandodarI rahaH / kanyAsvIkAracittAya sagarAya nyavedayat // 55 // tataH purohitenAzu sagaro vizvabhUtinA / naralakSaNavijJApi rahaH zAstramakArayat // 56 // svayaMvaragharotkhAtalohamaJjUSikoddhRtam / adarzayatpuro rAjJAM pustakaM dhUmadhUsaram // 57 // svayaMvarArthinAM teSAM puraH pustakamuccakaiH / avAcayatpurodhAzca lakSaNazravaNArthinAm // 54 // matsyazaGkhAMkuzAdyako padmagarmanimodarau / supANibhAgazobhADhyau suzliSTAGguliparvako // 55 // snigdhatAmranakhau pAdau gUDhagulpho sirojjhitau / soSNau kUrmona tau svedamuktI stAM pRthivIpateH // 60 // sUrpAkArau sirAnaddhau vakro rUmanakhau smRtau / pAdau pApavataH puMsaH saMzuSko viralAGgulI // 61 // sacchidrau sakaSAyau ca vaMzacchedakarau tu tau / hiMsrasya dagdhamacchAyau pItau gamyeta roSiNaH // 62 // alpAtitanuromAnuvRttajaGghA sujAnavaH / vRttoravaH zubhA nindyAH zuSkajaGghorujAnavaH // 63 // mAtAke Upara jo sneha hotA hai vaha dUdhake anusAra prakaTa hotA hai, isalie tU merI bAta suna / / 50-51 / / mere bar3e bhAI rAjA tRNavinduko sarvayazA devIse utpanna huA madhupiMgala nAmakA putra hai jo apanI zobhAse samasta rAjAoMkA tiraskAra kara sthita hai-sabase adhika sundara evaM pratApI hai // 52 // maiMne pahale hI usake lie tere denekA manameM saMkalpa kara liyA thaa| isalie tU svayaMvarameM merA hI manoratha pUrNa kara // 53 / / isa prakAra kahakara mAtA diti AMsU chor3ane lgii| mAtAko rotI dekha kanyA sulasAne kahA ki he mAtA! tU ro mata / maiM rAjAoMke sAmane jo tujhe iSTa hai vahI karU~go-tere kahe anusAra madhapiMgalako ho varUMgI // 54|| mandodarIne yaha saba sanA aura jAkara kanyAkI prAptike lie utkaNThita rAjA sagarake lie ekAntameM kaha sunAyA // 55 / / tadanantara rAjA sagarane zIghra hI apane vizvabhUti nAmaka purohitase ekAntameM manuSyoMke lakSaNoMko batAnevAlA eka zAstra banavAyA // 56 // aura use dhUmase dhUsarita kara tathA lohekI sandukameM bharavAkara svayaMvarakI bhUmimeM gar3avA diyaa| jaba svayaMvarakA dina AyA taba sagarane svayaMvarakI bhUmiko khudavAkara lohekA vaha sandUka nikalavAyA aura usase ukta zAstra nikAlakara rAjAoMke Age dikhAyA // 57 // svayaMvarameM jo rAjA Aye the, ve manuSyoMke lakSaNa sunanA cAhate the| isalie una sabake Age purohitane jora-jorase usa zAstrako bA~canA zurU kiyA / 58 / / usameM likhA thA ki rAjAke paira machalI, zaMkha tathA aMkuza Adike cihnoMse yukta hote haiM, kamalake bhItarI bhAgake samAna unakA madhya bhAga hotA hai, er3iyoMko uttama zobhAse ve sahita hote haiM, unakI aMguliyoMke paurA eka dUsarese saTe rahate haiM, unake nakha cikane evaM lAla hote haiM, unakI gA~TheM chipI rahatI haiM, ve nasoMse rahita hotI haiM, kucha-kucha uSNa hote haiM, kachueke samAna uThe hote haiM aura pasInAse yukta rahate haiM / / 59-60 // pApI manuSyake paira sUpAke AkAra, phaile hue, nasoMse vyApta, Ter3he, rUkhe nakhoMseyukta, sUkhe evaM virala aMguliyoMvAle hote haiM // 61 / / jo paira chidra sahita evaM kaSaile raMgake hote haiM ve vaMzakA nAza karanevAle mAne gaye haiN| hiMsaka manuSyake paira jalI huI miTToke samAna aura krodhI manaSyake paira pIle raMgake jAnanA cAhie // 62 // jinakI piNDaliyAM thoDe evaM atyanta sakSama romoMse yukta aura Upara-Upara gola hotI jAtI haiM, jinake ghuTane acche haiM aura jA~ghe gola haiM ve 1. sulase ! zRNu vRttaM me vatse tvaM mAtRvatsale ma. / 2. sUtyAnusAriNI m.| 3. janmatA ka., gha., a. / 4. sthitaM kSetramadhikSipya m.| 5. kanyAyAH svIkAre cittaM yasya sa tasmai /
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe ekaikaM kRpake roma rAjJAM de dve sumedhasAm / myAdIni jaDanisvAnAM kezAzcaivaMphalAH smRtAH // 6 // alpaM dakSiNato vakraM sthUla granthi zubhaM zizoH / zizna tadviparItaM tu viparItaphalaM matam // 65 // mriyante svalpavRSaNA viSamaiH strIbalAzca taiH / samaibhU pAzcirAyuSkAH pralambavRSaNA narAH // 66 // sazabda putrAH sukhino viparItAstu duHkhinaH / dvayAdipradakSiNAvarttadhArAH zrIzAstu netare // 6 // sthUla sphikca pumAnniHsvo mAMsalasphika sukhI bhavet 'mANDakAsphaga narA vyAghrAduddhatasphigmRtiM vrajet // 6 // rAjA siMhakaTiH prokko vAnarauSTrakaTirdhanI / samodaraH sukhI du:khI ghaTorupiTharodaraH // 69 // saMpUrNeninaH pAvanimnavarabhoginaH / kakSimizca tathA nimnarbhoginaH samakukSayaH // 7 // unnataiH kukSabhibhUpAH kudhanA viSamaizca taiH / sarpodarA daridrAstu bhavanti bahubhojanAH // 7 // vistIrNonnatagambhIravRttanAbhiH sukhI naraH / nimnAlpAdRzyanAmistu kathitaH klezabhAjanaH // 7 // zUlabAdhAzca dAridrayaM viSamA blimdhymaaH| sA vAmadakSiNAvartA'sAdhyAM medhAM karoti ca // 73 // kurute bhUti nAbhiH padma karNikayA sbhaa| AyatoparyadhaHpAirvA vittagomaccirAyuSaH // 4 // zubha haiM-acche puruSa haiM aura jinakI piNDaliyA~, ghuTane tathA jA~ghe sUkhI haiM ve nindanIya haiM // 63|| rAjAoMke eka roma-kUpameM eka roma hotA hai, vidvAnoMke eka roma-kUpameM do roma hote haiM aura mUkhaM tathA nirdhana manuSyoMke eka roma-kUpameM tonako Adi lekara aneka roma hote haiN| romoMke samAna hI kezoMkA bhI phala samajhanA cAhie // 64 // baccekA liMga yadi choTA, dAhinI ora kucha Ter3hA aura moTI gA~Thase yukta hai to zubha hai aura isase viparIta azubha hai // 65 // jina manuSyoMke vRSaNa ( aNDakoSa ) atyanta choTe hote haiM ve zIghra mara jAte haiM, jinake viSama-eka choTe eka bar3e hote haiM ve striyoMpara apanA bala rakhate haiM-striyoMko vaza karanevAle hote haiM, jinake eka barAbara hote haiM ve rAjA hote haiM aura jinake nIcekI ora laTakate rahate haiM ve dIrghajIvI hote haiM // 66 / / pezAba karate samaya jinakA mUtra zabdasahita nikalatA hai ve sukhI hote haiM aura jinakA mUtra zabdarahita nikalatA hai ve dukhI hote haiN| pezAba karate samaya jinake mUtrakI pahalI aura dUsarI dhArA dAhinI ora par3atI hai ve lakSmIke svAmI hote haiM aura jinakI dhArA isake viparIta par3atI hai ve nirdhana hote haiM // 67 / / jisa puruSakA nitamba sthUla hotA hai vaha daridra hotA hai, jisakA puSTa hotA hai vaha sukhI hotA hai aura jisakA maNDUkake samAna UMcA uThA hotA hai vaha vyAghrase mRtyuko prApta hotA hai / / 68|| jisakI kamara siMhakI kamarake samAna patalI hotI hai vaha rAjA hotA hai aura jisakI kamara vAnara athavA UMTako kamarake samAna hotI hai vaha dhanI hotA hai| jisakA peTa na choTA na bar3A kintu samAna hotA hai vaha sukhI hotA hai aura jisakA peTa ghar3A athavA maTakAke samAna ho vaha dukhI hotA hai // 69 // jinakI pasaliyAM bharI huI hoM ve sukhI hote haiM aura jinakI pasaliyA~ nocI tathA Ter3hI hoM ve bhogarahita hote haiN| jinakI ka~kha nIcI ho ve bhogarahita hote haiM, jinakI ku~kha sama hoM ve bhogI hote haiM, jinakI ka~kha uThI huI hoM ve rAjA hote haiM aura jinakI ka~kha viSama hoM ve nirdhana hote haiN| jisakI udara sarpake samAna lambA ho ve daridra tathA bahuta bhojana karanevAle hote haiM / / 70-71 / / jinako nAbhi .caur3I, UMcI, gaharI aura gola hotI hai vaha sukhI hotA hai aura jisakI nAbhi choTI tathA kacha-kacha dIkhanevAlI hotI hai vaha klezakA pAtra hotA hai // 72 // yadi madhya bhAgakI rekhAe~ viSama haiM, to ve zUlakI bAdhA tathA daridratAko utpanna karatI haiM aura vahI rekhA yadi bAyIM aura dAhinI ora AvartI-bhavaroMse yukta haiM to uttama buddhiko karatI haiM // 73 / / kamalakI kaNikAke samAna nAbhi manuSyako rAjA banA detI hai aura jisakA Upara, nIce tathA AjU-bAjUkA bhAga vistRta ho aisI nAbhi manuSyako dhanavAn 1. sAvyaM m.| 2. pAzrva ma..
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayoviMzaH sargaH 337 'zAstrArthI strIpriyo nityamAcAryo bahvapatyakaH / ekadvitricaturmiH syAd balimiH kssitipo'vliH||5|| jJayAH svadArasaMtaSTA RmiliminraaH| agamyagAminaH pApA viSamalimiH punaH // 7 // "mAMsalaima dumiH pAdakSiNAvartaromabhiH / bhUpAstadviparItaistu parapreSyakarA narAH // 7 // sumagAH syuranuqhtaizcUcukaiH pIcarairnarAH / dIrghezca viSamaimA jAyante dhanavarjitAH // 7 // mAMsala hRdayaM rAjJAM pRthUnatamavepanam / viparItamapuNyAnAM khararomamirAcitam // 79 // vakSobhizca samairAnyAH pInaiH shuuraastvkiNcnaaH| tanubhirviSamainiHsvAstathA zastrAntajIvitAH // 8 // pInena jAnunA hyADhyo bhogavAnunnatena tu / niHsvo nimnAsthinaddhena viSamo viSameNa nA // 8 // nityamasvedanAH kakSAH pInolatasugandhayaH / nizcetavyA dhanezAnAM saMkulAH samaromabhiH // 42 // niHsvasya cipiTA prIvA saMzuSkA ca sirAcitA / kambugrIvo nRpaH zUro mahiSagrIvamAnavaH // 43 // aromazamamagnaM ca pRSTaM zumakaraM matam / romazaM cAtibhugnaM ca na zubhAvahamiSyate // 4 // alpAvamAMsalau bhugnI romazAvadhanasya tu / suzliSTau mAMsalAvaMsau zauryavittavatAM nRNAm // 45 // pInau samau pralambI ca karau karipharopamau / nRpANAmadhanAnAM tu nRNAM hasvau ca romshau||86|| dIrghA dIrghAyuSAM puMsAM karazAkhAH sukomalAH / sumagAnAmavalitAH sUkSmA medhAvinA punaH // 8 // gomAn aura dIrghajIvI karatI hai / / 74 / / jisake eka vali hotI hai vaha zAstrArthI hotA hai, jisake do vali hotI haiM vaha nirantara strIkA premI hotA hai, jisake tIna vali hotI haiM vaha AcArya hotA hai aura jisake cAra vali hotI haiM vaha bahuta santAnavAlA hotA hai aura jisake eka bhI vali nahIM hotI vaha rAjA hotA hai / / 75 / / jina manuSyoMkI vali sIdhI hotI haiM ve svadAra-santoSI hote haiM aura jinako vali viSama hotI haiM ve agamyagAmI evaM pApI hote haiM // 76 / / jina manuSyoMke pasavAr3e puSTa, komala evaM dAhinI ora AvartAkAra romoMse sahita hote haiM ve rAjA hote haiM aura jinake inase viparIta hote haiM ve dUsaroMke AjJAkArI kiMkara hote haiM / / 77|| jina manuSyoMke stanoMke agrabhAga choTe aura sthUla hoM ve uttama bhAgyazAlI hote haiM aura jinake dIrgha athavA viSama hote haiM ve nirdhana hote haiM / / 78 // rAjAoMkA hRdaya puSTa, caur3A, U~cA aura kampanase rahita hotA hai tathA puNyahIna manuSyoMkA hRdaya isase viparIta tIkSNa rogoMse vyApta hotA hai / / 79|| jinake vakSaHsthala sama hoM ve sampattizAlI hote haiM, jinake sthUla hoM ve zUra-vIra kintu nirdhana hote haiM aura jinake kRza tathA viSama hoM ve nirdhana evaM zastrase maranevAle hote haiM / / 80 / / jo manuSya sthUla ghuTanese sahita hotA hai vaha dhanADhya hotA hai, jisakA ghuTanA U~cA uThA hotA hai vaha bhogI hotA hai, jisakA gaharA tathA haDDiyoMse baddha rahatA hai vaha nirdhana hotA hai aura jisakA viSama hotA hai vaha viSama hI rahatA hai / / 8 / / dhanADhaya manuSyoMko bagale nirantara pasInAse rahita, puSTa, UMcI, sugandhita aura samAna romoMse vyApta rahatI haiM / / 8 / / nirdhana manuSyako garadana capaTI, sUkhI evaM nasoMse vyApta rahatI hai| isake viparIta zaMkhake samAna garadanavAlA manuSya rAjA hotA hai aura bhaiseke samAna garadanavAlA manuSya zUravIra hotA hai / / 83 / / jo poTha romarahita evaM sIdhI ho vaha zubha mAnI gayI hai tathA jo romoMse vyApta aura atyanta jhuko huI ho vaha acchI nahI mAnI gayI hai / / 84 // nirdhana manuSyake kandhe choTe, apuSTa, nIcekI ora jhake hae aura romoMse vyApta hote haiM tathA parAkramI aura dhanavAna manuSyoMke kandhe saTe hue evaM puSTa hote haiM / / 85 / / rAjAoMke hAtha sthUla, sama, lambe aura hAthIko sUMr3ake samAna hote haiM parantu nirdhana manuSyoMke hAtha choTe aura romoMse yukta rahate haiM / / 8 / / dIrghAyu manuSyoMkI aMguliyAM 1. zAstrArthastrIpriyo m.| 2. balirahitaH / 3. anyadAraratA nIcA vajitA viSamanarAH kh.| 4. asya zlokasya sthAne 'kha' pustake itthaM pAThaH 'sthUlazca mRdubhiH pAdakSiNAvartaromabhiH / rAjA bhavati mo'sAvanyathA kiMkaro bhaveta // 77 // 5. -jIvinaH m.| 6. cAtibhagnaM ma. / 7. bhagnau m.|
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMza purANe sthUlA dhanavimuktAnAM cipiTAH preSyakAriNAm / ADhyAH kapikarA martyAH krUrA vyAghrakarAH smRtAH // 88 // nigUDha gUDha suzliSTasaMdhisaMmaNibandhanaiH / bhUpaH dAridryayuktAstaiH sazabdaizca zlathaistathA // 89 // nimnaiH karatalaiH klIbAH pitRvittavivarjitAH / dhaninaH saMbhRtairnimnaiH prottAnaistu pradAyakAH // 90 // lAkSAbhairIzvarA nissvA viSamairviSamAzca taiH / agamyagAminaH pItairUkSai rUpavivarjitAH // 91 // tuSacchavinakhaiH klIbAH sphuTitairvittavarjitAH / AtAmraizca camUnAthAH kunakhaiH paritarkiNaH // 92 // aGguSThajairyavairADhyAH putriNo'GguSThamUlajaiH / nimnAti snigdharekhAmirdhanino vyatyaye'nyathA // 93 // sughanAGgulayo'rthADhyA viralAGgulayo'nyathA / tisraH karamitA rekhA nRpatermaNibandhanAt // 94 // pradezinIM sRtA rekhA lakSaNaM paramAyuSaH / chinnAbhistAbhirUnAmirAyurUnaM nirUpitam // 95 // asizaktigadA kuntacakratomarapUrvikAH / kathayanti camUnAthaM kararekhAH parisphuTam // 96 // kRzaistu cibukaidIrghe nissvA dhanyAstu mAMsalaiH / oSThairasphuTitAtrakrarbhUpA bimbaphalopamaiH // 97 // tIkSNadaMSTrAH samAH snigdhA vizadA dazanA ghanAH / jihvA raktA ca dIrghA ca zlakSNA mogavatAM nRNAm // 98 // AnanaM saMbhRtaM saumyaM samaM rAjJAmavakrakam / durbhagAnAM bRhadvaktraM zaThAnAM parimaNDalam ||19|| 338 lambI tathA atyanta komala hotI haiM, bhAgyazAlI manuSyoMkI balirahita aura buddhimAn manuSyoM kI choTI-choTI hotI haiM ||87|| nirdhana manuSyoMke hAtha sthUla rahate haiM, sevakoM ke hAtha cipaTe hote haiM, vAnaroMke samAna hAthavAle manuSya dhanADhya hote haiM aura vyAghrake samAna hAthavAle manuSya zUra-vIra hote haiM ||88|| jinakI kalAiyA~ atyanta gUr3ha evaM suzliSTa sandhiyoMse yukta hotI haiM ve rAjA hote haiM aura jinakI kalAiyAM DholI tathA zabdoMse sahita haiM ve daridratAse yukta hote haiM ||89 || jinakI hatheliyA~ gaharI - bhItarako dabI huI hoM ve napuMsaka tathA pitAke dhanase rahita hote haiM, jinakI hatheliyAM bharI huIM tathA gaharI hoM ve dhanADhya hote haiM aura jinakI hatheliyA~ Uparako uThI huI hoM ve dAnI hote haiM ||10|| jinakI hatheliyA~ lAkhake samAna lAla hoM ve dhanADhya hote haiM, jinakI viSama hotI haiM ve daridra tathA viSasa hote haiM, jinakI pIlI hoM ve agamyagAmI hote haiM aura jinakI rUkSa hotI haiM ve saundarya se rahita kurUpa hote haiM // 91 // jinake nakha tuSake samAna hoM ve napuMsaka, jinake phaTe hoM ve nirdhana, jinake kucha-kucha lAla hoM ve senApati aura jinake bhadde hoM ve tarka-vitarka karanevAle hote haiM ||12|| jinake a~gUThepara yavakA cihna ho ve dhanADhya hote haiM, jinake aMgUTheke mUlameM yavakA cihna ho ve adhika putravAle hote haiM, jinake aMgUThemeM gaharI tathA cikanI rekhAe~ hotI haiM ve dhanADhya hote haiM aura jinake isase viparIta rekhAe~ haiM ve nirdhana hote haiM // 93 // | jinakI a~guliyA~ atyanta saghana hotI haiM ve dhana-sampanna hote haiM aura jinako aMguliyA~ viSama hotI haiM ve nirdhana hote haiM / jinakI kalAI se lekara hAtha taka tIna rekhAe~ hotI haiM ve rAjA hote haiM ||14|| pradezinI a~gulI taka lambI rekhA dIrghAyukA cihna hai arthAt jisakI rekhA kaniSThAse lekara pradezinI taka lambI calI jAtI hai vaha dIrghAyu hotA hai aura jisakI rekhAe~ kaTI tathA choTI hotI haiM vaha alpa AyukA dhAraka hotA hai || 95 // talavAra, zakti, gadA, bhAlA, cakra aura tomara Adi rekhAe~ hAthameM hoM to ve spaSTa kahatI haiM ki yaha vyakti senApati hogA || 96 || jinakI dAr3hI patalI aura lambI hotI hai ve daridra hote haiM tathA jinako puSTa hotI hai ve dhanI hote haiM / jinake oTha binA phaTe, sIdhe aura bimbIphalake samAna lAla hote haiM ve rAjA hote haiM ||27|| jinakI DAr3he tIkSNa, sama aura snigdha hotI haiM, dAMta sapheda aura saghana rahate haiM evaM jIbha lAla, lambI aura komala hotI hai ve bhogI hote haiM ||18|| jinakA mukha bharA huA, saumya, sama aura kuTilatA rahita hotA hai ve rAjA hote haiM / jinakA mukha bahuta bar3A hotA hai ve abhAge hote haiM aura jinakA mukha golAkAra hotA hai ve mUrkha 1. saMvRta - ma., ga. / 2. pradezinI smRtA ma / 3. uSTairasphuTitA vaktrairbhUpA ma /
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayoviMzaH sargaH 339 strIvastramanavasyAnAM nimnaM vaktraM ca nizcitam / hrasvaM kRpaNamartyAnAM dIrghamadravya bhAginAm // 100 // zaGkukarNAH mahIpAlAH romakarNAzvirAyuSaH / RjvI samapuTA nAsA svalpacchidrA ca bhoginAm // 101 // sukRtkSutaM' dhanezAnAM dvihniH zAstravatAM viduH / saMhataM ca pramuktaM ca viditaM cirajIvinAm // 102 // raktAntaiH padmapatrAmaitraH zrIdhanabhAginaH / gajendravRSanetrAstu bhavanti vasudhAdhipAH // 103 // amaGgaladRzaH pApAH piGgalAsaMgasaMginaH / asaMmAnyAH sadA puMsAmadRzyAzca vizeSataH || 104 || mAnasairvAcikaiH kAyaiH pApaiH saMcarcitAH sadA / durjanA durbhagAH krUrAH pApA mArjAralocanAH // 105 // lakSaNAnAM samastAnAM guNadoSavicintane / cakSurlakSaNamevAtra paryAptaM phalasAdhane / / 106 / / mAnonmAnasvaraM dehaM gatisaMhatimanvayam / sAraM varNa budho dRSTvA prakRtiM ca vadetphalam ||107 || iti pravAcyamAne'sau pustake madhupiGgalaH / netradoSakRtAzaGko nirgatya sadso'gamat ||108 || sulasAM ca parityajya pravrajya navayauvanaH / municaryAzrito dezAn paryaTanmadhupiGgalaH // 109 // itaH sulasadambhojalocanAM sulasAM svayam / prAptaH svayaMvare dakSaH sagaraH sukhamanvabhUt // 110 // tadAtve'bhyeti zabdazced vaidagdhyamabhikathyate / nAtigUDhatayA janturAyasyAM tu durantatAm // 111 // sAmudriko'nyadAdvAkSInniHsaMgamadhupiGgalam / madhyAhno puri kasyAMcitpAraNArthaM mupAgatam // / 112 / / hote haiM ||19|| santAna - rahita manuSyoMkA mukha strIke samAna tathA nIcA hotA hai / kaMjUsa manuSyoM kA mukha choTA aura nirdhana manuSyoMkA mukha lambA hotA hai // 100|| jinake kAna kIlAke samAna hoM ve rAjA hote haiM, jinake kAnoMpara roma hote haiM ve dIrghAyu hote haiM, jinakI nAka sIdhI samAna puTavAlI evaM choTe chidroMse yukta hotI hai ve bhogI hote haiM // 101 // jinako eka chIMka Ave ve dhanADhya, jinako do-tIna chIMkeM eka sAtha AveM ve vidvAn tathA jinako lagAtAra aneka khulI chIMkeM AveM dIrghAyu hote haiM || 102 || jinake netra antameM lAla aura kamalapatrake samAna hoM ve lakSmImAn aura jinake gajendra evaM belake samAna 've rAjA hote haiM / / 103 // jo manuSya piMgalavarNake netroMse yukta haiM ve amAMgalika aura pApI haiM unake sAtha na kabhI bAta karanA cAhie aura na unakI ora khAsakara dekhanA cAhie || 104 || jinake netra mArjArake netroMke samAna rahate haiM ve sadA mAnasika, vAnika aura kAyika pApoMse yukta hote haiM tathA durjana, abhAge, krUra aura pApI mAne gaye haiM ||105|| samasta lakSaNoMke guNa aura doSakA vicAra karate samaya cakSuke lakSaNakA pUrNa vicAra karanA cAhie kyoMki phalakI siddhike lie yahI paryApta kAraNa hai || 106 / / vidvAnko cAhie ki vaha manuSya ke mAna, unmAna, deha, cAla-DhAla, vaMza, uttamavarNa aura prakRtiko dekhakara phalakA pratipAdana kare || 107 // isa prakAra pustaka bA~ce jAnepara madhupiMgalako yaha AzaMkA ho gayI ki hamAre netrameM doSa hai isIlie vaha sabhAse nikalakara calA gayA || 108 / / yadyapi madhupiMgala navayauvana se yukta thA tathApi sulasAko chor3akara dIkSita ho gayA aura municaryAko dhAraNa kara aneka dezoM meM vihAra karane lagA ||109 || idhara rAjA sagara bar3A catura thA isalie vaha kamalake samAna sundara netroMvAlI sulasAko svayaMvarameM svayaM prApta kara sukhakA upabhoga karane lagA ||110|| AcArya kahate haiM ki aisI pravRtti tatkAla to caturAI kahI jAtI hai parantu vaha sadA chipI nahIM rahatI isalie isakA karanevAlA prANI AgAmI kAlameM avazya hI duSpariNAmako prApta hotA hai - usakA khoTA phala bhogatA hai / 111 // tadanantara eka dina madhyAhna ke samaya pAraNAke lie kisI nagara meM Aye hue digambara mudrA 1. kRtaM ma / 2. sulasato suzobhamAne ambhojalocane yasyAH sA tAm /
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe pAdamastakaparyantAnnirUpayAvayavAnyateH / saziraHkampamAhAsau mahAvismayasaMgataH / / 163 // tilamAtro'pi dehasya nekSyate'vayavo muneH / sAmudrayA sudRSTyA yaH zuddhayA paridUSyate // 114 // tiSThatvanyadihAmuSya sallakSaNakadambakam / rAjyaM saubhAgyamapyAha madhupiGgalanetratA / / 115 / / IdRglakSaNayukto'pi yadayaM navayauvane / paribhramati mikSArthI taddik sAmudrazAstrakam // 116 // yadyeSa dagdhadaivena kadarthayitumarthitaH / taskimarthamanindyena lakSaNaughena carcitaH // 117 // athavA duHkhabhIrutvAnna spRzanti sukhaiSiNaH / phalitAmapi duSpAkAM viSavallImiva zriyam ||118|| zubhalakSaNapUrNasya punaH zuddhAnvayasya hi / yujyate kSapato'muSya mumukSodakSayA dhRtiH // 119 // sAmudrikavacaH zrutvA naraH kazciduvAca tam / kiM sAmudrikavArttAsya na zrutA vizrutAvanI // 120 // militaiH khalabhUpAlaiH sulasAyAH svayaMvare / cakSurlakSaNahIno'yamiti saMsadi dUSitaH // 121 // yathaiva sUcakaH puMsAM pRSThamAMsasya khAdakaH / ninditaH svaprazaMsI ca tathaiva kila piGgalaH // 122 // parapramANako mugdho matvAtmAnamalakSaNam / madhupiGgaH zumAkSo'yaM vilakSastapasi sthitaH // 123 // pramAdAlasyadarpebhyo ye svato nAgamekSiNaH / te zadaivipralabhyante dRSTAdRSTArthagocare // 124 // svayaMvare narazreSThaH kanyayA sagaro vRtaH / vRtaH kSatramUhena mogAsako'vatiSThate // 125 // 340 dhArI madhugalako eka sAmudrikazAstrIne dekhA // 112 // vaha pairase lekara mastaka taka munirAjake samasta avayavoM ko dekhakara bahuta bhArI Azcarya meM par3a gayA aura zira hilAtA huA kahane lagA ki ina muni zarIrameM tila barAbara bhI aisA avayava nahIM dikhAI detA jo sAmudrika zAstrako zuddha dRSTise dUSita kiyA jA sake arthAt jisameM sAmudrika zAstra ke anusAra doSa batAyA jA sake ||113-114|| inake zarIra meM jo uttamottama anya lakSaNoMkA samUha hai vaha to eka ora rahe eka netroMkI polAI hI inake rAjya tathA saubhAgyako sUcita kara rahI hai / / 115|| kyoMki aise lakSaNoMse yukta honepara bhI jaba yaha nayo javAnImeM bhikSA ke lie idhara-udhara bhramaNa kara rahA hai taba aise sAmudrika zAstrako dhikkAra ho ||116 || yadi durdeva ise pIr3ita hI karanA cAhatA hai to phira nirdoSa lakSaNoMke samUhase ise yukta kyoM kiyA ? // 117 // athavA yaha bhI ho sakatA hai ki jo manuSya sukha kI icchA rakhate haiM ve duHkhase bhayabhIta honeke kAraNa phaloMse ladI kintu khoTA phala denevAlI viSa latA ke samAna prApta huI lakSmIko chUte bhI nahIM // / 118 || yathArtha meM yaha muni zubha lakSaNoMse pUrNaM aura zuddha kulakA hai tathA mokSakI icchAse tapa kara rahA hai isalie isakA dIkSA dvArA santoSa dhAraNa karanA yukta hI hai // 119 // sAmudrika ke ukta vacana sunakara kisI manuSyane usase kahA ki kyA Apane isake sAmudrika zAstrakI bAta sunI nahIM ? vaha to samasta pRthivo meM prasiddha hai || 120 || sulasA ke svayaMvara meM ikaTThe hue duSTa rAjAoMne 'yaha netrake lakSaNoMse hIna hai' yaha kahakara ise sabhAmeM dUSita ThaharAyA thA || 121 / / usa samaya kahA gayA thA ki jisa prakAra pITha pIche dUsarekI burAI karanevAlA cugala aura apanI prazaMsA svayaM karanevAlA manuSya nindita hai usI prakAra yaha piMgala bhI nindita hai - dopayukta hai || 122|| yaha madhupiMgala bholA-bhAlA thA tathA dUsaroMko pramANa mAnatA thA isalie zubha netroMkA dhAraka honepara bhI apane Apako azubha lakSaNavAlA mAna baiThA aura lajjita ho tapa karane lagA || 123 || ThIka hI hai jo manuSya pramAda, Alasya aura ahaMkAra ke kAraNa svayaM zAstroM ko nahIM dekhate haiM ve dekhe-anadekhe padArthoM ke viSaya meM dhUrtoM ke dvArA Thage jAte haiM ||124 || madhupiMgalake cale jAnepara kanyAne svayaMvara meM rAjA sagarako vara liyA jisase vaha kSatriyoM ke samUhase ghirA bhogoM meM Asakta hai // 125 // 1. kSapite'ga / kSipite' Ga / 'nnayato kha. / 2. vRtakSatra - ma. /
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayoviMzaH sargaH 341 iti zrutvA mahAkrodhaH sa mRtvA madhupiGgalaH / jAto vananikAyepu' mahAkolo'dhamAmaraH // 126 // aho kaSAyapAnasya vaiSamyaM yadvirodhinaH / samyaktvauSadhipAnasya jAtamatyantadUSaNam // 127 // sulasApahRtiM dhyAvA sopAyo sagareNa saH / krodhAgninA mahAkAlo jajvAla hRdaye bhRzam // 128 // strIvairaviSadagdhasya hRdayasya vidAhinaH / sa dAhopazamaM kattuM na zazAka zamAmbunA // 129 // acintayadasau yena zatroduHkhaparamparA / jAyate dIrghasaMsAre tamupAyaM karomyaham // 130 // prANI pratyapakArAya ceSTate hyapakAriNaH / tairupAyairyakaryAti mUDhadhIH svayamapyadhaH // 131 // Agatazca mahAkAlaH kSatrakrodhena dIpitaH / nAradena jitaM jalpe pazyati sma sa parvatam // 32 // zANDilyAkRtirUpo'dya tasya vizva samAha saH / mAgAH parvata ! nirveda jalpe'haM jita ityalam // 133 // dhaucanAmno guroH ziSyaH zANDilyo'haM pitA ca te / vainyazcApi tathodaJcaH prAvRtazcaiva paJcamaH // 13 // sUnoH kSIrakadambasya bhavato yaH parAbhavaH / sa mamaiva tato'syAhaM mArjanAya samudyataH // 135 // sahAyaM mAM pariprApya kuru kSetramakaNTakam / marutsakhasya raudrasya zikhinaH kimu duSkaram // 136 // iti parvatamAmASya puraskRtya sa duSTadhIH / sakSannaM bharatakSetraM cakre vyAdhizatAkulam // 137 // cakre vyAdhivinAzAya zAntikarma ca parvataH / vizvAsena tato lokaH zaraNaM pratipadyate // 138 // yaha sunakara madhupiMgalako bahuta bhArI krodha utpanna huA aura usI samaya marakara vaha vyantara devoMmeM mahAkAla nAmakA nIca deva haA // 126 / / AcArya kahate haiM ki aho! kaSaile zarabatakI bar3I viSamatA hai kyoMki vaha samyagdarzanarUpI oSadhike zarabatako atyanta dUSita kara detA hai| bhAvArtha-jisa prakAra kaSailA rasa pInese usake pUrva piyA huA moThA rasa dUSita ho jAtA hai usI prakAra krodhAdi kaSAyoMkI tIvratAse samyagdarzanarUpa oSadhikA rasa dUSita ho jAtA hai-samyagdarzana naSTa ho jAtA hai, yaha bar3e AzcaryakI bAta hai / / 127|| rAjA sagarane upAya bhir3Akara sulasAkA apaharaNa kiyA thA isakA dhyAna Ate hI mahAkAla, hRdaya meM krodharUpI agnise atyanta jalane lagA // 128 // usakA hRdaya strIke vairarUpI viSase jalakara tIvra dAha utpanna kara rahA thA isalie vaha zAntirUpI jalase usakI dAhako zAnta karaneke lie samartha nahIM ho sakA // 129 // vaha vicAra karane lagA ki jisase zatrako doghaM saMsArameM duHkhoMkI paramparA prApta hotI rahe maiM uso upAyako karatA hU~ // 130|| AcArya kahate haiM ki yaha prANI apane apakArI manuSyakA una upAyoMse apakAra karane kI-badalA lenekI ceSTA karatA hai ki jinase vaha mUrkha svayaM nocekI ora jAtA hai-adhogatiko prApta hotA hai / / 131 // isa prakAra rAjA sagarake Upara krodhase dedIpyamAna hotA huA mahAkAla pRthivIpara AyA aura Ate hI usane zAstrArtha meM nAradake dvArA jIte hue parvatako dekhA // 132 / / mahAkAlane zANDilyakA rUpa dhAraNa kara parvatako vizvAsa dilAte hue usase kahA ki he parvata ! tuma isa bAtakA kheda mata karo ki maiM zAstrArthameM hAra gayA hU~ // 133 / / dhrauvya nAmaka guruke maiM zANDilya, tumhAre pitA kSIrakadambaka, vainya, udaMca aura prAvRta ye pAMca ziSya the / / 134|| tuma kSIrakadambakake putra ho isalie jo tumhArA parAbhava hai vaha merA parAbhava hai aura isIlie maiM use dUra karaneke lie udyata hU~ // 135 // tuma merI sahAyatA pAkara apane kSetrako niSkaNTaka karo, kyoMki vAyuse prajvalita bhayaMkara agniko kyA kArya kaThina hai ? arthAt kucha bhI nahIM // 136 / / isa prakAra durbuddhi ke dhAraka mahAkAlane parvatase kahakara tathA use Age kara rAjAoM sahita samasta bharata kSetrako saikar3oM bImAriyoMse vyAkula kara diyA // 137|| una bImAriyoMko naSTa karaneke lie parvata zAntikarma karatA thA jisase loga vizvAsa kara usakI 1. vyantaradeveSu / avanikAyeSu ma. / 2. mahAkAyo m.| 3. paramparAM m.| 4. vAde / ..
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ 342 harivaMzapurANe sagaraH kSatralokena sahopetya tamAdarAt / homamantravidhAnazca babhUva vigatajvaraH // 139 // hiMsAnodanayAnArSAn RrAn RraH svayaMkRtAn / vedAnadhyApayan viprAn kSipraM devo'nayadazam // 14 // azvamedho'jagomedho yAgo yAgaphalaiSiNAm / darzitaH kSatriyAdInAM sAkSAtpratyayakAriNAm // 141 // sUyante yatra rAjAnaH zatazo'pi sahasrazaH / rAjasUyakratustena darzito rAjavairiNA // 142 // prAgdivAkaradevAkhyaH khe varo nAradAnvitaH / pApavighnakarastena vighnitaH suramAyayA // 43 // aNimAdiguNotkRSTe vikurvANe surAdhame / vidyAbalasamRddho'pi mAnuSaH kiM kariSyati // 144 // ghAtayitvA bahUn jIvAn brAhmaNAdibhirudyataiH / yaSTe'yaSTaM sa duSTastAn svaparAniSTakRtsuraH // 145 // iSTvA ca sagaraM yAge sulasAM ca kRpojjhitaH / hiMsAnandaM pariprAptaH prayAtazca nijaM padam // 146 // pravartitAzca te vedA mahAkAlena kopinA / vistAritAstu sarvasyAmavanau parvatAdibhiH // 147 // nAradasya sutAyAsau khecaro'pi sudRssttye| sutAM paramakalyANI dadau vidyAsamanvitAm // 14 // anvaye tanujAteyaM kSatriyAyAM sukanyakA / somazrIriti vikhyAtA vasudevadvijanmanaH // 149 / / karAlabrahmadattena muninA divyacakSuSA / vede jetuH samAdiSTA mahataH sahacAriNI / / 150 // iti zrutvA tadAdhItya sarvAn vedAn yadUttamaH / jitvA somazriyaM zrImAnupayeme vidhAnataH // 15 // vare prema varaM jAtaM navavadhvA yathA dRDham / varasyApi tathA tasyAM tatra kA sukhavarNanA // 152 / / zaraNameM Ane lage // 138 // rAjA sagara bhI aneka rAjAoMke sAtha AdarapUrvaka usake pAsa AyA aura batAye hue homa tathA mantra-vidhAnase nIroga ho gayA / / 139|| duSTa mahAkAla deva hiMsAkI preraNA deneke lie svayaM banAye hae anArSa veda brAhmaNoMko paDhAtA thA aura unheM zIghna apane vaza kara letA thA // 140 // usane yajJake phalakI icchA rakhanevAle evaM sAkSAt vizvAsa karanevAle kSatriya Adi janoMko azvamedha, ajamedha tathA gomedha yajJa batalAye // 141 / / jisameM saikar3oM-hajAroM rAjA home jAte the aisA rAjasUya yajJa bhI usa rAjAoMke vairI mahAkAlane dikhalAyA thA / / 142 // yadyapi prAgadivAkara deva nAmakA vidyAdhara nAradake sAtha Akara mahAkAlake isa pApa kAryameM vighna karaneke lie udyata thA tathApi devakI mAyAne usake isa kAryameM vighna DAla diyA // 143 / / so Thoka hI hai kyoMki aNimAdi guNoMse utkRSTa nIca deva jaba apanI vikriyA dikhAnemeM tatpara hai taba manuSya vidyAbalase samRddha honepara bhI kyA kara sakatA hai ? ||144|| isa prakAra nija aura parakA ahita karanevAle usa duSTa devane AjJApAlana karane meM udyata brAhmaNa Adike dvArA bahata jIvoMkA ghAta karAkara unheM yajJameM homa diyaa| yahI nahIM usa nirdayane rAjA sagara aura sulasAko bhI yajJameM homa diyA aura isa prakAra hiMsAnanda nAmaka raudra dhyAnako prApta hotA huA apane sthAnapara calA gayA / / 145-146 / / krodhase yukta mahAkAla devane una anArSa vedoMko calAyA aura parvata Adine samasta pRthivIpara unakA vistAra kiyA / / 147|| nAradakA eka samyagdRSTi putra thaa| use prAgadivAkara deva nAmaka vidyAdharane vidyAoMse sahita apanI parama kalyANI putrI pradAna kI thI // 148|| usI vaMzameM vasudeva brAhmaNako kSatriyA strIse yaha somazrI nAmakI uttama kanyA utpanna haI hai // 149 / / karAlabrahmadatta nAmaka avadhijJAnI manirAjane kahA thA ki jo ise vedoMmeM jItegA usI mahApuruSakI yaha strI hogI / / 150 // yaha sunakara zrImAn kumAra vasudevane usa samaya samasta vedoMkA adhyayana kiyA aura somazrIko jItakara vidhipUrvaka usake sAtha vivAha kiyA // 151 / / jisa prakAra navavadhUkA kumAra vasudevameM dRr3ha prema thA usI prakAra kumAra vasudevakA bhI navavadhUmeM dRr3ha prema thaa| isalie unake . 1. surotkRSTa m.| 2. yaSTe yaSTA sa duSTastAM m.| 3. vasudevaH / 4. pariNItavAn /
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ 343 trayoviMzaH sargaH pRthvIcchandaH rahasyakRta vakSasA ghanapayodharotpIDanaM cucumba sakacagrahaM jaghanamAjaghAnAdharam / dadaMza nRvaro varaH sanakhapAtamasyA vadhU viveda madanAturA na ca tathAvidhaM bAdhanam / / 153 / / cacAra khacarIsakha: khacaralokalokAdhikaH svarUpaguNasaMpadAratipu dakSiNo yo yuvA / svatantrajinabhaktayAramadatIva somazriyA pure giritaTAmidhe sumaticAruyoSitsakhaH / / 154 / / iti ariSTanemiprANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI somazrIlAbhavarNano nAma trayoviMzaH sargaH // 23 // sukhakA kyA varNana kiyA jAye ? ||152 / / kumAra vasudevane ekAnta sthAnameM apane vakSaHsthalase usake sthUla stanoMkA poDana kiyA, keza khIMcate hue cumbana kiyA, nakhakSata karate hue nitambakA AsphAlana kiyA aura adharako IsA parantu kAmAtura somazrIne usa prakArako bAdhAko kucha bhI nahIM jAnA // 153 // jo apane saundarya tathA guNarUpI sampadAke dvArA vidyAdharoMse bhI zreSTha the, jo vidyAdhariyoMke sAtha bhramaNa karate the. jo ratikriyA meM atyanta kuzala evaM yuvA the aura jo subuddhirUpI sundara strIke sakhA the, aise kumAra vasudevane giritaTa nAmaka nagarameM svatantra evaM jinabhakta ramaNI somazrIke sAtha atyadhika krIr3A kI // 154 / / isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM somazrIke lAbhakA varNana karanevAlA teIsavA~ sarga samApta hA // 23 //
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturvizaH sargaH athAsAvekadA zauririndra zarmopadezataH / udyAne sAdhayan vidyAM nizi dhUHnirokSitaH // 1 // Arogya zivikA kvApi daraM nIto divAnane / apamRtya tato yAto nagaraM tilavastukam // 2 // bAhyacaityagRhodyAne rAtrau suptaH prabodhitaH / kenacidrAkSaseneva puMsA mAnuSabhakSiNA / / 3 / / bho ! mo! budhyasva budhyasva kastvaM svapiSi mAnuSa / vyAghrasyeva kSudhArtasya mamAsye patitaH svayam // 4 // vinidro raudranAdena zauriH zUrataro'munA / jighAMsantaM bhujenArimAjaghAna bhujena saH / / 5 / / dRDha muSTighanAvAtaghoranirghoSabhISaNam / bhUtaM bhUtalasaMkSobhaM yuddhamuddhatayostayoH // 6 // cireNa dAnavAkAro yAdavena balIyasA / nihatya mallayuddhe'sau mocitaH priyajIvitam / / 7 / / prabhAte pauralokastaM narAzinaranAzanam / rathena puramAvezya satpauruSamapUjayat // 8 // kanyAH paJcazatAnyatra rUpalAvaNyavAhinIH / kulazIlavatIlabdhvA tatra tAvadatiSThapat // 9 // kutastyo'yaM nRmAMsAdaH puruSaH paruSAzayaH / iti tena tadA pRSTaMvRddha riti niveditam // 10 // AsInnRpaH kaliGgaSu pure kAJcananAmani / jitazatragaNaH khyAto jitazatrarabhikhyayA // 1 // AsIdayamamoghAjJaH svadeze dezapAlakaH / jIvaghAtanivRttecchaH sarvatrAmayaghoSaNaH // 12 // athAnantara eka samaya kamAra vasadeva, indrazarmA brAhmaNake upadezase giritaTa nagarake udyAnameM rAtako vidyA siddha kara rahe the ki kucha dhUrtoMne unheM dekha liyA // 1 / / ve unheM pichalI rAtrimeM pAlakIpara baiThAkara kahIM dUra le gye| vasudeva vahA~se calakara tilavastu nAmaka nagara pahu~ce / / 2 / / aura vahA~ nagarake vAhara jo caityAlaya thA usake udyAnameM rAtrike samaya so gaye, vahAM rAkSasake samAna eka manuSyabhakSI puruSane Akara unheM jagAyA // 3 // vaha kahane lagA ki are manuSya ! jAgajAga, tU yahA~ kauna so rahA hai ? bhUkhase pIr3ita bAghake samAna mere mukhameM tU svayaM Akara par3A hai // 4 // zUra-vIra vasudeva usa bhayaMkara zabdase jAga utthe| jaba manuSyabhakSI puruSa apanI bhujAse vasudevako mAraneke lie udyata huA taba unhoMne bhI apanI bhujAoMse use kasakara piTAI lagAyI // 5 / / tadanantara prabala zaktiko dhAraNa karanevAle una donoMke bIca pRthivIko kaMpA denevAlA yuddha huaa| unakA vaha yuddha muTThiyoMke prabala prahArase utpanna ghora zabdase bhayaMkara thA // 6 // vasudeva bahuta balavAn the isalie unhoMne bahuta dera taka yuddha karaneke bAda usa dAnavAkAra manuSyako mallayuddhameM mArakara prANa-rahita kara diyA ||7|| jaba prAtaHkAla huA taba nagaravAsI loga, uttama pauruSake dhArI evaM narabhojI manuSyako naSTa karanevAle vasudevako rathapara baiThAkara nagarameM le gaye aura unhoMne vahA~ unakA bahuta sammAna kiyA // 8 // kumAra vasudeva usa nagarameM rUpa aura saundaryako dhAraNa karanevAlI kula aura zIlase suzobhita pAMca sau kanyAe~ prApta kara vahIM rahane lage // 2 // manuSyoMke mAMsako khAnevAlA yaha duSTa manuSya yahA~ kahA~se AyA thA ? isa prakAra vasudevake pUchanepara vahA~ke vRddhajanoMne isa prakAra kahA // 10 // kaliMga dezake kAMcanapura nAmaka nagarameM zatruoMke samUhako jItanevAlA eka jitazatru nAmakA rAjA thA / / 11 / / apane dezameM usa rAjAko AjJAkA koI bhI ullaMghana nahIM karatA thaa| vaha nItipUrvaka dezakA pAlana karatA thA, usako icchA jIva-hiMsAse dUra rahatI thI tathA samasta 1. pshcimraatrii| 2. jAtam / 3. manuSyabhakSimanuSyanAzakaM-vasudevam / 4. sthitavAn / 5. jitaH zatrugaNo yena saH /
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturvizaH sargaH tanayastasya saudAsaH sa mAMsarasalAlasaH / mAyUramAsamAtrAyAH piturAjJAmadApayat // 13 // pratyahaM zikhinA mAMsaM sUpakAreNa saMskRtam / bhakSayasyaprakAzaM tat prAsAdAntaravasthitaH // 14 // kadAcitta hRte mAse mArjAreNa puro bahiH / sUpakAro gato'pazyanmRtaM zizumupAMzu ca // 15 // AnIyAdArasusaMskRtya saudaaso'pyghsnmudaa| apRcchacca sa taM mAMsaM kasyedamiti sAdaraH // 16 // azitAni purA bhadra ! pizitAni bahuni moH / na zatAMzena tAnyasya spRzanti sma rasAntaram // 17 // satyaM brUhi hitaM sAdho ! satyamasmanna te bhayam / ityuktaH so'vadatsarva nItyA yuktaH svaceSTitam // 18 // saudAso'pi ca tat zrutvA sUpakAraM zazAsa sH| tuSTo'smi martyamAMsaM me nityamAnIyatAmiti // 19 // pitaryuparate tAvatsaudAse'pi padasthite / sopAyaM sUpakAro'bhUdanvahaM zizumArakaH // 20 // pratyeka pratyahaM hAnimapatyAnAmavekSya vai / parIkSya bhakSako lokairAzu dezAdapAkRtaH // 21 // randhra vyAghra badApatya nizi nItvA nu mAnuSAn / divAraNye caraH kuryAd vyasanopahato na kim // 22 // asAdhyo lokavitrAsI sa eSa bhavatAdhunA / prApitaH sAdhunA mRtyumasAdhAraNazaktinA // 23 // ityAvedya vayovRddhAH saudAsasya kuceSTitam / vastramAlyavibhUSAyaH pUjayanti sma yAdavam // 24 // lebhe ca so'calagrAme sArthavAhasya dehajAm / vedasAmapuraM cAmA prayAto vanamAlayA // 25 // rAjyameM usane abhayakI ghoSaNA karA rakhI thii||12|| usakA eka saudAsa nAmakA putra thaa| vaha mAMsa khAnekA bar3A lampaTa thA isalie usane pitAse mayUrakA mAMsa khAnekI AjJA prApta kara lI thI // 13 // pratidina rasoiyA use mayUrakA mAMsa taiyAra kara detA thA aura vaha use mahalake bhItara chipakara khAyA karatA thaa||14|| kisI eka dina taiyAra mAMsako billI uThA le gayI jisase mAMsako talAzameM rasoiyA nagarake bAhara gyaa| vahAM usane eka marA haA bAlaka dekhA jise vaha chipAkara le AyA aura acchI taraha taiyAra kara use saudAsake lie de diyaa| saudAsane usa mAMsako bar3I prasannatAse khAyA aura AdarapUrvaka usa rasoiyAse pUchA ki yaha mAMsa kisakA hai ? // 15-16 / / vaha kahane lagA ki he bhadra ! maiMne pahale bahuta-se mAMsa khAye haiM para ve isa mAMsake rasake sauMveM bhAgakA bhI sparza nahIM karate // 17 // he bhale AdamI ! jo bAta satya aura hitakArI ho vaha kho| yaha saca hai ki tumheM mujhase kucha bhI bhaya nahIM hai| isa prakAra kahanepara nItise yukta rasoiyAne apanI saba ceSTA saudAsake lie batalA dI // 18 // rasoiyAkI bAta sunakara sodAsane usakI bahata prazaMsA kI aura kahA ki maiM tumhAre UAra bahuta santuSTa hU~, tuma pratidina mere lie manuSyakA hI mAMsa lAyA karo // 19 // tadanantara pitAke maranepara saudAsa rAjya-siMhAsanapara ArUr3ha huA aura usakA rasoiyA kisI upAyase pratidina baccoMko mArane lagA // 20 // 'pratidina eka-eka baccekI hAni hotI jA rahI hai' yaha dekha nagaravAsI logoMmeM khalabalI maca gyii| unhoMne parIkSA kara saudAsako zizu-bhakSaka paayaa| aura use zIghra hI dezase bAhara khader3a diyA // 21 // aba vaha avasara dekha vyAghrakI taraha rAtrimeM jhapATA mArakara manuSyoMko le jAtA hai aura dina-bhara jaMgalameM rahatA hai so Thoka hI hai kyoMki vyasanameM par3A manuSya kyA nahIM karatA hai ? // 22 // he kumAra ! logoMko bhayabhIta karanevAlA yaha vahI saudAsa thaa| yaha hama logoMke lie asAdhya thA parantu asAdhAraNa zaktiko dhAraNa karanevAle Apane use Aja yamaloka pahuMcA diyA // 23 // isa prakAra nagarake vayovRddha logoMne saudAsako kuceSTAoMkA varNana kara vastra, mAlA tathA AbhUSaNa Adise vasudevakA khUba satkAra kiyA // 24 // tadanantara vahA~se calakara kumAra vasudevane acalagrAmake seThakI vanamAlA nAmaka putrIko prApta kiyA-usake sAtha vivAha kiyA aura vahAMse vanamAlAke sAtha calakara ve vedasAmapura
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ 346 harivaMzapurANe tatpurAdhipatiM yuddhe sa jisvA kapilazrutim / uvAha vidhinA vIrastarakanyA kapilAmidhAm // 26 // tasyAmajanayatputraM prasiddhaM kapilAkhyayA / prItiM zvasuraputreNa prAptazcAMzumatA parAm // 20 // vAribandhe'nyadA gandhagajena' hiyamANakaH / dRDhamuSTirjaghAnebhaM nIlakaNThaH zucAbhavat // 20 // patitazca zanaiH zauristaDAgAmmasyanAkulaH / aTavyAzca viniSkramya gataH zAlaguhAM purIm // 29 // tatra padmAvatI lebhe dhanurvedopadezataH / jitvA jayapurezaM ca tatsutAmapi labdhavAn // 30 // sAkamaMzumatA yAto madrilAkhyapuraM param / pauNDrazca nRpatistatra duhitA cAruhAsinI // 31 // divyauSadhiprabhAvena sA yuvvessdhaarinnii| tena vijJAtavRttAntA pariNItAtihAriNI // 32 // putraM pAtraM zriyAM tasyAM sa pauNDamudapAdayat / nizi haMsApadezena hRtazcAGgArakAriNA // 33 // visRSTazcApi gaGgAyAM papAta viyataH zanaiH / apazyatpuraM prAtarilAvardhanasaMjJakam // 34 // tatrApaNe niviSTo'sau vaNigdattacarAsane / ApaNaH kSaNamAtreNa pUryate sma dhanaizca saH // 35 // tatprabhAvamasau buddhvA vaNignItvA svamandiram / dadau ratnavatIM yUne kanyA dhanyAya saMpadA // 3 // bhuJjAnaH sa tayA divyAn bhogAnantaravarjitAn / yAtaH zakramahaM draSTumekadA tu mahApuram // 3 // puro bahirasI dRSTa prAsAdAn vipulAn bahun / pRSTavAniti kenAmI kimartha vA nivezitAH // 38 // pahuMce // 25 / / vIra vasudevane vedasAmapurake rAjA kapilamuniko yuddhameM jItakara usako kapilA nAmaka putrIke sAtha vidhi-pUrvaka vivAha kiyA / / 26 / / vahA~ kapilAke bhAI aMzumAna nAmaka sAle ke sAtha vasudeva parama prItiko prApta hue jisase vahA~ rahakara unhoMne kapilAke kapila nAmaka putra utpanna kiyA / / 27 / / eka dina jisa nIlakaNThane pahale nIlayazAkA apaharaNa kiyA thA vaha gandhahastIkA rUpa dharakara vedasAmapurameM aayaa| use bandhanameM DAlaneke lie jaba vasudeva usapara ArUr3ha hue to unheM vaha harakara AkAzameM le gyaa| yaha dekha vasudevane use maTriyoMke daDha prahArase khaba pITA jisase zokavaza vaha gandhahastIkA rUpa chor3akara nolakaNTha ho gayA // 28 // vasudeva dhIre-dhIre tAlAbake jalameM gire aura binA kisI AkulatAke aTavIse nikalakara zAlaguhA nAmaka nagarImeM pahu~ca gaye ||29|| vahA~ dhanurvedake upadezase unhoMne padmAvatI nAmakI kanyA prApta ko| vahAMse calakara jayapura gaye aura vahA~ke rAjAko jItakara usakI kanyA bhI prApta kI // 30 // vahAMse calakara ve apane sAle aMzumAnke sAtha bhadrilapura nAmaka zreSTha nagara gaye / vahA~ usa samaya pauNDra nAmakA rAjA rAjya karatA thaa| usakI cAruhAsinI nAmakI eka kanyA thI, vaha kanyA divya oSadhike prabhAvase sadA yuvAkA veSa dhAraNa karatI thii| vasudevako isakA patA laga gayA isalie unhoMne usa atizaya sundarI kanyAke sAtha vivAha kara liyA / / 31-32 / / tathA kucha samaya bAda usa kanyAmeM unhoMne lakSmIkA pAtra eka pauNDra nAmakA putra utpanna kiyaa| eka dina vasudeva rAtrike samaya zayana kara rahe the ki unakA vairI aMgAraka unheM haMsakA rUpa dharakara hara le gayA // 33|| jaba usase chUTe to dhIre-dhIre AkAzase gaMgA nadImeM gire| use pAra kara jaba kinArepara Aye to saverA hote hI unhoMne ilAvadhana nAmakA nagara dekhA // 34 // vahAM ve eka dukAnameM seThake dvArA diye hue uttama Asanapara baiTha gye| unake baiThate hI kSaNamAtrameM vaha dukAna dhanase bhara gayI // 35 / / isako seTha, vasudevakA hI prabhAva jAnakara unheM apane ghara le gayA tathA vahA~ le jAkara usane bhAgyazAlI taruNa vasudevake lie apanI ratnavatI kanyA pradAna kI // 36|| vasudeva ratnavatIke sAtha nirantarAya divya bhogoMko bhogate hue vahIM rahane lge| tadanantara ve eka samaya indradhvaja vidhAna dekhaneke lie mahApura nagara gaye // 37 / / vahAM unhoMne nagarake bAhara bahuta-se bar3e-bar3e mahala dekhakara kisI manuSyase pUchA ki ye mahala kisane kisa lie banavAye haiM ? // 38 // manuSyane kahA ki rAjA somadattane apanI 1. gandhagajendrahriyamANakaH gha. / 2. sa cAbhavat ma. / 3. tatratA- ma. / 4. yuvanveSa- ma., ka., ga., gha., Ga. /
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturvizaH sargaH 347 tenoktaM somadattena rAjJA kanyAsvayaMvare / kAritA bahuzazcitrAH prAsAdAH pRthivIbhRtAm // 39 / / svayaMvaravidheH kanyA kutazcidapi hetutaH / viraktAbhUdataH sarve rAjAnazca visarjitAH // 40 // isyAkarNya sa tasyAzca cintayanmanaso gatim / pazyamindra mahaM tatra zauriyAvadavasthitaH // 41 / / tAvaJca sahasA prAptAH sarakSAH nRpatistriyaH / indradhvajaM ca vanditvA prasthitAH svagRhaM punaH // 42 // AlAnastambhamAmajya tadA sa samadadvipaH / mArayansahasAgacchanmAnmRtyuriva svayam // 43 / / lokasya mAryamANasya mahAkalakaladhvaniH / dizo daza tadA vyAra rakhataH pazyataH pathi // 4 // prAptazca mattamAtaGgo vegI pravahaNAnyasau / kanyA pravahaNAccaikA papAta samayA kSitau // 45 // kariNaM nirmadIkRsya tAM rarakSa mayAkulAm / pazyataH sarvalokasya kRtakrIDaH sa yAdavaH / / 4 / / parityajya gaja zrAntaM kanyAM bhayavimUcchitAm / samAzvAsayadutthAya sA tamaikSiSTa rUpiNam // 47 // dIrghamuSNaM ca niHzvasya vASpAkulavilocanA / pAnatA karaM tasya jagrAha sparzasaukhyadam // 48 // gate zaurau yathAsthAnaM dhAtrI vRddhA mahattarAH / pragRhya kanyakAM tAM ca yayurantaHpurAlayam / / 4 / / tataH kuberadattasya bhavane kRtabhUSaNam / zaurimetya pratIhArI rAjAdezAttato'vadat // 50 // jJAtameva hi te nUnaM vRttaM deva ! yathA nRpaH / somadattaH priyA cAsya pUrNacandreti kIrtitA // 51 // nAmnA bhUrizravAH putraH somazrIstanayAnayoH / asyAH svayaMvarAthaM ca samAhRtA narezvarAH // 52 // somazrInizi harmyasthA devAgamanadarzanAt / jAtismaraNasaMyuktA mumUrcha premavAhinI // 53 // kanyAke svayaMvarameM AnevAle rAjAoMke Thaharaneke lie ye nAnA prakArake mahala banavAye the|||39|| parantu kanyA, kiso kAraNa svayaMvarako vidhise virakta ho gayo isalie svayaMvara nahIM ho pAyA aura saba loga vidA kara diye gaye // 40 // yaha sunakara kumAra vasudeva, usa kanyAke manakI gatikA vicAra karate hue indradhvaja vidhAna dekhaneke lie jyoM hI baiThe tyoM hI rakSakoMke sAtha rAjAkI striyAM sahasA vahA~ A phuNcii| kucha samaya bAda ve khiyA~ indradhvaja vidhAnako namaskAra kara apane gharakI ora calIM // 41-42 / / usI samaya bandhanakA khambhA tor3akara eka madonmatta hAthI sAkSAt mRtyu ( yama ) kI taraha manuSyoMko mAratA huA vahA~ A pahu~cA / / 43 / / usa samaya jo loga mAre jA rahe the tathA jo mArga meM yaha saba dekhate hue cillA rahe the unakA bahuta bhArI kalakala zabda dazoM dizAoMmeM vyApta ho gayA // 44 // vaha madonmatta hAtho bar3e vegase una khiyoMke vAhanoMke samopa AyA jisase bhayabhIta ho eka kanyA vAhanase nIce pRthivIpara gira par3I / / 45 / / yaha dekha kumAra vasudevane usa hAthoko madarahita kara bhayase ghabar3AyI huI usa kanyAkI rakSA kI aura saba logoMke dekhate-dekhate ve usa hAthoke sAtha krIr3A karane lage // 46 // tadanantara jaba hAthI thaka gayA to use chor3a unhoMne bhayase mUcchita kanyAko sAntvanA dii| kanyAne uThakara sundara rUpake dhAraka vasudevako dekhA / dekhate hI vaha garama aura lambI sA~sa bharane lagI, usake netra A~suoMse vyApta ho gaye tathA lajjAse namrIbhUta hokara usane sparzajanya sukhako denevAlA kumArakA hAtha pakar3a liyA / / 47-48 / / tadanantara vasudeva yathAsthAna cale gaye aura vRddhA dhAya, tathA kulakI bar3I-bUDho striyAM usa kanyAko lekara antaHpura calI gayIM // 49 / / tatpazcAt eka dina kumAra vasudeva kuberadatta seThake ghara AbhUSaNa Adi dhAraNa kara baiThe the ki itane meM rAjAko AjJAse unako dvArapAlinI Akara kahane lagI ki he deva ! yaha samAcAra Apako acchI taraha vidita hI hai ki yahA~kA rAjA somadatta hai aura usako rAnI pUrNacandra nAmase prasiddha hai / / 50-51 / / ina donoMke bhUrizravA nAmakA putra aura somazrI nAmakI kanyA hai| kanyA somazrIke svayaMvarake lie rAjAne aneka rAjAoMko bulAyA thA // 52 // parantu somazrI rAtrike samaya mahalake Upara baiThI thI vahA~ devoMkA Agamana dekha vaha 1. vimocanA m.| 2. bhuvane m.|
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ 348 harivaMzapurANe labdhasaMjJA samutthAya dhyAyantI svargiNaM patim / snAnAzananivRttecchA maunavratamazizriyat // 54 // ekAnte pRSTayA kRcchrAt kathitaM ca mamAnayA / pUrvajanmani devena saha krIDitamAtmanaH // 15 // pUrvapracyutadevasya harivaMze smudbhvH| vijJAtazcAnayA devyA sasyAt kevalimASitAt // 56 // samAgamazca vijJAtaH patyA hastimayacchidA / saMvAde cAdhunA jAte sA te vAJchati saMgamam // 50 // rAjJA madvacanAjjJAtvA preSitAhaM tavAntikam / saumya ! somazriyA sArka maja vIvAhamaGgalam // 58 // ityAveditasaMbandhaH sa tuSTo'ndhakavRSTijaH / somazriyamuvAheSTAM somadattatanUbhavAm // 59 // svAsyAravindasaugandhyamakarandopayoginoH / kAle yAti sukhe tAvat somazrIvasudevayoH // 6 // atha ko'pyekadA bharturbhujapakSarazAyinIm / somazriyaM zriyaM vAriraharannizi khecaraH // 6 // vibuddhastu patiH patnImapazyan paramAkulaH / somazrIH kva gatAsi tvamehyehIti juhAva tAm // 62 // vajo'nantarameSAhamiti datvA vacaH zritAm / kheTasvasAramadrAkSIssomazrIrUpavartinIm // 63 // niSkrAntAsi bahiH kAnte kimarthamiti noditA / dharmazAntyarthamityAha somazrIriva sA svayam // 64 // kRtarUpaparAvartiH zaurirUpavazIkRtA / kanyAmAvamudasyainamarIramadarisvasA / / 65 / / nityazo bhuktabhogA ca supte patyo svpitysau| prAka prabuddhA karotyUrUpAdasaMvAhanAdikam // 66 // jAti smaraNase yakta ho gayI aura apane parva patike premako prakaTa karatI haI macchita gayI // 53 / / jaba vaha saceta huI to uThakara apane deva patikA dhyAna karane lagI aura snAna, bhojana AdikI icchA chor3a mauna lekara baiTha gayI / / 54 / / ekAntameM maiMne usase pUchA to usane bar3I kaThinAIse mujhe batAyA ki pUrvajanmameM maiMne devake sAtha krIr3A kI thI, usane yaha bhI batAyA ki jaba maiM devI thI aura vaha deva mujhase pahale hI vahAMse cyuta ho gayA taba kevalI bhagavAn ke satya kathanase mujhe mAlUma huA thA ki vaha deva harivaMzameM utpanna huA hai tathA hAthIke bhayako naSTa karanevAle usa patike sAtha merA punaH samAgama hogaa| isa samaya kevalI bhagavAnkA kathana jyoMkA-tyoM mila gayA hai arthAt jaisA unhoMne batAyA thA vaisA hI huA hai isalie vaha Apake samAgamakI icchA karatI hai // 55-57 // mere kathanase saba samAcAra jAnakara rAjAne mujhe Apake pAsa bhejA hai isalie he saumya ! merI yahI prArthanA hai ki Apa somazrIke sAtha vivAha maMgalako prApta hoM // 58 // isa prakAra pUrva bhavakA sambandha batalAnepara vasudeva bahuta hI santuSTa hue aura unhoMne rAjA somadattakI putrI somazrIke sAtha jo ki unakI pUrvabhavako priya strI thI vivAha kara liyA // 59 // tadanantara jaba apane mukha kamalako sugandhi aura makarandakA upayoga karanevAle somazrI aura vasudevakA kAla sukhase vyatIta ho rahA thA taba eka dina rAtrike samaya patike bhujapaMjara meM zayana karanevAlI lakSmIke samAna sundara somazrIko koI vidyAdhara vairI hara le gayA // 60-61 / / jaba vasudeva jAge taba patnIko na dekha bahuta vyAkula hue aura 'he somazrI ! tU kahA~ gayo ? jaldI Ao, Ao' isa prakAra use pukArane lage // 62 // jisa vidyAdharane somazrIkA haraNa kiyA thA usakI bahanane vasudevake pAsa Akara somazrIkA rUpa dhAraNa kara liyA aura unake pukArate hI kahA ki 'maiM yaha to hU~' isa prakAra uttara dekara pAsameM khar3I huI tathA somazrIkA rUpa dhAraNa karanevAlI vidyAdharakI bahanako vasudevane dekhA / / 63 / / use dekhakara kumArane pUchA ki he priye ! bAhara kisa lie gayI thIM ? isake uttarameM usane svayaM somazrIke samAna kahA ki garamI zAnta karaneke lie gayI thI // 64 / / isa prakAra vasudevake rUpase vazIbhUta huI zatruko bahana rUpa badalakara tathA apanA kanyAbhAva chor3akara unake sAtha krIr3A karane lagI // 65 / / vaha pratidina bhoga bhoganeke bAda pati jaba so jAte the taba sotI thI aura unake pahale hI jAgakara jaghA tathA paira AdikA mardana karane lagatI thI // 66 //
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturvizaH sargaH 349 anyadA tu vibuddho'sau prathamaM kathamapyatha / somazrIrUpamukkA tAM dadarza zayitAM nizi // 67 // dhIro vismayayuktastAM sahasA svayamusthitAm / aprAkSId brahmaho kA tvaM somazrIriva vartase // 6 // sA praNamyAmaNIsaumya ! dakSiNazreNyavasthitam / svarNAmaM puramasyezazcittavego nabhazcaraH // 19 // paranyaGgAravatI tasya pratyaGga sNgtprmaa| sUnurmAnasavego'syAH sutA vegavatI tvaham // 70 // rAjyaM mAnasavege ca pitA nyasya tapasyayA / pApasyopazamaM kataM tapovanamupAvizat // 71 // nItA mAnasavegena somazrIH svapuraM param / Aya ! tiSThati tatrAsau zIlavelAvalambinI / / 7 / / tasyAH prasAdane tena prayuktAhamazaktitaH / svaspriyAyAH sakhI jAtA satvazIlavazIkRtA / / 73 // vArtAnivedanAyAhaM preSitAza tayA tadA / svaskalatratvamAyAtA vicitrAzcittavRttayaH // 4 // ityAvedya tadAdezAdvegavasyA niveditam / sakramaM pitRbandhubhyaH somazrIharaNAdikam // 75 // zrutvA ca tattathA te'pi viSaNNamatayaH sthitAH / vegavasyapi pasyAmA prakRtyA ciramAramat // 7 // tayA saha sukhaM tasya ramamANasya bhoginaH / saMprApto mAdhavI mAso madhumattamadhuvrataH // 7 // kadAcitsaha supto'sau tayA surtkhinnyaa| hRto mAnasavegena khecareNa nizi drutam // 78 // tADitazca vibuddhena khecaro dRDhamuSTinA / tena gaGgAjale taM ca mumoca mayavihvalaH // 79 // vidyA sAdhayatastatra skandhe vidyAdharasya saH / papAta namasastasya vidyAsiddhistathoditA // 8 // siddhavidyaH praNamyAsau prayAto yadunandanam / kanyA vidyAdharI cainaM ninAya khacarAcalam // 1 // athAnantara kisI dina vasudeva usase pahale jAga gaye aura rAtrike samaya somazrIkA rUpa chor3akara sotI huI usa strIko unhoMne asalI rUpameM dekha liyA // 67 / / yaha dekha dhIra-vIra ' vasudeva AzcaryameM par3a gye| usI samaya vaha strI bhI sahasA jAga utthii| vasudekne usase pUchA ki aho! tU somazrIke samAna kauna hai ? // 68|| isake uttarameM usane praNAma kara kahA ki he saumya ! dakSiNa zreNImeM eka svarNAbha nAmakA nagara hai| isakA svAmI manovega nAmakA vidyAdhara hai // 69 / / manovegakI aMgAravatI nAmako atyanta sundara patnI hai / usake mAnasavega nAmakA putra aura vegavatI nAmakI maiM putrI hU~ // 70 / / hamAre pitA mAnasavegako rAjya dekara tapasyAse pApakA upazama karaneke lie tapovana meM cale gaye // 71 / / he Arya! hamArA bhAI mAnasavega, somazrIko harakara apane zreSTha nagarako le gayA jahA~ vaha zIlakI maryAdAkA avalambana lekara vidyamAna hai||72|| mAnasavegane prasanna karaneke lie mujhe niyukta kiyA thA para maiM isa kArya meM samartha nahIM ho sakI ataH ApakI priyAke sattva aura zIla guNase vazIbhUta ho usakI sakhI bana gayo | // 73 // usa samaya zIghratAse apanA samAcAra dene ke lie usane mujhe Apake pAsa bhejA thA para maiM ApakI strI bana gayo so ThIka hI hai kyoMki cittavRttiyA~ nAnA prakArako hotI haiM / / 74 / / isa prakAra vegavatIne kumArako saba samAcAra batAkara unakI AjJAnusAra somazrIke pitA tathA bhAI Adiko bhI usake haraNa Adike saba samAcAra kramase sunAye // 75||- jinheM sunakara ve saba khedakhinna hue| idhara vegavatI bhI apane asalI rUpameM rahakara cirakAla taka patike sAtha krIr3A karatI rahI // 76 // athAnantara jaba bhogI vasudeva vegavatIke sAtha sukhase kor3A karate hue samaya vyatIta kara rahe the taba vasantakA mahInA A pahuMcA aura bhramara madhu po-pokara unmatta hone lage // 77|| kadAcit vasudeva sambhogase khinna huI vegavatIke sAtha so rahe the ki rAtrike samaya mAnasavega vidyAdhara unheM zIghra hI hara le gyaa| jAganepara unhoMne muTTiyoMke dRr3ha prahArase use itanA pITA ki usane bhayase vihvala ho unheM gaMgAke jalameM chor3a diyA // 78-79|| usa samaya gaMgAke jalameM baiThakara eka vidyAdhara vidyA siddha kara rahA thA so vasudeva AkAzase usake kandhepara gire aura unake girate hI usa vidyAdharako vidyA siddha ho mayI / / 80 // vidyA siddha honepara vaha vidyAdhara to
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ 350 harivaMzapurANe tadanantaramAkIrNa khecarairnamasastalam / puSpANi paJcavarNAni muJcadbhiH praNataiH puraH // 42 // pravezitaH puraM so'tha rathena ravirociSA / tUryazaGkhaninAdena pUritAkhila diGmukham // 43 // kanyAM madanavegAM ca madanopamavibhramaH / upayeme mudA dattA khagairdadhimukhAdibhiH // 8 // bibhrANo vasudevo'tra bhAvaM madanavegajam / cikrIDa niviDastanyA ciraM madanavegayA // 45 // drutavilambitavRttam anumavantamamuM jinadharmajaM zamanuSaGga je maGgajagocaram / ratiSu labdhavarA varamaGganA janakabandhavimokSamayAcata // 86 // iti ariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI madanavegAlAbhavarNano nAma caturvizatitamaH sargaH // 24 // vasudevako praNAma kara calA gayA aura eka vidyAdhara kanyA unheM vijayAdha parvatapara le gayI / / 8 / / unake vahA~ pahu~cate hI AkAza vidyAdharoMse vyApta ho gyaa| ve vidyAdhara usa samaya pAMca raMgake phUloMkI varSA kara rahe the tathA sAmane A-Akara praNAma karate the / / 82 / / tadanantara una vidyAdharoMne sUryake samAna dedIpyamAna rathapara baiThAkara vasudevakA nagarameM praveza kraayaa| usa samaya turahI aura zaMkhoMke zabdase dazoM dizAe~ bhara gayI thIM / / 83 / / vahA~ kAmadevake samAna sundara zarIrake dhAraka vasudevane, dadhimukha Adi vidyAdharoMke dvArA pradatta madanavegA nAmaka kanyAke sAtha harSapUrvaka vivAha kiyA / / 84 / / aura vahIM rahakara kAmake vegase utpanna bhAvako dhAraNa karate hue vasudevane ponastanI madanavegAke sAtha cirakAla taka krIr3A ko ||85|| kadAcit kumAra vasudeva, jinadharmake prasAdase madanavegAke sAtha kAmajanita sukhakA upabhoga kara rahe the ki ratikAlameM madanavegAne unheM atyanta Ananda diyA isalie prasanna hokara unhoMne madanavegAse kahA ki 'priye ! maiM tumapara bahuta prasanna hU~ jo vara mA~ganA ho maaNgo|' isa prakAra vaha vara pAkara madanavegAne unase yahI vara mA~gA ki hamAre pitA bandhanameM par3e haiM so unheM chur3A dIjie / / 8 / / isa prakAra ariSTanemi purANa ke saMgrahase yukta jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM madanavegAke lAbhakA varNana karanevAlA caubIsavA~ sarga samApta huA // 24 // 1. kAmavegotpannaM / 2. samasurkha gaja m.|
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcaviMzaH sargaH bhrAtA madanavegAyAH zritvA dadhimukho'nyadA / pitRbandhavimokSArthI saMbandhaM zauraye'vadat // 1 // zRNu deva ! namevaMze saMkhyAtIteSu rAjasu / ariJjayapurAdhIzo meghanAdo'bhavannRpaH // 2 // padmazrIstasya kanyAbhUt sA ca naimittikaiH purA / strIratnaM bhavitetyevamAdiSTA cakravartinaH // 3 // nabhastilakanAthazca priyapUrvamanekazaH / vajrapANiriti khyAtastAmayAcata rUpiNIm // 4 // alAbhe ca tatastasyA sa ruSTo duSTakhecaraH / yuddhe jetumazakto'gAdakRtArtho nijaM puram // 5 // meghanAdo'pi taskAle jAtakevalalocanam / munimabhyaya' papraccha nRsurAsurasaMsadi // 6 // prabho ! me duhiturbharttA bhavitA marate'tra kaH / iti pRSTo'vadatso'pi varamanvayapUrvakam // 7 // kauravAnvayasaMbhUto bhUto gajapure nRpaH / kArtavArya iti khyAtiM bibhradvIryasamuddhataH // 8 // so'vadhIt kAmadhenvartha jamadagni tapasvinam / krodhAtparazurAmastaM jaghAna pitRdhAtinam // 9 // kSatriyeSu tathA'nyeSu sakalatreSu zatruNA / kruddhena dattayuddheSu mAryamANeSu bhUriSu // 10 // antarvasnI tadA patnI kArtavIryasya kAnarA / tArA rahasi niHsRtya prAvizatkauzikAzramam // 11 // vasantI tatra sA mIruH prasUtA tanayaM zubham / kSatriyatrAsanirbhedamaSTamaM cakravartinam // 12 // athAnantara kisI dina madanavegAkA bhAI dadhimukha apane pitAko bandhanase chur3AnekI icchA karatA huA kumAra vasudevake pAsa Akara nimnAMkita sandarbha kahane lagA // 1 // usane kahA ki he deva ! sunie. namike vaMzameM asaMkhyAta rAjAoMke ho jAnese arijayapurakA svAmI rAjA meghanAda huA ||2|| usake eka padmazrI nAmakI kanyA thii| usa kanyAke viSayameM nimittajJAniyoMne batAyA thA ki yaha cakravartIkI strI-ratna hogI // 3 // usIke samayameM nabhastilaka nagarakA rAjA vajrapANi bhI huaa| usane rUpavatI padmazrI kanyAkI pahale aneka bAra yAcanA kI parantu jaba vaha use nahIM prApta kara sakA to usa duSTa vidyAdharane ruSTa hokara yuddha ThAna diyaa| meghanAda prabala zaktikA dhAraka thA isalie vajrapANi use yuddha meM jIta nahIM sakA phalasvarUpa vaha kAryameM asaphala ho apane nagarako vApasa lauTa gayA // 4-5|| usI samaya kinhIM munirAjako kevalajJAnarUpI locanakI prApti huI so unakI pUjAke artha aneka manuSya, deva aura dharaNendroMkI sabhA juttii| usa sabhAmeM kevalI bhagavAnkI pUjA kara meghanAdane unase pUchA ki he prabho! isa bharata kSetrameM merI putrIkA bhartA kauna hogA? isa prakAra pUchanepara kevalajJAnI munirAjane usake yogya vara aura usake kUlakA nirUpaNa kiyA // 6-7|| unhoMne kahA ki hastinApura nagarameM kauravavaMzameM utpanna huA kArtavIrya nAmakA eka rAjA thA jo parAkramase bahuta hI uddaNDa thA |8|| usane kAmadhenuke lobhase jamadagni nAmaka tapasvIko mAra DAlA thaa| jamadagnikA lar3akA parazurAma thA vaha bhI bar3A balavAn thA ataH usane krodhavaza pitAkA ghAta karanevAle kArtavIryako mAra DAlA // 9 / / itanese hI usakA krodha zAnta nahIM haA ataH usane kruddha hokara yuddha meM strI-putroM sahita aura bhI aneka kSatriyoMko mAra ddaalaa| isa taraha jaba vaha aneka kSatriyoMko mAra rahA thA taba rAjA kArtavIryako garbhavatI tArA nAmakI patnI bhayabhIta ho gupta rUpase nikalakara kauzika RSike AzramameM jA pahuMcI // 10-11 // vahAM bhaya sahita nivAsa karatI huI tArA rAnIne eka putra utpanna kiyA jo kSatriyoMke trAsako naSTa karanevAlA 1. pitRbandhu m.| 2. yamadagni ka., kha., ga. /
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANeM yasmAdbhUmigRhe jAtaH subhaumastena bhASitaH / kauzikasyAzrame ramye pracchanno vardhate'dhunA // 13 // sa hantA jAmadagnyasya SaDkhaNDapatirUrjitaH / duhiturbhavitA bharttA bhavato'lpairdinairiha || 14 || saptakRtvaH kRtAntAbhaH sa kRtvA kSatramAraNam / rAmo'pi nibhRtaM ceto dhatte dvijahite'dhunA // 15 // evamekAtapatrAyAM pRthivyAM jamadagnijaH / pratApAgniparItAzaH pUritAzI vijRmbhate // 16 // subhaume vardhamAne tu tApasAzramavAsini / utpAtAH zatazo jAtA jAmadagnayagRhe'dhunA // 57 // AzaGkitaH sa naimittaM pRcchati sma savismayaH / utpAtAH kathayantIme kimaniSTamiti zrutam // 18 // sa Aha vardhate bairo bhavato'ntarhitaH kvacit / vijJeyaH kathamityukte prAha naimittikastataH // 19 // takSatriyasaGghAnAM daMSTrA yasya jighatsataH / pAyasavena varttante sa evAristavoddhataH // 20 // iti zrutvA ru 'jijJAsuH zatruM kSatriyapuGgavam / vizAlAM 'satrazAlAM tAmAzveva samacIkarat // 21 // satramadhye vyavasthApya daMSTrAmastibhAjanam / nirUpitatadadhyakSo yatnavAnavatiSThate // 22 // AkarNya meghanAdastaM kRtvA kevalivandanAm / gatvA gajapuraM zIghraM pazyati sma kumArakam // 23 // zastrazAstrArNavasyAnte varttamAnamadhizriyam / jvalatpratApamamito mAnumantamivoditam // 24 // zanaiH sa preritastena vRttAntavinivedinA / ahitendhanadAhAya vAyuneva tanUnapAt // 25 // AjagAma ca tenaiva saha zatrugRhaM gRhAt / bubhukSurupaviSTazva darbhAsanaparigrahaH // 26 // 352 AThavA~ cakravartI hogA ||12|| kyoMki vaha putra bhUmigRha - talaghara meM utpanna huA thA isalie 'subhIma' isa nAmase pukArA jAne lagA / isa samaya vaha bAlaka kauzika RSike ramaNIya Azrama meM gupta rUpase bar3ha rahA hai || 13 || vahI kucha hI dinoM meM parazurAmako mArane vAlA balazAlI cakravartI hogA aura vahI tumhArI kanyAkA pati hogA || 14 || parazurAma yamarAjake samAna krUra hai vaha sAta bAra kSatriyoMkA anta kara isa samaya brAhmaNoMke hitameM apanA mana lagA rahA hai || 15 || isa taraha jisane pratAparUpI agnise samasta dizAoMko vyApta kara diyA hai tathA manovAMchita dAna dekara jisane yAcakoMkI AzAe~ pUrNa kara dI haiM aisA parazurAma isa samaya ekachatra pRthivIpara nirantara vRddhiko prApta ho rahA hai // 16 // idhara tapasvIke Azrama meM nivAsa karanevAlA subhIma jaise-jaise bar3hane lagA udhara parazurAma ke ghara vaise-vaise hI saikar3oM utpAta hone lage ||17|| utpAtoMse AzaMkita evaM Azcaryacakita ho usane nimittajJAnI se pUchA ki ye utpAta mere kisa aniSTako kaha rahe haiM ? || 18 || nimittajJAnIne kahA ki ApakA zatru kahIM chipakara vRddhiko prApta ho rahA hai / vaha kaise jAnA jA sakatA hai ? isa prakAra parazurAma ke pUchane para nimittajJAnIne puna: kahA ki ||19|| tumhAre dvArA mAre ! hue kSatriyoM kI DAr3heM jisake bhojana karate samaya khIra rUpameM pariNata ho jAveM vahI tumhArA uddaNDa zatru hai ||20|| yaha sunakara kSatriyoM meM zreSTha zatruko jAnane kI icchA karate hue parazurAmane zIghra hI eka vizAla dAnazAlA banavAyI ||21|| aura dAnazAlAke madhya meM DAr3hoMse bharA baratana rakhakara usake adhyakSako saba vRttAnta samajhA diyA jisase vaha yatnapUrvaka vahA~ sadA avasthita rahatA hai ||22|| yaha saba samAcAra suna rAjA meghanAda kevalIkI vandanA kara zIghra hI hastinApura gayA aura vahA~ usane kumAra subhImako dekhA || 23 | | usa samaya subhIma kumAra zastra aura zAstrarUpI sAgarake antima taTapara vidyamAna thA, adhika zobhAse yukta thA, saba ora usakA dedIpyamAna pratApa phaila rahA thA, aura vaha udita hote hue sUryake samAna jAna par3atA thA || 24|| jisa prakAra Indhanako naSTa karane ke lie vAyu agniko prerita kara detI hai usI prakAra pUrvavRttAnta sunAnevAle rAjA meghanAdane use zatrurUpI Indhanako jalAneke lie dhIrese prerita kara diyA || 25 || vaha usI samaya gharase 1. jighAMsuH ma. / 2. bhojanazAlAm / 3. zatrumadhye ka / 4. nirUpitaM tadadhyakSa ka. / 5. agniH /
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcaviMzaH sargaH 353 'daMSTrAmAjanamagre'sya dvijAnAsanavartinaH / vinyastaM tatprabhAveNa daMSTrAH pAyasatAM yayuH // 27 // tato'dhyakSa narairAzu rAmAya viniveditam / sa jighAMsustamAgacchatparazuvyagrapANikaH // 28 // bhuAnaH pAyasaM pAThayAM sabhaumo hanyamAnakaH / jaghAnAritayaivAzu cakratvaparivRttayA // 29 // taM catudaMzaratnAni nidhayo nava bhejire / dvAtriMzaca sahasrANi nRpAzcakriNamaSTamam // 30 // strIratnalAbhatuSTena meghanAdo'pi cakriNA / nIto vidyAdharezitvamavadhIdvajrapANikam // 31 // ekaviMzativArAMzca cakravartyapi roSaNaH / cakreNAbrAhmaNAM kSoNI zaThaM pratizaThastataH // 32 // SaSTivarSasahasrANi jIvitvA tRptivarjitaH / subhaumaH sArvabhaumo'nte saptamI pRthivIM gataH // 33 // 'saMtAne meghanAdasya vidyAbalasamuddhataH / pratizatrarabhUtvaSThastrikhaNDAdhipatibaMliH // 34 // nandazca puNDarIkazca halacakradharau tataH / abhUtAM nihatastAbhyAM balibhyAM balirAhave // 35 // balevaMze samutpannaH sahasragrIvakhecaraH / paraH paJcazatagrIvo dvizatagrIva ityataH // 36 // evamAdiSvatIteSu khevareSu bahuSvabhUt / vidyudvegaH pitAsmAkaM zvasurastava yAdava // 37 // so'nyadA munimaprAkSIdavadhijJAnacakSuSam / patirmadanavegAyAH ko'stvasyA bhagavanniti // 38 // munirAha bhavatsunorvidyA sAdhayato nizi / caNDavegasya yaH skandhe gaGgAsthasya patiSyati // 39 // taM nizcisya pitA putraM caNDavegaM nyayojayat / gaGgAyAM caNDavegAyo vidyArAdhanakarmaNi // 40 // nikala rAjA meghanAdake sAtha zatruke ghara jA pahuMcA aura bhUkhA bana darbhakA Asana le parazurAmakI dAnazAlAmeM bhojanArthaM jA baiThA / / 26 / / brAhmaNake agrAsanapara baiThe hue kumAra subhaumake Age DAr3hoMkA pAtra rakhA gayA aura usake prabhAvase samasta DAr3heM khIra rUpameM pariNata ho gayoM // 27|| tadanantara adhyakSake AdamiyoMne zIghra hI jAkara parazurAmake lie isakI sUcanA dI aura parazurAma use mAranekI icchAse pharasA hAthameM liye zIghra hI vahAM A pahuMcA / / 28 / jisa samaya subhauma thAlImeM Anandase khIrakA bhojana kara rahA thA usI samaya parazurAmane use mAranA caahaa| parantu subhaumake puNya prabhAvase vaha thAlo cakrake rUpameM parivartita ho gayI aura usIse usane zIghra hI parazurAmako mAra DAlA / / 29 / / subhauma aSTama cakravartIke rUpameM prakaTa huaa| caudaha ratna, nau nidhiyAM aura mukuTabaddha battIsa hajAra rAjA usako sevA karane lage // 30 // stroratnake lAbhase santuSTa hue cakravartI subhaumane meghanAdako vidyAdharoMkA rAjA banA diyA jisase zaktisampanna ho usane vajrapANiko mAra DAlA // 31 // tadanantara zaThake prati zaThatA dikhAnevAle subhauma cakravartIme bhI krodhayukta ho cakraratnase ikkIsa bAra pRthivIko brAhmaNa-rahita kiyA // 32 // cakravartI subhauma sATha hajAra varSa taka jIvita rahA parantu tRptiko prApta nahIM huA isalie Ayuke antameM marakara sAtaveM naraka gayA // 33 / / rAjA meghanAdako santatimeM Age calakara chaThA rAjA bali huaa| bali vidyAbalase uddaNDa thA, aura tIna khaNDakA svAmI pratinArAyaNa thA // 34|| usI samaya nanda aura puNDarIka nAmaka balabhadra tathA nArAyaNa vidyamAna the aura atizaya balake dhAraka inhIM donoMke dvArA yuddha meM bali mArA gayA // 35|| balike vaMzameM sahasragIva, paMcazatagrIva aura dvizatagrIvako Adi lekara jaba bahuta-se vidyAdhara rAjA ho cuke taba he yAdava ! vidyudvega nAmakA rAjA utpanna huaa| vaha vidyudvega hamArA pitA hai tathA ApakA zvasura hai // 36-37|| eka dina rAjA vidyudvegane avadhijJAnI munirAjase pUchA ki he bhagavan ! hamArI isa madanavegA putrIkA pati kauna hogA ? // 38 // munirAjane kahA ki rAtrike samaya gaMgAmeM sthita hokara vidA siddha karanevAle tumhAre caNDavega nAmaka putrake kandhepara jo giregA usIkI yaha strI hogI // 39 / / yaha nizcaya karake pitAne apane caNDavega nAmaka 1. daMSTrAbhojana m.| 2. paatryaa| 3. tathaivAzu m.| 4. tathA m.| 5. sarvasyAH bhUmeradhipaH sArvabhaumaH cakravartI / 6. santAno ma. / 7. halazakradharau m.|
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ 354 harivaMzapurANe namastilakanAthazca kheTastrizikharaH khalaH / yAcitvainAM svaputrAya sUryakAya na labdhavAn // 41 // yuddhe randhramasau labdhvA badhvAsmajanakaM vyadhAt / vairAnubandhabuddhi staM bandhanAgAravattinam // 42 // saMprAptazca tvamasmAbhiH sAMprataM puruvikramaH / zvazurasyAribaddhasya kuru bandhavimokSaNam // 43 // pUrvajAnAM ca dattAni subhaumena prasAdinA / vidyAstrANi gRhANeza ! zAtravasya jighAMsayA // 44 // zrutvA dadhimukhasyoktaM vasudevaH pratApavAn / zvazurasya vimokSArtha matimAtmani cAdadhe // 45 // caNDavegastatastasmai vidyAstrANi bahUnyasau / vidhipUrva dadau yUne sevitAni suraiH sadA // 46 // astraM brahmaziro nAmnA lokotsAdanamapyataH / AgneyaM vAruNaM cAstraM mAhendraM vaiSNavaM tathA // 47 // yamadaNDamathaizAnaM stambhanaM mohanaM tathA / vAyavyaM jammaNaM cApi bandhanaM mokSaNaM tataH // 48 // vizalyakaraNaM cAstraM vraNasaMrohaNaM tathA / sarvAstracchAdanaM caiva chedana haraNaM param // 49 // evamAdyAni cAnyAni sarahasyAni yAdavaH / caNDavegavitIrNAni jagrAhAstrANi sAdaraH // 50 // svayameva balodrekAt karatrizikharo balaiH / yuyutsurAgamakSipraM caNDavegapurAntikam // 51 // gatvA badhyaH svayaM prAptaH samIpamiti toSavAt / zauriH zvazuraputrAdibalenAmA viniryayau // 52 // khecarANAM nikAyasya madhye sa yadunandanaH / kalpyavAsinikAyasya purandara ivAbabhau // 53 // khe mAtaGganikAyasya madhye trizikharo bamau / raudrAsuranikAyasya yathaiva camarAsuraH // 54 // vimAnaizca mahAmAnairgajaizca madamatsaraiH / turaGgairvAyuvegaizca balayoH sthagita nabhaH // 55 // putrako teja vegase yukta gaMgA nadI meM vidyA siddha karaneke kAryameM niyukta kiyA // 40 // nabhastilaka nagarakA rAjA trizikhara nAmakA duSTa vidyAdhara, apane sUryaka nAmaka putrake lie isa kanyAko kaI bAra yAcanA kara cukA thA para ise prApta nahIM kara sakA // 41 // isalie sadA vara rakhatA thaa| eka dina yuddhameM avasara pAkara usane hamAre pitAko bA~dhakara kArAgRhameM DAla diyA / / 42 / / isa samaya prabala parAkramako dhAraNa karanevAle Apa hama sabako prApta hue haiM isalie zatruke dvArA bandhanako prApta apane zvasurako zIghra hI bandhanase mukta karo // 43 // subhauma cakravartIne prasanna hokara hamAre pUrvajoMke lie jo vidyAstra diye the he svAmin ! zatrukA dhAta karanekI icchAse unheM grahaNa kiijie||44|| isa prakAra dadhimukhake kahe vacana sunakara pratApI vasudevane zvasurako chur3Aneke lie manameM vicAra kiyA // 45 // tadanantara caNDavegane yuvA vasudevake lie deva jinakI sadA sevA karate the aise bahuta-se vidyAstra vidhipUrvaka pradAna kiye // 46 // unameM se kucha vidyAstroMke nAma ye haiM-brahmazira, lokotsAdana, Agneya, vAruNa, mAhendra, vaiSNava, yamadaNDa, aizAna, stambhana, mohana, vAyavya, jRmbhaNa, bandhana, mokSaNa, vizalyakaraNa, vraNarohaNa, sarvAstracchAdana, chedana aura haraNa // 47-49 / / isa prakAra inheM Adi lekara calAne aura saMkocaneko vidhi sahita anya aneka vidyAstra vaNDavegane kumAra vasudevake lie diye aura unhoMne Adarake sAtha unheM grahaNa kiyA // 50 // usa samaya balako adhikatAse yuddhakI icchA rakhatA huA duSTa trizikhara, svayaM hI senAoMke sAtha zIghra caNDavegake nagarake samIpa A pahu~cA // 51 // 'jise jAkara bA~dhanA thA vaha svayaM hI pAsa A gayA' yaha vicArakara santuSTa hote hue vasudeva, apane sAloM AdikI senAke sAtha bAhara nikale // 52 // vidyAdharoMke jhuNDake bIca vaha vasudeva kalpavAsI devoMke samUhake bIca indra ke samAna suzobhita ho rahe the||53|| aura AkAzameM khar3e mAtaMga jAtike vidyAdha roMke bIca trizikhara krUra asuroMke bIca meM sthita camarendrake samAna suzobhita ho rahA thA // 54 // donoM hI senAoMke bar3e-bar3e vimAnoM, madonmatta hAthiyoM aura vAyuke samAna vegazAlI ghor3oMse AkAza AcchAdita ho gayA // 55 / / zastra-samUhakI kiraNoMse jinhoMne sUryako kiraNoMko AcchAdita kara diyA thA tathA jo turahI Adi vAditroMke zabdase 1. zaktyatirekAt / 2. saha / 3. Acchannam /
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcaviMzaH sargaH zastrajAlakaracchannacaNDAMzukarayorabhUt / tUryAdiravatoSiNyoH saMghAto vyomni senayoH // 56 // AkarNAkRSTako daNDamaNDalonmukta sAyakaiH / abhidyata nRNAM bAhyA nAntaHsthA hRdayasthalI // 57 // acchidyanta zirAMspracakradhArAbhirAhave / zazizaGkhavizuddhAni na yazAMsi manasvinAm // 58 // papAta sumaTaH khaDgadhArApAtena mUrcchitaH / anekaraNaniyU DhapratApastu na saMyuge // 59 // ghoramudgaraghAtena cakSurbabhrAma mAninaH / vipakSasya jayodgrAsaghasmaraM tu na mAnasam // 60 // gajAztrarathapAdAtaM yathAstraM sumanoratham / yuyudhe yudhi dhairyeNa zauryeNa ca vizeSitam // 61 // zastrArthaiH prAkRtairyodhAH kRtayuddha mahotsavAH / yuddha zramavinirmuktAzviraM yuyudhire'dhikam // 62 // saukAGgAgArinIlakaNThapurogamAH / puraskRtya jitAzcaNDAzcaNDa vegena veginA // 63 // javanAzvarathArUDhaM nAnAzastrAstra bhISaNam / abhedadhimukhaM zauriM prAptastrizikharo'bhitaH // 64 // prAkRtAstraistayorAsItprathamaM pradhanaM mahat / parasparazarAsArakhyAptAzAntAntarikSayoH // 65 // kSipraM cikSepa cAgneyamastraM zaurirdhanurdharaH / raudrajvAlAkulenAzu tenAdAhi riporbalam // 66 // astreNa vAruNenArirvidhyApyAgneyamAhave / mohanena mahAstreNa zaurisainyaM vyamohayat // 67 // cittaprasAdanenAzu mohanAstramapAsya saH / zaurirvyanAzayad vyomti vAyavyena ca vAruNam || 68 // kSipraM kSipraM nirasyAsAvastramastreNa vairiNaH / mAhendrAstreNa ciccheda zirastasya yadUttamaH // 69 // tasminnastamite dIpte kSipraM zeSA nabhazvarAH / nezurAzAH parityajya rakhAvitra karotkarAH // 70 // apanA santoSa prakaTa kara rahI thIM aiso donoM senAoMkI AkAzameM muThabher3a huI || 56 || kAnoM taka khIMce 'hue dhanuSa-maNDaloMse chUTe bANoMse manuSyoM ke bAhya hRdaya to khaNDita hue parantu antarmana hRdaya nahIM || 57 // yuddha meM cakroM kI tIkSNa dhArAoMse tejasvI manuSyoMke zira to kaTe the parantu candramA aura zaMkhake samAna ujjvala yaza nahIM ||58 || yuddha meM talavArakI dhArake par3ane se mUcchita huA Da to girA thA, parantu aneka yuddhoM meM vRddhiko prApta huA pratApa nahIM ||59 // mudgarakI bhayaMkara coTase abhimAnIkA netra to ghUmane lagA thA parantu zatrukI vijayarUpI utkRSTa grAsako khAnevAlA mana nahIM ||30|| yuddhasthalameM dhIratA aura zUratA se vizeSatAko prApta huI hAthI, ghor3A, ratha aura payAdoMkI - caturaMgiNI senA, apano-apanI icchAnusAra yathAyogya rItise yuddha kara rahI thI ||61|| jo yoddhA pahale sAdhAraNa zastroMse yuddhakA mahotsava manAyA karate the ve bhI usa samaya yuddhajanya parizramase rahita ho cirakAla taka adhika yuddha karate rahe || 62 // saupaka, aMgAra, vegAri tathA nIlakaNTha Adi zatrupakSake jo pramukha zUravIra the vegazAlI caNDavegane sAmanA kara una sabako jIta liyA // 63 // tadanantara jo vegazAlI ghor3oM ke rathapara ArUr3ha the, nAnA zastra aura astroMse bhayaMkara the, tathA jinake Age ratha hA~kaneke lie dadhimukha vidyamAna thA aise vasudeva ke sAmane trizikhara AyA || 64 || parasparako bANa varSAse jinhoMne dizAoMke anta tathA AkAzako vyApta kara rakhA thA aise una donoM kA pahale to sAdhAraNa zastroMse mahAyuddha huA kintu pIche dhanurdhArI vasudevane zIghra hI Agneya astra chor3A jisakI bhayaMkara jvAlAoMse zatrukI senA tatkAla jalane lagI / / 65-66 / / udhara zatrune vAruNAstra ke dvArA AgneyAstrako bujhAkara mohana nAmaka mahA astrase vasudevakI senAko vimohita kara diyA || 67 || idhara vasudevane cittaprasAdana nAmaka astrase mohanAstrako dUra haTA diyA aura AkAzameM vAyavya astra calAkara vAruNAstrako naSTa kara diyA || 68 || isa prakAra apane pratidvandvI zastrase zatruke zastrako zIghrAtizIghra naSTa kara vasudevane mAhendrAstra ke dvArA zatruko kATa DAlA ||69 || jisa prakAra sUryake asta honepara kiraNoMke samUha dizAe~ chor3akara 1. yuddhabhrama - ma. / 2. zauryakAMgAri ma / 355
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe tataH zauriH samastaistairAtmIyaiH khecarairvRtaH / zvasuraM bandhanAgArAdvimocya svapuraM yayau // 7 // dodhakavRttam durjayamapyarilokamanekaiH zauryasakho nikhilaM khcraughaiH| Azu vijitya jano jinadharmAdAzrayatAmiha yAti bahUnAm // 72 // ityariSTanemipurANasaMgraha harivaMze jinasenAcAryakRto madanavegAlAbhatrizikharavadhavarNano nAma paJcaviMzaH sargaH // 25 // naSTa ho jAte haiM usI prakAra dedIpyamAna trizikhirake astamita hote hI zeSa vidyAdhara dizAe~ ( athavA abhilASAeM) chor3akara naSTa ho gaye-bhAga gaye ||70 // tadanantara apane pakSake samasta vidyAdharoMse ghire hue vasudeva, kArAgRhase zvasurako chur3Akara apane nagara vApasa gaye // 71 // gautama svAmI kahate haiM ki jinadharmake prasAdase eka pratApI manuSya, aneka vidyAdharoMke samUhase durjeya samasta zatruoMko zIghra hI jItakara bahuta-se manuSyoMkI AzrayatAko prApta ho jAtA hai-unake dvArA sevanIya ho jAtA hai ataH sadA jinadharmako upAsanA karanI cAhie // 72 // isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM madanavegAke lAbha aura trizikhirake vadhakA varNana karanevAlA pacIsavA~ sarga samApta huA // 21 //
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaDviMzaH sargaH 'zauramaMdanavegAyAM madanapratimo'bhavat / anAvRSTiriti khyAtastanayo nayavibalI // 1 // sastrIkAH khecarA yAtAH siddhakUTajinAlayam / ekadA vandituM so'pi zauriH madanavegayA // 2 // kRtvA jinamahaM kheTAH pravandha pratimAgRham / tasthuH stambhAnupAzritya bahuveSA yathAyatham // 3 // vidyadvego'pi gaurINAM vidyAnAM stambhamAzritaH / kRtapUjAsthitiH zrImAn svanikAyapariSkRtaH // 4 // pRSTayA vasudevena tato mdnvegyaa| vidyAdharanikAyAste yathAsvamiti kIttitAH // 5 // asmadIyaM vimo stambhaM ye zritAH padmapANayaH / padmamAlAdharAste'mI gaurikAkhyA nabhazcarAH // 6 // raktamAlAdharAzcaite rktkmblvaassH| gAndhArastambhamAzritya gAndhArAH khecarAH sthitAH // 7 // nAnAvarNamayasvarNapItakauzeyavAsasaH / mAnavastambhametyAmI sthitA mAnavaputrakAH // 8 // kiMcidAraktavastrA ye lasanmaNivibhUSaNAH / mAnastammamitA hyete khecarA manuputrakAH // 9 // vicitrauSadhihastAstu vicitrAbharaNasrajaH / oSadhistambhamAyAtA mUlavIryA nabhazcarAH // 10 // sarvatrtukusumAmodakAJcanAmaraNastrajaH / antabhUmicarA hyete ye stambhe bhUmimaNDake / / 11 // vicitrakuNDalATopA ye nAmAGgadabhUSaNAH / zaGkustammAzritAste'mI zaGkakAH khacarAH prabho // 12 // AbaddhamukuTApIDavilasanmaNikuNDalAH / ye te'mI kauzikAH kheTAH kauzikastammamAzritAH // 13 // athAnantara kumAra vasudevase madanavegAmeM kAmadevake samAna sundara anAvRSTi nAmakA nItijJa aura balavAn putra utpanna huA // 1 // eka dina apanI-apanI striyoMke sAtha vidyAdhara siddhakUTa jinAlayako vandanA karaneke lie gaye so kumAra vasudeva bhI madanavegAke sAtha vahAM pahuMce // 2 / / nAnA prakArake veSoMko dhAraNa karanevAle vidyAdhara jinendra bhagavAnakI pUjA kara tathA pratimA-gahoMkI vandanA kara yathAyogya stambhoMkA Azraya le baiTha gaye // 3 / / zobhAsampanna vidyudvega bhI bhagavAnkI pUjA kara apane nikAyake logoMke sAtha gauro vidyAoMke stambhakA sahArA le baiTha gayA / / 4 / / tadanantara vasudevane madanavegAse vidyAdhara nikAyoMkA paricaya pUchA so vaha yathAyogya isa prakAra unakA varNana karane lagI // 5 // usane kahA ki he nAtha ! jo ye hAthameM kamala liye tathA kamaloMkI mAlA dhAraNa kiye hamAre khambhAke Azraya baiThe haiM ve gaurika nAmake vidyAdhara haiM // 6 // ye lAla mAlAeM dhAraNa kiye tathA lAla kambalake vastroMko pahane hue gAndhAra khambhAkA Azraya le gAndhAra jAtike vidyAdhara baiThe haiM ||7|| ye jo nAnA varNoM se yukta evaM suvarNake samAna pIle vastroMko dhAraNa kara mAnava stambhake sahAre baiThe haiM ve mAnavaputraka vidyAdhara haiM // 8 // jo kucha-kucha lAla vastroMse yukta evaM maNiyoMke dedIpyamAna AbhUSaNoMse susajjita ho mAnastambhake sahAre baiThe haiM ve manuputraka vidyAdhara haiM // 9 // nAnA prakArakI oSadhiyAM jinake hAthameM haiM tathA jo nAnA prakArake AbhUSaNa aura mAlAeM pahanakara oSadhi stambhake sahAre baiThe haiM ve mUlavIrya vidyAdhara haiM // 10 // saba RtuoMke phUloMkI sugandhise yukta svarNamaya AbharaNa aura mAlAoMko dhAraNa kara jo bhUmimaNDaka stambhake samIpa baiThe haiM ve antarbhUmicara vidyAdhara haiM // 11 // he prabho ! jo citra-vicitra kuNDala pahane tathA sarpAkAra bAjU-bandoMse suzobhita ho zaMku stambhake samIpa baiThe haiM ve zaMkuka nAmaka vidyAdhara haiM // 12 // jinake mukuToMpara seharA baMdhA huA hai tathA jinake maNimaya kuNDala dedIpyamAna ho rahe haiM aise ye kauzika stambhake Azraya kauzika 1. zaurimaMdana -m.| 2. vidyaadhraaH|
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ 358 harivaMzapurANe amI vidyAdharA jhAryAH samAsena smiiritaaH| mAtaGgAnAmapi svAmin nikAyAn zRNu vacmi te // 14 // nIlAmbudacayazyAmA nIlAmbaravarastrajaH / amI mAtaGganAmAno mAtaGgastambhasaMgatAH // 15 // zmazAnAsthikRtottaMsA bhasmareNuvidhUsarAH / zmazAnanilayAstvete zmazAnastambhasaMzritAH // 16 // nIlavaMDUryavarNAni dhArayantyambarANi ye: pANDurastambhametyAmI sthitAH pANDakakhecarAH // 17 // kRSNAjinadharAsvete kRSNacarmAmbarasrajaH / kAlastambhaM samabhyetya sthitAH kAlazvapAkinaH // 18 // piGgalaimadhayukAstaptakAJcanabhUSaNAH / zvapAkInAM ca vidyAnAM dhitAH stambhaM zvapAkinaH // 19 // paMtriparNAzukacchannavicitramukuTasrajaH / pArvateyA iti khyAtAH pArvataM stambhamAzritAH // 20 // vaMzIpatrakRtottaMsAH sarva kusumasrajaH / vaMzastambhAzritAzcaite kheTA vaMzAlayA matAH // 21 // mahAbhujagazobhAGkasaMdaSTavarabhUSaNAH / vRkSamUlamahAstambhamAzritA vArbhamUlikAH // 22 // svaveSakRtasaMcArAH svacihnakRtabhUSaNAH / samAsena samAkhyAtA nikAyAH khacarodgatAH // 23 // iti bhAryopadezena jJAtavidyAdharAntaraH / zauAito nijaM sthAnaM khecarAzca yathAyatham // 24 // zaurirmadanavegAM tAmekadA tu kutazcana / ehi vegavatItyAha sApi ruSTAvizadgRham // 25 // prajvAlyAtrAntare gehAn zauri trishikhraanggnaa| zrivA madanavegAbhAM sUrpaNakhyAharacchalAt // 26 // jAtike vidyAdhara baiThe haiM // 13 // he svAmina ! abhI maiMne saMkSepase Arya vidyAdharoMkA varNa hai aba Apake lie mAMtaga vidyAvaroMke bhI nikAya kahatI hU~ so sunie // 14 // jo nIla meghoMke samUhake samAna zyAma varNa haiM tathA nIle vastra aura nIlI mAlAeM pahane haiM ve mAtaMga stambhake samIpa baiThe mAtaMga nAmake vidyAdhara // 15 // jo zmazAnakI haDi nirmita AbhUSaNoMko dhAraNa kara bhasmase dhUli-dhUsara haiM ve zmazAna stambhake Azraya baiThe hue zmazAnanilaya nAmaka vidyAdhara haiM / / 16 / / jo ye nIlamaNi evaM vaiDUryamaNike samAna vastroMko dhAraNa kiye hue haiM tathA pANDura stambhake samIpa Akara baiThe haiM ve pANDuka nAmaka vidyAdhara haiM // 17 // jo ye kAle mRgacarmako dhAraNa kiye tathA kAle camar3ese nirmita vastra aura mAlAoMko pahane hue kAlastambhake pAsa Akara baiThe haiM ve kAlazvapAkI vidyAdhara haiM // 18 / / jo pIle-pIle kezoMse yukta haiM, tapAye hue svarNake AbhUSaNa pahane haiM aura zvapAko vidyAoMke stambhake sahAre baiThe haiM ve zvapAko vidyAdhara haiM // 19 / / jo vRkSoMke pattoM ke samAna hare raMgake vastrose AcchAdita hai tathA nAnA prakArake mukUTa aura mAlAoko dhAraNa kara pAvaMta stambhake sahAre baiThe haiM ve pArvateya nAmase prasiddha haiM // 20 // jinake AbhUSaNa bA~sake pattoMke bane hue haiM tathA jo saba RtuoMke phUloMkI mAlAoMse yukta ho vaMzastambhake Azraya baiThe haiM ve vaMzAlaya vidyAdhara mAne gaye haiM / / 21 / / jinake uttamottama AbhUSaNa mahAsarpoke zobhAyamAna cihnoMse yukta haiM tathA jo vRkSamUla nAmaka mahAstambhoMke Azraya baiThe haiM ve vArbhamUlika nAmaka vidyAdhara haiM / / 22 / / jo apane-apane nizcita veSameM hI bhramaNa karate haiM tathA jo AbhUSaNoMko apaneapane cihnoMse aMkita rakhate haiM aise ina vidyAdharoMke nikAyoMkA saMkSepase varNana kiyA prakAra AryA madanavegAke kathanase vidyAdharoMkA antara jAnakara vasUdeva apane sthAnapara cale gaye tathA anya vidyAdhara bhI yathAyogya apane-apane sthAnoMko ora ravAnA hue // 24 // athAnantara eka dina kumAra vasudevane kisI kAraNavaza madanavegAse 'Ao vegavati !' yaha kaha diyA jisase ruSTa hokara vaha gharake bhItara calI gayI // 25 / / usI samaya vizikhara vidyAdharako vidhavA patnI zUrpaNakho, madanavegAkA rUpa dharakara tathA apanI prabhAse mahaloMko ekadama 1. parNapatrAMzuka-ma., patraparNAMzuka-ga. / 2. gatAH ma. / 3. gehAta ma. / 4. sUryanakhya-ma., kha. /
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaDaviMzaH sargaH 359 antarikSe mumukSastamadrAkSIda dvAgadho'ntare / ripuM mAnasavegAkhyamakasmAtsamupasthitam // 27 // vimucya 'viyataH zaurimAraNe viniyujya tam / yatheSTaM sA gatA so'pi papAta tRNakUTa ke // 28 // gIyamAnaM naraiH zrutvA jarAsandhayazaH sitam / jJAtvA rAjagRhaM tuSTaH praviSTaH puramuttamam // 29 // yate jiravA hiraNyasya koTimatra janArya saH / tyAgazIlo dadI sarvA sarvasmai tAmitastataH // 30 // jarAsandhasya hantAramIdagnA janayiSyati / iti naimittikAdezAdIduganviSyate tadA // 3 // dRSTvA ca taM tadAdhyakSamasvAruddhRtanuzca saH / nIsvA mukto gireragrAn mriyatAmiti tatkSaNe // 32 // tataH patanasau vegAdvegavatyA to balAda / nIyamAnastayA kvApi cintAmetAmupAgataH // 33 // bhAruNDairaNDajaiH pUrva cArudatto yathAhRtaH / tathAhamapi nUnaM tairdurantaM kiM nu me bhavet // 34 // durantA bandhusaMbandhA durantA mogasaMpadaH / durantAH kAntikAyAzca tathApi svantadhIrjanaH // 35 // puNyapApakRdeko'yaM bhoktA ca sukhaduHkhayoH / jAyate mriyate cAtmA tathApi svajanonmukhaH // 36 // ta eva sukhino dhIrAsta eva svahite sthitAH / vihAya bhogasaMbandhAna ye sthitA mokSavarmani // 37 // bhogatRSNominimagnA vayaM tu gurukamekAH / saMsArasukhaduHkhAto muhuH kumo vivartanam // 38 // ityAdi cintayan voro vegavatyA girestaTe / avatAyaiSa bhastrAyAH samAkRSya bahiH kRtaH // 39 // prajvalita kara chalase vasudevako hara le gayI / / 26 / / vaha unheM AkAzameM le jAkara chor3anA hI cAhatI thI ki use noce AkAzameM akasmAt AtA huA kumArakA vairI mAnasavega vidyAdhara dikhaa| AkAzase chor3akara kumArako mAra diyA jAye isa kAryameM mAnasavegako niyukta kara sUrpaNakhI yatheSTa sthAnapara calI gayo aura kumAra ghAsakI gaMjIpara nIce gira gaye // 27-28 // vahA~ manuSyoM ke dvArA gAye hue jarAsandhake ujjvala yazako sunakara kumArane jAna liyA ki yaha rAjagRha nagara hai ataH unhoMne santuSTa hokara usa uttama nagara meM praveza kiyA // 29 / / rAjagRha nagarameM kumArane jue meM eka karoDa svarNakI madrAeM jItIM aura dAnazIla banakara sabakI saba yahA~-vahA~ samasta logoMko bA~Ta dIM // 30 // nimittajJAniyoMne jarAsandhako batalAyA thA ki jo juemeM eka karor3a suvarNa mudrAeM jItakara bA~Ta degA vaha tumheM mAranevAle putrako utpanna kregaa| nimittajJAniyoMke AdezAnusAra vahAM usa samaya aise vyaktiko khoja ho rahI thI // 31 / / jarAsandhake adhikAriyoMne vasudevako dekhakara pakar3a liyA aura 'tatkAla mara jAye' isa bhAvanAse unheM eka camar3ekI bhAthar3ImeM banda kara pahAr3akI coTIse nIce chor3a diyA // 32 // vasudeva nIce gira ho rahe the ki akasmAt vegavatIne vegase Akara jorase unheM pakar3a liyaa| jaba vegavatI unheM pakar3akara kahIM le jAne lagI taba ve manameM aisA vicAra karane lage ki dekho! jisa prakAra pahale bhAruNDa pakSI cArudattako hara le gaye the usI prakAra jAna par3atA hai majhe bhI bhAruNDa pakSI harakara liye jA rahe haiM. na jAneM aba kyA daHkha hotA hai ? // 33-34 / / ye bandhujanoMke sambandha duranta-duHkhadAyaka haiM, bhoga sampadAe~ duranta haiM, aura kAntipUrNa zarIra bhI duranta hai phira bhI mUrkha prANI inheM svanta - sukhadAyaka samajhatA hai / / 35 / / vaha jIva akelA hI puNya aura pApa karatA hai, akelA hI sukha aura duHkha bhogatA hai, aura akelA ho paidA hotA tathA maratA hai phira bhI AtmIyajanoMke saMgraha karanemeM tatpara rahatA hai // 36 // ve hI dhora, vIra manuSya sukhI haiM aura ve hI AtmahitameM lage hue haiM jo bhogoMse sambandha chor3akara mokSamArgameM sthita haiM // 37|| hamAre karma bar3e vajanadAra haiM isalie hama bhoga tRSNArUpI taraMgoMmeM DUba rahe haiM tathA sukha-dukhako prApti meM ho bAra-bAra paribhramaNa karate-phirate haiM / / 38 // tadanantara isa prakAra cintana karate hue vora vasudevako vegavatIne parvatake taTapara utArA 1. viyati ma. / 2. IdRzo naraH / 3. patadasau ma. / 4. yathAdRtaH ma. /
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ 360 harivaMzapurANe patiM vegavatI dRSTvA ruroda virahAkulA / pariSvajya sa tAM mene svaparAGgasukhAsikAm // 40 // tatastena priyA pRSTA tasmai sarvaM nyavedayat / hRte marttari yadvRttaM sukhaduHkhaM nijAspade // 41 // dvayoranveSitaH zreNyoryathAraNyapurAdiSu / paryaTantyA ciraM kSetraM bhAratAkhyamazeSataH // 42 // pAi madanavegAyAH patyurdarzanametayA / viyogamapi kAGkSatyA svasyAH sthAnamalakSitam // 43 // zritvA madanavegAyA rUpaM trizikhabhAryayA / sUrpaNakhyA hRtiM cAkhyatkhamutkSipya jighAMsayA // 44 // amuto'dhityakAtastvamApatya viSTato mayA / tIrthaM paJcanadaM cAtriM homantamadhitiSThasi // 45 // ityAveditavRttAntaH sa tayA candravaktrayA / reme tatra dhunIdhIradhvAnahAriSu sAnuSu // 46 // sosTan yadRcchayAdrAkSInAgapAzavazAM dRDham / dhanyAM kanyAM yathA vanyAM nAgapAzavazAM vazAm // 47 // tadArdrahRdaye nadvA~ tAmudyanmukhakAntikAm / vyapAzayadasau pAzAtpApapAzAd yathA yatiH // 48 // muktabandhA ca natvA sA tamacintitabAndhavam / prasAdAttava me nAtha ! siddhA vidyetyabhASata // 49 // zRNu svaM dakSiNazreNyAM pure gaganavallabhe / vidyudaMSTrAndayotthAhaM bAlacandrA nRpAtmajA // 50 // sAdhayantI mahAvidyAM nayAM vidyAbhRtAriNA / nAgagazairahaM baddhA mocitA bhavatA vibho // 51 // anvavAye'smadIye'nyA kanyA ketumatItyabhUt / mocitAhamivAkANDe puNDarIkArdhacakriNA // 52 // aura bhAthar3Ise khIMcakara bAhara nikAlA ||39|| patiko dekha vegavatI virahase Akula ho rone lagI aura vasudevane bhI usakA AliMgana kara use svaparake zarIrake lie sukha denevAlI mAnA ||40|| tadanantara vasudevake dvArA pUchI priyA vegavatIne patike hare jAnepara apane ghara jo sukha-dukha uThAyA thA vaha saba unake lie kaha sunAyA || 41|| usane kahA ki maiMne Apako vijayAdhaMkI donoM zreNiyoM meM khojA, aneka vana aura nagaroMmeM dekhA tathA samasta bharata kSetrameM cirakAla taka bhramaNa kiyA parantu Apako prApta na kara sakI ||42|| bahuta ghUmane-phiraneke bAda maiMne madanavegAke pAsa Apako dekhA / so dekhakara yaha vicAra kiyA ki yahA~ rahate hue bhale hI Apake sAtha viyoga rahe para Apake darzana to pAtI rahU~gI / isI vicArase maiMne vahA~ alakSita rUpase rahane kI icchA kI parantu trizikharakI bhAryA zUrpaNakhI madanavegAkA rUpa dharakara Apake pAsa AyI aura mArane kI icchAse harakara Apako AkAzameM le gayI ||43-44 || udhara usa parvatako coTose Apa nIce girAye jA rahe the ki maiMne bIcameM hI lapakakara Apako pakar3a liyaa| isa samaya Apa paMcanada tIrthaM aura hImanta nAmaka parvatapara virAjamAna haiM || 45 || isa prakAra candramukhI vegavatIse saba samAcAra jAnakara vasudeva, nadiyoMke gambhIra zabdase sundara hImanta parvatakI adhityakAoMpara krIr3A karane lage ||46 || eka dina kumAra vasudeva apanI icchAnusAra vahA~ ghUma rahe the ki unhoMne nAgapAzase ba~dhI huI vanakI hatinIke samAna, nAgapAzase majabUta ba~dhI huI eka bhAgyazAlinI sundara kanyAko dekhA || 47|| use dekhate hI kumArakA hRdaya dayAse Ardra ho gayA isalie unhoMne jisa prakAra muni saMsArake prANiyoM ko pAparUpI pAzase mukta kara dete haiM usI prakAra mukhakI phailatI huI kAntise yukta usa bandhanabaddha kanyAko bandhana se mukta kara diyA || 48 // bandhana se chUTate hI usa kanyAne atarkita bandhu - vasudevako namaskAra kiyA aura kahA ki he nAtha! Apake prasAdase merI vidyA siddha ho gayI hai || 49 // sunie, maiM dakSiNa zreNIpara sthita gaganavallabha nagarakI rahanevAlI rAjakanyA hU~, merA nAma bAlacandrA hai ora meM vidyudaMSTra ke vaMza meM utpanna huI hU~ ||50 // meM nadI meM baiThakara mahAvidyA siddha kara rahI thI ki eka zatru vidyAdharane mujhe nAgapAzase bAMdha diyA aura he prabho ! Apane mujhe usa bandhanase mukta kiyA hai ||51 || hamAre vaMza meM pahale bhI eka ketumatI 1. kariNIm / 2. nadyAm ma / 3. bhavitA ma. /
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaDviMzaH sargaH - 361 tasyaiva sAbhavatpanI niHsapatnaM yathA tathA / avazyambhAvinI patnI tavAhamiti budhyatAm // 53 // tvaM gRhANa vimo vidyA vidyAdharasudurlabhAm / ityuktaH so'vadadeyA vegavatyai mamecchayA // 54 // labdhAdezA tathetyuktvA tato vegavatImasau / khamurikSapya yayau kanyA puraM gaganavallabham // 55 // zAlinIcchandaH vidyAdAnaM bAlacandrAbhidhAnA vidyAM datvA kanyakA vegavatyai / sadyo jAtA muktazalyA ca jainyo vidyAdharyaH sAdhayansyabhyupetam // 56 // ityariSTanemipurANasa~graha harivaMze jinasenAcAryakRtI bAlacandrAdarzanavarNano nAma SaDviMzaH sargaH // 26 // nAmakI kanyA ho gayI hai| use mere hI samAna puNDarIka nAmaka ardhacakrone acAnaka Akara bandhanase mukta kiyA thA aura vaha jisa prakAra usI ardhacakrIkI nivirodha patnI ho gayI thI usI prakAra meM bhI ApakI patnI avazya honevAlI huuN| yaha Apa nizcita samajha lIjie // 52-53 / / he nAtha! Apa vidyAdharoMke lie atizaya durlabha isa vidyAko grahaNa kIjie / kanyAke isa prakAra kahanepara kumAra vasudevane kahA ki vaha vidyA merI icchAse vegavatIke lie dene yogya hai / / 54|| kumArakI AjJA pAkara usane 'tathAstu' kaha vegavatIke lie vaha vidyA de dI aura tadanantara AkAzameM ur3akara vaha gaganavallabha nagarako calI gayI // 55 // kumArI bAlacandrA, vegavatIke lie vidyArUpI dAna dekara zIghra hI niHzalya ho gayo so ThIka hI hai kyoMki jinadharmakI upAsanA karanevAlI vidyAdhariyAM apane manorathako zIghra hI siddha kara letI haiM // 56 // isa prakAra ariSTanemipurANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM bAlacandrAke darzanakA varNana karanevAlA chabbIsavA~ sarga samApta huA // 26 // 1.niHsapatnI m.| 2. ityukto'sau vadaddeyA ma., k.,kh.| 3. nagaravallabham m.| 4. vidyA ka., kh.,|
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptaviMzaH sargaH gotamo'trAntare pRSTaH svasthena magadhezinA / vidyudaMSTro mune ! ko'sau kIdRgAcaraNo'pi vA // 1 // ityukto so'vadadvaMze namergaganavallabhe / vidyudaMSTro'bhavad bharttA zreNyoradbhutavikramaH // 2 // aparebhyo videhebhyaH so'nyadAnIya yoginam / saMjayantamihodAramupasargamakArayat // 3 // hetunA kena nAtheti praznitaH kautukAd gaNI / purANaM saMjayantasya jagau pApavinAzanam // 4 // ihAparavidehe'sti viSayo gandhamAlinI / vItazokA purIMhAtra vaijayanto'bhavannRpaH // 5 // sarvazrIriti bhAryAsya svayaM zrIriva rUpiNI / saMjayantajayantAkhyau tasyAzca tanayau zubhau // 6 // viharannanyadA yAtaH svayaMbhUstIrthaM kRttataH / dharmaM zrutvA pitA putrau te trayo'pi pravavrajuH // 7 // teSAM viharatAM sArdhaM pihitAsravasUriNA / saMjAtaM vaijayantasya kevalaM ghAtighAtinaH // 8 // caturNikAya deveSu vandamAneSu taM munim / jayanto vIkSya dharaNaM nidAnI' dharaNo'bhavat // 9 // svapuryAzca manoharyAH zmazAne bhImadarzane / saptAhapratimo yogI saMjayanto'nyadA sthitaH // 10 // bhadrAle vane strIbhirvidyudaMSTro'nyadA ciram / rantvA gacchatpuraM dRSTvA saMjayantaM yadRcchayA // 11 // pUrvavairavazAtkuddhastamAnIyAtra bhArate / vaitADhyadakSiNopAnte girau varuNanAmani // 12 // athAnantara isI bIca meM nizcintatAse baiThe hue rAjA zreNikane gautama svAmIse pUchA ki he muninAtha ! vidyuddaMSTra kauna thA ? aura usakA AcaraNa kaisA thA ? ||1|| isa prakAra pUchanepara gautama svAmI kahane lage ki namike vaMza meM gaganavallabha nAmaka nagara meM eka vidyuddaMSTra nAmakA vidyAdhara ho gayA hai jo donoM zreNiyoMkA svAmI thA tathA adbhuta parAkramase yukta thA || 2 || eka samaya vaha pazcima videha kSetra se saMjayanta nAmaka munirAjako apane yahAM uThA lAyA aura unapara usane ghora upasarga karAyA ||3|| yaha suna rAjA zreNikane kautukavaza phira pUchA ki he nAtha! vidyuddaMSTrane saMjayanta munirAjapara kisa kAraNa upasagaM karAyA thA ? isake uttarameM gaNadhara bhagavAn saMjayanta munikA pApanAzaka purANa isa prakAra kahane lage ||4|| he rAjan ! isI jambU dvIpake pazcima videha kSetrameM eka gandhamAlinI nAmakA deza hai / usameM vItazokA nAmakI nagarI hai| usa nagarImeM kisI samaya vaijayanta nAmakA rAjA rAjya karatA thA || 5 | usakI sarvazrI nAmakI rAnI thI jo aisI jAna par3atI thI mAno zarIrako dhAraNa karanevAlI sAkSAt lakSmI ho| ina donoMke saMjayanta aura jayanta nAmake do uttama putra the ||6|| kisI eka samaya vihAra karate hue svayambhU tIrthaMkara vahA~ aaye| unase dharma zravaNa kara pitA aura donoM putra - tInoMne dIkSA dhAraNa kara lI ||7|| apane pihitAsrava nAmaka AcArya ke sAtha ve tInoM muni vihAra karate the / kadAcit ghAtiyA karmoMko naSTa karanevAle vaijayanta muniko kevalajJAna utpanna ho gayA ||8|| kevalajJAnake utsava meM jaba cAroM nikAyake deva munirAja vaijayantakI vandanA kara rahe the taba dharaNendrako dekha jayanta munine dharaNendra honekA nidAna kiyA aura usake phalasvarUpa ve marakara dharaNendra ho bhI gaye ||9|| kisI samaya jayantake bar3e bhAI saMjayanta munirAja apanI vItazokA nAmaka sundara nagarIke bhImadarzana - bhayaMkara zmazAna meM sAta dinakA pratimA yoga lekara virAjamAna the ||10|| usI samaya vidyuddaMSTra, bhadrazAla vanameM apanI striyoMke sAtha cirakAla taka krIr3A kara apane nagarakI ora lauTa rahA thA ki acAnaka usakI dRSTi saMjayanta munirAjapara par3I ||11|| pUrvaM vairake kAraNa kupita ho vaha unheM uThA lAyA aura bharata kSetra sambandhI vijayA 1. nidAnadharaNo Ga. /
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptaviMzaH sargaH haridvatI'saricaNDavegA gajavatIti ca / tathA kusumavatyanyA yA suvarNavato ca sA // 13 // paJcAnAM saGgame tAsAM pradoSasamaye sa tam / sthApayitvA samaM gatvA pratyUSe'kSobhayaskhagAn // 14 // rAkSaso'dya mahAkAyaH svapne'darzi mayA nizi / kSayakRtsa kilAsmAkaM nihanmastaM khagA laghu // 15 // iti praNodya taiH sAkamudyatairvividhAyudhaiH / so'vadhInirvavau tIrthe zItale zItalasya saH // 16 // taccharIrasya pUjArtha dharaNendraH samAgataH / ruSTo hRsvAkhilA vidyAstaM hantaM sa samudyataH // 17 // AdityAbhastamAgatya lAntavendro nyavArayat / mA mA prANivadhaM kArSIdharaNendra ! phaNIndra ! moH||18|| svamahaM ca khagendro'yaM saMjayantazca saMsRtau / baddhavairA vayaM sarve yathA bhrAntAstathA RNu // 19 // atrAsti bharatakSetre viSayaH zakaTazrutiH / puraM siMhapuraM tatra siMhaseno nRpo'mavat // 20 // rAmadattA priyA tasya kalAguNavibhUSaNA / dhAtrI nipuNamatyAkhyA nipuNA nipuNeSvapi // 21 // satyavAdI narendrasya zrIbhUtyAkhyaH purohitH| alubdha iti sa khyAtaH zrIdattA tasya mAhanI // 22 // mANDazAlAH samastAsu dizAsu nagarasya saH / kArayitvA vaNigvagavizvAsaM kurutetarAm // 23 // vaNika sumitradatto'sti padmakhaNDe purodhasi / ratnAni paJca vinyasya yAtaH potena tRSNayA // 24 // bhinnapAtraH sa cAgatya yAcitvA tAnyalabdhavAn / purohitapramANazca rAjalokainirAkRtaH // 25 // parvatake dakSiNa bhAgake samIpa varuNa nAmaka parvatapara unheM le gayA // 12 // haridvatI, caNDavegA, gajavatI, kusUmavatI aura sUvarNavatI ina pA~ca nadiyoMkA jahA~ samAgama haA hai vahA~ sAyaMkAlake samaya unheM rakhakara calA gayA aura prAtaHkAla usane vidyAdharoMko yaha kahakara kSubhita kara diyA ki Aja rAtriko maiMne svapna meM eka mahAkAya rAkSasa dekhA hai| vaha rAkSasa hama logoMkA kSaya karanevAlA hogaa| isalie he vidyAdharo! calo use zIghra hI mAra DAleM // 13-15 // isa prakAra vidyAdharoMko prerita kara usane nAnA prakArake zastra dhAraNa karanevAle vidyAdharoMke sAtha unheM mAra ddaalaa| munirAja saMjayanta bhI antima samaya kevalajJAna prApta kara zrI zItalanAtha bhagavAnke zAntidAyaka tIrthameM nirvANako prApta hue // 16 // tadanantara unake zarIrakI pUjAke lie jayantakA jIva-dharaNendra AyA so vidyuiMSTra kI isa karatUtase vaha bahuta hI ruSTa huaa| vaha vidyudaMSTrakI samasta vidyAoMko harakara use mAraneke lie udyata huA hI thA ki usI samaya AdityAbha divAkara deva nAmaka lAntavendrane vahA~ Akara 'he dharaNendra ! he phaNIndra ! vyartha ho jIva hiMsA na karo' ina zabdoM dvArA use hiMsAse roka diyA // 17-18 // tuma, maiM, yaha vidyAdharoMkA rAjA vidyuiMSTra aura saMjayanta isa prakAra hama saba vaira bAMdhakara saMsArameM jisa taraha bhaTakate rahe haiM vaha maiM kahatA hU~ so suno ||19|| __ isI bharata kSetrameM eka zakaTa nAmakA deza hai| usake siMhapura nagarameM kisI samaya siMhasena nAmakA rAjA rAjya karatA thA / / 20 / / siMhasenako kalA aura guNarUpI AbhUSaNoMse suzobhita rAmadattA nAmakI strI thI tathA nipuNamati nAmako eka dhAya thI jo nipuNa manuSyoMmeM bhI atizaya nipuNa thI // 21 // rAjAkA eka zrIbhUti nAmakA purohita thA jo apaneko satyavAdI prakaTa karatA thA tathA lokameM alubdha-nilobha hai isa taraha prasiddha thaa| usako brAhmaNIkA nAma zrIdattA thA // 22 // vaha zrobhUti nagarako samasta dizAoMmeM bhANDazAlAe~-dharohara rakhaneke sthAna banavAkara vyApArI vargakA bahuta vizvAsapAtra bana gayA thA / / 23 / / usI samaya padmakhaNDa nAmaka nagarameM eka sumitradatta nAmaka vaNik rahatA thaa| vaha kisI samaya apane pAMca ratna zrIbhUti purohitake pAsa rakhakara tRSNAvaza jahAja dvArA kahIM gayA thA // 24 // bhAgyavaza usakA jahAja phaTa gyaa| 1. zaraccandravegA ma. | 2. 'laghu kSipramaraM dtam' ityamaraH / 3. nirvANaM prAptavAn / 4. mahAtha kha. ga., Ga., mAhAthaM ma. / 5. mAhinI ma. ! brAhmaNI /
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe pratyAzAdagdhacittazca nRpAMgArasamIpagam / uccaistaruM samAruhya pUrakarotIti nityazaH // 26 // siMhaseno mahArAjo rAmadattA kRpAvatI / sAdhulokastathAnyo'pi zRNotu kRpayA yutaH // 27 // mAse pakSe'hni cAmuSmin zrIbhUteH satyato mayA / pacaivaMvidharatnAni haste nyastAni tAnyasau // 28 // pradAtuM necchatodAnImatilubdhamatirmama / iti pratyUSavelAyAM nityaM pUrakRtya yAtyasau // 29 // bahutvevamatIteSu mAseSu nRpamekadA rAtrau priyAvadadrAjannanyAyo'yamaho mahAn // 30 // foot durbalAzcApi loke santi tadatra kim / balinAM durbalA hastairlamante naiva jIvitum // 31 // durbalasya varAkasya hRtAnyasya balIyasA / ratnAni tAni dApyantAM yadi te'sti kRpA prabho // 32 // rAjA prAha priye ! vArghau bhinnapAtro'yamatrapaH / arthanAze grahI jAtaH pralapatya viduHkhitaH // 33 // ityuktA sA jagau rAjannaiSo'rthaM prahadUSitaH / yato niyamitAlApastasvatastatparIkSyatAm // 34 // isyAkarNya nRpo'pRcchattamupAMzu dinAnane / apahRte sma sa drohI kuto lubdhasya satyatA // 35 // tato dyUtacchalenaiva sa parokSitumudyataH / rAjJI taM tu purAprAkSIt rAtrau bhuktamalakSitA // 36 // gatvA nipuNamatyA ca rAjapalyA nidezataH / yAcitA no dadau tAni sAbhijJAnamapi priyA // 37 // dyUte nirjitamAdAya brahmasUtraM yayAca sA / dhAtrI tathApi no lebhe patyAdezo hi tAdRzaH // 38 // 364 lauTakara usane purohitase apane ratna mA~ge parantu prApta nahIM kara sakA / rAjadvArameM usane prArthanA kI parantu purohitako pramANa mAnanevAle rAja- karmacAriyoMne use tiraskRta kara bhagA diyA ||25|| antameM badaleko AzAse jisakA citta jala rahA thA aisA sumitradatta vaNik rAjamahala ke samIpa eka U~ce vRkSapara car3hakara pratidina yaha kahatA huA rone lagA ki mahArAja siMhasena, dayAvatI rAnI rAmadattA tathA anya sajjana puruSa dayAyukta ho merI prArthanA suneM / maiMne amuka mAsa aura pakSa ke amuka dina zrIbhUti purohitakI satyavAditAse prabhAvita hokara usake hAthameM isa isa prakArake pAMca ratna rakhe the parantu isa samaya vaha atyanta lubdha hokara mere vaha ratna denA nahIM cAhatA hai / isa prakAra pratidina prAtaHkAla ke samaya rokara vaha yathAsthAna calA jAtA thA || 26 - 29 / / isa prakAra use rote-rote jaba bahuta mahIne bIta gaye taba eka dina priyA rAmadattArAtri ke samaya rAjAse kahA ki he rAjan ! yaha bar3A anyAya hai / lokameM balavAn aura durbala sabhI hote haiM to kyA balavAnoMke hAthase durbala manuSya jIvita nahIM raha sakate ? ||30-31|| isa becAre durbala ratna atizaya balavAn purohitane har3apa liye haiM / isalie he prabho ! yadi isapara Apako dayA AtI hai to isake ratna dilAye jAveM ||32|| rAjAne kahA ki he priye ! samudra meM isakA jahAja phaTa gayA thA, isalie yaha nirlajja dhana naSTa ho jAneke kAraNa atizaya duHkhI ho pizAcase AkrAnta ho gayA hai aura usI dazAmeM kucha bakatA rahatA hai ||33|| isa prakAra rAjAkA uttara pAkara rAmadattAne kahA ki he rAjan ! yaha dhanarUpI pizAcase AkrAnta nahIM hai kyoMki yaha pratidina eka hI bAta kahatA hai ataH isakI parIkSA kI jAye || 34|| yaha sunakara rAjAne prAtaHkAla ekAntameM purohitase pUchA parantu vaha drohI sarvathA meMTa gayA so ThIka hI hai kyoMki lobhI manuSya ke satyatA kaise ho sakatI hai ? ||35|| tadanantara rAjA juAke chalase hI purohitakI parIkSA karaneke lie udyata huA / rAnI rAmadattAne juA khelane ke pUrva hI kisI bahAne purohita se pUcha liyA thA ki Aja Apane rAtrimeM kyA bhojana kiyA thA ? || 36 || rAnI rAmadattAko AjJA pAkara nipuNamati dhAyane jAkara purohitako strose ratna mA~ge aura pahacAna ke lie rAtri ke bhojanakI bAta batAyI parantu purohitakI strIne ratna nahIM diye ||37|| abakI bAra juAmeM jItA huA janeU le jAkara nipuNamatine purohitako strIse ratna mA~ge parantu phira bhI vaha unheM prApta 1. yAcitAni ma. |
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptaviMzaH sarga: 365 patinAmAGkitAM dRSTA mudrikA tAnyadAt priyA / vacanAdrAmadattAyA taM cApyupasaMhRtam // 39 // vyAmizrANyapi sadasnaH parakIyairasau vaNika / svaratnAnyevamAdAya rAjapUjAmavAptavAn // 40 // parasvaharaNaprItaH sarvasvaharaNaM dvijaH / gomayAdanamapyApya mallamuSTihato mRtaH // 41 // arthadhyAnAvilacAsau sapogandhananAmakaH / bhANDAgArAntare jajJe rAjJo drohI hatAzakaH // 42 // sthApito'nyaH pade tasya dvijo dhammillasaMjJakaH / mithyAvRSTiradiSTArtha' prati prAyaH kilodyataH // 43 // padmakhaNDapuraM gatvA jainImato'pyaso vaNik / dAnI cAsInnidAnI ca dettAputratvavAJchayA // 44 // samitradattikA tasya bhAryA mRtvA virodhinI / vyAghrIbhatA cakhAdAdau taM sAdhotaye gatam // 45 // so'bhavadrAmadattAyAH putraH sasnehabandhanaH / siMhacandra itIndratvamagaNayya nidAnataH // 46 // pUrNacandra itIndrAbhaH kanIyAn tasya jAtavAn / jAtau ca tau kSitau khyAtI sUryAcandramasau yathA // 47 // bhANDAgArapraviSTaM ca siMhasenamagandhanaH / daSTavAn duSTasarpo'sAvekadA vairabhAvataH // 48 // mantrairgaruDadaNDena mahAgAruDikena tu / agandhanAdayaH sarpAstadAhUya praNoditAH // 39 // tiSThatveko'parAdhI hi zeSA yAntu yathAgatam / ityukto'gandhano'tiSThad yAtAstvanye pRdAkavaH // 50 // nahIM kara sako so Thoka ho hai kyoMki usake lie patikI AjJA hI vaisI thI // 38 // tIsarI bAra patike nAmase cihnita aMgUTho dekhakara purohitako khone ve ratna de diye| usI samaya rAnI rAmadattAko AjJAnusAra juA banda kara diyA gayA // 39 // yadyapi rAjAne vaNikke una ratnoMko dUsareke ratnoMke sAtha milAkara diyA thA tathApi vaNikane apane ho ratna pahacAnakara u aura isa sacAIke kAraNa rAjAse sammAnako bhI prApta kiyA // 40 // dUsarekA dhana haraNa karane meM prItikA anubhava karanevAle purohitakA saba dhana chIna liyA gayA, use gobara khilAyA gayA aura malloMke mukkoMse piTavAyA gayA jisase vaha mara gayA // 41 / / cUMki vaha dhanake AtaMdhyAnase kaluSita citta hokara marA thA isalie rAjAke bhANDAra gahameM agandhana nAmakA sA~pa haA aura a duSTatAke kAraNa rAjAse sadA droha rakhane lagA // 42 // zrIbhUti purohitake sthAnapara dhammilla nAmaka dUsarA brAhmaNa rakhA gayA parantu vaha bhI mithyAdRSTi thA aura prAyaH nahIM kahe kAryako karaneke lie udyata rahatA thA // 43|| sumitradatta vaNika ratna lekara apane padmakhaNDapura nagarako calA gyaa| yadyapi vaha jaina thA-jana dharmake svarUpako samajhatA thA tathApi 'maiM rAnI rAmadattAkA putra hoUM aisA usane nidAna bAMdha liyA aura isI icchAse vaha khUba dAna karane lagA / / 44 / / vaNikko strI sumitradattikA jo sadA usase virodha rakhatI thI marakara eka parvatapara vyAghrI huii| eka dina sumitradatta kinhIM munirAjakI vandanAke lie usI parvatapara gayA thA so usa vyAghrIne use khA liyaa| vaha rAmadattAkA putra huaa| yadyapi vaha apane puNya balase indra ho sakatA thA tathApi nidAnake dvArA indratvako upekSA kara rAjaputra hI huaa| usakA siMhacandra nAma rakhA gayA tathA vaha rAmadattAke sneha-bandhanase yukta thA-use atizaya pyArA thA / / 46 // siMhacandrake, indrake samAna AbhAvAlA pUrNacandra nAmakA eka choTA bhAI bhI huaa| ye donoM bhAI pRthivIpara sUrya-candramAke samAna prasiddha the // 47|| eka samaya rAjA siMhasena kAryavaza bhANDAgArameM praviSTa hue so vahAM pUrva vairake kAraNa purohitake jova agandhana nAmaka duSTa sA~pane unheM kATa khAyA ||48|| usI nagara meM eka gAruDika vidyA (sarpa utAraneko vidyA) kA acchA jAnakAra garuDadaNDa rahatA thaa| usane mantra agandhanako Adi lekara samasta sarpoko bulAkara unase kahA ki tuma logoMmeM jo eka aparAdhI sarpa hai vahI yahA~ Thahare, bAkI saba yathAsthAna cale jAveM / garuDadaNDake aisA kahanepara rAjAko 1. radRSTArtha m.| 2. rAmadattAyAH putro'haM bhaveyamiti vAJchayA nidAnayukto'bhUt / 3. siMhasenaM sa gandhanaH ma. / 4. srpaaH|
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe upasaMhara he duSTa ! svavisRSTaM viSaM laghu / nopasaMhartumicchA cetpravizAzu hutAzanam // 51 / / ityukto nopasaMhRtya viSaM viSadharo ruSA / jvalatkRzAnumAvizya mRtvAbhaccamarI mRgI // 52 // siMhaseno mRto jAtaH sa hastI sallakIvane / zAkhAmRgastu dhammillaH kA vA mithyAdRzA gatiH // 53 // rAmadattAsutau rAjayuvarAjau nayAnvitau / zazAsaturilAM velAvalayAvadhikA vibhU // 54 // podane pUrNacandro yo yA hiraNyavatI ca tau / pitarau rAmadattAyA jinazAsanabhAvitau // 55 / / rAhubhadramuneH pAveM pravrajyAvadhimairipatA / dattavatyAryikApAveM mAtAdhattAryikAvratam // 56 / / pUrNacandra muneH zrutvA rAmadattAmbikAyikA / pravRttiM rAmadattAyA gatvA bodhayatisma tAm // 57 // prAvajadrAmadattA sA saMsAramayavedinI / rAhabhadragurorante siMhacandro'pi bodhitaH // 5 // pUrNacandrastu rAjyasthaH pratApapraNatAhitaH / bhogAsakto babhUvAsau saMyaktvavratavarjitaH // 59 // ekadA rAmadattAryA siMhacandraM tAvadhim / papraccha cAraNaM natvA svamAtRsutajanma sA // 6 // sa prAha bharate'traidha viSaye kosalAmidhe / babhUva varddhakigrAme vipro nAmnA mRgAyaNaH // 6 // brAhmasya svabhAvena madhurA madhurAmidhA / sutA ca vAruNI yUnAM vAruNIva madAvahA // 62 // kATanevAlA agandhana sarpa raha gayA bAkI saba cale gaye // 49-50 // garuDadaNDane use lalakArate hue kahA ki are duSTa ! apane dvArA chor3e hue viSako zIghra hI khIMca aura yadi khIMcanekI icchA nahIM hai to zIghra hI agnimeM praveza kara // 51 / / garuDadaNDake isa prakAra kahanepara usa agandhana sarpane krodhake kAraNa viSa to nahIM khIMcA para jalatI huI agnimeM praveza kara maraNa svIkAra kara liyA aura marakara vaha camarI mRga huA // 52 // viSake vegase marakara rAjA sallakI vanameM hAthI huA aura jise zrIbhUtike sthAnapara rakhA gayA thA vaha dhammilla marakara usI vanameM vAnara huA so ThIka hI hai kyoMki mithyAdRSTi jIvoMkI aura gati ho hI kyA sakatI hai / / 53 / / rAmadattAke siMhacandra aura pUrNacandra nAmaka donoM nItijJa evaM sAmarthyavAn putra kramase rAjA aura yuvarAja banakara samudrAnta pRthivIkA pAlana karane lage // 54 // podanapura nagarameM jo rAjA pUrNacandra aura rAnI hiraNyavatI thI ve rAnI rAmadattAke mAtApitA the aura ve donoM hI jinazAsanakI bhAvanAse yukta the // 55 / / eka bAra rAmadattAke pitA pUrNacandrane rAhubhadra munike samIpa dIkSA le avadhijJAna prApta kiyA aura mAtA hiraNyavatIne dattavatI AryikAke samIpa dIkSA le AryikAke vrata dhAraNa kara liye // 56 // kadAcit rAmadattA kI mAtA hiraNyavatI AryikAne avadhijJAnI pUrNacandra munise rAmadattAkA saba samAcAra sunA aura jAkara use sambodhita kiyA-samajhAyA / / 57 / / mAtAke mukhase upadeza zravaNa kara rAmadattA saMsArase bhayabhIta ho uThI jisase usane usI samaya dIkSA le lii| hiraNyavatIne rAmadattAke putra siMhacandrako bhI samajhAyA jisase usane bhI rAhabhadra guruke samIpa dIkSA le lI // 58|| siMhacandrake bAda pratApake dvArA zatruoMko namrIbhUta karanevAlA yuvarAja pUrNacandra rAjya-siMhAsanapara ArUr3ha huA parantu vaha samyagdarzana aura vratase rahita honeke kAraNa bhogoMmeM Asakta ho gayA / / 59|| eka bAra AryikA rAmadattAne avadhijJAnI evaM cAraNa Rddhike dhAraka siMhacandra muniko namaskAra kara unase apanA, apanI mAtAkA tathA apane putroMkA pUrvabhava pachA // 60 // isaka uttarama munirAja kahane lage ki isI bharatakSetrake kosala dezameM eka vardhaki nAmakA grAma thA aura usameM mRgAyaNa nAmakA eka brAhmaNa rahatA thA / / 61 / / brAhmaNako brAhmaNokA nAma madhurA thA jo na kevala nAmase hI madhurA thI kintu svabhAvase bhI madhurA thii| una donoMke eka vAruNI nAmako putrI thI jo taruNa manuSyoMke lie vAruNI-madirAke samAna mada utpanna karanevAlI 1. vatItyaso m.| 2. pratApena praNatAH ahitAH zatravo yena saH / 3. madireva /
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptaviMzaH sargaH mRtvA mRgAyaNo rAjJaH sAkete'tibalasya saH / hitA hiraNyavatyeSA zrImatyAzca sutAbhavat // 63 // madhurA tvaM rAmadattAbhaH pUrNacandrastu vAruNI / vaNiksumitradatto'haM siMhacandrastavAtmajaH // 64 // 'daSTaH zrImatipUrveNa bhujagena pitA gajaH / saMjAto grAhito dharma mayA sa madavAraNaH // 65 // durbhujaGgacarI mRkhA camarI camarAturA / raudraH kukkuTasarpo'bhUd rukSapakSaparigrahaH // 66 // sopavAsavratazrAntaH sa vizrAntamadaH karI / grastaH kukkuTasarpeNa sahasrAramagAtsudhIH // 67 // vimAne zrIprabhe tatra zrIdharaH zrIdharo'maraH / apsarobhiramA bhogI dharmeNa ramate'dhunA // 68 // krodhAd dhammillapUrveNa markaTena hatastadA / pApaH kukkuTasarpo'gAtpRthivIM bAlukAprabhAm // 69 // mlecchaH zRgAladattastaddantidantAsthimauktikam / dattavAn dhanamitrAya pUrNacandrAya vANijaH // 70 // dantAsthibhirayaM tuSTaH kArayitvA nRpAsanam / hArabhAraM tu muktAbhirathAste tadvibhartti tam // 71 // aho saMsAravaicitryaM dehinAmiha mohinAm / pituraGgAni jAyante bhogAGgAni parAGgavat // 72 // nizamya zamino vAkyaM rAmadattA pramAdinam / tadazeSamudAhRsya pUrNacandramabodhayat // 73 // dAnapUjA tapaH zIlasamyaktvamanupAlaya saH / kalpe tasmin vimAne'bhUdvaiDUryaprabhanAmani // 74 // rAmadattA'pi samyaktvAstreNamutsRjya tatra tu / prabhaMkaravimAne'bhUddevaH sUryaprabhAbhiH // 75 // siMha candramuniH samyagArAdhitacatuSTayaH / graiveyake'hamindro'bhUtsa prItikarasaMjJake // 76 // thI || 62 // mRgAyaNa marakara sAketa nagara meM rAjA atibala aura usakI rAnI zrImatIke tumhArI mA~ hiraNyavatI huA hai ||63 || usakI madhurA brAhmaNI tU rAmadattA huI hai, vAruNIkA jIva terA choTA putra pUrNacandra huA hai, aura vaNik sumitradattakA jIva meM terA sicandra nAmakA putra huA hU~ ||64 // pitA siMhasenako zrIbhUtike jIva agandhana sapane Da~sa liyA thA isalie marakara ve hAthI hue the| maiMne unheM hAthI kI paryAya meM zrAvakakA dharmaM dhAraNa karAyA thA ||65 || zrIbhUti purohitakA jIva sA~pa huA thA phira camarI mRga huaa| tadanantara camaramRgake lie Atura hotA huA marakara rUkhe paMkhoM ko dhAraNa karanevAlA duSTa kukkuTa sarpa huA || 66 || pitAkA jIva jo hAthI huA thA vaha upavAsakA vrata lekara zithila par3A huA thA aura usakA saba mada sUkha gayA thA usI dazA meM purohitake jIva kukkuTa sarpane use Da~sa liyA jisase vaha acche pariNAmoMse marakara sahasrAra svarga gayA || 67 // vaha vahA~ zrIprabha nAmaka vimAnameM lakSmIko dhAraNa karanevAlA zrIdhara nAmakA deva huA hai aura isa samaya dharmake prabhAvase bhogoMse yukta ho apsarAoMke sAtha ramaNa kara rahA hai || 68|| dhammillakA jIva jo markaTa huA thA usane hAthIkA ghAta karanevAle kukkuTa sarpako krodhavaza mAra DAlA jisase vaha marakara bAlukAprabhA nAmaka tIsare naraka meM gayA || 69 || kisI zrRMgAladatta nAmaka bhIlane usa hAthI dAMta, haDDI aura motI ikaTThe kara dhanamitra seThake lie diye aura dhanamitrane rAjA pUrNacandra ke lie samarpita kiye // 70 // rAjA pUrNacandra unheM pAkara bahuta santuSTa huA / usane dA~toM kI haDDiyoMse siMhAsana banavAyA hai aura motiyoMse bar3A hAra taiyAra karavAyA hai| isa samaya vaha usI siMhAsanapara baiThatA hai aura usI hArako dhAraNa karatA hai || 71 || aho ! mohI prANiyoMkI saMsArakI vicitratA to dekho ki jahA~ anya prANiyoMke aMgake samAna pitAke aMga bhI bhogake sAdhana ho jAte haiM || 72 || munirAja siMhacandrake vacana sunakara AryikA rAmadattAne jAkara pramAdameM DUbe pUrNacandrako vaha saba batAkara acchI taraha samajhAyA ||73 || jisase vaha dAna, pUjA, tapa, zIla aura samyaktvakA acchI taraha pAlana kara usI sahasrAra svargake vaiDUryaprabha nAmaka vimAnameM deva huA ||74 || rAmadattA bhI samyagdarzana ke prabhAvase strI paryAyako chor3akara usI sahasrAra svargake prabhaMkara nAmaka vimAna meM sUryaprabha nAmakA deva huI || 75 || aura siMhacandra muni bhI acchI taraha cAra 1. dRSTaH ma. / 2. lakSmIdharaH / 3 etannAmadheyaH / 4. vAcya ma. / 367
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ 368 harivaMzapurANe sUryapramasurazcyutvA jambUdvIpasya bhArate / vaitAbyadakSiNazreNyAM dharaNItilake pure // 7 // bhabhRto'tibalasthAmassamyaktvacyutidoSataH / sulakSaNamahAdevyAM zrIdharAkhyA zarIrajA // 78 // alakApataye dattA sA sudarzanabhUbhuje / sa vaiDUryavimAnezastasyAM jAtA yazodharA // 79 // dattAyAmuttarazreNyAM prabhAkarapurezine / sUryAvartAya jAto'syA suto'sau zrIdharo'maraH // 8 // tasmai tu razmivegAya rAjyaM datvA pitA tataH / municandrasamIpe'sau mokSArthI tapasi sthitaH // 81 // guNavatyAryikApAzva zrIdharA sayazodharA / samyagdarzanasaMzuddhA pravajyAM pratyapadyata ||82 // razmivego'nyadA yAtaH siddhakUTaM vavandiSuH / haricandramunestatra dharma zrutvAmavadyatiH / / 83 / / kAJcanAkhyaguhAyAM taM svAdhyAyadhvanipAvanam / AyeM te vandituM yAte razmivegaM mahAmunim / / 8 / / bAlukAprabhabhameryo niryAto nArakazciram / sa saMsRtya guhAyAM hi jAtaH so'jagaro'tra tu // 85 // kAyotsargasthitaM sAdhumupasarganirIkSaNAt / Arye ca te sapraryAde so'giladvipulodaraH / / 86 // razmivego mRtaH kalpe kApiSTe zreSThadhIrabhUt / arkapramastathAtrAyeM vimAne rucake surau / / 87 // mahAzatrurasau mRtvA raudradhyAnadurAzayaH / paGkaprabhAM bhuvaM prAptaH pApapaGkakalaGkitaH // 8 // prItikaravimAnezaH siMhavandracaraicyutaH / aparAjitasundayoH putrazcakrapure'jani // 8 // cakrAyudhAbhidhAnasya citramAlAsya mAminI / tasyAmarkaprabhazcyutvA jAto vajrAyudhaH sutaH // 10 // - -- ArAdhanAoMkI ArAdhanA kara prItikara nAmaka graiveyakameM ahamindra hue // 76|| rAmadattAkA jIva jo sUryaprabha deva huA thA vahA~ usakA samyagdarzana chUTa gayA thA isalie Ayu pUrNa honepara vahA~se cyuta ho vaha vijayArdha parvatakI dakSiNa zreNIpara jo dharaNItilaka nAmakA nagara hai usake rAjA atibalakI sulakSaNA nAmaka mahAdevIke zrIdharA nAmako putrI huA ||77-78|| zrIdharA, alakA nagarIke svAmI rAjA sudarzanako dI gayI aura usake pUrNacandrakA jIva jo vaiDUryaprabha vimAnakA svAmI thA vahAMse cayakara yazodharA nAmakI putrI huA / / 79|| yazodharA, uttara zreNIpara sthita prabhAkarapurake svAmI rAjA saryAvartake lie dI gayI aura usake rAjA siMhasenakA jIva jo zrIdhara deva huA thA vaha vahA~se cayakara razmivega nAmakA putra huA ||80 / / tadanantara jaba rAjA sUryAvarta mokSakI abhilASAse usa razmivega pUtrake lie rAjya dekara municandra guruke samIpa tapa karane lagA taba zrIdharA aura yazodharAne bhI samyagdarzanase zuddha ho guNavatI AryikAke pAsa dIkSA le lI / / 81-82 / / eka samaya razmivega vandanA karanekI icchAse siddhakUTa gayA thA ki vahAM haricandra munise dharma zravaNa kara muni ho gayA // 83 // eka dina mahAmuni razmivega, kAMcana nAmaka guhAmeM svAdhyAya karate hue virAjamAna the ki zrIdharA aura yazodharA nAmakI AyikAeM unakI vandanAke lie vahAM gayIM / / 84 / / zrIbhUti purohitakA jIva jo bAlukAprabhA pRthivImeM nArako huA thA vaha cirakAlake bAda vahA~se nikalakara tathA saMsArameM paribhramaNa kara usI guhAmeM ajagara huA thA / / 85 / / upasarga AyA dekha muni razmivega kAyotsarga meM sthita ho gaye aura donoM AyikAoMne bhI sAvadhika saMnyAsa le liyaa| vizAla udarakA dhAraka vaha ajagara una tInoMko nigala gayA // 86|| razmivega marakara kApiSTha svargameM uttama baddhike dhAraka arkaprabha deva hae aura donoM AyikAe~ bhI usI svargake rucaka vimAnameM deva huI // 87 // jisakA hRdaya raudradhyAnase dUSita thA aisA mahAzatru ajagara pAparUpI paMkase kalaMkita ho marakara paMkaprabhA nAmaka cauthI pRthivImeM utpanna huA ||88|siMhacandrakA jIva jo prItikara vimAnakA svAmI thA vaha vahA~se cyuta ho cakrapura nAmaka nagarake rAjA aparAjita aura rAnI sundarIke cakrAyudha nAmakA putra huaa| cakrAyudhakI strI citramAlA thI aura usake muni razmivegakA jova ( rAnI rAmadattAkA pati rAjA siMhasenakA 1. jAtaH m.| 2. vanditumicchuH /
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptaviMzaH sargaH zrIdharApUrvako devaH pRthivItilake pure / priyaMkarAtivegAbhyAM ratnamAlAbhavatsutA // 11 // vajrAyudhAya sA dattA tasyAM ratnAyudhaH sutaH / jAto yazodharApUrvaH' suraH pUrvasukarmaNaH / / 12 / / cakrAyudhaH zriyaM nyasya sute vajrAyudhe tapaH / pihitAsravapAdAnte kRtvAn * / zihitAvadAnte karavAnte nirvatiM zritaH // 23 // vajrAyudho'pi vinyasya rAjyaM ratnAyudhe tapaH / dadhe rAjyamadonmattaH sa ca mithyAtvamAgataH // 9 // jalAvagAhanAyAsya rAjahastyanyadA gtH| munidarzanataH smatvA jAtiM nApaH pibatyasau / / 95 / / tasya meghaninAdasya rAjJA kRtyamajAnatA / vajradattamuniH pRSTaH kAraNaM pratyabhASata // 16 // citrakArapure'trAbhUtprItibhadro narezvaraH / dayitA sundarI tasya putraH prItikarastayoH / / 17 / / citrabuddhistathA mantrI kamalA tasya kAminI / vicitramatirityAsIttanayaH sanayo'nayoH // 9 // amAtyarAjaputrau tau zrutvA tu tapasaH phalam / zrutasAgarapAdAnte yuvAnau tapasi sthitau // 19 // tau ca nirvANadhAmAni pazyantI kAntadarzanau / sAketamanyadA yAtau nAnAvidhatapodhanau / / 10 / / gaNikAM buddhisenAkhyA tatra dRSTvAtirUpiNIm / bhagnaH karmavazAlAgnyAnmantriputrastvapatrapaH // 1.1 // rAjJaH sa gandhamitrasya sUpakArapade sthitaH / mAMsapAkavizeSajJo lebhe tAM gaNikAM tataH // 10 // sa bhuktvAmAnayA kAmaM sarvato'viratAtmakaH / mAMsAzanapriyo matvA saptamI pRthivImitaH // 10 // jIva ) akaMprabha deva kApiSTha svagaMse cyuta ho vajrAyudha nAmakA putra huA // 89-90 // zrIdharA AyikAkA jIva jo kApiSTha svargameM deva haA thA. vahA~se cyata ho pathivItilaka nagara meM rAjA priyaMkara aura ativegA rAnIke ratnamAlA nAmakI putrI huA // 91 / / ratnamAlA vajrAyudhake lie dI gayI aura usake AryikA yazodharAkA jIva jo kApiSTha svargameM deva huA thA vahA~se cyuta ho pUrva puNyake udayase ratnAyudha nAmakA putra huA // 92 // cakrAyudha, vajrAyudha putrake lie rAjyalakSmI sauMpakara pihitAsrava munike pAdamUlameM tapa karane lagA aura antameM nirvANako prApta huA ||93 / / rAjA vajrAyudhane bhI rAjyakA bhAra ratnAyudha putrake lie sauMpakara tapa dhAraNa kara liyaa| parantu ratnAyudha rAjyake madase unmatta ho mithyAdRSTi ho gayA // 94|| rAjA ratnAyudhakA eka meghaninAda nAmakA mukhya hastI thaa| eka samaya vaha jalAvagAhanake lie gayA thA parantu bIcameM munirAjakA darzana honese use jAti smaraNa ho gayA jisase usane pAnI nahIM piyA // 95 // rAjA ratnAyudha meghaninAdake isa kAryako nahIM samajha sakA isalie usane vajradatta nAmaka munirAjase isakA kAraNa puuchaa| uttarameM munirAja kahane lage // 16 // ___ isI bharata kSetrake citrakArapura meM eka prItibhadra nAmakA rAjA rahatA thaa| usakI sundarI nAmakI strI thI aura donoMke prItikara nAmakA putra thA / / 97 / / rAjA prItibhadrakA eka citrabuddhi nAmakA mantrI thA / mantrIkI strIkA nAma kamalA thA aura donoMke vicitramati nAmakA nItivettA putra thA ||28|| rAjapatra prItikara aura mantriputra vicitramati donoMne eka bAra zrutasAgara munise tapakA phala sunA aura donoM hI yuvAvasthAmeM unake caraNoMke samIpa rahakara tapa karane lage // 19 // jo dekhane meM bahuta sundara the aura nAnA prakArakA tapazcaraNa hI jinakA dhana thA aise ve donoM muni eka samaya siddha kSetroMke darzana karate hue sAketa nagara pahu~ce // 100 / sAketanagarameM eka buddhisenA nAmakI vezyA bahuta sundarI thii| use dekhakara mantriputra vicitramati karmodayake kAraNa munipadase bhraSTa ho gayA aura usane nirlajja ho munipada chor3a diyA // 101 // vicitramati, munipadase bhraSTa ho rAjA gandhamitrakA rasoiyA bana gyaa| vaha mAMsa banAne meM atyanta nipuNa thaa| isalie apanI kalAse rAjAko prasanna kara usane varasvarUpa vaha vezyA prApta kara lI // 102 // jisakI AtmA samasta pApoMse avirata thI-jise kisI bhI pApake karane meM saMkoca nahIM thA tathA jo mAMsa 1. yazodharApUrva ma. / 2. mRtvAnte ma. ga. / 3. apagatA trapA lajjA yasya sH|
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe udvApi tato bhAravA saMsAraM sAravarjitam / jAtaH pApavizeSeNa mAraNo mattavAraNaH // 104 // sAdhudarzanayogena jAtismRtimupAgataH / nindan mandaruciH karma gajo'yamupazAntavAn // 105 // tadAkarNya karIndro'sau narendrazca ytervcH| mithyAkalaGkamutsRjya jAtau zrAvakatAyujau // 106 // paGkapramAviniryAto nArako'pyamavatpunaH / maGgIdAruNayoAdho nAmakarmAtidAruNaH // 10 // vane priyaGgakhaNDe'sau vajrAyudhamahAmunim / vyAdho vivyAdha yogasthaM so'pi sarvArthasiddhi mait // 10 // mahAtamaHpramA prApto mRtvA vyAdho'tidAruNaH / duHkhamanvamavatso'syAM ghoraM munivadhodbhavam // 109 // musvA zrAvakadharmeNa ratnamAlAcyute'maraH / jAto rasnAyudhazcApi tatraiva surasattamaH // 11 // dvIpe ca dhAtakIkhaNDe pUrvamerozva pazcime / videhe gandhilAdeza rAjJo'yodhyApateH sutau // 111 // arhadAsasya tau devI suvratAjinadattayoH / jAto vItabhayaH sIrI cakrI cAtra vibhISaNaH // 12 // pRthvI ratnaprabhA yAto jIvitAnte vibhISaNaH / anivRttimunessvante kRtvA vItamayastapaH // 113 // jAtaH sa lAntavendro'hamAdityAmo mayApyasau / nArako bodhito gatvA vimISaNacarastataH // 11 // jambUdvIpavidehe yo viSayo gandhamAlinI / tatra raupyagirau cArauM cArukhecaragocare // 115 // prANI zrIdharmaNaH pUrvaH zrIdattAyAmajAyata / zrIdAmanAmadheyo'sau mayA merI prabodhitaH // 11 // khAnekA premI ho cukA thA aisA vicitramati usa vezyAke sAtha icchAnusAra bhoga bhogakara marA aura marakara sAtaveM naraka gayA // 103 / / vahA~se nikalakara isa asAra saMsArameM bhaTakatA rahA / aba kisI pApa vizeSake kAraNa ApakA hiMsAzIla madonmatta hAthI huA hai / / 104|| munirAjake darzanakA yoga pAkara yaha jAti-smaraNako prApta haA hai aura isIlie saMsArameM mandaruci ho apane kAryako nindA karatA huA zAnta ho gayA hai / / 105 / / vajradatta munirAjake ukta vacana sunakara vaha meghaninAda hAthI aura rAjA ratnAyudha donoM hI mithyAtvarUpI kalaMkako chor3a zrAvakake vratase yukta ho gaye // 106 // zrIbhUti purohitakA jIva, jo ajagara paryAyase paMkaprabhA pRthivImeM gayA thA vaha vahAMse nikalakara maMgI aura dAruNa nAmaka bhIla-bhIlanIke nAma aura kArya donoMse hI atidAruNa putra huaa| bhAvArtha-usa putrakA nAma atidAruNa thA aura usakA kAma bhI ati dAruNa-atyanta kaThora thA // 107 / eka dina rAjA siMhasenake jIva vajrAyudha mahAmuni priyaMgukhaNDa nAmaka vanameM dhyAnArUr3ha the ki usa artidAruNa bhIlane unheM mAra ddaalaa| mahAmuni marakara sarvArthasiddhi gaye aura vaha atidAruNa bhIla marakara mahAtamaHprabhA nAmaka sAtavIM pRthivImeM gayA jahAM munivadhase utpanna ghora duHkha use bhoganA par3A // 108-109 / / ratnamAlA, marakara zrAvaka dharmake prabhAvase acyuta svargameM deva huI tathA ratnAyudha bhI usI svargameM uttama deva huA // 110 // dhAtakokhaNDa dvIpameM pUrva meruke pazcima videhameM eka gandhilA nAmakA deza hai| usakI ayodhyA nagarImeM rAjA arhaddAsa rAjya karate the| unakI suvratA aura jinadattA nAmako do rAniyA~ thiiN| ratnamAlA aura ratnAyudhake jIva jo acyuta svargameM deva hue the vahA~se cyuta ho unhIM donoM rAniyoMke kramase vItabhaya nAmaka balabhadra aura vibhISaNa nAmaka nArAyaNa hue // 111-112 // inameM vibhISaNa to AyukA anta honepara ratnaprabhA nAmaka pahalI pRthivImeM utpanna huA aura vItabhaya anivRtti munike samIpa tapa kara AdityAbha nAmakA lAntavendra huaa| vaha lAntavendra maiM hI huuN| maiMne ratnaprabhA pRthivImeM jAkara vibhISaNake jIva nArakIko acchI taraha samajhAyA // 113-114 / / tadanantara iso jambU dvIpake videha kSetrameM jo gandhamAlinI nAmakA deza hai usameM vidyAdharoMke manohara-manohara nivAsoMse yukta eka atizaya sundara vijayAdha parvata hai| usI vijayArdhapara zrIdharma rAjA aura zrIdattA nAmakI rAnI rahatI thii| vibhISaNakA jIva nArakI, 1. agacchat / 2. vijayArdhaparvate / 3. sundare / 4. gocaraH ma., ga. / |
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptaviMzaH sargaH anantamatisaMjJasya guroH kRtvAtiziSyatAm / sa candrAbhavimAnendro brahmaloke'bhavatsuraH ||117 // vyAdhapUrvo'pi saptamyA niHsRtya bhujago'bhavat / ratnaprabhAM pravizyaitya bhrAnsvA tiryakSu duHkhamAk // 118 // sa bhUtaramaNATavyAmairAvatyAstaTe'bhavat / tokaM' kanakakezyAM tu tApasasya khamAlinaH / / 119 / / sa paJcAgnitapaH kurvan mRgazRGgo mRgopamaH / candrAbhaM khecaraM dRSTvA khecara taM yadRcchayA / / 120 / / nidAnI vajradaMSTrasya vidyudaMSTro'yamAtmajaH / jAto vidyutprabhAgarme vidyAvidyotitodyamaH // 121 // vajrAyudhacarazcyutvA jAtaH sarvArthasiddhitaH / saMjayantaH phaNIndrastvaM jayanto brahmalokataH ||122|| ekajanmApakAreNa bahujanmasu vairadhIH || avadhIt siMhasenaM taM zrIbhUticarajIvakaH / / 123 / / nato'sya ghanavaireNa kopanighnasya ko guNaH / jAtaH pratyuta jAto'yaM saukhyavighnakRdAtmanaH // / 124 / / upalabhya mataM jainaM gajoM janmani paJcame / nirvairo nirvRto'histvaM saMsaratyeSa vairabhAk / / 125 / / vairabandhamiti jJAtvA ghorasaMsAravardhanam / dharaNendra ! vimuJca svaM tathA mithyAtvamapyaram / / 126 // ityAdityAbhadevena dharaNendraH prabodhitaH / muktavairaH sa samyaktvaM jagrAha bhavatAraNam // 127 // tataH khaNDitavidyAste chinnapakSAH khagA yathA / khinnodyamAstadetyuktA dharaNendraNa | khecarAH // 128 // pratimAM vyomagAH sarve saMjayantasya pAvanIm / zaile sthApayatAtrAzu pnyccaapshtocchry| m ||129 / / naraka se nikalakara inhIM donoMke zrIdAma nAmakA putra huA / yaha zrIdAma mujhe eka bAra sumeru parvata para milA to vahA~ bhI maiMne use samajhAyA / / 115 - 116 / / jisase anantamati gurukA ziSya banakara vaha brahmaloka svarga meM candrAbha vimAnakA svAmI deva huA hai / / 117|| zrIbhUtikA jIva jo pahale bhIla thA sAtavIM pRthivIse nikalakara sarpaM huA / phira ratnaprabhA nAmaka pahalI pRthivImeM gayA, vahA~se nikalakara tiryaMcoMmeM bhramaNa kara duHkha bhogatA rahA ||118 // tadanantara bhUtaramaNa nAmaka aTavo meM airAvatI nadIke kinAre khamAlI nAmaka tApasakI kanakakezo strIse putra utpanna huA | | 119 || vaha mRgake samAna thA tathA mRgazRMga usakA nAma thA / eka bAra vaha paMcAgni tapa tapa rahA thA ki usakI dRSTi svecchA se AkAza meM vicaraNa karate hue candrAbha nAmaka vidyAdharapara pdd'ii| vidyAdharako dekhakara usane vidyAdhara honekA nidAna kiyA aura usake phalasvarUpa vaha rAjA vajradaMSTra kI vidyutprabhA rAnoke garbhase, jisakA udyama vidyAoMse prakAzamAna hai aisA yaha vidyuddaMSTra nAmakA putra huA hai || 120-121 // vajrAyudhakA jIva sarvArthasiddhise cyuta hokara saMjayanta huA hai aura brahmalokase cayakara jayantakA jIva tU dharaNendra huA hai || 122|| dekho vairakI mahimA, rAjA siMhasenane zrIbhUti purohitakA eka janma meM apakAra kiyA thA para usI apakArase vaira bA~dhakara zrIbhUtike jIvane aneka janmoM meM siMhasenakA vadha kiyA || 123 // tIvra vairase krodhake vazIbhUta ho zrIbhUtike jIvane siMhasenakA aneka bAra ghAta kiyA avazya para usase use kyA lAbha huA ? pratyuta usakA yaha kAryaM apane hI sukhako naSTa karanevAlA huA || 124 // sahasenakA jIva to jaba hAthI thA tabhI jainadharmaM prAptakara vaira rahita ho gayA thA aura usake phalasvarUpa pA~caveM bhavameM saMjayanta paryAyase mokSa calA gayA hai para tU nAgendra hokara bhI vairako dhAraNa kara saMsAra meM paribhramaNa kara rahA hai / / 125 || he dharaNendra ! isa prakAra vaira bhAvako ghora saMsArakA vardhaka jAnakara tU chor3a de aura sabakA mUla jo mithyAdarzana hai usakA bhI zIghra tyAga kara de || 126|| isa prakAra AdityAbha devake dvArA prabodhako prApta hue dharaNendrane saba vaira-bhAva chor3akara saMsArasAgara se pAra karAnevAlA samyagdarzana dhAraNa kara liyA // 127 // tadanantara vidyAoMke khaNDita ho jAnese jo paMkha kaTe pakSiyoMke samAna khedakhinna ho rahe the aise una vidyAdharoMse dharaNendra ne kahA ki he samasta vidyAdharo ! tuma saba zIghra hI isa parvatapara 1. putra: / 'putraH sunUrapatyaM ca tuktokaM cAtmajaH prajJA' ityamaraH / 2. bhUtapUrvo vajrAyudha iti vajrAyudhavaraH / 371
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe tasyAzcaraNamUle vaH purazcaraNakAriNAm / kAlena mahatA klezAdvidyAH siddhayantu nAnyathA // 130 // itaH prabhRti ca strINAM vidyuSTrasya saMtatau / prajJaptirohiNIgauryaH siddhyantu na nRNAM tu tAH // 131 // ityuktamanumanyaite khagAH praNatipUrvakam / vidyAH svA lebhire bhUyo yathAsvaM ca yayuH surAH // 132 // khecarAH sthApayAMcakrustAM yateH pratiyAtanAm / nAnopakaraNAM tatra hemaratnamayIM girau // 133 // hRtavidyA yatastatra homantastasthurAnatAH / vidyAdharAstataH zailaM homantaM taM janA jaguH // 134 // bhUbhRto ranavIryasya mathurAyAM pRthuzriyaH / sa merurmeghamAlAyAM lAntavendro'bhavatsutaH || 135|| amitapramayA tasya priyayAlAbhi bhUpateH / dharaNendracaraH putro mandarazcandra sundaraH / / 136 / yuvAnau tau tato bhuktvA kAmabhogAn yathepsitAn / zreyaso jinacandrasya ziSyatAmupajagmatuH // 137 // sa me niSkampaH prApya kevalasaMpadam / nirvavau tu gaNendratvaM mandaro mandaropamaH // 138 // 372 rathoddhatAvRttam saMjayantacaritaM jagattraye suprasiddhamatibhaktimAvataH / saMbhavantu bhuvi mavyajantavaH saMsmarantu jinatAM yiyAsavaH // 139 // ityariSTanemipurANa saMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRto saMjayantapurANavarNano nAma saptaviMzaH sargaH // 27 // O saMjayanta svAmIko pA~ca sau dhanuSa U~cI pratimA sthApita kro| usI pratimAke pAdamUlameM unakI sevA karate hue tuma logoMko bahuta samaya bAda bar3e kaSTase vidyAe~ siddha hoMgI anya prakArase nahIM ||128 - 130 / / Ajase vidyuddaMSTra ke vaMza meM kevala striyoMko hI prajJapti, rohiNI aura gaurI nAmakI vidyAe~ siddha ho sakeMgI puruSoM ko nahIM // 131|| isa prakAra dharaNendrakI AjJAko vidyAdharoMne namaskArapUrvaka svIkAra kiyA tathA yathAyogya vidhise apanI vidyAeM punaH prApta kiiN| yaha saba honeke bAda deva yathAsthAna cale gaye ||132 || vidyAdharoMne dharaNendrakI AjJAnusAra usa parvatapara nAnA upakaraNoMse yukta evaM suvarNa aura ratnoMse nirmita saMjayanta svAmIkI pratimA sthApita karAyo ||133 || vidyAoMke hare jAnese lajjita ho nIcA mastaka kiye hue vidyAdhara cUMki usa parvatapara baiThe the isalie loga usa parvatako hrImanta kahane lage || 134|| mathurA meM vizAla lakSmIkA dhAraka ratnavIryaM nAmakA rAjA rahatA thA / usakI meghamAlA nAmakI strI thI, AdityAbha nAmakA lAntavendra unhIM donoMke meru nAmakA putra huA || 135|| usI rAjA ratnavIryakI dUsarI strI amitaprabhA thI, usake dharaNendrakA jIva candramAke samAna sundara mandara nAmakA putra huA || 136 / / tadanantara yuvA honepara donoMne icchAnusAra kAmabhogoMkA upabhoga kiyA aura usake bAda donoM hI, zrI zreyAnsanAtha jinendrake ziSya ho gaye - dIkSA lekara muni ho gaye ||137|| unameM meru parvatake samAna niSkampa meru munirAja kevalajJAnarUpI sampattiko prApta kara mokSa cale gaye aura mandaragiriko upamAko dhAraNa karanevAle mandara munirAja zreyAnsanAtha bhagavAn ke gaNadhara ho gaye ||138 || gautama svAmI kahate haiM ki isa pRthivIpara jo bhavya jIva tIrthaMkara pada prApta karanA cAhate haiM ve tInoM lokoMmeM atizaya prasiddha saMjayanta svAmIke isa caritakA utkaTa bhakti-bhAvase Adara kareM tathA usIkA acchI taraha smaraNa kareM || 139 || isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMza purANameM saMjayanta purANakA varNana karanevAlA sattAIsavA~ sarga samApta huA ||27|| 1. yAtumicchavaH /
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAviMzaH sargaH ataH paraM' paraM zaureH zRNu zreNika ! ceSTitam / vegavatyA viyuktasya puNyapauruSayoginaH // 1 // paryaTannaTavIM vIrastApasAzramamazramaH / praviSTo'pazyadAviSTavikathAn tatra tApasAna // 2 // rAjayuddhakathAsaktAH yUyaM kimiti tApasAH / tApasAstapasA yuktAstapo vAksaMyamAdikam // 3 // iti pRSTA jaguste taM viziSTajanavatsalAH / navapravrajitA vRttiM maunI vidmo vayaM na bhoH // 4 // zrAvastyAmasti vistIrNaya zastIrNamahArNavaH / eNIputra iti kSoNIpatirakSINapauruSaH // 5 // priyaGgusundarI tasya duhitA lokasundarI / tasyAH svayaMvarAthaM tu tenAhUtA vayaM nRpAH // 6 // kenApi hetunA ko'pi na vRto vRtayA zriyA / kanyayA vanyahastinyA vanyetaragajo yathA // 7 // bhapAH saMmaya bhayAMso vilakSA lobhlkssitaaH| kanyApitrA tataH satrA sadyo yoddhaM samudyatAH // 8 // tena bhoH kSumitAnyAzu sahasrANi mahIbhujAm / saMkociAni saMgrAme netrANi raviNA yathA / / 9 / / tuGgAbhimAninaH kecid bhaGgAGgIkaraNAkSamAH / raNAGgaNagatA bhUpAH prANAn sadyo hi tasyajuH / / 10 // vizve'pyazvaravAttasmAtsahasrakarato vayam / dhvAntoghA iva bhItA bhoH praviSTA gahvaraM vanam / / 11 / / kuru dharmopadezaM mo dharmatatvamajAnatAm / tvaM vacomi vo'bhilakSyase / / 12 / / athAnantara gautama svAmI kahate haiM ki he zreNika ! aba tuma vegavatIse rahita tathA puNya aura puruSArthake samAgamako prApta vasudevakA AgekA carita suno // 1 // eka dina binA kisI thakAvaTake aTavImeM bhramaNa karate hue vIra vasudevane tapasviyoMke AzramameM praveza kiyA aura vahA~ vikathA karate hue tApasoMko dekhA / / 2 / / kumArane unase kahA-aye tApaso! Apa loga isa taraha rAja-kathA aura yuddha-kathAmeM Asakta kyoM haiM ? kyoMki tApasa ve kahalAte haiM jo tapase yukta hoM aura tapa vaha kahalAtA hai jisameM vacana saMyama AdikA pAlana kiyA jAya arthAt vacanoMko vazameM kiyA 3 // isa prakAra kahanepara viziSTa Agantukase sneha rakhanevAle una tapasviyone kahA ki hamaloga abhI navIna hI dIkSita hue haiN| isalie muniyoMkI vRttiko jAnate nahIM haiM / / 4 / / isI zrAvastI nagarImeM vistRta yazase samudrako pAra karanevAlA evaM akhaNDa pauruSakA dhAraka eka eNIputra nAmakA rAjA hai / / 5 / / usakI lokameM advitIya sundarI priyaMgusundarI nAmakI kanyA hai| usake svayaMvarake lie eNIputrane hama saba rAjAoMko bulAyA thaa||6|| parantu kisI kAraNavaza, jisa prakAra vanakI hastinI vanake hastIke sivAya kisI dUsare hastIko nahIM varatI hai usI prakAra usa zobhAsampanna kanyAne kisoko nahIM varA ||7|| tadanantara jo kanyAke lobhase yukta the, parantu usake prApta na honese mana-hI-mana lajjita ho rahe the, aise bahutase rAjA milakara kanyAke pitAke sAtha zIghra hI yuddha karaneko taiyAra ho gaye ||8 // parantu jisa prakAra eka hI sUrya hajAroM netroMko akelA ho saMkocita kara detA hai usI prakAra usa akele eNIputrane hajAroM rAjAoMko zIghra hI kSubhita kara saMkocita kara diyA ||9|| utkaTa abhimAnase bhare kitane hI rAjAoMne jo parAjayako svIkRta karane meM samartha nahIM the, yuddhake maidAnameM jAkara zIghra hI prANa tyAga diye // 10 // jisa prakAra sUryase Darakara andhakArake samUha saghana vanameM jA ghusate haiM usI prakAra hama saba bhI ghor3oMko hinahinAhaTase se Darakara isa saghana vanameM A ghuse haiM / / 11 / / bho mahAzaya ! hama loga dharmakA kucha bhI 1. zreSTham / 2. -dAviSTadigvAsAMstatra ka., ga. gh.,ng,| 3. raNAGgIkaraNakSamAH ka., bhaGgAGgIkaraNakSamAH m.|
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ 374 harivaMzapurANe pRSTastathA tathA zauristeSAM dharma dvidhAbhyadhAt / yatizrAvakabhedajJAH zrAmaNyaM te yathA yayuH // 13 // priyaGgasundarIlAbhalobhena yadunandanaH / zrAvastI vastuvistAravizru tAM tAmazizriyat // 14 // bAhyodyAne ca tatrAso kAmadevagRha'grataH / tripAdaM kRtrimaM hemaM mahAmahiSamakSata // 15 // papraccha vipramekaM bho kimeSa mahiSastripAd / nirmito ratnanirmANo bhAvyamatra hi hetunA // 13 // sa prAhaivamihaivAmUtpuryAM bhUpatirAryakaH / ikSvAkurjitazatrustatputrazcApi mRgadhvajaH // 17 // zreSThI tu kAmadatto'tra goSTaM draSTuM gato'nyadA / papAta pAdayostasya kRpaNo mahiSo'lpakaH // 18 // tatazcAzcaryakRt kArya yathAsvaM svAminA'munA / piNDArI daNDastitra pRSTaH kAraNamabravIt // 19 // utpannadina evAsyopari karuNA me'bhavat / vane dRSTvA muni natvA pRSTavAn tamahaM punaH // 20 // asyopari kimartha me karuNA mahatI mune / sa bamAga munijhamI zRNu gopALa ! nizcitam // 21 // ekasyAmeva cAmuSyAM mahiSyAmeSa jAtavAn / paJca kRtvo varAkastu jAto jAto hatastvayA // 22 // vAre SaSTe tu taniSTakaniSThasya tavaiSakaH / sahasothAra saMtrastaH pAdayoH patitaH zizuH // 23 // kRpayA sa mayA'trAyaM putravatparipAlitaH / jIvitArthI tavedAnIM patitaH pAdayoriha // 24 // zrutvaivaM kRpayA tena samAnItaH puriimsau| amayaM rAjalokebhyo labdhvAvarddhiSTa madrakaH // 25 // tattva nahIM jaante| isalie Apa hama logoMko dharmakA upadeza dojie| Apake madhura vacanoMse patA calatA hai ki Apane dharmakA tattva acchI taraha dekhA hai / / 12 / / isa prakAra una sabake pUchanepara vasudevane unheM zrAvaka aura munike bhedase donoM prakArakA dharma batalAyA jisase ve muni aura zrAvakake bhedako acchI taraha jAnakara yathArtha sAdhu avasthAko prApta hue // 13 // tadanantara priyaMgusundarIke lAbhake lobhase prerita ho kumAra vasudevane vastuoMke vistArase prasiddha usa zrAvastI nagarImeM praveza kiyA // 14 // vahA~ unhoMne bAhya udyAnameM kAmadevake mandirake Age nirmita tIna pA~vakA eka bar3A bhArI suvarNamaya bhaiMsA dekhA ||15|| use dekhakara unhoMne eka brAhmaNase pUchA ki he mahAnubhAva ! yahA~ yaha ratnamayo tIna pA~voMkA bhaiMsA kisalie banAyA gayA hai ? isakA kucha kAraNa avazya honA cAhie / / 16 / / brAhmaNane kahA ki isa nagarameM pahale zatruoMko jItanevAlA eka izvAkuvaMzIya jitazatru nAmakA uttama rAjA thA aura usakA mRgadhvaja nAmaka pUtra thA / / 17|| isI nagara meM eka kAmadatta nAmakA seTha rahatA thaa| vaha eka samaya gozAlA dekhaneke gayA to vahA~ eka dIna-hIna choTA-sA bhaiMsA usake caraNoMpara A girA // 18 // usakA yaha Azcaryajanaka kArya dekha seThane gozAlAke adhikArI piNDAra nAmaka gopAlase isakA kAraNa pUchA // 19 // gopAlane kahA jisa dina yaha utpanna huA thA usI dinase isapara mujhe bahuta dayA utpanna huI thI isalie maiMne vanameM virAjamAna munirAjake darzanakara namaskAra pUrvaka unase isake viSayameM pUchA thA // 20 // ki he muninAtha ! isake Upara mere hRdayameM bahuta bhArI dayA kyoM utpanna huI hai ? isake uttarameM jJAnI munirAjane kahA thA ki he gopAla ! suna, maiM isakA kAraNa kahatA huuN||21|| yaha becArA isI eka bhaisake pA~ca bAra utpanna huA aura utpanna hote hI tU ne ise mAra DAlA / / 22 / / aba chaThavIM bAra bhI usI bhaisake utpanna huA hai, abakI bAra ise jAti smaraNa huA hai isalie bhayabhIta ho sahasA uThakara tere pairoMpara A girA thaa| choTe baccoMkA saMrakSaNa bhI to tere ho AdhIna thA / / 23 / / munirAjake ukta vacana sunakara maiMne yahAM putravat isakA pAlana kiyA hai| aba jIvita rahane kI icchAse yaha yahA~ Apake caraNoM meM bhI girA hai // 24 // gopAlake vacana sunakara vaha seTha usa bhaisake bacceko apane sAtha nagara le gayA aura rAja-karmacAriyoMse use abhaya 1. peNDAro m.| 2. vanaM m,| 3. mamaSaka: m.|
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAviMzaH sargaH 375 anyadAnyabhavopAttavairabandhAnubandhataH / pAdaM cakartta cakreNa mahiSasya mRgadhvajaH // 26 // rAjJA vijJAya 'cAjJapte mRgadhvajavadhe russaa| chadmanA mantriNA nItvAraNye zrAmaNyamApitaH // 27 // bhadrake bhadrabhAvena mRte cASTAdaze'hani / dvAviMze kevalI jAtaH zuddhadhyAnAnmRgadhvajaH // 28 // caturNikAyadevaiH sa matyaizca kRtapUjanaH / saMpRSTo vairasaMbandhaH pitrA nu jita zatruNA // 29 // mRgadhvajamuniH prAha devadAnavamAnavaiH / kathAkerNanasaMtuSTacittakarNapuTairvRtaH / / 30 / / pratizatrustripiSTasya drohyabhUdalakApure / azvagrIva iti khyAto vidyAdharamahezvaraH // 31 // sacivastasya nistIrNatarkamArgamahArNavaH / harizmazruvadaspRzyo harizmazru iti zrutaH // 32 // nAstikaikAntavAdI sa pratyakSakapramANakaH / pratyakSAnupalabhyaM yattannAstItyabhyupetavAn // 33 // caturmatasamUhe'smin kivAdI madazaktivat / caitanyazaktiratyantamasatyeva bhavatyasau // 34 // Atmeti vyavahAro'tra lokasya va virudhyate / na bhUtavyatirikto'sti saMsAryanuelabdhitaH // 35 // puNyApuNyavidhAtA yo bhoktA ca sukhaduHkhayoH / iSTo jaistasya vA dRSTerabhAvAt pAralaukikaH // 36 // nArakasvargatiryaktvavikalpo'jJavikalpitaH / bhogAdhiSThAtradhiSThAnaH paraloko na vidyate // 30 // dilAkara usakA bhadraka nAma rakha diyaa| bhadraka dina-prati-dina baDA hone lagA // 25 / / kisI samaya rAjaputra mRgadhvajane anya bhavasambandhI vairake saMskArase cakrake dvArA usa bhaiMsekA eka pAMva kATa DAlA ||26|| rAjAko jaba isa bAtakA patA calA to usane krodhameM Akara magadhvajako mAranekA Adeza de diyA / mantrI buddhimAn thA isalie usane mRgadhvajako mArA to nahIM kintu kisI chalase vanameM le jAkara use muni dIkSA dilA dI // 27 / / bhadraka zubha pariNAmoMse aThArahaveM dina mara gayA aura bAIsaveM dina nirmala dhyAnake prabhAvase mRgadhvaja muni kevalajJAnI ho gaye // 28 // cAroM nikAyake deva tathA manuSyoMne Akara mRgadhvaja kevalIkI pUjA kii| tadanantara pitA jitazatrune mRgadhvaja kevalIse mRgadhvaja tathA bhaiseke vairakA sambandha pUchA / / 29 / / tadanantara kathAke sunanese jinake citta tathA hRdaya prasanna ho rahe the aise deva, dAnava aura mAnavoMse ghire mRgadhvaja muni isa prakAra kahane lage // 30 // kisI samaya alakA nagarImeM prathama nArAyaNa tripiSTakA pratizatra-pratinArAyaNa, azvagrIva nAmase prasiddha vidyAdharoMkA rAjA rahatA thA // 31 / / usakA harizmazru nAmakA eka mantrI thA jisane tarkazAstra rUpI mahAsAgarako pAra kara liyA thA aura sihakI mUMchake samAna jisakA sparza karanA kaThina thA // 32 // harizmazru ekAntavAdI nAstika tathA sirpha pratyakSako pramANa mAnanevAlA thA isalie jo vastu pratyakSa nahIM dikhatI thI use vaha 'hai hI nahIM' aisA mAnatA thA // 33 // usakA kahanA thA ki jisa prakAra ATA AdimeM mada zakti pahale nahIM thI kintu vibhinna vastuoMkA saMyoga honepara navIna ho utpanna ho jAtI hai usI prakAra pRthivI Adi cAra bhUtoMke samUha svarUpa isa zarIrameM jo pahale bilakula hI nahIM thI aisI navIna hI caitanya zakti utpanna ho jAtI hai / / 34 // isI caitanya zaktimeM 'yaha AtmA hai' aisA logoMkA vyavahAra viruddha nahIM hotA arthAt usa caitanya zaktiko loga AtmA kahate raheM isameM koI virodhakI bAta nahIM hai| yathArthameM pRthivyAdi bhUtoMse atirikta koI saMsArI AtmA nahIM hai kyoMki usakI upalabdhi nahIM hotii.||35|| puNya-pApakA kartA, sukha-duHkhakA bhoktA aura paralokameM jAnevAlA jo ajJAnI janoMne mAna rakhA hai vaha nahIM hai kyoMki vaha dikhAI nahIM par3atA // 36 // bhogoMke adhiSThAtA-AtmAke rahanekA AdhAra, tathA naraka deva aura tithaMcoMke bhedase yukta jisa paralokako kalpanA ajJAnI janoMne kara rakhI hai vaha nahIM 1. cAjJapte{ga *maH / 2. varNana ma. / 3. siMhazmazru vat / 4. iSTAjJaH ma. /
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe jJAnavRttivizeSasya zakyo yazca vinizcitaH / mokSo mokturabhAvAtsa na yukto niHpramANakaH // 38 // bhUtasaMzleSajAtasya bhUtavizleSanAzinaH / sukhinazcidvizeSasya saMyamo bhoganAzanaH // 39 // ityekAnta kutarkeNa raJjitaH sacivaH sa ca / AgamAnumitijJeya jIvAdyarthAt parocanaH // 40 // paralokakathApoDhaduHkathAmUDhamAnasaH / kAmabhogaikaniSTo'bhUtkaniSTho dharmadUSakaH || 41|| nAstikasya tathA tasya pretyabhAvApalApinaH / tIrthaM kRccakravarttyAdimahApuruSadUSiNaH // 42 // harizmazradurIhasya harikaNTho'pi nAstikaH / dharmakuNTho'pi bhAvena nityAviSTo'vatiSThate // 43 // azvovo hato yuddhe tripiSTena tamastamaH / vijayena harizmazruH prAvizannarakaM tataH // 44 // ciraM saMsRtya jAto'haM hayagrIvo mRgadhvajaH / harizmazruH punA rAjan bhadrako mahiSo'dhunA // 45 // pUrvakopAnubandhena mayaiva mahiSo hataH / akAmanirjarAto'bhUlohitAkhyo mahAsuraH // 46 // Agato candanAbhaktyA devabhUtyAdhunA yutaH / Aste'yamatra jAtena mitrabhAvena bhAvitaH // 47 // krodhAnubandhamityekaM sattvAndhIkaraNakSamam / viniyamya mahArAja ! zAmyantu zivakAGkSiNaH // 48 // rAjAdyAH prAvrajan zrutvA prazAnto mahiSAsuraH / niHzalyo laulyamujjhitvA rarAja salabhAjanaH // 49 // 'gatAH kevalinaM natvA sasurAsuramAnavAH / yathAsvaM sthAnamanye ca siddhasthAnaM mRgadhvajaH // 50 // 376 hai ||37|| viziSTa jJAnavAn manuSyoM ko hI jisakI prApti zakya evaM sunizcita kI gayI hai aisA mokSa mAnanA bhI niSpramANa hai kyoMki jaba mukta honevAlA AtmA hI nahIM hai taba mokSakA mAnanA ucita kaise ho sakatA hai ? ||38|| jo bhUtoMke saMyogase utpanna hotA hai aura bhUtoMke viyogase naSTa ho jAtA hai aise sukha upabhoktA cetanake lie saMyama dhAraNa karanA bhogoMko naSTa karanA hai // 39 // isa prakAra jo ekAnta mata rUpI kutarkoM se raMgA huA thA, Agama tathA anumAna pramANake dvArA jJeya jIvAdi padArthoM se sadA parAGmukha rahatA thA, paraloka sambandhI kathAoMse rahita duSTa kathAoM meM hI jisakA mana mUDha rahatA thA aura jo dharmakI nindA karatA rahatA thA aisA vaha kSudra mantrI nirantara kAma bhogoM meM hI Asakta rahatA thA / 40 - 41 // nAstika, paraloka ke apalApI, tIrthaMkara tathA cakravartI Adi mahApuruSoM ko doSa lagAnevAle aura khoTI ceSTAse yukta harizmazru mantrI ke saMsargase azvagrIva bhI nAstika bana gayA jisase vaha bhI dharmase vimukha evaM bhavoM dvArA pizAcAdise nirantara AkrAnta hue samAna rahane lagA / / 42-43 / / tadanantara kisI samaya yuddha meM azvagrIvako tripiSTa nArAyaNane aura harizmazruko vijaya balabhadrane mAra girAyA jisase ve donoM hI marakara tamastamaH nAmaka sAtaveM naraka gaye ||44|| he rAjan ! cira kAla taka aneka yoniyoM meM bhramaNa kara azvagrIvakA jIva to maiM mRgadhvaja huA hU~ aura harizmazrukA jIva isa samaya bhadraka nAmakA bhaiMsA huA hai // 45 // pUrva krodha ke saMskArase maiMne hI usa bhaiMseko mArA thA aura akAmanirjarAke prabhAvase vaha lohita nAmakA asura huA hai ||46 // | vaha lohitAsura isa samaya vandanAko bhaktise yahA~ AyA hai aura devoMkI vibhUti se yukta ho mitra bhAvase yahIM baiThA hai | ! 47|| he mahArAja ! yaha krodhakA saMskAra prANIko andhA banA dene meM samartha hai isalie jo mokSakI icchA rakhate haiM ve ise rokakara zAnta hoM ||48|| mRgadhvaja kevalI ke mukhase yaha vRttAnta suna jitazatruko Adi lekara kitane hI rAjAoM ne dIkSA le lI / mahiSAsura zAnta ho gayA aura sabhAke loga lolupatA chor3a, zalya rahita ho suzobhita hone lage ||49|| tadanantara deva-dAnava aura kevalIko namaskAra kara yathAyogya apaneapane sthAnapara cale gaye aura kevalI mRgadhvaja siddha sthAnapara jA virAje // 50 // gautama svAmI 1. jJeyo jIvAdyaryAt ma / 2. kAmabhogaiH kaniSTho'bhUt ma / 3. pratyAbhAvApa - ma / 4 azvagrIvo'pi / 5. lohitAkSo ka. / 6. gatvA ma. /
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTAviMzaH sargaH 377 AryAgIticchandaH . 'mahiSamRgadhvajavRttaM yaH satataM zuddhavRttamanasi dhatte / sa bhajati dRSTivizuddhiM jinadRSTapadArthagocarAM bhavyajanaH // 51 ityariSTanemipurANasaMgraha harivaMze jinasenAcAryakRtI magadhvajamahiSopAkhyAnavarNano nAma aSTAviMzaH sargaH // 28 // kahate haiM ki jo bhavya jIva isa mahiSAsura aura mRgadhvajake vRttAntako sadA apane zuddha hRdayameM dhAraNa karatA hai vaha jinendra bhagavAnke dvArA iSTa padArthoMko viSaya karanevAlI darzanavizuddhisamyagdarzanakI nirmalatAko prApta hotA hai / / 51|| isa prakAra ariSTanemipurANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM mRgadhvaja aura mahiSake caritakA varNana karanevAlA aTThAIsavA~ sarga samApta huA // 28 // 1. mahiSadhvaja ma. / 48
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonatriMzaH sargaH kAmadatto jinAgArapuro lokapravezane / magadhvajasya pratimA sa nyadhAnmahiSasya ca // 1 // ava kAmadevasya ratezca pratimA vyadhAt / jinAgAre samastAyAH prajAyAH kautukAya saH // 2 // kAmadevaratiprekSAkautukena jagajanAH / jinAyatanamAgatya prekSya tatpratimAdvayam // 3 // saMvidhAnakamAkarNya tad bhAgakamagadhvajam / bahavaH pratipadyante jinadharmamahardivam // 4 // prasiddhaM ca gRhaM jainaM kAmadevagRhAkhyayA / kautukAgatalokasya jAtaM jinamatAptaye // 5 // vyatikrAnteSu bahuSu saMjAtapuruSeSviha / kAmadevAmidhaH zreSThI kAmadattAnvaye'dhunA // 6 // rUpayauvanasaMpUrNA pUrNacandrasamAnanA / kanyA bandhumatI tasya bandhulokAtinandinI // 7 // AdiSTaH pitRpRSTena daivajJena naro varaH / tasyAH smaragRhadvAramudghATaya smarapUjanaH // 8 // evaMvidhavacaH zrutvA tadgRhadvArametya saH / dvAtriMzadargalAdurgamudghATaya sahasAvizat // 9 // tato'bhyarcya jinendrArcAH so'rcayat saratismaram / caityArcanArthametena kAmadevena vIkSitaH // 10 // tena naimittikAdezasaMvAdamuditAtmanA / dattA bandhumatI tasmai bandhurAdharabandhurA // 11 // kAmadaH kAmadevena kAmadevasya kAminaH / jAmAtA kAmadevAmaH ko'pi datta itIdazI // 12 // vArtA prAdurabhUtpuryAmatastasyAmito'mutaH / rAjJAntaHpuraporaizca dRSTaH svairamasau tataH // 13 // athAnantara seTha kAmadattane, jahAM logoMkA AnA-jAnA adhika thA aise sthAnapara nagarameM jinamandirake Age mRgadhvaja kevalIkI pratimA aura mahiSakI mUrti sthApita kI // 1 // seThane isI mandirameM samasta prajAke kautakake lie kAmadeva aura ratikI bhI mati banavAyI // 2 // kAmadeva aura ratiko dekhaneke kotUhalase jagatke loga jina-mandirameM Ate haiM aura vahAM sthApita donoM pratimAoMko dekhakara mRgadhvaja kevalI aura mahiSakA vRttAnta sunate haiM jisase anekoM puruSa prati. dina jinadharmako prApta hote haiN||3-4|| yaha jinamandira kAmadevake mandirake nAmase prasiddha aura kautukavaza Aye hue logoMko jinadharmakI prAptikA kAraNa hai // 5 // usI kAmadatta seThake vaMzameM aneka logoMke utpanna ho cukaneke bAda isa samaya eka kAmadeva nAmakA seTha utpanna huA hai // 6 // usako rUpa aura yovanase pUrNa, pUrNa candramAka samAna mukhavAlI tathA bandhujanoko Anandita karanevAlI bandhumatI nAmakI eka kanyA hai // 7 // pitAke pUchanepara nimittajJAnIne batAyA thA ki jo manuSya kAmadevake mandirakA daravAjA kholakara kAmadevakI pUjA karegA vahI isakA pati hogA ||8|| brAhmaNake isa prakArake vacana suna vasudeva kAmadevake mandirake dvArapara pahu~ce aura battIsa argalAoMse durgama usa dvArako kholakara zIghra hI bhItara jA pahuMce // 9 // bhItara jAkara vasudevane prathama to jinendra bhagavAnkI pratimAoMkI pUjA kI aura usake bAda rati sahita kAmadevako pUjA kii| usI samaya kAmadeva seTha pratimAoMko pUjAke lie mandirameM AyA thA so usane vasudevako dekhA // 10 // tadanantara nimittajJAnIke AdezakI sacAIse jisakI AtmA prasanna ho rahI thI aise kAmadeva seThane sundara oThoMse suzobhita apanI bandhumatI kanyA vasudevake lie pradAna kara dI / / 11 / / usI samaya nagarImeM cAroM ora yaha samAcAra phaila gayA ki varake abhilASI seTha kAmadevake lie kAmadevane, manorathoMko pUrNa karanevAlA evaM kAmadevake samAna AbhAvAlA koI adbhuta jAmAtA 1. nimittajJena, jyotirvidA /
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonatrizaH sargaH priyasundarI taM ca kathaMcidavalokya sA / anuraktA tathA jAtA viraktAbhUd yathAmbhasi || 14 || rahasyAvAhya cApRcchya tAM svAM bandhumatIM sakhIm / patyurvallamikAsi tvaM vaidagdhyaM cAsya kIdRzam // 15 // sAsyai mugdhAvadattasya vidugghasya viceSTitam / tathA yathA gatA mohaM svasaMvedya sukhAsikam // 16 // sAbhimAnamudsyAntaM tasye dvAHsthamajIgamat / tatsamAgamamicchAzu strIvadhaM vetyanuttaram ||17|| anyAyyamumayaM caitaditi saMcitya yAdavaH / vyAjena kenaciddakSaH kAlakSepamayojayat // 18 // labdhapratyAzayA kanyA zaurivinyastadhIrasau / zayane nizi saMpUrNa manyamAnA manoratham // 19 // bandhumatyupagUDhAGgaM suptamandhakavRSNijam / jvalanapramanAgastrI rAtrau divyA vyabodhayat ||20|| vibuddho dehabhUSAbhAbhAsitAkhiladiGmukhAm / tAM dRSTvA nAgacihnAM strIM keyamatretyacintayat // 21 // AhUtazca tathA dhIraH priyAlApavidagdhayA / azokavanikAM nItvA nItyAbhASi vinItayA ||22|| zRNu tvaM dhIra ! vizrabdho mamAgamanakAraNam / tayete zravaNe yena tavAmRtarasena vA // 23 // AsIdamoghavikrAntiH samAkrAntArimaNDalaH / amoghadarzano nAmnA narendrazcandane vane // 24 // kAntA cArumatizcAruzcArucandro'sya dehajaH / nItipauruSasaMpanno navayauvanabhUSitaH ||25|| raGgasenA ca gaNikA kalAguNagaNAnvitA / sutA kAmapatAkAsyAH kAmasyeva patAkikA ||26|| 379 diyA hai| isa samAcArase prerita hokara rAjAne, usake antaHpurakI striyoMne, tathA nagaravAsI logoMne icchAnusAra vasudevako dekhA // 12- 13 // rAjaputrI priyaMgusundarIne bhI unheM kisI taraha dekha liyA aura dekhakara vaha unapara itanI anurakta ho gayI ki pAnIse virakta ho gayI arthAt bhojana pAnIse bhI use aruci ho gayI ||14|| priyaMgusundarIne apanI sakhI bandhumatIko ekAntameM bulAkara usase pUchA ki he sakhI! tuma patiko bahuta pyArI ho, kaho inakI caturAI kaisI hai ? || 15 || bholIbhAlI bandhumatIne catura vasudevakI ceSTAoMkA priyaMgusundarIke lie isa DhaMgase varNana kiyA ki vaha ekadama svasaMvedya sukhase yukta mohako prApta ho gayI || 16 || nidAna priyaMgusundarIne abhimAna chor3akara dvArapAlako yaha saMdeza dekara vasudevake pAsa bhejA ki yA to hamAre sAtha samAgama karo yA zIghra hI hatyA svIkRta karo ||17|| 'yaha donoM hI kAma anucita hai' yaha vicArakara vasudeva cintAmeM par3a gaye / antameM ve catura to the hI isalie kisI bahAne unhoMne kucha samaya taka ThaharanekA samAcAra kahalA bhejA || 18 || vasudeva meM jisakI buddhi laga rahI thI aisI priyaMgusundarIko unakI prAptikI AzA ho aura isa AzA vaha rAtrike samaya zayyA para apane manorathako pUrNa huA ho mAnane lagI ||19|| eka dina rAtrike samaya kumAra vasudeva bandhumatIkA gAr3ha AliMgana kara so rahe the ki eka jvalanaprabhA nAmakI divya nAgakanyAne Akara unheM jagA diyA ||20|| kumAra jAga gaye aura zarIra tathA AbhUSaNoMkI kAntise jisane samasta dizAoMko prakAzita kara diyA thA tathA jisake zirapara nAgakA cihna thA aisI usa strIko dekhakara ve vicAra karane lage ki yaha kauna strI yahA~ AyI hai ? // 21 // usI samaya priya vArtAlApa karanemeM nipuNa nAgakanyAne dhIra, vIra kumArako bulAyA aura bar3I vinayake sAtha nItipUrvaka azokavATikAmeM le jAkara kahA ki he dhIra ! nizcinta hokara mere AnekA kAraNa sunie| vaha kAraNa ki jisase tumhAre kAna amRta rasake samAna tRpta ho jAveMge ||22-23 // he dhIra vIra kumAra ! candanavana nAmaka nagarameM, amogha zaktikA dhAraka evaM zatrumaNDalako vaza karanevAlA amoghadarzana nAmakA rAjA thA || 24|| usakI cArumati nAmakI strI thI aura donoMke nIti tathA puruSArthaMse yukta navayauvanase suzobhita cArucandra nAmakA putra thA || 25 || usI nagarameM kalA aura guNoMke samUhase sahita eka raMgasenA nAmakI vezyA thI aura usakI kAmapatAkA 1. tasyA ma / 2. nAgazrI ma. / 3 vanitAM ma
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe prAvizad yAgadIkSAyai kSitipo dharmamohitaH / tApasAH kauzikAyAzca tadAyAtA jaTAdharAH // 27 // nRtyanyA ca nRpAdezAt tayA kAmapatAkayA / vyaktaM kAmapatAkAkhaM harantyA hRdayaM nRNAm // 28 // zAstrakauzalatAyukto mUlapatraphalAzanaH / kauzikaH kSubhito yatra tatrAnyasya tu kA kathA ||29|| yAgakarmaNi nirvRtte sA kanyA rAjasUnunA / svIkRtA tApasA bhUyaM bhaktaM kanyArthamAgatAH // 30 // kauzikAyAtra taistasyAM yAcitAyAM nRpo'vadat / kanyA soDhA kumAreNa yAtetyuktAstu te yayuH ||31|| sarpobhUyApi hantavyo mayA tvamapi bhUpate / Akruzya kauziko yAtaH klizitenAntarAtmanA ||32|| abhiSicya nRpakhasto dharitrIdharaNe sutam / avyaktagarbhayA devyA sahAbhUttApasastathA // 33 // tApasyapi sutAM lebhe tAnasAzramabhUSiNIm / RSidattAkhyayA khyAtAM bhUSitAmapyabhikhyayA // 34 // aNuvratAni sA lebhe cAraNazramaNAntike / yauvanaM ca navaM yUnAM manonayanabandhanam // 35 // zAntAyudhasutaH zrImAn zrAvastIpatirekadA / zIlAyudha iti khyAtastaM yAtastApasAzramam // 36 // ekayaiva kRtAtithyastayA tApasakanyayA / rucyAhArairmanohArisavalkalakucazriyA // 37 // ativizrambhataH prema tayorapratirUpayoH / vibheda nijamaryAdAM ciraM samanupAlitAm ||38|| gato rahasi niHzaGkAM niHzaGkastAmasau yuvA / arIramad yathAkAmaM kAmapAzavazo vazAm // 39 // 380 nAmakI putrI thI jo sacamuca hI kAmakI patAkAke samAna jAna par3atI thI ||26|| eka bAra dharmaadharma vivekase rahita rAjA amoghadarzanane yajJadIkSA ke lie praveza kiyaa| usI samaya jaTAoMko dhAraNa karanevAle kauzika Adi RSi bhI Aye ||27|| usa yajJotsava meM rAjAkI AjJAse kAmapatAkAne nRtya kiyA / aisA nRtya, ki manuSyoMke hRdayako haraNa karatI huI usane spaSTa kara diyA ki maiM yathArtha meM kAmakI patAkA hI hU~ // 28 // usa nRtyako dekhakara zAstroMkI nipuNatAse yukta tathA vRkSoMke mUla patra aura phaloMko khAnevAlA kauzika RSi bhI kSobhako prApta ho gayA taba anya - kI to kathA hI kyA thI ? || 29 // yajJa kAryaM samApta honepara rAjaputra cArucandrane usa kanyA - kAmapatAkAko svIkRta kara liyaa| usI samaya kauzika RSike ziSya kucha tApasa rAjAko bhakta jAna kanyA kI yAcanA karaneke lie vahA~ Aye ||30|| jaba unhoMne kauzika RSike lie kAmapatAkAkI yAcanA kI taba rAjAne kahA ki vaha kanyA to rAjakumArane vivAha lI hai / Apaloga jAveM / rAjAke isa prakAra kahanepara ve tApasa cale gaye ||31|| kanyAke na milanese kauzikakI AtmAmeM bar3A saMkleza utpanna huaa| vaha rAjAke pAsa gayA aura 'he rAjan ! tUne mujhe kanyA nahIM dI hai isalie maiM sarpa banakara bhI tujhe mArUMgA' isa prakAra AkrozapUrNa vacana kahakara calA AyA ||32|| rAjA kauzika ke AkrozapUrNaM vacana sunakara Dara gayA isalie putrakA rAjyAbhiSekakara avyakta garbhavAlI rAnI cArumatike sAtha tApasa ho gayA ||33|| kucha samaya bAda tApasI cArumatine tapasviyoMke Azramako suzobhita karanevAlI, evaM anupama zobhAse suzobhita RSidattA nAmakI kanyAko janma diyA ||34|| kanyA RSidattAne eka bAra cAraNa RddhidhArI munirAja ke samIpa aNuvrata dhAraNa kiye / dhIre-dhIre usa kanyAne taruNa puruSoMke mana aura netroMko bA~dhanevAlA navayauvana prApta kiyA ||35|| eka samaya zAntAyudhakA putra, lakSmIse suzobhita evaM zIlAyudha nAmase prasiddha zrAvastIkA rAjA tapasviyoMke usa Azrama meM pahuMcA // 36 // use dekha akelI RSidattA kanyAne rucivardhaka uttama AhAra dekara usakA atithi satkAra kiyA / kanyA RSidattA sundarI to thI hI usapara valkaloM ke kAraNa usake stanoMkI zobhA aura bhI adhika manohAriNI ho gayI thI ||37|| phala yaha huA ki anupama rUpako dhAraNa karanevAle una donoMke premane vizvAsakI adhikatAmeM cirakAlase pAlI huI apanI-apanI maryAdA tor3a dI ||38|| kAmapAzase ba~dhA yuvA zIlAyudha niHzaMka 1. sA + UThA iticchedaH / 2. ativizramataH ma. /
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonatriMzaH sargaH 381 vyajijJapat tatastaM sA sAdhvI sAdhvasapUritA' / RtumatyAryaputrAhaM nadi syAM garmadhAriNI // 40 // tadA vada vidheyaM me kimihAkulacetasA / pRSTastayA~ sa tAmAha mAkulA ma priye ! zRNu // 4 // ikSvAkukulajo rAjA zrAvastyAmastazAtravaH / zIlAyudhastvayAvazyaM draSTavyo'haM saputrayA // 42 // ityAzvAsya rahasyenAmAzliSya virahAsahaH / tAvannijabalaM prAptaM tApasAzramagocaram // 4 // dRSTvA tuSTena tenAmA praviSTo nagarImasau / yAte nRpe tayA pitrorvinigRhya tatastrapAm // 44 // niveditamidaM vRttaM lokvRttvidgdhyaa| antarvano rahaHpatnI nispasya nRpasya saa||45|| asUta sutamudgINamiva pitrAnuhAriNam / prasUtiklezataH sA ca prasUtisamanantaram // 46 // mRtA nAgavadhUrjAtA jvlnprbhvllmaa| sAhaM samyaktvayogena bhavapratyayasAvadhiH // 47 // kRpAsnehavazAtprAptA pitRputratapovanam / AzvAsya zokasaMtaptau pitarau pRthukaM takam // 48 // eNIsvarUpiNI stanyapAnato'varddhayattataH / pitA kauzikapUrveNa daMdazUkena vairiNA // 49 // sa daSTo'moghamantreNa jIvitaM prApito myaa| dharmopadezadAnena durmocakrodhadUSitaH // 50 // mayAsau grAhito dharmamayAsI gatimaciMtAm / gatAhaM putramAdAya tApasIveSadhAriNI // 51 // sopacAraM nRpaM dRSTvA tamavocaM nayAnvitam / tanayastava rAjendra ! rAjalakSaNarAjitaH // 52 / / hokara ekAntameM RSidattAke pAsa calA gayA aura zaMkArahita evaM vazIbhUta RSidattAke sAtha usane icchAnusAra krIr3A kI // 39 // tadanantara bhayase yukta ho tApasI RSidattAne rAjAse kahA ki he Aryaputra ! maiM RtumatI hU~ yadi garbhavatI ho gayI to yujhe kyA karanA hogA so btaao| isa prakAra vyAkula cittase yukta RSidattAke pUchanepara zIlAyudhane kahA ki he priye ! vyAkula mata hoo| suno, maiM zatruoMko naSTa karanevAlA, ikSvAku kulameM utpanna huA zrAvastIkA rAjA zIlAyudha huuN| putrake sAtha-sAtha tuma mujhe avazya hI darzana denA arthAt putra prasavake bAda zrAvastI A jAnA // 40-42 / / isa prakAra AzvAsana dekara tathA ekAntameM AliMgana kara virahase utkaNThita hotA huA vaha jAneke lie udyata hI thA ki itanemeM usakI senA tapasviyoMke AzramameM A pahuMcI / / 43 / / senAko dekha rAjA bahuta santuSTa huA aura usake sAtha nagarIko lauTa aayaa| tadanantara rAjAke cale jAnepara lokavyavahArako jAnanevAlI RSidattAne lajjA chor3akara mAtApitAke lie yaha vRttAnta sunA diyA aura kaha diyA ki maiM nirlajja rAjA zIlAyudhakI ekAntameM patnI bana cukI hU~ aura garbhavatI ho gayI huuN||44-45|| tadanantara nava mAsa vyatIta honepara RSidattAne sundara putra utpanna kiyA jo bilakula pitAke anurUpa thA aura aisA jAna par3atA thA mAno pitAke dvArA hI prakaTa kiyA gayA ho| prasUtike samaya RSidattAko kleza adhika huA thA isalie vaha prasUtike bAda hI mara gayI aura samyagdarzanake prabhAvase jvalanaprabhavallabhA nAmakI nAgakumArI utpanna huii| vahI maiM hU~, mujhe deva paryAyake kAraNa bhavapratyaya avadhijJAna bhI prakaTa huA hai / / 46-47 / isalie usase pUrvabhavakI saba bAta jAnakara dayA aura snehake vazIbhUta ho maiM pitA aura putrake tapovanameM gyii| vahAM zokasantapta mAtA-pitAko AzvAsana dekara maiMne apane usa putrako mRgIkA rUpa rakha dUdha pilA-pilAkara bar3A kiyaa| tadanantara kozika RSikA jIva nidAnake kAraNa sarpa huA thA so usane pUrva vairake kAraNa hamAre pitAko Dasa liyA parantu maiMne amoghamantrase unheM jIvana prApta karA diyA-acchA kara diyaa| mere pitA yadyapi jo chUTa na sake aise krodhase dUSita the tathApi dharmopadeza dekara maiMne unheM dharma grahaNa karA diyA jisase ve marakara uttama gatiko prApta hue| tatpazcAt tApasIkA veSa dhAraNakara aura usa putrako lekara maiM rAjA zIlAyudhake pAsa gayI / / 48-51 // rAjA zIlAyudha bar3I vibhUtise yukta tathA 1. bhypuuritaa| 2. cetasaH ma., g.| 3. tathA ma., g.| 4. putram / 'potaH pAkobhako DimbhaH pRthukaH zAvakaH zizuH' ityamaraH / 5. svaarthe'kprtyyH|
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe gRhANa gRhiNItyaktameNIputrAkhyametakam / ityuktena tu tenoktamaputrasya kutaH sutaH ||53 // kathaM vA tApasi ! prApto dArako'yaM tvayA vada / vRttaM mayA samastaM tatsAmijJAnaM tato'kathi // 54 // devIsvaM ca nijaM yena sa rAjAtmajamagrahIt / vardhamAnasya tasyAhaM putrasnehena mohinA // 55 // jAtAnupAlinI nityaM rAjJazcepsitadAyinI / eNIputramasau rAjA svarAjye nyasya paNDitaH // 56 // pravrajya munimArgasthaH svargalokamavAptavAn / jAtA ca tanayA pazcAdeNIputrasya rUpiNI // 57 // priyaGgusundarInAmnA priyaGguzyAmavartinI / svayaMvaravidhau dhIrA pratyAkhyAtavatI ca sA ||18|| bhUmau rAjasutAn kAma saukhya bhogavirAgiNI / adrAkSId bandhumatyAmA tvAM sA rAjagRhe yadA // 59 // tataH paramadhattAGgamanaGgazarazalyitam / tad vidhatsva tathA vIra ! vacanAnmama saMgamam || 60 // adatteti na cAzaGkyaM tubhyaM dattA mayA hi sA / asya rAjakulasyAhaM pramANaM kAryaMvastuni ||61 // to mayA vitIrNeyaM vitIrNA pitRbAndhavaiH / samAgamastu vAmastu devatAsugRhe tataH // 62 // 'zvastamyAM kRtasaMketo rajanyAM suvinizcitaH / amoghadarzanaM deva ! devatAnAmato bhavAn ||63 // varisvA varamAdatsva yat kiMcidiha vAJchitam / ityuktenaiva sAvAci vAcA vinayapUrvayA ||64 // kRtasmaraNayA devi ! smartavyo'moghasasmite / evamuktA ca tenAsAvevamastviti devatA // 65 // 382 parama nItijJa thA use dekhakara maiMne kahA ki he rAjendra ! yaha rAjAoMke lakSaNoMse yukta ApakA putra hai || 2 || yaha ApakI mRta strI dvArA / chor3A gayA hai aura eNIputra isakA nAma hai / ise Apa grahaNa kIjie / mere isa prakAra kahanepara rAjA zIlAyudhane kahA ki maiM to putrahIna hU~ / mere putra kahA~ se AyA ? ||53 || he tApasi ! ThIka-ThIka batA yaha putra tujhe kaise prApta huA hai ? rAjAke isa prakAra pUchane para maiMne abhijJAna-paricAyaka ghaTanAoM ke sAtha-sAtha vaha saba vRttAnta kaha ' diyA || 54 || aura yaha bhI kaha diyA ki maiM marakara devI huI hU~ / mere isa kathanapara vizvAsa kara rAjA zIlAyudhane vaha putra le liyA / putra dhIre-dhIre bar3hane lagA aura maiM mohayukta putrasnehake kAraNa usakI nirantara rakSA karane lagI / rAjA zIlAyudhakI jo icchA hotI thI usakI maiM tatkAla pUrti kara detI thI / kadAcit parama vivekI rAjA zIlAyudha, usa eNIputrako apane rAjyapara padArUr3ha kara dIkSA le muni ho gayA aura marakara svargalokako prApta huA / pazcAt rAjA eNIputrake priyaMgupuSpake samAna zyAmavarNa, atizaya rUpavatI, priyaMgusundarI nAmakI putrI huI / rAjA eNIputrane usakA svayaMvara kiyA parantu kAmabhogase virakta usa dhairyazAlinIne pRthivItala ke samasta rAjakumAroMkA nirAkaraNa kara diyA arthAt kisIke sAtha vivAha karanA svIkRta nahIM kiyA / tadanantara jisa dinase usane rAjamahala meM bandhumatI ke sAtha Apako dekhA hai usI dina se vaha kAmake bANoMse atyanta sazalya zarIrako dhAraNa kara rahI hai isalie he vIra ! mere kahane se tU usake sAtha samAgama kara / / 55-60 / / vaha kanyA adattA hai kisIke dvArA dI nahIM gayI hai-aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie kyoMki maiMne tere lie vaha kanyA dI hai / isa rAjakulake karane yogya kAryoMmeM maiM pramANabhUta hU~ arthAt samasta kArya merI hI sammatise hote haiM || 61 || isalie maiMne tujhe yaha kanyA dI mAno isake pitA aura bhAiyoMne hI dI hai / ataH kAmadevake mandira meM tuma donoMkA samAgama ho aura isake lie kalakI rAtakA saMketa nizcita kiyA gayA hai / he deva ! devatAoMkA darzana kabhI vyartha nahIM jAtA isalie Apa mujhase vara mA~gakara isa saMsArameM jo kucha bhI Apako iSTa ho vaha prApta karo / nAgakumArIke isa prakAra kahane para vasudevane vinayapUrNaM vacanoM dvArA usase kahA ki he amogha muskAnako dhAraNa karanevAlI devi ! maiM yahI vara cAhatA hU~ ki jaba maiM ApakA smaraNa karU~ taba Apa merA dhyAna rakheM / vasudeva ke isa prakAra kahanepara usane 'evamastu' kahA ||62 - 65 / / 1. mohinI ma / 2. yuvayoH / 3. AgAminyAm / 4. saMmite ma. /
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ 383 ekonatriMzaH sargaH antardhAna mitA so'pi nijavAsamupAgamat / daivatoktavidhAnena devatAyA gRhe tataH // 66 // priyaGgasundarI zaurI rahasi pratyapadyata / sA gandharva vivAhAptA 'vihasanmukhapaGkajA / / 67 / / ramitA yadusUryeNa paminIva tadA babhau / priyaGgusundarIsamanyahAnyasya bahUnyaguH // 6 // anyonyapremabaddhasya mithunasya rahasyataH / kRtaM devatayA yogaM rAjJA jJAtvAnurUpayoH // 69 / / toSIlokaprakAzArtha tadvivAhamakArayat / tataH sarvasya lokasya vidito yadunandanaH // 7 // rebha priyaGgasundaryA sundaryA saha sundaraH / rUpayauvanahAriNyA zacyeva kauziko yathA // 7 // pRthivIcchandaH sa rAjasutayA tayA prathamabandhumatyApi ca pratItaguNasaMpadA gunnklaaklaapshriyaa| krameNa ranigocare rahasi sevyamAnaH purI mimAM jinagRhAciMtA suciramadhyuvAsArcitaH // 72 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI bandhumatIpriyaGgasundarIlAbhavarNano nAma ekonatriMzaH sargaH // 29 // ukta varadAna dekara devI antahita ho gayI aura vasudeva apane nivAsa sthAnapara A gye| tadanantara devIse kahe anusAra kumAra vasudeva ekAnta pAkara kAmadevake mandirameM priyaMgusundarIke pAsa gaye / kumArako dekha priyaMgusundarIkA mukha-kamala khila uThA aura gandharva vivAhase unhoMne use svIkRta kiyA // 66-67 / / usa samaya vasudevarUpI sUryake dvArA ramaNako prApta huI priyaMgusUndaro kamalinIke samAna suzobhita ho rahI thii| isa prakAra priyaMgusundarIke gharameM vasudevake bahuta dina nikala gaye ||68|tdnntr parasparake premase ba~dhe hue isa dampatikA yaha samAgama rahasyapUrNa rItise devIne karAyA hai-yaha jAnakara rAjA bahuta santuSTa huA aura usane lokameM prakaTa karaneke lie usa anurUpa dampatIkA vivAha karA diyaa| vivAhake pazcAt sundara vasudeva saba logoMkI jAnakArImeM rUpa aura yauvanake dvArA manako haraNa karanevAlI sundarI priyaMgusundarIke sAtha, indrANIke sAtha indrake samAna ramaNa karane lage // 69-71 / / isa prakAra jinako guNarUpI sampadAeM prasiddha thIM tathA jo guNa aura kalAoMke samUhase lakSmoke samAna jAna par3atI thI aisI bandhumatI tathA rAjaputrI priyaMgusundarI ekAnta pUrNa ratigRhameM kramase jinakI sevA karatI thIM tathA jo nagaravAsiyoMke dvArA atyanta sammAnako prApta the aise kumAra vasudevane jina-mandiroMse suzobhita isa zrAvastI nagarImeM cirakAla taka nivAsa kiyA // 72 / / isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM bandhumatI aura priyaMgusandarIke lAbhakA varNana karanevAlA unatIsavA~ sarga samApta huA // 29 // 1. gandharvavivAhAdisahasan m.| 2. indraH 'mahendraguggulUlUkavyAlagrAhiSu kauzikaH' ityamaraH /
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ triMzaH sargaH atha 'kArtikarAkAyAM cirakrIDAtikhedakaH / priyaGgasundarIgADhabhujabandhavazaH priyaH // 1 // sukhanidrAprasupto'sau vibuddhazca kutazcana / adrAkSIda rUpiNImekAM kanyAmanyAmiva zriyam // 2 // aprAkSIt puNDarIkAkSi ! kA svamatretyasau hi sA / jJAsyase hi kumAreti tamAhaya viniryayau // 3 // vyapanIya priyAzleSameSo'nupadavImayAt / ramyahacUtalAsInA hetuM sAha nijAgame // 4 // Aryaputra ! zRNu zrIman samAdhAya nijaM manaH / vaco madIyamaprApyavastuprApaNakAraNam // 5 // ihAsti dakSiNazreNyA deze gAndhAranAmani / puraM gandhasamRddhAkhyaM gandhArAkhyastu tatpatiH // 6 // pRthivIti mahAdevI pRthivIvAsya vallabhA / sutA pramAvatI tasya zrIrivAhaM prabhAvatI // 7 // gatA mAnasavegasya svarNanAbhapuraM param / jJAtvAGgAravatI vArtA duhituH pRSTavasyaham // 8 // pravRttivegavatyAstu trskhiibhirmmoditaa| saMgamo yaducandreNa citrAyA iva ca tvayA // 9 // tatraiva nagare yA sA zuddhazIlavibhUSaNA / tvannAmagrahaNAhArA somazrAravatiSTate // 10 // tvadviyogamahAduHkhapANDugaNDAlakAntayA / kAntayA prahitA te'haM saMdezaprApiNo tayA // 11 // zIlaprAkArarakSAhamalacyAnunayairareH / AryaputrAvatiSTheyaM zatrusthAne kiyaciram // 12 // - athAnantara kArtikakI pUrNimAke dina cirakAla taka krIr3A karanese atizaya khinna kumAra vasudeva priyaMgusundarImeM pragAr3ha bhujabandhanase ba~dhe sukhakI nIMda so rahe the ki kisI kAraNa jAga pdd'e| jAgate hI unhoMne sAmane khar3I dvitIya lakSmIke samAna atizaya rUpavatI eka kanyA dekhI // 1-2 // kumArane usase pUchA ki he kamalalocane ! yahA~ tuma kauna ho ? uttarameM kanyAne kahA ki he kumAra ! thor3I dera bAda merA saba vRttAnta jAna loge| abhI mere sAtha Aie-isa prakAra kumArako bulAkara vaha kanyA bAhara calI gayI // 3 // kumAra bhI priyAkA AliMgana dUrakara usake pIche-pIche cala diye / bAhara jAkara vaha sundara mahalake pharsapara baiTha gayI aura apane AnekA kAraNa isa prakAra kahane lagI / / 4 / / he Aryaputra ! he zrIman ! apanA mana sthirakara aprApya vastukI prAptimeM kAraNabhUta mere vacana sunie / / 5 / / isa vijayArdha parvatakI dakSiNa zreNIke gAndhAra dezameM eka gandhasamRddha nAmakA nagara hai usakA svAmI rAjA gandhAra hai // 6 // * usakI pRthivI nAmakI strI hai jo use pRthivIke hI samAna pyArI hai| maiM una donoMkI sAkSAt lakSmIke samAna kAntimatI prabhAvatI nAmakI putrI hU~ // 7 // maiM eka dina mAnasavegake svarNanAbha nAmaka uttama nagarako gayI thii| vahAM maiMne mAnasavegakI mAtA aMgAravatIko jAnakara usase usakI putrI vegavatIkA vRttAnta pUchA // 8 // vegavatIkI sakhiyoMne mujhe usakA samAcAra batAyA aura sAtha hI yaha bhI batAyA ki jisa prakAra candramAke sAtha citrA nakSatrakA saMgama hotA hai usI taraha Apake sAtha usakA saMgama huA hai / / 9 / / usI nagarameM zuddha zIla hI jisakA AbhUSaNa hai tathA ApakA nAma grahaNa karanA hI jisakA AhAra hai aisI somazrI bhI rahatI hai / / 10 / / jisakI alakAvalIke chora Apake viyogajanya mahA duHkhase sapheda-sapheda dikhanevAle gAloMpara laTaka rahe haiM aisI ApakI usa somazrI priyAne mujhe sandeza lekara Apake pAsa bhejA hai // 11 / / usane kahalAyA hai ki he Aryaputra ! yadyapi maiM zatruko anunayavinayake dvArA alaMghanIya zIlarUpI prAkArake andara surakSita hU~ tathApi isa taraha mujhe yahA~ 1. kArtikapUrNimAyAm / 2. zrImAn m.| 3. jJAtvAGgAravatI ma. /
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ triMzaH sargaH 385 rakSitA zatramAtrAhaM putrtrjnshiilyaa| prANinI 'prANanAthAto mocanIyA laghu svayA // 13 // avirAmaviyogAyA mA kadAcidihaiva me / syAdvipattirato vIra ! mopekSiSThAH kaThoradhIH // 14 // sAzralocanayAjanamiti saMdiSTamiSTayA / nivedyAsIskRtArthAhaM kRtyaM pasyau svayi sthitam // 15 // na cAgamyamagasthAnamiti cinsyaM svayA ytH| neSye nimeSamAtreNa tatra svAhaM yathepsitam // 11 // sAbhijJAnamamijJo'sau taM nizamya nizAmyatAm / prAha prApaya saumyAsye somazrIdhAma mAM dutm||17|| sA prAptAnumatiH prItA khamukSipya prabhAvatI / vidyAprabhAvasaMpannA yayau vidyudivoditA // 10 // anyonyAGgasamAsaMgAt saMgatAGgaruho ca tau / khamullaGghya laghu prAptau svarNanAbhapuraM varam // 19 // pravezitastayA nastarasanAMzukrayA gRham / aprakAzamasau devaH somazriyamavaikSata // 20 // pralambAlakakAmlAnakapolavadanazriyam / svAntabhrAntAlisamlAnisapamAmiva pabhinIm // 21 // devadarzanaparyantaveNIbandhena saMgatAm / tanunA setubandhena dhunImiva tadantikam // 22 // tAmbUlarAganimunakiMcidhUsaritAdharAm / mlAnAmISatparimlAnapallavAmiva vallarIm // 23 // abhyusthitAM vibhuM vIkSya ponapANDupayodharAm / tuSTaH somazriyaM dRSTvA zAradImiva sa zriyam // 24 // AliliGgaturanyo'nyaM gADhaM romAJcakarkazau / punarvirahabhIrutvAdekatAmiva tau gatau // 25 // kitanI dera taka rahanA hogA ? // 12 // putrako DAMTanevAlI zatrukI mAtA hI merI rakSA kara rahI hai isIlie abataka jIvita huuN| he prANanAtha ! isa zatruse Apa mujhe zIghra chur3Aie / / 13 / / nirantara viyoga sahate-sahate kadAcit merI yahIMpara mRtyu na ho jAve isalie he vIra ! kaThora buddhi hokara merI upekSA na kIjie // 14 // isa taraha jisake netra sadA AMsuoMse yukta rahate haiM aisI somazrI dvArA bhejA huA sandeza sunAkara maiM kRta-kRtya huI huuN| aba jo kucha karanA ho vaha Apapara nirbhara hai Apa usake pati haiM / / 15 / / Apa yaha nahIM socie ki vaha parvatakA sthAna mere lie agamya hai kyoMki ApakI icchA hote hI maiM nimeSa mAtrameM Apako vahAM le calU~gI // 16 // buddhimAn vasudevane aneka paricAyaka cihnoMke sAtha zravaNa karane yogya bAtako sunakara usase kahA ki he saumyavadane ! tuma mujhe zIghra hI somazrIke ghara pahuMcA do // 17 // kumArako anumati pAte hI vidyAke prabhAvase sampanna prabhAvatI unheM lekara AkAzameM usa taraha jA ur3I jisa taraha mAno bijalI hI kauMdha uThI ho // 18 // parasparake aMga-sparzase jinheM romAMca nikala Aye the aise ve donoM, AkAzako ullaMghakara zIghra hI svarNanAbhapura nAmaka uttama nagarameM jA pahuMce // 19 // tadanantara jisakA kaTisUtra aura vastra kucha-kucha nIcekI ora khisaka gayA thA aisI prabhAvatIne gupta rItise vasudevako somazroke ghara jA utaaraa| vahAM pahuMcate hI kumArane somazrIko dekhA // 20 // usa samaya virahake kAraNa somazrIko burI hAlata thii| cAroM ora laTakate hue bAlose usake virahapANDu mukhakI zobhA malina ho gayI thI isalie samIpameM bhramaNa karate hae bhauroMse malina-kamalase yakta kamalinIke samAna jAna paDatI thI / / 21 / / vaha patikA darzana honekI avadhi taka bA~dhe hue veNI bandhanase yukta thI isalie aisI jAna par3atI thI mAno patale pulase yukta nadI ho ho| usakA adharoSTha tAmbUlakI lAlimAse rahita honeke kAraNa kucha-kucha maTamailA ho gayA thA isalie vaha kucha kumhalAye hue pallavako dhAraNa karanevAlI mlAna latAke samAna jAna par3atI thI // 22-23 // patiko AyA dekha jo uThakara khar3I ho gayI thI tathA jo sthUla evaM pANDuvarNa payodharoM-stanoMko dhAraNa karaneke kAraNa sthUla dhavala payodharoM-meghoMko dhAraNa karanevAlI zarad RtukI zobhAke samAna jAna par3atI thI aisI somazrIko dekhakara kumAra vasudeva bahuta hI santuSTa hue // 24 // jinake zarIra romAMcoMse karkaza ho 1. prANanAtho'to m.| 2. neSyam ma., g.| 3. nizAmya m.| 4. prabhAvatIm m.| 5. pralambAlasakAmlAna m.| 6. samlAna k.|
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ 386 harivaMzapurANe sAdhusAdhitakAryA sA tAmAzliSya pramAvatIm / sakhIM prAgasamAM zravyairvacanairabhyanandayat // 26 // rUpaM nAma ca tasyAsau nijaM kRtvA prbhaavtii| ApRcchaya dampatI muktvA yayAvAtmIyamAspadam // 27 // dhAmni mAnasavegasya parAvartitarUpabhRt / somazriyA sahAhAni nyavasatkaticid yaduH // 28 // ekadA prAga vibuddhAsau prakRtisthAkRtiM patim / dRSTvArudaviSadmItyA pramAdaparizaGkinI // 29 // apRcchacca vibuddho'sau kimartha rodiSi priye / Aha 'rUpaparAvRttimapazyantI tavetyasau // 30 // mA bhaiSIreSa vidyAnAM svabhAvaH svapatAM vapuH / apasRtyAvatiSThante saMzrayante sujAgratAm // 31 // ityuktvA suparAvRtyarUpaM pUrvavadeva saH / vasudevo'vasattatra yatheSTaM priyayA yutaH // 32 // tato mAnasavegena kathaMcidupalakSinaH / vaijayantIpati patnyA balasiMhamasau zritaH // 33 // tasya nyAyaparasyAgre vyavahAre praajitH| mAyo mAnasavego'sau vilakSo yodadhumutthitaH // 34 // zauripakSatayA kecit khacarAH samavasthitAH / tato'bhU dugrasaMgrAmaH zaurimAnasavegayoH // 35 // vegAna vegavatImAtrA jAmAtre dhanurarpitam / divyaM divyazarApUrNa zaradhidvayasaMyutam // 36 // prajJaptizca prabhAvatyA vijJAya ladhu yojitA / tatprabhAvAdasau saMkhye babandha ripukhecaram // 37 // tanmAtrA yAcitaH zauriH putrabhikSAM dayAparaH / somazrIdarzanaM nItvA mumoca khacarAdhipam // 38 // rahe the aise donoMne paraspara gAr3ha AliMgana kiyA, usa samaya AliMganako prApta hue donoM aise jAna par3ate the mAno punaH viraha na ho jAye isa bhayase ekarUpatAko hI prApta ho gaye the // 25 / / acchI taraha kArya siddha karanevAlI prANatulya prabhAvatI sakhIkA AliMgana kara somazrIne manohara vacanoM dvArA usakA abhinandana kiyA-mIThe-mIThe vacana kahakara use prasanna kiyA // 26 // vasudevake AnekA rahasya prakaTa na ho jAye isa vicArase prabhAvatI vasudevako apanA rUpa tathA apanA nAma dekara donoM dampatIse pUchakara evaM unase vidA lekara apane sthAnapara calI gyo| bhAvArtha-prabhAvatIne apanI vidyAke prabhAvase vasudevako prabhAvatI banA diyA // 27 // isa prakAra parivartita rUpako dhAraNa karanevAle kumAra vasudevane mAnasavegake ghara somazrIke sAtha kitane hI dina nivAsa kiyA // 28 // eka dina somazrI pahale jAga gayI aura pati-vasudevako apane svAbhAvika veSameM dekha zatruke bhayase kisI vipattikI AzaMkA karatI huI rone lagI // 29 / / itane meM kumAra bhI jAga gaye aura use rotI dekha pUchane lage ki he priye ! kisa lie rotI ho ? somazrIne uttara diyA ki ApakA rUpa parivartita nahIM dekha rahI hU~ yahI mere ronekA kAraNa hai // 30 // kumArane kahA ki Daro mata, vidyAoMkA yaha svabhAva hai ki ve sote hue manuSyoMke zarIrako chor3akara pRthak ho jAtI haiM aura jAganepara punaH A jAtI haiM // 31 // isa prakAra kahakara tathA pahaleke hI samAna rUpa badalakara kumAra vasudeva priyA somazrIke sAtha vahA~ rahane lage // 32 // tadanantara eka dina mAnasavegane kisI taraha kumAra vasudevako dekha liyA jisase 'kamAra * vasudeva hamArI strI somazrIke sAtha rUpa badalakara rahatA hai' yaha zikAyata lekara vaha patnIke sAtha vaijayantI nagarIke rAjA balasiMhake pAsa gayA // 33 // rAjA balasiMha nyAyaparAyaNa puruSa thA isalie jaba usane isa zikAyatakI chAnabIna kI to mAnasavega hAra gyaa| hAra jAnese mAnasavega bahuta hI lajjita huA aura vasudevake sAtha yuddha karaneke lie uTha khar3A huA // 34 // yaha dekha kitane hI vidyAdhara vasudevakA pakSa lekara khar3e ho gye| tadanantara vasudeva aura mAnasavegakA yuddha huA // 35 // vegavatIkI mAtAne jamAI vasudevake lie eka divya dhanuSa tathA divya bANoMse bhare hue do tarakasa de diye aura prabhAvatIne yuddhakA samAcAra jAnakara zIghra hI prajJapti nAmakI vidyA de dii| usake prabhAvase kumArane mAnasavegako yuddhameM zIghra hI bAMdha liyA // 36-37 // tadanantara 1. suparAvRtti rUpaM ma., ga. / 2. -dupalakSitam ga. / 3. patyA ga, / 4. vedAt ma. / 5. yuddhe /
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ triMzaH sargaH 387 tena mAnasavegena bandhubhAvamupeyuSA / sapatnIko vimAnena prApitaH sa mahApuram // 39 // somazrIbandhumistatra jAte tasya samAgame / gato mAnasavego'pi svasthAnaM tdvcHsthitH||40|| zrutAnubhUtavArtAdipraznaprakathanAtmanoH / yAti kAmarasakSiptacetasoH samayastayoH // 4 // azvarUpadhareNAsAvekadA sUrpakAriNA / haratA nabhasaH kSipto gaGgAyAmatapad yduH||42|| sa tAmuttIrya saMprAptastApasAzramamatra ca / nirIkSyonmAdinI nArI narAsthimayazekharAm // 43 // papraccha tApasaM kaMcit kasyeyaM yuvatirvarA / paribhramati vibhrAntA mahonmAdavazA vazA // 44 // tasmai so'kathayad rAjJo jarAsandhasya dehajA / nAmnA ketumatIyaM ca jitazatranRpapriyA // 45 // mantravAdiparivAjA varAkI svvshiikRtaa| hatasyAsyAsthimAlAM ca mAlIkRtyATati kSitim // 46 // ityAkarNya kRpAyukto mahAmantraprabhAvataH / AvezapUrvakaM tasyAH sa cakra grahanigraham // 47 // zauristadA niyuktastu jarAsandhasya mAnavaiH / puraM rAjagRhaM nItaH parivAryopakAryapi // 48 // tAnavocadasau rAjJaH ko'parAdho mayA kRtaH / brata me yena nIye'haM tadrAjapuruSAH ruSA // 49 // ityuktA ityavocaste yo rAjaduhitugraham / vyudasyati mavetso'tra rAjArijanakaH kila // 50 // ityAvedya vadhasthAnaM nIto nIcaina rairvRtH| khamukSipyApanItaH prAk kenacitkhacareNa saH // 51 // uktazca vIra! viddhi tvaM pramAvasyAH pitAmaham / mAM magorathanAmAnaM svanmanorathapUrakam // 52 // mAnasavegakI mAtAne kumArase putra bhikSA mAMgo jisase dayAyukta ho kumArane use somazrIke pAsa le jAkara chor3a diyA // 38|| isa ghaTanAse mAnasavega kumArakA gaharA bandhu ho gayA aura vimAna dvArA somazrI sahita vasudevako unake abhISTa sthAna mahApura nagara taka pahu~cAne gayA // 39 // vahA~ pahuMcanepara vasudevakA somazrIke bandhuoMke sAtha samAgama ho gayA aura mAnasavega bhI unakA AjJAkArI ho apane sthAnapara vApasa calA gayA // 40 // tadanantara sanI evaM anubhavI bAtoMke praznottara karanA hI jinakA kAma zeSa thA aura jinake citta kAmarasake AdhIna the aise una donoM dampatiyoMkA samaya sukhase vyatIta hone lagA // 41 / / ___ athAnantara eka samaya kumArakA zatru rAjA trizikharakA putra sUrpaka azvakA rUpa rakhakara kumArako hara le gayA aura AkAzase usane noce girA diyA jisase ve gaMgA nadImeM jA gire|||42|| gaMgA nadIko pArakara kumAra vasudeva tApasoMke eka AzramameM phuNce| vahAM unhoMne manuSyoMko haDDiyoMkA seharA dhAraNa karanevAlI eka pAgala stroko dekhakara kisI tApasase pUchA ki yaha sundarI yuvatI kisakI strI hai jo madonmAdake vaza ho pAgala hastinIke samAna idhara-udhara ghUma rahI hai / / 43-44 // tApasane kahA ki yaha rAjA jarAsandhakI putrI ketumatI hai aura rAjA jitazatruko vivAhI gayI hai / / 45|| isa becArIko eka mantravAdI parivrAjakane apane vaza kara liyA thA vaha mara gayA isalie usakI haDDiyoM ke samUhakI mAlA banAkara yaha pRthivIpara ghUmatI rahatI hai / / 46 / / yaha sunakara vasudevako dayA umar3a par3I aura unhoMne mahAmantroMke prabhAvase zIghra hI ketumatIke pizAcakA nigraha kara diyA / / 47 / / vahA~ vasudevakI khojameM jarAsandhake AdamI pahalese hI niyukta the isalie yadyapi kumAra upakArI the tathApi ve unheM gherakara rAjagRha nagara le gaye // 48 // unako le jAnevAle logoMse vasudevane pUchA ki he rAjapuruSo ! batAo to sahI maiMne rAjAkA kauna-sA aparAdha kiyA hai jisase maiM isa taraha krodhapUrvaka le jAyA jA rahA hU~ // 42 / / isa prakAra kahanepara rAjapuruSa bole ki jo rAjaputrIke pizAcako dUra karegA vaha rAjAko ghAta karanevAle zatrukA pitA hogA // 50 // isa prakAra kahakara nIca manuSyoMse ghire vasudeva vadhasthAna para le jAye gaye parantu vadha honeke pahale ho koI vidyAdhara unheM jhapaTakara AkAzameM le gayA // 51 // usa vidyAdharane 1. kAmarasAkSiptacetasoH ma. / 2. kSipro ma. / 3. nIyeyaM ma. /
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ 388 harivaMzapurANe pramAvatIsamIpaM tvaM mayA nItijJa ! nIyase / iti priyavacovAcI ninAya khacarAcalam // 53 // prApya gandhasamRddhaM ca nagaraM nagamUrdhani / pravezito mahAbhUtyA vidyAdharajanairvRtaH // 54 // prazastatithinakSatrayoge 'yoge kRte tataH / pitRbandhujanaiH zauripramAvasyoH prahRSTayoH // 55 // prAgeva madanAvezaparasparavazAramako / vadhUvarau varau vRttau bhogasAgaravartinau // 56 // rathoddhatAvRttam saMprayuktamapi vallabhaiH sadA viprayojayati pApakRtparam / pUrvato'pi zatazo'tivallabhaiyujyate tu jinadharmakRtpurA // 57 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI prabhAvatIlAbhavarNano nAma triMzaH sargaH // 30 // kumArako sambodhate hue kahA ki he vIra ! tuma mujhe prabhAvatIkA pitAmaha jAno, bhagIratha merA nAma hai aura tumhAre manorathako pUrNa karanevAlA huuN||52|| he nItijJa ! maiM tumheM prabhAvatIke pAsa liye jAtA hU~-isa prakAra madhura vacana kahatA huA vaha vidyAdhara unheM vijayA parvatapara le gayA // 53 / / vahAM parvatake mastakapara eka gandhasamRddha nAmaka nagara thaa| usameM aneka vidyAdharoMse ghire hue vasudevakA usane bar3e vaibhavake sAtha praveza karAyA // 54 // tadanantara prazasta tithi aura nakSatrake yogameM prabhAvatIke pitA tathA bandhujanoMne harSase yukta vasudeva aura prabhAvatIkA vivAhotsava kiyA // 55 // vasudeva aura prabhAvatIke hRdaya kAmake Avezase pahale hI eka dUsareke vazIbhUta the| ataH aba vara-vadhU banakara donoM bhogarUpI sAgarameM nimagna ho gaye // 56 // gautama svAmI kahate haiM ki yadyapi pApI manuSya priyajanoMke sAtha saMyogase prApta hue anya manuSyako sadA priyajanoMse viyukta karatA hai tathApi pUrvabhavameM jinadharmako dhAraNa karanevAlA manuSya pUrvakI apekSA saikar3oM bAra atizaya priyajanoMke sAtha saMyogako prApta hotA hai // 57 / / isa prakAra ariSTanemipurANake saMgraha se yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM prabhAvatIke lAbhakA varNana karanevAlA tIsavA~ sarga samApta huA // 30 // 1. yoga m.| saMbandhe kRte stiityrthH|
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekatriMzattamaH sargaH atha haya'tale suptaH prabhAvatyA sahAnyadA / sUrpakeNa hRtaH zauribubudhe sa cireNa khe // 1 // jaghAna muSTighAtena vidviSaM cAmucat sa khAt / godAvaryAH papAtAyaM hRde dehasukhAvahe // 2 // tatra kuNDapure lebhe kanyA padmarathasya saH / mAlyakauzalayogena kalAkauzalazAlinIm // 3 // tato'pi nIlakaNThena nItvA mukto'patad yaduH / campAsarasi saMprAptastasyAM so'mAtyadehajAm // 4 // jalakrIDAratastatra sa hRtaH sUrpakAriNA / vimuktazca papAtAsau bhAgIrathyAM manorathI // 5 // paryaTannaTavIM tatra mleccharAjena vIkSitaH / pariNIya sutAM tasya jarAkhyAM tatra cAvasat // 6 // jaratkumAramutpAdya tasyAmunnatavikramaH / avantisundarI prApa zUrasena ca zaMsitAm // 7 // puruSAnveSiNImanyA kanyA jIvadyazaHzrutim / upayamyAparAzcAsAvariSTapuramAyayau // 8 // rAjA tatra tadA dhIro rudhiro yudhi rodhanaH / tasya mitrA mahAdevI devIva dyutisaMpadA // 9 // jyeSTho hiraNyanAbhAkhyastanayo naiyavittayoH / raNazauNDo mahAsattvaH zastrazAstre kRtagrahaH // 10 // . kalApAramitA rUpayauvanodayadhAriNI / tanayA rohiNInAmnA rohiNIva yazasvinI // 11 // ___ athAnantara-kisI samaya kumAra vasudeva prabhAvatIke sAtha mahalameM so rahe the ki usI samaya unakA vairI sUrpaka unheM harakara AkAzameM le gayA / kucha dera bAda jaba unakI nIMda khulI to mukkoMke prahArase unhoMne zatruko pITanA zurU kiyaa| mukkoMkI mArase ghabar3Akara sUpaMkane unheM AkAzase chor3a diyA jisase ve zarIrako sukha pahu~cAnevAle godAvarIke kuNDameM gire / / 1-2 // vahAMse nikalakara ve kuNDapura grAmameM phuNce| vahA~kA rAjA padmaratha thaa| usakI kalA-kauzalase suzobhita eka sundarI kanyA thii| usa kanyAko pratijJA thI ki jo mujhe mAlA gUMthane meM parAjita karegA usIke sAtha maiM vivAha kruuNgii| kumAra vasudevane use mAlA gUMthanekA kauzala dikhAkara prApta kiyA-usake sAtha vivAha kiyA // 3 / / eka dina kumArakA zatru nIlakaNTha vahAMse bhI unheM harakara le gayA tathA AkAzameM le jAkara usane chor3a diyaa| bhAgyavaza kumAra campAnagarIke tAlAbameM gire / vahAMse nikalakara unhoMne campApurImeM praveza kiyA tathA vahA~ke mantrIko putrIke sAtha vivAha kiyA // 4 // eka dina kumAra campAnagarImeM jalakrIr3A kara rahe the ki vairI sUrpaka phira hara le gyaa| abakI bAra usase chaTakara aneka manorathoMko dhAraNa karanevAle kamAra : nadImeM gire // 5 / / vahA~se nikalakara ve aTavImeM ghUmane lge| vahAM mlecchoMke. rAjAne unheM dekhA jisase ve mleccharAjakI jarA nAmaka kanyAko vivAhakara vahIM rahane lage // 6 // unnata parAkramako dhAraNa karanevAle vasudevane usa kanyAmeM jaratkumAra nAmakA putra utpanna kiyaa| usI samaya kumArane avantisundarI aura zUrasenA nAmakI uttama kanyAko bhI prApta kiyA // 7 // tadanantara puruSako khojanevAlI jIvadyazA nAmakI kanyAko evaM aneka kanyAoMko vivAha kara kumAra vasudeva ariSTapara nAmaka nagara Aye / / 8 // usa samaya vahA~ yuddha meM zatruoMko rokanevAlA dhIra-vIra rudhira nAmakA rAjA thaa| usakI mitrA nAmakI mahArAnI thI jo kAntirUpI sampadAse devIke samAna jAna par3atI thI // 5 // una donoMke nItikA vettA, raNa-nipuNa, mahAparAkramI evaM zastra aura zAstrakA abhyAsa karanevAlA hiraNya nAmakA jyeSTha putra thA // 10 // aura kalAoMkI pAragAminI, rUpa tathA yauvanake abhyudayako dhAraNa karanevAlI, rohiNI nAmakI putrI thii| vaha 1. aparAH anyAH kanyAH vivAhya aso ariSTapuram Ayayo / 2. nItijJaH /
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ 390 harivaMzapurANe svayaMvaravidhau tasyAH saMgatAH sakalAH nRpAH / jarAsandhaM purodhAya samudravijayAdayaH // 12 // tatra citramaNistammadhAriteSu yathAkramam / te maJcepu samAsInA nRpA bhUSitavigrahAH // 13 // vasudevo'pi tatraiva 'bhrAtralakSitaveSabhRt / tasthau pANavikAntaHstho gRhItapaNavo'graNIH // 14 // tataH svayaMvarAntabhUbhAgaM saubhAgyabhUmikA / praviSTA rohiNI kanyA rohiNIvAtirUpiNI // 15 // tadA ca sarvabhUpAlairbalitairalamAkulaiH / sAloki yugapannetrairarcayadbhirivAmbujaH // 16 // tadpazravaNAd yeSAM parA prItirabhUtpurA / sA rUpadarzanAtteSAM mahattvamagamatparam // 17 // zrutitUlatatau vRddho yo'nurAgatanUnapAt / darzanendhanadIptasya tasya vRddhiH kimucyatAm // 18 // zaGkhatUryaravasyAnte tato dhAtrI pavitravAka / dhRtaprasAdhanAM kanyAM mAnyAmAhAmito nRpAn // 19 // AtapatramidaM yasya candramaNDalapANDuram / trikhaNDajayato labdhaM yazaH svamiva zobhate // 20 // yasya cAjJAkarAH sarve bhUcarAstu namazcarAH / vasuMdharezvaraH so'yaM jarAsandho'vatiSThate // 21 // vRNISda rohiNIzaM taM nRpaM tvallAbhalobhataH / rohiNIsaMgamujjhitvA kSitiM candramivAgatam // 22 tasminnarAgiNIM buddhvA rohiNI sAha sAttvikA / jarAsandhasutAsvete vRNISvaSu hRdi sthitam // 23 // dhAtrI cetovidUce tAM mathurAnAthamagrataH / ugrasenanRpaM pazya rocate yadi te sute // 24 // putrI sacamuca hI rohiNI tArAke samAna kIrtimatI thI // 11 // rohiNIke svayaMvarameM jarAsandhako Age kara samudravijaya Adi samasta rAjA Aye // 12 / / zobhita zarIrako dhAraNa karanevAle rAjA loga svayaMvara maNDapameM nAnA prakArake maNimayo khambhoMse suzobhita maMcoMpara yathAkrama baiTha gaye / / 13 / / bhAiyoMkI pahacAnameM na A sake aise veSako dhAraNa karanevAle kumAra vasudeva bhI svayaMvarameM gaye aura paNava nAmaka bAjA bajAnevAloMke pAsa jAkara baiTha gye| usa samaya kumAra apane hAthameM paNava nAmaka bAjA liye hae the aura usake bajAnevAloM meM sabase agraNI jAna par3ate the // 14 // tadanantara saubhAgyakI bhUmi aura rohiNI-tArAke samAna atizaya rUpavato rohiNI kanyAne svayaMvarake bhItara praveza kiyA // 15 // usa samaya samasta rAjAoMne mur3a-mur3akara, AkulatAse yukta netroM dvArA eka sAtha usakA avalokana kiyaa| usa samaya usakI ora dekhanevAle rAjA aise jAna par3ate the mAno netrarUpI kamaloMse usako pUjA ho kara rahe hoM // 16 // jina rAjAoMko pahale usakA rUpa sunakara parama prIti utpanna huI thI aba usakA rUpa dekhakara una rAjAoMko vaha parama prIti aura bhI adhika mahattvako prApta ho gayo ||17|| so ThIka hI hai kyoMki jo anurAgarUpI agni zravaNarUpo rUIko santatimeM lagakara dhIre-dhIre sulaga rahI thI vaha yadi darzanarUpI iMdhanako pAkara ekadama prajvalita ho uThe to usakI vRddhikA kyA kahanA hai ? ||18|| tadanantara jaba zaMkha aura turahI Adi vAditroMkA zabda zAnta huA taba pavitra vacana bolanevAlI dhAya, alaMkAroMko dhAraNa karanevAlI mAnanIya kanyAko rAjAoMke sammukha le jAkara kahane lgii||19|| ki he putri ! jisakA yaha candra-maNDalake samAna sapheda chatra, tIna khaNDoMkI vijayase prApta yazarUpI dhanake samAna suzobhita ho rahA hai aura samasta bhUmigocarI tathA vidyAdhara rAjA jisake AjJAkArI haiM aisA yaha vasudhAkA svAmI rAjA jarAsandha baiThA hai / / 20-21 // he rohiNI ! tujhe pAneke lobhase rohiNIkA samAgama chor3akara pRthivIpara Aye hue candramAke samAna jAna par3atA hai aise isa rAjA jarAsandhako ta svIkRta kara // 22 // sattvagaNako dhAraNa karanevAlI dhAyane jaba dekhA anurAga jarAsandhameM nahIM hai taba usane Age bar3hakara kahA ki ye jarAsandhake putra haiN| inameM se jo tujhe pasanda ho use vara // 23 // unameM bhI jaba anurAga nahIM dekhA taba cittako jAnanevAlI dhAyane Age 1. bhrAtRbhiralakSitaM vaSaM bibhartIti bhrAtralakSitaveSabhRt / 2. tano m.| zrutikulatano g.| 3. rohiNI zAntam m.|
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekatriMzatamaH sargaH 391 labdhadhIH sAha zauryAdIn pazya saurya purAdhipAn / mAlAmAropayAmISAmekasya rucitasya te // 25 // ityukta teSu ceto'syA bamAra gurugauravam / tato'darzayadeSAsyai pANDaM viduramapyataH // 26 // damaghoSaM yazoghoSaM dattavaktraM suvikramam / zalyaM zalyamivArINAM tathyaM zatrujayaM nRpam // 27 // candrAbhaM candravaskAntaM mukhyaM kAlamukhaM tataH / pauNDUM ca puNDarIkAkSaM matsyaM mAtsaryavarjitam // 28 // saMjayaM ca jaye saktaM somadattaM nRpottamam / tatputraM bhrAtRbhiryuktaM bhUrizravasamAzravam // 29 // sUnunAMzumatAsyantaM kapilaM vipulakSaNam / tathA padmarathaM bhUpaM somakaM somasaumyakam // 30 // devakaM devanAthAbhaM zrIdevaM zrIvadhUzritam / pradarya tAn nRpAnitthaM vaMzasthAnAdizaMsinI // 31 // anyAnapi ca kanyAyai dhAtrI sA nyAyavijagau / etAvanto nRpA bAle mukhyAH kimidamAsyate // 32 // kuru kanye guNaM kaNThe cittasthasyeha kasyacit / tvatsaubhAgyaguNAkRSTarAjamasyAsya saMnidhau // 33 // tvaM prakAzaya saubhAgya kasyaciJcittahAriNaH / yogyabhartR pariprApticittacintAstanidrayoH // vRtayogyavarA pitrormugdhe kuru sukhAsikAm // 34 // evamuktAvadaskanyAM sAdhu mAtarudIritam / kiMtu svadarziteSveSu na mano rajyate kvacit // 35 // darzanAnantaraM yatra sneho'bhivyajyate hRdi / paunaruktyaM bhavedvAcyaM tatrApyatrApyatarSatA // 36 // bar3hakara kahA ki he beTI ! yaha Age mathurAke svAmI rAjA ugrasena baiThe haiM yadi terI ruci ho to isakI ora dekha / / 24 / / tadanantara vivekavatI dhAyane Age bar3hakara kahA ki sauryapurake svAmI samudravijaya Adiko dekha, yadi terI ruci ho to inameM se kisI ekake gale meM mAlA DAla ||25|| dhAya ra kahanepara kanyAke cittane una sabake Upara guruke samAna gaurava dhAraNa kiyA arthAt unheM garu samajhakara praNAma kiyaa| tadanantara dhAyane kanyAke lie rAjA pANDako dikhAyA aura usake bAda vidurako bhI dikhalAyA // 26 // jaba use inameMse kisIpara bhI kanyAkA anurAga nahIM dikhA taba usane yazakI ghoSaNA karanevAle damaghoSa, atizaya parAkramI dattavaktra, zatruoMke lie zalyake samAna duHkha denevAle zalya, sArthaka nAmako dhAraNa karanevAle zatrujaya, candramAke samAna sundara candrAbha, atizaya mukhya kAlamukha, kamalake samAna netroMko dhAraNa karanevAle pauNDra, mAtsaryase rahita matsya, vijaya prApta karane meM lIna saMjaya, rAjAoMmeM uttama somadatta, bhAiyoM sahita somadattakA AjJAkArI putra bhUrizravA, aMzumAn nAmaka putrase sahita tathA atizaya vizAla netroMko dhAraNa karanevAlA rAjA kapila, rAjA padmaratha, soma-candramAke samAna saumya rAjA somaka, indrake samAna AmAko dhAraNa karanevAlA devaka aura lakSmIrUpI vadhUse sevita zrIdeva rAjAko dikhAyA tathA ina saba rAjAoMko dikhAkara unake vaMza aura sthAna AdikA bhI varNana kiyA // 27-31 / / tadanantara nyAyako jAnanevAlI dhAyane kanyAke lie aura bhI aneka rAjAoMkA paricaya dete hue kahA ki he bAle ! mukhya itane hI haiN| isa taraha cupacApa kyoM khar3I hai ? inameMse jo bhI tere hRdayameM sthita ho-jise tU cAhatI ho usake kaNThameM mAlA DAla de| ye sabhI rAjA tere saubhAgyarUpI guNase AkarSita hokara idhara tere samIpa sthita haiM inameM jo tumhAre cittako haraNa karanevAlA ho usake saubhAgyako prakAzita kr| he magdhe! tere lie yogya bhartAkI prAptikI cintAse tere mAtA-pitAko nidrA naSTa ho gayI hai so yogya varako svIkAra kara unheM sukhI banA ||32-34||dhaayke isa prakAra kahanepara kanyAne uttara diyA ki he mAtaH ! Apane ThIka kahA hai kintu Apake dvArA dikhAye hue ina rAjAoMmeM-se kisIpara merA mana anurakta nahIM ho rahA hai / / 35 / / dekhaneke bAda hI jisake Upara hRdayameM sneha prakaTa ho jAtA hai use varaneke lie vacana punarukta hotA hai tathA Antarika snehake prakaTa honepara hI strI-puruSa donoMmeM santoSakA anubhava hotA hai / / 36 / / ina 1. zUlyaM ma. / 2. -mAzrayaM ma. / 3. SaTpAdo'yaM zlokaH / 4. kanyAM ma. / 5. -pyanarthatA ma. /
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ 392 harivaMzapurANe na rAgo na ca vidveSo na moho na ca zUnyatA / muneriva mamAmISu jAtopekSA kuto'pyaho // 37 // yadyamIbhyaH paraH ko'pi vidhinA me vidhitsitaH / varastaM darzayatvadya vidhireva jagadguruH // 38 // tadvaco'nantaraM kanyA zuzrAva paNavadhvanim / zravyaM zravaNamArgeNa gatvA ceto'tikarSiNam // 39 // itaH pazya varArohe ! svanmanoharaNakSamam / rAjahaMsamiti spaSTaM bamANa paNavaH sa hi // 40 // parAvRtya tataH kanyA pazyantI sA vyalokata / rAjalakSaNasaMyuktaM vasudevaM 'vasUpamam // 41 // anyonya dRSTisaMpAta nizAtezara saMpadA / mano manasijazcakre tato jarjaritaM tayoH / / 42 / / AsAdya sA tatastasya bhUSaNasvanahAriNI / kaNThe kaNThaguNaM cakre stanacakreNa saMnatA // 43 // maJcasthasyopakaNThe'sya samAsInA vyarAjata / rohiNI hAriNI tArA rohiNIva kalAvataH // 45 // navasaMgama saMjAtasAdhvasena sakampanA / kanyA sA svAGgasaMgena tasyAGgasukhamAharat ||45 || taM svayaMvaramAlokya kecidUcuridaM nRpAH / jAto'nurUpayoryogo ratnakAJcanayoriva || 46 || aho naipuNyametasyAH kanyAyA yadayaM nRpaH / ko'pi gUDhakulaH zrImAn pradhAnapuruSo vRttaH ||47 | mAtsaryopahatAstvanye jaguH pANavikaM varam / kurvantyA pazyatAtyantamanyAyaH kanyayA kRtaH ||48|| parAmRtimimAM rAjJAM naiva yuktamupekSitum / sarvadAtiprasaMgaH syAdevaM sati mahItale || 49|| kulInAnAM samAje'smin parasyAvasaro'sya kaH / vaktu vA vaktukAmazcetkulInaH kulamAtmanaH ||50|| na cedevaM karotyeSa ko'pi nIcAnvayodbhavaH / kuTyatAM rAjaputrasya kanyApyastviha kasyacit // 51 // rAjAoMpara mujhe na rAga hai, na dveSa hai, na moha hai aura na zUnyatA hai / aho ! munike samAna merI ina sabapara kisI kAraNase upekSA ho gayI hai ||37|| yadi vidhAtAne ina sabase bar3hakara koI dUsarA vara mere lie banAnA cAhA hai to jagatkA guru vidhAtA hI Aja usa varako dikhalAve ||38|| itanA kahane ke bAda hI kanyAne, kaNaM mArgase bhItara jAkara cittako khIMcanevAlI paNavakI madhura dhvani sunI ||39|| vaha dhvani mAno spaSTa rUpase yahI kaha rahI thI ki he sundari ! tumhAre manako haraNa karanevAlA rAjahaMsa idhara baiThA hai, ataH isa ora dekho ||40|| tadanantara jyoMhI kanyAne mur3akara usa ora dekhA, tyoM hI use rAjalakSaNoMse yukta kuberake samAna vasudeva dikhe ||41 | | usI kSaNa kAmadevane paraspara dRSTi sammizraNarUpa tIkSNa bANoM kI sampadAse donoMkA mana jarjarita kara diyA ||42|| tadanantara jo AbhUSaNoMke zabdase atizaya manohara jAna par3atI thI aura stanacakrake bhArase nIce kI ora jhuka rahI thI aisI rohiNIne pAsa jAkara vasudevake galemeM mAlA DAla dI ||43|| maMcapara AsIna vasudevake samIpa baiThI huI rohiNI, candramAke samIpa sthita rohiNI tArAke samAna manohara jAna par3atI thI ||44|| navIna samAgamase utpanna bhayake kAraNa jisakA zarIra kucha-kucha kA~pa rahA thA aisI rohiNIne apane zarIrake spazaMse vasudevake zarIrako sukha utpanna karAyA ||45|| usa svayaMvarako dekhakara kitane hI rAjA yaha kahane lage ki aho ! jisa prakAra ratna aura suvarNakA saMyoga hotA hai usI prakAra yaha donoM yogya varavadhUkA saMyoga huA hai ||46 || aho ! isa kanyAkI caturAI dekho ki jisane chipe kulase yukta lakSmI-sampanna evaM pradhAna puruSarUpa isa kisI anivarcanIya rAjAko varA hai || 47|| mAtsaryase pIr3ita anya rAjA loga yaha kaha rahe the ki dekho paNavavAdakako vara banAtI huI kanyAne yaha bar3A anyAya kiyA hai ||48 || rAjAoM ko isa parAbhavakI upekSA karanA ucita nahIM hai kyoMki aisA honese to pRthivItalapara sadA atiprasaMga hone lagegA - kula maryAdAkI saba vyavasthA hI bhaMga ho jAyegI ||49 || kulIna manuSyoMkI isa sabhA meM isa akulIna manuSyakA asara hI kyA thA ? athavA yaha kulIna hai aura apanA kula batAnA cAhatA hai to batAve ||10|| yadi yaha aisA nahIM karatA hai-apanA kula 1. 'vasurmayUkhAgnidhanAdhipeSu' iti vaijayantI / 2. tIkSNa / 3. candrasya / 4. -rimaM ma /
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekatrizattamaH sargaH 393 vasudevastato dhIraH provAca kSubhitAn nRpAn / zrUyatAM kSatriyadRtaH sAdhumizca vaco mama // 5 // svayaMvaragatA kanyA vRNIte ruciraM varam / kulInamakulInaM vA na kramo'sti svayaMvare // 53 // akSAntistatra no yuktA pituoturnijasya vA / svayaMvaragatijJasya parasyeha ca kasyacit // 54 // kazcinmahAkulIno'pi durbhagaH subhago'paraH / kulasaubhAgyayorneha pratibandho'sti kazcana // 55 // tadatra yadi saubhAgyamavijJAtasya me'nyaa| amivyaktaM na vaktavyaM bhavadbhiriha kiMcana // 56 // atha pauruSadarpaNa kazcidatra na zAmyati / zamayAmi tamAkarNakRSTamuktaH shiliimukhaiH||57|| tacchra svAzu jarAsandhaH kruddhaH prAha nRpAn nRpAH / gRhyatAmayamudvRtto rudhirazca saputraH // 5 // kSumitAH pUrvamevAsana dviguNaM cakrivAkyataH / khalaprakRtayo bhUpAH samaddhAH yo mudyatAH // 5 // sAdhuprakRtayaH kecittatra kSatriyapuGgavAH / tasthuH pApanivRttecchAH pRthak svabalasaMgatAH // 6 // pakSAstu rudhirasyaike prtipkssbibhitsyaa| saMnaya sahasA prAptAH rudhirAruNavIkSaNAH // 6 // rathaM hiraNyanAmaH svaM tasthAvAropya rohiNIm / samastabalasaMyukto rudhiro'pi varaM varam // 6 // rudhiro madhurairvAkyairnijayodhAnabodhayat / yUyaM mahArathA yuddhe kuruvaM yuktamAtmanaH // 63 // vareNa zvazurovAci pUjya ! me syandanaM drutam / samarpaya mahAnekazastrAstraparipUritam // 6 // nahIM batalAtA hai to yaha koI nIca kula meM utpanna huA hai ataH ise yahAMse haTA diyA jAye aura yaha kanyA kisI rAjaputrako de dI jaaye||51|| tadanantara dhIra-vIra vasudevane kSobhako prApta hue rAjAoMse kahA ki ahaMkArase bhare kSatriya tathA sajjana puruSa hamAre vacana suneM // 52 // svayaMvarameM AyI huI kanyA apanI icchAke anurUpa kulIna athavA akulIna varako varatI hai| svayaMvarameM kulIna athavA akulInakA koI krama nahIM hai // 53 // isalie kanyAke pitA, bhAI athavA svayaMvarakI vidhiko jAnanevAle kisI anya mahAzayako isa viSaya meM azAnti karanA yogya nahIM hai // 54 // koI mahAkalameM utpanna hokara bhI dubhaMga-strIke lie apriya hotA hai aura koI nIca kulameM utpanna hokara bhI subhaga-stroke lie priya hotA hai| yahI kAraNa hai ki isa viSayameM kula aura saubhAgyakA koI pratibandha nahIM hai // 55 / / isalie yadi isa kanyAne mujha aparicitakA saubhAgya prakaTa kiyA hai to isa viSayameM Apa logoMko kucha nahIM kahanA cAhie // 56 // itanepara bhI yadi koI parAkramake garvase yahA~ zAnta nahIM hotA hai to maiM kAna taka khIMcakara chor3e hue bANoMse use zAnta kara dUMgA / / 57 // vasudevake ukta vacana sunakara rAjA jarAsandha zIghra hI kupita ho utthaa| usane rAjAoMse kahA ki isa uddaNDako tathA putra sahita rAjA rudhirako pakar3a lo / / 58|| duSTa svabhAvake rAjA pahale hIse kapita the phira cakravartIkA Adeza pAkara to dUne kupita ho gye| tadanantara ve duSTa rAjA taiyAra hokara yuddhake lie udyata ho gaye / / 59|| vahA~ jo sajjana prakRtike rAjA the ve pApase niHspRha ho apanI-apanI senA lekara alaga khar3e ho gaye // 60|| jo kSatriya rudhirake pakSake the ve krodhase raktake samAna lAla-lAla netra karate hue, zatruko ghAyala karanekI icchAse zIghra hI taiyAra hokara vahAM pahuMce // 61 / / rAjA rudhirakA putra svarNanAbha rohiNIko apane rathapara car3hAkara khar3A ho gayA aura samasta senAse yukta rAjA rudhira utkRSTa vara-vasudevako apane rathapara savAra kara khar3A ho gayA // 62 / / rudhirane mIThe-mIThe zabdoM dvArA apane yoddhAoMko sambodhate hae kahA ki he mahArathiyo! tuma loga yuddha meM apane anurUpa hI kArya karo-jaisA tuma logoMkA nAma hai vaisA hI kAyaM karo // 63 // vasudevane apane zvasura-rAjA rudhirase kahA ki he pUjya ! Apa mujhe aneka 1. *mudvRttA ma. / 2. suputrakaH ma. / 3. mahAratho ma. / 4. yuddhaH kurudhvaM yuddhamAtmanaH ga. / 50
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe 'kAndizIkAn karomyaya yadbhutaM kSatriyAnamUn / saMkhye'prakhyAtavaMzasya sahantAM me zarAnamI // 65 // ityukta rudhiro'toSi puruSAntaravIkSaNAt / aDhaukaryadRDhAstrAtyaM javanAzvamahAratham // 66 // kheTo dadhimukhaH zauri zUro rathArasthitaH / manoratha iva prAptastadA divyAstramAsuraH // 67 // praNatana sa taM prAha rathamAroha me tam / sArathistava yuddhe'haM jahi zatrukadambakam // 6 // bhAruroha rathaM zauristasya tuSTaH pariSkRtaH / cApI ca kavacI citrazarasaMghAtasaMkulam // 69 // dvisahasrarathaM sainyaM SaTsahasramadadvipam / caturdazasahasrAivaM lakSAtmakapadAtikam // 70 // raudhiraM yudhi sAnidhyaM zaurerAzu tadAzritam / zatrusainyavinAzAya kRtanizcayamAvabhI // 1 // caturaGgeNa tenAzu balena balazAlinA / adRSTapAramabhyAJca zauriH zatrubalodadhim // 72 // saMpAtazca tayorjAtaH senayozcaturaGgayoH / samudraghoSayoH zaGkhatUryAdiravaraudrayoH // 73 // hastyazvarathapAdAtamaucityena yathAyatham / hastyazvarathapAdAtamabhyetyAyudhyadAhave // 7 // nIrandhrazarajAlena nabhorandhrapidhAyinA / na sahasrakaro'darzi raNe'nyatra kathaiva kA // 75 // asickrgdaaghaatrktdhaaraandhkaarite| niruddhaH pAdasaMcAro raNe tejonidherapi // 76 // patanirmatamAtaGgaH parvatairiva sarvataH / narairazvai rathai?SaH zIryamANairmahAnabhUt // 77 // akha-zakhoMse bharA huA ratha zIghra hI dIjie // 64 // jisase maiM ina kSatriyoMko zIghra hI palAyamAna kara deN| ye loga yuddha meM jisake kUlakA patA nahIM aise mere bANoMko sahana kareM // 65 / / vasudevake isa prakAra kahanepara rAjA rudhira bahuta santuSTa huaa| vaha puruSoMke antarako samajhanevAlA jo thaa| tadanantara usane majabUta astra-zastroMse yukta evaM vegazAlI ghor3oMse jutA huA mahAratha bulAyA // 66 // usI samaya zUra,vIra, uttama rathapara sthita tathA divya astrose dedIpyamAna dadhimukha nAmakA vidyAdhara manorathake samAna kumAra vasudevake pAsa A pahu~cA // 67 // aura namra hokara bolA ki Apa zIghra hI mere rathapara car3ha jaaie| yuddha meM meM ApakA sArathI rhuuNgaa| Apa icchAnusAra zatruoMke samUhako naSTa kIjie // 68|| usake vacana sunakara vasudeva bahuta santuSTa hue aura dhanuSa hAthameM le tathA kavaca dhAraNa kara nAnA prakArake bANoMke samUhase bhare hue usake rathapara car3ha gaye // 69 / / visameM do hajAra ratha the, chaha hajAra madonmatta hAthI the; caudaha hajAra ghor3e the aura eka lAkha paidala sainika the| aisI rAjA rudhirakI vizAla senA, zatru senAke nAzakA dRr3ha nizcaya kara zIghra hI kumAra vasudevake samIpa A gayI / / 70-71 / / usa balazAlI caturaMga senAke sAtha vasudeva zIghra hI, jisakA anta nahIM dikhAI detA thA aise zatrukI senArUpI samudrake sammukha gaye // 72 / / . tadanantara samudrake samAna zabda karanevAlI evaM zaMkha, turahI Adike zabdoMse bhayaMkara donoM caturaMga senAoMmeM muThabher3a zurU huI / / 73 // hAthI, ghor3A, ratha aura paidala sainika yathAyogya rItise hAthI, ghor3A, ratha aura paidala sainikoMke sAmane jAkara raNakSetrameM yuddha karane lage / / 74 / / AkAza-vivarako AcchAdita karanevAle saghana bANoMke samUhase usa samaya yuddha meM sUrya bhI dikhAI nahIM detA thA phira anya padArthoMkI to bAta hI kyA thI ? / / 75 / / talavAra, cakra aura gadAke prahArase nikalatI huI khUnakI dhArAoMse jahAM andhakAra phaila rahA thA aise usa raNakSetrameM sUryakA bhI pAdasaMcAra-kiraNoMkA saMcAra ruka gayA thaa| pakSameM atizaya tejasvI manuSyakA paidala AnAjAnA ruka gayA thA // 76|| vahA~ saba ora parvatoMke samAna bar3e-bar3e hAthI gira rahe the tathA manuSya, ghor3e aura ratha jIrNa-zIrNa hokara dharAzAyI ho rahe the| ina sabase vahA~ bahuta bhArI zabda ho rahA 1. bhayagRtAn / 2. ADhokya m.| 3. yaavnaashv-m.| 4. rathavaraM sthitaH m.| 5. rudhirasyedaM rodhiraM / 1. madhyaM ca ma. / abhyAJca saMmukhaM jagAma / 7. abhyetya + ayudhyat + aahve| 8. raNe'nyatrava m.|
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekatrizattamaH sargaH 395 atha senAmukhaM khimaM ciraM kRtaraNaM nijam / zaurihiraNyanAmazca sAdhArayitumudyatau // 7 // to dRSTimuSTisaMdhAnaprayogAnamilakSitau / zaraizchAdayituM lagnau pairayodhAnitastataH // 79 // na nAgo na ratho nAzvo na naro vA mahAhave / yo na jarjaritastAbhyAM muJcanayAM nizitAn zarAn // 8 // dviTprayuktazarAsAraM vAyavyAstreNa so'kirat / zaurirmAhendravANena nicakartta dhajyapi // 8 // chatrANi zazizubhrANi zatrUNAM sa yazAMsi ca / sutuGgAnmUrdhajAnmAnyAn zarapAtairapAtayat // 42 // yudhyamAne tathA tasmin vIre vIramayAnake / hiraNyanAmavIreNa raNe pauNDaH puraskRtaH // 8 // kumAgyostayostatra sumahArathavartinoH / zaraiyuddhamabhUdraudraM yathA siMhakizorayoH // 8 // apAtayada dhvaja chatraM saidhiriH sArathiM ripoH / rathasya turagAna vegAdadhyakSAMzca zaraiH zitaiH // 85 // tatazcaNDaruSA pauNDro vajradaNDanibhaiH zaraiH / kRtAnurUpamasyAreH sa cakAra tadeva hi // 86 // tato hiraNyanAbho'pi bibheda kavacaM dviSaH / ketuM chatraM ca bANaudhai rathasArathivAjinaH // 87 // virathIkRtya pauNDro'pi tamAzu zitasAyakaiH / sadyaH prANaharaM tasya saMdhatte yAvadAzugam // 48 // vasudevo'rddhacandreNa tAvacchivAsya taddhanaH / cakre hiraNyanAmaM ca svarayAsva rathe sthire // 8 // chAyamAne tathA pauNDe zauriNA shrvrssinnaa| vavRSuH zarasaMghAtAnekIbhUya bahudviSaH // 10 // zaraiH zarAna nivAsI bibheda nizitaiH zaraiH / zatru zatruvitIrNoccaiH sAdhukAraH pade pade // 11 // thA / / 77 // tadanantara cirakAla taka yuddha karaneke bAda jo kheda-khinna ho gayA thA aisI apanI senAke agrabhAgako sahArA deneke lie vasudeva aura svarNanAbha donoM hI udyata hue // 78 // dRSTiko apaharaNa karanevAle prayogase jinheM koI dekha nahIM pAtA thA aise ye donoM hI jahAM-tahA~ bANoMke dvArA zatra-pakSake yoddhAoMko AcchAdita karane lage // 79 // usa mahAyaddhameM na aisA hAthI thA, na ratha thA, na ghor3A thA aura na manuSya hI thA jo tIkSNa bANoMko chor3anevAle una donoMke dvArA jarjarita na kiyA gayA ho / / 80 // kumAra vasudeva zatruke dvArA calAye hue bANoMkI varSAko to vAyavya astrase titara-bitara kara dete the aura apane mAhendra bANase zatruoMke dhanuSa takako tor3a dete the // 81 / unhoMne bANoMke prahArase zatruoMke candramAke samAna sapheda chatra, ujjvala yaza tathA atizaya unnata mAnanIya zirake bAloMko nIce girA diyA / / 82 / / idhara vIroMko bhaya utpanna karanevAle zUravIra vasudeva isa prakAra bhayaMkara yuddha kara rahe the aura udhara vIra svarNanAbhane yuddhakSetrameM pauNDra rAjAko apane sAmane kiyA / / 83|| jisa prakAra siMhake do baccoMkA bhayaMkara yuddha hotA hai usI prakAra atizaya mahAn rathapara baiThe hue una donoM kumAroMmeM bhI bANoM dvArA bhayaMkara yuddha hone lagA // 84|| svarNanAbhane dekhate-dekhate tIkSNa bANoMse zatruko dhvajA, chatra, sArathi aura rathake ghor3oMko zIghra hI nIce girA diyA // 85 / / tadanantara rAjA pauNDrane bhI atyanta kupita ho vajradaNDake samAna tIkSNa bANoMse zatrukI nakala karate hue usakI dhvajA, chatra, sArathi aura ghor3oMko dharAzAyI kara diyA // 86 / / tatpazcAt svarNanAbhane bhI bANoMke samUhase zatruke kavaca, patAkA, chatra, ratha, sArathi, aura ghor3oMko kATa DAlA // 87 // yaha dekha pauNDrane bhI tIkSNa bANoMke dvArA svarNanAbha ko zIghra hI ratha-rahita kara tatkAla hI usake prANoMko haraNa karanevAlA bANa jyoMhI dhanuSapara car3hAyA tyoMhI vasudevane ardhacandrAkAra bANase usake dhanuSako kATa DAlA aura zIghratAke sAtha svarNanAbhako apane sthira rathapara car3hA liyA // 88-89 // tadanantara lagAtAra bANa varSA karanevAle vasudevane jaba pauNDrako AcchAdita kara liyA taba bahuta-se zatru eka hokara-milakara vasudevapara bANoMke samUhakI varSA karane lage // 90 // parantu phira bhI vasudeva apane bANoMse zatruke bANoMkA nivAraNa 1. zanaiH ma. / 2. paraM yoghAnitastataH m.| 3. rudhirasyApatyam pumAn rodhiriH| 4. zitisAyakaiH m.| . 5. tvarayAzvarathe m.|
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ 396 harivaMzapurANe atha sAdhunRpaistatra nyAyavidbhiritIritam / na draSTavyamidaM yuddhamekasya bahUmiH saha // 12 // tato jagau jarAsandho dharmayuddhadidRkSayA / anena saha kanyArthamekaiko yudhyatAmiti // 9 // tataH zatrujayo lagnaH zauriNA yoddhamudyataH / zeSAstu prekSakA jAtA kSatriyAH kSetamatsarAH // 9 // zarAn zatrujayorikSaptAn zauriH prakSipya dUrataH / taM dhvastarathasaMnAhaM vihvalIkRtya muktavAn // 15 // dattavaktrastato dattacirayuddho mahoddhataH / virathIkRtya nirmukto niHsArIkRtapauruSaH // 16 // ripuM kAlamukhaM prAptaM raNe kAlamivoddhatam / prANazeSamasau kRtvA visasoMrjito yaduH // 97 // zalyaM rathena saMprAptaM tIkSNasAyakamocakam / jammaNAstreNa raudreNa babandhAndhakavRSNijaH // 98 // samudravijayaM prAha jarAsandhastato drutam / tvaM harAsya raNe dapaM pArthivAvizAradaH // 99 // api nyAyaviduttasthau sa rAjA rAjazAsanAt / yuddhe prAyo'nuvartante prabhu nyAyavido'pi hi // 10 // samudravijayAdezAtpunaH sArathinA rathaH / dadhAvoccairdhvajacchatrI vAsudevarathaM 'prati // 10 // dRSTvA jyeSTarathaM dUrAt kanIyAn sArathiM jagau / jyAyAMsaM mama jAnIhi samadravijayaM vimam // 10 // mandamatra gurau vAhyo ratho dadhimukha ! tvayA / sApekSaM hi mayA yodhyamanena guruNA raNe / / 103 // yathoddiSTaM tatastena rathaH sArathinA raNe / nodito'pi yayau mandaH syandanaM gurvadhiSThitam // 10 // kara tIkSNa bANoMse zatrupara prahAra karate rhe| usa samaya kumArakI kuzalatAse prasanna hokara zatru bhI unheM pada-padapara sAdhu-sAdhu-bahuta acchA bahuta acchA kahakara dhanyavAda de rahe the // 11 // athAnantara jo vahA~ nyAya-nItike jAnanevAle sajjana rAjA the unhoMne kahA ki hama logoMko yaha yuddha nahIM dekhanA cAhie kyoMki yaha ekakA anekake sAtha ho rahA hai-ekake Upara aneka vyakti prahAra kara rahe haiM isalie yaha anyAyapUrNa yuddha hai / / 92 / / tadanantara dharma-yuddha dekhanekI icchAse jarAsandhane kahA ki acchA, kanyAke lie isake sAtha eka-eka rAjA yaddhaka tatpazcAt jarAsandhakA Adeza pAkara rAjA zatrujaya kumAra vasudevake sAtha yuddha karaneke lie uThA aura zeSa rAjA matsararahita ho yuddha dekhane lage // 94 // kumArane zaguMjayake dvArA calAye hue bANoMko dUra pheMkakara usake ratha aura kavacako tor3a DAlA tathA use mUcchita kara chor3a diyA // 15 // tadanantara madase uddhata rAjA dattavaktra yuddha karane lagA parantu kumArane usakA bhI ratha tor3a DAlA aura usake pauruSako niHsAra kara use bhagA diyA // 96|| tadanantara jo yamarAjake samAna uddhata thA aisA kAlamukha yuddhake lie sAmane AyA so atizaya balavAn vasudevane use bhI prANa-zeSa kara chor3a diyA // 97 / / aba rathapara savAra ho tIkSNa bANoMko chor3atA huA zalya sAmane AyA so vasudevane- use bhI atizaya bhayaMkara z2ambhaNa nAmaka astrase bAMdha liyA // 98| tadanantara jarAsandhane samudravijayase kahA ki he rAjan ! tuma astra-vidyAmeM atyanta nipuNa ho isalie zIghra hI yuddha meM isakA garva haraNa karo // 99|| yadyapi samudravijaya nyAya-nItike vettA the-yuddha nahIM karanA cAhate the tathApi rAjA jarAsandhakI AjJAse uThe so ThIka hI hai kyoMki yuddhake viSayameM nyAyake vettA manuSya bhI prAyaH apane svAmIkA hI anusaraNa karate haiM / / 10 / / tatpazcAt samudravijayakI AjJA pAkara sArathike dvArA calAyA huA ratha, aisA ratha ki jisapara bahuta UMcI dhvajA aura chatra lagA huA thA, vasudevake rathakI ora daur3A // 101 // vasudevane dUrase hI bar3e bhAIke rathako dekhakara apane sArathise kahA ki inheM tuma mere bar3e bhAI samudravijaya jAno // 102 / / he dadhimukha ! ye hamAre pitAtulya haiM ataH tumheM inake Age ratha dhIre-dhIre le jAnA caahie| mujhe raNabhUmimeM inake sAtha inakI rakSAkA dhyAna rakhate hue hI yuddha karanA caahie||103|| sArathi-dadhimukhane, vasudevakI AjJAnusAra hI ratha calAyA jisase vaha prerita honepara bhI 1. kSatramatsarAH m.| 2. vasudevaM rathaM ma. /
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekatriMzattamaH sargaH nijasArathimAjisthaH samudravijayo jagau / bhadra ! yodhamimaM dRSTvA sasnehaM me manaH kutaH // 105 // dakSiNAkSibhujAspando bandhusaMbandhagandhanaH / yudhi badhyasya sAMnidhye vada saMbadhyate katham / / 106 / / sunimittavisaMvAdo nAnubhUtazca jAtucit / viruddha dezakAlatvAtsaMvAdo'pi na yujyate / / 107 // ityukta so'vadat svAminnabhyamitramitasya te / avazyaM bandhusaMbandho jitajeyasya jAyate // 10 // parai rAjannajayyasya rAjalokasya saMnidhau / parasya vijaye pUjA rAjAjAdavApsyasi / / 109 / / so'bhinanditatadvAcyaH kArmukI taM sakArmukam / zaradheH zaramuddhatya jagAdotasAyakam / / 110 // bhI dhIra ! te yathAdRSTaM mRdhe dhanuSi kauzalam / tathA nirvahaNaM tasya tvaM kuruSva mamAgrataH // 11 // zauryazaila ! tavottaGgabhAnazRGgamanAvRtam / AvRNomi zaraimaghaiH samudravijayastvaham // 112 // kumAraH svarabheTena jagau kiM no bahUditaH / Avayoriha rAjendra ! raNe vyaktibhaviSyati // 13 // samudra vijayastvaM cetsaMgrAmavijayastvaham / na cetpratyeSi takSipraM kSipa saMdhAya sAyakam // 14 // ityukta muktamAdhyasthyo vaizAkhasthAnamAsthitaH / saMdhAya zaramAkraSya vivyAdha krodhato nRpaH // 115 // pratikSiptena sa kSipramAzugena tamAzugam / dUrAdeva ca viccheda vaizAkhasthAnamaNDitaH // 116 // muktAnmukkAnnRpeNAsAvipUniSumirAhave / pratyunmuktaratikSipraM dUrAdeva nirAkarot // 117 // vAyavyavAruNAyaistau divyAstrairatrakovidau / yuyudhAte nRdevAnAM sAdhukAraiH stutI ciram // 118 // samudravijayase adhiSThita rathakI ora dhIre-dhIre hI calA // 104 // yuddha ke maidAnameM Anepara rAjA samadravijayane apane sArathise kahA ki he bhadra! isa yoddhAko dekhakara merA mana snehayakta kyoM ho rahA hai ? // 105 / / dAhinI A~kha tathA bhujA bhI phar3aka rahI hai jo bandhuke samAgamako sUcita karanevAlI hai parantu yuddhake maidAnameM jaba ki zatru sAmane khar3A hai isa zakunakI saMgati kaise baiTha sakatI hai tumhIM kaho // 106 / / uttama zakunoMmeM visaMvAda-virodhakA kabhI anubhava nahIM kiyA aura deza tathA kAlake viruddha honese nimittoMkA saMvAda bhI saMgata nahIM jAna par3atA / / 107 / / samudravijayake isa prakAra kahanepara sArathine kahA ki he svAmin ! abhI Apa zatruke sAmane khar3e haiM jaba ise Apa jIta leMge taba avazya hI bandhu-samAgama hogA // 108 / / he rAjan ! yaha zatra dUsaroMke dvArA ajeya hai ataH isake jIta lenepara Apa rAjAoMke samakSa rAjAdhirAja jarAsandhase avazya hI viziSTa sammAnako prApta kareMge // 10 // samudravijayane sArathike vacanoMkI prazaMsA kara dhanuSa uThAyA aura tarakazase bANa nikAlakara dhanuSa hAthameM le bANa nikAlakara khar3e hue kumAra vasudevase kahA ki he dhIra! yuddha meM tumhAre dhanuSakA jaisA kauzala dekhA hai aba mere Age vaisA ho usakA samAropa karo-usI prakArakI kuzalatA dikhAte raho to jAneM // 110-111 / / he zUravIratAke parvata ! tumhArA atizaya unnata yaha mAnarUpI zikhara abhI taka anAcchAdita hai so maiM bANarUpI meghoMse abhI AcchAdita karatA hU~, maiM samudravijaya hU~ / / 112 / / kumArane AvAja badalakara kahA ki he rAjendra ! hama logoMko bahuta kahanese kyA lAbha hai ? yuddha meM hI hama donoMkI prakaTatA ho jAyegI-jo jaisA hogA vaha vaisA sAmane A jAvegA / / 113 / / yadi Apa samudravijaya haiM to maiM saMgrAmavijaya huuN| yadi Apako pratIti na ho to zIghra hI dhanuSapara bANa rakhakara choDie // 114|| vasadevake isa prakAra karanepara jinakI madhya chUTa gayI thI tathA jo vaizAkha Asanase khar3e the aise rAjA samudravijayane DorIpara bANa rakhakara tathA khIMcakara krodhavaza jorase mArA // 115 / / udhara vaizAkha Asanase suzobhita vasudevane zIghra hI badalemeM calAye hue bANase samudravijayake usa bANako dUrase hI kATa DAlA // 116 / / isa prakAra rAjA samudravijayane yuddha meM jitane bANa chor3e una sabako badale meM chor3e hue bANoMke dvArA vasudevane bahuta zIghra dUrase hI nirAkRta kara diyA ||117 / / tadanantara jo astra-vidyAmeM nipuNa the aura rAjA loga 1. yuddhasthaH /
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ 398 harivaMzapurANe jyeSTho mumoca yAn bANAn yoddhasArathivAjinAm / tAn kaniSTho'cchinadbANaivainateya ivoragAn // 119 // ekaikaM sa tridhA chittvA kSurapraM bhrAtRyojitam / yuvA vivyAdha tasyAstrai rathasArathivAjinaH // 120 // dRSTvAstrakauzalaM tasya zazaMsuravanIzvarAH / ziraSkampAGgalisphoTasAdhuvAdavidhAyinaH // 121 // jyAyAnajJAtasaMbandhaH punaH saMdhAya sAyakam / divyamastrasahasrANAM sahasramamucad ruSA // 12 // astraM brahmaziraH shiighrmstrcchaadnmpysau| yuvA kSiptvAcchinadraudraM jyAyasA kSiptasAyakam // 123 // paraM kauzalamastrepu vasudevasya yadraNe / cicchedAstrANi citrANi rarakSa ca nijAgrajam // 12 // itthaM kRtaraNakrIDaH kanIyAn jyAyase ttH| prajighAya dhanasnehaH svanAmAkaM zanaiH zaram // 125 // anukUlamiSaM rAjA tamAdAyetyavAcayat / ajJAto nirgato yo'sau mahArAja ! tavAnujaH / / 126 // so'yaM varSazate'tIte saMprAptaH svajanAntikam / pAdapraNAmamadyAyaM vasudevaH karoti te // 12 // bhrAtRsnehasamudrekArasamudravijayastataH / kSiptacApo rathAttarNamuttIryApa nijAnujam // 128 // uttIrNaH syandanAdAzu vasudevo'pi dUrataH / praNataH pAdayostena dordhyAmAliGgya coddhataH // 129 // AzliSya rudatomA'troH sAzrulocanayostayoH / prApyAkSubhyAdayaH sarve kaNThalagnAstato'rudan // 130 // 'sAdhu-sAdhu' zabda kahakara jinakI stuti kara rahe the aise una donoMne vAyavya tathA vAruNa Adi astroMse cirakAla taka yuddha kiyA // 118|| yoddhA, sArathi aura ghor3oMko lakSya kara bar3e bhAI jina bANoMko chor3ate the choTe bhAI unheM apane bANoMse usa taraha cheda DAlate the jisa taraha ki garur3a soko cheda DAlatA hai // 119 / / tadanantara yuvA vasudevane bhAIke dvArA calAye hue eka-eka bANake tIna-tIna Tukar3e kara apane astroMse unake ratha, sArathi aura ghor3oMko cheda DAlA // 120 / / vasudevake astra-kauzalako dekhakara rAjA loga unakI bar3I prazaMsA kara rahe the| usa samaya kitane hI rAjA apanA zira hilA rahe the, koI aMguliyAM caTakA rahe the aura koI mukhase sAdhu-sAdhu zabdakA uccAraNa kara rahe the| // 121 / / bar3e bhAIko isa bAtakA patA nahIM thA ki isake sAtha hamArA kyA sambandha hai isalie unhoMne krodhameM Akara vasudevapara hajAroM astroMse yukta divya raudrAstra chor3A parantu kumAra vasudevane bhI zIghra hI astroMko AcchAdita karanevAlA brahmazira nAmaka astra chor3akara bar3e bhAIke dvArA chor3e hue usa raudrAstrako bIcameM hI kATa DAlA // 122-123 // vasudevakA saMgrAmameM zastra calAnekA kauzala parama prazaMsanIya thA kyoMki unhoMne nAnA prakArake zastroMko to kATa diyA thA parantu apane bar3e bhAIko surakSita rakhA thA // 124 / / isa prakAra raNakor3A karate-karate jinakA hRdaya snehase bhara gayA thA aise vasudevane bar3e bhAIke pAsa apane nAmase cihnita bANa bhejaa| unakA vaha bANa mandagatise gamana karatA haA bar3e bhAIke pAsa pahu~cA // 125 // rAjA samudravijayane usa anukUla bANako lekara usameM likhA huA yaha samAcAra par3hA ki 'he mahArAja ! jo ajJAta rUpase nikala gayA thA vahI maiM ApakA choTA bhAI vasudeva huuN| sau varSa bIta jAneke bAda vaha Aja AtmIya janoMke samIpa AyA hai / he Arya ! vaha Apake caraNoMmeM praNAma karatA hai / / 126-127 / / tadanantara bhrAtR-snehakI prabalatAse samudravijayane apane hAthakA dhanuSa dUra pheMka diyA aura ve zIghra hI rathase utarakara choTe bhAIke pAsa jA pahu~ce / / 128 / / idhara vasudeva bhI zIghra hI rathase utarakara dUrase hI unake caraNoMmeM gira gaye / samudravijayane donoM bhujAoMse uThAkara unakA AliMgana kiyA / / 129 / / donoM bhAI eka dUsarekA AliMgana kara rone lage aura unake netroMse A~sU Tapa-Tapa girane lge| usI samaya 1. nijaM ma.
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekatriMzattamaH sargaH zvasurAstasya yAvantaH saputrAstatra saMgatAH / vAndhavAzcApare lagnA rurudU raNaraGgagAH // 131 // jarAsaMdhAdayastuSTA dRSTvA bhrAtRsamAgamam / zazaMsU rohiNIM kanyAM tadbhrAtRpitRbAndhavAH // 132 // yathAsvaM zibirasthAnaM dinAnte te yayurnRpAH / vasudevakathAsektA nizA ninyurdinAnyapi // 133 // tatastithau prazastAyAM rohiNI candrasaMgame / rohiNImupayeme'sau samudra vijayAnujaH // 134 // dRSTvA vivAhamurvIzAstuSTipuSTisamanvitAH / varSaM tasthurjarAsandhasamudra vijayAdayaH // 135 // kRtasAhAyyakaH saMkhye vasudevaH supUjitaH / ApRcchya prayayau prIto nijaM dadhimukhaH padam // 136 // varo navavadhUhArivaktrAmbhojamadhuvrataH / na sasmAra smarAsaktaH pUrvaM bhuktavadhUlatAH // 137 // zArdUlavikrIDitam prAdurbhUtasamasta bhUtalamahAbhUpAla lokaiH samaM saMbhUyAdbhutavikramaikazaraNaprANai prAGgaNe / prArabdho'pyatilubdhabuddhibhirabhUjjayyo na yaddoH sakhaH zauriH zauryaM girijinoktatapasastaptasya tatprAbhavam // 138 // ityariSTanemipurANa saMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtau rohiNIsvayaMvara - bhrAtRsamAgamavarNana nAma ekatriMzaH sargaH // 31 // 0 gaye aura Adi zeSa bhAI bhI A saba gale lagakara rone lage ||130|| usa samaya yuddhabhUmi meM vasudeva ke jitane zvasura, sAle tathA anya bandhujana the ve saba unase lipaTakara rone lage ||131 // jarAsandha Adi rAjA, bhAiyoMke isa samAgamako dekhakara bahuta hI santuSTa hue| rohiNI ke bhAI, pitA tathA anya sambandhI jana usakI bahuta prazaMsA karane lage ||132 // tadanantara sAyaMkAla ke samaya saba rAjA loga apane-apane ziviroMmeM gaye aura vasudevakI hI kathA meM Asakta ho dina tathA rAtriyA~ vyatIta karane lage // 133 // tatpazcAt zubha tithimeM jaba ki candramA rohiNI nakSatrapara thA vasudevane rohiNIko vidhipUrvaka vivAhA || 134|| jarAsandha tathA samudravijaya Adi rAjA usa vivAhotsavako dekhakara bahuta hI prasanna hue aura eka varSa taka vahIM rAjA rudhirake yahAM rahe Aye ||135 // yuddha meM jisane sahAyatA kI thI tathA vasudevane jisakA acchA sammAna kiyA thA aisA dadhimukha vasudevase AjJA lekara prasanna hotA huA apane sthAnapara calA gayA / / 136 / / kAmAsakta vasudeva navIna strIke sundara mukha kamalake bhauMre bana gaye the isalie unhoMne pahale bhogI huI strIrUpI latAoMkA smaraNa bhI nahIM kiyA || 137|| gautama svAmI kahate haiM ki dekho zUravIratAke parvata vasudeva yadyapi raNAMgaNameM akele hI the kevala bhujAe~ hI unakI sahAyaka thIM aura adbhuta parAkramake dhAraka, atizaya lobhI pRthivItalake samasta rAjAoMne eka sAtha milakara unheM parAjita karanA cAhA thA tathApi ve unheM parAjita nahIM kara sake so yaha acchI taraha hue jinendrakathita tapakA hI prabhAva samajhanA cAhie || 138 || isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMza purANameM rohiNIkA svayaMvara aura bhAiyoMke samAgamakA varNana karanevAlA ikatIsavA~ sarga samApta huA // 31 // O 1. zakto ma. / 2. vasudevaH sa pUjitaH / ma. vasudevene supUjitaH ziSTAcArIkRta ityarthaH / 399
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAtriMzaH sargaH atha sA rohiNI matra vicitre zayane'nyadA / prasuptA caturaH svapnAn dadarza zubhasUcinaH // 1 // rundra' candrasamacchAyaM gajendraM mandragarjitam / samudraM sAndranirghoSaM ' mahodhoccairmahormikam // 2 // candra candramukhI pUrNaM dRSTvA pUrNamanorathA / kundazubhraM mRgendraM sA dadarzAsyapravezinam // 3 // vibuddhA ca prabhAte tAn vibuddhAmbujalocanA / patye nyavedayatso'syA iti svapnaphalaM jagI // 4 // utpatsyate sutaH kSipraM dhIro'laGdhyaH zaziprabhaH / ekavIro bhuvo bharttA priye ! te janatApriyaH // 5 // iti patyA samAdiSTaM zrutvA svapnaphalaM zubham | hAriNI rohiNI hRSTA zizriye zriyamaindavIm // 6 // cyutvA kalpAnmahAzukrAnmahAsAmAnikaH suraH / garbhe'bhUdiha rohiNyA dharaNyA iva sanmaNiH // 7 // tataH pUrNeSu mAseSu sukhaM saMpUrNadohalA / sAsUta sutamRkSeSu zubhepu zazisaMnibham ||8|| tasya janmotsavaM dRSTvA jarAsandhapuraHsarAH / yathAsthAnaM yayuH prItAH pArthivAH kRtapUjanAH || 9 || amirAmaH sa rAmAkhyAM prakhyApya pRthivItale / varddhate varddhayan prItiM pitrorbandhujanasya ca // 10 // zrImaNDapasthitAn sarvAnekadA raudhiyapade / samudra vijayAdyAMstAn vasudevahitodyatAn // 11 // khAvatIrNAbhinandyaikA divyA vidyAdharI zritA / vasudevamitaH prAha sukhAsanakRtAsanA / / 12 / / athAnantara kisI samaya vaha rohiNI apane bhartA - vasudevake sAtha vicitra zayyApara zayana kara rahI thI ki usane zubhako sUcita karanevAle cAra svapna dekhe || 1 || pahale svapna meM usane gambhIra garjana karatA huA candramAke samAna sapheda vizAla hAthI dekhaa| dUsare svapna meM parvata ke samAna U~cI evaM bar3I-bar3I laharoMse yukta atyadhika zabda karanevAlA samudra dekhaa| tIsare svapna meM pUrNa candramAko dekhakara candramukhI rohiNIkA manoratha pUrNa ho gayA aura cauthe svapna meM usane mukhameM praveza karatA huA kundake samAna sapheda siMha dekhA || 2 - 3 || prAtaH kAlake samaya jAganepara jisake netra khile hue kamala ke samAna suzobhita the aisI rohiNIne ve svapna pati ke lie batalAye aura patine unakA yaha phala batAyA ki he priye ! tumhAre zIghra hI aisA putra hogA jo dhIra, vIra, alaMghya, candramAke samAna kAntivAlA, advitIya vIra, pRthivIkA svAmI aura janatAkA pyArA hogA ||4-5 || isa prakAra patike dvArA batAye hue svapnoMkA zubha phala sunakara sundarI rohiNI harSita ho uThI tathA candramAko zobhA dhAraNa karane lagI || 6 || usI samaya mahAsAmAnika deva mahAzukra svargase cyuta hokara rohiNI ke garbha meM usa taraha sthita ho gayA jisa taraha ki pRthivIke garbha meM uttama maNi sthita hotA hai ||7|| tadanantara jisake samasta dohalA pUrNa kiye gaye the aisI rohiNIne sukhase nau mAha pUrNa honepara zubha nakSatroM meM candramAke samAna sundara putra utpanna kiyA ||8|| jo jarAsandha Adi rAjA eka varSase rAjA rudhirake yahA~ raha rahe the usa putrakA janmotsava dekhakara prasanna hote hue apaneapane sthAnapara gaye / jAte samaya rAjA rudhirane una sabakA khUba satkAra kiyA ||2|| vaha bAlaka atyanta sundara thA isalie pRthivItalapara apanA 'rAma' nAma prasiddha kara mAtA-pitA aura bandhujanoMkI prItiko bar3hAtA huA dina-pratidina bar3hane lagA ||10|| tadanantara eka samaya kumAra vasudevake hita meM udyata samudravijaya Adi sabhI bhAI rAjA rudhirake ghara zrImaNDapameM baiThe the ki eka divya vidyAdharI AkAzase utarakara vahA~ AyI aura 1. rudraM ga ma / 2. candraM ma / 3 mahIndroccai ma / 4. vikasitakamalanayanA /
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAtriMzaH sargaH deva ! vegavatI patnI bAlacandrA ca me sutA / pAdayostava saMpatya vAnchati priyadarzanam // 13 // kumArI svadgataprANA bAlacandrAvatiSThate / gatvA tAM tvaM vivAhyAzu kuru taccittanirvRtim // 14 // tadAkarNya vacastena dRSTijyeSThe samarpitA / abhiprAyavidA tena ladhvehIti' visarjitaH // 15 // tamAdAya gatA sApi puraM gaganavallabham / samudra vijayAdyAzca yayuH zaurya puraM nRpAH // 16 // bhAryAM vegavatIM dRSTvA zaurirgaganaballabhe / bAla candrAmuvAhAtra pUrNacandrasamAnanAm // 17 // navavadhvA tayA sArdhaM vegavatyA ca hRdyayA / ramamANo'vasattatra dinAni katicitsukhI // 18 // tAbhyAM jigamiSostasya zIghraM zauryapuraM puram / cakre vanavatI devI vimAnaM ratnabhAsvaram // 19 // pitA kA daMSTro'tha parivAraM dadau param / samastaM bAlacandrAyA vegavatyAzca so'grajaH // 20 // kAmagena vimAnena so'nena vanitAsakhaH / ariMjayapuraM gatvA vidyudvegaM niraikSata // 21 // priyAM madanavegAM tAmanAvRSNi ca dehajam / AdAyAzu vimAnena tenaiva viyadudyayau // 22 // puraM gandhasamRddhaM drAk zrIsamRddhamavApya saH / sutAM gAndhArarAjasya pazyati sma prabhAvatIm // 23 // samAropya vimAne tAM parivArasamanvitAm / prAptaH prApta mahAharpaH sahasAsitaparvatam // 24 // siMhadaMSTrAtmajAM dRSTvA sa nIlayazasaM priyAm / tatrAramattayA citraM praviyuktasametayA // 25 // tAmadhyAdAya saMprAptaH kinnarodgItamatra ca / nIlotpaladalazyAmAM kAmaM zyAmAmamAnayat // 26 // sabako abhinandanakara sukhadAyaka Asanapara baiTha gyii| kucha samaya bAda usane vasudevako lakSya kara kahA ki he deva ! ApakI patnI vegavatI tathA hamArI putrI bAlacandrA Apake caraNoMmeM girakara ApakA priya darzana karanA cAhatI haiM // 11- 13|| kumArI bAlacandrAke prANa eka ApameM hI aTaka rahe haiM isalie zIghra jAkara use vivAho aura usakA citta santuSTa karo || 14 || vidyAdharIke vacana sunakara kumAra vasudevane apanI dRSTi bar3e bhAI samudravijayapara DAlI aura abhiprAyako jAnanevAle bar3e bhAI bhI 'jaldI jAo' kahakara unheM chor3a diyA - vidyAdharIke sAtha jAnekI anumati de dI ||15|| tadanantara vidyAdharI vasudevako lekara gaganavallabhapura gayI aura samudravijaya Adi rAjA zauryapura cale gaye ||16|| vasudevane gaganavallabha nagarameM apanI priyA vegavatI se milakara pUrNacandrake samAna mukhavAlI bAlacandrAko vivAhA ||17|| aura vivAha ke bAda ve nayI vadhU bAlacandrA tathA hRdayako atyanta priya laganevAlI vegavatIke sAtha krIr3A karate hue kucha dina taka vahIM sukhase rahe Aye ||18|| kucha dina bAda kumAra vamudevane una donoM striyoM ke sAtha zIghra hI zoyaMpura loTane kI icchA prakaTa kI jisase eNIputrakI pUrvaM bhatrakI mA~ vanavato devIne ratnoMse dedIpyamAna eka vimAna racakara unheM de diyA || 19|| yaha dekha bAlacandrAke pitA kAMcanadaMSTra tathA vegavatIke bar3e bhAI mAnasavegane samasta parivAra ke sAtha bAlacandrA aura vegavatIko kumAra ke lie sauMpa diyA ||20|| kumAra, donoM striyoMko sAtha le icchAnusAra calanevAle vimAnake dvArA ariMjayapura nagara gaye aura vahAM jAkara vidyudvegase mile ||21|| vahA~se priyA madanavegA aura anAvRSNi nAmaka usake putrako lekara ve zIghra hI usI vimAnase AkAzameM ur3a gaye ||22|| tadanantara zIghra hI lakSmIse samRddha gandhasamRddha nAmaka nagarameM jAkara ve gAndhAra rAjAkI putrI prabhAvatI se mile ||23|| tatpazcAt parivAra sahita use vimAnameM baiThAkara mahAn harSako prApta hote hue ve asitaparvata nAmaka nagara meM pahu~ce ||24|| vahA~ rAjA siMhadaMSTra kI putrI priyA nIlaMyazAse mile aura biyogake bAda milI huI usa nIlaMyazAke sAtha nAnA prakArakI kror3A karane lage ||25|| tatpazcAt use sAtha le kinnarodgIta nAmaka nagara pahu~ce aura vahA~ nIla kamalakI kalikAoMke samAna zyAmavarNaM zyAmA nAmaka strIko unhoMne acchI taraha 401 1. zIghramAgacchetyuktvA visarjitaH / 2 sArddhaM ma / 3. yA nAgadevatA pUrvaM proktA saiva vanavatItyaparanAmadheyA / 4. nirIkSyata ma. ka. / 5. cittaM praviyuktaM sametayA ma. 1 51
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ 402 harivaMzapurANe zyAmAmAdAya saMprAptaH zrAvastImamayattataH / priyaGgasundarI zauristAM ca bandhumatI priyAm // 27 // mahApurAsamAdAya somazriyamasau priyAm / ilAvardhanato ninye mAnyA rasnAvatI ca tAm // 28 // nagare madrilAbhikhye gRhItvA cAruhAsinIm / pauNiM saMsthApya tatraiva gatvA jayapuraM tataH // 29 // azvasenAmupAdAya gatvA zAlaguhaM puram / pannAvatIM samAdAya vedasAmapuraM yayau // 30 // kapilaM tatra putraM svamabhiSicya tato'pi ca / gRhItvA kapilA prApadacalagrAmamana ca // 31 // mitrazriyaM pragRhyAgAnnagaraM tilavastukam / kanyApaJcazataM prAhI puraM giritaTaM gataH // 32 // tataH somazriyA yuktazvampAM prApa mahApurIm / ato'mAtyasutAM ninye saha gandharvasenayA // 33 // pure vijayakheTe ca sUnumakaradRSTikam / dRSTvA vijayasenA sa ninye kulapuraM tataH // 34 // padmazriyamupAdAya tathaivAvantisundarIm / sUrasenA saputrAM ca jarA jIvadyazo'nvitAm // 35 // gRhItvAnyAH svamAryAH sa vasudevaH sasaMmadaH / Ayayau pramadaM prApto vimAnenAzugAminA // 36 // AsasAda vimAnaM taccArusaMgItasaMgatam / Azu zauryapuraM sUryavimAnamiva mAsvaram // 30 // tato vanavatI devI samudravijayaM svayam / prAga dRSTayAvardhayattuSTyA vasudevAgamAptayA // 38 // kArayitvA tataH pauraiH purazobhA nRpo mudA / niryayo bandhumiH sAddhaM tasyAmimukhamAdRtaiH // 39 // so'vatIrya vimAnAgrAdagrajAn gurubAndhavAn / praNanAma priyAyuktaH praNataH praNayAt paraiH // 40 // devyaH zivAdayo nanaM sayoSaM sAzralocanAH / tamAzliSyAziSo bhUyaH khe'vizleSaphalA daduH // 41 // sammAnitayathAyogajanatAjanitAdaraH / sa reme rohiNIzo'smin bandhusindhuhitodayaH // 42 // manAyA-prasanna kiyA / / 26 / / tadanantara zyAmAko lekara zrAvastI phuNce| vahAMse priyaMgusundarI aura bandhumatIko sAtha le mahApura gaye / mahApurase priyA somazrIko lekara ilAvardhanapura phuNce| vahAMse mAnanIya ratnAvatIko lekara bhadrilapura gye| vahA~se cAruhAsinIko sAtha lekara tathA usake patra pauNDuko vahIM basAkara jayapura gaye / vahA~se azvasenAko sAtha le zAlaguha nagara phuNce| vahA~se padmAvatIko lekara vedasAmapura gaye // 27-30|| vahAM apane kapila nAmaka putrakA rAjyAbhiSeka kara kapilAko sAtha le acalagrAma Aye // 31 // vahAMse mitrazrIko lekara tilavastu nagara gaye vahAM pAMca sau kanyAoMko grahaNakara giritaTa nagara pahuMce // 32 / / vahA~se somazrIko sAtha le campApurI pahu~ce / vahA~se mantrIkI putrI aura gandharvasenAko sAtha le vijayakheTa nagara gaye / vahA~ akrUradRSTi nAmaka putrase mila kara tathA vijayasenAko sAtha lekara kulapura pahuMce // 33-34 // vahA~se padmazrI, avantisundarI, putra sahita sUrasenA, jarA, jIvadyazA tathA apanI anya striyoMko sAtha le harSita hote hue zIghragAmI vimAnase vApasa Aye // 35-36 / / jo sundara saMgItase yukta, tathA sUryake vimAnake samAna dedIpyamAna thA aisA unakA vaha vimAna zIghra hI zauryapura A pahu~cA // 37 // tadanantara vanavatI devIne svayaM hI pahalese Akara vasudevake Agamanase utpanna harSase rAjA samudravijayako vRddhiMgata kiyA-vasudevake AgamanakA samAcAra sunAkara prasanna kiyA // 38 // tatpazcAt rAjA samudravijaya, prajAjanoMse nagarakI zobhA karAkara bar3e harSase Adarase yukta bandhujanoMke sAtha kumAra vasudevako leneke lie unake sammukha gaye // 39 // vasudevane apanI samasta striyoM sahita vimAnase utarakara bar3e bhAiyoM tathA anya gurujanoMko praNAma kiyA tathA anya logoMne premapUrvaka vasudevako praNAma kiyA // 40 // jinake netroMmeM harSake azru bhara rahe the aisI zivA Adi mahArAniyoMne striyoM sahita namaskAra karate hue vasudevakA AliMgana kara AkAzakI ora muMha kara bAra-bAra yahI AzIrvAda diyA ki aba punaH viyoga na ho // 41 // kumArane Agata janatAkA yathAyogya sammAna kiyA aura janatAne bhI unake prati AdarakA bhAva prakaTa kiyaa| 1. dhanavatI m.|
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ 403 dvAtriMzaH sarga: samudravijayaM dRSTvA vasudevaM ca devatA' / yayau vanavatIprItA nijaM sthAnaM hitothatA // 43 // zArdUlavikrIDitavRttam lokaH zaurya purodbhavo'pi ca tadA zauryArjitaM nirjita kSmAbhRccakramudAracArucaritaM vidyAdharIvallabham / devAbhaM vasudevamAptavibhavaM dRSTvAtituSTo'gadod dharmasyaiSa jinoditasya mahimA pUrvArjitasyetyasau // 4 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI sakalabandhuvadhUsamAgamavarNano nAma dvAtriMzaH sargaH // 32 // samAptaM cedaM vidyAdharakANDam tadanantara jinakA udaya, bandharUpI sAgarake lie hitakArI thA aise rohiNIza-kumAra vasudeva ( pakSameM candramA ) zauryapurameM rahate hue krIr3A karane lage // 42 // sadA hita karanemeM udyata rahanevAlI vanavatI devI samudravijaya aura vasudevako dekhakara bahuta prasanna huI aura antameM unase pUchakara apane sthAnako calI gayI // 43 // jo zUra vIratAse baliSTha the, jinhoMne rAjAoMke samUhako jIta liyA thA, jo udAra evaM sundara caritrase yukta the, vidyAdhariyoMke svAmI the, devatulya the, aura mahAn vaibhavako prApta the aise vasudevako dekhakara usa samaya zauryapurake loga atyanta santuSTa ho yahI kahate the ki yaha pUrpopArjita jainadharmakI hI mahimA hai // 44 // isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMza purANameM samasta mAiyoM aura viyoM ke samAgamakA varNana karanevAlA battIsavA~ sarga samApta huA / / 3 / / vidyAdhara kANDa samApta 1. vasudevaH pakSe candraH / 2. vegavatI ga., ka., Ga. /
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayastriMzaH sargaH atha sa prArthitaH prAjyaiH pArthivaH pArthivAtmajaiH / zastropadezamAtanvannAste sUryapure yaduH // 1 // *jAtu kaMsAdibhiH ziSyairdhanurvedavicakSaNaiH / gato rAjagRhaM zaurirjarAsandhadidRkSayA // 2 // azrauSId ghoSaNAM rAjJaH pure rAjakarAjite / sAvadhAnasya lokasya samAkarNayatastadA // 3 // yaH siMharathamuvRttaM taM siMhapuravAsinam / satyasiMharathArUDhamArUDhapurupauruSam // 4 // jIvagrAhaM gRhItvAsau darzayiSyati me'grataH / sa eva puruSo loke zUraH zUrataro'pi ca // 5 // tasya mAnadhanasyAnte pItazatruyazo'mbudheH / AnuSaGgika madhye tatphala manya sudurlabham // 6 // jIvadyazasamAzAntavizrAntayazasaM guNaiH / sutAmIpsitadezena saha dAsyAmi sundarIm // 7 // zrutvA tAM ghoSaNAM zravyAM vIraikarasabhAvitaH / kaMsenAgrAyadvIraH patAkAM yadunandanaH // 8 // arita samAruhya vidyAsiMhamayaM ratham / siMhazrRGkhalamacchetsIt zaraiste harayo'pyaguH // 9 // zatrumutplutya kaMsastaM babandha guruzAsanAt / dRSTvA kaMsasya kauzalyaM vasudevo jagau takam // 10 // athAnantara rAjA vasudeva, zreSTha rAjaputroM dvArA prArthita honepara unheM zastra vidyAkA upadeza dete hue sUryapurameM rahane lage || 1|| kisI dina kumAra vasudeva, dhanurvidyAmeM pravINa apane kaMsa Adi ziSyoM ke sAtha, rAjA jarAsandhako dekhane kI icchAse rAjagRha nagara gaye ||2|| usa samaya vaha rAjagRha nagara bAhara se Aye hue aneka rAjAoMke samUhase zobhita thA / usI samaya vahAM sAvadhAna hokara zravaNa karanevAle logoMke lie rAjA jarAsandhakI orase nimnAMkita ghoSaNA dI gayI thI jise vasudevane bhI 'sunA ||3|| ghoSaNA meM kahA gayA thA ki "siMhapurakA svAmI rAjA siMharatha bar3A uddaNDa hai, vaha vAstavika siMhoMke rathapara savArI karatA hai aura utkaTa parAkramakA dhAraka hai / jo manuSya use jIvita pakar3akara hamAre sAmane dikhAvegA vahI puruSa saMsAra meM zUra aura atizaya zUravIra samajhA jAvegA ||4 - 5 || zatruke yazarUpI sAgarako pInevAle usa puruSako sammAnarUpI dhana to samarpita kiyA hI jAvegA usake bAda yaha anya jana durlabha AnuSaMgika phala bhI prApta hogA ||6|| guNoM ke kAraNa jisakA yaza dizAoMke antameM vizrAma kara rahA hai tathA jo advitIya sundarI hai aisI apanI jIvadyazA nAmakI putrI bhI maiM use icchita dezake sAtha dU~gA" ||7|| usa hRdayahArI ghoSaNAko sunakara vIra-rasameM page hue dhIra-vIra vasudevane kaMsase patAkA grahaNa karavAyI / bhAvArtha- vasudevane prerita kara kaMsase, siMharathako pakar3anekI pratijJAsvarUpa patAkA uThavAyI ||8|| tadanantara vasudeva, kaMsako sAtha le vidyAnirmita siMhoM ke rathapara savAra ho siMhapura gye| jaba siMharatha, siMhoMke rathapara baiThakara yuddhake lie vasudevake sAmane AyA taba unhoMne bANoke dvArA usake siMhoMkI rAsa kATa DAlI jisase usake siMha bhAga gaye ||9|| usI samaya kaMsane gurukI AjJAse uchalakara zatruko bA~dha liyA / kaMsakI caturAI dekha vasudevane usase kahA 1. pArthivaiH ma / 2. zAstropadeza - ma / 3. rAjakena - rAjasamUhena rAjite - zobhite / 4. samAkarNya yatastadA ma. / 5 - mAkrAntama / * ma pustake prathamazlokAdanantaraM nimnAGkitaH paloko dRzyate- dRSTvA kaMsasya kauzalyaM vasudevo jagI takam / varaM vRNISva tenoktaM tiSThatvArya tavAntikam // 2 //
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayastriMzaH sargaH varaM vRNISva tenoktaM tiSThAcArya tavaukasi' / darzito vasudevena jarAsandhAya so'pyariH // 11 // dRSTvA ca tena tuSTena sutopanayanaM prati / vasudevaH samAdiSTaH kaMsenAragrahaM jagau // 12 // pRSTaH kaso nRpeNAkhyat svajAtimiti bhUpate / mama maJjodarI mAtA kauzAmbyAM sIdhukAriNI // 13 // kaMsavAkyamiti zrasvA tato rAjetyacintayat / AkRtiH kathayatyasya nAyaM sIdhukarIsutaH // 14 // AnInayannRpaM makSa kauzAmbyAstAM nijaistataH / prAptA maJjodarI tvAttamaMjUSAnAmamudrikA // 15 // pRSTA pUrvAparaM rAjJA vyajijJapaditi prabho / yamunAyAH pravAhe'yaM labdho maMjUSayA saha // 16 // saMvaddhitaH zizU rAjan mayA kAruNyayuktayA / upAlambhasahasrANAM bhUyo mAjanabhUtayA~ // 17 // svabhAvAccaNDatuNDo'yamarmakAn durbhago'rmakaH / ramayanna zirastADAvinA krIDati puNyavAn // 1 // gRhaM sIdhu gRhItyartha vezyAnAM bAlikAH shritaaH| pANinA''kRSya veNIstAH sukhalIkRtya muJcati // 19 // lokopAlammato bhItyA mayakAyaM nirAkRtaH / kRtavAn zastrazikSArthI ziSyatAM kila kasyacit // 20 // kaMsamASikA hyeSA mAtA tiSThati nAhakam / tadaguNarasya doSairvA na spRzye spRzyatAmiyam // 21 // ityukte derzitAyAM ca tayA tasyAM vyalokata / tannAmamudrikA rAjA tato vAcayati sma saH // 22 // garbhastho'pi suto'tyugraH padmAvatyugrasenayoH / jIvatAdvaramAtmIyaiH karmabhiH kRtarakSaNaH // 23 // vAcayitveti vijJAya rAjA svasrIyamAtmanaH / hRSTaH kanyAM dadau tasmai saMpannaguNasaMpadAm // 24 // ki vara maaNg| kaMsane uttara diyA ki he Arya ! abhI vara Apake hI ghara rahane diijie| vasudevane zatrako le jAkara jarAsandhako dikhA diyA // 10-11 // zatrako sAmane dekha jarAsandha santuSTa haA aura vasudevase bolA ki tuma putrI jIvadyazAke sAtha vivAha kro| isake uttara meM vasudevane kaha diyA ki zatruko kaMsane pakar3A hai maiMne nahIM // 12 // rAjA jarAsandhane jaba kaMsase usakI jAti pUchI taba usane kahA ki he rAjan ! merI mAtA maMjodarI kauzAmbI meM rahatI hai aura madirA banAnekA kAma karatI hai / / 13 / / tadanantara kaMsake vacana sunakara rAjA isa prakAra vicAra karane lagA ki isako AkRti kahatI hai ki yaha madirA banAnevAlIkA putra nahIM hai||14|| tatpazcAt rAjA jarAsandhane apane AdamI bhejakara zIghra hI kauzAmbIse maMjodarIko balAyA aura maMjodarI maMjaSA tathA nAmakI mudrikA lekara vahAM A pahuMcI / / 15 / / rAjAne usase pUrvApara kAraNa pUchA to vaha kahane lagI ki he prabho ! maiMne yamunAke pravAhameM ise maMjUSAke sAtha pAyA thA // 16 // he rAjan, isa zizuko dekhakara mujhe dayA A gayI ataH pIche calakara hajAroM upAlambhoMkA pAtra banakara bhI maiMne isakA pAlana-poSaNa kiyA / / 17 / yaha bAlaka svabhAvase hI ugramukha hai-kaThora zabda bakanevAlA hai| yadyapi yaha puNyavAn hai to bhI abhAgA jAna par3atA hai| yaha baccoMke sAtha khelatA thA to unake zirameM thappar3a lagAye binA nahIM khelatA thaa| madirA kharIdaneke lie gharapara vezyAoMkI lar3akiyAM AtI thIM to hAthase unakI coTiyAM khIMcakara tathA unheM taMga karake hI chor3atA thA // 18-19|| isakI isa duSpravRttise mere pAsa logoMke ulAhane Ane lage jinase Darakara maiMne ise nikAla diyaa| yaha zastra vidyA sIkhanA cAhatA thA isalie kisokA ziSya bana gayA // 20 // yaha kAMsako maMjUSA hI isakI mAtA hai maiM nahIM hU~ ,ataH isake guNa athavA doSoMse merA koI sambandha nahIM hai| lIjie yaha maMjUSA hai-yaha kahakara usane sAtha lAyo huI maMjUSA rAjAko dikhA do| jaba maMjUSA kholI gayo to usameM usake nAmakI mudrikA dikhii| rAjA-jarAsandha use lekara bA~cane lagA // 21-22 // usameM likhA thA ki yaha rAjA ugrasena aura rAnI padmAvatIkA putra hai| jaba yaha garbhameM sthita thA tabhIse atyanta ugra thaa| isakI ugratAse bhayabhIta hokara hI ise chor3A gayA hai, yaha jIvita rahe tathA isake apane karma hI isakI rakSA kareM // 23 // mudrikAko bAMcakara rAjA jarAsandha samajha gayA ki yaha hamArA bhAnajA hai ataH usane harSita hokara use 1. tavAnti ke ma., kha. / 2-3. raMjodaro ma. / 4. bhItayA ma. / 5. sodhuno madyasya gRhItistadartham /
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe sadyojAtaM pitA na muktavAniti sa krudhA / varItvA madhurAM labdhvA sarvasAdhanasaMgataH // 25 // kaMsaH kAlindasenAyA sutayA saha nirghRNaH / gatvA yuddhe vinirjitya babandha pitaraM vratam // 26 // mahogro bhagnasaMcAramugrasenaM nigRhya saH / atiSThipat kaniSThAzaH svapuradvAragocare ||27|| vasudevopakAreNa hRtaH pratyupakAradhIH / na vetti kiM karomIti kiMkaratvamupAgataH ||28|| abhyarthya gurumAnIya mathurAM pRthubhaktitaH / svasAraM pradadau tasmai devakIM gurudakSiNAm // 29|| Aste kaMsoparodhena mathurAyAM tato yaduH / pradIvya divyadIptyAsau devakyA hArivAkyayA ||30|| sUrasenamahArASTrarAjadhAnIM dviSaMtapaH / zazAsa mathurAM kaMso jarAsandhAtivallabhaH ||31|| jAtucinmuni velAyAmatimuktakamAgatam / kaMsajyeSThaM muniM navA puraH sthitvA savibhramam ||32|| santI narmabhAvena jagau jIvadyazA iti / Anandavakhametatte devakyAH svasurIkSyatAm // 33 // tasyA nirbandhacittAyA pramattAyA nivRttaye / vacoguptimasau bhittvA saMsArasthitivijagau // 34 // aho krIDanazIlAyAstaveyamatimUDhatA / zokasthAne prapannAsi yadAnandamanandini // 35 // mavitA yo hi devakyA garbhe'vazyamasau zizuH / patyuH pituzca te mRtyuritIyaM bhavitavyatA // 36 // tato mItamatirmuktvA muniM sAzrunirIkSaNA / gatvA nyavedayatpatye satyaM hi yatibhASitam // 37 // 406 guNarUpI sampadA se sampanna apanI jIvadyazA putrI de dI ||24|| pitAne mujhe utpanna hote hI nadI meM chor3a diyA thA / yaha jAnakara kaMsako bar3A krodha AyA isalie usane jarAsandhase mathurAkA rAjya mAMgA aura jarAsandhane de bhI diyA / use pAkara saba prakArakI senAse yukta kaMsa jIvadyazA ke sAtha mathurA gyaa| vaha nirdaya to thA hI isalie vahAM jAkara usane pitA ugrasenake sAtha yuddha ThAna diyA tathA yuddhameM unheM jItakara zIghra hI bAMdha liyA / / 25-26 / / tatpazcAt jo prakRtikA atyanta ugra thA aura jisakI AzAe~ atyanta kSudra thIM aise usa kaMsane apane pitA rAjA ugrasenakA idhara-udhara jAnA banda kara unheM nagara ke mukhya dvArake Upara kaida kara diyA ||27|| vasudevake upakArakA AbhArI honese kaMsa unakA pratyupakAra to karanA cAhatA thA para yaha nahIM nirNaya kara pAtA thA ki maiM inakA kyA pratyupakAra kruuN| vaha sadA apane-Apako vasudevakA kiMkara samajhatA thA ||28|| eka dina vaha prArthanApUrvaka bar3I bhaktise guru vasudevako mathurA le AyA aura vahA~ lAkara usane unheM guru-dakSiNAsvarUpa apanI devakI nAmaka bahana pradAna kara dI ||29|| tadanantara vasudeva, kaMsake Agrahase, sundara kAntikI dhAraka evaM madhura vacana bolanevAlI devakI ke sAtha krIr3A karate hue mathurAmeM hI rahane lage ||30|| zatruoMko santapta karanevAlA evaM jarAsandhako atizaya priya kaMsa, zUrasena nAmaka vizAla dezakI rAjadhAnI mathurAkA zAsana karane lagA ||31 // eka dina kaMsake bar3e bhAI atimuktaka muni AhArake samaya rAjamandira Aye so kaMsakI strI jIvadyazA namaskAra kara vibhrama dikhAtI huI unake sAmane khar3I ho gayI aura ha~satI huI krIr3A bhAvase kahane lagI ki yaha ApakI bahana devakIkA Ananda vastra hai ise dekhie / / 32-33 // saMsArakI sthitiko jAnanevAle munirAja, usa nirmaMryAda cittakI dhAraka evaM rAjyavaibhavase matta jIvadyAko rokane ke lie apanI vacanagupti tor3akara bole ki aho ! tU ha~sI kara rahI hai parantu yaha terI bar3I mUrkhatA hai| tU duHkhadAyaka zokake sthAna meM bhI Ananda prApta kara rahI hai / / 34-35 / / tU vaha nizcita samajha, ki isa devakI ke garbhase jo putra hogA vaha tere pati aura pitAko mAranevAlA hogaa| yaha aisI hI honahAra hai-ise koI TAla nahIM sakatA ||36|| yaha sunate ho jIvadyazA bhayabhIta ho uThI, usake netroMse A~sU nikalane lge| vaha usI samaya munirAja ko chor3a patike pAsa gayo aura 'munike vacana satya hI nikalate haiM' yaha vizvAsa 1. rIkSatAm ka., ga.
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayastrizaH sargaH 407 zrutvA kaMso'pi zaGkAvAnAzu gatvA padAnataH / vasudevaM varaM vane tIvradhIH satyavAgvratam // 38 // svAmin ! varaprasAdo me dAtavyo bhavatA dhruvam / prasUtisamaye vAso devakyA madgRhe'stviti // 39 // so'pyavijJAtavRttAnto dattavAn varamastadhIH / nApAyaH zakyate kazcissodarasya gRhe svasuH // 40 // pazcAdviditavRttAntaH pazcAttApahatAntaraH / sahakAravanAntasthamatimuktakamAsavAn // 4 // devakyA saha vanditvA cAraNazramaNaM sa tam / dattAziSamupAsRtya papraccha manasi sthitam // 42 // bhagavannana kaMso'yaM kRtenAnyatra janmani / pitureva ripurjAtaH karmaNA kena durmatiH // 13 // kathaM vA mama putro'sya kaMsasya mavitA vibho / hiMsakaH pApacittasya vada vAJchAmi veditum // 44 // iti pRSTo muniH prAha sa dIptAvadhilocanaH / saMzayacchedinI yasmAtpravRttirdivyacakSuSaH // 45 // AkarNayasva devAnAMpriya ! sarvajanapriyaH / kathayAmi yathAprazna vastu jijJAsitaM nRpa // 46 // mathurAyAmihaivAsIdunasene tu rAjani / prAk paJcAgnitaponiSTho vaziSTho nAma tApasaH // 47 // ekapAdasthitazcAsAvUrvabAhubUMhajaTaH / yamunAyAstaTe so'jJaH tapastapati tApasaH // 48 // jamAkara usane saba samAcAra kaha sunAyA // 37 / / strIke mukhase yaha samAcAra sunakara kaMsako bhI zaMkA ho gyii| vaha tIkSNa buddhikA dhAraka to thA hI isalie zIghra hI upAya socakara satyavAdI vasudevake pAsa gayA aura caraNoMmeM namrIbhUta hokara vara mAMgane lagA // 38|| usane kahA ki he svAmin ! merA jo vara Apake pAsa dharohara hai use de dIjie aura vaha vara yahI cAhatA hU~ ki 'prasUtike samaya devakIkA nivAsa mere ho gharameM rahA kare' // 39 / / vasudevako isa vRttAntakA kucha bhI jJAna nahIM thA isalie unhoMne nirbuddhi hokara kaMsake lie vaha vara de diyaa| bhAIke ghara bahanako koI Apatti A sakatI hai yaha zaMkA bhI to nahIM kI jA sakatI? // 40 // pIche jaba unheM isa vRttAntakA patA calA to unakA hRdaya pazcAttApase bahuta duHkhI huaa| ve usI samaya Amravanake madhyameM sthita cAraNa RddhidhArI atimuktaka munirAjake pAsa gaye aura devakIke sAtha praNAma kara samIpameM baiTha gye| munirAjane donoMko AzIrvAda diyaa| tadanantara vasudevane unase apane hRdayameM sthita nimnAMkita prazna pUchA // 41-42 / / he bhagavan ! kaMsane anya janmameM aisA kauna-sA kama kiyA ki jisase vaha durbuddhi apane pitAkA hI zatru huaa| isI prakAra he nAtha ! merA putra isa pApI kaMsakA vighAta karanevAlA kaise hogA ?--yaha maiM jAnanA cAhatA hU~ so kRpA kara kahie // 43 // atimuktaka munirAja dedIpyamAna avadhijJAnarUpI netrake dhAraka the aura avadhijJAnarUpI divya netrake dhAraka puruSoMkI vANI cUMki saMzayako naSTa karanevAlI hotI hai isalie kumAra vasudevake pUchanepara munirAja kahane lage // 44 // he devoMke priya ! rAjan ! suna, terA prazna saba logoMke lie priya hai isalie maiM tere praznake anusAra terI jijJAsita vastuko kahatA huuN||45|| isI mathurA nagarImeM jaba rAjA ugrasena rAjya karatA thA taba pahale paMcAgni tapa tapanevAlA eka vaziSTha nAmaka tApasa rahatA thA // 46 // vaha ajJAnI yamunA nadIke kinAre tapa tapatA thA, eka pAvase khar3A rahatA thA, Uparako ora bhujA uThAye rahatA thA aura bar3I-bar3I jaTAoMko dhAraNa karatA thA // 47 // vahAMpara logoMko panihArineM pAnIke lie AtI thiiN| eka dina jinadAsa seThakI priyaMgulatikA nAmakI panihArina bhI vahA~ aayo| hitako buddhi rakhanevAlI anya panihArinoMne priyaMgulatikAse kahA ki he priyaMgulatike ! 1. atra ka. ga. Ga. pustakeSu evaMvidhaH pAThaH-'pazcAdviditavRttAntaH pshcaattaaphtaantrH| devakI rudamAnAso nijanAthaM jagAda sA // 41 // bahavo nandanAste'smin kiM kariSyAmyahaM punH| taccha tvA sa banAntasthamatimuktakamAptavAn // 42 // '
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ 408 harivaMzapurANe jalAthaM tatra lokAnAM ghaTadAsIbhiH sA tathA / bhaNitA jinadAsasya ceTikAhitabuddhibhiH // 49 // teke svasya praNAmaM kuru satvaram / sA cAvAdInna me bhaktirasyopari karomi kim // 50 // tato haThAnnAmitAmiH' sA jagau dhIvarasya he| pAtitAhaM padadvandvezravaNA / mUDhadhIH // 5 // gato rAjasamIpe'sau jagAvAkrozito'pyaham / zreSThinA jinadattena mo pramo kAraNaM vinA // 52 // rAjJA hyAnAya pRSTo'sau jinadatto bamANa tam / asya me darzanaM nAsti kiM zApyamabravInmaniH // 53 // zApitazcAsya dAsyAhaM pRSTAcAnAyya tena sA / kathaM na namase pApe muni nindayasi krudhA // 54 // tayoktaMna munisveSa dhIvaro'sti prabho kudhIH / jaTAbhArasya no asya zuddhiH kutrApi dRzyate // 55 / / zodhite bahayo matsyAH sUkSmAstebhyazca nirgatAH / lajito hasito lokaima'SAvAdI svasau muniH // 56 // yadA sa parIkSito rAjJA tadA kopaM vidhAya saH / prakAzita nijAjJAno mathurAyAM vinirgataH // 57 / / vArANasI samAsAdya samAsAditanizcayaH / gatvA bAhyaM ca gaGgAyAH saMgame kurute tapaH / / 58 // vIrabhadraguruzcAgAt sapaJcazataziSyakaH / taddezaM tatra caikena navaprava jitena saH // 5 // prazaMsito vaziSTho'yamaho ghoratapA iti / vAritaH sa tapaH kIdRgajJAnasyeti sUriNA // 6 // vaziSThena kimajJo'hamityukto gururabravIt / tvaM SaDjIvanikAyAnAM pIDanAdajJa ityasau // 61 / / paJcAgnitapasi prAyo niyogo dahanasya hi / dahyante tena cAvazyaM paJcai kavikalendriyAH // 12 // tU zIghra hI isa sAdhuko namaskAra kr| uttarameM priyaMgulatikAne kahA ki isake Upara merI bhakti bilakula nahIM hai| maiM kyA karUM? // 48-49 // tadanantara anya panihArinoMne priyaMgulatikAko jabaradastI usa sAdhuke caraNoMmeM namA diyA / priyaMgulatikAne ruSTa hokara kahA ki aho ! tuma logoMne mujhe dhIvarake caraNoM meM girA diyaa| priyaMgulatikAke ukta vacana sunate hI mUrkha sAdhu kupita ho uThA // 57-51 // vaha sIdhA rAjA ugrasenake pAsa gayA aura kahane lagA ki he prabho ! jinadatta seThane mujhe binA kAraNa hI gAlI dI hai // 52 // rAjAne jinadatta seThako bulAkara pUchA tA usane kahA ki nAtha ! maiMne to ise dekhA bhI nahIM hai phira gAlI to dUra rahI hai| isake uttara meM sAdhune kahA ki isakI dAsIne gAlI dI hai| rAjAne dAsIko bulAkara krodha dikhAte hue pUchA ki arI pApina ! tU isa sAdhuko namaskAra kyoM nahIM karatI? ulaTI nindA karatI hai ? // 53-54 // dAsIne kahA ki prabho ! yaha sAdhu nahIM hai yaha to mUrkha dhIvara hai| isakI jaTAoMmeM kahIM bhI zuddhatA nahIM dikhAI detI // 55 / / sAdhuko jaTAeM zodhI gayIM to unase bahuta-sI choTI-choTI machaliyAM nikala pdd'iiN| isase sAdhu bahuta lajjita huA aura yaha 'asatyavAdI hai' yaha kahakara logoMne usakI bahuta ha~sI ur3AyI / / 56|| jaba rAjAne usakI parIkSA lI to vaha krodha kara apanA ajJAna prakaTa karatA huA mathurAse bAhara calA gayA // 57 // aura banArasa jAkara vahA~ rahanekA usane nizcaya kara liyaa| aba vaha banArasake bAhara jAkara gaMgAke kinAre tapa karane lgaa|||58|| kisI eka dina vahAM apane pAMca sau ziSyoM ke sAtha vIrabhadra munirAja aaye| unake saMghake eka navadIkSita munine vaziSThakI tapasyA dekha, 'ahA! yaha ghora tapasvI vaziSTha hai' isa prakAra usakI prazaMsA kii| are ajJAnIkA tapa kaisA ?' yaha kahate hue AcAryane usa navadIkSita muniko prazaMsA karanese rokA / / 59-60 // vaziSThane pUchA ki 'maiM ajJAnI kaise hU~ ?' isake uttarameM AcAryane kahA ki tama chaha kAyake jIvIko pIr3A pahuMcAte ho isalie ajJAnI ho // 6 // paMcAgni tapameM agnikA saMsarga avazya rahatA hai aura usa agnike dvArA paMcendriya, vikalendriya tathA ekendriya 1. nAmitA AbhiH / 2. zravaNAdaduSTo ka., g.| 3. prabho'haM kAraNAdvinA ma. / 4. rAjJAnAyya ma. 1 5. kha. pustaka ekonapaJcAzattamAta SaTpaJcAzattamaparyantAH zlokA na santi / tatsthAne nimnAGgitaH pATho'dhiko vartate-'zreSThino jinadattasya bhRtyayAjJAna ityso| hetoH kuto'pyadhikSiptaH priyaGa gulatikAkhyayA // kruddho rAjAnamadrAkSoda rAjJA cApi parIkSitaH // 6 bAhyazca ma., g.|
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayastrizaH sargaH 409 pRthivyaptejasA vAyoH prANinAM ca vanaspateH / praghAte jJAnahInasya kutaH syAt prANisaMyamaH // 13 // virAgasyApi mithyAdgajJAnacAritramAninaH / saMjJAnapUrvako jantoH kutazcendriyasaMyamaH // 6 // kevalaM kAyasaMtApaM bhajamAnasya mAninaH / samyakasaMyamahInasya tApasya muktaye kutaH // 15 // jaina eva hi sanmArga saMyamastapa eva ca / darzanaM cApi cAritraM jJAnaM cAzeSabhAsanam // 66 // avehi tApasAtmIyaM pitaraM vyAlatAM gatam / jvAlAdhUmAvalIvyApte dahyamAnamihendhane // 6 // ityukte tApasaH kASTaM kuThAreNa vipATya saH / dadarza daMdazUkaM taM dahyamAnaM tadAkulam // 68 // kRtatApasadharmasya brahmAsyasvapiturgatim / kutsitAmavagamyAsAvajJatvaM cApi cAsmanaH // 69 // jJAtvA ca jainadharmasya jJAnapUrvakatA tathA / vIrabhadragurorante 'vaziSTho'dhiSThitastapaH // 7 // eko lAbhAntarAyasya karmaNaH paripAkataH / tapasyatAmabhUt sAdhuH sa mikSAlabdhivajitaH // 7 // sa paryupAsanAtorAgamAgamanAya ca / zivaguptayateryatnAt garuNApi smrpitH||72|| saMtaptaM ca sa SaNmAsAn vIradatte nyayojayat / tathA so'pi sumatyAkhye SaNmAsAn so'pyapAlayat // 73 // yatidharmavidhAnajJaH parISahasahastataH / babhUvaikavihArI sa vaziSTho viditaH kssitii||7|| mathurAyAmatha saMprApto viharan sa mahAtapAH / pUjyate ca prajApAlaprajAmirguruvattayA // 75 // jIva avazya jalate haiM // 62 // pRthivI, jala, agni, vAyu aura vanaspati ina pAMca sthAvaroM tathA anya trasa prANiyokA vighAta honese ajJAnI jIvake prANisaMyama kaise ho sakatA hai||63|| isI prakAra jo virakta hokara bhI mithyAdarzana, mithyAjJAna aura mithyAcAritrako mAnanevAlAle usake samyagjJAnapUrvaka honevAlA indriya saMyama bhI kaise ho sakatA hai ? // 64 // jo kevala kAyakleza tapako prApta hai, mAnase bharA huA hai aura samIcIna saMyamase rahita hai usakI tapasyA muktike lie kaise ho sakatI hai ? // 65 / / eka jaina mArga ho sanmArga hai, usI meM saMyama, tapa, darzana, cAritra aura samasta padArthoMko prakAzita karanevAlA jJAna prApta ho sakatA hai // 66 // he tApasa ! tuma jAnate ho tumhArA pitA marakara sA~pa huA hai aura jvAlAoM tathA dhUmakI paMktise vyApta isI iMdhanameM jala rahA hai // 67 // AcAryake isa prakAra kahanepara tApasane kulhAr3Ase usa kASThako cIrakara dekhA to usake andara sAMpa jalatA huA chaTapaTA rahA thA // 68 // tadanantara AcAryane phira kahA ki tere pitAkA nAma brahmA thA aura vaha tere hI samAna tApasake dharmakA pAlana karatA thaa| usIse usakI yaha kugati huI hai / AcAryake mukhase yaha saba jAnakara vaziSTha tApasako jAna par3A ki maiM ajJAnI haiM aura jainadharma samyagjJAnase paripUrNa hai / ataH usane unhIM vIrabhadra guruke pAsa jaina dIkSA dhAraNa kara lI // 69-70 / / unake sAtha aneka muni tapasyA karate the parantu lAbhAntarAya karmake udayase una sabameM eka vaziSTha muni hI bhikSAke lAbhase vajita raha jAte the arthAt unheM bhikSAkI prApti bahuta kama hotI thI // 71 / / tadanantara vIrabhadra gurune sevAke nimitta aura AgamakA viziSTa jJAna prApta karaneke lie vaziSTha muniko yatnapUrvaka zivagupta yatiko sauMpa diyA // 72 / / chaha mahIne taka tapa karaneke bAda zivagupta yatine vaziSTha muniko vIradatta nAmaka munirAjake lie sauMpa diyaa| vIradatta munine bhI chaha mAha apane pAsa rakhakara unheM sumati nAmaka munike lie sauMpa diyA aura sumati munine bhI chaha mAha taka unakA acchI taraha pAlana kiyA ||73 / / tadanantara aneka guruoMke pAsa rahanese jo muni-dharmako vidhiko acchI taraha jAnane lage the aura parISaha sahana karanekA jinheM acchA abhyAsa ho gayA thA aise vaziSTha muni pRthivIpara prasiddha ekavihArI ho gaye-akele hI vicaraNa karane lage ||74|| ___athAnantara mahAtapasvI vaziSTha muni kadAcit vihAra karate hue mathurA Aye so rAjA 1. vaziSThaH tapo'dhiSThitavAn ityarthaH / 2. tapaH kurvatAmanyeSAM madhye / tapasyansamabhUt sAdhuH ka. / 52
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe tApanayogaM taM mudA parvatamastake | saptaityocustapovazyAH kiM kurmaste'tha devatAH // 76 // kartavyaM mama nAstIti sa niSidhya tapodhanaH / vyasarjayaddhi tadvazyA gatAzca vanadevatAH // 77 // mAsopavAsine tasmai niHspRhAya tapasvine / pAraNAsvavadAnAya spRhayantyakhilAH prajAH // 78 // ugraseno'nyadA dAtu pAraNAM tamayAcata / nyavArayattadA dAtRn mathurAvAsino'khilAn // 79 // pAraNAsu nRpastasya visasmAra tisRSvapi / dUtAgnidviradakSo bhavyAsaMgena pramAdavAn // 80 // aTitvA madhurAM sarvAmalAbhe zramapIDitaH / zramaNo'nte vizazrAma nagaradvAri so'nyadA // 81 // taM dRSTvA 'kenacitproktaM hA kaSTaM bhUbhRtA kRtam / mikSAM svayaM na datto'smai parAnapi niSiddhavAn // 82 // tadAkarNya ruSA tena dhyAtAstAH pUrvadevatAH / kAryaM kuryAta me'nyasmin janmanIti viniryayau // 83 // nikArAyograsenasya prakRtopranidAnataH / sa mithyAtvamito mRtvA padmAvatyudare'vasat // 84 // tasmin garmasthite devImekAnte kRzavigrahAm / nRpaH papraccha tAM kAnte dauhRdyaM te kimityasau // 85 // nAthAvAcyamacintyaM ca garbhadoSeNa cintitam / ityukte sa svayAvazyaM vAcyamityavadannRpaH // 86 // 410 tathA prajAne bar3I pratiSThAke sAtha unakI pUjA kI ||75 || eka samaya ve bar3I prasannatA se parvatake mastakapara AtApana yoga dhAraNa kara virAjamAna the ki unake tapase vazIbhUta huIM sAta deviyA~ pAsa Akara kahane lagIM ki hama loga ApakA kyA kAryaM kareM ? ||76 || tapodhana vaziSTha munine yaha kahakara una deviyoM ko vApasa kara diyA ki merA koI kAma nahIM hai / antameM unake AdhIna huIM ve vana-deviyA~ calo gayIM // 77 // AhArakI icchAse rahita vaziSTha muni eka mAsake upavAsakA niyama lekara tapasyA kara rahe the, isalie samasta prajA pAraNAoMke samaya unheM AhAra denA cAhatI thI || 78 || parantu rAjA ugrasenane kisI samaya nagaravAsiyoMse yaha yAcanA kI ki mAsopavAsI munirAja ke lie pAraNAoMke samaya meM hI AhAra dU~gA aura isI bhAvanAse usane mathurAmeM rahanevAle saba dAtAoMko AhAra denese roka diyA // 79 // munirAja eka-eka mAsa bAda tIna bAra pAraNAoMke lie Aye parantu tInoM bAra rAjA pramAdI bana AhAra denA bhUla gyaa| pahalI pAraNAke samaya jarAsandhakA dUta AyA thA so usakI vyavasthA meM nimagna ho AhAra denA bhUla gyaa| dUsarI pAraNAke samaya Aga laga gayI so usako vyavasthA meM saMlagna honese pramAdI ho gayA aura tIsarI pAraNA ke samaya nagara meM hAthIne kSobha macA diyA isalie usake vyAsaMgase pramAdI ho AhAra denA bhUla gayA ||80|| muni AhAra ke lie samasta mathurA nagarI meM ghUme parantu kahIM AhAra prApta nahIM huA / antameM zramase pIr3ita ho nagarake dvArameM vizrAma karane lage // 81 // | unheM dekha kisI nagaravAsIne kahA ki hAya bar3e khedakI bAta rAjAne kara rakkhI hai-ina munirAjake lie vaha svayaM AhAra detA nahIM hai tathA dUsaroMko manA kara rakhA hai // 82 // yaha sunakara munirAjako krodha A gyaa| unhoMne usI samaya pahale AyI huIM deviyoMkA smaraNa kiyA / smaraNa karate hI deviyA~ A gyiiN| unheM dekha munine kahA ki 'Apa loga anya janmameM merA kAma kareM / ' munikI AjJA svIkRta kara deviyA~ vApasa calI gayIM aura muni vanako ora prasthAna kara gye|| 83 // rAjA ugrasenakA apamAna karane ke lie vaziSTha munine yaha ugra nidAna bAMdha liyA ki meM ugrasenakA putra hokara isakA badalA lU~ / nidAna ke kAraNa ve muni padase bhraSTa ho mithyAtva guNasthAna meM A gaye aura usI samaya marakara rAjA ugrasenakI rAnI padmAvatIke udara meM nivAsa karane lage // 84 // jaba kaMsakA jIva padmAvatIke garbhameM thA taba padmAvatIkA zarIra ekadama durbala ho gyaa| eka dina rAjAne usase ekAntameM pUchA ki kAnte ! tumhArA dohalA kyA hai ? jisake kAraNa tuma sUkhakara kA~TA huI jA padmAvatIne kahA ki he nAtha ! garbhake doSase mujhe jo dohalA huA hai vaha na to rahI ho // 85 // kahane yogya hai 1. vivRddhasyA ga. ( ? ) / 2. prokto ma. /
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayastrazaH sargaH sAsya nirbandhato vAcA duHkhagadgadayA gadIt / vipAThya jaTharaM pAtuM rudhiraM tava me spRhA // 87 // sacivopAyatastasyA daurhRde vihite tataH / asUta tanayaM devI bhrakuTIkuTilAnanam // 88 // garbhaprabhRtiraudraM taM kaMsa maMjUSikA kRtam / devyamocayadekAnte pravAhe yAmune bhayAt // 89 // avIvRdasau labdhvA kauzAmbyAM sIdhukAriNI / kRtakaMsAmidhaM zeSaM tavApi viditaM nRpa // 90 // nidAnadoSaduSTo'yaM kRtavAn pitRnigraham / ugrasenanRpaM cApi mocayiSyati te sutaH // 91 // nRpoktaH kaMsasaMbandhaH pitRbandhanibandhanaH / vacmi te putrasaMbandhaM zRNu saMdhAya mAnasam // 92 // devakyAH saptamaH sUnuH zaGkhacakragadAsibhRt / nihatya kaMsapUrvArIn niHzeSAM bhokSyati kSitim // 93 // caramottama dehAstu zeSAH SaDapi sUnavaH / na teSAmepamRtyuH syAdAdhivyAdhimatastyaja // 94 // rAmabhadrasametAnAM teSAM janmAntarANi te / bhaNAmi zRNu sastrIkazcittaprItikarANyaham // 95 // zUrasenanRpe pAti mathurAM mAnurityabhUt / ibhyo dvAdazakoTIzo yamunA tasya mAsinI // 96 // subhAnurmAnukIrtizca mAnuSeNastathA paraH / zUrazca sUradevazca zUradattastathaiva ca // 97 // zUrasenazca saptaite yamunAbhAnusUnavaH / abhirAmAH svabhAvena te'nyo'nyAnugatAstadA // 98 // kAlindI tilakA kAntA zrIkAntA sundarI dyutiH / candrakAntA ca tatkAntA krameNa kulbaalikaaH|| 99 // manuH prAjadante'sau gurorabhayanandinaH / tathA yamunadattApi jinadattArthikAntike // 100 // 411 aura na vicAra karane yogya hai / rAnIke isa prakAra kahanepara rAjAne kahA ki vaha dohalA tumheM avazya kahanA cAhie || 86 / / rAjAkA haTha dekha usane duHkhase gadgada vANI dvArA kahA ki he nAtha ! merI icchA hai ki maiM ApakA peTa phAr3akara ApakA rudhira pIU~ // 87 // tadanantara mantriyoMke upAyase usakA dohalA pUrNa kiyA gyaa| naumAha bAda rAnI padmAvatIne aisA putra utpanna kiyA jisakA mukha bhauMhoMse atyanta kuTila thA // 88 // cU~ki vaha bAlaka garbhase ho atyanta raudra thA isalie rAnI padmAvatIne bhayase use *kA~sako maMjUSAmeM banda kara ekAnta meM yamunAke pravAhameM chur3avA diyA // 89 // vaha maMjUSA bahatI - bahatI kozAmbI nagarI pahu~cI / vahA~ eka kalArinane use pAkara putrakA kaMsa nAma rakhA tathA usakA pAlana-poSaNa kiyA / he rAjan ! isake AgekA saba samAcAra tumheM vidita hI hai // 90 // nidAnake doSase dUSita hokara isane pitAkA nigraha kiyA hai / Age calakara tumhArA putra use mAregA aura usake pitA rAjA ugrasenako bhI bandhana se chur3AvegA // 91 // he rAjan ! kaMsane apane pitAko bandhanameM kyoM DAlA isakA kAraNa batalAnevAlA kaMsakA vRttAnta khaa| aba tere putroMkA vRttAnta kahatA hU~ so manako sthira kara suna // 92 // devakIkA sAtavAM putra zaMkha, cakra, gadA tathA khaDgako dhAraNa karanevAlA hogA aura vaha kaMsa Adi zatruoM ko mArakara samasta pRthivIkA pAlana karegA // 93 // zeSa chahoM putra carama-zarIrI hoMge / unako apamRtyu nahIM ho sakegI, ataH cintArUpI vyAdhikA tyAga karo || 94 || maiM rAmabhadra (baladeva) sahita una sabake pUrvabhava tumheM kahatA hU~ so apanI strIke sAtha zravaNa karo / avazya hI una sabake pUrvabhava tere cittako prIti karanevAle hoMge // 95 // jaba rAjA zUrasena mathurApurIkI rakSA karate the taba yahA~ bAraha karor3a mudrAoMkA adhipati bhAnu nAmakA seTha rahatA thA / usakI strIkA nAma yamunA thA || 96 || una donoMke subhAnu, bhAnukIrti, bhAnuSeNa, zUra, sUradeva, zUradatta aura zUrasena ye sAta putra utpanna hue| ye sAtoM bhAI atyanta sundara tathA svabhAvase hI eka dUsareke anugAmI the / / 97-98 / / una sAtoM putroMkI kramase kAlindI, tilakA, kAntA, zrIkAntA, sundarI, dyuti aura candrakAntA ye sAta striyA~ thIM jo ucca kuloMkI kanyAe~ thIM ||19|| kadAcit bhAnu seThane abhayanandI guruke samIpa aura usakI strI yamunAne 1. yamunAyA idamiti yAmunaM tasmin yAmune / 2. teSAmapi ma. /
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ 412 harivaMzapurANa dyUtavezyAprasaGgena vinAzya draviNaM pituH / cauthaM bhrAtaraH sarve gatAstUjayinI purIm // 1.1 // kanIyAMsaM mahAkAle saMtatyathai nidhAya te / prAvizan nizi niHzaGkAH purI SaDapi cetare // 102 // kamalAyAstadA bhartA rAjAna vRSamadhvajaH / vaprazrIvallabhastasya 'dRDhamuSTirbhaTottamaH // 10 // sa vajramuSTaye maGgI svAGgajAyAGgajAtaye / rAjJA vimalacandreNa vimalAjAmadApayat // 10 // sAtivallamikA tasya 'vllkiivaanggvtinii| zvazraM zuzraSayA manI saMgatA nAnuvartate // 105 // antaHkaluSiNI sAsyAH sttaapaaycinttii| upAyaM cintayantyAste chadmanA tadviyojane // 106 // sA vasantotsave rantu vanaM pramadapUrvakam / dAGamAmanvehi maGgIti rAjJAmA prAgate'Ggaje // 10 // mAlyadAnApadezena tAmAdiSTAM vadhU kudhIH / saMdaSTAM daMdazakena dhUpinena ghaTodare // 10 // mUrcchitA viSavegena 3varbhUtyairajIharat / zmazAnaM tanmahAkAlaM kAlasyApi bhayaMkaram // 109 // sa rAtrI gRhamAgatya jJAtvA vRttAntamAvizat / mahAkAla mahAsnehAinveSTaM svapriyAM priyaH // 11 // khaDgadIprakaraH so'yaM tacchmazAnamazaGkitaH / rAtrI pratimayApazyad varadharmamuni sthitam // 11 // jinadattA AyikAke samIpa dIkSA le lI / / 100|| sAtoM bhAiyoMne juA aura vezyA vyasanameM phaMsakara pitAkA saba dhana naSTa kara diyaa| jaba unake pAsa kucha bhI nahIM rahA taba saba bhAI corI karaneke lie ujjayinI nagarI gaye // 101 / / ujjayinIke bAhara eka mahAkAla nAmakA vana hai| vahA~ santatikI rakSAke lie choTe bhAIko rakhakara zeSa chahoM bhAI niHzaMka ho rAtrike samaya nagarImeM praviSTa hue // 102 / / usa samaya ujjayinIkA rAjA vRSabhadhvaja thaa| usakI strIkA nAma kamalA thaa| rAjA vRSabhadhvajakA dRr3hamuSTi nAmakA eka uttama yoddhA thaa| usakI strIkA nAma vaprazrI thaa| una donoMko vajramuSTi nAmakA putra thA / yuvA honepara jaba vaha kAmase pIr3ita huA taba usane rAjA vimalacandrase unakI vimalA rAnIse utpanna maMgI nAmaka putrI usake lie dilavA dI // 103-104|| maMgI vacamuSTi ke lie bahuta pyArI thii| vaha vINAkI taraha sadA usIke sAtha rahatI thI aura zuzruSAsevAse yukta ho sAsake anukUla AcaraNa nahIM karatI thI arthAt sAsakI kabhI sevA nahIM karatI thii| isalie usakI sAsa mana hI mana bahuta kaluSita rahatI thI aura nirantara usake nAzakA upAya socatI rahatI thii| eka dina vaha chalase usake mAranekA upAya socatI huI baiThI thI ki itanemeM vasantotsavakA samaya A gayA aura usakA putra vajramuSTi pramadavanameM kor3A karaneke lie rAjAke sAtha pahale calA gayA tathA maMgIse kaha gayA ki he maMgi! tU zIghra hI mere pIche bA jAnA // 105-107 / / idhara sAsane maMgIko vasantotsavameM nahIM jAne diyaa| usa durbuddhine eka ghar3e pina jAtikA jaharIlA saoNpa pahalese bulA rakhA thaa| avasara dekha usane maMgose kahA ki tU vasantotsavameM nahIM jA sakI hai isalie duHkhI na ho| maiMne tere lie pahalese hI sundara mAlA balA rakhI hai| jA usa ghar3emeM-se nikAlakara pahina le| bholI-bhAlI maMgIne mAlAke lobhase ghar3emeM jyoMhI hAtha DAlA tyoMhI usa dhUpina sarpane use DaMsa liyA // 108 // maMgI viSake vegase turanta hI mUcchita ho gayI aura sAsane use apane bhRtyoM dvArA usa mahAkAla nAmaka zmazAnameM jo yamarAjake lie bhI bhaya utpanna karanevAlA thA chur3avA diyA ||109|| vajramuSTi jaba rAtriko ghara AyA aura saba vRttAnta use mAlUma huA to vaha bar3e snehase apanI priyA maMgIko DhUMr3haneke lie mahAkAla zmazAna meM jA ghusA // 110 / / usa samaya usake hAthameM eka camakatI huI talavAra thii| usoke balapara vaha niHzaMka hokara zmazAnameM ghusA jA rahA thaa| Age calakara usane usa zmazAnameM rAtri-bharake lie pratimA yoga lekara virAjamAna varadharma 1. dRSTamuSTi -ma. / 2. vINeva / 3. zvazrUzuzrUSayA ma., ga. / 4. sakRtApAya -ga. / 5. rAjJA amA = sahetyarthaH / 6. rAtripratimayA-ma., kha., ga. /
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayastrazaH sargaH triH parItya sa taM natvA jagau te pAdapUjanam / kurve padmasahastreNa mune ! maGgIM labhe yadi // 112 // uktveti pragatI labdhvA sa tAmAnIya mAninIm / mahAmunipadasparzAnirviSAM vidadhe vadhUm // 113 // munipAdopakaNThe'sau tAvattiSThetyudIryaM tAm / sudarzanaM saro yAtaH padmAnAmAninISayA // 114 // zUrasenastamAdarya mahAsnehaM priyAM prati / sa jijJAsurmanastasthA rUpI rUpamadarzayat // 115 // gUDhadhIH kRtasallApastayA sakRtamantraNaH / tasya darzanamAtreNa jAtAsau kAmavihvalA // 116 // tamAgatyAbravId deva ! mAmiccha kRpayAnvitaH / sa bamANa karomyevaM kathaM bhartari jIvati // 117 // bibhemyataH priye'vazyaM vIryAnvitabhaTAdaham / tvaM mA kurvIrmayaM nAtha ! sA taM prAha suraktadhIH // 118 // asinA ghAtayAmyenaM tenAbhyupagataM tathA / tatra gUDhatanustasthau tatkRtaM taddidRkSayA // 119 // AgatyAbhyarcya sAdhvaMhI namato'sya zirasyasiH / muktastayA niruddho dvAk zUrasenena tena saH // 120 // antarhitavapuryAtaH zUraseno viraktadhIH / tato'nu mAyayA maGgI tasya sparzeNa zaGkitA / / 121 // svadoSacchAdanAyAsau papAta dharaNItale / martrA pRSTA priye kiM nu kenacid bhISitAtra hi // 122 // na kiMcidapi cAtyatra tAM prabodhya bhayAturAm / vajramuSTirmuniM natvA sakAntaH svagRhaM gataH // 123 // 3 413 munirAjako dekhA // 111 // usane tIna pradakSiNAeM dekara munirAjako namaskAra kiyA aura kahA ki munirAja ! yadi maiM maMgIko prApta kara sakA to eka hajAra kamaloMse Apake caraNoMkI pUjA karU~gA ||112 || isa prakAra kahakara vaha jyoMhI Age bar3hA tyoMhI use usakI strI maMgI mila gayI / vaha use munirAja ke pAsa le AyA aura unake caraNoMke sparzase usane use viSa rahita kara liyA // 113 // tadanantara 'jabataka maiM na A jAU~ tabataka tuma munirAjake caraNoMke samIpa baiThanA' isa prakAra maMgose kahakara vajramuSTi kamala lAnekI icchAse sudarzana nAmaka sarovara kI ora calA gayA | 114 || pAsa hI chipA huA zUrasena maMgIke prati vajramuSTikA mahAn sneha dekha cukA thA isalie usane usake manakA bhAva jAnaneko icchAse use apanA rUpa dikhAyA / vaha sundara to thA ho ||115|| vaha apane abhiprAyako chipAkara usake sAtha mIThI-mIThI bAtacIta aura gupta salAha karane lgaa| maMgI use dekhate hI kAmase vihvala ho gayI // 116 // usI vihvala dazA meM usane zUrasenake pAsa jAkara kahA ki he deva ! Apa kRpA kara mujhe svIkRta kiijie| maMgIkI prArthanA sunakara zUrasenane kahA ki jabataka tumhArA pati jIvita hai tabataka maiM aisA kaise kara sakatA hU~ ? hai priye ! maiM isa zaktizAlI subhaTase avazya hI DaratA huuN| isake uttarameM anurAgase bharI maMgIne kahA ki he nAtha! Apa isakA bhaya nahIM kiijie| maiM ise to talavArase abhI mAra DAlatI hU~ / zUrasenane uttara diyA ki yadi aisA hai to mujhe svIkAra hai| isa prakAra kahakara vaha usakA vaha kArya dekhane kI icchA se vahIM chipakara khar3A ho gayA / / 117-119 / / tadanantara vajramuSTine Akara munirAjake caraNoMkI pUjA kI aura pUjA karaneke bAda jyoMhI vaha namaskAra karane lagA tyoMhI maMgIne usake zirapara talavAra chor3anA cAhI, parantu zUrasenane zIghra hI Akara talavAra chIna lI || 120 || zUrasenako yaha dRzya dekhakara saMsArase vairAgya ho AyA, isalie vaha apane-Apako prakaTa kiye binA hI vahA~se calA gyaa| maMgI usake spazaMse zaMkita ho gayI, isalie apanA doSa chipAne ke lie vaha mAyA batAtI huI pRthivI talapara gira par3I / muSTiko maMgI isa duSkRtyakA patA nahIM cala paayaa| isalie vaha usase pUchatA hai ki priye ! kyA yahA~ tumheM kisI ne DarA diyA hai ? yahA~ bhayakA to kucha bhI kAraNa dikhAI nahIM detA / isa prakAra bhayase pIr3ita maMgIko saceta kara vajramuSTine munirAjako namaskAra kiyA aura taduparAnta vaha strIko sAtha le ghara calA gayA // 121-123 // 1. yadA ma. / 2. tatkRtyaM ma. / 3. municaraNI /
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ 414 harivaMzapurANe caurAstataH samAgatya cauryAllabdhadhanaM tadA / vibhajya samabhAgena svaM gRhANeti taM jaguH // 124 // amicchan zUraseno'pi jagau dArArthamarthinaH / ghaTante'narthakArya te vajramuSTistriyaH samAH // 125 // dRSTvA zrutvA ca vRttAntaM SaT kaniSThAH virAgiNaH / prAvajan varadharmAnte jyeSThebhyo'pyanayad dhanam // 126 // saptasu zrutavArtAsu niSkrAntAsvatha tAsvapi / tasyaiva sa gurorante subhAnuH prAvajasudhIH // 127 // munIn kAlAntareNAmUnAgatAn vIkSya sUriNA / dIkSAhetumasau pRSTvA vajramuSTiradIkSata // 528 // bhAyikAstAstathA pRSTvA jinadattApuraHsarA / maGgI saMsmRtavRttAntA pravadrAja dRDhavratA // 129 / / bhRtaghoratapobhArAH sarve'pyArAdhya te'bhavan / saudharma cANavAyukAstrAyastriMzatsurottamAH / / 130 // pUrvasmin dhAtakIkhaNDe bhArate raupyaparvate / cyutvA dakSiNazreNyAM ca nityAlokapurottame // 13 // citracUlamanoharyojyeSThazcitrAGgado'GgajaH / jajJe tridvandagarbhAstu krameNaiva tathottare // 132 / / kAntau garuDasenau dvau grudddhvjvaahnau| cUlau maNihimAdI ca vyomAnandacarau varau // 133 / / abhirUpatamAH sarve bhUrividyodyatAH sthitaaH| citracUlasutA mUni te cUlAmaNayo nRNAm / / 134 // rAjA meghapure caiva sarvazrIzo dhnNjyH| dhanazrIriti vikhyAtA tasya kanyAtirUpiNI // 135 // tadanantara zUrasenake jo chaha bhAI corI karaneke lie gaye the unhoMne corIse prApta hue dhanake barAbara hisse kara zUrasenase kahA ki apanA hissA uThA lo // 124 / / zUrasenane hissA lene ke prati anicchA prakaTa karate hue kahA ki loga khiyoMke pIche hI nAnA prakArake anartha karate haiM aura striyA~ vajramuSTikI strIke samAna hotI haiM / / 125 / / isa vRttAntako dekha-sunakara chaha choTe bhAiyoMne virakta hokara usI samaya varadharma guruke samIpa dIkSA le lI aura bar3A bhAI striyoMke pAsa dhana le gayA // 126 / / jaba una bhAiyoMkI sAtoM striyoMne yaha vRttAnta sunA to unhoMne bhI virakta ho dIkSA le lii| antameM bar3e bhAI subhAnukI buddhi bhI ThikAne A gayI isalie usane bhI unhIM varadharma guruke pAsa dIkSA lI // 127 // __athAnantara kisI samaya apane guruke sAtha vihAra karate hue ve sAtoM muni ujjayinI aaye| unake darzana kara vajramuSTine unase dIkSA lenekA kAraNa puuchaa| uttarameM unhoMne vajramuSTi aura maMgIkA saba vRttAnta kaha sunAyA jise suna vajramuSTiko bahuta kheda huA tathA usI samaya usane dIkSA le lI // 128 // usI samaya AryikA jimadattAke sAtha vihAra karatI huI pUrvokta sAta AryikAeM bhI ujjayinI aayiiN| maMgIne unase dIkSAkA kAraNa puuchaa| unhoMne jo uttara diyA use sunakara maMgIko apanA pichalA saba vRttAnta smRta ho gayA isalie usane bhI dRr3ha vrata dhAraNa kara dIkSA le lI / / 129 / / tadanantara ghora tapake bhArako dhAraNa karanevAle sAtoM munirAja Ayuke antameM samAdhimaraNa kara saudharma svargameM eka sAgarakI AyuvAle trAyastriMza jAtike uttama deva hue // 130 / / dhAtakIkhaNDa dvopake pUrva bharatakSetrameM jo vijayAdhaM parvata hai usakI dakSiNa zreNI meM eka ka nAmakA nagara hai||13|| usameM kisI samaya rAjA citracala rAjya karatA thA usakI strIkA nAma manoharI thaa| bar3e bhAI subhAnukA jIva unhIM donoMke citrAMgada nAmakA putra huA aura zeSa chaha bhAiyoMke jIva bhI unhIMke krama-kramase tIna yugaloMke rUpameM garuDakAnta, senakAnta, garuDadhvaja, garuDavAhana, maNicUla aura himacUla nAmake chaha putra hue| ye sabhI AkAzameM Anandase vicaraNa karate the tathA atyanta utkRSTa the // 132-133 // citracUlake ye sabhI putra atyanta sundara the, aneka vidyAoMke prApta karane meM udyata the aura manuSyoMke mastakapara cUDAmaNike samAna sthita the // 134 / / usI samaya meghapura nagarameM sarvazrI nAmakA strokA svAmI dhanaMjaya nAmakA rAjA rAjya karatA thaa| rAjA dhanaMjaya aura rAnI sarvazrIke eka dhanazrI nAmako atyanta rUpavatI kanyA 1. jyeSThazcAsau ibhyazceti jyesstthebhyH| 2. yajJe m.|
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ 415 trayastriMzaH sargaH svayaMvaramagustasyA vizva vidyAdharAsmajAH / tatrAramamaithunaM vavre kanyAsI harivAhanam // 136 / / vayaM svayaMvaravyAjAt svavivAhAya mAyayA / samAhRtA iti kruddhAstapitre gaganAyanAH / / 137 // parasparavadhaM cakruste taskanyArthinastataH / citracUlasutA nindhaM dRSTvA kSatravadhaM takam // 13 // pApahetuM vinindyAkSaviSayAn viSamAnamI / bhUtAnandajinasyAnte pravrajyA te prapedire // 139 // saptApyArAdhya mAhendre saptAbdhyupamajIvitAH / sAmAnikasurA bhUtvA sukhaM bubhujire ciram / / 140 // tatazcyutvAgrajo'traiva bhArate hastinAhvaye / nagare zreSThinaH zaGkho bandhumatyAmabhUtsutaH // 141 // itare gaGgadevasya tatpurezasya bhUpateH / nandanA nandayazaso dvandvabhUtAstu jajJire // 142 // gaGgazca gaGgadattazca gaGgarakSitakastathA / nandazcApi sunandazca nandiSeNazca sundaraH // 14 // saptamastu suto devyA garbha daurbhAgyadagdhayA / tyaktaH saMvardhitazcAsau dhAzyA revatikAkhyayA // 144 // zaGko yAto'nyadAdAya taM nirnAmakanAmakam / hRdyaM manoharodyAnaM pauralokasamAkulam // 145 // bhuJjAnAnAha rAjanyA~statra rAjasutaiH saha / bhoktuM nAhUyate kasmAdayaM nirnAmako'nujaH // 146 // AhUtastairaso bhoktumAsInaH sodaraiH saha / rAjyA cAgatayA mAtrA kopApAdena tADitaH // 14 // dhiga madhetorayaM duHkha nirnAmA prAptavAniti / duHkhI zaGkastamAdAya gatvA rAjAdimirvane // 148 // thI // 135 / / dhanazrIkA kisI samaya svayaMvara kiyA gayA, svayaMvarameM samasta vidyAdharoMke patra gaye parantu kanyAne unameM apane pitAke bhAnaje harivAhanako varA // 136 / / 'jaba ise apane sambandhIke sAtha hI vivAha karanA thA to svayaMvarake bahAne chalapUrvaka hama logoMko kyoM bulAyA'-yaha kahate hae anya vidyAdhara kanyAke pitApara kaddha ho gaye // 137 // tadanantara usa kanyAkI icchA rakhate vidyAdhara paraspara eka-dusarekA vadha karane lge| rAjA citracalake pUtra bhI svayaMvara meM gaye the| isa nindanIya kSatriya-vadhako dekhakara ve vicAra karane lage ki aho ! ye indriyoMke viSama viSaya ho pApake kAraNa haiN| isa prakAra indriyoMke viSayoMkI nindA kara bhUtAnanda jinarAjake samIpa dIkSita ho gaye // 138-139 // sAtoM munirAja antameM samAdhi dhAraNa kara mAhendra svargameM sAta sAgarako Ayuke dhAraka sAmAnika jAtike deva hue aura vahAMko vibhUtise cirakAla taka sukha bhogate rahe // 140 // ___tadanantara vahA~se cyuta hokara bar3e bhAIkA jIva isI bharatakSetrake hastinApura nagarameM kisI seThako bandhumatI strIse zaMkha nAmakA putra huA // 141 // zeSa chaha bhAiyoMke jIva isI nagarake rAjA gaMgadevakI nandayazA rAnIse tIna yugalake rUpameM gaMga, gaMgadatta, gaMgarakSita, nanda, sunanda aura nandiSeNa nAmake chaha sundara putra hue // 142-143 / / rAnI nandayazAke garbha meM jaba sAtavAM putra AyA taba usake atyanta durbhAgyakA udaya A gyaa| usase dukhI hokara usase utpanna honepara usa putrako chor3a diyA, nidAna, revatI nAmaka dhAyane pAlana-poSaNa kara use bar3A kiyA // 144 // rAnI nandayazAke isa tyAjya putrakA nAma nirnAmaka thaa| yaha nirnAmaka, zreSThiputra zaMkhako bar3A priya thaa| eka dina zaMkha, nirnAmakako sAtha lekara nAgarika manuSyoMse bhare hue manohara udyAnameM gayA / / 145 / / vahA~ rAjA gaMgadevake chahoM putra eka sAtha bhojana kara rahe the| unheM dekha zaMkha ne kahA ki yaha nirnAmaka bhI to tumhArA choTA bhAI hai, ise bhojana karaneke lie kyoM nahIM bulAte ? // 146 / / zaMkhakI bAta suna rAjaputroMne nirnAmakako bulA liyA aura vaha bhAiyoMke sAtha bhojana karaneke lie baiTha gyaa| usI samaya usakI mAtA rAnI nandayazA kahIMse A gayI aura usane krodhase AgababUlA ho use lAta mAra dI // 147|| isa ghaTanAse zaMkhako bar3A duHkha huaa| vaha kahane lagA ki mere nimittase hI nirnAmakako yaha duHkha uThAnA par3A hai ataH mujhe dhikkAra hai| antameM vaha dukhI 1. piturbhaginIputram iti ga pustake ttippnnii| 2. jAto ma, / 3. rAjJAmAgatayA ma. /
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ 416 harivaMzapurANe dumaNarSimekAnte dRSTA natvA sa pRSTavAn / nirnAmakasya janmAni sAvadhiH so'bhyadhAnmuniH // 14 // AsIccitraratho rAjA nagare giripUrvake / kAminI guNinI yasya kAntA kanakamAlinI // 15 // mAMsapriyasya tasyAsItsUdo'mRtarasAyanaH / rAjJA ca mAMsapAkajJo dazagrAmezvaraH kRtaH // 15 // mAMsadoSaM nRpaH zrutvA sudharmAstrizatairnRpaiH / kSiptvA megharathe lakSmImadIkSiSTa mumukSayA // 52 // navarAjena sUdo'pi zrAvakena satA tataH / nirmadIkRtya mAspAko grAmamAtrAtiH kRtaH // 153 // sUdena kupitenAsau munirmAsaniSedhanaH / kaTvAlAmbuviSAhAraM dattvA prANarviyojitaH // 15 // urjayantagirI mRtvA svayogAdUrjitAdabhUt / dvAtriMzadabdhitulyAyuH so'hamindro'parAjite // 15 // sUpakAro mRtaH prApa pRthivIM bAlukAprabhAm / trisamudropamaM kAlaM nArakaM duHkhamanvabhUt // 56 // tatazcodvayaM paryaTaya tiryaggatimahATavIm / so'Ggo malayarASTrAntaHpalAzagrAmavartinoH // 15 // kuTumbinorjaDaprAyoyakSilAyakSadattayoH / yakSasvAvarajo nAmnA sUnuryakSaliko'mavat / / 15 / / sa bhrAtrA vAryamANo'pi paryaTana zakaTaM zaThaH / upariSTAttadAndhAheravAhayadaniSTakRt // 159 / / magnamogA bhujaGgI tu mriyamANAtiduHkhataH / akAmanirjarAyogAt mAnuSyagatimArjayat / / 1601 mRtvA zvetAmbikApuryAM vAsavasya mahIpateH / jAtA vasundharAgameM devI nandayazA tviyam / / 169 / / hotA haA nirnAmakako lekara rAjA Adike sAtha vanameM gayA // 148 // vahA~ ekAntameM drumaSeNa nAmaka munirAjako dekhakara zaMkhane unase nirnAmakake pUrvabhava pUche / munirAja avadhijJAnI the ata: usake bhavAntara isa prakAra kahane lage // 149 / / girinagara nAmaka nagarameM rAjA citraratha rahatA thA, usakI kanakamAlinI nAmakI guNavatI evaM sundarI strI thI // 150 // rAjA citraratha mAMsa khAnekA bar3A premI thA, usakA eka amatarasAyana nAmakA rasoiyA thA jo mAMsa pakAnA bahata acchA jAnatA thaa| usakI kalAse prasanna hokara rAjAne use daza grAmoMkA svAmI banA diyA thA // 151 / / eka dina rAjAne sudharma nAmaka munirAjase mAMsa khAneke doSa sune jisase prabhAvita hokara usane rAjya-lakSmIko megharatha nAmaka putrake lie sauMpa dI aura svayaM mokSa prApta karaneko icchAse tIna sau rAjAoMke sAtha dIkSA dhAraNa kara lo // 152 // navIna rAjA megha ratha zrAvaka bana gayA isalie usane mAMsa pakAnevAle rasoiyAko apamAnita kara kevala eka grAmakA svAmI kara diyA // 153 // isa ghaTanAse rasoiyA bar3A kupita huaa| usane socA ki mere apamAnakA kAraNa mAMsakA niSedha karanevAle ye muni hI haiM isalie usane kar3avI tUmar3IkA viSamaya AhAra dekara muniko prANa rahita kara diyA // 154 // munirAjakA samAdhimaraNa Urjayantagiripara huA thaa| prabala AtmadhyAnake prabhAvase ve marakara aparAjita nAmaka anuttara vimAnameM battIsa sAgarako Ayuke dhAraka ahamindra hue // 15 // rasoiyA marakara tIsarI bAlakAprabhA pathivImeM gayA aura vahAM tIna sAgara taka narakake tIvra duHkha bhogatA rahA // 156 / / vahA~se nikalakara tiryaMca gatirUpI mahAaTavImeM bhramaNa karatA rhaa| eka bAra vaha malaya dezake antargata palAza nAmaka grAmameM rahanevAle yakSadatta aura yakSilA nAmaka dampatIke yakSalika nAmakA putra haa| yaha yakSalika svabhAvase hI mUrkha thaa| aura yakSasva nAmaka bar3e bhAIse choTA thA // 157-158 // eka bAra duSTa yakSalika gAr3Ipara baiThA kahIM jA rahA thaa| sAmane mArgameM eka andhI sarpiNI par3I thii| bar3e bhAIke rokanepara aniSTakArI yakSalikane usapara gAr3I car3hA dI jisase usakA phaga kaTa gyaa| tova duHkhase vaha maraNonmukha ho gyii| usI samaya akAmanirjarAke kAraNa usane manuSyagatikA bandha kara liyA // 159-160 // tadanantara sarpiNI marakara zvetAmbikA purImeM vahA~ke rAjA vAsavakI strI vasundharAke garbha meM nandayazA 1. upariSTAttato grAhe ma., kha., g.| 2. vasundharIgarbhe-ma. /
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ trayastrizaH sargaH 417 so'yaM yakSaliko nAmnA nirnAmA munimAraNAt / nirdayatvAcca pUrvatra mAtrA vidveSatAM gataH // 16 // zrusvA tadvizatakSatrai rAjA saMsArabhIrudhIH / devanande zriyaM nyasya tasyAnte dIkSito muneH // 163 / / rAjaputrAzca te sarve zreSThI zaGkhazca dIkSitaH / sunirmalaM tapazcakrurmavacakranivRttaye // 16 // rAjJI cApi sadhAtrIkA bandhumatyA sahAzritA / pravrajyAM suvratAryAnte suvratavrAtabhUSitAm // 165 // kurvanirnAmakastIvra siMhaniHkrIDitaM tapaH / nidAnamakarodanyajanane janakAntatAm // 166 // dhAtrI mAnuSyakaM prAptA pure bhadrilasAhvaye / sudRSTizreSTino bhAryA vartate hyalakAbhidhA // 167 // gaGgAdyA devakIgameM SaDapi dvandvamAvinaH / utpatsyante kramaNaiva vikramaikamahArNavAH // 16 // hAriNA svargiNA dhAtrI sutrAmAdezakAriNA / prApsyante jAtimAtreNa tatrApsyanti ca yauvanam // 169 // nRpadatto'grajasteSAM devapAlastathAparaH / tRtIyo'nIkadattastu turIyo'nIkapAlakaH // 17 // 'zatrughno jitazatrustAviti nAmabhirIritAH / rUpeNa sadRzAH sarve bhaviSyanti tavAramajAH // 17 // harivaMzazazAGkasya jinasya trijgdguroH| ziSyatAM te kariSyanti gamiSyanti ca nivRtim // 172 / / Agatya devakIgarbhe nirnAmA saptamaH sutaH / utpadyaM bhavitA vIro vAsudevo'tra mArate // 173 / / zArdUlavikrIDitam zrutvA kaMsamavAntaraM tadudayaM saMcintya puNyodayAt sopekSAntaramitratAmupagato'pyatrAbhavatkAlavit / nAmakI putrI huI // 161 // aura yakSalika nirnAmaka huA, isa yakSalikane rasoiyAkI paryAyameM munirAjako mArA thA tathA sapiNIke sAtha atyanta nirdayatAkA vyavahAra kiyA thA isalie mAtA nandayazAke sAtha vidveSako prApta huA hai // 162 // yaha sunakara rAjA gaMgadeva saMsArase bhayabhIta ho gayA aura apane devananda nAmaka putrako rAjyalakSmI sauMpakara do sau rAjAoMke sAtha unhIM manike samIpa usane dIkSA dhAraNa kara lii||13|| samasta rAjapUtroM aura zreSThiputra zaMkhane bhI dIkSA le lI tathA saba, saMsAracakrase nivRtta honeke lie nirmala tapa karane lage // 164 // rAnI nandayazAne revatI dhAya aura bandhumatI seThAnIke sAtha suvratA nAmaka AryikAke samIpa uttama vratoMke samUhase suzobhita dIkSA dhAraNa kara lI / / 165 // nirnAmakane muni hokara siMhaniSkrIDita nAmaka kaThina tapa kiyA thA aura yaha nidAna bAMdha liyA ki maiM janmAntarameM nArAyaNa hoUM // 166|| revatI dhAya manuSya paryAya prApta kara bhadrilasA nagarameM sudRSTi nAmaka seThako alakA nAmakI strI huI hai / / 167|| gaMga Adi chaha putroMke jIva yugaliyA rUpase devakIke garbha meM krama-kramase utpanna hoMge aura ve parAkramake mahAsAgara-atyanta parAkramI hoMge ||168|| indrakA AjJAkArI hArI nAmakA deva una putroMko utpanna hote hI dhAyake jIva alakAke pAsa pahuMcA degA; vahIM ve yauvanako prApta kareMge // 169 / / una putroMmeM bar3A putra nRpadatta, dUsarA devapAla, tIsarA anIkadatta, cauthA anIkapAlaka, pAMcavAM zatrughna aura chaThA jitazatru nAmase prasiddha hogaa| tumhAre ye sabhI putra rUpase atyanta sadRza hoMge arthAt samAna rUpake dhAraka hoMge // 170-171 / / ye sabhI kumAra harivaMzake candramA, tIna jagatke guru zrI neminAtha bhagavAnko ziSyatAko prApta kara mokSa jAveMge // 172 // nirnAmakakA jIva devakIke garbha meM Akara sAtavA~ putra hogaa| vaha atyanta vIra hogA tathA isa bharata kSetrameM nauvA~ nArAyaNa hogA // 173 / / jinamatako lakSmIkI prazaMsA karanevAle kAlajJa vasudeva, munirAjake mukhase kaMsake bhavAntara tathA puNyake udayase prApta hue usake abhyudayako sunakara usake sAtha upekSApUrNa mitratAko prApta hue arthAt unhoMne mitratA 1. janAnAM madhye kAntatAM manojJatAm (ka. Ti. ) janakAntikam ma., ga., Ga., kh.| 2. krameNaika-ma. / 3. yAtamAtreNa ma., k.| 4. shtrughn-m.| 5. devakIsutaH ma. /
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ 418 harivaMzapurANe AkarNyaSTasutapriyAsucaritaM cAmutra cehAtra ca prAptaH saMmadamunnataM jinamatazrIzaMsano yAdavaH // 174 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI kaM sopAkhyAnabaladevavAsudevadevakItanayAgAracaritavarNano nAma trayastrizaH sargaH ||33|| to pUrvavat banAye rakhI parantu usameM upekSA kA bhAva A gyaa| ve apane AThoM putra tathA priyA devakI ke pUrvabhava evaM vartamAna bhava sambandhI caritako sunakara atyadhika harSako prApta hue / / 174 / / isa prakAra ariSTanemipurANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANa meM kaMsakA upAkhyAna tathA baladeva, vAsudeva aura devakIke anya putroMke gRha caritakA varNana karanevAlA taiMtIsavA~ sarga samApta huA // 33 //
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ catustriMzaH sargaH svavaMzamAvinaM zrutvA jinendra devakIpriyaH / hRSTaH zreNika ! natveti pRSTavAnatimuktakam // 1 // kathaM nAtha! jino bhAvI harivaMzavizeSakaH / caritaM zrotumicchAmi tasyetyuktezvadanmuniH // 2 // dvIpe'traiva supadmAyAM zItodAyAstvaMpAktaTe / abhUt siMhapure bhUbhRdarhadAso mahAhiMtaH // 3 // jAyAsya jinadattAsau kRtorujinapUjanA / lebhe zrImamRgendrArkacandra susvapnadRk sutam // 4 // aparAjita ityAkhyAM sa parairaparAjitaH / pitRbhyAM lammito dyAvApRthivyoH prathitastataH // 5 // putrI cakrabhRtastatra pavitraguNamAlinIm / kanyAM prItimatI mAnyAmupayeme sa yauvane // 6 // tamanyo'nyAtizoyinyo mAninyo guNamaNDanAH / kanyAzcAraman dhanyAH sahasragaNanAH patim // 7 // rAjA manoharodyAne vanyaM devairvivandiSuH / anyedyuH sasuto yAto jinaM vimalavAhanam // 8 // pravadrAja nRpo'syAnte paJcarAjazatAnvitaH / babhre'parAjito rAjyaM samyaktvaM caiva nirmalam // 9 // jinendrapitRnirvANaM gandhamAdanaparvate / zratvA kRsvASTamaM bhaktaM kRtanirvANamaktikaH // 10 // jinAcA caityagehAcA samaya' dhanadArpitAm / AsIno jAtu jAyAbhyo dharma saproSadho'vadat // 11 // athAnantara,gotama svAmI kahate haiM ki he zreNika ! 'tIrthakara bhagavAn apane vaMzameM utpanna honevAle haiN| yaha sunakara kumAra vasudeva bahuta hI harSita hue aura unhoMne usI samaya atimuktaka munirAjako namaskAra kara isa prakAra pUchA ki 'he nAtha ! harivaMzake tilakasvarUpa jinendra bhagavAn kisa prakAra hoMge? maiM unakA carita sunanA cAhatA huuN|' kumAra vasudevake isa prakAra kahanepara atimuktaka munirAja kahane lage // 1-2 // isI jambUdvApake videha kSetrameM zItodA nadoke dakSiNa taTapara supadmA nAmakA deza hai| usameM siMhapura nAmakA nagara hai| aura usameM kisI samaya rAjA ahaMddAsa rahatA thA jo atyanta yogya thA // 3 / / jinendra bhagavAnkI mahApUjA karanevAlI jinadattA usakI strI thii| eka bAra usane ' lakSmI, hAthI, siMha, sUrya aura candramA ye pAMca zubha svapna dekhaneke bAda uttama putra prApta kiyaa|||4|| cUMki vaha putra dUsaroMke dvArA kabhI parAjita nahIM hotA thA isalie mAtA-pitAne usakA 'aparAjita' nAma rkhaa| aparAjita AkAza aura pathivI donoMmeM hI atyanta prasiddha thA // 5 // yauvana kAla Anepara aparAjitane cakravartIkI pavitra gaNoMkI mAlAse sahita, prItimatI nAmako mAnanIya kanyAke sAtha vivAha kiyA // 6|| isake sivAya jo paraspara eka dUsarekI zobhAkA ullaMghana kara rahI thIM, mAnanIya thIM evaM guNarUpI AbhUSaNoMse suzobhita thIM aisI saubhAgyazAlinI eka hajAra kanyAe~ use aura bhI krIr3A karAtI thIM // 7 // kisI eka dina rAjA ahaMddAsa, manohara nAmaka vanameM devoMke dvArA vandanIya vimalavAhana bhagavAnko vandanA karaneke lie apane putra sahita gayA / / 8 // upadezase prabhAvita hokara rAjA arhaddAsane pAMca sau rAjAoMke sAtha unhIM bhagavAnke samIpa dIkSA lii| pitAke dIkSA leneke bAda yuvarAja aparAjitane rAjya evaM nirmala samyagdarzana dhAraNa kiyA / / 9 / / eka dina aparAjitane sunA ki gandhamAdana parvatapara jinendra vimalavAhana aura pitA ahaMddAsako mokSa prApta ho gayA hai| yaha sunakara usane tIna dinakA upavAsakara nirvANa bhakti ko / / 10 / / eka bAra rAja aparAjita, kuberake dvArA samarpita jina-pratimA evaM caityAlayameM virAjamAna arhatpratimAkI pUjA kara upavAsakA niyama le mandirameM baiThA huA apanI 1. dakSiNataTe / 2. zayino ka., kha., ma. / 3. cArIramaddhanyAH m.| 4. proSadho'budhat ma. / prauSadho'bruvat kha., ga., gha., ng.|
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ 420 harivaMzapurANe kAle tatra munI vyomnazcAraNAvavateratuH / natvA kSitau sukhAsInau papraccheti kRtAJjaliH // 12 // toSaH sAdhuSu me nAthau ! jainasyAkRtrimo yuvAm | apUrvo vIkSya kiM jAtaH sahajasnehavarmanaH // 13 // asti tatpUrvasaMbandhaH snehAdhikyaprabodhanaH / rAjanityAha tatrAdyaH sravanniva girAmatam // 14 // pAzcAtyapuSkarArddhasya videhasyAparasya hi / raupyAneruttarazreNyAmasti gaNyapuraM puram // 15 // sUryAbho vibhurasyAsItsUryAbha iti bhUpatiH / dhAriNI dhAriNIvAryA gRhiNI tasya hAriNI // 16 // putrAstrayastayozcintAmanazcapalapUrvakAH / gatyantA ve vantaste snehavantaH supauruNAH // 17 // tatraivAriMjayo rAjA pure'riMjayasaMjJake / kanyArayAjitasanAyA jAtA prItimatI varA // 18 // siddhavidyA prasiddhAsau straiNagarhaNakAriNI / guraM prAha baraM dehi pitarekamamIpsitam // 15 // kanyAkUtavidUce sa vRNIva varamIpsitam / tapaso'nyamitIdaM ca zrutvAha protimatyapi // 20 // tapo varaprasAdo me pitayadi na dIyate / gatiyuddhe vijetre'haM deyetyeSa varo'stu me // 21 // tathAstvityabhidhAyAsAvAjuhAva nabhazvarAn / svayaMvare svakanyAyA gatiyuddhajigISayA // 22 // vizvAn vidyAdharAn prAptAn prAha kanyApitA sataH / gatiyuddha samartho'syA dadAtu duhiturmama // 23 // meraM pradakSiNIkRtya kRtvA jinavarArcanam / prAptasyeha dvayoH pUrvamekasya vijayo mataH // 24 // striyoMke lie dharmopadeza kara rahA thA // 11 // ki usI samaya do cAraNaRddhidhArI munirAja AkAzase nIce utre| jaba donoM munirAja pRthvItalapara sukhase virAjamAna ho gaye tava rAjA aparAjitane hAtha jor3a namaskAra kara unase isa prakAra pUchA-||12|| he nAtha ! vaise to jainadharmake sAdhuoMko dekhakara mujhe akRtrima-svAbhAvika Ananda hotA hI hai parantu Apa donoMke darzana kara Aja apUrva hI Ananda ho rahA hai tathA merA svAbhAvika sneha umar3a par3A hai so isakA kAraNa kyA hai ? ||13|| una muniyoMmeM jo bar3e muni the ve apanI vANIse amRta jharAte hueke samAna bole ki he rAjan ! pUrvabhavakA sambandha hI snehakI adhikatAko prakaTa karanevAlA hai| maiM pUrvabhavakA sambandha kahatA hU~ so suno-||14|| pazcima puSkarArdhake pazcima videha kSetrameM jo rUpyAcala hai usakI uttara zreNI meM eka gaNyapura nAmakA nagara hai // 15 // usa nagarakA svAmI sUryAbha thA jo sacamuca ho sUryAbha-sUryake samAna AbhAvAlA thA aura dhAriNI usakI strI thI jo dUsarI dhAriNo-pRthivIke samAna jAna par3atI thI aura Arya tathA atyanta sundarI thI / / 16 / / una donoMke cintAgati, manogati aura capalagati nAmake tIna putra the, jo atizaya vegazAlI, snehavAn aura uttama parAkramase yukta the // 17 // usI samaya arijayapurameM rAjA arijaya rahatA thA usakI ajitasenA nAmakI strI thI aura usase usake prItimatI nAmakI uttama kanyA utpanna huI thI // 18 // prItimatIko aneka vidyAe~ siddha thIM, vaha atyanta prasiddha thI aura stro paryAyakI sadA nindA karatI rahatI thii| eka dina usane apane pitAse kahA ki he pitAjI ! mujhe eka icchita vara dIjie / / 19 / / pitA kanyAke bhAvako jAnatA thA isalie usane kahA ki tapake sivAya aura jo kucha vara tujhe iSTa ho so mAMga le| pitAkA uttara sunakara protimatIne kahA ki he pitAjI! yadi tapa karanekA vara Apa nahIM dete haiM to yaha vara mujhe avazya dojie ki gatiyuddhameM jItanevAleke lie ho maiM do jAUM // 20-21 // 'tathAstu' kahakara pitAne kanyAkA vara svIkRta kara liyA aura gatiyuddha meM jItane kI icchAse apanI kanyAkA svayaMvara racakara usameM vidyAdharoMko Amantrita kiyA / / 22 / / tadanantara jaba saba vidyAdhara A gaye taba kanyAke pitAne sabako lakSya banAte hue kahA ki Apa logoM meM jo bhI samartha ho vaha merI putrIke lie gatiyuddhakA avasara deve / / 23 / / gatiyuddhakA rUpa yaha hai ki vara aura kanyA jo bhI, meru parvatakI pradakSiNA dekara tathA zrI 1. sUryAbhavitu-ma. (?) / 2. mnohaarinnii| 3. nabhazcaraM m.| 4. gatiyuddha ma. /
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ catustrizaH sargaH 421 jIyeta yena kanyeyaM gatiyuddhe'tiveginA / pariNeyA tena vIreNa manmanorathapUriNA // 25 // zratveti khecarAstasthurjAtvA vidyAdhikAmamUm / vidyAvegodyatA boddhamuttasthurdhAriNIsutAH // 26 // tataH parikaraM baddhvA cetasA ca samaM tadA / karamAsphAlya lokena muktA mAdhyasthyamIyuSA // 27 // ahaMyavo dadhAvuste sArddhama pathaM pathA / marutAM merumuddizya haranto marutAM syam // 28 // atikramya tathA kanyA parItya suraparvatam / bhadrazAlavane'bhyarcya jinArcAH prAinyavartata // 21 // vegazramAgatasvedalavamuktAphalAciMtA / prApya natvA dado pitre siddhazeSAM pramodine // 30 // tatolamadhajayA pitrA muktA muktahikaspRhA / 'nirvRttyante pravavAja vratavAtavibhUSitA // 3 // gatiyuddhe jitAste'pi cintAgatyAdayastayA / dIkSA damavarasyAnte prayo'pi bhrAtaro dadhuH // 32 // ante mAhendrakalpAnte prAptasaptAbdhijIvinaH / sAmAnikAstrayo'pyatra divyaM bubhujire sukham // 33 // pracyatya puSkalAvatyAmudakazreNyAM tato nRpa / madhyamAvarajI jAtau pure gaganavallabhe // 30 // sutau gaganasundayA~ gaganendoH krameNa tau| prathamo'mitaveyAkhyo'mitatejAstato'nujaH // 35 // dIkSitvA puNDarIkiNyAM svyNprmjinaantike| zrutvA pUrvabhavAMstasmAttAvAvAmiha pArthiva // 36 // pUrva pracyutya mAhendrAsprajAtamaparAjitam / jyAyAMsaM draSTumAyAtau tvAM cintAgatipUrvakam // 37 // jinendra devakI pUjA kara sabase pahale vApasa A jAvegA usI ekakI jIta samajho jAvegI // 24|| isa prakAra atyanta vegase gamana karanevAle jisa vIrake dvArA gatiyuddha meM yaha kanyA jotI jAvegI mere manorathako pUrNa karanevAle usI vIrake dvArA yaha kanyA vivAhane yogya hai / / 25 // yaha sunakara anya vidyAdhara use adhika vidyAvatI jAna cupa-cApa baiThe rahe parantu vidyAke vegase udyata dhAriNIke putra cintAgati, manomati aura capalagati gatiyuddha karaneke lie uThakara khar3e ho gaye / / 26 / / tadanantara manake sAtha-sAtha parikara bA~dhakara jaba sava taiyAra ho gaye taba madhyasthatA ko prApta hue logoMne hAtha hilAkara unheM chor3A / / 27 / / ahaMkArase ve cAroM vyakti apane vegase vAyuke vegako rokate hue, meruko lakSya kara AkAzameM daur3e aura Adhe mArga taka to sAtha-sAtha daur3ate rahe parantu usake bAda kanyAne unheM pIche chor3a diyA aura vaha meru parvatakI pradakSiNA dekara tathA bhadrazAlavanameM vidyamAna jina-pratimAoMkI pUjA kara pahale vApasa lauTa AyI / / 28-29 / / vegake zramase utpanna pasonAke kaNoMse jo motiyoMke samAna suzobhita ho rahI thI aisI kanyAne Akara pitAke lie namaskAra kiyA evaM pUjAke zeSAkSata bheMTa kiye| putroko vijayase pitAko adhika harSa huA // 30 // tadanantara gatiyuddhameM jise vijaya prApta huI thI aura isa loka sambandhI bhogoMkI icchA jisakI chUTa cukI thI aisI kanyA prItimatIke lie pitAne tapa dhAraNa karane kI anumati de dI jisase usane vratoMke samUhase suzobhita ho nirvRtti nAmaka AryikAke samIpa dIkSA dhAraNa kara lI // 31 // gatiyuddha meM prItimatIke dvArA parAjita cintAgati Adi tInoM bhAiyoMne bhI damavara muni rAjake samIpa dIkSA dhAraNa kara lI // 32 // Ayuke antameM tInoM bhAI mAhendra svargake antima paTalameM sAta sAgarako Ayu prApta kara sAmAnika jAtike deva hue aura vahA~ke divya sukhakA upabhoga karane lage // 33 / / tadanantara he rAjan ! puSkalAvatI dezake vijayArdha kI uttara zreNI meM jo gaganavallabha nAmakA nagara hai usameM rAjA gaganacandra rahate haiM aura svIkA nAma gaganasundarI hai| madhyama tathA choTe bhAIke jIva mAhendra svagaMse cyuta hokara unake kramase hama amitavega aura amitateja nAmaka putra hue haiM // 34-35 / / puNDarIkiNI nagarImeM svayaMprabha jinendra ke samIpa dIkSA lekara unase hamane apane pUrva bhava sune / he rAjan ! hameM svayaMprabha jinendra ne batAyA ki tumhAre bar3e bhAI cintAgatikA jIva mAhendra svargase pUrva hI cyuta hokara 1. marutAM pathA = AkAzena / 2. nirvRttinaamikaaryikaasmiipe| 3. nRpaH ma. ga. /
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ 422 harivaMzapurANe ariSTaneminAmAIn bhavitA maratAvanI / harivaMzamahAvaMze tvamitaH paJcame bhave // 38 // AyurmAsAvazeSaM te sAMprataM pathyamAtmanaH / kriyatAmiti tAvuktvA tamApRcchya gatI yatI // 39 // zravaNIyaM vacaH zratvA cAraNazramaNasya sH| prahRSTo'pi ciraM dadhyau tapaHkAlavyatikramam // 40 // aSTAhaM pravidhAyAsau jinendramahamantataH / prItiMkare zriyaM nyasya zarIrAdiSu nispRhaH // 4 // sa dvAviMzasyahorAtro praayopgmnaanycitau| ArAdhyApAcyutendravaM dvAviMzatyabdhijIvitaH // 42 // cyutvA gajapure jajJe jinendramatamAvitaH / zrIcandrazrImatosUnuH supratiSThaH pratiSThitaH // 43 / / supratiSThaM pratiSThAya rAjye zrIcandracandramAH / sumandiragarorante dIkSitvA mokSamAptavAn // 44|| zrIcandrAtmajarAjo'sau dAnaM mAsopavAsine / yazodharAya dattvApa vasudhArAdipaJcakam // 45 // kArtikyAmanyadA rAtrAvaSTastrIzataveSTitaH / tiSTa-patanamulkAyA dRSTayA lakSmI sudRSTaye // 46 // sunandAsUnave datvA sumandiramahAguroH / supratiSTho'pyadIkSiSTa dRSTvolkAsadRzIM zriyam // 47 // catuHsahasrakhyAtAH sahasrakiraNaujasaH / prAtiSTanta tapasyupre supratiSThena pArthivAH // 48 // jJAnadarzanacAritratapovIryavivRddhimAn / adhyaiSTa so'GgApUrvANi sarahasyAnyatandritaH // 49 // tapovidhivizeSaH sa sarvatobhadrapUrvakaiH / vapurvibhUSayAMcave siMhaniHkrIDitottaraiH / / 5 / / zravaNAdapi pApaghnAnupavAsamahAvidhIn / zRNu yAdava ! te vacmi samAdhAya manaH kSaNam // 51 // yahA~ aparAjita rAjA huA hai so use dekhane ke lie hama donoM Aye haiM / / 36-37|| he aparAjita ! tuma isase pAMcaveM bhavameM bharatakSetrake harivaMza nAmaka mahAvaMzameM ariSTanemi nAmaka tIrthaMkara hooge // 38 // isa samaya tumhArI Ayu eka mAhakI zeSa raha gayo hai isalie Atmahita kro| yaha kahakara tathA rAjA aparAjitase pUchakara donoM munirAja vihAra kara gaye // 39 // cAraNaRddhidhArI munirAjake zravaNa karane yogya vacana sunakara rAjA aparAjita harSita hotA huA bhI cirakAla taka isa bAtako cintA karatA rahA ki aho ! merA tapa karanekA samaya vyartha hI nikala / 40 // vaha ATha dina taka jinendra bhagavAnako pajA karatA rahA aura antameM prItikara nAmaka putrake lie rAjyalakSmI sauMpakara zarIrAdise niHspRha ho gayA // 41 // tatpazcAt prAyopagamana saMnyAsase suzobhita bAIsa dina rAta taka cAroM ArAdhanAoMkI ArAdhanA kara vaha acyuta svargameM bAIsa sAgarako AyukA dhAraka indra padako prApta huA / / 42 // vahAMse cayakara nAgapura meM zrIcandra aura zrImatIke supratiSTha nAmakA putra huaa| vaha supratiSTha jinendramatakI bhAvanAse yukta thA // 43 // rAjA zrIcandrarUpI candramA, supratiSTha putrako rAjyasiMhAsanapara pratiSThita kara sumandira nAmaka guruke pAsa dIkSA le mokSa cale gaye / / 44 / eka dina rAjA supratiSThane mAsopavAsI yazodhara munirAjake lie dAna dekara ratnavISTa Adi paMcAzcarya prApta kiye // 45 // kadAcit rAjA supratiSTha kAtikakI pUrNimAkI rAtrimeM apanI ATha sau striyoMse veSTita ho mahalakI chatapara baiThA thaa| usI samaya AkAzase ulkApAta huaa| use dekha vaha rAjyalakSmIko ulkAke samAna hI kSaNabhaMgura samajhane lgaa| isalie apanI sunandA rAnIke putra sudRSTike lie rAjyalakSmI dekara usane sumandira nAmaka mahAguruke samIpa dIkSA le lI / / 46-47 / / rAjA supratiSThake sAtha, sUryake samAna tejasvo cAra hajAra rAjAoMne bhI ugra tapa dhAraNa kiyA thA // 48 // munirAja supratiSThane jJAna, darzana, cAritra, tapa aura vIrya kI vRddhise yukta ho Alasya chor3a gUDhArthasahita gyAraha aMga aura caudaha pUrvokA adhyayana kiyA tathA sarvatobhadrako Adi lekara siMhaniSkrIDitaparyanta viziSTa tapoMse apane zarIrako vibhUSita kiyA / / 49-50 / / he yAdava ! zravaNa mAtrase bhI pApoMko naSTa karanevAlI, una upavAsoMko mahAvidhi, maiM tere lie kahatA hU~ so tU kSaNa-bharake lie mana sthira kara suna // 51 // 1. hitam / 2. mahimAM tataH m.| 3. ArAdhya Apa acyutendratvam iti padacchedaH /
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ catustrizaH sargaH 423 ekAdipUpavAseSu paJcAntepu yathAkramam / antayoH kRtayorAdau zeSamaGgasamudbhave / / 5 / / kalpitazcaturasro'yaM prastAraH paJcamaGgakaH / sarvato'pyupavAsAzca gaNyAH paJcadazAtra hi // 53 // paJcabhirgaNitAste syuH saMkhyayA paJcasaptatiH / tADitAH paJcabhiH paJca pAraNAH paJcaviMzatiH // 54 / / sarvatomadanAmAyamupavAsavidhiH kRtaH / vidhatte sarvatomadraM nirvANAbhyudayodayam // 55 // paJcAdiSu navAnteSu madottaravasantakaH / vidhistatropavAsAstu paJcatriMzatsama param // 56 // saptAnteSvekapUrveSu prastAre saptamaGga ke / AdyayoH kRtayorante sarvabhaGgeSvanukramam // 57 / / aSTAviMzatiriSTAste sarvataH saptapAraNAH / sa mahAsarvatobhadraH sarvatobhadrasAdhanaH // 58 // paJcAdyA yatra rUpAntA dvayAdyAste cturntkaaH| vyAdyA rUpAntakAH sa trilokasAraH smRto vidhiH / / 59 // sarvatobhadra-pA~ca bhaMgakA eka caukora prastAra banAve aura ekase lekara pAMca takake aMka usameM isa taraha bhare ki saba orase ginanepara pandraha-pandraha upavAsoMkI saMkhyA nikala aave| ina pandraha upavAsoMmeM pA~ca bhaMgoMkA guNA karanese upavAsoMkI saMkhyA pacahattara aura pAMca pAraNAoMmeM pAMca bhaMgoMkA gaNA karanese pAraNAoMko saMkhyA pacIsa nikalatI hai| yaha sarvatobhadra nAmakA upavAsa hai tathA isakI vidhi yaha hai ki eka upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA, cAra upavAsa eka pAraNA aura pAMca upavAsa eka paarnnaa| isI prakAra Ageke bhaMgoMmeM bhI samajhanA caahie| yaha sarvatobhadra vrata so dina meM hotA hai aura nirvANa tathA svargAdikakI prAptirUpa samasta kalyANoMko pradAna karatA hai||52-55|| vasantabhadra-eka sodhI rekhAmeM pA~case lekara no taka aMka likhe| una sabakA jor3a paiMtIsa hotA hai| isa prakAra vasantabhadra vratameM 35 upavAsa hote haiN| unakA krama yaha hai ki pAMca upavAsa eka pAraNA, chaha upavAsa eka pAraNA, sAta upavAsa eka pAraNA, ATha upavAsa eka pAraNA aura nau upavAsa eka paarnnaa| isa vratameM upavAsoMke 35 aura pAraNAoMke 5 isa taraha cAlIsa dina lagate haiM // 56 // sarvatobhadrayantra vasantabhadrayantra upavAsa 1 upavAsa 5 6 7 8 9 pAraNA 1 1 1 1 1 pAraNA 1 1 1 1 1 upavAsa 4 pAraNA 11111 upavAsa 2 pAraNA upavAsa 5 pAraNA 11 111 upavAsa 3 pAraNA 1 1 1 1 1 mahAsarvatobhadra -sAta bhaMgoMvAlA eka caukora prastAra bnaave| usameM ekase lekara sAta takake aMka isa rItise likhe ki saba orase saMkhyAkA jor3a aTThAIsa-aTThAIsa aave| eka-eka bhaMgameM aTThAIsa-aTThAIsa upavAsa aura sAta-sAta pAraNAe~ hotI haiN| sAtoM bhaMgoMko milAkara eka sau chiyAnabe upavAsa aura unacAsa pAraNAeM hotI haiN| isake upavAsa aura pAraNAoMkI vidhi pahaleke samAna jAnanA caahie| yaha mahAsarvatobhadra nAmakA vrata kahalAtA hai tathA saba prakArake kalyANoMkA karanevAlA hai| isameM do sau paiMtAlIsa dina lagate haiM // 57-58 / / / trilokasAravidhi-jisameM nocese pA~case lekara eka taka, phira dose lekara cAra taka aura usake bAda tInase lekara ekataka bindu rakhI jAveM vaha trilokasAra vidhi hai| isakA prastAra or oranormorrors or "rrorsrm or t karmorrormorr >> >>
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe prastArazcAsya vinyasya trilokA kRtiratra tu / dhAraNAH pAraNAzcApi triMzadekAdazakramAt // 60 // phalamasya vidheH zreSTa koSTabIjAdibuddhayaH / trilokasArabhUtaM ca trilokazikhare sukham || 61 // krameNAdyantamadhyeSu yaH paJcaikopavAsakaH / vajramadhyo vidhiH sa syAd gaNyAH pAraNadhAraNAH / / 62 / / zakracakrigaNezatvaM samanaH paryayo'vadhiH / prajJAzramaNato mokSo vajramadhyavidheH phalam ||63 || dvayAdyAste yatra paJcAntA dvayantAzca caturAdayaH / vidhimRdaGgamadhyo'yaM mRdaGgAkRtiriSyate / / 64 / / 424 tIna lokake AkAra banAnA caahie| isameM tIsa dhAraNAe~ arthAt tIsa upavAsa aura gyAraha pAraNAe~ hotI haiM / unakA krama yaha hai pA~ca upavAsa eka pAraNA, cAra upavAsa eka pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA, eka upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA, cAra upavAsa eka pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA aura eka upavAsa eka pAraNA / isa vidhi meM ikatAlIsa dina lagate haiM / isa vidhikA phala koSThavIja Adi RddhiyAM tathA tIna lokake zikharapara tIna lokakA sArabhUta mokSa sukhakA prApta honA hai / / 59-61 // mahAsarvatobhadrayantra upavAsa 1 2 3 4 5 1 7 1 2 1 4 pAraNA 1 1 1 1 5 6 1 1 1 7 1 1 1 upavAsa 3 4 pAraNA 1 upavAsa 5 6 pAraNA 1 1 upavAsa 7 pAraNA 1 1 upavAsa 2 3 pAraNA 1 1 2 3 1 1 4 5 1 1 1 6 7 upavAsa 4 5 vAraNA 1 1 1 1 2 3 upavAsa 6 7 1 pAraNA 1 1 1 1 1 1 6 1 1 1 6 1 1 1 3 1 5 1 7 1 2 1 4 1 7 1 2 1 4 1 6 1 1 1 3 1 5 1 trilokasAravidhiyantra 0 0 0 0 0 0 Co / vajramadhyavidhi - jisameM Adi aura antameM pA~ca-pA~ca tathA bIcameM ghaTate ghaTate eka bindu raha jAye vaha vajramavyavidhi hai isameM jitanI bindue~ haiM utane upavAsa aura jitane sthAna haiM utanI pAraNAe~ jAnanA caahie| inakA krama isa prakAra hai-pAMca upavAsa eka pAraNA, cAra upavAsa eka pAraNA tIna upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA, eka upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA, cAra upavAsa eka pAraNA aura pAMca upavAsa eka pAraNA / isa vratameM unatIsa upavAsa aura no pAraNAe~ hotI haiM tathA ar3atIsa dinameM samApta hotA hai / indra, cakravartI aura gaNadharakA pada, avadhijJAna, mana:paryayajJAna, prajJAzramaNa Rddhi aura mokSakA prApta honA isa vajramadhyavidhikA phala hai / / 62-63|| 0 0 o 0 0 mRdaMgamadhyavidhi - jisameM dose lekara pAMca taka aura cArase lekara do taka bindue~ rakhI jAveM vaha mRdaMgAkAra prastArase yukta mRdaMgamadhyavidhi hai| isameM jitanI bindue~ haiM utane upavAsa aura jitane sthAna haiM utanI pAraNAeM jAnanA caahie| inakA krama yaha hai- do upavAsa eka pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA, cAra upavAsa eka pAraNA, pA~ca upavAsa eka pAraNA, cAra upavAsa eka pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA aura do upavAsa eka pAraNA / isa prakAra isa
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturviMzaH sargaH kSIrasAvitvamakSINamahAnasaguNAdikAH / labdhayo'dhirante ca phalaM nirvANamasya ca // 65 // paJcAdayo dviparyantAH paJcAntA dvayAdayaH pare / vidhirajamadhyo'sya phalaM cAnantaraM zratam // 16 // 'caturthakAni yatra syuzcaturvizatireva sA / ekAvalI phalaM tasyAH sukhamekAvalIsthitam // 17 // vratameM teIsa upavAsa aura sAta pAraNAeM hotI haiM tathA tIsa dinameM samApta hotA hai| kSIrasrAvitva, akSINamahAnasa Adi RddhiyA~, avadhijJAna aura antameM mokSa prApta honA isa vratakA phala hai / / 64-65 // vajramadhyavidhiyantra - mRdaGgamadhyavidhiyantra - 0 0 0 0 0 0 0 0 0 000 0 0 0 0 0 0 00000 murajamadhyavidhi-jisameM pAMcase lekara do taka, dose lekara pAMca taka bindueM hoM vaha murajamadhyavidhi kahalAtI hai| isameM jitanI bindue~ hoM utane upavAsa aura jitane sthAna hoM utanI pAraNAeM samajhanI cAhie / inakA krama yaha hai ki pAMca upavAsa eka pAraNA, cAra upavA pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA, cAra upavAsa eka pAraNA aura pAMca upavAsa eka pAraNA hai| isa prakAra isameM aTThAIsa upavAsa aura ATha pAraNAe~ haiM tathA chattIsa dinameM samApta hotA hai| isakA phala mRdaMgamadhyavidhike samAna hai / / 66|| murajamadhyaviSiyantra - 0 0 0 0 0 ekAvalIvidhi-jisameM caubIsa upavAsa aura caubIsa pAraNA hoM vaha ekAvalIvidhi hai| isameM eka upavAsa tathA eka pAraNAke kramase caubIsa upavAsa aura caubIsa pAraNAe~ hotI haiN| yaha vrata ar3atAlIsa dinameM samApta hotA hai tathA akhaNDa sukhako prApti honA isakA phala hai / / 67 // ekAvalIyantra - 1. vidhirante m.| 2. upavAsAH /
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ 426 harivaMzapurANe yatra SaSThopavAsAH syuzcatvAriMzattathASTa ca / dvikAvalIyamudgItA lokadvikasukhAvalI // 18 // ekAcA yatra paJcAntA ekAntAzcaturAdikAH / muktAbalIyamAkhyAtA khyAtA muktAvalI yathA / / 69 // nAntarIyakametasyA lokAlaMkaraNaM phalam / mukAlayapariprAptirante cAsyantikaM phalam // 7 // paJcAntA yatra caikAdyAH paJcAyekAntikA punaH / ratnAvalIyamasyAzca phalaM ratnAvalIguNAH // 7 // dvikAvalIvidhi-jisameM ar3atAlIsa velA aura ar3atAlIsa pAraNAeM hoM vaha dvikAvalIvidhi kahI gayI hai / yaha donoM lokoMmeM sukhako denevAlI hai| isameM eka velAke bAda eka pAraNA hotI hai / yaha vrata chayAnabe dinameM pUrNa hotA hai / / 68 / / 3 dvikAvalIyantra - 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 muktAvalI vidhi-jisameM ekase lekara pAMca taka aura cArase lekara eka taka bindue hoM vaha muktAvalI vidhi hai| yaha motiyoMkI mAlAke samAna prasiddha hai| isameM jitanI bindueM haiM utane upavAsa aura jitane sthAna haiM utanI pAraNAeM hotI haiN| isa prakAra isa vratameM pacIsa upavAsa aura no pAraNAe~ hotI haiN| unakA krama yaha hai-eka upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA, cAra upavAsa eka pAraNA, pAMca upavAsa eka pAraNA, cAra upavAsa eka pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA, aura eka upavAsa eka paarnnaa| yaha vrata cauMtIsa dina meM pUrNa hotA hai| isakA sAkSAt phala yaha hai ki isa vratako karate hI manuSya samasta logoMkA alaMkArasvarUpa zreSTha ho jAtA hai aura anta meM siddhAlayakI prAptisvarUpa Atyantika phalako prApti hotI hai // 69-70|| ratnAvalI vidhi-jisameM ekase lekara pAMca taka aura pAMcase lekara eka taka bindueM hoM vaha ratnAvalI vidhi hai| isakA phala ratnAvalIke samAna aneka guNoMkI prApti honA hai| isameM jitanI bindueM hoM utane upavAsa aura jitane sthAna hoM utanI pAraNAeM jAnanA caahie| unakA krama yaha hai-eka upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA, cAra upavAsa eka pAraNA, pA~ca upavAsa eka pAraNA, pA~ca upavAsa eka pAraNA, cAra upavAsa eka pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA aura eka upavAsa eka paarnnaa| isa prakAra isameM tosa upavAsa aura dasa pAraNAeM hotI haiN| yaha vrata cAlIsa dinameM pUrNa hotA hai // 7 // muktAvalIvidhiyantra - ratnAvalIvidhiyantra - 0 0 0 0 0 0 0 . 0 0 1. dindvyopvaasaaH|
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ catustriMzaH sargaH 427 indravajrAvRttam rUpAntarAH paJcadazAvasAnA rUpAntarAH SoDaza yatra caagre| rUponakAstatparamantarUpAH muktAvalIyaM khalu ratnapUrvA // 72 / / upajAtivRttam dvizatyazItizcaturuttarAH syuratropavAsAH parigaNyamAnAH / ekonaSaSTizca hi bhuktikAlAH phalaM tu ratnatrayasAralabdhiH / / 73 / / zArdUlavikrIDitama eko dvau ca nava trikANyapi tatazcaikAdimiH SoDaza prAjJaiste gaNitAzcatusvikayutaM triMzastrikANyeva tu / ratnamuktAvalIvidhi-eka aisA prastAra banAyA jAve jisameM rUpa arthAt eka-ekakA antara dete hue ekase lekara pandraha takake aMka likhe jaaveN| usake Age eka-ekakA antara dekara solaha likhe jAveM aura usake Age eka-ekakA antara dete hue eka-eka kama kara antameM eka A jAve likhe| isameM prArambhameM prathama aMkase dasarA aMka likhate samaya bIcameM aura antameM dose prathama aMka likhate samaya bIcameM punarukta honeke kAraNa ekakA antara nahIM deve| isa vratameM saba aMkoMkA jor3a karanepara do sau caurAsI upavAsa aura unasaTha pAraNAeM hotI haiN| usa upavAsameM tIna sau taiMtAlIsa dina lagate haiN| isakA phala ratnatrayakI prApti hai| isakI vidhi yaha hai ki eka upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA, eka upavAsa eka pAraNA Adi ||72-73 / / kanakAvalIvidhi-jisameM ekakA aMka, do kA aMka, nau bAra tInakA aMka, phira ekase lekara solaha takake aMka, phira cauMtIsa bAra tInake aMka, solahase lekara eka takake aMka, nau bAra tInake aMka tathA do aura ekakA aMka likhA jAve arthAt isa kramase cAra sau cauMtIsa upavAsa aura aThAsI pAraNAeM kI jAveM vaha kanakAvalI vrata hai| lokAntika deva padakI prApti honA athavA saMsArakA antakara mokSa prApta karanA isa vratakA phala hai| isakA krama yaha hai ki eka upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA aadi| isa vratake upavAsoMkI gaNanA nikAlanekI dUsarI vidhi yaha hai ki ekase lekara solaha taka do bAra saMkhyA likhe aura use ApasameM ratnamuktAvalIyantra - 12 13 14 15 16 17 18 19110111112113 114115 116 1111111111111111111111111 1 1 1 1 115114113 112111110191817161514 13121 kanakAvalIyantra - 1 2 3 3 3 3 3 3 3 3 3 1 2 3 4 5 6 7 8 910 11 12 13 14 15 16 3 3 3 3 3 3 3 3 33333333333333333333333 111 11 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 333161514131211109876 543213333333 3 3 2.1 1. rUpAntarAkhyaM ca dazA kha. / 2. -stadgaNitA m.|
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ 428 harivaMzapurANe rUpAntAnyapi SoDazaprabhRtayo randhra 'trikaM dvaya karka yatraSA kanakovalI prakurute lokAntikatvaM phalam // 7 // dvidhne saMkalite hi SoDazagate trinAtmakoccaizcatuH paJcAzat trikayojyayojitacatuHzalyAzcatustriMzatA / dvidhnaikAdaza SoDazAnvitacatusviMzaddinaiH sAzana - varSa dvAdazavAsarairamihitAH paJceha mAsA vidhau // 75 / / ekadvitricaturdvikAni sahitaiste SoDazaikAdibhi vijJeyAni sitaM caturdvikayutaM triMzadvikAnyAdarAt / ekAntA khalu SoDazAdaya iha hyaSTau dvikAnyeva ta vidayako'pi ca yatra te prakathitA ratnAvalIyaM parA // 76 // sragdharAvattam SaTapaJcAzadadvikotthe dvikapariguNite mizrite SoDazottha dvAsaptatyA dvizatyAzanirasanagaNo gaNyate mizrite'smin / jor3a denepara jitanI saMkhyA ho usameM cauvanake tigune eka sau bAsaTha aura milA deN| aisA karanese cAra sau cauMtIsa upavAsa nikala Ate haiM aura aThAsI sthAna honese aThAsI pAraNAe~ hotI haiN| isa kanakAvalI vidhimeM eka varSa pA~ca mAsa aura bAraha dina lagate haiM / / 74-75 / / dUsare prakArako ratnAvalIvidhi-jisameM ratnoMke hArake samAna eka prastAra banAkara bAyIM ora pahale belAkA sUcaka do binduoMkA eka dvika likhe, phira do belAoMke sUcaka do dvika likhe, phira tIna belAoMke sUcaka tIna dvika likhe, phira cAra belAoMke sUcaka cAra dvika likhe| isake Age eka upavAsako sUcaka eka bindu likhe, usake bAda do upavAsoMkI sUcaka do bindueM barAbarIpara likhe| tadanantara isake Age isI prakAra tIna Adi upavAsoMkI sUcaka solaha taka bindueM rkhe| phira ve bAyIM orase dAhinI ora golAkAra. bar3hate hue battIsa belAoMke battIsa dvika likhe aura unake nIce cAra belAoMke sUcaka cAra dvika likhe| tIsa dvikake Upara solaha Adi upavAsoMke sUcaka solahase lekara eka taka barAbarIpara solaha pandraha Adi bindue~ rkhe| aura usake Age ATha belAoMke sUcaka ATha dvika, tIna belAoMke sUcaka tIna dvika, do belAoMke sUcaka do dvika tathA eka belAkA sUcaka eka dvika likhe| isa vratameM chappana dvikake dviguNita eka sau bAraha tathA donoM orakI SoDaziyoMke do sau bahattara isa prakAra saba milAkara tIna sau caurAsI upavAsa aura aThAsI sthAnoMke aThAsI bhuktikAla hote haiN| yaha vrata eka varSa tIna mAha aura bAIsa dinameM pUrA hotA hai tathA ratnatrayarUpI tejako bar3hAnevAlA hai arthAt isa vratake phalasvarUpa ratnatrayameM nirmalatA AtI hai| isakI vidhi isa prakAra hai-eka belA eka pAraNA, eka belA eka pAraNA, isa kramase daza belA daza pAraNA, phira eka upavAsa eka pAraNA, do upavAsa eka pAraNA, tIna upavAsa eka pAraNA, cAra upavAsa eka pAraNA isa kramase solaha upavAsa taka bar3hAnA caahie| phira eka belA eka pAraNA isa kramase tIsa belA tIsa pAraNA, phira SoDazIke solaha upavAsa eka pAraNA, pandraha upavAsa eka pAraNA, isa kramase eka upavAsa eka 1. dvikaM zyekakaM m.| 2. ekaH dvau, navavAraM trayaH, ekaH dvau trayaH ityAdi SoDazaparyantAH, tataH catustrizadvAra upavAsatrika ( telA) tataH SoDaza paJcadaza ityAdyakaparyantAH, tataH navavAra upavAsatrikaM tato dvAvekazca iti knkaavlii| 3. paarnnaadivsH| 4. kanakAvalIsamayaH eko varSaH paJcamAsAH dvAdazadinAni / 5. giri ka., m.| 6. antN|
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ catustriMzaH sargaH 429 aSTAzItyA samAhairiha bhavati vidhAkAlasaMkhyApyahomi viMzatyA triratnAtikRtisukRte varSamekaM trimAsyA // 7 // pAraNA taka AnA caahie| phira eka belA eka upavAsake kramase bAraha belA aura bAraha pAraNAeM tatpazcAt nIceke cAra belA aura cAra pAraNAeM karanI cAhie / / 76-77 / / dvitIyaratnAvalIyantra - . 000000000.eet ............... 0000000000000 Goocraatoooo PORNOON... Mov00... hang FROOOD00000 .000000000 ........" Ha ... - 0 0 0 0 0 0 0 0 0 000 0 :: : : : 40 1. vidho ga. ma. / 2. ratnAvalI samaya eko varSastrayo mAsA dvAviMzatidinAni /
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe anuSTup dvau dvau caikAdayaH zastAH paJcaparyavasAnakAH / hIne hyubhayataH SaSTiH siMhaniSkrIDite vidhau // 78 // ta eka cASTaparyantA navaM ca zikharAH punaH / madhyame'pyupavAsAH syukhi paJcAzaM zataM sphuTam // 79 // 430 siMhaniSkrIDita vidhi - siMhaniSkrIDita vrata jaghanya, madhyama aura utkRSTake bhedase tIna prakArakA hai, unameM hIna arthAt jaghanya siMhaniSkrIDita vratakA krama isa prakAra hai| eka aisA prastAra banAve jisameM eka se lekara pA~ca takake aMka do do vAra A jAveM tathA ve pahaleke aMkoMmeM do-do aMkoMkI sahAyatA se eka-eka bar3hatA aura ghaTatA jAya isa rItise likhe jAveM / punaH pA~case lekara eka taka ke aMka bhI do-do bAra pUrvoka kramase likhe jAveM / samasta aMkoMkA jor3a karanepara jitanI saMkhyA ho utane upavAsa aura jitane sthAna hoM utanI pAraNAe~ jAnanA caahie| isa vratake prastArakA AkAra yaha hai 1 1 1 1 1 1 2 1 3 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 4 3 5 4 5 5 1 1 1 1 1 1 4 5 3 4 2 3 1 2 1 isameM pahale eka upavAsa eka pAraNA aura do upavAsa eka pAraNA karanA caahie| phira do meM se eka upavAsakA aMka ghaTa jAnese eka upavAsa eka pAraNA, domeM eka upavAsakA aMka bar3ha jAne se tIna upavAsa eka pAraNA, tonameM eka upavAsakA aMka ghaTa jAnese do upavAsa eka pAraNA, tInameM eka upavAsakA aMka bar3ha jAnese cAra upavAsa eka pAraNA, cArameM se eka upavAsakA aMka ghaTa jAnese tIna upavAsa eka pAraNA, cArame eka upavAsakA aMka bar3ha jAnese pAMca upavAsa eka pAraNA, pA~ca meM se eka upavAsakA aMka kamA denepara cAra upavAsa eka pAraNA, cArameM eka upavAsakA aMka bar3hA denepara pA~ca upavAsa eka pAraNA hotI hai / yahA~para antameM pA~cakA aMka A jAnesa pUrvArdha samApta ho jAtA hai / Age ulaTI saMkhyAsa pahale pA~ca upavAsa eka pAraNA karanI cAhie | pazcAt pAMcame se eka upavAsakA aMka kamA denepara cAra upavAsa eka pAraNA, cAra meM eka upavAsakA aka bar3hA denepara pA~ca upavAsa eka pAraNA, cArameM se eka upavAsakA aMka ghaTA denepara tIna upavAsa eka pAraNA, tInameM eka upavAsakA aMka bar3hA denepara cAra upavAsa eka pAraNA, tIna meM se eka upavAsakA aMka ghaTA denepara do upavAsa eka pAraNA, domeM eka upavAsakA aMka bar3hA denese tona upavAsa eka pAraNA, domeM se eka upavAsakA aMka ghaTA denepara eka upavAsa eka pAraNA, phira do upavAsa eka pAraNA aura eka upavAsa eka pAraNA karanA caahie| isa jaghanya siMhaniSkrIDita vratameM samasta aMkoMkA jor3a sATha hotA hai isalie sATha upavAsa hote haiM aura sthAna bosa haiM isalie pAraNAeM bIsa hotI haiM / yaha vrata assI dinameM pUrNa hotA hai // 78 // madhyama siMhaniSkrIDita vidhi - madhyama siMhaniSkrIDita vrata meM ekase lekara ATha aMka takakA prastAra banAnA cAhie aura usake zikharapara nau aMka likhanA caahie| usake bAda ulaTe kramase eka takake aMka likhanA cAhie / yahA~ bhI jaghanya niSkrIDitake samAna do-do aMkoM kI apekSA eka-eka upavAsakA aMka ghaTAnA-bar3hAnA caahie| isa rItise likhe hue samasta aMkoM kA jitanA jor3a ho utane upavAsa aura jitane sthAna hoM utanI pAraNAe~ samajhanI caahie| isa taraha isa vratameM eka so trepana upavAsa aura taiMtIsa pAraNAeM hotI haiN| yaha vrata eka sau chiyAsI dina meM pUrNa hotA hai / isakA prastAra isa prakAra hai - // 79 // 1 1 1 1 1 8 2 1 3 1 7 1. tvekAdayaH ma / 1 1 1 1 1 1 2 4 1 1 8 6 1 1 7 5 3 5 4 6 5 7 1 6 1 1 1 1 1 1 1 1 6 8 7 8 9 1 1 4 5 1 3 1 4 1 2 1 3 1 1 1 2 1 1
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ catustriMzaH sargaH pUrve paJcadazAntAstu zikhare SoDazAdhikAH / uskRSTa tatra te vedyAH SaNNavasyA catuHzatI // 8 // utkRSTa siMhaniSkrIDita vidhi-utkRSTa siMhaniSkrIDita vratameM ekase lekara pandraha takake aMkoMkA prastAra banAnA cAhie aura usake zikharameM solahakA aMka likhanA caahie| usake bAda ulaTe kramase eka takake aMka likhanA caahie| yahA~para bhI jaghanya aura madhyama siMhaniSkrIDitake samAna do-do aMkoMkI apekSA eka-eka upavAsakA aMka ghaTAnA-bar3hAnA caahie| isa rItise likhe hue samasta aMkoMkA jitanA jor3a ho utane upavAsa aura jitane sthAna hoM utanI pAraNAeM jAnanI caahie| isa taraha isa vratameM cAra sau chiyAnabe upavAsa aura ikasaTha pAraNAeM hotI haiN| yaha vrata pA~ca sau sattAvana dinameM pUrNa hotA hai| isakA prastAra isa prakAra hai---||8|| 1 2 1 3 2 4 3 5 4 6 5 7 6 8 7 9 810 9 11 10 12 11 13 12 14 13 15 14 15 16 15 14 15 13 14 12 13 11 12 10 11 9 10 8 9 7 8 6 7 5 6 4 5 3 3 2 3 1 2 1 vizeSa-78, 79, 80veM zlokoMkA eka sIdhA-sAdhA athaM isa prakAra bhI ho sakatA hai vidvajjana isapara vicAra kareM jaghanya siMhaniSkrIDita vidhimeM ekase lekara pAMca takake aMka do-dokI saMkhyAmeM likheM aura usake bAda ulaTe kramase pAMcase eka taka ke aMka do-doko saMkhyAmeM likheN| donoM orake saba aMkoMkA jor3a kara denepara sATha upavAsa aura bIsa pAraNAeM hotI haiM // 78 // madhyama siMhaniSkrIDitameM ekase lekara ATha takake aMka do-dokI saMkhyAmeM likheM aura unake Upara zikharasthAnapara naukA aMka likhe phira ulaTe kramase eka takake aMka do-dokI saMkhyA meM likhe| saba aMkoMkA jor3a karanepara eka sau trepana upavAsa aura taiMtIsa pAraNAeM AtI haiM // 79 / / utkRSTa siMhaniSkrIDitameM ekase lekara pandraha takake aMka do-dokI saMkhyAmeM likhe aura usake Upara zikharasthAnapara solahakA aMka likhe phira ulaTe kramase eka takake aMka do-dokI saMkhyA meM likhe saba aMkoMkA jor3a karanepara cAra sau chiyAnabe upavAsa aura ikasaTha pAraNAeM hotI haiN| inake prastAra isa kamase jAnanA cAhie jaghanya siMhaniSkrIDita 1122334455 5544332211
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ 432 harivaMzapurANe madhyama siMhaniSkrIDita 1122334455667788 8877665544332211 1111111111111111 utkRSTasiMhaniSkroDiti 111111111111 11 11 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 . 11223 3 4 45566778899 10 10 11 11 12 12 13 13 14 14 15 15 // .15 15 141413 13 12 12 1111101099887766 5 5 4 4 3 3 2211 siMhaniSkIDita vratameM kalpanA yaha hai ki jisa prakAra siMha kisI parvatapara krama-kramase car3hatA huA usake zikhara para pahuMcatA hai, bAdameM krama-kramase nIce utaratA hai usI prakAra munirAja krama-kramase upavAsa karate hue taparUpI pavaMtake zikhara car3hate haiM aura usake bAda krama-kramase nIce utarate haiN|
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ catustriMzaH sargaH AryA paJcAnAM saMkalite caturmaNo SaSTirevamaSTAnAm / navamimizritamadhyaH paJcadazAnAM ca SoDazamiH // 8 // anuSTupa viMzatizca trayastriMzadekaSaSTizca pAraNAH / jaghanyamadhyamotkRSTasiMha niSkrIDitaM kramAt / / 8 / / vajrasaMhanano'nantavIrya siMha ivAmayaH / aNimAdiguNaH siddhayetphalenAsya naro'cirAt // 8 // hariNIcchandaH pratidadhimukhaM catvAraste nirastamanomalAH pratiratikaraM cASTau yatra hya poSitavAsarAH / pratidizamatho SaSThaM kAya tathA janakAnprati vratavidhirayaM zreSTho nandIzvaro jinacakrikRt // 4 // granthakartAne tInoM prakArake siMhaniSkrIDita vratoMkI saMkhyA aura pAraNA ginanekI eka sarala rIti yaha bhI batalAyI hai ki jaghanyasiMhaniSkroDita vratameM ekase lekara pAMca takake aMka likhakara sabako jor3a le phira usameM cArakA guNA kara de| jaise ekase lekara pAMca takake aMkoMkA jor3a pandraha hotA hai usameM cArakA guNA karanepara upavAsoMko saMkhyA sATha AtI hai / madhyamasiMhaniSkroDita vratameM ekase lekara ATha takake aMka likhakara sabako joDa de phira usameM cArakA gara kara de aura zikharake nau alagase jor3a de| jaise-ekase lekara ATha takake aMkoMkA jor3a chattIsa hotA hai usameM cArakA guNA karanepara eka sau cavAlosa Ate haiM usameM zikharake nau jor3a denepara upavAsoMkI saMkhyA eka sau zrepana hotI hai| utkRSTa siMhaniSkrIDitameM ekase lekara pandraha takake aMka likhakara unakA jo jor3a ho usameM cArakA guNA kare phira zikharake solaha alagase jor3a de / jaise ekase pandraha takake aMkakA jor3a eka sau bIsa hotA hai| usameM cArakA guNA karanepara cAra sau assI hote haiN| usameM zikharake solaha jor3a denepara upavAsoMkI saMkhyA cAra sau chyAnabe hotI hai / / 81 // jaghanya, madhyama aura utkRSTa siMhaniSkrIDita vratoMkI pAraNAeM kramase bIsa, taiMtIsa aura ikasaTha hotI haiM // 82 // isa vratake phalasvarUpa manuSya vajravaSabhanArAca saMhananakA dhAraka, anantavIyaMse sampa siMhake samAna nirbhaya aura aNimA Adi guNoMse yukta hotA huA zIghra hI siddha ho jAtA hai / 83 // nandIzvara vratavidhi-nandIzvara dvIpako eka-eka dizAmeM cAra-cAra dadhimukha haiM isalie nandIzvara vratavidhi yantra
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ 434 harivaMzapurANe rathoddhatA meruSu prativanaM tu SaSThataH pratyagAramaditA caturthakAn / merupaGaktividhireSu meruSu prApayiSyati mahAmiSecanam // 85 / / pratyeka dadhimukhako lakSya kara manakI malinatAko dUra karate hae cAra upavAsa karanA caahie| eka-eka dizAmeM ATha-ATha ratikara haiM isalie pratyeka ratikarako lakSya kara ATha upavAsa karanA cAhie / eka-eka dizAmeM eka-eka aMjanagiri hai isalie use lakSya kara eka belA karanA caahie| isa prakAra eka dizAke bAraha upavAsa eka belA aura teraha pAraNAe~ hotI haiN| yaha vrata pUrva dizAse prArambha kara dakSiNa, pazcima aura uttara dizAke kramase cAroM dizAoMmeM karanA caahie| isameM ar3atAlIsa upavAsa, cAra belA aura bAvana pAraNAeM haiN| isa taraha yaha vrata eka sau ATha dinameM pUrNa hotA hai| yaha nandIzvara vrata atyanta zreSTha hai aura jinendra tathA cakravartIke karAnevAlA hai / / 84|| __ merupaMktivrata vidhi-jambUdvIpakA eka, dhAtakIkhaNDa pUrvadizAkA eka, dhAtakIkhaNDa pazcima dizAkA eka, puSkarAdhaM pUrva dizAkA eka aura puSkarArdha pazcima dizAkA eka isa prakAra kula pAMca meru parvata haiN| pratyeka meru parvatapara bhadrazAla, nandana, saumanasa aura pANDuka ye cAra vana haiM aura eka-eka vanameM cAra-cAra caityAlaya haiN| merupaMktivatameM vanoMko lakSya kara belA aura merupaMktivata yantra - m bh dh brd drd drmd mlm MAN-MANAN-pr * * ** --- --- -- + Mrr Norrix - athavA 0 0 000pA. 00000pA. 0 0 0000000000 0 0 0 000 0 " 0000 0 0 or 0 0 0 0 0 0 00 00 0 0 0 0 0 0 0 0 0 no 00 00 40.. 0 0 0 00 0 0 0 0 000000000 0 0 1 0 1 0 1 1 0 0 1 0 1111 0 0 0 0 11 1 1 1 0000000000 1. 80 upavAsAH 20 SaSThAni /
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ catustrizaH sargaH upajAtiH catuzcaturthAnvitaSaSThakena triSaSTitAveSTanabhAgaSaSThe / vimAnapaGktirvidhirasya kartA vimAna paGktIzvara bhAvakartA // 86 // caityAlayoMko lakSya kara upavAsa karane par3ate haiN| isa prakAra isa vratameM pA~coM meru sambandhI assI caityAlayoMke assI upavAsa aura bIsa vana sambandhI bIsa belA karane par3ate haiM tathA so sthAnoMkI sau pAraNAe~ hotI haiN| isameM do sau bIsa dina lagate haiM / vrata, jambUdvIpake meruse zurU hotA hai / isameM prathama hI bhadrazAla vanake cAra caityAlayoMke cAra upavAsa; cAra pAraNAe~ aura vanasambandhI eka belA, eka pAraNA hotI hai / phira nandana vanake cAra caityAlayoMke cAra upavAsa, cAra pAraNAe~ aura vana sambandhI eka belA eka pAraNA hotI hai / phira somanasa vanake cAra caityAlayoMke cAra upavAsa cAra pAraNAe~ aura vana sambandhI eka belA eka pAraNA hotI hai / tadanantara pANDuka vanake cAra caityAlayoMke cAra upavAsa cAra pAraNAe~ aura vana sambandhI eka belA eka pAraNA hotI hai / isI kramase dhAtakIkhaNDa dvIpake pUrva aura pazcima meha tathA puSkarArdhaM dvIpake pUrva aura pazcima meru sambandhI upavAsa belA aura pAraNAe~ jAnanA caahie| yaha merupaMktivrata, meru parvatapara mahAbhiSekako prApta karAtA hai arthAt isa vratakA pAlana karanevAlA puruSa tIrthaMkara hotA hai ||85 // vimAnapaMkti vidhi - indraka, zreNIbaddha aura prakIrNakake bhedase vimAna tIna prakArake haiM / indraka vimAna bIcameM hai aura zreNIbaddha vimAna cAroM dizAoM meM zreNIrUpase sthita haiM / Rtu vimAnako Adi lekara indraka vimAnoMkI saMkhyA tresaTha hai / vimAnapaMktivratameM inakI cAroM dizAoM meM zreNIbaddha vimAnoMkI apekSA cAra upavAsa, cAra pAraNAe~ aura indrakakI apekSA eka belA eka pAraNA hotI hai / isa taraha tresaTha indraka vimAnoMkI cAra-cAra zreNiyoMkI apekSA cAra-cAra upavAsa honese ye do sau bAvana upavAsa tathA tresaTha indraka sambandhI tresaTha belA hote haiM / tresaTha belAke bAda eka telA hotA hai isa prakAra upavAsa 252 belA 63 aura telA 1 saba milAkara tIna sau solaha sthAna hote haiM ata: itanI hI pAraNAe~ hotI haiN| yaha vrata pUrva, dakSiNa pazcima aura uttara dizAke kramase hotA hai / cAroM dizAoMke cAra upavAsake bAda belA hotA hai / isameM kula chaha sau sattAnabe dina lagate haiM / yaha vrata vimAnoMkI IzvaratA prApta karAnevAlA hai arthAt isa vratakA karanevAlA manuSya vimAnoMkA svAmI hotA hai || 86 // vimAnapaMktiyantra -- - zreNI rs 1 lak's 1. 687 dineSu samApyate atra 316 sthAnAni / h . 63 x 4 = 252 upavAsa 63x 1. 63 velA 1 telA 316 316 pAraNA 435
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe rathoddhatA rUpamAdiradhi yatra paJca te tristato bhavati rUpamapyataH / zAtakumbhavidhireSa saMbhave zAtakummasukhadastRtIyake // 47 // zAtakumbha vidhi-zAtakumbha vidhi jaghanya, madhyama aura utkRSTake bhedase tIna prakArako hai unameM jaghanya zAtakumbha vidhi isa prakAra hai / eka aisA prastAra banAve jisameM ekase lekara pAMca takake akSara pAMca, cAra, tIna, do, ekake kramase likhe| tadanantara prathama aMka arthAt pAMca ko chor3akara avaziSTa aMkoMko cAra, tIna, do, ekake kramase tIna bAra likhe| saba aMkoMkA jitanA jor3a ho utane upavAsa aura jitane sthAna hoM utanI pAraNAeM jaane| isa vidhimeM paiMtAlIsa upavAsa aura sattaraha pAraNAeM haiM, yaha bAsaTha dinameM pUrNa hotA hai| prastArakA AkAra isa prakAra hai 5 4 3 2 1 4 3 2 1 4 3 2 1 4 3 2 1 madhyamazAtakumbha vidhi-eka aisA prastAra banAve jisameM ekase lekara nau paryanta takake aMka nau, ATha, sAta, chaha, pAMca, cAra, tIna, do, ekake kramase likhe / tadanantara prathama aMka arthAt noko chor3akara ATha-sAta Adike kramase avaziSTa aMkoMko tIna bAra likhe| saba aMkoMkA jitanA jor3a ho utane upavAsa aura jitane sthAna hoM utanI pAraNAeM jaane| isa vratameM eka sau trepana upavAsa aura taiMtIsa pAraNAeM haiN| yaha vrata eka sau chiyAsI dina meM pUrNa hotA hai| isakA prastAra isa prakAra hai 9 8 7 6 5 4 3 2 1 8 7 6 5 4 3 2 1 8 7 6 5 4 3 2 1 8 7 6 5 4 3 2 1 utkRSTa zAtakumbha vidhi-eka aisA prastAra banAve jisameM ekase lekara solaha takake aMka solaha pandraha caudaha Adike kramase eka taka likhe phira prathama aMkako chor3akara avaziSTa aMkoMkA jitanA jor3a ho utane upavAsa aura jitane sthAna hoM utanI pAraNAeM jaane| isa vratameM cAra sau chiyAnabe upavAsa aura ikasaTha pAraNAe~ haiN| yaha vidhi pAMca sau santAvana dinameM pUrNa hotI hai| isakA prastAra isa prakAra hai ha 3 2 1 15 14 13 12 11 10 9 8 7 1 15 14 13 12 11 10 9 6 8 5 7 4 6 3 5 2 4 3 2 1 15 14 13 12 11 10 9 87 65 4 3 21 yaha vidhi suvarNamaya kalazoMse abhiSeka sambandhI sukhako denevAlI hai| yaha ina 1. 45 upavAsAH 17 pAraNAH /
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ kavala 1 upavAsa ... AryA ekAdayaH praNItA vidhayo'mI zAtakumbhaparyantAH / paJcanavaSoDazAntA bhavantyapi prathamamadhyamotkRSTAH // 88 // upajAtivRttam yathoktameSAM hi tapovidhInAM vidherazaktarupavAsasaMkhyA / yathAtmazakti svahitapravRttaizcaturthaSaSThASTamato'pi pUryA // 89 // sragdharA yo'mAvasyopavAsI pratipadi kavalAhAramAtraH purastA sadvRddhayA paurNamAsyAmupavasanayutoddhAsayan grAsamadhre / sAbhAvasyopavAsaH sa majati tapasazcandragatyAnupUryA poMkI vidhi kahI hai parantu jo manuSya inake karanemeM asamartha haiM ve apanI zaktike anusAra Atmahita meM pravRtta hote hue upavAsa, belA tathA telAke dvArA bhI upavAsoMkI nizcita saMkhyA pUrI kara sakate haiM ||87-89 / / kavala 2 cAndrAyaNavidhi - cAndrAyaNa vrata candramAkI sundara gatike anusAra hotA hai| isa vratakA karanevAlA amAvasyA ke dina upavAsa karatA hai phira pratipadAko eka kavala - eka grAsa mAtra AhAra letA hai / tadanantara dvitIyAdi tithiyoM meM eka-eka grAsa bar3hAtA huA caturdazIko caudaha kavalakA AhAra karatA hai| pUrNimAke dina upavAsa karatA hai phira candramAkI kalAoMke anusAra kavalacAndrAyaNavidhiyantra - kayala 2 kathala 4 cAya cAndrAyaNasya pravitatayazasaH kartRNaH kartRbhAvam // 90 // kathala 5 kavala 5 kavala 7 kavala 8 catustriMzaH sargaH A kavala 9 kevala 10 kavala 11 kavala 13 kavala 12 kavala 14 upavAsa 14 kevala 13 kavala 12 kavala 11 kavala 15 kavala kavala kaMvala 7 kavala 6 kavala 5 kevala 4 kavala 3 kavala 437 kavasa 1 kavala 1. 153 upavAsAH 33 pAraNAH / 2. 496 upavAsAH 61 pAraNAH / 3. amAvasyAyAmupavAsa: pratipadi ekakavalAhAraH evaM krameNa caturdazyAM caturdazakavalAhAraH tata upavAsaH kRSNapratipadi caturdazakavalAhAraH evamUnakrameNa punaramAvasyAyAmupavAsaH / eka hajAra cAvaloMkA eka kavala hotA hai / ataH eka hajAra cAvaloM kA jitanA parimANa ho utanA kavala banAnA cAhie / ....... upavAsa
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ 438 harivaMzapurANe rathoddhatA prAgupoSya kavalasya bhojanaM saptamAntamapi saikavRddhikam / saptakRtva iti yatra tu kriyA saptasaptamatapovidhisvasau // 11 // AryA aSTASTamanavanavamau dazadazamaikAdazo vidhayaH / dvAtriMzadvAtriMzadvidhyantA evamAtmakA bodhyAH // 12 // anuSTupa ekadvitricatuHpaJcaSaTsaptA bhuktipiNDakAH / pratyeka saptamAntAH syuH saptasaptamake'thavA // 13 // aSTAntAdiSu vijJeyaH zeSeSvapi vidhisvayam / krameNakopavAsAdikavalakramasaMjJakaH // 14 // AryA AcAmlavardhamAne bhavanti sauvIrabhuktayastvekAdyAH / sopoSitA dazAntA dazAdayazcApi rUpAntAH / / 15 / / nirvikRti pUrvArdhaH saikasthAnastu pazcimAzca / AcAmlavardhamAnAH krameNa vidhayo vidheyAste // 16 // eka-eka kavala ghaTAtA huA caudaha, teraha, bAraha Adi kavaloMkA AhAra letA hai aura anta meM amAvAsyAko punaH upavAsa karatA hai / yaha vrata ikatIsa dina meM pUrNa hotA hai aura yazako vistRta karanevAlA hai ataH isa vratako karanevAlA yazako prApta hotA hai // 9 // saptasaptamatapovidhi-jisameM pahale dina upavAsa aura usake bAda eka-eka grAsa bar3hAte hue AThaveM dina sAta grAsakA AhAra liyA jAya phira eka-eka grAsa ghaTAte hue antima dina upavAsa kiyA jaay| isI prakArako kriyA sAta bAra kI jAya / vaha saptasaptamavidhi hai // 11 // aSTaaSTama, navanavamAdividhi-saptasaptamavidhike anusAra aSTaaSTama, navanavama, dazadazama, ekAdazaekAdaza aura dvAdazadvAdazako Adi lekara dvAtriMzadvAtriMzad takakI vidhi bhI isI prakAra jAnanA caahie| jitanevIM vidhi prArambha kI jAve usameM prathama dina upavAsa rakhakara ekaeka grAsa bar3hAte hue utane grAsa taka AhAra lenA caahie| phira eka-eka grAsa ghaTAte hue eka grAsa taka Ave aura antima dinakA upavAsa rakhanA caahie| manuSyakA svAbhAvika bhojana battIsa grAsa batalAyA hai, ataH yaha vrata bhI battIsa grAsa taka hI sImita rakhA gayA hai / / 92 // athavA saptasaptamavidhikA eka dUsarA krama yaha bhI batalAyA gayA hai ki pahale dina upavAsa na kara kramase eka, do, tIna, cAra, pAMca, chaha aura sAta kavalakA AhAra le jaba eka daura pUrNa ho jAve to yahI krama phira kre| isa taraha sAta bAra isa kramake kara cukanepara yaha vrata pUrNa hotA hai / / 13 / / aSTaaSTama Adi vidhiyoMmeM bhI yahI krama jAnanA caahie| inameM kramase eka upavAsase prArambha kara eka-eka grAsa bar3hAte jAnA cAhie // 14 // AcAmlavardhamAnavidhi-AcAmlavardhamAna vidhimeM pahale dina upavAsa karanA cAhie dUsare dina eka bera barAbara bhojana karanA cAhie, tIsare dina do bera barAbara, cauthe dina tIna bera barAbara isa taraha eka-eka bera barAbara bar3hAte hue gyArahaveM dina dasa bera barAbara bhojana karanA cAhie phira dazako Adi lekara eka-eka bera barAbara ghaTAte hue dazaveM dina eka bera barAbara bhojana karanA cAhie aura antameM eka upavAsa karanA caahie| isa vratake pUrvArdhake daza dinoMmeM nirvikRti-nIrasa bhojana lenA cAhie aura uttarAddhaMke daza dinoMmeM ikkaTThANAke sAtha arthAt bhojanake lie baiThanepara pahalI bAra jo bhojana parosA jAye use grahaNa karanA caahie| donoM hI 1. prathamadine upavAsaH punarekaikavRddhikrameNa aSTamadivase saptakavalAhAraH puna: nikrameNopavAsaH evaM saptavAraM kartavyam /
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturaMzaH sargaH zArdUlavikrIDitam aSTAviMzatiriSTasAdhanamatau caikAdazAGgeSu te dvAviSTau parikarmaNo'STasahitAzItistu sUtrasya hi / ekau cAdyanuyoga kevala kRtau dviHsaptapUrveSvamI SaTpaJcAvadhicUlike zrutavidhau dvau tau mana:paryaye // 97 // upajAtiH pratyekamaSTAvupavAsabhedA nizzaGkitAdyaSTaguNavyapekSAH / tridarzanAnAmapi te vidheyAstapovidhau darzane zuddhisaMjJe ||18|| zArdUlavikrIDitam dvAvekaH punareka eva hi pare paJceka ekaH kramAt por3hA bAhyatapasyamI kramagatAH puNyopavAsAH pRthak / mantaHsthe daza sAdhikAica navamistriMzadaza vyAhRtAH paJca dvau punareka eva ca tapaH zuddhau vidheyA vidhau // 19 // anuSTupa caturdazasvahiMsAthaM jIvasthAneSu mAvitAH / triyoganava koTihanA te SaDaviMzaM zataM sphuTam // 100 // ardhI bhojanakA parimANa Upara likhe anusAra hI samajhanA caahie| ye AcAmla vardhamAna tapakI vidhiyA~ kramase karanI cAhie / / 95-96 / / zratavidhi - zrutavidhi upavAsameM matijJAnake aTThAIsa, gyAraha aMgoMke gyAraha, parikarmake do, sUtra ke aThAsI, prathamAnuyoga aura kevalajJAnake eka-eka, caudaha pUrvoke caudaha, avadhijJAnake chaha, cUlikAke pA~ca aura mana:paryayajJAnake do isa prakAra eka sau aTThAvana upavAsa karane par3ate haiM / eka-eka upavAsake bAda eka-eka pAraNA hotI hai isalie yaha vrata tIna sau solaha dinoMmeM pUrNa hotA hai // 97 // 439 darzanazuddhi vidhi - darzanavizuddhi nAmaka tapakI vidhimeM aupazamika, kSAyopazamika aura kSAyika ina tIna samyagdarzanoMke niHzaMkita Adi ATha-ATha aMgoMkI apekSA cobIsa upavAsa hote haiN| eka-eka upavAsake bAda eka-eka pAraNA hotI hai / isa taraha yaha vrata ar3atAlIsa dinameM samApta hotA hai // 98 // tapaHzuddhi vidhi - bAhya aura Abhyantarake bhedase tapake do bheda haiM / unameM bAhya tapake anazana, Unodara, vRttiparisaMkhyAna, rasaparityAga, viviktazayyAsana aura kAyakleza ye chaha bheda haiM aura Abhyantara tapake prAyazcitta, vinaya, vaiyAvRttya, svAdhyAya, vyutsarga aura kAyotsagaM ye chaha bheda haiM / inameM anazanAdi bAhya tapoMke kramase do, eka, eka, pA~ca, eka aura eka isa prakAra gyAraha pavitra upavAsa hote haiM aura prAyazcitta Adi chaha antaraMga tapoMke kramase unnIsa, tIsa, daza, pAMca, do aura eka isa prakAra sar3asaTha upavAsa hote haiN| donoM bhedoMke milAkara aThahattara upavAsa hote haiN| ye saba upavAsa pRthak-pRthak hote haiM arthAt eka upavAsake bAda eka pAraNA hotI hai // 99 // cAritrazuddhi vidhi-va mahAvrata, tIna gupti, pA~ca samiti ke bhedase cAritrake teraha bheda haiM | cAritrazuddhi vidhi meM ina sabakI zuddhi ke lie pRthak-pRthak upavAsa karanekI preraNA dI gayI hai / 1. 158 upavAsasthAnAni / 2. 24 upavAsasthAnAni / 3. ahiMsA vratopavAsAH 14 x 9 = 126 / * kucha loga aThahattara upavAsoMke bAraha sthAna mAnate haiM arthAt pAraNAeM kevala bAraha hI hotI haiN| aisA artha karate haiM parantu isa artha meM pRthak zabda nirarthaka jAtA hai aura Abhyantara tapoMmeM unnIsake bAda eka pAraNA tathA usake bAda tIsa upavAsa lagAtAra karanA atyanta kaSTasAdhya hai /
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANa 'mAsvapakSapaizunyakrodhalomAtmazaMsanaiH / dvAsaptatirnavadhanaiste paranindAnvitairiti // 10 // prAmAraNyakhalaikAntairanyatropadhyabhuktakaiH / sapuSTagrahaNaH prAgvavAsaptatiramI matAH // 102 // nadevAcittatiryastrIrUpaiH paJcendriyAhataiH / navaghnaH brahmacayaH syuH zataM te'zItimizritam / / 103 // upajAtiH catuSkaSAyA nava nokaSAyA mithyAtvamete dvicatuHpade ca / kSetraM ca dhAnyaM ca hi kupyabhANDe dhanaM ca yAnaM zayanAsanaM ca // 10 // antarbahirmedaparigrahAste randhaizcaturviMzatirAhatAstu / te dve zate SoDazasaMyute syurmahAyate syAdupavAsabhedAH / / 105 // anuSTup SaSTe dazopavAsAH syuranicchA nava koTimiH / pratyekaM nava vijJeyA triguptisamititrike ||106 // prathama hI ahiMsA mahAvrata hai so 1 bAdara ekendriyaparyAptaka, 2 bAdara ekendriya aparyAptaka, 3 sUkSma ekendriya paryAptaka, 4 sUkSma ekendriya aparyAptaka, 5 dvIndriya paryAptaka, 6 dvIndriya aparyAptaka, 7 trIndriya paryAptaka, 8 trIndriya aparyAptaka, 9 caturindriya paryAptaka, 10 caturindriya aparyAptaka, 11 saMjI paMcendriya paryAptaka, 12 saMjJo paMcendriya aparyAptaka, 13 asaMjJo paMcendriya paryAptaka aura 14 asaMjJI paMcendriya apryaaptk| ina caudaha prakArake jovasthAnoMkI hiMsAkA tyAga mana-vacanakAyayoga tathA kRta kArita anumodanA ina nau koTiyoMse karanA caahie| isa abhiprAyako lekara prathama ahiMsA vratake eka sau chabbIsa upavAsa hote haiM aura eka-eka upavAsake bAda eka-eka pAraNA honese eka sau chabbIsa hI pAraNAeM hotI haiM // 10 // dUsarA satya mahAvata hai so 1 bhaya, 2 IrSyA, 3 svapakSa puSTi, 4 pezunya, 5 krodha, 6 lobha, 7 AtmaprazaMsA aura 8 paranindA-ina ATha nimittoMse bole jAnevAle asatyakA pUrvokta nau koTiyoMse tyAga karanA caahie| isa abhiprAyako lekara dvitIya satya mahAvratake bahattara upavAsa hote haiM tathA upavAsake bAda eka-eka pAraNA honese bahattara hI pAraNAeM hotI haiM / / 101 // tIsarA acaurya mahAvrata hai so 1 grAma, 2 araNya, 3 khalihAna, 4 ekAnta, 5 anyatra, 6 upadhi, 7 abhuktaka aura 8 pRSTha grahaNa-ina ATha bhedoMse honevAlI corIkA pUrvokta nau koTiyoMse tyAga karanA caahie| isa abhiprAyako lekara tRtIya acaurya mahAvratameM bahattara upavAsa hote haiM tathA pratyeka upavAsakI eka-eka pAraNA honese bahattara hI pAraNAe~ hotI haiM // 102 // cauthA brahmacarya mahAvrata hai so manuSya, deva, acitta aura tiyaMca ina cAra prakArako striyoMkA prathama hI sparzanAdi pAMca indriyoM aura tadanantara pUrvokta nau koTiyoMse tyAga karanA caahie| isa abhiprAyako lekara 544 % 2049% 180 eka sau asso upavAsa hote haiM aura itanI hI pAraNAe~ hotI haiM // 103 / / pAMcavAM parigraha tyAga mahAvrata hai / so cAra kaSAya, no nokaSAya aura eka mithyAtva ina caudaha prakArake antaraMga aura dopAye, ( dAso-dAsa Adi ) caupAye, (hAthI-ghor3A Adi ) kheta, anAja, vastra, bartana, suvarNAdi dhana, yAna (savAro), zayana aura Asana-ina dasa prakArake bAhya, donoM milAkara caubIsa prakArake parigrahakA nau koTiyoMse tyAga karanA caahie| isa abhiprAyako lekara parigrahatyAga mahAvratameM do sau solaha upavAsa hote haiM aura utanI hI pAraNAe~ hotI haiM // 104-105 / / chaThA rAtribhojana tyAga mahAvrata yadyapi teraha prakArake cAritroMmeM parigaNita nahIM hai tathApi gRhasthake sambandhase muniyoMpara bhI asara A sakatA hai arthAt gRhastha dvArA rAtrimeM banAyo huI vastuko muni jAna-bUjhakara grahaNa kare to unheM rAtribhojanakA dopa laga sakatA hai / 1. vIpsA ma. / 2-72 upavAsAH / 2. 3--12 upavAsAH 6-180 / 3. saMpuSTagrahaNaH ma. / 4. nRdevacitra /
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ catustrizaH sargaH AryA mAvopamAvyavahArapratItyasaMbhAvanAsumASAbAm / janapadasaMvRtinAmasthApanArUpA daza navaghnAH // 10 // anuSTup SaTcatvAriMzadoSAneSaNAsamitI matAn / navaghnAn vinituM kAryAstAvanta upavAsakAH // 10 // prayodazavidhasyaiva cAritrasya vizuddhaye / vidhau cAritrazuddhau syurupavAsAH prakIrtitAH // 10 // Ayo nirvikRtipazcimArdhAvakasthAna tathopavAsazca / AcAmla-bhuktamekaM tapovidhissvekakalyANaH // 10 // anuSTupa paJcakRtvaH kRtAvazyaH paJcakalyANa ucyate / caturvizatisaMkhyAn sa kAryastIrthakarAn prati // 11 // turyavratopavAsaistu zIlakalyANako vidhiH / paJcaviMzatisaMkhyaistairbhAvanAvidhiriSyate // 12 // isa prakArake rAtribhojanakA nau koTiyoMse tyAga karanA cAhie tathA anicchA-dUsarekI jabardastIse bhI rAtrimeM bhojana nahIM karanA caahie| isa bhAvanAko lekara rAtribhojana tyAga vratameM daza upavAsa hote haiM aura daza hI pAraNAe~ hotI haiN| manogupti, vacanagupti aura kAyagupti ina tIna guptiyoM tathA IryA, AdAna, nikSepaNa aura pratiSThApana samiti ina tIna samitiyoMmeM pratyekake nau koTiyoMkI apekSA nau-nau upavAsa hote haiM arthAn tIna guptiyoMke sattAIsa upavAsa aura sattAIsa pAraNAeM haiM tathA uparikathita tIna samitiyoMke bhI sattAIsa upavAsa aura sattAIsa pAraNAeM jAnanI cAhie // 106|| bhASA samitimeM 1 bhAva satya, 2 upamA satya, 3 vyavahAra satya, 4 pratIta satya, 5 sambhAvanA satya, 6 janapada satya, 7 saMvRtti satya, 8 nAma satya, 9 sthApanA satya aura 10 rUpa satya ina daza prakAra satya vacanoMkA nau koTiyoMse pAlana karanA par3atA hai| isa abhiprAyako lekara bhASAsamitimeM nabbe upavAsa hote haiM tathA itanI hI pAraNAeM hotI haiM // 107 // aura eSaNA samitimeM no koTiyoMse laganevAle chiyAlIsa doSoMko naSTa karaneke lie cAra sau caudaha upavAsa hote haiM tathA utanI hI pAraNAeM hotI haiM // 108 // isa prakAra teraha prakArake cAritrako zuddha rakhaneke lie cAritra zuddhi vratameM saba milAkara eka hajAra do sau cauMtIsa upavAsa kahe haiM tathA itanI ho pAraNAeM kahI gayI haiN| isa vratameM chaha varSa daza mAha ATha dina lagate haiM // 109|| ekakalyANa vidhi-pahale dina nIrasa AhAra lenA; dUsare dina, dinake pichale bhAgameM ardha AhAra lenA, tIsare dina ekasthAna-ikkATThAnA karanA arthAt bhojanake lie baiThanepara eka bAra jo bhojana sAmane Ave use hI grahaNa karanA, cauthe dina upavAsa karanA aura pAMcaveM dina AcAmlaimalIke sAtha kevala bhAta grahaNa karanA, yaha ekakalyANakakI vidhi hai // 110 // cakalyANa vidhi-jo vidhi ekakalyANa vratameM kahI gayI hai use samatA, vandanA Adi Avazyaka kArya karate hue pAMca bAra karanA so paMcakalyANaka vidhi hai| yaha paMcakalyANaka vidhi caubIsa tIthaMkaroMko lakSya karake karanA cAhie / / 11 / / zIla kalyANaka vidhi-caturtha brahmacarya mahAvratameM jo eka so assI upavAsa batalAye haiM unameM upavAsa kara lenepara zIla kalyANaka vidhi-vrata pUrNa hotA hai| eka upavAsa eka pAraNA, dUsarA upavAsa dUsarI pAraNA, isa kramase karanepara isa vratameM 360 dina lagate haiN| bhAvanAvidhi-ahiMsAdi mahAvratoMmeM pratyeka vratakI pAMca-pAMca bhAvanAeM haiN| ekatrita karane 1. pazcimAdvArakasthAnaM m.| pazcimAhArakasthAnaM ng.| 2. kRtAvazyA ma., g.|
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ 442 harivaMzapurANe paJcaviMzatikalyANabhAvanAvidhiratra taH / tAvadbhireva boddhavyo vidvadbhirupavarNitaH // 11 // samyaktvavinayajJAnazIlasatvazrutazrutAH / samityekAntaguptInAM bhAvanA dharmyazuklagAH // 14 // saMklezecchAnirodhasya saMvarasya ca bhAvanAH / prazastayoga saMvegakaruNodvegabhAvanAH // 15 // mogasaMsAranirvedabhaktivairAgyamokSajAH / maiJyupekSA pramodAntAH khyAtAH kalyANamAvanAH // 16 // pratItya saptabhUmInAM jaghanyaparamAyuSAm / caturdazopavAsAstu vidheyA vidhivabudhaiH // 117 // tiryaggatAvaparyAptaparyAptAnAM nRNAM gatau / pratyekamapi catvAra aizAnAnte prabuddhayaH // 118 // dvAviMzatiratastUmacyutAnteSvamI tataH / veyakeSu kartavya aSTAdaza navasvapi // 19 // dvau navAnudizeSvetau ho vAnuttarapaJcake / aSTASaSTiramI sarve syurduHkhaharaNe vidhau // 120 // nAmatriNavatitvAdIruttaraprakRtIH prati / te catvAriMzadaSTAmiH karmakSayavidhau sa tam // 12 // para pAMca vratoMkI pacIsa bhAvanAe~ hotI haiN| unheM lakSya kara pacIsa upavAsa karanA tathA ekaeka upavAsake bAda eka-eka pAraNA karanA, yaha bhAvanA vidhi nAmakA vrata hai| yaha pacAsa dinameM pUrNa hotA hai // 112 // paMcaviMzati kalyANa bhAvanA vidhi-pacIsa kalyANa bhAvanAeM haiM, unheM lakSya kara pacIsa upavAsa karanA tathA upavAsake bAda pAraNA karanA yaha paMcaviMzati kalyANa bhAvanA vrata vidvAnoMke dvArA kahA gayA hai // 113 / / 1. samyaktva bhAvanA, 2. vinaya bhAvanA, 3. jJAna bhAvanA, 4. zIla bhAvanA, 5. satya bhAvanA, 6. zruta bhAvanA, 7. samiti bhAvanA, 8. ekAnta bhAvanA, 9. guptibhAvanA, 10. dhyAnabhAvanA, 11. zukla dhyAna bhAvanA, 12. saMkleza nirodha bhAvanA, 13. icchA nirodha bhAvanA, 14. saMvara bhAvanA, 15. prazastayoga, 16. saMvega bhAvanA, 17. karuNA bhAvanA, 18. udvega bhAvanA, 19 bhoganirveda bhAvanA, 20. saMsAranirveda bhAvanA, 21. bhuktivairAgya bhAvanA, 22. mokSabhAvanA, 23. maitrI bhAvanA, 24. upekSA bhAvanA aura 25. pramoda bhAvanA, ye pacIsa kalyANa bhAvanAe~ haiM // 114-116 / / duHkhaharaNa vidhi-duHkhaharaNa vidhimeM sarvaprathama vidvAnoMko sAta bhUmiyoMkI jaghanya aura utkRSTa AyukI apekSA caudaha upavAsa karanA cAhie // 117|| tadanantara tiyaMcagatike paryAptaka aura aparyAptaka jIvoMkI dvividha AyukI apekSA cAra upavAsa karanA caahie| usake bAda manuSyagatike paryAptaka aura aparyAptaka jIvoMkI dvividha AyukI apekSA cAra upavAsa karanA caahie| phira devagatimeM aizAna svarga takake do, usake Age acyuta svarga takake bAIsa, phira nau graiveyakoMke aThAraha, nau anudizoMke do aura paMcAnuttara vimAnoMke do isa prakAra saba milAkara ar3asaTha upavAsa karanA caahie| isa vratameM do upavAsake bAda eka pAraNA hotI hai| isa taraha ar3asaTha upavAsa aura cautIsa pAraNA donoMko milAkara yaha vidhi eka sau do dina meM pUrNa hotI hai| isa vidhike karanese saba duHkha dUra ho jAte haiM / / 118-120 // karmakSaya vidhi-karmakSaya vidhimeM nAma kamako terAnabe prakRtiyoMko Adi lekara samasta karmoMkI jo eka sau ar3atAlIsa uttara prakRtiyA~ haiM unheM lakSya kara eka sau ar3atAlIsa upavAsa karanA cAhie / isameM eka upavAsake bAda eka pAraNA hotI hai| isa prakAra upavAsa aura pAraNA donoMko milAkara do sau chiyAnabe dinameM yaha vrata pUrNa hotA hai| isa vratake prabhAvase karmokA kSaya hotA hai / / 121 // 1. prasuptayo saMvega-ma. / prazastaprayogasaMvega g.| 2. kAraNodvega ga., ma., k.| 3. pramAdAntAH ga., m.| 4. prazamAnte ma. / 5. prabuddhayan ? ma. prabuddhayaH g.| 6. paramUvaM ga. / 7. nAmatastrinavatvAdI-ma. /
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ catustrizaH sargaH AryA kalyANAtivizeSaiH pratikAryaiH prAtihAryakAraNagaH / jinaguNasampattistaiH paJcatustriMzadaSTaSoDazamiH // 122 // anuSTup dvAtriMzatA catuHSaSTayA hyaSTottarazatena taiH / divyalakSaNapaktiH syAdivyAtimahataH parA // 123 // syAtparasparakalyANA caturviMzativArataH / Adau SaSThopavAsaH syAtsamAptAvaSTamastathA // 24 // jinendraguNasaMpatti vidhi-jisameM pAMca kalyANakoMke pAMca, cauMtIsa atizayoMke cauMtIsa, ATha prAtihAryoMke ATha aura solaha kAraNa bhAvanAoMke solaha isa prakAra vezaTha upavAsa kiye jAveM tathA eka-eka upavAsake bAda eka-eka pAraNA kI jAve use jinendra guNa sampatti vrata kahate haiN| yaha vrata eka sau chabbIsa dina meM pUrNa hotA hai| isa vratake prabhAvase jinendra bhagavAnke guNoMkI prApti hotI hai arthAt isakA AcaraNa karanevAlA tIrthaMkara hotA hai // 122 / / divyalakSaNa paMkti vidhi-battIsa vyaMjana, cauMsaTha kalA aura eka sau ATha lakSaNa isa prakAra do sau cAra lakSaNoMkI apekSA jisameM do sau cAra upavAsa kiye jAveM use divyalakSaNa vidhi kahate haiN| isameM eka upavAsake bAda eka pAraNA hoto hai ataH donoMke milAkara cAra sau ATha dinameM yaha vrata pUrNa hotA hai| isa vratake prabhAvase yaha jIva atyanta mahAn hotA hai tathA usake atyanta zreSTha divya lakSaNoMkI paMkti prakaTa hotI hai // 123 // 'dharmacakra vidhi-dharmacakrameM hajAra arAe~ hotI haiN| unameM pratyeka arAkI apekSA eka upavAsa liyA gayA hai, isalie isa vratameM hajAra upavAsa haiM tathA sthAna bhI hajAra haiM isalie pAraNA bhI hajAra samajhanI caahie| isa taraha upavAsa aura pAraNA isameM kula do hajAra haiN| eka upavAsa eka pAraNA, punaH eka upavAsa eka pAraNA iso kramase isa vratakA AcaraNa karanA caahie| isa vratake Adi aura antameM eka-eka velA karanA Avazyaka hai| yaha vrata do hajAra cAra dinameM samApta hotA hai aura isase dharmacakrako prApti hotI hai| paraspara kalyANa vidhi-pAMca kalyANakoMke pA~ca upavAsa, ATha prAtihAryoke ATha aura cauMtIsa atizayoMke cauMtIsa isa prakAra ye saiMtAlIsa upavAsa haiN| ina saiMtAlIsako caubIsa bAra ginanepara jitanI saMkhyA siddha ho utane to isa vidhimeM upavAsa samajhanA cAhie aura jitane sthAna hoM utanI pAraNA jAnanI caahie| saiMtAlIsako caubIsa bAra ginanese gyAraha sau aTThAIsa hote haiM, isalie itane to upavAsa samajhanA cAhie aura sthAna bhI gyAraha sau aTThAIsa haiM isalie itanI hI pAraNA jAnanI cAhie / isa prakAra isa vratameM kula upavAsa aura pAraNA do hajAra do so chappana haiN| isake AcaraNa karaneko vidhi eka upavAsa eka pAraNA, punaH eka upanAsa eka pAraNA isa prakAra hai| yaha vrata do hajAra do sau chappana dina meM samApta hotA hai| isake prArambhameM eka velA aura antameM eka telA karanA par3atA hai| yaha vrata AcaraNa karanevAlekA kalyANa karanevAlA 1. dharmacakra vidhikA varNana karanevAlA zloka hamAre dvArA upalabdha pratiyoM meM nahIM hai parantu thomAn sva. paM. gajAdharalAlajIne apane anuvAdameM usakA varNana kiyA hai tathA zlokakA nambara bhI diyA hai ataH unake dvArA upalabdha pratiyoMmeM vaha zloka hogaa| isI bhAvanAse hamane anuvAdameM ukta paNDitajI ke anuvAdase ukta vratakI vidhi aMkita kI hai| 2. isa vratakI vidhi bhI paNDita gajAdharalAlajIke anuvAdake AdhArapara hI likhI hai| unake anuvAdameM 'Ado SaSThopavAsaH syAtsamAptAvaSTamastathA' isa paMktikA anuvAda isa vratakI vidhise haTakara Age bar3ha gayA hai, use isameM zAmila kiyA gayA hai|
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ 444 harivaMzapurANe vidhInAmiha sarveSAmeSA hi ca pradarzanA / ekazcaturthakAmikhyo dvau SaSThaM tu yo'STamaH / dazamAdyAstathA vedyAH SaNmAsyantopavAsakAH // 25 // AryA paJcadazIparyantA upavAsAH pratipadAditithiSu kAryAH / bahubhedA vijJeyA jinamArge sarvasaukhyasaMpannAH // 126 // mAdrapadazuklapakSe saptamyAmapyanantaphelaMsukhaphaladaH / parinirvANAkhyavidhiH prativarSamupoSaNIyastu // 127 // zAlinI ekAdazyAM prAtihAryaprasiddhaH tulyAM palyaiH zaM phalasyasya caiva / ekAdazyAM kRSNajAyAmazItiH SaT pUrvAzaM saMvidhatte hyanantam // 128 // anuSTup zuddhasya mArgazIrSasya tRtIyasyAmanantakRt / vimAnapaGktivairAjyaH caturthyA SaSThato vidhiH / / 129 / / eteSu vidhayaH kAryA yathAzakti zarIrimiH / svargApavargasaukhyasya pAramparyeNa hetavaH // 130 // hai // 124 / / isa prakaraNameM Upara jitanI vidhiyoMkA varNana kiyA gayA hai una sabameM sAmAnya rUpase yaha dikhA denA Avazyaka hai ki jahA~ upavAsake lie caturthaka zabda AyA hai vahA~ eka upavAsa, jahAM SaSTha zabda AyA hai vahAM do upavAsa aura jahA~ aSTama zabda AyA hai vahAM tIna upavAsa samajhanA caahie| isI prakAra dazamako Adi lekara chaha mAsaparyantake upavAsoMkI saMjJA jAnanI cAhie // 125 // pratipadAse lekara paJcadazI takakI tithiyoMmeM upavAsa karanA caahie| ye upavAsa aneka bhedoMko liye hue haiM aura jaina mArgameM inheM saba prakArake sukhoMse sampanna karanevAlA kahA hai // 126 // prativarSa bhAdoM sadI saptamIke dina upavAsa karanA caahie| yaha parinirvANa nAmaka vidhi hai tathA ananta sukharUpI phalako denevAlI hai // 127 / / bhAdoM sudI ekAdazIke dina upavAsa karanese prAtihArya prasiddhi nAmakI vidhi hotI hai tathA yaha palyoM pramANakAla taka sukharUpI phalako phalatI hai| hara eka mAsakI kRSNa pakSako ekAdaziyoMke dina kiye hue chiyAsI upavAsa ananta sukhako utpanna karate haiM // 128 // mArgazIrSa sudI tRtIyAke dina upavAsa karanA ananta mokSa phalako denevAlA hai tathA isI mAsakI caturthIke dina velA karanese vimAna paMkti vairAjya nAmakI vidhi hotI hai aura usake phalasvarUpa vimAnoMkI paMktikA rAjya prApta hotA hai / / 129 / / ina Upara kahI huI vidhiyoMmeM manuSyoMko yathAzakti vidhiyA~ karanI cAhie kyoMki ve sAkSAt aura paramparAse svarga 1. pratipadAdiSu ca kaaryaa-k.|' 2. phalasukhadaH m.| 3. viMzati saptAdhikAzcASTau ka., Da. / * asmin prakaraNe ka., Ga., ga. pustakeSu pArzvabhAge nimnAGkitAH zlokAH samAbaddhAH santi paraM tu racanAzaithilyAtte granthAGgabhUtAH santIti na pratibhAnti / pazcAt kenacit yojitA iti pratIyate / paM. gajAdharalAlena tu svakRtAnuvAde pravezitAste bhAdrapadakRSNapakSe SaSTyAM sUryaprabhastrayodazyAm / candraprabhanAmA ca jyotirmAlA ca palyaM tu // tataH kRSNadvAdazyAM nandIzvara ityudIritAnantaphalaH / kArtikazuklatRtIyAmadhiSThitazcApi vividhasarvArthavidhiH / / zrI paM. gajAdharalAlena anye'pi dvitrA: zlokA anUditAH yeSu kumArasaMbhava-sukumAravidhyorullekhaH kRtaH kitUpalabdhapustakeSu te zlokA nAvalokitAH, mumbaIstha sarasvatIbhavanapustake'pi ete zlokA na santi /
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ catustrizaH sargaH ityuktavidhirttAsau supratiSTho yatistadA / babandha tIrthakRnnAma zuddhaiH SoDazakAraNaiH // 131 // AryA nizaGkAdyaSTaguNA jinakathite mokSasatpathe zraddhA / darzana vizuddhirAstIrtha karaprakRtikRddhetuH // 132 // jJAnAdiSu tadvatsu ca mahAdaro yaH kaSAyavinivRtyA | tIrthaMkara nAmahetuH sa vinayasaMpannatAbhikhyaH // 133 // itsarrakSAyAM kAya manovacanavRttiranavadyA | vedyo mArgodyuktaiH sa zuddheH zIlavrateSvanaticAraH // 134 // ajJAnanivRttiphale pratyakSaparokSalakSaNajJAne / nityamabhiyuktatoktastajjJairjJAnopayogastu // 135 // janmajarAmaraNAmathamAnasazArIraduHkhasaMbhArAt / saMsArAdbhIruvaM saMvego viSayatRTchedo // 136 // AhArAbhayadAnaM taddinabhavaduH khamudyathAyogam / saMsAraduHkhaharaNaM jJAnamahAdAnamiSyate tyAgaH // 137 // anigUhitavIryasya hi vizarAru zarIramazuci mRtakAmam / saMyojayataH kArye tapo'pi mArgAnugAvezaH // 138 // bhANDAgAra hutAzopazamanavajAtavighnamanupadya / saMdhAraNa hi tapasaH sAdhUnAM syAtsamAdhiriha // 139 // guNavatsAdhujanAnAM kSudhAtRSAvyAdhijanitaduHkhasya / vyapaharaNe vyApAro vaivyAvRttyaM vyasudravyaiH // 140 // aura mokSa sambandhI sukha ke kAraNa haiM 130|| isa prakAra kahI huI vidhiyoMke kartA supratiSTha munirAjane usa samaya nirmala solaha kAraNa bhAvanAoMke dvArA tIrthaMkara nAmakarmakA bandha kiyA // 131 // jinendra bhagavAnke dvArA kathita samIcIna mokSamArga meM niHzaMkatA Adi ATha guNoMse sahita jo zraddhA hai use darzanavizuddhi kahate haiM / yaha tIrthaMkara prakRtike bandhakA prathama kAraNa hai || 132 // jJAnAdi guNoM aura unake dhArakoMmeM kaSAyako dUra kara jo mahAn Adara karanA hai vaha tIrthaMkara prakRti ke bandhameM kAraNabhUta vinayasampannatA nAmakI dUsarI bhAvanA hai // 133 // zIlavratoMkI rakSA meM mana, vacana aura kAyakI jo nirdoSa pravRtti hai use mArga meM udyukta puruSoM ko zuddha zIlavrateSvanatIcAra nAmakI bhAvanA jAnanI cAhie || 134|| ajJAnakI nivRttirUpa phalase yukta tathA pratyakSa aura parokSa bhedoMse sahita jJAnameM nirantara upayoga rakhanA so abhIkSNajJAnopayoga bhAvanA hai / / 135 // janma, jarA, maraNa tathA roga Adi zArIrika aura mAnasika duHkhoMke bhArase yukta saMsArase bhayabhIta honA so viSayarUpI tRSAko chedanevAlI saMvega bhAvanA hai || 136 || jisa dina AhAra grahaNa kiyA jAtA hai usa dina evaM paryAya sambandhI duHkhako dUra karanevAlA AhAradAna, abhayadAna aura saMsArake duHkhako haranevAlA jJAna mahAdAna zaktike anusAra denA so tyAga nAmakI bhAvanA hai // 137 // jJaktiko nahIM chipAnevAle evaM vinAzIka, apavitra aura mRtakake samAna zarIrako kArya meM lagAnevAle puruSakA mokSamArgake anurUpa jo udyama hai vaha tapa nAmako bhAvanA hai // 138 // bhaNDAra meM lagI huI agniko upazAnta karaneke samAna Agata vighnoM ko naSTa kara sAdhujanoMke tapakI rakSA karanA so sAdhusamAdhi nAmakI bhAvanA hai || 139 || guNavAn sAdhujanoMke kSudhA, tRSA, vyAdhi 1. zuddhazaktivrate - ma., kha. / 2. prAsukadravyaiH ( ka. Da. Ti. ) vasudravyaiH ma. / 445
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ 446 harivaMzapurANe arhatsu yo'nurAgo yazcAcArye bahuzrute yacca / pravacana vinayazcAsau cAturvidhyaM bhajati 'bhakteH // 141 // Avazyaka kriyANAM SaNNAM kAle pravartana niyate / tAsAM sAparihANijJeyA sAmAyikAdInAm // 142 // sAvadyayogavirahaM sAmAyikamekabhAvagaM cittam / guNakIrtistIrthaM kRtAM caturAde viMzateH stavakaH // 143 // dvayAsanA yAsu zuddhA dvAdazavartAH pravRttiSu prAjJaiH / sazirazcaturAnatikAH prakIrtitA vandanA vandyAH // 144 // dravye kSetre kAle mAve ca kRtapramAdanirharaNam / vAkkAya manaH zuddhayA praNIyate tu pratikramaNam // 145 // AgantukadoSANAM pratyAkhyAnaM tu varNyate'pohaH / kAyotsargaH "kAye mitakAlaM nirmamatvaM tu // 146 // paramatabhedasamarthajJAnatapo jinamahAma haijaMgati / mArgaprabhAvanA syAtprakAzanaM mokSamArgasya // 147 // dhenoriva nijavatse sautsukyadhiyaH sadharmaNi snehaH / pravacanavatsalatA syAtsasnehaH pravacane yasmAt // 48 // tIrthakara nAmakarmaNi poTaza tatkAraNAnyamUnyanizam / vyastAni samastAni ca bhavanti sadbhAvyamAnAni // 149 // 4 Adise utpanna duHkhako prAsuka dravyoMke dvArA dUra karanekA pratyakSa karanA so vaiyAvRtya bhAvanA hai || 140|| arhanta meM jo anurAga hai, AcAryameM jo anurAga hai, bahuzruta - aneka zAstroMke jJAtA upAdhyAya parameSThI meM jo anurAga hai aura pravacanameM jo vinaya hai vaha kramase arhad bhakti, AcArya bhakti, bahuzruta bhakti aura pravacana bhakti nAmaka cAra bhAvanAeM haiM ||141 || sAmAyika Adi chaha Avazyaka kriyAoM kI niyata samaya meM pravRtti karanA so AvazyakAparihANi nAmaka bhAvanA / / 142 / / samasta sAvadya yogoM kA tyAga kara cittako eka padArtha meM sthira karanA so sAmAyika hai| caubIsa tIrthaMkaroMke guNoMkA kathana karanA so stuti hai || 143 || jina pravRttiyoM meM do Asana, nirdoSa bAraha Avarta aura cAra zironatiyAM kI jAtI haiM unheM vidvajjana vandanIya vandanA kahate haiM // 144 // dravya-kSetra kAla aura bhAva ke viSaya meM kiye hue pramAdakA mana, vacana, kAyakI zuddhise nirAkaraNa karanA so pratikramaNa hai || 145 || Agantuka - AgAmI doSoMkA nirAkaraNa karanA pratyAkhyAna kahalAtA hai / aura nizcita samaya taka zarIra meM mamatAkA tyAga karanA kAyotsagaM hai // 146 // anya matoMke khaNDana karane meM samartha jJAna, tapazcaraNa evaM jinendra bhagavAnkI mahAmaha-pUjAoMse saMsAra meM mokSamArgakA prakAza karanA mArga prabhAvanA hai || 147|| jisa prakAra gAyakA apane bachar3emeM sneha hotA hai usI prakAra utsukatAse yukta buddhivAle manuSyakA sahadharmI bhAImeM jo sneha hai use pravacana vAtsalya kahate haiM kyoMki sahadharmI se jo sneha hai vaha pravacana se hI sneha hai || 148|| satpuruSoMke dvArA nirantara cintana kI huI ukta solaha bhAvanAeM, pRthaka-pRthak athavA samudAya rUpase tIrthaMkara nAmakarmake bandhakI kAraNa haiM // 149 // 1. bhakti: ma. / 2 kriyate ma. / 3. caturAdiviMzatistavaka: ma., ka., kha. / 4. vaNyaMte yo jJe ma. / 5. kAlo ma / 6. mitakArya ma / 7. sadbhiH bhavyamAnAni sadbhAvyamAnAni ( ka. Ti. ) /
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ 447 catustrizaH sargaH zArdUlavikrIDitam trailokyAsanakampezaktasubRhatpuNyaprakRtyAtmakaH pratyAkhyAya sa supratiSThasumunirbhaktaM tato mAsikam / ArAdhyAtha caturvidhA budhanutAmArAdhanA zuddhadhI triMzajjaladhisthitiH purusukhaM svarga jayantaM 'zritaH // 15 // bhukravA saMsRtisArasaukhyamatulaM tatrAhamindrocitaM sajjJAnatrayadRSTanetrasakarla trailokyatattvasthitiH / cyuravAto mavitA samudravijayAdevyA zivAyAM zivo nemIzo harivaMzazailatilako dvAviMzasaMkhyo jinaH // 151 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI mahopavAsavidhivarNano nAma catustrizaH sargaH // 30 // isa prakAra tInoM lokoMke AsanoMko kampita karane meM samartha tIrthaMkara prakRtinAmaka mahApuNya prakRtike bandha karanevAle supratiSTha munirAjane, eka mAsake AhArakA tyAga kara diyA tathA vizuddha buddhike dhAraka ho vidvajjanoMke dvArA stuta cAra prakArakI ArAdhanAoMkI acchI taraha ArAdhanA ko jisase bAIsa sAgarako sthitike dhAraka ho vizAla sukhase yukta jayanta svarga ( jayanta nAmaka anuttara vimAna ) meM utpanna hue // 150 // aba jinhoMne tona samyag jJAnarUpI netroMse tIna lokake padArthoMkI sthitiko dekha liyA hai aise supratiSTha munirAja, jayanta vimAnameM ahamindroMke yogya, saMsArake sArabhUta anupama sukhakA upabhoga kara vahA~se cyuta hoMge aura rAjA samudravijayakI zivA devIse harivaMzarUpI parvatake tilakasvarUpa nemozvara nAmake kalyANakArI bAIsaveM taM hoMge // 151 // isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM mahopavAsa vidhikA varNana karanevAlA cauMtIsavA~ sarga samApta huA // 34 // 1. sakta-ma., kh.| 2. sthitaH m.| 3. muktvA m.| 4. trailokyanetra m.|
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcatriMzaH sargaH upendravajrA ariSTanemezcaritaM nizamya yaduH paraM zreNika saMprahRSTaH / praNamya mAvAdatimuktakarSi jagAma kAntAsahito nizAnte / / 1 / / yathApurA tau mathurAsupuryA yatheSTamAkrIDanayAtisaktau / sudampatI tasthaturiSTabhogI sazaGkakaMsena samaya'mAnau / / 2 / / babhAra garbha yugalAtmakaM sA sudevakI kaMsamayasya hetum / sahAyamAvo hi vipakSayogAnmahAmayasyopanipAtahetuH // 3 // atha prasUtI sutayugmamasyAH sureNa saMkrAmitamindra vAkyAt / sunaigametizrutinA sumadraM subhadilodbhUtapuroktadhAzyAH // 4 // prajAtamAtraM khalu daivayogAta sudRSTijAyAvyasuputrayugmam / sa devakIsUtigRhe nidhAya jagAma devo nijadevalokam // 5 // pravizya kaMsaH svasRsUtigehaM nirIkSya nirjIvita jIvayugma / / pragRhya pAdeSu nirAda saidraH zilAtale tADitavAn sazaGkaH // 6 // krameNa sa dvandvayugaM prayAtaM ninAya devo'pyalakA sukAmAm / punazca kaMso'pyasuviprayuktamatADayatpUrvavadeva pApI // 7 // paDapya vighnA vasudevaputrAH svapuNyarakSyAstvalakAtihRdyAH / puroktasaMjJAH sukhalAlitAste zanairavardhanta tato'tirUpAH // 8 // athAnantara gautama svAmI kahate haiM ki he zreNika ! isa prakAra atimuktaka munirAjase bhagavAn ariSTanemikA carita sunakara vasudeva bahuta prasanna hue aura bhAvapUrvaka munirAjako namaskAra kara strI sahita apane ghara cale gaye // 1 // jinheM bhoga atyanta iSTa the aise donoM dampati icchAnusAra krIr3AmeM Asakta hote hue mathurApurImeM pahaleke samAna rahane lage aura mRtyuko zaMkAse zaMkita kaMsa inakI nirantara sevA-zuzrUSA karane lagA // 2 // tadanantara devakIne kaMsake bhayakA kAraNa yugala santAnarUpa garbha dhAraNa kiyA so ThIka hI hai kyoMki zatruoMmeM parasparake mila jAnese jo sahAya bhAva utpanna hotA hai, vaha zatruke lie mahAbhayakI prAptikA kAraNa ho jAtA hai / / 3 / / tatpazcAt prasUti kAlake Anepara jaba devakIke yagala putra utpanna hae taba indrakI AjJAse sanaigama nAmakA deva una uttama yugala putroMko uThAkara subhadila nagarake seTha sudRSTi kI strI alakA ( pUrvabhavakI revatI dhAyakA jIva ) ke yahAM pahuMcA aayaa| usI samaya alakAke bhI yugAliyA putra hue the parantu bhAgyavaza ve utpanna hote hI mara gaye the| naigama deva una donoM mRta putroM ko uThAkara devakI ke prasUti gRhameM rakha AyA aura usake bAda apane svarga lokako calA gayA / / 4-5 // zaMkAse yukta kaMsane bahanake prasUtikA gRhameM praveza kara una donoM mRtaka putroMko dekhA aura bhIlake samAna raudrapariNAmI ho paira pakar3akara unheM zilAtalapara pachAr3a diyA / / 6 / / tadanantara devakIne krama kramase do yugala aura utpanna kiye so devane unheM bhI putroMkI icchA rakhanevAlI alakA seThAnIke pAsa bheja diyaa| idhara pApI kaMsane bhI una niSprANa putroMko pahale ke samAna hI zilApara pachAr3a diyA / / 7 / / tadanantara apanA puNya ho jinakI rakSA kara rahA thA, jo alakA seThAnIke 1. -datimuktikarSi m.| 2. -tizakto ga., gha., ng,| 3. bhRta /
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ pacatrizaH sargaH pravardhamAneSvatha tatra teSu sudRSTisuzrAvakabhUtivRddhiH / apUrvanAnAvidhatrastulAbhaistadAtyazetAparabhUpaibhUtIH // 9 // ito'pi devakyapi bhartRvAkyAdapAkRtApatya viyogaduHkhA / zanaiH prapede pratipatkaleva dinottaraiH pUrvavadeva kAntim // 10 // athaikadA candrasite nizAnte nizAntakAnte zayane zayAnA / dadarza saptodayazaMsinaH sA padArthakAn svapna imAnnizAnte // 11 // pradIptamudyantaminaM tamo'ntaM samaJcakAntaM zazinaM prapUrNam / zriyaM sadignAgamahAbhiSekAM vimAnamAkAzatalAnnamacca // 12 // jvaladbRhajjvAlahutAzamuccaiH suradhvajaM ratnamarIcicakram | mRgAdhipaM cAnanamAvizantaM nizAmya saumyA bubudhe sakampA // 13 // apUrva susvapnavilokanAtsA savismayA hRSTatanUruhA tAnU / jagau prabhAte kRtamaGgalAGgA sametya patye'bhidadhe sa vidvAn // 14 // pratApavidhvastaripuH sutaste priyo'tisaubhAgyayuto'bhiSekI / divo'vatIryAtiruciH sthiro'mIrbhaviSyati kSipramino' jagatyAH // 15 // lie atyanta priya the, jinake nRpadatta, devapAla, anIkadatta, anIkapAla, zatrughna aura jitazatru ye nAma pahale kahe jA cuke the, jinakA sukhapUrvaka lAlana-pAlana ho rahA thA, tathA jo atyanta rUpavAn the aise vasudevake chahoM putra dhIre-dhIre vRddhiko prApta hone lage // 8 // tadanantara una putroMke vRddhigata honepara sudRSTi seThako nAnA prakArakI apUrvaM apUrva vastuoM kA lAbha hone lagA aura usake vaibhavakI vRddhi usa samaya anya rAjAoMke vaibhavako bhI atikrAnta kara diyA // 9 // idhara patike kahane se jisane santAna viyogajanya duHkhako dUra kara diyA thA aisI devakI bhI dhIre-dhIre pratipadakI candrakalA ke samAna dinoMdina pahale kI hI kAntiko prApta ho gayI // 10 // tadanantara eka dina devakI, candramAke samAna sapheda bhavanameM prAtaH kAlake samAna sundara zayyA para zayana kara rahI thI ki usane rAtrike antima praharameM abhyudayako sUcita karanevAle nimnalikhita sAta padArthaM svapna meM dekhe || 11|| pahale svapna meM usane andhakArako naSTa karanevAlA ugatA huA sUrya dekhaa| dUsare svapna meM usIke sAtha atyanta sundara pUrNa candramA dekhaa| tIsare svapnameM diggaja jisakA abhiSeka kara rahe the aisI lakSmI dekhii| cauthe svapna meM AkAza talase nIce utaratA huA vimAna dekhaa| pAMcaveM svapna meM bar3I-bar3I jvAlAoMse yukta agni dekhI / chaThe svapnameM U~ce AkAzameM ratnoMkI kiraNoMse yukta devoMkI dhvajA dekhI aura sAtaveM svapna meM apane mukhameM praveza karatA huA eka siMha dekhA / ina svapnoMko dekhakara saumyavadanA devakI bhaya se kA~patI huI jAga uThI ||12-13 || apUrvaM evaM uttama svapna dekhanese jise vismaya utpanna ho rahA thA, jisake zarIrameM romAMca nikala Aye the, aura jisane prAtaHkAlake samaya zarIrapara maMgalamaya alaMkAra dhAraNa kara rakhe the aisI devakIne jAkara patise saba svapna kahe aura vidvAn pati - rAjA vasudevane isa prakAra unakA phala kahA // 14 // "he priye ! tumhAre zIghra hI eka aisA putra hogA jo samasta pRthivIkA svAmI hogaa| tumane.. pahale svapna meM sUrya ko dekhA hai isase sUcita hotA hai ki vaha apane pratApase zatruoM ko naSTa karanevAlA hogaa| dUsare svapna meM pUrNa candramA dekhA hai usake phalasvarUpa vaha sabako priya hogaa| tIsare 449 1. bhUpabhUmi: ma. / 2. sUryam / 3. samantakAntaM ma / 4. ina: svAmI / 'rAjAdhipaH patiH svAmI bhartendra ina IzitA' iti dhanaJjayaH / 57
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ 450 harivaMzapurANe nizamya sA svapnaphalaM svabhartustathAstviti prItimatiprapatha / vyavasthitA garbhamadhana cAzu jagaddhitaM yauriva tApazAnyai // 16 // yathA yathAsau parivardhate'syAH pravardhamAnAGgamanaH sukhAyAH / tathA tathAvardhata bhUtadhAtryAM janasya sarvasya ca saumanasyam // 17 // rarakSa garbha prasavavyapekSaH svasuH sa saMkSobhagatastu kaMsaH / dinAni mAsAnasamaJjasAtmA guNAnapekSyo gaNayannalakSyaH // 18 // athodapAdi zravaNe tu pakSe hyadhokSajo bhAdrapadasya zukle / pavitrayan dvAdazikAM tithiM tAmalakSitaH saptama eva mAse // 19 // sazaGkhacakrAdisulakSitAGgaH sphuranmahAnIlamaNiprakAzaH / sa devakIsUtigRhaM svadIpsyA pradIptimAn dyotayati sma kRSNaH // 20 // svapakSageheSu tadAvirAsan svato nimittAni zubhAvahAni / vipakSageheSu mayAvahAni prabhAvatastasya narottamasya // 21 // tadA ca saptAhamahAtivarSa pravartamAne nizi jAtamAtram / halI svapitrA vivRtAtapatraM hariM gRhItvA gRhato niraid drAk // 22 // svapna meM diggajoM dvArA lakSmIkA mahAbhiSeka dekhA hai isase jAna par3atA hai ki vaha atyanta saubhAgyazAlI evaM rAjyAbhiSekase yukta hogaa| cauthe svapna meM AkAzase nIce AtA huA vimAna dekhA hai usase prakaTa hotA hai ki vaha svargase avatIrNa hogA / pA~caveM svapna meM dedIpyamAna agni dekhI hai isake phalasvarUpa vaha atyanta kAntise yukta hogA / chaThe svapna meM ratnoMkI kiraNoMse yukta devoMkI dhvajA dekhI hai isake phalasvarUpa vaha sthira prakRtikA hogA aura sAtaveM svapna meM mukhameM praveza karatA huA siMha dekhA hai isase jAna par3atA hai ki vaha nirbhaya hogA ||15|| isa prakAra patike mukhase svapnoMkA phala sunakara 'tathAstu' - aisA hI hogA - kahatI huI vaha atyadhika prItiko prApta huI / tadanantara jisa prakAra AkAza, santApakI zAntike lie jagat hitakArI meghako dhAraNa karatA hai usI prakAra usane zIghra hI jagatkA hita karanevAlA garbha dhAraNa kiyA || 16 || jisake zArIrika aura mAnasika sukhakI vRddhi ho rahI thI aisI devakIkA vaha garbha jyoM-jyoM bar3hatA jAtA thA tyoM-tyoM pRthivIpara samasta manuSyoMkA saumanasya bar3hatA jAtA thA // 17 // parantu kaMsakA kSobha uttarottara bar3hatA jAtA thA / phalasvarUpa jisakI AtmA atyanta nIca thI, jo garbhastha bAlakake guNoM kI apekSA nahIM rakhatA thA aura jo alakSyarUpase garbhake mahInoM tathA dinoMkI ginatI lagAtA rahatA thA aisA kaMsa, prasavakI pratIkSA karatA huA bahutake garbhaMkI rakSA kara rahA thA arthAt usapara pUrNa dekha-rekha rakhatA thA |18|| saba bAlaka no mAsameM hI utpanna hote haiM parantu kRSNa zravaNa nakSatra meM bhAdramAsake zuklapakSako dvAdazI tithiko pavitra karate hue sAtaveM hI mAsa meM alakSita rUpa se utpanna ho gaye ||19|| jinakA zarIra zaMkha-cakra Adi uttamottama lakSaNoMse yukta thA, jinake zarIrase dedIpyamAna mahAnIlamaNike samAna prakAza prakaTa ho rahA thA aura jo prakRSTa kAntisahita the aise kRSNane apanI kAntise devakIke prasUtikA gRhako prakAzamAna kara diyA thA ||20|| usa samaya usa puruSottamake prabhAvase snehI bandhujanoM ke gharoMmeM apane Apa acche-acche nimitta prakaTa hue aura zatruoMke gharoM meM bhaya utpanna karanevAle nimitta prakaTa hue // 21 // na dinoM sAta dinase barAbara ghanaghora varSA ho rahI thI phira bhI utpanna hote hI bAlaka kRSNako baladevane uThA liyA aura pitA vasudevane unapara chattA tAna diyA evaM rAtri ke samaya hI donoM 1. prItamatiH prapadya ma / 2. athodayAdizramaNe ma. / 3. pradIpavAn ma. / pradIpamAn ga. /
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ pazcatriMzaH sargaH 451 alakSitaH kaMsamaTaiH prasuptaH prasuptapaure samaye purasya / sa gopuradvArakapATasaMdhi vipAvya viSNukramayugmasaMgAt // 23 // payaHkaNe ghrANapuTaM praviSTe shishostddidvaatgmiirnaade| kSate ciraJjIva jayasvavighnastvamityanuzratya tadopariSTAt // 2 // priyograsenena nRpeNa dattAM priyAzirSa tossyuto'gdiittm| rahasyarakSA kriyatAM pratIkSya vimuktirasmAttava daivakeyAt // 25 // pravardhatA bhrAtRzarIrajAyAH suto'yamajJAtamareritISTam / tadaugrasenImabhivandya vAcamamU vinirjagmaturAzu puryAH // 26 // jvaladviSANo vRSamaH purastAtpradIpayanmArgamagAtsa tUrNam / mahAnubhAvAdyamunA harerdAg babhUva vicchinnamahApravAhA // 27 // dhunI samuttIya tato'bhigamya vanaM ca vRndAvanamatra goSThe / sunandagopaM sayazodamAptaM kramAgataM tau nizi dRSTavantau // 28 // samaya tAbhyAmaharasyabhedaM pravarddhanIyaM nijputrbuddhyaa| zizaM vizAlekSaNamIkSaNAnAM mahAmRtaM kAntimayaM sravantam // 29 // tatazca tatkAlabhavAM yazodAzarIrajAM vizvasanAya shtroH| araM samAdAya sametya devyai pradAya tau tasthatarapralakSyau // 30 // zIghra hI gharase bAhara nikala par3e / / 22 / / usa samaya samasta nagaravAsI so rahe the tathA kaMsake subhaTa bhI gaharI nIMdameM nimagna the isalie koI bhI unheM dekha nahIM skaa| gopura dvArapara Aye to kivAr3a banda the parantu zrIkRSNake caraNayugalakA sparza hote hI unameM nikalane yogya sandhi ho gayI jisase saba bA usa samaya pAnIkI eka bUMda bAlakako nAkameM ghusa gayI jisase use chIMka A gyii| usa chIMkakA zabda bijalI aura vAyuke zabdake samAna atyanta gambhIra thaa| usI samaya Uparase AvAja AyI ki 'tU nirvighna rUpase cirakAla taka jIvita raha / ' gopura dvArake Upara kaMsake pitA rAjA ugrasena rahate the| ukta AzIrvAda unhIMne diyA thaa| unake isa priya AzIrvAdako sunakara baladeva tathA vasudeva bahuta prasanna hue aura ugrasenase kahane lage ki he pUjya ! rahasyako rakSA kI jaaye| isa devakIke putrase tumhArA chuTakArA hogA / / 24-25 // isake uttarameM ugrasenane svIkRta kiyA ki 'yaha hamAre bhAIkI patrIkA patra zatrase ajJAta rahakara vaddhiko prApta ho|' usa samaya ugrasenake ukta vacanakI prazaMsA kara donoM zIghra hI nagarIse bAhara nikala gaye // 26 // usa samaya, jisake soMga dedIpyamAna the aisA eka baila Age-Age mArga dikhAtA huA bar3e vegase jA rahA thaa| yamunAkA akhaNDa pravAha baha rahA thA parantu zrIkRSNake prabhAvase usakA mahApravAha zIghra hI khaNDita ho gayA // 27|| tadanantara nadIko pAra kara ve vRndAvanakI ora gye| vahA~ gAMvake bAhara khirakAmeM apanI yazodA stroke sAtha sunanda nAmakA gopa rahatA thaa| vaha vaMza-paramparAse calA AyA inakA bar3A vizvAsapAtra vyakti thaa| baladeva aura vasudevane rAtrimeM hI use dekhA aura donoMko putra sauMpakara kahA ki dekho bhAI! yaha putra vizAla netroMkA dhAraka hai tathA netroMke lie kAntirUpI mahAamRtako varasAnevAlA hai| ise apanA putra samajhakara bar3hAo aura yaha rahasya kisIko prakaTa na ho sake isa bAtakA dhyAna rakho / / 28-29 / / tadanantara usI samaya utpanna huI yazodAkI putrIko lekara donoM zIghra hI vApasa A gaye aura zatruko vizvAsa dilAneke lie use rAnI devakIke lie dekara gupta rUpase sthita ho gaye // 30 // 1. pUjya ? pratIkSa m.|
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ 452 harivaMzapurANe svasuH prasUtiM pratividye kaMsaH prasUtyagAraM 'vighRNaH pravizya / vilokya bAlAmaM malAmamuSyAH patiH kadAcitpramavedarimeM // 31 // vicintya zaGkAkulitastadeti nirastakopo'pi sa dIrghadarzI / svayaM samAdAya kareNa tasyAH praNudya nAsAM cipiTIcakAra // 32 // sa devakI mAnasa tApakArI sutAntadarzI kila nirvRtAramA | atiSThadantarhitaraudrabhAvaH sukhena tAvatkaticiddinAni // 33 // tato vrajasthaH kRtajAtakarmA stanaMdhayo'sau kRta kRSNanAmA / pravardhate nandayazodayostu pravardhayan prItimabhUtapUrvAm // 34 // gadAsicakrAGkuzazaGkhapadmaprazasta rekhAruNapANipAdaH / sa gopagopIjanamAnasAni sakAmasuttAnazayo jahAra // 35 // surUpamindIvaravarNazobhaM stanapradAnavyapadeza godhyaH / ahaMyavaH pUrNapayodharAstamatRptanetrAH papurekatAnam // 36 // itaH kadAcidvaruNena kaMso nimittavijJena hitaiSiNoktaH / nRpaidhate te riputra kazcitpure vane vA parimRgyatAM saH // 37 // tato'STamAkhyAnazanaM tapo'sau cakAra kaMso ripunAzabuddhyA / purAbhyupetArtha samarthanAya sudevatAH procurupetya vAstam // 38 // purAtapaHsAdhitadevatAstA imA vayaM te vada vastu kRtyam / vihAya itarapANI kSaNena kaH kaMsaripurnirasyaH // 39 // tadanantara bahanakI prasUtikA samAcAra pAkara nirdaya kaMsa prasUtikA - gRhameM ghusa gayA / vahA~ nirdoSa kanyAko dekhakara yadyapi isakA krodha dUra ho gayA thA tathApi dIrghadarzI honeke kAraNa usane vicAra kiyA ki kadAcit isakA pati merA zatru ho sakatA hai / isa zaMkAse Akulita hokara usane usa kanyAko svayaM uThA liyA aura hAthase masalakara usakI nAka capaTI kara dI ||31-32|| isa prakAra devakIke manako santApa karanevAle kaMsane jaba dekhA ki aba isake putra honA banda ho gayA hai taba vaha santuSTa ho hRdayakI krUratAko chipAtA huA kucha dinoM taka sukhase nivAsa karatA rahA ||33|| tadanantara jisakA jAtasaMskAra kara kRSNa nAme rakhA gayA thA aisA vrajavAsI bAlaka nanda aura yazodAkI abhUtapUrvaM prItiko bar3hAtA huA sukhase bar3hane lagA ||34|| jaba vaha bAlaka citta par3A huA gadA, khaDga, cakra, aMkuza, zaMkha tathA padma Adi cihnoMkI prazasta rekhAoMse cihnita lAla-lAla hAtha-paira calAtA thA taba gopa aura gopiyoM ke manako barabasa khIMca letA thA || 35|| nIla kamala jaisI sundara zobhAko dhAraNa karanevAle usa manohara bAlakako, pUrNa stanoMko dhAraNa karanevAlI gopikAe~ stana dene ke bahAne atRpta netroMse TakaTakI lagAkara dekhatI rahatI thIM ||36|| idhara kisI dina kaMsake hitaiSI varuNa nAmaka nimittajJAnIne usase kahA ki rAjan ! yahA~ . kahIM nagara athavA vanameM tumhArA zatru bar3ha rahA hai usakI khoja karanI cAhie // 67 // tadanantara zatruke nAzakI bhAvanAse kaMsane tIna dinakA upavAsa kiyA so pUrva bhavameM isane jina deviyoM ko yaha kahakara vApasa kara diyA thA ki abhI kucha kAma nahIM hai agale bhavameM AvazyakatA par3e to sahAyatA karanA / ve deviyAM pUrva svIkRta kAryako siddha karaneke lie Akara kaMsase kahane lagoM ki 1. vijJa ma. / 2. vigatA ghRNA dayA yasya saH vighRNaH ma., ga / 3 cipiTIMcakAra ma / 4 balabhadranArAyaNI muktvA /
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcatriMzaH sargaH jagAvasau ko'pi mamAsti vairI pravardhamAnaH kvacidapyalakSyaH / tamAzu yUyaM parimRgya mRtyormukhe kurudhvaM karuNAnapekSAH // 40 // itIritaM tAH pratipadya yAtAH pradRzya caikograzakuntarUpA / pranudya hantrI hariNAttatuNDA pracaNDanAdA praNanAza bhItA // 41 // kupUtanA pUtanabhRtamUrtiH prapAyayantI saviSastanau tam / sa devatAdhiSTitaniSThurAsyo vyarIraTaccUcukacUpaNena // 42 // svapanniSIdannurasA prasarpan padaM dadannaskhalitaM pradhAvan / kalAbhilApo navanItamadyannajogama jiSNurahardinAni // 43 // anaHzarIrAmaparAM pizAcIM sa cApatantIM dhanapAdaghAtI / vibhImaJjAJjanazailazomI pRthUdayastAM pRthuko'pi ko'pi // 44 // yazodayA dAmaguNena jAtu yadRcchayodUkhalabaddhapAdaH / nipIDayantau ripudevatAgau nyapAtayattau jamalArjunau saH // 45 // sunandagopena yazodayA ca sudRSTazeoktiH zubhazaizavAdau / savismitAbhyAmabhinandyamAno bAlaH sa dRzyo vavRdhe vanAnte // 46 // sa gopatiM dRptamazeSa ghoSamitastato dRSTamudagra ghoSam / mahArNavaM vA pratipUrNa yantaM jaghAna kaNThodbalanAtsukaNThaH // 47 // ye hama saba tumhAre pUrvaM bhavake tapase siddha huI deviyAM haiN| ApakA jo kArya ho vaha kahie, balabhadra aura nArAyaNako chor3akara kaMsakA kauna-sA zatru kSaNa-bhara meM naSTa karane yogya hai so batAo // 38-39 // kaMsane kahA ki hamArA koI vairI kahIM gupta rUpase bar3ha rahA hai so tuma loga dayAse nirapekSa ho zIghra hI patA lagAkara use mRtyuke mukhameM karo - use mAra DAlo ||40|| isa prakAra kaMsake dvArA kathita bAtako svIkRta kara ve deviyA~ calI gyiiN| unameM se eka devI zIghra hI ugra-- bhayaMkara pakSIkA rUpa dikhAkara Ayo aura coMca dvArA prahAra kara bAlaka kRSNako mAranekA prayatna karane lagI parantu kRSNa ne usakI coMca pakar3akara itanI jorase dabAyI ki vaha bhayabhIta ho pracaNDa zabda karatI huI bhAga gaI || 41 || dUsarI devI pUtana bhUtakA rUpa rakhakara kupUtanA bana gayI aura apane viSa sahita stana unheM pilAne lagI / parantu devatAoMse adhiSThita honeke kAraNa zrIkRSNakA mukha atyanta kaThora ho gayA thA isalie unhoMne stanakA agrabhAga itane jorase cUsA ki vaha becArI cillAne lagI ||42 // bAlaka kRSNa kabhI to sotA thA, kabhI baiThatA thA, kabhI chAtIke bala sarakatA thA, kabhI lar3akhar3Ate paira uThAtA huA calatA thA, kabhI daur3A-daur3A phiratA thA, kabhI madhura AlApa karatA thA aura kabhI makkhana khAtA huA dina-rAta vyatIta karatA thA ||43|| tIsarI pizAcI zakaTakA rUpa rakhakara unake sAmane AyI parantu kRSNa bAlaka honepara bhI atyanta nirbhaya the, aMjanagirike samAna zobhAyamAna the aura atyadhika abhyudayako dhAraNa karanevAle koI anirvacanIya puruSa the isalie unhoMne jorakI lAta mArakara hI use naSTa kara diyA || 44 || kisI dina upadravakI adhikatA ke kAraNa yazodAne kRSNakA paira rassIse kaMsakara okhalI meM bAMdha diyA thaa| usI dina zatrukI do deviyA~ jamala aura arjuna vRkSakA rUpa rakhakara unheM pIr3A pahu~cAne lagIM parantu kRSNane usa dazAmeM bhI donoM deviyoMko girA diyA - mAra bhagAyA // 45 // zubha bAlyakAlake prArambhameM hI sunandagopa aura yazodAne jisakI adbhuta zakti dekhI thI tathA AzcaryaM se cakita ho jisakI prazaMsA kI thI aisA vaha darzanIya - manohara bAlaka vanake madhya meM bar3hane lagA ||46 || eka 453 1. bhUSaNena ma / 2. dadansaMskhalitaM ka. / 3. ataH zarIrAM ma / zakaTarUpAmityarthaH / 4. kopI ga. / 5. sudRSTizakti: ga. / 6. vanAntare ga. /
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ 454 harivaMzapurANe kudevapASANamayAtivaIranAkulo vyAkulagokulAya / dadhAra govardhanamUrdhvamuccaiH sa bhUdharaM bhUdharaNorudordhyAm // 48 // bhamAnuSaM kRSNaviceSTitaM tassakarNamAkarNya balene varNyam / kRtopavAsavyapadezato'gAdmajaM savitrI sutadarzanAya // 19 // sukaNThagopAlakailopagItaM sutAraghaNTAdhvanigodhanADhyam / mahIdhrapAde vanarandhramogAtpurandhiradhyAsya' parAM tiM sA // 50 // kvaciJcitaM snigdhasukRSNavarNaiH kvacicca sodyblmdrshubhaiH| gavAM gaNairvIkSya vanaM jaharSa bhavatyapatyapratimaM hi hRSTayai // 51 // tRNAmbutRptA: stanalagnavatsAH praduhyamAnAzca parA ghaTonIH / dadarza gA goSThagatAstadaiSA pravRttaromAJcasukhAbhirAmA // 52 // savatsadhenudhvamayo'tidhIrA ravAzca gopIdadhimanthanorathAH / mano'mijaha harimAturuJcairgamIranAdA na haranti kiM vA // 53 // tato'minandI hRdi nandagopo yazodayopetya yazovizuddhAm / sa devakI svAminikA nikAyairmanasvinI bhaktiyuto nanAma // 54 // dina chaThI devI bailakA rUpa banAkara Ayo / vaha baila bar3A ahaMkArI thA, gopAloMkI samasta bastImeM jahA~-tahAM dikhAI detA thA, joradAra zabda karatA thA aura sabako Dubote hue mahAsAgarake samAna jAna par3atA thA parantu sundara kaNThake dhAraka kRSNane usakI garadana mor3akara use naSTa kara diyA bhagA diyA // 47 // sAtavIM devIne pASANamayI tIna varSAse kRSNako mAranA cAhA parantu ve usa varSAse raMcamAtra bhI vyAkula nahIM hae pratyata unhoMne ghabar3Aye hae gokUlakI rakSA karaneke lie pRthivIkA bhAra dhAraNa karanese vizAla apanI donoM bhujAoMse govardhana parvatako bahuta U~cA uThA liyA aura usake nIce sabakI rakSA kI // 48 // jaba kRSNakI isa lokottara ceSTAkA patA kAnoM-kAna baladevako calA taba unhoMne mAtA devakIke sAmane isakA varNana kiyaa| use suna vaha kiye hue upavAsake bahAne putrako dekhaneke lie vraja-gokulakI ora gyo||49|| vahAM parvatakI zAkhApara sthita, sundara kaNThake dhAraka gopAlakoMke mukha gotase jhaMkRta evaM ghaNTAoMke joradAra zabdoMse sahita godhanase yukta vanakhaNDameM baiThakara yaha parama santoSako prApta huI // 50 // kahIM to vaha vana, kRSNake raMgake samAna snigdha evaM uttama kRSNa varNavAlo gAyoMke samahase vyApta thA aura kahIM balabhadrake samAna sapheda varNavAlI gAyoMke samahase yukta thaa| use dekha mAtA devakI bahuta hI prasanna huI so ThIka hI hai kyoMki putrakI samAnatA prApta karanevAlI vastu bhI harSake lie hotI hai / / 51 // jo ghAsa aura pAnIse santuSTa thIM, jinake thanoMse bachar3e lage hue the, gopAla loga jinheM duha rahe the tathA ghar3oMke samAna jinake bar3e-bar3e stana the aisI gozAlAoMmeM khar3I eka-se bar3hakara eka sundara gAyoMko dekhakara mAtA devakoke romAMca nikala Aye aura vaha sukhase suzobhita hone lagI // 52 / / usa samaya vahAM bachar3oMke sAtha gAyoMke raMbhAnekI dhvani phaila rahI thI tathA gopiyoM dvArA dahI mathe jAnekA joradAra zabda prasarita ho rahA thaa| una sabase devakIkA mana atyadhika harA gayA so ThIka hI hai kyoMki gambhIra zabda kyA nahIM harate haiM ? // 53 // tadanantara jo mana hI mana atyadhika harSita ho rahA thA, aise nanda gopane yazodAke sAtha Akara, yazase vizuddha, aneka logoMke samUhase sahita, gauravazAlinI svAminI devakIko bhakti 1. balarAmeNa / 2. mAtA devkii| 3. kapolagItaM gh.| 4. mAgA m.| 5. radhyAsa m.| 6. dRSTaye m.| 7. rAmAH m.|
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAtrazaH sargaH supItavAsoyugalaM vasAnaM vanevataMsIkRtavarhivarham / akhaNDanIlotpalamuNDamAlaM sukaNThikAbhUSitakambukaNTham // 55 // suvarNakarNAmaraNojjvalAme subandhujIvAlika mucchamaulim / hiraNyaro cirvayeprakoSTha supAdagopALa kasAnuvaMzam // 56 // yazodayAnIya yazodayADhyaM praNAmitaM putramasau savitrI / sugopaveSaM nikaTe niSaNNaM parAmRzanto ciramAluloke // 57 // jagau ca devI vipine'pi vAsastavedRzApazyadRzo yazode / yazasvini ilAdhyatamo jagatyAM na rAjyalAmo'bhimato'napatyaH // 58 // jagAda gopI bhavatI yathAha tathaiva me svAmini satyametat / tathaiva saMtoSavizeSapoSI priyAziSA jIvatu nityabhRtyaH // 59 // ihAntare sA sutadarzanena sunirbharaprasnutasustanau tau / zazAka no saMvaritaM kSarantau na saMvRtiH syAtsati cittabhede // 60 // ripormayAtputra viyojito'si na duSTabuddhayeti vizuddhimantaH / stanakSararakSIranibhena rAzI pradarzayantIva tadA rarAja // 61 // prakAzamIruH sahasA tato'sau halAyudhaH kSIraghaTena dakSaH / tadAbhyaSiJcatsvayamaJcitAsthAM na muhyati prAptakRtau kRtI hi // 62 // pUrvaka namaskAra kiyA // 54 // tatpazcAt jo pIle raMgake do vastra pahane hue thA, vanake madhya meM mayUra - picchako kalaMgI lagAye hue thA, akhaNDa nIla kamalako mAlA jisake zirapara par3I huI thI, jisakA zaMkha ke samAna sundara kaNTha uttama kaNThIse vibhUSita thA, suvarNake karNAbharaNoMse jisakI AbhA atyanta ujjvala ho rahI thI, jisake lalATapara dupahariyAke phUla laTaka rahe the, jisake zirapara UMcA mukuTa ba~dhA huA thA, jisakI kalAiyoMmeM suvarNake dedIpyamAna kar3e suzobhita the, jisake sAtha aneka sundara gopAla bAlaka the evaM jo yaza aura dayAse sahita thA aise putrako lAkara yazodAne devakIke caraNoMmeM praNAma kraayaa| uttama gopake veSako dhAraNa karanevAlA vaha putra praNAma kara pAsameM hI baiTha gayA / mAtA devakI usakA sparza karatI huI cirakAla taka use dekhatI rahI // 55-57 // devakIne yazodAse kahA ki he yazasvini yazode ! tU aise putrakA nirantara darzana karatI hai ataH terA vanameM bhI rahanA prazaMsanIya hai| yadi pRthivIkA rAjya bhI mila jAye para santAna na ho to vaha rAjya acchA nahIM lagatA ||58|| isake uttara meM gopI yazodAne kahA ki he svAmini ! Apane jaisA kahA hai yaha vaisA hI satya hai / mere manake santoSako atyadhika rUpase puSTa karanevAlA yaha sadAkA dAsa Apake priya azIrvAdase ciraMjIva rahe yahI prArthanA hai ||59 // isI bIca putrako dekhanese devakI rAnIke donoM stana atyadhika dUdhase paripUrNa ho gaye / vaha una jharate hue stanoMko rokane meM samartha nahIM ho sakI so ThIka ho hai kyoMki cittameM bheda par3a jAnepara kisI bAtakA chipAnA nahIM ho sakatA ||60|| usa samaya stanoMse jharate hue dUdha ke bahAne rAnI, 'he putra ! zatruke bhayase maiMne tujhe viyukta kiyA hai duSTa buddhise nahIM' apane antaraMgako isa vizuddhiko dikhAtI huI samAna suzobhita ho rahI thI ||61 || 'kahIM rahasya na khula jAye' isase bhayabhIta ho buddhimAn baladevane usI samaya svayaM hI dUdhake ghar3ese premapUrNa mAtAkA abhiSeka kara diyA - usake Upara dUdhase bharA ghar3A ur3ela diyA so ThIka hI hai kyoMki kuzala manuSya avasara ke 1. valayaH prakoSThaM ma. / 2. sAnuvaMze ma. / 3. yazazca dayA ceti yazodaye tAbhyAm ADhya sahitam / 4. doSI ma. / 5. prastuta ma / 6. maJcitAsthA ga. / 455
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ 456 harivaMzapurANe tato hariprekSaNalabdhasaukhyAM' halI samAnIya samAptakAryAm / pravezya sAdhvIM mathurAM punastaM nyavedayadvRttamapi svapitre // 63 // kalAguNAn pratyahametya dakSamazikSaya kezavamAzu zIrI / sthiropadeze praNate na ziSye gurUpadezAH kSapayanti kAlam // 64 // sa bAlabhAvAtsu kumArabhAvastathaivamudbhinnakucAH kumAraH / suyauvanonmAdabharAH 'surAsairarIramatkailiSu gopakanyAH // 65 // karAGgulisparzasukhaM sa rAseSvajIjanadgopavadhUjanasya / sunirvikAro'pi mahAnubhAvo mumudrikAnanda maNiryathArghyaH // 66 // yathA harau bhUrijanAnurAgo jagAma vRddhiM hRdi vRddhisUcI / tathAsya tene virahAnurAgo vihArakAle virahAturasya // 67 // dviSaM tamanveSTumitaH praviSTaH sa zaGkayA kaMsaripuH kadAcit / vrajaM nijairAvajadacyuto'smAtpuro'bhyupAyAdgamito jananyA // 68 // satra spaSTakRtATTahAsAM kurAkSasI rukSanirIkSaNAsyAm / adhokSajo vIkSya vivRddhakAyAM zarIrayaSTya vikRtAM jaghAna // 69 // anusAra kArya karanemeM kabhI nahIM cUkate || 62 || tadanantara kRSNake dekhanese jise sukha prApta huA thA aura jisake dugdhAbhiSekakA kArya samApta ho cukA thA aisI sAdhvI mAtA devakoko lAkara baladevane mathurApurI meM praviSTa karAyA aura isake bAda unhoMne yaha samAcAra apane pitA vasudevake lie bhI sunAyA // 63 // kRSNa atyanta catura the ataH baladevane pratidina jA-jAkara unheM zIghra hI kalAoM aura guNoMkI zikSA dI thI so ThIka hI hai kyoMki sthira rUpase upadeza grahaNa karanevAle vinayI ziSya ke milane para guruoMke upadeza vyarthaM hI samaya nahIM naSTa karate arthAt zIghra hI use nipuNa banA dete haiM ||64|| kumArake samAna atyanta nirvikAra athavA atyanta komala hRdayako dhAraNa karanevAle vaha kumAra kRSNa, krIr3AoMke samaya atizaya yauvanake unmAdase bharI evaM prasphuTita stanoMvAlI gopakanyAoM ko uttama rAsoM dvArA kror3A karAte the || 65 // | ve rAsakrIr3AoMke samaya gopabAlAoMke lie apane hAtha kI aMguliyoMke sparzase honevAlA sukha utpanna karAte the parantu svayaM atyanta nirvikAra rahate the / jisa prakAra uttama aMgUThI meM jar3A huA zreSTha maNi strIke hAtha kI aMgulikA sparza karatA huA bhI nirvikAra rahatA hai usI prakAra mahAnubhAva kRSNa bhI gopabAlAoMkI hastAMgulikA sparza karate hue bhI nirvikAra rahate the || 66 || krIr3Ake samaya kumAra kRSNa se milane para vRddhiko sUcita karanevAlA manuSyoMkA atyadhika anurAga jisa prakAra hRdayameM vRddhiko prApta hotA thA usI prakAra unake virahkAlameM virahase pIr3ita manuSyoMkA virahAnurAga bhI vRddhiko prApta hotA thA / bhavArtha - khela ke samaya kRSNako pAkara jisa prakAra logoMko prasannatA hotI thI usI prakAra unake abhAva meM logoM ko virahajanya santApa bhI hotA thA // 67 // kRSNakI lokottara ceSTAe~ suna eka dina kaMsako inake prati sandeha ho gayA aura vaha vairI jAna inheM khojane ke lie gokula AyA / kRSNa apane sakhAoMke sAtha usake samIpa A rahe the-- parantu mAtAne koI upAya raca unheM AtmIya janoMke dvArA nagarake bAhara vrajako bheja diyA || 68 || vrajameM eka tADavI nAmakI pizavI AyI jo jora-jora se aTTahAsa kara rahI thI, jisake netra aura mukha donoM hI atyanta rUkSa the, jisakA zarIra atyanta bar3hA huA thA aura jisakI zarIrayaSTi 1. saukhyA ma / 2. surAza - ma / sundara rAsakrIDAbhiH / 3 jananyA : ma. 1 4. nATavIM ma /
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ 457 paJcatriMzaH sargaH suzAlmalIkhaNDasumaNDapasya'sudurbharAstammatatiM pareSAm / tamukSipantaM svadayaM viditvA bhyavartayatsA jananI vizaGkA // 7 // nivRttya kaMsaH puMri ghoSaNAM svairghossydevviduktkaaro| gaveSaNArtha dviSato nijasya sa pApazApAbhimukhaH sukhArthI // 1 // bhujaGgazayyAmiha siMhavAhaM zarAsanaM cApyajitaM jayAntam / sapAJcajanyAbjamathAruhedyaH karotyadhijyaM pariparayecca // 72 // dadAti tasmai puruSottamAya parAjitAzeSaparAkramAya / alabhyalArma samabhISTamiSTaH prahRSTakaMsaH puruSAntarajJaH // 73 // iti pravRttizravaNAtpravRttAstatastadArohaNapUrvikAsu / kriyAsu nistarjitavRttayazca mahIkSito jagmurato vilakSAH // 7 // athAnayabhAnurupendramarthI sahodaro'sau khalu kaMsavadhvAH / tadIyasAmarthyamudIkSya jAtu prajAtatoSo mathurApurI tAm // 75 // mahAhizayyAmiha sajjitAM tAM vilokya candravyapadezapRSTAm / samAruhadbhISaNabhogibhogAM svabhAvazayyAmiva zaurirAzu // 76 // atyanta vikRta thI kRSNane use dekhate hI mAra bhagAyA // 69 / / vrajameM eka zAlmalI vRkSakI lakar3IkA maNDapa taiyAra ho rahA thA vahAM usake aise bar3e-bar3e khambhoMkA samUha par3A thA jise dUsare loga uThA nahIM sakate the parantu kRSNane unheM akele hI uThAkara Upara car3hA diyaa| yaha jAna mAtAne niHzaMka ho unheM vrajase vApasa lauTA liyA // 70|| duSTa evaM sukhArthI kaMsako jaba kRSNa gokulameM nahIM mile taba vaha mathurA lauTa aayaa| usI samaya usake yahA~ siMhavAhinI nAgazayyA, ajitaMjaya nAmakA dhanuSa aura pAMcajanya nAmakA zaMkha ye tona adbhata padArtha prakaTa hue| kaMsake jyotiSIne batAyA ki 'jo koI nAgazayyApara car3hakara dhanuSapara DorI car3hA de aura pAMcajanya zaMkhako phUMka de vahI tumhArA zatru hai', ataH jyotiSIke kahe anusAra kArya karanevAle kaMsane apane zatrukI talAza karaneke lie AtmIya janoMke dvArA nagarameM yaha ghoSaNA karA dI ki 'jo koI yahA~ Akara siMhavAhinI nAgazayyApara car3hegA, ajitaMjaya dhanuSako DorIse sahita karegA aura pAMcajanya zaMkhako // vaha pUruSoMmeM uttama tathA sabake parAkramako parAjita karanevAlA samajhA jaavegaa| puruSoMke antarako jAnanevAlA kaMsa usapara bahuta prasanna hogA, apane Apako usakA mitra samajhegA tathA usake lie alabhya iSTa vastu degA' // 71-73 / / ___ kaMsakI yaha ghoSaNA suna aneka rAjA mathurA Aye aura nAgazayyApara car3hane Adiko kriyAoMmeM pravatti karane lage parantu saba bhayabhIta ho lajjita hote hae cale gaye // 74 // eka dina kaMsakI strI jIvadyazAkA bhAI bhAnu, kisI kAryavaza gokula gyaa| vahAM kRSNakA adbhata parAkrama dekha vaha bahuta prasanna huA aura unheM apane sAtha mathurApurI le AyA / / 75 // yahAM, jisake samIpakA pradeza atyanta susajjita thA, jisakA pRSTha bhAga candramAke samAna ujjvala thA evaM jisake Upara bhayaMkara sarpoke phaNa lahalahA rahe the aisI mahAnAga zayyApara kRSNa kamAla. 1. sudurbharAstambhatatiH m.| 2. puraghoSaNAM m.| 3. devavidukta-ma. / 4. siMhavAha m.| 5. sa ruSAntarajJaH m.| 6. nistejitavRttayaH ga, / 7. sajjitAntaM m.| 8. cendrasya pade sa pRSTvA ma. (?) / cendrasya padeza dRSTvA ga. (?) /
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ 458 harivaMzapurANe dhanustato'dhijyamasau vyadhatta bhujaGgamodgINavikIrNadhUmam / apUrayacchaGkhamakhedamAzAH prapUrayantaM nikhilA ninAdaiH // 77 // janastadAlokya tadAtilokaM tadIyamAhAtmyamudIyamAnam / aghoSayarakSubdhasamudraghoSo mahAnaho ko'pyayamityazeSaH // 7 // kukaMsazaGkAM vahatAgrajena nijena nItyA prahito haristu / mahAnukUlo vrajamAtmanInaiH sahAvrajattIvraguNAnurAgaiH // 79 // zAlinIcchandaH garbhAdhAnAtpUrvamA prasUterAbaddhAntarvairabhAvo'pi zatruH / mattaH kuryAtki jhudAttasya puMso jainAddharmAt pUrvajanmaprayAtAt // 8 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryasya kRtI kRSNabAlakrIDAvarNano nAma paJcaviMzaH sargaH // 35 // svAbhAvika zayyAke samAna zIghra car3ha gaye // 76 // tadanantara unhoMne sAMpoMke dvArA ugale hue dhUma ko bikheranevAle dhanuSako pratyaMcAse yukta kiyA aura zabdoMse samasta dizAoMko bharanevAle zaMkhako kheda rahita-anAyAsa hI pUrNa kara diyA / / 77 // usa samaya kRSNake prakaTa hote hue lokotara mAhAtmyako dekhakara samasta logoMne ghoSaNA kI ki aho, kSubhita samudrake samAna zabda karanevAlA yaha koI mahAn puruSa hai / / 78! kRSNakA yaha parAkrama dekha bar3e bhAI baladevako duSTa kaMsase AzaMkA ho gayI isalie unhoMne mahAn AjJAkArI kRSNako, sAtha-sAtha jAnevAle guNoMke tIvra anurAgI AtmIya janoMke sAtha vrajako bhejaa| bhAvArtha-baladevane kaMsase zaMkita ho kRSNako akelA nahIM jAne diyA kintu 'yaha bahuta guNI hai, isalie saba loga ise bhejane jAo' yaha kahakara apane pakSake bahuta-se logoMko unake sAtha kara diyA / / 79 / / gautama svAmI kahate haiM ki jo pUrva janmameM prApta hue jaina dharmase utkRSTatAko prApta huA hai usa manuSyakA madonmatta zatru kyA kara sakatA hai ? bhale hI vaha garbhAdhAnase pUrva aura janmake pahale hI hRdayameM vairabhAva bA~dhakara baiThA ho // 8 // isa prakAra ariSTanemipurANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM kRSNakI bAlakrIr3AoMkA varNana karanevAlA paiMtIsavA~ sarga samApta huaa|||35||
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaTtriMzaH sargaH mAlinIcchandaH atha viruvadalijyArUDhabANAsanAyAM kalaravakalahaMsIzaGkazayyAzritAyAm / ripuzikhimadapakSakSodapakSodayAyAM zaradi harinavazrIlIlayAdhyAsitAyAm // 1 // dhananivahavidhAtAyauramAJcandrahAsA vighaTitaghanapaGkA medinI kAzahAsA / katipayadinabhAviprauDhakaMsAbhivAtaprakaTitaharihAsAkAravidyotatIva ( vadyotane sA) // 2 // vipulapulinaphenavyAjataH svacchanadyaH sahajajalasarasyaH puNDarIkApadezAt / sitakusumanibhena svairvanAntaizca zailA hariyaza iva zubhraM dAgdadhAnA virejaH // 3 // phalaku cagurubhArAkAntirAkrAnta sasyapracurarucirakAsat knjukodraasmaanaa| pramadavazavikAsinyurvarA sarvato'bhAdabhinavaharikaNThAzleSaNotkaNThiteva // 4 // prasavabharavibhUti vyagratAvyagragarmagrahaNasamayahRSyadgovRSodghoSaghoSAH / zaradi hRdayatoSaM poSayantisma viSNoH prasabhamiha ripUrNA peSarNa ghoSayantaH // 5 // viditaharisamIhazcApi kaMsastadAnIM punarapi tadapAyopAyadhIgopavargam / kamalaharaNahetordurgamabhyaGgabhaujAM hRdamapi viSamAhi prAhiNodhAmunaM saH // 6 // athAnantara gUMjate hue bhramararUpI pratyaMcAse yukta bANAsana jAtike vRkSarUpI dhanuSase suzobhita, kabUtararUpI zaMkha aura kalahaMsarUpI zayyAse sahita tathA zatrurUpI mayUroMke mada aura paMkhoMko naSTa karanevAlI zarad Rtu Ayo so aisI jAna par3atI thI mAno kRSNakI navIna lakSmIkI lolAse hI sahita ho| bhAvArtha-jisa prakAra kRSNane ujjvala nAgazayyApara ArUr3ha ho zaMkha bajAyA thA aura dhanuSa dhAraNa kiyA thA usI prakAra vaha zarad Rtu bhI kalahaMsarUpI nAgazayyApara ArUr3ha ho kabUtararUpI zaMkhako bajA rahI thI tathA bANAsana vRkSarUpI dhanuSako dhAraNa kara thI // 1 // usa samaya AkAzameM meghoMkA samaha naSTa ho gayA thA tathA candramAkA prakAza phailane lagA thA isalie vaha atyadhika suzobhita ho rahA thaa| isI prakAra 'pRthivIkI vipula kIcar3a naSTa ho gayI thI tathA usapara kAzake phUla-phUla uThe the isalie vaha aisI jAna par3atI thI mAno kucha dina bAda jo atizaya balavAn kasakA ghAta honevAlA hai usase prakaTa honevAle kRSNake aTTahAsako hI pahalese dhAraNa karane lagI ho // 2 // usa samaya svaccha nadiyoMmeM vizAla pulinoMko Takkarase phena nikala rahA thA, svAbhAvika jalase bhare sarovaroMmeM sapheda-sapheda kamala phUla rahe the aura parvatoMke apane vanoMmeM sapheda-sapheda phUla khila uThe the unase ve aise jAna par3ate the mAno una sabake bahAne zrIkRSNake zukla yazako hI zoghra dhAraNa kara rahe hoM // 3 // phalarUpI stanoMke bhArI bhArase AkrAnta, sarvatra vyApta dhAnakI sAtizaya kAntirUpI colIse suzobhita aura harSAtirekase saba ora vikasita-naye-naye aMkuroM ko dhAraNa karanevAlI upajAU bhUmirUpI ramaNI usa samaya naye rAjA zrIkRSNake kaNThAliMganake lie utsukake samAna jAna par3atI thI // 4 // usa zarad RtumeM santatike bhArarUpa vibhUtise prApta honevAlI vyagratAse vyagra evaM garbhadhAraNake yogya samaya pAkara harSita hone vAlI gAyoM aura bailoMke joradAra zabda zrIkRSNake hRdaya sambandhI santoSako mAno isalie hI barabasa puSTa kara rahe the ki ve unake zatruoMke naSTa hone kI ghoSaNA kara rahe the / / 5 / / yadyapi kaMsa, zrIkRSNakI ceSTAko jAna cukA thA tathApi unake naSTa karaneke upAyoMmeM buddhi lagAnevAle usa duSTane phira bhI usa samaya kamala lAneke lie samasta gopoMke samUhako yamunAke 1. bhAsA ga, gha, ng.| 2. kena m.| 3. zobhamAna / 4. toss-m.| 5. tadapAyepApadhI-ma.. 6. mtyngg-m.| 7. viSamA ahayo yasmin / 8. preSayAmAsa / 9. yamunAyA irda yAmunam /
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe nijabhujabalazAlI helayaivAvagAhya hRdamapi kupitotthaM kAliyAhiM mahogram / phaNamaNikiraNaudhodgIrNavahnisphuliGgavyatikaramatikRSNaM maMbhu kRSNo mamarda // 7 // taTaruhaviTapAgravyagragopapraNAdasphuTahaladharadhIradhvAnasaMhRSTadehaH / bhujanihatabhujaGgaH saMsamucchitya padmAnupataTamaTatisma drAk marutvAnivAsI // 4 // pravilasadatimAsvatpItavAsA balena pramadamaravazena prollasanmecakena / saramasamupagUDhazcoDhato'mAdbhujAbhyAmasitasitazilAgreNeva so'bdaH savidyut // 9 // nihitakamalamArAn gopakairapratoriH paraguNamasahiSNuH soSNamucchvasya dRSTA / samamaNaditi zIghraM nandagopAtmajAyAH sarabhasamiha gopA mallayuddhAya santu // 10 // iti vihitamahAjJo mallayuddhAya mallAnatikaThinakaniSThajyeSThamadhyaprarUDhAn / drutataramupakaNThe svasya cakre sa cakrakrakacanizitacittaH kartukAmastadAnIm // 11 // caritamidamakAlakSepi vijJAya zatroH sthiramativasudevazcApyanAvRSTiyuktaH / jJapayitumapi sarva jyeSThavarga sa vArtAmagamayadiha zIghraM saMnidhAnAya tasya // 12 // viditaripuviceSTAste nava jyeSThamukhyA rathaturagapadAtipronmadebhaiH svasainyaiH / saramasamabhijagmumatalaM bhUSayantaH zaThahRdayamakasmAtsasmayaM dArayantaH // 13 // usa hradake sammukha bhejA jo prANiyoMke lie atyanta durgama thA aura jahA~ viSama sA~pa lahalahAte rahate the // 6 // apanI bhujAoMke balase suzobhita kRSNa anAyAsa hI usa hradameM ghusa gaye aura jo kupita hokara sAmane AyA thA, mahAbhayaMkara thA, phaNapara sthita maNiyoMkI kiraNoMke samUhase jo agnike tilagoMkI zobhA prakaTa kara rahA thA tathA atyanta kAlA thA aise kAliya nAmaka nAgakA unhoMne zIghra hI mardana kara DAlA ||7|| kinAreke vRkSakI zAkhAoMpara car3he dhabar3Aye hue gopoMkI jaya-jayakAra tathA balabhadrake gambhIra zabdase jinakA samasta zarIra romAMcita evaM harSita ho rahA thA tathA bhujAoMse jinhoMne kAliya bhujaMgako naSTa kiyA thA aise zrIkRSNa kamala tor3akara vAyuke samAna zoghra hI taTake samIpa A gaye // 8 // dedIpyamAna pItAmbarase suzobhita zrIkRSNa jyoM hI hradase bAhara nikale tyoM hI Anandake samUhase vivaza, nIlAmbarase suzobhita balabhadrane donoM bhujAoMse unakA gADhAliMgana kiyaa| usa samaya nIlAmbaradhArI gauravaNaM balabhadrase AliMgita pItAmbaradhArI zyAma salone kRSNa, aise jAna par3ate the jaise bijalI sahita zyAma megha, kAlI aura sapheda zilAoMke agrabhAgase Aligita ho rahA ho / / 9 / / dUsaroMke guNoMko sahana nahIM karanevAlA vairI kaMsa, gopAloMke dvArA sAmane rakhe hue kamaloMke samUhako dekhakara garama-garama ucchvAsa bharane lgaa| tadanantara usane zIghra hI yaha AjJA dii| nanda gopake putrako Adi lekara samasta gopa yahAM mallayuddhake lie avilamba taiyAra ho jAveM // 10 // isa prakAra mallayuddha ke lie kar3I AjJA dekara cakra aura karoMtake samAna tIkSNa cittakA dhAraka kaMsa mallayuddha ke lie icchuka ho zIghra hI atyanta balavAn choTe-bar3e aura madhyama zreNIke malloMko usI samaya bulAkara apane pAsa rakha liyA // 11 // sthira buddhike dhAraka vasudevane, apane anAvRSTi putrake sAtha salAhakara zatrukI isa ceSTAko tatkAla samajha liyA aura apane samasta bar3e bhAiyoMko batalAne tathA unheM zIghra hI mathurAmeM upasthita honeke lie khabara bheja dI // 12 // jinhoMne zatrukI ceSTAko jAna liyA thA aise vasudevake nau hI bar3e bhAI, ratha, ghoDe. padAti aura 1. zIghram m.| 2. bhedaH m.| 3. vAyuriva ( ga- tti.)|
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ SatriMzaH sargaH 461 ciraviyutakanIyodarzanavyAjatastAn pRthutaramathurA tAmAgatAn yAdavendrAn / abhimukhamapazaGko'vetya kaMsaH sazaGko nibhRtakRtanatiH prAvezayatsAnujAn saH // 14 // puru puragRhazobhAdarzanAttRptanetrAstadadhiratiniyuktAvAsakAste yatheSTam / pratidinamupasevyA dAnamAnapraNAmaiH praNayamiva vahantastasthurantarvidAhoH // 15 // halabhRdavakRtArtho mallayuddhAbhilASaM vRSadhavalavizeSo'tyantavijJo vidhissuH / atinipuNamatistAM saMnidhau tasya dhIro vadati laghu yazodAM snAnamAkalpayeti // 16 // cirayasi kimiti svaM vismRtAtmIyadehe na sakRdasakRduktA na svabhAvaM jahAsi / na hi zucizumazuktyutpAditodAramukkAmaNiratibhRtavelA cApalaM svaM jahAti // 17 // iti saha ciravAse'pyuktapUrvA na jAtu hyaticakitamayA sA sAzrunetrA niruktiH / drutataramupakalpya snAnamannaprasiddhaya prakRtamakRta yatnaM snAtumetau nadI tau // 18 // avadaditi balastaM kRSNamekAntavartI kimiti mukhamidaM te dIrghanizvAsasAsram / himahatarucipanacchAyamacchAyamadya prathayati pRthumantastApamAcakSva hetum // 19 // madonmatta hAthiyoMse yukta apanI senAoMke dvArA pRthivItalako bhUSita karate aura akasmAt Agamanase duSTa kaMsake ahaMkArapUrNa hRdayako vidIrNa karate hue zIghra hI mathurAkI ora cala par3e // 13 // yaduvaMzI rAjAoMko vizAla mathurA nagarIko ora AyA dekha yadyapi kaMsa zaMkAse yukta ho gayA thA tathApi jaba use yaha batAyA gayA ki ye cirakAlase viyukta choTe bhAI-vasudevako dekhaneke lie Aye haiM taba usane niHzaMka ho sAmane jAkara unakA svAgata kiyA, unheM acchI taraha namaskAra kiyA aura choTe bhAiyoMse sahita una samasta bhAiyoMkA nagarameM praveza karAyA // 14 // vizAla mathurA nagarIke gharoMkI zobhA dekhanese jinake netra santuSTa ho gaye the tathA nagarIke adhipati-kaMsane jinheM uttamottama bhavana pradAna kiye the, aise ve saba yaduvaMzI rAjA mathurA nagarImeM rahane lge| kaMsa dAna, mAna tathA namaskArake dvArA pratidina unakI sevA karatA thaa| yadyapi ve bAhya meM aisI ceSTA dikhAte the jaise prema hI dhAraNa kara rahe hoM tathApi antaraMgameM atyadhika dAha rakhate the // 15 // tadanantara jinhoMne samasta kAryakA acchI taraha nizcaya kara liyA thA, jinake avayava vRSabhake samAna sapheda the, jo atyanta vijJa the, jinakI buddhi atyanta nipuNa thI aura jo kRSNake hRdayameM yaddhakI abhilASA utpanna karanA cAhate the aise dhIra-vIra balabhadrane gokala jAka sAmane hI yazodAse kahA ki jaldI snAna kara / / 16 / / kyoM isa taraha dera kara rahI hai, tU apane zarIrakI sambhAlameM hI bhUlI huI hai, eka bAra nahIM aneka bAra kahA phira bhI apanI Adata nahIM chodd'tii| ThIka hI hai ujjvala evaM zubha zuktiyoMke dvArA uttama muktAmaNiyoMko utpanna karanevAlI samudrakI velA apanI caMcalatA nahIM chor3atI hai| cirakAla taka sAtha-sAtha rahanepara bhI balabhadrane yazodAse aise kaTuka vacana pahale kabhI nahIM kahe the isalie vaha bahuta hI cakita tathA bhayabhIta ho gayo / yadyapi usane kahA kucha nahIM phira bhI usake netroMse AMsU nikala aaye| vaha cupacApa zIghra hI snAna kara bhojana banAneke lie prakRta-avasarAnukUla yatna karane lgii| idhara kRSNa aura balabhadra donoM snAna karaneke lie nadI cale gaye / / 17-18 // ekAntameM pahuMcanepara balabhadrane kRSNase kahA ki Aja tumhArA yaha mukha lambI-lambI sA~soM tathA azruoMse yukta kyoM hai ? tuSArase kumhalAye hue kamalake samAna kAntise rahita tumhArA yaha 1. tadadhipatinA kasena niyuktAH pradattA AvAsA yebhyaste / 2. hRdaye maatsryopetaaH| 3. haladhRdavadhRtArtho ma , kh.| 4. vRSalavadhavizeSodantavijJo ma., kha. /
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ 462 harivaMzapurANe praNayasahitamisthaM praznitaH prAha kRSNaH prahasitamukhapanaM padmamAlokya vAkyam / zRNu vacanamihArya tvaM madIyaM prasiddhaM sphuTavadanavikArAllakSitaM cittaduHkham // 20 // zrutagururasi vidvAn vetsi lokAnuvRttiM tvamupadizasi mArga cAryavayaM purasya / tadiha maNa supUjyAM yujyate me yazodAmatiparuSavacobhiste tiraskartamadya // 21 // iti suvihitamanyu gaGgadattaM gadantaM hRSitatanuruho'sau gADhamAzliSya doAm / avadadaviralAzrupAtasaMsUcitAntaHkaraNavizadavRttiH sarvavRttAntamasmai // 22 // munivacanamavandhyaM tajarAsandhajAyAH paTumadavazavRtteha~ tuto vRttamAdau / nidhanamapi ca SaNNAM devakIgarbhajAnAM kSumitahRdayakaMsApAditaM kopahetum // 23 // prasavasamayato'rvAggokule lInavRtti ripuvihitamanekApAyamapyatra bAlyAt / prabhRti sakalamagre mallasaMgrAmamugraM viracitamavadhArya dviDvadhe'dhatta cittam // 24 // haririti harivaMzaM rauhiNeyAdazeSaM pitRjanagurubandhuM bhrAtRvarga viditvA / premadamurumuvAha zrImukhAmbhojalakSmI haririva gurubhUbhRdbharirakSAsanAthaH // 25 // hitasahajatayotthasnehasaMpRktamAvau susariti yamunAyAM tau mahAmInalIlau / jalaviharaNadakSau snAnamAsevyasevyau nijasadanamagAtAmanvitau gopavargaH // 26 // makha kisI bhArI mAnasika santApako prakaTa kara rahA hai so usakA kAraNa kaho // 19 / / isa prakAra premasahita pUche hue kRSNane, prasanna mukha kamalase yukta balabhadrakI ora dekhakara yaha vacana kahe ki he Arya ! mere vacana sunie| mere mukhapara prakaTa hue vikArase merA mAnasika duHkha prakaTa ho rahA hai, yaha ThIka hai| Apa zAstrajJAnase zreSTha vidvAn haiM, lokakI rItiko jAnate haiM aura he pUjya ! Apa nagaravAsI logoMko zreSTha upadeza dete haiM phira yaha to batAie ki Aja Apako hamArI pUjya mAtA yazodAkA atyanta kaThora vacanoMse tiraskAra karanA kyA ucita thA? // 20 // isa prakArake vacanoM dvArA zoka prakaTa karate hue kRSNakA balabhadrane donoM bhujAoMse gAr3ha AliMgana kara liyaa| harSase unakA zarIra romAMcita ho gyaa| tadanantara avirala azrudhArAse hRdayakI svaccha dRttiko sUcita karate hue unhoMne kRSNake lie saba vRttAnta kaha sunAyA / / 21 / / unhoMne sabase pahale tIvra ahaMkArako vazIbhUta jarAsandhakI putrI kaMsakI strI jIvadyazAke lie atimuktaka munine jo avandhya-satya vacana kahe the ve sunaaye| tadanantara kSubhitahRdaya kaMsane devakIke garbhase utpanna hue chaha putroMko apanI jAnameM mAra DAlA yaha krodhavardhaka samAcAra sunaayaa| phira, tuma prasavake samayase pahale hI utpanna hue the aura utpanna hote hI tumheM hama gokulameM chipAkara yazodAke yahAM rakha gaye the yaha khaa| tadanantara bAlyakAlase hI lekara zatrune mAraneke jo nAnA sAdhana juTAye unakA nirUpaNa kiyaa| antameM yaha batAyA ki isa samaya kaMsa bhayaMkara mallayuddhakA nizcaya kara tumhAre mAranemeM citta lagA rahA hai / / 22-24 / / isa prakAra jyoMhI kRSNane bar3e bhAI balabhadrase samasta harivaMza, pitA, guru, bandhu tathA bhAiyoMkA hAla jAnA tyoMhI ve Anandase atyadhika mukha-kamalakI zobhAko dhAraNa karane lage-harSAtirekase unake mukha-kamalakI lakSmI khila utthii| aura ve bar3e bhAIrUpI parvatase prApta atyadhika rakSAse yukta ho siMhake samAna suzobhita hone lage // 25 // tadanantara janmajAta hitabuddhise utpanna snehase jinake antaHkaraNa paraspara mila rahe the, jo mahAmacchoMkI lIlA dhAraNa kara rahe the evaM jalakrIr3AmeM jo atyanta catura the aise donoM bhAiyoMne yamunA nadImeM snAna kiyaa| tatpazcAt gopa samUhase sevanIya donoM bhAI unhIM gopoMke 1. balam / 2. viSNuM kRSNamityarthaH / 3. balAt / 4. prmdpuru-m.| 5. lakSmIhaririva ma. /
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ 463 SatriMzaH sargaH shubhprimlsdystaaphaiynggviinsphuttsurssusuupvynyjnkssiirddhnaa'| viracitamaNibhUmau hemapAnyAM sahetau mRduvizadasusikthaM zAlimaktaM hi bhuktvA // 27 // "sumRdusurabhigandhyudvartitAsyasvapANI svakarakisalayau tau digdhadivyAnuliptau / [svakarakisalayAttodigdhadivyAnulepau] dalitaharitapUgailAditAmbUlarAgapravitatamukharAgAdbhAsamAnAdharoSTau // 28 // vividhakaraNadakSI mallavidyAnavadyau kRtacalanasuveSau nIlapItAmbarAbhyAm / bRhadurasi vidhAyodArasindUradhUlIrabhinavavanamAlAmAlatImuNDamAlau // 29 // sthiramanasi vidhAya dhvaMsanaM kaMsazatrozcalacaraNanighAtairdhAriNI kSomayantau / 'samamaramatighoraimalaveSaiH savargaH puramami mathurAM tau celaturgApavargaH // 30 // abhipataduragendra rAsamaM dUrasantaM pathi hi puraniveze vighnayantaM bRhadhvam / vivRtavadanarandhaM cApatantaM durantaM kuturagamavadhIttaM kezavaH kezinaM saH // 31 // nagaramabhivizantau dvAritau vAraNendrAvaviratamadalekhAmaNDitApANDugaNDau / yugapadariniyogAdApatantau viditvA tutuSaturiva dRSTA yuddharaGgAdimallau // 32 // sAtha-sAtha apane ghara A gaye // 26 // gharapara donoM sAtha-sAtha maNijaTita bhUmimeM gaye aura vahA~ unhoMne sAtha-hI-sAtha, jisake sItha atyanta komala aura ujjvala the aisA zAlidhAnakA bhAta, zubha sugandhita evaM tatkAla tapAye hue dhIse svAdiSTa dAla, zAka, dUdha aura dahIke sAtha jomaa| jomaneke bAda atyanta komala aura sugandhita candanAdi dravyoMke cUrNase kullA kiyA, hAthoM meM unhIMkA udvartana kiyA, apane kara-kisalayameM lekara gAr3hA-gAr3hA sundara lepa lagAyA, kaTI huI harI supArI tathA ilAyacI Adise yukta pAna khaayaa| pAnakI lAlIse unake mukhakI svAbhAvika lAlI aura bhI adhika bar3ha gayI jisase unake adhara tathA oTha atyanta sundara dikhane lage // 27-28|| tadanantara jo nAnA AsanoMke lagAne meM catura the, mallavidyAke nirdoSa jJAtA the, nIlAmbara aura pItAmbara dhAraNa kara jinhoMne calaneke yogya sundara veSa dhAraNa kiyA thA, lambecaur3e vakSasthalapara uttama sindUrakI raja lagAkara jinhoMne nUtana vanamAlA aura mAlatIkA seharA dhAraNa kiyA thA, aura jo apane dRr3ha manameM vairI kaMsake mAranekA nizcaya kara caMcala caraNoMke AghAtase pRthivIko kampita kara rahe the aise donoM bhAI, atizaya bhayAnaka malloMke vegase yukta evaM apane-apane vargake logoMse sahita gopoMke sAtha zoghra hI mathurAkI ora cale / / 29-30 // mArgameM kaMsaka bhakta eka asurane nAgakA rUpa banAyA, dUsarene kaTu zabda karanevAle gadhAkA aura tIsarene duSTa ghor3ekA rUpa banAyA tathA nagara-pravezameM vighna DAlate hue sabake-saba muMha phAr3akara sAmane Aye parantu kRSNane una sabako mAra bhagAyA // 31 // nagarameM praveza karate hue donoM bhAI jaba dvArapara pahuMce to zatrukI AjJAse unapara eka sAtha campaka aura pAdAbhara nAmaka do hAthI hUla diye gye| una hAthiyoM ke bhUre raMgake gaNDasthala, nirantara jharatI huI madako rekhAoMse suzobhita the| una hAthiyoMko sAmane Ate jAnakara donoM bhAI aise santuSTa hue jaise yuddhakI raMgabhUmimeM Agata prathama malloMko dekhakara hI santuSTa ho rahe 1. haiyaGgavInaM m.| 2. dadhnaH m.| 3. bhuktam ga.1 4. 28-29 zlokayoH sthAne kha pustake evaM pAThaH-sumadusurabhigandhyudartanodvatitAsyasvakara kisalayo 'tI mllvidyaanvdyau| kRtacalanasUveSau nIlapItAmbarAmyAM bRhadurasi vidhAyodArasindUradhUlIH / / abhinavavanamAlAmAlatImuNDamAlo drdlitsubimbodbhaasmaanaadhrossttho| 5. palita m.| 6. samam aram iticchedaH / 7. vArito m.|
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ 464 harivaMzapurANe salalitamitasthau campakaM zIrapANiH 'phaNiripurapi nAgaM tatra pAdAmarAkhyam / abhavadabhinavaM tadvismayApAdi puMsAM naravarakarimaladvandvayordvandvayuddham // 33 // dRDhapadahatigADhAkrAnti cotpATayantau kuTilitakeraruddhAn dantidantAnamAtAm / pRthu bhujabalalolotpATyamAnAgrabandhakSitibhRduragaveSTaprauDhavaMzAGkurAn vA // 34 // adayamathasamUlonmUlitollAsitA bhasvaradana parighAtairghora nirghAtaghoSaiH / virasaviraTite mau tau nihasya praviSTau puramururavavelAkSveDitAsphoTagopaiH (1) // 35 // kamalakisalayodyattoraNadvArazobhAM nRpajanapadazumbhaccakravAlAlayAlim / bhujazikharanighRSTajyeSTha mallAMsakUTau vizadamavizatAM tau tAM mahAraGgabhUmim // 36 // svacaraNabhujadaNDAkuJcitAkArazomAnyabhinaya dRDhadRSTikSeparamyANi rejuH / calita calanavastraprAntakAntAni raGge harihaladhara helAvalgitAsphoTitAni // 37 // ripurayamiha kaMso'yaM jarAsandhalokaH saliladhivijayAdyAste dazAmI saputrAH / sahalisaharicakA lokino lAGgalorathaM pratipuruSa mazeSaM saMjJayAdarzaya tAn // 38 // hoM ||32|| unameM se balabhadra to bar3I sundaratAke sAtha campaka hAthIke sAmane ar3a gaye aura kRSNa pAdAbhara hAthI ke sAmane jA DaTe / tadanantara nara malla aura hastimalloMkI jor3iyoM meM aisA mallayuddha huA jo dekhanevAle manuSyoMke lie bilakula nayA tathA Azcarya utpanna karanevAlA thA ||33|| yadyapi hAthiyoMne apane dAMta Ter3hI sU~r3oMse chipA rakhe the tathApi una donoMne unheM pairoMke majabUta prahAra aura bahuta bhArI capeTase ukhAr3a liyA thA / usa samaya ve hAthiyoMke dAMta aise jAna par3ate the mAno atyadhika bAhubalakI lIlAse jisakA agrabhAga ukhAr3A jA rahA thA aise kisI parvata ke sA~poM se ghire hue bar3e bAMsoMke aMkuroMkA samUha ho ho ||34|| tadanantara nirdayatApUrvaka jar3ase ukhAr3e hue apane suzobhita dAMtoMke parighAtase jo bhayaMkara vajrapAta ke samAna joradAra -- virasa zabda kara rahe the aise una donoM hAthiyoMko mArakara donoM bhAI nagara meM praviSTa hue / usa samaya vaha mathurA nagara jorase jaya-jayakAra karanevAle gopoMse vyApta honeke kAraNa bahuta bar3A jAna par3atA thA ( ? ) ||35|| tadanantara kamalakI kalikAoMse jisake toraNa dvArakI zobhA bar3ha rahI thI evaM jisake bhItara gherakara baiThe hue rAjAoM tathA nagaravAsiyoMse suzobhita, kuztI ke lie golAkAra sthAna banAye gaye the aisI bahuta bar3I raMgabhUmi meM donoM bhAI, apane kandhoMse bar3e-bar3e malloMke unnata kandhoMko dhakkA dete hue, harSapUrvaka praviSTa hue || 36 | | usa samaya raMgabhUmi meM apane caraNoM aura bhujadaNDoMke saMkoca tathA vistArase jinakI zobhA bar3ha rahI thI, jo abhinayake anurUpa dRSTike dRr3ha nikSepase atyanta ramaNIya thIM evaM hilate hue caMcala vastroMke chorase jo sundara thIM aisI kRSNa aura balabhadrakI krIDApUrvaka uchalanA tathA tAla ThokanA Adi ceSTAe~ atyadhika suzobhita ho rahI thIM ||37|| raMgabhUmimeM pahu~cate hI balabhadrane 'yaha yahA~ zatru kaMsa baiThA hai, ye jarAsandhake AdamI haiM aura ye apaneapane putroM sahita samudravijaya Adi dazoM bhAI virAjamAna haiM' isa prakAra izArese kRSNako samasta manuSyoM kA paricaya karA diyaa| ve samasta loga bhI usI golakI ora dekha rahe the jo balabhadra tathA kRSNa se sahita thA ||38|| 3. pAThyamAnAravAdyeka., ga., Da., 1. kRssnnH| 2. kararuddhAdanti ma. / kararuddho dantidantAvabhAtAm ka. / ma. / 4. ceSTa-ma. / 5. llAsitAma - kha, ga, gha, Da. / 6. nirghoSaghoSaiH - ma. / 7. samudravijayAdayaH ma. / 8. sahalasaharivakAlokino ma. /
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ SatriMzaH sargaH 465 bahujanapadarAjaprAjyalokAvaloke kSumitasakalamallAsphoTavalgAbhirAme / kramagahitamihAnye tAvadAdezamAjo vanamahiSavidRptA mallayuddhaM pracakruH // 39 // atha girigurumittimyUDhavakSovibhAgasphuTadRDhabhujayentrotpIlitod dRptamallam / harimabhi khalakaMso'yukta cANUramallaM viSamitaviSadRSTayA pRSThato muSTikaM ca // 40 // kharanakharakaThorI muSTibandhau vidhAya prakaTitapaTusiMhAkArasaMsthAnabhedau / sthiracaraNanivezau zauricANUramallAvanibhRtamamilagnau muSTisaMghaTTayuddhe // 41 // kulizakaThinamuSTiM muSTikaM pRSThatastaM samapatitusakAmaM rAmamalaH salIlam / alamalamiha tAvattiSTa tiSTheti sAzI:zirasi karatalenAkramya cakre gatAsum // 42 // harirapi harizaktiH zaktacANUrakaM taM dviguNitamurasi sve hArihuGkAragarmaH / vyatanuta bhujayantrAkrAntanIrandhraniryadvahalarudhiradhArodgAramudgIrNajIvam // 43 // dazazataharihastiprobalau sAdhiSUbhAvitihaThahatamallau vIkSya tau zIrikRSNau / pracalitavati kaMsezAtanistriMzahaste vycldkhilrnggaambhodhiruttunggaanaadH||44|| abhipatadarihastArakhaDgamAkSipya kezeSvatiDhamatigRhyAhatya bhUbhau saroSam / vihitaparuSapAdAkarSaNastaM zilAyAM taducitamiti matvAsphAlya hatvA jahAsa // 45 // athAnantara jahAM aneka nagaravAsI aura rAjA Adi zreSTha puruSa dekhaneke lie ekatrita the tathA kSobhako prApta hue samasta malloMkI uchala-kUda evaM tAlake zabdoMse jo atyadhika manohara jAna par3atA thA aise akhAr3emeM bArI-bArIse kaMsakI AjJA pAkara anya aneka malla jaMgalI bhaiMsAoMke samAna ahaMkArI ho malla-yuddha karane lage // 39|| jaba sAdhAraNa malloMkA yuddha ho cukA taba duSTa kaMsane kRSNase lar3aneke lie usa cANUra mallako AjJA dI jo parvatakI vizAla dIvAlake samAna vistRta vakSaHsthalase yukta thA aura jisane apane majabUta bhujayantrase bar3e-bar3e ahaMkArI malloMko pela DAlA thaa| yahI nahIM, pIchese muSTika mallako bhI usane unapara rUra par3aneke lie apanI viSama-viSamayI dRSTi se izArA kara diyA // 40 // tha sihake samAna AkAra aura khar3e honekI mudrA vizeSako prakaTa karanevAle kRSNa aura cANUra malla, sthira caraNa rakha evaM tIkSNa nakhoMse kaThora muTThiyAM bAMdhakara avirAma rUpase muSTi-yuddha meM juTa gaye-paraspara mukkebAjI karane lage // 41 // vajrake samAna kaThora muTThikA dhAraka muSTika malla pIchese muTThikA prahAra karanA hI cAhatA thA ki itane meM balabhadra mallane zIghratAse 'basa-basa ! Thahara-Thahara !' yaha kahate hue cavar3e aura zirameM jorase mukkA lagAkara use prANarahita kara diyA // 42 / / idhara siMhake samAna zaktike dhAraka evaM manohara huMkArase yukta zrIkRSNane bhI cANUra mallako jo unase zarIrameM dUnA thA apane vakSaHsthalase lagAkara bhujayantrake dvArA itane jorase dabAyA ki usase atyadhika rudhirako dhArA bahane lagI aura vaha niSprANa ho gayA // 43 // kRSNa aura balabhadra meM eka hajAra siMha aura hAthiyoMkA bala thaa| isa prakAra akhADe meM jaba unhoMne haThapUrvaka kaMsake donoM pradhAna malloMko mAra DAlA to unheM dekha, kaMsa hAthameM painI talavAra lekara unakI ora claa| usake calate hI samasta akhAr3ekA janasamUha samudrakI nAI joradAra zabda karatA huA uTha khar3A huA // 44 // kRSNane sAmane Ate hue zatruke hAthase talavAra chIna lI aura majabUtIse usake bAla pakar3a use krodhavaza pRthivIpara paTaka diyaa| tadanantara usake kaThora pairoMko khIMcakara 'usake yogya yahI daNDa hai' yaha vicAra use pattharapara pachAr3akara mAra DAlA / kaMsako mArakara kRSNa haMsane lage // 45 // 1. pIlitaM dRptamallaM ka., pIDito dRSTamallaM ma., kh.| 2. ayuGkta = yojitavAn, yuktacANUra-ma.' 3. pada ma. / 4. mRtam / 5. hareH siMhasyeva zaktiryasya saH / 6. zAla-ma. / 7. kozeSu m.|
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe kSubhitamabhipatantaM kaMsasainyaM ca rAmaH kuTilabhRkuTimaJcastambhamutpAvya kopAt / . kulizasadRzaghAtaH sarvato garvadattairakRta kRtavirAvaM kAndizIkaM kSaNena // 46 // yadupu viSamadRSTiSvekakAlaM balaH svazcalitajaladhinAdairutthiteSUddhateSu / kSumitamapi samastaM kaMsakArye niyuktaM vyanazadavazamattaM tajjarAsandhasainyam // 47 // rathamatha cature ivaM tAvanAvRSTiyuktau sapadi samamirUDhI mallanepathyayuktau / sadanamagamatAM tatpaitRkaM yAdavodhairjaladhivijayapUrvaiH pUrNamurvIbhRdIzaiH // 48 // kramayutamavanatyA pUjayitvA dazAhaprabhRtigurujanAn tau tatra dattAziSau taiH / ciravirahajamantastApamastaM svayogaprathamasaliladhArAsaMgatI ninyatustam // 49 // vasunibhavasudevo devakI dAtmajasya prazamitaripuvaDhevIkSya vizrabdhamAsyam / sukhamatulamabhAtAmekanAsA va kanyA bhuvi sutasahajAnAM saMprayogaH sukhAya // 50 // gatanigalakalaGkaH kaMsazaGkAvimuktazviravirahakRzAGgaM rAjyalakSmIkalatram / yadunivahaniyogAdugrasenastadAnImabhajata mathurAyAM kasamAthipradattam // 51 // svajananijavadhUnAM krandanAyaH sabhAve zritavati laghu kaMse'pyaGgasaMskAramantyam / yadapu kupitacittA prApa jIvadyazAzca svakapiturupakaNThe vASpasaMruddhakaNThA // 52 // kasakI senA kSubhita ho sAmane AyI to use dekha rAmakI bhauMheM kuTila ho gyiiN| unhoMne usI samaya krodhavaza maMcakA eka khambhA ukhAr3a liyA aura garvase saba ora diye hue usake vanatulya kaThora AghAtoMse cillAtI huI usa senAko kSaNabharameM khader3a diyA // 46 / / kaMsake kAryameM niyukta jarAsandhako svacchanda evaM madonmatta senA yadyapi kSubhita huI thI tathApi jyoMhI viSama dRSTike dhAraka zaktizAlI yAdava loga caMcala samudrake samAna zabda karanevAlI apanI-apanI senAoMke sAtha eka hI samaya uTha khar3e hue tyoMhI vaha samasta senA naSTa-bhraSTa ho gayo // 47 // tadanantara mallake veSase yukta donoM bhAI anAvRSTike sAtha-sAtha, cAra ghor3oMse vAhita rathapara savAra ho apane pitAke ghara gye| pitAkAM vaha ghara samudravijaya Adi rAjAoM tathA anya aneka yaduvaMziyoMke samUhase bharA huA thA // 48|| vahA~ jAkara donoM bhAiyoMne kramase samudravijaya Adi gurujanoMko namaskAra kara unakI pUjA kI tathA gurujanoMne unheM AzIrvAda diyaa| isa prakAra apane saMyogarUpa prathama jalakI dhArAse yukta donoM bhAiyoMne cira kAlake virahase utpanna sabake mAnasika santApako asta kara diyA / / 49|| kuberakI upamA dhAraNa karanevAle vasudeva aura devakI, zatrurUpI agniko zAnta karanevAle putrake mukhako niHzaMka rUpase dekhakara anupama sukhako prApta hue| isI prakAra kaMsane jisakI nAka cipaTI kara dI thI usa kanyAne bhI bhAIkA mukha dekha anupama sUkhakA anubhava kiyA so Thoka hI hai kyoMki saMsArameM putra-putriyoMkA samAgama sukhake lie hotA hI hai / / 50 // jinakI ber3iyoMkA kalaMka naSTa ho gayA thA aura jo kaMsakI zaMkAse vimukta ho cuke the aise rAjA ugrasena usa samaya yAdavoMkI AjJAse kRSNake dvArA pradatta, cirakAlIna virahase dubalIpatalI rAjyalakSmIrUpI strIkA mathurAmeM punaH upabhoga karane lge| bhAvArtha-kRSNane rAjA ugrasenakI ber3I kATakara unheM punaH mathurAkA rAjA banA diyA aura ve cirakAla ke virahase kRza rAjyalakSmIkA pana: sevana karane lage // 51 // udhara kuTumbI jana tathA apanI striyoMke rudana Adise sahita kaMsa jaba antima zArIrika saMskArako prApta ho cukA tathA yAdavoMke Upara jisakA citta atyanta 1. maJcastambhamutpAdya ma. / 2. caturasram m.| 3. yAdavAdye ka. / 4. saMyoga ma. / 5. 'vasurmayUkhAgnidhanAdhipeSu' iti kozaH / 6. cittAH ma. / 7. prApya ma. / 8. jIvadyazAyAH ma. /
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ SatriMzaH sargaH 467 atha gaganasamudra modaraGgattaraGge tvaritagatiranUnAmudvahanmInalIlAm / khacaranRpatidUto'loki lokaiH samastaiH sphuritamaNivibhUSo mAthurairunmukhAbjaiH // 53 // tanuvizadadukUlazcandanA kRtAGgaH sphuTa iva kalahaMso maansstaansevii| surasaritamivApto mAthurI so'tha rathyAM dizi dizi dhRtazobhA saMcaradrAjahaMsaiH // 54 // pariSadamatha dattadvArapAlapravezo yadubhiravahitAtmA bhUSitAM saMpravizya / kRtavinatiniSaNNo viSNumUce'rijiSNuM prabhumavasaravedI yAdavAnAM samakSam // 55 // zRNuta vinuta rAjA rAjatAdau suketurnamivinamikulazrIvaijayantIsuketuH / adhivasati rathaM yo nUpuraM cakravAlaM puramiha nayadakSo dakSiNazreNyadhiSTham // 56 // jalajazayanacApaistvAM parIkSyAmunAhaM tava nikaTamihAzu-preSitaH premapUrvam / bhaja varadavRtastvaM satyabhAmAvaravaM khacarabhuvanabhUtyai sarvakalyANamUlam // 5 // sakalayadumanojJaM dUtavAkyaM nizamya prativacanamupendro'dAditi prItacittaH / 'khagadhanapatisRSTA ratnazaile mayi drAka nipatatu vasudhArA satyabhAmAbhidhAnA // 58 // kupita ho rahA thA evaM AsuoMse jisakA galA ruMdhA huA thA aisI jIvadyazA apane pitA jarAsandhake pAsa pahuMcI // 52 // athAnantara kisI samaya UparakI ora mukha kamala kiye hue mathurA nivAsI samasta logoMne AkAzameM vidyAdharoMke rAjA suketukA dUta dekhaa| vaha dUta harSase laharAte hue AkAzarUpI samudra meM bar3e vegase A rahA thA, macchako utkaTa lIlAko dhAraNa kara rahA thA, aura dedIpyamAna maNiyoMke AbhUSaNoMse yukta thA / / 53 / / usakA zarIra candanase Ardra thA tathA vaha mahIna aura zveta vastra pahane thA isalie mAnasarovara meM snAna karanevAle haMsake samAna jAna par3atA thaa| vaha zIghra hI pratyeka dizAoMmeM vicaraNa karanevAle zreSTha rAjAoM (pakSameM rAjahaMsa pakSiyoM) se gaMgA nadIke samAna suzobhita mathurA nagarIkI galImeM AyA // 54 // tadanantara dvArapAlane jise praveza diyA thA aisA vaha dUta, yAdavoMse suzobhita sabhAmeM sAvadhAnose praviSTa ho namaskAra kara baiTha gyaa| phira kucha dera bAda avasarako jAnanevAle usa dUtane yAdavoMke samakSa, zatruoMko jItanevAle kRSNase nimnAMkita vacana kahe // 55 / / usane kahA ki he rAjAoMke dvArA stuta ! Apa merI prArthanA sunie-vijayAdha parvatake Upara eka suketu nAmakA rAjA hai jo nami aura vinamikI kulalakSmIkI mAno vijaya-patAkA hai, nItimeM atyanta catura hai aura dakSiNa zreNImeM sthita rathanUpuracakravAla nAmaka nagarameM rahatA hai / / 56 / / zaMkha phUkanA, nAgazayyApara car3hanA aura dhanuSa car3hAnA ina lakSaNoM se ApakI parIkSA kara usane zIghra hI premapUrvaka mujhe yahA~ Apake pAsa bhejA hai tathA kahalAyA hai ki yadyapi Apa uttamottama vastuoMko pradAna karanevAle logoMse ghire rahate haiM tathApi merI eka tuccha prArthanA hai vaha yaha ki Apa merI putrI satyabhAmAko svIkRta kara leN| ApakA yaha kArya vidyAdhara lokake vaibhavako bar3hAnevAlA evaM samasta kalyANoMkA mUla hogA // 57 // samasta yAdavoMke lie rucikara dUtake vacana sunakara prasannacitta kRSNane yaha uttara diyA ki vidyAdharoMke rAjA suketurUpI kuberake dvArA racI satyabhAmA nAmaka ratnoMkI dhArA mujha ratnAcalapara zIghra hI pdd'e| bhAvArthamujhe satyabhAmAkA vara honA svIkRta hai athavA kucha pustakoMmeM dhanapatike sthAnapara nagapati pATha hai isalie isa zlokakA yaha artha bhI hotA hai ki vidyAdhararUpI vijayAdha parvatake dvArA racI satyabhAmArUpI jalakI dhArA mujha ratnAcalapara zIghra hI par3e / / 58 / / 1. khaganagapatisRSTA g.|
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ 468 harivaMzapurANe prativihitasupUjaH khecarendrasya dUtaH pramuditamatirizvA svAspadaM svAmine'sau / varaguNanutapUrva sarvakAryasya siddhiM samamaNaditi toSI' toSiNe sapriyAya // 59 // bhuvi haribaladevau bhrAtarau bhrAjamAnau pratihataparatejorUpakAntI viditvA / nijavacanaharA syAtkhecarendraH suketuH khacarapa-ratimAlazcAgatau kanyakAbhyAm // 60 // ra timiva ratimAko rUpato revatIM svAM duhitaramatikAntAM dehajAM jyAyase'dAt / atimuditasuketuH satyabhAmAM prabhAyAH svayamupapadavatyA garmaja kezavAya // 61 // kucakalazakalaM trodArabhArAtikhinnAH zithilavasana kAJcI kezapAzottarIyAH / nanRturiha vivAhe nUpurArAvaramyAH kSiticarakhacarANAM yoSitaH zociveSAH // 62 // prathamanavavadhUkau nIlapItAmbarau tau vividhamaNivibhUSAjyotirudbhAsitAGgau / yadunRpatiparItau vIkSya putrAvatoSIdyaduyuvatisamagrA rohiNI devakI ca // 63 // prathama madanaraGge zAGgiNaH satyabhAmA hRdayamaharadiSTaza revatI zIrapANeH / guNita guNakalAnAM supreyogaistayostAvacitakaraNakAle na skhalanti pragatmAH // 64 // atha sakaluSamAvA sA jarAsandharAjaM jalanidhimiva velA vyAkulA kSobhayantI / ativitatata mAlonnIla kezApya rodIdyadukula kRtadoSaM kaMsayoSidvadantI // 65 // tadanantara kRSNakI orase jisakA satkAra kiyA gayA thA aura jisakI buddhi atyanta prasanna thI aisA rAjA suketukA vaha dUta apane sthAnapara calA gyaa| vahAM jAkara usane pahale kRSNa ke uttama guNoMkI stuti kI, usake pazcAt santuSTa hokara, vallabhAke sAtha baiThe ! hue santoSI rAjA suketu ke lie sarva kAryake siddha hone kI sUcanA dI || 59 // ' pRthivIpara zrIkRSNa aura baladeva donoM atyanta dedIpyamAna haiM tathA zatruoMke teja, rUpa aura kAntiko khaNDita karanevAle haiM' isa prakAra apane dUtake mukha se jAnakara vidyAdharoMkA rAjA suketu aura usakA bhAI ratimAla apanI-apanI kanyAoM ke sAtha mathurA A pahu~ce ||60 || ratimAlakI kanyAkA nAma revatI thA aura vaha rUpameM sAkSAt ratike samAna jAna par3atI thI / ratimAlane apanI vaha sundara kanyA bar3e bhAI balabhadrake lie dI aura atyanta prasanna suketune svayaMprabhA rAnIke garbha se utpanna apanI satyabhAmA nAmaka putrI kRSNa ke lie dI || 61 // isa vivAha - maMgalake avasarapara jo stanarUpI kalaza aura nitamboMke bahuta bhArI bhArase khinna thIM, jinake vastra, mekhalA, kezapAza aura uttarIya vastra zithila ho rahe the, jo nUpuroMkI jhanakArase manohara jAna par3atI thIM aura ujjvala veSako dhAraNa karanevAlI thIM aisI bhUmigocarI evaM vidyAdharoMkI striyoMne nRtya kiyA thA ||62|| jo pahalI pahalI nayI vadhuoMse sahita the, nIla aura pIta vastra dhAraka the, nAnA prakArake maNimaya AbhUSaNoMkI kAntise jinake zarIra dedIpyamAna ho rahe the tathA jo cAroM ora baiThe hue yaduvaMzI rAjAoMse ghire hue the aise apane putroM ko dekhakara yAdavoMkI striyoMse yukta rohiNI tathA devakI atyadhika santuSTa ho rahI thIM // 63 // prathama samAgama meM hI satyabhAmAne kRSNake tathA atizaya priya revatIne balabhadrake hRdayako hara liyA thA / isI prakAra kRSNa tathA balabhadrane bhI abhyasta guNa aura kalAoMke uttamottama prayogoMse una kA hRdaya hara liyA thA so ThIka hI hai kyoMki catura manuSya ucita kAryake karane ke samaya kabhI nahIM cUkate haiM ||64|| tadanantara jisakA hRdaya atyanta kaluSita thA, jo atyadhika vyAkula thI aura jisake tamAla puSpake samAna kAle-kAle keza bikhare hue the aisI kaMsakI strI jIvadyazA, rAjA jarAsandhake pAsa jAkara yaduvaMziyoMke dvArA kiye hue doSakA bakhAna karatI huI rone lagI tathA jisa prakAra velA 1. teSAM ma / 2. toSaNe ma., ga. / 4. nitamba / 5. suprayogau tayo-ma. / 6. tamAlAnIla- ma. | 3. harabaladevo ma. /
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ trizaH sagaH tvayi sakaladharitrIM zAsati dhvastanAthA kathamahamupayAtA tAta vaidhavyaduHkham / idamapi khalu soThaM vairaniryAtanArthaM madamuditayadUnAM raktapakkaiH zirobhiH // 66 // duhituriti vilApaprAyamAkarNya vAkyaM narapatirudavocanmuJca bAle'tizokam / jagati hi bhavitavyaM mAvino daivayogAdagaNitaparavIryaM daivamatra pradhAnam // 67 // pazurapi nirapAyaM nirgamopAyamArga vismRzati vadhazaGkaH kSetramAdau vivikSuH / sphuTamidamapi vRttaM vismRtaM martukAmaistava patimatimattairyAdavairmArayadbhiH // 68 // tava padazaraNAste'kaSTakA yadyapi syuH sahabalakulazAkhAste tathApyAzu varase / zrutipathamanivRttAH santi maikrodhavarSadevadahana zikhAbhirbhasmitA dhvastasaMjJAH // 69 // priyavacanapayobhirdehajAkrodhavahnipratatimupazamayya kSubdhakopAnalaH saH / yavananidhanakAlaM kAlakalpaM tanUjaM yadujanidhana hetorAdidezAMzu rAjA // 70 // calajaladhisamAnenAbhyamitraM balena dvipacaturaturaGgasyandanAthena gatvA / sa laghu daza ca saptAyuprayuddhAni yuddha vA yadubhiratulamAlAvarta zaile nanAza // 71 // punarapi jitajeyaM bhrAtaraM mAgadhI drAgajitamaparapUrva prAhiNotprANatulyam / pralayazikhizikhAlIghasmaraH sa svayogAtsvabala pavananunno 'dviTjagadmAsalolaH ||12|| samudrako kSubhita kara detI hai usI prakAra usane rAjA jarAsandhako kSubhita kara diyA || 65 // vaha kaha rahI thI ki he tAta! jaba Apa samasta pRthivokA zAsana kara rahe haiM taba meM patirahita ho vaidhavya ke duHkhako kaise prApta ho gayI ? he pitAjI ! aba taka maiMne jo yaha vaidhavyakA duHkha sahA hai vaha garvase phUle yAdavoMke raktarUpa paMkase yukta ziroMse vairakA badalA cukAne ke lie hI sahA hai || 66 || isa prakAra prAyaH vilApase yukta putrIke vacana sunakara rAjA jarAsandhane kahA ki beTI ! atyadhika zoka chor3a / isa saMsArameM jo hotA hai vaha honahAra devake yogase hI hotA hai / dUsaroMkI zaktikA tiraskAra karanevAlA deva hI isa saMsAra meM pradhAna hai ||67|| khetameM ghusanekA icchuka pazu bhI vadhakI zaMkA kara sabase pahale nikalaneke lie nirupadrava mArgakA vicAra kara letA hai parantu tere patiko mArate hue ina atyanta matta yAdavoMne isa spaSTa bAtako bho bhulA diyA isase siddha hai ki ye maranA cAhate haiM ||68 || he vatse ! ye bhale aba taka tere caraNako zaraNa prApta kara niSkaNTaka rahe hoM aura bhale hI ye bala tathA kulakI zAkhAoMse yukta hoM parantu yaha nizcita hai ki ye zIghra hI mere krodhase barasanevAlI dAvAnalakI jvAlAoMse bhasma honevAle haiM, inakA nAma bhI naSTa ho jAnevAlA hai aura ye zravaNa mAgaMko atikrAnta kara cuke haiM- aba inakA nAma bhI nahIM sunAI degA // 69 // 469 isa prakAra priya vacanarUpI jalake dvArA putrIkI krodhAgnike samUhako zAnta kara kSobhako prApta hue krodhAnalase yukta rAjA jarAsandhane yAdavoMko mAraneke lie yamarAjake tulya apane kAlayavana nAmaka putrako zIghra hI Adeza diyA || 70 // kAlayavana, caMcala samudra ke samAna dikhanevAlI hAthI, ghor3A aura ratha Adise yukta senAke sAtha zIghra hI zatruke sammukha calA aura yAdavoMke sAtha satraha bAra bhayaMkara yuddha kara atulamAlAvataM nAmaka parvatapara naSTa ho gayA - mara gayA // 71 // tadanantara rAjA jarAsandhane zIghra hI apane bhAI aparAjitako bhejA jo ki zatruoMko jItanevAlA thA, prANoMke tulya thA, apane saMyogase pralaya kAlako agnikI zikhAoMke samUhako naSTa karanevAlA thA, apanI senArUpI prabala pavanase prerita thA, aura zatrurUpI jagatke grasaneke lie satRSNa 1. zaraNAzA kaNTakA ma. ka., ga, Da. / 2. matimattAH ka, kha, ga, Da, ma. / 3. na krodha - ka. / 4. vyugrayuddhAni ma / 5 dviTgajagrAsa - ga. /
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe tumularaNazatAni trINi 'sa prINitAstairyadubhirariSu catvAriMzataM SaT ca yuddha vA / zramanudamiva vIro vIrazayyAM yazasvI harizaramukhapItaprANasAro'dhyazeta // 73 // pramadamatha vahantaH saMtataM saMvasanto hairipuri mathurAyAM mAthuraiH pauralokaH / harihaladharavIrAvAryavIryAvalepapratihataripuzaGkAH zaurayo remire'mI // 74 // zamayati ripulokodAradAvAvalepaM janayati janabandhurvandhulokapraharSam / jinamataghanacaryAvAridhArAtatirbhUvalayaphalasamRddhiH zrIyazomAlinIyam // 75 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtau kaMsAparAjitavadhavarNano nAma SaTtriMzaH srgH| thA // 72 // vIra aparAjitane santuSTa hokara zatruoMke bIca yAdavoMke sAtha tIna sau chiyAlIsa bAra yuddha kiyA parantu antameM vaha zrIkRSNake bANoMke agrabhAgase niSprANa ho pRthvIpara gira pdd'aa| pRthivIpara par3A yazasvI aparAjita aisA jAna par3atA thA mAmo thakAvaTako dUra karanevAlI vIrazayyApara hI zayana kara rahA ho ||73 / / athAnantara jo nirantara harSako dhAraNa kara rahe the, kRSNapurI mathurAmeM nivAsa karate the aura kRSNa tathA balabhadrake avAyaM vIryake garvase jinakI zatrukI zaMkA naSTa ho gayI thI aise yAdava loga mathurAvAsI nAgarika janoMke sAtha krIr3A karane lage // 74 // gautama svAmI kahate haiM ki jo samasta jIvoMke lie bandhuke samAna hai, pRthivImaNDalake phaloMkI samRddhiko bar3hAnevAlI hai tathA lakSmI aura yazakI mAlAse sahita hai aisI yaha jinendra matarUpI meghake jalako dhArA zatrusamUharUpI pracaNDa dAvAnalake garvako zAnta karatI hai aura bandhujanoMke prakRSTa bahuta bhArI harSako utpanna karatI hai / / 75 // isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM kaMsa aura aparAjitake vadhakA varNana karanevAlA chattIsavA~ sarga samApta haA // 26 // 1. saprINitAste m.| 2. vaMzahetoH kha., saMvahanto ma., k.| zaM vahantA g.| 3. hariripu ma., haripura m.|
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptatriMzaH sargaH vaMzasthavRttam athAtra yavRttamatIva pAvanaM puraiva tu zreNika lokaharSaNam / dazAha mukhyasya 'susauryavAsinaH zRNu pravakSye'vahitastadadbhutam // 3 // jinasya nemestridivAvatArataH puraiva SaNmAsapurassarA suraiH / pravartitA tajananAvadhihe hiraNyavRSTiH puruhUtazAsanAt // 2 // tayA patantyA vasudhArayAdhabhAtatrikoTisaMkhyAparimANayA jagat / pratapitaM pratyahamarthi sarvataH ka pAtrabhedo'sti dhanapravarSiNAm // 3 // dizA mukhebhyaH samitAstadAzritA dizAM kumAryaH paricaryayA zivAm / dizAM ca cakrasya jayaM jagattraye dizantyapatyena jinena jiSNunA // 5 // sametya patyAtizayapradarzanAdatIva saMhRSTamatiH shivaanydaa|| dadarza sA susamimAn nizAntare prazaMsitAn svapnavarAn hi SoDaza // 5 // samantato'zrAntamadAmbunijharaH pratidhvanimyAptadigindra po dvipaH / tayA tamAlAsitabhRGgAGakRtiraloki kailAsa ivAcalAcalaH // 6 // suzRGgamuttuGga kakutkhanakhuraM pralambasAsnAyatabAladhIkSaNam / sitaM ghanodrekitadhIramambikAmahokSamakSipriyamaikSata kSaNam // 7 // athAnantara-gautama svAmI kahate haiM ki he zreNika ! dazA)meM mukhya sauryapura nivAsI rAjA samudravijayake yahAM bhagavAnke garbha meM Aneke pahalese ho jo lokako harSita karanevAlA parama pavitra Azcarya huA thA use maiM kahatA hU~ so sAvadhAna hokara suno // 1 / / bhagavAn nemi jinendrake svargAvatArase chaha mAha pahalese lekara janmaparyanta-pandraha mAsa taka indrako AjJAse rAjA samudravijayake ghara devoMne dhanakI varSA jArI rakhI // 2 // vaha dhanako dhArA pratidina, tIna bAra sAr3he tIna karor3akI saMkhyAkA parimANa liye hue par3atI thI aura usane saba ora yAcaka jagatko santuSTa kara diyA thA so ThIka hI hai kyoMki dhanakI varSA karanevAloMko pAtra bheda kahAM hotA hai ?|3|| usa samaya pUrvAdi dizAoMke agrabhAgase AyI huI dikkumArI deviyAM paricaryA dvArA mAtA zivAdevIkI sevA kara rahI thIM aura usase yaha sUcita kara rahI thIM ki jo vijayI jina bAlaka mAtAke garbha meM AnevAlA hai usane tInoM jagat meM samasta dizAoMke samUhako jIta liyA hai // 4 // patike sAtha milakara nAnA prakArake atizaya dekhanese jisakI buddhi atyanta harSita ho rahI thI aisI zivAdevIne eka dina rAtrimeM sote samaya nIce likhe solaha uttama svapna dekhe // 5 // pahale svapnameM usane indrakA vaha airAvata hAthI dekhA jisake saba orase nirantara lagAtAra madarUpI jalake nirjhara jhara rahe the, jisane apanI dhvanise dizAoMko vyApta kara rakhA thA, jisapara tamAlaka samAna kAla-kAle bhramara jhaMkAra kara rahe the aura jo kailAsa parvatake samAna sthira thaa||6|| dUsare svapna meM ambikAkA vaha mahAvRSabha dekhA jisake sundara sIMga the, jisakI kAMdola UMcI uTha rahI thI, jisake khura pRthivIko khoda rahe the, jisakI sAsnA-galakambala atyanta lambI thI, jisakI pU~che aura AMkheM atyanta dIghaM thIM, jo raMgameM safeda thA, meghakI garjanAke samaya gambhIra 1. suzauryavAsinaH gha. / 2. suptaM yathA syAttathA / pUtatamAn-kha. / svapna imAn ma. / 3. acalAcalaH iti, acalAcala: sthira ityarthaH / calAcala: kha., calA'malaH ka. ivAcalo'cala: g.|
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ 472 harivaMzapurANe vilaGghitakSmAbhRtamagrazailagaM mRgAGkalekhAGkuzadaMSTramAyatam / digantavizrAntaninAdamAvizat zaratpayodAmabhibhArimaikSata // 8 // mahemakumbhAmakucAmibhaiH zubhaiH kRtAbhiSekAM kuTagandhavAribhiH / kerazritAmbhojapuTAM dadazaM sA vikAsipadmAsanavartinIM zriyam // 9 // srajau pralambe vimalAmbare vare rajoruNIbhUtaSaDaGghrimaNDale / bhuje nije vA kusumAtikomale sajAgarevAdahitA vyalokata // 10 // nirasya naizaM nizitairupAgataM karaistamojALamalaM nizAkaram / nirabhrite vyomni prapazyati sma sthirAgRhAsaM rajanIvarastriyAH // 11 // dinaM dinaM dRzyamukhaM divAkaraM susAndhyasindUraparAgapiJjaram / purandarAzA supurandhinandanaM ciraM dhRtaM dRSTisukhaM dadarza sA // 12 // taDiccAGgaM sarasIvarAGganAvilolasallo canayugmamAyatam / parasparasnehamaraM tayAramad vyaloki sanmatsyayugaM vimatsaram // 13 // susaura mAmmo bharakumbhayugmakaM mukhAhitAmbhoruhamambujekSaNA / suzAtakumbhAtmakamabhyalokata svabhAvasUdyatkucakumbhasaMnimam // 14 // zubhAmbupUrNa jalapuSparAjitaM surAjahaMsAdivihaGgasaMgatam / 3 mahAsaro'darzi tato manoharaM mano nijaM vA zuci nirmalaM tathA // 15 // zabda kara rahA thA tathA netroMke lie atyanta priya thA || 7|| tIsare svapna meM eka aisA siMha dekhA jo ko lAMghanevAlA thA, parvatake agrabhAgapara sthita thA, candramAkI kalA athavA aMkuzake samAna daur3hoM ko dhAraNa karanevAlA thA, zarIrakA atyanta lambA thA, jisakA zabda dizAoMke antameM vizrAma kara rahA thA aura jo zarad Rtuke ghumar3ate hue megha ke samAna sapheda thA ||8|| cauthe svapna meM vaha lakSmI dekhI jo kisI bar3e hAthIke gaNDasthaloMke samAna sthUla stanoMse yukta thI, zubha hAthI ghar3oM meM rakhe hue sugandhita jalase jisakA abhiSeka kara rahe the, jo apane hAthameM kamala liye hue thI aura khile hue kamaloMke Asanapara baiThI thI || 9 || pA~caveM svapna meM jAgatI huIke samAna sAvadhAna zivAdevIne nirmala AkAzameM laTakatI huI do aisI uttama mAlAe~ dekhIM jinhoMne apane parAgase bhramaroMke samUhako lAla-lAla kara diyA thA aura jo apanI bhujAoMke samAna phUloMse bhI kahIM adhika sukomala thIM ( pakSameM phUloMke dvArA atyanta komala thIM ) ||10|| chaThe svapna meM usane nirabhra AkAzake bIca aisA candramA dekhA jo apanI tIkSNa kiraNoM ( pakSameM hAthoM ) se rAtrike saghana andhakArake samUhako naSTa kara udita huA thA aura rAtrirUpI strIke sthira aTTahAsake samAna jAna par3atA thA || 11|| sAtaveM svapna meM aisA sUrya dekhA jisakA mukha sampUrNa dina darzanIya thA, jo sandhyAkI lAlIrUpI sindUrakI parAgase piMjara varNaM thA, pUrva dizArUpI strIke putrake samAna jAna par3atA thA aura netroM ke lie cirakAla taka sukha utpanna karanevAlA thA || 12 || AThaveM svapna meM usane matsyoMkA vaha yugala dekhA jo bijalIke samAna caMcala zarIrakA dhAraka thA, sarasIrUpI uttama strIke caMcala evaM samIcIna netroMke yugala ke samAna jAna par3atA thA, lambA thA, pArasparika snehase bharA huA thA, krIr3A kara rahA thA aura IrSyAse rahita thA || 13|| nauveM svapna meM kamalalocanA zivAdevIne atyanta sugandhita jalase bhare hue do aise kalaza dekhe jinake mukhapara kamala rakhe hue the, jo uttama svarNase nirmita the aura svabhAvase uThate hue kucakalazake samAna jAna par3ate the ||14|| tadanantara dazaveM svapna meM usane eka aisA bar3A sarovara dekhA jo zubha jalase bharA huA thA, kamaloMse suzobhita thA, rAjahaMsa Adi uttama pakSiyoMse yukta thA, manako haraNa karanevAlA thA aura apane 1. vilambita - ma. / 2. karoddhRtAmbhojapuTAM kha / 3. susAdhya ma / 4. mukhAvahitAmbhoruha - ma. /
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptatriMzaH sargaH 473 prapUrNitottaGgataraGgamaGgaraM pravAlamukAmaNipuSpazomitam / mahArNavaM phenila mundanaM bhramadvibhISaNagrAhagRhaM niraikSata // 16 // nakhAnadaMSTrAdRDhadRSTimAsurajvalatsaTATopayagendradhAritam / maNiprabhArakSitadigvadhu makhaM dadarza siMhAsanamAsanaM zriyaH // 1 // vicitramati dhvajakoTisaMcalaM suvaijayantIbhujamAlayAnarat / pralambamukAmaNimAlikojjvalaM vimAnamAloki tayA namastale // 18 // 'phaNAmaNidyotavibhinnabhUtamaHpharNandrakanyAkalagora saMkulam / jvalanmaNi kSi bhavaH samudgataM phaNIndrabhAsvadbhavanaM mahattayA // 10 // sapadmarAgojjvalavajrapUrvakaM prakRSTamANikyamahAzivAkulam / vyalokatendrAyudharuddhadiGmukhaM suratnarAziM gagana spRzaM zivA // 20 // zikhAkarAlaM zikhinaM mukhaM dizA prakAzayantaM zucizociSA nizi / dadarza saMdarzitasaumyavigrahaM savigrahA zrIriva toSapopiNI // 21 // anantaraM svapnagaNasya kampayan surAsanAnyAvizadambikAnanam / sitamarUpo bhagavAn divazcyutaH prakAzayan kArtika zuklaSaSTikAm // 26 // manake samAna pavitra evaM nirmala thA // 15 / / gyArahaveM svapna meM eka aisA mahAsAgara dekhA jo uThatI haI UMcI-UMcI laharoMse bhaMgura thA, mUMgA, motI, maNi aura puSpoMse suzobhita thA, phenase yukta thA, uddhata thA, tathA ghUmate hue bhayaMkara magaramacchoMkA ghara thA / / 16 / / bArahaveM svapnameM lakSmIkA AsanabhUta eka aisA siMhAsana dekhA jise nakhoMke agrabhAga evaM DA~DhoMse majabUta, dRSTise dedIpyamAna aura camakatI huI saTAoMse yukta siMha dhAraNa kiye hue the tathA maNiyoMkI kAntise jisane dizArUpa striyoMke mukhako rakta varNa kara diyA thA |17|| terahaveM svapna meM usane AkAzatalameM aisA vimAna dekhA jo nAnA prakArake bela-baToMse yakta thA. dhvajAoM ke agrabhAgase caMcala thA. uttama patAkArUpI bhujAoMko mAlAse jo nRtya karatA huA-sA jAna par3atA thA, aura jo laTakato huI motiyoM aura maNiyoMkI gAlAoMse ujjvala thA !|18|| caudahaveM svapnameM usane nAgendrakA eka aisA vizAla dedIpyamAna bhavana dekhA jo phaNAoMpara sthita maNiyoMke prakAzase pRthivIke andhakArako naSTa karanevAlI nAgakanyAoMke madhura saMgItase vyApta thA, dedIpyamAna maNiyoMse jagamagA rahA thA aura pRthivIse Upara prakaTa huA thA / / 19 / / pandrahaveM svapna meM zivA devIne uttama ratnoMkI eka aisI rAzi dekhI jo padmarAgamaNi tathA camakate hue hIroMke sahita thI, uttamottama maNiyoMkI bar3I-bar3I zikhAoMse vyApta thI, indra-dhanuSase dizAoMke agrabhAgako rokanevAlI thI, tathA AkAzakA sparza kara rahI thI / / 20 / / aura zarIradhAriNI lakSmIke samAna santoSako puSTa karanevAlI zivA devIne solahaveM svapna meM aisI agni dekhI jo zikhAoMse bhayaMkara tho, rAtrike samaya apanI ujjvala kiraNoMse dizAoMke agrabhAgako prakAzita kara rahI thI tathA apanA saumya rUpa dikhalA rahI thii||22|| isa prakAra svapna darzana ke bAda kArtika zuklA SaSThoke dina devoMke AsanoMko kampita karate hue bhagavAnne svargase cyuta ho sapheda hAthIkA rUpa dharakara mAtAke mukha meM praveza kiyaa| bhAvArthaAnupUrvI nAmakarmake udayase bhagavAnke Atma-pradezoMkA AkAra to pUrva zarIrake samAna hI rahatA hai| yahAM jo 'sapheda hAthIkA rUpa dharakara' kahA gayA hai usakA tAtparya yaha hai ki mAtAne solaha svapna dekhane ke bAda dekhA thA ki eka sapheda hAthI AkAzase utarakara hamAre mukhameM praviSTa huA 1. dvija-(?) ma. / 2. phaNAmaNInAM dyotena vibhinnaM bhUtamo yAbhiH tathAbhUtA yA phaNIndrakanyAstAsAM kalaM madhuraM yad gItaM tena saMkulam / 3. zubhA m.| 4. zucirociSAM ma. /
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ 474 harivaMzapurANe punaH punarjAgaraNena sAntarAnanantarAyAniti tAn vilokya sA / vinidranetrA jayagItamaGgalairanAlasA talpatalaM tato'syajat // 23 // prabhAtakAle kRtamaGgalAGgikA kutUhalAdesya patiM praNAminI / krameNa tAn svapnavarAnnyavedayat prasannadhIrityagadIsa tatphalam // 24 // priye yadutpattimiyaM vadasyahardinaM patantI vasuvRSTiradbhutA / sudikkumAryo bhavatImupAsate yadarthamAsthAtvayi so'tha tIrthakRt // 25 // kimatra te svapnaphalaM nigadyate varoru yatIrthaMkaraprasUrasi / prapatsyate so'pi mahAn mahIyasAM jagattraye yattadavehi kathyate // 26 // 'aneka po'nekai palokanAdalaM vilambitAnekapavibhramo gataiH / jagattraye te tanayastandari prakAmamekAdhipatitvameSyati // 27 // alaMkariSyatyakalaGkadhdhIH kulaM jagattrayaM cAtra jagadgururguNaiH / gavAM kulaM vA vRSabho vRSekSaNAdvRSekSaNaH skandhaSTatiH sutastava // 28 // mahAvalepAnakhilAnanekapAn kariSyate siMhavadujjhitonmadAn / anantavIryaH sa hi siMhadarzanAt mahaikadhoro'nte tapovanezvaraH // 29 // hai ||22|| isa prakAra bAra-bAra jAganese jinameM antara par3a rahA thA aise pUrvokta nirantarAyanirvighna solaha svapnoMko dekhakara jaya-jayakAra aura maMgalamaya saMgItase mAtA zivA devIke netra nidrArahita ho gaye tathA Alasyarahita hokara usane zayyA chor3a dI ||23|| prAtaH kAla honepara jisane zarIrapara maMgalamaya alaMkAra dhAraNa kiye the aisI zivAdevI ne kutUhalavaza patike pAsa jAkara unheM praNAma kiyA tathA rAtrimeM dekhe hue saba svapna krama-kramase sunA diye / tadanantara prasanna buddhike dhAraka rAjA samudravijayane una svapnoMkA isa prakAra phala kahA - // 24 // he priye ! yaha pratidina par3anevAlI AzcaryakAriNI dhanakI vRSTi jisakI utpatti kaha rahI hai, tathA dikkumArI deviyAM jisake lie ApakI sevA karatI haiM vaha tIrthaMkara Aja tumhAre garbha meM Akara virAjamAna huA hai ||25|| he sundara jA~ghoMvAlI priye ! yahA~ tere svapnoMkA phala kyA kahA jAye ? kyoMki tU tIrthaMkarakI mAtA hai / tere tIrthaMkara putra utpanna hogA / yadyapi svapnoMkA itanA hI phala paryApta hai tathApi vaha tInoM lokoMkA parama guru jisa phalako prApta hogA vaha kahA jAtA hai so samajha ||26|| he kRzodari ! tUne svapna meM anekapa- hAthI dekhA hai usakA phala yaha hai ki terA putra anekapa--- aneka jIvoMkI rakSA karanevAlA hogaa| apanI cAlase hAthIkI cAlako viDambita karanevAlA hogA aura tInoM jagat meM icchAke anurUpa eka Adhipatyako prApta hogA ||27|| he priye ! baila dekhane se terA putra nirmala buddhikA dhAraka, tathA jagatkA guru hogA aura jisa prakAra baila gAyoMke kulako alaMkRta karatA hai usI prakAra vaha guNoMse apane kula tathA tInoM jagatko alaMkRta karegA / vaha bailake samAna ujjvala netra tathA unnata kandhoMko dhAraNa karanevAlA hogA ||28|| siMha dekhane se vaha ananta vIryakA dhAraka hogA aura jisa prakAra siMha madonmatta hAthiyoMko madarahita kara detA hai usI prakAra vaha atyadhika garvako dhAraNa karanevAle samasta puruSoMko garvarahita kara degaa| vaha mahAn, advitIya dhIra, vIra aura antameM tapovanakA svAmI hogA arthAt dIkSA lekara kaThina tapazcaraNa 1. sa hi ma. / 2. anekAn pAti rakSatIti anekapaH / 3. hastidarzanAt / 4. vilambito'nukRtaH anekapastha hastino vibhramo yena saH / 5. dhIrogratapovanezvaraH ka. /
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptatrizaH sargaH 475 Hy y jy y mH bh jdy yadaikSi lakSmIrabhiSekiNI tataH prasUtamAtrasya girIndramastake / surAsurendrardayite'bhiSicyate giristhiraH kSIrasamudravAribhiH // 30 // srajoH sugandhAyatayoH pradarzanAjagattrayavyApiyazAH sugandhimA / nirantaraM lokamalokamapyasAvanantadRgjJAnadRzA taniSyati // 31 // sa candrasaMdarzanataH sudarzane 'mahAdayAcandrikayA sudarzanaH / jinendracandra jagatAM tamo'ntakRnnirantarAlAdakaro bhaviSyati // 32 // samastatejasvijanasya bhUyasA nijena tejAMsi vijitya tejasA / jaganti tejonidhirarkadarzanAkariSyati dhvastatamAMsi te sutaH // 33 // sukhaM kRtakrIDajhaSadvayakSaNAdavApya saukhyaM viSayopabhogajam / anantamante sukhamApsyati dhra zivAlaye'sau zivadevi! nandanaH // 34 // supUrNakumbhadvayadarzanAttato gRhaM prapUrNa nidhimirbhvissyti|| jaganmudApUrNamanorathasya hi prabhAvatastasya zarIrajasya te // 35 // vicitrapuSpAmbujakhaNDadarzanAdazeSasallakSaNalakSitaH sutaH / vidAhitRSNAtRSitAnvitRSNadhIrihaiva nirvANamayAn kariSyati // 36 // mahAsamudrasya mahAmRtAtmanaH samudragambhIramatirvilokanAt / zratAmbudhi nItimahAsaridvitaM sa pAyayiSyatyupadezakRjanAn // 30 // suratnasiMhAsanadarzanena sa sphuranmaNidyotitirITapANibhiH / parItamArokSyati devadAnavaiH parAya'siMhAsanamUrdhvazAsanaH // 38 // karegA / / 29 // he vallabhe ! jo tUne abhiSekase yukta lakSmI dekhI hai usakA phala yaha hai ki utpanna hote hI tere putrakA surendra aura asurendra sumeru parvatake mastakapara kSIrasAgarake jalase abhiSeka kareMge aura vaha parvatake samAna sthira hogA // 30 // sugandhita mAlAoMke dekhanese yaha sUcita hotA hai ki vaha putra tInoM jagatmeM vyApta yazase sahita hogA, uttama sugandhiko prApta gA aura apane anantajJAna tathA anantadarzanarUpo daSTike dvArA samasta loka aura alokako bhI vyApta karegA // 31 // he sundari ! candramAke dekhanese vaha jinendra candra, atyadhika dayArUpI candrikAse sundara hogA, jagatke ajJAnarUpI andhakArako naSTa karanevAlA hogA aura samasta jagatke nirantara AhlAdako karanevAlA hogA // 32 / / sUryake dekhanese terA vaha putra tejakA bhANDAra hogA, aura apane bahuta bhArI tejake dvArA samasta tejasvI janoMke tejako jItakara tInoM lokoMko andhakArase rahita kregaa||33|| he ziva devi ! sukhase krIr3A karatI huI machaliyoMkA yugala dekhanese yaha sUcita hotA hai ki tumhArA putra viSayoMke upabhogase utpanna sukhako pAkara antameM mokSake ananta sukhako avazya hI prApta hogA // 34 // suvarNa kalazoMkA yugala dekhanese yaha siddha hotA hai ki tumhArA putra harSapUrvaka jagatke manorathoMko pUrNa karanevAlA hogA aura usake prabhAvase yaha ghara nidhiyoMse paripUrNa ho jAyegA / / 35 / / nAnA prakArake puSpoMse yukta kamala sarovarake dekhanese tumhArA vaha putra samasta uttama lakSaNoMse yukta hogA, tRSNArahita buddhi kA dhAraka hogA aura atyadhika dAha utpanna karanevAlI tRSNArUpI pyAsase pIr3ita manuSyoMko isI saMsArameM santoSase yukta-sukhI karegA // 36 / / amRtamaya mahAsAgarake dekhanese yaha sUcita hotA hai ki tumhArA putra samudrake samAna gambhIra buddhikA dhAraka hogA, tathA upadeza dekara jagatke jIvoMko kIrtirUpI mahAnadiyoMse paripUrNa zrutajJAnarUpo sAgarakA pAna karAyegA // 37 // uttama ratnoMse jaTita siMhAsana dekhanese yaha prakaTa 1. mahodayAcandrikayA ma. / mahodayacandrikayA ga. / 2. viSayopayogajaM ma. / 3. zrutAmbudhirnIti ma. /
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ 476 harivaMzapurANe vimAnanAthAmaranAthakoTimiH prapUjitAghriH suvimAnadarzanAt / 'vimAnasAdhiH mahato mahodayo vimAnamukhyAdavatIrNavAniha // 39 // bhavettu bhettA bhavapArasya sa phaNIndra niryadbhavanAvalokanAt / suto'nvitazcApi matitAvadhipradhAnanetratritayena jAyate // 40 // bahuprakArasphuradaMzuraJjitaM dhuranarAzipravilokanArasutam / pratIhi nAnAguNaratnarAzinA zrayiSyamANaM zaraNAzritAzrayam // 41 // zikhAvalIloDhanamastalojjvalatpradakSiNAvartavidhUmavahitaH / nirIkSitAddhyAnamahAhutAzanaH sa karmaka sakalaM pravakSyati // 42 // kirITasatkuNDalapUrvabhUSaNAH prabhAvatastasya madIyazAsanam / alaMkariSyantyanukUlasevakAH surezvarAH prAkRtapArthivA iva // 43 // zlathAramadhammillalasannijasrajaH samekhalAnapuramajuzikSitAH / prasAdhanAdAvanumAvato'sya te surendrasundarya upAsanodyatAH // 44 // janiSyamANena jinendrabhAnunA pratIhi tenAtra pvitrkrmnnaa| svavaMzamAtmAnamimaM ca mAM jagatpavitritaM bhUSitamuddhataM tathA // 45 // hotA hai ki tumhAre putrakI AjJA sarvopari hogI aura vaha dedIpyamAna maNiyoMse jagamagAte mukuToMpara hAtha lagAye hue deva-dAnavoMse ghire uttama siMhAsanapara ArUr3ha hogA // 38 // uttama vimAnake dekhanese yaha sUcita hotA hai ki vimAnoMke svAmI indroMkI paMktiyoMse usake caraNa pUjita hoMge, vaha mAnasika vyathAse rahita hogA, mahAn abhyudayakA dhAraka hogA aura bahuta bar3e mukhya vimAnase vaha yahA~ avatAra legA // 31 // ___ nAgendrake nikalate hue bhavanako dekhanese yaha prakaTa hotA hai ki tumhArA vaha putra saMsArarUpI piMjar3eko bhedanevAlA hogA aura mati zruta tathA avadhijJAnarUpI tIna pramukha netroMse yukta hogA // 40 // AkAzameM ratnoMkI rAzi dekhanese tuma yaha vizvAsa karo ki tumhArA putra bahuta prakArakI dedIpyamAna kiraNoMse anuraMjita hogA, nAnA prakArake guNarUpI ratnoMkI rAzi usakA Azraya legI aura vaha zaraNAgata jovoMko Azraya denevAlA hogA // 41 // aura jvAlAoMke samUhase vyApta AkAzameM dedIpyamAna tathA dakSiNAvartase yukta nirdhUma agnike dekhanese yaha siddha hotA hai ki tumhArA putra dhyAnarUpI mahApracaNDa agniko prakaTa kara samasta karmoke vanako jalAvegA // 42 // he priye ! usa putrake prabhAvase mukuTa tathA uttama kuNDala Adi AbhUSaNoMse suzobhita indra sAdhAraNa rAjAoke samAna anukUla sevaka hokara merI AjJAkA alaMkRta kareMge / / 43 / / apanI coTImeM guMthI huI jinakI nijako mAlAeM DholI ho rahI haiM tathA jo mekhalA aura nUpuroMkI manohara jhakArase yukta haiM aisI indrako indrANiyAM isake prabhAvase sajAvaTa Adike kAryameM terI sevA karaneke lie sadA udyata raheMgI // 44 // he priye ! yahA~ pavitra karma karanevAlA jo jinendrarUpI sUrya utpanna honevAlA hai usase tuma apane vaMzako, apane Apako, isa mujhako tathA samasta jagatko pavitrita bhUSita evaM saMsAra-sAgarase uddhRta samajho // 45 / / 1. vimaannaatho'mrnaath-m.| 2. vigato mAnasAdhiH mAnasI vyathA yasya sH| 3. ekonacatvAriMzattamaH zlokaH 'ga' pustake evaM paThitaH-'vimAnasaMdarzanato nutA nato vimaannaathaamrnaathkottibhiH| prapUjitAMhimahato mahodayo vimAnamukhyAdavatIrNavAniha / / 39 / / 4. muddhataM ma, /
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptatriMzaH sargaH 477 nizamya sA svapnaphalaM patIritaM pratuSTacittA sutamakavartinam / vicisya cakre jinapUjanAdikAH kriyAH prazastA janatAmanoharAH // 46 // 'jinodbhave svapnaphalAnukIrtanaM pavitrasustotramidaM dine dine / pramAtasaMdhyAsamaye paThan janaH smaraMzca zRNvan zrayate jinazriyam // 47 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI svapnaphalakathano nAma saptatriMzaH srgH| isa prakAra patike dvArA kahe hue svapna ke phalako sunakara rAnI zivAdevIkA citta bahuta hI santuSTa huaa| aura pUrvokta guNa viziSTa putra merI godameM A hI gayA hai, aisA vicArakara vaha samasta janasamUhake manako haranevAlI jinapUjA Adi uttama kriyAe~ karane lagIM // 46 / / gautama svAmI kahate haiM ki jo manuSya, jinendra bhagavAnke janmase sambaddha svapnoMke phalakA varNana karanevAle isa stotrakA pratidina prAtaH-sandhyAke samaya pATha karatA hai, smaraNa karatA hai, athavA zravaNa karatA hai vaha jinendra bhagavAnkI lakSmIko prApta hotA hai / / 47 // isa prakAra ariSTanemi purANa ke saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMza purANameM svapnoM ke phalakA varNana karanevAlA saMtIsavA~ sarga samApta huA // 37 // 1. jinodbhavasvapnaphalAnukIrtanaM ka. /
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTatriMzaH sargaH pRthivIcchandaH jinendrapitarau tato dhanapatiH surendrAjJayA svabhaktimarato'pi ca svayamupetya' tIrthodakaiH / zubhaiH samamiSicya tau surabhipArijAtodbhavaiH sugandhavarabhUpaNairbhuvanadurlabhaiH prArcayat // 1 // puraiva parizodhite viditadikkumArIgaNairbabhAra vimalodare prathamagarbhamudyatprabham / svabandhujanasindhuvRddhikaramastatApodayaM zivAya jagatAM zivA zazinamambarazrIriva // 2 // cakAra na viyojitatrivalibhaGgazobhAmasau na ca zvasanabAdhitAdharasupallavAM' nAlasAm / stanastavakabhAranamrananumadhyasustrIlatAM nitAntakRpayeva tAM phalamaro na cAvAdhata // 3 // nigUDhanijagarmasaMmavatanoriva vyaktaye payodharabharo yayAvatitarAM payaHpUrNatAm / tadahanagauravAdiva vizeSavistIrNatAM jagAma jaghanasthakI niviDamekhalAbandhanA // 4 // mano bhuvanarakSaNe sakalatattvasaMvIkSaNe vaco'pi hitabhASaNe nikhilasaMzayotpeSaNe / vapurvatavibhUSaNe vinayapoSaNa cocitaM babhUva jinavaibhavAdatitarAM zivAyAstadA // 5 // mahAmRtarasAzanaiH suravadhUmirApAditairanantaguNakAntivIrya karaNa: samAsvAditaH / jinendrajananItanustanurapi pramAbhirdizo dazApi kanakapramA vidadhatIva vidhubabhau // 6 // tadanantara indrakI AjJA aura apanI bhaktike bhArase kuberane svayaM Akara zubha tIrthajalase bhagavAnke mAtA-pitAkA acchI taraha abhiSeka kiyA aura manojJa kalpavRkSoMse utpanna anyajanadurlabha sugandha aura uttamottama AbhUSaNoMse unakI pUjA ko // 1 // jisa prakAra AkAzakI lakSmI apane nirmala udarameM candramAko dhAraNa karatI hai usI prakAra bhagavAnkI mAtA zivAdevIne prasiddha dikkumArI deviyoMke dvArA pahalese hI zuddha kiye hue apane nirmala udara meM jagat ke kalyANake lie sarvaprathama usa garbhako dhAraNa kiyA jo uThatI haI prabhAse yukta thA, apane bandhujanarUpI samudrakI vRddhiko karanevAlA thA, tathA santApake udayako dUra karanevAlA thA // 2 // usa garbharUpI phalake bhArane atyadhika dayAse prerita hokara hI mAno stanarUpI gucchoMke bhArase namrIbhUta evaM patalI kamaravAlI zivAdevIrUpI latAko raMcamAtra bhI bAdhA nahIM pahuMcAyI thii| na to usakI trivalirUpI taraMgakI zobhAko naSTa kiyA thA, na zvAsocchvAsase usake adhararUpI pallavako bAdhita kiyA thA aura na use Alasyase yukta hI hone diyA thA // 3 // apane atyanta gUr3ha garbha meM bhagavAnke zarIrakI jo utpatti huI thI use prakaTa karaneke lie hI mAno zivAdevIke stanoMkA bhAra atyadhika dUdhase paripUrNatAko prApta ho gayA thA tathA mekhalAke saghana bandhanase yukta usakI nitambasthalI usa stanake bhArako dhAraNa karaneke gauravase hI mAno atyadhika vistRta ho gayA thI |4|| usa samaya bhagavAn ke prabhAvase zivAdevIkA mana saMsArako rakSA karane tathA samasta tatvoMke ava. lokana karane meM abhyasta rahatA thA, vacana saba prakArake saMzayako naSTa karanevAle hitakAro bhASaNameM abhyasta rahatA thA aura zarora vratarUpI AbhUSaNake dhAraNa karane tathA vinayake poSaNa karane meM abhyasta rahatA thA / / 5 // bhagavAnkI mAtA, devAMganAoMke dvArA sampAdita evaM anantaguNI kAnti aura balako bar3hAnevAlA amRtamaya AhAra karatI thI isalie unakA zarIra kRza honepara bhI apanI prabhAse dazoM dizAoMko suvarNa jaisI kAntikA dhAraka karatA huA bijalIke samAna suzo 1. -mudetya ma. / 2. pallavaM m.| 3. saMdIkSaNe g.|
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTatriMzaH sargaH 479 karIndramakarasphurattaragatuGgamInAvalI mhaarthsuyaanpaatrnRpvaahiniisNmukhaiH|| vizadbhiranukUlagaH samabhivadhito'ddhomimiH samudravijayo'nvahaM pRthusamudralIlA vahan // 7 // jinezajanako jagadalayavelayAbhyarcitau parasparavivardhamAnapRthusaMmadI nityazaH / mahendravarazAsanAmiratadevadevIkRtaprabhUtivimavAnvitau gamayataH sma mAsAnnava // 8 // tataH kRtasusaMgame nizi nizAkare citrayA prazastasamavasthite ahagaNe samaste zubhe / asUta tanayaM zivA zivadazuddha vaizAkhaje trayodazatithau jagajayanakAriNaM hAriNam // 5 // vivodhazucicakSuSA dazazatASTasalakSaNaH sulakSitasunIlanIrajavapurvapurbibhratA / jinena nijaizociSA bhu| NIkRtaM maNDalaM prasUtibhavanodare maNigaNapradIpArciSAm // 10 // vipANDarapayodharA divamakhaNDacandrAnanA nizi sphuritatArakAnikaramaNDanAM hAriNIm / taraGgabhujapaJjarodaravivatinI svecchayA cucumba madanAmbudhiH sati jinendracandrodaye // 17 // gmiirgiriraajnaamikulshailknntthaakulstnocchvldvaahiniinivhhaarbhaaraadhraa| cacAla kRtanertaneva muditAtra jambUmatI samudravalayAmbarA raNitavedikAmekhalA // 12 // bhita ho rahA thA // 6 / / hAthIrUpI magaramacchoM, uchalate hue unnata azvarUpI mIna-samUhoM, bar3ebar3e ratharUpI jahAjoM, rAjAoMkI senArUpo nadiyoM aura jahAM-tahAM praveza karate hue mitroMrUpI taraMgoMse pratidina vRddhiko prApta hae rAjA samudravijaya usa samaya sacamuca hI vizAla samudra kI zobhAko dhAraNa karate hue vRddhiMgata ho rahe the |7|| isa prakAra jo jagadvalayarUpI velAse pUjita the, parasparameM jinakA vizAla harSa nirantara bar3ha rahA thA aura jo indrakI AjJAmeM lIna devadeviyoMke dvArA ko huI vibhUtise sahita the aise bhagavAnke mAtA-pitAne garbhake nau mAha sAnanda vyatIta kiye // 8 // tadanantara vaizAkha zukla trayodazIko zubha tithimeM rAtrike samaya jaba candramAkA citrA nakSatrake sAtha saMyoga thA aura samasta zabhagrahoMkA samaha jaba yathAyogya uttama sthAnoMpara sthita thA taba zivAdevIne samasta jagatako jItanevAle atizaya sandara patrako utpanna kiyA // 9 // jo jJAnarUpI ujjvala netroMke dhAraka the tathA eka hajAra ATha lakSaNoMse yukta nIla kamalake samAna sundara zarIrako dhAraNa kara rahe the aise jinabAlakane apanI kAntike dvArA, prasUtikAgRhake bhItara vyApta maNimaya dIpakoMke kAntisamUhako kaI guNA adhika kara diyA thA |10|| usa samaya jinendrarUpI candramAkA udaya honepara jo dhavala payodhara-meghoMko dhAraNa karanevAlI tho ( pakSameM dhavala stanoMse yukta thI) akhaNDa-pUrNa candramA hI jisakA mukha thA, (pakSameM pUrNa candramAke samAna jisakA mukha thA ), dedIpyamAna tArAoMke samUha hI jisake AbhUSaNa the, ( pakSameM dedIpyamAna tArAoMke samahake samAna jisake AbhUSaNa the), jo atyanta sundarI thI (pakSameM hArase suzobhita thI), aura jo taraMgarUpI bhujapaMjarake madhyameM vartamAna thI. aisI-AkAzarUpI strIkA madanarUpI mahAsAgarane apanI icchAnusAra cumbana kiyA thA // 11 // usa samaya jo sumerurUpI gambhIra nAbhise yukta thI, kulAcalarUpI kaNTha aura stanoMse sahita thI, bahatI huI nadiyoMke samUharUpI hArake bhArako dhAraNa karanevAlI thI, samudrakA gherA hI jisakA vastra thA tathA zabdAyamAna vedikA hI jisakI mekhalA thI, aisI jambUdvIpakI bhUmi cala-vicala ho gayI jisase aisI jAna par3ato thI mAno harSake vazIbhUta ho nRtya hI kara rahI 1. samabhivadhitaH + addhA + Umibhi: iticchedaH / samabhyavardhatoomibhiH g.| 2. shucygrj-m.| zuddhayagraja ka., kh.| 3. jinarociSA m.| 4. bhavanopare m.| 5. maNDanAhAriNIm m.| 6. vartanava ga. /
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ 480 harivaMzapurANe anuttaramukholjvalaH zivapadottamAGgastadA navAnudizasaddhanurnavavimAnakagrIvakaH / sukalpavapurantarAdharajagatkaTIjaGghakastrilokapuruSo'calaskaTikaro naTisvA sphuTam // 13 // abhUdbhavanavAsinAM jagati tArazaGkasvano rarATa paTahaH paTuTiti bhaumaloke'khile / raverjagati siMhanAda urughoSaghaNTAnadAsukalpabhavane jinaprabhavavaibhavAdvai svayam // 14 // jagastritayavAsinazcalitamaulisiMhAsanAstato'surasurAdhipAH praNihitAvadhisvekSaNAH / prabudhya jinajanma jAtapurusaMmadAH saMpadA praceluriha bhArataM prati caturNikAyAmaraiH // 15 // vizuddhatamadRSTayo mukuTa koTisaMghaTTita-sphuraskaTakaravarazmikhacitAkhilAzAmukhAH / praNemurahamindradevanivahAstu tatra sthitAH padAnyabhisametya sapta hariviSTarebhyo jinam // 16 // kSiterasuranAgavidyudanalAniladvIpasatsuparNasumahodadhistanitadikkumArAbhidhAH / samudyayuritastato bhavanavAsino bhAsvarAstadA vidadhato dizo daza dazaprakArAmarAH // 17 // sukiMpuruSakinnarAmaramahoragA rAkSasAH pizAcasurabhUribhUtavarayakSagandharvakAH / manoharaNadakSagItabahanRtyuktAGganAH samIyuriha madhyalokaratayo'STadhA vyantarAH // 18 // gaNazca zucizociSAM prathitapaJcadhAjyotiSAM grahasaMzazimAskarapratatatArakAkhyApuSAm / babhau yugapadApatanni javimAnakebhyo'dhikaM vidhAtumiva codyato jagadihAparaM jyotiSAm // 19 // ho // 12 / / jo anuttara vimAnarUpI mukhase ujjvala thA, mokSarUpI mastakase sahita thA, no anudizarUpI Thor3ose yukta thA, nau greveyakarUpI grIvAko dhAraNa karanevAlA thA, svargarUpI zarIrase sahita thA, tathA madhyama lokarUpI kamara aura adholokarUpI jaMghAoMse yukta thA aisA tIna lokarUpI puruSa usa samaya caMcala ho uThA thA so aisA jAna par3atA thA mAno kamarapara hAtha rakhakara nRtya hI kara rahA ho // 13 / / usa samaya jinendra bhagavAnke janmake prabhAvase bhavanavAsI devoMke lokame apane Apa zaMkhoMkA joradAra zabda hone lgaa| samasta vyantara devoMke lokameM zIghra hI joradAra paTaha zabda hone lage / sUryalokameM siMhanAda hone lagA aura kalpavAsI devoMke bhavanoMmeM vizAla zabda karanevAle ghaNTA baja uThe / / 14 / / tadanantara jinake mukuTa aura siMhAsana kampAyamAna ho rahe the, jinhoMne apane avadhijJAnarUpo netrako prayukta kiyA thA, aura usake dvArA jinendra bhagavAnke janmako jAnakara jinheM atyadhika harSa utpanna huA thA, aise tInoM lokoMmeM rahanevAle surendra tathA asurendra caturNikAyake devoMko sAtha le bar3I vibhUtise bharata kSetrakI ora cala par3e // 15 // hAtha jor3akara mastakase lagAte samaya mukuToMke agrabhAgase TakarAye hue kaTakoMke ratnoMko kiraNoMse jinhoMne samasta dizAoMke agrabhAga vyApta kara diye the aise atyanta zuddha samyagdarzanake dhAraka ahamindra deva, yadyapi apane-apane ho nivAsasthAnoMmeM sthita rahe the tathApi unhoMne siMhAsanoMse sAta kadama sAmane Akara jinendra bhagavAnko namaskAra kiyA thA / / 16 / / asurakumAra, nAgakumAra, vidyutkumAra, agnikumAra, vAyukumAra, dvIpakumAra, mahodadhikumAra, stanitakumAra aura udadhikumAra ye daza prakArake bhavanavAso deva, dazoM dizAoMko dedIpyamAna karate hue jahAM-tahAM pRthivIse Upara Ane lage / / 17 / / jinakI striyA~ manako haraNa karane meM dakSa, gIta tathA nAnA prakArake nRtyoMse yukta thIM, aise kiMpuruSa, kinnara, mahoraga, rAkSasa, pizAca, bhUta, yakSa aura gandharva ye madhyalokameM viziSTa protike rakhanevAle ATha prakArake vyantara deva cAroM orase Ane lage // 18 // ujjvala kiraNoMse yukta graha, nakSatra, candramA, sUrya aura tArA nAmako dhAraNa karanevAle pA~ca prakArake prasiddha jyotiSo devoMkA samUha eka sAtha apane-apane vimAnoMse yahA~ AtA huA aisA suzobhita hone lagA mAno vaha pRthivIpara eka dUsarA hI jyotiSaloka banAneke lie udyata huA ho // 19|| 1. catunikAyAmarAH k.| 2. zucirociSAM ma. /
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTatriMzaH sargaH 481 yathAsvamapi saptamiH prathamakalpanAthAdayo'pyanIkanivahatA yugapadavyutendrottarAH / pratisvamapi saptabhiH sakalakalpajaiH SoDaza pramodavazavartinaH samabhijagmurindrAH suraiH // 20 // anekamukhedattasatkamalakhaNDapatrAvalIsurUpasurasundarIlalitanATakodbhAsinam / himAdrimiva jaGgamaM nijavadhUmirairAvataM karIndramadhirUDhavAnabhirarAja saudharmapaH // 11 // anIkamatha yauvaja racitasaptakakSAntaraM gRhItavalayAkRtiprakRtipauruSAdhiSThitam / parItya kulizAyudhaM kulizapUrvazastrATavIniruddhagaganAntaraM bhRzamazobhata traidazam // 22 // javena laghu laGghayadutasamAraNaM heSitaprayojitaviyojitatribhuvanAntarAlaM tathA / bRhadabahiravartata pravitataM hayAnokamapyaraM gaganavAridheradhitaraGgAraGgAyitam // 23 // sumugdhamukhakozakairnayanapuNDarIkainijairlalaskakudavAladhizrutisugAtrasAsnApuraiH / suvarNakhurazRGgakaH prativRSaM vRSAnIkamapyuvAha paritaH sthitaM vipulakAntiminduprabhAm // 24 // vibhinnamapi saptadhA svayamabhedyamapyadriminabhovalayasAgare tridazayAnapAtrAyitam / prabhAvijita vispharavirathaM rathAnIkamapyamAdatimanoharaM valayavatparikSepakam // 25 // vikarNaghanazIkaraiH karibhirUvalIlAkaraiH pravRttagurugajitairgurutarai rivAmbhodharaiH / mahAmarudadhiSTitaiH sughaTitaM gajAnIkamapyanekaracanAntaraM vyatanuta zriyaM prAvRSaH // 26 // svarairapi ca saptamirmadhuramurchanAkomalaiH sviinnvrvNshtaalrvmishritairaashritH| prapUrNabhuvanodaraM bahirato'pyanIkaM babhau yuvatyamarabandhuraM tikaraM tu gandharvajam // 27 // jo yathAyogya apanI-apanI sAta prakArakI senAoMke sahita the, aise prathama svargase lekara solahaveM svarga takake solaha indra, Anandake vazIbhUta ho samasta svargAke devoMke sAtha yahAM A pahu~ce // 20 // saudharmendra apanI striyoMke sAtha usa airAvata nAmaka gajarAjapara baiThA huA suzobhita ho rahA thA, jo calate-phirate himAlayake samAna jAna par3atA tathA aneka mukhoMke bhItara dA~toMpara vidyamAna kamala-samUhakI kalikAoMpara nRtya karatI huI devAMganAoMke sundara nRtyase suzobhita thA // 21 // indrako cAroM orase ghere hue devoMkI vaha senA suzobhita ho rahI thI jisane sAta kakSAoMkA vibhAga kiyA thA, jo gola. AkArake sahita thI, svAbhAvika puruSArthase yukta thI, tathA vaca Adi zastroMke vanase jisane AkAzake antarAlako roka rakhA thA // 22 // tadanantara ghor3oMkI bahuta bar3o virATa senA thI jo apane vegase zIghragAmI vAyuko zIghra hI jIta rahI thii| jo apanI hinahinAhaTase tona lokake antarAlako saMyukta tathA viyukta kara rahI thI, aura AkAzarUpI samudrakI uThato huI taraMgoMke samUhake samAna jAna par3atI thI // 23 / / tadanantara bailoMkI vaha senA cAroM ora khar3I thI jo ki sundara mukha, sundara aNDakoza, nayana kamala, manohara kAMdaula, pUMcha, zabda, sundara zarIra, sAsnA, suvarNamaya khura aura sIMgoMse yukta thI tathA atyadhika kAntise ta candramAko prabhAkA dhAraNa kara rahA thA // 24 // tadanantara rathokI vaha senA bhI suzobhita ho rahI thI jo svayaM sAta prakArase vibhinna honepara bhI parvatoMse abhedya thI, AkAzarUpI sAgarameM jo devoMke yAnapAtrake samAna jAna par3atI thI, prabhAse jisane: sUryake dedIpyamAna rathako jIta liyA thA, jo atyanta manohara thI aura jisakA gherA valayake samAna suzobhita thA // 25 // tatpazcAt jo cAroM ora jalake chIMToMkI varSA kara rahe the, jinake zuNDAdaNDa UparakI ora uThe hue the, jo bahuta bhArI garjanA kara rahe the, jo AkArameM bahuta bhArI the, evaM jo bar3e-bar3e devoMse adhiSThita the, aise meghoMkI samAnatA dhAraNa karanevAle hAthiyoMse racita, aneka prakArakI racanAoMse yukta hAthiyoMkI senA bhI varSA RtukI zobhA vistRta kara rahI thI // 26 // hAthiyoMkI 1. damtasatkamala ma., dantadantasarakamala ga. / 2. yoSajaM ma., kha. / devajaM gha. / 3. praghoSita ga. / 4. kozikarnayana ma. / kozakarnayana ga. / 5. paTaiH g.| 6. apUrNabhuvanoparam m.|
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ 402 harivaMzapurANe samastarasapuSTikaM valayahArigAtroskarairmanaHkusumamaJjarIramarabhUruhAmAharat / pravRtyarujatakImayamanIkamapyambare nitambabharamanthara nicitamAvirAsIttathA // 28 // sahasraguNitoditA catarakSItireSu sphuTaM pramANamapi saptasu prthmsptkkssaasvtH| paraM dviguNametadeva sakaleSu kakSAntareSvanIkavalayeSviyaM kramabhidAsamAptaH sthitiH // 29 // yathAyathamanIkinaH sakalanAkalokAdhipA jinendrajananAbhiSekakaraNAya yAvadviyat / vitatya puramAnajanti muditAstu tAvadizA kumArya upakurvate nikhilajAtakarmAdRtAH // 30 // tathAhi vijayA smRtA jagati vaijayantI parA paroktiraparAjitA pravaditA jayantI varA / tathaiva saha nandayA mavati cAparAnandayA sanandhabhidhavardhanA hRdayanandinandottarA // 3 // kucAniva nijAnimA vigaladaGgazRGgArasadrasena bharitAn bhRzaM vipulatuGgabhRGgArakAn / samUhurabhirAmakAnamalahAramArojjvalA jvalanmaNivibhUSaNazravaNakuNDalodbhAsitAH // 32 // tathaiva sayazodharA prathitasuprabuddhAmarI sukIrtirapi susthitA praNidhiratra lkssmiimtii| vicitraguNacitrayA saha vasuMdharA cApyamU gRhItamaNidarpaNA diza ivendumatyo vabhuH // 33 // ilA navamikAsurAsahitapItapadmAvatI tathaiva pRthivI parapravarakAJcanA candrikA / pramAsphuTitatArakAmaraNabhUSitA mAsvarAH sacandrarajanInimA tasitAtapatrA babhuH // 34 // senAke bAda gandharvokI vaha senA suzobhita ho rahI thI jisane madhura mUrchanAse komala vINA, utkRSTa bAMsurI aura tAlake zabdase mizrita sAtoM prakArake Azrita svaroMse jagatke madhyabhAgako pUrNa kara diyA thA, jo deva-devAMganAoMse suzobhita thI evaM sabako Ananda utpanna karanevAlI thI // 27 // gandharvo kI senAke bAda utkRSTa nRtya karanevAlI nartakiyoMkI vaha senA bhI AkAzameM prakaTa huI thI jo ki.nitamboMke bhArase manda-manda cala rahI thI, samasta rasoMko puSTa karanevAlI thI aura valayoMse suzobhita apane zarIroMse devarUpI vRkSoMke manarUpI puSpamaMjarIko grahaNa kara rahI thI // 28 // pratyeka menAmeM sAta-sAta kakSAeM thiiN| unameM se prathama kakSAmeM caurAsI hajAra ghor3e, baila Adi the phira dUsarI-tIsarI Adi kakSAoM meM kramase dUne-dUne hote gaye the / / 29 / / / __ apanI-apanI senAoMse yukta samasta indra, bhagavAnkA janmAbhiSeka karaneke lie AkAzameM vyApta ho jaba-taka sUryapura Ate haiM taba-taka prasannatAse yukta evaM Adarase bharI dikkumArI deviyAM bhagavAnkA samasta jAtakarma karane lagIM // 30 // deviyoMmeM nirmala hAroMke dhAraNa karanese suzobhita evaM camakate hue maNiyoMke AbhUSaNa aura kAnoMke kuNDaloMse vibhUSita, jagat-prasiddha vijayA, vaijayantI, aparAjitA, jayantI, nandA, AnandA, nandivardhanA aura hRdayako Anandita karanevAlI nandottarA nAmakI deviyAM apane stanoMke samAna sthUla, tathA aMgase vigalita hote hue zRMgAra rasake samAna nirmala jalase bharI huI bar3I U~cI jhAriyA~ liye hue thoM // 31-32 / / yazodharA, suprasiddhA, sukIrti, susthitA, praNidhi, lakSmImatI, vicitra guNoMse yukta citrA aura vasundharA ye deviyAM maNimaya darpaNa lekara khar3I thIM aura candramAse yakta dizAoMke samAna suzobhita ho rahI thIM // 33|| ilA, navamikA, surA, pItA, padmAvatI, pRthvI, pravarakAMcanA aura candrikA nAmakI bhAse dedIpyamAna tArAoMke samAna AbhaSaNoMse suzobhita tathA dedIpyamAna thiiN| ye deviyAM bhagavAnkI mAtApara sapheda chatra lagAye hue thIM aura candramAke sahita rAtriyoMke samAna 1. blmhaari-m.| 2. pranRtyapurunartakI m.| 3. mpymbr-m.| 4. karuNAya m.| 5. parA ma. / 6. pIThapadmAvatI m.| deviyAM, prabhAse dedIpa
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTatrizaH. sargaH zriyA ca dhRtirAzayA ca varavAruNI puNDarIkiNI. sphuradalambusA ca saha mizrakezI hiyA / sacAmarakarAimA babhurudAraphenAvalItaraGga kulasaMkulA iva kulApagAH saMgatAH // 35 // kanakanakacitrayA sahitayA punazcitrayA trilokasura vizrutatrizirasA ca sUtrAmaNiH / kumArya iva vidyuto vilasitairjinasthAntike tamonuda ivAbabhurjaladharasya vidyullatAH // 36 // sahaiva rucakaprabhA rucakayA tadAdyAbhayA parA ca rucakojjvalA sakalavidyudagresarAH / dizAM ca vijayAdayo yuvatayazcatasro varA jinasya vidadhuH paraM savidhi jAtakarmazritAH // 37 // caturvidhasurAsurA laghu sametya tAvatparaM kuberajanitAdbhutaprathamazomamuccairdhvajam / parItya jinabhaktitastridazanAthalokazriyaM vijetumiva codyataM dadRzurAdRtAH sendrakAH // 38 // pravizya nagaraM tataH zatamakhaH svayaM satsakhaH zivAspadasamIpagaH sthitividAdidezAdRtAm / zacIM zucimacApakAM samupanetumIzaM zizuM prasUtigRhamAvizanniti tadA babhau sAdarA // 39 // vikRtya suramAyayA zizumihAparaM nidrayA prayojya jinamAtaraM praNatipUrvakaM yatnataH / pragRhya mRdupANinA zizumadAdasau svAmine praNamya zirasA dadAvamararAT karAbhyAM jinam // 40 // "jitendu mukhacandrakaM vijitapuNDarIkekSaNaM vizeSavijitAsitotpalavanazriyaM taM zriyA / nirIkSya jitepadmapANicaraNaM sahasrekSaNaH sahasragaNanekSaNairapi yayau na tRptiM tadA // 41 // jAna par3atI thIM ||34|| zro, dhRti, AzA, vAruNI, puNDarIkiNI, alambusA, mizrakezI aura hI Adi deviyA~ hAthoMpara cAmara liye khar3I thIM tathA adhika phenAvalI aura taraMgoM se yukta AyI huI kulanadiyoM - gaMgA Adi nadiyoMke samAna suzobhita ho rahI thIM // 35 // dedIpyamAna kanakacitrA, citrA, tIna lokake devoMmeM prasiddha trizirA aura sUtrAmaNi, ye vidyutkumArI deviyA~ usa samaya jinenda bhagavAn ke samIpa apanI ceSTAoMse aisI suzobhita ho rahI thIM mAno meghake samIpa andhakArako naSTa karanevAlI bijalIrUpI latAe~ hI hoM || 36 | usa samaya samasta vidyutkumAriyoMmeM pradhAna rucakaprabhA, rucakA, rucakAbhA aura rucakojjvalA tathA dikkumAriyoM meM pradhAna vijaya Adi cAra deviyAM vidhipUrvaka bhagavAnkA jAtakarma kara rahI thIM ||37|| bhagavAn ke janmotsavake pUrva hI kuberane sUryapurakI adbhuta zobhA banA rakhI thI / usake mahaloMpara bar3I-bar3I U~cI-U~cI dhvajAe~ phaharA rahI thIM tathA vaha indralokakI zobhAko jItaneke lie udyata sarIkhA jAna par3atA thA / apane-apane indroM sahita cAroM nikAyoMke sura aura asura Adara ke sAtha zIghra hI Akara jinendra bhagavAnkI bhakti se usa nagarakI tIna pradakSiNAe~ de usakI zobhA dekhane lage ||38|| tadanantara sajjanoMka sakhA aura maryAdAko jAnanevAlA indra nagara meM praveza kara zivAdevIke mahalake samIpa khar3A ho gayA aura hIMse usane Adarase yukta, pavitra evaM caMcalatA se rahita indrANIko jAta bAlakake lAnekA Adeza diyaa| patiko AjJAnusAra indrANIne prasUtikAgRha meM praveza kiyaa| usa samaya Adarase bharI indrANI atyadhika suzobhita ho rahI thI ||39|| vahAM usane yatnapUrvaka jina-mAtAko praNAma kara mAyAmayI nidrAmeM sulA diyA tathA deva- mAyAse eka dUsarA bAlaka banAkara unake samIpa liTA diyaa| tadanantara indrANIne komala hAthoM se jina bAlakako uThAkara apane svAmI - indra ke lie de diyA aura devoMke rAjA indrane zirase jina - bAlakako praNAma kara donoM hAthoMse unheM le liyA ||40|| jinhoMne apane mukharUpI candramAke dvArA candramAko jIta liyA thA, netroMse puNDarIka -- sapheda kamalako jIta liyA thA, zarIrakI kAntise nIla kamaloMke vanako zobhAko pramukha rUpa se parAjita kara diyA thA aura apane hAthoM tathA pairoMse kamaloMko parAbhUta kara diyA thA aise jinendra bAlakako usa samaya indra eka hajAra netroMse bhI dekhakara tRptiko prApta nahIM huA usakI dekhanekI utkaNThA jyoM1. sthitivid + Adideza + AdRtAm / 2. jinendramukha-ma., ga. / 3. jinapadma-ma. / 483
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ 484 harivaMzapurANe 3 vidhAya se suradvipasphaTikabhUbhRto mastake jinendra zizumindranIlamaNituGgacUDAmaNim / cacAla calacAmarAtapanivAraNoccairucizcalormikulasaMkulo jalanidhiryathA phenilaH // 42 // surebhavadanatrike dazaguNe dvayozcASTa te radAH pratiradaM saraH sarasi padminI tatra ca / mavanti mukhasaMkhyayA sahitapadmapatrANyapi prazastarasabhAvitA pratidalaM naTasyapsarAH // 43 // tathAvidhavibhUtibhiH samupagamya meruM surAH parItya pRthu pANDukAkhyavanakhaNDamabhyetya te / jinendra matirudvapANDuka zilAtale komale supaJcazatakArmuko ccahariviSTare'tiSThapan // 44 // tatazca dhRtapUjanopakaraNeSu devAGganAgaNeSu paritaH sthiteSva bhinavotsavAnandiSu / sukutaporakaTaprakaTanATakeSu sphuTaprakRSTarasa mAtra hAvalayaraJjitastrargiSu // 45 // raTatpaTahazaGkhazabdaharinAdabherIravai girIndra subRhadguhApratininAdasaMvardhitaH / digantara visarpibhirjinaguNairiva prasphuTairazeSabhuvanodare zrutisukhAvahaiH pUrite // 46 // nabhastala mitastataH sthagayati sphuratsaurabhe vicitrapaTavAla dhUpa paTale supuSpotkare / sugandhayati bandhure paramagandhahRdye dizAM mukhAni mukhapANDukapramavamAtarizvanyalam // 47 // gRhIta bahuvigrahaH suraparigraho vAsavaH samArabhata bhaktito jinamahAbhiSekaM svayam / vidhAtumamarAhRtaistu maNihemakumbhacyutaiH payomayapayonidheH zubhapayobhirudgandhimiH // 48 // [ caturbhiH kalApakam ] kI yoM banI rahI ||41 || vaha indra jinake mastakapara indranIla maNikA U~cA cUr3AmaNi suzobhita ho rahA thA, aise jina - bAlakako airAvata hAthIrUpI sphaTikamaya parvatake mastakapara virAjamAna kara calA / usa samaya vaha indra caMcala cAmara aura chatroMse atizaya zobhAyamAna thA aura unase aisA jAna par3hatA thA mAno caMcala taraMgoMke samUhase yukta phenase bharA samudra hI calA jA rahA ho // 42 // airAvata hAthIke battIsa mukha the, pratyeka mukhameM ATha-ATha dA~ta the, pratyeka dAMtapara eka-eka sarovara thA, pratyeka sarovarameM eka-eka kamalinI thI, eka-eka kamalinI meM battIsa-battIsa patra the aura eka-eka patrapara uttama rasase bharI huI eka-eka apsarA nRtya kara rahI thI ||43|| usa prakArakI lokottara vibhUtike sAtha deva loga meru parvata ke samIpa pahuMce tathA usakI parikramA dekara pANDuka nAmaka vizAla vanakhaNDa meM praviSTa hue| vahA~ unhoMne vizAla pANDukazilAke Upara jo pAMca sau dhanuSa UMcA siMhAsana hai usapara jina bAlakako virAjamAna kiyA // 44 // tadanantara pUjAke upakaraNoMko dhAraNa karanevAle evaM navIna utsavase Anandita devAMga - nAoMke samUha jaba cAroM ora khar3e the, spaSTa tathA zreSTha rasa, bhAva, hAva aura layase devoMko anuraMjita karanevAle zreSTha nRtyakAroMke samUha jaba nRtya kara rahe the, sumeru parvatakI suvizAla guphAoM gUMjane vAlI pratidhvanise vRddhigata, dizAoMke antarAlameM phailanevAle, jinendra bhagavAnke guNoMke samAna atyanta prakaTa, evaM kAnoMko sukha denevAle bajate hue nagAr3oM aura zaMkhoMke zabda tathA siMhanAda aura bheriyoMkI dhvaniyoMse jaba saMsArakA madhyabhAga paripUrNa ho rahA thA, prakaTa hotI huI sugandhise yukta, nAnA prakArake paTavAsa, dhUpoMke samUha aura uttamottama puSpoMke samUha jaba idhara-udhara AkAzatalako vyApta kara rahe the, aura mukharUpI pANDuka vanase utpanna utkRSTa gandhase hRdayako priya laganevAlI sundara vAyu jaba dizAoMke mukhako atyanta sugandhita kara raho 1. cUlArmANa ka, kha, ga / 2. bhAvitAH ma. ga. / 3. naTantyapsarAH ma, ga. / 4, matirudra ma. / 5. nATaka peTakaH (ga. Ti. ) 1
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTatrizaH sargaH 485 bahutridazapaGktibhiH pramadapUritAbhirnabhaH spharanmaNigaNojjvalaskalazapANibhiH sarvataH / sumerugiripaJcamAmbunidhimadhyamadhyAsitaM rarAja bahurajjumistadiva nIyamAnaM tadA // 49 // gRhANa kalazaM laghu kSipa nayAzu saMdhAraya prabhu ca mama saMmukhaM tvamiti karNaramyAravaiH karAskaramitastataH suragaNasya kumbhAvalI zriyA zrayati pANDukaM vanamivoruhaMsAvalo // 50 // 'suvarNamaNiratnaraupyamayakumbhakAlyo babhuH pravegamarutAM vazA ravizazAGkamAlA yathA / supakSapuTadIptibhiH khacitadiGamukhAH khe rayotpatadgaruDahaMsapaGktaya iva yayAnekazaH // 51 // zatAdhvarabhujotailadharairivodgajitaiH sahasragaNanairghaTaiH zucipayobhirAvarjitaiH / jino'bhiSamApnuvan dhavalamadirAja vyadhAddadhAti dhavalAtmatAmadhavalo hi zuddhAzrayAt // 52 // satopamapare'pi te nikhilakalpanAthAdayo yatheSTamabhiSecanaM vidadhurambubhinirmalaiH / jinasya jinazAsanAdhigamazastarAgodayAH prakAzitatanUruhAstanutarAtmajanmAbdhayaH // 53 // tataH surapatistriyo jinamupetya zacyAdayaH sugandhitanupUrva kaimRdukarAH samudvartanam / pracakrarabhiSecanaM zubhapayobhiruccaighaMTaiH payodharamarainijairiva samaM samArjitaiH // 54 // tho taba aneka zarIroMko dhAraNa karanevAle indrane devoMke sAtha bhaktipUrvaka, devoMke dvArA lAye hue, maNimaya aura suvarNamaya kumbhoMse cyuta, atyanta sugandhita kSIrasAgarake zubha jalase jinendra bhagavAnkA svayaM mahAbhiSeka karanA zurU kiyA / / 45-48|| usa samaya sumeru parvata aura kSIrasAgarake madhya AkAzameM, harSase bharI evaM dedIpyamAna maNiyoMke samUhase ujjvala kalaza hAthameM liye devoMkI paMktiyAM saba ora khar3I thIM unase usa samaya vaha AkAza aisA jAna par3atA thA mAno bahuta-sI rassiyoMse bAMdhakara kahIM le jAyA jA rahA ho / / 49 / / usa samaya vahA~ 'kalaza lo, jaldI do, aura tuma bhagavAnko zIghra hI mere sammukha dhAraNa karo' isa prakAra kAnoMke lie priya zabda ho rahe the| tathA vaha kalazoMkI paMkti deva-samUhake eka hAthase dUsare hAthameM jAtI huI zobhApUrvaka pANDuka vanameM aisI praveza kara rahI thI mAno bar3e-bar3e haMsoMkI paMkti hI praveza kara rahI ho / / 50 // AkAzameM vegazAlI devoMke vazIbhUta (hAthoMmeM sthita ) suvarNa, maNi, ratna aura cAMdIse nirmita kalazoMkI paMktiyAM AkAzameM aisI suzobhita ho rahI thIM mAno sundara paMkhoMkI kAntise dizAoMko vyApta karatI huI vegase ur3anevAle garur3a aura hUMsoMko aneka paMktiyAM ho hoM / / 51 / / indrakI bhujAoMke dvArA uThAye hue, meghoMke samAna garjanA karanevAle evaM ujjvala jalase bhare hue hajAra kalazoMse abhiSekako prApta honevAle bhagavAnne meruparvatako sapheda kara diyA so ThIka hI hai kyoMki zuddha padArthake Azrayase azuddha bhI zuddhatAko prApta ho jAtA hai| bhAvArtha-bhagavAnke abhiSeka jalase meru parvata sapheda-sapheda dikhane lagA ||52 / / jinazAsanakI prAptise jinake prazasta rAgakA udaya ho rahA thA, jinake zarIrameM romAMca prakaTa hue the aura jinakA saMsArarUpI sAgara atyanta alpa raha gayA thA aise anya samasta svargoMke indroMne bhI bar3e santoSake sAtha icchAnusAra nirmala jalase jinendra bhagavAnkA abhiSeka kiyA thA // 53 / / tadanantara komala hAthoMko dhAraNa karanevAlI zacI Adi indrANiyoMne Akara sugandhita dravyoMse bhagavAnko udvartana-ubaTana kiyA aura apane hI stanoMke samAna suzobhita eka sAtha uThAye hue, zubha jalase paripUrNa kalazoMke dvArA unakA abhiSeka kiyA // 54 // 1. tadavanIyamAnaM m.| 2. suuvrnnmyruupkaantimy-m.| 3. pravegamaratAM m.| 4. -maapnuyaadvl-m.| 5. smstdevendraadyH| 6. janmASayaH ma. /
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ 486 harivaMzapurANe kulamaNibhUSaNanaganulepanodbhAsitaM prayojya zumaparvataM vibhumariSTanemyAkhyayA / surAsuragaNAstataH stutibhiristhamindrAdayaH parItya parituSTravurjinaminaM supRthvIzriyAm // 55 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI janmAbhiSekavarNano nAmASTatriMzaH sargaH // 38 // tadanantara indra Adi samasta sura aura asuroMke samUhane uttama vastra, maNimaya AbhUSaNa, mAlA tathA vilepanase suzobhita, kalyANake parvata, evaM atizaya vizAla lakSmIke svAmI zrI jinendra devakA ariSTanemi nAma rakhakara unakI pradakSiNA dI aura usake bAda nAnA prakArako stutiyoMse unakA stavana kiyA / / 55 / / isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMza purANameM bhagavAna ke janmAbhiSekakA varNana karanevAlA ar3atIsavA~ sarga samApta haA // 38 // 1. jinamiti m.| 2. zriyam ma., ga. /
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonacatvAriMzaH sargaH 'sakalazrutamatyavadhipravikAsivizuddha vilAsaninidrA viziSTa vilocanadRSTividRSTasamastacarAcaratazvajagatritaya / tritayAramakadarzanabodhacaritravinirmalaratnavirAjitapUrva bhavogratapoyutaSoDazakAraNasaMcitatIrthakaraprakRte // 1 // prakRteH sthitito'nubhavAca viziSTatarAdbhutapuNyamahodaya maarutvegvicaalitdevnikaaykulaacrsevitpaadyug| yugamukhya mukhAmbujadarzanatRptivivarjitamavyamadhuvratadhIra tarastavanadhvamibRMhitadunduminAdaniveditazuddhayazaH // 2 // yazasA dhavalIkRtajanmapavitritamAratavarSa mahAharivaMza mahodayazailazikhAmaNibAla divAkaradIptijitAvapuH / vapuSAdhikakAntibhRtAjitapUrNazazAGka, vibho ! harinIlamaNi dyatimaNDalamaNDitadiGamukhamaNDala nemijinendra ! namo bhavate // 3 // mavateha bhuvAM tritaye mavatA guruNA paramezvara vizvajanIna mahecchadhiyA pratipAditamapratimapratimArahitam / hitamuktipathaM prathitaM vidhivat pratipadya vidhAya tapo vividhaM vidhinA pravidhUya kukarmamalaM sakalaM bhavi bhavyajanaH praNataH // 4 // indra, nemi jinendrakI isa prakAra stuti karane lagA- he prabho! Apane samasta) zrutajJAna, matijJAna aura avadhijJAnase vikasita, zuddha ceSTAoMke dhAraka, jAgarUka evaM viziSTa padArthoMko. dikhalAnevAlI dRSTike dvArA samasta carAcara padArthoMse yukta tInoM jagatko acchI taraha dekha liyA hai| Apane samyagdarzana, samyagjJAna aura samyak cAritrake bhedase trividhatAko prApta nirmala ratnoMse suzobhita pUrvabhava sambandhI ugra tapase yukta solaha kAraNa bhAvanAoMke dvArA tIrthaMkara nAmaka puNya prakRtikA saMcaya kiyA hai / / 1 / / usI tIrthaMkara prakRtikI sthiti tathA anubhAgabandhake kAraNa atyanta viziSTa evaM adbhuta puNyake mahodayarUpI vAyuke vegase Apane devasamUharUpI kulAcaloMko vicalita kiyA hai| unhoMne Apake caraNa yugalakI sevA kI hai| Apa yugameM mukhya haiM tathA Apake mukha kamalake dekhane sambandhI tRptise rahita bhavyajIvarUpI bhramaroMke atyadhika stavanoMko dhvanise vRddhiMgata dundubhiyoMke zabdase ApakA zuddha yaza prakaTa ho rahA hai / / 2 / / he nAtha ! Apane yazase zuklIkRta janmase samasta bhAratavarSako pavitra kiyA hai / atyanta zreSTha harivaMzarUpa vizAla udayA khAmaNisvarUpa bAladinakara-jaiso kAntise Apane sUryake zarIrako jIta liyA hai| hai vibho ! Apane adhika kAntiko dhAraNa karanevAle zarIrake dvArA pUrNacandrako jIta liyA hai evaM indranIla maNi-jaisI kAntike samUhase Apane samasta dizAoMke mukhamaNDalako suzobhita kara diyA hai isalie he nemi jinendra ! Apako namaskAra ho // 3 // he paramezvara ! he vizvajanIna ! he apratima-he anupama ! Apa tInoM lokoMke guru haiM, evaM utkaTa buddhike dhAraka haiN| yahAM utpanna hote hI Apane anupama, prasiddha evaM mokSakA jo hitakArI mArga batalAyA hai use svIkArakara tathA nAnA prakArakA tapakara bhavya nova samasta pApakarmarUpo malako vidhipUrvaka naSTa kara 1. troTakadvayanirmitaH kazcit chando-vizeSaH (?) / 2. tIrthakaranAmnaH sthiteranubhAgodayAcca (ga. Ti.) / 3. vidhAyi m.|
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ 488 harivaMzapurANe praNatapriya ! saMprati janmajarAmaraNAmayabhImamahAmavaduHkha.. samudramapAramatItya sameSyati mokSamazeSajagacchikharam / zikharAgrasamagraguNAzrayasiddhamahAparameSThimahopacayaM prarvadanti ca yaM munayaH paramaM padamekamihAkSaramAtmahitam // 5 // mahitaM mahatAM mahadAtmagataM satatodayamantavivarjitamUrjita sattvasukhaM pratilabhyamalabhyamabhavyajanaiH khalu yatra sukham / sukhamatra yadIzvaravizvajagatprabhutApratibaddhamapi tridaze ndranarendra purassaradevamanuSyavizeSamahAbhyudayapramavam // 6 // prabhavapralayasthitidharmapadArthanirUpaNane puNazAsana zAsana nAvakazAsanasevanayaiva bhaviSyati nAnyamatAzrayataH / zrayatAmiti nizcayametya mavanti bhavasyavibhUti matiprevaNAH satataM tanubhRnnivahA bhavi ye'tra ta eva jinendra kRtitvamitAH // 7 // priyasarvahitArthavacovimavaM vibhavaM sarabhIkRtadigvivaraM varasaMhatisaMsthitirUpayutaM yutasarvasulakSaNapaGktirucim / rucimatpayasA samadeharasaM rasabhAvavidaM malamuktatarnu tanujasvidihInamanantatayA tatayA saMhitaM bhuvi vIryatayA // 8 // toTakavRttam yatayAtmadhiyA~ jitanAtmabhuvaM bhuvamavyatarAM sukhasasyabhRtAm / bhRtavizva ! bhavantamanantaguNaM guNakAikSitayA vayamIza natAH // 9 // pRthivImeM vandanIya hoMge // 4 // he praNatapriya ! he bhaktavatsala ! aba Apa janma-jarA-maraNarUpI rogoMse bhayaMkara saMsArarUpI mahAduHkhake apAra sAgarako pAra kara mokSasvarUpa, samasta lokakI usa zikharako prApta hoMge jahA~para utkRSTa sImAko prApta samasta guNoMke AdhArabhUta siddha bhagavAnarUpa mahAparameSThI virAjamAna rahate haiM aura jise munigaNa utkRSTa, advitIya, avinAzI evaM Atma-hitakArI pada kahate haiM / / 5 / / jahAMkA uttama, mahAn , Atmagata, nirantara udayameM rahanevAlA, antarahita aura ananta balasampanna sukha mahApuruSoMko hI prApta ho sakatA hai .abhavya jIvoMko nhiiN| he svAmin ! Apa utpAda, vyaya aura dhrauvya svabhAvavAle padArthoMke nirUpaNa karane meM nipuNa zAsanakA upadeza karanevAle haiN| isa saMsArameM samasta jagatko prabhutAse sambaddha evaM indra, narendra Adi deva aura manuSyoMke vizeSa mahAn abhyudayoMkA kAraNabhUta jo sukha hai vaha bhI Apake sevAse hI prApta hogaa| anya matoMke Azrayase nhiiN| isalie saba ApakA hI Azraya leveM isa prakAra Apake viSayameM nizcaya-dRr3ha zraddhAko prApta kara jo prANI isa pRthivImeM nargrantha buddhike dhAraNa karane meM pravINa hote haiM-nigraMntha mudrA dhAraNa karate haiM he jinendra ! ve hI prANI isa saMsArameM kRtakRtyatAko prApta hote haiM // 6-7 // he bhagavan ! Apa priya evaM sarvahitakArI vacanoMke vaibhavase sahita haiM, saMsArakA anta karanevAle haiM, Apane dizAoMke antarAlako sugandhita kara diyA hai, Apa utkRSTa saMhanana, utkRSTa saMsthAna aura utkRSTa rUpase yukta haiM, Apa samasta lakSaNoMse suzobhita haiM, Apake zarIrakA rasa-rudhira dUdhake samAna hai, Apa rasa aura bhAvako jAnanevAle haiM, ApakA zarIra malase rahita hai, pasInAse rahita hai, Apa pRthivImeM vyApta ananta balase sahita haiM // 8 // Apane saMyamarUpa Atmabuddhise kAmadevako jIta liyA hai| Apa sukharUpI 1. praNatipriya m| 2. pravidanti m.| 3. pratibuddhamapi m.| 4. -tyabhibhUti m.| 5. nati g.| 6. -mahitam g.| 7 jinayAtmabhuvam / 8. kAmadevam (ga. tti.)| 9. sukhasasyabhRtam /
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonacatvAriMzaH sargaH dodhakavRttam yojanabhUrisahastranabhogaM bhogakaratvamivAcalanAtham / nAtha ! paraM snapanAsanamiddhamiddhamatiH kurute ka udAraH // 10 // IdRzamIza vibhutvamamAnaM mAnadhanAmaramAnavamAnyam / mAnyatamo'nyatamo bhuvi no ko nAkamavo'pi jinaiti yathA tvam // 13 // zaizava eva janAtigasattvaH sasvahito bhuvanatrayanUtaH / nUtanamaktibhareNa natAnAM tAnavamAnasasaukhyakareM stvam // 12 // kAmakarIndramRgendra namaste krodhamahAhivirAja namaste / mAnamahIdharavajra namaste lobhamahAvanadAva namaste // 13 // IzvaratAdharadhIra namaste viSNutayA yuta deva namaste / ahaM dacintyapadeza namaste brahmapadapratibandha namaste // 14 // satyavaconivahaiH surasaMghA ityaminusya jinaM praNipatya / tArakamuprabhavAdvaramekaM yAcitavanta inaM varabodhim // 15 // 489 sasyase paripUrNa evaM atyanta rakSaNIya bhUmiko rakSA karanevAle haiM / he sabake rakSaka bhagavan ! isa taraha Apa ananta guNoMke dhAraka haiM / he nAtha! Apake guNoMkI abhilASAse hama Apake prati namrIbhUta haiM - Apako namaskAra karate haiM ||9|| he nAtha ! yaha anekoM hajAra yojana U~cA parvatoMkA rAjA sumeru parvata bhI mAno Apake yogakA sAdhana ho gyaa| so Apake sivAya pracaNDa buddhako dhAraNa karanevAlA aisA kauna mahApuruSa hai jo ise zreSTha tathA dedIpyamAna snAnapITha banA sakane ko samartha hai // 10 // 62 he Iza ! yaha ApakA aizvayaM aparimita hai, mAnarUpI dhanake dhAraka bar3e-bar3e deva tathA manuSyoMke dvArA mAnanIya hai / he jinendra ! isa saMsAra meM svarga meM utpanna honevAlA bhI aisA kauna dUsarA mAnanIya puruSa hai jo Apake samAna aizvaryako prApta kara sake // 11 // he bhagavan ! bAlyakAla meM bhI Apa lokottara parAkramake dhAraka haiM, prANiyoMke hitakAraka haiM, tInoM lokoMke dvArA stuta haiM tathA Apa nUtana bhaktike bhArase namrIbhUta manuSyoMke lie zArIrika aura mAnasika sukhake karanevAle haiM ||12|| he prabho ! Apa kAmarUpI gajarAjako naSTa karaneke lie siMhake samAna haiM isalie Apako namaskAra ho / Apa krodharUpI mahAnAgako vaza karaneke lie pakSirAja --- garur3a ke samAna haiM isalie Apako namaskAra ho / Apa mAnarUpI parvatako cakanAcUra karane ke lie vajrake samAna haiM ataH Apako namaskAra ho aura Apa lobharUpI mahAvanako bhasma karane ke lie dAvAnala ke samAna haiM isalie Apako namaskAra ho ||13|| Apa IzvaratAke dhAraNa karane meM dhIra-vIra haiM ataH Apako namaskAra ho / he deva ! Apa viSNutAse yukta haiM ataH Apako namaskAra ho / Apa arhantarUpa acintya padake svAmI haiM ataH Apako namaskAra ho aura Apa brahmapadako prApta karanevAle haiM ataH Apako namaskAra ho ||14|| isa prakAra satya vacanoMke samUhase devoMne bhagavAnkI stuti kara unheM praNAma kiyA tathA bhayaMkara saMsArase pAra karanevAle bhagavAn se unhoMne yahI eka vara mAMgA ki he bhagavan ! hama logoMko uttama bodhikI prApti ho // 15 // 1. nA puruSaH bhaTa: kinAmadheya ityarthaH / 2 nAkabhuvo'pi ga. / 3. mAnava ma. 4. zArIrika mAnasikasaukhyavidhAyakaH / 5. krodhamahAnAgagarur3a / 6. brahmapathapratibandha ma., ga.
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ 490 harivaMzapurANe vRttAnugandhigadyam atha mathitamahAmRtAmbhodhisaMzuddhapIyUSapiNDAtipA nAtidoSa virAjIryamANeSvivodgIryamANeSu tatkhaNDakhaNDeSu, zaMkheSu khe khedamuktaH suraistoSapoSAdanISanmanISairbhRzaM pUryamANeSu tadyathA vAdyamAnoru gambhIrabherImRdaGgAnakAdiprabhUtAtatAtodyazabdeSu saMvRttajainendra janmAbhiSekotsavodghoSaNAyeva nizzeSalokAntadikcakravAlAntarAkrAntimabhyutthiteSu pranRtyatsu vidyAdharavAtadevAGganAtuGgasaMgItanAdAbhirAmAtizRGgArahAsyAdbhutocadrasodAravaM gaGgasatvasphuTAhAyahAryAtmadivyA bhineyapravRttApsarovRndabandheSu saudharmakalpAdhipaH saMbhramAdvibhramabhrAjamAnodyadairAvataskandhamAropya saMvRtyadhIraM jinendra sitacchatrazomaM calaccAmarAlIbhirAvIjyamAnaM pragItApsaro lokasaMgoyamAnAtizuddhAtmakIrtiM cacAla calendrAdainIkairazeSairazeSaM nabhobhAgamApUrya zauryazailairalaM yAdavendramRgendrairivAdhyAsitaM prathitavibudhanikAyaiH pathi prasthitaiH sapramodaiH praNAmapraNutipragItiprayogapravRttairyathAyogamabhinandyamAno mahAnandamApAdayan pAdapadmopasevAsanAthasya nAthakhilokAmarAdhIzalokasya lokAtivartipravRttaM parampAramaizvaryaM matyadbhutaM saMdadhAnaH, zivAnandano, nanda vardhasva jIveti vetyAdi puNyAbhidhAnaistadA stUyamAnaH kulAdviprasUtiprabhUtAcchatoyApagAvIcisaMtAna saMsargazItAtmanA bhogabhUmUruhANa athAnantara kheda rahita evaM vizAla buddhike dhAraka deva santoSako adhikatAse AkAza meM jina zaMkhoMko adhika mAtrAmeM phU~ka rahe the ve aise jAna par3ate the mAno amRtake mahAsAgarake mathanese jo atyanta zuddha amRtakA piNDa nikalA thA use adhika mAtrAmeM pI jAneke doSase deva loga cirakAla taka pacA nahIM sake isalie unhoMne ugala diyA ho usI pIyUSa - piNDake Tukar3e hoM / zaMkhoMke zabdoMke sAtha-sAtha bajAye jAnevAle atyadhika gambhIra dhvani se yukta bherI, mRdaMga tathA paTaha Adiko evaM adhika mAtrAse bajanevAlI bA~surI aura vINAke zabda, 'zrI jinendra bhagavAn ke janmAbhiSekakA utsava ho cukA hai' isakI ghoSaNA karaneke lie hI mAno jaba samasta lokake anta taka evaM samasta dizAoMke antarAlameM vyApta honeke lie uTha rahe the / aura jaba vidyAdharoMke samUha evaM devAMganAoMke unnata saMgItamaya zabdoMse sundara zreSTha zRMgAra, hAsya aura adbhuta rasase paripUrNa vAcika, AMgika, sAttvika aura AhArya ina cAra prakArake apane sundara divya abhineyoMke prakaTa karanemeM pravRtta apsarAoMke samUha sundara nRtya kara rahe the| taba sodhamaM svagaMkA indra, sambhrama pUrvaka vibhramoMse zobhAyamAna uThate hue airAvata hAthI ke kandhepara dhIra-vIra jinendrako virAjamAna kara sumeru parvata se usa zauryapurakI ora calA jo zUravIratAke parvata evaM sihoMke samAna balavAn yAdavavaMzI rAjAoMse adhiSThita thA / usa samaya jinendra bhagavAn ke Upara sapheda chatra suzobhita ho rahA thA, caMcala camaroMkI paMktiyA~ unapara DhorI jA rahI thIM, aura prakRSTa gItoMse yukta apsarAoMke samUha unakI atyanta vizuddha kIrti gA rahe the / saudharmendra ne usa samaya samasta AkAzako saba prakArakI senAoMse pUrNaM kara rakhA thaa| mArgameM calate hue, harSaMse paripUrNa, praNAma, stuti tathA saMgItake prayoga meM lIna prasiddha devoMke samUha bhagavAnkA yathAyogya abhinandana kara rahe the / triloka sambandhI indroMkA samUha bhagavAna ke caraNakamaloMko sevAmeM tatpara thA aura bhagavAn use mahAn Ananda prApta karA rahe the / isa prakAra jo lokottara evaM atyanta AzcaryakArI parama aizvaryako dhAraNa kara rahe the, zivAdevI ke putra the, 'samRddhiko prApta hoo' 'bar3hate raho' 'jIvita raho' ityAdi puNya zabdoMse usa samaya jinakI stuti ho rahI thI, kulAcaloMse utpanna atyadhika svaccha jalase yukta mahAnadiyoMkI taraMgoM ke saMsargase zItala, bhogabhUmi sambandhI kalpavRkSoMke raMga-biraMge puSpa-samUhake saMyogase AzcaryakArI sugandhiko dhAraNa karanevAle tathA kheda dUra karane ke lie sambhramapUrvaka bahuta 1. cakravAlottarAkrAnti ma. / 2. vArAGga ma. / 3. danekai ma / 4. - mApUrvazaile-ma. /
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonacatvAriMzaH sargaH 491 vicitraprasUnapratAnaprasaMgena saugandhyamatyadbhutaM bibhratA saMbhrameNAtidUrAcca khedApanodArthamabhyusthiteneva mitreNa gAtrAnukUlena mandAnilena prabhustIrtha kRtkomalAGgaH samAliGgyamAno manohAribAlyAnurUpAmbarodbhAsibhUSAvizeSoddhamAlyojjvalo bAlakalpadrumodAmazomAtizAyI ghanazyAmamUrtiH sitodgandhisaccandanenopadigdhaH spharassAndracandrAtapAzliSTarundrendranIlAdrilakSmIdharo devasenAvRtaH zIghramuladhya kASThAmudIcImadhiSThAnamAtmIyamuccaivajanAtavAditradhIradhvaniNyAptadikacakravAlAmbaraM divyagandhAmbuvarSAbhiSiktApatarapuSpavarSoparuddhorurathyApathaM zrInidhAnaM vidhAnena mAGgalyasaMsaMginA cArusaurya puraM prApadaizvaryamAzcarya bhUtaM bhuvi prAkaTaM vizvalokasya kurvannasau neminaathH| jinazizumazizuzriyaM zaurisauryaprajAzuMmadambhojinIbAlamAsvantamuttuGgamAtaGgarAjottamAGgasthamAdAya taM mAturutsaMgamAnIya zakraH svayaMvikriyAzaktiyuktaH sahasraM bhujA mAsurAMsasthalazrIpurSA sa'prakRtya prasAryorusaundaryasaMdarbhagarbhAmarastrIsaMhasrANi citraM pranRtyanti bibhrajhujeSvagrato yAdavAnAM mudA pazyatAM vizvakAzyapyadhIzatvalAbhAdapi prAjyalAbhaM hRdi dhyAyatAM sphAritAkSaM kSaNArabdhasattANDavAkhaNDazobhAprayogAnvitaM vAyejAtipratAnapravRddhAbhineyaM samrakSomalIlaM sadikacakrabhedaM sabhUmiprapAta mahAnandasanATakaM rAjyadakSo nanATa sphuTIbhUtanAnArasodArabhAvaM tato'haMdaguruM devarAjaH praNamya prapUjyAnya dUrase sammukha Aye hue mitrake samAna, zarIrake anukUla manda-manda samIrase jinakA AliMgana ho rahA thA, jo prabhu the, tIrthaMkara the, komala zarIrake dhAraka the, jo manako haraNa karanevAle tathA bAlya avasthAke anurUpa vastroMse suzobhita viziSTa AbhUSaNoMse yukta the, dedIpyamAna mAlAoMse ujjvala the, bAla kalpavRkSako utkRSTa zobhAko tiraskRta karanevAle the, meghake samAna zyAmamUrtike dhAraka the, sapheda evaM utkRSTa gandhase yukta uttama candanase lipta the aura isake kAraNa jo udita hotI huI saghana cAMdanIse AliMgita pragAr3ha indranIlamaNike parvatako zobhAko dhAraNa kara rahe the, aura devoMkI senAse AvRta the aise nemijinendra zIghra hI uttara dizAko ullaMgha kara apane usa sauryapura nagarameM jA pahuMce jahAMko dizAoMkA antarAla aura AkAza UMcIUMcI dhvajAoMke samUha tathA vAditroMko gambhIra dhvanise vyApta thA, jahAMke bar3e-bar3e mArga, divya aura sugandhita jalako vRSTise sIMce jAkara phUloMkI par3atI huI varSAse ruke hue the, jo lakSmIkA bhaNDAra thA tathA maMgalAcAramaya vidhi-vidhAnase sundara thA, usa samaya bhagavAn neminAtha pRthivIpara samasta logoMko AzcaryameM DAlanevAle Azcaryako prakaTa kara rahe the| bAlaka honepara bhI jinakI zobhA bAlakoM jaisI nahIM thI arthAt jo prakRtise vayaskake samAna sundara the| jo kRSNa tathA sauryapurakI prajArUpI zobhAyamAna kamalinIko vikasita karaneke lie bAlasUrya the aura jo atizaya Uce airAvata-gajarAjake mastakapara virAjamAna the aise jina-bAlakako lekara indrane unheM mAtAko godameM diyaa| tadanantara vikriyA zaktise yukta indrane svayaM dedIpyamAna kandhoMkI zobhAko puSTa karanevAlI hajAra bhujAeM banAkara unheM napara atyadhika saundaryase yukta nAnA prakArakA natya karanevAlI hajAroM deviyoMko dhAraNa kiyaa| tatpazcAt isa lIlAko jaba sAmane baiThe hue yAdava loga bar3e harSase dekha rahe the tathA apane hRdayameM jaba ise samasta pRthvIke svAmitvake lAbhase bhI adhika samajha rahe the taba rAjyameM dakSa indrane mahAnanda nAmakA vaha uttama nATaka kiyA jisane sabake netroMko vistRta kara diyA thA, arthAt jise saba TakaTakI lagAkara dekha rahe the| utsavapUrvaka prArambha kiye hue uttama tANDava nRtyako akhaNDa zobhAke prayogase sahita thA, nAnA prakArake vAditroMko jAtiyoMke 1. prakRtyapasAryo ma. / 3. prayAtaM m.| 2. bAhyajAtipratAnapravRttAbhineyaM ma., vAdyajatiprabhAnupravRddhAbhineyaM ga. /
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ 492 harivaMzapurANe matyairanadhyaralabhyairvibhUSAdibhirmUSayitvA jinasyAmRtAhAramuthatkarAGguSThake dakSiNe nyasya rakSAnimittaM vayasyAn kumArAn surANAM surendraH kumArasya samyagnirUpyApramattaM kuberaM vayobhedakAla yogaM vibhoH kSemayogyaM vidheyaM samastaM tvayeti sthiraM jJApayitvA samApRcchaya jainau gurU tAvanujJA tataH prApyasaMprAptalAmaH kRtArtha nirja manyamAno yathAyAtamanyairazeSaiH surendrazcaturmedadevAnugairyAtavAn siddhayAtrastato dikkumAryo'pi saMvRttakAryAH samAsAdya tAmAryaputrIM saputrIM zivAM saMpraNamya prahRSTAH prajagmunijasthAnadezAn dizastA daza dyotayansyaH zarIrapramAbhirjagannemicandro'pi zubhrarguNagrAmasAndrAMzujAlaiH samAhAdayan bAlabhAve'pyabAlakriyo lAlito bandhuvargAmarairvarddhamAno rarAja shriyaa| stavanamidamariSTanemIzvarasyeSTajanbhAbhiSekAbhisaMbandhamAkAntalokatrayAtiprabhAvasya pApApanodasya puNyaikamArgasya saMsArasArasya mokSopakaNThasya bhavyaprajAnAM pramodasya kartuH pramAdasya haturdharmasyopaneturmudA yamANasya smaryamANasya ca saMkIrtyamAnasya saMkIrtanaM paThyamAnaM samAkarNyamAnaM sadA cintyamAnaM samUhase jisameM abhineya aMza vRddhiko prApta ho rahe the, jo bhauMhoMke kSobhakI lIlAse sahita thA, diGamaNDalake bhedase sahita thA, pathvIke pratApase sahita thA, aura nAnA rasoMke kAraNa jisameM udArabhAva prakaTa ho rahA thaa| tadanantara indrane bhagavAnke mAtA-pitAko praNAma kiyA, unakI pUjA kI, anya manuSyoMke lie duSprApya amUlya AbhUSaNa Adise unheM vibhUSita kiyA, rakSAke nimitta jinendrake dAhine hAtha aMgUThemeM amRtamaya mukhya AhAra nikSipta kiyaa| krIr3Ake lie bhagavAnko samAna avasthAko dhAraNa karanevAle devakumAroMko unake pAsa niyukta kiyA, kuberako yaha AjJA dI ki tuma bhagavAnkI avasthA, kAla aura Rtuke anukUla unake kalyANake yogya samasta vyavasthA karanA / isa prakAra indra yaha AjJA dekara bhagavAnke mAtA-pitAse pUchakara tathA unakI AjJA prApta kara apane Apako kRtakRtya mAnatA huA cAra nikAyake devoMse anugata samasta indroMke sAtha jaisA AyA thA mA calA gayA / indrakI yAtrA saphala huii| tadanantara apanA-apanA kArya pUrA kara dikkumArI deviyoMne AryaputrI, jinabAlaka sahita mAtA-zivAdevIke pAsa Akara unheM praNAma kiyA aura usake bAda ve prakRSTa harSase yukta apane zarIrakI prabhAoMse dazoM dizAoMko dedIpyamAna karatI huI apane-apane sthAnoMpara calI gyiiN| idhara guNa-samUharUpI kiraNoMke samUhase samasta jagatko Anandita karanevAle, bAlaka honepara bhI vRddhA-jaisI kriyAse yukta, bandhuvarga tathA devoMke dvArA lAlita nemijinendrarUpI candramA dina-pratidina bar3hate hue lakSmIse suzobhita hone lge| gautama svAmI kahate haiM ki yaha stavana una nemijinendrake janmAbhiSekase sambandha rakhanevAlA hai jinake sAtizaya prabhAvane tInoM lokoMko vyApta kara rakhA hai, jo pApako dUra karanevAle haiM, eka puNyakA ho mArga batAnevAle haiM, saMsArameM sArabhUta haiM, mokSake nikaTa haiM, bhavya jIvoko harSa utpanna karanevAle haiM, pramAdako haranevAle haiM, dharmakA upahAra denevAle haiM, saba loga bar3e harSase jinakA nAma zravaNa karate haiM, jinakA smaraNa karate haiM aura jinakA acchI taraha kortana karate haiN| par3hA gayA, sunA gayA aura sadA cintavana kiyA gayA yaha stotra isa lokameM sAkSAt samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrarUpI sampattiko karatA hai, mAnasika aura zArIrika sukha pradAna karatA hai, zAnti karatA hai, puSTi karatA hai, tuSTi aura 1. mukhyaM m.| 2. kriyollAlito ga. /
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonacatvAriMzaH sargaH 493 samyaktvajJAna cAritraratnatrayasyAmisaMparakaraM 'caittazArIrasaukhyapradaM zAntikaM pauSTikaM tuSTisaMpatti saMpAdi sAkSAdihAmutra cAneka kalyANasaMprAptihetoH prapuNyAstratrasya svayaM kAraNaM vAraNaM sarvapApAtravANAM sahasrasya vidhvaMsakaraNaM dAruNasyApi pUrvatra sarvatra cAnehasi snehamohAdibhAvena saMcitasyainasaH / stotramukhyaM jinendre vidheyAdidaM maktibhAraM param / ityariSTanemipurANa saMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtau janmAbhiSeke indrastutivarNano nAma ekonacatvAriMzaH sargaH // 39 // | O sampattiko sampanna karatA hai tathA paraloka meM aneka kalyANoMkI prApti meM kAraNabhUta utkRSTa puNyA kA svayaM kAraNa hai, samasta pApa karmoMke hajAroM prakArake AsravoMkA nivAraNa karatA hai aura pUrvabhava meM sarvadA sneha tathA moha Adi bhAvoMse saMcita bhayaMkara se bhayaMkara pApoMkA nAza karatA hai / yaha mukhya stotra, jinendra bhagavAn meM sAtizaya bhakti utpanna kare / isa prakAra ariSTanemipurANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMza purANameM janmAbhiSeka ke samaya indra dvArA kRta stutikA varNana karanevAlA unatAlIsavA~ sarga samApta huA ||39|| * 1. caivaM ma / 2. snehamodibhAvena ma / 3. jinendra ga. /
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ catvAriMzaH sargaH atha zrutvA jarAsandho bhrAturvadhamasau mRdhe / zokasindhau nimagno'rikrodhapotena dhAritaH // 1 // samastayadunAzAya samastanayapauruSaH / so'bhyamitramamIgantuM mitravargamajijJapat // 2 // pramostasya samAdezAsAnAdezAdhipA nRpAH / caturaGgabalottamAH zritAH svAmihitaiSiNaH // 3 // dattaprayANamenaM svanantasainyAbdhivartinam / vividuryaduzArdUlAzcaturAzcAracakSuSaH // 4 // tataH zrutavayovRddhA vRSNibhojakulottamAH / kartumArebhire mantramiti tatvanirUpiNaH // 5 // trikhaNDAkhaNDitAjJo'nyaiH pracaNDacaNDazAsanaH / cakrakhaDgagadAdaNDarasnAdyasvabaloddhataH // 6 // kRtajJaH kRtadoSeSu praNateSu kRtakSamaH / asmAsvanapakAraH prAgupakArakatatparaH // 7 // jAmAtRbhrAtRghAtosthaparAbhavarajomalam / pramASTuM kopavAnasmAnmAgadho'bhyetya bibhyataH // 8 // daivapauruSasAmarthya masmadIyamatismayaH / prakaTIbhUtamapyeSa pazyApi na pazyati // 9 // kRSNasya puNyasAmarthya pauruSaM ca balasya ca / bAlyAdArabhya niHzeSamidaM paramavaibhavam // 10 // nemitIrthakarasyApi devendrAsanakampinaH / prabhutvaM ca sphuTIbhUtaM bAlasyApi jagastraye // 11 // athAnantara-yuddha meM bhAIkA vadha sunakara zokarUpI sAgarameM DUbatA huA jarAsandha, zatruoMpara utpanna hue krodharUpI jahAjake dvArA bacAyA gayA thaa| bhAvArtha-bhAI aparAjitake maranese jarAsandhako jo duHkha huA thA usase vaha avazya hI mara jAtA parantu zatruoMse badalA leneke krodhane usakI rakSA kara dI // 1 // samasta naya aura parAkramameM nipuNa jarAsandhane samasta yAdavoMkA nAza karaneke lie manameM pakkA vicAra kara liyA aura nirbhIka ho zatruke sammukha jAneke lie mitroMke samUhako AjJA de do // 2 / / svAmIkI AjJA pAkara usake hitakI icchA karanevAle nAnA dezoMke rAjA apanI-apanI caturaMga senAoMse yukta ho A pahuMce // 3 // idhara ananta senArUpI sandhane jaba yAdavoMkI ora prayANa kiyA taba gaptacararUpI netroMko dhAraNa karanevAle catura yAdavoMne zIghra hI usakA patA calA liyA // 4 // tadanantara jo zAstra aura avasthAmeM vRddha the tathA padArthakA yathArtha svarUpa nirUpaNa karanevAle the aise vRSNivaMza evaM bhojavaMzake pradhAna puruSa isa prakAra mantra karaneke lie tatpara hue // 5 // ve kahane lage ki tIna khaNDoMmeM isakI AjJA anya puruSoMke dvArA kabhI khaNDita nahIM huii| yaha atyanta ugra hai, isakA zAsana bhI atyanta ugra hai, cakra, khaDga, gadA tathA daNDarala Adi astroMke balase yaha uddhata hai, kiye hue upakArako mAnanevAlA hai, jo manuSya aparAdha kara namrIbhUta ho jAte haiM unapara yaha kSamA kara detA hai, hama logoMkA isane pahale kabhI apakAra nahIM kiyA, upakAra karane meM hI nirantara tatpara rahA hai kintu aba mAtA aura bhAIke vadhase utpanna parAbhavarUpI rajake malako dUra karaneke lie krodhayukta huA hai aura bhayabhIta hote hue hama logoMke sammukha A rahA hai // 6-8 // yaha itanA ahaMkArI hai ki hama logoMkI deva aura puruSArtha sambandhI sAmarthyako jo ki atyanta prakaTa hai dekhatA huA bhI nahIM dekha rahA hai / / 9 // kRSNake puNyakA sAmarthya aura balarAmakA pauruSa-yaha saba parama vaibhava bAlaka avasthA hI se prakaTa ho rahA hai| indroMke Asanako kampita kara denevAle neminAtha tIrthaMkara yadyapi isa samaya bAlaka haiM tathApi unakA prabhutva tInoM jagatmeM prakaTa ho cukA hai| vaha yaha bhI nahIM soca rahA hai ki jisa tIrthakarakA pAlana 1. raNe / 2. asmAsvanapakAreSu prAgupakAratatparaH ( ma. tti.)| 3. pUrNa ityapi (ma. tti.)|
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ catvAriMzaH sargaH yasyAnupAlana vyagrAH samagrA lokapAlinaH / tattIrthaM kRskule ko vA mAnuSo'pakariSyati // 12 // kareNa kaH spRzedajJaH kRzAnu makRzAciMSam / tIrthakRdbalakRSNAn vA ko'bhyeti vijigISayA // 13 // pratizatrurayaM rAjA jarAsandho'sya hiMsakau / dhruvamatra samudbhUtau rAmanArAyaNAvimau // 14 // tadatra yAvadApasya sapakSaH kRSNapAvake / pratizatrupataGgo'yaM bhasmIbhavati na svayam // 15 // tAdAzu vayaM zUraM zaurimasmadvazaM param / vigRhyAsanayogena yojayAmo jayonmukham // 16 // svIkRtya vAruNImAzAM kAniciddivasAni vai / vigRhyAsanamevaM hi kAryasiddhirasaMzayA // 17 // AsInAnevamapyasmAnabhyeti yadi mAgadhaH / raNAtithyaM prakRtyainaM preSayAmo raNapriyam // 18 // iti saMmaya te mantraM prakAzya kaTake svake / AnandinIninAdena prayANakamajijJapan // 19 // bheryAstasyA ravaM zrutvA caturaGgabalaM tataH / yadu moja kulakSmAbhRrapradhAnamacaladbalam // 20 // mAdhuryaH zauryapUryazca vIryapUryaH prajAstadA / samaM svAmyanurAgeNa svayameva pratasthire // 21 // prajAH prakRtibhiH sarvAzcAturvarNAH sadhArmikAH / prasthAnaM menire sthAnAdudyAnakrIDayA samam // 22 // aSTAdazeti saMkhyAtAH kulakoTyaH pramANataH / apramANadhanAkIrNA niryAnti sma yadupriyAH // 23 // prazastatithinakSatrayogavArAdilabdhayaH / sulabdhasukulA bhUpA jagmuralyaiH prayANakaiH // 24 // dezAnullaGghya niHzeSAn pratIcIM prati gacchatAm / babhUva vipulasteSAmupAnte vindhyaparvataH // 25 // gajAnanaramyasya siMhazArdUlazAlinaH / zRGgAlIDhAmbarasyAsya zrIrjahAra mano nRNAm // 26 // || karane ke lie samasta lokapAla vyagra rahate haiM usa tIrthaMkarake kulakA kauna manuSya apakAra kara sakegA? aisA kauna ajJAnI hai jo bar3I-bar3I jvAlAoMko dhAraNa karanevAlI agnikA hAthase sparza karegA aura aisA kona balavAn hai jo jItanekI icchAse tIrthaMkara, balabhadra aura kRSNakA sAmanA karegA ? || 10 - 13|| yaha rAjA jarAsandha pratinArAyaNa hai aura isake mAranevAle ye balabhadra tathA nArAyaNa yahA~ nizcita hI utpanna ho cuke haiM || 14 || isalie jabataka yaha pratinArAyaNarUpI pataMga, apane pakSoM (sahAyakoM, pakSameM paMkhoM ) ke sAtha Akara kRSNarUpI agni meM svayaM bhasma nahIM ho jAtA hai tabataka hama loga zIghra hI vigrahake bAda anyatra Asana grahaNa kara zUra-vIra kRSNako vijayake sammukha kreN| isa samaya hama logoMko pazcima dizAkA Azraya kara kucha dinoM taka cupa baiTha rahanA ucita kyoMki aisA karane se kAryakI siddhi niHsandeha hogI / / 15-17 // hama loga isa taraha zAntise cupa raheMge phira bhI yadi jarAsandha hamArA sAmanA karegA to hama loga yuddha dvArA satkAra kara use yamarAjake pAsa bheja deMge || 18 unhoMne vaha mantraNA apane kaTakameM prakaTa kI aura bherIke zabdase de dI ||19|| bherIkA zabda sunakara yAdava aura bhojavaMzI rAjAoMkI caturaMga senA cala par3I ||20| mathurA, zauya~pura aura vIryaMpurakI prajAne svAmIke anurAgase sAtha hI prasthAna kara diyA ||21|| dharmAtmAjanoMse yukta brAhmaNa, kSatriya, vaizya Adi cAroM varNakI prajAne rAjA, mantrI Adi prakRtike sAtha honevAle usa prasthAnako aisA mAnA jaise apane sthAnase vanakrIr3Ake lie hI jA rahe haiM ||22|| usa samaya aparimita dhanase yukta aThAraha karor3a yAdava zauryaMpurase bAhara nikale the ||23|| uttama tithi, nakSatra, yoga aura vAra Adiko prApta hue ve uccakulIna rAjA, choTe-choTe par3AvoM dvArA gamana karate the ||24|| tadanantara aneka dezoM kA ullaMghana kara jaba ve pazcima dizA kI ora gamana kara rahe the to vizAla vindhyAcala parvata unake samIpastha huA arthAt kramazaH gamana karate hue ve vindhyAcala ke samIpa jA pahu~ce || 25 || jo hAthiyoMke vanoMse sundara thA, siMha aura vyAghroMse 1. pAlane vyagrAH ma. / 2. vasudevajaM kRSNam / 3. raNaH priyo yasya taM yamamityarthaH / 4. bherIzabdena / 5. 'svAmyamAtyaM suhRtkoSarASTradurgabalAni ca / rAjyAGgAni prakRtayaH paurANAM zreNayo'pi ca ' // ityamaraH / isa prakAra paraspara salAha kara nagarameM prasthAna karanekI AjJA 495
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe anuvara jarAsandhaM tatrAyAtaM nizamya te / pratyaikSanta mahotsAhA yadavo'pi yuyutsavaH // 27 // alpamantaramAlokya devatAH senayostayoH / bharatArddha nivAsinyaH kAladaivaniyogataH // 28 // vikRtya dimyasAmarthyAdantare citikAzca tAH / agnijvAlAperatAMstAn darzayacakrire'reye // 29 // caturaGgabalaM taca dadyamAnamitastataH / pazyati sma jarAsandho jvAlAlIkIDhavigraham // 30 // jvAlArutupathastatra vizrAntanijasAdhanaH / apRcchadatImekAM sthavirIbhUya devatAm // 31 // dahyate vipulaH kasya skandhAvAro'yamAkulaH / kimarthaM rodiSi tvaM ca vada vRddhe ! yathAsthitam // 32 // iti pRSTA samAcaSTe tasmAyastrAvilekSaNA / zokaM nigRhya kRcchreNa ruddhe kaNThe'pi manyunA // 33 // vadAmi zRNu tejasvin ! yathAdRSTaM yato janaH / nivedya mahate duHkhAnmahato'pi vimucyate // 34 // asti rAjagRhe rAjA jarAsandha iti zrutiH / satyasandhaH sa yaH zAsti sAgarAntAM vasuMdharAm // 35 // vADavAcizchalenAsya nUnamambunidhAvapi / prajvalanti dviSAM zAntyai pratApadahanArciSaH // 36 // AtmAparAdhabAhulyAssazalyahRdayAstataH / yAdavAH kvApi saMtrastAH prayAntaH priyujIvitAH // 27 // te kAzyapyAmapazyantaH santaH sazaraNaM kvacit / pravizya dahanaM yAtAH zaraNaM maraNaM param // 38 // kula kramAgatA teSAM bhujiSyA bhUbhujAmaham / svAmidurmRtiduHkhArtA rodimi priyajIvitA // 39 // suzobhita thA, aura apanI coTiyoMse AkAzakA cumbana kara rahA thA aise usa vindhyAcalako zobhAne manuSyoMkA mana hara liyA ||26|| 'mArga meM pIche-pIche jarAsandha A rahA hai' yaha sunakara atyadhika utsAhase bhare hue yAdava loga bhI yuddhakI icchA karate hue usakI pratIkSA karane lage ||27|| una donoMkI senAoMmeM thor3A antara dekhakara samaya aura bhAgyake niyogase ardhabharata kSetra meM nivAsa karanevAlI deviyoMne apane divya sAmathyase vikriyA kara bahuta-sI citAe~ raca dIM aura zatruke lie yaha dikhA diyA ki yAdava loga agnikI jvAlAoMse vyApta haiM ||28-29 // jarAsandhane, jvAlAoMke samUhase jisakA zarIra vyApta thA aiso jalatI huI caturaMga senAko jahA~tahA~ dekhA ||30|| jvAlAoMse jaba jarAsandhakA mArga ruka gayA taba usane apanI senA vahIM ThaharA do aura bur3hiyAkA rUpa dharakara rotI huI eka devIse pUchA ki 'he vRddhe ! yaha kisakA vizAla kaTaka vyAkula ho jala rahA hai ? aura tU yahA~ kyoM ro rahI hai ? saba ThIka-ThIka kaha' / usa samaya vRddhAke netra A~suoMse vyApta the tathA usakA kaNTha yadyapi zokase ru~dhA huA thA tathApi jarAsandhake isa prakAra pUchanepara bar3I kaThinAIse zokako rokakara vaha kahane lagI / / 31-33 || he pratApI rAjan ! maiMne jo kucha dekhA hai vaha kahatI hU~ kyoMki yaha eka sAdhAraNa bAta hai ki jo manuSya mahApuruSake lie apanA duHkha nivedana karatA hai vaha bar3e-se-bar3e duHkhase vimukta ho jAtA hai-- chUTa jAtA hai ||34|| rAjagRha nagara meM jarAsandha nAmakA eka vaha satyapratijJa rAjA hai jo samudrAnta pRthivIkA zAsana karatA hai ||35|| jAna par3atA hai ki usakI pratAparUpI agnikI jvAlAeM zatruoMko zAnta karaneke lie bar3avAnalake chalase samudra meM bhI dedIpyamAna rahatI haiM || 36 || apane aparAdhoMkI bahulatAse yAdava loga jarAsandhakI orase sadA sazatyahRdaya rahate the isalie usase bhayabhIta ho prANa bacAne ke lie kahIM bhAga nikle| parantu samasta pRthivI meM jaba unhoMne kahIM kisIko zaraNa denevAlA nahIM dekhA taba ve agnimeM praveza kara maraNakI hI uttama zaraNa meM jA pahu~ce arthAt agnimeM jalakara niHzalya ho gaye || 37-38 || maiM una rAjAoMkI vazaparamparAse calI AyI dAsI hU~ / mujhe apanA jIvana priya thA isalie maiM unake sAtha nahIM jala sakI parantu apane svAmIke kubharaNake duHkhase duHkhI hokara ro rahI hU~ ||39|| jinake pIche jarAsandha 1. parItAstAn ma. / 2. cakrire 2ye ma. /
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ catvAriMzaH sargaH yAdavAH kauravA mojAH prajAH prakRtibhiH saha / anulagnajarAsandhAH pralInA hutabhugmukhe // 40 // ahaM tu duHkhasaMbhAranilayIkRtavigrahA / sagraheva viyogArttA prANimi prANavallabhA // 41 // zrutveti jaratIvAkyaM jarAsandho'tivismitaH / zrayAndhakavRSNInAmanvayAntamamanyata // 42 // drAg nivRtya nijaM sthAnaM so'dhyAsya saha bAndhavaiH / vipannebhyo jalaM datvA kRtakRtya iva sthitaH // 43 // yadavo'pi yayuH svecchamupakaNThamudanvataH / elAvanalatAsaMgasadgandhAnila vIjitam // 44 // aparArNavamAsRtya dUradezanivezanAH / yathAsvaM te nRpAstasthuH prajAH prakRtayastathA // 45 // zArdUlavikrIDitam pANigrAhitayAnumArgamaghRNo lagno'ti nirbaMndhataH saMghAn paranAzamAzu kupitaH karttuM ca marttu svayam / jvAlAruddhapatho nyavarttata ripuryaddhanya sarva kriyA stajjainAH kathayanti tAvadanayoH puNyodayaH zrUyatAm // 46 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI harivaMzayAdavaprasthAnavarNano nAma catvAriMzaH sargaH // 40 // O lagA huA thA aise yaduvaMzI, kuruvaMzI tathA bhojavaMzI rAjAoMkI prajA apane mantrI Adike sAtha agni mukhameM praviSTa ho cukI hai ||40|| parantu mujha abhAginIko apane prANa pyAre rahe isalie merA zarIra duHkhake bhArakA sthAna ho rahA hai tathA una sabake viyogase duHkhI ho maiM pizAcase grasta - kI taraha sAMseM bhara rahI hU~ - jI rahI hU~ ||41 // vRddhAke isa prakAra vacana sunakara jarAsandha bahuta vismita huA aura usake vacanoM kA vizvAsa kara andhakavRSNiyoM ke vaMzakA nAza mAnane lagA // 42 // vaha usI samaya apane sthAnapara vApasa lauTa AyA aura vahA~ rahakara mRtaka janoMke lie bandhujanoMke sAtha jalAMjali dekara kRtakRtyakI taraha nizcintatAse rahane lagA ||43|| udhara yAdava loga bhI apanI icchAnusAra ilAyacIke vanakI latAoMke samAgama se sugandhita vAyuke dvArA vIjita samudrake taTapara jA pahu~ce // 44 // isa prakAra pazcima samudra ke pAsa Akara dUra deza meM Thahare hue ve saba rAjA, prajA tathA mantrI Adi loga yathAyogya sthAnoM meM sthita ho gaye || 45 || gautama svAmI kahate haiM ki dekho, atyanta nirdaya aura kupita jarAsandha atyadhika haThase mAgaMmeM yAdavoM ke pIche lagA aura zatrukA nAza karane tathA svayaM maraneke lie zIghra daur3A parantu jvAlAoMse mArga ruka jAneke kAraNa cU~ki lauTa AyA isalie samasta uttama kriyAoMko karane vAle jinendra bhakta jana kahate haiM ki vaha una donoMkA puNyodaya hI zravaNa karane yogya thA / bhAvArthaapane-apane puNyodayase hI donoMkI rakSA huI thI ||46 || isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM harivaMza aura yAdavoMke prasthAnakA varNana karanevAlA cAlIsavA~ sarga samApta huA ||40|| 1. kriyasta - ga. 63 497 -
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekacatvAriMzaH sargaH didRkSayA tato yAtAH kSatriyAH kSubdhatoyadheH / te dazArhamahAbhojaviSNunemIzvarAdayaH // 1 // tataH zIkariNaM mattamiva dikkariNaM muhuH / jhaSasphuraNalIleSadunmIlananimIlanam // 2 // mahatkhasparddhayevordhvamUrmidormaNDalaizcalaiH / AsphAlayitumAkAzamAzAnugatamUrjitam // 3 // ghUrNamAnamudIrNogramakaragrAhavigraham / 'makarAkaramaikSanta makarIkariNIvRtam // 4 // alabdhapAramuyuktarapyanutpannabuddhimiH / atigambhIratAyogAdalacitanijasthitim // 5 // tuGgamaGgataraGgodyadaGgapUrNamahArNasam / purANamArgasaMpAtanadImukhamanoharam // 6 // anAtmamahAraranamuktAkaramanAdikam / vaipulyasvacchatAsaMgAdaGgIkRtanamaHzriyam // 7 // tadanantara samudravijaya Adi dazArha, mahAbhoja, vRSNi, kRSNa tathA nemijinendra Adi kSatriya laharAte hue samudrako dekhanekI icchAse usake samIpa gaye // 1 // usa samaya usa samudra meM jahA~-tahA~ jalake chIMTe bikhara rahe the| unase aisA jAna par3atA thA mAno madonmatta diggaja hI ho aura machaliyoMke bAra-bAra uchalane tathA nIce AnekI lIlAse aisA jAna par3atA thA mAno netroMko kucha-kucha khola rahA ho aura banda kara rahA ho // 2 // vaha samudra UMcI uThatI huI apanI caMcala taraMgarUpI bhujAoMke samUhase aisA jAna par3atA thA mAno vizAla AkAzase IrSyA kara samasta dizAoMse yukta AkAzakA AsphAlana karaneke lie hI udyata huA ho // 3 / / jo laharoMse cAroM ora ghUma rahA thA, jisake bhItara bar3e-bar3e bhayaMkara magara-maccha uchala-kUda kara rahe the, evaM jo makarI-rUpI hastiniyoMse ghirA huA thA aise samudrako una sabane dekhA // 4|| usa samaya vaha samudra, jinendra bhagavAnke dvArA nirUpita zAstra-rUpI sAgarake samAna jAna par3atA thA kyoMki jisa prakAra udyoga karane para bhI jinendra-nirUpita zAstrarUpI sAgarakA pAra prApta nahIM kara pAte haiM usI prakAra baddhihIna ( naukAnirmANa AdikI buddhise rahita ) manuSya udyama karanepara bhI usa samudrakA pAra nahIM prApta kara pA rahe the| jisa prakAra jinendra-nirUpita zAstrarUpI sAgarako apanI sthiti, atyanta gambhIratAke yogase alaMdhita hai arthAt usakA koI ullaMghana nahIM kara sakatA hai usI prakAra usa samudrakI apanI sthiti bhI atyadhika gambhIratA-gaharAIke yogase alaMdhita thI arthAt use lAMghakara koI nahIM jA sakatA thaa| jisa prakAra jinendra-nirUpita zAstrarUpI sAgara, utkRSTa bhaMgarUpI taraMgoMse yukta aMga-dvAdazAMgarUpI mahAjalase yukta hai usI prakAra vaha samudra bhI jvArabhATA, taraMga tathA phena Adi uThate hue aMgoMse pUrNa mahAjalase yukta thaa| jisa prakAra jinendra-nirUpita zAstrarUpI sAgara purANoMmeM nirUpita nAnA mArgoM ke samUharUpI nadiyoMke agrabhAgase manohara hai usI prakAra vaha samudra bhI purANa-jIrNa-zIrNa mArgako bahAkara lAnevAle nadiyoMke agrabhAgase manohara thA arthAt usameM aneka nadiyA~ Akara mila rahI thiiN| jisa prakAra jinendra-nirUpita zAstrarUpI sAgara sarvazreSTha Atmadravya, samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrarUpI mahAratna tathA mukta jovarUpI muktAphaloMkA Akara-khAna hai usI prakAra vaha samudra bhI amUlya-zreSTha guNoMse yukta bar3e-bar3e ratna tathA muktAphaloMkA Akara-khAna thA: jisa prakAra jinendra-nirUpita zAstrarUpI sAgara anAdika hai-artha sAmAnyako dRSTise anAdi hai 1. vajitam k.| 2. makarAkAra ma. /
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ 499 ekacatvAriMzaH sargaH AtmAntaHsthApitAnantajIvarakSAdRDhavratam / alacitapadaM sarvairvAdimirvijigISubhiH // 8 // nirasyantamanantAnubandhitApamupAzritAm / mukhena sparzanenApi svAvagAhena kiM punaH // 9 // nizamyArNavamudgIrNamiva zAstrArNavaM jinaiH / pipriye rAjakaM rAjadAkIrNakusumAJjaliH // 10 // neminAthAgamodbhUtasaMmadeneva bhariNA / nRtyannivormidIrvAcirbabhau zaGkhasvanoddharaH // 11 // pravAlamauktikaraya svataraGgakaraiH kiran / svAgataM vyAjahAreva haraye mukharombudhiH // 12 // yagapradhAnamammodhilaM vIkSya jhaSekSaNaH / ammaHsthalaiH samadyadbhirabhyuttiSTannivAbabhau // 13 // samudra vijayAkSobhyamojAdiviSayA mudam / AviSkurvannivAbhAtsvA samudraH phenamaNDalaiH // 14 // usI prakAra vaha samudra bhI *anAdika-asadRza jalase yukta hai| jisa prakAra jinendra-nirUpita zAstrarUpI sAgara vizAlatA aura nirdoSatAke saMyogase AkAzakI lakSmIko svIkRta karatA haiAkAzake samAna jAna par3atA hai usI prakAra vaha samudra bhI apane vistAra aura svacchatAke kAraNa AkAzakI lakSmIko svIkRta kara rahA thaa| jisa prakAra jinendra-nirUpita zAstrarUpI sAgara apane bhItara ananta jIvoMkI rakSArUpa dRr3ha vratako dhAraNa karatA hai arthAt ananta jIvoMkI rakSArUpa sudRr3ha vratako dhAraNa karanekA upadeza detA hai usI prakAra vaha samudra bhI apane bhItara rahanevAle ananta jIvoMkI rakSArUpa dRDhavratako dhAraNa karatA thA-apane bhItara rahanevAle ananta jIvoMkI rakSA karatA thaa| jisa prakAra jinendra-nirUpita zAstrarUpI sAgara, vijayako icchA rakhanevAle samasta vAdiyoMke dvArA alaMdhita pada hai arthAt samasta vAdI usake eka padakA bhI khaNDana nahIM kara sakate haiM usI prakAra vaha samudra bhI baka-jhaka karanevAle samasta vijayAbhilASI logoMke dvArA alaMdhita pada thA arthAt usake eka sthAnakA bhI koI ullaMghana nahIM kara sakatA thaa| jisa prakAra jinendra-nirUpita zAstrarUpI sAgara apane mukha athavA sparzase hI zaraNAgata manuSyoMke anantAnubandhI sambandhI santApako dUra karatA hai phira apane avagAhana, manana, cintana Adike dvArA to kahanA hI kyA hai ? usI prakAra vaha samudra bhI apane agrabhAga athavA sparzase hI samIpameM Aye hue manuSyoMke agaNita evaM santatibaddha santApako dUra karatA thA phira apane avagAhanakI to bAta hI kyA thI? isa prakAra jinendra bhagavAnke dvArA nirU pita zAstra-rUpI sAgarake samAna usa samudrako dekhakara vaha rAjAoMkA samUha atyanta prasanna huaa| usa samaya vaha samudra bikharI huI pUSpAMjaliyose suzobhita ho rahA thA, taraMgoMse laharA rahA thA aura zaMkhoMke zabdase vyApta thaa| isalie aisA jAna par3atA thA mAno bhagavAn neminAthake Agamanase utpanna atyadhika harSase hI usane puSpAMjaliyA~ bikherI hoM, taraMgarUpI bhujAoMko Upara uThAkara vaha nRtya kara rahA ho aura zaMkhadhvanike bahAne harSadhvani kara rahA ho / / 5-11 // vaha apane taraMgarUpI hAthoMke dvArA maMgA aura motiyoMkA arghya bikhera rahA thA tathA garjanAse mukhara honeke kAraNa mAno kRSNake lie svAgata zabdakA uccAraNa hI kara rahA ho / / 12 / / usa samudrameM machaliyA~ uchala rahI thIM usase aisA jAna par3atA thA mAno vaha machaliyAMrUpI netroMse yugake pradhAna zrI baladevako dekhakara uchalate hae jalase uThakara unakA satkAra hI kara rahA ho // 13 / / samudrameM jo phetoMke samUha uTha rahe the unase aisA jAna par3atA thA mAno samudravijaya, akSobhya tathA bhojaka vRSNi Adi rAjAoMko dekha unake nimittase honevAle apane harSako hI prakaTa kara rahA ho // 14 // 1. -mupAzritam m.| * na vidyate AdiH sadRzo yasya tat anAdi, tathAbhUtaM kaM jalaM yasmin saH anAdikaH tam /
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ 500 harivaMzapurANe tatastithI prazastAyAM kRtamaGgalasaMnidhiH / kRSNaH sthAnepsayA cakre sabalo'STamabhaktakam // 15 // dabhazayyAzrite tasmin kRtapaJcagurustave / niyamasthitayA dhIre samudrasya taTe sthite // 16 // gotamAkhyaH suro vArddhi saudharmendranidezataH / nyavartayadaraM zaktaH kRtakAlAntarasthitim // 17 // vAsudevasya puNyena maktyA tIrthakarasya ca / sadyo dvAravatI cakre kuberaH paramA purIm // 18 // nagarI dvAdazAyAmA navayojanavistRtiH / vajraprAkAravalayA samudraparikhAvRtA // 19 // ratnakAJcananirmANaiH prAsAdairbahumUmikaH / rundhAnA gaganaM reje sA'lakeva divazcyutA // 20 // vApIpuSkariNIdIrghadIrghikAsarasohradaiH / padmotpalAdisaMchannarakSayA svAduvAribhiH // 21 // bhAsvatkalpalatArUDhakalpavRkSopazomitaiH / nAgavallIlavaGgAdipUgAdInAM ca sadanaiH // 22 // prAsAdAH saMgatAstasyA hemaprAkAragopurAH / sarvatra sukhadA rejurvicitramaNikuTTimAH // 23 // rathyAbhiramirAmAntaHprapAbhizca sadAdibhiH / rAjJAM sarvaprajAnAM ca vAsayogyA vyarAjata // 24 // sarvaratnamayaistuGgajinendrabhavanairasau / prAkAratoraNopetai reje sopavanaiH purI // 25 // AgneyAdiSu madhye'syA dikSa prAsAdapatayaH / samadravijayAdInAM dazAnAM kramato babhuH // 26 // tanmadhye sarvatomadraH kalpavRkSalatAvRtaH / prAsAdaH kezavasyAbhAttadASTAdazabhUmikaH // 27 // antaHpurasutAdInAM yogyAH prAsAdamAlikAH / zaurisaudhamupAzritya parito'tibabhAsire // 28 // tadanantara kisI prazasta tithimeM maMgalAcArakI vidhiko jAnanevAle kRSNane apane bar3e bhAI baladevake sAtha sthAna prApta karanekI abhilASAse aSTamabhakta arthAt tIna dinakA upavAsa kiyA // 15 // tatpazcAt paMcaparameSThiyoMkA stavana karanevAle dhIra-vIra kRSNa, jaba samudrake taTapara niyamoM meM sthita honeke kAraNa DAbhako zayyApara upasthita the taba saudharmendra kI AjJAse gotama nAmaka zaktizAlI devane Akara samudrako zIghra hI dUra haTA diyaa| vaha samudra vahAM kAlAntarameM Akara sthita ho gayA thA // 16-17 // tadanantara zrIkRSNake puNya aura zrI neminAtha tIrthaMkarakI sAtizaya bhaktise kuberane vahAM zIghra hI dvArikA nAmako uttama purIkI racanA kara dI // 18 // vaha nagarI bAraha yojana lambI, nI yojana caur3I, vajramaya koTake gherAse yukta tathA samudrarUpI parikhAse ghirI huI thI // 19 // ratna aura svarNase nirmita aneka khaNDoMke bar3e-bar3e mahaloMse AkAzako rokatI huI vaha dvArikApurI AkAzase cyuta alakApurIke samAna suzobhita ho rahI thI / / 20 / / kamala tathA nIlotpaloM Adise AcchAdita, svAdiSTa jalase yukta vApI, puSkariNI, bar3I-bar3I vApikAe~, sarovara aura hradoMse yukta thI // 21 // dedIpyamAna kalpalatAoMse AliMgita kalpavRkSoMke samAna suzobhita pAna-lauMga tathA supArI Adike uttamottama vanoMse sahita thI // 22 // vahA~ suvarNamaya prAkAra aura gopuroMse yukta bar3e-bar3e mahala vidyamAna the tathA sabhI sthAnoMpara sukha denevAle raMga-biraMge maNimaya pharza zobhAyamAna the // 23|| jinake bIca-bIca meM pyAU tathA sadAvarta AdikA prabandha thA aisI lambI-caur3I sar3akoMse vaha nagarI bahuta sundara jAna par3atI thI tathA vaha rAjAoM aura samasta prajAke nivAsake yogya suzobhita thI // 24 // saba prakArake ratnoMse nirmita prAkAra aura toraNoMse yukta evaM bAga-bagIcoMse sahita UMce-U~ce jinamandiroMse vaha nagarI atyadhika suzobhita ho rahI thI // 25 // isa nagarIke bIcoMbIca Agneya Adi dizAoMmeM samudravijaya Adi dazoM bhAiyoMke kramase mahala suzobhita ho rahe the / / 26 // una saba mahaloMke bIcameM kalpavRkSa aura latAoMse AvRta, aThAraha khaNDoMse yukta zrIkRSNakA sarvatobhadra nAmakA mahala suzobhita ho rahA thA / / 27|| antaHpura tathA putra Adike yogya mahaloMkI paMktiyAM zrIkRSNake bhavanakA 1. -rabhirAmAbhiH k.|
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekacatvAriMzaH sargaH 501 svAntaHpuragRhAlImiH prAsAdaH parivAritaH / zuzubhe baladevasya vApyudhAnAdibhUSitaH // 29 // tatprAsAdapura-zasabhAmaNDapasannibhaH / zrIsamAmaNDapo'mAsInmArtaNDakarakhaNDanaH // 30 // ugrasenAdibhapAnAM yogyA bhavanakoTayaH / sASTakakSAntarAstatra sarveSAmapi rejire // 31 // azakyavarNano divyAM bahudvAravatIM purIm / nirmAya vAsudevAya rAjarAjo nyavedayat // 32 // kirITaM varahAraM ca kaustubhaM pItavAsasI / bhaSAnakSatramAlAdi vastu loke sudurlabham // 33 // gadAM kumudvatIM zakti khaDga nandakasaMjJakam / zAGga dhanuzca tUNIrayugmaM vajramayAn zarAn // 34 // sarvAyudhayutaM divyaM rathaM sagaruDadhvajam / cAmarANi sitacchatraM haraye dhanado dadau // 35 // mecakaM vastrayugalaM mAlAM ca mukuTa gadAm / lAGgalaM musalaM cApaM sazaraM zaradhidvayam // 36 // rathaM divyAstrasaMpUrNamaccastAladhvajorjitam / kuberaH kAmapAlAya dadau chatrAdibhiH saha // 37 // bhrAtaro'pi dazAstei vastrAmaraNapUrvakaiH / saMprAptapUjanAstena mojAdyAzca nRpAH kRtAH // 30 // tIrthakRtpunaranyUnarvayoyogyaiH suvastumiH / prAjyaiH pUjanamevAsau kiM tatra bahuvarNanaiH // 39 // pravizantu purI sarve bhavanta iti raipatiH / tAnuktvA pUrNabhadraM ca saMdizyAMntarhitaH kSaNAt // 40 // tato yAdavasaGghAstAvamiSicyAmbudhestaTe / jayazabdena saMghuSya hRSTA halagadAdharau // 41 // vivizubharikAM bhUtyA caturaGgabalAnvitAH / saprajAH kRtapuNyAste prAptAM divamiva svayam // 42 // pUrNamadropadiSTeSu bhadrepu mvnessvmii| yathAyathaM sukhaM tasthuH prajAzca nijasaMsthayA // 43 // Azraya kara cAroM ora suzobhita ho rahI thIM // 28 // antaHpurake gharoMkI paMktiyoMse ghirA evaM vApikA tathA bagIcA Adise vibhUSita baladevakA bhavana suzobhita ho rahA thA // 29 // baladevake mahalake Age eka sabhAmaNDapa sazobhita thA jo indra ke sabhAmaNDapake samAna thA aura dIptise sUryako kiraNoMkA khaNDana karanevAlA thA / / 30 // usa nagarImeM ugrasena Adi sabhI rAjAoMke yogya mahaloMkI paMktiyA~ suzobhita thIM jo ATha-ATha khaNDakI thIM // 31 // jisakA varNana karanA zakya nahIM thA tathA jo aneka dvAroMse yukta thI aisI sundara nagarIkI racanA kara kuberane zrIkRSNase nivedana kiyA arthAt nagaro racI jAnekI sUcanA zrIkRSNako dI // 32 // usI samaya kuberane zrIkRSNake lie mukuTa, uttama hAra, kaustubhamaNi, do pIta-vastra, lokameM atyanta durlabha nakSatramAlA Adi AbhUSaNa, kumudatI nAmakI gadA, zakti, nandaka nAmakA khaDga, zAGga nAmakA dhanuSa, do tarakaza, vajramaya bANa, saba prakArake zastroMse yukta evaM garur3akI dhvajAse yukta divya ratha, camara aura zveta chatra pradAna kiye // 33-35|| sAtha hI baladevake lie do nIla-vastra, makUTa, gadA, hala, masala, dhanuSa-bANoMse yakta do tarakaza, divya astroMse paripUrNa evaM tAlako UMcI dhvajAse sabala ratha aura chatra Adi diye // 36-37|| samudravijaya Adi dasoM bhAI tathA bhoja Adi rAjAoMkA bhI kuberane vastra, AbharaNa Adike dvArA khUba satkAra kiyA // 38 // zrI neminAtha tIrthaMkara apanI avasthAke yogya uttamottama vastuoMke dvArA pUjAko prApta hue hI the| isa viSayakA adhika varNana karanese kyA prayojana hai ? // 39 // 'Apa saba loga nagarImeM praveza kareM' isa prakAra sabase kahakara aura pUrNabhadra nAmaka yakSako sandeza dekara kubera kSaNabharameM antahita ho gayA // 40 // tadanantara yAdavoMke saMghane samudrake taTapara zrIkRSNa aura baladevakA abhiSeka kara harSita ho unakI jayajayakAra ghoSita kI // 41|| tatpazcAt jinhoMne puNyakA saMcaya kiyA thA aise zrIkRSNa Adine caturaMga senA aura samasta prajAke sAtha, prApta hue svargake samAna usa dvArikApurImeM bar3e vaibhavase praveza kiyA // 42 // pUrNabhadra yakSake dvArA batalAye hue maMgalamaya bhavanoMmeM prajAke 1. aSTakhagAH ( ga. tti.)| 2. kuberH| 3. balabhadrAya / 4. kuberaH / 5. yathA svecchaM ma. /
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ 502 harivaMzapurANe mAthurAH sauryajA vIryapurapaurAH purA yathA / yathAsvaM kRtasaMketasaMnivezA yayudhatim // 44 // puryAmardhacaturthAni dinAni dhanadAjJayA / yakSA vavRSurakSINadhanadhAnyAdi dhAmasu // 45 // tatra sthitasya kRSNasya pratApena vazIkRtAH / aparAntikabhUpAlAH zAsanaM pratipedire // 46 // bahurAjasahasrANAM tanayAH sa sahasrazaH / pariNIya tato reme yatheSTaM dvArikApatiH // 47 // tatra nemikumAro'pi kumAra iva candramAH / saMvardhate sma niHzeSakalAnilaya vigrahAH // 48 // dazAhavadanAmmojavikAsakaraNodayaH / bAlamAnurbamAse'sau jyotidhUtatamastaraH // 19 // rAmadAmodarAnandaM pratyahaM prativardhayan / cakAra krIDitaM bAlye pauranetramanoharam // 50 // samastayadupatnInAM karAkaramitastataH / alaMkurvannalaMrUpI sa yayau yauvanodayam // 51 // pravyaktalakSaNe tatra yUni zyAmAmbujekSaNe / vizrAntadRSTimanyatra netuM zekurna yoSitaH // 52 // jinarUpazaro dUrAjagato hRdayasthalIm / bibheda na punarjeMnI pararUpazarAyatiH // 53 // nopamA jinarUpasya nopameyaM kSitau ytH| upamAnopameyArtha khidyate sma haristataH // 54 // svAntaraGgajanairjAtu kriyamANAsu keliSu / svavivAhakathAsvIzaH smerAsyo lajate svayam // 55 // bodhatrayAmbuni--tamohanIyakalaGkajam / na tasya bhUtidhUlIbhidhUsarIkRtamAntaram // 56 // saba loga apane parivArake sAtha yathAyogya sukhase Thahara gaye // 43 // mathurA, sUryapura aura vIryapurake nivAsI loga apane-apane mohalloMke pUrva-jaise hI nAma rakhakara yathAyogya santoSako prApta hue // 44 // kuberakI AjJAse yakSoMne isa nagarIke samasta bhavanoMmeM sAr3he tIna dina taka aTUTa dhana-dhAnyAdikI varSA kI thI // 45 // jaba zrIkRSNa vahAM rahane lage taba unake pratApase vazIbhUta ho pazcimake rAjA unakI AjJA mAnane lage // 46 // tadanantara dvArikApurIke svAmI zrIkRSNa aneka rAjAoMkI hajAroM kanyAoMke sAtha vivAha kara vahAM icchAnusAra krIr3A karane lage // 47 // jinakA zarIra samasta kalAoMkA sthAna thA aise nemikumAra bhI vahAM bAlacandramAke samAna dinoM-dina bar3hane lage // 48 // jinakA udaya yAdavoMke mukha-kamalako vikasita karanevAlA thA, evaM jinhoMne apanI jyotise andhakArake samUhako naSTa kara diyA aise nemikumArarUpI bAlasUrya atyadhika suzobhita ho rahe the // 49 // pratidina balabha aura zrIkRSNake Anandako bar3hAte hue nemikumAra bAlya avasthAmeM nagaranivAsI logoMke netra aura manako haraNa karanevAlI krIr3A karate the // 50 // atizaya rUpake dhAraka bhagavAn neminAtha jahAM-tahA~ samasta yAdavoMkI striyoMke eka hAthase dUsare hAthako suzobhita karate hue yauvana avasthAko prApta hue // 51 // jinake zarIrameM aneka zubha lakSaNa prakaTa the, tathA jinake netra nIla kamalake samAna the aise yuvA nemikumArapara lagI dRSTiko striyA~ dUsarI jagaha le jAne meM samartha na ho sakIM // 52 // bhagavAnke rUparUpI bANane dUrase hI jagatke jIvoMko hRdayasthalIko bheda diyA thA parantu unako hRdayasthaloko dUsaroMkA rUparUpI bANoMkA samUha nahIM bheda sakA thaa| bhAvArtha-yauvana prakaTa honepara bhI bhagavAnke hRdaya meM kAmakI bAdhA utpanna nahIM huI thI // 53 // cUMki pRthivItalapara bhagavAnke rUpakI na upamA thI na upameya hI thA isalie bhagavAnke rUpake viSayameM upamAna aura upameyake lie indrako khedakhinna honA par3A // 54 // krIr3AoMke samaya apane kuTumbI janoMke dvArA apane vivAhako carcA kI jAnepara nemijinendra manda-manda musakarAte hue svayaM lajjita ho uThate the // 55 // tIna jJAnarUpI jalake dvArA jisake bhItarakA moharUpI kalaMka dhula gayA thA aisA bhagavAnkA antaHkaraNa vaibhavarUpI dhUlase dhUsara nahIM huaa||56|| 1. saurajA ma., ga. / 2. vIrapura ma., g.| 3. pUrvapUrvasvanAmnA ( ga. Ti. ) /
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ 503 ekacatvAriMzaH sargaH zAlinIcchandaH 'jainairvANavaiSNavaile maddezcandrAlokaprAkaTaiH sadguNaudhaiH / 'spRSTAtyartha hRSTalokormirAmAvalevAbdherikA dvArakAntA // 5 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI dvAravatInivezavarNano nAma ekacatvAriMzaH sargaH // 35 // gautama svAmI kahate haiM ki jo nemijinendra, bhojaka vRSNi, kRSNa aura balabhadrake uttama guNoMke samUharUpI prakaTa cAMdanIse spRSTa thI, jisameM harSase bhare loga taraMgoMke samAna uchala rahe the tathA jo dvAroMse sundara thI aisI dvArikApurI samudrako velAke samAna atyadhika puzobhita ho rahI thI // 57 // isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMza purANameM dvArikApurokA varNana karanevAlA ikatAlIsavA~ sarga samApta huA // 4 // 1. nemijinasaMbandhibhiH / 2. vRSNInAmime vAstiH / 3. viSNorime vaiSNavAstaiH zrIkRSNasaMbandhibhiH / 4. balabhadrasyeme bAlabhadrAstaiH / 5. spaSTAtyartha m.| 6. dvAraH kAntA mnohraa| |
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAcatvAriMzaH sargaH atha sabhyasamAkIrNAmanyadA yAdavIM samAm / AjagAma nabhogAmI nArado namaso muniH // 1 // ApizaGgajaTAbhArazmazrukUrcaH zazidyutiH / vidyudvalayavidyotizAradAmbudharopamaH // 2 // vicitravarNavistIrNayogapaTTavibhUSitaH / pariveSavato bibhradauSadhIzasya vibhramam // 3 // 'caladdukUlakopInaparidhAnaparicyutaH / divo'nugrahabuddhayeva jagataH kalpapAdapaH // 4 // dehasthitena zuddhena triguNenojjvalokRtaH / yajJopavItasUtreNa sa ratnatritayena vA // 5 // asAdhAraNarUpeNa gauravAdhAnahetunA / naiSThikabrahmacaryeNa pANDityeneva maNDitaH // 6 // zuddhaprakRtirasyantamariSaDvargavarjitaH / rAjyodaya ivodAro rAjalokasya pUjitaH // 7 // dvArikAvibhavAlokasvazirakampavigraham / te'vatIrNa tamAlokya sahasotthAya pArthivAH // 8 // namasyAsanadAnAdi sopacAreNa sakramam / pUjayanti sma saMmAnamAtreNa paritoSiNam // 9 // jinakRSNabalAlokasaMmASaNasukhAmRtam / pItvApyatRptanetrastamadhyatiSThatsamArNavam // 10 // pUrvAparavidehAnA jinendrANAM kathAmRtaiH / sameruvandanodantaimano'mISAmatarpayat // 11 // athAnantara kisI samaya AkAzameM gamana karanevAle nArada muni AkAzase utarakara sabhAsadoMse bharI huI yAdavoMkI sabhAmeM Aye // 1 // una nAradajIkI jaTAeM, dAr3hI aura mUcha kuchakucha pIle raMgakI thI tathA ve svayaM candramAke samAna zukla kAntike dhAraka the isalie bijaliyoMke samUhase suzobhita zarad Rtuke meghake samAna jAna par3ate the / / 2 / / ve raMga-biraMge eka vistRta yogapaTTase vibhUSita the isalie pariveSa ( maNDala ) se yukta candramAko zobhA dhAraNa kara rahe the // 3 // unakA kaupIna aura caddara havAse manda-manda hila rahA thA isalie ve unase aise jAna par3ate the mAno jagatkA upakAra karanekI icchAse AkAzase kalpa vRkSa hI nIce A girA ho // 4 / / ve apane zarIrapara sthita tIna larake usa zuddha yajJopavIta sUtrase atyanta ujjvala the jo samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ina tIna guNoMke samAna jAna par3atA thA // 5 // ve jisa prakAra asAdhAraNa pANDityase suzobhita the usI prakAra gauravako utpattike asAdhAraNa kAraNarUpa naiSThika brahmacaryase suzobhita the // 6 // ve rAjAoMke utkRSTa rAjyodayake samAna samasta rAjAoMke pUjanIya the kyoMki jisa prakAra rAjyodaya zaddhaprakRti arthAta bhraSTAcAra-rahita mantrI Adi prakRtise sahita hotA hai usI prakAra nArada bhI zuddhaprakRti arthAt nirdoSa svabhAvake dhAraka the aura rAjyodaya jisa prakAra zatraoMke SaDvargase rahita hotA hai usI prakAra nArada bhI kAma, krodha, lobha, moha, mada aura mAtsarya ina chaha antaraMga zatruoMse rahita the // 7 // dvArikAkA vaibhava dekha, Azcaryase jinakA zira tathA zarIra kampita ho rahA thA aise nAradajIko AkAzase nIce utarate dekha saba rAjA loga sahasA uThakara khar3e ho gaye // 8 // sammAna mAtrase santuSTa ho jAnevAle nAradajIko sabane namaskAra tathA Asana-dAna Adi upacAroMse kramapUrvaka sammAna kiyA // 9|| zrI nemijinendra, kRSNa nArAyaNa aura balabhadrake darzana tathA sambhASaNase utpanna sukharUpI amRtakA pAna karake bhI jinake netra tRpta nahIM hue the aise nArada muni sabhArUpa sAgarake madhya meM adhiSThita hue-virAjamAna hue / / 9-10 // tatpazcAt nAradane pUrva-pazcima videha kSetrameM utpanna tIrthaMkaroMko 1. calaDhukUlakoponaparidhAnaparicyutaH ga., gha, Ga., ma. / 2. pArthivaH ma. / |
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAcatvAriMzaH sargaH 105 prastAve'tra gaNijyeSThaM zreNiko'pRcchadityasau / ka eSa nArado nAtha ! kuto vA'sya samudbhavaH // 12 // gaNyuvAca vaco gaNyaH zRNu zreNika maNyate / utpattirantyadehasya nAradastha sthitistathA // 13 // AsItsaurya purasyAnte dakSiNe tApasAzramaH / vasanti tApasAstasmin phalamUlAdivRttayaH // 14 // sumitrastApasastatra sa somayazasi striyAm / uJchavRttiH zazicchAyaM putramekamajIjanat // 15 // tamuttAnazayaM yAvattau saMsthAya taroradhaH / ucchavRttyarthamAyAtau nagara kSutpipAsitau // 16 // saMkrIDamAnamekAnte tAvattaM jammakAmarAH / dRSTvA pUrvabhavasnehAnnItvA vaitADyaparvatam // 17 // maNikAJcanapaMjJAyAM guhAyAM tatra taM zizum / kalpavRkSa davyAhArairavarddhayan // 18 // sveSTAya te'STanarSAya sarahasyaM jinAgamam / devAstasmai dadustuSTA vidyA cAkAzagAminIm // 19 // nArado bahavidyo'sau nAnAzAstravizAradaH / saMyamAsaMyama lebhe sAdhuH sAdhuniSevayA // 20 // kandarpasya vijetApi kandarpanimavibhramaH / sakandarpapriyo hAsalIlobhallomavarjitaH // 21 // antyadehaH prakRtyaiva ni:kaSAyo'pyasau kssitii| raNaprekSApriyaH prAyo jAto jalpAkamAskaraH // 22 // jinajanmAbhiSekAdimahAtizayadarzane / kutUhalitayA lokaM paribhramati vibhramI // 23 // kathArUpa amRtase tathA meru parvatakI vandanAke samAcAroMse una sabake manako santuSTa kiyA // 11 / / isI avasarameM rAjA zreNikane gautama gaNadharase pUchA ki he nAtha ! yaha nArada kauna hai ? kI utpatti kisase haI hai ? isake uttarameM pUjya gaNadhara deva kahane lage ki he zreNika! caramazarIro nAradakI utpatti tathA sthiti kahatA hU~ so zravaNa kara // 12-13 / / ___ sauryapurake pAsa dakSiNa dizAmeM eka tApasoMkA Azrama thA usameM phala-mUla AdikA bhojana karanevAle aneka tApasa rahate the / 14 / / vahIM uJcha vRttise AjIvikA karanevAle eka sumitra nAmaka tApasane apanI somayazA nAmaka strImeM candramAke samAna kAntivAlA eka putra utpanna kiyA // 15 // bhUkha aura pyAsase pIr3ita sumitra, aura somayazA, donoM dampatI citta sonevAle usa bacceko eka vRkSake nIce rakhakara uJcha vRttike lie jabataka nagarameM Aye tabataka ekAntameM krIr3A karate hue usa bAlakako dekhakara jambhaka nAmaka deva pUrvabhavake snehase uThAkara vaitADyaparvatapara le gye| vahAM unhoMne maNikAMcana nAmaka guhAmeM usa bAlakako rakhakara kalpa vRkSoMse utpanna divya AhArase usakA pAlana-poSaNa kiyA // 16-18 // vaha bAlaka devoMko bahuta hI iSTa thA isalie jaba vaha ATha varSakA huA taba unhoMne santuSTa hokara use rahasyasahita jinAgama aura AkAzagAminI vidyA pradAna kI // 19 / / vahI nAradake nAmase prasiddha huaa| nArada aneka vidyAoMkA jJAtA tathA nAnA zAstroMmeM nipuNa thaa| vaha sAdhuke veSameM rahatA thA tathA sAdhuoMkI sevAse usane saMyamAsaMyama-dezavrata prApta kiyA thaa| vaha kAmako jItanevAlA hokara bhI kAmake samAna vibhramako dhAraNa karatA thA, kAmI manuSyoMko priya thA, hAsyarUpa svabhAvase yukta thA, lobhase rahita thA, caramazarIrI thA, yadyapi svabhAvase hI niSkaSAya thA tathApi pRthvImeM yuddha dekhanA use bahuta priya thA, adhikatara vaha adhika bolanevAloMmeM ziromaNi thA, aura jinendra bhagavAnke janmAbhiSeka Adi mahAn atizayoMke dekhanekA kutUhalI honese vibhramapUrvaka lokameM paribhramaNa karatA rahatA thA // 20-23 // 1. caramazarIrasya (ga. Ti.,ma. tti.)| nAradasya caramazarIratvamAmnAyaviruddhamasti / 22 tame zloke'pi 'antyadehaH' ityasya sthAne 'atyadehaH' iti pATho yojanIyaH (pa. laa.)| 2. kandarpeNa saha vartante iti sakandapasteiSAM priyaH (ga. tti.)| 3. vAcAlabhAnuH (ga. tti.)| 64
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ 506 harivaMzapurANe sa eSa nArado rAjan paripRcchaya yadUttamAn / kezavAntaHpuraM draSTuM praviSTo'ntaHpurAlayam // 24 // tatra viSNormahAdevIM prANebhyo'pi garIyasIm / dhRtaprasAdhanAM sAdhvI karasthe maNidarpaNe // 25 // prekSamANAM nijaM rUpaM satyabhAmA vidUrataH / adrAkSInnAradaH sAkSAd dRSTeratimiva sthitAm // 26 // svarUpAlokanAkSiptacetasA satyayA yatiH / na dRSTaH sahasA ruSTo nirjagAma tato drutam // 27 // dadhyAviti sa loke'smin svidyaadhrbhuucraaH| mAmutthAya namasyanti rAjJAmantaHpurastriyaH // 28 // satyabhAmA sviyaM rUpamadagarvitamAnasA / dhiga mAM nAlokatesmApi pRSTA vidyAdharAtmajA // 29 // tadasyA rUpasaubhAgyagarvaparvatacUraNam / pratipakSavadhUvajrasaMpAtena karomyaham // 30 // rUpasaubhAgyato hyanyo satyabhAmAtizAtinIm / harilaghu labhet kanyAM bahuratnA vasaMdharA // 31 // tataH pazyAmi bhAbhAyA nizvAsazyAmamAnanam / kuto'narthavimokSaH syAt kupite mayi nArade // 32 // iti dhyAyan khamutpatya kuNDinAkhyamayAtpuram / yatra bhISmo nRpastiSTatyaribhISmo mahAnvayaH // 33 // rukmIti tanayastasya nayapauruSapoSaNaH / rukmiNI ca zumA kanyA kalAguNavizAradA // 34 // tAM dadarza ca zuddhAnte zuddhAntaHkaraNaH zritAm / pitRsvasrAnurAgiNyA saMdhyayevodayazriyam // 35 // saulakSaNyaM ca saurUpyaM saubhAgyaM trijagadgatam / gRhItveva hare puNyaiH paramaistAM vinirmitAm // 36 // pANipAdamukhAmbhojajaGghorujaghanazriyA / romarAjibhujAnAbhikucodaratanuviSA // 37 // he rAjan ! yaha vahI nArada, yAdavoMse pUchakara zrIkRSNakA antaHpura dekhane ke lie antaHpurake mahalameM praviSTa huA / / 24 / / usa samaya kRSNako mahAdevI satyabhAmA, jo unheM prANoMse bhI adhika priya thI, AbhUSaNAdi dhAraNa kara hAthameM sthita maNimaya darpaNa meM apanA rUpa dekha rahI thii| nAradane usa sAdhvIko dUrase hI dekhaa| vaha unakI dRSTike sAmane sAkSAt ratike samAna jAna par3atI thii| apanA rUpa dekhane meM jisakA citta ulajhA huA thA aisI satyabhAmA nAradako na dekha sakI isalie vaha sahasA ruSTa ho vahAMse zIghra hI bAhara nikala Aye // 25-27|| bAhara Akara vaha vicAra karane lage ki isa saMsArameM samasta vidyAdhara aura bhUmigocarI rAjA tathA unake antaHpuroMkI striyAM uThakara mujhe namaskAra karatI haiM parantu yaha vidyAdharakI lar3akI satyabhAmA itanI DhITha hai ki isane saundaryake madase garvitacitta ho merI ora dekhA bhI nahIM ataH ise dhikkAra hai / / 28-29 / / aba maiM sapatnIrUpI vajrapAtake dvArA isake saundarya, saubhAgya aura gavarUpI parvatako abhI hAla cUra-cUra karatA hU~ // 30 // rUpa aura saubhAgya meM satyabhAmAko atikrAnta karanevAlI anya kanyAko zrIkRSNa zIghra hI prApta kara sakate haiM kyoMki yaha pathvI aneka ratnoMse yakta hai| sapalIke Anepara maiM satyabhAmAke mukhako zvAsocchvAsase malina dekhuugaa| mujha nAradake kupita honepara isakA anarthase chuTakArA kaise ho sakatA hai ? // 31-32 // isa prakAra vicAra karate hue nArada AkAzameM ur3akara usa kuNDinapurameM jA pahuMce, jahAM zatruoMke lie bhayaMkara mahAkulIna rAjA bhISma rahate the // 33 // unake nIti aura pauruSako puSTa karanevAlA rukmI nAmakA putra thA tathA kalA aura guNoMmeM nipuNa rukmiNI nAmakI eka zubha kanyA thI // 34 // nirmala antaHkaraNake dhAraka nAradane, rAjA bhISmake antaHpurameM, anurAga-premako dhAraNa karanevAlI phuAse yukta usa rukmiNI nAmaka kanyAko dekhA jo anurAga-lAlimAko dhAraNa karanevAlI sandhyAse yukta sUryako udayakAlIna lakSmIke samAna jAna par3atI thI // 35 / / vaha kanyA aisI jAna par3atI thI mAno tInoM jagatke uttama lakSaNa, uttama rUpa aura uttama bhAgyako lekara nArAyaNa-kRSNake utkRSTa puNyake dvArA hI racI gayI ho // 36 // vaha kanyA apane hAtha, paira, mukhakamala, jaMghA aura sthUla nitambakI zobhAse, 1. santApena ma., ga. /
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAcatvAriMzaH sargaH 507 bhrUkakSiziraHkaNThaghoNAdharapuTAmayA' / abhibhUyopamAH sarvAH sthitAM jagati to parAm // 38 // dRSTvA'sau vismito dadhyau dRSTAnekAGganottamaH / aho rUpasya paryante kanyeyaM vartate bhuvi // 39 // saMyojya hariNA kanyAmananyasadRzImimAm / bhanajmi satyabhAmAyA rUpasaubhAgyadurmadam // 40 // iti dhyAyantamAyAtaM nAradaM vIkSya rukmiNI / abhyuttasthau raNabhaSA svabhAvavinayaikamaH // 41 // sAJjaliH praNanAmAsau pratyupetya tamAdarAt / dvArikApatipatyAptyA so'bhyanandayadAnatAm // 42 // praznitena tayA tena dvArAvatyA vikIrtane / kRte'nurAgiNI kRSNe rukmiNI nitarAmabhUt // 43 // kRSNaM bhISmasutAcittamittau nAradacitrakRt / varNarUpavayoviddhaM vilikhya bahirudyayau // 44 // vilikhya paTTake spaSTaM rukmiNyA rUpamadbhutam / haraye'darzayadgatvA cittasaMmohakAraNam // 15 // dRSTA citragatAM kanyAM zyAmAM strIlakSaNAJcitAm / papraccha haririsyevaM dviguNAdarasaMgataH // 46 // kasyeyaM bhagavan ! kanyA vicitrA paTTake tvayA / duSkaraM mAnuSI kSipravA~ vicitrA surakanyakA // 47 // iti pRSTo'vadatso'smai yathAvRttamavaJcakaH / zratvA saurirapi prAptazcintAM kanyAkaragrahe // 48 // kAle pitRvasA tasminnekAnte hitakAmyayA / rukmiNImityamASiSTa sarvavRttAntavedinI // 49 // AkarNaya vaco bAle kadAcidatimuktakaH / divyacakSarihAyAtastvAM dRSTA'vadadityasau // 50 // romarAji, bhujA, nAbhi, stana, udara tathA zarIrakI kAntise, bhauMha, kAna, netra, zira, kaNTha, nAka aura adharoSThakI AbhAse saMsArako samasta upamAoMko abhibhUta-tiraskRta kara utkRSTa-rUpase sthita thI // 37-38|| aneka uttamottama striyoM ko dekhanevAle nArada usa kanyAko dekhakara Azcayama par3a gaye tathA isa prakAra vicAra karane lage ki 'aho! yaha kanyA to pRthivIpara rUpakI carama sImAmeM vidyamAna hai-sabase adhika rUpavato hai // 39|| jo apano sAnI nahIM rakhatI aisI isa kanyAko kRSNake sAtha milAkara maiM satyabhAmAke rUpa tathA saubhAgya-sambandhI duSTa ahaMkArako abhI hAla khaNDita kiye detA hU~' // 40 // isa prakAra vicAra karate hue nAradako Aye dekha, zabdAyamAna bhUSaNoMse yukta tathA svAbhAvika vinayakI bhUmi rukmiNI uThakara khar3I ho gayI // 41 // usane hAtha jor3akara bar3e Adarase sammukha jAkara nAradako praNAma kiyA tathA nAradane bhI 'dvArikAke svAmI tumhAre pati hoM' isa AzIrvAdase usa namrIbhUta kanyAko prasanna kiyA / / 42 / / usake pUchanepara jaba nAradane dvArikAkA varNana kiyA taba vaha kRSNameM atyanta anurakta ho gayI // 43 / / antameM nAradarUpI citrakAra, rukmiNIke hRdayako dIvAlapara varNa, rUpa tathA avasthAse yukta kRSNakA citra khIMcakara bAhara cale gaye // 44 // bAhara Akara nAradane rukmiNIkA AzcaryakArI rUpa spaSTa rUpase citrapara likhA aura cittameM vibhrama utpanna karanevAlA vaha rUpa unhoMne jAkara zrIkRSNake lie dikhAyA // 45|| navayauvanavatI tathA striyoMke lakSaNoMse yukta usa citragata kanyAko dekhakara kRSNane dugune Adarase yukta ho nAradase isa prakAra pUchA ki he bhagavan ! yaha kisakI vicitra kanyA Apane citrapaTapara aMkita kI hai ? yaha to mAnuSIkA tiraskAra karanevAlI koI vicitra deva-kanyA jAna par3atI hai / / 46-47|| kRSNake isa prakAra pUchanepara chala-rahita nAradane saba samAcAra jyoMkA-tyoM sunA diyA tathA use sunakara kRSNa usake sAtha vivAha karanekI cintA karane lage // 48 // udhara saba samAcArako jAnanevAlI phuAne hitako icchAse ekAntameM le jAkara yogya samayameM rukmiNIse isa prakAra kahA ki he bAle ! tU mere vacana suna / kisI samaya avadhi-jJAnake dhAraka atimuktaka muni yahA~ Aye the| unhoMne tujhe dekhakara kahA thA ki 'yaha kanyA striyoMke 1. puTobhayA m.| 2. dvArikApatireva patistasyAptiH prAptistayA / 3. kSiptA m.|
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe svAlakSaNavatI lakSmIriva vakSaHsthalAzritA / bAleyaM vAsudevasya bhaviSyati bhaviSyataH // 51 // SoDazAnAM sahasrANAM viSNoH strIguNasaMyujAm / antarantaH purastrINAM prabhutvamiyameSyati // 52 // ityAdizya tadA yAtaH siddhAdezo mahAmuniH / kathA cAntarhitA viSNoH kiyansaMcidanehasam // 53 // punarjanmakatheveyaM nAradena kathA kRtA / yadi satyamidaM sarvaM satyaM vedmi munervacaH // 54 // evaM punaH zizupAlAya bAle ! bAndhavatAM yuje / suprabhutvabhRtA bhrAtrA rukmiNA' kila dayase // 55 // vivAhasamayaste'pi pratyAsannastu vartate / adya zvo vA tvadarthaM ca zizupAlaH kilaiSyati // 56 // vidarbhapatiputrI tannizamya vacanaM jagau / kathamasya munervAkyamanyathA bhavati kSitau // 57 // tanmadIyamabhiprAyaM kathaMcidapi satvaram / dvArikApataye yatnAt prApayeti sa matpriyaH // 58 // iti zrutvA manojJAtvA kanyakAyAH pitRSvasA / visasarja rahasyenaM lekhamAptena satvaram // 59 // svannAmagrahaNAhAraprINitaprANadhAriNI / hare ! kAGkSati te raktA rukmiNI haraNaM zvayA // 60 // zuklASTamyAM hi mAghasya yadi mAdhava ! rukmiNIm / tvametya harasi kSipraM taveyamavisaMzayam // 61 // anyathA tu vitIrNAyAzcaidyAya gurubAndhavaiH / svadlAbhe mavedasyAH zaraNaM maraNaM hare ! // 62 // nAgavalyapadezena bAhyodyAnasthitAmimAm / tadavazyaM tvamAgatya svIkuruSva kRpAparaH // 63 // lekhArthamiti tavArthamadhigamya sa mAdhavaH / sAvadhAnamanAstasthau rukmiNIharaNaM prati // 64 // 508 uttama lakSaNoMse yukta hai ataH lakSmIke samAna honahAra nArAyaNa zrIkRSNake vakSaHsthalakA AliMgana prApta karegI / kRSNake antaHpurameM striyoMke yogya guNoMse yukta solaha hajAra rAniyAM hoMgI, una sabameM yaha prabhutvako prApta hogI - una sabameM pradhAna bnegii|' isa prakAra kahakara amoghavAdI munirAja usa samaya cale gaye aura kucha samaya taka kRSNakI carcA antarhita rahI AyI / parantu Aja nAradane punarjanmako kathAke samAna yaha kathA punaH uThAyI hai / yadi yaha saba satya hai to meM samajhatI hU~ ki munirAjake ukta vacana satya hI nikaleMge / parantu he bAle ! vicAraNIya bAta yaha hai ki terA bhAI rukmI jo atyadhika prabhAvako dhAraNa karanevAlA hai vaha tujhe bandhupaneko dhAraNa karanevAle zizupAlake lie de rahA hai / tere vivAhakA samaya bhI nikaTa hai aura Aja-kalameM tere lie zizupAla yahA~ AnevAlA hai // 49-56 // phuAke aise vacana suna rukmiNIne kahA ki munirAjake vacana pRthivIpara anyathA kaise ho sakate haiM || 57 // isalie Apa mere abhiprAyako kisI taraha zIghra hI prayatna kara dvArikApatike pAsa bheja diijie| vahI mere pati hoMge // 58 // kanyAke yaha vacana sunakara tathA usakA abhiprAya jAnakara phuAne zIghra hI eka vizvAsapAtra AdamIke dvArA gupta rUpase yaha lekha zrIkRSNa ke pAsa bheja diyA || 59 || lekhameM likhA thA ki he kRSNa ! rukmiNI ApameM anurakta hai tathA Apake nAmagrahaNarUpI AhArase santuSTa ho prANa dhAraNa kara rahI hai / yaha Apake dvArA apanA haraNa cAhata hai / he mAdhava ! yadi mAgha zuklA aSTamIke dina Apa Akara zIghra hI rukmiNIkA haraNa kara le jAte haiM to niHsandeha yaha ApakI hogI / anyathA pitA aura bAndhavajanoMke dvArA yaha zizupAla ke lie de dI jAyegI aura usa dazA meM ApakI prApti na honese maranA hI ise zaraNa raha jAyegA arthAt yaha AtmaghAta kara mara jAyegI / yaha nAgadevakI pUjAke bahAne Apako nagarake bAhya udyAna meM sthita milegI so Apa dayAlu ho avazya hI Akara ise svIkRta kareM / / 60-63 // isa prakAra lekhake yathArthaM bhAvako jJAta kara kRSNa, rukmiNIkA haraNa karane ke lie sAvadhAnacitta ho gaye // 64 // 1. rukmiNI ma. / 2. dIyate ma. /
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAcatvAriMzaH sargaH kanyAdAna kRtArambhavidarbhezvaravAkyataH / cedInAmIzvaraH prApto vaidarmapuramAdarAt // 65 // balena mahatA tasya caturaGgeNa rAgiNA / maNDitAzAntaraM jAtaM kuNDinaM nagaraM tadA // 66 // itazcAvasarajJena nAradena rahasyaram / codito harirapyApto gUDhavRttaH sahAgrajaH // 67 // datta nAgavaliH kanyA puropavanavartinI / pitRSvastrAdibhiryuktA mAdhvena nirIkSitA // 68 // zrutIndhanasamRddho'nurAgabandhahutAzanaH / ativRddhiM tadA prAptastayo darzanavAyunA // 69 // kRtocitakathastatra rukmiNImAha mAdhavaH / tvadarthamAgataM bhadre ! viddhi mAM hRdayasthitam // 70 // satyaM yadi mayi prema tvayA baddhamanuttaram / tadehi rathamAroha manmanorathapUraNi // 71 // pitRSvastrA'pi sAvAci yo'timuktakabhASitaH / sa eva tava kalyANi varaH puNyairihAhRtaH // 72 // yatrApi pitarau madre ! dAtArau duhiturmatau / tatrA'pi vidhipUrvI tau tato jyeSTho vidhirguruH // 73 // sAnuratAM trapAyuktAM zrImatyAstanayAM tataH / rathamAropayaddorbhyAmutkSipyAmIlitekSaNaH // 74 // nirvAha kastayorAsIttadAnyonyasukhAvahaH / sarvAGgINastanusparzaH prathamo manmathArttayoH // 75 // sugandhimukhanizvAsastayoranyonyayogataH / vAsyavAsakramAvastho vazIkaraNatAmagAt // 76 // vimukhIkRtacaidyena saMmukhIkRtaviSNunA / vidhinaikena rukmiNyAstatkalyANamanuSThitam // 77 // idhara kanyAdAnakI taiyArI karanevAle vidarbhezvara - rAjA bhISmake kahe anusAra zizupAla Adara ke sAtha kuNDinapura jA pahuMcA ||65 || usa samaya usakI rAgase yukta bahuta bhArI caturaMgiNI senAse kuNDinapura ke digdiganta suzobhita ho uThe ||66 || idhara avasarako jAnanevAle nAradane zIghra hI Akara ekAntameM kRSNako prerita kiyA so ve bhI bar3e bhAI baladevake sAtha gupta rUpa se kuNDinapura A pahu~ce || 67 || rukmiNI nAgadevakI pUjA kara phuA Adike sAtha nagarake bAhya udyAnameM pahale se hI khar3I thI so kRSNane use acchI taraha dekhA || 68 || una donoMkI jo anurAgarUpI agni eka dUsare ke zravaNamAtra IMdhana se yukta thI vaha usa samaya eka dUsareko dekhane rUpa vAse atyanta vRddhiko prApta ho gayI || 69 || kRSNane yathAyogya carcA karaneke bAda vahA~ rukmiNIse kahA ki 'he bhadre ! maiM tumhAre lie hI AyA hU~ aura jo tumhAre hRdaya meM sthita hai vahI maiM hU~ || 70 || yadi sacamuca hI tUne mujhameM apanA anupama prema lagA rakhA hai to he mere manorathoMko pUrNa karanevAlI priye ! Ao rathapara savAra hoo' ||71 || phuAne bhI rukmiNIse kahA ki he kalyANi ! atimuktaka munine jo tumhArA pati kahA thA vahI yaha tumhAre puNyake dvArA khIMcakara yahA~ lAyA gayA hai ||72 || he bhadre ! jahA~ mAtA-pitA putroke denevAle mAne gaye haiM vahA~ ve karmoke anusAra hI denevAle mAne gaye haiM isalie sabase bar3A guru karma hI hai || 73|| tadanantara jinake netra kucha-kucha nimIlita ho rahe the aise zrIkRSNane anurAga aura lajjAse yukta rukmiNIko apanI donoM bhujAoMse uThAkara rathapara baiThA diyA || 74|| kAmakI vyathAse por3ita una donoMkA jo sarva prathama sarvAMgINa zarIrakA sparza huA thA vaha una donoMke lie paraspara sukhakA denevAlA huA thA || 75 || una donoMke mukhase jo sugandhita zvAsa nikala rahA thA vaha paraspara milakara eka dUsareko sugandhita kara rahA thA tathA eka dUsareko vaza meM karane ke lie vazIkaraNamantrapane ko prApta ho rahA thA || 76 || rukmiNIkA vaha kalyANa, zizupAlako vimukha aura kRSNako sammukha karanevAle eka vidhi - purAkRta karmake dvArA hI kiyA gayA thA / bhAvArtharukmiNIkA jo kRSNa ke sAtha saMyoga huA thA usameM usakA pUrvakRta karma hI prabala kAraNa thA kyoMki usane pUrvanizcita yojanAke sAtha Aye hue zizupAlako vimukha kara diyA thA aura anA 509 1. zizupAlaH 1 2 zobhitadigantarAlam / 3. kRSNarukmiNyoH / 4. kalyANavaraH ma / 5. tanayA ma. 1 6. - rAsIdanyonya ma. /
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe rukmiNaH zizupAlasya bhISmastha ca haristataH / rukmiNIharaNodantaM dattvA rathamacodayat // 78 // pAJcajanyamato dadhmau mukharIkRtadigmukham / sughoSaM tu balaH zaGkha cukSobhAribalaM tataH // 79 // rukmI viditavRttAntaH zizupAlazca satvarau / dhIrau dhIrau pariprAptI rathinau rathinau prati // 8 // rathaiH SaSTisahasrastaiH kariNAmayutena ca / tribhiH zatasahasrazca vAjinAM vAyuraMhasAm // 41 // asicakradhanuHpANibahulakSapadAtibhiH / grasamAnau dizo zeSA nikaTatvamupAgatau // 82 // ardhAsanasukhAsInAM sAnvayan mISmajA hariH / grAmAkarasaraHsindhurdarzayan prayayau zanaiH // 83 // atha raudraM balaM prAptamanvIkSya hariNekSaNA / rukmiNyuvAca bharimapAyaparizaGkinI // 8 // bhrAtA me kupitaH prAptaH saMpratyeSa' mahArathaH / zizupAlazca tannArtha na manye svantamAtmanaH // 85 // yuvayoH pRthusenAbhyAmAbhyAM jAte mahAraNe / vijayaM prati saMzotiraho me mandamAgyatA // 86 // bruvANAmiti tAM zArTI mA bhaiSImadumAnase / bahutvena kimanyeSAM mayi satvavati sthite // 87 // ityuktvA'sau kSurapreNa kSipramaprAkRtAsvavit / ayasnenaiva ciccheda tAlavRkSaM puraHsthitam // 8 // aGga lIyakanaddhaM ca vajraM saMcUrNya pANinA / tasyAH saMdehamAmUlaM ciccheda yadunandanaH // 49 // tataH sA prAJjaliH prAha priyasAmarthya vedinI / nAtha ! yasnena me bhrAtA rakSaNIyastvayAhave // 10 // yAsa Aye hue zrIkRSNako sammukha kara diyA thA / / 77|| tadanantara zrIkRSNane rukmiNIke bhAI rukmI, zizupAla aura bhISmako rukmiNIke haraNakA samAcAra dekara apanA ratha Age bar3hA diyA // 78 / / usI samaya zrIkRSNane dizAoMko mukharita karanevAlA apanA pAMcajanya aura baladevane apanA sughoSa nAmakA zaMkha phUMkA jisase zatrukI senA kSobhayukta ho gayI / / 79 / / samAcAra milate hI rukmI aura zizupAla donoM dhIra-vIra, bar3I zIghratAse rathoMpara savAra ho, dhIra-vIra evaM rathoMpara savAra hokara jAnevAle kRSNa aura baladevakA karaneke lie pahuMce // 80|| sATha hajAra rathoM. daza hajAra hAthiyoM, vAyake samAna vegazAlI tIna lAkha ghor3oM aura khaDga, cakra, dhanuSa, hAthameM liye kaI lAkha paidala sipAhiyoMke dvArA zeSa dizAoMko grasta karate hue ve donoM vIra nikaTatAko prApta hue / / 81-82 / / idhara ardhAsanapara baiThI rukmiNIko sAntvanA dete evaM grAma, khAneM, sarovara tathA nadiyoMko dikhAte hue zrIkRSNa dhore-dhIre jA rahe the / / 83 // tadanantara bhayaMkara senAko AyI dekha mRganayanI rukmiNI aniSTakI AzaMkA karatI huI svAmIse bolI ki 'he nAtha ! krodhase yukta yaha merA bhAI mahArathI rukmI aura zizupAla abhI hAla A rahe haiM isalie maiM apanA bhalA nahIM samajhatI // 84-85 // vizAla senAse yukta ina donoMke sAtha ekAkI Apa donoMkA mahAyaddha honepara vijayameM sandeha hai| aho! maiM baDI manda bhAgyavatI hU~' // 86-87 // isa prakAra kahatI huI rukmiNIse zrIkRSNane kahA ki 'he komala hRdaye ! bhayabhIta na ho, mujha parAkramIke rahate hue dUsaroMkI saMkhyA bahuta honepara bhI kyA ho sakatA hai ?' isa prakAra kahakara asAdhAraNa astrake jAnanevAle zrIkRSNane apane bANase sAmane khar3e hue tAlavRkSako anAyAsa hI kATa DAlA // 88 // aura aMgUThImeM jar3e hue hIrAko hAthase cUrNa kara usake sandehako jar3a-mUlase naSTa kara diyA // 89 // tadanantara ina kAryoMse patiko zaktiko jAnanevAlI rukmiNIne hAtha jor3akara kahA ki 1. saMpratyeva m.| 2. sannAtha k.| 3. saptAzItitamAt zlokAdagre gha., ga., Ga., ma. pustakeSu nimnAGkitA zloko adhikaavuplbhyte| tayoktaM munirAdezaH saptatAlAnajana pumAna / yazchinatyekabANena sa hari nyathA zubhe // 1 // tadvacaH zauriNA zrutvA krameNAkramya tatsthiram / sa ciccheda kSurapreNApyanR jutAlamaNDalIm / / 2 / / |
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvAcatvAriMzaH sargaH evamastviti saMtrastAM sAntvayitvA priyAM hariH / nyavarttayadrathaM vegAdabhyamitraM halI tathA // 91 // ruSTayoH zarajAlena dviSTasainyaM tato'nayoH / zliSTaM nanAza vidhvasta kliSTadarpamabhidbhutam // 92 // hariNeva raNe raudra hariNa damaghoSajaH / halinA bhISmajo rAjA bhISmAkAraH puraskRtaH // 93 // dvandvayuddhe zirastu zizupAlasya pAtitam / diSNunA yazasA sAkaM sAyakena vidUrataH // 94 // halI jarjaritaM kRtvA rathena saha rukmiNam / prANazeSamapAkRtya kRtI kRSNayuto yayau // 95 // rukmiNI pariNIyAsau girau raivatake hariH / vibhUtyA parayA tuSTaH sabandhuravizat purIm // 96 // svaM viveza gRhaM zIrI revatIdarzanotsukaH / zArGgapANirapi prIto navavadhvA yuto nijam // 97 // pRthivIcchandaH anekarathacakracUrNi vijigIputejoharaM nirIkSya zizupAlaghAti caritaM harerAhave / vapuH svamupasaMharan karasahasratIkSNo'pyaraM gato'stagirigahvaraM grahaNazaGkayevAMzumAn // 98 // anena ghanarAgiNA samanuvarttitA rAgiNI mahodayaniSeviNApyanuratena pUrvaM tu yA / tayA'stamitasaMpadaM tamanuvRttayA saMdhyA kusumbhakusumAmayA tadanuraktatA darzitA // 99 // he nAtha! Apake dvArA yuddhameM merA bhAI yatnapUrvaka rakSaNIya hai arthAt usakI Apa avazya rakSA kIjie ||10|| 'aisA hI hogA' isa prakAra bhayabhIta priyAko sAntvanA dekara zrIkRSNa tathA balabhadrane bar3e vegase zatrukI ora apane ratha ghumA diye // 91 // tadanantara roSase bhare hue ina donoM bANoM samUhase muThabher3a ko prApta huI zatrukI senA cAroM ora bhAgakara naSTa ho gayI tathA usakA saba ahaMkAra naSTa-bhraSTa ho gayA || 12 || bhayaMkara yuddhameM siMhake samAna zUra-vIra kRSNane zizupAlako aura baladevane bhayaMkara AkArako dhAraNa karanevAle bhISmaputra rAjA rukmIko sAmane kiyA // 93 // dvandva-yuddha meM zrIkRSNa ne apane bANake dvArA yazake sAtha-sAtha zizupAlakA U~cA mastaka dUra jA girAyA ||14|| aura baladevane rathake sAtha-sAtha rukmIko itanA jarjara kiyA ki usake prANa hI zeSa raha gaye / tadanantara kuzala baladeva kRSNake sAtha vahA~se cala diye ||95 || raivataka ( giranAra ) parvata para zrIkRSNane vidhi pUrvaka rukmiNI ke sAtha vivAha kiyA aura usake pazcAt utkRSTa vibhUti - se santuSTa ho bhAI -baladevake sAtha dvArikApurImeM praveza kiyA ||26|| revatIke dekhaneke lie utsuka baladevane apane mahala meM praveza kiyA aura prItise yukta kRSNane bhI navavadhUke sAtha apane mahala meM praveza kiyA ||97|| 511 tadanantara sUrya asta honeke sammukha huA so aisA jAna par3atA thA mAno yuddha meM aneka rathoMke cakra ko cUrNa karanevAlA, vijigISu rAjAoMke tejako haranevAlA evaM zizupAlakA ghAta karanevAlA kRSNakA carita dekhakara vaha apane Apake pakar3e jAnekI AzaMkAse bhayabhIta ho gayA thA isIlie to hajAra kiraNoMse tIkSNa honepara bhI vaha apane zarIrako saMkucita kara astAcalakI guphA meM calA gayA thA ||28|| prAtaHkAla ke samaya rAga ( prema - pakSameM lalAI ) se yukta jisa sandhyAko sUryaMne mahAne udaya ( udaya - pakSa meM vaibhava ) ke dhAraka honepara bhI tIvra rAga (prema-pakSa meM I) ho apane badalaike premase acchI taraha anuvartita kiyA thA arthAt sandhyAko rAgayukta dekha apane Apako bhI rAgayukta kiyA thA usa sandhyAne aba sAyaMkAla ke samaya kusumbhake phUlake samAna lAla varNa ho kiraNarUpa sampattike naSTa ho jAnepara bhI sUryake prati apanI anuraktatA dikhalAyI thI / bhAvArtha - 'sUryane mahAn abhyudayase yukta honepara bhI mere prati rAga dhAraNa 1. zAntayitvA ma. / 2. dasya mitraM ma. / ma. / 7 ghAta - ma., ga. / 3. siMheneva / 4. kRSNena / 5. zizupAlaH / 6. dvandvayukte
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe tato'JjanamahArajomalinamUrttibhirmohanaiH prabhaJjanavazairiva pratibhayAvahairuddha taiH / tamaHpaTalapAtakairabhipatadbhiratyunmukhaiH khalairiva nirantarairjagadamihutaM ca drutam // 100 // kiranamRtadIdhitirbahulamandhakAraM karaiH tRSeva janalocanaiH sapadi pIyamAnastataH / jaganmadana dIpanastapanajAtasaMtApanut sukhAya sukhinAmapi prakaTamujjagAmodayam // 101 // vikAsa magamad vidhoH kumudinI karAmarzanAjjagatyakhilajantubhiH saha nijapriyAproSitaiH / tadA na khalu padminI virahadIptacakrAhvayairaho pramadahetavo'pi sukhayanti no duHkhitAn // 102 // pradoSasamaye tato muSitamAninImAna ke pravRttavati dampatipramadasaMpadApAdane / sudhAdhavalacandrikAdhavaliteSu harmyeSu te manojJavanitAsakhAstu parirebhire yAdavAH // 103 // murArirapi rukmiNItanulatAdvirephastadA ciraM ramitayA tayAramata ramyamUttinizi / azeta zayanasthale mRduni gUDhagUDhAGganAghenastanabhujAnanai sparza labdhanidrAsukhaH // 104 // tataH pramitayAminI nikhilayAmabhedA madaprasupta yadukAminIjanamiyeva nIcoccakaiH / krameNa paTupakSapAtasubhagAzcukUjuH kalaM kSapAkSaya nivedino vividhacUDakAH kukkuTAH // 105 // tathA prathamabuddhayA prathamasaMdhya yevoSasi prazastakarapadmayA vihitadehasaMvAhanaH / vibudhya harirAzritAM zriyamiva vyalokiSTa tAM rativyatikarasphuratparimalAM hiyA saMnatAm // 106 // 112 kiyA thA isalie isa vipattike samaya mujhe bhI isake prati rAga dhAraNa karanA cAhie' yaha vicArakara hI mAno sandhyAne sUryAsta ke samaya lAlimA dhAraNa kara lI ||19|| tadanantara aMjanakI mahArajake samAna kAle, moha utpanna karanevAle, pracaNDa pavanake samAna bhayaMkara, uddhata, saba ora phailanevAle, unmukha evaM antara-rahita andhakArake samUharUpI pApoMse jagat zIghra hI aisA AcchAdita ho gayA mAno durjanoMse hI vyApta huA ho // 100 // tatpazcAt jo apanI kiraNoMse gAr3ha andhakArako dUra haTA rahA thA, manuSyoMke netra tRSAse pIr3ita hokara hI mAno jisakA zIghra pAna kara rahe the, jo jagat ke jIvoMko kAmakI uttejanA karanevAlA thA aura jo sUryaM se utpanna hue santApako naSTa kara rahA thA aisA candramA sukhI manuSyoMke sukhako aura bhI adhika bar3hAne ke lie udayako prApta huA // 101 // usa samaya jagat meM samasta jIvoMke sAtha-sAtha, candramAkI kiraNoM ke sparzase kumudinI vikAsako prApta huI aura apanI priyAse viyukta virahase dedIpyamAna cakravAkoM ke sAtha-sAtha kamalinI vikAsako prApta nahIM huI so ThIka hI hai kyoMki duHkhI manuSyoMko harSaMke kAraNa sukha nahIM pahu~cA sakate || 102 || tadanantara mAnavatI: striyoMke mAnako haranevAle evaM dampatiyoMko harSarUpI sampatti ke prApta karAnevAle pradoSa kAlake pravRtta honepara ve yAdava apanI sundara striyoMke sAtha cUnAke samAna ujjvala cAMdanIse zubhra mahaloMmeM krIr3A karane lage // 103 // jo rukmiNIke zarIrarUpI latApara bhramara ke samAna jAna par3ate the aise sundara zarIrake dhAraka kRSNa bhI rAtri ke samaya cirakAla taka ramaNa kI huI rukmiNI ke sAtha krIr3A karate rahe aura krIr3Ake anantara komala zayyApara usake gAr3ha AliMgita sthUla stana, bhujA aura mukhake sparzase nidrA sukhako prApta kara so rahe ||104 || tadanantara rAtri ke samasta bhedoMko jAnanevAle, uttama paMkhoMkI phar3aphar3AhaTase sundara, rAtrike antakI sUcanA denevAle aura nAnA prakArako ka ~giyoMse yukta murge pahale nIcI ora bAdameM U~cI dhvanise sundara bAMga dene lage so usase aisA jAna par3atA thA mAno 'madameM soyI huI yaduM striyA~ jAga na jAyeM' isa bhayase hI ve eka sAtha na cillAkara krama-krama se cillAte the / / 105 || prAtaH kAlameM prAtaH sandhyAke samAna rukmiNI pahale jAga gayI aura apane uttama karakamaloMse kRSNakA zarIra dabAne lgii| usake komala hAthoMkA 1. sakhA sumukhinAmapi ma., ga, gha / 2. jaghanastana ga. / 3. atra chandobhaGgaH /
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ 513 dvAcatvAriMzaH sargaH prabhAtapaTahasphuTadhvananazasaMgItakapraghoSaghanagarjitAmbudhininAdinI dvArikA / gRhaM gRhamito'muto budhitarAjalokAmavad yathAyathamanuSThitasvakaniyogasarvaprajA // 10 // parairghaTitamapyato vighaTayana padArtha saTisyupetya 'ghaTayanpaTurvighaTitaM samarthakriyaH / paraM bhuvanacakSurujjvalamanidramabhyudyo yathA jinavacaHpayo vidhirivA'tha vA mAnumAn // 108 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryasya kRtI rukmiNIharaNavarNano nAma dvAcatvAriMzaH sargaH // 42 // wwvvvvvvunnaur sparza pA zrIkRSNa bhI jAga gaye aura jAgakara unhoMne ratikrIr3Ake kAraNa jisake zarIrase sugandhi nikala rahI thI tathA jo lajjAse namrIbhUta thI aisI rukmiNIko pAsameM beThI lakSmIke samAna dekhA // 106|| usa samaya dvArikApurI prAtaHkAlake nagAr3oMke joradAra zabdoM, zaMkhoM, madhura saMgItoM ghoMkI utkRSTa garjanAke samAna samudrako gambhIra garjanAke zabdoMse gUMja utthii| idhara-udhara ghara-ghara rAjA aura prajAke loga jAga uThe tathA yathAyogya apane-apane kAryoMmeM saba prajA laga gayI // 107 / / tadanantara jo zIghra hI Akara dUsaroMke dvArA saMyojita padArthako yahAMse dUra haTA rahA thA, tathA dUsaroMke dvArA viyojita padArthako milA rahA thA, atyanta catura thA, samartha thA, jagatkA ujjvala evaM jAgRta rahanevAlA utkRSTa netra thA, jo jinendra bhagavAnke vacanamArgake samAna thA athavA vidhAtAke samAna thA aisA sUrya udayako prApta huaa| bhAvArtha-rAtrike samaya candramA, graha, nakSatra Adi kAntimAn padArtha apane sAtha andhakArako bhI thor3A-bahuta sthAna de dete haiM para sUrya Ate hI sAtha usa andhakArako pRthivItalase dUra haTA detA hai| isI prakAra rAtrike samaya cakavA-cakavI paraspara viyukta ho jAte haiM parantu sUrya udaya hote hI unheM milA detA hai||108|| isa prakAra ariSTanemipurANake saMgrahase yuka, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM rukmiNI haraNakA varNana karanevAlA bayAlIsavA~ sarga samApta huA // 42 // 1. pratipatya durvighaTitaM ma., kha., gha., Ga. /
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ tricatvAriMzaH sargaH satyabhAmAgRhAbhyarNamAkIrNa vyasaMpadA / dhiSNyaM viSNurdadau divyaM rukmiNyai parivAravat // 1 // mahattarapratIhArIbhRtyAdiparivAritA / yAnAzvarathayugyAdi patyA gauravitA'tuSat // 2 // jJAtvA bhAmA harISTAM tAM bhAmA mAsAtizAyinIm / sA seA'pi hari dhIrA rahaH krIDAsvarIramat // 3 // ekadA mukhatAmbUlaM niSTayataM bhIpsajanmanA / so'zukAntena saMgopya satyabhAmAgRhaM gtH||4|| svabhAvamukhasaugandhyabaddhabhrAntAlimaNDalam / aharatsatyamAmA tad bhrAntyA sadgandhavastviti // 5 // varNagandhADhayamApiSya samAlamata cAdarAt / hasitA haricandraNa sA cukroza tamIya'yA // 6 // saubhAgyAtizayaM satyA sapanyA hariceSTitaiH / viditvA rUpalAvaNyaM draSTumabhyutsukA'mavat // 7 // avadacca pati nAtha ! rukmiNI mama dazaya / zrotrayoriva saMhRSTiM netrayorapi me kuru // 8 // pratipadya sa tadavAkyamantagUDho vinirgataH / maNivApyAstaTe kAntA saMsthApya punarAgataH // 9 // AnayAmi tavAbhISTAM vizodyAnamiti priyAm / saMpreSyAnugatastasthau gulmasaMgUDhavigrahaH / / 10 / / tAvacca maNivApyante maNibhUSaNadhAriNIm / pAdAgreNa sthitAM cUtalatAmAlambya pANinA // 31 // prollamatsthUladhammillA vAmahastena bibhratIm / stanamAranatAmUlaphalanyastAyatekSaNAm // 12 // zrIkRSNane satyabhAmAke mahalake pAsa, nAnA prakArako sampadAoMse vyApta evaM yogya parijanoMse sahita eka sundara mahala rukmiNIke lie diyA // 1 // use mahattarikA, dvArapAlinI tathA sevaka Adi parijanoMse yukta kiyaa| nAnA prakArake vAhana ghor3e, ratha, baila Adi diye tathA paTTarAnI padase usakA gaurava bar3hAyA jisase vaha bahuta hI santuSTa huI // 2 // idhara satyabhAmAko jaba patA calA ki zrIkRSNa samasta striyoMko atikrAnta karanevAlI eka strI lAye haiM aura vaha unheM atyadhika priya hai taba vaha IrSyAse sahita honepara bhI bar3I dhIratAse unheM nAnA prakArakI krIr3AoMmeM ramaNa karAne lagI // 3 // eka dina kRSNa rukmiNIke dvArA ugale hue mukhake pAnako vastrake chorameM chipAkara satyabhAmAke ghara gye| vaha pAna svabhAvase hI sugandhita thA aura usapara rukmiNIke mukhako sugandhine cAra cA~da lagA diye the isalie usapara bhramaroMkA samUha A baiThA thaa| 'yaha koI sugandhita padArtha hai' isa bhrAntise satyabhAmAne use le liyA aura uttama varNa tathA gandhase yukta usa pAnake ugAlako acchI taraha pIsakara apane zarIrapara lagA liyaa| yaha dekha zrIkRSNane usakI khUba haMsI ur3AyI jisase vaha IrSyAvaza unake prati AgababUlA ho gayI // 4-6 / / ___ kRSNakI ceSTAoMse sautake saubhAgyakA atizaya jAnakara satyabhAmA usakA rUpa-lAvaNya dekhane ke lie utsuka ho gayI / / 7 / / aura eka dina patise bolI ki 'he nAtha ! mujhe rukmiNI dikhalAie, kAnoMkI taraha mere netroMko bhI harSa upajAie' |8|| satyabhAmAkI bAta svIkRta kara ve hRdayameM kucha rahasya chupAye hue gaye aura maNimaya vApikAke taTapara rukmiNIko khar3A kara punaH satyabhAmAke pAsa A gaye / / 9 / / tadanantara 'tuma udyAnameM praveza karo, maiM tumhArI iSTa rukmiNIko abhI lAtA hU~' yaha kahakara unhoMne satyabhAmAko to Age bheja diyA aura Apa svayaM pIchese jAkara kisI jhAr3Ike oTameM zarIra chipAkara khar3e ho gaye / / 10 / / maNimaya AbhUSaNoMko dhAraNa karanevAlo rukmiNI maNimaya vApikAke samIpa eka hAthase AmrakI latA pakar3akara paMjoMke bala 1. paricAravat gh.| 2. parivAratAH mH| 3. stybhaamaa| 4. rukminnyaa| 5. so'zukAntyena m.|
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ tricatvAriMzaH sargaH 515 nirUpaya rukmiNI satyA devatAmiva rUpiNIm / devateyamiti dhyAtvA vikIrya kusumAJjalim // 13 // nipatya pAdayostasyAH svasaubhAgyamayAcata / vipakSasya tu daurbhAgyamIyazalyakalaGkitA // 14 // antare'tra hariH satyAM hArismitamukho'vadat / apUrvaM darzanaM svasroraho vRttaM nayAnvitam // 15 // zrutvA tatsatyabhAmoce jJAtatattvA rupAnvitA / kiM bhavAnnayadicchaM nau darzanaM kiM taveti tam // 16 // kRtakRSNavacA bhAmAM rukmiNI vinayAttataH / nanAma kulajAtAnAM vinayaH sahajo mataH // 17 // vihRtya ciramudyAnaM latAmaNDapamaNDitam / tAbhyAmaghokSajo yAto nivRtto bhavanaM nijam // 18 // tAbhyAmekadinaupamyamanekeSu dineSvataH / tasya yAtsu sukhAmbhodhivattiH zauryazAlinaH // 19 // duryodhano'nyadA dUtaM haraye priyapUrvakam / prajighAya dhanasnehaH sa hAstinapurAdhipaH // 20 // yaH prAgutpatsyate yasyA rukmiNIsatyabhAmayoH / sUnurutpatsyamAnAyAH sa varo duhiturmama // 21 // iti dUtavacaH zrutvA prItaH saMpUjya taM hariH / visasarja sa patye'taH kAryasiddhiM nyavedayat // 22 // tAM vArttAmupalabhyA'sau mAmA ' bhISmAtmajAntikam / vyasRjannijadUtItAH pAdayoH praNatA jaguH // 23 // svAmini ! svAminI nastvAmiti vakti vaco varam / avataMsamiva zlAdhyaM kuru karNe manasvinI // 24 // AvayoH prathamaM yasyAstanayo'tra bhaviSyati / sutAM duryodhanasyAsau bhAvinIM pariNeSyati // 25 // 1 khar3I thii| usa samaya vaha apanI atizaya suzobhita bar3I moTI coTI bAyeM hAthase pakar3e thI / stanoM ke bhArase vaha nIceko jhuka rahI thI tathA Upara lage hue phalapara usake bar3e-bar3e netra laga rahe the / devIke samAna sundara rUpako dhAraNa karanevAlI rukmiNIko dekhakara satyabhAmAne samajhA ki 'yaha devI hai' isalie usane usake sAmane phUloMkI aMjali bikherakara tathA usake caraNoMmeM girakara apane saubhAgya aura sotake daurbhAgyakI yAcanA kii| vaha IrSyArUpI zalyase kalaMkita jo thI || 11 - 14 | isI samaya manda manda musakAte hue zrIkRSNane Akara satyabhAmA se kahA ki ahA ! do bahanoM kA yaha nItiyukta apUrva milana ho liyA ? || 15 || zrIkRSNa ke vacana suna satyabhAmA saba rahasya jAna gayI ora kupita ho bolI ki are ! kyA Apa haiM ? hama donoMkA icchAnurUpa darzana ho isameM Apako kyA matalaba ? || 16 || tadanantara kRSNake vacana svIkArakara rukmiNIne satyabhAmAko vinayapUrvaka namaskAra kiyA so ThIka hI hai kyoMki ucca kula meM utpanna hue manuSyoM ke vinaya svabhAvase hI hotA hai ||17|| zrIkRSNa latAmaNDapoMse suzobhita udyAna meM una donoM rAniyoM ke sAtha cirakAla taka krIr3A kara apane mahala meM lauTa gaye || 18 || tadanantara sukhasAgara meM nimagna evaM parAkramase suzobhita kRSNake aneka dina una donoM rAniyoMke sAtha jaba eka dinake samAna vyatIta ho rahe the taba eka dina atyadhika sneha se yukta hastinApurake rAjA duryodhanane isa priya samAcAra ke sAtha kRSNake pAsa apanA dUta bhejA ki 'ApakI rukmiNI aura satyabhAmA rAniyoM meM se jisake pahale putra utpanna hogA vaha yadi mere putrI utpanna huI to usakA pati hogA ' // 19 - 21 // dUtake ukta vacana sunakara zrIkRSNa bahuta prasanna hue aura unhoMne dUtakA sammAna kara use vidA kiyaa| dUtane bhI apane svAmI ke lie kArya siddha hone kA samAcAra kaha sunAyA ||22|| yaha samAcAra sunakara satyabhAmAne rukmiNI ke pAsa apanI dUtiyAM bhejIM aura ve rukmiNI ke caraNoM meM namrIbhUta ho kahane lagIM ki he svAmini ! hama logoMkI svAmini -- satyabhAmA Apase kucha uttama vacana kaha rahI haiM so he mAnavati ! AbharaNakI taraha usa prazaMsanIya vacanako Apa kAnameM dhAraNa kareM - zravaNa kreN| vaha vacana yaha hai ki 'hama donoM meM se jisake pahale putra hogA vaha duryodhanakI honahAra putrIko vivAhegA yaha nizcita ho cukA hai / usa vivAha ke samaya jinake putra 1. - ditthaM ma / 2. taveritaM ga / 3. kRtakRSNavaco bhAmA ma ga / 4. bhISmajAntikaM ma. /
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ 116 harivaMzapurANe tatrApatyavihonAyA vilUnAlakaballarIm / 'snAsyatastAmadhaH kRtvA pAdayostu vadhUvarau // 26 // prazasyaM ca yazasyaM ca yazobhAgini bhAgini / yadi te rocate kAryamidamAyeM'numanyatAm // 27 // karNAmRtamivAkarNya tannivRtya jagAvasau / tathA'stviti tato gatvA tAH svAminyai nyavedayan // 28 // rukmiNI tu ziraHsnAtA zayitA zayane nizi / svapne haMsavimAnena vijahAra kilAmbare // 29 // vibuddhA ca samAcakhyau patye svapnamasau jagau / suputraste viyaccArI bhavitA'tra mahAniti // 30 // vacaH patyurasau zrutvA vikAsamagamad vadhUH / tejasA'zumataH zliSTA pabhinIva dinAnane // 3 // avatIryA'cyutendrastu rukmiNIgarmamAzritaH / pUrayan paramAnandamupendrasya janasya ca // 32 // tatkAle satyabhAmApi zirasasnAtavatI satI / adhatta svazcyutaM garma sutaM susvapnapUrvakam // 33 // vardhamAnau ca to garmoM vardhamAnayazolatau / varddhamAnAM mudaM mAtroH pituzcAkurutAM parAm // 34 // pUrvaprasavamAse'tra prasUtA rukmiNI sutam / naralakSaNasaMpUrNa satyApi yugapannizi // 35 // prahitAzca hitAstAbhyAM yugapannizi varddhakAH / ziro'nte satyayA viSNoH pAdAnte tasthuranyayA // 3 // prabuddhazca harirdiSTapai rukmiNIputrajanmanA / Anandito dadau tebhyaH svAspRSTa vibhUSaNam // 30 // parAvRtya punaH pazyan satyamAmAjanaiH stutaH / putrotpattyA dadau tuSTastebhyo'pyartha janArdanaH // 18 // na hogA usakI kaTI huI keza-latAko pairoMke nIce rakhakara vadhU aura vara snAna kreNge'| yaha kArya bahuta hI prazasta tathA yazako bar3hAnevAlA hai isalie he yazasvini ! he bhAgyazAlini ! he AyeM ! yadi Apako rucatA hai-acchA lagatA hai to svIkRti dIjie / / 23-27 // kAnoMke lie amRtake samAna Ananda denevAle usa vacanako sunakara rukmiNIne santuSTa ho 'tathAstu' kaha diyA aura dUtiyoMne jAkara apanI svAminI-satyabhAmAke lie vaha samAcAra kaha sunAyA // 28 // tadanantara caturtha snAnake bAda rukmiNI jaba rAtrimeM zayyApara soyI taba usane svapnameM haMsavimAnake dvArA AkAzameM vihAra kiyA // 29 // jAganepara usane vaha svapna patideva zrIkRSNake lie kahA aura usake uttarameM unhoMne kahA ki tumhAre AkAzameM vihAra karanevAlA koI mahAn putra hogA // 30 // patike vacana sunakara rukmiNI, prAtaHkAlake samaya sUryako kiraNoMse saMsargako prApta huI kamalinIke samAna vikAsako prApta huI // 31 // tadanantara zrIkRSNa tathA anya samasta janoMke parama Anandako bar3hAtA huA acyutendra, svargase avatAra le rukmiNIke garbhameM AyA // 32 // usI samaya satyabhAmAne bhI zirase snAna kara uttama svapnapUrvaka svargase cyuta hue putrako garbhameM dhAraNa kiyA // 33 // jinakI yazarUpI latA bar3ha rahI thI aise bar3hate hue donoM garbhone apanIapanI mAtAoM aura pitAke parama Anandako vRddhigata kiyA // 34 // prasavakA mahInA pUrNa honepara rukmiNIne uttama manuSyake lakSaNoMse yukta putra utpanna kiyA aura usIke sAtha-sAtha satyabhAmAne bhI rAtrimeM uttama putrako janma diyA // 35 // donoM hI rAniyoMne hitake icchuka evaM zubha samAcAra denevAle puruSa rAtrike hI samaya eka sAtha zrIkRSNake pAsa bheje| usa samaya zrIkRSNa zayana kara rahe the isalie satyabhAmAke dvArA bheje sevaka unake sirake pAsa aura rukmiNIke dvArA bheje sevaka unake caraNoMke samIpa khar3e ho gaye // 36 // jaba zrIkRSNa jage to pahale unakI dRSTi caraNoMke pAsa khar3e sevakoMpara pdd'ii| unhoMne bhAgya-vRddhike lie pahale rukmiNIke putra-janmakA samAcAra sunAyA jisase prasanna hokara kRSNane unheM apane zarIrapara sthita AbhUSaNa puraskAra meM diye // 37 // tadanantara jaba kRSNane mur3akara dUsarI ora dekhA to satyabhAmAke sevakajanoMne unakI stuti kara unheM 1. snAsyete ma., kha., Asyete ga., a., p.| 2. nyavedayat m.| 3. haridRSTye ma. /
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ tricatvAriMzaH sargaH 517 tasyAmeva ca velAyo balavAn namasA vrajan / dhUmaketurvimAnastho dhUmaketurivAsuraH // 39 // stambhitena vimAnena kathaMcidapi vismitaH / adho'valokamAno'sau vibhaGgajJAnalocanaH // 40 // rukmiNyAH sutamAlokya roSA'ruNanirIkSaNaH / darzanendhanasaMdIptapUrvavairavibhAvasuH // 41 // mahArakSAdhikArasya parivArajanasya saH / rukmiNyAzca mahAnidrAM nipAtyApatyapAtakaH // 42 // zizumuddhatya bAhubhyAM mahIdhramiva gauravAt / namaH samudyayau nIlo 'nIlabuddhimahAsuraH // 43 // hastAbhyAM kimu mRdunAmi pUrvavairigamenakam / khagebhyo nakhanirbhinnaM khe vali vikimi kim // 44 // nakracakramahAraudre makaragrAhasaMkule / pAtayAmi samudre kiM bhadraM me drohiNaM ripum // 45 // athavA mAMsapiNDena mAritenAmunA'tra kim / tyatazcApetarakSastu svayameva mariSyati // 4 // iti saMcintya puNyena zizoreva mahAsuraH / pazyannavatatArAto vidUrakhadirATavIm / / 4 / / adhastakSazilAyAstaM nidhAyAkamAzu sH| dhUmaketurivAdRzyo dhUmaketurabhUttataH // 48 // tadanantaramevAtra meghakUTapurAdhipaH / kAlasaMvara ityAkhyaH sAddhaM kanakamAlayA // 49 // prApto maumavihAreNa vimAnena viyaccaraH / zizostasya prabhAveNa khaNDitAsya gatistadA // 50 // kimetadityasau dhyAtvA paraM vismayamAgataH / avatIrya zilAM pRthvImucchavasantIM vyalokata // 51 // samukSipya zilo svaramapasArya sa dRSTavAn / akSatAGgamanagAbhamabhakaM kanakaprabham // 52 // satyabhAmAke putrotpattikA samAcAra sunAyA jisase santuSTa hokara kRSNane unheM bhI puraskArameM dhana diyA // 38 // usI samaya agnike samAna dedIpyamAna dhUmaketu nAmakA eka mahAbalavAn asura vimAnameM baiThakara AkAzamArgase jAtA huA rukmiNIke mahalapara AyA // 39 / / Ateke hI sAtha usakA vimAna ruka gayA jisase kucha AzcaryameM par3akara vaha nIcekI ora dekhane lgaa| vaha vibhaMgAvadhijJAnarUpI netrako dhAraNa karanevAlA thA hI isalie usake dvArA rukmiNIke putrako dekha krodhase usake netra lAla ho gaye aura darzanarUpI Indhanase usakI pUrva vairarUpI agni bhar3aka utthii| usa Ate hI kaDI rakSAmeM niyakta paharedAroMko, parivArake logoMko tathA svayaM rukmiNIko mahAnidrAmeM nimagna kara putrako uThA liyA aura vajanameM parvatake samAna bhArI usa putrako donoM bhujAoMse lekara vaha malinabuddhi evaM zyAmaraMgakA dhAraka mahAasura AkAzameM ur3a gayA // 40-43 / / AkAzameM le jAkara vaha vicAra karane lagA ki isa pUrva bhavake vairIko kyA maiM hAthoMse masala DAlU ? yA nakhoMse cIrakara AkAzameM pakSiyoMke lie isakI bali bikhera hU~ ? athavA mujhase droha karanevAle isa kSudra zatruko nAkoMke samUhase mahAbhayaMkara evaM magaroM aura grAhoMke samUhase bhare hue samudrameM girA dU~ ? athavA yaha mAMsakA piNDa to hai hI / isake mAranese kyA lAbha hai ? yaha rakSakoMse rahita aisA hI chor3a diyA jAyegA to apane-Apa mara jAyegA / / 44-46 / / bAlakake puNyase isa prakAra vicAra karatA vaha mahAsura jA rahA thA ki dUrase khadira aTavIko dekha vaha nIce utarA // 47 // aura vahA~ takSazilAke nIce usa bAlakako rakhakara vaha dhUmaketu nAmakA asura, dhUmaketu tArAke samAna zIghra hI adRzya ho gayA / / 48 / / tadanantara usI samaya meghakUTa nagarakA rAjA kAlasaMvara, apanI kanakamAlA rAnIke sAtha pRthivIke samasta sthaloMpara vihAra karatA huA vimAna-dvArA AkAza-mAgase vahAM AyA so bAlakake prabhAvase usakI gati ruka gayI // 49-50|| 'yaha kyA hai' isa prakAra vicArakara kAlasaMvara parama Azcaryako prApta haa| nIce utarakara usane hilatI huI eka baDI moTI zilA dekhI // 5 // svecchAse zilA haTAkara jaba usane dekhA to usake nIce akSata zarIra, kAmadevake samAna AbhA1. malinAzayaH / 2. pakSimyaH / 3. tyaktazcApadarakSastu m.| 4. vizAlAm /
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ 518 harivaMzapurANe gRhItvA karuNopetaH priyAyai dAtumudyataH / tanayaste'napatyAyA gRhANeti priyaMvadaH // 53 // prasArya karayugmaM sA punaH saMkocya kovidA / anicchantIva saMtasthe khecarI dIrghadarzinI // 54 // priye ! kimidamityukte sA jagau tava sUnavaH / mahAbhijanasaMpannAH santi paJcazatAni te // 55 // tairajJAtakulaM dRptaistAbyamAnaM zirasya mum / na zaknomi tadA draSTuM tanme varamaputratA // 56 // ityukta sAntvayitvA tAM gRhItvA karNapatrakam / yuvarAjo'yamityuktvA paTTamasya babandha saH // 57 / / tato jagrAha tuSTA sA tanayaM nayazAlinI / saputrau tau praviSTau ca meghakUTapuraM param / / 58 // gUDhagarbhA mahAdevI prasUtA tanayaM zubham / iti vAttAM pure kRtvA kovidaH kAlasaMvaraH // 59 / / nRtya dvidyAdharIvRndai siJjasiJjIrabandhuram / tasya puNyanidhAnasya janmotsavamakArayat // 60 // prakRSTadyumnadhAmatvAt pradyumna iti saMjJitaH / kumAro varddhate tatra kumArazatasevitaH // 6 // itazca rukmiNI sUnuM vibuddhA nekSate yadA / vRddhadhAtrIbhirityuccaH saha draSTaM tatastadA // 12 // vilalApa ca hA putra ! hRtaH kenApi vairiNA / vidhinA nidhimAdaya netraM me'pahRtaM katham // 63 / / viyojitA mayA nUnamapatyena bhavAntare / kAcana strI na hIdRkaM bhaveraphalamahetukam // 64 // vilApamiti kurvantyAM rukmiNyAM karuNAvaham / rodanadhvaniruttasthau parivArasya mAMsalaH // 65 // vAlA evaM suvarNa ke samAna kAntimAn vaha bAlaka dekhA // 52 // dayAse yukta ho kAlasaMvarane usa bAlakako uThA liyA aura 'tumhAre putra nahIM hai isalie yaha tumhArA putra huA, lo' isa prakAra madhura zabda kahakara apanI priyAko deneke lie udyata huA / / 53 / / pahale to vidyAdharI kanakamAlAne donoM hAtha pasAra diye para pIche catura evaM dUra taka dekhanevAlI usa vidyAdharIne apane hAtha saMkoca liye aura isa prakAra khar3I ho gayI mAno putrako cAhatI hI na ho // 54 // 'priye ! yaha kyA hai ?' isa prakAra patike kahanepara usane kahA ki Apake ucca kulameM utpanna hue pAMca sau putra haiM // 55 // so jaba ve isa ajJAta kulavAle putrako ahaMkArase unmatta ho zirameM thappar3a mAreMge taba maiM vaha dRzya dekhaneko samathaM na ho sakU~gI isalie merA nipUtI rahanA hI acchA hai // 56 // rAnIke isa prakAra kahanepara kAlasaMvarane use sAntvanA dI aura kAnakA sUvarNa-patra le 'yaha yuvarAja hai' aisA kahakara use paTTa bA~dha diyA // 57 / / tadanantara nIti-nipuNa kanakamAlAne santuSTa hokara vaha putra le liyaa| aura putrasahita donoM meghakUTa nAmaka zreSTha nagarameM praviSTa hue // 58 // atizaya nipuNa rAjA kAlasaMvarane nagarameM yaha ghoSaNA karAkara ki 'gUDha garbhako dhAraNa karanevAlI mahAdevI kanakamAlAne Aja zubha putrako janma diyA hai' puNyake bhaNDArasvarUpa usa putra kA janmotsava kraayaa| janmotsavameM vidyAdhariyoMke samUha nRtya kara rahe the aura unake nUpuroMkI runajhana nyArI hI zobhA prakaTa kara rahI thI // 59-60 // svarNake samAna zreSTha kAntikA dhAraka honese usakA pradyumna nAma rakhA gyaa| vahAM saikar3oM vidyAdhara-kumAroMke dvArA sevita hotA huA vaha pradyumnakumAra dinoM-dina bar3hane lagA // 6 // _ idhara dvArikApurImeM jaba rukmiNI jAgRta huI to usane putrako nahIM dekhaa| tadanantara vRddha dhAyoMke sAtha usane use jahA~-tahA~ dekhA para jaba prayatna saphala nahIM huA taba vaha jora-jorase isa prakAra vilApa karane lago ki hAya putra ! tujhe kauna hara le gayA hai ? vidhAtAne mere netroMko nidhi dikhAkara kyoM chIna lI hai ? avazya hI maiMne dUsare janmameM kisI strIko putrase viyukta kiyA hogA nahIM to kAraNake binA yaha aisA phala kaise prApta hotA ? // 62-64 // rukmiNIke isa prakAra karuNa vilApa karanepara parivArake loga bhI rone lage aura isa taraha ronekA eka joradAra zabda uTha khar3A huA // 65 // 1. zAntayitvA ma. / 2. puram m.| 3. vRndaM siJjat ma., ga. /
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ tricatvAriMzaH sargaH tato viditavRttAnto vAsudevaH sabAndhavaH / saMprApya sahasA tatra kalatraH 'sukalatribhiH || 66 || AkrandanasvanaprAptasaMkrandanapuraHsaraH / nininda bhujavIryaM svaM pramAdaM ca sanandakaH ||67 || avadacca vaco dakSo daivapauruSayoH param / daivameva paraM loke dhik pauruSamakAraNam ||68|| anyathA kathamutkhAtakhaDgadhArAvabhAsinaH / hiyeta vAsudevasya mamApi tanayaH paraiH || 69|| ityAdi bahuvAdI sa rukmiNImAha mA priye / zokinI bhUrihAtyarthaM dhIre ! dhAraya dhIratAm // 70 // nAlpaH kalpacyutaH putro jAtastava mamApi yaH / bhavitavyamihaitena bhuvane bhogabhAginA // 71 // gaveSayAmi talloke taM lokanayanotsavam / sUkSmadRSTirivobimbaM pratipaJcandamambare // 72 // sAntvayitvA saMghautakapolayugalAM priyAm / mAdhavo'nveSaNe sUnorupAyaparamo'bhavat // 73 // kAle tatra hariM prApto nArado'nAratodyamaH / zrutavArttazca zokena kSaNaM nizcalatAM gataH // 74 // AnanAni yadUnAM sa pazyati sma savismayaH / klAntAni himadagdhAni padmAnIva samantataH // 75 // tato nirastamanyuzca pratyuvAca janArdanam / vIra ! zokakaliM muJca sutavArttAmahaM labhe // 76 // yostimuktaka ityAsIdavadhijJAnavAn muniH / sa kevalamayaM netraM labdhvA nirvANamAzritaH // 77 // aist nemakumAro'tra jJAnatrayavilocanaH / jAnannapi na sa brUyAnna vidmo kena hetunA // 78 // ataH pUrvavideheSu gatvA sImandharaM jinam / saMpRcchya putravAta te prApayAmIti nAradaH // 79 // dattottaro vinirgatya rukmiNIbhavanaM gataH / zokaprAleyanirdagdhaM dRSTvA tanmukhapaGkajam // 80 // 1 tadanantara saba vRttAnta jAnakara bhAI- bAndhavoM evaM anya sundara striyoMke sAtha kRSNa bhI vahA~ zIghra A pahu~ce / ronekA zabda sunakara baladeva bhI A gye| apane nandaka nAmaka khaDgako hAtha meM liye zrIkRSNa apanI bhujAoMke parAkrama tathA apane pramAdako nindA karane lage || 66-67 || vacana bolane meM atizaya catura zrIkRSNa kahane lage ki 'daiva aura puruSArthameM deva ho parama balavAn hai / saMsAra meM isa akAraNa puruSArthako dhikkAra hai || 68 || anyathA ubhArI huI talavArakI dhArAse suzobhita mujha vAsudevakA bhI putra dUsaroMke dvArA kisa prakAra harA jAtA ?" // 69 // ityAdi bahuta bolanevAle zrIkRSNane rukmiNIse kahA ki 'he priye ! isa viSaya meM adhika zokayukta na hoo| he dhIre ! dhIratA dhAraNa karo ||70 || jo putra svargaM se cyuta ho tumhAre aura hamAre utpanna huA hai vaha sAdhAraNa putra nahIM hai / use isa saMsAra meM avazya hI bhogoMkA bhoganevAlA honA cAhie || 71 || isalie jisa prakAra sUkSma dRSTi manuSya AkAzameM sUkSma vimbako dhAraNa karanevAle pratipadAke candramAko khojate haiM usI prakAra meM logoMke netroMko Ananda denevAle tere putrako loka meM sarvatra khojatA hU~ // 72 // isa prakAra A~suoMse jisake donoM kapola dhula rahe the aisI priyA rukmiNIko zAnta kara zrIkRSNa putrake khojane meM upAya karane lage ||73 | | usI samaya nirantara udyama karanevAle nArada RSi vahA~ zrIkRSNake pAsa Aye aura saba samAcAra sunakara zokase kSaNabharake lie nizcalatAko prApta ho gaye ||74|| unhoMne saba ora tuSArase jale kamaloMke samAna murajhAye hue yAdavoMke mukha bar3e Azcaryake sAtha dekhe ||75 / / tadanantara zoka dUra kara nAradane kRSNase kahA ki 'he vIra ! zoka chor3o, maiM putrakA samAcAra lAtA hU~ ||76 || yahA~ jo avadhijJAnI atimuktaka munirAja the ve to kevalajJAnarUpI netrako prApta kara mokSa jA cuke haiM ||77|| aura jo tIna jJAnake dhAraka nemikumAra haiM ve jAnate hue bhI nahIM kaheMge / kisa kAraNase nahIM kaheMge ? yaha hama nahIM jaante| isalie maiM pUrvavideha kSetra meM jAkara tathA sImandhara bhagavAn se pUchakara putrakA saba samAcAra tere lie prApta karAU~gA' ||78-79 // zrIkRSNakA uttara pA nArada vahA~se nikala rukmiNIke bhavana pahu~ce aura 1. sunitambayuktairityarthaH / sakalatribhiH ma. ga. / 2. nandakanAmakhaDgasahitaH / 3 tallokaM ma. / 119
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ 520 harivaMzapurANe zokavAnapi cittena bahidhayaMmupAzritaH / abhyutthAyArcitastasyA nyaSIdannikaTAsane // 41 // sA taM pitRsamaM dRSTvA rurodonmuktakaNThakam / sajanopanidhau zokaH purANo'pi navAyate // 82 // tasyAH zokasamudraM sa prakSipanniva dakSiNaH / AhlAdayanmano'vAdIditi nAradasaMmuniH // 83 // tyaja rukmiNi ! zoka vaM kvacijjIvati te 'sutaH / kathaMcidapi nIto'pi kenacitpUrvavairiNA // 8 // dIrghajIvitasadbhAvaM nanu tasya mahAtmanaH / nivedayati saMbhUtirvAsudevAt tvayi dhruvam // 85 // saMyogAzca viyogAzca prANinAM prANavatsale / varase bhavanti saMsAre sukhaduHkhavidhAyinaH // 86 // tatra karmavazajJAnAM jJAnonmIlitadhIdRzAm / prabhavanti na te vase yadUnAmiva zatravaH // 87 // jinazAsanatattvajJA saMsRtisthitivedinI / mA bhUH zokavazA vAtAM tvatsutasya labhe laghu // 88 // iti tAM nAradastanvImanuziSya vaco'mataH / prayAto viyadutpatya sImandharajinAntikam // 89 / / 'viSaye puSkalAvatyA nRsurAsurasevitam / nagaryA puNDarIkiNyAmahantaM sa tamaikSata // 10 // kRtAJjalipuTastotrapavitrIkRtavAgmukhaH / praNamya jinamAsInaH sa narendra samAntare // 11 // tatra padmarathazcakrI paJcacApazatocchitiH / dazacApocchatiM pazyannAradaM narazaMsitam // 12 // kautukAskarapadmAbhyAmAsthAyApRcchadIzvaram / mAkRtirayaM nAtha ! kITaH kimabhidhAnakaH // 13 // tataH prAha jinastattvaM jambUdvIpasya bhArate / nArado vAsudevasya navamasya hitodyataH // 14 // vahA~ zokarUpI tuSArase jale hue rukmiNIke mukha-kamalako dekha svayaM hRdayase zoka karane lage parantu bAhyameM dhairyako dhAraNa kiye rhe| rukmiNIne uThakara unakA satkAra kiyaa| anantara ve usIke nikaTa Asanapara baiTha gaye // 80-81 // rukmiNI pitAke tulya nAradako dekhakara galA phAr3a-phAr3akara rone lagI so ThIka hI hai kyoMki sajjanoMke samIpa purAnA zoka bhI navInake samAna ho jAtA hai / / 82 / / atyanta catura nAradamuni, usake zoka-sAgarako halakA karaneke lie hI mAno manako Anandita karate hue isa prakAra vacana bole // 83 // he rukmiNI ! tU zoka chor3a, terA putra kahIM jIvita hai bhale hI use pUrvabhavakA koI vairI kisI taraha harakara le gayA hai| zrIkRSNase tujhameM jo usakI utpatti huI hai yahI usa mahAtmAke dIrghAyuSyako sUcita kara rahI hai / / 84-85 // he priya putrI! tU jAnatI hai ki isa saMsArameM prANiyoMko sukha-duHkha utpanna karanevAle saMyoga aura viyoga hote hI rahate haiM / / 86|| parantu jo karmoM kI adhInatAko jAnanevAle haiM evaM jJAnake dvArA unmIlita buddhirUpo netroMko dhAraNa karanevAle haiM aise yAdavoMke Upara ve saMyoga aura viyoga zatruoMke samAna apanA prabhAva nahIM jamA sakate haiM // 87|| tU to jina-zAsanake tattvako jAnanevAlI evaM saMsArako sthitikI jAnakAra hai ataH zokake vazIbhUta mata ho| maiM zIghra hI tere putrakA samAcAra lAtA hU~ // 88 // isa prakAra vacanarUpI amRtase usa kRzAMgIko samajhAkara nAradamuni AkAzameM ur3a sImandhara bhagavAn ke samIpa jA pahuMce // 89 // vahA~ puSkalAvatI dezakI puNDarIkiNI nagarImeM manuSya, sura aura asuroMse sevita sImandhara jinendrake unhoMne darzana kiye // 90 // hAtha jor3a mukhase pavitra stotrakA uccAraNa kara unhoMne jinendra bhagavAnko namaskAra kiyA aura usake bAda ve rAjAoMkI sabhAmeM jA baiThe // 91 / / vahA~ usa samaya pAMca sau dhanuSakI UMcAIvAlA padmaratha cakravartI baiThA thaa| daza dhanuSa U~ce nara-prazaMsita nAradako dekhate hI usane unheM kautukavaza apane hasta-kamaloMse uThAkara bhagavAnse pUchA ki he nAtha! yaha manuSyake AkArakA kIr3A kauna-sA hai ? aura isakA kyA nAma hai? // 92-93 / / tadanantara sImandhara bhagavAnne saba rahasya kahA / unhoMne batAyA ki yaha jambUdvIpake , bharata kSetrake nauveM nArAyaNake hitameM udyata rahanevAlA nArada hai / / 94 / / 1. sutaM ma. / 2. viSayeSu ma. /
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ tricatvAriMzaH sargaH kimarthamAgato bharttarihAyamiti pRcchate / mUlataH kathitaM sarvaM cakriNe dharmacakriNA // 95 // pradyumna iti nAmnA'sau pitRbhyAM yokSyate punaH / saMprApte SoDaze varSe prAptaSoDazalAmakaH // 96 // sa pratimahAvidyApradyotitaparAkramaH / devAnAmapi sarveSAmajayyo'tra bhaviSyati // 97 // kIdRzaM caritaM tasya hRto vA kena hetunA / iti pRSTo jino'bhANottasmai nAradasaMnidhau // 98 // bhAratavarSe'bhUdviSaye magadhAmidhe / zAligrAme'grajanmAsau somadeva iti zrutaH // 99 // agnilA brAhmaNI tasya svAhevAgneH sukhAvahA / agnibhUtirabhUttasyA vAyubhUtizca nandanaH // 100 // bhUmau bhUmau vedavedArthakovidau / chAditAnyadvijacchAyau yathA zukrabRhaspatI // 101 // vedArtha mAvanA jAtajAtivAdAtigavitau / vAcATau cATubhiH pitrorlAlitau bhogatatparau // 102 // dvivarSa strISu svargatruddhiM prakRtya tau / jAtAvasyantavidviSTau paralokakathAM prati // 103 // anyadAgasya saMghena mahatA nandivarddhanaH / tatrodyAne gurustasthau zrutasAgarapAragaH ||304 || tadvandanArthamadvandvaM cAturvarNya mahAjanam / nirgacchantaM samAlokya kAraNaM tAvapRcchatAm || 105 / / niveditaM tatastAbhyAM dvijenaikena sAdhunA / mahacchramaNasaMghasya vandanArthamiti sphuTam // 106 // asmatparaH paraH ko'pi vandanIyo'sti bhUtale / pazyAmastasya mAhAtmyamiti tau mAninau gatau / / 107 // yaha suna cakravartIne phira pUchA ki he svAmin ! yaha yahA~ kisalie AyA hai ? isake uttara meM dharmacakra pravartaka sImandhara bhagavAnne cakravartI ke lie prArambhase lekara saba samAcAra kahA / sAtha hI yaha bhI kahA ki usa bAlakakA pradyumna nAma hai| vaha solahavA~ varSa Anepara solaha lAbhoMko prApta kara apane mAtA-pitA ke sAtha punaH milegaa| prajJapti nAmaka mahAvidyAse jisakA parAkrama camaka uThegA aisA vaha pradyumna isa pRthivIpara samasta devoMke lie bhI ajayya ho jAvegA / / 95-97 / / cakravartIne phira pUchA - 'prabho ! pradyumnakA carita kaisA hai ? aura vaha kisa kAraNa se harA gayA ?' isake uttara meM sImandhara jinendrane cakravartI ke lie nAradake sannidhAnameM pradyumnakA nimna prakAra carita kahA ||18|| bharatakSetra sambandhI magadha dezake zAligrAma nAmaka gAMva meM somadeva nAmakA eka brAhmaNa rahatA thA || 99|| agnikI svAhAke samAna usakI agnilA nAmakI brAhmaNI thI jo use bahuta hI sukha denevAlI thI / usa brAhmaNIse somazarmA ke agnibhUti aura vAyubhUti nAmake do putra hue // 100 // ye donoM hI putra, pRthivIpara veda tathA vedArtha meM atyanta nipuNa ho gaye / inhoMne apane prabhAvase anya brAhmaNoMkI prabhAko AcchAdita kara diyA tathA zukra aura bRhaspati ke samAna dedIpyamAna hone lage || 101 // vedArthako bhAvanAse utpanna jAtivAdase garvita, bakavAsa karanevAle, mAtA-pitA ke priya vacanoMse pale-puse ye donoM putra bhoga-vAsanAmeM tatpara ho gaye / jaba ve solaha varSa ke hue to striyoMko hI svargaM samajhane lage aura paralokakI kathAse atyanta dveSa karane lage // 102 - 103 // 521 tadanantara kisI samaya zrutarUpa sAgarake pAragAmI nandivardhana nAmake guru vizAla saMgha ke sAtha Akara zAligrAma ke bAhara upavanameM Thahara gaye ||104 // cAroM varNake mahAjana AkulatArahita ho unakI vandanA ke lie jA rahe the so unheM dekha donoM brAhmaNa-putroMne usakA kAraNa pUchA || 105 // tadanantara eka saralasvabhAvI brAhmaNane unheM spaSTa batAyA ki muniyoMkA eka bar3A saMgha AyA hai / usIkI vandanA ke lie hama loga jA rahe haiM // 106 // brAhmaNakA uttara suna donoM putra vicArane lage ki 'pRthivItalapara hama logoMse bar3hakara dUsarA vandanIya hai hI kauna ? calo hama bhI usakA mAhAtmya dekheM isa prakAra vicArakara mAnase bhare donoM putra upavanakI ora cale ||107|| 1. pRcchati ma. / 2. 'mahAzramaNa saMghasya' iti suSThu bhAti / 66
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ 522 harivaMzapurANe prAptAvapazyatAM viprAvavadhijJAnacakSuSam / janasAgaramadhyasthaM sAdhvindraM dharmavAdinam / / 10 / / mahiSAbhyAmiva kSomo mAbhUdAbhyAmihAdhunA / saddharmazravaNasyeti zuzrahitabuddhinA // 10 // sAdhunAvadhinetreNa dUrAtsAtyakinA takau / ita AgamyatAM viprAvityAhUtau purasthitau // 110 // tato lokastakau dRSTvA sAvaSTambhau yateH purH| ApupUra payaHpUraiH prAvRSIva mahAnadaH / / 11 / / ataH prAha yatiH prAptI kutaH paNDitamAninau / prAhatustau na kiM jJAtI zAligrAmAdihAgatau / / 112 / / sAtyakiH prAha satyaM bhoH shaaligraamaadupaagtii| kiMtvanAdyantasaMsAre saMsarantau kuto gateH // 113 / / anyasyApi ca durbodhametadityudite yatiH / naivamityagadIda viprau ! yatAM kathayAmyaham // 114 // grAmasyAsyaiva sImAnte zRgAlau karmanirmitI / yuvAM parasparaprItau jAtau janmanyanantare // 115 / / AsItpravarako nAmnA grAme'trava kRSIbalaH / vipraH prakRSya sa kSetraM mahAvarSAnilArditaH // 116 // muktvopakaraNaM kSetre vaTavRkSatale'khilam / kampamAnazarIrogAt kSudrogAtivazIkRtaH // 117 // saptAhorAtravarSaNa prANisaMhArakAriNA / AopakaraNaM tAbhyAM tiryagbhyAM bhakSitaM kSudhA // 11 // jAtodaramahAzUlau prasahyAsahya vedanAm / akAmanirjarAyogAdarjitenorjitAyuSA / / 119 // usa samaya avadhijJAnarUpI netrake dhAraka, sAdhuziromaNi nandivardhanaguru, samudra ke samAna apAra janasamUhake madhyameM sthita ho dharmakA upadeza de rahe the| jaba donoM brAhmaNa unake pAsa pahuMce taba 'bhaiMsAoMke samAna ina donoMse isa samaya yahAM samIcIna dharmake zravaNameM bAdhA na Ave' isa prakAra zrotAoMkA hita cAhanevAle avadhijJAnI sAtyaki munine una donoM brAhmaNoMko dUrase dekha 'he brAhmaNo ! yahAM Aie' isa taraha bulA liyA aura Akara ve unake sAmane baiTha gaye / / 108-110 // tadanantara una ahaMkArI brAhmaNoMko sAtyaki munirAjake sAmane baiThA dekha, logoMne A-Akara unake sAmanekI bhUmiko usa prakAra bhara diyA jisa prakAra ki varSARtumeM mahAnada jalake pravAhase bhara detA hai| bhAvArtha-kautukase prerita ho loga munirAjake pAsa A gaye // 111 // tadanantara manirAjane kahA ki vidvAno! Apa loga kahAM se Aye haiM ? isake uttara meM brAhmaNoMne kahA ki kyA Apa nahIM jAnate iso zAligrAmase Aye haiM // 112 // sAtyaki munirAjane kahA ki hA~ yaha to satya hai ki Apa zAligrAmase Aye haiM parantu yaha to batAie ki isa anAdiananta saMsArameM bhramaNa karate hue Apa kisa gatise Aye haiM ? ||113 / / brAhmaNoMne kahA ki yaha bAta to hama loga hI kyA dUsareke lie bhI durjeya hai arthAt ise koI nahIM jAna sktaa| . taba munirAjane kahA ki he brAhmaNo! suno, yaha bAta nahIM hai ki koI nahIM jAna sakatA, sunie, maiM kahatA hU~ // 114 // tuma donoM bhAI isa janmase pUrva janmameM isI zAligrAmako sImAke nikaTa apane kamase do zRgAla the aura donoM hI parasparakI prItise yukta the // 115 / / isI grAmameM eka pravaraka nAmakA brAhmaNa kisAna rahatA thaa| eka dina vaha khetako jotakara nizcinta huA hI thA ki bar3e jorase varSA hone lagI tathA tIvra AMdhI A gyii| unase vaha bahuta pIr3ita huA, usakA zarIra kAMpane lagA aura bhUkha-rUpI rogane bhI usako khUba satAyA jisase vaha khetake pAsa hI vaTavRkSake nIce apanA camar3ekA upakaraNa chor3akara ghara calA gayA // 116-117|| prANiyoMkA saMhAra karanevAlI vaha varSA lagAtAra sAta dina-rAta taka hotI rhii| isa bIcameM donoM zRgAla bhUkhase atyanta vyAkula ho uThe aura unhoMne usa kisAnakA vaha bhIgA huA upakaraNa khA liyA // 118 // kucha samaya bAda peTameM bahuta bhArI zulakI vedanA uThanese una donoM zRgAloMko asahya vedanA sahana karanI pdd'ii| akAmanirjarAke yogase unheM prazasta AyukA bandha ho gayA 1. sagIM / 2. Ayayuzca ma. /
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ tricatvAriMzaH sargaH kAlaM kRtvA yuvAM jAtau jAtigauravagavitau / agnibhUtirmarubhUtiH somadevasya dehajI ||120 || pApapAkena daurgatyaM saugatyaM puNyapAkataH / jIvAnAM jAyate tatra jAtigarveNa kiM vRthA / / 121|| prAptaH pAmarako dRSTvA kroSTArau naSTajIvitau / dRtI kRtvA kRtI gehe tiSThato'dyApi tadvRtI // 122 // so'pi 'mRtvA sutasyaiva suto bhUtvAtimAnavAn / jAtismaraH smaracchAyo mRSA mUka iva sthitaH / / 123 / / sa eSa bandhumadhyastho mAmatIva vilokate / ityuktvAhUya taM mUkaM sAtyakiH satyavAg jagau ||124 / / sa evaM pAmarako vipraH prAptastokasya tokata / m / zokaM ca mUkabhAvaM ca muJca muJca vaco'mRtam // 125 // jAyate'tra naTasyeva saMsAre svAbhibhRtyayoH / pitRputrakayormAtRbhAryayozca viparyayaH / / 126 / / ghaTIyantraghaTIjAle jaTile kuTile bhave / uttarAdharyamAyAnti jantavaH satatabhramAH / / 127 / / iti vijJAya nissAraM ghoraM saMsArasAgaram / kuru putra ! dayAmUlaM vratAkhyaM sArasaMgraham // 128 // iti sAkSAtkRte tena pratyaye yatinA dvijaH / papAta pAdayostasya pradakSiNapuraHsaram ||129 / / AnandAsra parItAkSaH punarutthAya vismayI / jagAda gadgadAlApaH kRtAJjalipuTAlikaH / / 130 // aho sarvajJakalpastvaM vastunastattvamIzvaraH / atraisthaH pazyasi spaiSTaM jagastritayagocaram // 131 // unmIlitaM mnonetrmjnyaanpttlaavilm| tvayA nAtha ! mamehAdya jJAnAJjanazalAkayA / / 132 / / aura usake phalasvarUpa marakara ve somadeva brAhmaNake jAtike garvase garvita agnibhUta aura vAyubhUti nAmake tuma donoM putra hue ||119 - 120|| pApake udayase prANiyoMko durgati milatI hai aura puNyake udayase sugati prApta hotI hai isalie jAtikA garva karanA vRthA hai // 121 // varSA banda honepara jaba kisAna khetapara pahuMcA to vahA~ mare hue donoM zRgAloMko dekhakara uThA lAyA aura unakI mazakaeN banavAkara kRta-kRtya ho gyaa| ve mazakeM usake gharameM Aja bhI rakhI haiM // 122 // tIvra mAnase yukta pravaraka bhI samaya pAkara mara gayA aura apane putrake hI putra huaa| vaha kAma devake samAna kAntikA dhAraka hai tathA jAti smaraNa honese jhUTha-mUTha hI gU~gAke samAna rahatA hai || 123|| dekho, vaha apane bandhujanoMke bIca meM baiThA merI ora TakaTakI lagAkara dekha rahA hai / itanA kahakara satyavAdI sAtyaki munirAjane usa gU~geko apane pAsa bulAkara kahA ki tU vahI brAhmaNa kisAna apane putrakA putra huA hai / aba tU zoka aura gUMgepanako chor3a tathA vacanarUpI amRtako prakaTa kara spaSTa bAta-cIta kara apane bandhujanoMko harSita kara // 124 - 125 // isa saMsAra meM naTake samAna svAmI aura sevaka, pitA aura putra, mAtA tathA strI meM viparItatA dekhI jAtI hai arthAt svAmI sevaka ho jAtA hai, sevaka svAmI ho jAtA hai, pitA putra ho jAtA hai, putra pitA ho jAtA hai, aura mAtA strI ho jAtI hai, strI mAtA ho jAtI hai || 126 / / yaha saMsAra reMTa meM lagI ghaTiyoMke jAlake samAna jaTila tathA kuTila hai / isameM nirantara bhramaNa karanevAle jantu U~ca-nIca avasthAko prApta hote hI haiM || 127|| isalie he putra ! saMsArarUpI sAgarako niHsAra evaM bhayaMkara jAnakara dayAmUlaka vratakA sArapUrNa saMgraha kara // 128 // isa prakAra munirAjane jaba usake gU~gepanakA kAraNa pratyakSa dikhA diyA taba vaha tIna pradakSiNA dekara unake caraNoM meM gira par3A || 129 | | usake netra Ananda ke AMsuoMse vyApta ho gaye / vaha bar3e AzcayaMke sAtha khar3A ho hAtha jor3a mastakase lagA gadgada vANIse kahane lagA || 130 || 523 'bhagavan! Apa sarvajJake samAna haiM, Izvara haiM, yahA~ baiThe-baiThe hI tInoM loka sambandhI vastuke yathArthaM svarUpako spaSTa jAnate haiM // 131 // he nAtha ! merA manarUpI netra ajJAnarUpI paTalase malina ho rahA thA so Aja Apane use jJAnarUpI aMjanakI salAIse khola diyA 1. putrasya / 2. putratAm / 3. atretyaM ma. ga. / 4. spRSTaM ma /
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ 524 harivaMzapurANe anAdau bhavakAntAre mahAmohAndhakArite / bhramato me mune! jAto bandhustvaM mArgadarzanaH // 133 // prasIda bhagavan ! dIkSAM dehi daigambarImiti / prasAdya gurumAsAdya jagrAhAnumatAM satAm // 134 // caritaM tasya viprasya zrutvA dRSTvA ca tAdRzam / zrAmaNyaM kecidApannAH kecit zrAvakatAM parAm // 135 // tAvagnivAyubhUtI tu vilakSau lokagarhitau / svaniketaM punaryAtI pitRbhyAmapi ninditau // 136 // kAyotsargasthitaM rAtrau munimekAntavartinam / jighAMsU khaDgahastau tau yakSeNa stambhitau sthitau // 30 // prabhAte ca jano dRSTvA tau yateH pArzvayoH sthitau| nininda ninditAcArau tAvetau pAtakAviti // 13 // tAvacintayatAM sAdhoH pramAvo'yamaho mahAn / AvAmayatnato yena stammitI stambhatAM gatau // 139 // kathaMcid yadi mokSaH syAdasmAkaM kRcchuto'mutaH / jinadharma prapatsyAmo dRSTasAmarthyamityapi // 14 // tAvattadvyasanaM kRtvA pitarau zIghramAgatau / pAdalagnau muniM taM tau prasAdayitumudyatau // 141 // karuNAvAnasau yogI yogaM saMhRtya susthitaH / kSetrapAla kRtaM jJAtvA tamAha vinayasthitam // 542 // kSamyatAM yakSa ! doSo'yamanayoranayodbhavaH / karmapreritayoH prAyaH kuru kAruNyamaGgi noH // 143 // ityAsAdya munerAjJAM rAjJAmiva niyogataH / yathAjJApayasItyuktvA visasarja sa tau tadA // 14 // hai / / 132 / / mahAmoharUpI andhakArase vyApta isa anAdi saMsAra-aTavImeM bhramaNa karate hue mujhe Apane saccA mArga dikhalAyA hai isalie he munirAja! Apa hI mere bandhu haiM // 133 / / he bhagavan ! prasanna hoie aura mujhe daigambarI dIkSA dIjie !' isa prakAra guruko prasanna kara tathA unake nikaTa A usa gUge brAhmaNane satpuruSoMke lie iSTa daigambarI dIkSA dhAraNa kara lI / / 134|| usa brAhmaNakA pUrvokta carita sunakara tathA dekhakara kitane hI loga munipadako prApta ho gaye aura kitane hI zrAvaka avasthAko prApta hue // 135 / / / agnibhUti aura vAyubhUti apane pUrvabhava suna bar3e lajjita hue| logoMne bhI unheM burA kahA isalie ve cupa-cApa apane ghara cale gye| vahAM mAtA-pitAne bhI unakI nindA kI // 136 / / rAtrike samaya sAtyaki munirAja kahIM ekAntameM kAyotsarga mudrAse sthita the so unheM agnibhUti aura vAyubhUti talavAra hAthameM le mAranA hI cAhate the ki yakSane unheM kola diyA jisase ve talavAra ubhAre hue jyoMke-tyoM khar3e raha gaye // 137 // prAtaHkAla honepara logoMne munirAjake pAsa khar3e hue una donoMko dekhA aura 'ye vahI nindita kAryake karanevAle pApI brAhmaNa haiM' isa prakAra kahakara unakI nindA kI / / 138 // agnibhUti, vAyubhUti socane lage ki dekho, munirAjakA yaha kitanA bhArI prabhAva hai ki jinake dvArA anAyAsa hI kole jAkara hama donoM khambhe-jaisI dazAko prApta hue haiM // 139 / / unhoMne manameM yaha bhI saMkalpa kiyA ki yadi kisI taraha isa kaSTase hama logoMkA chuTakArA hotA hai to hama avazya hI jinadharma dhAraNa kareMge kyoMki usakI sAmarthya hama isa taraha pratyakSa dekha cuke haiM // 140 // usI samaya unakA kaSTa suna unake mAtA-pitA zIghra daur3e Aye aura munirAjake caraNoMmeM girakara unheM prasanna karanekA udyama karane lage // 141 // karuNAke dhAraka munirAja apanA yoga samApta kara jaba virAjamAna hue taba unhoMne yaha saba kSetrapAlake dvArA kiyA jAna vinayapUrvaka baiThe kSetrapAlase kahA ki-'yakSa ! yaha inakA anItise utpanna doSa kSamA kara diyA jaaye| karmase prerita ina donoM prANiyoMpara dayA karo' // 142-143 // isa prakAra rAjAoMko AjJAke samAna munirAjakI AjJA prApta kara 'jaisI ApakI AjJA ho' yaha kaha kSetrapAlane donoMko chor3a diyA // 144 // 1. prAsAdya ma , g,| 2. vatti nau ma., g.| 3. jighAMso ma., ga. /
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ tricatvAriMzaH sarga: munimAsAdya tau dharma zrutvA dvividhamapyataH / aNuvratAni saMgRhya zrAvakatvamupAgatau // 145 // anapAlya ci dharma smygdrshnbhaavito| kAlena kAladharmaNa jAtI saudharmavAsinI // 146 // azraddhAya mataM jainaM pitarau tu mRtau tayoH / 'jAtau kuyonipAnthau tau yato mithyAtvamohitau // 147 // devI devasukhaM bhuktvA cyutvA'yodhyAnivAsinaH / jAtI samudradattasya dhAriyAM zreSTinaH sutau // 148 // pUrNabhadrastayojyeSTho maNimadro'nujo'bhavat / avirAdhitasamyaktvau tau ca zAsanavatsalau // 149 // gurormahendrasenAcca dharma zrutvA pitAnayoH / tatpurezvararAjazca bhavyAzcAnye pravavrajuH // 150 // anyadA munipUjArtha rathena prasthitI purH| cANDAlaM sArameyIM ca tau dRSTA snehamAgatau // 15 // vanditvA tadguruM bhaktyA pRcchataH sma savismayau / zunIcANDAlayoH snehaH svAminnau kimbhuuditi||152|| gururAhAvadhijJAnajJAtalokatrayasthitiH / viprajanmani yau tau vAM pitarau tAvimau yataH // 153 // nizamyeti garaM natvA gatvA to dharmamacatuH / mavAntarakathAprAyamupazAntau tatastakau // 154 // nirvedI dInatAM tyaktvA tyaktvAhAraM caturvidham / mAsena zvapaco mRtvA bhUtvA nandIzvaro'maraH // 155 // sArameyI pure'nava rAjaputritvamAgatAm / abodhayadasAvetya svayaMvaragatAM satIm // 156 // tadanantara munirAjake samIpa Akara agnibhUti, vAyubhUtine muni aura zrAvakake bhedase do rakA dharma zravaNa kiyA aura aNavrata dhAraNa kara zrAvaka pada prApta kiyA ||145 // samyagdarzanakI bhAvanAse yukta donoM brAhmaNaputra cirakAla taka dharmakA pAlana kara mRtyuko prApta ho saudharma svargameM deva hue // 146 / / unake mAtA-pitAko jainadharmakI zraddhA nahIM huI isalie ve mithyAtvase mohita ho marakara kugatike pathika hue // 147 / / agnibhUti, vAyubhUtike jIva jo saudharma svargameM deva hue the, svargake sukha bhoga, vahA~se cyuta hue aura ayodhyA nagarImeM rahanevAle samudradatta seThakI dhAriNI nAmaka khose putra utpanna hue // 148 / / unameM bar3e putrakA nAma pUrNabhadra aura choTe putrakA nAma maNibhadra thaa| isa paryAyameM bhI donoMne samyaktvakI virAdhanA nahIM kI thI tathA donoM hI jina-zAsanase sneha rakhanevAle the||142|| tadanantara kAla pAkara ina donoMke pitA, ayodhyAke rAjA tathA anya bhavya jIvoMne mahendrasena guruse dharma zravaNa kara jina-dIkSA dhAraNa kara lI // 150 / / kisI samaya pUrNabhadra aura maNibhadra, rathapara savAra ho munipUjAke lie nagarase jA rahe the so bIcameM eka cANDAla tathA kuttIko dekhakara snehako prApta ho gaye // 151 // / munirAjake pAsa jAkara donoMne bhaktipUrvaka unheM namaskAra kiyaa| tadanantara Azcaryase yukta ho unhoMne pUchA ki he svAmin ! kuttI aura cANDAlake Upara hama donoMko sneha kisa kAraNa utpanna huA? // 152 / / avadhijJAnake dvArA tInoM lokoMko sthitiko jAnanevAle munirAjane kahA ki brAhmaNajanmameM tumhAre jo mAtA-pitA the ve hI ye kuttI aura cANDAla hue haiM so pUrvabhavake kAraNa inapara tumhArA sneha huA hai / / 153 / / isa prakAra sunakara tathA munirAjako namaskArakara donoM bhAI kuttI aura cANDAlake pAsa phuNce| vahA~ jAkara unhoMne una donoMko dhamakA upadeza diyA tathA pUrvabhavako kathA sunAyI jisase ve donoM hI zAnta ho gaye // 154|| cANDAlane saMsArase virakta ho donatA chor3a cAroM prakArake AhArakA tyAga kara diyA aura eka mAhakA saMnyAsa le marakara nandIzvara dvIpameM deva huA // 155 / / kuttI isI nagarameM rAjAkI putrI huii| idhara rAjaputrIkA svayaMvara ho rahA thaa| jisa samaya vaha svayaMvarameM sthita thI usI samaya pUrvokta nandIzvara devane 1. yAtI ma., g.|
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ 526 harivaMzapurANe jJAtasaMsAraniHsArA samyaktvaparibhAvitA / sitaikavasanA kanyA prAvajannavayauvanA // 157 // anuSThAya ciraM zreSTaM zrAvakavatamuttamam / saMlikhya bhrAtarau jAtau saudharme surasattamau // 15 // ghyutvA punarayodhyAyAM hemanAmasya bhUpateH / dharAvatyAM sutau bhUtau madhukaiTabhanAmako // 159 // abhiSicya madhaM rAjye yauvarAjye ca kaiTamam / hemanAmo mahAbhAgo vrataM jainendramagrahIt // 16 // madhukaiTabhavIrau tAvekavIrau dharAtale / bhUtAvadbhutatejaskau sUryAcandamasAviva // 16 // akSuNNaH kSudrasAmantairandhakAra ivaitayoH / giridurgamupAzritya bhImakaH pratyavasthitaH // 12 // tadvazIkaraNArtha tau celaturmadhukaiTamau / prAptau vaTapuraM yatra vIraseno'vatiSThate // 16 // abhyudgatena tenAsau prItena madhurAdarAt / sAntaHpureNa vIreNa svAmibhaksyAtimAnitaH // 16 // candrAmA candrikevAsya mAninI rUpamAninI / aharanmadhurAjasya mano madhuramASiNI 165 // zastrazAstrakaThorApi candrAmAdarzanAnmadhoH / ArdrabhAvamagAd buddhizcandrakAntazilA yathA // 16 // rAjyaM yadanayA yuktaM rUpasaumAgyayuktayA / sukhAya tadahaM manye viyuktaM tu viSopamam // 16 // candrAmayopagUDhasya mhodymhiibhRtH| saMpUrNasyeva candrasya kalako'pyatizobhate // 16 // Akara use sambodhA // 156 / / jisase saMsArako asAra jAna samyaktvakI bhAvanAse yukta usa navayauvanavatI rAjaputrIne eka sapheda sAr3IkA parigraha rakha AyikAko dIkSA lI // 157|| pUrNabhadra aura maNibhadra nAmaka donoM bhAI cirakAla taka zrAvakake uttama evaM zreSTha vratakA pAlana kara antameM sallekhanA dvArA saudharma svargameM uttama deva hue // 158|| pazcAt svargase cyuta hokara ayodhyA nagaroke rAjA hemanAbhakI dharAvatI rAnImeM madhu aura kaiTabha nAmaka putra hue||159|| tadanantara kisI dina rAjyagaddopara madhukA aura yuvarAjapadapara kaiTabhakA a kara mahAnubhAva rAjA hemanAbhane jinadIkSA dhAraNa kara lI // 160 // madhu aura kaiTabha pRthivItalapara advitIya vIra hue / ve donoM sUrya aura candramAke samAna adbhuta tejake dhAraka the // 161 // tadanantara jo kSudra sAmantoMke dvArA vazameM nahIM kiyA jA sakA thA aisA andhakArake samAna bhayaMkara bhImaka nAmakA eka rAjA pahAr3I durgakA Azraya pA madhu aura kaiTabhake viruddha khar3A huA so use vaza karaneke lie donoM bhAI cleN| calate-calate ve usa vaTapura nagarameM pahuMce jahAM vIrasena rAjA rahatA thA // 162-163 / / prasannatAse yukta rAjA vIrasenane sammukha Akara bar3e Adarase madhukI agavAnI kI aura svAmi-bhaktise prerita ho apane antaHpurake sAtha usakA khUba sammAna kiyA // 164 // rAjA vIrasenakI eka candrAbhA nAmakI strI thI jo candrikAke samAna sundara aura mAnavatI thii| ma thii| madhara-madhara bhASaNa karanevAlI usa candrAbhAne rAjA madhakA mana hara liyA // 165|| jisa prakAra atyanta kaThora candrakAntamaNikI zilA, candramAko dekhanese, ArdrabhAvako prApta ho jAtI hai usI prakAra zastra aura zAstroMke abhyAsase atyanta kaThora honepara bhI madhu rAjAkI buddhi candrAbhAko dekhanese ArdrabhAvako prApta ho gayI // 166|| vaha vicAra karane lagA ki jo rAjya, rUpa aura saubhAgyase yukta isa candrAbhAse sahita hai use hI maiM sukhakA kAraNa mAnatA hU~ aura isase rahita rAjyako viSake samAna samajhatA hU~ // 167 // jisa prakAra pUrNa candramAkA kalaMka bhI suzobhita hotA hai usI prakAra candrAbhAke dvArA AliMgita mujha rAjAdhirAjakA kalaMka bhI zobhA / bhAvArtha-parastrIke samparkase yadyapi merA apavAda hogA-maiM kalaMkI kahalAU~gA tathApi candramAke kalaMkake samAna merA vaha kalaMka zobhAkA hI kAraNa hogA // 168 // jisa prakAra 1. sallekhanAM kRtvA / 2. akSudraH ma., ga. /
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ tricatvAriMzaH sarga: 527 candrAmAsaMgasaMjAtavikAsasya sugandhitAm / kumudAkararAjasya paGkagandho na bAdhate // 169 // iti saMcitya rAgAndhaH sa tasyA haraNe manaH / nyadhatta madhururvIzo matimAnapi mAnyapi // 170 // tato bhImakamudavRttaM vazIkRtya kRtI madhuH / ayodhyApuramAgatya candrAmAhRtamAnasaH // 171 // sAntaHpurAn svasAmantAn svapuraM svapurasthitAn / satvaraM sattvasaMpannaH samAhUya yathAyatham // 172 // sarvAn saMpUjya saMpUjya vicitrAmbarabhUSaNaH / visasarja nijAvAsAn prasAdAlAditAnanAn // 173 // atisaMmAnya sastrIkaM tathA vaTapurezvaram / ajIgamadatiprItaM prItipUrva nijAspadam // 174 / / candrAbhAyAstu yad yogyamadyApyAbharaNaM varam / na sajamiti tAvarasA tena ruddhvA nijIkRtA // 17 // prabhutvamakhilastrINAM mahAdevIpadena saH / dattvA kAmAn yathAkAmaM nyaSevata tayA madhuH // 17 // tasyAH kaumAramarttA tu viyogAnaladIpitaH / unmattatA parAM prAptaH paryaTan kSitimAkulaH // 177 / / candrAbhAlApavArtiH purarathyAsa paryaTan / dhUsaro vIkSito jAtu prAsAdasthitayA tayA / / 178 // jAtakAruNyayAvAci mdhuraajstto'nyaa| nAtha ! pUrvapatiM pazya bhramantaM me pralApinam // 171 / / tasminnavasare caNDaistaiH kazcitpAradArikaH / gRhItvA darzitastasmai nRpAya nyAyavedine // 18 // kimaho devadaNDo'sya tenoktaM so'parAdhavAn / atyantapApabhAgeSa tasmAdasya vidhIyate // 18 // candrikAke saMgase vikasita kumudavanakI sugandhiko kIcar3akI durgandha naSTa nahIM kara sakatI usI prakAra candrAbhAke saMgase praphullita merI kIrtiko apavAdarUpI kIcar3akI durgandha naSTa nahIM kara sakegI // 169 // rAjA madhu yadyapi bahuta buddhimAn aura abhimAnI thA tathApi rAgase andhA honeke kAraNa usane ukta vicAra kara candrAbhAke haraNa karane meM apanA mana lagAyA-usake haranekA manameM pakkA nizcaya kara liyA // 17 // tadanantara ucchRGkhala rAjA bhImakako vazakara kRtakRtya hotA huA rAjA madhu ayodhyA nagarImeM vApasa A gyaa| vahAM cUki candrAbhAke dvArA usakA mana harA gayA thA isalie usane bar3e utsAhase yukta ho apane samasta sAmantoMko apanI-apanI striyoMke sAtha zIghra hI apane nagarameM bulAyA aura yathAyogya nAnA prakArake vastrAbhUSaNoMse sabakA satkArakara unheM apane-apane ghara vidA kara diyaa| svAmIke dvArA yaha satkAra prAptakara sabake mukha prasannatAse vikasita ho rahe the| vaTapurakA rAjA vIrasena bhI apanI strI candrAbhAke sAtha vahAM AyA thA so rAjA madhune usakA bahuta bhArI satkAra kara use yaha kahakara apane gharake lie vidA kara diyA ki candrAbhAke yogya AbhUSaNa abhI taka taiyAra nahIM ho sake haiM isalie taiyAra honepara bheja deNge| bholA-bhAlA vIrasena calA gayA aura candrAbhAko rokakara rAjA madhune apanI strI banA lii| mahAdevIkA pada dekara usane candrAbhAko samasta striyoMkA prabhutva pradAna kiyaa| isa prakAra vaha usake sAtha manacAhe bhoga bhogane lagA // 171-176 / / idhara candrAbhAkA pahalekA pati usakI viraharUpI agnise pradIpta ho atyadhika unmattatAko prApta ho pRthivIpara bar3I vyagratAse idhara-udhara ghUmane lagA // 177 // eka dina vaha 'candrAmA candrAbhA' isa prakArake AlApakI vArtAse dukhI huA dhUli-dhUsarita ho nagarako galiyoMmeM ghUma rahA thA ki mahalapara khar3I candrAbhAne use dekha liyaa||178|| dekhate hI ke sAtha usake hRdaya meM dayA umar3a aayii| usane pAsa hI baiThe rAjA madhuse kahA ki he nAtha ! dekho yaha merA pUrva pati kaisA pralApa karatA huA ghUma rahA hai / / 179 / / usI avasarapara kucha krUra karmacAriyoMne parastrIsevana karanevAle kisI puruSako pakar3akara nyAyake vettA rAjA madhuke lie dikhAyA aura kahA ki he deva ! isake lie kauna-sA daNDa yogya hai ? rAjA madhune uttara diyA ki yaha aparAdhI atyanta pApI hai isalie isake hAtha pAMva tathA 1. yAtakAruNyayA ma., g.| 2. kimiha ma. / |
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ 528 harivaMzapurANe hastapAdaziracchedaM dehadaNDaM bhayAspadam / devyA coktaM tadA deva ! ayaM doSo na kiM tava // 18 // tadvacasA sa mlAno hi himAnIhatapanavat / cintayedanayA tathyaM mamoktaM hitamicchayA / / 18 / / parastrIharaNaM satyaM durgateduHkhakAraNam / jJAtvA virAgiNaM kAntamUce sApi virAgiNI // 184 / / ki mogairIdRzaiH kRtyaM parastrIviSayaiH pramo / kiMpAkasadRzaiH svAmin ! duHkhadaiH prINakairapi / / 45|| mogAste svaparayoyeM nopatApasya hetavaH / sammatAH sAdhulokasya netare viSayAtmakAH // 186 / / iti prabodhyamAno'yaM madhuzcandrAmayA zanaiH / mumoca sudRDhIbhUtaM mohakAdambaromadam / / 187 / / jagAda ca sa tAM devI prasannamatirAdarAt / sAdhu ! sAdhu ! svayA sAdhi ! pratipAditamatra me // 18 // na yuktamIdazaM karma puMsAmAcaritu satAm / parapIDAkaraM vADhaM paratreha ca pApakRt // 18 // mAdakSo'pi yadIdakSaM karma lokavigarhitam / karoti tatra kiM vAcyamavyutpannaH pRthagjanaH / / 190 // svakalatre'pi yatrAyaM rAgo'tyartha niSevitaH / karmabandhasya hetuH syAt kiM punaH parayoSiti / / 19 / / jJAnAGkazaniruddho'pi manomattamahAdvipaH / urathena nayatyugraH kimatra kurute budhaH / / / 12 / / niruddhaya nizitairdaNDairanaGkuzamanogajam / pravartayanti ye mAga kecidevAtra te bhaTAH // 193 / / daNDairmanogajo matto rativAsitayA hRtaH / yAvanna yujyate tAvat kutastasya madakSatiH // 19 // prayatnena manohastI yAvannAtra vazIkRtaH / tAvadArohakasyApi bhayAyaiva na zAntaye // 195 // zira kATakara ise bhayaMkara zArIrika daNDa diyA jaaye| devI candrAbhAne usI samaya kahA ki he deva ! kyA yaha aparAdha Apane nahIM kiyA hai ? Apane bhI to parastrIharaNakA aparAdha kiyA hai / / 180-182 // candrAbhAke ukta vacana sunate hI rAjA madhu tuSArase pIr3ita kamalake samAna mlAna ho gayA-usake mukhako kAnti naSTa ho gayo / vaha vicAra karane lagA ki merA hita cAhane vAlI isa candrAbhAne yaha satya hI kahA hai // 183 // sacamuca hI parastrIharaNa durgatike duHkhakA kAraNa hai| patiko virAgI dekha candrAbhAne bhI virakta ho kahA ki he prabho! ina parastrIviSayaka bhogoMse kyA prayojana hai ? he nAtha! ye bhoga yadyapi vartamAnameM sukha pahuMcAnevAle haiM tathApi paripAka kAlameM kipAka phalake samAna duHkhadAyI haiM / sajjana puruSoMko ve hI bhoga iSTa hote haiM jo nija aura para ke santApake kAraNa nahIM haiM / anya viSayarUpa bhogoMko satpuruSa bhoga nahIM mAnate // 184-186 // candrAbhAke dvArA isa prakAra samajhAye jAnepara rAjA madhune dhIre-dhIre moharUpI madirAke sudRr3ha madako chor3a diyA // 187 // aura bar3I prasannatAse AdarapUrvaka usase kahA ki ThIka, Thoka, he sAdhvi ! tumane bahuta acchI bAta kahI // 188 / yathArthameM satpuruSoMko aisA kAma karanA ucita nahIM jo paraloka tathA isa lokameM dUsaroMko pIr3A pahu~cAnevAlA tathA pApako bar3hAnevAlA ho / / 189 // jaba mere jaisA prabuddha vyakti bhI aisA loka-nindya kArya karatA hai taba avivekI sAdhAraNa manuSyako to bAta hI kyA hai ? // 190 // jahAM apanI strIke viSayameM bhI sevana kiyA huA yaha atyadhika rAga kamaMbandhakA kAraNa hai vahAM parastrIviSayaka rAgako to kathA hI kyA hai ? // 191 // yaha manarUpI madonmatta mahA hAthI jJAnarUpI aMkuzase roke jAnepara bhI isa jIvako kumArgameM le jAtA hai| yahAM vidvAn kyA kare ? // 192 / / jo isa anaMkuza manarUpI gajako tIkSNa daNDoMse rokakara sumArgameM le jAte haiM aise zUra-vIra puruSa saMsArameM virale hI haiM / / 193|| ratirUpI hastinIke dvArA harA huA yaha manarUpI matta hAthI jabataka indriya-vijayarUpI daNDoMse yukta nahIM kiyA jAtA hai tabataka isake madakA nAza kaise ho sakatA hai ? // 194|| yaha manarUpI hAthI jabataka prayatnapUrvaka vazameM nahIM kiyA gayA hai tabataka yaha car3hanevAleke lie bhayakA hI kAraNa rahatA hai, zAntikA nahIM // 195 / / 1. tadvacasAmalAbho hi hemante padmavannRpaH g.| 2. madakSitiH ma., ga. /
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ tricatvAriMzaH sargaH suvazastu manohastI tapomayaraNakSitau / pApasenAM nigRhNAti sAdhvAdhoraNanoditaH // 996 // zabdarUpa rasasparzagandhasasyAbhilASiNaH / hRSIka mRgayUthasya manomArutahAriNaH // 197 // nirudhya prasabhaM dhairyaM dRDhavAturayA citam / cirasaMcitapApasya karomi tapasA kSayam // 198 // ityAbhASya manovegaM nigRhya vidadhe madhuH / dhiyaM bodhapayodhau tAM tApasye tApazAntaye // 199 // Agasya ca tadA'yodhyAM nAmnA trimalavAhanaH / munirmunisahasreNa sahasrAmravane'vasat // 200 // madhuH sakaiTabhaH zrutvA tamayAtlavadhUjanaH / prapUjya vidhinA dharma zuzrAva ca vizeSataH // 201 // bhogasaMsArazArIra puravairAgyasaMgataH / pravavrAja saha bhrAtrA kSatriyairbahubhirmadhuH // 202 // vizuddhAnvaya saMbhUtAH zatazo'tha sahastrazaH / prAvrajan vratazIlADhyAzcandrAmAdyA nRpastriyaH // 203 // mAdhavo'pi nijaM rAjyaM rarakSa kulavardhanaH / vardhamAnaH zarIreNa pauruSeNa jayena ca // 204 // cakratustau tapo ghoraM rAjAnau madhukaiTabhau / vrataguptisamityADhyau nirgranthau granthavarjitau // 205 // eka eva tayorAsIdaGgopAGgaparigrahaH / na bAhyAbhyantarAsaMgAdaGgopAGgaparigrahaH // 206 // SaSTASTamAdiSaNmAsaparyantopoSitAvRSI / niHzeSairAgamoktastau cakratuH karmanirjarAm // 207 // uttuGgagirizTaGgeSu tayorAtApanasthayoH / svedasya bindavaH peturvilInasyeva karmaNaH // 208 // varSA jIvarakSArthaM vRkSamUlasthayorvapuH / yudhIva zaradhArAbhirna minnaM dhRtikaNTakam // 209 // isake viparIta acchI taraha vazameM kiyA huA manarUpI hAthI, sAdhurUpI mahAvatake dvArA prerita ho taparUpI raNabhUmi meM pAparUpI senAko acchI taraha roka letA hai || 196 || zabda, rUpa, rasa, sparza aura gandharUpI dhAnyakI abhilASA rakhanevAle evaM manarUpI vAyuse prerita ho caukar3I bharanevAle isa indriyarUpI mRgoMke jhuNDake saMcita dhairyako dhyAnarUpI majabUta jAlase jabaradastI rokakara maiM tapake dvArA cirasaMcita pApakA abhI hAla kSaya karatA hU~ / / 197-198|| isa prakAra kahakara tathA manake vegako rokakara rAjA madhune jJAnarUpI jalase dhulI huI apanI buddhiko santApakI zAntike lie tapazcaraNa meM lagAyA // 199 // usI samaya vimalavAhana nAmaka munirAja eka hajAra muniyoMke sAtha ayodhyA nagarI meM Akara usake sahasrAmravanameM Thahara gaye || 200|| muniyoMke AgamanakA samAcAra suna rAjA madhu, apane choTe bhAI kaiTabha aura strIjanoMke sAtha unake darzana karaneke lie gayA / vidhipUrvaka unakI pUjA kara usane vizeSa rUpa se dharmazravaNa kiyA || 201 // tathA bhoga, saMsAra, zArIrika sukha evaM nagara Adise virakta ho usane bhAI kaiTabha tathA anya aneka kSatriyoMke sAtha jina dIkSA le lI || 202|| vizuddha kulameM utpanna tathA vrata aura zIlase yukta candrAbhA Adi saikar3oM-hajAroM rAniyA~ bhI dIkSita ho gayIM - AryikA bana gayIM // 203 || rAjA madhuke bAda usakA putra kulavardhana, jo zarIra, puruSArthaM tathA vijayase nirantara bar3ha rahA thA apane kulakI rakSA karane lagA || 204 || 529 rAjA madhu aura kaiTabha ghora tapa karane lage / ve vrata gupti aura samiti se yukta the tathA parigrahase rahita nirgrantha- munirAja the || 205 // usa samaya una donoMke eka aMgopAMga hI parigraha thA athavA bAhya aura Abhyantara AsaktikA abhAva honese aMgopAMga bhI parigraha nahIM thA || 206 || ve donoM muni velA-telAko Adi lekara chaha-chaha mAha ke upavAsa karate the aura AgamameM pratipAdita samasta AcaraNoMse karmoMkI nirjarA karate the || 207|| jaba kabhI ve U~ce-U~ce pahAr3oM kI coTiyoMpara AtApana yoga lekara virAjamAna hote the taba unake zarIra se pasInAkI bU~deM Tapakane lagatI thIM aura aiso jAna par3atI thIM mAno karma hI gala-galakara nIce gira rahe hoM || 208 || varSARtu jIvoMkI rakSA 1. jaladhArAbhiH pakSe bANadhArAbhiH / 2. dhairyakavacayuktam / 67
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe yAminISu manISibhyAM haimanISu himAnilAH / sehire pratimAsthAbhyAM dehacchAyAgjinIpluSaH // 210 // anuprekSAmiruddhAbhirdharmacAritrazuddhibhiH / cakratuH saMvaraM dhIrau paroSahajayena ca // 211 // svAdhyAya dhyAnayogasthau baiyyAvRtyakriyodyatau / rattatrayavizuddhayA tau dRSTau dRSTAntatAM gatau // 212 // bahuvarSasahasrANi saMcitorutapodhanau / madhukaiTabhayogIzau zalyadoSavivarjitau // 213 // ante saMmedamAruhya prAyopagamanena tau / mAsakSapaNayogena samArAdhyojjhitAGga kau // 214 // AraNAcyutakalpe tAvindrasAmAnikau prabhU / devIdevasahasrANAM 'jAtau pratyekamIzvarau // 215 // dvAviMzatipayorAzipramANaparamAyuSau / bubhujAte sukhaM samyak samyagdarzana mAvitau // 216 // avatIryaM madhurjAto rukmiNIkukSi bhUmaNiH / kRSNasya mArate putro nAmnA pradyumna ityasau // 217 // kaiTabho'pi divaicyutvA bhrAtAsyaiva bhaviSyati / jAmbavatyAM mahAdevyAM zambaH kRSNanimadyutiH // 218 // janmAntaramahAprItyA parasparahitodyatau / dhIrau caramadehau tau zambapradyumnasundarau // 219 // kAntAviraha saMtApAdArtadhyAnaparAyaNaH / bhrAntvA saMsArakAntAraM ciraM vaTapuraprabhuH || 220 // manuSyabhAvamApannaH sa bhUtvA'jJAnatApasaH / dhUmaketurivoddIpto dhUmaketurabhUtsuraH / / 221 / / 530 ke lie ve vihAra banda kara vRkSoMke nIce virAjamAna rahate the| usa samaya dhairyarUpI kavacako dhAraNa karanevAlA unakA zarIra yuddhameM bANoMkI paMktike samAna jalakI dhArAoMse khaNDita nahIM hotA thA / bhAvArtha - varSA yogake samaya ve vRkSoMke nIce baiThate the aura jalakI avirala dhArAoMko bar3e ke sAtha sahana karate the || 209 || hemanta RtukI rAtriyoM meM ve pratimA yogase virAjamAna rahakara zarIra kI kAntirUpI kamalinIko jalAnevAlI tuSAra vAyuko bar3I zAntise sahana karate the || 210|| ve donoM dhIra, vIra, munirAja, uttama anuprekSAoM, dazadharmoM, cAritrako zuddhiyoM aura parISaha jayake dvArA saMvara karate the || 211 || ve svAdhyAya, dhyAna tathA yoga meM sthita rahate the, vaiyAvRttya karane meM udyata rahate the aura ratnatrayakI vizuddhatA ke dvArA dRSTAntapaneko prApta dekhe gaye the || 212 || isa prakAra aneka hajAra varSaM taka jinhoMne taparUpI vizAla dhanakA saMcaya kiyA thA aura jo zalyarUpI doSase sadA dUra rahate the aise madhu aura kaiTabha munirAja antameM sammedAcalapara ArUr3ha hue aura vahAM eka mahIne kA prAyopagamana saMnyAsa lekara unhoMne samAdhipUrvaka zarIrakA tyAga kiyA / / 213-214 // zarIra tyAgakara ve AraNa aura acyuta svargameM hajAroM deva-deviyoMke svAmI indra aura sAmAnika deva hue || 215 || vahAM bAIsa sAgara pramANa utkRSTa Ayuko dhAraNa karanevAle ve donoM samyagdRSTi deva svargake uttama sukhakA upabhoga karane lage || 216 // unameM jo madhukA jIva thA vaha svargase cyuta ho bharata kSetrameM kRSNa nArAyaNakI rukmiNI rAnIke udararUpI bhUmikA maNi bana pradyumna nAmaka putra huA || 217 || aura jo kaiTabhakA jIva thA vaha bhI svargase cyuta ho kRSNakI jAmbavatI paTTarAnI meM kRSNake samAna kAntiko dhAraNa karanevAlA pradyumnakA zamba nAmakA choTA bhAI hogA || 218 || pradyumna aura zamba donoM hI bhAI atyanta dhIravIra caramazarIrI evaM sundara the aura dUsare janmasambandhI mahAprItike kAraNa paraspara eka dUsareke hita karane meM udyata rahate the // 219 // vaTapurakA svAmI rAjA vIrasena candrAbhAke virahajanya santApase AtaMdhyAna meM tatpara rahatA huA cira kAla taka saMsArarUpI aTavImeM bhramaNa karatA rahA || 220 || antameM manuSya paryAyako prApta kara vaha ajJAnI tApasa huA aura Ayuke antameM marakara dhUmaketu - agni ke samAna pracaNDa dhUmaketu nAmakA deva huA || 221|| 1. yAtI ma. /
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ tricatvAriMzaH sargaH 531 prAstrIvairAnubandhena sa prabodhamupeyuSA / zizuM vyayojayanmAtrA dhigvaraM pApavardhanam / / 222 // pradyumno rakSito'pAyAtsvapuNyaH pUrvasaMcitaiH / puNyAnAmeva sAmarthyamapAyaparirakSaNe // 223 / / sImaMdharajinendreNa tadAnImiti bhASitam / zrutvA padmarathazcakrI praNanAma pramodavAn // 224 // nArado'pi jinaM nasvA pramodena vazIkRtaH / samutpatya marunmArge meghakUTaM samAyayau // 225 / / kAlasaMvaramAnandha putralAbhorasavena saH / devI kanakamAlAM ca stutvA putravatIM muhuH / / 226 / / rukmiNyAstanujaM dRSTvA kumArazatasevitam / gUDhavRttapramodena romAJcamabhajatparam / / 227 / / praNAmenArcitasteSAM dattvAziSamatidUtam / viyadutpatya saMprApto dvArikAM nArado muniH // 22 // yathAgataM yathAdRSTaM yathAzrutamazeSataH / sa pradyumnakathAM kRtvA yAdavebhyo mudaM dadau // 229 // devIM ca rukmiNIM dRSTvA vikAsimukhapaGkajaH / sImaMdharajinendroktaM pratipAdya punarjagau // 230 // dRSTo rukmiNi te putro mayA krIDan kumArakaH / khacarezagRhe devakumAra iva rUpavAn // 23 // labdhaSoDazalAmo'yaM kRtaprajJaptisaMgrahaH / amoghaM SoDaze varSe sameSyati sutastava // 232 // 'tasyAgamanaveLAyAmudyAne tava rukmiNi / zikhI kRjiSyate'syuccairakAle priyasUcanaH // 233 // zuSkA tadgatavelAyAmudyAnamaNivApikA / sutAgamanavelAyAM pUryate sAmbujAmbunA // 234 // tava zokApanodAya zokApanudasUcakaH / azokaH pAdapo'kAle muJcatyaGkurapallavAn // 235 // jyoM hI use pUrvajanmasambandhI vairakA smaraNa AyA tyoM hI usane bAlaka pradyumnako mAtAse viyukta kara diyA so AcArya kahate haiM ki pApako bar3hAnevAle isa vaira-bhAvako dhikkAra hai / / 222 / / apane pUrva-saMcita puNyane pradyumnakI mRtyuse rakSA kI so ThIka hI hai kyoMki apAyase rakSA karane meM puNyakI hI sAmarthya kAraNa hai / / 223 / / isa prakAra usa samaya sImandhara jinendrake dvArA pratipAdita pradyumnakA carita zravaNa kara cakravartI rAjA padmarathane bar3I prasannatAse jinendra bhagavAnko praNAma kiyA // 224 // idhara Anandake vazIbhUta hue nArada, sImandhara jinendrako namaskAra kara AkAzamArgameM jA ur3e aura meghakUTa nAmaka parvatapara A pahuMce / / 225 / / vahAM putralAbhake utsavase nAradane kAlasaMvara rAjAkA abhinandana kiyA tathA putravatI kanakamAlA nAmakI devIko stuti kI / / 226 / / saikar3oM kumAra jisakI sevA kara rahe the aise rukmiNo-putrako dekha nAradako bar3I prasannatA huI aura ve prasannatAke vegako manameM chipAye hue parama romAMcako prApta hue // 227|| kAlasaMvara Adine namaskAra kara nAradakA sammAna kiyaa| tadanantara AzIrvAda dekara ve bahuta hI zoghra AkAzameM ur3akara dvArikA A pahu~ce / / 228 // vahAM Akara jisa prakAra gaye, jisa prakAra dekhA aura jisa prakAra sunA vaha saba prakaTa kara nAradane pradyumnakI kathA kara yAdavoMke lie harSa pradAna kiyA / / 229 / / tadanantara jinakA mukhakamala khila rahA thA aise nAradane rukmiNI rAnIko dekhakara use sImandhara jinendrake dvArA kahA saba samAcAra kaha sunAyA // 230 / / antameM unhoMne kahA ki he rukmiNi ! maiMne vidyAdharoMke rAjA kAlasaMvarake ghara krIr3A karatA huA tumhArA putra dekhA hai| yaha devakumArake samAna atyanta rUpavAn hai / / 231 / / solaha lAbhoMko prApta kara tathA prajJaptividyAkA saMgraha kara tumhArA vaha putra solahaveM varSameM avazya hI AvegA // 232 / he rukmiNi ! jaba usake AnekA samaya hogA taba tere udyAnameM asamayameM ho priya samAcArako sUcita karanevAlA mayUra atyanta ucca svarase zabda karane lagegA // 233 // tere udyAnameM jo maNimayI vApikA sUkhI par3I hai vaha usake Agamanake samaya kamaloMse suzobhita jalase bhara jAvegI // 234 / / tumhArA zoka dUra karaneke lie, zoka dUra honekI sUcanA denevAlA azoka vRkSa 1. sutAgamana kha., gha, /
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ 532 harivaMzapurANe mUkIbhUya sthitAstAvadyAvatpradyumnadUratA / pratyAsane punakA mUkamAvaM vimuJcati // 236 // sutAgamanavelaitainimittairlakSyatA sphuTaiH / sImaMdharavibhorvAkyaM mAnyathAmasta mAnitA // 237 // AkarNya nAradIyaM tadrukmiNI vacanaM hitam / zraddhAya praNatAvocaditi sA prastutastanI // 23 // bandhukAryamidaM sAdhu vAtsalyodyatacetasA / kRtaM tvayAdya me sadyo bhagavanparaduSkaram // 23 // putrazokAgnidagdhAhaM nirAlambA svayA mune / datvA sAdhAritA dhIra ! nAtha ! hastAvalambanam // 24 // proktaM sImaMdharezena sarvajJeneha yadyathA / tattathAsti mamAvazyaM jIvantyAH putradarzanam // 241 // jIvAmi jinavAkyena kaThinobhUtamAnasA / vraja tvamadhunA svecchaM punadarzanamastu te // 24 // sapraNAmamiti prokto dattAzInArado yayau / muktazokA harericchAM pUrayantIva sA sthitA // 243 // drutavilambitavRttam 'manujadevanarAmaramartyajaM vibudhajaM ca zivAbhyudayAvaham / madanazambapurAcaritaM janazvaratu bhaktimanA jinazAsane // 24 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRto zamba pradyumnavarNano nAma tricatvAriMzaH sargaH // 43 // asamaya meM hI aMkura aura pallavoMko dhAraNa karane lagegA // 235 / / tere yahA~ jo gUge haiM ve tabhI taka gUMge raheMge jabataka ki pradyumna dUra hai| usake nikaTa Ate hI ve gUMgApana chor3a deveMge // 236 / / ina prakaTa hue lakSaNoMse tU putrake Agamana kA samaya jAna lenaa| sImandhara bhagavAnke vacanoMko anyathA mata mAna / / 237 / / isa prakAra nAradake hitakArI vacana suna rukmiNIke stanoMse dUdha jharane lgaa| vaha zraddhApUrvaka praNAma kara isa prakAra kahane lagI ki he bhagavan ! vAtsalya prakaTa karane meM jinakA cita sadA udyata rahatA hai aise Apane Aja yaha merA uttama bandhujanoMkA aisA kArya kiyA hai jo dUsaroMke lie sarvathA duSkara hai / / 238-239 // he mune ! he dhIra! he nAtha ! maiM putrako zokAgnimeM nirAdhAra jala rahI thI so Apane hAthakA sahArA de mujhe bacA liyA hai / / 240 / / sImandhara bhagavAnne jo kahA hai vaha vaisA hI hai aura mujhe vizvAsa ho gayA hai ki mere jote rahate avazya hI putrakA darzana hogA ||241|maiN apanA hRdaya kaThora kara jinendra bhagavAnke kahe anusAra jIvita rhuuNgii| aba Apa icchAnusAra jAie aura mujhe ApakA darzana phira bhI prApta ho isa bAtakA dhyAna rakhie // 242 / / isa prakAra nAradase nivedana kara rukmiNIne unheM praNAma kiyA aura nArada AzIrvAda dekara cale gye| tadanantara rukmiNI zoka chor3a zrIkRSNakI icchAko pUrNa karatI huI pUrvako bhAMti rahane lagI / / 243 / / __ isa sargameM kumAra pradyumna aura zambake pUrvabhavoMkA carita likhA gayA hai jisameM unake manuSyase deva, devase manuSya, manuSyase deva, devase manuSya, punaH manuSyase deva aura devase manuSya takakA carita batAyA gayA hai tathA yaha bhI batAyA gayA hai ki ye donoM antameM mokSake abhyudayako prApta kareMge isalie jinazAsanameM bhakti rakhanevAle bhavyajana isa caritakA acchI taraha AcaraNa kareMdhyAnase ise par3heM-suneM // 244 // isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM zamba __ aura pradyumnakA varNana karanevAlA taiMtAlIsavA~ sarga samApta huA // 43 / / 1. vipraputrau, saudharme devI, zreSThino maNibhadrapUrNabhadro putrau, punaH saudharme devI, madhukaiTabhI, acyute devo tataH pradyumnazambakumAro-(ga. tti.)|
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ catuzcatvAriMzaH sargaH bhAmAyAstanujaH zrImAn bhAnubhAmaNDaladyutiH / bhAnurnAmnA mahimnAsau vavRdhe bAlabhAnubat // 1 // bhAnunA vardhamAnena bhAnubhAnunibhaujasA / sUnunA satyamAmAyA mAnazailaH pravardhitaH 12 // anyadA nArado'vAdi kRSNena bhagavan ! kutaH / Agato'syadhunAsyaM te kathayatyadhiko mudam // // so'vocadakSiNazreNyAmasti jambUpure khagaH / jAmbavaH zivacandrAsya candrAsyA vallabhA tayoH // 4 // vizvakkRtayazAH putro vizvaksena itizrutiH / kanyA jAmbavatI nAmnA zrIriva svayamAgatA // 5 // jAhnavImavatINAM tu sakhIbhiH snAtumudyatAm / candralekhAmivodArAM kAntatArAmirAvRtAm // 6 // gaGgAdvAragetAmaGgatuGgacchannapayodharAm / hara vIra parAzakyAM jAmbarvasyeva vAhinIm // 7 // iti nAradavAkyena sasnehena haristadA / proddIpitaH samuttasthau ghRteneva hunAzanaH // 8 // anAvRSTibalopetastaM pradezamito'cirAt / prArabdhamajanakoDAmapazyatkanyako hariH // 0 // sahasA kanyayAdarzi haririndIvaratiH / tato'Ggajena tau viddhau zaraiH paJcabhirekadA // 10 // doAmAliGgaya tAM gAH sukhAmolitalocanAm / AmIlitekSaNo jaha hepitazrIrasidviyam // 15 // rAnI satyabhAmAkA jo putra thA vaha zrImAn tathA sUryake prabhAmaNDalake samAna dedIpyamAna thA isalie usakA bhAnu nAma rakhA gyaa| vaha bhAnu prAtaHkAlake sUryake samAna apanI mahimAse bar3hane lagA // 1 // sUryako kiraNoMke samAna tejakA dhAraka bhAnu jyoM-jyoM bar3hatA jAtA thA tyoM-tyoM satyabhAmAkA mAnarUpI parvata bar3hatA jAtA thA // 2 // tadanantara kisI samaya nArada kRSNakI sabhAmeM Aye to kRSNane unase pUchA-bhagavan ! isa samaya kahA~se A rahe haiM ? ApakA mukha kisI bar3e bhArI harSako prakaTa kara rahA hai||3|| nAradane kahA-vijayArdha parvatako dakSiNazreNImeM eka jambapUra nAmakA nagara hai| usameM jAmbava nAmakA vidyAdhara rahatA hai, usakI zivacandrA nAmakI candramukhI bhAryA hai| una donoMke saba ora yaza ko phailAnevAlA vizvaksena nAmakA putra tathA jAmbavatI nAmako kanyA hai| jAmbavatI kyA hai mAno svayaM AyI huI lakSmI hI hai // 4-5 // vaha isa samaya sakhiyoMke sAtha snAna karane ke lie gaMgA nadImeM utaro hai aura sundara tArAoMse ghirI candramAkI kalAke samAna uttama jAna par3atI hai| vaha gaMgAke dvArameM sthita hai tathA UMce uThe vastrAcchAdita stanoMse yukta hai| vaha jAmbava nAma parvatase nikalI nadIke samAna hai evaM dUsareke lie prApta karanA azakya hai athavA apane pitA jAmbavakI senAke samAna dUsareke lie vaza karanA azakya hai // 6-7 // ___isa prakAra snehase yukta nAradake ina vacanoMse zrIkRSNa usa samaya usa prakAra uttejita ho uThe jisa prakAra ki ghose agni uttejita ho uThatI hai // 8 // ve *anAvRSTi aura usakI senAko sAtha le zIghra hI usa sthAnakI ora cala pdd'e| vahA~ jAkara unhoMne snAna-krIr3Ako prArambha karanevAlI jAmbavatoko dekhA / / 9 / usI samaya sahasA nIla kamalake samAna kAntike dhAraka zrIkRSNapara kanyA jAmbavatIkI dRSTi bhI jA pdd'ii| tadanantara kAmadevane eka hI sAtha apane pA~coM bANose donoko vedha diyA // 10 // avasara dekha zrIkRSNane zrI, rati aura hrIdevIko lajjita karanevAlI jAmbavatIkA donoM bhujAoMse gAr3ha AliMgana kiyaa| tadanantara jinake netra kucha-kucha nimIlita ho rahe the aise zrIkRSNa, sparzajanya sukhase nimIlita netroMvAlI usa kanyAko hara 1. sUryakiraNatulyatejasA / 2. gaGgAdvAravatI kh.| 3. tuGgavattapayodharAM m.| 4. jAmbavo nAma parvataH tasya vAhinI nadI tAmiva / * athavA anAvRSTi aura baladevako sAtha le|
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe sakhInAmabhavattaGgastatra cAkrandanasvanaH / samIpaziviravyApI kanyAharaNakAraNaH // 12 // zratvA kanyApitA kraddhaH khaDgodyatakaraH khageTa / khamutpatya laghu prAptaH kanatkheTakahastakaH // 13 // anAvRSTistatastasya kheTako khaDgapANikam / raNAtithyaM sa khe kRtvA babandha khacarAdhipam // 14 // AnIya nItividvIro viSNave tamadarzayat / sUnuM jAmAtari nyasya sa yayau tapase vanam // 15 // jAmbavatyA vivAhena paramAnandamAzritaH / vizvaksenayuto viSNubharikAmagamannijAm // 16 // prAsAdasyopakaNThe ca rukmiNyA muditAtmanaH / prAsAdaM pradadau divyaM jAmbavatyai janArdanaH // 17 // saMmAnya bhrAtaraM tasyA visRjya nijamAspadam / arIramadimA bhogI bhogai taladurlabhaiH / / 18 / / parasparagRhAjavagatyAgamanavardhitA / rukmiNIjAmbavatyAH prAgjAtA prItirakhaNDitA // 19 // zlakSaNadhIH zlakSNaraM mAkhyo rAjAbhUsiMhalezvaraH / tadvazIkRtaye zaurirjAtu dUtamajIgamat / / 20 / / gatvAgatyAzu dUtastaM pratikUlamavedayat / lakSmaNAM lakSaNopetAM tatkanyo cApi zAGgiNaH // 21 / / satvaraM sa tato gavA halinA saha saMmadI / samudra snAtumAyAtAmadrAkSIdAyatekSaNAm / / 22 / / drumasenaM mahAvIyaM hatvA senApatiM yudhi / hRtvA cetaH svarUpeNa rUpiNImaharatpunaH // 23 // upayamya samAnIya lakSmaNAM lakSmaNaprabhuH / jAmbavatyA gRhAbhyarNagRhe ramayati sma tAm // 24 // lAye // 11 // usI samaya vahA~ kanyA haraNake kAraNa usakI sakhiyoMkA joradAra ronekA zabda haA jo samIpavartI zivirameM phaila gayA // 12 // zabdako suna, krodhase bharA kanyAkA pitA vidyAdharoMkA rAjA jAmbava. hAthameM talavAra aura dedIpyamAna DhAla le AkAza-mArgase calakara zIghra hI vahAM A pahuMcA // 13 / / use AyA dekha AkAzagAmI anAvRSTine AkAzameM kucha dera taka to usakA yuddhake dvArA atithi-satkAra kiyaa| tadanantara hAthameM talavArako dhAraNa karanevAle usa vidyAdhara rAjA jAmbavako usane bA~dha liyA // 14 // nItike jJAtA vIra anAvRSTine use lAkara zrIkRSNako dikhaayaa| isa ghaTanAse rAjA jAmbavako vairAgya utpanna ho gayA jisase vaha apane putra vizvaksenako zrIkRSNake adhIna kara tapake lie vanako calA gayA // 15 // jAmbavatIke vivAhase parama Anandako prApta hue zrIkRSNa vizvaksenako sAtha le apanI dvArikA nagarIko cale gaye // 16 // jAmbavatIke Agamanase rukmiNIko bhI harSa huA, isalie zrIkRSNane rukmiNoke mahalake samIpa hI jAmbavatIke lie sundara mahala diyA // 17 // jAmbavatIke bhAI vizvaksenakA sammAna kara use apane sthAnapara vidA kiyA aura pRthivItalameM durlabha bhogoMse jAmbavatIke sAtha kor3A karane lage // 18 // rukmiNI aura jAmbavatImeM jo proti prathama utpanna huI tho vaha paraspara eka-dUsareke mahalameM Ane-jAnese bar3hatI gayI tathA akhaNDa rUpameM pariNata ho gayI // 19 // usI samaya siMhaladvIpameM sUkSmabuddhikA dhAraka zlakSNaroma nAmakA rAjA rahatA thaa| use vaza karane ke lie kisI samaya kRSNane apanA dUta bhejA // 20 // dUtane vahAM jAkara aura zIghra hI vApasa Akara zrIkRSNako usake pratikUla honeko khabara dI aura sAtha hI yaha bhI khabara dI ki usake uttama lakSaNoMse yukta eka lakSmaNA nAmakI kanyA hai / / 21 / / tadanantara harSase yukta zrIkRSNa baladevake sAtha zIghra hI vahAM gye| vahA~ jAkara unhoMne snAna karaneke lie samudra meM AyI huI dIrghalocanA lakSmaNAko dekhA // 22 / / tadanantara apane rUpase usake cittako harakara aura mahAzaktizAlI drumasena nAmaka senApatiko yuddha meM mArakara zrIkRSNa usa rUpavatI lakSmaNAko hara lAye // 23 / / dvArikAmeM lAkara usake sAtha vidhipUrvaka vivAha kiyA aura jAmbavatIke mahalake samIpa use mahala 1. samutpatya ma. / 2. surUpeNa gha. / 3. sa ramatisma ka., kha., ga. /
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ catuzcatvAriMzaH sargaH tasyA bhrAtA mahAsenaH samAgatya nato harim / saMmAnya mAninA muktaH siMhaladvIpamabhyagAt // 25 // rASTravardhana ityAsItsurASTrAdhipatirnRpaH / ajAkhurI purI cAsya vinayA vanitottamA ||26|| tasyAM namucinAmnAbhUttanayo nayavikramI / tajayA ca susImAkhyA supImA vasudhA yathA // 27 // yuvarAjaH sa namuciH kSitivizrutapauruSaH / rAjJo'vamanyate mAnyAnabhimAnamahAgiriH ||28|| namucizva susImA ca samudra snAtumAgatau / hitena haraye tena nAradena niveditau // 29 // prabhAsatIrtha tIrasthasainyaM taM sIriNA hariH / gatvA nihatya hRtvA tAM kanyAM dvAravatImagAt ||30|| lakSmaNAbhavanAbhyaNaM sautraNaM bhuvanottamam / datvA sauvaM yathAraMsta sImantinyA susImayA // 31 // rASTravardhanarAjo'pi sutAyai suparicchadam / prajighAya rathebhAdiprAbhRtaM prabhave tathA // 32 // sindhudezAdhipo merurikSvAkukulavardhanaH / pure vItabhaye cAsoccandravatyasya mAminI // 33 // gaurI nAmAbhavattasyAM gaurI varNena kanyakA / gaurIva rUpiNI biMdyA gaurItirahiteva sA // 34 // dUtapreSaNapUrvaM sa meruH preSayati sma tAm / naimittikavacaHsmartA haraye hariNekSaNAm // 35 // pariNIya harigaurI manoharaNakAriNIm / susImAsadanAbhyaNaM prAdAtprAsAdamuccakaiH // 36 // ariSTapuranAthasya sIriNo mAtulasya tu / rAjJo hiraNyanAbhasya zrIkAntAyAM suyoSiti // 37 // de ramaNa karane lage ||24|| lakSmaNAkA bhAI mahAsena kRSNake pAsa Akara namrIbhUta huA aura mAnI kRSNa ke dvArA sammAna pUrvaka vidA pAkara apane siMhaladvIpako calA gayA // 25 // 535 usI samaya surASTra dezameM eka rASTravardhana nAmakA rAjA thA / ajAkhurI usakI nagarI thI aura vinayA nAmakI rAnI thI jo samasta striyoMmeM uttama thI ||26|| vinayA nAmaka rAnIse usake namuci nAmakA putra huA thA jo nIti aura parAkramakA bhaNDAra thA / isI prakAra eka susImA nAmakI putrI thI jo ki uttama somAse yukta pRthivIke samAna jAna par3atI thI ||27|| yuvarAja namucikA parAkrama samasta pRthivImeM prasiddha thA / vaha abhimAnakA mAno bar3A U~cA parvata thA aura mAnanIya rAjAoM kA nirantara tiraskAra karatA rahatA thA ||28|| eka dina yuvarAja namuci aura usakI bahana susImA donoM hI snAna karaneke lie samudrataTapara Aye / idhara hitakArI nAradane zrIkRSNa ke lie una donoMkI khabara dI ||29|| zrIkRSNa khabara pAte hI baladevake sAtha vahA~ gaye aura prabhAsa tIrtha ke tIrapara jisakI senA ThaharI huI thI aise usa namuciko mArakara tathA kanyA susImAko harakara dvArikA A gaye ||30|| vahA~ lakSmaNAke bhavanake samIpa suvarNamaya uttama mahala dekara usake sAtha icchAnusAra krIr3A karane lage ||31| tadanantara susImA ke pitA rAjA rASTravardhanane bhI putrI ke lie uttamottama vastrAbhUSaNa aura zrIkRSNa ke lie ratha, hAMthI AdikI bheMTa bhejI ||32|| usI samaya sindhudezake vItabhaya nAmaka nagarameM ikSvAku vaMzako bar3hAnevAlA meru nAmakA rAjA rahatA thA, usakI candravatI nAmakI bhAryA thI ||33|| usase usake eka gaurI nAmakI kanyA utpanna huI thI jo gauravarNakI thI, rUpavatI gaura vidyAke samAna thI athavA ItiyoMse rahita pRthivI samAna jAna par3atI thI ||34|| nimittajJAnIne batAyA thA ki yaha nauMveM nArAyaNa zrI kRSNa ko strI hogI, isalie usake vacanoMkA smaraNa rakhanevAle rAjA merune pahale to zrIkRSNake pAsa dUta bhejA aura usake bAda mRgalocanA gaurIko bhejA ||35|| zrIkRSNane manako haranevAlI gaurIko vivAhakara usake lie susImAke bhavana ke samIpa U~cA mahala pradAna kiyA || 36 || usI samaya baladeva ke mAmA rAjA hiraNyanAbha ariSTapura nagarameM rAjya karate the / unakI 1. yathA ma. / 2. ItirahitA gauriva pRthivI iva / 3. hariNekSaNA ma / 4. manoharaNasAriNIM ma /
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe padmAvatIM samutpannAM kanyAM padmAmiva svayam / svayaMvaragatAM zrutvA saMprAptau rAmakezavau // 38 // gauravamau dRSTAvanAvRSTipurassarau / prItyA hiraNyanAbhena svajanasnehavardhanI // 39 // pitrA hiraNyanAbhasya satrA prAvrajadagrajaH / puraiva revato nAmnA mahimnA yo vanazritaH // 40 // catasrastatsutAH kanyA revatI bandhumatyapi / sItA rAjIvanetrA ca tA dattAH soriNe purA // 41 // svayaMvare pravRtte'tra hRtvA padmAvatIM haThAt / raNazauNDAnmamardAzu zaurirAhavadakSiNaH // 42 // pariNIya sabhAya tau bhrAtarau bhrAtRbhiryutau / dvArikAmare mAyAtAvaraMsAta suropamau // 43 // gaurIgRhasamIpe ca padmAvatyai gRhaM hariH / pradAya pramadopetaH prasAdaparamo'bhavat // 44 // nayA~ puSkalAvatyAM gAndhAraviSaye'mavat / bhUbhRdindragiristasya merusatyabhidhA priyA // 45 // suto himagiristasyAM jAto himagiristhiraH / gAndhArI duhitA cArvI gandharvAdikalAdhikA // 46 // bhrAtrA hayapurIndrAya sumukhAya tato hariH / dIyamAnAM vidikhanA 'nAradAdaramAgatAt ||47|| gatvA himagiriM hatvA pratikUlaM raNAjire / tAM hRtvAnIya saumyAsyAmupayamya sasaMmadaH ||48 || padmAvatyA gRhopAnte gAndhAryai bhavanaM varam / vitIrya dhairyasaMpannAmenAM bhogairamAnayat ||49 || mahAdevIbhiriSTAbhiraSTabhiravarodhane / prasAdhitAbhirAzAbhiriva tAmirupAsitaH ||50|| vindan mogaphalaM bhUri govindaH puNyavRkSajam / saMdadajjanatAnandaM nananda puruSauruSaH || 51 || 536 zrIkAntA nAmakI uttama strI thI / usase unake padmAvatI nAmakI kanyA utpanna huI thI jo sAkSAt lakSmIke samAna jAna par3atI thI / ' usakA svayaMvara ho rahA hai' yaha sunakara anAvRSTi ke sAtha-sAtha baladeva aura kRSNa bhI vahA~ gaye || 37-38 || AtmIyajanoMke sAtha sneha bar3hAnevAle ina donoM ko rAjA hiraNyanAbhane bar3e gaurava aura premake sAtha dekhA ||39|| hiraNyanAbhakA bar3A bhAI revata jo pitA ke sAtha pahale hI dIkSita ho vanameM rahane lagA thA usakI cAra kanyAe~ 1 revatI, 2 bandhumatI, 3 sItA aura 4 rAjIvanetrA baladevake lie pahale hI dI jA cukIM // 40 - 41 // jaba padmAvatIkA svayaMvara hone lagA taba yuddhanipuNa zrIkRSNa, use haThapUrvaka hara le Aye aura raNameM jinhoMne zUravIratA dikhAyI unheM zIghra hI naSTa kara DAlA ||42 // tadanantara vivAha kara apanI-apanI striyoMko sAtha liye donoM bhAI, bhAiyoMke sAtha zIghra hI dvArikA Aye aura devoMke samAna krIr3A karane lage ||43|| harSita zrIkRSNa gaurIke mahalake samIpa padmAvatIke lie mahala dekara bahuta prasanna hue // 44 // usI samaya gAndhAra dezakI puSkalAvatI nagarI meM eka indragiri nAmakA rAjA rahatA thA / usakI merusatI nAmakI strI thii| usase usake himagirike samAna sthira himagiri nAmakA putra thA aura gAndhArI nAmakI sundarI putrI thI jo gandharva Adi kalAoM meM atyanta nipuNa thI / / 45-46 / / zIghratA se Aye hue nAradase zrIkRSNako jaba yaha vidita huA ki gAndhArIkA bhAI use hayapurIke rAjA sumukhako de rahA hai taba ve zIghra hI jAkara raNAMgaNa meM pratikUla . himagiriko mArakara gAndhArIko hara lAye evaM usa saumyamukhI ke sAtha vivAha kara bahuta harSita hue ||47-48 / unhoMne padmAvatI ke mahalake samIpa gAndhArIke lie uttama mahala diyA aura usa dhairyazAlinIko uttama bhogoMse sammAnita kiyA ||49 || isa prakAra jo vazIkRta ATha dizAoMke samAna una ATha iSTa paTTarAniyoMse antaHpura meM sadA sevita rahate the, jo puNyarUpI vRkSase utpanna bhogarUpI vizAla phalakA upabhoga karate the, jana-samUhako Ananda pradAna karate the, evaM prabala parAkrama ke dhAraka the aise zrIkRSNa samRddhiko prApta hue ||50-51 / / gautamasvAmI 1. araM zIghram / 2. nAradAt + aram + AgatAt /
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ 537 catuzcatvAriMzaH sargaH drutavilambitam kRtaraNaM paribhUya' puraHsthitaM ripugaNaM tRNavarakSaNamAtrataH / varavadhUvararatnamayatnataH zrayati bhavyajano jinadharmakRt // 52 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryasya kRtI jAmbavatyAdimahAdevIlAbhavarNano nAma catuzcatvAriMzaH srgH||44|| kahate haiM ki jinadharmako dhAraNa karanevAlA bhavya jIva yuddha meM sAmane khar3e zatruoMke samUhako kSaNamAtrameM tRNake samAna parAjita kara anAyAsa hI uttamottama strIrUpI ratnoMko prApta kara letA hai / / 52 / / isa prakAra ariSTanemi purANa ke saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMza purANameM jAmbavatI Adi mahAdeviyoM ke lAbha kA varNana karanevAlA cavAlIsavA~ sarga samApta huA // 44 / / 1. pravibhUya ma., g.| 68
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcacatvAriMzaH sargaH atha prAptA mahAvAstadA dvAravatIM purIm / bhAgineyA dazArhANAM prasiddhAH paJca pANDavAH // 1 // yudhiSThiro'rjuno jyeSTho bhImaseno mahAbalaH / nakulaH sahadevazca paJcaite pANDunandanAH // 2 // 'mAgadho'trAntare'prAkSItprAJjalirgaNanAyakam / anvaye bhagavan ! kasya pANDuH pANDavanandanAH // 3 // gaNyAha kururAjAnAmanvavAye mahodaye / zAntikunthvaranAmAno yatra tIrthaMkarAstrayaH // 4 // AditaH kuruvaMzyAnAM caturvargopasevinAm / katicinmAgadhAkhyAmi zRNu nAmAni bhUbhRtAm // 5 // kurujAGgaladezasya kurubhUmisamasya hi / abhUtAM bhUSaNe bhUpau yau hAstinapure pare // 6 // zreyAn somapramazceti kuruvaMzavizeSakau / nAbheyasamakAlau tau dAnadharmasya nAyakau // 7 // tatra somaprabhasyAbhUtkumAro 'jayanAyakaH / meghasvarassa evAtra bharatena kRtAbhidhaH // 8 // tasmAtkururabhUttasmAtkurucandrastu nandanaH / tataH zubhaMkaro rAjA jAto dhRtikarastataH // 9 // rAjJAM koTiSu kAlena samatItAsu bhUriSu / jinAntareSu cAnekasAgaropamakoTiSu // 10 // dhRtidevo dhRtikaro gaGgadevAdayastathA / dhRtimitraSTatikSema suvata vrAtamandarAH // 11 // zrIcandrasupratiSThAthA vyatItAH zatazo nRpAH / dhRtapadmo ghRtendrazca dhRtavIryaH pratiSThitaH // 12 // ityAdiSu vyatIteSu dhRtidRSTiSTetidyutiH / dhRtiprItikarAdyAzca vyatItAH kuruvaMzajAH // 13 // tato bhramaraghoSAkhyo harighoSo haridhvajaH / sUryaghoSaH sutejAzca pRthuzca pRthivIpatiH // 14 // imavAhananAmAdyAH samatItAstato nRpAH / vijayAkhyo mahArAjo jayarAjastato'bhavat // 15 // athAnantara kisI dina yAdavoMke bhAneja mahAparAkramI, rAjA pANDuke putra yudhiSThira, arjuna, mahAbalavAn bhImasena, nakula aura sahadeva ye pAMcoM pANDava dvArikApurI Aye // 1-2 // isI bIca meM rAjA zreNikane hAtha jor3akara gautamagaNadharase pUchA ki he bhagavan ! pANDu aura pANDava kisake vaMza meM utpanna hue haiM ? || 3 || gautamasvAmIne kahA ki pANDu aura pANDava kuruvaMzameM hue haiM jisameM ki zAnti, kunthu aura ara ye tIna tIrthaMkara hue haiM ||4|| he magadhezvara ! aba maiM prArambhase lekara caturvargakI sevA karanevAle kuruvaMzI rAjAoMke kucha nAma kahatA hU~ suno ||5|| zobhA meM devakuru - uttarakurukI tulanA karanevAle kurujAMgala dezake hastinApura nagara meM jo AbhUSaNasvarUpa zreyAn aura somaprabha nAmake do rAjA hue the ve kuruvaMzake tilaka the, bhagavAn vRSabhadevake samakAlIna the aura dAnatIrthaMke nAyaka the || 6 - 7|| unameM somaprabhake jayakumAra nAmakA putra huaa| vaha jayakumAra hI Age calakara bharata cakravartIke dvArA 'meghasvara' isa nAmase sambodhita kiyA gayA ||8|| jayakumArase kuru putra huA / kuruke kurucandra, kurucandra ke zubhaMkara aura zubhaMkara ke dhRtikara putra huA ||9 // tadanantara kAlakramase aneka karor3a rAjA aura aneka sAgara pramANa tIrthaMkaroMkA antarAla kAla vyatIta ho jAnepara dhRtideva, dhRtikara, gaMgadeva, dhRtimitra, dhRtikSema, suvrata, vrAta, mandara, zrIcandra aura supratiSTha Adi saikar3oM rAjA hue| tadanantara dhRtapadma, dhRtendra, dhRtavIryaM pratiSThita Adi rAjAoMke ho cukanepara dhRtidRSTi, dhRtiMdyuti, dhRtikara, prItikara Adi hue ||10 - 13|| tatpazcAt bhramaraghoSa, harighoSa, haridhvaja, sUryaghoSa, sutejas, pRthu aura ibhavAhana Adi rAjA hue| tadanantara vijaya, mahArAja aura jayarAja hue // 14- 15 / / inake / pazcAt usI 1. zreNikaH / 2. jananAyakaH ma / 3. dhRtikSetra ma. /
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcacatvAriMzaH sargaH 539 tataH sanatkumAro'bhUJcaturthazcakravartinAm / rUpapAzasamAkRSTasurabodhitadIkSitaH // 16 // sukumAraH sutastasya tasmAdvarakumArakaH / vizvo vaizvAnarazcAmadvizvaketurbrahadadhvajaH // 17 // vizvasenastato jAto yasyairA prANavallabhA / tatsutaH paJcamazcakrI zAntiH SoDazatIrthakRt // 18 // nArAyaNo narahariH prazAntiH zAntivardhanaH / zAnticandraH zazAGkAGkaH kuruzca kuruvaMzajAH // 19 // evamAdye vatIteSu sUryo'bhUdyasya bhAminI / zrImatI tIrthakRtkunthustayozcakradharo'pi saH // 20 // atikrAnteSu bhUpeSu tato'pi bahuSu kramAt / rAjA sudarzano jAto yasya mitrA priyAganA // 21 // tayorara iti khyAtaH saptamazcakravartinAm / kRtI tIrthakarANAMca yato'STAdazasaMkhyakaH // 22 // tataH sucAruzcAruzca cArurUpo'tha vIryavAn / cArupAstathAnyeSu samatIteSu rAjasu // 23 // padmamAlaH subhaumazca jAtaH padmaratho nRpaH / tatazcakrI mahApadmo viSNupadmo tu tatsutau // 24 // supadmaH padmadevazca kulakIrtistataH paraH / kIrtiH sukIrtikIrtI tau vasukIrtizca vIryavAn // 25 // vAsuki savAbhikhyo vasuH suvasureva ca / puruvaMzazriyo nAthaH zrIvasuzca vasuMdharaH // 26 // jajJe vasurathastasmAdindravIyazca vIryavAn / citro vicitro vIryo'tha vicitro'pi mahAbalaH // 27 // tato vicitravIryo'bhattatazcitraratho nRpaH / mahAratho vRtaratho vRSAnanto vRSadhvajaH // 28 // zrIvrato vratadharmA ca dhRto dhAraNa eva ca / mahAsaraH pratisaraH zaraH pArazaro nRpaH // 29 // . zaradvIpazca rAjAsau dvIpo dvIpAyano nRpaH / suzAntiH zAntibhadrazca zAntiSaNazca bhapatiH // 30 // bhartA yojanagandhAyA rAjaputryAstu zantanuH / tanayaH zantanobhUbhRddhatavyAsa iti smRtiH // 31 // tadharmA tatastasya tanayo'pi todayaH / tatejA tayazA tamAno to nRpaH // 32 // tato'pi dhRtarAjo'bhattasya tisraH priyAGganAH / ambikAmbAlikAmbAkhyA vedyAmijanasaMbhavAH // 33 // dhRtarASTrazca pANduzca vidurazca vidAM varaH / yathAkramamamI tAsAM tisRNAM tanayAstrayaH // 3 // vaMzameM caturtha cakravartI sanatkumAra hue jo rUpapAzase khiMcakara Aye hue devoMke dvArA sambodhita ho dIkSita ho gaye the // 16 // sanatkumArake sukumAra nAmakA putra huaa| usake bAda varakumAra, vizva, vaizvAnara, vizvaketu aura bRhaddhvaja nAmaka rAjA hue| tadanantara vizvasena rAjA hue jinakI strIkA nAma airA thaa| inhIMke paMcama cakravartI aura solahaveM tIrthaMkara zAntinAtha hue // 17-18 // inake pazcAt nArAyaNa, narahari, prazAnti, zAntivardhana, zAnticandra, zazAMkAMka aura kuru rAjA hue ||19|ityaadi rAjAoMke vyatIta honepara isI vaMzameM sUrya nAmaka rAjA janakI strIkA nAma zrImatI thaa| una donoMke bhagavAna kanthanAtha utpanna hae jo tIrthaMkara bhI the aura cakravartI bhI the / / 20 / / tadanantara krama-kramase bahuta rAjAoMke vyatIta ho jAnepara sudarzana nAmaka rAjA hue jinakI strIkA nAma mitrA thaa| inhIM donoMke saptama cakravartI aThArahaveM tIrthaMkara aranAtha hue // 21-22 / / unake bAda sucAru, cAru, cArurUpa aura cArupadma rAjA hue| tadanantara anya rAjAoMke ho cakanepara isI vaMzameM padmamAla, subhauma aura padmaratha rAjA hue| unake bAda mahApadma cakravartI hue / unake viSNu aura padma nAmaka do putra hue / / 23-24 / / tadanantara supadma, padmadeva, kulakoti, kIrti, sukIti, kIrti, vasukIrti, vAsuki, vAsava, vasu, suvasu, zrIvasu, vasundhara, vasuratha, indravIrya, citra, vicitra, vIrya, vicitra, vicitravIrya, citraratha, mahAratha, dhRtaratha, vRSAnanta, vRSadhvaja, zrIvrata, vratadharmA, dhRta, dhAraNa, mahAsara, pratisara, zara, pArazara, zaradvIpa, dvIpa, dvopAyana, suzAnti, zAntibhadra, zAntiSeNa, yojanagandhA rAjaputrIke bhartA zantanu aura zantanuke rAjA dhRtavyAsa putra hue // 25-31 / / tadanantara dhRtadharmA, dhRtodaya, dhRtateja, dhRtayaza, dhutamAna aura dhRta hue| dhRtake dhRtarAja nAmaka putra huaa| usako ambikA, ambAlikA aura ambA nAmakI tIna striyA~ thIM jo uccakulameM utpanna huI thIM // 32-33 / / unameM ambikAse dhRtarASTra,
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ 540 harivaMzapurANe mISmo'pi zantanoreva saMtAne rukmaNaH pitA / yasya gaGgAbhidhA mAtA rAjaputrI pavitradhIH // 35 // dhRtarASTrasya tanayA duryodhanapurassarAH / nayapauruSasaMpannAH parasparahite ratAH // 36 // pANDoH kuntyAM samutpannaH karNaH kanyAprasaMgataH / yudhiSThiro'rjano mIma UDhAyAmabhavaMstrayaH // 37 // nakulaH sahadevazca kulasya tilako sutau / madyAmadristhirau jAto paJca te pANDunandanAH // 38 // pANDau svarga gate devyA bhavyAM ca jinadharmataH / pANDavA dhArtarASTrAzca rAjye'bhavanvirodhinaH // 39 // vimajya kauravaM rAjyaM bhuJjatAM samabhAgataH / paJcAnAmekatasteSAmitareSAM tathaikataH // 40 // bhISmazca viduro droNo madhyasthAH zakuniH punaH / mantrI duryodhanasyeSTAH zazaromAdayastathA // 41 // ajayaM saha karNena vayaM duryodhanasya tu / jarAsandhena naibhRtyaM nibhRtasyAbhavattarAm // 42 // mArgavAcAryakaM droNo dhanurvedavizAradaH / kaunteyadhArtarASTrANAM cakre madhyasthabhAvataH // 43 // mArgavAcAryavaMzo'pi zRNu zreNika varNyate / droNAcAryasya vikhyAtA ziSyAcArya paramparA // 44 // AtreyaH prathamastatra tacchiSyaH kauthumiH sutaH / tasyAbhUdamarAvataH sitastasyApi nandanaH // 40 // vAmadevaH sutastasya tasyApi ca kapiSThalaH / jagatsthAmA saravarastasya ziSyaH zarAsanaH // 46 // tasmAdrAvaNa ityAsIttasya vidrAvaNaH sutaH / vidrAvaNasuto droNaH sarvabhArgavavanditaH // 47 // azvinyAmabhavattasmAdazvatthAmA dhanurdharaH / raNe yasya pratispardhI pArtha eva dhanurdharaH // 48 // ambAlikAse pANDu aura ambAse jJAnizreSTha vidura ye tIna putra hue // 34 // bhISma bhI zantanuke hI vaMzameM utpanna hue the| dhRtarAjake bhAI rukmaNa unake pitA the aura pavitra buddhiko dhAraNa karanevAlI rAjaputrI gaMgA unakI mAtA thI // 35 // rAjA dhRtarASTrake duryodhana Adi sau putra the jo naya-pauruSase yukta tathA paraspara eka dUsareke hita karanemeM tatpara the / / 36 / / rAjA pANDukI strIkA nAma kuntI thA, jisa samaya rAjA pANDune gandharva vivAha kara kuntIse kanyA avasthAmeM sambhoga kiyA thA usa samaya karNa utpanna hue the aura vivAha karane ke bAda yudhiSThira, arjuna aura bhIma tIna patra hae // 37 // inhIM pANDako mAdrI nAmakI dUsarI strI thI usase nakala aura sahadeva ye do putra utpanna hue| ye donoM hI putra kulake tilakasvarUpa the aura parvatake samAna sthira the| yudhiSThirako Adi lekara tIna tathA nakula aura sahadeva ye pA~ca pANDava kahalAte the / / 38|| jaba rAjA pANDu aura rAnI mAdrI jina-dharmake prasAdase svargavAsI ho gaye taba pANDava aura duryodhanAdi dhArtarASTra rAjya-viSayako lekara eka dUsareke virodhI ho gaye // 39 // jaba inakA virodha bar3hane lagA taba bhISma, vidura, droNa, mantrI zakuni tathA duryodhanake mitra zazaroma Adine madhyastha banakara kauravoMke rAjyake barAbara do bhAga kara diye| eka bhAga yudhiSThira Adi pA~ca pANDavoMko milA aura dUsarA bhAga duryodhana Adi sau kauravoMko prApta haA // 40-41 / / idhara duryodhanakI karNake sAtha uttama mitratA ho gayI aura jarAsandhake sAtha sthira baiThakeM hone lagIM // 42 // droNAcArya dhanurvidyAmeM atyanta nipuNa the aura ve madhyastha-bhAvase pANDavoM tathA kauravoMke lie bhArgavAcAryakA kAma karate the arthAt donoMko samAna rUpase dhanurvidyAkA upade dete the // 43 // gautamasvAmI kahate haiM ki he zreNika ! droNAcAryakI ziSya aura AcAryokI paramparA to prasiddha hai ataH use chor3a bhArgavAcAryakI vaMzaparamparAkA varNana karatA hU~ use suna / / 44 // bhArgavakA prathama ziSya Atreya thA, usakA ziSya kothumi putra thA, kauthumikA amarAvarta, amarAvartakA sita, sitakA vAmadeva, vAmadevakA kapiSThala, kapiSThalakA jagatsthAmA, jagatsthAmAkAra saravarakA zarAsana, zarAsanakA rAvaNa, rAvaNakA vidrAvaNa aura vidrAvaNakA putra doNAcArya thA jo samasta bhArgava vaMziyoM ke dvArA vandita thA-saba loga use namaskAra karate the|45-47|| droNAcArya 1. nairvatyaM g.| 2. kauNDiniH m.| 6. kapiSTakaH m,|
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ 141 paJcacatvAriMzaH sargaH pArthapratApavijJAnamAtsaryopahatA atha / duryodhanAdayaH katu saMdhidUSaNamudyatAH // 49 // paJca kauravarAjyArdhamekataH zatamekataH / bhuJjanti kimito'nyatsyAdanyAyyamiti te jaguH // 50 // samudrA iva casvArastataH paruSavAyubhiH / api prasannagammorAH kSumitAH pANDunandanAH // 51 // chAdayAmi dviSacchelaM zaradhArAbhirucchruitam / ityutthito'rjuno'mbhodaH zamito'grajavAyunA // 52 // dRSTyA dahAmi dAyAdazatamityuditaM bruvan / mantreNAzIzamajjyAyAn sphuradImabhujaGgamam // 53 // ahitApakulAntAya nakulo'pi kRtodyamaH / jyeSThena sanayaM ruddho bhujapanjarayantritaH // 54 // masmayAmi laghu dveSivanakhaNDamiti jvalan / azAmi jyeSThameghena sahadevadavAnalaH // 55 // vasatAM zAntacittAnAM dinaiH katipayairapi / prasuptAnAM gRhaM teSAM dIpitaM dhRtarASTrajaiH // 56 // vibudhya sahasA mAtrA satrA te paJcapANDavAH / suraGgayA viniHsRtya gatAH kApyapamIravaH // 5 // tato'parAgo lokasya jAto duryodhanaM prati / ka vA pApAnurAgAvye nAparAgaH sato bhavet // 5 // ko azvinI nAmaka strIse azvatthAmA nAmaka putra huA thaa| yaha azvatthAmA bar3A dhanurdhArI thA aura yuddha meM eka arjuna hI usakA pratispardhI thA-arjuna hI usakI barAbarI kara sakatA thA anya nahIM // 48 // tadanantara arjunake pratApa aura vijJAnase IrSyA rakhanevAle duryodhana Adi kaurava sandhimeM doSa lagAneke lie udyata ho gaye arthAt arjunake lokottara pratApa aura anupama sUjha-bUjhase IrSyA kara kaurava loga rAjyake viSayameM pahale jo sandhi ho cukI thI usameM doSa lagAne lage / / 49 / / ve kahane lage ki koravoMke Adhe rAjyako eka ora to sirpha pAMca-pANDava bhogate haiM aura eka ora Adhe rAjyako hama so bhAI bhogate haiM-isase bar3hakara anyAyapUrNa kArya aura kyA hogA? // 50 // duryodhanAdikakA yaha vicAra pANDavoMne bhI sunaa| pANDavoMmeM yudhiSThira zAntipriya vyakti the ataH unhoMne isa ora kucha dhyAna nahIM diyA parantu zeSa cAra pANDava prasanna tathA gambhIra honepara bhI usa taraha kSobhako prApta ho gaye jisa taraha ki pracaNDa vAyuse cAroM dizAoMke cAra samudra kSobhako prApta ho jAte haiM // 51 // arjunarUpI megha yaha kahatA huA uThakara khar3A ho gayA ki maiM uThate hue isa zatrurUpI parvatako bANarUpI jalakI dhArAse abhI hAla AcchAdita kiye detA hU~ parantu yudhiSThirarUpI vAyune use zAnta kara diyA / / 52 // bhImarUpI bhujaMga yaha kahakara uTha khar3A huA ki maiM so-ke-sau hissedAroMko apanI dadhise abhI bhasma kiye detA hU~ paranta baDe bhAI yadhiSThirane use mantrake dvArA zAnta kara diyA // 53 // nakula bhI, nakUla ( nevalA) ke samAna zatrurUpI soke santApadAyI kulakA anta karaneke lie udyama karane lagA parantu agraja-yudhiSThirane use apane bhujarUpo piMjaremeM kaida kara roka rakhA // 54 // aura sahadevarUpI dAvAnala yaha kahatA huA dedIpyamAna hone lagA ki maiM zatrurUpI vanakhaNDako abhI hAla bhasma kiye detA hU~ parantu bar3e bhAIyudhiSThirarUpI meghane use zAnta kara diyA // 55 // tadanantara saba pANDava zAntacitta hokara rahane lge| kucha dinoM bAda jaba ve gaharI nIMdameM so rahe the taba kauravoMne unake gharameM Aga lagavA dI // 56 // sahasA unakI nIMda khula gayI aura pAMcoMke pAMca pANDava mAtAko sAtha le suraMgase nikalakara nirbhaya ho kahIM cale gaye // 57 // isa ghaTanAse janatAkA duryodhanake prati vidveSa umar3a par3A so ThIka hI hai kyoMki pApameM anurAga rakhanevAle kisa puruSapara sajjanoMko vidveSa nahIM hotA? arthAt sabhIpara hotA hai // 58 / / 1. rAjyArthaM ma., g.| 2. ahitAnAM zatrUNAmapakRSTaM kulamapakulaM tasyAntastasmai, pakSe tApenopalakSitaM kulaM tApakulaM ahInAM sarpANAM yat tApakulaM tasyAntastasmai / 3. nakulaH pANDava: pakSe nakulo jantuvizeSaH / 4. zAntaH kRtH|
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe pralInAneva tAnmatvA pANDavAn gotrajAstataH / nivRttA iva te tasthuH kRtakAlocitakriyAH // 59 // nadIM gaGgAM samuttIrya kaunteyAstu mahAdhiyaH / kRtaveSaparAvartAste pUrvAM dizamAzritAH // 60 // kuntIgativazenaite gacchantaH sukhamicchayA / kauzikAkhyAM purIM prAptA varNo yatra narezvaraH // 61 // tasya prabhAvatI mAryA sutA kusumakomalA / janAnurAgatastAMstAn zrutvA dRSTavatI tadA // 62 // yudhiSThirakumArendudarzanena sudarzanA / kanyA kumudvato dhanyA vikAsamagamatparam // 63 // acintayadasau tasya bhAvinI priyabhAminI / iha janmani me bhUyAdayameva paro varaH // 64 // jJAtvAbhiprAyamasyAH sa saMjAtapremabandhanaH / AzAbandhaM pradarzyAgAtsaMjJayaiva karagrahe // 65 // pratIkSamANayA tasya tathA bhUyaH samAgamam / nIyate sma vinodaiH svaiH kAlaH kanyAjanocitaiH // 66 // tataste lalitAkArAH svabhAvena sahodarAH / dvijaveSabhRto jagmurjanacittApahAriNaH // 67 // AsanaM zayanaM teSAM bhojanaM ca manoharam / sukhenaiva supuNyAnAmacintitamabhUttadA // 68 // punastApasaveSeNa prAptAH zleSmAntakaM vanam / te tApasAzrame ramye vizazramurihArcitAH // 69 // vasuMdharapurezasya vindhyasenasya dehajA / vasantasundarInAmnA narmadAjAsti tatra ca // 10 // yudhiSThirAya sA dattA puraiva gurubhirvarA / dagdhavArtAmupazrutya ninditasvapurAkRtA // 71 // janmAntare'pi kAGkSantI tasya kAntasya darzanam / tapazcaritumArabdhA tatra sA tApasAzrame // 72 // 542 tadanantara kuTumbake logoMne samajhA ki pANDava to isI AgameM bhasma ho cuke haiM isIlie ve maraNottarakAla honevAlI kriyAoMko kara nizcinta - jaise hokara rahane lage // 59 // idhara mahAbuddhimAn pANDava gaMgA nadIko pAra kara tathA veSa badalakara pUrva dizAkI ora gaye || 60 || mAtA kuntI dhIre-dhIre cala pAtI thI isalie ve usakI cAlake anusAra icchApUrvaka sukhase dhIre-dhIre calate hue usa kauzika nAmakI nagarImeM pahu~ce jahAM varNaM nAmakA rAjA rahatA thA // 61 // rAjA varNakI strIkA nAma prabhAvatI thA aura usase usake kusumakomalA nAmakI putrI utpanna huI thI / pANDavoMpara logoMkA adhika anurAga thA isalie kusumakomalAne bhI unakA nAma sunA tathA unheM dekhA || 62 // | vaha bhAgyazAlinI sundara kanyArUpI kumudinI, yudhiSThirarUpI candramAko dekhanese parama vikAsako prApta ho gayI ||63 || jo yudhiSThirakI priya strI honevAlI thI aisI kanyA kusumakomalA unheM dekha manameM vicAra karane lagI ki isa janmameM mere yahI uttama pati hoM ||64 // kanyAke abhiprAyako jAnakara yudhiSThira ke bhI premarUpI bandhana samutpanna ho gayA aura ve izAre se vivAhakI AzA dikhA Age cale gaye || 65 // kusumakomalA, unake punaH samAgamakI pratIkSA karatI huI kanyAjanoMke yogya vinodoMse samaya bitAne lagI // 66 // tadanantara jo svabhAvase hI sundara AkArake dhAraka the aise ve pAMcoM bhAI brAhmaNakA veSaM rakha, manuSyoMke cittako harate hue Age cale ||17|| ve saba mahApuNyazAlI jIva the isalie usa ajJAtavAsa ke samaya bhI unheM manohara Asana, zayana aura bhojana sukhapUrvaka acintita rUpase prApta hote rahate the || 68|| tatpazcAt ve tApasake veSameM zleSmAntaka nAmaka vanameM pahu~ce vahA~ tApasoMke sundara tapovanameM unhoMne vizrAma kiyA aura tApasoMne unakA acchA satkAra kiyA / / 69 / / usa Azrama meM vasundharapurake rAjA vindhyasenakI vasantasundarI nAmakI putrI, jo ki narmadA nAmaka strIse utpanna huI thI rahatI thI // 70 // yaha kanyA gurujanoMne yudhiSThira ke lie pahale hI de rakhI thI parantu jaba unake jala jAnekA samAcAra sunA taba vaha apane pUrvakRta karmakI nindA karatI huI isa icchAse ki 'una prANanAthakA darzana isa janma meM na ho sakA to janmAntara meM ho', tapasviyoMke usa Azrama meM tapa karane lagI thI / / 71-72 // 1. -mAsutAH ma / 2 tAstAn ma / 3. narmadAyAzca tatra ca ka / narmadAyAsti ga, gha, Ga. /
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ patracatvAriMzaH sargaH udArarUpalAvaNyA dukUlapaTasATikA / jaTilA vaTazAkheva snigdhacchAyA myarAjata // 73 // AkarNAyatanetrAbhyAM svadhareNa mukhendunA / jaghanastanamAreNa mano harati tApasI // 7 // pUjyA tApasalokasya sakalasya tapovanam / akarotpAvanaM tanvI candralekheva nirmalA // 75 // kaunteyAnAM kRtAtithyA tApasocitavRttimiH / jahAra hArivAkyAsau kSutpipAsApathazramam // 76 // kuntI papraccha tAM prItyA bAle ! kmlkomle| nave vayasi vairAgyaM kuto jAtemativrate // 7 // iti sAnunayaM praSTA rAjaputrI jagau girA / mano madhurayA teSAM harantI hariNekSaNA // 7 // sAdhu pRSTaM tvayA pUjye ! zrUyatAmatra kAraNam / sajjano hi manoduHkhaM niveditamudasyati // 79 // kauravAya puraivAhaM kaunteyAyAgrajAya hi / svabhAvodAraceSTAya gurubhirviniveditA // 40 // samAtRbhrAtRkasyAsya madapuNyaprabhAvataH / zrutvA vArtA janebhyo yA na smartumapi zakyate // 41 // dAhaduHkhamRtaM kAntaM yuktaM tenaiva varmanA / anumata tu tApasye zaktihInatayA sthitA // 8 // nizamyeti vacaH saumyA sA jagau mAvinI snuSAm / kRtaM bhadraM svayA madre kurvantyA prANarakSaNam // 43 // anyathA cintayatyeSa mitre mitrajano jane / anyathA vidhirapyasmAdayaMte dIrghadarzitA // 44 // kalyANahetavaH prANAH kalyANi! mama vAkyataH / tapasyasyApi dhAryantAM jIvannI madramApsyasi // 85 // vaha atizaya rUpa aura lAvaNyakI dhAraka thI. sandara svaccha sADIse sazobhita thI. zirapara jaTAeM rakhAye huI thI aura snigdha kAntise sahita thI isalie pAyoMko dhAraNa karanevAlI snigdha chAyAse sahita vaTavRkSako zAkhAke samAna suzobhita ho rahI thI // 73|| vaha tApasI kAnoM taka lambe netra, sundara oTha, mukharUpI candramA evaM nitamba aura stanoMke bhArase sabakA mana haratI thI // 74|| vaha samasta tApasoMke dvArA pUjya thI, candramAkI kalAke samAna kRza tathA nirmala thI aura apane AvAsase usa tapovanako pavitra karatI thI // 75 / / madhura vacana bolanevAlI usa tApasIne tApasoMke yogya vRttise pANDavoMkA atithi-satkAra kiyA tathA unakI bhUkha-pyAsa aura mArgako thakAvaTako dUra kiyA // 76 / / eka dina kuntIne bar3e premase usase pUchA ki he kamalake samAna komalAMgo beTI ! tujhe nayI avasthAmeM hI vairAgya kisa kAraNase ho gayA hai jisase tUne yaha kaThina vrata dhAraNa kara rakhA hai ? ||77|| isa prakAra snehake sAtha pUchI jAnepara mRganetrI rAjaputrI manohara vANIse unakA mana haratI huI bolI ki he pUjye ! Apane ThIka pUchA hai, mere vairAgyakA kAraNa sunie kyoMki sajjana puruSa batAye hue manake duHkhako dUra kara dete haiM // 78-79 // mere gurujanoMne mujhe svabhAvase uttama ceSTAke dhAraka pANDavoMke bar3e bhAI yudhiSThirake lie pahale hI de rakhA thA // 80 // parantu mere pApake prabhAvase mAtA aura bhAiyoMke sAtha unake viSayakA jo samAcAra logoMse sunA hai usakA smaraNa bhI nahIM kiyA jA sakatA // 81 // 'merA pati dAhake duHkhase marA hai isalie mujhe bhI usI mArgase maranA yukta thA parantu maiM zaktihIna honeke kAraNa usa mArgase mara nahIM sakI isalie tapasyA karane lagI hU~' // 82 // ___ tApasIke vacana suna use honahAra putravadhU jAna saumya svabhAvakI dhAraka kuntIne kahA ki he bhadre ! tUne bahuta uttama kiyA jo prANoMkI rakSA kI // 83 // mitrajana, mitrajanake viSayameM kucha anya vicAra karate haiM aura bhAgya usase viparIta kucha anya hI kArya kara detA hai isalie dIrghadarzitAkI AkAMkSA kI jAtI hai / / 84 // he kalyANi ! prANa kalyANake kAraNa haiM isalie mere 1. suSTha adharaH svadharaH tena / 2. jAtamitivrate m.| 3. dUrIkaroti / 4. cintayatyeSA ma., pa., ga., ng| 5. dayate ma., gha., ga., Ga: |
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe tadevAnvavadatpANDoH prathamastanayo yataH / dharmaM cAkathaya yuktamaNuzIlaguNavataiH // 86 // parasparaM samAlApe manaH prItikare'nayoH / vartamAne tadA kanyA manasAmanyateti sA // 87 // rAjalakSaNayuktaH sa kiM syAdeSa yudhiSThiraH / samAtRko'nuzAstIha mAmatIva kRpAnvitaH // 88 // sarvathA mama puNyena gaNyena tapasApi ca / satyasandhaH priyo jIvyAdanAha tirihodyamI // 89 // 144 yAsavastu yuktAnAM punardarzanamastviti / sammAnitAH priyAlA pairayurasthAzca sAzayA // 90 // samudravijayaH zrutvA svasRsvastrIyamAraNam / mAraNAya kurUNAM sa prAptaH kupitamAnasaH // 91 // jarAsandhastataH prApya svayameva mahAdaraH / yadUnAM kauravANAM ca saMdhimApAdya yAtavAn // 92 // ito'pi tApasAkAraM tyaktveti dvijaveSiNaH / prayAnto bhrAtaraH kuntyA prApurIhApuraM param // 93 // mImaseno mahAbhImaM bhRGgAmaM bhRGgarAkSasam / manujAzanamudvAsya 'tatrAsa trAsamaGginAm // 94 // vItabhIbhyaH prajAbhyaste prAptapUjAH samAtRkAH / vrajantaH svecchayA prApustrizRGgAkhyaM mahApuram // 95 // pracaNDavAhanastatra pracaNDazcaNDakarmaNAm / AsInRpatirasyeSTA vanitA vimalaprabhA // 96 // rUpAtizaya saMpUrNAH pUrNacandrasamAnanAH / kalApAramitAH sarvAstayorduhitaro daza ||17|| kahane se tU tapasyA karatI huI bhI inheM avazya dhAraNa kara / yadi jIvita rahegI to kalyANako avazya prApta karegI // 85 // pANDuke prathama putra - yudhiSThira ne bhI mAtA kuntIke hI vacanoMkA anuvAda kiyA - vahI bAta kahI aura aNuvrata, zIlavrata tathA guNavratoMse yukta dharmakA upadeza diyA // 86 // usa samaya yudhiSThira tathA kanyAkA, manameM prIti utpanna karanevAlA jo paraspara vArtAlApa huA thA usase kanyAne manameM yaha samajhA arthAt yaha zaMkA usake manameM utpanna huI ki kyA yaha rAjAoMke lakSaNoMse yukta vahI yudhiSThira haiM jo dayAse yukta ho mAtAke sAtha yahA~ mujhe atyadhika upadeza de rahe haiM ? mere puNya athavA gaNanIya AdaraNIya tapase hI yahAM prakaTa hue haiN| ye dRr3hapratijJa aura udyamI priya, kumAra yahA~ binA kisI AghAtase cira kAla taka jIvita raheM / 87-89 // yudhiSThira Adi pANDava jaba vahAMse jAne lage taba usa kanyAne 'Apa ziSTa janoMkA phirase darzana prApta ho' yaha kaha madhura vArtAlApase unakA sammAna kiyaa| ve cale gaye aura kanyA yudhiSThirakI prAptiko AzAse usI tapovanameM rahane lagI // 90 // idhara jaba rAjA samudravijayane sunA ki duryodhanane hamArI bahana tathA bhAnajoMko mahalameM jalAkara mAra DAlA hai taba ve kupita ho kauravoMko mAraneke lie Aye // 91 // tadanantara mahAn Adarase yukta jarAsandhane svayaM Akara yAdavoM aura kauravoMke bIca sandhi karA dii| sandhi karAkara jarAsandha apanI rAjadhAnIko calA gayA // 92 // idhara pANDava tApasoMkA veSa chor3a sAmAnya brAhmaNake veSameM vicaraNa karane lage aura mAtA kuntI ke sAtha calate-calate saba IhApura nAmaka uttama nagara meM pahu~ce // 93 // vahA~ eka bhramara ke samAna kAlA bhRMgarAkSasa nAmakA mahAbhayaMkara narabhojI rAkSasa manuSyoMko duHkhI kara rahA thA so bhImasenane use naSTa kara vahA~ke nivAsiyoMkA bhaya dUra kiyA ||14|| jinakA bhaya naSTa ho gayA thA aise prajAke logoMne mAtAsahita pANDavoMkA khUba satkAra kiyA / tadanantara icchAnusAra calate hue veTiMga nAmaka mahAnagara meM pahu~ce ||95|| vahAM krUrakarmA manuSyoMke lie tIvra daNDa denevAlA pracaNDavAhana nAmakA rAjA thaa| usakI vimalaprabhA nAmako priya strI thI // 96 // una donoM ke daza putriyA~ thIM jo sabakI - saba rUpake atizayase yukta, pUrNa candramAke samAna mukhavAlI aura 1. - danyAhati ma / 2. sammAnitA ma / 3. 91-92 - tamau zloko kanpustake kenApi rekhAM dattvA nyakkRtau / 4. tatra + Asa / tatra = nagare, aGginAM trAsam, Asa = kSiptavAn / 5. prAptapUjA ma. /
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcacatvAriMzaH sargaH bhAcA guNapramA tAsu suprabhA hIzriyau ratiH / padmA cendIvarA vizvAcaryA cAzokayA saha // 18 // yudhiSThirAya tAH sarvAH pUrvameva niveditAH / labdhvA tasyAnyathA vArtAmaNuvratadharAH sthitAH // 19 // ibhyo'pi priyamitrAkhyastatra puryA saparyayA / anvavartata kaunteyAna puruSAntaraviddhanI / / 10 / / sominI mAminI tasya kanyA nayanasundarI / saundaryeNa svarUpeNa nayanAnandadAyinI // 10 // yudhiSTirAya vIrAya prAgeva pratipAditA / rAjapudhyo yathA pUrvAstathA sA tadgatA sthitAM // 10 // rAjA sabhArya ibhyazca mahApuruSavedinau / kuntIputrAya tAH kanyA jyAyase dAtumicchataH // 103 / / tAstu nizcintacittatvAdanyalokagato'pi hi / sa eSa patirasmAkamiti necchanti taM dvijam / / 104 // tato'pi nagarAdhAtA nagarAjasthirAtmakAH / prAptAzcampApurI te'mI karNo yatra mahAnRpaH // 105 // tatra mImo mahAnAgaM puramadhye madotkaTam / prakoDhya nirmadIcakre karNasaMkSomakRtkRtI // 10 // tato'pi vaidiza yAtA puraM surapuropamam / rAjA vRSadhvajo yatra yuvarAjo dRDhAyudhaH // 10 // dizAvalI priyA rAjJo dizAnandA tu nandanA / dizAsu viditAkArA dizAmiva vizuddhatA // 10 // mImo rAjagRhe rAjJA gmmiirsvrdrshnH| adRzyata dRzAM kAnto bhikSArthI kila rUpavAn / / 109 / / kalAoMmeM pAraMgata thIM // 97 // unake nAma the-1 guNaprabhA, 2 suprabhA, 3 hrI, 4 zrI, 5 rati, 6 padmA, 7 indIvarA, 8 vizvA, 9 AcaryA aura 10 ashokaa| inameM guNaprabhA jyeSTha thii||98|| ye sabhI kanyAeM pahale yudhiSThirake lie pradAna kI gayI thIM parantu bAdameM unakA anyathA samAcAra prApta kara ve aNuvratoko dhAraNa karanevAlI zrAvikAeM bana gayI thI / / 99|| usI trizRMgapurameM eka priyamitra nAmakA seTha rahatA thA jo bahuta bhArI dhanI tathA puruSoMke antarako samajhanevAlA thaa| pANDavoMko viziSTa puruSa samajha usane unakA bahata satkAra kiyA // 10 // usakI sominI nAmakI stro thI aura usase usake svarUpa tathA saundaryase netroMko Ananda denevAlI nayanasundarI nAmakI kanyA huI thii||101|| yaha kanyA vIra yudhiSThirake lie pahale hI de dI gayI thI isalie vaha bhI pUrvokta rAjaputriyoMke samAna aNuvrata dhAraNa kara rahatI thii||102|| rAjA pracaNDavAhana aura apanI strIsahita seTha priyamitra, brAhmaNaveSadhArI pANDavoMko mahApuruSa samajhate the isalie jyeSTha putra yudhiSThirake lie ve saba kanyAeM denA cAhate the // 103 / / parantu kanyAoMne apane manameM yaha dRr3ha nizcaya kara liyA thA ki 'yudhiSThira bhale hI paraloka cale gaye hoM para isa bhavameM ve hI mere pati haiM anya nhiiN|' isa nizcayase unhoMne brAhmaNaveSadhArI yudhiSThirako anya puruSa samajha svIkRta nahIM kiyA // 104 // tadanantara sumeruke samAna sthiracittake dhAraka ve saba pANDava usa nagarase bhI cala diye aura calate-calate campApurImeM pahu~ce jahA~ mahArAjA karNa rAjya karate the // 105 / / vahA~ eka madonmatta bar3A hAthI nagarameM upadrava macA rahA thA so kuzala bhImane krIr3A kara use madarahita kara diyA / bhImakI yaha vIratA dekha karNako kSobha utpanna huA // 106 // vahAMse calakara ve indrapurake samAna sundara vaidizapura phuNce| usa samaya vahA~kA rAjA vRSadhvaja thA aura yuvarAja dRDhAyudha thA // 107 // rAjA vRSadhvajako rAnIkA nAma dizAvalI thA aura usake dizAnandA nAmakI putrI thii| dizAoMkI vizuddhatAke samAna dizAnandAko sundaratA samasta dizAoMmeM prasiddha thii||108|| eka dina gambhIra svara aura gambhIra dRSTiko dhAraNa karanevAle, netrapriya rUpavAn bhIma bhikSAkI 1. vizvAcAryA ma. / 2. yudhiSThirasya / 3. kaunteyA ma. / 4. sthitAH m.| 5. nizcita m.| 6. nagarAja iva sumeruriva sthira AtmA yeSAM te / 7. prakrIDan k.| 8. vrnn-m.| 9. jAtAH ka., ga., gha.. m.| 10. dRzA kAntA ma. /
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ 546 harivaMzapurANe jJAtvA mahAnaraM taM ca kanyAmAdAya tAM nRpaH / sAntaHpuraH puraH sthitvA jagAda madhuraM vacaH // 110 // tavAnurUpakanyeyaM dIyate pratipadyatAm / mikSA prasAraya zrIman pANiM pANigrahaM prati // 11 // apUrveyamaho bhikSA nedRzI prati sAMpratam / svAtantryamiti sabhASya gatvA tebhyo nyavedayat // 112 // sAdhe mAsamiha sthitvA pure jagmurabhI tataH / tarotya(?)narmadAM narmapravaNAM vindhyamAvizan // 13 // saMdhyAkAre'ntaradvIpe saMdhyAkAre pure nRpaH / hiDambavaMzasaMbhUtaH siMhavoSo'vatiSThate // 11 // devI sudarzanA tasya sutA hRdayasundarI / meghavegaH trikUTendro yAcitvA tAM na labdhavAn / / 115 / / yo haniSyati taM vindhye gadAvidyAprasAdhakam / bhartA hRdayasundaryA iti naimittikAgamaH / / 116 // drumakoTaramadhyAsya sAdhayantaM khagaM gadAm / tayaiva gadayA sAgaM mImo' pIpatadekadA // 117 // tato hRdayasundaryA bhImasenasya saMgamaH / haiDimbena ca saMbandhaH saMbabhUva mahotsavaH // 11 // vihRtya vividhAn dezAn dAkSiNAtyAn mahodayAH / te hAstinapuraM gantuM pravRttAH paannddunndnaaH||119|| prAptA mArgavazAdvizve mAkandI nagarI divaH / praticchandasthitiM divyAn dadhAnA devavibhramAn // 120 // dupaTo'syAstadA bhUpastasya mogavatI priyA / dhRSTadyumnAdayaH putrAH pratyekaM dRSTazaktayaH // 12 // abhilASAse rAjamahalameM gye| vahA~ rAjA vRSadhvajane unheM dekhA // 109 // dekhate hI usane samajha liyA ki yaha koI mahApuruSa hai isalie vaha kanyA dizAnandAko lekara apane antaHpurake sAtha bhImake Age khar3A ho gayA aura isa prakArake madhura vacana kahane lagA // 110 // 'he zrIman ! yaha kanyA hI Apake lie anurUpa bhikSA hai isalie ise svIkRta kIjie, pANigrahaNake lie hAtha pasArie' // 111 // bhImane kahA ki 'ahA! yaha bhikSA to apUrva rahI, isa samaya aisI bhikSA svIkRta karane ke lie maiM svatantra nahIM huuN| ukta uttara de bhImane apane AvAsasthAnapara Akara yudhiSThira Adike lie yaha samAcAra sunAyA // 112 / / tadanantara ye saba isa nagarameM Der3ha mAsa taka rhe| usake bAda krIr3AoMke pradAna karane meM nipuNa narmadA nadIko pAra kara vindhyAcalameM praviSTa hue // 113 / / vindhyAcalake bIca sandhyAke AkArakA eka antaradvIpa thaa| usake sandhyAkAra nAmaka nagarameM hiDimbavaMzameM utpanna rAjA siMhaghoSa rahatA thA // 114|| usakI sudarzanA nAmakI strI thI aura usase hRdayasundarI nAmakI putrI utpanna haI thii| trikUTAcalakA svAmI meghavega usa hRdayasundarIko cAhatA thA aura usake nimitta usane rAjA siMhaghoSase yAcanA bhI kI thI parantu vaha use prApta nahIM kara sakA / / 115 / / hRdayasundarIke viSayameM nimittajJAniyoMne yaha kahA thA ki "vindhyAcalapara gadAvidyAko siddha karanevAle vidyAdharako jo mAregA vahI hRdayasundarIkA pati hogA' // 116 // bhImane vindhyAcalapara jAkara dekhA ki eka vidyAdhara vakSakI koTarameM baiThakara gadAko siddha kara rahA hai| dekhate hI bhImane vaha gadA hAthameM le lI aura usIke prahArase usa vRkSako eka sAtha girA diyA // 117 / / tadanantara bhImakA hRdayasundarIke sAtha samAgama huaa| hiDimbavaMzI rAjA siMhaghoSake sAtha pANDavoMkA yaha sambandha mahAn harSakA kAraNa huA // 118 // tadanantara mahAn abhyudayako dhAraNa karanevAle pANDava dakSiNake nAnA dezoMmeM bihAra kara hastinApura jAneke lie udyata hue // 119|| mArgake vaza calate-calate ve saba, svargake pratibimbako dhAraNa karanevAlI mAkandI nagarI phuNce| usa samaya sundara zarIrase suzobhita pANDava devoMke vibhramako dhAraNa kara rahe the-devoMke samAna jAna par3ate the / / 120 / / vahA~kA rAjA drupada thA, usakI strIkA nAma bhogavatI thA aura una donoMke dhRSTadyumna Adi aneka 1. bhikSAM ka., kha., ga., gh.| 2. zrImAn ma., zrIman kha., th.| 3. hatiSyati ma. / 4. savRkSaM / 5. pAtayAmAsa / 6. so'GgaM bhImo'pApaTyadekadA ma. / 7. divyAM m.| 8. devavibhramAH ma. divyAM dadhAnAM devavibhramAH gh.|
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcacatvAriMzaH sargaH rUpalAvaNya saubhAgyakalAlaMkRtavigrahA / draupadI tanayA tasya drupadasyopamojjhitA // 122 // tasyAH kRte kRtAH sarve 'manojena nRpAtmajAH / sagrahA iva yAcante nAnopAyanapANayaH // 123 // dAkSiNyabhaGgabhItena drupadena tato nRpAH / vizve candrakavedhArthamAhUtAH kanyakArthinaH // 124 // draupadIprahavazyAnAM kAzyapyAmiha bhUbhRtAm / karNaduryodhanAdInAM mAkandyAM nivaho'bhavat // 125 // surendravardhanaH khendraH svasutAvaramArgaNaiH / dhanurgANDIvamAdezAddivyaM tatra tadA'karot // 126 // caNDagANDIva kodaNDamaNDalIkaraNakSamaH / rAdhAvedhasamartho yo draupadyAH sa bhavetpatiH // 127 // itImA ghoSaNAM zrutvA droNakarNAdayo nRpAH / sametya maNDalIbhUya kodaNDamabhitaH sthitAH // 128 // devatAdhiSThitAyAstaizvApayaSTeH pradarzanam / AsItsatyA ivAzakyaM sparzanAkarSaNe kutaH // 122 // bhAvinA svAminA pazcAdarjunena sadarjunA / dRSTvA spRSTvA tadAkRSTA sa satIva vazaM sthitA // 130 // ArogyAkRSya pArthena dhanurjyA sphAlitAkSibhiH / bhrAntaM vadhiritaM karNaiH karNAdInAM padadhvanau // 131 // vitarkaH karkazaM dRSTvA taM teSAmityabhUdayam / sahajaiH sahajaizvaryo mRtvotpannaH kimarjunaH // 132 // dhanvinaH sthAnamanyasya sAmAnyasyedRzaM kutaH / aho dRSTiraho muSTiraho sauSThavamityapi // 133 // putra the jo ekase eka bar3hakara balavAn // 121 // rAjA drupadakI eka draupadI nAmakI putrI bhI thI jisakA zarIra rUpa lAvaNya, saubhAgya tathA aneka kalAoMse alaMkRta thA evaM jo apane saundayaMke viSaya meM sAnI nahIM rakhatI thI // 122 // kAmadevane saba rAjaputroMko usake lie pAgala sA banA diyA thA isalie ve nAnA prakArake upahAra hAthameM le usakI yAcanA karate the || 123|| tadanantara 'kisa kisase burAI kI jAye' yaha vicAra dAkSiNya-bhaMgase bhayabhIta rAjA drupadane kanyAkI icchA rakhanevAle saba rAjakumAroMko candraka yantrakA vedha karaneke lie Amantrita kiyA || 124 || isa pRthivIpara draupadIrUpa grahake vazIbhUta hue karNa, duryodhana Adi jitane rAjA the una sabakA jhuNDa mAkandI nagarI meM ikaTThA ho gayA || 125 | | usI samaya surendravardhana nAmakA eka vidyAdhara rAjA apanI putrI ke yogya vara khojane ke lie vahAM AyA aura usane rAjA drupadakI AjJAse gANDIva nAmaka dhanuSako varakI parIkSAkA sAdhana nizcita kiyA || 126 | | usa samaya yaha ghoSaNA kI gayI ki 'jo atyanta bhayaMkara gANDIva dhanuSako gola karane evaM rAdhAvedha ( candrakavedha ) meM samartha hogA vahI draupadIkA pati hogA' || 127|| isa ghoSaNAko sunakara vahAM jo droNa tathA karNa Adi rAjA Aye the ve saba golAkAra ho dhanuSake cAroM ora khar3e ho gaye || 128 || parantu satI strI ke samAna devoMse adhiSThita usa dhanuSa-yaSTikA dekhanA bhI unake lie azakya thA phira chUnA aura khIMcanA to dUra rahA ||129|| 547 tadanantara jaba saba parAsta ho gaye taba draupadIke honahAra pati evaM sadA sarala prakRtiko dhAraNa karanevAle arjunane usa dhanuSa-yaSTiko dekhakara tathA chUkara aisA khIMcA ki vaha satI strIke samAna inake vazIbhUta ho gayI || 130|| jaba arjunane khIMcakara usapara DorI car3hAyI aura usakA AsphAlana kiyA to usake pracaNDa zabda meM karNaM Adi rAjAoMke netra phira gaye tathA kAna bahare ho gaye || 131|| tIkSNa AkRtike dhAraka pArthako dekhakara karNa Adike manameM yaha tarka utpanna huA ki kyA svAbhAvika aizvayaMko dhAraNa karanevAlA arjuna apane bhAiyoMke sAtha marakara yahA~ punaH utpanna huA hai ? ||132|| arjunake sivAya anya sAmAnya dhanurdhArIkA aisA khar3A honA kahA~ sambhava hai ? ahA ! isakI dRSTi, isakI muTThI aura isakI caturAI - sabhI AzcayaMkArI haiM // 133 // 1. manovegairnRpAtmajAH ma. ka. / 2. pRthivyAm 'kSoNI jyA kAzyapI kSitiH' iti dhanaMjayaH / 3. sadA sarvadA RjunA saralena / 4. kSiti: ma. ( ? ) /
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe bhramaccakrasamArUDho bANaM saMdhRtya dakSiNaH / lakSyaM candrakavedhAkhyaM vivyAdha nRpasaMnidhau // 134 // draupadI ca drutaM mAla kandhare'bhyetya bandhure / akarotkarapadmAbhyAmarjunasya varecchayA // 135 // viprakIrNA tadA mAlA sahasA sahavartinAm / paJcAnAmapi gAtreSu capalena nabhasvatA // 136 // tatazcapalalokasya tattvamUDhasya kasyacit / vAco vicerurityuccairvRtAH paJcAnayetyapi // 137 // sadgandhasya suvRkSasya tuGgasya phalitasya sA / puSpiteva latAbhAsIdarjunasyAGgamAzritA // 138 // tataH kuntyAH samIpaM sA dhIramaJjIrabandhanA / agrataH pazyatAM rAjJAM notAnItividAM vidA || 139 // saMnahyate nRpAH kecidanuyAtA yuyutsavaH / niSiddhA api yatnena dupadena nayaiSiNA // 140 // arjunena ca bhImena dhRSTadyumnena ca tribhiH / dhanvibhirdUrato ruddhA nAbhitaH padamapyaduH // 141 // dhRSTadyumnarathasthena svanAmAGkaH kirITinA / dvauNasyAGke zaraH kSiptaH sarvasaMbandhavAcakaH // 142 // droNazvatthAmavIrAbhyAM bhISmeNa vidureNa ca / vAcitaH sarvasaMbandhaH pramadaM pradadau param // 143 // drupadasya sagotrasya droNAdInAM ca saukhyataH / zaGkhavAditranirghoSA jAtAH pANDavasaMgame // 144 // jAtabAndhavasaMbandhe paramAnandadAyini / saMvRtyA nanditAH paJca te'mI duryodhanAdibhiH // 145 // draupadI dIpikevAsI snehasaMbhArapUritA / pANigrahaNayogena didIpe'rjunadhAritA // 146 // 548 udhara rAjA loga aisA vicAra kara rahe the idhara atyanta catura arjuna DorIpara bANa rakha jhaTase calate hue cakrapara car3ha gayA aura rAjAoMke dekhate-dekhate usane zIghra hI candrakavedha nAmakA lakSya bedha diyA || 134|| usI samaya draupadIne zIghra hI Akara varako icchAse arjunakI jhukI huI sundara grIvAmeM apane donoM kara-kamaloMse mAlA DAla dI || 135 || usa samaya joradAra vAyu cala rahI thI isalie vaha mAlA TUTakara sAtha khar3e hue pA~coM pANDavoMke zarIrapara jA par3I ||136|| isalie vivekahIna kisI capala manuSyane jora-jorase yaha vacana kahanA zurU kara diyA ki isane pA~ca kumAroMko varA hai || 137|| jisa prakAra kisI sugandhita, U~ce evaM phaloMse yukta vRkSapara lipaTI phUlI latA suzobhita hotI hai usI prakAra arjunake samIpa khar3I draupadI suzobhita ho rahI thI || 138|| tadanantara kuzala arjuna nUpuroMke nizcala bandhana se yukta usa draupadIko anItijJa rAjAoM ke Agese unake dekhate-dekhate mAtA kuntIke pAsa le calA // 139 || yuddha karaneke lie utsuka rAjAoM ko yadyapi nIticatura rAjA drupadane rokA thA tathApi kitane hI rAjA jabardastI arjunake pIche laga gaye // 140 // parantu arjuna, bhIma aura dhRSTadyumna ina tInoM dhanurdhAriyoMne unheM dUrase hI roka diyA / aisA rokA ki na Age na pIche kahIM eka Daga bhI rakhaneke lie samarthaM nahIM ho sake || 141 || tadanantara dhRSTadyumna ke rathapara ArUr3ha arjunane apane nAma se cihnita evaM samasta sambandhoM ko sUcita karanevAlA bANa droNAcAryakI goda meM pheMkA || 142 // droNa, azvatthAmA, bhISma aura vidurane jaba usa samasta sambandhoM ko sUcita karanevAle bANako bA~cA to usane sabako parama harSaM pradAna kiyA || 143 // pANDavoMkA samAgama honepara rAjA drupada, kuTumbI jana, tathA droNAcArya Adiko jo mahAn sukha utpanna huA thA / usase zaMkha aura bAjoMke zabda hone lage || 144 || parama Anandako denevAle bhAiyoMke isa samAgamapara duryodhana Adine bhI UparI sneha dikhAyA aura pAMcoM pANDavoMkA abhinandana kiyA || 145 || jisa prakAra snehatela samUhase bhArI dIpikA kisIke pANigrahaNa - hAthameM dhAraNa karanese atyadhika dedIpyamAna hone lagatI hai usI prakAra sneha-premake bhArase bharI draupadI, pANigrahaNa - vivAhake yogase 1. vivyAtha ma. / 2. vAcoditoru ma, gha. / 3. dhIragA jIvabandhanA ma. 1 ma. / saukhyataH gha., kha. / 6. nirghoSAjjAtAH ma. / 4. prapado ma / 5. saukhyatAM
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcacatvAriMzaH sargaH vivAhamaGgalaM dRSTvA draupdyrjunyornRpaaH| 'prayAtAH pANDavairyuktaH sthAnaM duryodhano'pyagAt // 17 // ardharAjyavibhAgena te hAstinapure punaH / tasthurduryodhanAdyAzca pANDavAzca yathAyatham // 18 // AnAyyAnAyyavRtto'sau jyeSThaM kanyAH purAtanIH / vivAhya sukhitAzcakre mImaseno nijocitaaH||149|| snuSAbuddhirabhUttasyAM jyeSThayorarjuna striyAm / draupadyAM yamalasyApi mAtarIvAnuvartanam // 150 // tasyAH zvasurabuddhistu pANDAviva tayorabhUt / arjunapremasaMruddhamaucityaM devaradvaye // 15 // atyantazuddha vRtteSu ye'bhyAkhyAnaparAyaNAH / teSAM tatpramavaM pApaM ko nivArayituM kSamaH // 152 // sadbhUtasyApi doSasya parakIyasya mASaNam / pApaheturamoghaH syAdasadbhUtasya kiM punaH // 15 // prAkRtAnAmapi prItyA samAnadhanatA dhane / na strISu triSu lokeSu prasiddhAnAM kimucyate // 15 // mahApuruSakoTIsthakUTa doSavimASiNAm / asatAM kathamAyAti na jihvA zatakhaNDatAm // 155 // vaktA zrotA ca pApasya yannAtra phalamaznute / tadamoghamamutrAsya vRddhaparthamiti buddhayatAm / / 156 // vaktaH zrotuzca sadbuddhayA yathA puNyamayI zrutiH / zreyase viparItAya tathA pApamayI zratiH // 157 // arjunake dvArA dhAraNa kI huI atyadhika dedIpyamAna hone lagI // 146 // rAjA loga draupadI aura arjunakA vivAha-maMgala dekhakara apane-apane sthAnapara cale gaye aura duryodhana bhI pANDavoMko sAtha le hastinApura pahuMca gayA // 147 // duryodhanAdi sau bhAI aura pANDava Adhe-Adhe rAjyakA vibhAga kara punaH pUrvakI bhA~ti rahane lage // 148 // ujjvala cAritrake dhAraka yudhiSThira tathA bhImasenane pahale ajJAtavAsake samaya apane-apane yogya jinakanyAoMko svIkRta karanekA AzvAsana diyA thA unheM bulAkara tathA unake sAtha vivAha kara unheM sukhI kiyA // 149|| draupadI arjunakI strI thI, usameM yudhiSThira aura bhImako bahU-jaisI buddhi thI aura sahadeva tathA nakula use mAtAke samAna mAnate the // 150 // draupadIkI bhI pANDuke samAna yudhiSThira aura bhImameM zvasura buddhi thI aura sahadeva tathA nakula ina donoM devaroMmeM arjunake premake anurUpa ucita buddhi tho // 151 // gautama-svAmI kahate haiM ki jo atyanta zuddha AcArake dhAraka manuSyoMkI nindA karanemeM tatpara rahate haiM unake usa nindAse utpanna hue pApakA nivAraNa karaneke lie kauna samartha hai ? // 152 / / dUsareke. vidyamAna doSakA kathana karanA bhI pApakA kAraNa hai phira avidyamAna doSake kathana karanekI to bAta hI kyA hai ? vaha to aise pApakA kAraNa hotA hai jisakA phala kabhI vyartha nahIM jAtA-avazya hI bhoganA par3atA hai / / 153 / / sAdhAraNase-sAdhAraNa manuSyoMmeM prItike. kAraNa yadi samAnadhanatA hotI hai to dhanake viSayameM hI hotI hai striyoMmeM nahIM hotii| phira jo tInoM lokoMmeM prasiddha haiM unakI to bAta hI kyA hai ? ||154 // mahApuruSoMkI koTimeM sthita pANDavoMke mithyA doSa kathana karanevAle duSToMkI jihvAke sau khaNDa kyoM nahIM ho jAte? // 155 // pApakA vaktA aura zrotA jo isa lokameM usakA phala nahIM prApta kara pAtA hai vaha mAno paralokameM vRddhike lie hI surakSita rahatA hai aisA samajhanA caahie| bhAvArtha-jisa pApakA phala vaktA aura zrotAko isa janmameM nahIM mila pAtA hai usakA phala parabhavameM avazya milatA hai aura byAjake sAtha milatA hai // 156 / / sadbuddhise puNyarUpa kathAoMkA sunanA vaktA aura zrotAke lie jisa kalyANakA kAraNa mAnA gayA hai usI prakAra pAparUpa kathAoMkA sananA unake lie akalyANakA kAraNa mAnA gayA hai // 157 // isalie asatyarUpa doSase uddhata vANIko chor3o, aura 1. AyAtAH pANDavairyuktA ma., gha. / 2. sahadevanakulayoH m.| 3. yo'bhyaakhyaan-m.| 4. strIcaritralokeSu ma., gha. /
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ 550 harivaMzapurANe drutavilambitavRttam syajata vAcamasatyamaloddhatAM bhajata 'satyavaconiravadyatAm / 'nijayazovizadA saguNodyatAM vijayinI sviha vizvavidoditAm // 158 // subhRtamAcaraNaM zaraNaM mavedasubhRtAM vipadIha parAbhave / sucaritasya phalaM nayapauruSaM paribhavatyahitasya hi tAM ruSam // 159 // zikhizikhAvalidharmaghanAgamaH paranirAkaraNaikajinAgamaH / vividhalAmanidhirdhiyatAM janaivratavidhiH zrutavatikRtAJjanaiH // 16 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRto kuruvaMzotpattipANDavadhArtarASTrANAM ca pArthadraupadIlAbhavarNano nAma paJcacatvAriMzaH sargaH // 45 // satya vacanase utpanna usa nirmalatAkA sevana karo jo apane yazase vizada hai, guNI manuSyoMke prApta karanemeM udyata hai| isa lokameM vijaya prApta karAnevAlI hai aura sarvajJadevake dvArA nirUpita hai // 158 // isa saMsArameM vipatti aura parAbhavake samaya acchI tarahase Acarita apanA AcaraNa hI prANiyoMke lie zaraNa hai kyoMki sadAcArakA phala jo nIti aura pauruSa hai vaha zatruke usa roSako paribhUta kara detA hai-dUra kara detA hai // 159 / / jo agnikI zikhAvalIse vardhamAna dharmarUpI grISma kAlako naSTa karaneke lie varSA Rtuke samAna hai, dUsaroMkA nirAkaraNa karaneke lie eka jinAgama hai, aura nAnA prakArake lAbhoMkA bhaNDAra hai, aisA vratavidhAna, zrutarUpI aMjanakI zalAkAkA prayoga karanevAle manuSyoMke dvArA avazya hI dhAraNa karane yogya hai // 160 // isa prakAra ariSTanemipurANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM kuruvaMzakI utpatti, pANDava aura dhArtarASTroMke samAgama tathA arjunako draupadIke lAmakA varNana karanevAlA paiMtAlIsavA~ sarga samApta haA // 45 // 1. satyavacasaH niravadyatA taaN| 2. nijayazovizadAzaguNodyatAM m.| nijayazo vizadaM na gaNodyatAM k.| 3. athavA vijayinIM tviha vittha vido'dya tAm iti pAThaH ka pustakaTippaNakRta iha saMgataH loke, he vidaH he paNDitAH adya adhunA, tAm vAcaM, vijayinIM vittha jAnItha / 4. purAbhave kha., ng.| 5. vratavidhizrutavatika. vratavidhipratipAdakazrutavA kRtamaJjanaM yaH iti ka-prati ttippnnii|
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaTcatvAriMzaH sargaH 1 atha mAnitabandhUnAM pANDavAnAM gajAhvaye / nagare nagadhIrANAM kAle gacchati bhoginAm // 1 // pratyahaM parayA bhUtyA vardhamAnAnamUnamI / paJcApi zatamAlokya pUrvavaJcalitAH sthiteH // 2 // taM zakunyupadezena sadyo dyUte vijitya saH / paJcajyeSTaM zatajyeSThaH sAnujaM sAnujo'gadIt // 3 // gantavyaM yatra te nAma zrUyate na yudhiSThira / sthAtavyaM satyasaMdhena tvayA pracchannavartimA // 4 // ityuktaM pratipadyAsau zamitabhrAtRmaNDalaH / niraitparicchadaM tyaktvA dvAdazAbdaSTatAvadhiH // 5 // anuyAtArjunaM premNA pramadena ca pUritA / draupadIndumiva jyotsnA kRtakRSNanijasthiti ( ? ) // 6 // tataste dhairya saMpannAH suvIryA narakuJjarAH / krameNa sahitAH prAptA ramyAM kAlAJjalATavIm // 7 // prakIrNakAsurIsUnuH sutArastatra khecaraH / asurohItanagarAdAgatya ramate tadA // 8 // kAntayA kusumAvalyA ramamANaM vanAntare / kirAtaveSiNaM kAntaM yuktaM zAvara vidyayA // 9 // kirAtaveSabhRtparanyA saha krIDan yadRcchayA / dadarza khecaraM cApI cApinaM sa dhanaMjayaH // 10 // akasmAcca tayorjAte darzane sahasAnayoH / babhUva viSamaM yuddhaM divyeSucchanna diGmukham // 13 // bhujayuddhe tato lagne bhujena dRDhamuSTinA / jaghAnorasi taM pArthaH khacaraM balinaM balI // 12 // athAnantara bandhuoM kA sammAna karanevAle parvatoMke samAna dhIra-vIra pANDavoMkA bhoga bhogate hue hastinApura meM sukhase samaya vyatIta hone lagA // 1 // pA~coM pANDava utkRSTa vibhUtise pratidina vRddhiko prApta ho rahe the, unheM dekha so kaurava pahale ke samAna punaH maryAdAse vicalita ho gaye // 2 // eka bAra zakunike upadezase duryodhanane yudhiSThirako zIghra hI juAmeM jIta liyA / jIta lene para apane choTe bhAiyoMke sAtha milakara duryodhanane bhImasena Adi choTe bhAiyoMse yukta yudhiSThirase kahA ki he yudhiSThira ! cU~ki tuma satyavAdI ho - tumhAre dvArA kI huI pratijJA kabhI mithyA nahIM hotI isalie tumheM apanI pratijJAke anusAra yahA~se calA jAnA cAhie aura chipakara vahA~ rahanA cAhie jahA~se tumhArA nAma bhI sunAI na de sake ||34|| duryodhanake isa kathanako sunakara yadyapi bhImasena Adi bhAiyoMko kSobha utpanna huA tathApi yudhiSThira unheM zAntu kara bAraha varSa kI lambI avadhike lie saba rAjya-pATa chor3a hastinApurase bAhara nikala gaya // jisa prakAra cA~danI candramAke pIche-pIche calatI hai usI prakAra prema aura harSase bharI draupadI arjunake pIche-pIche calane lagI ||6|| tadanantara dhairyaMse sampanna, uttama zaktise suzobhita evaM eka-dUsare ke hita karanemeM tatpara ve saba zreSTha puruSa krama-kramase kAlAMjalA nAmaka aTavI meM pahu~ce ||7|| usa samaya vahA~ prakIrNakAsurIkA putra sutAra nAmakA vidyAdhara asurodgIta nAmaka nagarase Akara krIr3A kara rahA thA !! 8 || vaha zAvarI vidyAse yukta thA ata: kirAtakA sundara veSa rakha apanI kusumAvalI nAmaka strIke sAtha krIr3A kara rahA thA || 9 || usakI strI bhI kirAtakA veSa rakhe thI aura donoM icchAnusAra sAthasAtha krIr3A kara rahe the / dhanurdhArI arjunane dhanurdhArI usa vidyAdharako dekhA // 10 // una donoMne jyoMhI akasmAt eka-dUsare ko dekhA tyoMhI unameM bhayaMkara yuddha hone lagA / aisA yuddha ki jisameM dizAe~ divya vANoMse AcchAdita ho gayIM // 11 // tadanantara una donoMmeM bAhuyuddha honepara balavAn duryodhanaH / 5. vairiNA ma / 6 pratipAdyAso ma. / 1. paramA ma. / 2. kauravAH / 3 yudhiSThiraM / 4 7. anujAtA - ma., gha. /
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe patibhikSAM yayAce'sAvarjunaM kusumAvalI | muktaH sa taM praNamyAgAdraupyArdakSiNAM kSitim // 13 // gatA krameNa te dhIrAH puraM meghadalAbhidham / siMho narezvaro yatra kAntA kanakamekhalA // 14 // tanayA kanakAvartA tayoratyanta sundarI / meghebhyo lakayozcArulakSmIH kAntA zarIrajA // 15 // te cAdeza vazAtkanye bhImo bhImAMsaveSabhRt / mikSArthamAgato lebhe puNyasya kimu duSkaram // 16 // vizramya tatra te saumyA dinAni katicitsukham / yAtAH krameNa punnAgA viSayaM kauzalAbhidham // 17 // sthitvA tatrApi saukhyena mAsAn katipayAnapi / prAptA rAmagiriM prAg yo rAmalakSmaNasevitaH // 18 // caityAlayA jinendrANAM yatra candrArkamAsurAH / kAritA rAmadevena saMbhAnti zatazo girau // 19 // nAnAdezagataivyairvanthante yA dine dine / vanditAstA jinendrANAM pratimAH pANDunandanaiH // 20 // citraM cikrIDa tatrAdvau draupadyA sahito'rjunaH / latAgRheSu ramyeSu sItayeva raghUttamaH // 21 // avijJAta sukhacchedA svecchayA vihRtiM zritAH / ninyurekAdazAbdAni dhanyAste mAnyaceSTitAH // 22 // ataH paraM punaH prAptA virATapuTabhedanam / virATo yatra rAjAsau mAryA yasya sudarzanA // 22 // avyaktAH pANDavAstatra draupadI ca vicakSaNA / virATanagare tasthurvirATasyA tipUjitAH // 24 // yathAyathaM vinodena tatra saMvasatAM satAm / prayAti sukhinAM kAle pramAdarahitAtmanAm // 35 // 552 arjuna dRr3ha muTThI bAMdhakara usa balavAn vidyAdharakI chAtIpara bhujAse majabUta prahAra kiyA / jisase ghabar3Akara vidyAdharakI strI kusumAvalI arjunase patikI bhikSA mAMgane lagI / phalasvarUpa arjunane use chor3a diyA aura vaha unheM praNAma kara vijayAdhaM parvatako dakSiNa zreNI meM calA gayA // 12-13 // tadanantara ve dhIra-vIra krama-kramase meghadala nAmaka usa nagara meM pahu~ce jahA~ siMha nAmakA rAjA rAjya karatA thaa| rAjA siMhakI strIkA nAma kanakamekhalA thA aura una donoMke kanakAvartA nAmakI atyanta sundarI kanyA thI / usI nagarI meM megha nAmaka seTha aura alakA nAmaka seThAnIke cArulakSmI nAmakI eka sundara kanyA aura thI // 14- 15 // nimittajJAnIke AdezAnusAra bhikSAke lie gaye hue bhayaMkara kandhoMko dhAraNa karanevAle bhImasenane una donoM kanyAoMko prApta kiyA so ThIka hI hai kyoMki puNyake lie kyA kAryaM kaThina hai ? || 16 || saumya prakRtike dhAraka una zreSTha puruSoMne kucha dina taka vahAM vizrAma kiyA / tadanantara krama-kramase calakara ve kauzala nAmaka deza meM pahu~ce // 17 // vahA~ bhI kucha mahIne taka sukhase Thaharakara ve usa rAmagiri parvatapara pahuMce jo ki pahale rAma aura lakSmaNake dvArA sevita huA thA || 18|| tathA jisa parvatapara rAmacandrajIke dvArA banavAye hue candramA aura sUryake samAna dedIpyamAna, saikar3oM jina mandira suzobhita ho rahe ye ||19|| nAnA dezoMse Aye hue bhavya jIva pratidina jina - pratimAoM kI vandanA karate the, pANDavoMne bhI una pratimAoM ko bar3I bhaktise vandanA kI ||20|| jisa prakAra sItA ke sAtha rAmacandrajIne kIr3A kI thI usI prakAra usa parvata ke sundara-sundara latAgRhoMmeM arjuna draupadIke sAtha nAnA prakArakI krIr3A karatA thA || 21|| jinhoMne kabhI sukhake vicchedakA anubhava nahIM kiyA thA, jo svecchA se jahA~-tahA~ vihAra karate the aura mAnya ceSTAoMke dhAraka the aise una bhAgyazAlI pANDavoMne usa parvatapara gyAraha varSaM vyatIta kara diye ||22|| tadanantara vahA~ se calakara ve usa virATanagara meM pahu~ce jahAM virATa nAmakA rAjA rahatA thaa| rAjA virATakI strIkA nAma sudarzanA thA || 23 || pANDava aura atyanta kuzala draupadI - saba apane-Apako chipAkara rAjA virATase sammAnita ho virATanagara meM rahane lage ||24|| isa prakAra vinodapUrvaka vahA~ rahate hue pramAdarahita pANDavoMkA sukhase samaya bItane lagA ||25|| aba inase sambandha rakhanevAlI dUsarI ghaTanA likhI jAtI hai 1. madhahyAlakayA-ga, gha, Ga. / 2. puruSazreSThAH / 3. saMbhAti ma / 4. gacchati sati /
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaTcatvAriMzaH sargaH 553 cUlikA nagarI rAjA cUlikastasya kAminI / vikacA vikacAbjAsyA zataputrapavinitA // 26 // kocakaH prathamasteSAM prathamazcaNDakarmaNAm / rUpayauvanavijJAnazauryadravyamadAvilaH // 27 // virATanagaraM jAtu svasAraM sa sudarzanAm / Agato draSTumatratAM dRSTavAn draupadI satIm // 28 // gandhayukivizeSeNa sugandhIkRtadiDa mukhAm / rUpalAvaNyasaubhAgyaguNapUritavigrahAm // 29 // tasyAM darzanamAtreNa mAnino'pi manogatam / dainyamanyatra yAtasya tasya tanmayatAM gatam // 30 // anejhopAyayogaistAmupalomayatAmunA / svato'pi parato'pyasyA nAlAbhi hRdaye sthitiH // 31 // pratyAkhyAtasya pRSTasya tRNIbhUtasya tasya sA / nirbandhaM bhImasenAya zailandhrI taM nyavedayat // 3 // tataH kupitacitto'sau zailandhrIveSabhRdabalI / pradoSe kRtasaMketamekAnte madanAturam // 33 // vArIbandhamivAyAtaM sparzAndhaM gandhavAraNam / kaNThe jagrAha bAhubhyAM sparzAmIlitalocanAm // 34 // bhumI nipAtya pAdAbhyAmarasyAkramya kAminam / pipeSa muSTinirdhAtairnirghAtariva bhUdharam // 35 // tathA tasya tadA zraddhAM prapUrya parayoSiti / amucad vraja pApeti dayamAno mahAmanAH // 36 // mahAvairAgyasaMpannastato viSaya hetukam / prAbajaskIcakaH zritvA munIndraM rativardhanam // 37 // isI pathivItalapara eka calikA nAmakI nagarI thii| usake rAjAkA nAma calika thaa| rAjA cUlikako, vikasita kamalake samAna mukhavAlI evaM sau putroMse pavitra vikacA nAmakI strI thI // 26|| vikacAke sau putroMmeM sabase bar3e putrakA nAma kIcaka thaa| yaha kIcaka krUrakarmA manuSyoMmeM agraNI thA tathA rUpa, yauvana, vijJAna, zUra-vIratA aura dhanake madase malina thA // 27 / / eka bAra vaha kIcaka, apanI bahana sudarzanAko dekhaneke lie virATanagara aayaa| vahAM usane draupadIko dekhA // 28 // usa samaya draupadI kisI viziSTa sugandhita padArthake saMyogase samasta dizAoMko sugandhita kara rahI thI evaM rUpa, lAvaNya, saubhAgya Adi guNoMse usakA zarIra paripUrNa thA // 29|| yadyapi kIcaka mAnI thA tathApi usakA mana dekhate hI draupadIke viSayameM donatAko prApta ho gyaa| vaha vahA~se anyatra jAtA thA taba bhI usakA mana draupadIke sAtha tanmayatAko hI prApta rahatA thA // 30 // kIcakane aneka upAyoMse draupadIko svayaM lubhAyA tathA dUsaroMke dvArA bhI use pralobhana dikhalAye para vaha usake hRdayameM sthitiko prApta na kara sakA // 31 // draupadI use tRNake samAna tuccha samajhatI thI aura use manA bhI kara cukI thI para vaha apanI dhRSTatA nahIM chor3atA thA ataH vivaza ho zailandhro ( sairandhrI ) kA veSa dhAraNa karanevAlI draupadIne eka dina usakI isa duhaMThakI zikAyata bhImasenase kara dI // 32 // phira kyA thA, bhImasenakA hRdaya krodhase ubala utthaa| unhoMne kAmAtura kIcakako draupadIke dvArA sAyaMkAlake samaya ekAnta sthAnameM milanekA saMketa karA diyA aura Apa svayaM zailandhrI ( draupadI ) kA veSa rakha usa sthAnapara pahu~ca gye| Apa panta balavAn to the hI // 33 / / jisa prakAra hastinIke sparzase andhA madonmatta hAthI bandhanake sthAnameM svayaM A jAtA hai usI prakAra madanAtura kIcaka usa saMketa-sthAnameM svayaM A gyaa| tadanantara sparzajanya Anandake atirekase jisake netra nimIlita ho rahe the aise usa kIcakake kaNTheko draupadIkA veSa dhAraNa karanevAle bhImasenane apanI donoM bhujAoMse AliMgita kiyA aura pRthivIpara paTakakara usakI chAtIpara donoM pairoMse car3ha gye| jisa prakAra vajrAghAtase kisI parvatako cUra-cUra kiyA jAtA hai usI prakAra majabUta mukkoMke prahArase use cUra-cUra kara diyaa| isa prakAra usakI parasro viSayaka AkAMkSAko pUrNa kara mahAmanA bhImasenane dayAyukta ho 'are pApI jA' yaha kaha use chor3a diyA // 34-36 / / tadanantara viSayoMkA pratyakSa phala dekha kIcakako unase atyanta vairAgya utpanna ho gayA 1. vijJAnaM zaurya ma. / 2. draupadImayatAm /
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ 554 harivaMzapurANe anuprekSAmirAramAnaM bhAvayan mAvazuddhitaH / ratnatrayamasau zuddhaM zrutavAn kartumudyataH // 38 // kIcakaM zatasaMkhyAste bhrAtaro bhraantcetsH| adRSTvA kupitA 'duSTAzcitakAgnimacinvata // 39|| tatra ciMkSipsavaH pApAH zailandhrIM balazAlinaH / kSiptAste tatra bhImena bhsmsaadaavmaagtaaH||40|| ekenaivAhUyaM nItAste bhImena madoddhatAH / bahavo'pi hi hiMsyante siMhenaikena dantinaH // 41 // athAsau kIcakaH sAdhurekAntodyAnamadhyagaH / paryaGkAsanayogastho yakSeNaikSi kadAcana // 42 // tasya cittaparIkSArtha draupadIveSamAzritaH / nizothe'darzayadrapamAtmano madanAlasam // 43 // sAdhunA vadhireNeva ramyAlApazrutau sthitam / rUpaM dRSTivilAsADhyAmandheneva manoharam // 44 // guptendriyakalApasya manaHzuddhi mupeyuSaH / sAdhostasya samutpannamavadhijJAnalocanam // 45 // upasaMhRtayogaM taM praNamyAsau surastataH / munimakSamayannAtha kSamasveti punaH punaH // 46 // punaH praNamya papraccha draupadImohakAraNam / kAraNena vinA na syAttAdRgmohasamudbhavaH // 47 // katicitpUrvajanmAni draupadyAH svasya cetysau| kIcakAkhyo'vadadyogI yakSAya praNatAtmane // 48 // taraGgiNIsarittIre vegavatyAzca saMgame / mleccho'hamabhavadgIdraH kSudraH kSadrAsumadvipuH // 49 // jisase usane rativardhana nAmaka munirAjake pAsa jAkara dIkSA dhAraNa kara lI // 37|| kIcaka muni anuprekSAoMke dvArA AtmAkI bhAvanA karate-AtmAkA svarUpa vicArate, zAstroMkA svAdhyAya karate aura bhAva-zuddhike dvArA ratnatrayako zuddha karaneke lie udyama karane lage // 38 // kIcakake sau bhAiyoMne jaba kIcakako nahIM dekhA to ve bahuta hI ghbdd'aaye| unhoMne jahA~-tahA~ usakI khoja kI para kahIM nahIM dikhaa| usI samaya unheM eka jalatI huI citAkI agni dikhii| kisIne batA diyA ki vaha kIcakakI hI citA hai, yaha suna ve saba bhAI bahuta hI kupita hue| ve socane lage ki kIcakako yaha dazA isa zailandhrIne hI kI hai isalie ve kupita hokara use (zalandhrIkA veSa dhAraNa karanevAle bhImako) usI citAmeM DAlanekI icchA karane lge| parantu bhImasenane unakI balavattA ThikAne lagA dI aura eka-eka kara sabako jalatI huI usa citAmeM DAla diyA jisase saba jalakara rAkha ho gaye // 39-40 / / dekho, eka hI bhImasenane madase uddhata hue aneka puruSoMko nAmAvaziSTa kara diyA-maraNako prApta karA diyA so Thoka hI hai kyoMki eka siMha anekoM hAthiyoMko naSTa kara detA hai // 41 // ___ athAnantara kisI dina kIcaka muni ekAnta upavana ke madhya meM virAjamAna the| ve usa samaya padmAsanase yogArUDha ho nizcala baiThe the ki eka yakSane unheM dekhA // 42 // unake cittakI parIkSA karaneke lie vaha yakSa AdhI rAtake samaya draupadIkA rUpa rakha unake pAsa pahuMcA aura kAmase alasAyA huA rUpa unheM dikhAne lagA // 43 // parantu munirAja kIcaka, usake sundara AlApake sunanemeM bahire-jaise ho gaye aura dRSTike vilAsase yukta usakA manohara rUpa dekhaneke lie andheke samAna ho gaye // 44 // jinhoMne apanI indriyoMke samUhakI acchI taraha rakSA ko thI tathA jo manakI zuddhiko prApta ho rahe the aise una kIcaka munirAjako usI samaya avadhijJAna utpanna ho gayA // 45 // tadanantara dhyAna samApta honepara yakSane unheM praNAma kiyA aura 'he nAtha! kSamA kIjie' isa prakAra bAra-bAra kahakara unase kSamA mAMgI // 46 // tatpazcAt yakSane punaH namaskAra kara unase draupadIke prati moha utpanna honekA kAraNa pUchA kyoMki binA kAraNake usa prakArake mohakI utpatti nahIM ho sakatI // 47 // uttarasvarUpa munirAja kocaka, namrIbhUta yakSake lie apane tathA draupadoke ku pUrvabhava isa prakAra kahane lage // 48 // - eka samaya maiM, taraMgiNI nAmaka nadIke taTapara jahA~ vegavatI nAmaka nadIkA saMgama hotA 1. dRSTA ma., gha. / 2. vikSipsavaH ma. / 3. nAmAvazeSa maraNamityarthaH ( ga. tti.)| 4. vilAsAbhyA-ma. /
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ 555 SaTcatvAriMzaH sargaH sAdhudarzanataH zAntaH 'prApamaryamanuSyatAm / dhanadevaH pitA cAtra mAtA me sukumArikA // 50 // kumAradevasaMjJo'haM mAtrA ca mama suvrataH / mAritaH sAdhurAhAraM dattvA viSavimizritam // 51 // pravizya narakaM pApA duHkhaM sAdhuvadhodbhavam / anubhUya punastiryaganArakeSvaTatisma sA // 52 // avrato'hamapi bhrAntvA saMsAraM tIvravedanam / mAtarizvatayA vRtto(?) numohomAtarizvabhiH // 53 // sitena tApasenAnte janito madhusaMjJakaH / tApasyAM mRgazRGgiNyAM pravRddhastApasAzrame // 54 // munevinayadattasya dAnamAhAtmyadarzanAt / pravrajya svargamAruhya jAto'haM kIcakazcyutaH // 55 // ciraM paryaTya saMsAraM sudaHkhaM sakamArikA / mAnuSI durbhagImatA bhatAbhatAsukhAvahA // 56 // sA cAnumatikA nAmnA sanidAnatapoyutA / jAteyaM draupadI tena moho'syA me mahAnabhUt // 57 // vasantatilakAvRttam mAtA svasA ca tanujA priyakAminItvaM mAtRsvasRtvaduhitRtvamupaiti patnI / saMsAracakraparivartini jIvaloke hI saMkaravyatikarI niyatI bhavetAm // 58 // vaicitryametadavagamya mavasya bhavyA vairAgyametya sukhato mahato'pyamuSya / saMsArakAraNanivRttadhiyaH suvRttA mokSArthameva mahatA tapasA yatantAm // 55 // ityAdi tasya vacanaM munikocakasya zrutvA suraH suravadhUbhiramA tadAnIm / samyaktvaranavarabhaSaNabhUSitAtmA natvA guruMdhatiyuto'ntaradhAdanAnte // 6 // thA, kSudra manuSyoMkA vairI kSudra nAmakA mleccha thA, usa samaya mere pariNAma atyanta raudra rUpa the // 49|| eka bAra acAnaka hI manirAjake darzana kara maiM atyanta zAnta ho gayA aura vaizya kUlameM manuSya paryAyako prApta huaa| isa samaya mere pitA dhanadeva aura mAtA sukumArikA thI tathA merA nijakA nAma kumAradeva thaa| eka bAra merI mAtAne viSa milA AhAra dekara eka suvrata nAmaka muniko mAra DAlA ||50-51 / / usake phalasvarUpa vaha pApinI naraka pahuMcI aura vahA~ munike ghAtase utpanna duHkha bhogakara tiryaMca tathA narakagatike duHkha bhogatI rahI / / 52 / / maiM bhI saMyamase rahita thA isalie tIvra vedanAvAle saMsArameM bhaTakakara pAparUpI pavanase prerita huA apanI mAtAke jIvake kuttA huaa| tadanantara tApasoMke kisI tapovanameM sita nAmaka tApasake dvArA mRgazRMgiNI nAmaka tApasIke madhu nAmakA putra huA tathA tApasoMke AzramameM hI maiM vRddhiko prApta huA // 53-54 // eka dina kisI zrAvakane vinayadatta nAmaka munirAjako AhAra dAna diyaa| usakA mAhAtmya dekha maiMne dIkSA le lI aura usake phalasvarUpa svargArohaNa kara vahA~se cyuta hotA huA kIcaka huA ||55 / / mAtA sukumArikA cirakAla taka bhramaNa kara saMsArameM tIvra duHkha bhogatI rhii| antameM vaha daurbhAgyase yukta duHkhoMko bhoganevAlI mAnuSI huI // 56 // anumatikA usakA nAma thaa| antameM vaha nidAna sahita tapase yukta ho draupadI huI hai| isI kAraNa isameM mujhe moha utpanna ho gayA thA / / 57|| dekho, mAtA bahana ho jAtI hai, putrI priya strI ho jAtI hai, aura strI, mAtA, bahana tathA putrIpaneko prApta ho jAtI hai| AzcaryakI bAta hai ki saMsArarUpI cakrake sAtha ghUmanevAle jIvoMmeM saMkara aura vyatikara niyamase hote rahate haiM / / 58 // isalie he bhavyajano ! saMsArakI isa vicitratAko acchI taraha samajhakara vaiSayika sukhase bhale hI vaha kitanA hI mahAn kyoM na ho virakta hoo aura saMsArake kAraNoMse virakta ho sadAcArake dhArI bana vizAla tapase mokSake lie hI yatna karo // 59|| isa prakAra kIcaka munike vacana suna usa yakSane apanI deviyoMke sAtha-sAtha apanI 1. vaizyakulam 'UravyA UrujA aryA vaizyA bhUmispRzo vizaH' ityabhidhAnAt / 'aryaH svAmivaizyayoH' iti pANinisUtram / -mAryamanuSyatAm ma., ka., kha., ga., dh.| 2. paappvnaiH| 3. bhUtAmAtA sukhAvahA gha. /
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe saMpUjyamAnacaraNo na kRtvA tapo dvividhamantaramUDhadhIryaH / loke prakAzya jinamArgamanargalaM saMprAptaM paraM padamanatyayamAtmazuddhayA // 61 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI kIcakanirvANagamano nAma SaTcatvAriMzaH sargaH // 46 // AtmAko usa samaya samyagdarzanarUpI utkRSTa ratnoMke AbhUSaNoMse AbhUSita kiyaa| tadanantara vaha bar3e harSase munirAjako namaskAra kara vanake antameM antahita ho gayA-chipa gayA // 60|| gautama svAmI kahate haiM ki antaraMgameM viveka buddhi ko dhAraNa karanevAlA jo manuSya, antaraMga aura bahiraMgake bhedase donoM prakArakA tapa karatA hai vaha manuSya deva tathA asuroMke samUhase pUjita-caraNa hotA huA lokameM nirbAdha jinamArgako prakAzita karatA hai aura Atmazuddhike dvArA avinAzI parama padako prApta hotA hai / / 6 / / isa prakAra ariSTanemipurANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM kIcakake nirvANa gamanakA varNana karanevAlA chayAlIsavA~ sarga samApta huA // 46 //
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptacatvAriMzaH sargaH kIcakAnuvRttAnte gograhe tadanantare / vRtte bhImArjuno grAgnibhasmitAvinAntaraM // 1 // abhinnanijamaryAdA minnaduzzAsanAntarAH / pANDavAH pANDubhavane 'saMhatAH 'sunayA iva // 2 // saMpUrNAvayogatvA dharmarAjasya te yudhi / saha duryodhanenAsthuH saMmatA munayo yathA // 3 // tataH pUritasarvAzAH sarvArthAmRtavarSiNaH / te'pyUnuSpadamatyuccaiH prAvRSeNyA ivAmbudAH // 4 // * tatprasAdyApi cukSobha gAndhArIyazataM punaH / neyasya jalavargasya suprasAdaH kiyazciram // 5 // kRte dAyAdavargeNa pUrvavatsaMdhidUSaNe / prazamayya tanUn bhrAtRRn prAgivAsau yudhiSTiraH // 6 // anicchan svacchadhIrghoraH kRpAvAn kauravAhitam / mAtrA bhrAtrAdibhibhUyaH zritavAn dakSiNAM dizam // 7 // savindhyavanamadhyAsya tapasyantaM nijAzrame / dRSTvA viduramAnamya zazaMsa sAnujaiH saha // 8 // kRtArthaM pUjya te janma saMparityajya saMpadaH / sthito'bhayo jinendrokte mokSamArge mahAtapAH ||9|| vizuddhaM darzanaM yatra tattvazraddhAnalakSaNam / jJAnaM sarvArthavidyoti cAritramanavadyakam ||10|| athAnantara kIcaka ke choTe bhAiyoMkA vRttAnta aura usake bAda jisameM bhIma tathA arjunakI kopAgnise zatrurUpI vanakA antarAla bhasma ho gayA thA aisA gAyoMkA pakar3anA Adi ghaTanAe~ ho cukIM taba apanI maryAdAko khaNDita na karanevAle hokara bhI duHzAsana ( khoTA zAsana athavA duHzAsana nAmaka kaurava ke antarako ) vidIrNaM karanevAle pANDava samIcIna nayoMke samAna eka-dUsareke anukUla rahate hue apane pitA pANDuke bhavanameM ekatrita hue // 1-2 // abataka unakI ajJAta nivAsakI avadhi pUrNa ho cukI thI isalie dharmarAja - yudhiSThirakI AjJA bhImasena Adi, yuddha meM duryodhanake sAtha jA khar3e hue aura jisa prakAra muni sabako sammata - iSTa hote haiM usI prakAra ve pANDava bhI sabako sammata - iSTa the || 3 || tadanantara jisa prakAra samasta dizAoMko pUrNa karake aura sarvahitakArI jalakI varSA karanevAle varSAkAlika megha atyanta unnata uttama padako prApta kara lete haiM usI prakAra sabake manorathoMko pUrNa karanevAle evaM samasta arthaMrUpI amRtakI varSA karanevAle ve pANDava bhI atyanta ucca padako prApta hue / bhAvArtha- pANDava hastinApura Akara rahane lage aura sabakI dRSTimeM ucca mAne jAne lage ||4|| tadanantara duryodhanAdika sau bhAI Uparase unheM prasanna rakhakara hRdayameM punaH kSobhako prApta hone lage - bhItara hI bhItara unheM parAsta karaneke upAya karane lage so ThIka hI hai kyoMki idharaudhara bahanevAle jala meM svacchatA kitane samaya taka raha sakatI hai ? // 5 // duryodhanAdikane pahale ke samAna phirase sandhimeM doSa utpanna karanA zurU kara diyA aura usase bhIma, arjuna Adi choTe bhAI phirase uttejita hone lage parantu yudhiSThira unheM zAnta karate rahe || 6 || svaccha buddhike dhAraka, dhIra-vIra evaM dayAlu yudhiSThira kauravoMkA kabhI ahita nahIM vicArate the isalie ve mAtA tathA bhAI Adi parivAra ke sAtha punaH dakSiNa dizA kI ora cale gaye ||7|| calate calate yudhiSThira vindhyavana meM pahu~ce / vahA~ apane AzramameM rahakara tapasyA karanevAle vidurako dekhakara unhoMne apane saba bhAiyoMke sAtha unheM namaskAra kiyA aura unakI isa prakAra stuti kI // 8 // he pUjya ! ApakA hI janma saphala hai jo Apa sampadAoM kA parityAga kara jinendrokta mokSamArga meM mahAtapa karate hue nirbhaya sthita hai ||9|| jisa mArga meM tatvazraddhAnarUpa nirmala samyagdarzana, samasta padArthoMko prakAzita karane1. saMhRtAH ma. / 2. sughanA iva ma. / 3. UnuH prAptAH (Ga. Ti. ) tepyanuSpadaM - ma / 4 prAsAdyApi ma. dha. /
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe vrata guptisa mityakSa kaSAyajayasaMyamAH / yatra mArge sthitAstatra siddhyanti tvAdRzo'cirAt // 11 // iti mArgastutiM kRtvA taM ca stutvA kRtAnatiH / dvArikAM jJAtibhirjJAtaH saMviveza sahAnujaiH // 12 // utsavaH paramo jAtaH svasRsvastrIya saMgame / samudravijayAdInAM dazAnAM ciradarzinAm // 13 // mazaharirAmAdidazArha sutasundarAH / antaHpurANi sarvANi prajAzca tutuSustadA // 14 // yathAkramamazeSANAM darzane darzanotsave / jAte parasparaM teSAM svajanAnAM sukhAvahe // 15 // dupANDavavagatau menAte militau mudA / apakAramapi tyaktvA sUpakAraM paraiH kRtam // 16 // tataH prAsAdavaryeSu paJca paJcasu viSNunA / nirUpiteSu te tasthuH sarvabhogapradAyiSu // 17 // jyeSTho lakSmImatI lebhe bhImaH zeSavatIM tataH / subhadrAmarjunaH kanyAM kaniSThau vijayAM ratim // 18 // dazArhatanayAstAste pariNIya yathAkramam / remire'mUmiriSTAbhiH pANDavAstridazopamAH // 19 // katheyaM kuruvIrasya kathitA te samAsataH / pradyumnasyAdhunA vacmi zRNu zreNika ceSTitam // 20 // vijayArdha girau ramye pradyumno'sau kalAguNaiH / vidhuvabandhumudvAdhiM sahAvardhata vardhayan // 21 // vidyAdharocitA vidyA sa vidyAdharaputrakaH / viyadyAnAdikA bAlye jagrAhAzu mahodyamaH // 22 // bAlyAdArabhya lAvaNyarUpasaubhAgya pauruSaiH / so'rimitrana rastrINAmastrI dhUrta mano'harat // 23 // yauvanaM sa pariprAptaH prAptasarvAstrakauzalaH / hRdayeSu yuvA yUnAM praharannapi vallamaH // 24 // 558 vAlA jJAna aura nirdoSa cAritra pratipAdita hai evaM vrata, gupti, samiti tathA indriya aura kaSAyako jItanevAle saMyamakA nirUpaNa kiyA gayA hai usa mArga meM sthita ho Apa jaise mahAnubhAva zIghra hI siddha avasthAko prApta ho jAte haiM / / 10-11 || isa prakAra jinendrokta mAgaM tathA mahAmuni vidurako stuti kara yudhiSThira dvArikA pahu~ce / yAdavoMko pANDavoMke AgamanakA jaba patA calA to unhoMne inakA bar3A svAgata kiyA aura choTe bhAiyoMke sAtha yudhiSThirane dvArikAmeM praveza kiyA // 12 // samudravijaya Adi dazoM bhAiyoMne bahana tathA apane bhAnajoMko bahuta samaya ke bAda dekhA thA isalie ina sabake samAgamase unheM parama harSaM huA || 13|| bhagavAn neminAtha, kRSNA, baladeva Adi samasta yAdava kumAra, samasta antaHpura aura prajAke saba loga usa samaya bahuta hI santuSTa hue ||14|| netroMko Ananda denevAlA pANDavoM tathA samasta svajanoM kA vaha darzana -- parasparakA milanA sabake lie sukhadAyI huA || 15 || yAdava aura pANDava paraspara milakara harSase aisA mAnane lage kiM zatruoMne hamArA apakAra nahIM upakAra hI kiyA hai / bhAvArtha -- yadi duryodhanAdika apakAra na karate to hama loga isa taraha paraspara milakara AnandakA anubhava nahIM kara sakate the, ataH unakA kiyA apakAra apakAra nahIM pratyuta upakAra hai aisA saba loga mAnane lage || 16 | tadanantara zrIkRSNa ke dvArA dikhalAye hue bhogopabhogakI saba sAmagrIse yukta pAMca uttamottama mahaloM meM pAMcoM pANDava pRthak-pRthak rahane lage ||17|| yudhiSThirane lakSmImatI, bhImane zeSavatI, arjunane subhadrA, sahadevane vijayA aura nakulane rati nAmaka kanyAko prApta kiyA ||18|| yathAkrama se pUrvokta yAdava- kanyAoMko vivAha kara devoMkI upamAko dhAraNa karanevAle pANDava una iSTa striyoMke sAtha krIr3A karane lage ||19|| gautama svAmI kahate haiM ki he zreNika ! isa prakAra maiMne tere lie saMkSepase kuruvIrakI kathA kahI / aba maiM pradyumnakI ceSTAe~ kahatA hU~ so suna ||20|| atyanta ramaNIya vijayArdhaM parvatapara kalArUpI guNoMke dvArA bandhu-janoMke harSarUpI sAgarako bar3hAtA huA pradyumna candramAke samAna bar3hane lagA ||21|| vidyAdharaputra pradyumnane bar3e udyama ke sAtha bAlyakAlameM hI AkAzagAminI Adi vidyAdharoMke yogya vidyAoMko zIghra hI sIkha liyA thA ||22|| vaha bAlya avasthAse hI lekara astra ke samAna apane lAvaNya, rUpa, saubhAgya aura pauruSake dvArA zatru mitra puruSa tathA striyoMke manako haraNa karatA thA / / 23 // vanako prApta hote hI pradyumna samasta astra-zastroM meM kuzala ho gayA / apane saundaryake kAraNa
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptacatvAriMzaH sargaH manmatha madanaH kAmaH kAmadevo manobhavaH / ityanvarthAbhidhAnaH sa nAnaGgo'naGganAmakaH // 25 // yuddhe siMharathaM jitvA jitapaJcazatAtmajam / kAlasaMvarabhUpAya sakAmo'darzayatkRtI // 26 // tAdRzaM tanayaM dRSTvA saMtuSTaH kAlasaMvaraH / mene zreNIdvayaM dRptaM vazIkRtamivAtmanAm // 27 // mahArAjyapadodAraphalapuSpaM nRpo'sya saH / yauvarAjamahApahaM babandha ca vidhAnataH // 28 // zatAni tanayAH paJca kAlasaMvarabhUbhRtaH / cintayanti tato'pAyaM madanasya samantataH // 29|| Asane zayane vastre tAmbUle'zanapAnake / nAlaM chalayituM te taM chalAnveSaNatatparAH // 38 // anyadA tu vinIto'sau noto nItyAnukUlakaH / kumArastaiH kumAraughaiH siddhAyatanagopuram ||31|| noditastaiH samArUDho gopurAgraM savegavAn / vidyAkozaM tirITaM ca lebhe tadvAsino'marAt ||32|| praviSTazca punarvegAnmahAkAlaguhAmasau / khaDgaM sakheTakaM lebhe chatracAmarasaMyutam ||33|| lebhe nAgaguhAyAM ca pAdapIThaM surAdvaram / nAgazayyAsanaM vINAM vidyAM prAsAdakAriNIm ||34|| makaradhvajamuttuGkaM vApyAM yuddhe jitAtsurAt / agnikuNDe'gnisaMzodhyaM vastrayugmamavApya saH ||35|| meSAkRti girau lebhe karNakuNDalayordvayam / mauliM cAmRtamAlAM ca pANDuke markaTAmarAt ||36|| taruNa pradyumna yadyapi anya yuvAoMke hRdayapara prahAra karatA thA - unameM mAtsaryaM utpanna karatA thA tathApi vaha sabako priya thA ||24|| manmatha, madana, kAma, kAmadeva aura manobhava ityAdi sArthaMka nAmoM se vaha yukta thA / yadyapi vaha anaMga - zarIrase rahita nahIM thA tathApi loga use anaMga kahate the / bhAvArtha-pradyumna kAmadeva padakA dhAraka thA / sAhitya meM kAmakA eka nAma anaMga hai isalie pradyumna bhI anaMga kahalAtA thA || 25 || atizaya kuzala pradyumnane, pA~ca sau putroMko jItanevAle siMharathako yuddha meM jItakara kAlasaMvarako dikhA diyA / bhAvArtha - usa samaya eka siMharatha nAmakA vidyAdhara kAlasaMvarake viruddha thA use jItane ke lie usane apane pA~ca sau putra bheje the parantu siMharathane una sabako parAjita kara diyA thA / pradyumna aisA kuzala zUravIra thA ki usane use yuddha meM jItakara kAlasaMvarake Age DAla diyA ||26|| aise vIra putrako dekhakara kAlasaMvara bar3A santuSTa huA aura vijayArdhakI donoM zreNiyoMko apane vazIbhUta mAnane lagA ||27|| isI se prabhAvita ho rAjAne pradyumna ke lie vidhi-vidhAnapUrvaka yuvarAja padakA vaha mahApaTTa bAMdha diyA jo mahArAjyapadarUpI utkRSTa phalake lie puSpake samAna thA ||28|| isa ghaTanAse rAjA kAlasaMvarake jo pA~ca sau putra the ve saba orase pradyumnake nAzakA upAya socane lage ||29|| ve nirantara chalake khojane meM tatpara rahane lge| parantu baiThane, sone, vastra, pAna tathA bhojana, pAnI Adi ke samaya ve use chalane ke lie samarthaM nahIM ho sake ||30|| 559 kisI eka samaya nIti ke anukUla AcaraNa karanevAle kumAroMke samUha, vinIta pradyumnakumArako siddhAyatanake gopura ke samIpa le gaye aura isa prakArakI preraNA karane lage ki 'jo isa gopura ke agrabhAgapara car3hegA vaha usapara rahanevAle devase vidyAoMkA khajAnA tathA mukuTa prApta karegA' | sAthiyoMse isa prakAra prerita ho kumAra vegase gopurake agrabhAgapara car3ha gayA aura vahA~ke nivAsI devase vidyAoM kA khajAnA tathA mukuTa le AyA // 31-32 // tadanantara bhAiyoMse prerita ho vegase mahAkAla nAmaka guhA meM ghusa gayA aura vahAMse talavAra, DhAla, chatra tathA camara le AyA ||33|| vahA~se nikalakara nAgaguhA meM gayA aura vahA~ke nivAsI devase uttama pAdapITha, nAgazayyA, Asana, vINA tathA bhavana banA denevAlI vidyA le AyA ||34|| vahA~se Akara kisI vApikA meM gayA aura yuddha meM jIte hue devase makarake cihnase cihnita U~cI dhvajA prApta kara nikalIM / tadanantara agnikuNDa meM praviSTa huA so vahAMse agnise zuddha kiye do vastra le AyA // 35 // tatpazcAt meSAkRti parvatameM praveza kara kAnoMke do kuNDala le AyA / usake bAda pANDuka nAmaka vanameM praveza kara vahA~ ke nivAsI markeTa nAmaka devase mukuTa aura amRtamayI mAlA lekara lauTA ||36||
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ 560 harivaMzapurANe vidyAkarivaraM prApa kapitthavanadevataH / valmIke kSuriko cApi kavacaM mudrikAdikam // 37 // zarAvaparvate lebhe kaTisUtramurazchadam / kAmaH kaTakakeyUrakaNThikAbharaNaM zumam // 38 // zUkarAsurata: zaDaM divyaM prApa zarAsanam / hAraM surendrajAlaM ca manovegAdvikIlitAt // 39 // manovegariporlebhe basanta khacarAttataH / kanyA narendrajAlaMca tayoH sakhyasya kArakaH / / 40 // cApaM ca kausumaM prApadarjano mavanAdhipAt / unmAdamohasaMtApamadazokakarAna zarAn / / 41 // anyAM nAgaguhAM yAtazcandanAgurumAlikAH / pauSpaM chatraM ca zayanaM lebhe tatra tu pArthivAt // 42 // sa durjayavane lebhe jayantagirivartinI / kheTavAyusarasvasyo ratiM kAmaH zarIrajAm / / 43 // SoDazeSvapi caiteSu lAbhasthAneSu manmatham / labdhAnekamahAlAbhaM dRSTA vismitamAnasAH // 44 / / jJAtvA puNyasya mAhAtmyaM kumArAH saMvarAdayaH / zaMzritvA madanenAmA nijaM nagaramAyayuH // 45 // labdhaM divyaM rathaM zubhairvRSevyU DhamadhiSThitaH / cApI paJcazarI chavI dhvajI divyavibhUSaNI // 46 // mano harannarastrINAM madano madaneSumiH / meghakUTaM praviSTo'sau kumArazataveSTitaH // 17 // sapraNAmastato dRSTvA pradyumnaH kRSNasaMvaram / dhiSNyaM kanakamAlAyAH prasthitaH sa rathe sthitaH // 48 // tathA ca sthitanepathyaM netrapathyaM na dUrataH / dRSTA kanakamAlA taM bhAvaM kamapi saMzritA // 40 // sthAduttIrya vinataM zaMsisvAghrAya mastake / AsayitvAntike taM saasprshynmRdupaanninaa||50|| kapittha nAmaka vanameM gayA to vahA~ke nivAsI devase vidyAmaya hAthI le aayaa| valmIka vanameM praveza kara vahA~ke nivAsI devase churI, kavaca tathA mudrikA Adi le AyA // 37 // zarAva nAmaka parvatameM vahAM ke nivAsI devase kaTisUtra, kavaca, kar3A, bAjUbanda aura kaNThAbharaNa Adi prApta kiye // 38 // zUkara nAmaka vanameM zUkaradevase zaMkha aura sundara dhanuSa prApta kiyA tathA vahIMpara kIle hue manovega nAmaka vidyAdharase hAra aura indrajAla prApta kiyA // 39 // manovegakA vairI vasanta vidyAdhara thA, kumArane una donoMkI mitratA karA dI isalie usase eka kanyA tathA narendrajAla prApta kiyA // 40 // Age calakara eka bhavanameM praveza kara usake adhipati devase puSpamaya dhanuSa aura unmAda, moha, santApa, mada tathA zoka utpanna karanevAle bANa prApta kiye ||41 / / tadanantara eka dUsarI nAgaguhAmeM gayA to vahA~ke svAmI devase candana tathA agurukI mAlAe~. phaloMkA chatra aura phaloMkI zayyA prApta kI // 42 // tadanantara jayantagiripara vartamAna durjaya nAmaka vanameM gayA aura vahA~se vidyAdhara vAyu tathA usakI sarasvatI nAmaka strIse utpanna rati nAmaka putrI lekara lauTA // 43 // isa prakAra ina solahoM lAbhake sthAnoMmeM jise aneka mahAlAbhoMkI prApti huI thI aise pradyumna kumArako dekhakara saMvara Adi kumAroMke citta Azcaryase cakita ho gye| tadanantara puNyakA mAhAtmya samajha zAnti dhAraNa kara ve pradyumnake sAtha apane nagara vApasa A gaye / / 44-45 / / jo prApta hue sapheda bailoMse jute divya rathapara ArUr3ha thA, dhanuSa, pAMca bANa, chatra, dhvajA aura divya AbhUSaNoMse AbhUSita thA tathA kAmake bANoMse puruSa aura striyoMke manako hara rahA thA aise pradyumnane saikar3oM kumAroMse parivRta ho meghakUTa nAmaka nagarameM praveza kiyA // 46-47 // / usane namaskAra kara kAlasaMvarake darzana kiye aura usake bAda usI bhAMti rathapara baiThA huA kanakamAlAke gharakI ora prasthAna kiyA / / 48 / / usa prakArako beSabhUSAse yukta tathA netroMke lie AnandadAyI pradyumnako samIpa AyA dekha kanakamAlA kisI dUsare hI bhAvako prApta ho gayo // 49|| rathase nIce utarakara namrIbhUta hue pradyumnakI kanakamAlAne bahuta prazaMsA kI, usakA mastaka sUMghA, use pAsameM baiThAyA aura komala hAthase usakA sparza 1. saMzitvA ma., g.| 2. saha /
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptacatvAriMzaH sargaH 161 gADhamohodayAttasyAstataH paravazAtmanaH / karSanto hRdayakSoNI pravRttA durmanorathAH // 51 // svAGgairasyAGgasaGgaM yA labheta zayane sakRt / kAminI bhuvane saikA zeSAstvAkRtimAtrakam // 52 // rUpalAvaNyasaubhAgyavaidagdhyaM guNagocaram / 'kAmAzleSasya saulabhye daulabhye syAttaNaM tu me // 53 // itipravRttasaMkalpAmasaMmAvitatanmanAH / tAM praNamya sa labdhAzIH pradyumnaH svagRhaM gataH // 54 // itiprabaladuHkheyaM khecarI nikhilAH kriyAH / visasmAra smarAzleSasukhalAbha manorathA // 55 // asvasthAmapareAstAM pradyumno draSTumAgataH / adrAkSIdvisinIpatraparyastatanumAkulAm // 56 // pRcchati sma sa ta kAmaH zarIrAsvAsthyakAraNam / iGgitairAGgikaiH sApi vAcikyaizca vyabodhayat // 5 // vaiparItyaM tato jJAtvA ninditvA karmaceSTitam / sa mAtrapatyasaMbandhapratyAyanaparo'bhavat // 5 // sApi tasmai yathAvRttamAdimadhyAvasAnataH / aTavIlAmasaMvRddhividyAlAbhAnavedayat // 59 // svasaMbandhaM tataH zrutvA saMdigdhArthamatirgataH / dRSTvA sAgaracandrAkhyaM muni caityagRhe mudA // 6 // natvA pRSTvA tato jJAtvA sarvAn pUrvamavAnnijAn / tathA kanakamAlAyAzcandrAbhAyAH purA bhave // 6 // samyagdarzanasaMzuddho jJAtaprajJaptilAmakaH / gatvA zIladhanoprAkSInmadano mdnaaturaam||62|| kiyA // 50 // tadanantara mohakA tIvra udaya honese usako AtmA vivaza ho gayI aura hRdayarUpI bhUmiko khodate hue aneka khoTe vicAra usake manameM uThane lage // 51 // vaha vicArane lagI ki jo strI zayyApara apane aMgoMse isake aMgoMke sparzako eka bAra bhI prApta kara letI hai saMsArameM vahI eka strI hai anya striyAM to strI kI AkRtimAtra haiM // 52 // yadi mujhe pradyumnakA AliMgana prApta hotA hai to merA rUpa, lAvaNya, saubhAgya tathA cAturya saphala hai aura durlabha rahatA hai to yaha saba mere lie tRNake samAna tuccha hai / / 53 / / jisake manameM kanakamAlAke aise vicAroMko kalpanA bhI nahIM thI aisA pradyumna, pUrvokta saMkalpa-vikalpa karanevAlI kanakamAlAko praNAma kara tathA AzIrvAda prAptakara apane ghara calA gayA / / 54|| udhara pradyumnake AliMganajanya sukhako prApta karanekI jisako lAlasA laga rahI thI aisI vidyAdharI kanakamAlA prabala duHkhase duHkhI ho saba kAma-kAja bhUla gayo // 55 / / dUsare dina usake asvastha honekA samAcAra pA pradyumna use dekhane gayA to kyA dekhatA hai ki kanakamAlA kamalinIke pattoMkI zayyApara par3I huI bahuta vyAkula ho rahI hai // 56 // pradyumnane usase zarIrako asvasthatAkA kAraNa pUchA to usane zarIra aura vacanasambandhI ceSTAoMse apanA abhiprAya prakaTa kiyA / / 57|| tadanantara isa viparIta bAtako jAnakara aura karmako ceSTAoMko nindA kara pradyumna use mAtA aura putrakA sambandha batalAne meM tatpara huA // 58 // isake uttarameM kanakamAlAne bhI use Adi, madhya aura anta taka jaisA vRttAnta huA thA vaha saba batalAte hue kahA ki tU mujhe aTavIme kisa prakAra milA, kisa prakAra terA lAlana-pAlana huA aura kisa prakAra mujhe vidyAoMkA lAbha huA // 59|| kanakamAlAse apanA sambandha suna pradyumnake manameM saMzaya utpanna huA jisase vaha spaSTa pUchaneke lie jina-mandirameM vidyamAna sAgaracandra munirAjake pAsa gayA aura harSapUrvaka unheM namaskAra kara usane unase apane saba pUrvabhava pUche / pUrvabhava jJAta kara use yaha bhI mAlUma ho gayA ki yaha kanakamAlA pUrvabhavameM candrAbhA thii||60-61|| zuddha samyagdarzanake dhAraka pradyumnako munirAjase yaha bhI vidita huA ki tujhe kanakamAlAse prajJapti vidyAkA lAbha honevAlA hai| tadanantara zIlarUpI dhAraNa karanevAle pradyumnane jAkara kAmase pIr3ita kanakamAlAse prajJapti vidyAke viSayameM pUchA / / 62 // 1. pradyumnAliGganasya / 2. lAbhaH manorathA m.| 3. -rAGgitaiH ma. gha., Ga,-rAgitaiH g.| 4. so'pi m.| 5. madanAturam ma.. 71
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ 162 harivaMzapurANe dRSTvA hRSTA jagau taM sA zrRNu kAma bhaNAmi te / gaurIM prajJaptividyAM ca tvaM gRhANa yadIcchasi // 63 // tataH prasAda icchAmi dIyatAmitivAdine / dadau vidhiyute vidye vidyAdharadurAsade // 64 // prasAritakaro vidye gRhItvA pramadI sa tAm / prANavidyApradAnAnme gurustvamiti sadvacAH // 65 // triHparItya praNamyAghre sthitaH sukarazekharaH / apatyocitamAdezaM yAcitvA svocitaM yayau // 66 // chadmitAhamiti jJAtvA sAtikopavazAsataH / kakSavakSaH kucoddezAn nakhakSatabhRto'karot // 67 // sAdarzayacca patye'GgaM nAtha pradyumnaceSTitam / pazyetyapatyasaMbhAraM pratyetisma sa cApi tat // 68 // AhUya rahasi kruddhaH putrapaJcazatAni saH / AdidezAnyadurbodhaM pradyumno mAryatAmiti // 69 // labdhAdezAstatastuSTAste tamAdAya sAdarAH / anyedyuragamanpApA vApIM kAlAmbunAmikAm // 70 // nipatya yugapatsarve tasyopari jighAMsavaH / prAcUcudan jalakrIDAM vApyAM kurma iti dviSaH / / 71 || karNe kathitametasya tataH prajJaptividyayA / yAthAtathyamiti krodhAdantarhitatanuH kSaNAt // 72 // papAta mAyA vAyAM nirdhAtA iva nirghRNAH / te'pi sarve samaM peturasyopari jighAMsavaH // 73 // UrdhvapAdAnadhovastrAnekazeSAnamUnasau / stambhayitvAnujaM kRtvA paJcacUDamajIgamat // 74 // pradyumnako AyA dekha kanakamAlAne usase kahA ki he kAma ! maiM eka bAta kahatI hU~ suna, yadi tU mujhe cAhatA hai to maiM tujhe gaurI aura prajJapti nAmaka vidyAe~ kahatI hU~- batalAtI hU~ - tU grahaNa kara ||63|| tadanantara 'yaha ApakI prasannatA hai, maiM Apako cAhatA hU~, vidyAe~ mujhe dIjie' isa prakAra kahanevAle pradyumnake lie kanakamAlAne vidyAdharoMko duSprApya donoM vidyAe~ vidhipUrvaka de dIM ||64|| hAtha phailAkara donoM vidyAoMko grahaNa karatA huA pradyumna bar3A prasanna huaa| jaba vaha vidyAe~ le cukA taba isa prakArake uttama vacana bolA ki 'pahale aTavIse lAkara Apane merI rakSA kI ataH prANadAna diyA aura abhI vidyAdAna diyA - isa taraha prANadAna aura vidyAdAna denese Apa merI guru haiN'| isa prakArake uttama vacana kaha tIna pradakSiNAe~ de vaha hAtha jor3a zirase lagAkara sAmane khar3A ho gayA aura putrake ucita jo bhI AjJA mere yogya ho so dIjie, isa prakAra yAcanA karane lagA / kanakamAlA cupa raha gayI aura pradyumna thor3I dera vahA~ rukakara calA gayA / / 65-66 / / ' maiM isa taraha isake dvArA chalo gayI hU~' yaha jAna kanakamAlAne tIvra krodhavaza apane kakSa, vakSaHsthala tathA stanoMko svayaM hI nakhoMke AghAtase yukta kara liyA || 67 || aura patike lie apanA zarIra dikhAte hue kahA ki he nAtha ! apatyajanoM ke yogya ( ? ) yaha pradyumnakI karatUta dekho / patine bhI khoke isa prapaMcapara vizvAsa kara liyA || 68 || rAjA kAlasaMvara isa ghaTanA se bahuta hI kruddha huA / usane ekAntameM bulAkara apane pAMca sau putroMse kahA ki 'jisa taraha kisI anyako patA na cala sake usa taraha isa pradyumnako mAra DAlA jAye' || 69 // tadanantara pitAkI AjJA pA harSase phUle hue ve pApI kumAra bar3e Adara se dUsare dina pradyumnako sAtha lekara kAlAmbu nAmaka vApikA para gaye ||70 || aura eka sAtha saba pradyumnapara kUdakara usake ghAtakI icchA rakhate hue use bAra-bAra prerita karane lage ki calo vApImeM jalakrIr3A kareM // 71 // usI samaya prajJapti vidyAne pradyumnake kAnameM saba bAta jyoMkI-tyoM kaha dii| sunakara pradyumnako bahuta krodha AyA aura vaha usI kSaNa mAyAse apanA mUla zarIra kahIM chipA kRtrima zarIrase vApikAmeM kUda par3A / usake kUdate hI vajra ke samAna nirdaya evaM mArane ke icchuka saba kumAra eka sAtha usake Upara kUda par3e / / 72-73 | pradyumnane ekako zeSa bacA sabhI kumAroM ko Upara paira aura nIce mukha kara kola diyA aura eka bhAIko pAMca coTiyoMkA dhAraka banA khabara deneke lie kAlasaMvara ke pAsa bheja diyA // 74 // 1. kacoddezAn ma. / 2. jidhitsavaH ma / 3. karNo ma. /
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptacatvAriMzaH sargaH 563 putrodantaM tataH zrutvA dviguNakrodhadIpitaH / samaya sarvasainyena saMprAptaH kAlasaMvaraH / / 75 / / vidyAvikRtasainyena pradyamnena tatazciram / yuddhvAmanno'ti bhagnecchaH sa gatvA kRSNasaMvaraH // 76 // Uce kanakamAlA tAM dehi prajJaptimityaram / stanyena saha bAlye'smai mayA datteti sAvadat / / 77 // jJAtamAyAdurIho'sau punarAgatya mAnavAn / yudhyamAno'munA baddho nihito hi zilAtale // 78 / / tadAnImeva saMprApto nArado'tivizAradaH / pradyamnena kRtAbhyarcaH saMbandhamakhilaM jagau // 79 // kAlasaMvaramunmucya kSamayitvA tato'vadat / pUrvakarmavazecchAyA mAtu, kSamyatAmiti // 8 // 'nirupAyAnupAyajJo muktvA paJcazatAnyapi / bhrAtRsnehaparaH kAmaH kSamayitvA punaH punaH / / 81 // ApRSTena sa tuSTena kAlasaMvarabhUbhRtA / visRSTo rukmiNIkRSNadarzanotsukamAnasaH // 82 // praNamya pitaraM snehAzAradena sahAmbaram / athArUDho vimAnena dvArikAgamana prati // 83 / / saMkathAbhivicitrAminabhasyAgacchatostayoH / atikrAntemapurayoH sainyaM dRSTipathe'bhavat / / 8 / / kasyedamaTavImadhye pUjya sainyamadho mahat / pazcimAzAmukhaM yAti ka kimarthamatidvatam // 85 // saMpRSTaH kAmadevena nArado'pyagadIditi / zRNu kAma kathAlezaM kathayAmi tavAdhunA // 86 // asti duryodhano rAjA kuruvaMzavibhUSaNaH / duryodhano dviSAM yuddhe sa hAstinapure vare // 87 / / tadanantara putroMkA samAcAra suna dviguNita krodhase dedIpyamAna hotA huA kAlasaMvara yuddhako taiyArI kara saba senAke sAtha vahAM pahuMcA // 75 / / udhara pradyumnane bhI vidyAke prabhAvase eka senA banA lI so usake sAtha cira kAla taka yaddha kara kAlasaMvara hAra gayA aura jIvanako AzA chor3a jAkara kanakamAlAse bolA ki 'tU mujhe zIghra hI prajJapti nAmaka vidyA de|' kanakamAlAne kahA ki 'maiM to bAlya avasthAmeM dUdhake sAtha vaha vidyA pradyumnake lie de cukI hU~' // 76-77 / / tadanantara strIko mAyApUrNa duzceSTAko jAnakara mAnI kAlasaMvara punaH yuddha ke maidAnameM Akara yuddha karane lagA aura pradyumnane use bAMdhakara eka zilAtalapara rakha diyA // 78 / / usI samaya atyanta nipuNa nAradajI vahAM A phuNce| pradyumnane unakA sammAna kiyaa| tadanantara nAradane saba sambandha kahA // 7 // tadanantara rAjA kAlasaMvarako bandhanase mukta kara pradyumnane kSamA mAMgate hue unase kahA ki mAtA kanakamAlAne jo bhI kiyA hai vaha pUrva karmake vazIbhUta hokara hI kiyA hai ataH use kSamA kIjie ||80|| upAyake jJAtA pradyamnane jinakA kacha bhI upAya nahIM cala rahA thA aise| kumAroMko bhI chor3a diyA aura bhrAtRsnehake prakaTa karane meM tatpara ho unase bAra-bAra kSamA mAMgI // 8 // tadanantara rukmiNI aura kRSNake darzanake lie jisakA mana atyanta utsuka ho rahA thA aise pradyumnane jAneke lie rAjA kAlasaMvarase AjJA mAMgI aura usane bhI santuSTa hokara use vidA kara diyA / / 82 // tatpazcAt snehapUrvaka pitAko praNAma kara pradyumna, dvArikA jAneke lie nAradake sAtha-sAtha vimAna dvArA AkAzameM ArUr3ha huA / / 83|| nAnA prakArakI kathAoMke dvArA AkAzameM Ate hue donoM jaba hastinApurako pAra kara kucha Age nikala Aye taba eka senA unake dRSTipathameM Ayo-eka senA unheM dikhAI dI / / 84 // senAko dekha pradyumnane nAradase pUchA ki 'he pUjya ! yaha aTavIke bIca nIce kisakI bar3I bhArI senA vidyamAna hai ? isa senAkA mukha pazcima dizAko ora hai| yaha bar3I tejIse kahAM aura kisalie jA rahI hai ?' isa prakAra pradyumnake pUchanepara nAradane kahA ki he pradyumna ! suno, maiM isa samaya tujhase eka kathAkA kucha aMza kahatA hU~ // 85-86 // kuruvaMzakA alaMkArabhUta eka duryodhana nAmakA rAjA hai jo yuddha meM zatruoke lie sacamuca 1. nirapAyAnu. ma., gh.|
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ 564 harivaMzapurANe agrajAya mayA deyA rukmiNIsatyamAmayoH / duhiteti pratijJAtaM pUrva prItena tena ca / / 88|| agrajastvaM tato jAto viSNave viniveditaH / bhAnuzca satyamAmAyAstadanantaramAntaraiH // 89|| akasmAd gacchatA kvApi hRtastvaM dhUmaketunA / viSaNNA rukmiNI jAtA satyamAmA tu toSiNI // 10 // avijnyaatbhvdvaato duryodhanayazodhanaH / kanyakAmudAdhi nAmnA bhAnave prAhiNodasau // 11 // bhAvinIna tataH seyaM mahAsAdhanarakSitA / dvArikAM prasthitA kanyA bhAnave kila bhAvinI // 92 / / zratvA nAradamAkAze sthApayitvA kSaNaM tataH / so'vatIrya purastasthau zAbaraM veSamAzritaH / / 13 / / kezavena vitINa me zulka datvA tu gamyatAm / ityukta kaizcidityuktaM prArthyatAM prArthitaM tava // 14 // yadatra nikhile sainye sArabhUtamitIrite / IritaM sArabhUtAtra kanyaketi samanyumiH // 95 / / yadyevaM dIyatAM mahyaM saivetyukte jaguH pare / viSNunA janito na tvaM sa prAha janitasviti // 16 // asaMbaddhapralApasya pRSTatAM pazyateti te / dhanuHkoTibhirutsArya pravRttA gantumudyatAH // 17 // tataH zAbarasenAbhividyayA vikRtAtmabhiH / duryodhanabalaM jitvA kanyAmAdAya khaM zritaH // 98 // divyarUpaM tamAlokya kanyA tyaktabhayA tataH / hRSTA nAradavAkyena buddha tattvA samAzvasIt // 99 / / hI duryodhana hai (jisake sAtha yuddha karanA kaThina hai) aura vaha hastinApura nAmake uttama nagarameM rahatA hai // 87|| eka bAra pahale prasanna hokara usane kRSNase pratijJA kI thI ki yadi mere kanyA huI aura ApakI rukmiNI tathA satyabhAmA rAniyoMke putra hue to jo putra pahale hogA usake lie maiM apanI kanyA dUMgA // 88 / / tadanantara rukmiNIke tuma aura satyabhAmAke bhAnu sAtha hI sAtha utpanna hue parantu rukmiNIke sevakoMne kRSNa mahArAjake lie pahale tumhArI khabara dI isalie tuma 'agraja' ghoSita kiye gaye aura satyabhAmAke svajanoMne pIche khabara dI isalie usakA putra bhAnu 'anuja' ghoSita kiyA gayA / / 89 / / tadanantara akasmAt kahIM jAtA huA dhUmaketu nAmakA asura tumheM hara le gayA isalie tumhArI mAtA rukmiNI bahuta dukhI huI aura satyabhAmA santuSTa huI // 90 / jaba ApakA kucha samAcAra nahIM milA taba yazarUpo dhanako dhAraNa karanevAle duryodhanane apanI udadhikumArI nAmakI kanyA satyabhAmAke putra bhAnuke lie bheja dI // 11 // he svAmin ! nAnA bhAvoMko dhAraNa karanevAlI yaha vahI kanyA bar3I bhArI senAse surakSita ho dvArikAko jA rahI hai tathA satyabhAmAke putra bhAnukI strI honevAlI hai / / 12 / / yaha suna pradyumnane nAradako to vahIM AkAzameM khar3A rakhA aura Apa usI kSaNa nIce utarakara bhIlakA veSa rakha senAke sAmane khar3A ho gayA // 93 // vaha kahane lagA ki 'kRSNa mahArAjane mere lie jo zulka denA nizcita kiyA hai vaha dekara jaaie'| bhIlake isa prakAra kahanepara kucha logoMne kahA ki 'mA~ga kyA cAhatA hai' ? // 94 // bhIlane uttara diyA ki 'isa samasta senAmeM jo vastu sa ta ho vahI cAhatA huuN| usake isa prakAra kahanepara logoMne krodha dikhAte hae kahA ki 'senAmeM sArabhUta to kanyA hai' / bhIlane phira kahA ki 'yadi aisA hai to vahI kanyA mujhe dI jAye' / yaha suna logoMne kahA ki 'tU viSNu-kRSNase utpanna nahIM huA hai'-kanyA use dI jAyegI jo viSNuse utpanna hogaa| bhIlane jora dekara kahA ki 'maiM viSNuse utpanna huA huuN'| 'isa asambaddha bakanevAlekI dhRSTatA to dekho' yaha kaha use dhanuSakI koTIse alaga haTAkara loga jyoMhI Age jAneke lie udyata hue tyoMhI vaha vidyAke dvArA nirmita bholoMkI senAse duryodhanakI senAko jItakara tathA kanyA lekara AkAzameM jA pahuMcA // 95-98 // vimAnameM pahuMcakara pradyumnane apanA asalI rUpa rakha liyA ataH sundara rUpako dhAraNa karanevAle usako dekhakara kanyA nirbhaya ho gayo aura nAradake kahanese yathArtha bAtako jAna harSita ho sukhako sAMsa lene lagI // 19 // 1. hatastvaM ma. / 2. bhAvinIva ma., kha. / bhAvinI + ina iticchedaH /
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptacatvAriMzaH sargaH vimAnaM kAmagaM kAmaH samAruhya samaM tathA / nAradena ca saMprApto dvArikAM hArahAriNIm // 100 // apazyatsa vidUreNa sAgareNa garIyasA / prAkAreNa ca tAM guptAM gopurATTAlasaMkulAm / / 101 / / bAhyabAhyAlikAM mAnurazvavyAyAmahetunA / nirgato'darzi kAmena gaganasthavimAninA || 102 || turagastvarayA divya sthavirAkAradhAriNA / nIto bhAnukumArArthamArUDhastaM sa hAriNam ||103 / / bAhyamAnena tenAsau kumAraH kAmarUpiNA / khakIkRtya ciraM nItaH sthavizantaM nijecchayA // 104 // avatIrNasto bhAnuraho kauzalamityalam / hasitaH sATTahAsena karAsphAlanakAriNA // 105 // jarAropyamANastu bhAnulokena taM ciram / khalIkRtya vyalIkena vyAkAzvasthaH svayaM yayau // 106 // mAyA markaTamAyAzvairmAmopavanabhaGgakRt / azoSayanmahAvApIM mAyayA madanastadA // 107 // makSikAdaMzamazakaiH sakaraspandanaM nRpam / nivartya dvAri cikrIDa kharameSarathI ciram // 108 // vyAmohya pauralokaM ca vividhakroDayA ciram / vasudevena saMkrIDya meSayuddhena saMmadI // 109 // bhojane'grAsane vipraH satyAyAH so'grajanmanaH / khalIkRtyAsanairla maizchardikAhArako'gamat // 330 // athAnantara kanyA udadhikumArI aura nArada munike sAtha, icchAnukUla gamana karanevAle vimAnapara ArUr3ha hokara pradyumna, dvAroMse sundara dvArikA nagarI jA pahu~cA || 100 || dUrase hI usane vizAla sAgara aura koTase surakSita evaM gopura aura aTTAlikAose vyApta dvArikAko dekhA ||101|| usI samaya satyabhAmAkA putra bhAnukumAra, ghor3eko vyAyAma karAneke lie nagarIke bAhya maidAna meM AyA thA use pradyumnane dekhA / dekhate hI vaha vimAnako AkAzameM khar3A rakha pRthivIpara AyA aura vRddhakA rUpa rakha sundara ghor3A lekara bhAnukumArake pAsa pahu~cA / bolA ki maiM yaha ghor3A bhAnukumAra ke lie lAyA hU~ / dekhate hI bhAnukumAra usa sundara ghor3Apara savAra ho gayA ||102-103|| icchAnukUla rUpako dhAraNa karanevAle usa ghor3ene bhAnukumArako bahuta dera taka taMga kiyA aura bAda meM vaha bhAnukumArako sAtha le apanI icchAnusAra usa vRddhake pAsa le AyA / bhAnukumAra ghor3Ase nIce utara AyA aura vRddhane aTTahAsa kara tathA hAthase ghor3AkA AsphAlana kara vyaMgyapUrNa bhASA meM haMsI ur3Ate hue bhAnukumArase kahA ki aho ! ghor3Ake calAneme ApakI bar3I caturAI hai ? || 104 - 105 // / sAtha hI vRddhane yaha bhI kahA ki meM bahuta bUr3hA ho gayA hU~ svayaM mujhase ghor3Apara baiThate nahIM banatA / yadi koI mujhe baiThA de to maiM apanA kauzala dikhAU~ / sAtha hI bhAnukumAra ke loga use ghor3Apara car3hAneke lie udyama karane lage parantu pradyumnane apanA zarIra itanA bhArI kara liyA ki una aneka logoMko usakA uThAnA durbhara ho gyaa| isa prakAra apanI mAyAse una saba logoMko taMga kara vaha vRddha rUpadhArI pradyumna usa ghor3epara svayaM car3ha gayA aura apanA kauzala dikhAtA huA calA gayA || 106 || tadanantara usane mAyAmayI vAnaroM aura mAyAmayI cor3oMse satyabhAmAkA upavana ujAr3a DAlA tathA mAyAse usakI bar3I bhArI vApikA sukhA dI || 107 || nagarake dvArapara rAjA zrIkRSNa A rahe the unheM dekha usane mAyAmayI makkhiyoM ora DAMsa-maccharoMko itanI adhika saMkhyA meM chor3A ki unakA Age bar3hanA kaThina ho gayA aura hAtha hilAte hue unase lauTate hI banA / tadanantara vaha gadhe aura mer3hake rathapara savAra ho nagarameM cirakAla taka krIr3A karatA rahA || 108|| isa prakAra nAnA tarahakI krIr3AoMse nagaravAsiyoM ko mohita kara usane bar3I prasannatAse apane bAbA vasudeva ke sAtha meSabuddha se krIr3A kI || 109 || tadanantara satyabhAmA ke mahala meM pahu~cA / vahA~ brAhmaNoMkA bhoja honevAlA thA so pradyumna eka brAhmaNakA rUpa rakha sabase Ageke Asanapara jA baitthaa| eka aparicita brAhmaNako Age baiThA dekha saba brAhmaNa kupita ho gaye taba lage hue AsanoMse usane unaM brAhmaNoM ko khUba taMga kiyA / 1. yathecchagAmi / 2. pradyumnaH / 3. divyasthavirAkArama, ga. / 565
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ 566 harivaMzapurANe vikRtya kSaullakaM veSaM mAtRmodakabhakSiNA / 'mAmAdezakarastena nApitazca tiraskRtaH // 11 // saMkarSaNasya havecchAM pAdAkarSaNakAriNaH / ArarAma ciraM svecchaM lokavismayakRskRtI // 112 // pradyumnAgamacihnAni pUrvoktAni tadA param / prastutastanakumbhAyA mAturadhyakSatAM yayuH // 13 // sA'to'cintayadatyantavismitA me suto nvayam / kRtarUpaparAvRttirAgataH SoDazAbdake // 11 // tAM pradyumnakumAro'pi tatkSaNaM prakRtisthitaH / sutasnehamitIritvA mAtaraM praNanAma saH // 115 // "sAnandA sAkulAkSI taM rukmiNo tanayaM natam / pariSvajya jahau duHkhamazrubhiH sahasA citam // 16 // darzanAmRta sikkAyA pulakanyapadezataH / pratyaGgaromakUpebhyaH sutasneha ivodyayau // 117 // tayoH kuzalasaMprazne saMvRtte mAtRputrayoH / mAtA putramavocattaM cittanirvRttidAyinam // 118 // dhanyA kanakamAlAsau putra ! putraphalaM yayA / bAlakrIDAvalokAkhyamanubhUtaM zizostava // 119 // ityukta praNipatyAsI jagAda nayanotsavaH / bAlabhAvamahaM mAtardarzayAmIha dRzyatAm // 12 // tataH sa tatkSaNaM jAtastadaharjAtadArakaH / AsvAditakarAGguSThaH protphullanayanotpalaH // 12 // tatpazcAt usa viprabhojameM jitanA bhojana banA thA vaha saba pradyumnane khA liyaa| jaba kucha bhI na bacA to satyabhAmAko kRpaNa batA khAye hue bhojanako vamana dvArA vahIM ugala vaha vahA~se bAhara calA gayA // 110 / / aba vaha kSullakakA veSa rakha mAtA rukmiNIke mahalameM gayA, vahAM usane mAtA rukmiNIke dvArA diye hae laDDU khaaye| usI samaya satyabhAmAkA AjJAkArI nAI rukmiNIke zirake bAla leneke lie usake ghara AyA so pradyumnane saba samAcAra jAna usakA khUba tiraskAra kiyA / / 111 / / satyabhAmAkI zikAyata suna baladeva rukmiNIke mahalapara Aneko udyata hue to pradyumna eka brAhmaNakA rUpa rakha dvArapara paira phailAkara par3a rahA / baladevane use dUra haTaneke lie kahA para vaha Tasase masa nahIM haA aura kahane lagA ki Aja satyabhAmAke ghara bahata bhojana kara AyA hU~ hamase uThate nahIM bntaa| kupita ho baladevane usako TAMga pakar3akara khIMcanA cAhA para usane vidyAbalase TAMgako itanA majabUta kara liyA ki ve khIMcate-khIMcate taMga A gye| isa prakAra nAnA vidyAoMmeM kuzala pradyumna apanI icchAnusAra logoMko Azcarya utpanna karatA huA cirakAla taka krIr3A karatA rahA / / 112 // usI samaya, pradyumnake Aneke jo cihna pahale nAradane kahe the ve mAtA rukmiNIko pratyakSa dikhane lage aura usake stanarUpI kalazoMse atyadhika dUdha jharane lagA // 113 // asyanta AzcaryameM par3akara vaha vicAra karane lagI ki kahIM solaha varSa vyatIta honeke bAda merA putra hI to rUpa badalakara nahIM A gayA hai ? ||114 // usI kSaNa pradyamnane bhI apane asalI rUpameM prakaTa ho pUtrakA sneha prakaTa kara mAtAko praNAma kiyA // 115 // putrako dekhate hI rukmiNI Anandase bhara gayI, usake netra harSake A~suoMse vyApta ho gaye aura vaha nabhrIbhUta putrakA AliMgana kara cirasaMcita duHkhako A~suoMke dvArA tatkAla chor3ane lagI // 116 / / putrake darzanarUpI amRtase sIMcI huI rukmiNIke zarIrameM pratyeka roma-kUpase romAMca nikala Aye the unase aisA jAna par3atA thA mAno putrakA sneha hI phUTa-phUTakara prakaTa ho rahA ho // 117 / / tadanantara jaba mAtA aura putra paraspara kuzala samAcAra pUcha cuke taba mAtAne cittake lie atyadhika santoSa pradAna karanevAle putrase kahA ki he pUtra ! vaha kanakamAlA dhanya hai jisane terI bAlya avasthAkI bAla-krIDAoMke dekhane rUpa pUtra janmake phalakA upabhoga kiyA // 118-119 / / mAtAke itanA kahate hI netroMko Ananda pradAna karanevAle pradyumnane namaskAra kara kahA ki he mAtaH ! maiM yahAM hI apanI bAla-ceSTAe~ dikhalAtA hU~, dekha / / / 120 / / tadanantara vaha usI kSaNa eka dinakA bAlaka bana gayA aura netrarUpI nIla kamalako 1. naamaadesh-m.| 2. pare ma., ga. / 3. suto nu + ayam iticchedaH / 4. sAnandasAkulAkSI ma. /
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptacatvAriMzaH sargaH tataH stanaMdhayo jAto gRhItastana cUcukaH / tathottAnazayo mAtuH karapallava saukhyadaH // 122 // saMsarpannurasA jAtastathottiSTanpatanpunaH / mAtuH karAGgulau lagno maNikuTTimasarpaNaH // 123 // pAMzukrIDAM vidhAyAmbAkaNThalagno vyadhAtsukham / kalAlApasmitAhlAdivadano vadanekSaNaH // 124 // manohara zizukrIDApUritAmvAmanorathaH / svabhAvasthitadehastho natvA vijJApya tAM sutaH // 125 // kSipramutkSipya bAhubhyAM viyati prakaTasthitaH / jagAda zrUyatAM sarvairiha yAdavapArthivaiH // 126 // yuSmAkaM tAmeva lakSmIriva hareH priyA / hiyate rukmiNI devI yAdavAH parirakSyatAm // 127 // ityuktvA zaGkhatApUrya nAradodadhikanyayoH / vimAne sthApayitvA tAM yuddhArthaM viyati sthitaH // 128 // viniryayustataH puryAyoddhuM sannA yAdavAH / caturaGgabalopetAH paJcAyudhavicakSaNAH // 129 // vidyAbalena nizzepaM kAmo bAdavAdhanam / mohayitvAmvarasthena yuyudhe hariNA ciram // 138 // kauzalye kRte kRSNasya sUnunA / prauDhadRSTI mahAdobhyAM yoddhuM vIrau samucchritau // 131 // vizukanAradenobho viyatyAgatya veginA / vAritau tau pitAputrasaMbandhavinivedinA // 132 // tataH praNatamAzliSya pradyumnaM pramadI hariH / AnandAzrupatAkSaH samayojayadAziSA // 133 // mAyA zAyitaM sainyaM samutthApya savidyayA / tuSTo bAndhavalokena madanaH prAvizatpurIm // 134 // te jAtaputrasamAgame / tadAcIkaratAM toSAdutsavaM vatsavatsale // 135 // phulA-phulAkara hAthakA aMgUThA cUsane lagA || 121|| kucha dera bAda vaha mAtA ke stanakA cUcaka mu~hameM dAvakara dUdha pIne lagA tathA citta leTakara mAtAke kara-pallavoMko sukha upajAne lagA || 122 // phira chAtI ke bala sarakane lagA / punaH uThanekA prayatna karatA parantu phira nIce gira par3atA / tadanantara mAtAkI hAthakI a~gulI pakar3a maNimaya phazaMpara calane lagA || 123|| tadanantara dhUlimeM khelatA-khelatA Akara mAtAke kaNThase lipaTakara use sukha upajAne lagA aura kabhI mAtA ke mukhakI ora netra lagA musakarAtA huA totalI bolI bolane lagA || 124|| isa prakAra manohara bAlakIr3AoMse mAtAkA manoratha pUrNa kara vaha apane asalI rUpameM A gayA aura namaskAra kara bolA ki maiM tujhe AkAza meM liye calatA hU~ || 125|| tadanantara vaha donoM bhujAoMse zIghra hI rukmiNIko Upara uThA AkAzameM khar3A ho kahane lagA ki 'samasta yAdava rAjA suneN| maiM tuma logoMke dekhate-dekhate lakSmIkI bhAMti sundara zrIkRSNakI priyA rukmiNIko harakara le jA rahA huuN| he yAdavo ! zakti ho to usakI rakSA karo' / / 126-127 / / isa prakAra kahakara tathA zaMkha phUMkakara usane rukmigIko to vimAnameM nArada aura udadhikumAroke pAsa baiThA diyA aura svayaM yuddha ke lie AkAzameM A khar3A huA || 128|| tadanantara caturaMga senAoMse sahita aura pA~coM prakArake zastra calAne meM nipuNa yAdava rAjA, yuddhake lie taiyAra ho nagarIse bAhara nikale || 129 || pradyumna vidyAbalase yAdavoMkI saba senAko mohita kara AkAza meM sthita kRSNake sAtha cirakAla taka yuddha karatA rahA || 130 || antameM pradyumnane jaba kRSNake astra- kauzalako niSphala kara diyA taba praur3ha dRSTiko dhAraNa karanevAle donoM vIra apanI bar3I-bar3I bhujAoM se yuddha karane ke lie udyata hue || 131 // usI samaya rukmiNIke dvArA prerita nAradane AkAzameM zIghra hI Akara pitA-putrakA sambandha batalA donoM vIroMko yuddha karanese rokA || 132 // tadanantara namrIbhUta putrakA AliMgana kara zrIkRSNa parama harSako prApta hue aura hapake A~suoMse netroMko vyApta karate hue use AzIrvAda dene lage ||133|| tatpazcAt mAyAse sulAyI huI senAko vidyAse uThAkara pradyumnane santuSTa ho bandhujanoMke sAtha-sAtha nagarI meM praveza kiyA || 134 // | jinheM putra kI prApti huI thI aisI putravatsalA rAnI rukmiNI aura jAmbavatIne usa samaya harSase bahuta 1. pramadaM ma / 567
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ 168 harivaMzapurANe mAnyo mAnyAbhiranyastrIhokerIbhirasau tataH / manobhUrvaM rakanyAmiH kalyANamamajatparam // 136 // pRthivI cchanda: kanatkanakamAlayA kanakamAlayA sezayA vivAhasamayAptayA samamidRSTakakhyANakaH / vivAhya vidhinA vadhUrudadhipUrvikA manmatho jinendravarazAsanorjita sukhodayaH so'nvabhUt // 137 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtau kuruvaMzapradyumnamAtRpitRsamAgamavarNano nAma saptacatvAriMzaH sargaH // 47 // O utsava karAyA || 135 // tadanantara mAnya pradyumnakumAra anya striyoMko lajjA utpanna karanevAlI uttamottama mAnya kanyAoM ke sAtha uttama vivAha - maMgalako prApta huA || 136 || gautama svAmI kahate haiM ki svarNakI dedIpyamAna mAlAse yukta rAnI kanakamAlAne apane pati kAlasaMvara vidyAdharake sAtha vivAha ke samaya Akara jisake vivAharUpa kalyANako dekhA thA evaM jinendra bhagavAn ke utkRSTa zAsana ke prabhAva se jise bahuta bhArI sukhakI prApti huI thI aisA pradyumnakumAra udadhikumArI Adi kanyAoMko vidhipUrvaka vivAhakara unakA upabhoga karane lagA || 137 || isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMza purANameM kuruvaMza tathA pradyumnakA mAtA-pitA ke sAtha samAgamakA varNana karanevAlA saiMtAlIsavA~ sarga samApta huA // 47 // - 1. zrIkarIbhima. ga. / 2. Izena patyA saha vartamAnA sezA tayA / sevayA ma /
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTacatvAriMzaH sargaH atha zambasya saMmRti subhAnozca yathAkramam / kathayAmi yathAvRttaM zRNu zreNika hAriNIm // 1 // devaH kaiTabhapUrto'sau pUrvamato'cyutodbhavaH / haraye hAriNaM hAraM dadau bhAmAsutArthine // 2 // pradoSasamye hAraM taM prazasna prayogataH / satyArUpadharAM bhuktvA lebhe jAmbavatI hareH // 3 // kaiTamazca tadA cyutvA puNyAdapracyutodayaH / dhito jAmbavatIgarbha sAgatA ca nijaM gRham / / 4 / / hari satyApi saMgrAptA sNgraamsdnodyaa| ramitA ca dadhe garbha sA svargacyutasarmakam // 5 // vardhate sma tato harSoM garbhayorvardhamAnayoH / pitRmAtRsabandhUnAM sindhUnAmiva candrayoH // 6 // pUrNapu navamAsepu zambaM jAmbavatI sutam / supuve satyamAmApi subhAnuM bhAnumAsvaram / / 7 / / haza pradyamnazamvAbhyAM rukmiNI jAmbavatyapi / mAmA bhAnusumAnubhyAM zritAbhyAmudayazriyam // 8 // hareraNyAsvapi strIpu jAtAH putrA yathAyatham / yadUnAM hRdayAnandAH satyasattvayazo'dhikAH // 9 / / dazamyaH krIDAsu sarvAsu kumArazatasevitaH / jitvA subhAnumAkramya vikramI ramatetarAm // 10 // rukmiNI zaikmiNeyAya vaidarmI rukmiNaH sutAm / yayAce na dadau kanyAM so'pi pUrvavirodhataH // 11 // gannA mAtaGgaveSeNa zambapradyumnasaMvarau / balAdAharatAM kanyAM rukmiNaM paribhUya tau // 12 // athAnantara gautama gaNadharane kahA ki he zreNika ! aba maiM AgamAnusAra kramase zamba tathA subhAnu kumArakI manohara utpattikA varNana karatA hU~ tuma suno // 1 // rAjA madhukA bhAI kaiTabha jisakA pahale varNana A cukA hai, acyuta svargameM deva huA thaa| jaba usakI vahAMkI Ayu samApta honeko AyI taba vaha satyabhAmAke lie putrakI icchA rakhanevAle zrIkRSNake lie eka sundara hAra de gayA // 2 // sAyaMkAlake samaya pradyumnake prayogase satyabhAmAkA rUpa dhAraNa kara rAnI jAmbavatIne kRSNake sAtha upabhoga kara vaha hAra prApta kara liyA / / 3 // puNyake udayase usI samaya akhaNDa abhyudayako dhAraNa karanevAlA kaiTabhakA jIva svargase cyuta ho jAmbavatoke garbha meM A gyaa| garbha dhAraNa kara rAnI jAmbavatI apane ghara A gayI / / 4 / / tadanantara satyabhAmA bhI kRSNake pAsa pahuMcI aura kAmake udayako prApta ho zrIkRSNake sAtha ramaNa kara usane bhI svargase cyuta kisI zizuko garbhameM dhAraNa kiyA / / 5 / / tadanantara donoM rAniyoMkA garbha bar3hane lagA aura jisa prakAra candramAoMke bar3hanepara samudroMkA harSa bar3hane lagatA hai usI prakAra una donoM rAniyoMke garbhake bar3hanepara mAtA-pitA tathA kuTumbI janoMkA harSa bar3hane lagA // 6 // tadanantara nau mAha pUrNa honepara rAnI jAmbavatIne zamba nAmaka putrako aura rAnI satyabhAmAne sUryake samAna dedIpyamAna subhAnu nAmaka putrako utpanna kiyA / / 7 / / idhara abhyudayako prApta pradyumna aura zambase rukmiNI tathA jAmbavatI harSako prApta huI udhara bhAnu aura subhAnuse satyabhAmA bhI atyadhika harSita huI / / 8 / / kRSNako anya striyoM meM bhI yathAyogya aneka putra utpanna hue jo yAdavoMke hRdayako Ananda denevAle tathA satya, parAkrama aura yazase atyadhika suzobhita the / / 9 / / saikar3oM kumAroMse sevita parAkramI zamba, samasta krIr3AoMmeM subhAnuko dabA detA thA aura use jItakara sAtizaya kor3A karatA thA / / 10 // rukmiNIke bhAI rukmIkI eka vaidarbhI nAmakI kanyA thii| rukmiNIne use mA~gA parantu rukmIne pUrva virodhake kAraNa usake lie vaha kanyA na dI // 11 // yaha suna zamba aura pradyumna donoM bhIlake veSameM gaye aura rukmIko parAjita kara balapUrvaka usa kanyAko hara 1. svabandhUnAM ma. / kavitA lie 72
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ 570 harivaMzapurANeM pariNIya tataH kAmaH kanyAmanyAmiva zriyam / arIramadaraM bhogairdvArikAyAM manoramaiH ||13| dakSo jillA subhAnuM taM dyUte prekSaNa kekSaNe / zambo dadAti sarvasya lokasya sakalaM dhanam // 14 // krIDayA sa punarjigye pakSiNorbahujalpinoH / gandhayuktiprayogeNa punaH sadasi zArGgiNaH // 15 // agnizodhyena divyena savastrayugalena tam / divyAlaMkArayogena jigAya sadasi prabhoH // 16 // baladarzana to jitvA tamasau hRSTaviSNutaH / mAsaM labdhvA punA rAjyaM cakre durlalitAH kriyAH ||17|| tADitaH punarudvRttaH pitrA praNayakopinA / 'yugyena kanyakArUpaH satyotsaMgamato'vizat ||18|| satyA sutArthamAnItAM vivAhya varakanyakAm | AvizvakAra rUpaM svaM zambo lokasya pazyataH ||19|| ekasyAmeva rAtrau tu kanyakAnAM zatena saH / kalyANasnAnakaM snAtvA bhAtRsaukhyakaro'bhavat ||20|| satyabhAmAdidevInAM kumArAH zatazastadA / vivAhya bahuzaH kanyAzcikrIDuH zakrakIrtayaH // 21 // krIDApUrva gato gehamanyadA mAnyamAtmanaH / pitAmahamiti prAha zambaH praNatipUrvakam ||22|| yuSmAbhiH sarvakAlena klezena khacarAGganAH / paryaTadbhiH kSitau labdhAH pUjyapUjyA manoramAH ||23|| aklezenaikarAtreNa mayA tu gRhavartinA / pariNItAH zataM kanyAH pazyatAntaramAvayoH ||24|| vasudevastataH prAha vatsa tvamiSuvatpunaH / kSipto'pi gRhamadhye'pi dUramantaramAvayoH ||25|| 3 lAye ||12|| tadanantara dUsarI lakSmI ke samAna sundara usa kanyAko vivAhakara pradyumna dvArikA nagarI meM use manohara bhogoMse zIghra hI kor3A karAne lagA || 13|| zamba juA khelane meM bahuta catura thA / eka dina usane sabake dekhate-dekhate juA meM subhAnukA saba dhana jIta liyA aura saba logoMko bAMTa diyA // 14 // nAnA prakArakI bolI bolanevAle pakSiyoMkI krIr3Ase zambane subhAnu kumArako jIta liyA / eka kRSNakI sabhAmeM donoM kumAroMke bIca sugandhikI parakhameM zAstrArthaM ho par3A jisameM zambane subhAnuko punaH harA diyA || 15 || eka bAra usane agni meM zuddha kiye hue do divya vastroM tathA divya alaMkAroMko prApta kara rAjA kRSNako sabhAmeM subhAnuko jIta liyA // 16 // eka bAra apanA bala dikhAkara usane subhAnu kumArako aisA jItA ki kRSNa mahArAja usapara ekadama prasanna ho gaye / kRSNane usase vara mAMganekA Agraha kiyA jisase eka mAhakA rAjya prApta kara usane bahuta viparIta kriyAe~ kIM // 17 // praNaya kopako dhAraNa karanevAle kRSNane usa durAcArI zambako bahuta tAr3anA dii| eka dina zambakumAra kanyAkA rUpa dhAraNa kara rathameM savAra ho satyabhAmA kI goda meM jA praviSTa huA // 18 // satyabhAmAne samajhA ki yaha kanyA mere putra subhAnuke lie hI lAyI gayI hai isalie usane subhAnuke sAtha vivAha karA diyA parantu vivAha ke bAda hI zambakumAra ne logoMke dekhate-dekhate apanA asalI rUpa prakaTa kara diyA || 19|| usane eka hI rAtrimeM sau kanyAoM ke sAtha vivAha sambandhI mAMgalika snAna kara apanI mAtA jAmbavatIko bahuta sukhI kiyA ||20|| indrake samAna kIrtiko dhAraNa karanevAle satyabhAmA Adi rAniyoM ke saikar3oM kumAra bhI usa samaya aneka kanyAoMko vivAha kara icchAnusAra krIr3A karane lage // 21 // eka dina zamba apane mAnya pitAmaha vasudeva ke ghara gayA aura praNAma kara krIr3ApUrvaka isa prakAra kahane lagA - he pUjya ! Apane pRthivIpara bahuta samaya taka kleza uThAte hue bhramaNa kiyA taba kahIM Apa vidyAdharoMkI pUjya evaM manohara kanyAe~ prApta kara sake parantu maiMne ghara baiThe binA kisI kleza ke eka hI rAtrimeM so kanyAoMke sAtha vivAha kara liyaa| Apa hama donoMke antarako dekhie / / 22-24 // yaha suna vasudevane kahA ki vatsa ! tU bANake samAna dUsarese ( pradyumnase) prerita ho calatA hai aura phira terI cAla bhI kahA~ hai ? sirpha ghara meM hI / isIlie hama donoM meM bahuta antara 1. rathena ( ga. Ti. ) / preritazcalasi (ga. Ti. ) 2. varakanyakAH ma. / 3. kalyANasnAtakaM ma. / 4. vANavatparapreritaH pradyumna.
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTacatvAriMzaH sargaH mayA kheTapurAmbhodhimakareNa samaM nijam / dvArikAkUpamaNDUkaH paNDitammanya manyase // 26 // anubhUtaM zrutaM dRSTaM yanmayAtimanoharam / vidyAdharapureSvetadanyeSAmatidurlabham // 27 // ityukte praNatenoktaH zambenAnakadundubhiH / zuzrUSAmyArya vRttaM te bhavyatAmiti sAdaram // 28 // sa prAhAnandabheryA evaM vatsa bodhaya yAdavAn / kathayAmi samastAnAM sahaiva caritaM nijam // 29 // tathA kRte samastebhyo yAdavebhyaH savistaram / kalatrAdisametebhyo vRttaM tenAkathi svakam // 30 // lokAlokavibhAgotiM harivaMzAnukIrtanam / svakrIDA sauryalokoktinirgamaM ca tato nijam // 31 // ityAdi caritaM divyaM divyamAnuSasaMbhavam / pradyumnazambasaMbhUtibhUtiparyavasAnakam // 32 // vasudevasya sarvo'pi sarvavidyAdharImayaH / antaHpurajano hRSTaH zrutasmaraNasaMgataH // 33 // zrutvA sabhAjanAcApi vRddhastrIyuvabAlakAH / yadavo'ntaH purANyeSAM kuravo dvArikAjanAH // 34 // vismayaM paramaM prAptAH zazaMsuH saMzayojjhitAH / vasudevaM zivAdyAtha devyaH pItakathArasAH // 35 // yathAyathaM nRpA jagmurAvAsAnvAsitAmbarAH / antaHpurANi sarveSAM rakSitAni surakSakaiH // 36 // kathA punarnavIbhUtA prativezma dine dine / jAtA janasya sAzcaryA vasudevamayI kathA // 37 // natvA pRSTavate bhUyaH zreNikAya gaNI jagau / kumArAn katicitpuryAmiti vIravacaHkramAt // 38 // hai // 25 // maiM vidyAdharoMke nagararUpI samudroMkA magara hU~ aura tU dvArikArUpI kUpakA meDhaka hai phira bhI hai paNDitamanya ! tU apane Apako mere samAna mAnatA hai ||26|| maiMne vidyAdharoMke nagaroMmeM jo kucha anubhava kiyA, dekhA tathA sunA hai vaha atyanta manohArI hai aura dUsaroMke lie atizaya durlabha hai ||27|| vasudevake isa prakAra kahanepara zambane namaskAra kara AdarapUrvaka unase kahA ki he Arya ! maiM ApakA vRttAnta sunanA cAhatA hU~ kRpA kara kahie ||28|| isake uttara meM vasudevane kahA ki he vatsa ! tU AnandabherI bajavAkara samasta yAdavoMko isakI sUcanA de / sabake lie maiM sAtha ho apanA caritra kahU~gA ||29|| tadanantara AnandabherIke bajavAnepara jaba strI-putrAdi sahita samasta yAdava ekatrita ho gaye taba vasudevane unake lie vistArapUrvaka apanA saba vRttAnta kahA // 30 // unhoMne lokAlokake vibhAgakA varNana kiyA, harivaMzakI paramparAkA nirUpaNa kiyA, apanI krIr3AoMkA kathana kiyA, sauryapurake logoMne rAjA samudravijayase merI kror3AoMse honevAlI logoMko viparIta ceSTAe~ kahIM, tadanantara maiM chalase sauryapurase nikalakara bAhara calA gayA""" yaha nirUpaNa kiyA / isa prakAra pradyumna aura zambakI utpatti tathA unakI vibhUtiparyanta apanA manuSya tathA vidyAdharoMse sambandha rakhanevAlA divya carita kaha sunAyA ||31-32|| vasudeva ke antaHpurameM jo vidyAdhara striyA~ thIM ve saba unakA yaha carita suna pUrva vRttAntako smaraNa karatI huI atyanta harSita huIM ||33|| sabhAsad loga, vRddha puruSa, strI, yuvA, bAlaka, samasta yaduvaMzI, inake antaHpura, pANDava tathA dvArikAke anya loga, vasudevake ukta caritako sunakara parama Azcaryako prApta hue aura zivA Adi deviyAM vasudevake isa kathArUpI rasakA pAna kara saMzaya rahita ho unako prazaMsA karane lagIM / / 34-35 // sugandhita vastroMko dhAraNa karanevAle saba rAjA yathAyogya apaneapane sthAnoMpara cale gaye aura sabake antaHpura bhI paharedAroMse surakSita ho apane-apane sthAnoMpara pahu~ca gaye ||36|| aneka AzcaryoMse yukta vasudevakI kathA phirase tAjI ho gayI aura punaH pratidina ghara-ghara hone lagI ||37|| 571 tadanantara namaskAra kara pUchanevAle rAjA zreNikake lie gautama gaNadhara, bhagavAn mahAvIra svAmIkI divyadhvanike anusAra kucha kumAroMkA isa prakAra varNana karane lage ||38|| 1. samAttAnAM ma / 2 yAdavo'ntaH - ma / 3. bhUpaH ma. /
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ 572 harivaMzapurANe ugrasenasya tanayA dharo guNadharo'pi ca / yuktiko durdharazcApi sAgarazcandrasaMjJakaH // 39 // ugrasenapitRvyasya zAntanasya sutAstvamI / mahAsena zivisvasthaviSadAnantamitrakAH' // 40 // mahAsenasya tanayaH suSeNa iti nAmataH / hRdiko viSamitrasya zivaH satyaka ityasau // 41 // hRdikAskRtidharmAsau dRDhadharmA ca dehajaH / satyakAdvajradharmo'bhUdasaMgastu tadaGgajaH // 42 // samudravijayodbhatA mahAsatyadaDhAdhikAH / nemayo'riSTanemIzaH sanemirjayasenakaH // 43 // mahIjayaH suphalgu zca tejaHseno mayastathA / meghAkhyaH zivanandazca citrako gautamAdayaH // 44 // akSobhyasyoddhavaH sunUrvacaHkSumitavAridhiH / ambhodhijaladhI cAnyau vAmadevadRDhavratau // 45 // tanayAH paJca vikhyAtA jAtAH stimitasAgarAt / UrmimAn vasumAnvIraH pAtAlasthira ityamI // 46 // vidyatprabho narapatirmAlyavAn gandhamAdanaH / ityamI sasyasatvAkhyAstrayo himavataH sutAH // 47 // vijayasyApi SaTa puvA niSkampo'kampano 'baliH / yugantaH kezarI dhImAnalambuSa iti zratAH // 48 // mahendro malayaH sahyo giriH zailo nago'calaH / ityete'nvarthanAmAnaH saptAcalazarIrajAH // 49 // dharaNasyAtmajAH paJca vAsukiH sa dhanaMjayaH / karkoTakaH zatamukho vizvarUpazca nAmataH // 50 // duSpUro durmukhAmikhyo durdoM durdharo'pi ca / sUnavaH pUraNasyAmI casvArazcaturakriyAH // 51 // putrAH SaDabhicandrasya candranirmalakIrtayaH / candraH zazAGkacandrAbhau zazI somo'mRtaprabhaH // 52 // tanayA vasudevasya bahusaMkhyA mahAbalAH / nAmataH katicidvacmi zraNu zreNika tAnaham // 53 // putrI vijayasenAyA akarakaranAmako / jvalanAnilavegAkhyau zyAmAkhyAyAH zarIrajI // 54 // putrAH gandharvasenAyAstrayo lokA iva trayaH / vAyuvego'mitagatirmahendra girirityasau // 55 // dhara, guNadhara, yuktika, durdhara, sAgara aura candra ye rAjA ugrasenake putra the / / 39 / / mahAsena, zivi, svastha, viSada aura anantamitra ye ugrasenake cAcA rAjA zAntanake putra the / / 40|| inameM mahAsenake suSeNa, viSamitrake hRdika, zivike satyaka, hRdikake kRtidharmA aura dRDhadharmA, satyakake vajradharmA aura vajradharmAke asaMga nAmakA putra huA // 41-42 / / rAjA samudravijayake mahAnemi, satyanemi, dRDhanemi, bhagavAn ariSTanemi, sunemi, jayasena, mahIjaya, suphalgu, tejaHsena, maya, megha, zivananda, citraka aura gautama Adi aneka putra hue // 43-44|| akSobhyake, apane vacanoMse samudrako kSubhita karanevAlA uddhava, ambhodhi, jaladhi, vAmadeva aura dRDhavrata ye pAMca putra prasiddha the| stimitasAgarase UrmimAn, vasumAn, vIra aura pAtAlasthira ye cAra putra utpanna hue the / / 45-46 / / rAjA vidyutprabha, mAlyavAn, aura gandhamAdana ye tIna himavatke putra the tathA ye tInoM hI satyavrata aura parAkramase yukta the ||47|nisskmp, akampana, vAla, yuganta, kezarin aura buddhimAn alambuSa ye chaha putra vijayake prasiddha the / / 48 // mahendra, malaya, sahya, giri, zaila, naga aura acala, sArthaka nAmoMko dhAraNa karanevAle ye sAta putra acalake the ||49|| vAsuki, dhanaMjaya, karkoTaka, zatamukha aura vizvarUpa ye pA~ca putra dharaNake the // 50 // duSpUra, durmukha, durdarza aura dudhaMra, catura kriyAoMko dhAraNa karanevAle ye cAra putra pUraNake the // 51 // candra, zazAMka, candrAbha, zazin, soma aura amRtaprabha candramAke samAna nirmala kItiko dhAraNa karanevAle ye chaha putra abhicandrake the // 52 // aura vasudevake mahAbalavAn aneka putra the| he zreNika ! maiM yahAM unameM se kuchake nAma kahatA hUM so suna // 53 // vasudevako vijayasenA rAnIse akrUra aura krUra nAmake do putra hue the| zyAmA nAmaka rAnIse jvalana aura agnivega ye do putra utpanna hue the // 54 // gandharvasenAse vAyuvega, amitagati aura mahendragiri ye tIna putra hue the| ye tInoM putra aise jAna par3ate the mAno tInoM loka hI 1. vissaadaannt-m.| 2. balaH m.| 2. yugAntaH m.|
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTacatvAriMzaH sargaH amAtya duhiturjAtAH padmAvatyAH sutAstrayaH / dArurvRddhArthanAmA ca dAruka ityudIritAH // 56 // at nIlayazasaH putrau dhIrau siMhamataGgajau / nArado marudevo'pi somazrItanayau varau // 57 // "mitrazriyaH sumitrAkhyaH kapilaH kapilAtmajaH / padmazca padmakAkhyazca padmAvatyAH zarIrajau // 58 // azvaseno'zvasenAyA pauNDrAyA pauNDra eva tu / ratnagarbhaH sugarbhazca ratnavasyAH sutau matau // 59 // somadattasutAyAstu candrakAntazaziprabho / vegavAnvAyuvegazca vegavatyAstanUbhavau // 60 // dRSTimuSTinAvRSTi himamuSTizca te trayaH / putrA madanavegAyA madanapratimAgatAH / / 61 / / bandhuSeNastathA siMhaseno bandhumatIsutau / priyaGgasundarIsUnuH zIlAyudha iti zrutiH || 62 || ated prabhAvatyA nvAraH piGgalastathA / jaratkumAravAhIko jarAyAstanayau smRtau // 63 // avantyAH sumukhazcaiva durmukhazca mahArathaH / rohiNyA baladevazca sAraNazca vidUrathaH || 64 || tanUjau bAlacandrAyA vajradaMSTrAmitaprabhau / devakItanujo viSNuritIme vasudevajAH ||65|| unmuNTo niSadhazcAsau prakRtidyutirapyataH / cArudatto dhruvaH pAThaH sa zakrandumano'pi ca // 66 // zrIdhvaja nandanacaiva dhImAn dazarathastathA / devanandazva vikhyAto vidrumaH zantanuH paraH / / 67 / / pRthuH zatadhanuzcaiva naradevo mahAdhanuH / romazaityAdayaH putrA bahavo balinastathA ||68 || bhAnuH subhAnubhImau ca mahAmAnusubhAnukau / bRhadrathazcAgnizikho viSNusaMjaya eva ca // 60 // akampano mahAseno dhIro gambhIranAmakaH / udadhigatamazcApi vasudharmA prasenajit // 70 // sUryazva candravarmA ca cArukRSNazca vizrutaH / sucArurdevadattazca bharataH zaGkhasaMjJakaH / / 71 || pradyumnazambanAmAdyAH kezavasya zarIrajAH / zastrAstrazAstraniSyAtAH sarve yuddhavizAradAH // 72 // teSAM putrAzca pautrAzva yAdavAnAM yazasvinAm / paitRsvastrIyAH svastrIyAH kumArAste sahasrazaH // 73 // ho || 55 || mantrIko putrI padmAvatIse dAru, vRddhArtha aura dAruka ye tIna putra hue ||56 || nIlayazA ke siMha aura mataMgaja ye do dhIra-vIra putra the / somazrIke nArada aura marudeva ye do putra the || 57 // mitrazrI se sumitra, kapilAse kapila aura padmAvatIse padma tathA padmaka ye do putra hue the ||18|| azvasenA se azvasena, pauNDrAse pauNDra aura ratnavatIse ratnagarbha tathA sugarbhaM ye do putra hue the ||19|| somadatakI putrI se candrakAnta aura zaziprabha tathA vegavatIse vegavAn aura vAyuvega ye do putra hue the // 60|| 573 dRDhamuSTi, anAvRSTi aura himamuSTi ye tIna putra madanavegAse utpanna hue the| ye tInoM hI putra kAmadevakI upamAko prApta the || 61 // bandhuSeNa aura siMhasena ye bandhumatI ke putra the tathA zIlAyudha priyaMgasundarIkA putra thA || 62 || rAnI prabhAvatIse gandhAra aura piMgala ye do tathA rAnI jarAse jaratkumAra aura vAlIka ye do putra hue the || 63 || avantIse sumukha, durmukha aura mahAratha, rohiNIse baladeva, sAraNa tathA vidUratha, bAlacandrAse vajradaMSTra aura amitaprabha aura devakIse kRSNa putra hue the / isa prakAra vasudeva ke putroMkA varNana kiyA / / 64-65 / / muNDa, niSedha, prakRtidyuti, cArudatta, dhruva, pITha, zakandamana, zrIdhvaja, nandana, dhImAn, dazaratha, devananda, vidruma, zantanu, pRthu, zatadhanu, naradeva, mahAdhanu aura romazaityako Adi lekara baladeva ke aneka putra the ||66 - 68 // bhAnu, subhAnu, bhIma, mahAbhAnu, subhAnuka, bRhadratha, agnizikha, viSNuMjaya, akampana, mahAsena, dhIra, gambhIra, udadhi, gautama, vasudharmA, prasenajit, sUrya, candravarmA, cArukRSNa, sucAru, devadatta, bharata, zaMkha, pradyumna tathA zamba Adi kRSNake putra the| ye sabhI putra zastra, astra tathA zAstrameM nipuNa aura yuddha meM kuzala the || 69-72 / / una yazasvI yAdavoM ke putra 1. mitrAzrayaH ma. /
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ 574 harivaMzapurANe tisraH kovyo'dhakoTI ca kumArANAM mahaujasAm / manobhavasvarUpANAM ramante ramaNapriyAH // 7 // ___zArdUlavikrIDitam nityaM dvAravatI purI parigatA vIraiH kumArairimai nirgacchadbhiritastato rathagajArUDhairvizadbhistathA / nAnAveSadharaiH pracaNDacaritaiH pauraprajAhlAdibhibabhrAje bhavanAmarairiva purI pAtAlalokasthitA // 75 // sragdharAcchandaH prAyaH svargacyutAnAM jinapathacaritodArapuNyodayAnAM kAnAM kIyamAnaM caritamidamiha zrIkumArottamAnAm / saMzRNvantyekamatyA mativimavayutAH zraddhAnA janA ye kaumAraM yauvanaM ca vyapagamitarujaste vayo nirvizanti / / 76 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtau yadukulakumAroddezavarNano nAma aSTacatvAriMzaH sargaH // 48 // aura pautra, buAke lar3ake tathA bhAnaje bhI hajAroMkI saMkhyAmeM the // 73 // isa prakAra saba milAkara mahApratApI tathA kAmadevake samAna sundara rUpako dhAraNa karanevAle sAr3he tIna karor3a kumAra, krIr3Ake premI ho nirantara krIr3A karate rahate the // 7 // nirantara ratha tathA hAthiyoMpara savAra ho bAhara nikalate tathA bhItara praveza karate hue, nAnA veSoMke dhAraka, prabala parAkramI aura nagaravAsI prajAko Ananda utpanna karanevAle ina vIra kumAroMse yukta dvArAvatI nagarI usa samaya bhavanavAsI devoMse yukta pAtAlapurIke samAna suzobhita ho rahI thI / / 75 / / gautama svAmI kahate haiM ki prAyaH svargase cyuta hokara Aye hue tathA jinendrapraNIta mArgakA anusaraNa karanese sAtizaya puNyakA saMcaya karanevAle ina prazaMsanIya uttama yadukumAroMke isa kahe jAnevAle caritako jo buddhimAn manuSya ekAgracitta hokara sunate haiM tathA zraddhAna karate haiM ve samasta rogoMko dUra kara kaumAra aura yovana avasthAkA upabhoga karate haiM-unakI vRddhAvasthA chUTa jAtI hai / / 76 / / isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM yaduvaMzake kumAroMkA nAmollekha karanevAlA ar3atAlIsavA~ sarga samApta huA // 48 //
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonapaJcAzaH sargaH nekuMTakacchandaH atha madhusUdanAvarajayA varayA jagatAmavitathakanyayA zazivizuddha yazAyarayA / prathitasudurbharaprathamayauvanabhUribharaH prakaTamamAri hAriguNabhUSaNabhUSitayA // 1 // nakhamaNimaNDa lendulalitAGgalipallavayorakRtakaraktatAhamitabhAsvadalatakayoH / mRdupadapadmayoH prapadamAgasamonnatayogati yadIyayorupamayApagataM trapayA // 2 // dRDhaguNagUDhagulphanijajAnamanoharayoH pratipadamAnupUrvyaparivRttavilomazayoH / nirupamajayorjadhanabhUribharakSamayoH saMvirasamalayona hi yadIyakayorupamA // 3 // mRduparivRttapANDuraguNaM vigaladahalasthira varakAntidIptirasapUritamUruyugam / karikarayaSTivRttakadalImRdimAnamatiprathitamatItya satyaguNacAri yadIyamabhAta / / 4 / / bahurasapUrNa varNakulazailabhavapramadApramadavidhAyipuNyasaritaH kalahaMsagateH / gurujaghanasthalI pulinabhUmirabhUmirasau kusumarathasya zumbhitanitambatA vivamau / / 5 / / tanumRduromarAjilatayAtivinIlarucA jananayanAbhirAmanija nAbhigabhIrata yA / tanumadhyabandhanavalitrayavicitratayA lalitavadhUjaneSvativirAjitasatranayA" // 6 // athAnantara kRSNakI choTI bahana jagata meM uttama, candramAke samAna nirmala yazako dhAraNa karanevAlI evaM manohara guNarUpI AbhUSaNoMse bhUSita yazodAko putro ( jo kRSNake badale meM AyI thI )ne atizaya prasiddha prathama yauvanake bahuta bhArI bhArako dhAraNa kiyA / / 1 / / jinake aMgulirUpI pallava zreSTha nakharUpI candramaNDalase suzobhita the, jinhoMne apanI svAbhAvika lalAIse dedIpyamAna mahAvarakI ha~sI kI thI, tathA jo agrabhAgameM samAna rUpase U~ce uThe hue the aise usake komala caraNa-kamaloMkI upamA usa samaya lajjAse hI mAno saMsArameM kahIM calI gayI thii| usake komala caraNa-kamala anupama the // 2 // jo atyanta majabUta evaM gUDha gA~ThoM aura ghuTanoMse manohara thI, uttarottara bar3hatI huI golAIse suzobhita evaM romarahita thI, nitamboMkA bahuta bhArI bhAra dhAraNa karane meM samartha thI, aura jo parasparake pratispardhI mallake samAna jAna par3atI thI aisI usakI anupama jaMghAoMkI usa samaya kahIM upamA nahIM rahI // 3 // jo komala gola aura zubhra the, jinase atyadhika sthAyI evaM zreSTha kAnti cU rahI thI, jo dIptirUpI rasase paripUrNa the, hAthIkI sUDa aura gola kadalIko sukumAratAko ullaMghana kara vidyamAna the, atizaya prasiddha the aura yathArtha guNoMse yukta the, aise usake donoM Uru usa samaya atyadhika suzobhita hone lage // 4 // kalahaMsake samAna sundara cAlase suzobhita usa kanyAkI sthUla jaghanasthalI, aneka rasoMse paripUrNa varNavAle kulAcaloMse utpanna striyoMke lie harSa utpanna karane vAle puNyarUpI, nadIkI usa pulina bhUmi-taTa bhUmike samAna suzobhita hone lagI jo kAmakI abhUmi-agocara tathA nitambarUpI sundara taToMse yukta thI / / 5 // vaha kanyA, sUkSma, komala aura atyanta kAlI romarAjise, manuSyoMke netroMko 1. "hayadazabhirnajo ajajalA guru narkuTakam" iti lakSaNAt (vRttrtnaakrsy)| 2. yazodAyAH kanyayA (Ga. tti.)| 3. varanirmalapallavayoH ka., atinirmala Ga., rtinirml-m.| 4. akRtakarakRtA hasita (?) m.| 5. pramadabhAgasamanvitayoH ma., pAdasyAgraM prpdH| 6. savirasamatyayoH ka., savirasamalpayoH ma. / 7. sthirakara-ka., kha., Ga., m.| 8. nitambataTeva babhau m.| 9. vinItarucA m.| 10. -matrapayA ma. /
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe urasi nitAntanIlanijacUcukayorasako kaThinasuvRttapIvarapayodharayomarataH / amRtarasabhaMyakSaraNamIharinIlamaNisthirataramudrikotkanakakumbhavaheva bamau // 7 // bhujalatayoH zirISamRdupInavarAMsakayoH varakamalaprabhApaTalapATalapallavayoH / kuruvakatAmrakamranakhapuSpakayovaMpuSasvanukRtamudrakozakarazAkhakayovivabhau // 8 // // akaThinakambukaNThacibukAparabimbaphalapraha sitapANDugaNDakuTila lalATataTIdviguNitakomalotpala sunAlasukarNabhRtA ciramanayAtyamAsi dhavalAsitadIrghadRzA // 9 // pramitazirasyatibhramarakAntikanarakuTilaprakaTakaTItaTIpatitakezakalApamasau / zazivadanA prakAzamavahadvihasadazanA prazithilakAmapAza miva lokavazIkaraNam // 10 // karapadamudrikAkaTakanUpurapUrvakasaathita cturdshaabhrnnbhuussnnbhuuttnuH| pravilasadaGgarAgamRduvastramahAbagiyaM sthagayati kanyakocitasukhA vapuSA yuvatIH // 11 // pitRsutapUrvakasya yadusarvakulasya janairucitasaparyayA vihitgaurvbhuumirsau| sakalakalAkalaguNakalApamahAvasatiH sakalasarasvatI svayamiva svajanopavidhI // 12 // iti samaye prayAti tu kadAcidasau praNatairupahasitA prayAbhiravazAbalarAjasutaiH / bicipiTanAsikaM rahasi darpaNake svamukhaM sphuTamavalokya tadbhavavirAgamagAstrapitA // 13 // Ananda denevAlI apanI nAbhikI gaharAIse aura zarIrake madhyameM sthita trivaliyoM-tIna rekhAoMkI vicitratAse saMsArakI samasta sundara striyoMke bIca atyadhika suzobhita hone lagI // 6 // vakSaHsthalapara atyanta nIla cUcukase yukta kaThora gola aura sthUla stanoMkA bhAra dhAraNa karanese vaha kanyA aisI suzobhita hone lagI mAno 'amRta rasakA ghara khirakara kahIM naSTa na ho jAye' isa bhayase indranIla maNikI majabUta muharase yukta dedIpyamAna suvarNake do kalaza hI dhAraNa kara rahI ho // 7 // zirISake phUlake samAna komala moTI aura uttama kandhoMse yukta, uttama kamalakI kAntike samUhake samAna lAla-lAla hathelI rUpa pallavoMse sahita, kurubakake phUlake samAna lAla evaM sUndara nakharUpI puSpoMse suzobhita tathA maMgakI kozoMkA anukaraNa karanevAlI yukta bhujArUpI latAoMse vaha atyadhika suzobhita hone lagI // 8 // komala zaMkhake samAna kaNTha, ThuDDI, adharoSTharUpI vimbIphala, prakRSTa hAsyase yukta zveta kapola, kuTila bhauMheM, lalATa taTa evaM dviguNita komala nIla kamalako uttama DaNThalake samAna kAnoMko dhAraNa karanevAlI aura sapheda kAle tathA vizAla netroMse sahita vaha kanyA cira kAla taka atyadhika suzobhita hone lagI // 9 // hAsyayukta dAMtoMse sahita vaha candramukhI kanyA, sundara zirapara bhramaroMko kAntiko tiraskRta karanevAle devIpyamAna ghugharAle evaM vistRta kaTi-taTapara par3e prakAzamAna usa kezasamUhako dhAraNa kara rahI thI, jo laTakate hue kAma-pAzake samAna logoMko vaza karanevAlA thA // 10 // hAtha aura pairoM meM sthita aMgUThI, kar3e tathA nUpura Adi samIcIna evaM prasiddha caudaha AbharaNoMse jisakA zarIra AbhUSaNasvarUpa ho rahA thA, jo zobhAyamAna aMgarAga, komala vastra aura mahAmAlAoMko dhAraNa kara rahI thI tathA jise kanyAoMke ucita samasta sukha upalabdha the aisI vaha kanyA apane zarIrake dvArA saMsArakI anya yuvatiyoMko AcchAdita kara rahI thI-tiraskRta kara rahI thI // 11 // vaha pitA, putra Adi samasta yaduvaMzake manuSyoMke dvArA yogya satkArake dvArA kiye hue gauravakI bhUmi thI. samasta kalAoM aura manohara guNoMke samUhakI mahAvasatikA thI aura kuTumbI janoMke samIpa svayaM zarIradhAriNo sarasvatIke samAna jAna par3atI thii||12|| isa prakAra samaya vyatIta honepara kadAcit baladevake putroMne Akara use namaskAra kiyA 1. kSayo nivAsaH ( ka, tti.)| 2. vapuSastanukRta-ma., vpussaasvnkRt-i.| 3. prasahita ma. / 4. yuvatI ma. /
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonapazcAzaH sargaH 577 puri viratAjikAgaNamahattarikApadayA pratadharapAdamUlamitayA saha muvatayA / sugururapRcchayata praNatayA nijapUrvakRtaM sphuradavadhIkSaNaH kSaNamasAviti tAM nyagadIt // 14 // tava duhitaH surASTraviSaye viSayendriyajaiviMgatabhave sukhairtivimuurchitmuuddhdhiyaa| 'pahaSatayAbhirUpapadamudrahatAmabhRtA nabhRtamanazaM nibhRtamAtmamanonayanam // 15 // ativiSamaM tapo ghaTayato mRtazAyikayA zakaTamRSeruparyupari hitaM tadA tvkyaa| vimRditanAsikApuTataTasya muneH skhalanaM manasi na jAtamISadapi dhIratayA tayA // 16 // ajanitajIvaghAtaguNato narake patanaM tava hi manAgna jAtamRSigAtravadhAdiha tu / ajani vinAsikasya vadanasya mahAvikRtiH phalati phalaM svakarmajagatAM hi yathAvihitam // 17 // sakRdapi jIvaghAtakRdadhAdasakRtparataH paravazaghAtaduHkhamamiyAsyati janturiha / avayavaghAtakRt sakRdapi svakRterasakRdavayavaghAtameSyati sadeti jinasya vacaH // 18 // vacanamanastanubhiramiyaH paruSAH puruSAH puruSavadhAdiSu prabhutayA prayatanta iha / duritamahAprabhuH parabhaveSu janeSu punaH prabhavati duHkhadAnacaturazcatureSvapi hi // 19 // aura jAte samaya apane alhar3a svabhAvase use 'cipaTI nAkavAlI' kahakara cir3hA diyaa| usane ekAntameM darpaNameM pratibimbita cipaTI nAkase yukta apanA mukha dekhA jisase vaha lajjita hotI huI usa paryAyase virakta ho gayI // 13 // usane nagarameM vidyamAna AyikAoMke samUhakI pradhAna suvratA nAmaka gaNinIke caraNoMko zaraNa prApta kI aura unheM sAtha lekara vaha vratadhara nAmaka munirAjake caraNamUlameM gyo| unheM namaskAra kara usane ukta munirAjase pUchA ki 'he bhagavan ! maiMne pUrvabhavameM kyA pApa kiyA thA jisase mujhe yaha kurUpa prApta huA hai|' isake uttarameM avadhijJAnarUpI netrako vikasita karanevAle munirAja usase isa prakAra kahane lge-||14|| he putrI ! pUrvabhavameM terA jIva surASTra dezameM uttama rUpako dhAraNa karanevAlA puruSa thaa| vahA~ viSaya aura indriyajanya sUkhoMse atyanta mar3ha buddhi honeke kAraNa vaha krUratAvaza viSayoMmeM svacchanda hue apane mana aura netroMko svAdhIna nahIM rakha sakA // 15 // eka bAra eka muni mRtazayyAse atyanta viSama tapa tapa rahe the| tUne unapara apanI gAr3I calA dI jisase unakI nAka picaka gyii| munirAjane apane manameM bahuta bhArI dhIratA dhAraNa kara rakhI thI isalie isa ghaTanAse unake manameM kucha bhI kSobha utpanna nahIM huA // 16 // munirAjake jIvakA ghAta nahIM huA thA isalie terA naraka vAsa nahIM huaa| kintu unake zarIrakA kucha ghAta huA thA isalie isa janmameM terA mukha nAsikAse rahita ho mahAvikRta huA hai| ThIka hI hai saMsArameM jo jaisA karma karatA hai use vaisA hI phala prApta hotA hai // 17 // jinendra bhagavAnkA yaha kahanA hai ki jo prANI isa saMsArameM eka bAra bhI kisI jIvakA ghAta karatA hai vaha usake pApase para-bhavameM dUsaroMke dvArA ghAta honeke duHkhako prApta hogA aura jo kisIke avayavakA eka bAra bhI ghAta karatA hai vaha apane kiye pApake anusAra aneka bAra avayavake ghAtako prApta hogA // 18 // jo krUra manuSya, prabhutAke kAraNa nirbhaya ho mana, vacana, kAyase manuSya Adi prANiyoMke vadhameM prayatna karate haiM parabhavoMmeM ve kitane hI catura kyoM na hoM duHkha denemeM catura pAparUpI mahAprabhu unapara bAra-bAra apanA prabhAva jamAtA hai-unheM bAra-bAra duHkha detA hai // 19 // isalie svapara hitako cAhanevAle prANiyoMko bhale hI ve rAjA kyoM na hoM sadA parahiMsA Adi pApoMse dUra rahanA caahie| 1. suraguru ma. / 2. vigatabhaye ma., Ga. / 3. kaThoratayA ( ka. Ti.) / puruSatayA ma., kha., Ga. / 4. nivabhRtaM ma., ng.| 5. rabhi yaH puruSAH paruSAH m.| 6. duHkhadAnacarazcatureSvapi hi ma. / 73
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ 578 harivaMzapurANe ata iha jantubhiH paravadhAdinivRttiparaiH svaparahitaiH sadApi bhavitavyamapi prabhubhiH / na hi paddhata mabhRtAmiha saMsaratAM 'svakRtabhujAM satAM pratibhavati sadA prabhutA // 20 // iti vacanaM guroraminizamya kRtAvanatiH pragatavatI tathA saha mahattarikAryikayA / dhAdvimocya hisakAkhilabandhujanaM sitavasanAvRtastanamaroddhRtakAlakacA // 21 // vyapahRtabhUSaNastragiyamAtmakarAGguli mirnika cita kezamAranikhilotkhananaM tu tadA | pravidadhatI babhau kusumakomalabAhulatA sphuTamiva dhIkuTIkuTila zalyakuloddharaNam // 22 // jaghanamuraH kucAvudaramAcaraNaM ca vapuH sumRdudukUla kaikavasanena kRtAvaraNam / "suvidadhatI satI ciramarAjata sA ca tadA vRtasikatAsthalAcchapayasA zaradIva nadI // 23 // svajana kRtAbhiniSkramaNapUjanikAM janikAM purutapasAM nizAmya navasaMyatikAM hitakAm / ajani mahAjanasya sakalasya tadetimatiH sadhRtiH sarasvatI kimu tapasyati kiM nu ratiH // 24 // vrata guNasaMyamopavasanAditapobhirasau pratidina bhAvanAbhirapi bhAvitabhAvayutA / vasati tapasyayA vasatirAgamagItagirAM puruguNasaMyutA gaNanivAsagatA satatam // 25 // bahuSu tu varSa vAsara gaNeSu gateSu tato jinajananAminiSkramaNa nirvRti bhUmipu sA / kRtavihRtiH kadAcana gatA pRthusArthavazAnnija sahadharmiNImiruruvindhyamahAgahanam // 26 // kyoMki saMsAra meM bhramaNa karanevAle prANI apane dvArA kiye hue karmoMkA phala bhogate haiM unakI prabhutA - rAjya avasthA sadA sthita nahIM rahatI ||20|| isa prakAra guruke vacana suna vaha, suvrata gaNinIke sAtha calI AyI aura samasta bandhu janoM kA tyAgakara usane sapheda sAr3Ise stanoMko Dhaka tathA kAle kezoMko ukhAr3akara Arthika kA vrata dhAraNa kara liyA || 21 || jisane AbhUSaNa aura mAlAe~ utArakara pheMka dI thIM tathA jisakI bAhurUpI latAe~ phUloMke samAna komala thIM aisI vaha kanyA usa samaya apane hAthakI komala aMguliyoM apane ba~dhe hue samasta bAloMko ukhAr3atI huI aisI jAna par3atI thI mAno buddhirUpI kuTIke bhItara vidyamAna zalyoM ke samUhako hI ukhAr3a rahI ho // 22 // jaghana, vakSaHsthala, stana, udara aura caraNoMparyanta samasta zarIrako eka atyanta komala vastrase AcchAdita karatI huI vaha satI usa samaya cirakAla taka zarad RtukI usa nadI ke samAna suzobhita ho rahI thI jisane svaccha jalase apane bAlumaya sthalako Dhaka rakhA thA ||23|| kuTumbI-janoMne jisakI dIkSA-kAlIna pUjA kI thI aura jo bar3e-bar3e tapoMko janma denevAlI thI aisI usa nava dIkSitA AryikAko dekhakara usa samaya samasta mahAjanoMke hRdaya meM yahI buddhi utpanna hotI thI ki kyA yaha dhairyaMsahita sarasvatI hai| athavA rati tapasyA kara rahI hai ||24|| vrata, guNa, saMyama tathA upavAsa Adi tapoM evaM pratidina bhAyI jAnevAlI anitya Adi bhAvanAoMse jo vizuddha bhAvoMko prApta huI thI, jo Agamokta aneka pAThoMkI vasatikA thI, uttamottama guNoMse sahita thI, aura sadA AryikAoMke samUhake sAtha nivAsa karatI thI aisI vaha AryikA tapasyA karatI huI rahatI thI ||25|| tadanantara bahuta varSoM aura dinoMke samUha vyatIta ho jAnepara vaha jinendra bhagavAn ke janma, dIkSA aura nirvANa kalyANaka kI bhUmiyoMmeM vihAra kara kisI samaya bahuta bar3e saMghakI preraNA se apanI sahadharmiNiyoMke sAtha vindhyAcalake vizAla vanameM jA nikalI ||26|| aura rAtrike 1. sukRta--ka., Ga., ma. / 2. kucA ma. / 3. dhIreva kuTI tatra kuTilazalyakulasyoddharaNaM punaH troTanaM kurvatI iti ka pustake TippaNI / - mivoddharaNaM ma., baloddharaNaM Ga. / 4. svavidadhatI ma / 5 purutapasaM ka., kha., Ga, ma. / 6. saMyatA ma Ga. /
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonapaJcAzaH sargaH nizi nizitAsinirmalanizAtamanAstvasakau pratipathamAsthitA pratimayA pratimApratimA / varavarasenayA sphuTamadarzi nizAnibhayA bahudhanasArthaM pAtaviSaye drutamAgatayA // 27 // iha vanadevatA sthitavatIyamiti praNataiH zarazatairitisvavaradAnamayAcyata sA / bhagavati vaH prasAdanirupadraviNo draviNaM yadabhilabhemahi prathamakiGkarakA vayakam // 28 // iti tu vanecaraiH kRtamanorathakaiH pRthukaiH prabalatayA susArthamamitaH punarApatitaiH / vinihatasArthaM sArthakatayAntamitaiH pratimAsthitiyuta saMyatAsthitibhuvIdamadarzi tu taiH // 29 // prazamasamAdhibhAganazanasthitimA maraNAdupagata puNDarIkA durupallave caNDatayA / svayamupapadya sA divamagAtpratimAptamRtirmadhumathanasvasA skhalati na sthititaH sajanaH // 30 // nakhamukhardaSTrikA vikaTakoTivipATitayA yadapi kalevarakhaNDamupArjitadharmatayA / mRtimitayA vimuktamavimuktasamAdhitayA tadapi karAGgulitrikazeSamazeSamabhUt // 31 // rudhiravilipte guptapathabhUtalamAkulitAH sakalamitastatastadabhivIkSya tadA zabarAH / dhRtiriha vadhyate varadadevatayA rudhire iti vinidhAya daivatamadastrikarAGgulibhiH // 32 // vanamahiSaM nipAtya viSamaM viSamAH paritaH paruSakirAtakA rudhiramAMsavaliprakaram / "vicakarurunmagna mazaka makSikamakSiviSaM pravitatavisragandhadurabhIkRtadigvalayam // 13 // samaya, tIkSNa talavArake samAna nirmala evaM nirvikalpa cittako dhAraNa karanevAlI vaha pratimAtulya AryikA kisI mArga ke sammukha pratimAyogase virAjamAna ho gyii| usI samaya kisI bahuta dhanI saMghapara AkramaNa karane ke lie rAtrike samAna kAlI bhIloMkI eka bar3I senA zIghratAse vahAM AyI aura usane pratimAyogase virAjamAna usa AryikAko dekhA ||27|| 'yaha yahA~ vanadevo virAjamAna hai' yaha samajhakara saikar3oM bhIloMne namaskAra kara usase apane lie yaha varadAna mAMgA ki 'he bhagavati ! yadi Apake prasAdase nirupadrava rahakara hama loga dhana prApta kara sakeMge to hama Apake pahale dAsa hoMge ||28|| isa prakArakA manoratha kara bhIloMkA vaha vizAla samUha bar3I majabUtI se cAroM orase yAtriyoMke usa saMghapara TUTa par3A aura use mArakara tathA lUTakara kRtakRtya hotA huA jaba vaha vApasa samIpameM AyA to usane pratimAyogase sthita AryikAke khar3e hone ke sthAnapara yaha dekhA ||29|| jaba bhIla loga AryikA ke darzana kara Age bar3ha gaye taba vahA~ eka siMhane Akara unapara ghora upasagaM zurU kara diyA / upasarga dekha unhoMne bar3I zAntise samAdhi dhAraNa kI ora maraNa paryantake lie anazanapUrvaka rahanekA niyama le liyA / tadanantara pratimAyogameM hI maraNakara ve svarga gayIM so ThIka hI hai kyoMki sajjana puruSa apanI maryAdAse kabhI vicalita nahIM hote ||30|| nirantara dharmaMkA upArjana karanevAlI evaM gRhIta samAdhiko na chor3anevAlI usa AryikAkA zarIra siMhake nakha, mukha aura DAr3hoMke agrabhAgase vidIrNa honeke kAraNa yadyapi chUTa gayA thA tathApi usake hAthakI tIna a~guliyA~ vahA~ zeSa baca rahI thIM yahI tIna aMguliyAM una bhIloM ko dikhAI dIM ||31|| khUnase vilipta honeke kAraNa jisakA mArga antarhita ho gayA thA aisI vahA~ko samasta bhUmiko una bhIloMne usa samaya bar3I AkulatAse yahAM-vahAM dekhA para kahIM unheM vaha AryikA nahIM dikhii| antameM unhoMne nizcaya kiyA ki varadAna denevAlI vaha devI isa rudhira meM ho santoSa dhAraNa karatI hai isalie hAthakI una tIna a~guliyoMko vahIM devatA rUpase virAjamAna kara diyA aura bar3e-bar3e jaMgalI bhaiMsAoM ko mArakara una viSama evaM krUra bhIloMne saba 179 1. pratipathayA sthitA pravizayA pratimA / 2 rAtriprabhAtulyayA - kRSNayA / 3. vinihitama, ka., kha., Ga. / 4. upagatasiMhAt / 5 drutapallavacaNDatayA ma / 6. vilupta - ma. / 7. vicakaru rudramagnazakamakSika ma. vicakarurudramadya zazaka makSika ga. /
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe sugatagatAmamUM paramakAruNikAM tapasA jagati janastataH prabhRti nirAgasamatra jaDaH / vanacaradarzitena nu pathA narakAbhimukhaH pizitavazo nihanti hi pazUn mahiSaprabhRtIn // 34 // na hi mahiSAsrapAnavidhikA na hi zUlakarA na hi saradurgatAvapi prsprghaatktaa| racayati mittimAtramupalabhya kaviH kavitAM sadasatIM yathA ca likhati sphuTacitrakaraH // 35 // sadapi durIhitaM rahasijaM hi parasya paraiH sadasi nigadyamAnamadhamAvahatIti satAm / matamidamasya tu prakaTanaM jagatAmasato na narakapAtaheturiti kasya sato vacanam // 36 // avitathamityamI vitathameva zaThAH kavayaH svaparamahArayo vidadhate vikathAkathanam / paravadhakApatheSu bhuvi teSu tatheti janaH sura-rava-mUDhadhIH patati gaDarikAkaTavat // 37 // kva paradayAparaH paramadharmapatho bhuvane vidhivadanuSThitastanubhRtAM sukhadaH prakaTaH / kva ca paraghAtajo narakaheturadharmakaliH kukavivikalpitaH khalakalau khalu dharmatayA // 38 // prakaTitalokapAlacaritAH khalalokabhayAttanubhRdanugrahaM vidadhataH parirakSaNataH / samahiSameSaghAtamadhidaivamatra nRpAH vidadhati yatra tatra kujaneSu tu kaiva kathA // 39 // kathamapi kAryasiddhimupalabhya hi devaghazAtpratinidhidevatAkRtamiti pratipadya naraH / nijavapurAyudhaiH suvinikRtya dadadrudhiraM paratanukatane bhavati vA sa kathaM saghRgaH // 40 // ora khUna evaM mAMsako bali car3hAnA zurU kara dii| isa balidAnase vahA~ makkhiyA~ aura macchara utarAne lage, vaha sthAna A~khoMke lie viSake samAna dikhAI par3ane lgaa| tathA phailI huI sar3I bAsase vahA~ko dizAe~ durgandhita ho gayoM // 32-33 / / yadyapi vaha AryikA parama dayAlu thI, niSpApa thI aura tapake prabhAvase uttama gatiko prApta haI thI tathApi isa saMsArameM mAMsake lobhI mUrkha jana bhIloMke dvArA dikhalAye hue mArgase calakara usI samayase bhaiMsA Adi pazuoMko mArane lage // 34 // uttama devagatikI bAta chor3ie nikRSTa devagatimeM bhI koI deva bhaiMsAoMkA rudhira pAna karanevAle evaM hAthoMmeM trizUla dhAraNa karanevAle nahIM haiM aura na unameM paraspara eka dUsarekA mAranA hI hai phira bhI kavi sphuTa citrakArake samAna jarA-sI bhittikA AdhAra pA satpuruSAko bhI dUSaNa lagAnevAlI kavitA likha DAlate haiM / / 35 / / dUsarekI ekAntameM honevAlI satya kuceSTAkA bhI sabhA dUsaroMke dvArA kahA jAnA pApa bandhakA kAraNa hai-yaha satpuruSoMkA mata hai| phira kisIke avidyamAna doSako saMsArake sAmane prakaTa karanA narakagatikA kAraNa nahIM hai yaha kisa satpuruSakA vacana hai ? arthAt kisIkA nahIM // 36 / / sva-parake mahAvairI ye dhUrta kavi asatyako satya hai aisA batAkara vikathAoMkA kathana karate haiM aura 'ye devatAoMke vacana hai' aisA samajha mUrkha prANI pRthivIpara, parakA vadha karanA Adi kumArgoM meM bher3iyA-dhasAnake samAna girate cale jAte haiM // 37|| vidhipUrvaka ArAdhanA karanepara prANiyoMko sukha denevAlA, parajIvoMko dayAmeM tatpara saMsArameM prakaTa huA parama dharmakA mArga kahA~ ? aura duSTa kalikAlameM kukaviyoMke dvArA dharmarUpase kalpita, paraghAtase utpanna, narakakA kAraNa adharmakI kalaha kahA~ ? bhAvArtha-dharma aura adharmameM mahAn antara hai||38|| jinhoMne lokapAlakA carita prakaTa kiyA hai aura jo duSTajanoMke bhayase rakSAkara jIvoMpara sadA anugraha karate haiM aise rAjA bhI jahA~ isa saMsArameM devatAoMko lakSya kara bhaiMsA tathA meSa Adi jantuoMkA ghAta karate haiM vahA~ anya kSudra manuSyoMko to kathA hI kyA hai ?||39|| bhAgyavaza kisI taraha kAryakI siddhiko pAkara 'yaha pratinidhibhUta devatAke dvArA hI kArya siddha huA hai' aisA mAna jo manuSya zastroMse apane hI zarIrako cIra khUnakI bali dene lagatA hai vaha dUsaroMke zarIrake chedane meM dayAsahita kaise ho sakatA hai ? bhAvArtha-manuSyakI 1. niSpApAm / 2. mahiSAstrapAnavadhikA m.| 3. -mAvahatIhi ma. / 4. khalu lokabhayAttanu-maH /
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ 581 ekonapaJcAzaH sargaH vipulasaparyayA praNatalokasutoSitayA vigataviparyayatvaguNayA jagatISTavaraH / yadi hi vitIryate varadayA varadevatayA na bhavati kazcidapyabhimatena jano vikalaH // 41 // pratinidhirAzrayazca sadhanasya parasya kRtiH pratidinadIpatailavalipuSpavidhiH parataH / atha ca varaM parasya niyataM pradadAti vRtaM jaDajanadevatA jagati hAsyamidaM paramam // 42 // pratikRtirarcitA bhuvi kRtaarthjinaadhipterdhigtbhktibhirdrvinnbhaavvidhaarcnyaa| phalati phalaM paratra pariNAmavizeSavazAdamimatakalpavRkSalatikeva janAbhimatam // 43 // 'apathanipAtapAtanaghanAnumatairazubhaisvimirazubhAsravo bhavati durgatiheturalam / pathi yatibhASite svakRtakArakatAnumaterbhavati zumAsravaH sugati heturapIha zubhaiH // 44 // manasi zubhe nije vacasi vA vapuSi praguNe kimiti na puNyameva jagadekagataM kurute / ghaTayati pApameva viguNestu kRtaiH karaNairgurutaramatra kAraNamaho gurukarmakRtam // 45 // timiramaraM trimUDhimayamatra dRDhaM jagataH sthagayadalaM pavitranetramanauSadhakam / tadiha jano didRkSurapi tatvamatattvamapi pratipadamAkula: kimu nirUpayituM kSamate // 16 // kAryasiddhi to apane pUrvakRta karmake anusAra hotI hai parantu devatAkI pratinidhi rUpa mUrtikI upAsanA karanevAlA manuSya usa siddhiko usa mUrti ke dvArA kiyA huA mAnatA hai isalie prasanna hokara zastroMse hI aMgoMko chedakara khUnakI bali dene lagatA hai| jo apane hI aMgoMko cheda DAlatA hai use dUsareke aMga chedanemeM dayA kahA~ ho sakatI hai ? // 40 // namrIbhUta manuSyoMne bahuta bar3I pUjAse jise acchI taraha santuSTa kara liyA hai aura jisakA vidveSarUpa viparIta guNa dUra ho gayA hai aisI vara denevAlI utkRSTa devIke dvArA yadi saMsArameM iSTa vara diyA jAtA hai to kisI bhI manuSyako iSTa sAmagrIse rahita nahIM honA caahie| bhAvArtha-jaba sabhI loga pUjAke dvArA devatAko santuSTa kara usase iSTa varadAna prApta kara sakate haiM taba sabhIko iSTa vastuoMse bharapUra honA cAhie / / 41 / / jisakI mUrti aura mandirakA nirmANa anya dhanavAn manuSyakA kArya hai, tathA jisakI pratidina kAma AnevAlI dIpa, tela, bali, puSpa AdikI vidhi sadA dUsaroMse pUrNa hotI hai vaha mUkhaMjanoMkI devatA dUsaroMke lie mAMgA haA varadAna nizcita rUpase detI hai yaha saMsArameM baDI ha~sIkI bAta hai| bhAvArtha-jo apanI mUrti aura mandira svayaM nahIM banA sakatI tathA pratidina upayogameM AnevAle dIpaka, tela, naivedya aura phUla Adike lie jise dUsaroMkA muMha dekhanA par3atA hai vaha dUsaroMke lie kyA varadAna degI? // 42 // pRthivIpara bhaktajanoM dvArA dravya, bhAva, pUjAse pUjI huI kRtakRtya jinendra bhagavAnkI pratimA, apane-apane viziSTa pariNAmoMke anusAra parabhavameM iSTa kalpavRkSako latAke samAna manuSyoMke iSTa manoratharUpa phalako phalatI hai / / 43 / / kumArgameM svayaM pravRtta honA, dUsareko pravRtta karAnA aura pravRtta hote hue ko anumati denA ina tIna azubha pravRttiyoMse azubha karmoMkA Asrava hotA hai jo ki durgatikA mukhya kAraNa hai aura munirAjake dvArA batAye hue mArgameM svayaM pravRtta honA, dUsareko pravRtta karAnA aura pravRtta hote hue ko anumati denA ina tIna zubha pravattiyoMse zabha karmokA Asrava hotA hai jo ki sugatikA makhya kAraNa hai // 44|| isa prakAra jaba apane hI zubha mana, zubha vacana aura zubha kAyase puNyabandha hotA hai aura ve zubha mana Adi apane adhIna haiM taba saMsArake samasta prANI eka puNya karmako hI kyoM nahIM karate? kintu usake viparIta kiye hue nirarthaka kAryoMse pApa hI kyoM karate haiM ? aho ! jAna par3atA hai ki isameM pUrvabaddha bahuta bhArI karmoke dvArA kiyA huA bahuta bar3A kAraNa hai / / 45 / / aho ! devamUr3hatA, zAstramUr3hatA aura guru1. vidhArthatayA ma., vidhArthanayA g.| 2. apathanighAtanighAtana-ma., g.| 3. praguNo m.| 4. viguNaiH marutaH m.|
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ 582 harivaMza purANe atinicitAgnivAyujalabhUmiLatAtarubhiH kSitirapacetanaizca gRhakalpitadaivatakaiH / ravividhutArakAgrahagaNairjananetra pathairgaganamato'stu mUDhiriha kasya janasya na vA // 47 // sadasadanekamekamatha nityamanityamapi svakapararUpabhedamapi zeSamazeSaparam / guNaguNikAryakAraNabhidAdyakhilAtmatayA jagadidamityamI niyaminI dRDhamUDhatayA // 48 // yadi ca parasparavyudasanavyasanAH syurmRSA sphuTamitaretarekSaNatayA namRSA hi tathA / nigamana saMgraha vyavahRtipramukhAzca nayAH sakalanayapramANaparinizcita vastuni yAH // 49 // 'puruSapurassare'bhiruciranyanivRttirucermunipati zAsanAbhiniratasya janasya hi sA / sugatimayatnato vizati siddhisukhAnvayinIM zubhamakhilArthagocaramudAracaritramapi // 50 // vrataguNazIla rAziratighoratapo vividhaM vimalamidaM yato bhavati darzanazuddhiyutam / "janana jarAmRtikSayakarIM sukhadAM bhuvi tAM bhajatu janastato jinaguNagrahaNAbhiratA // 51 // ityariSTanemipurANa saMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRto durgotpattivarNano nAmaikonapaJcAzaH sargaH // 49 // 4 1 mUr3hatA ina tIna mUr3hatAoMrUpa andhakArakA samUha bahuta prabala hai, vaha jagat ke jIvoMke pavitra netrako acchI taraha AcchAdita kara rahA hai aura isakI koI oSadhi bhI nahIM hai / isI andhakArake kAraNa dekhanekA icchuka manuSya bhI pada-padapara Akula hotA huA tattva aura atattvako dekhane meM kyA samartha ho pAtA hai ? arthAt nahIM ho pAtA ||46 || yaha pRthivI agni, vAyu, jala, bhUmi, latA aura vRkSoMse tathA mandiroM meM kalpita acetana devoMse vyApta hai aura AkAza manuSyoMke netragocara sUrya, candra, tArA tathA grahoM ke samUha se vyApta hai isalie inake viSayameM kise mUDhatA nahIM hogI ? bhAvArthapRthivI aura AkAza kalpita devatAoMse bhare hue haiM isalie vivekase vicArakara yathArthaM devakA nirNaya karanA cAhie // 47 // yaha saMsAra kathaMcit sat hai, kathaMcit asat hai, kathaMcit eka hai, kathaMcit aneka hai, kathaMcit nitya hai, kathaMcit anitya hai, kathaMcit svarUpa hai, kathaMcit pararUpa hai, kathaMcit sAnta hai, kathaMcit ananta hai, aura guNa guNI tathA kArya-kAraNake bhedase aneka rUpa hai phira bhI ye saMsAra ke prANI gAr3ha mUr3hatAke kAraNa ekAntavAdameM nimagna haiM ||48 || samasta noM aura pramANoMke dvArA nizcita vastuke viSaya meM jo naigama, saMgraha tathA vyavahAra Adi pramukha naya mAne gaye haiM ve yadi paraspara meM eka dUsarekA niSedha karate haiM to mithyA haiM aura paraspara eka dUsare para dRSTi rakhate haiM to samIcIna haiM || 49 || anya devatAoMkI rucise rahita evaM jinendra bhagavAn ke zAsana meM nirata manuSyakI jo jIva Adi tattvoMmeM pragAr3ha zraddhA hai usakI vahI zraddhA binA kisI prayatna ke mokSa sukhase sambandha jor3anevAlI sugati athavA samyagjJAnako aura zubha evaM samasta padArthoMko viSaya karanevAle utkRSTa cAritrako bhI prApta hotI hai / bhAvArtha manuSyakI zraddhArUpa pariNati hI samyagjJAna tathA samyakcAritrakI prAptikA kAraNa hai ||50 // yaha vrata guNa aura zIlakI rAzi tathA nAnA prakArakA atyanta ghora tapa cUMki darzanakI zuddhise yukta honepara hI nirmala hotA hai isalie jinendra bhagavAn ke guNa grahaNa karanemeM tatpara manuSyako cAhie ki vaha janma, bur3hApA aura mRtyukA kSaya karanevAlI evaM sukhadAyo darzanakI zuddhikA ArAdhana kare - apane samyagdarzanako nirmala banAve // 51 // - isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMza purANa meM durgAkI utpattikA varNana karanevAlA unacAsavA~ sarga samApta huA || 49|| 1. puruSapurassarobhi- ma. / 2. munipatizAsanAzAsanAbhiratasya ma. / 3. siddhisukhAnvayinaM ma. ka. 4. bhavapAramapAramanantaM yiyAsu ca cenmanaH ma Ga / asmin pAThe chandobhaGgaH anantapadasya vaiyathyaM ca vartate /
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcAzattamaH sargaH itaH 'kenApi vaNijA jhanadhyairmaNirAzimiH / jarAsandho nUpo dRSTaH svakrayANakahetunA // 1 // dRSTA kasmAtsamAnItAH provAca magadhezvaraH / dvAravatyAH pramo ete yatra rAjA'cyuto balI // 2 // yAdavendra zivAdevyoneM mistIrthakaro'bhavat / mAsAn paJcadaza tatra ratnavRSTiH kRtA suraiH // 3 // yAdavAnAM ca mAhAtmyaM zrasvA rAjagRhAdhipaH / vaNijaH tArkikebhyazca jAtaH kopAruNekSaNaH // 4 // yaduvRddhimiti zrutvA zrutavRddhi vilocanam / praNamya gaNinaM bhUpaH zreNiko'pRcchadityasau // // maNirAzivivAbha guNamarIciSu / prakhyAteSvakhile loke yAdaveSvatibhUriSu // 6 // anekAhavaniyaMDhadRDhavIrye harau zrute / kimaceSTata rAjAsau bhagavanmagadhAdhipaH // 7 // tato gaNabhRdAcakhyAvanayornaramukhyayoH / vRttaM zreNikabhUpAya zuzrUSAvahitAtmane // 8 // buddhavArto jarAsandhaH sandhi prati parAGamukhaH / pramukhyamantrimiH satrA mantramAramate sma sH||1|| upekSitAH kuto hetormantriNo bhaNatArayaH / vAdhauM pravRddhasaMtAnAstaraGgA iva maGgurAH // 10 // mantriNo hi pramozcakSanirmalaM caarckssssH| te kathaM svAminaM svaM ca vaJcayanti pura sthitAH // 11 // yadi nAma mahaizvaryapramattena mayA dviSaH / nAlakSyanta pratanvAmA yuSmAmistu kathaM tu te // 12 // nocchioranmahodyogairjAtamAtrA yadi dviSaH / duHkhayanti durantAste vyAdhayaH kupitA iva // 13 // ___idhara koI eka vaNik apanA kharIdA huA mAla becaneke lie bahuta-se amUlya maNi lekara rAjA jarAsandhase milA // 1 // una maNiyoMko dekhakara rAjA jarAsandhane usase pUchA ki ye maNi tuma kahA~se lAye ho ? isake uttarameM vaNikne kahA ki he svAmin ! ye maNi usa dvArikApurIse Aye haiM jahAM atyanta parAkramI rAjA kRSNa rahate haiM / / 2 / / yAdavoMke svAmI samudravijaya aura unakI rAnI zivA devIke jaba neminAtha tIrthaMkara utpanna hue the taba pandraha mAsa taka devoMne ratnavRSTi kI thI // 3 / / unhIM ratnoMmeM-se ye ratna lAyA huuN| vaNik tathA mantriyoMse isa prakAra yAdavoMkA mAhAtmya sunakara jarAsandha krodhase lAla-lAla netroMkA dhAraka ho gayA ||4|| isa prakAra yAdavoMkI vRddhi sunakara rAjA zreNikane zrutajJAna rUpI netrake dhAraka gautama gaNadharako namaskAra kara pUchA ki he bhagavan ! mahAguNa rUpI kiraNoMse suzobhita, samudra meM maNiyoMkI rAzike samAna samasta lokameM prakhyAta atyadhika yAdavoMmeM jaba jarAsandhane aneka yuddhoMmeM jinakA dRr3ha parAkrama paripUrNatAko prApta ho cukA thA aise kRSNakA nAma sunA taba usako kyA ceSTA huI ? so kRpA kara kahie / / 5-7|| tadanantara gautama gaNadhara, zravaNa karaneke lie utsuka rAjA zreNikake lie donoM nara- zreSTha-jarAsandha aura kRSNakA carita isa prakAra kahane lage--||8|| yAdavoMkA samAcAra jAnakara jarAsandha sandhise vimukha ho gayA aura mukhya mantriyoM sAtha mantra karane lagA // 9 // usane pUchA ki he mantriyo! batAo to sahI samudrameM bar3hatI huI taraMgoMke samAna bhaMgura zatru Ajataka upekSita kaise rahe Aye ? // 9-10|| guptacara rUpI netroMse yukta rAjAke mantrI hI nirmala cakSu haiM phira ve sAmane khar3e rahakara svAmIko tathA apane-Apako kyoM dhokhA dete haiM ? // 11 // yadi mahAn aizvaryase matta rahanevAle maiMne una zatruoMko nahI dekhA to Apa logoMse adRSTa kaise raha gaye ? Apa logoMne unheM kyoM nahIM dekhA ? ||12 / / yadi zatru utpanna hote 1. kenacidvaNijA anardhe0, ma., kha., gh.| 2. svakriyANaka-ma. / 3. 'nArAyaNaH kSamA zAsti dvArAvatyAH prabho balI' ma. / 4. kopAruNo dazoH g.| 5. bhagavAnmagadhAdhipaH / 6.-mAramyate sma saH ma. / 7. bharatArayaH m.| 8. mahAdviSaH ma. /
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe kaMsaM jAmAtaraM hatvA bhrAtaraM cAparAjitam / praviSTAH zaraNaM duSTA yAdavA yAdasAMpatim // 14 // yathapyanavagAhyAbdhigambhIrodaramAzritAH / upAyAnAyani:kRSTA vadhyAste me jhaSA yathA // 15 // dvArikAmadhitiSThantaH saMtiSThante kuto'bhayAH / tAvadeva hi te yAvanna me kopAnalo jvalet // 16 // iyantaM kAlamajJAtA jJAtibhiH saha susthitAH / jJAtAnAmadhunA teSAM susthitimadviSAM kutaH // 17 // sAmnazcopAdAnasya na te sthAnaM kRtAgasaH / tato suSmAbhirekAntAtsthApyatA bhedadaNDayoH // 18 // daNDopAyapadhAnaM taM svAminaM mantriNastataH / prazAmya praNatAH procuH prasAdapadavIsthitAH // 19 // Akaya'tAM yathA nAtha vidanto'pi vayaM dviSAm / dvArikAyAM mahAvRddhiM kAlayApanayA sthitAH // 20 // yAdavAnvayasaMbhUtAH svarmuvAmapi durjayAH / zrInemirvAsudevazca baladevazca te trayaH // 2 // svargAvatArakAle yaH pUjito vasuvRSTibhiH / surendrarabhiSiktazca jino janmani 'mandare // 22 // sa kathaM yudhi jIyeta bhavatAmararakSitaH / yuktenApi samastena rAjakena bhuvastale // 23 // balakezavayozcApi sAmarthya bhavatA na kim / tacchutaM bahuyuddheSu zizupAla vadhAdiSu // 24 // yatpakSAH pANDavAzcaNDAH pratArArjitakIrtayaH / vidyAdharAzca bahavo vaivAhikapathasthitAH // 25 // ko Tyo yatra kumArAgAM prasiddhA raNazAlinAm / svAminnardhacaturthAste jIyante yAdavAH katham // 26 // anta sthAna pyapAM patyustAna kadAcidapekSayA / maddhatA iti mAmaMsthA nayamArgavido yadun // 27 // hI mahAn prayatnapUrvaka naSTa nahIM kiye jAte haiM to ve kopako prApta huI bImAriyoM ke samAna duHkha dete haiM aura unakA anta acchA nahIM hotA / / 13 / / ye duSTa yAdava mere jamAI kaMsa aura bhAI aparAjitako mArakara samadrakI zaraNameM praviSTa hae haiM // 14 // yadyapi ve praveza karaneke ayogya samudrake madhya bhAgameM sthita haiM tathApi upAya rUpI jalase khIMcakara machaliyoMke samAna mere vadhya haiM / / 15 / / dvArikAmeM rahate hue ve nirbhaya kyoM haiM ? athavA ve tabhItaka nirbhaya raha sakate haiM jabataka ki merI krodhAgni prajvalita nahIM haI hai // 16 // itane samayataka majhe unakA patA nahIM thA isalie apane kuTumbIjanoMke sAtha ve sukhase rahe Aye para aba mujhe patA cala gayA hai isalie unakA sukhapUrvaka rahanA kaise ho sakatA hai ? // 17 // tIvra aparAdha karanevAle ve sAma aura dAnake sthAna nahIM haiM isalie Apaloga ekAntarUpase unheM bheda aura daNDake hI pakSameM rakhie // 18 // ___ tadanantara pradhAna rUpase daNDako hI upAya samajhanevAle svAmI jarAsandhako zAnta kara prasAdake mArga meM sthita mantriyoMne namrIbhUta ho kahA ki he nAtha ! hamaloga zatruoMkI dvArikAmeM honevAlI mahA vRddhiko jAnate hue bhI samaya vyatIta karate rahe isakA kAraNa sunie // 12-20 / / yAdavoMke vaMza meM utpanna hae zrI neminAtha tIrthaMkara zrI kRSNa aura baladeva ye tIna mahAnubhAva itane balavAn haiM ki manuSyoMkI to bAta hI kyA devoMke lie bhI unakA jItanA kaThina hai / / 21 / / svargAvatArake samaya jo ratnoMkI vRSTise pUjita huA thA, janmake samaya indroMne sumeru parvatapara jisakA abhiSeka kiyA thA aura deva jisakI sadA rakSA karate haiM vaha nemi jinendra yaddhameM Apake dvArA kaise jItA jA sakatA hai athavA pathivI talake samasta rAjA bhI ikaTThe hokara use kaise jIta sakate haiM ? // 22-23 / / zizupAlake vadhako Adi lekara jo aneka yuddha hae unameM kyA Apane baladeva aura kRSNakI usa lokottara sAmathryako nahIM sunA ? ||24|| pratApase kItiko upAjita karanevAle mahAtejasvI pANDava tathA vivAha sambandhase anukUlatA dikhalAnevAle aneka vidyAdhara isa samaya jinake pakSameM haiM / / 25 / / aura jinake sAr3he tIna karor3a kumAra raNavidyAmeM kuzala haiM ve yAdava kaise jIte jA sakate haiM ? // 26 // naya mArgake jAnakAra 1. prati ma / 2. dvArikAvadhi tiSThantaH ma., g.| 3. mantriNastathA m.| 4. mahAvRddhiH m.| 5. durjayAM ma / 6 mandira cha / mandare- merI
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcAzattamaH sargaH daivakAlabalopetA devtaakRtrkssnnaaH| suptavyAghropamA deva ! tAvattiSTantu yAdavAH // 28 // Asmahe vayamapyatra kAlayApanayA prabho ! / svAjJa svapara kAlAnAM yApyAvasthA hi zasyate // 29 // anayAvasthayAsIne tvayi teSAM prakopinAm / dviSAM pratividhAnAya pratipadyasva pauruSam // 30 // ityAdi mantribhiH pathyaM tathyaM vijJApitaM prabhuH / nAgrahItkSayakAle hi grAhI grAhaM na muzcati // 3 // sacivAnapakAza prakopAya nRpo dviSAm / dUtaM so'jitasenAkhyaM prAhiNodvArikA purIm // 32 // sa prAcyAnAM pratIcyAnAmapAcyAnAM ca bhUbhRtAm / udIcyAnAmagasthAnAM madhyadezAdhivAsinAm // 33 / / caturajAbalezAnI zAsanAnatilajinAm / dUtAnajIgamarikSapramAyAnviti parAkramI // 34 // dRtadarzanamAtreNa karNaduryodhanAdayaH / te saMprAptA jarAsaMdhaM satyasaMdhAhitaiSiNaH // 35 // nRpaistairanuyAto'sau tanayAyemahAbalaiH / nimittairvAryamANo'pi pratasthe'rijigISayA // 36 // sa dUto'jitaseno'pi svAmikAryahitaH purIm / sudvArAM dvArikA prApa sukRtIva divaM kRtI // 37 // pravizya nagarI ramyAmanekAdbhutasaMkulAm / dRzyamAno janaH paurairAsasAda nRpAlayam // 38 // azeSayAdavAkINAM bhojapANDavasaMyatAm / samAM sa prAvizadaviSNoH pratIhAraniveditaH / / 3 / / kRtapraNatiradhyAsya dApitAsanamagrata taM prArabhata svAmibalalAmAvalepataH // 10 // AkarNyatAM samAdhAya manaH sakalayAdavaiH / yayA zAsti mahArAjo mAgadhaH paramezvaraH // 41 // yadu kisI samaya kisI apekSA samudrake madhya jAkara rahe the| ve 'hamase bhayabhIta haiM' aisA mata samajhie // 27 // isalie he deva ! jo deva aura kAlake balase sahita haiM, deva jinakI rakSA karate haiM aura jo sote hue siMhake samAna haiM aise yAdava udhara dvArikAmeM sukhase raheM aura idhara hama loga bhI samaya vyatIta karate hue sukhase raheM kyoMki he uttama AjJAke dhAraka ! prabho ! jisameM apanA aura parakA samaya sukhase vyatIta ho vahI avasthA prazaMsanIya kahI jAtI hai / / 28-29 // Apake isa avasthAse rahanepara bhI yadi ve krodha karate haiM to unakA pratikAra karaneke lie puruSArthako svIkRta karo // 30 // ise Adi lekara mantriyoMne yadyapi hitakArI evaM satya nivedana kiyA tathApi jarAsandhane use kucha bhI grahaNa nahIM kiyA so ThIka hI hai kyoMki vinAzake samaya haThI manuSya apanA haTha nahIM chor3atA // 31 // rAjA jarAsandhane mantriyoMko anasunA kara zatruoMko zIghra hI kupita karaneke lie ajitasena nAmaka dUtako dvArikApurI bhejA // 32 // parAkramI rAjA jarAsandhane caturaMga senAoMke svAmI, evaM AjJAkA ullaMghana na karanevAle pUrva, pazcima, dakSiNa aura uttara dizAoM, parvatoM evaM madhyadezake nivAsI rAjAoMko 'Apa loga jaldI Aie' yaha kahakara dUta bheje // 33-34 // dUtako dekhate hI satyapratijJa evaM hitako cAhanevAle karNa, duryodhana Adi rAjA, jarAsandhake pAsa A pahuMce // 35 / / ukta rAjA tathA mahAbalavAn putra Adi kuTumbIjana jisake pIche-pIche cala rahe the aisA jarAsandha, khoTe nimittoMse roke jAnepara bhI zatruoMko jItanekI icchAse cala par3A // 36 // ___udhara jisa prakAra puNya kArya karanevAlA kuzala manuSya svarga jA pahuMcatA hai usI prakAra svAmoke kAryameM lagA huA ajitasena dUta bhI uttamottama dvAroMse yukta dvArikA nagarImeM jA paha~cA // 37 // aneka AzcaryakArI racanAoMse vyApta sundara dvArikApurImeM pravezakara nagaravAsIjanoMke dvArA dekhA gayA vaha dUta krama-kramase rAjamahala meM pahuMcA // 38 // dvArapAlake dvArA sUcanA denepara usane samasta yAdavoMse vyApta evaM bhoja aura pANDavoMse yukta zrIkRSNakI sabhAmeM praveza kiyA // 39 // praNAma karaneke bAda Age dilAye hue Asanapara baiThakara usane svAmIke balakI prAptise utpanna dhamaNDase isa prakAra bolanA zurU kiyA // 40 // vaha bolA ki rAjAdhirAja mahArAja jarAsandha jo AjJA dete haiM use samasta yAdava mana 74
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe yUyameva sphuTaM vrata kimaniSTaM kRtaM mayA / yuSmAkaM yena sAzaGkAH praviSTAH sAgarodaram // 42 // sAparAdhatayA yUyaM yadyapyudbhUtabhItayaH / durgaM zritAstathApyasmannabhayaM namataitya mAm // 43 // atha durgabalAyUyaM tiSThatAnativarjitAH / eSo'haM sAgaraM pItvA balaiH kurve kadarthanAm // 44 // ajJAtAvasthitInAM ca kAladezabalaM balam / adhunA jJAtavArtAnAM kAladezavalaM kutaH // 45 // vacoharavacaH vA kupitA nikhilA nRpAH / kRSNAdayo jagustatra bhRkuTIkuTilAnanAH // 46 // bhAyAtyAsanakAlo'sau samastabalasaMyutaH / raNAtithyaM dadAmo'smai saGgrAmotkaNThitA vayam // 47 // ityuktvA sa visRSTastai rUkSavAgvajratADitaH / gatvA svasvAmine pUrva nivedya kRtitAM gataH // 48 // vimalA malazArdUlAH samudravijayaM tataH / mantriNo mantranipuNAH saMmantryeti vyajijJapan // 49 // zAntaye sAma lokasya syAtsvapakSavipakSayoH / mAgadhena samaM sAma tasmAdrAjan prayujmahe // 50 // jJAtivargaH samasto'yaM kumAranikarAdikaH / apAyabahule yuddhe saMzayaH kuzalaM prati // 51 // santi yodhA yathAsmAkamamoghazaravarSiNaH / sAdhano mAgadhasyApi tathaiva bhuvi vizrutaH // 52 // tadekasyApi hi jJAterapAyo raNamUrdhani / yathA zatrostathAsmAkamatiduHkhakaro bhavet // 53 // ato vizvajanInArthaM sAma tAvatprazasyate / tadarthaM preSyatAM dUto 'mAgadhAntikamasmayAt // 54 // 3 186 sthira kara suneM // 41 // unakA kahanA hai ki Apa hI loga spaSTa batAo ki maiMne ApakA kyA aniSTa kiyA hai ? jisase ki bhayabhIta ho Apa loga samudrake madhyameM jA base ho || 42 || yadyapi aparAdhI honeke kAraNa bhayabhIta ho tuma logoMne durgaMkA Azraya liyA hai tathApi mujhase tumheM bhaya nahIM hai, tuma loga Akara mujhe namaskAra karo ||43|| yadi durgakA bala pA tuma loga binA namaskAra kiye yahA~ rahoge to yaha maiM samudrako pIkara senAoMke dvArA tumhArI abhI hAla durdazA kara dU~gA ||44 || jabataka tumhAre yahA~ rahane kA patA nahIM thA tabhI taka tumheM kAla aura dezakA bala, bala thA para Aja patA cala jAnepara kAla aura dezakA bala kaise raha sakatA hai ? || 45|| dUtake ukta vacana sunakara kRSNa Adi samasta rAjA kupita ho uThe aura bhauMhoMse mukhako kuTila karate hue kahane lage ki jisakI mRtyu nikaTa A pahu~cI hai aisA tumhArA rAjA samasta senAoM ke sAtha A rahA hai so yuddhake dvArA hama usakA satkAra kreNge| hama loga saMgrAmake lie utkaNThita haiM ||46-47|| isa prakAra kahakara yAdavoMne dUtako vidA kiyaa| vaha unake rUkSa vacanarUpI vajrase tAr3ita hotA huA dvArikAse calakara apane svAmIke pAsa gayA aura saba samAcAra kahakara kRtakRtyatAko prApta huA ||48|| tadanantara dUtake cale jAnepara mantra karane meM nipuNa vimala, amala aura zArdUla nAmaka mantriyoMne salAha kara rAjA samudravijayase isa prakAra nivedana kiyA || 49|| he rAjan ! kyoMki sAma, svapakSa aura parapakSake logoMko zAntikA kAraNa hogA isalie hama loga jarAsandhake sAtha sAmakA hI prayoga kreN| yaha jo kumAroMkA samUha Adi hai vaha saba svajanoM kA samUha hai / apAyabahula yuddhameM ina sabakI kuzalatAke prati sandeha hai ||50-51 / / jisa prakAra hamArI senAmeM amogha bANoMkI varSA karanevAle yoddhA haiM usI prakAra jarAsandhakI senA bhI pRthivImeM prasiddha hai ||52 || yuddhake agrabhAga meM yadi eka bhI svajana kI mRtyu ho jAyegI to vaha jisa prakAra zatruke lie duHkhakA kAraNa hogI uso prakAra hamAre lie bhI duHkhakA kAraNa ho sakatI hai || 53 || isalie sabakI bhalAI ke lie sAma ho prazaMsanIya upAya hai / ataH ahaMkArako chor3akara sAma- zAnti ke lie jarAsandhake pAsa dUta bhejA jAye ||14|| hA~, sAmake dvArA zAnta karanepara bhI 1. pUrvI ma. / 2. daNDasya ma. / 3 mAghavAntika-ma /
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcAzattamaH sargaH 587 mAgadhaH zAmyamAno'pi sAmnA yadi na zAmyati / tadA taducitaM kurmaH ko doSaH sAmayojane // 55 // iti mantribhirAmantraya rAjA vijJApitastadA / ko doSa iti saMmantrya lohajaGghamajIgamat // 56 // sa dakSaH zaurya saMpannaH kumAro nItilocanaH / jagAma nijasainyena jarAsandhena sandhaye // 57 // pUrvamAlavamAsAdya kRtasainyanivezanaH / prAptau kAntAramikSArthaM kAntAre sArthayoginI // 58 // mAsopavAsinI dRSTvA tilakAnandanandakau / pratigRhyAnnapAnAdyaiH paJcAzcaryANi labdhavAn // 59 // tIrthaM devAvatArAkhyaM tataH prabhRti bhUtale / mUtaM bhUtasahasrANAM pApopazamakAraNam // 60 // dUto gatvA jarAsandhaM saMdhAnaM pratya saMmukham / pratyabodhayadekAnte pratibodhanapaNDitaH // 61 // lohajaGghavaco'tyantaprasannaH pratipannavAn / sa sandhAnaM jarAsandhaH SaNmAsAvadhikaM tataH // 62 // dUtaH pUjAM nRpAtprApya sa prApya dvArikAM tataH / samudravijayAdyathaM nivedya sthitavAn kRti // 63 // sAmyenaiva tato varSe sAmagrI pratyapekSayA / pUrNe 'pUrNa mahAsandho mahAsAmantasaMtatiH // 64 // jarAsandho'tra saMprAptaH sainyasAgararuddhadik / kurukSetraM mahAkSatrapradhAnapradhanocitam // 65 // pUrvamabhyetya tatraiva kezavo'parasAgaraH / tasthAvApUryamANaH san vAhinInivahairnijaiH // 66 // tatrApAcyA nRpAH kecidudIcyAzcAparAntikAH / saMbandhinaH sRtA viSNuM sakalaiH svabalairyutAH // 67 // yadi jarAsandha zAnta nahIM hotA hai to hama loga phira usake anurUpa kArya kreNge| isa prakAra sAma upAya avalambana karanemeM kyA doSa hai ? / / 55 / / isa prakAra mantra kara mantriyoMne jaba rAjA samudravijayase kahA to unhoMne uttara diyA ki 'kyA doSa hai ?' dUta bhejA jAye / isa prakAra salAha kara unhoMne lohajaMgha kumArako bhijavA diyA || 56 // kumAra lohajaMgha bahuta hI catura, zUra-vIra aura nItirUpI netrakA dhAraka thA / vaha apanI senA le jarAsandhake sAtha sandhi karaneke lie calA ||17|| pUrvamAlava dezameM pahu~cakara usane vahA~ vanameM apanI senAkA par3Ava DAlA, vahA~ sAtha-sAtha vicaranevAle tilakAnanda aura nandana nAmaka do munirAja Aye / ve donoM muni mAsopavAsI the aura 'vanameM AhAra milegA to leMge anyathA nahIM' yaha niyama le vanameM vihAra kara rahe the / unheM dekha kumAra lohajaMghane unheM paDagAhakara AhAra diyA aura usake phalasvarUpa paMcAzcaryaM prApta kiye || 58-59 / / usI samaya se vaha sthAna pRthivItalapara 'devAvatAra' nAmaka tIrtha bana gayA aura hajAroM prANiyoMke pApa zAnta honekA kAraNa ho gayA || 60 // jarAsandha yadyapi sandhi karaneke pakSameM nahIM thA tathApi samajhAne meM catura dUta lohajaMghane jAkara use ekAnta meM samajhAyA || 61 || lohajaMghake vacanoMse jarAsandha bahuta prasanna huA aura usane chaha mAha taka ke lie sandhi svIkRta kara lI ||62|| tadanantara rAjA jarAsandhase sammAna prApta kara lohajaMgha dvArikA vApasa lauTa AyA ora samudravijaya Adike lie saba samAcAra sunAkara kRtakRtya ho sukha se rahane lagA || 63 || tadanantara yuddha kI taiyArIkA dhyAna rakha yAdavoMne eka varSa zAntise vyatIta kiyA / isa prakAra eka varSa pUrNa ho jAnepara mahApratijJAko pUrNa karanevAlA jarAsandha bar3e-bar3e sAmantoMke samUhase yukta tathA senArUpI sAgarase dizAoMko vyApta karatA huA bar3e-bar3e rAjAoMke yuddhake yogya kurukSetrake maidAna meM A pahu~cA || 64-65 || apanI senArUpI nadiyoMke samUhase bhare hue kRSNarUpI dUsare sAgara bhI pahale hI Akara vahA~ A jame the ||66|| usa samaya kRSNa sambandhI kitane hI dakSiNa-uttara aura pazcimake rAjA apanI-apanI samasta senAoM ke 1. pUrNamahAsandhI ma. / 2. mahAsAmantasannatiH ma. /
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe dazArhAH sAnvanA bhojAH pANDavAzcApi bAndhavAH / anye ca nRpazArdUlAH prasiddhA haraye hitAH // 68 // akSauhiNIpatistatra samudravijayo nRpaH / ugraseno'graNIH puMsAM tathaivAkSauhiNIprabhuH // 69 // merukSauhiNIsvAmI zrImAnikSvAkuvaMzajaH / bhakSauhiNyardhanAthastu rASTravardhanabhUpatiH // 70 // tathAkSauhiNInAthaH siMhalAnAmadhIzvaraH / rAjA padmarathazcApi tatsamAnabalo balI // 71 // dAyAdaH zakunevarazcArudattaH parAkramI / akSauhiNI caturthAMzapatiH kRSNahiteritaH // 72 // barvarA yamanAbhIrAH kAmbojA draviDA nRpAH / anye ca bahavaH zUrAH zauripakSamupAzritAH // 73 // akSauhiNyo 'bahuguNA jarAsandhamupAgatAH / cakraratnaprabhAveNa vakSIbhAvita bhAratam // 74 // akSauhiNIpramANaM tu sapramANamudIritam / vAjivAraNapattInAM sthAnAM gaNanAyutam // 75 // "navahastisahasrANi navalakSA rathA matAH / naya koTyasturaGgAstu zatakoTyo narA nava // 76 // duSvatiratho nebhistathaiva balakezavau / atikramya sthitAn sarvAn mArate'tirathAMstu te // 77 // samudravijayo rAjA vasudevo yudhiSThiraH / bhImakarNArjunA rukmI rokmaNeyazca satyakaH // 78 // dhRSTadyumno'pyanAvRSTiH zalyo bhUrizravA nRpaH / rAjA hiraNyanAmazca sahadevazca sAraNaH // 79 // zastrazAstrArthanipuNAH parAGmukhadayAparAH / mahAvIryA mahAdhairyA rAjAno'mI mahArathAH // 80 // akSobhyapUrva kAzcASTau zambo mojo vidUrathaH / drupadaH siMharAjo'pi zalyo vajraH suyodhanaH // 81 // 588 sAtha Akara kRSNase A mile ||67 | | dazAha, sAntvanA denevAle bhoja aura pANDava Adi bandhujana tathA anya aneka uttamottama prasiddha rAjA zrIkRSNake hitakI icchA karate hue A mile ||68 || vahIM rAjA samudravijaya eka akSauhiNIke svAmI the, puruSoMmeM agresara rAjA ugrasena bhI eka akSauhiNIkA svAmI thA aura ikSvAkuvaMzameM utpanna rAjA meru bhI eka akSauhiNIkA adhipati thA / rASTravardhana dezakA rAjA AdhI akSauhiNIkA svAmI thA || 69-70 || siMhala dezakA rAjA AdhI akSauhiNIkA prabhu thA aura balavAn rAjA padmaratha bhI usIke samAna --ardha akSauhiNI pramANa senAse yukta thA || 71 || zakunikA bhAI vIra parAkramI cArudatta jo ki kRSNa ke hita meM sadA tatpara rahatA thA, eka cauthAI akSauhiNIkA svAmI thA // 72 // varvara, yamana, AbhIra, kAmboja aura dravir3a Adi anya zUra-vIra rAjA kRSNake pakSameM A mile ||73 || usa ora cakraratnake prabhAvase bharatakSetrako vaza karanevAle rAjA jarAsandhako bhI aneka akSauhiNI senAe~ prApta thIM // 74 // ghor3e, hAthI, paidala sainika tathA rathoMkI gaNanAse yukta akSauhiNI senAkA pramANa isa prakAra kahA gayA hai / / 75 || jisameM no hajAra hAthI, nau lAkha ratha, nau karor3a ghor3e aura nau-sau karor3a paidala sainika hoM use eka akSauhiNI kahate haiM ||76 || yAdavoMmeM kumAra nemi, baladeva aura kRSNa ye tInoM atiratha the / ye tInoM bhAratavarSa meM jitane atiratha the una sabako atikrAnta kara una sabameM zreSTha the // 77 // rAjA samudravijaya, vasudeva, yudhiSThira, bhIma, kaNaM, arjuna, rukmI, pradyumna, satyaka, dhRSTadyumna, anAvRSTi, zalya, bhUrizravasu, rAjA hiraNyanAbha, sahadeva aura sAraNa, ye saba rAjA mahAratha the / ye sabhI zastra aura zAstrArtha meM nipuNa, parAGmukha, jIvoMpara dayA karane meM tatpara, mahAzaktimAn aura mahAdhairyazAlI the / 78- 80 // samudravijayase choTe aura 1. varaguNA ma. / 2. akSauhiNyAmityadhikaiH saptatyA hyaSTabhiH zataiH / saMyuktAni sahasrANi gajAnAmekaviMzatiH // evameva rathAnAM tu saMkhyAnaM kIrtitaM budhaiH / paJcaSaSTisahasrANi SaTzatAni dazaiva tu / saMkhyAtAsturagAstajjJairvinA rathaturaGgamaiH // nRNAM zatasahasrANi sahasrANi tathA nava / zatAni trINi cAnyAni paJcAzacca padAtayaH // ityamarakozaTIkAyAm / bhArate akSauhiNIpramANam - akSauhiNyAH pramANaM tu khAGgASTakadvikairgajaiH / rathairetairhayaistrighnaiH paJcaghnezca padAtibhiH / gajAH 21870, rathAH 21870, azvAH 65610, narAH 109350 iti /
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ pacAzattamaH sargaH pauNDraH padmarathazcApi kapilo magadattakaH / kSemadhUrta ime sarve samAH samarathA raNe // 42 // mahAnemidharAkraraniSadholmukadurmukhAH / kRtavarmA varATAkhyazvArukRSNazca yAdavAH // 83 // zakuniryavano mAnuduzzAsana zikhaNDinau / vAhlIkasomadattazca devazarmA vakastathA // 84 // veNudArI ca vikrAnto rAjAno'rdharathA ime / vicitrayodhino ghorAH saMgrAmeSvaparAGmukhAH // 85 // ataH paraM nRpAH sarve kulamAnayazodhanAH / rathinaH prathitAzvAmI yathAyogyaM baladvaye // 86 // arNavopamayostatra tadAbhyarNanivezayoH / senayostUrNamAgatya karNasyAbhyarNamAkulA // 87 // kuntI niSNAta saMbandhatanayAnumatA matA / kAnIna snehasaMbhAraparAyattazarorikA ||88 // kaNThalagnA rudantI taM pratibodhayati sma sA / mAtAputrasvasaMbandhamAdimadhyAvasAnataH // 89 // tataH kambalavRttAnta kuruvaMzAvatAravit / kuntIpANDusutasvaM tu nizcikAyAtmanastadA // 90 // sAntaHpureNa karNena nirNIta nijabandhunA / pUjitAmrAtmajaM kuntI jagAda janitAdarA // 91 // uttiSTha putra gacchAmo yatra te bhrAtaro'khilAH / tiSThantyutkaNThitAzcAnye vaikuNThapramukhA nijAH // 92 // kurUNAmIzvaraH putra svameva muvi sAMpratam / kRSNasya rAmabhadrasya samprati prANavat priyaH // 93 // tvaM rAjAvarajAgraste chatradhArI yudhiSThiraH / bhImazcAmaradhArI tu mantrimukhyo dhanaMjayaH // 94 // nakulaH sahadevena pratIhAraH sahasphuTam / ahaM tu jananI nIvyA nityaM tava hitodyatA // 95 // vasudevase bar3e akSobhya Adi ATha bhAI, zamba, bhoja, vidUratha, drupada, siharAja, zalya, vajra, suyodhana, pauNDra, padmaratha, kapila, bhagadatta aura kSemadhUrta ye saba samaratha the tathA yuddha meM samAna zaktike dhAraka the // 81-82 // mahAnemi, dhara, akrUra, niSedha, ulmuka, durmukha, kRtavarmA, varATa, cArukRSNa, zakuni, yavana, bhAnu, duzzAsana, zikhaNDI, vAhlIka, somadatta, devazarmA, vaka, veNudArI aura vikrAnta ye rAjA ardharatha the / ye sabhI rAjA AzcaryakAraka yuddha karanevAle evaM dhIra-vIra the tathA yuddha se kabhI parAGmukha nahIM hote the // 83-85 // inake sivAya kula, mAna aura yazarUpI dhanako dhAraNa karanevAle samasta rAjA rathI nAmase prasiddha the / ye rAjA yathAyogya donoM hI senAoM meM the // 86 // 589 samudra samAna donoM pakSakI senAe~ jaba pAsa-pAsa A gayIM taba kuntI bahuta ghabar3AyI / vaha zIghra hI kaNake pAsa gyii| vahAM jAne meM use yudhiSThira Adi putroMne anumati de dI thii| usa samaya kanyA avasthAke putra karNake Upara jo usakA apAra sneha thA usase usakA zarIra vivaza ho rahA thA / usane kaNake kaNThase lagakara rote-rote Adi, madhya aura antameM jaisA kucha huA vaha saba apanA mAtA aura putrakA sambandha batalAyA / usane yaha bhI batalAyA ki maiMne tujhe utpanna hote hI lokalAja ke bhayase kambala meM lapeTakara chor3a diyA thaa| karNa kambalake vRttAntako jAnatA thA aura yaha bhI jAnatA thA ki kuruvaMzameM merA janma huA hai / aba kuntI ke kahane se usane nizcaya kara liyA ki maiM kuntI aura pANDukA putra hU~ / / 87 - 90 / / apane bandhujanoMkA nirNaya kara kane apanI samasta striyoM ke sAtha kuntIkI pUjA kI / tadanantara Adara dikhAtI huI kuntIne apane prathama putra kaNase kahA ki he putra ! uTha, vahAM caleM jahA~ tere saba bhAI tathA zrIkRSNa Adi apane anya AtmIya jana tere lie utkaNThita ho rahe haiM ||91-92 || he putra ! isa samaya pRthivIpara kuruoMkA svAmI tU hI hai aura kRSNa tathA baladevake lie prANoMke samAna priya hai ||93|| tU rAjA hai, terA choTA bhAI yudhiSThira tere Upara chatra lagAvegA, bhobha ca~vara DhoregA, dhanaMjaya mantrI hogA, sahadeva aura nakula tere dvArapAla hoMge aura nItipUrvaka nirantara hita karanemeM udyata maiM terI mAtA hU~ / / 94-95 / / 1. kRtavaryA ma. /
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe iti mAtRvacaH zrutvA bhrAtRsnehavazo'pi saH / jarAsandhopakAraistaiH svAmikAryadharo'vadat // 16 // pitarau bhrAtaro loke bAndhavAzca sudurlamAH / yadyastyevaM tathApyatra prastAve samupasthite // 17 // svAmikAya parityajya bandhukAryamasAMpratam / aprazasyaM ca hAsyaM ca saMmukhe sAMprataM raNe // 9 // etAvadatra kArya tu yuddhe bhrAtRvazAdRte / yoddhavyamanyayodhairhi svAmikAryakRtA mayA // 99 // nivRtte yudhi jIvAmo yadi daivavazAdvayam / mavitA 'nizcito'smAkamamba bhrAtRsamAgamaH // 10 // prayAhi bhrAtRbandhUnAmeta deva nivedyatAm / ityuktvA pUjitA gatvA kuntI sarva tathAkarot // 11 // jarAsandhabale tatra smbhuumaagvtinii| cakravyUho dviSAM jityai racitaH kuzalaina paiH // 102 // cakrasyArasahasre hi rAjaikaikaH samAsthitaH / tasya rAjasahasrasya kariNAM tu zataM zatam // 3 // ekaikasya narendrasya dvisahasrarathAH sthitAH / vAjipaJcasahasrANi bhaTAnAM tAni SoDaza // 10 // atazcaturthamAgena saMyutAH sapadi sthitAH / narendrAH SaT sahasrANi niviSTAstatra nemiSu // 105 // madhyatvaM ca samAsAdya susthito mAgadhaH svayam / rAjapaJcasahasraH sa zrImAn krnnpurssreH||106|| tasyaiva madhyabhAme tu sainyaM gAndhArasaindhavam / duryodhanasametaM tu dhArtarASTrazataM sthitam // 10 // madhye ca madhyadezAstu sthitAstatra narezvarAH / pUrvabhAge sthitAstasya zeSA nRpagaNAstathA // 10 // kulamAnadharA dhIrA narezA balazAlinaH / paJcAzatsakalavyUhA nemisaMdhiSvavasthitAH // 109 // antarAntarasaMsthAstu gulmaigulmainarottamaiH / vyUhasya bAhyatazcApi nAnAnyUhairnRpAH sthitAH // 10 // isa prakAra mAtAke vacana sunakara yadyapi kaNaM bhAiyoMke snehase vivaza ho gayA parantu jarAsandhane usake prati jo upakAra kiye the unase svAmIke kAryakA vicAra karatA huA bolA ki lokameM mAtA-pitA, aura bhAI-bAndhava atyanta durlabha haiM yaha bAta yadyapi aisI hI hai, parantu isa avasarake upasthita honepara svAmIkA kArya chor3a bhAiyoMkA kArya karanA anucita hai, aprazasta hai aura isa samaya jabaki yuddha sAmane hai hAsyakA kAraNa bhI hai / / 96-98|| isa samaya to svAmIkA kArya karatA huA maiM itanA hI kara sakatA hU~ ki yuddha meM bhAiyoMko chor3akara anya yoddhAoMke sAtha yuddha karUM // 99|| yuddha samApta honepara yadi bhAgyavaza hama loga jIvita raheMge to he mAM! hamArA bhAiyoMke sAtha samAgama avazya hI hogaa| tU jA aura bhAI-bAndhavoMko itanI khabara de de| isa prakAra kahakara karNane mAtA kuntIkI pUjA kI aura kuntIne jAkara usake kahe anusAra saba kArya kiyA // 100-101 / / udhara samAna bhUbhAgameM vartamAna rAjA jarAsandhakI senAmeM kuzala rAjAoMne zatruoMko jItane ke lie cakravyUhakI racanA kI // 102 / / usa cakravyUhameM jo cakrAkAra racanA kI gayI thI usake eka hajAra Are the, eka-eka AremeM eka-eka rAjA sthita thA, eka-eka rAjAke sau-sau hAthI the, do-do hajAra ratha the, pAMca-pAMca hajAra ghor3e the aura solaha-solaha hajAra paidala sainika the / / 103-104 // cakrakI dhArAke pAsa chaha hajAra rAjA sthita the aura una rAjAoMke hAthI, ghor3A AdikA parimANa pUrvokta parimANase cauthAI bhAga pramANa thA // 105|| karNa Adi pAMca hajAra rAjAoMse suzobhita rAjA jarAsandha svayaM usa cakrake madhyabhAgameM jAkara sthita thaa||106|| gAndhAra aura sindha dezakI senA, duryodhanase sahita sau kaurava, aura madhyadezake rAjA bhI usI cakrake madhyabhAgameM sthita the // 107-108 / / kulake mAnako dhAraNa karanevAle dhIra, vIra, parAkramI pacAsa rAjA apanI-apanI senAke sAtha cakradhArAko sandhiyoMpara avasthita the||109|| AroMke bIca-bIcake sthAna apanI-apanI viziSTa senAoMse yukta rAjAoMse sahita the| inake sivAya vyUhake 1. ayuktam / 2. nishcyo'smaak-m.| 3. jayanaM jitiH tasyai / nityai m.| 4. nemisandhiSviva sthitAH ma., ga. / 5. eko ratho gajazcaiko narAH paJca padAtayaH / trayazca turagAstajjJaH pattirityabhidhIyate // tisabhiH pattibhiH senAmukhaM, tribhiH senAmukhairgulmaH, gulmatrayeNa gaNaH / ityamaraTIkAyAm /
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ pazAzattamaH sargaH cakravyUhastadA dakSe racito'sau vyarAjata / svasAdhanamanastoSI parasAdhanamItikRt // 11 // cakravyUha viditvA taM vasudevo vinirmitam / cakAra garuDavyUha tadbhedAya vizAradaH // 12 // ardha koTIkumArANAM mukhe tasya mahAtmanAm / sthApitA raNaza rANAM nAnAzastrAstradhAriNAm // 13 // balI haladharastatra zAGgapANizca mUrdhani / sthitAvatirathau vIrau sthairyAnnirjitabhUdharau // 11 // akrUraH kumu do vIraH sAraNo vijayo jayaH / padmo jaratkumAro'pi sumukho'pi ca durmukhaH // 115 // sUnurmadanavegAyA dRDhamuSTimahArathaH / vidUratho'pyanAvRSTirvasudevasya 'ye'GgajAH // 116 // ratharakSAnvitau rAmakRSNayoH pRSTharakSiNaH / rathakoTyA sametastu pRSTebhojaH pratiSThitaH // 17 // pRSTarakSAnRpAstasya mojasya nRpatestataH / dhAraNaH sAgarazcAnye raNazauNDA vyavasthitAH // 11 // dakSiNaM pakSamAzritya sutaiH sAkaM mahArathaiH / samudravijayo'tiSTabalena mahatA vRtaH // 119 / / tatpakSarakSaNe dakSAH kumArA ripumAraNAH / satyanemimahAnemirdRDhanemiH suneminA // 12 // namirmahArathazcApi jysenmhiijyo| tejaHseno jayaH seno nayo megho mahAdyatiH // 12 // dazAzciApi vikhyAtAH zatazo'nye ca bhUbhRtaH / rathakoTIcaturmAgasahitAH samavasthitAH // 122 // vAmapakSamupAzritya rAmasya tanayAH sthitAH / pANDavAzca mahAtmAnaH paNDitA yuddhakarmaNi // 123 / / ulmuko niSadhazcApi prakRtidyutirapyataH / satyakaH zatrudamanaH zrIdhvajo dhruva ityapi // 124 // rAjA dazarathazcApi devAnando'tha zantanuH / Anandazca mahAnandazcandrAnando mahAbalaH // 125 // pRthuH zatadhanuzcApi vipRthuzca yazodhanaH / dRDhabandho'nuvIryazca sarvazastrabhRtAMvaraH // 12 // bAhara bhI aneka rAjA nAnA prakArake vyUha banAkara sthita the // 110 / / isa prakAra catura rAjAoMke dvArA racita, apanI senAke manako santuSTa karanevAlA aura zatrukI senAke manameM bhaya utpanna karanevAlA vaha cakravyUha usa samaya atyadhika suzobhita ho rahA thA // 111 // idhara racanA karanemeM nipuNa vasudevako jaba patA calA ki jarAsandhakI senAmeM cakravyUhakI racanA kI gayI hai taba usane bhI cakravyUhako bhedanake lie garur3a-vyUhakI racanA kara DAlI // 112 // udAttacitta, raNameM zUra-vIra tathA nAnA prakArake astra-zastroMko dhAraNa karanevAle pacAsa lAkha yAdava kumAra usa garur3ake mukhapara khar3e kiye gaye / / 113 // dhIra-vIra evaM sthiratAse parvatako jItanevAle atiratha, parAkramI baladeva aura zrIkRSNa usake mastakapara sthita hue // 114 // akrUra, kumuda, vIra, sAraNa, vijaya, jaya, padma, jaratkumAra, sumukha, durmukha, madanavegA putra mahAratha dRDhamuSTi, vidUratha aura anAvRSTi ye jo vasudevake putra the ve baladeva aura kRSNake rathako rakSA karaneke lie unake pRSTharakSaka banAye gye| eka karor3a rathoMse sahita bhoja, garur3ake pRSTha bhAgapara sthita huA // 115-117 // rAjA bhojakI pRSTha-rakSAke lie dhAraNa tathA sAgara Adi anya aneka raNavIra rAjA niyukta hue // 118 / / apane mahArathI putroM tathA bahuta bar3I senAse yukta rAjA samudravijaya usa garur3ake dAhine paMkhapara sthita hue / / 119 / / aura unakI AjU-bAjUkI rakSA karaneke lie catura, zatruoMko mAranevAle satyanemi, mahAnemi, dRr3hanemi, sunemi, mahArathI nami, jayasena, mahIjaya, tejasena, jaya, sena, naya, megha, mahAdyuti Adi dazA haM ( yAdava ) tathA saikar3oM anya prasiddha rAjA pacIsa lAkha rathoMke sAtha sthita hue / / 120-122 // baladevake putra aura yuddha kAryameM nipuNa mahAmanA pANDava garur3ake bAyeM pakSakA Azraya le khar3e hue // 123 // inhIMke samIpa ulmaka, niSadha, prakRtidyuti, satyaka, zatrudamana, zrIdhvaja, dhruva, rAjA dazaratha, devAnanda, zantanu, Ananda, mahAnanda, candrAnanda, mahAbala, pRthu, zatadhanu, vipRthu, yazodhana, dRr3habandha aura saba prakArake zastroMse AkAzako 1. mukhye ma. / 2. te'GgajAH ma. / 3. pRSThabhojaH ma. / jayaseno / 5. zataghanazcApi ma. /
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANa anekarathalakSAste zastrAstreSu kRtazramAH / dhArtarASTravadhaM yuddhe samAdhAya vyavasthitAH || 127 || pRSThe candrayazA bhUpaH siMhalo varvaro'pi ca / kambojAH keralAzcApi kuzalA dramilAstathA / / 128 // rathaSaSTisahasrastu zAntanaH samavasthitaH / pakSiNo rakSiNo hyete sthitA vikramazAlinaH // 129 // azitazcApi bhAnuzca tomara H samarapriyaH / saMjayo'kalpitazcApi mAnurviSNu bRMhadhvajaH || 130|| zatruMjayo mahAseno gambhIro gautamo'pi ca / vasudharmAdayazcApi kRtavarmA prasenajit // 131 // "dRDhavarmA ca vikrAntazcandravarmA ca pArthivaH / ete gaNasahAyAstu kulaM rakSanti zAGgiNaH / / 132 / / visit garuDanyUho vasudevena nirmitaH / mahArathakRtotsAhazcakravyUhaM bimitsati // 133 // 592 zAlinIcchandaH cakravyUhe durvigAhe kRte'pi vyUhe vyUhe pakSirAje'pi dakSaH / yuddhe jetA nAyakaH kazcideko dharmAtprAyAdarjitA jjainamArge // 134 // ityariSTanemipurANa saMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRto cakragaruDavyUhavarNano nAma paJcAzattamaH sargaH // 50 // O bhara denevAle anuvIyaM sthiti the / ye sabhI kumAra aneka lAkha rathoMse yukta the, zastra aura astroM meM parizrama karanevAle the, tathA yuddhameM kauravoMke vadhakA nizcaya kiye hue the / / 124 - 127 // inake pIche rAjA candrayaza, siMhala, varvara, kamboja, kerala, kuzala ( kosala ) aura dramila dezoMke rAjA tathA zAntana sATha-sATha hajAra ratha lekara sthita the| isa prakAra ye balazAlI rAjA usa garur3akI rakSA karate hue sthita the / 128 - 129 // inake sivAya azita, bhAnu, yuddhakA premI tomara, saMjaya, akalpita, bhAnu, viSNu, bRhaddhvaja, zatruMjaya mahAsena, gambhIra, gautama, vasudharmAdi, kRtavarmA, prasenajit, dRDhavarmA, vikrAnta aura candravarmA Adi rAjA apanI-apanI senAoMse yukta ho zrIkRSNa ke kalakI rakSA karate the // 130-132 / / jisake bhItara sthita mahArathI rAjA utsAha prakaTa kara rahe the, aisA yaha vasudevake dvArA nirmita garur3avyUha, jarAsandhake cakravyUhako bhedane kI icchA kara rahA thA // 133 // | gautama svAmI kahate haiM ki donoM pakSake catura manuSyoMne usa ora yadyapi duHkhase praveza karane yogya cakravyUha aura idhara garur3a-vyUhakI racanA ko thI tathApi jinendra pradarzita mArgameM calakara saMcita kiye hue dharmake prabhAvase yuddha meM koI eka nAyaka hI vijayI hogA aisA maiM samajhatA hU~ // 134 // isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANa meM cakravyUha aura garur3avyUhakA varNana karanevAlA pacAsavA~ sarga samApta huA ||50 // 1. dhArtarASTrA vadhaM ma., ga / 2. dRDhavaryA ma. / 3 dRDhasahAyastu ma / 4. tarkayAmi /
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekapazcAzattamaH sargaH annAntare saha prAptAH samudravijayaM nRpAH / vidyAdharasamastAste vasudevahitaiSiNaH // 1 // zvasuro'zanivego'sau harigrIvo varAhakaH / siMhadaMSTraH khagendra zca vidhudvego mahodyamaH // 2 // tathA mAnasavegazca vidyudaMSTraH khagAdhipaH / rAjA piGgalagAndhAro nArasiMho narezvaraH // 3 // 'ityAdyA dhAryamAtaGgA vaasudevaarthsiddhye| vasudevaM puraskRtya samudra vijayaM zritAH // 4 // tAn saMmAnya yathAyogyaM samudra vijayAdayaH / siddhArthA vayamadyeti prahRSTamanaso jaguH // 5 // vasudevaripUNAM te khagAnA kSobhamUcire / jarAsandhArthasiddhayartha teSAmAgamanaM tathA // 6 // tacchu tvA yAdavAH sarve saMmanvyAnakadundubhim / pradyumnazambasaMyuktaM saputraM tairamAmucan // 7 // jinakezavarAmAdIn pariSvajya sa vegavAn / putranaptRkhagaiH sAkaM khacarAcalamAyayau // 8 // siMhavidyArathaM divyaM divyAstraparipUritam / dhanadevasamAnItamAruroha halAyudhaH // 9 // gAruDaM rathamArUDhastathA garuDaketanaH / nAnApraharaNairdivyaiH paripUrNa jayAvaham // 10 // mAtalyadhiSTitaM sAstraM sutrAmaprahitaM ratham / nemIzvaraH samArUDho yadUnAmarthasiddhaye // 11 // senAnAM nAyakaM zUramanAvRSTiM kapidhvajam / abhyaSiJcannRpAH sarve samudra vijayAdayaH // 12 // rAjA hiraNyanAbhastu mAmadhena mahAbalaH / senApatipade zIghramabhiSiktastadA mudA // 13 // yuddhe bheyastathA zaGkhA nedu/raM baladvaye / caturaGgaM balaM yoddhamAsasAda parasparam // 14 // athAnantara isI bIcameM vasudevakA hita cAhanevAle nIce likhe samasta vidyAdhara eka sAtha milakara samudravijayake pAsa A pahu~ce / / 1 / / vasudevakA zvasura azanivega, harigrIva, varAhaka, siMhadaMSTra, mahApuruSArthI vidyudvega, mAnasavega, vidyudaMSTra, piMgalagAndhAra aura nArasiMha inheM Adi lekara Arya aura mAtaMgajAtike aneka vidyAdhara rAjA zrIkRSNako bhalAIke lie A pahuMce aura vasadevako Age kara rAjA samudravijayase jA mile // 2-4 / / samudravijaya Adi unakA yathAra sammAna kara harSitacitta hote hue kahane lage ki aba hama loga kRtArtha ho gaye // 5 // una Agata vidyAdharoMne kahA ki isa yuddhase vasudevake virodhI vidyAdharoMmeM bar3A kSobha ho rahA hai aura ve jarAsandhakI kAryasiddhike lie AnevAle haiM / / 6 / / yaha sunakara saba yAdavoMne paraspara salAha kI aura vidyAdharoMko zAnta karaneke lie unhoMne unhIM vidyAdharoMke sAtha pradyumna, zamba evaM aneka putroM-sahita vasudevako vijayAdhaMke lie chor3A // 7 // vasudeva bhI bhagavAn neminAtha, kRSNa, baladeva AdikA AliMgana kara kucha putroM, potoM aura vidyAdharoMke sAtha zIghra hI vijayAdhaMkI ora cala par3e / / 8 / usI samaya kuberake dvArA samarpita, divya atroMse paripUrNa siMhavidyAke divya rathapara baladeva ArUr3ha hue // 9 // garuDAMkita patAkAse suzobhita kRSNa, nAnA prakArake divya astra-zastroMse pUrNa vijaya prApta karAnevAle garur3a vidyAke rathapara savAra hue // 10 // aura bhagavAn neminAtha, indrake dvArA preSita, mAtali nAmaka sArathise yukta, tathA astra-zastrase pUrNa rathapara yAdavoMkI kAryasiddhike lie ArUr3ha hue // 11 // samudravijaya Adi samasta rAjAoMne vAnarakI dhvajAse yukta, vasudevake zara-vIra pUtra anAvRSTiko senApati banAkara usakA abhiSeka kiyA // 12 // udhara rAjA jarAsandhane bhI harSapUrvaka mahAbalavAn rAjA hiraNyanAbhako zIghra hI senApatike padapara abhiSikta kiyA / / 13 / / donoM orakI senAoMmeM yuddha ke samaya bajanevAlI bheriyA~ aura zaMkha gambhIra zabda karane lage tathA donoM orakI caturaMga senA yuddha karaneke lie paraspara eka-dUsareke 1. -cArya ma., gh.| 2. vasudevaH 'vasudevo'sya janakaH sa evAnakadundubhiH' ityamaraH / 3. jayAvahaH ma. / 4. caturaGgabalaM m.| Jain Education Internation194
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe anyonyAhvAnapUrvaM te yoddhuM lagnA yathAyatham / 'rAjAnaH krodhasaMbhArabhrUmaGgaviSamAnanAH // 15 // gajA gajaiH samaM lagnAsturaGgAsturagaiH saha / rathA rathaiH samaM yoddhuM pattayaH pattibhiH saha // 16 // jvAra rathanirghoSairgajAnAM garjitena ca / maTAnAM siMhanAdaizva dalantIva dizo daza // 17 // tataH parabalaM dRSTvA prabalaM svabalAzanam / nemipArthabalAdhIzA vRSahastikapidhvajAH // 18 // tAkSya ketumanobhijJAH svayaM yoddhuM samudyatAH / UrIkRtya susannAhAcakravyUhasya bhedanam // 19 // dadhmau nemIzvaraH zaGkhaM zAkraM zatrubhayAvaham / devadattaM pRthAputraH senAnIzca balAhakam // 20 // zaGkhAnA ninadaM zrutvA tato vyAptadigantaram / svasainye'bhUnmahotsAhaH parasainye mahAmayam // 21 // madhyaM bibheda senAnIrne mirda kSiNataH kSaNAt / aparottaradigbhAgaM cakravyUhasya pANDavaH // 22 // senAnIH parasenAnyA neminAtho'pi rukmiNA / pArtho duryodhanenAsau sadhairyeNa puraskRtaH // 23 // mahAyuddhamabhUttasya tatasteSAM yathAyatham / 'sagandhabalayuktAnAM paJcAyudhavivarSiNAm // 24 // nArado'psarasAM saMdhai reNa namasi sthitaH / muJcan puSpANi tuSTAtmA nanarta kalahapriyaH // 25 // nipAtya zaravarSeNa rukmiNaM cirayodhanam / ripurAjasahasrANi nemizcikSepa saMyuge // 26 // samudravijayAdyAzca bhrAtarastatsutAstathA / yathAyathaM raNe prAptA ninyurmutyumukhaM ripUn // 27 // rAmakRSNasutaiH saMkhye niHsaMkhyazaravarSibhiH / yatheSTaM krIDitaM mevaiH parvateSviva vairiSu // 28 // pANDavAnAM saputrANAM dhRtarASTrasutaiH saha / kadanaM yad babhUvAtra tatkaH kathayituM kSamaH // 29 // 594 sAmane A gayIM // 14 // krodhakI adhikatAse bhauMhe Ter3hI ho jAneke kAraNa jinake mukha viSama ho rahe the aise donoM pakSake rAjA paraspara eka-dUsareko lalakArakara yathAyogya yuddha karane lage ||15|| hAthI hAthiyoM ke sAtha, ghor3e ghor3oMke sAtha, ratha rathoMke sAtha aura paidala paidaloMke sAtha yuddha karane lage // 16 // usa samaya pratyaMcAoMke zabda, rathoMkI cItkAra, hAthiyoMkI garjanA aura yoddhAoM ke siMhanAdase dazoM dizAeM phaTI-sI jA rahI thIM // 17 // tadanantara zatrusenAko prabala aura apanI senAko naSTa karatI dekha, bela, hAthI aura vAnarakI dhvajA dhAraNa karanevAle neminAtha, arjuna aura anAvRSTi, kRSNakA abhiprAya jAna svayaM yuddha karaneke lie udyata hue aura cakravyUhake bhedana karanekA nizcaya kara pUrNa taiyArIke sAtha Age bar3he / / 18-19 / / bhagavAnne zatruoMko bhaya utpanna karanevAlA apanA zAka ( indrapradatta ) nAmaka zaMkha phU~kA, arjunane devadatta aura senApati anAvRSTine balAhaka nAmakA zaMkha bajAyA ||20|| tadanantara ina zaMkhoMke digantavyApI zabda sunakara apanI senAmeM mahAn utsAha utpanna huA aura zatrukI senA meM mahAbhaya chA gayA || 21|| senApati anAvRSTine cakravyUhakA madhya bhAga, bhagavAn neminAthane dakSiNa bhAga aura arjunane pazcimottara bhAga kSaNa bharameM bheda DAlA ||22|| senApati anAvRSTikA jarAsandhake senApati hiraNyanAbhane, bhagavAn neminAthakA rukmIne aura dhairyazAlI duryodhanane arjunakA sAmanA kiyA ||23|| tatpazcAt ahaMkArapUrNa senAse yukta evaM pA~coM prakArake zastra barasAnevAle una vIroM kA yathAyogya mahAyuddha huA ||24|| apsarAoMke samUhake sAtha AkAzameM dUra khar3A kalahapriya nArada puSpavarSA karatA huA harSase nAca rahA thA || 25 || bhagavAn neminAthane cirakAla taka yuddha karanevAle rukmIko bANa-varSAse nIce girAkara hajAroM zatrurAjAoM ko yuddha meM titara-bitara kara diyA ||26|| isI prakAra samudravijaya Adi bhAiyoM tathA unake putroMne yuddha meM pahu~cakara zatruoMko mRtyuke mukha meM pahuMcAyA ||27|| yuddha meM asaMkhyAta bANoMkI varSA karanevAle baladeva aura kRSNake putroM, parvatoMpara bahuta bhArI jalavarSA karanevAle meghoMke samAna zatruoMke bIca icchAnusAra krIr3A kI ||28|| putroM sahita pANDavoM kA dhRtarASTra ke putroMke sAtha jo yuddha huA thA use kahane ke lie kauna 1. rAjAnaM ma. / 2. samAlagnA ma. / 3. balAhakaH / 4. saMbandha ma., ka., ga. / 5. yuddhe /
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekapaJcAzattamaH sargaH 595 yudhiSThiro'tra zalyena mImo duzzAsanena tu / sahadevaH zakuninA hyulUko nakulena hi // 30 // duryodhanArjunau yoddhaM lagnau yuddha tatastayoH / babhUva bhUtavitrAsI zarasandhAnadakSayoH // 31 // nihatAH pANDavaiH kecid dhRtarASTrazarIrajAH / raNe duryodhanAdyAstu kecijIvanmRtAH kRtAH // 32 // AkarNAkRSTacApaudhaiH karNo'bhimukhamAgatAn / yodhAn bibheda saMgrAme kRSNapakSAnanekazaH // 33 // dvandvayuddhe tadA jAte bahubhUtakSayAvahe / senApatyorabhadrauda kadanaM vividhAyudhaiH // 34 // hiraNyanAbhavIreNa sa saptamiH zaraiH zataiH / navatyA saptaviMzatyAviddho'nAvRSTirAhave // 35 // prajaghAna zatenAsau sahasreNa ca patriNAm / anAvRSTirhiraNyAbhaM kuzalaH pratikarmaNi // 3 // yAdavasya dhvajaM tuGgaM ciccheda rudhirAtmajaH / so'pi cAsya bibhedAzu cApaM chatraM ca sArathim // 37 // dhanuranyadupAdAya zaravarSa vavarSa saH / parighaM tu yaduH kSiptvA rathaM zatrorapAtayat // 38 // khaDgakheTakahastaM taM Apatantamariya'duH / khaDgakheTakahasto'gAthAduttIrya saMmukhaH // 39 // prahAravaJcanAdAnalAghavAtizayAtmanoH / asiyuddhamamRdghoraM senApatyostatastayoH // 40 // vArNayakhaDgadhAtena pradattena bhuje ripuH / chinnabAhudvayoraskaH papAta vasudhAtale // 41 // hate senApatau tantra caturaGgabalaM dutam / vidrutaM zaraNaM prAptaM jarAsandhaM mahAraNe // 32 // tuSTo'nAvRSTirapyAzu rathamAruhya sainikaiH / stUyamAno gato'bhyAzaM rAmakezavayostataH // 43 // balakezavavIrAbhyAM vRSahastikapidhvajAH / cakravyUhasya bhettAraH pariSvaktA mahaujasaH // 44 // samartha hai ? / / 29 / / yudhiSThira zalyake sAtha, bhIma duHzAsanake sAtha, sahadeva zakunike sAtha aura ulUka nakulake sAtha yuddha kara rahe the / // 30 / / tadanantara duryodhana aura arjuna yuddha karaneke lie tatpara hue so bANoMke car3hAnemeM catura una donoMkA bhUtoMko bhayabhIta karanevAlA bhayaMkara yuddha huA // 31 // pANDavoMne yuddha meM dhRtarASTra ke kitane hI putroMko mAra DAlA aura duryodhana Adi kitane hI putroMko jIvita rahate hue bhI mRtakake samAna kara diyA // 32 / / karNane, yuddha meM Aye hue kRSNake pakSake aneka yoddhAoMko kAna taka khoMce hae bANoMke samahase naSTa kara DAlA ||33|| usa samaya jaba donoM orase aneka prANiyoMkA kSaya karanevAlA dvandva yuddha ho rahA thA taba donoM pakSake senApatiyoMkA nAnA prakArake zastroMse bhayaMkara yaddha hA ||34|| vIra hiraNyanAbhane yadadhameM yAdava senApati anAvaSTiko sAta-sau nabbe bANoM dvArA sattAIsa bAra ghAyala kiyaa||35|| aura badalA lene meM kuzala hiraNyanAbhane bhI eka hajAra bANoM dvArA use sau bAra ghAyala kiyA // 36 / / rudhirake putra hiraNyanAbhane anAvRSTikI UMcI dhvajA cheda DAlI aura anAvRSTine zIghra hI usake dhanuSa, chatra aura sArathiko bheda DAlA // 37 / / hiraNyanAbhane dUsarA dhanuSa lekara bANoMkI varSA zurU kI aura anAvRSTine parigha pheMkakara zatrukA ratha girA diyA // 38 / / aba hiraNyanAbha talavAra aura DhAla hAthameM le sAmane AyA to anAvRSTi bhI talavAra aura DhAla hAthameM le rathase utarakara usake sAmane gayA / / 39 / / tadanantara prahArake bacAne aura prahArake deneko bahuta bhArI kuzalatAse yukta donoM senApatiyoMmeM bhayaMkara khaDga yuddha hotA rahA // 40 // ____ antameM anAvRSTine hiraNyanAbhakI bhujAoMpara talavArakA ghAtaka prahAra kiyA jisase usakI donoM bhujAe~ kaTa gayIM, chAtI phaTa gayo aura vaha prANarahita ho pRthvIpara gira par3A / / 41 / / senApatike maranepara usako caturaMga senA zIghra hI bhAgakara yuddha meM jarAsandhakI zaraNake pahu~cI // 42 / / tadanantara sainika loga jisakI stuti kara rahe the aisA anAvRSTi, santuSTa ho zIghra hI rathapara baiThakara baladeva aura kRSNake samIpa gayA / / 43 / / baladeva aura zrIkRSNane cakravyUhako 1. nihitAH ma. / 2. bhayAvahaM / 3. jarAsaMdhamahAraNe m.| 4. samIpaM ma. /
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ 596 harivaMzapurANe pRthvIcchandaH viSAdaviSadUSitaM magadharAjasainyaM tato nivezamagarmannijaM laghu divAkare'staGgate / nitAntapRthuharSapUrNamatighUrNamAnArNava-pramANamarimaGgato yaduyabalaM jinazrIyutam // 45 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRto hiraNyanAbhavadhavarNano nAmaikapaJcAzattamaH sargaH // 51 // bhedanevAle mahAparAkramo neminAtha arjuna aura anAvRSTikA AliMgana kiyA // 44 // tadanantara udhara sUryAsta honepara viSAdarUpI viSase dUSita jarAsandhakI senA zIghra hI apane nivAsasthAnapara calI gayI aura idhara jinarAja zrI neminAtha bhagavAnkI lakSmIse yukta yAdavoMkI senA, zatruke nAzase atyadhika harSita evaM laharAte hue samudrake samAna jhUmato huI apane nivAsasthAnapara A gyo||45|| isa prakAra ariSTanemipurANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM hiraNyanAbhake vadhakA varNana karanevAlA ikyAvanavA~ sarga samApta huA // 51 // 1. magamaM nije m.|
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvApaJcAzaH sargaH anyedyurdyudyumaNidyotadyotite bhuvanodare / saMnadvau nirgatau yoddhuM balairmAgadha mAdhavau // 1 // vidhAya pUrvavad byUhau baladvayamadhiSThitam / nAnArAjanyavinyAsamanyonyaM hantumudyatam // 2 // rathastho mAgadho yuddhe haMsakaM nijamantriNam / antikasthamiti prAha yAdavAnabhivIkSya saH // 3 // pratyekaM nAma cihnAdyairyadUnAM cazva halaka / kimanyairatra nihatairityukte saMjagAviti // 4 // phenapuJjapratIkAzairhayaiH kAJcanadAmabhiH / ratho'rkarathavadRzyaH kRSNasya garuDadhvajaH // 5 // zukavarNasamairazvairyukto'yaM svarNazRGkhalaiH / ariSTanemivIrasya vRSaketurmahArathaH // 6 // kRSNadakSiNapAzrvezvariSTavarNaisturaGgamaiH / rathastAladhvajo rAjan baladeyasya rAjate // 7 // kRSNa hayairyukto bhrAjate'yaM mahArathaH / anIkAdhipateratra kapiketUpalakSitaH // 8 // nIla kesara bAlA grairhayai hai mapariSkRtaiH / ratho yudhiSTirasyAyaM pANDavasya virAjate // 9 // zazAGkavizadairazvai mAtarizvajavairvRtaH / gajadhvajayuto mAti savyasAciratho mahAn // 10 // nIlotpalanibhairepa yukto yayubhirIkSyate / ratho vRkodarasyApi maNikAJcanabhUSaNaH // 11 // zoNavarNairhayairbhAti samudravijayasya hi / madhye yAdavasainyAnAM mahAsiMhadhvajo rathaH // 12 // akrUrasya kumArasya ratho'sau kadalIdhvajaH / sabalairvAjibhirbhAti rukmavidrumamAsvaraH // 13 // dUsare dina jaba saMsArakA madhya bhAga sUryake prakAzase prakAzita ho gayA taba jarAsandha aura kRSNa yuddha karaneke lie taiyAra ho apanI-apanI senAoMke sAtha bAhara nikale ||1|| tadanantara jo pahale ke samAna vyUhoM kI racanA kara sthita thIM aura jinameM aneka rAjA loga yathAsthAna sthita the aisI donoM senAe~ paraspara eka dUsarekA ghAta karane ke lie udyata huIM ||2|| yuddha ke maidAna meM Akara rathapara baiThA jarAsandha, yAdavoMko dekhakara apane samIpavartI haMsaka mantrIse bolA ki he haMsaka ! yAdavoM meM pratyekake nAma-cihna Adi to batA. jisase meM unhIMko dekhUM anya logoMke mArane se kyA lAbha hai ? isa prakAra kahanepara haMsaka bolA- // 3-4 // he svAmin! jisameM suvarNamayI sAMkaloMse yukta phenake samAna sapheda ghor3e jute hue haiM aura jisapara garur3akI dhvajA phaharA rahI hai aisA yaha sUryake rathake samAna dedIpyamAna kRSNakA ratha dikhAI de rahA hai ||5|| jo suvarNamayI sA~kaloMse yukta tote ke samAna hare raMgake ghor3oMse yukta hai tathA jisapara belakI patAkA phaharA rahI hai aisA yaha zUra-vIra ariSTanemikA ratha hai || 6 || he rAjan ! jo kRSNakI dAhinI ora rIThAke samAna varNavAle ghor3oMse jutA huA hai tathA jisapara tAlakI dhvajA phaharA rahI hai aisA yaha baladevakA ratha suzobhita ho rahA hai ||7|| idhara yaha kRSNavarNake ghor3oMse yukta evaM vAnarako dhvajAse sahita jo bar3A bhArI ratha dikhAI de rahA hai vaha senApatikA ratha hai || 8|| udhara suvarNamayI sAMkaloMse yukta, garadanake nIle-nIle bAloMvAle ghor3oMse jutA huA yaha pANDu rAjAke putra yudhiSThirakA ratha suzobhita ho rahA hai ||9|| jo candramAke samAna sapheda evaM vAyuke samAna vegazAlI ghor3oMse jutA huA hai tathA jisapara hAthIkI dhvajA phaharA rahI hai aisA yaha bar3A bhArI arjunakA ratha hai ||10|| jo nIla kamalake samAna nIle-nIle ghor3oMse yukta hai tathA jisapara maNimaya aura suvarNamaya AbhUSaNa suzobhita haiM aisA yaha bhImasenakA ratha hai // 11 // vaha yAdavoMkI senA ke bIca meM lAla raMgake ghor3oMse jutA huA tathA bar3e-bar3e siMhoMkI dhvajAse yukta samudravijayakA ratha suzobhita ho rahA hai || 12|| vaha kumAra akrUrakA ratha suzobhita hai jo kadalIkI 1. mudyato ma / 2. azvaH /
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe hayaistittirakalmASaiH satyakasya mahArathaH / mahAnemikumArasya kaumudairvAjimI rathaH // 14 // cAmIkarabRhaddaNDapatAkAdhvajabhUSitaH / 'zukatuNDanibhairazvai majasyaiSa mahArathaH // 15 // azvaiH kanakapRSThyairyo yuktairmAti mahArathaH / asau jaratkumArasya mRgaketorvirAjate // 16 // zuklaH somasutasyaiSa siMhalasya virAjate / kAmbojairvAjibhiryukto ratho'zvarathamAsvaraH // 17 // azvairAraktasa balairmarurAjasya rAjate / rathaH kAJcanacitrAGgaH zaMzumArAkRtidhvajaH // 18 // rathaH padmarathasyaiSa padmAbhaisturagairyutaH / zomate raNazUrasyaM balAnAmagrataH sthitaH // 19 // 3 pArAvatanibhaiH patraiH sAraNasya trihAyanaiH / tapanIyacchadairmAti ratho'sau puSkaradhvajaH // 20 // zazalohitasaMkAzairvAjibhiH paJcahAyanaiH / ratho nagnajitaH sUnormerudattasya kAzate // 21 // vAjibhiH paJcavarNairyo ratho bhAti raviprabhaH / vidUrathakumArasya javanaH kalazadhvajaH // 22 // sarvavarNa nibhairazvairyAdavAnAM tarasvinAm / na zakyante rathAH proktuM zatazo'tha sahasrazaH // 23 // asmAkaM nRpavIrANAM rathAn vetsi yathAyatham / kumArANAM ca sarveSAM nAnAcihnAnmahArathAn // 24 // kSatriyairbahubhiryukto nAnAdezasamAgataiH / zobhate bhavato vyUho ripusenAbhayaMkaraH // 25 // tadAkarNya nijaM prAha sArathiM magadhezvaraH / yAdavAn prati zoghraM tvaM rathaM nodaya sArathe ! // 26 // nodite'tha rathe tena lagnazchAdayituM nRpeT / yAdavAnamitaH sarvAn zarAsArairnirantaraiH // 27 // 598 dhvajA sahita hai, balavAn ghor3oMse yukta hai tathA suvarNa aura mU~gAoMse dedIpyamAna ho rahA hai ||13|| tItarake samAna maTamaile ghor3oMse yukta ratha satyakakA hai aura kumudake samAna sapheda ghor3oMse jutA ratha mahAnemikumArakA hai // 14 // jo suvarNamaya vizAla daNDakI patAkAse zobhita hai tathA totekI coMcake samAna lAla-lAla ghor3oMse yukta hai aisA yaha bhojakA mahAratha hai / / 15 / / jo suvarNamaya palAna se yukta jute hue ghor3oMse suzobhita hai aisA vaha hariNakI dhvajAke dhAraka jaratkumArakA ratha suzobhita ho rahA hai // 16 // | vaha jo kAmbojake ghor3ose yukta, sUryake rathake samAna dedIpyamAna sapheda raMgakA ratha suzobhita ho rahA hai vaha rAjA somake putra siMhalakA ratha hai // 17 // jo suvarNamaya AbhUSaNoM se citra-vicitra zarIrake dhAraka kucha-kucha lAla raMgake ghor3oMse jutA huA hai tathA jisapara matsyakI dhvajA phaharA rahI hai aisA yaha marurAjakA ratha suzobhita ho rahA hai ||18|| yaha jo kamalake samAna AbhAvAle ghor3oMse jutA, senAoMke Age sthita hai vaha raNavIra rAjA padmarathakA ratha suzobhita hai // 19 // vaha jo suvarNamayI jhUloMse yukta kabUtarake samAna raMgavAle tIna varSake ghor3oMse jutA, evaM kamalakI dhvajAse sahita ratha suzobhita ho rahA hai vaha sAraNakA hai ||20|| jo sapheda aura lAla raMgake pAMca varSake ghor3oMse jutA hai aisA vaha nagnajit ke putra merudattakA ratha prakAzamAna hai ||21|| jo pAMca varNake ghor3oMse jutA hai, sUryake samAna dedIpyamAna hai aura jisapara kalazakI dhvajA phaharA rahI hai aisA yaha kumAra vidUrathakA vegazAlI ratha suzobhita hai ||22|| isa prakAra balavAn yAdavoMke ratha saba raMgake ghor3oMse sahita haiM tathA ve saikar3oM yA hajAroM kI saMkhyA meM haiM, unakA varNana nahIM kiyA jA sakatA ||23|| apane pakSake zUra-vIra rAjAoM tathA samasta rAjakumAroMke nAnA cihnoMse yukta rathoMko Apa yathAyogya jAnate hI haiM ||24|| nAnA dezoMse Aye hue aneka kSatriyoMse yukta ApakA yaha vyUha atyanta zobhita ho rahA hai tathA zatru senA ke lie bhaya utpanna kara rahA hai ||25|| yaha sunakara jarAsandhane apane sArathise kahA ki he sArathi ! tU merA ratha zIghra hI yAdavoM kI ora le cala ||26|| tadanantara sArathine ratha Age bar3hAyA aura jarAsandha lagAtAra 1. zukadaNDa- ma / 2. manurAjasya ka., merurAjasya ma / 3. pArAvatI ma / 4. bRhaddhvajaH ma kha 1 5. rathAn ma. /
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvApazcAzaH sargaH jarAsandhasutAstatra yAdavaiH saha kopinaH / yathAyathaM sthAdisthA raNakrIDA pracakrire // 28 // sa kAlayavanaH kAla iva svayamupAgataH / gajaM salayanAmAnamArUDo yuyudhe'dhikam // 29 // sahadeva iti khyAto drumaseno dumastathA / jalacitrAdiko ketU dhanurdharamahIjayau // 10 // sa mAnuH kAJcanaratho durdharo gandhamAdanaH / siMhAGkazcitra mAlI ca mahIpAlabRhaddhvajau // 31 // suvIrAdityanAgAkhyo satyasattvasudarzanI / dhanapAlazatAnIko mahAzukramahAvasU // 32 // vIrAkhyo gaGgadattazca pravaraH pArthivAbhidhaH / citrAGgado vasugiriH zrImAn siMhakaTiH sphuTaH // 33 // meghanAdamahAnAdau siMhanAdavasudhvajau / vajranAmamahAbAhU jitazatrupuraMdarau // 34 // ajitAjitazatrU ca devAnandazatadrutau / mandaro hisavAnnAmnA tau vidyut ketumAlinau // 35 // karkoTakadRSIkezau devadattadhanaMjayo / sagarasvarNabAhU ca madyavAnacyuto'pi ca // 36 // durjayo durmukhazcApi tathA vAsukikambalau / trizirA dhAraNAmikhyo mAlyavAn saMbhavAmidhaH // 37 // mahApadmo mahAnAgo mahAseno mahAjayaH / vAsado varuNAbhikhyaH zatAnIko'pi bhAskaraH // 38 // garutmAn veNudArI ca vaasuvegshshiprbho| varuNAdityadharmANI viSNusvAmI sahasradika // 39 // ketumAlI mahAmAlI candradevo bRhadvaliH / sahasrarazmirarciSmAn jaghnurmAgadhasUnavaH // 40 // 'patan manujamAtaGgaturaGgarathasaMkaTe / sa kAlayavano yuddhe niruddho vasudevajaiH // 41 // teSAM tasya ca saMgrAmo yazaHsaMgrahakAriNAm / anyonyAkSepivAkyAlA pravRtto vArtasaMkatham // 42 // channA tena kumArANAM ziromI rudhirAruNaH / cakranArAcanibhinnaiH paGkajairiva bhUrabhAt // 43 // sAraNena kumAreNa sa kAlayavano ruSA / nItaH khaDgaprahAreNa kAlasya sadanaM cirAt // 44 // nopara sthita bANoMko varSAse samasta yAdavoMko AcchAdita karane lagA // 27 // ratha Adi vAhanoM krodhase bhare jarAsandhake putra bhI yAdavoMke sAtha yathAyogya raNakrIr3A karane lge||28|| rAjA jarAsandhakA sabase bar3A putra kAlayavana jo Aye hue sAkSAt yamarAjake samAna jAna par3atA thA, malaya nAyaka hAthIpara savAra ho adhika yuddha karane lagA // 29|| isake sivAya sahadeva, drumasena, druma, jalaketu, citraketu, dhanurdhara, mahIjaya, bhAnu, kAMcanaratha, durdhara, gandhamAdana, siMhAMka, citramAlI, mahIpAla, bRhaddhvaja, suvIra, AdityanAga, satyasattva, sudarzana, dhanapAla, zatAnIka, mahAzukra, mahAvasu, vIrAkhya, gaMgadatta, pravara, pArthiva, citrAMgada, vasugiri, zrImAn, siMhakaTi, sphuTa, meghanAda, mahAnAda, siMhanAda, vasudhvaja, vajranAbha, mahAbAhu, jitazatru, purandara, ajita, ajitazatru, devAnanda, zatadruta, mandara, himavAn, vidyutketu, mAlI, karkoTaka, hRSIkeza, devadatta, dhanaMjaya, sagara, svarNabAhu, madyavAna, acyuta, durjaya, durmakha, vAsuki, kambala, trizirasa, dhAraNa, mAlyavAna, sambhava. mahApadma. mahAnAga, mahAsena, mahAjaya, vAsava, varuNa, zatAnIka, bhAskara, garutmAn, veNudArI, vAsuvega, zaziprabha, varuNa, AdityadharmA, viSNusvAmI, sahasradik, ketumAlI, mahAmAlI, candradeva, bRhadvali, sahasrarazmi aura aciSmAn Adi jarAsandhake putra prahAra karane lage // 30-40 // girate hue manuSya, hAthI, ghor3e aura rathoMse vyApta yuddha meM kAlayavanako vasudevake putroMne ghera liyA / / 41 / / tadanantara yazakA saMgraha karanevAle evaM eka-dUsareke prati nindAtmaka vAkyoMkA prayoga karanevAle una kumAroM aura kAlayavanakA bhayaMkara saMgrAma huaa| saMgrAmake samaya ve ahaMkAravaza vyarthako DIMge bhI hAMka rahe the // 42 // kAlayavanane cakra, nArAca Adi zastroMse kitane hI kumAroMke zira cheda DAle jisase khUnake latha-patha una kaTe hue ziroMse pRthvo aisI suzobhita hone lagI mAno kamaloMse hI suzobhita ho rahI ho / / 43 / / yaha dekha kumAra sAraNane krodhameM Akara eka hI talavArake prahArase kAlayavanako 1. mahIdharau ma. / 2. viSNu-ma. / 3. jaghno ma. / 4. tapana ma. /
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ 600 harivaMzapurANe kRSNenAmimukhIbhUtA mAgadhasya sutAH pre| zUrA mRtyumukhaM nItAste'rdhacandraH zirazchidA // 45! tataH svayaM jarAsandhaH kRSNasyAmimukhaM ruSA / dadhAva dhanurAsphAlya rathastho rathavartinaH // 46 // anyonyAkSepiNoryuddhaM tayoruddhatavIryayoH / aspaiH svAmAvikairdivyairabhUdasyantabhISaNam // 4 // astraM nAgasahasrANAM sRSTaprajvalanaprabham / mAdhavasya vadhAyAsau kSipraM cizepa mAgadhaH // 4 // amUDhamAnasaH zauri ganAzAya gAruDam / astraM cikSepa tenAzu grastaM nAgAstramagrataH // 19 // astraM saMvartakaM raudraM visasarja sa mAgadhaH / tanmahAzvasanAstreNa mAdhavo'pi nirAkarot // 50 // vAyavyaM vyamucacchastramastravinmagadhezvaraH / antarikSeNa vAstreNa vyAkSipattadadhokSajaH // 51 // agnisAtkaraNe saktamastramAgneyamujjvalam / mAgadhakSiptamAkSiptaM vAruNAstreNa zauriNA // 52 // astraM vairocanaM muktaM mAgadhendreNa rossinnaa| upendreNApi tadurAnmAhendrAstreNa dAritam // 53 // rAkSasAstraM ripukSiptaM kSipraM nArAyaNo raNe / kSiptvA nArAyaNAstreNa so'rINAM timAharat // 54 // tAmasAstraM parikSiptaM mAskarAstreNa so'minat / azvagrIvAstramatyugraM dAgabrahmazirasAruNat // 55 // divyAnyanyAni cAstrANi kSiptAni pratizatruNA / pratikSipya nirAyAmo vAsudevo'vatiSThate // 56 // tathA vyarthaprayAso'sau kSitikSiptazarAsanaH / rakSyaM yakSasahasreNa cakrarasnamacintayat // 57 / / cirakAlake lie yamarAjake ghara bheja diyA / / 44 / / jarAsandhake zeSa zUra-vIra putra yuddha ke lie sAmane Aye to ardhacandra bANoMke dvArA zira kATanevAle kRSNane unheM mRtyuke mukhameM pahuMcA diyA / / 45 / / tadanantara svayaM jarAsandha, krodhavaza dhanuSa tAnakara rathapara savAra ho, rathapara baiThahae kRSNake sAmane daur3A / / 46 / / donoM hI eka-dUsareke prati tiraskArake zabda kaha rahe the tathA donoM hI utkaTa vIryake dhAraka the isalie donoMmeM svAbhAvika evaM divya astra-zastroMse bhayaMkara yuddha hone lagA // 47|| udhara jarAsandhane zrIkRSNako mAraneke lie zIghra ho agnike samAna dedIpyamAna prabhAkA dhAraka nAgAstra chor3A // 48 // idhara sAvadhAna cittake dhAraka kRSNane nAgAstrako naSTa karaneke lie gArur3a astra chor3A aura usane zoghra hI Age bar3hakara usa nAgAstrako grasa liyA / / 49 / / jarAsandhane pralayakAlake meghake samAna bhayaMkara varSA karanevAlA saMvataMka astra chor3A to zrIkRSNane bhI mahAzvasana nAmaka anake dvArA tIvra A~dhI calAkara use dUra kara diyA // 50 // astroMke prayogako jAnanevAle jarAsandhane vAyavya atra chor3A to zrIkRSNane antarIkSa anake dvArA usakA tatkAla nirAkaraNa kara diyA // 51 // jarAsandhane jalAne meM samartha dedIpyamAna Agneya bANa chor3A to kRSNane vAruNAlake dvArA use dUra kara diyA // 52 / / krodhameM Akara jarAsandhane vairocana zastra chor3A to zrIkRSNane mAhendra akhase use dUrase hI naSTa kara diyA // 53|| zatrune yuddha meM rAkSasabANa chor3A to kRSNane zIghra hI nArAyaNa astra calAkara zatruoMke chakke chur3A diye // 54 // jarAsandhane tAmasAna calAyA to kRSNane bhAskara anake dvArA use naSTa kara diyA / aura jarAsandhane azvagrIva nAmaka atyanta tIkSNa zastra calAyA to kRSNane brahmazirasa nAmaka zastrase use tatkAla roka diyaa||55|| inake sivAya zatrune aura bhI divya astra calAye parantu kRSNa una sabakA nirAkaraNa kara jyoMke-tyoM sthira khar3e raheunakA bAla bhI bAMkA nahIM huA // 56 // isa prakAra jaba jarAsandhakA samasta prayAsa vyartha ho gayA taba usane dhanuSa pRthvIpara pheMka diyA aura hajAra yakSoMke dvArA rakSita cakraratnakA cintavana kiyA // 57 // cintavana 3. upendreNa ca dAritaM kh.| 4. zauriNAM m.| 1. bhISaNaH m.| 2. vyAkSipyattadadhokSajaH k.| 5. cikSepAruNadAruNaH m.| 6.'dhitiSThate m.|
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvApaJcAzattamaH sargaH 601 cintAnantaramevAtra sahasrakiraNaprabham / cakraM dikacakravidyoti mAgadhasya kare sthitam // 5 // nAnAstravyarthatAkruddhazcakraM 'prabhrazya mAgadhaH / mAdhavaM praticikSepa kSipraM bhrUbhaGgabhISaNaH // 59 // nabhasyAgacchatastasya vicchAyIkRtabhAsvataH / yathAsvaM cikSipuH sarve cakrANyanye'pi mabhRtaH // 6 // zAGgo zaktigadAdyAni halaM samusalaM halI / gadA vRkodaraH pArtho nAnAstrANyatrapArthivaH // 61 // senAnIH parighaM zakti yudhiSThiranRpastathA / tasya tu pratighAtArthamudgIrNAzIsamaM yayau // 62 // samudra vijayAkSobhyaprabhRtibhrAtaro bhRzam / apramattA mahAstrANi praticakraM pracikSipuH // 6 // nemIzastvavadhijJAtamAvikAryagatisthitiH / cakrasyAbhimukhazcakre viSNunaiva saha sthitim // 6 // vAryamANaM tu taccakramasvacakreNa bhUbhRtAm / visphuradvisphuliGgaughaM zanairAgatya mitravat // 65 // saha pradakSiNIkRtya bhagavannaminA harim / tatkare dakSiNe tasthau zaGkhacakrAzAGkite // 66 // byomni dundamayo nedarapatanpuSpavRSTayaH / navamI vAsudevo'yamiti devA jastadA // 6 // sugandhitAyubhiH sArdhamanukUlaralaM tadA / hRdayairyaduvIrANAM samucchvasitamAyudham // 68 // 'cakrahastaM hariM dRSTA saMyuge magadhAdhipaH / dadhyau cakraparAvRttiranyatheyamabhUditi // 19 // cakravikramasaMbhArasamAkrAntadigantaraH / trikhaNDAdhipatizcaNDo jAtaH khaNDitapauruSaH // 10 // caturaGgabalaM kAlaH putrA mitrANi pauruSam / kAryakRttAvadevAtra yAvaddavabalaM param // 7 // daive tu vikale kAlapauruSAdinirarthakaH / iti yatkathyate vidbhistattathyamiti nAnyathA // 2 // karate hI sUryake samAna dedIpyamAna tathA dizAoMke samUhako prakAzita karanevAlA cakraratna jarAsandhake hAthameM Akara sthita ho gayA // 58 // nAnA zastroMke vyartha ho jAnese jisakA krodha bar3ha rahA thA tathA jo bhRkuTike bhaMgase atyanta bhayaMkara jAna par3atA thA, aise jarAsandhane ghumAkara zIghra hI vaha cakraratna kRSNakI ora pheMkA / / 59|| jisane apanI kAntise sUryako phIkA kara diyA thA aise AkAza meM Ate hue usa cakraratnako naSTa karaneke lie kRSNapakSake anya samasta rAjAoMne bhI yathAyogya cakra chor3e // 60 // zrIkRSNa zakti tathA gadA Adi lekara, baladeva hala aura mUsala lekara, bhImasena gadA lekara, astravidyAke rAjA arjuna nAnA astra lekara, senApati-anAvRSTi parigha lekara aura yudhiSThira prakaTa hue sA~pake samAna zaktiko lekara Age Aye // 61-62 / / samudravijaya tathA akSobhya Adi bhAI atyanta sAvadhAna hokara usa cakraratnakI ora mahA astra chor3ane lage // 63 / / kinta bhagavAna neminAtha, avadhi-jJAnake dvArA AgAmI kAryako gatividhiko acchI taraha jAnate the isalie ve kRSNake sAtha hI cakraratnake sAmane khar3e rahe // 64 // rAjAoMke astrasamUha jise roka rahe the tathA jisase dedIpyamAna tilagoMke samUha nikala rahe the aisA vaha cakraratna mitrake samAna dhIredhore pAsa AyA aura bhagavAn neminAthake sAtha-sAtha kRSNakI pradakSiNA dekara zaMkha, cakra aura aMkuzase cihnita kRSNake dAhine hAthameM sthita ho gayA // 65-66 / / usI samaya AkAzameM dundubhi bajane lage, puSpavRSTi hone lagI, aura 'yaha nauvAM nArAyaNa prakaTa huA hai' isa prakAra deva kahane lage // 67|| anukUla evaM sugandhita vAyu bahane lagI tathA vIra yAdavoMke astra unake hRdayoMke sAthasAtha ucchvasita ho uThe // 68 // saMgrAmameM kRSNako cakra hAthameM liye dekha, jarAsandha isa prakAra vicAra karane lagA ki hAya yaha cakra calAnA bhI vyartha ho gayA // 69 / / cakraratna aura parAkramake samUhase jisane samasta dizAoMko vyApta kara rakhA thA tathA jo tIna khaNDakA zaktizAlI adhipati thA aisA maiM Aja pauruSahIna ho gayA-merA puruSArtha khaNDita ho gayA ||70|| 'jabataka devakA bala prabala hai tabhI taka caturaMga senA, kAla, putra, mitra evaM puruSArtha kAryakArI hote haiM / / 71 // aura daivake nibaMla honepara kAla tathA puruSArtha Adi nirarthaka ho jAte haiM...' yaha jo vidvAnoM dvArA kahA 1. praNamya m.| 2. mAgadhaM m.| 3. cakrahastahari m.|
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe garmezvaro'hamanyeSAmalaGkayo mahatAmapi / prArabdho jetumalpena garbhAdiklezinA katham // 73 // majjetApi yadIdRkSo dRSTo'tra vidhinA tataH / kimarthaM klezito bAlye gokule dhigvidhIhitam // 74 // lokAndhIkaraNe dakSAM dhIradhairya vilopinIm / bandhakImiva dhiglakSmIM parasaMkramakAGkSiNIm // 75 // dhyAyannityAdi nizcitya mRtyukAlamupasthitam / prakRtyaiva jarAsandhaH kRSNamityAha nirbhayaH // 76 // kSipa cakraM kimarthaM tvaM gopa ! kAlamupekSase / kAlasyorakSepako mugdha ! dIrghasUtrI vinazyati // 77 // ityuktastaM prati prAha prakRtyA prazrayI hariH / cakravatyahamudbhUtaH zAsane mama tiSTha moH // 78 // apakAre pravRttastvamasmAkaM yadyapi sphuTam / tathApi mRSyate'smAbhirnatimAtraprasAdibhiH // 79 // tathoditaH sa taM prAha prasabhaM 'garvanirbharaH / cakraM nAlAtacakraM me kimanena smayaM gataH // 80 // athavA dRSTa kalyANaH svalpenAlpaH smayI bhavet / na mahAn dRSTakalyANaH sasmayo 'mahatApi hi // 81 // saha dazA cakre cakreNAnena ca tvakam / nRpacakreNa tvAmAzu samudre prakSipAmi bhoH ||2|| ityukte kupitazcakrI cakraM prabhrAmya so'mucat / bhUbhRtastena gatvAraM vakSobhittirabhidyata // 83 // AgataM ca punaH pANi cakrapANeH kSaNena tat / prayuktasya kRtArthasya kAlakSepo hiM niSphalaH // 84 // pAJcajanyaM hariH zaGkhaM dadhmau yadumanoharam / nemipArthabalAgraNyo gaNyA daSmu nijAmbujam ||85|| 602 hai jAtA hai vaha satya hI kahA jAtA hai raMcamAtra bhI anyathA nahIM hai || 72 || maiM garbha se hI Izvara thA aura bar3ese-bar3e logoM ke lie alaMghanIya thA phira bhI garbhake prArambhase hI kleza uThAnevAle eka choTe-se vyakti ke dvArA kyoM jItA jA rahA hU~ ? || 73|| yadi aisA sAdhAraNa vyakti bhI, vidhAtAke dvArA merA jItanevAlA dekhA gayA thA to phira ise bAlya avasthA meM gokula meM nAnA kleza kyoM uThAne par3e ? isalie vidhikI isa ceSTAko dhikkAra ||74 || jo logoMko andhA banAnemeM dakSa hai, dhIra-vIra manuSyoM ke bhI dhairyaMko naSTa karanevAlI hai tathA jo vezyA ke samAna anya puruSake pAsa jAneko icchA rakhatI hai aisI isa lakSmIko dhikkAra hai ||75 || ityAdi vicAra karate-karate jarAsandhako yadyapi yaha nizcaya ho cukA thA ki hamArA maraNakAla A cukA hai tathApi vaha prakRti se nirbhaya hone ke kAraNa kRSNase isa prakAra bolA || 76 || are gopa ! tU cakra calA, vyartha hI samayakI upekSA kyoM kara rahA hai ? are mUrkha ! samayakI upekSA karanevAlA dIrghasUtrI manuSya avazya hI naSTa hotA hai ||77|| jarAsandhake isa prakAra kahanepara svabhAvase vinayI kRSNane usase kahA ki maiM cakravartI utpanna ho cukA hU~ isalie Ajase mere zAsana meM rahie || 78 || yadyapi yaha spaSTa hai ki tuma hamArA apakAra karane meM pravRtta ho tathApi hama namaskAra mAtrase prasanna ho tumhAre apakArako kSamA kiye dete haiM ||79|| zrIkRSNake isa prakAra kahanepara ahaMkArase bhare hue jarAsandhane jora dekara kahA - are yaha cakra to mere lie alAta cakrake samAna hai tU isase ahaMkArako kyoM prApta ho gayA hai ? // 80 // athavA jisane kabhI kalyANa dekhA hI nahIM aisA kSudra manuSya thor3A-sA vaibhava pAkara hI ahaMkAra karane lagatA hai aura jisane kalyANa dekhA hai aisA mahAn puruSa bahuta bhArI vaibhava pAkara bhI ahaMkAra nahIM karatA // 81 // maiM tujhe yAdavoMke sAtha, isa cakra ke sAtha tathA terI sahAyatA karane - vAle anya rAjAoMke sAtha zIghra hI samudrameM pheMkatA hU~ || 82|| jarAsandhake isa prakAra kahane para cakravartI kRSNane kupita ho ghumAkara cakraratna chor3A aura usane zIghra hI jAkara jarAsandhakI vakSaHsthalarUpI bhittiko bheda diyA // 83 // vaha cakraratna jarAsandhako mArakara kSaNa bharameM punaH kRSNa ke hAthameM A gayA so ThIka hI hai kyoMki bheje hue vyaktike kRtakArya ho cukanepara kAlakSepa karanA niSphala hai || 84 // kRSNane yAdavoMke manako haraNa karanevAlA apanA pAMcajanya zaMkha phU~kA 1. kledinA ma / 2. vaizyAmiva / 3. garbhanirbhara: ma / 4. mahatAmapi ma, Ga, kha / 5. vakreNa Ga 6. prabhRtya Ga / 7. prabhUtaH ma. 1
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ dvApaJcAzattamaH sargaH vAditradhvanayo dhIrA kSubhitAbdhisvanopamAH / prabhUtAH prAdurabhavaMstathaivAbhayaghoSaNAH // 86 // svasainyaM parasainyaM ca saMnyastasvabhayaM tataH / anuktamapyabhUdetya vAsudevasya zAsane // 87 // nRpo duryodhano droNastathA duzzAsanAdayaH / nirviNNA vidurasyAnte jainIM dIkSAM prapedire // 88 // karNaH sudarzanodyAne dIkSAM damavarAntike / jagrAha raNadIkSAnte nirvANaphaladAyinIm // 89 // tatsuvarNAkSaraM yatra karNakuNDalamasyajat / karNaH karNasuvarNAkhyaM sthAnaM tatkIrtitaM janaiH // 90 // gato mAtalirApRcchya seveyaM svAmino'ntikam / yAdavAH zivirasthAnaM nijaM jagmuH sapArthivAH // 91 // pRthvIcchandaH nirIkSya madhusUdanena yudhi mArate mAgadhaM hataM dinakRdambudhAvakRta majjanaM sajjanaH / zucA prakarodanAdiva dadhanmukhaM digmukhairjapAkusumapATalaM svica jalAalerditsayA // 92 // vrajanti khalu jantavaH kRtazubhodaye saMpadA pracaNDapuruSAntarAkramaNakAriNIM tarakSaye / bhajedvipadamapyato janamate janA nirmalaM kurudhvamapunarbhavapra bhavahetubhUtaM tapaH // 93 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI jarAsandhavadhavarNano nAma dvApaJcAzattamaH sargaH // 52 // O aura bhagavAn neminAtha, arjuna tathA senApati anAvRSTine bhI apane-apane zaMkha phUMke // 85 // kSobhako prApta samudrake zabdake samAna bAjoMke gambhIra zabda hone lage aura cAroM ora abhaya ghoSaNAe~ prakaTa kI gayIM // 86 // jisase svasenA aura parasenA apanA-apanA bhaya chor3a binA kucha kahe hIcupacApa Akara zrIkRSNakI AjJAkAriNI ho gayIM ||87|| rAjA duryodhana, droNa tathA duHzAsana Adine saMsArase virakta ho munirAja vidurake samIpa jinadIkSA dhAraNa kara lI // 88 // rAjA karNaMne bhI raNadIkSAke bAda sudarzana nAmaka udyAnameM damavara munirAjake samIpa mokSaphalako denevAlI dIkSA grahaNa kara lI // 89 // rAjA karNane jisa sthAnapara suvarNake akSaroMse bhUSita kaNakuNDala chor3e the usa sthAnako loga karNa-suvarNaM kahane lage // 90 // 'kyA maiM apane svAmIko sevA karU ?' yaha pUchakara mAtali apane svAmI indra ke pAsa calA gayA aura yAdava bhI anya rAjAoMke sAtha apaneapane zivira meM cale gaye // 91 // 603 usa samaya sUrya asta ho gayA aura sandhyAkI lAlimA dazoM dizAoMmeM phaila gayI, usase aisA jAna par3ane lagA mAno saMgrAma meM zrIkRSNa dvArA mAre gaye jarAsandhako dekhakara sahRdaya sUrya pahale to zokake kAraNa khUba royA isalie usakA mukha japAkusumake samAna lAla ho gayA aura pazcAt jalAMjali denekI icchAse usane samudra meM majjana kiyA hai // 92 // gotama svAmI kahate haiM ki ye saMsArake prANI, zubha karmakA udaya honepara bar3e se bar3e puruSoMpara AkramaNa karanevAlI sampadA prApta hote haiM aura zubha karmakA udaya naSTa honepara vipattiyA~ bhI bhogate haiM isalie he bhaktajano ! janamata meM sthira ho mokSa prAptimeM kAraNabhUta nirmala tapa karo // 93 // isa prakAra ariSTanemipurANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMza purANameM jarAsandhake vadhakA varNana karanevAlA bAvanavA~ sarga samApta huA ||52 || O
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ tripaJcAzattamaH sargaH athAbhyudayamabhyete haridazve harAviva / parAlaGghayamahAtejaH' prasAdhitaharinmukhe // 1 // kRteSu vraNabhaGgepu pravIrANAmito'mutaH / saMskAreSu tathAntyeSu jarAsandhAdibhUbhRtAm // 2 // AsthAne te yathAsthAnaM samudravijayAdayaH / rAjAno hariNAsInA vasudevAgamonmukhAH // 3 // kimayaM kSemavArtA no nAdyApyAna dundubheH / saputranaptRkasyAdi gatasyati hi khaicaram // 4 // ityanyonyAzritAlApAste nRpA yAvadAsate / dhenuvatsasamasvAntA bAlavRddhapuraHsarAH // 5 // tAvadudyotitAzAstA vidyAdharyaH khavidyutaH / vegavatyA sahAgaya nAgavadhvA kRtAziSaH // 6 // 'jAradya kRtArthA vo gurudattAziSo'khilAH / sutena mAgadho dhvasto yacca pitrA namazcarAH // 7 // saputranaptRkaH kSemI kSemiNAM praNayI sa vaH / yathAjyeSThaM namasyadhrIn sutAnAzleSayatyapi // 8 // iti zrutvA pramodena te prakRSTatanUruhAH / papracchuH khecarAstena vijitAH kathamityamUH // 9 // Uce vanavatI devI vasudevahitodyatA / zrayatAM vasudevasya raNe sAmarthya mityasau // 20 // gatvA sa vijayArdhAdi zvasurasyAlapUrvakaH / ekIbhUya khagaiH kheTAnaruNagaNadakSiNaH // 16 // samagrabalayuktAste tatastena puraskRtAH / raNe mAgadhasAhAyyaM virahayya yudhi sthitAH // 12 // __ athAnantara dUsare dina, zatruoMke dvArA alaMdhya mahAtejake dvArA dizAoMke mukhako alaMkRta karanevAle kRSNake samAna jaba sUrya udayako prApta huA taba idhara yAdavoMkI senAmeM subhaToMke ghAva acche kiye gaye aura udhara jarAsandha Adi rAjAoMke antima saMskAra sampanna kiye gaye // 1-2 // eka dina samudravijaya Adi rAjA, sabhAmaNDapameM kRSNake sAtha yathAsthAna baiThe hue vasudevake Aga. manakI pratIkSA kara rahe the // 3 // ve parasparameM carcA kara rahe the ki putra aura nAtiyoMke sAtha vijayAdhaM parvatapara gaye hue vasudevako bahuta samaya ho gayA para Aja taka unakI kuzalatAkA samAcAra kyoM nahIM AyA ? // 4 // isa prakAra jo paraspara vArtAlApa kara rahe the, jinake hRdaya gAya aura bachar3eke samAna snehase sarAbora the evaM jo bAlaka aura vRddhajanoMse yukta the aise saba rAjA yathAsthAna baiThe hI the ki usI samaya AkAzameM camakatI huI bijalIke samAna, apane udyota se dizAoMko prakAzita karanevAlI aneka vidyAdhariyAM vegavato nAgakumArIke sAtha vahAM A pahuMcI aura AzIrvAda detI huI kahane lagI ki Apa logoMko gurujanoMne jo AzIrvAda diye the ve Aja saba saphala ho gye| idhara putrane jarAsandhako naSTa kiyA hai to udhara pitAne vidyAdharoMko naSTa kara diyA hai / / 5-7 // putra aura nAtiyoMse sahita tathA Apa logoMke snehase yukta vasudeva acchI taraha haiM aura apanese jyeSTha janoMke caraNoMmeM praNAma aura putroMke prati AliMganakA sandeza kaha rahe haiM // 8 // vidyAdhariyoMke mukha se yaha samAcAra sunakara harSakI adhikatAse jinake romAMca nikala Aye the aise saba rAjAoMne unase pUchA ki vasudevane vidyAdharoMko kisa prakAra jItA thA? // 9 // yaha sUna vasUdevake hita karane meM udyata rahanevAlI nAgakumArI devIne kahA ki vasudevane raNameM jo sAmarthya dikhAyI use dhyAnase sunie // 10 // yuddha meM nipuNa vasudevane vijayAdhaM parvatapara jAkara apane zvasura aura sAle Adi vidyAdharoMse milakara yahA~ AnevAle vidyAdharoMko rokA // 11 // tadanantara samagra senAse yukta una vidyAdharoMkA jaba vasudevane raNameM sAmanA kiyA to ve jarAsandhakI sahAyatA chor3akara svayaM yuddha meM saMlagna ho gaye / / 62 / / 1. mahattejaH m.| 2. vrajabhaJSa ma., kh.| 3. tathAnyeSu ma., k.| 4. jgm-m| 5. dhanavata 6. hitodyatAH m.| 7. yuktAMste ma. I.
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ tripaJcAzattamaH sargaH 601 baladvayasya saMpAte jAte tatra tato'nvabhUt / prajAnAM pralayAzaGkA bhayavyAkulacetasAm // 13 // dvandvayuddhe pravRtte'to nRvAjirathahastinAm / anyonyaM nyAyato'nyonyamayadhItsainyayordvayam // 14 // Anakena saputreNa pradyumnenAmimAninA / tathA zambena pakSeNa khecarANAM janena ca // 15 // hetijvAlAvahairemiH zatrubhUbhR skadambakam / bhasmIkurvadbhirubhUtairlolaidAvAnalAyitam // 16 // atrAntare suraistuSTaistasminughuTamambare 2 / navamo vAsudevo'bhUdvasudevasya nandanaH // 17 // nihatazca jarAsandhastaccakraNava saMyuge / vrgunndvess| vAsudevena carinA // 18 // ityuktvA vasudevasya rathasyopari pAtitA / nAnAratnamayI vRSTiH kaumudIva divaH suraiH // 19 // girastA marutAM zrutvA tataste ripukhe varAH / trastAH zaraNamAyAtA vasudevamito'mutaH // 20 // vasudevasya putrANAM zambapradyumnavArayoH / vasudevamupAzritya kanyA vidyAdharA daduH // 21 // vayaM tu vasudevoktA yuSmadantikamAgatAH / kSemodantaM tathaivAsya nivedayitumAgatAH // 22 // nAnAvidyAdharAdhAzA nAnAprAbhRtapaNayaH / Anakena sahAyAnti te nArAyaNabhaktitaH // 23 // yAvadvanavatI teSAmitISTaM kathayatyaso / tAvadvimAnasaMghAtaiH kheTAnAmAvRtaM namaH // 24 // avatIrya vimAnebhyo vasudevAnuyAyinaH / vAsudevaM balopetaM praNemuH prAbhRtAnvitAH // 25 // abhyutthAya tato bhaktau pitaraM rAmakezavau / praNematuranenApi tAvAzlisvAminanditau // 26 // jyeSTAnapUjayatsarvAnpraNamyAnakadundubhiH / pradyumnAdyA yathAyogya praNemurgurubAndhavAn // 27 // yathAkramaM namozanAH kezavena balena ca / pratisammAnitAH sarva saphalaM janma menire // 28 // tatpazcAt vahAM jaba donoM senAoMmeM ghora yuddha hone lagA taba logoMko pralayakI AzaMkA hone lagI aura unake citta bhayase vyAkula ho uThe ||13|| hAthI, ghoDe, ratha aura pyAdoMkA dvandva yaddha honepara donoM senAeM paraspara nyAyapUrvaka eka-dUsarekA vadha karane lagIM ||14|vsudev, unake putra, abhimAnI pradyamna, zamba tathA pakSake aneka vidyAdhara ye saba zastrarUpI jvAlAoMko dhAraNa kara zatrurUpI rAjAoMke samUhako bhasma kara rahe the evaM bar3I capalatAke.sAtha sAmane Aye the isalie dAvAnalake samAna jAna par3ate the // 15-16 / / isI avasarapara santuSTa hae devoMne AkAzameM yaha ghoSaNA kI ki vasudevakA putra kRSNa nauvA~ nArAyaNa huA hai aura usane cakradhArI hokara apane guNoMmeM dveSa rakhanevAle pratizatru jarAsandhako usIke cakrase yuddha meM mAra DAlA hai| yaha kahakara devoMne AkAzase cA~danIke samAna nAnAratnamayI vRSTi vasudevake rathapara karanI prArambha kara do // 17-19 / / tadanantara zatru vidyAdhara devoMkI ukta vANI sunakara bhayabhIta ho gaye aura jahA~tahA~se ekatrita ho vasudevakI zaraNameM Ane lage / / 20 / / unhoMne vasudevake pAsa Akara unake putroMko evaM pradyumna kumAra aura zamba kumArako apanI aneka kanyAeM pradAna kI // 21 // hama loga vasudevakI preraNA pAkara yaha kuzala samAcAra sunAne ke lie Apake pAsa AyI haiM // 22 // nArAyaNakI bhaktise prerita hue aneka vidyAdhara rAjA, nAnA prakArake upahAra hAthameM liye vasudevake sAtha A rahe haiM / / 23 / / isa prakAra vanavatI ( nAgakumAro) devI jabataka unheM yaha iSTa samAcAra sunAtI hai tabataka vidyAdharoM ke vimAnoMke samUhase AkAza vyApta ho gayA // 24 // vasudevake anuyAyI vidyAdharoMne vimAnoMse utarakara baladeva aura kRSNako namaskAra kiyA tathA nAnA prakArake upahAra samarpita kiye / / 25 / / tadanantara bhaktise bhare baladeva aura nArAyaNane pitAko namaskAra kiyA aura pitAne bhI donoMkA AliMgana kara unakI bahuta prazaMsA kI // 26 / / vasudevane samudravijaya Adi samasta garujanoMko praNAma kiyA evaM pradyamna Adine bhI garujanoM evaM bhAI-bAndhavoMko yathAyogya namaskAra kiyA ||27|| nArAyaNa aura balabhadrane yathAyogya jinakA satkAra kiyA thA aise samasta vidyAdharoMne apanA-apanA janma saphala mAnA // 28 // 1. cetasA m.| 2. nutkRSTasaMgare m.| 3. prabhutapANayaH ma. / 4. yAvaddhanavatI ma..
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ 606 harivaMzapurANe samastabalasaMyuktau pratIcI balakezavau / prayAtau pramadApUrNau pUrNasarvamanorathau // 29 // 'AnandaM nanRturyatra yAdavA mAgadhe hate / AnandapuramityAsIttatra jainAlayAkulam // 30 // tatazcakramahaM kRtvA sarvaranAnvito hariH / dakSiNaM mArataM jigye sadevAsuramAnuSam // 31 // varaSTAmiriSTAthaise vyamAno'nuvAsaram / jitajeyo yayau kRSNaH sa koTikazilA prati // 32 // yatastasyAmadArAyAmanekA RSikoTayaH / siddhAstataH prasiddhAtra ko koTikazilA zilA // 33 // zilAyAM tatra kRtvAdI pavitrAyAM balikriyAm / doAmukSipatismAsI tAM viSNuzcaturaGgalam // 34 // sA zilA yojanocchrAya samAyojanavistRtA / ardhabhAratavarSasthadevatAparirakSitA // 35 // tadabAhanordhvamurikSatA tripRSThena zilA purA / mUrddhadaghnaM dvipRSThena kaNThadanaM svayaMbhuvA // 36 // vakSodvayamurikSaptA ca puruSottamacakriNA / kSiptA puruSasiMhena hRdayAvadhi hAriNI // 37 // puNDarIkaH kaTImAtramUrudraghnaM hi dattakaH / jAnumAnaM ca saumitriH kRSNo'dhAccaturaGgalam // 38 // pradhAnapuruSAdInAM sarveSAM hi yuge yuge| midyate kAlabhedena zaktiH zaktimatAmapi // 39 // zilAbalena vijJAto mahAkAyabalo balaiH / so'nuyAto yayau cakrI dvArikA pratibAndhavaiH // 40 // praviSTazca viziSTAnAmAzIbhirabhinanditaH / dvArikA dvArakAntAM sa kRtazomA divaM yathA // 41 // yathAyogyaM samogyAste bhUnabhoyAnabhUbhRtaH / prAsAdeSu sthitAH susthA dvArikAyAM yathAvidhi // 42 // tadanantara jinake sarva manoratha pUrNa ho gaye the tathA jo harSase paripUrNa the aise baladeva aura nArAyaNane samasta senAko sAtha le pazcima dizAkI ora prasthAna kiyA // 29 // jarAsandhake mAre jAnepara yAdavoMne jisa sthAnapara Ananda-nRtya kiyA thA vaha sthAna Anandapurake nAmase prasiddha aura jena-mandiroMse vyApta ho gayA // 30 // tadanantara saba ratnoMse sahita nArAyaNane, cakraratnako pUjA kara deva, asura aura manuSyoMse sahita dakSiNa bharatakSetrako jItA // 31 // lagAtAra ATha varSoM taka pratidina manovAMchita padArthoMne jinakI sevA kI thI aura jItane yogya samasta rAjAoMko jinhoMne jIta liyA thA aise zrIkRSNa aba koTika zilAkI ora gaye // 32 // cUMki usa utkRSTa zilApara aneka karor3a munirAja siddha avasthAko prApta hue haiM isalie vaha pRthvImeM koTika zilAke nAmase prasiddha hai // 33 // zrIkRSNane sarva-prathama usa pavitra zilApara pUjA kI aura usake bAda apano donoM bhujAoMse use cAra aMgula Upara uThAyA // 34 // vaha zilA eka yojana UMcI, eka yojana lambI aura eka yojana caur3I hai tathA ardha bharatakSetra meM sthita samasta devoMke dvArA surakSita hai // 35 // pahale tripRSTha nArAyaNane isa zilAko jahAMtaka bhujAe~ Upara pahuMcatI haiM vahAMtaka uThAyA thaa| dUsare dvipaSThane mastaka taka, tIsare svayambhane kaNTha taka, cauthe puruSottamane vakSaHsthala taka, pAMcaveM nRsiMhane hRdaya taka, chaThe puNDarIkane kamara taka, sAtaveM dattakane jA~ghoM taka, AThaveM lakSmaNane ghuTanoM taka aura naveM kRSNa nArAyaNane use cAra aMgulaM taka Upara uThAyA thA / / 36-38 / / kyoMki yuga-yugameM kAlabheda honese pradhAna puruSako Adi lekara sabhI zaktizAlI manuSyoMkI zakti bhinna-bhinna rUpa hotI AyI hai // 39 // zilA uThAneke balase samasta senAne jAna liyA ki zrIkRSNa mahAn zArIrika balase sahita haiN| tadanantara cakraratnako dhAraNa karanevAle zrIkRSNa bAndhavajanoMke sAtha dvArikAkI ora vApasa Aye // 40 // vahAM vRddhajanoMne nAnA prakArake AzIrvAdoMse jinakA abhinandana kiyA thA aise zrIkRSNa nArAyaNane manohara gopuroMse sundara evaM svargake samAna sajI huI dvArikApurImeM praveza kiyA // 41 // jo bhUmigocarI aura vidyAdhara rAjA unake 1. Anande nndu-m.| 2. sevamAno nu vAsaram m.| 3. loke koTizilA zilA m.| 4. yojanocchAyA samA- m.| 5. sAnuyAto ma..
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ tripaJcAzattamaH sargaH abhiSiktau tataH sarvairbhUpairbhUcarakhecaraiH / bharatArdhavibhutve tau prasiddhau rAmakezavau // 43 // saMsthApya sahadevaM sa cakrI rAjagRhe nRpam / mAgadhAnAM caturbhAgaM dadau tasmai gatasmayaH ||44 || ugrasenasutAyAdAdvArA mathurAM purIm / sa mahAnemaye zauryanagaraM pradadau nRpaH ||45|| zrIhAstinapuraM prItyA pANDavebhyaH priyaM hariH / kozalaM rukmanAmAya rudhirAtmajasUnave ||46 || bhUcarAn khecarAnbhUpAnaucityena samAgatAn / sthAneSu sthApanAM cakre cakrapANiryathAyatham // 47 // visRSTAzca yathAsthAnaM yAtAste pANDavAdayaH / AremurdvArikAyAM tu yAdavAstridazA yathA ||48|| vasantatilakA 3 cakra sudarzanamadRSTamukhaM ripUNAM zAGgaM dhanurdhvananadhUta vipakSapakSam / saunandako'pi ca gadApi ca kaumudI sA moghetarA ripuSu zaktiramoghamUlA // 49 // zaGkhazca zaGkhakhacitasya sa pAJcajanyaH zrIkaustubho maNirasAvanaNupratApaH / 4. ratnAni sapta mahitAni harerhitAni vyAmAnti divyamayamUrtiyutAni tAni // 50 // divyAyudhaM halamabhAdaparAjitAkhyaM divyA gadAmusalazaktyavataMsamAlAH / ratnAni paJca mahitAni halAyudhasya helAvidhUtaripumaNDalavibhramasya // 51 // rAjJAM sa SoDazasahasraguNaiguNajJaganyairguNI praNatamUrdhabhirardhacakrI | sAtha lauTakara Aye the unheM yathAyogya bhogya sAmagrI dI gayI aura ve dvArikApurIke mahaloMmeM vidhipUrvaka nizcintatAse ThaharAye gaye the || 42 // tadanantara samasta bhUmigocarI aura vidyAdhara rAjAoMne atizaya prasiddha baladeva aura zrIkRSNako ardhaM bharatakSetra ke svAmitvapara abhiSikta kiyA arthAt rAjyAbhiSeka kara unheM ardhaM bharatakSetrakA svAmI ghoSita kiyA ||43|| tatpazcAt cakraratnake dhAraka zrIkRSNane jarAsandhake dvitIya putra sahadevako rAjagRhakA rAjA banAyA aura use nirahaMkAra hokara magadha dezakA eka cauthAI bhAga pradAna kiyA ||44 || ugrasenake putra dvArake lie mathurApurI do, mahAnemike lie zapura diyA || 45|| pANDavoMke lie prItipUrvaka unakA priya hastinApura diyA aura rAjA rudhirake nAtI rukmanAbha ke lie kozala deza diyA ||46 || isa prakAra cakrapANi - zrIkRSNane Aye hue samasta bhUmigocarI aura vidyAdhara rAjAoMkI yathAyogya sthAnoM para sthApanA kI -- yathAyogya sthAnoMkA unheM rAjA banAyA || 47|| tadanantara zrIkRSNase vidA lekara pANDava Adi yathAsthAna cale gaye aura yAdava devoMke samAna dvArikAmeM krIr3A karane lage ||48|| 607 zatruoMkA mukha nahIM dekhanevAlA sudarzana cakra, apane zabdase zatrupakSako kampita karanevAlA zArGgadhanuSa, saunandaka khaDga, kaumudI gadA, zatruoMpara kabhI vyartha nahIM jAnevAlI amoghamUlA zakti, pAMcajanya zaMkha aura vizAla pratApako prakaTa karanevAlA kaustubha maNi; zaMkhake cihnase cihnita zrIkRSNa ke ye sAta ratna the / ye sAtoM ratna devoMke dvArA pUjita, atizaya hitakArI aura divya AkArase yukta hote hue atyanta suzobhita the ||49-50 || zatru samUha ke vibhramako anAyAsa ho naSTa karanevAle baladevake, aparAjita nAmaka divya hala, divya gadA, divya musala, divya zakti aura divya mAlA ye pA~ca ratna the / balabhadrake bhI ye pAMcoM ratna devoMke dvArA pUjita the // 51 // guNoMko jAnanevAle, gaNanIya evaM natamastaka solaha hajAra pramukha rAjA aura ATha hajAra 1. sutAyAdvIrAya ka., sutAyAdAdvarAya ma. / khacitasya (ka. Ti. ) / 2. kozalAM ma / 3. sukhaM ma / 4. zaGkhAkhyena lakSaNe
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ 608 harivaMzapurANe bhakkaistadardhagaNanairgaNabaddhadevairAjJAkaraiH sukhamasevata sevyamAnaH // 52 // zAGgI sa SoDazasahasravarAGganAnAM devAGganAlalitavibhramahAriNonAm / saMdhaiH krameNa ratiyUpaniSevitAGgo reme tadardhagaNanaistu halI sudAraiH // 53 // mAlinIcchandaH himaziziravasantagrISmavarSAzaratsu priyayuvatisahAyA yAdavA dvArikAyAm / jinamatakRtadharmA yogyadezeSu mogairavirataratirAgA remire sArvabhaumAH // 54 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI kRSNavijayavarNano nAma tripaJcAzattamaH sargaH // 53 // AjJAkArI, bhakta, gaNavaddha deva jinako nirantara sevA karate the aise zrIkRSNa sukhakA upabhoga karate the // 52 // ratikAla meM devAMganAoMke samAna sundara hAva-bhAvoMse manako haranevAlI solaha hajAra striyA~ zrIkRSNake zarIrakI sevA karatI thIM aura unase AdhI arthAta ATha hajAra uttama striyA~ baladevake zarIrakI sevA karatI thiiN| zrIkRSNa aura baladeva apanI-apanI striyoMke sAtha yatheccha krIr3A karate the // 53|| gautama svAmI kahate hai ki jo jina-dharmako dhAraNa karanevAle the, jinake rati aura rAgameM kabhI vyavadhAna nahIM par3atA thA, priya yuvatiyA~ hI jinakI sahAyaka thIM aura jo samasta bhUmike adhipati the aise yAdava loga, dvArikApuromeM hemanta, zizira, vasanta, grISma, varSA aura zarad Rtuke yogya sthAnoMmeM manacAhe bhoga bhogate hue krIr3A karate the // 54 // isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM kRSNavijayakA varNana karanevAlA tirapanavA~ sarga samApta huA / / 5 / / 1.guNaneH ka., kha., g.,gh.| 2. yoge: ma..
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ catuHpaJcAzaH sargaH zreNikena punaH pRSTazceSTitaM pANDavodbhavam / saMdehadhvAntaghAtArko gautamaH sa jagI gaNI // 1 // sthiteSu hAstinapure pANDaveSu yathAkramam / nijasvAmipariprAptyA tutuSuH kuravo'dhikam // 2 // saurAjye pANDuputrANAM vartamAne sukhAvahe / sarve varNAzramA rASTra dhArtarASTrAn visasmaraH // 3 // akhaNDatagatiH prAptaH kadAcitpANDavAspadam / nAradazcaNDacitto'sI prakRtyA kalahapriyaH // 4 // AdareNa sa tairdRSTaH pravizannissarannapi / vyagrayAlaMkRtau tanvyA draupadyA tu na lakSitaH // 5 // tato jajvAla kopena tailAsaMgAdivAnalaH / sajanAvasarajJo na prANI saMmAnaduHkhitaH // 6 // sa taduHkhavidhAnAya kRtecchaH kRtanizcayaH / dhAtakIkhaNDapUrvArdhamArataM prati khe yayau // 7 // aGgedhvamarakAyAM puri zaGkAvivarjitaH / strIlolaM padmanAmAkhyaM sAmikhyaM dRSTavAnapam // 8 // tenAntaHpuramAtmIyamAtmIyasyAsya darzitam / pRSTazca dRSTamIdRkSaM strIrUpaM kvacidityasau // 9 // paryastaM manyamAno'yaM pAyase'bhimataM ghRtam / draupadIrUpalAvaNyaM lokAtItamavarNayat // 10 // taM draupadImayaM 'grAhaM grAhayitvA sa nAradaH / dvIpakSetrapurAvAsakathanaH kvApi yAtavAn // 11 // ArAdhayadasau tIvatapasA draupadIpsayA / suraM saMgamakAbhikhyaM pAtAlAntarvAsinam // 12 // ArAdhitena devena padmanAmapurI nizi / sA suptava samAnItA pArthasya vanitA priyA // 13 // athAnantara rAjA zreNikane punaH pANDavoMko ceSTA pUchI so sandeharUpI andhakArako naSTa karane ke lie sUryake samAna gautama gaNadhara isa prakAra kahane lage ||shaa jaba pANDava hastinApurameM yathAyogya rItise rahane lage taba kuru dezakI prajA apane pUrvasvAmiyoMko prApta kara atyadhika santuSTa huI // 2 // pANDavoMke sukhadAyaka surAjyake cAlU honepara dezake sabhI varNa aura sabhI Azrama dhRtarASTrake putra duryodhana Adiko sarvathA bhUla gaye ||3|| eka dina sarvatra be-roka-Toka gamana karanevAle, kruddha hRdaya aura svabhAvase kalahapremI nArada, pANDavoMke ghara Aye // 4 / / pANDavoMne nAradako bahuta Adarase dekhA parantu jaba ve draupadIke ghara gaye taba vaha AbhUSaNa dhAraNa karane meM vyagra thI isalie kaba nAradane praveza kiyA aura kaba nikala gaye yaha vaha nahIM jAna sakI // 5 // nAradajI, draupadoke isa vyavahArase telake saMgase agnike samAna, krodhase jalane lage so Thoka ho hai kyoMki jo prANI sammAnase dukhI hotA hai vaha sajjanoMke bhI avasarako nahIM jAnatA // 6 // unhoMne draupadIko duHkha denekA dRr3ha nizcaya kara liyA aura usI nizcayake anusAra ve pUrvadhAtakIkhaNDake bharata kSetrakI ora AkAzameM cala par3e // 7 // ve niHzaMka hokara aMga dezakI amarakaMkApurImeM pahuMce aura vahAM unhoMne strIlampaTa, padmanAbha nAmaka zobhAsampanna rAjAko dekhA // 8 // rAjA padmanAbhane nAradako AtmIya jAna, apanA antaHpura dikhAyA aura pUchA ki aisA striyoMkA rUpa Apane kahIM anyatra bhI dekhA hai ? // 9 // rAjA padmanAbhake praznako khorameM par3e ghoke samAna anukUla mAnate hue nAradane draupadIke lokottara saundaryakA varNana isa rItise kiyA ki usane use draupadIrUpI pizAcake vazIbhUta kara diyA arthAt usake hRdayameM draupadIke prati atyanta utkaNThA utpanna kara do| tadanantara draupadIke dvaupakSetra, nagara tathA bhavanakA patA batAkara ve kahIM cale gaye // 10-11|| padmanAbhane draupadIke prApta karanekI icchAse tIbra tapake dvArA pAtAlalokameM nivAsa karanevAle saMgamaka nAmaka devako ArAdhanA kI // 12 // tadanantara ArAdhanA 1. sazobham 'abhikhyA nAmazobhayoH' ityamaraH / 2. grAhyaM m.| 77
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe niveditA sureNAsau bhavanodyAnavartinI / adrAkSId draupadIM gatvA sAkSAdiva surAGganAm // 14 // prabuddhA sarvatobhadre zayane sA punaH punaH / svapityeva vinidrApi svapno'yamiti zaGkinI // 15 // vinimIlitanetrAyA jJAsvAkRtamasau nRpaH / zanaiH samIpamAzritya vadati sma priyaMvadaH // 16 // AyatAkSa nirIkSasva naiSa svapno ghaTastani / dvIpo'yaM dhAtakIkhaNDaH padmanAbhastvahaM nRpaH // 17 // nAradena samAkhyAtaM tava rUpaM manoharam / mayArAdhitadevena tvaM madarthamihAhRtA // 18 // 610 zrutvA cakitacittA sA kimetaditi vAdinI / acintayadaho duHkhaM durantaM me samAgatam // 19 // pArthadarzana paryantamAhArasyAgamAtmani / kRtvA pArthavimocyaM ca veNIbandhaM dadhAra sA // 20 // draupadIzIla nirbhedavajraprAkAramadhyagA / padmanAbhamuvAcetthaM 'vAdhyamAnaM manobhuvA // 21 // bhrAtarau rAmakRSNau me bhartA pArtho dhanurdharaH / marttujyeSThau mahAvIrAvanujau ca yamopamau // 22 // jalasthalapathaisteSAmanivAritagocarAH / vicaranti bhuvaM sarvAM manoratharayA rathAH // 23 // kSemaM yadi 'nRpaitebhyo vAJchasi tvaM sabAndhavaH / tadvisarjaya mAM zIghramAzIviSavadhUpamAm // 24 // isyukto'nyanivRttecchaH svagrAhaM naiSa muJcati / yadA tadA dRDhA prAha pratyutpannamatiH satI // 25 // mAsasyAbhyantare bhUpa yadoha svajanA mama / nAgacchanti tadA tvaM me kuruSva yadabhIpsitam // 26 // tathAstviti nigadyaitAM padmanAbho'nuvartayan / sAntaHpuraH priyazatairvilobhanaparaH sthitaH // 27 // kiyA huA vaha deva rAtrike samaya sotI huI dropadIko padmanAbhakI nagarI meM uThA lAyA ||13|| devane lAkara use bhavanake udyAnameM chor3a diyA aura isakI sUcanA rAjA padmanAbhako kara dI / rAjA padmanAbhane jAkara sAkSAt devAMganA draupadIko dekhA // 14 // yadyapi dopadI apanI sarvatobhadra zayyApara jAga uThI thI aura nidrArahita ho gayI thI tathApi 'yaha svapna hai' isa prakAra zaMkA karatI huI bAra-bAra so rahI thI || 15|| netroMko banda karanevAlI draupadIkA abhiprAya jAnakara rAjA padmanAbha dhIrese usake pAsa gayA aura priya vacana bolatA huA isa prakAra kahane lagA // 16 // usane kahA ki he vizAlalocane! dekho, yaha svapna nahIM hai / he ghaTastani ! yaha dhAtakIkhaNDadvIpa hai aura meM rAjA padmanAbha hU~ ||17|| nAradane mujhe tumhArA manohara rUpa batalAyA thA aura mere dvArA ArAdhita deva mere lie tumheM yahA~ harakara lAyA hai // 18 // yaha sunakara usakA hRdaya cakita ho gayA tathA yaha 'kyA hai' isa prakAra kahatI huI vaha vicAra karane lagI ki aho ! yaha mujhe duranta duHkha A par3A hai ||19|| 'jabataka arjunakA darzana nahIM hotA tabataka ke lie mere AhArakA tyAga hai' aisA niyama lekara usane arjunake dvArA chor3ane yogya veNI bA~dha lI ||20|| tadanantara zIlarUpI vajramaya koTake bhItara sthita draupadI kAmake dvArA pIr3ita honevAle rAjA padmanAbhase isa prakAra bolI ||21|| ki baladeva aura kRSNanArAyaNa mere bhAI haiM, dhanurdhArI arjuna merA pati hai, patike bar3e bhAI mahAvIra bhIma aura arjuna atizaya vIra haiM aura patike choTe bhAI sahadeva aura nakula yamarAjake samAna haiM ||22|| jala aura sthalake mArgoM se jinheM koI kahIM roka nahIM sakA aise manorathake samAna zIghragAmI unake ratha samasta pRthivImeM vicaraNa karate haiM ||23|| isalie he rAjan ! yadi tU bhAI- bAndhavoM sahita, inase apanA bhalA cAhatA hai to sarpiNI ke samAna mujhe zIghra hI vApasa bheja de ||24|| jisakI anya saba icchAe~ dUra ho cukI thIM aise padmanAbhane draupadIke isa taraha kahanepara bhI jaba apanA haTha nahIM chor3A taba paristhitike anusAra tatkAla vicAra karanevAlI draupadIne dRr3hatA ke sAtha uttara diyA || 25 || ki he rAjan ! yadi mere AtmIyajana eka mAsake bhItara yahA~ nahIM Ate haiM to tumhArI jo icchA ho vaha merA karanA ||26|| 'tathAstu' - 'aisA ho' isa prakAra kahakara 'padmanAbha apanI striyoMke sAtha use anukUla karatA 1. vAcyamAnaM ma / 2. nRpaistebhyo ma /
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ catuHpaJcAzaH sargaH 611 visrabdhA mayamujjhitvA sthitvA sAzruvilocanA / vivihAra nirAhArA patyuH panthAnamIkSate // 28 // adRzyAyAmakasmAttu tasyAM pANDavapaJcakam / kiMkartavyatayA mUDhamabhUdsyantamAkulam // 29 // nirupAyAstato gatvA cakriNe te nyavedayan / duHkhI sayAdavaH so'tra kSetreStrazrAvayattadA // 30 // kSetrAntarahRtAM matvA kenacitkSudravRttinA / tatpravRttipariprAptau yAdavAste satatparAH // 31 // AsthAnasthitamAgasya kadAcinnArado harim / pUjito yadulokasya jagAdeti priyoditaH ||32|| IkSitA dhAtakIkhaNDe kRSNA kRSNakRzAGgikA / puryAmamarakaGkAyAM padmanAmasya sadmani ||33|| anAratagaladvASpadhArAvilavilocanA / sA tasyAntaH purastrIbhiH sAdarAmirupAsyate || 34 // zIlamAtramahAzvAsA dIrghanizvAsamocinI / satsu bandhuSu yuSmAsu kathamAste riporgRhe ||35|| labdhveti draupadIvArtAM hariprabhRtayastadA / zazaMsurnAradaM hRSTAH sApakAropakAriNam // 36 // draupadIharaNaM kRtvA ka prayAti sa duSTadhIH / preSayAmi durAcAraM mRtyave mRtyukAGkSiNam ||37|| iti dviSTa dviSe kRSNaH kRSNAmAnetumudyamI / dakSiNo dakSiNAmbhodhestaTaM sazakaTo gataH || 38 // lavaNAbdhipatiM devaM susthitaM niyamasthitam / ArAdhya pANDavaiH sArdhaM dhAtakIkhaNDamIpsayAM // 39 // devena nIyamAnaH san rathaiH SaDbhiH sapANDavaH / drAgulasyAbdhimApataddhatikIkhaNDabhAratam ||40|| aura saikar3oM priya padArthoMse lubhAtA huA rahane lagA ||27|| draupadI bhaya chor3akara vizvasta ho gayI aura nirantara azru chor3atI tathA AhAra-vihAra banda kara patikA mArga dekhane lagI // 28 // idhara jaba draupadI akasmAt adRzya ho gayI taba pAMcoM pANDava kiMkartavyavimUr3ha ho atyanta vyAkula ho gaye // 29 // tadanantara jaba ve nirupAya ho gaye taba unhoMne zrIkRSNake pAsa jAkara saba samAcAra kahA / use sunakara yAdavoM sahita zrIkRSNa bahuta duHkhI hue aura usI samaya unhoMne samasta bharata kSetrameM yaha samAcAra zravaNa karAyA ||30|| jaba bharata kSetrameM kaMhIM patA nahIM calA taba unhoMne samajha liyA ki koI kSudra vRttivAlA manuSya ise harakara dUsare kSetrameM le gayA hai| isa taraha samasta yAdava usakA samAcAra prApta karane meM tatpara ho gaye ||31| kisI dina zrIkRSNa sabhAmaNDapameM baiThe hue the ki usI samaya nAradajI vahA~ A pahu~ce / samasta yAdavoMne unakA sammAna kiyA / tadanantara priya samAcAra sunAte hue unhoMne kahA ki maiMne draupadIko dhAtakIkhaNDa dvIpakI amarakaMkApurImeM rAjA padmanAbhake ghara dekhA hai / usakA zarIra atyanta kAlA tathA durbala ho gayA hai, usake netra nirantara par3atI huI azrudhArAse vyApta rahate haiM aura rAjA padmanAbhake antaHpurakI striyAM bar3e Adara ke sAtha usakI sevA karatI rahatI haiM || 32-34 / / use isa samaya apane zIlavratakA hI sabase bar3A bharosA hai tathA vaha lambI-lambI zvAsa chor3atI rahatI hai / Apa jaise bhAiyoMke rahate hue vaha zatruke gharameM kyoM raha rahI hai ? ||35|| isa prakAra draupadIkA samAcAra pAkara usa samaya kRSNa Adi bahuta harSita hue aura apakArake sAtha-sAtha upakAra karanevAle nAradakI prazaMsA karane lage ||36|| 'vaha duSTa dropadIkA haraNakara kahA~ jAvegA ? mRtyuke icchuka usa durAcArIko abhI yamarAjake ghara bhejatA hU~' ||37|| isa prakAra zatruke prati dveSa prakaTa karate hue zrIkRSNa dropadIko lAneke lie udyata hue aura rathapara baiThakara dakSiNa samudrake taTapara jA pahu~ce ||38|| vahA~ jAkara unhoMne dhAtakIkhaNDa dvIpako prApta karane kI icchAse pANDavoM ke sAtha niyamameM sthita lavaNasamudra ke adhiSThAtA devakI acchI taraha ArAdhanA kI ||39|| tadanantara lavaNasamudrakA adhiSThAtA deva pAMca pANDavoM sahita kRSNako chaha rathoMmeM le 1. vinihArA ma / 2. draupadI / 3 - kAriNAm ma / 4. -kAGkSiNAm ma. / 5. sazakaTaH sarathaH ityarthaH / 6. vIpsayA ka., khaNDepsayA kha. /
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe puryAste'marakaGkAyA bahirudyAnavartinaH / kRSNAdyAH padmanAbhAya tanniyukterniveditAH // 41 // caturaGgabalaM tasya puryA niryAtamuddhatam / bhrAtRbhiH paJcabhiryuddhe bhagnaM nagaramAvizat ||42 || nRpaH sa nagaradvAraM pidhAya sanayaH sthitaH / aladhye pANDuputrANAM tatazcakrI svayaM ruSA / / 43 / / bibheda pAdanirghAtairnirghAtairiva nAgarIm / bahirantarbhuvaM vizvAM bhrazyatprAkAragopurAm ||44|| patatprAsAdazA laughairbhrAmyanmattemavAjini / vipralApa mahArAve pure jAte janAkule ||45 || sapaurAntaHpuro rAjA nirupAyo bhayAkulaH / praviSTaH zaraNaM drohI draupadIM drutamAnataH // 46 // kSamyatAM kSamyatAM saumye ! devi ! devatayA same / dApyatAmabhayaM me'dya savAcyasya pativrate ! // 47 // taM sA kRpAvatI prAha draupadI zaraNAgatam / gaccha bhrakuMsaveSeNa zaraNaM cakravartinaH // 48 // kRtadoSeSvapi prAyaH praNateSu narottamAH / sakRpAH syurvizeSeNa bhIruveSeSu bhIruSu // 49 // sastrIkaH strIkRtAkAraH zrutvA pArthAGganApraNIH / praviSTaH zaraNaM gatvA viSTarazvasaM nRpaH // 50 // dasvAsAvabhayaM tasya zaraNAgatabhIharaH / visasarja nijaM sthAnaM sthAnanAmAdibhedinam // 51 // "kRSNA kRSNapadaM natvA kSemadAnapurassaram / prAyukta vinayaM yogyaM paJcasvapi yathAkramam // 52 // AzliSya dayitAM pArtho virahagyathitAM tataH / svayaM prasvedihastAbhyAM tadveNImudamocayat // 53 // 612 gayA aura isa taraha ve zIghra hI samudrakA ullaMghana kara dhAtakIkhaNDa dvIpake bharata kSetrameM jA pahu~ce ||40|| vahA~ jAkara ye amarakaMkApurIke udyAnameM Thahara gaye aura rAjA padmanAbha dvArA niyukta puruSoMne use khabara dI ki kRSNa Adi A pahu~ce haiM // 41 // khabara pAte hI usakI uddhata caturaMga senA nagarIse bAhara nikalI parantu pA~coM pANDavoMne yuddha meM use itanA mArA ki vaha bhAgakara nagara meM jA ghusI ||42 // rAjA padmanAbha bar3A nItijJa thA isalie vaha nagarakA dvAra banda kara bhItara raha gayA / nagarakA dvAra lA~ghanA jaba pANDavoMke vazakI bAta nahIM rahI taba zrIkRSNa ne svayaM pairake AghAtoMse dvArako tor3anA zurU kiyaa| unake pairake AghAta kyA the mAno vajrake prahAra the| unhoMne nagarakI samasta bAhya tathA Abhyantara bhUmiko tahasa-nahasa kara DAlA / prAkAra aura gopura TUTakara gira gye| bar3e-bar3e mahala aura zAlAoMke samUha girane lage jisase madonmatta hAthI aura ghor3e idhara-udhara daur3ane lage, nagarameM sarvatra hAhAkArakA mahAn zabda gUMjane lagA aura manuSya ghabar3Akara bAhara nikala Aye ||43 - 45 // jaba drohI rAjA padmanAbha nirupAya ho gayA taba vaha bhayase vyAkula ho nagaravAsiyoM aura antaHpurakI striyoM ko sAtha le zIghra hI draupadIkI zaraNa meM pahu~cA aura namrIbhUta hokara kahane lagA ki he devi ! tU devatAke samAna hai, saumya hai, pativratA hai, mujha pApIko kSamA karo, kSamA karo aura abhaya dAna dilAo ||46-47 // draupadI parama dayAlu thI isalie usane zaraNa meM Aye hue padmanAbhase kahA ki tU strIkA veSa dhAraNa kara cakravartI kRSNakI zaraNa meM jA / kyoMki uttama manuSya namaskAra karanevAle aparAdhI janoM para bhI prAyaH dayA sahita hote haiM, phira jo bhIru haiM athavA bhIrujanoMkA veSa dhAraNa karate haiM unapara to ve aura bhI adhika dayA karate haiM / / 48-49 / / yaha sunakara rAjA padmanAbhane strIkA veSa dhAraNa kara liyA aura striyoM ko sAtha le tathA draupadIko Age kara vaha zrIkRSNakI zaraNa meM jA pahu~cA // 50 // zrIkRSNa zaraNAgatoMkA bhaya hasnevAle the isalie unhoMne use abhaya dAna dekara apane sthAnapara vApasa kara diyA, kevala usake sthAna tathA nAma AdimeM parivartana kara diyA // 51 // draupadIne kuzala praznapUrvaka zrIkRSNake caraNoM meM namaskAra kiyA aura pAMcoM pANDavoMke sAtha yathAyogya vinayakA vyavahAra kiyA // 52 // tadanantara arjunane virahase pIr3ita vallabhAkA AliMgana kara 1. nAgaram ma. / 2. - vedinam k| 3. dropadI /
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ catuHpaJcAzaH sargaH 613 snAsvA bhuktvA kRtAtithyA manasA pANDavaiH saha / nivedya nijaduHkhaM sA mumocAH' samaM tataH // 54 // syamArogya to vAdhauM dadhmau zaGkha nijaM hariH / ApupUre dizAM cakraM cakrizaGkhasya nisvanaH // 55 // kapilo vAsudevo'pi tadA campAbahiHsthitam / jinaM nantuM gato'pRcchat zrutvA taM kampitakSitim // 56 // kenAyaM paritaH zaGkha nAtha ! mtsmshktinaa| na cAdya mAdRzo'stIha bhArate madadhiSThite // 5 // jinena kathite tarave praznitottaravAdinA / didRkSastaM yiyAsuH sa mASito dharmacakriNA // 5 // nAnyonyadarzanaM jAtu cakriNAM dharmacakriNAm / halinA vAsudevAnAM trailokye praticakriNAm // 59 // gatasya cihnamAtreNa tava tasya ca darzanam / zaGkhAsphoTaninAdaizca rathadhvajanirIkSaNaH // 6 // bhAyAtasya tatastasya kapilasyAnuyAdavam / sAphalyamabhavadgajinoktividhinAmbudhau // 6 // Agatya kapilazcampAmasAMpratavidhAyinam / kopAdamarakakeza kezavaH so'tyatarjayat // 62 // pUrveNava krameNAmI laghRttIrNA mahArNavam / velAtaTe vizazrAma kezavaH pANDavA gatAH // 63 // naumirgako samunIrya tasthuste dakSiNe taTe / vyapanItA ca bhImena krIDAzIlena naustaTI // 6 // Agato'nupadaM viSNuH kRSNayA sahitastadA / aprAkSItkathamuttIrNA gaGgA yUyamitImikAm // 65 // vRkodaro'vadahomiriti jijJAsarIhitam / sa satyamiti matvA taduttarItumiti tvarI // 66 // pasInAse bhIge hue donoM hAthoMse svayaM usakI veNI kholI // 53 // draupadIne pANDavoMke sAtha snAna kiyA, bhojana kiyA, hRdayase sabakA atithi-satkAra kiyA, unake sAmane apanA duHkha nivedana kiyA aura azrudhArAke sAtha-sAtha saba duHkha chor3a diyaa| bhAvArtha-pANDavoMke sAmane saba duHkha prakaTa kara vaha saba duHkha bhUla gayI // 54 // tadanantara kRSNane dropadIko rathameM baiThAkara samudrake kinAre A isa rItise apanA zaMkha bajAyA ki usakA zabda samasta dizAoMmeM vyApta ho gayA // 55 / / usa samaya vahA~ campA nagarIke bAhara sthita jinendra bhagavAnko namaskAra karane ke lie dhAtakIkhaNDakA nArAyaNa kapila yA thA usane pRthivIko kampita karanevAlA zaMkhakA ukta zabda sunakara jinendra bhagavAnse pUchA ki he nAtha ! mere samAna zaktiko dhAraNa karanevAle kisa manuSyane yaha zaMkha bajAyA hai| isa samaya mere dvArA zAsita isa bharatakSetrameM mere samAna dUsarA manuSya nahIM hai / / 56-57 // praznakA uttara denevAle jinendra bhagavAnne jaba yathArtha bAta kahI taba kRSNako dekhanekI icchA karatA huA vaha vahA~se jAne lgaa| yaha dekha jinendra bhagavAnne kahA ki he rAjan ! tIna lokameM kabhI cakravartI-cakravartiyoMkA, tIrthaMkara-tIrthaMkaroMkA, balabhadra-balabhadroMkA, nArAyaNa-nArAyaNoMkA aura pratinArAyaNa-pratinArAyaNoMkA paraspara milApa nahIM hotaa| tuma jAoge to cihna mAtrase hI usakA aura tumhArA milApa ho skegaa| eka dUsareke zaMkhakA zabda sunanA tathA rathoMkI dhvajAoMkA dekhanA inhIM cihnoMse tumhArA aura usakA sAkSAtkAra hogA // 58-60 // tadanantara kapila nArAyaNa, zrIkRSNako lakSya kara AyA aura jinendra bhagavAnke kahe anusAra usakA dUrase hI samudra meM kRSNake sAtha sAkSAtkAra huA // 61 // kapila nArAyaNane campA nagarImeM vApasa kara anucita kArya karanevAle amarakaMkApurIke svAmI rAjA padmanAbhako krodhameM Akara bahuta DAMTA // 6 // kRSNa tathA pANDava pahalekI hI bhAMti mahAsAgarako zIghra hI pAra kara isa taTapara A gye| vahAM kRSNa to vizrAma karane lage parantu pANDava cale Aye // 63|| pANDava naukAke dvArA gaMgAko pAra kara dakSiNa taTapara A tthhre| bhImakA svabhAva krIr3A karanekA thA isalie usane isa pAra Aneke bAda naukA taTapara chipA dii||65|| poche jaba draupadIke sAtha kRSNa Aye aura 1. mumocAsraH m.| 2. dadhyo m.| 3. trailoky-m.| 4. kroDAzailena ma., ka. /
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ 614 harivaMzapurANe rathamuddhRtya hastena sAzvasArathimacyutaH / jAnudannamivottINastA jaGghAbhyAM bhujena ca // 6 // tato vismitatuSTAste svarayAbhyetya snmtaaH| 'zaktyamijJAH stutivyagrAH samAzliSyannadhokSajam // 6 // vaMzasthavRttam svayaM kRtaM narma tato vRkodaraH svayaM ca vizvazrutayA jagAda sH| tadaiSa kRSNo'tiviraktatAmagAdadezakAlaM na hi narma zobhate // 6 // amAnuSaM karma jagatyanekazaH kRtaM mayA dRSTavatAmapi svayam / madIyasAmarthya parIkSaNakSamaM kimatra gaGgItta raNe kupANDavAH // 7 // nigadya tAnevamasau janArdanaH sahaiva sairetya tu hAstinaM puram / subhadrayA labdhasutAryasUnave vitIrya rAjyaM visasarja tAn krudhA // 7 // samastasAmantakRtAnuyAnakaH kRtAbhiyAno yadubhiH kRtArthakaH / pravizya kRSNo nagarI garIyasI nijAM nijastrInivahAnamAnayat // 72 // sutAstu pANDorha ricandrazAsanAdakANDa evAzanipAtaniSThurAt / pragatya dAkSiNyabhRtA sudakSiNAM janena kASThA mathurA nyavezayan / / 73 // samudravelAsu manoharAsu te lavaGgakRSNAgurugandhavAyuSu / sucandanAmoditadikSu dakSiNA vijaharuccamalayAdrisAnuSu / / 04 / / unhoMne pUchA ki Apa loga isa gaMgAko kisa taraha pAra hue haiM ? to kRSNakI ceSTAko jAnaneke icchuka bhImane kahA ki hama loga bhujAoMse tairakara Aye haiN| zrIkRSNa bhImake kathanako satya mAna gaMgAko pAra karanekI zIghratA karane lge||65-66|| zrIkRSNane ghor3oM aura sArathIke sahita rathako eka hAthapara uThA liyA aura eka hAtha tathA do jaMghAoMse gaMgAko isa taraha pAra kara liyA jisa taraha mAno vaha ghoMTU barAbara ho ho // 67|| tadanantara Azcaryase cakita aura Anandase vibhora pANDavoMne zIghra hI sAmane jAkara namrIbhUta ho zrI kRSNakA AliMgana kiyA aura unakI apUrva zaktise paricita ho ve unakI stuti karane lage // 68 / / tatpazcAt bhImane sabako sunAte hue svayaM kahA ki yaha to maiMne haMsI kI thii| yaha suna, zrIkRSNa usI samaya pANDavoMse viraktatA ko prApta ho gaye so Thoka hI hai kyoMki binA deza-kAlakI haMsI zobhA nahIM detI // 69|| kRSNane pANDavoMko phaTakArate hue kahA ki are nindya pANDavo! maiMne saMsArameM tuma logoMke dekhate-dekhate anekoM bAra amAnuSika kArya kiye haiM phira isa gaMgAke pAra karane meM kauna-sI bAta merI parIkSA karane meM samartha thI? // 70 / / isa prakAra pANDavoMse kahakara ve unhIMke sAtha hastinApura gaye aura vahA~ subhadrAke putra Arya-sUnuke lie rAjya dekara unhoMne pANDavoMko krodhavaza vahA~se vidA kara liyA // 71|| tadanantara samasta sAmanta jinake pIche-pIche cala rahe the aura yAdavoMne sammukha Akara jinakA abhinandana kiyA thA aise kRtakArya zrIkRSNane vizAla dvArikA nagarImeM praveza kara apanI striyoMke samUhako prasanna kiyA // 72 / / asamayameM vajrapAtake samAna kaThora kRSNacandrako AjJAse pANDava, apane anukUla janoMke sAtha dakSiNa dizAkI ora gaye aura vahA~ unhoMne mathurA nagarI basAyI // 73 // vahAM ve dakSiNa dizAmeM lauMga aura kRSNAgarukI sugandhita vAyase vyApta samadrake manohara taToMpara tathA uttama candanase dizAoMko sugandhita karanevAlI malayagiriko UMcI-UMcI coTiyoMpara vihAra karane lage // 74 / / 1. zaktibhikSyAH ma. / 2. nivahAdyamAnayat ma. /
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ 615 catuHpaJcAzaH sarga: ka vArdhinambU dumamaNDitA kSitiH ka dhAtakIkhaNDadharA duraasdaa| gatAgatAdarthagatistathApi tu prasiddhayati prAktanajainadharmataH // 75 / / ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRto draupadIharaNAharaNadakSiNamathurAnivezavarNano nAma catuHpaJcAzaH sargaH // 54 // gautama svAmI kahate haiM ki dekho, kahAM to lavaNasamudra aura jambU vRkSase suzobhita jambUdvIpakI bhUmi aura kahA~ atyanta durgama dhAtakIkhaNDakI bhUmi ? phira bhI pUrvakRta jainadharmake prabhAvase vahA~ yAtAyAtake dvArA kAryako siddhi ho jAtI hai / / 75 / / isa prakAra ariSTanemipurANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM draupadIkA haraNa, punaH usakA le AnA tathA dakSiNa-mathurAke basAye jAnekA varNana karanevAlA cauvanavA~ sarga samAsa hulA ||5||
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcapaJcAzaH sargaH drutavilambitavRttam atha sa nemikumArayuvAnyadA dhanadasaMbhRtavastravibhUSaNaiH / sraganulepanakairatirAjito nRpasutaH prathitaiH parivAritaH // 1 // samavizassamadebhagatirnuparamigataH 'praNatazcalitAsanaiH / 'kusumacitrasamAM balakezavaprabhRtiyAdavakoTimirAcitAm // 2 // harikRtAbhigatihariviSTaraM sa tadalaGakurute hariNA saha / zriyamuvAha parAM tadalaM tadA taharidvayahAri yathAsamam / / 3 / / sadasi sabhyakathAmRtapAyimiH prakaTazauryazarIravibhUtimiH / saha harinuMvaraiH samupAsita-kSaNamaraMsta rucA sthagitAkhilaH // 4 / / balavatAM gaNanAsvatha kecana pratizazaMsuratIva kirITinam / yudhi yudhiSThiramugravRkodaraM yugalamuddhatamapyapare parAn // 5 // haladharaM balavantamalaM tathA harimathotadurdharabhUdharam / svabaladarzanatatpararAjakaM calayituM svapadAttu sazAyikam / / 6 / / harisabhAgatarAjakamAratoriti nizamya salIladRzA hlii| jinamadIkSya jagI jinaneminA bhagavatA na samo'sti jagastraye / / 7 / / athAnantara eka dina kuberake dvArA bheje hue vastra, AbhUSaNa, mAlA aura vilepanase suzAbhita, prasiddha-prasiddha rAjAoMse ghire evaM madonmatta hAthIke samAna sundara gatise yukta yuvA nemikumAra, baladeva tathA nArAyaNa Adi koTi-koTi yAdavoMse bharI huI kusumacitrA nAmaka sabhAmeM gye| rAjAoMne apane-apane Asana chor3a sammukha jAkara unheM namaskAra kiyaa| zrIkRSNane bhI Age Akara unakI agavAnI kii| tadanantara zrIkRSNake sAtha ve unake Asanako alaMkRta karane lge| zrIkRSNa aura nemikumArase adhiSThita huA vaha siMhAsana, do indroM athavA do siMhoMse adhiSThitake samAna atyadhika zobhAko dhAraNa karane lagA // 1-3 // sabhAke bIca, sabhyajanoMkI kathArUpa amRtakA pAna karane vAle evaM atyadhika zUra-vIratA aura zArIrika vibhUtise yukta aneka rAjA jinakI upAsanA kara rahe the aura apanI kAntise jinhoMne sabako AcchAdita kara diyA thA aise nemikumAra zrIkRSNake sAtha kSaNa-bhara kror3A karate rahe // 4 // tadanantara balavAnoMkI gaNanA chir3anepara koI arjunakI, koI yuddha meM sthira rahanevAle yadhiSThirakI. koI parAkramo bhImakI. koI uddhata sahadeva aura nakalako evaM logoMkI, atyanta prazaMsA karane lage // 5 // kisIne kahA baladeva sabase adhika balavAn haiM to kisIne durdhara govardhana parvatako uThAnevAle evaM apanA bala dekhane meM tatpara rAjAoMke samUhako apane sthAnase vicalita karaneke lie bANa dhAraNa karanevAle zrIkRSNako sabase adhika balavAn kahA // 6 // isa prakAra kRSNako sabhAmeM Agata rAjAoMkI taraha-tarahakI vANI sunakara lIlApUrNa dRSTise bhagavAn neminAthakI ora dekhakara kahA ki tInoM jagatmeM inake samAna 1. praNataM ka., kh.| 2. kusumacitrAnAmnI sabhAm / 3. svapadaM tu sazAmakaM ka. /
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcapaJcAzaH sarga: karatalena mahItalamuddharejalanidhInapi pracalayed girirAjamavajJayA nanu jinaH katamaH paramo'mutaH // 8 // iti nizamya vaco'tha nizAmya taM smitamukho harirIzamuvAca saH / kimiti yuSmadudAravapurbalaM bhujaraNe bhagavan na parIkSyate // 9 // saha mamAminayordhvamukho jinaH kimihamallayudheti tamabavIt / bhujabalaM bhavato'praja budhyate calaya me caraNaM sahasAsanAt // 10 // parikaraM pagvidhya tadosthito bhujabalena jinasya jigISayA / calayituM na zazAka padAGgulipramukhamasya nakhendudharaM hariH // 11 // zramajavArilavAJcitavigrahaH prabalanizvasitocchvasitAnanaH / balamaho tava deva janAtigaM sphuTamiti smayamuktamuvAca saH // 12 // 'balaripuzca tadA calitAsanaH svayamupetya suraiH sahasA saha / kRtajinArcanakaH kRtasaMstavaH kRtanatiH prayayau padamAramanaH // 13 // nijamagAramagAjinacandramAH parivRtaH kSitipaiH kSapitasmayaH / harirapi sphuTamAtmani zaGkitaH klizitadhIhi jineSvapi zakate // 14 // upacarakhanuvAsaramAdarAt priyazarjinacandramasaM hriH|| praNayadarzanapUrvakamarcayan svayamanardhaguNaM jinamunnatam // 15 // dUsarA balavAn nahIM hai // 7 // ye apanI hathelIse pRthivItalako uThA sakate haiM, samudroMko zIghra hI dizAoMmeM pheMka sakate haiM aura girirAjako anAyAsa hI kampAyamAna kara sakate haiN| yathArthameM ye jinendra haiM, inase utkRSTa dUsarA kona ho sakatA hai ? ||8|| isa prakAra baladevake vacana suna kRSNane pahale to bhagavAnkI ora dekhA aura tadanantara musakarAte hue kahA ki he bhagavan / yadi Apake zarIrakA aisA utkRSTa bala hai to bAhu-yuddhameM usakI parIkSA kyoM na kara lI jAye ? ||9|| bhagavAnne kacha khAsa DhaMgase makha Upara uThAte hae kRSNase kahA ki majhe isa viSayameM malla yaddhakI kyA AvazyakatA hai ? he agraja ! yadi Apako merI bhujAoMkA bala jAnanA hI hai to sahasA isa Asanase mere isa pairako vicalita kara dojie // 10 // zrIkRSNa usI samaya kamara kasakara bhujabalase jinendra bhagavAnko jItanekI icchAse uTha khar3e hue parantu pairakA calAnA to dUra rahA nakharUpI candramAko dhAraNa karanevAlI pairakI eka aMguliko bhI calAnemeM samartha nahIM ho sake // 11|| unakA samasta zarIra pasInAke kaNoMse vyApta ho gayA aura mukhase lambI-lambI sAMseM nikalane lgiiN| antameM unhoMne ahaMkAra chor3akara spaSTa zabdoMmeM yaha kahA ki he deva ! ApakA bala lokottara evaM AzcaryakArI hai // 12 / / usI samaya indrakA Asana kampAyamAna ho gayA aura vaha tatkAla hI devoke sAtha Akara bhagavAna kI pUjA-stuti tathA namaskAra kara apane sthAnapara calA gayA // 13 // udhara kRSNake ahaMkArako naSTa karanevAle jinendrarUpI candramA aneka rAjAoMse parivRta ho apane mahalameM cale gaye aura idhara kRSNa bhI apane Apake viSayameM zaMkita hote hue apane mahala meM gaye so ThIka hI hai kyoMki saMkliSTa buddhike dhAraka puruSa jinendra bhagavAnke viSayameM bhI zaMkA karate haiN| bhAvArthakRSNake manameM yaha zaMkA ghara kara gayo ki bhagavAn neminAthake balakA koI pAra nahIM hai ataH inake rahate hue hamArA rAjya-zAsana sthira rahegA yA nahIM? // 14 // usa samayase zrIkRSNa, uttama-amUlya 1. zIghram / 2. samAbhinayo-ma. / 3. tadoktito ma. / 4. nakhenduhari m.| 5.-mucchavasitAsanaH ma., k.| 6. indraH / 7. jJapitasmayaH m.| 8. -marthayan m.| 78
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ 618 harivaMzapurANe atha punarvijayAnagottare puravare'bhidhayA zrutazoNite / jagati bANa iti prathitaH khagaH sa khalu tiSThati garvitamAnasaH // 16 // svayamuSA duhitAsya khagezino guNakalAmaraNAviditAvanau / madanasUnumudAraguNeH zrutaM 'tamaniruddhamadhatta ciraM hRdi // 17 // sumRdunApi tadA mRduni svayaM vinihitena kRtaM tanutApanam / manasi saMvasatA kuTilabhravaH kuTilavRttiranena nijIkRtA // 18 // anuditena parasya mahAdhinA kRzatarAM paripRcchaya hi tAM hitAm / nizi ninAya sakhI khacarIvaraM khacaralokamanaGgazarIrajam // 19 // prativibudhya yuvA sahassA hyuSAmuSasi ratnamayUkhacite gRhe / mRdutale zayane zayitaH svayaM sa khalu pazyati tatra tu kanyakAm // 20 // gurunitambadhanastanamAriNI sutanumadhyabalitrayahAriNIm / suparidazya satAM suvihAriNI ciramacintayadaGgajadhAriNIm // 21 // harati keyamiha pravarA mano harivadhUruta nAgavadhUriyam / na hi manuSyavadhUmahamIdRzIM kvacidapIha kadAcana dRSTavAn // 22 // padamapIdamapUrvamivekSyate mayanahArisurendrapadopamam / kimiha satyamasatyamidaM tu kiM bhramati hi svapatA bhuvanaM manaH // 23 // guNoMse yukta jinendrarUpI unnata candramAko bar3e Adarase pratidina sevA-zuzrUSA karate hue premapradarzanapUrvaka unakI pUjA karane lage // 15 / / athAnantara vijayAdha parvatakI uttara zreNI meM zrutazoNita nAmakA eka nagara hai, usa samaya usameM bANa nAmakA eka mahA ahaMkArI vidyAdhara rahatA thA / / 16 / / rAjA bANake guNa aura kalArUpI AbhUSaNoMse yukta tathA pRthivImeM sarvatra prasiddha uSA nAmakI eka putrI thI jo apane udAra guNoMse vikhyAta pradyumnake putra aniruddhako cirakAlase apane hRdayameM dhAraNa kara rahI thI / / 17 / / yadyapi kumAra aniruddha atyanta komala zarIrakA dhAraka thA tathApi kuTila bhauMhoMvAlI uSAke hRdaya meM vAsa karate hue usane kuTilavRtti aMgIkRta kI thI isIlie to usake zarIrameM usane bhArI santApa utpanna kiyA thA // 18 // yadyapi kumArI uSA apane manako mahAvyathA dUsarese kahatI nahIM thI tathApi bhItara hI bhItara vaha atyanta dubaMla ho gayI thii| eka dina usakI sakhIne apanA hita karanevAlI usa uSAse pUchakara saba kAraNa jAna liyA aura vaha rAtrike samaya aniruddhako vidyAdhariyoMse zreSTha vidyAdharalokameM le gayI // 19 // prAtaHkAlake samaya jaba sahasA yuvA aniruddhakI nIMda khulI taba usane apane Apako ratnoMkI kiraNoMse vyApta mahalameM komala zayyApara sotA huA paayaa| jAgate hI usane eka kanyAko dekhA // 20 // vaha kanyA sthUla nitamba aura nivir3a stanoMke bhArase yukta thI, patalI kamara aura tribalise suzobhita thI, satpuruSoMke manako haraNa karanevAlI thI aura kAma athavA romAMcoMko dhAraNa karanevAlI thii| use dekha aniruddha vicAra karane lagA ki yaha yahAM kauna uttama stro merA mana haraNa kara rahI hai ? kyA yaha indrANI hai ? athavA nAga-vadhU hai ? kyoMki aisI manuSyakI kho to maiMne kabhI bhI kahIM bhI nahIM dekhI hai // 21-22 // indrake sthAnake samAna netroMko haraNa karanevAlA yaha sthAna bhI to apUrva hI dikhAI detA hai| yahA~ dikhAI denevAlA yaha satya hai ? yA asatya hai ? yathArthameM sonevAloMkA mana saMsArameM bhramaNa karatA 1. varaNAdi m.| 2. tamanuruddha m.| 3. pradyumnaputram / 4. indraannii|
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcapaJcAzaH sargaH iti vitarkamatarkitadarzanaM suparibodhya tayA tamayojayat / rahasi kanyakayA kRtakakaNaM viditacitrapadAdikalekhikA // 24 // avirahaM suratAmRtapAyinoramRtapAyivadhUvarayoriva / varavadhUvarayoH samaye tayorbrajati vRttamidaM viditaM hareH // 25 // harirato balazambamanomavaprabhRtibhiryadubhiH saha saMgataH / madanajAnayanaM prati yAtavAn khagapavANapuraM sa vihAyasA // 26 // naraturaGgarathadvipasaMkule yudhi vijitya sa tatra khagAdhipam / tamaniruddhamuSAsahitaM hi taM nijanivAsapuraM harirAmayat // 27 // virahaduHkhamapodya tato'khilaH zamaniruddhasamAgamasaMbhavam / anudinaM svajano janatAsakhaH sukhamaraMsta samastasukhAzrayaH // 28 // nijavadhUjanalAlitaneminA hariramA nRpapaurapayodhinA / kusamitopavanaM samadhI yayau viditaraivatakaM ramaNecchayA // 29 // pRthubhirazvarathai ryayurIzvarA rucirabhUSaNanemivakAcyutAH / tasitAtapabAraNahAriNo vRSamatAlabRhadgaruDadhvajAH // 30 // dazadazAha kumAragaNAvRtaH karituraGgarathairmadayan janam / kusumabANadhanurmakaradhvajaiH pathi rathena yayau makaradhvajaH // 31 // purajano'tha yathArhasuvAhanairvividhavastravibhUSaNabhUSitaH / haripurassararAjavadhUjanaH pathi jagAma tathA zivikAdimiH // 32 // rahatA hai / / 23 / / atakita vastuoMko dekhakara kumAra isa prakAra vicAra kara ho rahA thA ki itane meM citralekhA sakhI AyI aura saba samAcAra batA ekAntameM kaMkaNa bandhana karAkara usa kanyAke sAtha milA gayI // 24 // tadanantara deva-devAMganAoMke samAna nirantara suratarUpI amRtakA pAna karanevAle una donoM strI-puruSoMkA samaya sukhase vyatIta hone lgaa| idhara zrIkRSNako jaba aniruddhake hare jAnekA vRttAnta vidita huA taba ve baladeva, zamba aura pradyumna Adi yAdavoMke sAtha milakara aniruddhako lAneke lie AkAzamArgase vidyAdharoMke rAjA bANakI nagarI pahuMce // 25-26 // aura manuSya, ghor3e, ratha aura hAthiyoMse vyApta yuddha meM vidyAdharoMke adhipati bANako jItakara uSAsahita aniruddhako apane nagara vApasa le Aye // 27 // tadanantara aniruddhake samAgamase samutpanna sukhako pAkara saba logoMkA virahajanya duHkha dUra ho gayA aura samasta sukhoMke AdhArabhUta svajana aura purajana sukhase krIr3A karane lage / / 28 / / athAnantara eka samaya vasanta Rtuke Anepara zrIkRSNa, apanI striyoMse lAlita bhagavAn neminAtha, rAjA mahArAjA aura nagaravAsIrUpI sAgarake sAtha, jahA~ upavana phUla rahe the aise giranAra parvatapara krIr3A karanekI icchAse gaye // 29 // jo dhAraNa kiye hue sapheda chatroMse suzobhita the, tathA baila, tAla aura garur3ako dhvajAoMse yukta the aise sundara bhUSaNoMse vibhUSita bhagavAn neminAtha, baladeva ora zrIkRSNa pRthak-pRthak bar3e-bar3e ghor3oMke rathoMpara savAra ho ekake bAda eka jA rahe the // 30 // unake pIche samudravijaya Adi daza yAdavoMke kumAroMse parivRta pradyumna, mArgameM phUloMke bANa, dhanuSa tathA makara cihnAMkita dhvajAse manuSyoMko Anandita karatA huA hAthI aura ghoDoMke rathoMpara savAra ho jA rahA thA // 3 // // usake pIche nAnA prakArake vastrAbhaSaNoMse vibhaSita nagaravAsI loga yathAyogya uttamottama vAhanoMpara savAra hokara cala rahe the aura inake bAda kRSNa 1. citralekhA nAma skhii| 2. -vidit-m.| 3. saMgataH ma. / 4. khagaka m.| 5. razvayuta-ma. /
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ 620 harivaMzapurANe upacito janatAbhirasau giriH zriyamuvAha sahopavanaistataH / suragireH surasaMgavadhUjanairupacitasya citasya vanAntaraiH // 33 // 'samapanItayathocitavAhanA vanavihAramato janatAkhilA / sapadi kartamasAvupacakrame girinitambavaneSu yathAyatham // 34 // suramipuSparajaHsuramau zramavyapagamadhyasane zvasane dizaH / vahati zItaladakSiNamArute smararatizrama eva nRNAmabhUt // 35 // rasitacUtalatArasakokilAH kalaravA: kalakaNThatayA girau / janamanAsyapahartumatikSamAH paricukUjuriha smaradIpitAH // 36 // madhulihAM madhupAnajuSAM kulaiH kuravakA vakulAH subhagAH kRtAH / dvipadaSaTpadabhedavatA ravaiH zrayati vAzraya AzrayiNo guNAn // 37 // karikaTeSvayugacchadagandhiSu sthitimapAsya madabhramarAH zritAH / sasahakArasuradrumamaJjarIraminavAsu ratirmahatI bhavet // 38 // kusumamArabhRtaH praNatA bhRzaM praNayabhaGgamiyeva natA drumaaH| yuvatihastadhutAH kusumoccaye'tanusukhaM 'taruNA iva bhejire // 39 // anatinamratayA nijazAkhayA kathamapi pramadAkaralabdhayA / tarugaNaH kusumagrahaNe'bhaja dRDhakacagrahasaukhyamiva prabhuH // 40 // Adi rAjAoMkI striyAM pAlako Adipara savAra ho mArgameM prayANa kara rahI thIM // 32 / / usa samaya jana-samUhase vyApta aura upavanoMse suzobhita giranAra parvata, deva-deviyoMse vyApta evaM nAnA vanoMse yukta sumeru parvatakI zobhAko dhAraNa kara rahA thA // 33 // samIpa pahuMcanepara saba loga yathAyogya apane-apane vAhana chor3a, parvatake nitambapara sthita vanoMmeM zIghra hI icchAnusAra vihAra karane lage // 34 // usa samaya vAsantI phUloMkI parAgase sugandhita, zramako dUra karanevAlI, ThaNDI dakSiNakI vAyu saba dizAoM meM baha rahI thI isalie manuSyoMke kAmabhoga-sambandhI zrama hI zeSa raha gayA thA zeSa saba zrama dUra ho gayA thA // 35 // AmralatAoMke rasakA AsvAdana karanevAlI, sundara kaNThase manuSyoMkA mana haraNa karanemeM atyanta dakSa aura kAmako uttejita karane meM nipuNa madhurabhASI kokilAeM usa samaya pavaMtapara cAroM ora kuhU kuhU kara rahI thIM ||36 / / madhupAna karanemeM lIna bhramaroMke samUhase kuravaka aura maulizrIke vRkSa tathA dvipada arthAt strI-puruSa athavA kokila Adi pakSI aura SaTpada arthAt bhramaroMke zabdase vanake pradeza, atyanta manohara ho gaye the so ThIka hI hai kyoMki Azraya, Azrayo-apane Upara sthita padArthake guNa grahaNa karatA hI hai // 37|| madapAyI bhramara, saptaparNa puSpake samAna gandhavAle hAthiyoMke gaNDasthaloMpara sthitiko chor3akara Amra aura devadArukI maMjariyoMpara jA baiThI so ThIka hI hai kyoMki navIna vastuoMse alpAdhika prIti hotI hI hai // 38 // phUloMke bhArako dhAraNa karanevAle vRkSa atyanta namrIbhUta ho rahe the aura usase aise jAna par3ate the mAno sneha-bhaMgake bhayase hI namrIbhUta ho rahe the| ve hI vRkSa puSpAvacayanake samaya jaba yuvatiyoMke hAthoMse kampita hote the taba taruNa puruSoMke samAna atanu-bahuta bhArI athavA kAmasambandhI sukhako prApta hote the // 39|| phUla cunate samaya vRkSoMkI UMcI zAkhAoMko striyAM kisI taraha apane hAthase pakar3akara nIcekI ora khIMca rahI thI usase ve nAyakake samAna strI dvArA keza 1. samaya m.| 2. rasitaH svAditaH cUtalatAraso yaiste, te ca te kokilAzca iti- 3. -mAzrayiNo ma. / 4. madaM bhramarAzritAH m.| 5. yuvatihastayutA m.| 6. atanusukhaM mahAsukhaM kAmasukhaM vA /
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcapaJcAzaH sargaH 'vanaparibhramasaukhyamitastataH samanubhUya ciraM vanitAsakhaH / yuvajanaH kusumotkarakalpite'bhajata talpatale suratAmRtam // 41 // prativanaM pratigulmalatAgRhaM pratitaru prativApi vihArataH / viSayasaukhyamasevata saukhyavAna khilayAdava paurajano madhau // 42 // dviguNitASTasahasravadhUgaNairbahuguNIkRtabhoganabhogataH / sumadhumAdhavamAsamamAnayat subhagatAgharamAdhava candramAH // 43 // patinidezajuSo hariyoSito muSitamAnavamAnasavRttayaH / saha vijahuraidhIzvaraneminA tarulatAramaNIyavaneSu tAH // 44 // "vanalatA kusumastabakoccaye madhumadAlasamAnasalocanA / mukhasugandhitayA mukharAlibhirvalayitAghRta kAcana devaram // 45 // urasi cumbati taM kaThinastano spRzati kAcana jighrati taM parA / mRdukaraNa kare parigRhya taM zazimukhaM kurute'bhimukhaM parA // 46 // viTapakairapi sAlatamAlajairvya janakairiva kAzcidavIjayan / vidadhurasya parAstvavataMsakazriyamazokatarornavapallavaiH // 47 // viracitAM kusumairvividhaiH srajaM nijapariSvajanaspRhayA parA / zirasi mAlayati sma gale parA kuravakAnyaparA zirase'kirat // 48 // iti vasantamanantamasau yuvA harivadhUbhiramA pratimAnayan / sa RtunA tadanantarabhAvinA vibhurasevyata sevakavRttinA // 49 // khIMcane ke sukhakA anubhava kara rahe the ||40|| taruNa puruSa, striyoMke sAtha cirakAla taka jahA~-tahA~ vana-bhramaNake sukhakA 'upabhoga kara phUloMke samUha se nirmita zayyAoM para sambhogarUpI amRtakA sevana karane lage ||41|| usa vasanta Rtu meM sukhase yukta samasta yAdava, pratyeka vana, pratyeka jhAr3I, pratyeka latAgRha, pratyeka vRkSa aura pratyeka vApImeM vihAra karate hue viSaya sukhakA sevana kara rahe the ||42 || solaha hajAra striyoMke dvArA anekarUpatAko prApta bhogarUpI AkAzameM vidyamAna evaM saundaryako dhAraNa karanevAle zrIkRSNarUpI candramAne bhI vasantaRtuke usa caitra vaizAkha mAsako bahuta acchA mAnA thA ||43|| manuSyako manovRttiko haraNa karanevAlI zrIkRSNakI striyA~, patikI AjJA pAkara vRkSoM aura latAoMse ramaNIya vanoMmeM bhagavAn neminAthake sAtha krIr3A karane lagIM ||44 // madhuke madase jisakA hRdaya aura netra alasA rahe the aisI kisI strIko vana-latAoMke phUloMke gucche tor3ate samaya mukhakI sugandhise prerita gunagunAte hue bhramaroMne ghera liyA isalie usane bhayabhIta ho devaraneminAthako pakar3a liyA || 45|| koI kaThinastanI vakSaHsthalapara unakA cumbana karane lagI, koI unakA sparza karane lagI, koI unheM sUMghane lagI, koI apane komala hAthase unakA hAtha pakar3a candramAke samAna mukhake dhAraka bhagavAn neminAthako apane sammukha karane lagI ||46|| kitanI hI striyA~ sAla aura tamAla vRkSakI choTI-choTI TahaniyoMse paMkhoMke samAna unheM havA karane lagIM / kitanI hI azoka vRkSake naye-naye pallavoMse karNAbharaNa athavA seharA banAkara unheM pahanAne lagIM ||47|| koI apane bAliMganakI icchAse nAnA prakArake phUloMse nirmita mAlA unake zirapara pahanAne lagI, koI galemeM DAlane lagI aura koI unake zirako lakSya kara kuravakake puSpa pheMkane lagI ||48|| isa prakAra yuvA neminAtha kRSNakI striyoMke sAtha krIr3A karate hue usa vasantako aisA samajha rahe the jaise usakA kabhI anta hI AnevAlA na ho / tadanantara vasantake bAda AnevAlI 1. navaparibhrama - ma / 2. vanalatAH ma / 3. locanA: ma / 621
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ 622 harivaMzapurANe pratidinaM vasati sma haristadA kharanidAghamRtaM pratimAnayan / svadhatikAriNi raivatake girau zizirazIkaranirjharahAriNi // 50 // harivadhUnivaharuparodhataH' prakRtirAgaparAgaparAGmukhaH / ziziravAriNi tatra jalAspade jalavihAramasaMvata tIrthakRt // 51 // taraNadUranimajanakakriyAH salilayantrakarAzca parasparam / / yadunRpasya mudA varayoSitaH prativicikSipurambumukhAmbuje // 52 // vibhumapi prati tA vyakirannapaH karatalAJjalimirjalayantrakaiH / pralaghu tena tu tAH kiratApagAH jaladhineva muhurvimukhIkRtAH / / 53 // ajani majanaka janaraanaM na khalu kevalamevamanIdRzam / api tu citrasamAlamanairdhamatparimalairapi tajalaraJjanam // 54 // udatarat prabhuNA taruNIghaTA gatanidAghajadharmaghanazramA / mRditapuSkariNI kariNI cirAdiva mahAkariNA kariNIghaTA // 55 // cyutavataMsavizeSakamAkulaM taraladRSTi vidhUsaritAdharam / zithilamekhalamiSTakacagrahaM rata ivApa purandhrikulaM zriyam // 56 // parijanAhRtavastravibhUSaNaistadanubhUSitatoSitayoSitaH / vibhavapurvasanaiH samamArjayana suparidhAya paraM paridhAnakam // 57 // grISma Rtu sevakakI taraha bhagavAnkI sevA karane lagI / / 49 / / usa samaya tIkSNa garamose yukta grISma Rtuko acchA mAnate hue zrIkRSNa usI giranAra parvatapara pratidina nivAsa karane lage kyoMki vaha unheM bahata hI AnandakA kAraNa thA aura ThaNDe jalakaNoMse yukta nijharoMse manohara thA // 50 // yadyapi bhagavAn neminAtha svabhAvase hI rAgarUpI parAgase parAGmukha the tathApi zrIkRSNake striyoMke uparodhase ve zItala jalase bhare hue jalAzayameM jalakrIr3A karane lage // 51 // yadu narendrakI uttama striyAM kabhI tairane lagatI thIM, kabhI lambI-lambI DubakiyAM lagAtI thIM, kabhI hAthameM picakAriyAM le harSapUrvaka paraspara eka-dUsareke mukhakamalapara pAnI uchAlatI thIM / / 52 / / ve apanI hathelIkI aMjaliyoM aura picakAriyoMse jaba bhagavAnke Upara jala uchAlane lagI to unhoMne bhI jaldI-jaldI pAnI uchAlakara una sabako usa taraha vimukha kara diyA jisa taraha ki samudra apane jalakI tIvra Thelase jaba kabhI nadiyoMko vimukha kara detA hai-ulaTA lauTA detA hai||53|| unakA vaha nakA vaha aisA anupama snAna na kevala janaraMjana-manuSyoMko rAga-prIti utpanna karanevAlA huA thA kintu phailatI huI sugandhise yukta nAnA prakArake vilepanoMse jala raMjana-jalako raMganevAlA bhI huA thA // 54 // jisa prakAra kamaloMke samUhako mardana karanevAlI eka caMcala saiMDase yukta hastiniyoMkA samUha jalAzayameM kisI mahAhastIke sAtha cirakAla taka tairatA rahatA hai usI prakAra vaha taruNa striyoMkA samUha apane hAtha calAtA aura kamaloMke samUhako mardita karatA huA cira kAla taka tairatA rhaa| isa jala-krIr3Ase unakA grISmakAlIna ghAmase panna samasta bhaya dara ho gayA thA // 55 // usa samaya striyoMke karNAbharaNa gira gaye the, tilaka miTa gaye the, AkulatA bar3ha gayI thI, dRSTi caMcala ho gayI thI, oTha dhUsarita ho gaye the, mekhalA DhIlI ho gayI thI aura keza khula gaye the isalie ve sambhogakAla-jaisI zobhAko prApta ho rahI thIM // 56 / / tadanantara parijanoMke dvArA lAye hue vastrAbhUSaNoMse vibhUSita striyoMne, santuSTa hokara vastroMse bhagavAnkA zarIra poMchA aura unheM dUsare vastra pahanAye // 57 / / 1. -ruparodhitaH ma., Ga. / 2. svamukhavArisusekavadhUjanAH ma., Ga. / 3. satA ma. / 4. gatinidAghaja ma. /
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcapaJcAzaH sargaH sapadimuktajalAmbarapIlane sphuTakaTAkSaguNena vilAsinA / madhuripusthiragaurava bhUmikAmatulajAmbavatIM samanodayat // 58 // kRtakako pavikArakaTAkSiNI salalitabhru vilokya tu cakSuSA / vibhumuvAca vacaH pathapaNDitA tvaritajAmbavatI sphuTitAdharA // 59 // jagakoTimaNidyutimaNDaladviguNitAGgatirITamaNiprabhaH / sama isa kaustubhAsuraH svaharivAhamahAzayanaM hariH // 60 // ghananinAdatatAmbaramambuja' jagati pUrayate nijamambumAH / kaThinazArGgadhanuH saguNaM karotyakhilabhUpavibhuH subhagAGganaH // 61 // patirasau mama so'pi kadAcana prati na zAsti hi vedRzazAsanam / tadiha kazcidayaM kila zAsti mAmapi bhavAn sajalAmbarapIlane // 62 // iti nizamya tu kAzcana tadvacaH pratijagurjagatIpatiyoSitaH / kimiti nAthamadhikSipasi tribhU prabhumanantaguNaM vigatatra // 63 // kiyadidaM jagatIpatipauruSaM jagati duSkaramityabhidhAya saH / sarabhasaM purametya nRpAlayaM drutagatiH praviveza hasanmukhaH // 64 // cala bhujaGgamabhogavibhUSaNaM tadadhiruhya mahAzayanaM hareH / karodviguNaM saguNaM dhanustamapi zaGkhamapUrayadIzvaraH // 65 // 623 bhagavAn ne jo tatkAla gIlA vastra chor3A thA use nicor3ane ke lie unhoMne kucha vilAsapUrNa mudrA kaTAkSa calAte hue kRSNakI premapAtra evaM anupama sundarI jAmbavatIko prerita kiyA || 58 // bhagavAnkA abhiprAya samajha zIghratA se yukta tathA nAnA prakArake vacana banAne meM paNDita jAmbavatI banAvaTI krodhase vikArayukta kaTAkSa calAne lagI, usakA oSTha kampita hone lagA evaM hAva-bhAvapUrvaka bhauMheM calAkara netrase bhagavAn kI ora dekhakara kahane lagI ki ||59 || jinake zarIra aura mukuTa maNiyoMkI prabhA karor3oM sarpoMke maNiyoMke kAntimaNDalase dUnI ho jAtI hai, jo kaustubha maNise dedIpyamAna haiM, jo mahAnAgazayyApara ArUr3ha ho jagat meM pracaNDa AvAjase AkAzako vyApta karanevAlA apanA zaMkha bajAte haiM, jo jalake samAna nIlI AbhAko dhAraNa karanevAle haiM, jo atyanta kaThina zAGganAmaka dhanuSako pratyaMcAse yukta karate haiM, jo samasta rAjAoMke svAmI haiM aura jinakI aneka zubha-sundara striyA~ haiM ve mere svAmI haiM kintu ve bhI kabhI mujhe aisI AjJA nahIM dete phira Apa koI vicitra hI puruSa jAna par3ate haiM jo mere lie bhI gIlA vastra nicor3anekA Adeza de rahe haiM ||60-62 || jAmbavatIke ukta zabda sunakara kRSNako kitanI hI striyoMne use uttara diyA ki arI nirlajja ! isa taraha tIna lokake svAmI aura anantaguNoMke dhAraka bhagavAn jinendrako tU kyoM nindA kara rahI hai ? ||63 || jAmbavatIke vacana suna bhagavAn neminAthane ha~sate hue kahA ki tUne rAjA kRSNake jisa pauruSakA varNana kiyA hai saMsAra meM vaha kitanA kaThina hai ? isa prakAra kahakara ve vegase nagarakI ora gaye aura zIghratA se rAjamahala meM ghusa gaye || 64 || ve lahalahAte sarpoMkI phaNAoMse suzobhita zrIkRSNakI vizAla nAgazayyApara car3ha gaye / unhoMne unake zAGgaM dhanuSako dUnA kara pratyaMcAse yukta 1. zaGkha / 2. pUrayate ca nijAmbubhA: ma., pUrayate ca jinAdhipaiH gha., pUrayate nijamAmbujA : ga. pUrayate nijamAmbubhAH Ga. kha. / 3. ko'pi ma / 4. -dIzvaram ma. /
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ 624 harivaMzapurANe mukharazaGkharaveNa dizAM mukhAnyakhilamambaramambunidhizva bhUH / nikhila metadatIva vipUritasphuTadivasphuTamAvirabhUttadA // 66 // paTumadAH kariNaH kSubhitA nijAnabhibamanjuritastata AzrayAn / truTitabandha turaGgagamakoTayaH puri saheSita kA stvarito'bhraman // 67 // bhavanakUTataTAnyapatan hariH svakamakarSadasiM kSubhitA samA / purajanaH pralayAgamazaGkayA mayamagAt paramAkulitastadA // 68 // hariravetya nijAmbujanisvanaM tvaritametya kumAramavajJayA / sphuradahIzamahAzayane sthitaM parinirIkSya nRpaiH suvisismiye // 69 // paruSajAmbavatIvacaso ruSA sphuTamavesya kumArakRtaM hariH / paritutoSa sabandhuradhIziturvi kRtirapyatitoSakarI tadA // 70 // kRtapariSvajanaH svajanaiH sa taM samabhipUjya yuvAnamagAdgRham / svayuvatiM prati dIpitamanmathaM samavabudhya harirmumude'dhikam // 71 // savidhiyAcitabhojasutA karagrahaNa hetu vibodhita bAndhavaH / narapatIn sakalAn sakalatrakAnakRta sannihitAn kRtagauravaH // 72 // vihitatarasamayocitamajjanau paramarUpadharau ghRtamaNDanau / puri yathAsvamagAramadhiSThitau janamano'haratAM suvadhUvarau // 73 // kara diyA aura unake pAMcajanya zaMkhako jorase phU~ka diyA || 65 || zaMkhake usa bhayaMkara zabdase dizAoMke mukha, samasta AkAza, samudra, pRthivI Adi sabhI cIjeM vyApta ho gayIM aura usase aisI jAna par3ane lagIM mAno zaMkhake zabdase vyApta honeke kAraNa phaTa hI gayI hoM || 66 || atyadhika madako dhAraNa karanevAle hAthiyoMne kSubhita hokara jahA~-tahA~ apane bandhanake khambhe tor3a diye / ghor3e bhI bandhana tur3Akara hinahinAte hue nagara meM idhara-udhara daur3ane lage ||67|| mahaloMke zikhara aura kinAre TUTa-TUTakara girane lage / zrIkRSNane apanI talavAra khIMca lI / samasta sabhA kSubhita ho uThI, aura nagaravAsI jana pralayakAlake AnekI zaMkAse atyanta Akulita hote hue bhayako prApta ho gaye ||68|| jaba kRSNako vidita huA ki yaha to hamAre hI zaMkhakA zabda hai taba ve zIghra hI AyudhazAlA meM gaye aura nemikumArako dedIpyamAna nAgazayyApara anAdarapUrvaka khar3A dekha anya rAjAoM ke sAtha Azcarya karane lage || 69 || jyoM hI kRSNako yaha spaSTa mAlUma huA ki kumArane yaha kArya jAmbavatIke kaThora vacanoMse kupita hokara kriyA hai tyoM hI bandhujanoMke sAtha unhoMne atyadhika santoSakA anubhava kiyaa| usa samaya kumArakI vaha krodharUpa vikRti bhI kRSNake lie atyanta santoSakA kAraNa huI thI ||70|| apane svajanoMke sAtha kRSNane yuvA nemikumArakA AliMgana kara unakA atyadhika satkAra kiyA aura usake bAda ve apane ghara gaye / ghara jAnepara jaba unheM vidita huA ki apanI strIke nimitta se unheM kAmoddIpana huA hai taba ve adhika harSita hue // 71 // zrIkRSNane neminAthake lie vidhipUrvaka bhojavaMziyoMkI kumArI rAjImatIkI yAcanA kI, usake pANigrahaNa saMskArake lie bandhujanoMke pAsa khabara bhejI aura striyoMsahita samasta rAjAoM ko bar3e sammAna ke sAtha bulAkara apane nikaTa kiyA // 72 // usa samayake yogya jinakA snapana kiyA gayA thA, jo parama rUpako dhAraNa kara rahe the, jinhoMne uttamottama AbhUSaNa dhAraNa kiye the aura jo apane-apane nagarameM apane-apane ghara sthita the aise uttama vadhU aura vara manuSyoMkA mana haraNa kara rahe the ||73||
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ panapaJcAzaH sargaH 625 RtRriyAya sa dharmamayastato bhuvi dhnaagmkaalmyaadiv| nabhasi dInamadarzi dhanAvalI marupathe pathikaistRSitairapi // 7 // prathamagarjitazItapayaHkaNA jalamucAM 'shikhicaatksaukhydaaH| bhuvi babhUvurazeSaviyoginAM dviguNatApajuSAmatiduHsahAH // 75 // dvdivaakrdgdhvnaavliiprthmnirgtvaasspsusaurbhe| abhavatAmiva sauhRdadarzane nabhasi varSati meghakadambake / / 7 / / calataDirasabalAkabalAhake surapacApadhare shrvrssinnii| kSitirabhArasuragopazataizcitA patitapAnthamanobhirivAmitaH // 7 // kuTajanIpakadambakadambakaiH kusumitaiH kakubhaiH kakubho'khilAH / navazilIndhradalaizca manoharAH savanarandhragirikSitayo babhuH // 7 // ghanaghanAghanagarjitatarjitA mukhrbaahutttaavlyaarveH| yuvatayaH priyakaNThadRDhagrahairvidadhurugramayagrahanigraham / / 7 / / girizilAtapayogavimocitAstrividhayogadharA munayo vne| shishirmaarutvrssshkssmaastrultaabhimukhaasvvtsthire||8|| pRthurathaM caturazvayutaM tadA dhvajapatAkinamarkarathaprabham / samadhiruhya sanemiyuvAnvito nRpasutaizcalito vanabhUmikAm // 8 // tadanantara aba pRthivIpara varSAkAla AnevAlA hai isa bhayase hI mAno grISma Rtu kahIM calI gyii| AkAzameM meghamAlA chA gayI aura use marusthalake pathika pyAse honepara bhI bar3I dInatAse dekhane lage // 74 // meghoMkI prathama garjanAke jo zabda aura zItala jalake chIMTe kramase mayUroM tathA cAtakoMko sukhadAyI the ve hI pRthivIpara dUne santApako prApta samasta virahI manuSyoMke lie atyanta duHsaha ho rahe the / / 75|| sAvana ke mahIne meM jaba meghoke samUha barasane lage taba dAvAnala aura sUryake kAraNa dagdha vanapaMktise jo sarvaprathama vASpa ( bhApa ) aura soMdI-soMdI sugandhi nikalI vaha aisI jAna par3ane lagI mAno megharUpI mitrake dikhanese hI vanAvaloke vASpa-harSAva aura sukhocchvAsakI sugandhi nikalane lagI ho // 76 / / caMcala bijalI aura balAkAoMse sahita, megha jaba indradhanuSarUpI dhanuSako dhAraNa kara zara arthAt bANa (pakSameM jala ) kI varSA karane lage taba saikar3oM indragopoMse vyApta pRthivI aisI jAna par3ane lagI mAno jahAM-tahA~ pathika janoMke gire hue anurAgI hRdayoMse hI vyApta ho rahI ho // 77|| samasta dizAeM phUle hue kuTaja, kadamba aura kohAke vRkSoMse manohara dikhane lagI tathA vana, gataM aura parvatoMse sahita samasta bhUmi zilIndhrake naye-naye daloMse suzobhita ho uThI // 78|| meghoMkI. ghanaghora garjanAse DarI huI yuvatiyAM, bhujAoMkI khanakatI huI cUr3iyoMke zabdase yukta patiyoMke kaNThake dRDhAliMganase apane tIvra bhayarUpI pizAcakA nigraha karane lgiiN| bhAvArtha- meghagarjanAse bhayabhIta striyA~ patiyoMke kaNThakA dRDhAliMgana karane lagIM // 79 // AtApana, varSA aura zizirake bhedase tIna prakArake yogako dhAraNa karanevAle muniyoMkA usa samaya parvatakI zilAoMpara honevAlA AtApana yoga chuTa gayA thA isalie ve vanameM zIta, vAyu aura varSAko bAdhA sahana karate hue vRkSa aura latAoMke noce sthita ho gye| bhAvArtha - munigaNa vRkSoMke nIce baiThakara varSAyoga dhAraNa karane lage / / 80|| aisI hI varSARtumeM eka dina yuvA nemikumAra, dhvajA-patAkAoMse suzobhita sUryake rathake samAna 1. divi cAtaka ka., bhuvi cAtaka ch| 2. kartapadama / 3. zrAvaNamAse / 4. suracApavare ka., Ga., ma. / 5. 'indraH kakubho'rjunaH' ityamaraH / 'kohA' iti hindii|
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ 626 harivaMzapurANe muditabhojasutAna garAGganAtRSitanetranipItavapurjalaH / vipularAjapathena sa tairagAt sakRpayeva manoharadarzanaH // 82 // jalanidhirmukharaH svataraGga kailaM kitanartanadorbhirivAkulaiH / atitarAM vibamau vibhusannidhI vidhRtanartananartake vattadA // 83 // upavanaM samupetya vanazriyaM sapadi yUni vilokayatIzvare / vitatAkhavanadrumajAtayo vicakaruH kusumAJjalimAnatAH || 84 || sa khalu pazyati tatra tadA vane vividhajAtibhRtastRNamakSiNaH / bhavikampitamAnasa gAvakAn puruSaruddhamRgAnativihvalAn // 85 // laghu nirudhya rathaM sa hi sArathiM nijaninAdajitAmbudanisvanaH / api vidannavadanmRgajAtayaH kimiha roghamimAH pratilambhitAH // 86 / / akathayat praNataH sa kRtAJjaliH kSitibhujAmiha mAMsabhujAM vibho / tava vivAhavidhau mRgarodhanaM vividhamAMsanimittamanuSTitam // 87 // iti nizamya nizAmya mRgavajAn pratra tibhUtadayAsthitamAnasaH / nRpasutAnabhivIkSya vibhurjagAvabhinibodhavitummaNasAvadhiH // 88 // gRha maraNyamaraNya tRNodakAnyazanapAnamatIya nirAgasaH / mRgakulasya tathApi vadho nRbhirjagati pazyata nirghRNatAM nRNAm ||89 | dedIpyamAna evaM cAra ghor3oMse jute rathapara savAra ho aneka rAjakumAroMke sAtha vanabhUmikI ora cala diye || 81 // prasannatAse yukta rAjImatI tathA nagarakI striyoMne apane pyAse netroMse jinake zarIrarUpI jalakA pAna kiyA thA evaM jisakA darzana manako haraNa kara rahA thA aise neminAtha bhagavAn, una rAjakumAroM ke sAtha vizAla rAja-mAgaMse darzakoMpara dayA karate hue ke samAna dhIredhIre gamana kara rahe the || 82 // | usa samaya samudra, sundara nRtyameM vyasta bhujAoMke samAna apanI caMcala taraMgoMse zabdAyamAna ho rahA thA aura bhagavAnke samIpa Anepara nAnA prakArake nRtyoM ko dhAraNa karanevAle nartaka ke samAna atyadhika suzobhita ho rahA thA || 83 || upavana meM pahu~cakara yuvA nemakumAra zIghra hI vanakI lakSmIko dekhane lage aura vanake nAnA vRkSoMkI paMktiyA~ apanI zAkhArUpa bhujAe~ phailAkara namrIbhUta ho unapara phUloMkI aMjaliyAM bikherane lagIM ||84 // usI samaya unhoMne vanameM eka jagaha bhayase jinake mana aura zarIra kAMpa rahe the, jo atyanta vihvala the, puruSa jinheM roke hue the aura jo nAnA jAtiyoMse yukta the aise tRNabhakSI pazuoM ko dekhA // 85 // yadyapi bhagavAn, avadhijJAnase una pazuoMko ekatrita karanekA kAraNa jAnate the tathApi unhoMne zIghra hI ratha rokakara apane zabdase meghadhvani ko jItate hue, sArathise pUchA ki ye nAnA jAti ke pazu yahA~ kisalie roke gaye haiM ? || 86 // sArathine namrIbhUta ho hAtha jor3akara kahA ki he vibho ! Apake vivAhotsava meM jo mAMsabhojI rAjA Aye haiM unake lie nAnA prakArakA mAMsa taiyAra karane ke lie yahA~ pazuoMkA nirodha kiyA gayA hai || 87|| isa prakAra sArathike vacana sunakara jyoM hI bhagavAnne mRgoMke samUhakI ora dekhA tyoM hI unakA hRdaya prANidayAse sarAbora ho gayA / ve avadhijJAnI the hI isalie rAjakumAroMkI ora dekhakara isa prakAra kahane lage ki vana hI jinakA ghara hai, vanake tRNa aura pAnI ho jinakA bhojana-pAna hai aura jo atyanta niraparAdha haiM aise dIna mRgoMkA saMsAra meM phira bhI manuSya vadha karate haiM / aho ! manuSyoM kI nirdayatA to 1. vidhuta nartakanartana ma., Ga. / 2. sahasArathi ma. /
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcapazcAzaH sargaH Frie raNamukheSu raNArjitakortayaH karituraGgaratheSvapi nirbhayAn / abhimukhAnamihantumadhiSThitAnamimukhAH praharanti na hItarAn // 10 // zarabhasiMhavanadvipayUthapAn prakupitAn parihRsya vidUrataH / / mRgazazAn pRthukAn praharatyamUn kathamivAna pumAnna vilajate // 9 // caraNakaNTakavedhabhayAgaTA vidadhate paridhAnamupAnahAm / mRdumRgAn mRgayAsu punaH svayaM nizitazastrazataH praharanti hi // 92 / / viSayasaukhyaphalaprasavodayaH prathama eSa mRgaughavadho'dhamaH / anubhave punarasya rasaprade SaDasukAyanipIDanamadhyadhi // 13 / / vipularAjyapadasthitimicchatA sakalasattvavadho'bhimukhIkRtaH / duritabandhaphalastu vadho dhruvaM kaTuphalA sthitirasya parA' yataH // 14 // prakRtidezarasAnubhavasthiti pracitabandhacatuSkavazIkRtaH / bhajati durgatiSu kramato bhraman vividhaduHkhamayaM bhavabhRdgaNaH / / 55 / / pratibhavaM mayaduHkhakhanIyutairviSayajaiH kusukhairatibhAvitaH / naramave'pyasumAnatimohito na yatate bhavaduHkhanivRttaye // 16 // bhavasukhAni bahirviSayodbhavAnyatimahAnsyapi santatimansyapi / bhavabhUto na bhavanti hi tuSTaye jalanidheriva sindhuzatAnyapi / / 17 / / dekho // 88-89 / / raNake agrabhAgameM jinhoMne kIrtikA saMcaya kiyA hai aise zUravIra manuSya hAthI, ghor3e aura ratha Adipara savAra ho nirbhayatAke sAtha mAraneke lie sAmane khar3e hae logoMpara hI unake sAmane jAkara prahAra karate haiM anya logoMpara nahIM / / 9.0 // jo puruSa atyadhika krodhase yukta zarabha, siMha tathA jaMgalI hAthiyoM Adiko dUrase chor3a dete haiM aura mRga tathA kharagoza Adi kSudra prANiyoMpara prahAra karate haiM unheM lajjA kyoM nahIM AtI? // 91 / / ahA ! jo zUravIra pairameM kAMTA na cubha jAye isa bhayase svayaM to jUtA pahanate haiM aura zikArake samaya komala mRgoMko saikar3oM prakArake tIkSNa zastroMse mArate haiM yaha bar3e AzcaryakI bAta hai // 92 / / yaha nindya mRga-ramUhakA vadha prathama to viSayasukharUpI phalako detA hai parantu jaba isakA anubhAga apanA rasa dene lagatA hai taba uttarottara chaha kAyakA vighAta sahana karanA par3atA hai| bhAvArtha--hiMsaka prANI char3akAyake jIvoMmeM utpanna hotA hai aura vahA~ nAnA jIvoMke dvArA mArA jAtA hai ||93 / / yaha manuSya cAhatA to yaha hai ki mujhe vizAla rAjyakI prApti ho para karatA hai samasta prANiyoMkA vadha so yaha viruddha bAta hai kyoMki prANivadhakA phala to nizcaya hI pApabandha hai aura usake phalasvarUpa kaTuka phalako hI prApti hotI hai rAjyAdika madhura phalako nahIM // 94 / / prakRti, pradeza, sthiti aura anubhAga rUpa cAra prakArake bandhake vazIbhUta huA yaha prANiyoMkA samUha krama-kramase durgatiyoMmeM paribhramaNa karatA huA nAnA prakArake duHkha bhogatA rahatA hai / / 95 // yaha prANI pratyeka bhavameM bhaya aura duHkhako khAnase yukta viSaya-sambandhI khoTe sukhoMse prabhAvita rahA hai aura Aja manuSyabhavameM bhI itanA adhika mohita ho rahA hai ki saMsAra-sambandhI duHkhako dUra karaneke lie yatna hI nahIM karatA // 16 // jisa prakAra saikar3oM nadiyAM samudrake santoSake lie nahIM haiM usI prakAra bAhya viSayoMse utpanna, santatibaddha, bahuta bhArI saMsArasukha bhI prANIke santoSake lie nahIM haiM / / 97 / / 1. varA m.| 2. sthitiH pracita ma. / 3. viSamajaH m.| 4. santatitAnyapi ma. /
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28 harivaMzapurANe khacaradevanRpAmarajanmajaM nRpajayantavimAnabhavodbhavam / na hi sukhaM' bahu sAgarajIvinaH samanubhUtamabhUnmama tRptaye / / 9 / / katipayAhamavaM vata kiM punaH sulabhamapyatimAnuSamapyalam / bhavati tRptikaraM mama sAMprataM sukhamasAramasAratayAyuSaH // 99 / / ata idaM kSayi tApakaraM sukhaM viSayajaM pravihAya mahodyamaH / kSayavimuktamatApajamAtmajaM zivamukhaM mahatA tapasArjaye / / 10 / / iti tadA manasA vacasA samaM suparicintayati dhruvamIzvare / zazinibhAH khalu paJcamakalpajAstuSitavayaruNArka purassarAH // 10 // laghu sametya natA natamaulayaH kRtakarAJjalayastridazA jaguH / samaya eSa vibho bharate'dhunA tvamiha vartaya tIrthamiti prabham // 102 // prativibuddhapathaH svayameva sa prativiyodhakadevagiro'sya tAH / anuvadantyapi tAH punaruktatAM phalati cAvasare punaruktatA // 103 / / laghu vimucya mRgAn mRgabAndhavo nRpasataiH praviveza puraM prabhaH / sapadi tatra nRpAsanabhUSaNaM nunuvuretya pureva surezvarAH / / 104 / / tamupavezya tataH snapanAsane samupanItapayaHpayasA suraiH / samamiSicya vibhUSya surocitasraganulepanavastra vibhUSaNaiH / / 105 / / suhariviSTaravartitamIzvaraM haribalAnvitamapasurAsurAH / babhuratIva tadA paritaH sthitA prathamamerumivorukulAcalAH / / 106 / / aurakI bAta jAne do maiMne svayaM sAgaroM paryanta vidyAdharendra, devendra aura narendrake janmameM rAjAoM tathA jayanta vimAnameM samutpanna sukhakA upabhoga kiyA hai para vaha merI tRptike lie nahIM huA // 98 // yadyapi mujhe lokottara sukha sulabha hai tathApi vaha kucha hI dina ThaharanevAlA hai, niHsAra hai aura merI Ayu bhI asAra hai ataH vaha mere lie tRpti karanevAlA kaise ho sakatA hai ? ||99 / / isalie maiM isa vinAzIka evaM santApakArI viSayajanya sukhako chor3akara mahAn udyama karatA huA atyadhika tapase avinAzI, asantApase 'utpanna Atmottha mokSa sukhakA upArjana karatA hU~ // 100 / / bhagavAn usa samaya mana-vacanase isa prakArakA vicAra kara hI rahe the ki usI samaya paMcama svargameM utpanna, candramAke samAna zvetavarNa tuSita, vahni, aruNa, Aditya Adi laukAntika deva zIghra hI A pahuMce aura mastaka jhukAkara tathA hAtha jor3akara nivedana karane lage ki he prabho! isa samaya bharatakSetra meM tIrtha pravartAnekA samaya hai isalie tIrthapravRtta kiijie||101-102|| bhagavAna svayaM hI mArgako jAnate the isalie lokAntika devoMke ukta vacana yadyapi punarukta bAtakA hI kathana karate the tathApi avasarapara punaruktatA bhI phalIbhUta hotI hai // 103 / / mRgoMke hitaiSo bhagavAnne zIghra hI mRgoMko chor3a diyA aura rAjakumAroMke sAtha svayaM nagarImeM praveza kiyaa| nagarImeM jAkara ve rAjyasiMhAsanako alaMkRta karane lage aura indroMne pahaleke samAna Akara unakI stuti kI // 104 / / tadanantara indroMne unheM snAnapIThapara virAjamAna kara devoMke dvArA lAye hue kSIrodakase unakA abhiSeka kiyA aura devoMke yogya mAlA, vilepana, vastra evaM AbhUSaNoMse vibhUSita kiyA // 105 // uttama siMhAsanake Upara virAjamAna bhagavAnko gherakara 1. susaMbhavasAgarajIvitaH m.| 2. paJcamasvargotpannA laukAntikadevAH / 3. nanRturetya ma., rurucuretya ka. / 4. hariyugA-ma., dd.|
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ 629 paJcapaJcAzaH sargaH jigamiSu tapase jinamAdRtA haripuraHsarabhojayadUttamAH / anunayairna nirodhumalaM tadA prabalasiMhamivoddhatapAram / / 107 / / pitRpuraHsarabandhujanaM jinaH suparibodhya jagaristhatikovidaH / dhanadazilpikRtAM zivikA pdairgmduttrkurvmidhaanikaam||108|| dhvajasitAtapavAraNamaNDitAM sumaNibhittimupAhitabhaktikAm / / vividharUpadharAmadhirUDhavAn vidhurivodayabhUdharabhittikAm / / 109 // kSitibhRtaH kSititaH zivikAM zivAmudaharan prathamAH prathamaM tataH / surapathe suranAthapurogamAH suravarAH sukhamU huramUM mudA // 11 // amavadUrddha vamu dAramudA' ravaH suragaNairvihito "vihito'zriyAm / zrutimadhomukharo mukharodito vyathitabhojagato jagato'ruNat / / 11 / / nanRturapsarasaH "sahasA rasaiH "sazikhi sApsarasaH saha sArasaiH / "yamabhisAma rasaMghanatAGgataM tamiva zAntarasaM dhanatAgatam / / 112 // khar3e hue kRSNa, balabhadra Adi aneka rAjA aura sura-asUra aise jAna par3ate the jaise prathama sumeruko gherakara sthita kulAcala hI hoM / / 106 // jisa prakAra piMjareko tor3akara nikalanevAle balavAn siMhako koI anunaya-vinayake dvArA rokane meM samartha nahIM hotA hai usI prakAra tapake lie jAneke icchuka bhagavAnko zrIkRSNa bhojavaMzI tathA yaduvaMzI Adi koI bhI rokane meM samartha nahIM ho sake // 107|| tadanantara saMsArakI sthitike jAnakAra jinendra bhagavAn pitA Adi parivArake logoMko acchI taraha samajhAkara kuberarUpa zilpIke dvArA nirmita uttarakuru nAmakI pAlakIkI ora paidala hI cala par3e / / 108|| vaha pAlakI dhvajAoM aura sapheda chatrase maNDita thI, uttama maNimaya dIvAloMse yukta thii| uttamottama bela-bUToMse sahita thI, aura vividha rUpako dhAraNa kara rahI thii| jisa prakAra udayAcalakI bhittipara candramA ArUDha hotA hai usI prakAra bhagavAna bhI usa pAlakIpara ArUr3ha ho gaye // 109 // tadanantara sabase pahale kucha dUra taka pRthivIpara to zreSTha rAjA logoMne usa kalyANakAriNI pAlakoko uThAyA aura usake bAda indra Adi uttamottama deva use bar3e harSase AkAzameM le gaye // 110 // usa samaya AkAzameM to atyadhika Anandase devoMke dvArA kiyA huA vaha zabda vyApta ho rahA thA jo zrIhIna manuSyoMke lie hitakArI nahIM thA aura nIce pRthivIpara duHkhase pIr3ita bhojavaMzake logoMkA joradAra karuNakrandana mukhase rudana karanevAle jagatke jIvoMke karNa-vivarako prApta kara rahA thA // 111 / / jinake zarIrako devoMkA samUha namaskAra kara rahA thA tathA jo niviDatAko prApta hae zAnta rasake samAna jAna par3ate the aise una bhagavAna neminAthake sammukha, jisa prakAra jalake sarovarake nikaTa mayUra aura sArasa nRtya karate haiM usI prakAra apsarAoMkA samUha nAnA rasoMko prakaTa karatA huA bar3I zIghratAse nRtya kara rahA thA 1. kurvabhidhAtaka m.| 2. utkaTaharSeNa / 3. zabdaH / 4. kRtH| 5. vigataM hitaM yasmAt saH / 6. zriyAM zrIrahitAnAM bhAgyahInAnAmityarthaH / 7. vyadhisuvo ma., kha., ga., gha.; vyaghisruvo ka., vyadhisuvo jagato m.| 8. jagataH m.| 9. surAGganAH / 10. jhaTiti / 11. sazikhamApsarasaH ma., zikhibhiH sadRzaM yathA syAttathA sazikhi mayUrasadRzam / 12. abhirupalakSitaM saraH sApsaraH tasya / 13. sArdham / 14. sArasaiH jlpkssibhiH| 15. yamabhi yatsaMmukham / 16. amarasaGghana nataM aGgaM yasya tasya bhAvaH amarasaGghanatAMgatA, tayA sahitaH tam / 17. ghanatAM niviDatAM gataM prApta zAntarasamiva /
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ 630 harivaMzapurANaM " girimitaH sahitAmarasenayA jinavaraH sa hi tAmarasena yA / samaruntirgirirAdrucamUrjayanta iti yo'sti hi pApacamUrjayan / / 113 || ravinizAkarayorubhayA ntayorvicaratostimirorubhayAntayoH / divi na yatra mahAtmanidarzanaM kimiha tuGgatayAsya nidarzanam / / 114 / / mukhanirjharapAta patastribhirmukharasa pradacUtalatAphalaiH / kusumanirbhara pAdapajAtibhiH kusumanorahito'tivirAjate // 115 // "maNisuvarNasuvarNadharAdhare vividhadhaH turasaughadharAdhare / zikhara raJjitakinnaradevake vanabhuvA hRtadhInaradevake // 116 // upavane ' vRjine zivikAmataH sumatamApya jinezivikAmataH / ad 11 hito 'hariNA hariH sa nidadhe sahito hariNA" hariH // 117 // ||112|| isa prakAra jo pApoMkI senAko jIta rahe the ve jinendra bhagavAn kamalake samAna kAntikI dhAraka hitakArI devasenA ke sAtha sumeru parvata ke samAna kAntivAle giranAra parvatapara pahu~ce ||113 // jisa parvata para rAtri aura dinake antameM arthAt prAtaHkAla aura sAyaMkAla ke samaya AkAza meM vicaranevAle evaM andhakArase honevAle vizAla bhayakA anta karanevAle sUrya aura candramA mahAn svarUpakA darzana nahIM ho pAtA usa giranAra parvatakA yahA~ UMcAImeM udAharaNa hI kyA ho sakatA hai ? arthAt kucha bhI nahIM / bhAvArtha - yaha parvata itanA U~cA hai ki usapara prAtaHkAla aura sAyaMkAla ke samaya sUrya aura candramAkA darzana hI nahIM ho pAtA / vaha giranAra parvata kutsita phUloM se rahita thA, aura zabdAyamAna kiraNoMke girane ke sthAna meM ur3anevAle pakSiyoM, mukhameM madhura rasako denevAle AmralatAke phaloM evaM phUloMse lade nAnA prakArake vRkSoMse atyanta suzobhita ho rahA thA / / 114- 115 / / tadanantara jo maNiyoM aura suvarNake kAraNa sumeru girike samAna jAna par3atA thA, jo nAnA prakArakI dhAtuoMke raMgake samUhase upalakSita bhUmiko dhAraNa kara rahA thA, jo apane zikharoMse kinnara devoMkoM anurakta kara rahA thA, aura jo vanakI vasudhAse manuSya tathA devoMkI buddhiko haraNa kara rahA thA aise giranAra parvatake usa niSkalaMka upavana meM jisameM ki vAnarase rahita ekAkI siMha vicaraNa karatA thA viSNu-kRSNasahita indrane vItarAga jinendrakI 1. hi yaH pApacamUH pApasenA: jayan sa hi jinavara, yA tAmarasena kamalena samaruciH sadRzakAntiH tayA, sahitAmarasenayA hitena sahitA sahitA sA cAso amarasenA ca tayA sArdhaM girirArucaM girirAj merustasya rugiva rugyasya taM, Urjayanta iti prasiddhagirim itaH prAptaH / 2 ubhayAntayoH - ubhayonizAdivasayorantayoH / divi vicaratoH, timirAt andhakArAt yad uru vipulaM bhayaM tasya anto vinAzo yAbhyAM tayoH ravinizAkarayoH yatra girI mahAtmadarzanaM na vidyate asya gireH tuGgatamA ki nidarzanaM kimudAharaNam / 3. nirjhara - ma / 4 kutsitapuSparahito yo giriH mukhareSu nirjharapAteSu vidyamAnA patatriNaH taiH mukhe prArambhe rasapradAni yAni cUtalatAphalAni taiH kusumAni ca nirjharAzca pAdapajAtayazca taiH, ativirAjate nitarAM zobhate / 5. maNibhiH suvarNaizca suvarNadharAdharaH yaH sumeruparvatastasmin vividhadhAturasodhena nAnAdhAtu rasasamUhe palakSitA yA gharA tasyA gharaH tasmin zikharaiH raJjitAH kinnaradevA yasmin tasmin vanabhuvA, kAntArabhUmyA hRtadhiyA vazIbhUtA naradevA yasmin tasmin / 6. niSpApe / 7. jinezI cAso vikAmazca tasmAt / 8. markaTena rahitaH / 9. siMhaH / 10. viSNunA / 11. indraH /
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcapaJcAzaH sargaH iha jahau 'vasudhAzivikAsanaM purutapo'dhi sudhAzivikAsanam / namisamaH sa 'zilAtalamAyayAvapagamArthamilAtalamAyayA // 118 // 'strajamino'tha sabastramalaMkRtIrapAmayya savastrama laMkRtI / pravilasatkamalAsanadhIrataH priyavadhUkamalAsanadhIrataH // 119 // mRdukarAGgalibhIrucirAsitAn ghnkcaantimiiruciraasitaan| vyudaharadRDhapaJcaparigrahaiH sa rahitaH sapaM ca parigrahaiH // 20 // "napasahasramamA naminA tapaH zritamivainamamAnaminAtapaH / tapati nAtapavAraNavAritaH 'prapadAtapavAraNavAritaH // 121 // nikacitAM kacasampadamAtmanA prakuTilAM gatakopadamAtmanA / vyapanayanniva zalyaparamparAM nRpagaNaH zriyamait straparamparAm // 122 // 1 sammati pAkara vaha pAlako rakha dI / / 116-117 / / usa upavana meM pahu~cakara bhagavAnne vizAla tapa dhAraNa karaneke uddezyase devoMko harSita karanevAle pRthvIpara vidyamAna pAlakI rUpI Asanako chor3a diyA aura svayaM pRthvItala kI mAyAkA parityAga karaneke lie naminAtha bhagavAnke samAna zilAtalapara jA pahuMce // 118 // tadanantara jo atizaya buddhimAn the, jinakI padmAsana aura dhIratA atyanta zobhAyamAna thI tathA jo priyastrI, evaM rAjyalakSmIke tyAgakI buddhimeM rata -- lIna the aise bhagavAna neminAthane paradAke andara mAlA, vastra aura saba alaMkAra utArakara parigrahase rahita tathA dayAse yukta hokara komala aMguliyoMse yukta sudRr3ha paMcamuTThiyoMse una saghana kezoMko tatkAla ukhAr3akara pheMka diyA jo atyanta sundara aura kAle the evaM atizaya bhIru manuSya hI apane zarIrameM jinakA cirakAla taka sthAna banAye rakhate haiM // 119-120 / / bhagavAn naminAthane jisa tapako dhAraNa kiyA thA usI tapako eka hajAra rAjAoMne bhI bhagavAna neminAthake sAtha dhAraNa kiyA thA usa samaya mAnarahita bhagavAnko sUryakA AtApa santapta nahIM kara sakA thA kyoMki indrake dvArA lagAye hue chatrase vaha ruka gayA thA athavA chatrarUpI jala vahAM par3a rahA thA usake prabhAvase sUryajanya AtApa unheM dukhI karane meM samartha nahIM ho sakA thA / / 121 / / usa samaya krodharahita indriya-damanase yukta apane Apake dvArA zirapara baddha kuTila kezoMko ukhAr3atA huA rAjAoMkA samUha aisA suzobhita ho rahA thA mAno cirakAlase sAtha lagI huI kuTila zalyoMkI paramparAko 1. vasudhAyAM vidyamAnaM yat zivikArUpaM AsanaM tat / 2. vizAlatapaHsammukham / 3. devaharSakam / 4. zilAtalama Ayayau iti padacchedaH / 5. ilAtale yA mAyA tayA saha / 6. sajamito'tha ma / 7. atha alama / atyartha kRtI paNDita: sa inaH svAmI, savastraM yathA syAttathA vastrasya nepathyamadhye ityarthaH / sraja basnaM alaMkRtI: alaMkArAMzca apagamayya tyaktvA kathaMbhUtaH inaH ? kamalAsanaM ca dhIratA ca iti kamalAsanadhIrate pravilasantyo kamalAsanadhIrate yasya saH, priyavadhUzca kamalA ca lakSmIzca tayoH, asanasya tyAgasya dhiyAM rataH ttprH| 8. madavaH karAGagalyo yeSa taiH, daDhaSaJcaparigrahai: dRDhapaJcamaSTibhiH / 9. rucirA manoharA: asitA: kRSNAzca ye tAna / 10. ati bhIruSu ciraM AsitaM sthAnaM yeSAM tAn, ghanakacAna sAndrakezAn / 11. naminAthena iva anena neminAthena amA saha napasahasraM tapaH thitam / amAnaM mAnarahitaM enam jinam inAtapa: sUryadharmaH na tapati sma / AtapavAraNena chatreNa vAritaH san / 12. Atapa-dhAraNaM ca tad vAri ca ityAta pavAraNavAri prapatacca tat AtapavAraNavAri ca tasmAt / 13. gataH kopo yasmin evaMbhUto yo damaH indriyavazIkAra: sa AtmA svarUpaM yasya tena, evaMbhUtena AtmanA zalyaparamparAmiva, nikacitAM nivaddhAM kuTilAM bakrAM kacasampadaM vyapanayan dUrIkurvan, nRpagaNaH svaparamparAM zriyaM ait prApat /
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ 632 harivaMzapurANe 7 maNigaNAMzula saspaTalIkRtAn 'jinakacAnkulizI' paTalIkRtAn / akRta dugdha mahodadhau vapuralaM samaye 'samaho dadhau // 123 // "samavatAraminoGgikRpAvanaM svakRta vastrabhayasya supAvanam / sapadi yatra tatra yathAzrutaM jagati tIrthamabhUcca yathAzrutam // 124 // yatiSu 'bodhacatuSka virAjitastridaza ko TimahAkavirAjitaH / vidhurivopagatagrahatArakaH prabhuramAdaparigrahatArakaH // 125 // namasi zuklaturIyatayA tithau kramabhRtIzini SaSTatayAtithau / vihitaniSkramaNe nRsurA'surAH suvidadhurmahameSu surAsurAH // 126 // madanabhaGgakRtaprabhave bhave bhavabhRtAM zaraNAya hitehite / taruSe vitRSe munaye naye sthitavate nama ityasurAH surAH // 127 // stavanapUrvamamI ca samantataH praNatimetya nRpAzca samaM tataH / 'svahRdayasthatapaH sthita nemayaH svapadamIyuraristhitane mayaH // 128 // 12 d. hI ukhAr3akara pheMka rahA ho || 122 | | indrane bhagavAn ke kezoM ko ikaTThA kara maNisamUhakI kiraNoMse suzobhita piTAre meM rakhakara unheM kSIrasAgarameM kSepa diyaa| usa samaya bhagavAn atizaya tejase yukta zarIra dhAraNa kara rahe the || 123|| bhagavAn neminAthane jisa sthAnapara jIvadayAkI rakSA karanevAlA, evaM atyanta pavitra vastrarUpa parigrahakA tyAga kiyA thA vaha zIghra hI saMsAra meM zAstra sammata prasiddha tIrthasthAna bana gayA || 124 | | usa samaya cAra jJAnase suzobhita karor3oM devarUpI mahAkaviyoMse vibhUSita aura parigraharahita manuSyoMko saMsArase tAranevAle bhagavAn aneka muniyoMke bIca, grahoM aura tArAoMke madhya meM sthita candramAke samAna suzobhita ho rahe the || 125 || atithi bhagavAn ne sAvana sudI cautha ke dina belAkA niyama lekara dIkSA dhAraNa kI thI isalie usa dina aneka uttama vastuoMkA tyAga karanevAle manuSya, deva tathA asuroMne dIkSA kalyANakakA utsava kiyA thA || 126 || tadanantara sura aura asura bhagavAn kI isa prakAra stuti karane lage - he bhagavan ! Apa kAmadevakA parAjaya karane meM samartha haiM, hitakArI ceSTAoMse yukta saMsArI prANiyoMke zaraNabhUta haiM-rakSaka haiM, krodhase rahita haiM, tRSNAse rahita haiM, uttama nayameM sthita hai - nayakA pAlana karanevAle haiM aura muni haiM - manana-zIla haiM ataH Apako namaskAra ho / isa prakAra sAtha-sAtha stuti kara tathA saba orase namaskAra kara apane hRdayoMmeM tapasvI neminAtha bhagavAnko dhAraNa karanevAle evaM cakra meM sthita nemi cakradhArAke samAna pravartaka rAjA tathA sura-asura apane-apane sthAnapara cale gaye / / 127-128 || 1. jinakacA ma. 1 2. indraH / 3. puJjakRtAn / 4. indraH / 5. dugdhamaye mahodadhau kSIrasAgare / 6. tasmin samaye jinaH alamatyantaM samahaH tejoyuktaM vapuH dadhau / 7 sa inaH bhagavAn aGgikRpAvanaM aGgiSu yA kRpA tasyA avanaM rakSakaM supAvanaM atizayapAvitryakAraNam, vastramayasya vastrAdiparigrahasya, samavatAraM tyAgaM sapadi, yatra svakRta suSThu akRta kRtavAn, yathAzrutaM zAstrAnusAraM tIrthamabhUt / 8. matiSu ma / 9. aparigrahANAM tArakaH aparigrahatArakaH / 10. zrAvaNe mAse pratipadAdikramaNazuklapakSasya caturthyAM titho, atithI Izini neminAthe SaSTatayA dinadvayopavAsena vihitaniSkramaNe kRtadIkSAgrahaNe sati nusurAsurAH maham utsavaM suvidadhuH, surAsu zobhanadravyeSu rA rAntIti rAH dAtAraH / 11. svahRdayasthaH tapaH sthito nemi: nemijinendraH yeSAM te / 12. ari cakraM tasmin viSaye sthita nemayaH sthitacakradhArAH ityarthataH evaMbhUtAH nRpAH svapadam IyuH /
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcapaJcAzaH sargaH puri vitIrya nu tatra jinAya tAH suparamAnnamathAvRjinAya tAH / pravaradatta ito mahimA hitAH suragaNaH sumahAmahimAhitAH // 129 // pathi tapasyati tatra kRte hite nRpasatA manasi pitehite| nyabhRta tApamapAraviyoginI kumudinIva divAraviyoginI // 130 // prabalazokavazA pravilApinI zithilabhUSaNakezakalApinI / parijanena vRtA praruroda sA karuNazabdatatA vyururoda sA // 13 // vidhimupAlamate varahAriNaM varavadhUvaramapyatihAriNam / jaghanapInapayodharahAriNI' nayanavArikaNAvilahAriNI // 132 // zamitazokamarA vacanairhitairgurujanasya tapovacanaihi taiH / matimadhatta tapasyanapAyini prazamasaukhyatapasyanapAyini // 133 // zAlinI-chandaH ''rAjImatyAzcArurAjIvalakSmI-rAjImasyAH pANipAdasya kAntayA / tApasyAntaM jJAtayo'vetya'vRttaM tApasyAntaM mAnasasyApurante // 134 // tadanantara jaba pAparahita bhagavAn AhAra leneke lie dvArikApurImeM Aye taba uttama tejake dhAraka pravaradattane unheM uttama khIrakA AhAra dekara devasamUhake dvArA mahimAse yukta, hitakArI adbhata mahimA-pratiSThA prApta ko // 129 / / jaba bhagavAna neminAtha kiye hae usa hitakArI mArgameM tapasyA karane lage taba apAra viyogase yukta rAjapUtrI rAjImatI apane se yukta manameM dinake samaya sUryake saMyogase sahita kumudinIke samAna santApako dhAraNa karane lagI / / 130 // rAjImatI, prabala zokake vazIbhUta thI, nirantara vilApa karatI rahatI thI, usake AbhUSaNa aura kezoMkA samUha zithila ho gayA thA tathA vaha karuNa zabdoMse AkAza aura pRthvIke vizAla antarAlako vyApta karanevAle parijanoMse ghirakara atyadhika rotI rahatI thI // 131 // nitamba aura sthUla stanoM se sundara tathA azrukaNoMse vyApta hArako dhAraNa karanevAlI vaha rAjImatI kabhI to varako haranevAle apane durdaivako ulAhanA detI thI aura kabhI atyanta manohara varako doSa detI thI / / 132 // tadanantara tapa dhAraNa karanekI preraNA denevAle gurujanoMke una hitakArI vacanoMse jaba usake zokakA bhAra zAnta ho gayA taba usane apAya-bAdhAse rahita, zAntirUpa sukhake dAyaka, evaM durbhAgyako dUra karanevAle tapameM buddhi lagAyI-tapa dhAraNa karanekA vicAra kiyA // 133 / / hAthoM aura pAMvoMkI kAntise sundara kamala sambandhI zobhAke samUhako dhAraNa karanevAlI rAjamatIne jo vRtta-cAritra dhAraNa kiyA hai vaha usake tApaduHkhako anta karanevAlA he aisA jAnakara antameM usake kuTumbojana mAnasika santApake anta 1. avajinAya pAparahitAya tA iti mahimAzabdasya vizeSaNam atra AkArAntamahimAzabdaH prayuktaH / 2. karuNazabdena tate atizayena vyApte atova urU rodasI dyAvAbhUmI yena sa tena, parijanena / 3. varaM haratIti varahAro taM vidhim ityasya vizeSaNam / 4. atimanoharam / 5. nitambasthUlakucamanoharA / 6. nayanavArikaNaiH Avilo malino hAro vidyate yasyAH sA / 7. tapasi viSaye vacanaM bhaNanaM yeSAM taiH, tapaHpreraNAdAyibhiH / 8. hi nizcayena taiH prasiddhaH / 9. sthAyini / 10. apakRSTaH ayo bhAgyaM apAyaH, na vidyate'pAyo yasmin tasmin / 11. cAru rAjIvasya sundarasaroruhasya lakSmIrAjI zobhApaGktiH vidyate yasyAH tasyAH / 12. jnyaatbaa| 8.
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe strINAmAthaM pAratalayaM 'viduHkhaM daulabhye'mUrbharturaGga viduH kham / sApatnyaM vA puSpavasvaM ca vAndhyaM vaidhavye vA sUtiroge'pi vAndhyam // 135 // daurbhAgye vA bhAgyahIne svanAthe strIgarbhatve 'matrapatye svanAthe / garmanAve garmamAre viyoge jIvanA marmarogAbhiyoge // 136 // syAnmithyAtvaM strItvahetuH svatantraM vastrasyevAtAnatiryak svatantram / strIduHkhAnAmantakRdbhavyasatvaijainI dRSTiH sevyatAM sevyasattvaiH / / 137 // ityarienemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtau bhagavanniSkramaNakalyANavarNano nAma paJcapaJcAzaH sargaH // 55 // ko prApta hue // 134 // gautama svAmI kahate haiM ki ye striyAM nAnA duHkha uThAtI haiN| sabase pahale to inheM paratantratAkA viziSTa duHkha hai, phira patike durlabha honepara zarIrako zUnya-vyartha samajhatI haiN| phira sapatnIke honekA, RtumatI honekA, vandhyA honekA, vidhavA honekA, prasUtikAlameM roga ho jAnekA, andhA honekA, daurbhAgya honekA, bhAgyahIna patike milanekA, lar3akIlar3akI hI, garbhameM AnekA, bAra-bAra mRta santAnake honekA, bilakula anAtha ho jAnekA, garbha dhAraNa karanekA, patike jIvita rahate hue bhI usake sAtha viyoga honekA, athavA kisI marmAntaka rogake ho jAnekA duHkha sahana karatI hai // 135-136 // jisa prakAra AtAna-vitAnabhUta tantu vastrake svatantra kAraNa haiM, usI prakAra mithyAdarzana strIparyAyakA svatantra kAraNa hai, isalie sevanIya zaktike dhAraka bhavya-jIvoMko strI-sambandhI duHkhoMkA anta karanevAle samyagdarzanakI sevA karanI cAhie // 137 // isa prakAra ariSTanemipurANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMza purANameM bhagavAna ke dIkSA-kalyANakA varNana karanevAlA pacapanavA~ sarga samApta haA / / 55 / / 1. vividhaM duHkhaM viduHkham / 2. bhaturane ka., amU: striyaH bhartuH daulamye sati aGgaM svakIyaM zarIraM khaM zUnyaM vyarthamiti yAvat viduH jAnanti / 3. vandhyAyAH bhAvo vAndhyam / 4. vA athavA andhAyA bhAvaH ri| 6. martR maraNazIlam apatyaM tasmin / 7. suSThu anAthaH tasmin svanAthe sati / 8. jIvaMzcAsau bhartA ca jIvadbhartA tena / 9. vastrasya yathA AtAnabhUtAH tiryagbhUtAzca ye tantavaH te svatantra kAraNaM bhavanti tathA mithyAtvaM strItvasya svatantraM kAraNamastItyarthaH /
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaTpaJcAzaH sargaH atha nemimunIndro'pi ratnatrayatapaHzriyA / vrataguptisa mityuccai reje soDhaparoSahaH // 1 // aprazasta pohyAsAvataM raudraM ca zukudhIH / dhyAnaM dharmyaM ca zuklaM ca prazastaM dhyAtumudyataH // 2 // "dhyAnamekAgracintAyA ghanasaMhananasya hi / nirodho'ntarmuhUrtaM syAccintA syAdasthiraM manaH // 3 // tatrArtirardanaM vAdhA hyAtaM tatrabhavaM punaH / sukRSNanIlakApotalezyAbalasamudbhavam // 4 // lakSaNaM dvividhaM tasya bAhyamAkrandanAdikam / parazrIvismayaprApaM viSayAsaMjanAdikam // 5 // tadAtmanaH svayaM vedyaM pareSAmAnumAnikam / abhyantaraM caturbhedaM svalakSaNasamanvitam // 6 // viSayasyAmanojJasya yadanutpatticintanam / utpannasya viyogAya saMkalpAdhyavasAyakam // 7 // manojJaviprayogasya yaccAnutpatticintanam / utpannasyAntacintA ca cAturvidhya mitIritam // 8 // tatrAmanojJaduHkhasya sAdhanaM cetanAdikam / martyAdi viSazastrAdi bAhyametadudIritam // 9 // AdhyAtmikaM tu vAtAdiprakopajamanekadhA / kukSyAkSidantazUlAdizArIramatidussaham // 10 // zokAratimayodvegaviSAdaviSadUSitam / jugupsAdaurmanasyAdi mAnasaM duHkhasAdhanam // 11 // sarvasyAsyAmanojJasya mAbhUdutpattirityalam / cintAprabandha AdyaM syAdArtadhyAnaM mahAvirlem // 12 // athAnantara - vrata gupti aura samitiyoMse utkRSTatAko prApta evaM parISahoM ko sahana karanevAle munirAja neminAtha ratnatraya aura taparUpI lakSmIse suzobhita hone lage // 1 // ujjvala buddhike dhAraka bhagavAn, AtaM aura raudra nAmaka aprazasta dhyAnako chor3akara dhamyaMdhyAna aura zukladhyAna nAmaka prazasta dhyAnoMkA dhyAna karaneke lie udyata hue // 2 // uttamasaMhananake dhAraka puruSakI cintAkA kisI eka padArthameM antarmuhUrtake lie ruka jAnA so dhyAna hai aura cintAkA artha caMcala mana hai || 3 || pIr3Ako Arti kahate haiN| Artike samaya jo dhyAna hotA hai use AtaMdhyAna kahate haiM / yaha ArtadhyAna atyanta kRSNa, nIla aura kApota lezyAke balase utpanna hotA hai // 4 // bAhya aura Abhyantarake bhedase AtaMdhyAna do prakArakA hai| unameM ronA Adi tathA dUsarekI lakSmI dekhakara Azcarya karanA aura viSayoMmeM Asakta honA Adi bAhya AtaMdhyAna hai / / 5 / / apane ApakA ArtadhyAna svasaMvedanase jAnA jAtA hai aura dUsaroMkA anumAnase / Abhyantara ArtadhyAnake cAra bheda haiM jo nIce likhe anusAra apane-apane lakSaNoMse sahita hai // 6 // abhISTa vastuko utpatti na ho aisA cintavana karanA so pahalA ArtadhyAna hai| yadi aniSTa vastu utpanna ho cukI hai to usake viyogakA bAra-bAra cintavana karanA dUsarA AtaMdhyAna hai / iSTa viSayakA kabhI viyoga na ho aisA cintavana karanA so tIsarA ArtadhyAna hai aura iSTa viSayakA yadi viyoga ho gayA hai to usake antakA vicAra karanA yaha cauthA AtaMdhyAna hai // 7-8|| amanojJa duHkhake bAhya sAdhana cetana aura acetanake bhedase do prakArake haiM / unameM manuSya Adi to cetana sAdhana haiM aura viSa-zastra Adi acetana sAdhana haiM || 9 || antaraMga sAdhana bhI zArIrika aura mAnasikake bhedase do prakArakA hai / vAta Adike prakopa se utpanna udara zUla, netra zUla, danta-zUla Adi nAnA prakArako duHsaha vImAriyAM zArIrika sAdhana haiM ||10|| aura zoka, arati, bhaya, udvega, viSAda Adi viSase dUSita jo jugupsA tathA domanasya - becainI Adi vikAra haiM ve mAnasika duHkhake sAdhana haiM ||11|| 'sabhI prakArake amanojJa - aniSTa viSayoMkI utpatti nahIM ho' isa prakAra bAra-bAra cintA karanA so 1. raudrayaM ma / 2. 'uttamasaMhananasyaikAgra cintAnirodhe dhyAnamAntarmuhUrtAt'1 - ta. sU. / 3. vismayaM prAptaM ma., vismayaprAyaH ka. / 4. yatrAnutpatti ma / 5 tatrAmanojJasya duHkhasya ma. /
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ 636 harivaMzapurANe utpannasyAsya cAmAvaH kathaM me syAditIdRzam / saMkalpAdhyavasAnaM tu dvitIyaM tatprakIrtitam // 13 // pazuputrakalannAdi manojJaM sukhasAdhanam / bAhyaM syAnadhAnyAdi sacetanamacetanam // 14 // AdhyAtmikaM ca pittAdi sAmyAdArogyamAjhiAkam / mAnasaM saumanasyAdi ratyazokAbhayAdikam // 15 // viprayogazca me mAbhUdaihikAmutrakasya tu / manojJasyeti saMkalpastRtIyaM cArtamucyate // 16 // manojJaviprayogasya pUrvotpannasya yatpunaH / abhAve'dhyavasAnaM tu turyamArtamanojJajam // 17 // adhiSTAnaM pramAdo'sya tiryaggatiphalasya hi / 'parokSaM mizrako bhAvaH SaDguNasthAnabhUmikam // 18 // rudraH karAzayaH prANI raudraM tatrabhavaM tataH / hiMsAsaMrakSaNasteyamRSAnandezcaturvidham // 19 // Anando'bhiruciyeSAM hiMsAdiSu yathAyatham / hiMsAnandAdayaste'to nirucyante samAsataH // 20 // lakSaNaM dvividhaM tatra pAruSyAkrozanAdikam / svasaMvedyaM parairmayaM bAjhamAdhyAtmikaM punaH // 21 // syAtsaMrambhasamArammArammalakSaNamAtmanA / hiMsAyAM raMjanaM tIvra hiMsAnandaM tu nanditam // 22 // zraddheyaM paralokasya svavikalpitayuktimiH / vipralambhanasaMkalyo mRSAnandaM sunanditam / / 23 / / pratIkSayA pramAdasya parasvaharaNaM prati / prasahya haraNaM dhyAnaM steyAnandamudIritam // 24 // svaparigraha bhede tu cetanAcetanAtmani / saMrakSaNAmidhAnaM tu svasvAmitvAbhicintanam // 25 // pahalA malina ArtadhyAna hai // 12 // yadi kisI prakArake amanojJa-aniSTa viSayakI utpatti ho gayI hai to usakA abhAva kisa prakAra hogA? isI bAtakA nirantara saMkalpa karanA dUsarA ArtadhyAna kahA gayA hai // 13 // manojJa sukhake bAhya sAdhana cetana-acetanake bhedase do prakArake haiN| unameM pazu, strI, putra Adi sacetana sAdhana haiM aura dhana-dhAnyAdi acetana sAdhana haiM // 14 // Abhyantara sAdhana bhI zArIrika aura mAnasikake bhedase do prakArake haiN| inameM pitta Adiko samatAse jo Arogya avasthA hai vaha zArIrika sAdhana hai aura rati, azoka, abhaya Adise utpanna jo saumanasya Adi hai vaha mAnasika sAdhana hai||15|| mujhe isa loka-sasbandhI aura paralokasambandhI iSTa viSayakA viyoga na ho aisA saMkalpa karanA tIsarA ArtadhyAna kahalAtA hai // 16 // aura pahala utpanna iSTa viSayake viyogake abhAvakA saMkalpa karanA-bAra-bAra cintavana karanA cauthA AtaMdhyAna hai // 17 // isa ArtadhyAnakA AdhAra pramAda hai, phala tiryaca gati hai| yaha parokSa kSAyopazamika bhAva hai aura pahalese lekara chaThe guNasthAna taka pAyA jAtA hai / / 18 / / krUra abhiprAyavAle jIvako rudra kahate haiN| usake jo dhyAna hotA hai vaha raudradhyAna kahalAtA hai| yaha hiMsAnanda, cauryAnanda, mRSAnanda aura parigrahAnandake bhedase cAra prakArakA hai / / 19 / / jinako hisA AdimeM Ananda arthAt abhiruci hotI hai ve saMkSepase hiMsAnanda Adi kahe jAte haiM // 20 // bAhya aura Abhyantarake bhedase raudradhyAnake do bheda haiN| unameM krU ra vyavahAra karanA tathA gAlI Adi aziSTa vacana bakanA, bAhya raudradhyAna hai| apane-ApameM pAyA jAnevAlA raudradhyAna svasaMvedanase jAnA jAtA hai-svayaM hI anubhavameM A jAtA hai aura dUsaremeM pAyA jAnevAlA raudradhyAna anumAnase jAnA jAtA hai| hiMsA Adi kAryoM meM jo saMrambha, samArambha aura ArambharUpI pravRtti hai vaha Abhyantara AtaMdhyAna hai| isake hiMsAnanda Adi cAra bheda haiM jinake lakSaNa isa prakAra haiN| hiMsAmeM tIna Ananda mAnanA so hiMsAnanda nAmaka pahalA raudradhyAna hai // 21-22 // zraddhAna karane yogya padArthoM ke viSayameM apanI kalpita yuktiyoMse dUsaroMko ThaganekA saMkalpa karanA mRSAnanda nAmakA dUsarA raudra dhyAna hai // 23 // pramAdapUrvaka dUsareke dhanako jabaradastI haranekA abhiprAya rakhanA so steyAnanda nAmakA tIsarA raudradhyAna kahA gayA hai // 24 // aura cetana, acetana donoM prakArake parigrahakI rakSAkA nirantara abhiprAya rakhanA tathA maiM isakA 1. parokSamizrako bhAvaH ka. / 2. savikalpita ma. /
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaTpaJcAzaH sargaH sukRSNanIla kApotabalAdhAnaM pramAdagam / adhaHpacaguNasthAnaM raudradhyAnacatuSTayam // 26 // antarmuhUrtakAlaM tu durdharatvAdataH param / kSayopazamabhAvastu parokSajJAnabhAvataH // 27 // bhAvalezyAkaSAyasvAtantryAdaudayiko'pi vA / uttaraM phalametasya nArakI gatirucyate // 28 // parihAraudre dve pApadhyAne mumukSavaH / zramyaMzukladhiyaH santu zuddhabhikSAdibhikSavaH // 29 // ekAntaM prAsukaM kSetraM kSudropadravavarjitam / divyaM saMhananaM dravyaM kAko'tyuSNAdivarjitaH // 30 // bhAvazuddhirapi zreSTA yadA bhavati yoginaH / Arabheta tadA dhyAnaM sarvadvandvasahaH sa hi // 31 // gammIraH stambhamUrtiH san paryaGkAsanabandhanaH / nAtyunmIla nimIlazca dattadantApradantakaH // 32 // nivRttakaraNagrAmavyApAraH zrutapAragaH / mandaM mandaM pravRttAntaH prANApAnAdisaMcaraH // 33 // nAbheruddhvaM manovRtiM mUrdhni vA hRdi vAlike / mumukSuH praNidhAyAkSaM dhyAyed dhyAnadvayaM hitam // 34 // bAhyAtmikamAvAnAM yAthAtmyaM dharma ucyate / taddharmAdanapetaM yaddhasyaM taduddhyAnamucyate // 35 // lakSaNaM dvividhaM tasya bAhyAdhyAtmikabhedataH / sUtrArthamArgaNaM zIlaM guNamAlAnurAgitA // 36 // " jammAjammAkSutodgAraprANApAnAdimandatA / nibhRtAGgavatAtmatvaM tatra bAhyaM prakIrtitam // 37 // 637 tathA maiM isakA svAmI hU~ aura yaha merA sva hai isa prakAra bAra-bAra cintavana karanA so parigraha saMrakSaNAnanda nAmakA cauthA raudrameM cAroM prakArakA dhyAna hai ||25|| yaha raudradhyAna tIvra kRSNa, nIla tathA kApota lezmA balase hotA hai, pramAdase sambandha rakhatA hai aura nIceke pA~ca guNa sthAnoMmeM hotA hai ||26|| isakA kAla antarmuhUrta hai kyoMki isase adhika eka padArtha meM upayogakA sthira honA durdhara hai / yaha parokSa jJAnase hotA hai ataH kSayopazamabhAva rUpa hai // 27 // bhAvalezyA aura kaSAyake AdhIna hotA hai isalie audAryakabhAva rUpa bhI hai / isa dhyAnakA uttara phala narakagati hai // 28 // jo puruSa mokSAbhilASI haiM ve Artaraudra nAmaka donoM azubha dhyAnoMko chor3a zuddha bhikSAko grahaNa karanevAle bhikSu-muni hokara dharmadhyAna aura zukladhyAnameM apanI buddhi lagAveM ||29|| jisa samaya ekAnta, prAsuka tathA kSudra jIvoMke upadravase rahita kSetra, divya saMhanana - Adike tIna saMhanana rUpa dravya, uSNatA Adiko bAdhAse rahita kAla aura nirmala abhiprAya rUpa zreSThabhAva, isa prakAra kSetrAdi catuSTaya rUpa sAmagrI muniko upalabdha hotI hai taba samasta bAdhAoMko sahana karanevAlA muni prazasta dhyAnakA Arambha karatA hai // 30-31 // dhyAna karanevAlA puruSa, gambhIra, nizcala zarIra aura sukhada paryaMkAsana se yukta hotA hai| usake netra na to atyanta khule hote haiM aura na banda hI rahate haiM ||32|| nIce ke dAMtoMke agrabhAgapara usake Uparake dA~ta sthita vaha indriyoMke samasta vyApArase nivRtta ho cukatA hai, zrutakAM pAragAmI hotA hai, dhIre-dhIre zvAsocchvAsakA saMcAra karatA hai // 33 // mokSakA abhilASI manuSya apanI manovRttiko nAbhike Upara mastakapara, hRdayameM athavA lalATameM sthira kara AtmAko ekAgra karatA huA dharmyaMdhyAna aura zukladhyAna ina do hitakArI dhyAnoMkA cintavana karatA hai ||34|| bAhya aura AdhyAtmika bhAvoMkA jo yathArthabhAva hai vaha dharma kahalAtA hai, usa dharmaMse jo sahita hai use dhamyaMdhyAna kahate haiM ||35|| bAhya aura Abhyantara ke bhedase dhamyaMdhyAnakA lakSaNa do prakArakA hai| zAstrake arthaMkI khoja karanA, zIlavratakA pAlana karanA, guNoMke samUhameM anurAga rakhanA, a~gar3AI, jamuhAI, chIMka, DakAra aura zvAsocchvAsameM mandatA honA, zarIrako nizcala rakhanA tathA AtmAko vratoMse yukta karanA, yaha dharmyadhyAnakA bAhya lakSaNa hai / aura Abhyantara lakSaNa apAya vicaya Adike bhedase daza prakAra 1. lalATe vA / vAlake ma, gha / 2. bhaMjAjRmbhA ma, kSitodgAra ma., kha. / * 1. apAya vicaya, 2 upAya vicaya, 3 jIva vicaya, 4. ajIva vicaya, 5. vipAka vicaya, 6. vairAgya vicaya, 7. bhava vicaya, 8. saMsthAna vicaya, 9. AzA vicaya aura 10. hetu vicaya 1
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ 638 harivaMzapurANe dazadhAdhyAtmikaM dharmyamapAyavicayAdikam / apAyo raho vicayo mImAMsAstIti tattathA // 38 // saMsArahetavaH prAyastriyogAnAM prvRttyH| apAyo varjana tAsAM sa me syAtkathamityalam // 39 // cintAprabandhasaMbandhaH zumalezyAnuraJjitaH / apAyavicayAkhyaM tatprathamaM dhaya'mIpsitam // 40 // upAyavicayaM tAsAM punnyaanaamaatmsaarikyaa| upAyaH sa kathaM meM svAditi saMkalpasaMtatiH // 4 // anAdinidhanA jIvA dravyAdanyathAnyathA / asaMkhyeyapradezAste svopayogatvalakSaNAH // 42 // acetanopakaraNAH svakRtocitabhoginaH / ityAdicetanAdhyAnaM yajjIvavicayaM hi tat // 43 // dravyANAmapya jIvAnAM dharmAdharmAdisaMjJinAm / svabhAvacintanaM dhayamajIbavicayaM matam // 44 // yaccaturvidhabandhasya karmaNo'STavidhasya tu / vipAkacintanaM dhayaM vipAkavicayaM viduH // 45 // zarIramazucirbhogA kiMpAkaphalapAkinaH / virAgabuddhirityAdi virAgavicayaM smRtam // 46 // pretyabhAvo bhavo'mISAM caturgatiSu dehinAm / duHkhAtmetyAdicintA tu bhavAdivicayaM punH||47|| 'supratiSThitamAkAzamAkAze valayatrayam / saMsthAnadhyAnamityAdi saMsthAnavicayaM sthitam // 48 // atIndriyeSu mAveSu bandhamokSAdiSu sphuTam / jinAjJAnizcayadhyAnamAjJAvicayamIritam // 49 // tarkAnusAriNaH puMsaH syAdvAdaprakriyAzrayAt / sanmArgAzrayaNavyAnaM yaddhetuvicayaM tu tat // 50 // apramattaguNasthAnabhUmikaM hyapramAdajam / pItapadmala sallezyAbalAdhAnamihAkhilam // 5 // kA hai| inameM apAyakA artha tyAga hai aura mImAMsAkA artha vicAra hai // 36-38 // mana, vacana aura kAya ina tIna yogoMkI pravRtti hI prAyaH saMsArakA kAraNa hai so ina pravRttiyoMkA mere apAya-tyAga kisa prakAra ho sakatA hai ? isa prakAra zubha lezyAse anuraMjita jo cintAkA prabandha hai vaha apAya vicaya nAmakA prathama dhabadhyAna mAnA gayA hai / / 39-40 // puNyarUpa yoga pravRttiyoMko apane AdhIna karanA upAya kahalAtA hai| yaha upAya mere kisa prakAra ho sakatA hai isa prakArake saMkalpoMkI jo santati hai vaha upAya vicaya nAmakA dUsarA dharmyadhyAna hai / / 41 / / dravyAthika nayase jIva anAdi nidhana haiM-Adi-antase rahita haiM aura paryAyArthika nayase sAdisanidhana haiN| asaMkhyAta pradezI haiM, apane upayogarUpa lakSaNase sahita haiM, zarIrarUpa acetana upakaraNase yukta haiM aura apane dvArA kiye hue karmake phalako bhogate haiM.""ityAdi rUpase jIvakA jo dhyAna karanA hai vaha jIva vicaya nAmakA tIsarA dhaya'ghyAna hai / / 42-43 / / dharma-adharma Adi ajIva dravyoMke svabhAvakA cintana karanA yaha ajIva vicaya nAmakA cauthA dharmyadhyAna hai // 44 // jJAnAvaraNAdi ATha karmoke prakRti, pradeza, sthiti aura anubhAga rUpa cAra prakArake bandhoMke vipAkaphalakA vicAra karanA so vipAka vicaya nAmakA pAMcavAM dhabadhyAna hai // 45 // zarIra apavitra hai aura bhoga kiMpAka phalake samAna tadAtva manohara haiM isalie inase virakta buddhikA honA hI zreyaskara hai " ityAdi cintana karanA so virAga vicaya nAmakA chaThA dhamyadhyAna hai / / 46|| cAroM gatiyoMmeM bhramaNa karanevAle ina jIvoMkI maraneke bAda jo paryAya hotI hai use bhava kahate haiN| yaha bhava duHkharUpa hai / isa prakAra cintavana karanA so bhava vicaya nAmakA sAtavAM dharmya-dhyAna hai ||47|| yaha lokAkAza alokAkAzameM sthita hai tathA cAroM orase tIna vAtavalayoMse veSTita hai ityAdi lokake saMsthAna-AkArakA vicAra karanA so saMsthAna vicaya nAmakA AThavAM dharmyadhyAna hai / / 48 // jo indriyoMse dikhAI nahIM dete aise bandha, mokSa Adi padArthoM meM jinendra bhagavAnkI AjJAke anusAra nizcayakA dhyAna karanA so AjJA vicaya nAmakA nauvA~ dhabadhyAna hai / / 49|| aura tarkakA anusaraNa karanevAle puruSa syAdvAdako prakriyAkA Azraya lete hue samIcIna mArgakA Azraya karate haiM-use grahaNa karate haiM, isa prakAra cintavana karanA so hetu vicaya nAmakA dasavAM dharmyadhyAna hai // 50 // 1. mapi jIvAnAM m.| 2. bhAvAdivicayaM m.| 3. svapratiSThita -k.| 4. pitapadmasya sallezyA ka. /
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaTpacAzaH sargaH kAlabhAvavikalpasthaM dharmyadhyAnaM dazAntaram / svargApavargaphaladaM dhyAtavyaM dhyAnatatparaiH // 52 // zuklaM zucitva saMbandhAcchIcaM doSAthapoDhatA / zuklaM paramazuklaM ca pratyekaM te dvidhA mate // 53 // savIcAravivIcArapRthaksvaikyavitarka ke / sUkSmocchinnakriyApUrvapratipAtinivartake // 54 // lakSaNaM dvividhaM bAhyaM 'jambhAjRmbhAdyapohanam / prANApAnapracArasyAvyaktyucchinna prahRSyataH || 55|| pareSAmanumeyaM syAtsvasaMvedyaM yadAtmanaH / AdhyAtmikaM tayoreva lakSaNaM pratipAdyate / / 56 / / pRthagbhAvaH pRthaktvaM hi nAnAtvamabhidhIyate / vitarko dvAdazAGgaM tu zrutajJAnamanAvilam ||57|| arthavyanjanayogAnAM vIcAraH saMkramaH kramAt / dhyeyo'rtho vyaJjanaM zabdo yogo vAgAdilakSaNaH // 58 // pRthaktvena vitarkasya vicAro'rthAdiSu kramAt / yasminnAsti tathoktaM tatprathamaM zuddhamiSyate // 59 // 'tadyathA pUrva vidhyAyannavikSiptamanA muniH / bramyANuM cApi bhAvANumekamAlambya saMvRtaH // 60 // atIkSNenApi zastreNa zanaizchindanniva drumam / mohasyopazamaM kurvan kSayaM vA bahunirjaraH // 63 // 639 yaha daza prakArakA dhadhyAna apramatta guNasthAnameM hotA hai, pramAdake abhAvase utpanna hotA hai, pIta aura padmanAyaka zubha lezyAoMke balase hotA hai, kAla aura bhAvake vikalpameM sthita hai tathA svarga aura mokSarUpa phalako denevAlA hai| dhyAnameM tatpara manuSyoMko yaha dhyAna avazya hI karanA cAhie / bhAvArthaM - yahAM utkRSTatAko apekSA dharmyadhyAnako sAtaveM apramatta - guNasthAnameM batAyA hai parantu sAmAnya rUpase yaha caturtha guNasthAnase lekara sAtaveM guNasthAna taka hotA hai aura svargakA sAkSAt tathA mokSakA paramparAse kAraNa hai // 51-52 / / jo zucitva arthAt zaucake sambandhase hotA hai vaha zukladhyAna kahalAtA hai / doSa AdikakA abhAva ho jAnA zauca hai / yaha zukla aura parama zuklake bhedase do prakAra hai tathA zukla aura parama zukla donoMke do-do bheda mAne gaye haiM // 53 // pRthaktva vitarka vIcAra aura ekatva vitarka ye do bheda zukladhyAnake haiM aura sUkSmakriyA pratipAti tathA vyuparata kriyA nirvAta ye do parama zukladhyAnake bheda haiM ||14|| bAhya aura AdhyAtmikake bhedase zukladhyAnakA lakSaNa do prakArakA kahA gayA hai / inameM zvAsocchvAsake pracArakI avyakta athavA ucchinnadazAse yukta manuSya jo aMgar3AI aura jamuhAI AdikA chUTa jAnA hai vaha bAhya lakSaNa hai evaM apane-Apako jisakA svasaMvedana hotA hai tathA dUsareko jisakA anumAna hotA hai vaha AdhyAtmika lakSaNa hai / Age una zukla aura parama zukla dhyAnoMkA AdhyAtmika lakSaNa kahA jAtA hai // 55-56 // pRthagbhAva athavA nAnAtvako pRthakva kahate haiM / nirdoSa dvAdazAMga - zrutajJAna vitarka kahalAtA hai / artha, vyaMjana ( zabda ) aura yogoMkA jo kramase saMkramaNa hotA hai use vIcAra kahate haiM / jisa padArthakA dhyAna kiyA jAtA hai vaha arthaM kahalAtA hai, usake pratipAdaka zabdako vyaMjana kahate haiM aura vacana Adi yoga haiM ||57-58 || jisameM vitarka ( dvAdazAMga ) ke arthAdimeM kramase nAnArUpa parivartana ho vaha pRthaktvavitarka vIcAra nAmakA pahalA zukladhyAna mAnA jAtA hai // 59 // isakA spaSTIkaraNa yaha hai ki nizcala citrakA dhAraka koI pUrvavid muni dravyANu athavA bhAvANukA avalambana kara dhyAna kara rahA hai so jisa prakAra koI atIkSNa - bhothale zastrase kisI vRkSako dhIredhIre kATatA hai usI prakAra vaha vizuddhatAkA vega kama honese mohanoya karmake upazama athavA 1. jambhAstambhA - ma. / 2. syA vyutpannAprahRSyata: ma. / 3. pratipadyate ma / 4. 'vitarkaH zrutam ta, sU. a. 9 / 5. 'vIcAro'rthavyaJjanayogasaMkrAntiH ta. sU. a. 9 / 6. tatra dravyaM paramANuM vA dhyAyannAhitavitarkasAmarthyAdarthavyaJjane kAyavacasI ca pRthaktvena saMkrAmatA manasAparyAptabAlotsAhavadavyavasthitenApi zastreNa cirAttaraM chindanniva mohaprakRtI rupazamayan kSapayaMzca pRthaktvavitarkavIcAradhyAnabhAga bhavati / sa. si. a. 9 /
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ 640 harivaMzapurANe vyAvavyAntaraM yAti paryAyaM cAnyaparyayAt / vyaJjanAd vyajanaM yogAyogAntaramupaiti yat // 6 // zuklaM tasprathamaM zuklataralezyAbalAzrayam / zreNIdvayaguNasthAnaM kSayopazamabhAvakam // 63 // sarvapUrvadharasyedamantamauhartikasthiti / zreNIdvayavazAdvedyaM svargamokSaphalapradam / / 64 // ekatvena vitarko'sti yasminvIcAravarjite / tadekaravavitarkAvIcAraM zuklaM taduttaram // 65 // ekamevANuparyAyaM 'viSayIkRtya vartate / 'mohAdighAtighAtIdaM pUrviNaH sa kRtI tataH // 6 // jJAnadarzanasamyaktvavIrya cAritrapUrvakaiH / mAsate kSAyikairbhAvastIrthakRdvAnyakevalI // 6 // so'rcanIyo'bhigamyazca tribhuvA paramezvaraH / dezonAM virahatyekAM pUrvakoTI prakarSataH // 68 / antarmuhUrtazeSAyuH sa yadA bhavatIzvaraH / tattulyasthitivedyAditritayazca tadA punaH // 69 / / samastaM vAGmanoyogaM kAyayogaM ca vAdaram / prahApyAlambya sUkSmaM tu kAyayoga svabhAvataH / / 70 // tRtIyaM zuklasAmAnyAtprathamaM tu vizeSataH / sUkSmakriyApratIpAti dhyAnamAskantumarhati // 1 // so'ntarmuhartazeSAyuradhikAnyatrikasthitiH / yadA bhavati yogIzastadA svAbhAvyataH svayam / / 72 // svopayogavizeSasya viziSTakaraNasya hi / sAmAyikasahAyasya mahAsaMvarasaMgateH / / 7 / / www.m........ - - - ... ... ..morrorrow. zamako dhIre-dhIre karatA hai| karmokI atyadhika nirjarAko karatA huA vaha muni dravyase dravyAntarako, paryAyase paryAyAntarako, vyaMjanase vyaMjanAntarako aura yogase yogAntarako prApta hotA hai // 60-62 // vaha prathama zukladhyAna zuklatara lezyAke balase hotA hai| upazamazreNI aura kSapakazreNI- donoM guNasthAnoMmeM hotA hai / kSAyopazamika bhAvase sahita hai| samasta pUrvoke jJAtA munike yaha dhyAna antarmuhUrta taka rahatA hai tathA donoM zreNiyoMke vazase yaha svarga aura mokSa rUpa phalako denevAlA hai| bhAvArtha--upazama zreNImeM honevAlA zukladhyAna svargakA kAraNa hai aura kSapakazreNImeM honevAlA mokSakA kAraNa hai / / 63-64 / / jisameM vIcAra-arthAdike saMkramaNase rahita honeke kAraNa eka rUpameM hI vitarkakA upayoga hotA hai arthAt vitarkake artha evaM vyaMjana Adipara antarmuhUrta taka cittako gati sthira rahatI hai vaha ekatva vitarka vIcAra nAmakA dUsarA zukladhyAna hai // 65 / / yaha dhyAna eka hI aNu athavA paryAyako viSaya kara pravRtta hotA hai| moha Adi ghAtiyA karmoMkA ghAta karanevAlA hai, pUrva dhArIke hotA hai aura isa dhyAnake prabhAvase dhyAna karanevAlA kuzala muni jJAna, darzana, samyaktva, vIrya aura cAritra Adi kSAyika bhAvoMse suzobhita hone lagatA hai| aba vaha tIrthaMkara athavA sAmAnya kevalI ho jAtA hai| vaha sabake dvArA pUjya evaM sevanIya ho jAtA hai aura tIna lokoMkA paramezvara ho utkRSTa rUpase dezona koTivarSa pUrva taka vihAra karatA rahatA hai // 66-68|| jaba una kevalI bhagavAnkI Ayu antarmuhUrtakI zeSa raha jAtI hai tathA Ayuke barAbara hI vedanIya Adi tIna aghAtiyA karmoko sthiti avaziSTa rahatI hai taba ve samasta vacana yoga, manoyoga aura sthUla kAya yogako chor3akara svabhAvase hI sAmAnya zuklakI apekSA tIsare aura vizeSa-paramazaklakI apekSA prathama sakSma kriyA pratipAti nAmaka dhyAnako prApta karane yogya hote haiM // 69-71 / / jaba una kevalI bhagavAnkI sthiti antarmuhUrtako ho aura zeSa tIna aghAtiyA karmokI sthiti adhika ho taba ve svabhAvavaza apane-Apa cAra samayoM dvArA AtmapradezoMko phailAkara daNDa, kapATa, pratara aura loka pUraNa kara tathA utane ho samayoMmeM unheM saMkucita kara saba karmoMko sthiti eka barAbara kara lete haiM / isa kriyAke 1. viSamIkRtya m.| 2. -ghAtapAtIdaM m.| 3. sthitaH m.| 4. mahAsaMvarasaMgate ma. /
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaTpaJcAzaH sargaH 641 zaktasya zAtane zeSakarmaNAM paripAcane / daNDaM cApi kapATaM ca prataraM lokapUraNam // 7 // caturbhiH samayaiH kRtvA svapradezavisarpaNAt / tAvadbhireva saMhRtya kRtakarmasamasthitiH // 75 // pUrvakAyapramANaH san bhUtvA niSThApayamidam / prathamaM zuklamadhyAste dvitIyaM paramaM punaH // 7 // svapradezaparispandayogaprANAdikarmaNAm / samucchinnatayoktaM tatsamucchinnakriyAkhyayA // 7 // sarvabandhAstravANAM hi nirodhastatra yatnataH / ayogasya yathAkhyAtacAritraM mokSasAdhanam // 78 // ayogakevaLI hyAramA pradhvastAkhilakarmakaH / jAtyahemavadudbhUtacetanAzaktimAsvaraH // 7 // siddhayannihaiva saMsiddhasvordhvavrajyAsvabhAvataH / pUrvaprayogAsaMgasvabandhacchedasvahetutaH / / 80 // agneH zikhAvadAviddhacakrAlAmbuvaduspatan / eraNDabIjabaccoddharva lokaM samayato vrajet // 8 // dharmAstikAyAmAvAnna lokAntamatigacchati / dhAmni saMtiSThate'to'gre so'nantasukhasaMtatiH // 8 // caturvarge hi dehibhyo mokSo'tizayato hitaH / sa coktAdeva saddhyAnAtsvakarmakSayalakSaNaH // 83 // karmaprakRsyabhAvo hi mokSo'nantasukhAvahaH / sa yasnAyatnasAdhyatvAdvidhA mavati dehinaH // 8 // caramottamadehasya prAgasatvAdayasnataH / gasyantarAyuSAmeSAmabhAvo bhavatItaraH // 45 // ucyate tu guNasthAnAtsamyagdRSTerasaMyatAt / samArabhyApramattAnte kacidevAtra mAnuSaH // 8 // samaya unakA upayoga vizeSa apane-ApameM hotA hai, ve viziSTa karaNa arthAt bhAvakA avalambana karate haiM, sAmAyika bhAvase yukta hote haiM, mahAsaMvarase sahita hote haiM-navIna kA~kA Asrava prAyaH banda kara dete haiM aura sattAmeM sthita karmoMke naSTa karane tathA udayAvalImeM lAnemeM samartha rahate haiN| yaha saba karaneke bAda jaba ve punaH pUrva zarIra pramANa ho jAte haiM taba prathama parama zukladhyAnako pUrNa kara dvitIya paramazukladhyAnako prApta hote haiM / / 72-76 / / AtmapradezoMke.parispandarUpa yoga tathA kAyabala Adi prANoMke samucchinna-naSTa ho jAnese yaha dhyAna samucchinnakriya nAmase kahA gayA hai / / 77 // isa dhyAnake samaya yatnapUrvaka samasta karmoke bandha aura AsravoMkA nirodha ho cukatA hai| dhyAtA ayoga-yogarahita ho jAtA hai aura usake mokSakA sAkSAt kAraNa parama yathAkhyAtacAritra prakaTa ho jAtA hai // 78 // vaha ayogakevalI AtmA, samasta karmoko naSTa kara solahavAnIke svarNake samAna prakaTa huI cetanAzaktise dedIpyamAna ho uThatA hai / / 72 / / isI samaya vaha siddha hotA huA anAdi siddha UdhvaMgamana svabhAva, pUrva prayoga, asaMgatva aura bandhaccheda rUpa hetuoMse agnizikhA, AviddhakulAlacakra, vyapagatalepAlAbu aura eraNDabIjake samAna Uparako jAtA huA eka samaya mAtrameM Urdhvalokake antameM pahuMca jAtA hai / / 80-81 // dharmAstikAyakA abhAva honese siddhAtmA lokAntako ullaMghana kara Age nahIM jaataa| vaha uso sthAnapara ananta sukhakA upabhoga karatA huA virAjamAna ho jAtA hai / / 8 / / cAroM vargoM meM prANiyoMke lie mokSa hI atizaya hitakArI hai, apane samasta karmokA kSaya ho jAnA mokSakA lakSaNa hai aura aisA mokSa Upara kahe hue samIcIna dhyAnase ho prApta hotA hai / / 83 / / karmaprakRtiyoMkA abhAva ho jAnA hI ananta sukhakA denevAlA mokSa hai / vaha karma prakRtiyoMkA abhAva yatnasAdhya tathA ayatnasAdhyako apekSA do prakArakA hai| caramazarorI jIvaka bhujyamAna Ayuko chor3akara anya AyuokA jo abhAva hai vaha ayatnasAdhya abhAva hai kyoMki inakI sattA pahalese AtI nahIM hai aura caramazarIrIke navIna bandha hotA nahIM hai| aba yatnasAdhya prakRtiyoMkA abhAva kisa taraha hotA hai yaha kahate haiM / / 84-85 // asaMyata samyagdRSTi guNasthAnase lekara apramatta saMyata nAmaka sAtaveM guNasthAna taka kisI guNasthAnameM kama1. so'yoga m.| 2. gatibhramaiH m.| 3. 'pUrvaprayogAdasaMgatvAdbandhacchedAttathAgatipariNAmAcca' / ta. sU. / 'AviddhakulAlacakravadavyapagatalepAlAbuvaderaNDabIjavadagnizikhAvacca' ||t. sU. / 4. saddhyAtAt m.| 5. -rasaMyatAna m.| 6. samArabhya pravartante k.| 7. kvacidekatra m.|
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe mohasya prakRtIH sapta kSapayitvA vizuddhadhIH / samyagdarzana markAbhaM kSAyikaM pratipadyate // 87 // AroDhA kSapakazreNImapramattaH prakRtya saH / athApravRttakaraNamapUrvakaraNatvakRt // 88 // apUrvakaraNo bhUtvA sa pApaprakRtisthitim / tanUkRtyAnubhAgaM cAnivRttikaraNAptitaH // 89 // anivRtti guNasthAne kSapakavyapadezabhAk / zukladhyAnAna lAkrAntakarmaprakRtikakSakaH // 90 // sannidrAnidrApracalApracalA styAnagRddhibhiH / durgatI sAnupUrvI ke pUrvAM jAticatuSTayIm // 91 // satyAvarA yodyotasUkSmasAdhAraNAbhidhAH / sahaiva kSapayatyetAH SoDaza prakRtIH kRtI // 92 // 'atraivAtaH paraM sthAnaM kaSAyASTakamasyati / tato napuMsakaM vedaM strIvedaM ca tataH param // 93 // * vede nokarANAM SaTkaM prakSipya vai saha / nirasyAkSipya puMvedaM krodhasaMjvalanAne ||14|| mAnasaMjvalate taM ca mAyAsaMjvalane tvamum / lobhasaMjvalane khenaM nikSipya dahati kramAt // 95 // lobhasaMjvalanaM sUkSmaM kRtvA sUkSmakaSAyagaH / lobhasaMjvalanasyAntamante kRtvA vimohakam // 96 // bhUtvA kSINakaSAyasyopAntimeM samaye'syati / nidrAM ca pracalAmantye jJAnAvRtyantarAyayoH // 97 // pratyekaM prakRtIH paJca catasro darzanAvRteH / dagdhvaikatvavitarkAgneH sayogaH kevalI bhavet // 98 // saddheyaM cApyasadvedyaM nAmadevagatizrutiH / audArikazarIrAdinAmnA paJcatayaM tathA // 99 // saMghAtapaJcakaM cApi punarbandhakapaJcakam / vaikriyaudArikAhArakAyAGgopAGgakatrikam // 100 // saMsthAnanAmaSaTkaM ca SaTsaMhanananAma ca / varNapaJcakanAmApi rasapaJcakanAma ca // 101 // 642 bhUmikA manuSya mohanIya karmakI sAta prakRtiyoM kA kSaya kara vizuddha buddhikA dhAraka hotA huA sUryake samAna kSAyika samyagdarzanako prApta hotA hai / / 86-87 / / tadanantara sAtizaya apramattaguNasthAnavartI manuSya kSapaka zreNImeM car3hakara athApravRttakaraNa ( adhaHpravRttakaraNa ) ko karake usake bAda apUrvakaraNako karatA hai ||88|| phira apUrvakaraNa guNasthAnavartI hokara pApaprakRtiyoMko sthiti tathA anubhAgako kSINa karatA huA anivRttikaraNako prApta hotA hai || 85 // tadanantara anivRttikaraNa nAmaka navama guNasthAnameM kSapaka saMjJAko prApta hotA huA karmaprakRtirUpa vanako zukladhyAnarUpI ase AkrAnta karatA hai ||10|| phira sattAmeM sthita nidrAnidrA, pracalApracalA, styAnagRddhi, narakagati, naraka gatyAnupUrvI, tiyaMcagati, tiyaMcagatyAnupUrvI, ekendriyAdi cAra jAtiyA~, sthAvara, Atapa, udyota, sUkSma aura sAdhAraNa ina solaha prakRtiyoMkA eka sAtha kSaya karatA hai / / 91-92 // isI guNasthAna meM solaha prakRtiyoMke kSayake bAda apratyAkhyAnAvaraNa aura pratyAkhyAnAvaraNa nAmaka ATha kaSAyoM ko naSTa karatA hai| phira napuMsakaveda aura strIvedako naSTa kara hAsyAdi chaha nokapAyoMko puMvedameM DAlakara eka sAtha naSTa karatA hai / phira puMvedako saMjvalana krodharUpI agni meM, saMjvalana krodhako saMjvalana mAnameM, saMjvalana mAnako saMjvalana mAyA meM aura saMjvalana mAyAko saMjvalana lobhameM DAlakara kramase dagdha karatA hai // 93-95 // phira saMjvalana lobhako aura bhI sUkSma kara sUkSmasAmparAya nAmaka dazama guNasthAna meM pahu~catA hai| isake anta meM saMjvalana lobhakA anta kara mohakarmakA bilakula abhAva kara cukatA hai ||16|| phira kSINakaSAyaguNasthAnavartI hokara ekatvavitarka nAmaka zukladhyAnarUpI agnise isake upAntya samaya meM nidrA aura pracalAko tathA anta samaya meM jJAnAvaraNa aura antarAyako pA~ca-pA~ca aura darzanAvaraNako cAra prakRtiyoM ko jalAkara sayogakevalI hotA hai // 97-98 / / tadanantara sayogakevalI guNasthAnako ullaMgha kara jaba AgAmI guNasthAnako prApta hotA hai taba ayogakevalI hokara ahaMnta avasthAke upAntya samaya meM sAtAvedanIya aura asAtAvedanIyameMse koI eka devagati, audArika zarIrako Adi lekara pAMca zarIra, pAMca saMghAta, pA~ca bandhana, 1. atraivAntaH paraM ma / 2. puMvedaka / 3. vitarkAgniH ma /
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaTpaJcAzaH sargaH aSTadhA sparzanAmApi gandhanAma punardvidhA / tatprAyogyAnupUrvI ca nAmadevagateH punaH // 102 / / nAmAgurulaghRcchvAsaparadhAtopaghAtakam / prazastAzastabhedasthaM vihAyogati nAma ca // 103 // pratyekakAyAparyAptasthirAsthirazubhAzumam / tathA durbhaganAmApi punaH susvaradusvaram // 104 // anAdeyAyazaHkIrtinAma nirmANanAma ca / prakRtIsaptatiM nocairgotreNa supiNDitAH // 105 // sayogakevalisthAnamatItya padamAsthitaH / ayogakevalI hanti svopAntyasamaye'haMtaH / / 106 / / vedyamekaM manuSyAyumanuSyagatireva ca / tatprAyogyAnupUrvI ca jAtiH paJcendriyAmidhA // 10 // trasabAdaraparyAptasumagAdeyasaMjJikA / uccairgotraM yazaHkIrtistattIrthakSaranAma ca // 10 // etAstrayodaza khyAtAH prakRtIH prakRtisthiraH / ayogakevalI hanti carame samaye tataH // 109|| sahasvoccAraNAvRttIH paJca sthitvA svakAlataH / siddhiH sAdiranantA syAdanantaguNasannidhiH // 11 // dharmyadhyAnaprakAraM sa dhyAyannemiryathocitam / SaTpaJcAzadahorAtrakAlaM sutapasAnayat // 111 // audArika, vaikriyika aura AhAraka ye tIna aMgopAMga, chaha saMsthAna, chaha saMhanana, pAMca varNa, pAMca rasa, ATha sparza, do gandha, devagatyAnupUrvI, agurulaghu, ucchvAsa, paraghAta, upaghAta, prazasta aura aprazastake bhedase do prakArako vihAyogati, pratyeka zarIra, aparyApta, sthira, asthira, zubha, azubha, dubhaMga, susvara, duHsvara, anAdeya, ayazaHkoti, nirmANa aura nIca gotra ina bahattara prakRtiyoMko naSTa karatA hai / / 99-106 / / phira anta samayameM sAtAvedanIya, asAtAvedanIyameM se eka, manuSya Ayu, manuSyagati, manuSyagatyAnupUrvI, paMcendriya jAti, trasa, bAdara, paryApta, subhaga, Adeya, uccagotra, yazaskIrti aura tIrthaMkara ina teraha prakRtiyoMko naSTa karatA hai| ayogakevalI guNasthAnameM yaha jIva pradezaparispandakA abhAva ho jAneke kAraNa svabhAvase sthira rahatA hai // 107-109 / / a i u R lu ina pAMca laghu akSaroMke uccAraNameM jitanA kAla lagatA hai utane kAla taka caudahaveM guNasthAnameM rahakara yaha jIva siddha ho jAtA hai| jIvako yaha siddhi sAdi tathA ananta hai aura ananta guNoMke sannidhAnase yukta hai / / 110 // bhagavAn neminAthane dharmyadhyAnake pUrvokta dasa bhedokA yathAyogya dhyAna karate hue, chadmastha 1. karmAbhAvo dvividhaH-yatnasAdhyo'yatnasAdhyazceti / tatra caramadehasya nArakatiryagdevAyuSAmabhAvo na yatnasAdhyaH asattvAt / yatnasAdhya ita Urdhvamucyate-asaMyatasamyagdRSTayAdiSu caturSa guNasthAneSu kasmizcitsaptaprakRtiprakSayaH kriyate / nidrAnidrApracalApracalAstyAnaguddhinarakagatitiryaggatyekadvitricaturindriyajAtinarakagatitiryaggatiprAyogyAnupUAtapodyotasthAvarasUkSmasAdhAraNasaMjJikAnAM SoDazAnAM karmaprakRtInAmanivRttibAdarasAmparAyasthAne yugapatkSayaH kriyate / napuMsakavedaH strIvedazca tatraiva kSayamupayAti / nokaSAyaSaTakaM ca sahakenaiva prahAreNa vinipAtayati / tataH puMvedasaMjvalanakrodhamAnamAyAH krameNa tatraivAtyantikaM dhvaMsamAskandanti / lobhasaMjvalanaH sUkSmasAmparAyAnte yAtyamtam / nidrApracale kSINakaSAyavItarAgacchadmasthasyopAntyasamaye pralayamupavrajataH / paJcAnAM jJAnAvaraNAnAM caturNA darzanAvaraNAnAM paJcAnAmantarAyANAM ca tasyaivAntyasamaye prakSayo bhavati / anyataravedanIyadevagatyaudArikavaikriyikAhArakartajasakAmaNazarIrasaMsthAnaSaTkodArikavaikriyikAhArakazarIrAGgopAGgaSaTsaMhananapaJcaprazastavarNapaJcAprazastavarNagandhadvayapaJcaprazastarasapaJcAprazastarasasparzASTakadevagatiprAyogyAnupUrdhyA gurulaghUpadhAtaparadhAtocchvAsaprazastAprazastavihAyogatyaparyAptakapratyekazarIrasthirAsthirazubhAzubhadurbhagasusvaraduHsvarAnAdeyAyazaH - kItinirmANanAma nIcairgotrAkhyA dvAsaptatiprakRtayo'yogakevalinamapAntyasamaye vinAzamupayAnti / anyataravedanIyamanuSyAyurmanuSyagatipaJcendriyajAtimanuSyagatiprAyogyAnupUyaMtrasabAdaraparyAptakasubhagAdeyayazaHkotitIrthaGkaranAmoccargotrasaMjJikAnAM trayodazAnAM prakRtInAmayogakevalinazcaramasamaye vicchedo bhavati / / -sarvArthasiddhi ma. 10, sUtra. 2
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ 644 harivaMzapurANe pUrvAhne'zvayujasyAtaH zuklapratipadi prabhuH / zukladhyAnAgninA dagdhvA caturghAtimahAvanam / / 112 / / anantakevalajJAnadarzanAdicatuSTayam / trailokyendrAsanAkampi saMprApatparadurlabham // 113 // sragdharAvRttam ghaNTArAvorusiMhasphuTapaTaharavodArazasvanaistAM jainI kaivalyalabdhi sakalasuragaNA drAgviditvA yathAsvam / indrAH siMhAsanoccairmukuTavicalanaiH svAn prayujyAvadhIn svaiH prAptAnIkaiH sahAyuH kSumitasaliladhivAtavidbhistrilokyAH / / 11 / / ApUvAryavegairgananajalanidhiM vAhanAnA smuuhai| saptAnIkairanekaistridazapatigaNastaM parItya prapede / proccairmUrdhAvalepa giripatimadhipasnAnakalyANamAtraM bhUyaH kalyANakaNThe guNabharaNaguNAdUrjayantaM jayantam / / 115 / / mandArAdi dumANAM suramitakakumA puSpavRSTayA surANAM divyastrIgItamurchanmukharitabhuvanairdundubhInAM ninAdaiH / bhetrA lokasya zokaM phalakusumabhRtAzokazAkhAbhRtA ca ___ zvetacchatraprayeNa tribhuvanavibhutAcihvabhUtorubhUmnA // 116 / / haMsAlIpAtalIlaidha likhacalaizcAmarANAM sahasraH bhAbhirmAmaNDalena pratihatavikasadbhAnumAmaNDalena / avasthAke chappana dina samIcIna tapazcaraNake dvArA vyatIta kiye / / 111 / / tadanantara Azvina zukla pratipadAke dina prAtaHkAlake samaya bhagavAnane zakladhyAnarUpI agnike dvArA cAra ghAtiyArUpI mahAvanako jalAkara tIna lokake indroMke Asana kaMpA denevAle evaM anya janadurlabha, kevalajJAna, kevaladarzana Adi anantacatuSTaya prApta kiye // 112-113 // ghaNTAoMke zabda, vizAla siMhanAda, dundubhiyoMke spaSTa zabda aura zaMkhoMkI bhArI AvAjase samasta devoMne zIghra hI nizcaya kara liyA ki jinendra bhagavAnko kevalajJAna prApta ho gayA hai tathA indroMne bhI siMhAsana aura unnata mukuToMke kampita honese apane-apane avadhijJAnakA prayoga kara ukta bAtakA jJAna kara liyaa| tadanantara tInoM lokoMke indra, samudroMke samUhako kSabhita karanevAlI apanI-apanI senAoMke sAtha giranAra parvatakI ora cala par3e // 114 // usa samaya indroMne avArya vegase yukta vAhanoMke samUha aura sAta prakArakI aneka senAoMse AkAzarUpI samudrako vyApta kara diyA aura Akara giranAra parvatako tIna pradakSiNAeM diiN| usa samaya vaha parvata, UMce zikharakA abhimAna dhAraNa karanevAle girirAja-sumeru parvatako bhI jIta rahA thA kyoMki sumeru parvatapara to bhagavAnkA mAtra janmakalyANaka sambandhI abhiSeka huA thA aura giranAra parvatapara dIkSAkalyANakake bAda punaH jJAnakalyANaka honese aneka guNa prakaTa hue the // 115 / / devaloga, dizAoMko sugandhita karanevAle mandAra Adi vRkSoMke phUloMkI varSA karane lge| devAMganAoMke sundara saMgItase mizrita dundubhiyoMke zabda saMsArako mukharita karane lge| logoMke zokako naSTa karanevAlA phala aura phUloMse yukta azoka vRkSa prakaTa ho gyaa| tIna lokakI vibhutAke cihnasvarUpa zveta chatratraya sirapara phirane lge| haMsAvalIke pAtake samAna suzobhita evaM parvatako bhUmiko sapheda karanevAle hajAroM camara Dhalane lge| apanI kAntise dedIpyamAna sUryako prabhAke samUhako parAjita karanevAlA bhAmaNDala prakaTa ho gyaa| nAnA ratnasamUhakI kiraNoMse 1. -vadbhiH ma. / 2. -ranIkaiH ma. /
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ 645 SaTpanAzaH sargaH nAnAratnaugharocirjanitasuradhanurhemasiMhAsanena bhASAbhedasphuransyA sphuraNavirahitasvAdharodbhASayA ca // 17 // . aSTAmiH prAtihAyaratizamitaparaiH svaivizeSairazeSaiH karmApAyasvamAvatridivapatimavaistaizcatustriMzatA ca / trailokyoddhAraNAya prakRtitaratirneminAtho jagatyA dvAviMzo hArivaMzo guNagaNadinakRtIrthakRtprAdurAsIt // 11 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryasya kRtI bhagavanneminAtha kevalajJAnavarNano nAma SaTapaJcAzaH sargaH // 56 // indradhanuSako utpanna karanevAlA svarNa-siMhAsana AvirbhUta ho gayA aura nAnA bhASAoMke bhedase yukta evaM oThoMke sphuraNase rahita divyadhvani khirane lgii| isa prakAra pUrvokta ATha prAtihAryoM, dUsaroMko atyanta zAnta karanevAlI apanI samasta vizeSatAoM aura kevalajJAna-sambandhI, janmasambandhI tathA devakRta cauMtIsa atizayoMse vibhUSita, tIna lokake uddhArake lie svAbhAvika dhairyake dhAraka aura aneka guNoMke samUhako prakaTa karaneke lie sUryake samAna, harivaMzake ziromaNi bAIsaveM tIrthaMkara neminAtha bhagavAn pRthivIpara prakaTa hue // 116-118 // isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM bhagavAn neminAthake kevalajJAnakI utpattikA varNana karanevAlA chappanavA~ sarga samApta huA // 56 // 1. prkRt-m.| 2. harivaMze bhavo haarivNshH| 3. guNaguNabRhattAt ma., gh.| jinaguNaguNabhRtta-ka.
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptapazcAzaH sargaH samavAdi samApAdi zaraNaM zaraNaM kSaNAt / trijagatprANinAM devaH pAkazAsanazAsanAt // 1 // sarvo dvAravatIloko yadubhojakulAmbudhiH / Aruroha niriM bhUtyA rAmakezavapUrvakaH // 3 // avalokya jinendrasya zaraNa samavAkim / bahirantaHparaM prAradvismayaM janasAgaraH // 3 // yAdRzI samavasthAnabhUmistIrthakatAmiha / tAdRzI zrotRlokasya samAsena nigadyate // 4 // bhUmeH svabhAvabhUtAyA divyArasnipramocchitiH / bhUmistAvatsamucchAyA kalpabhUmiruparyataH // 5 // svargazriyaM zriyA jetrI caturasrA sukhapradA / saikAnadvAdazAdyAtmayojanAM kAladezataH // 6 // uccairgandhakuTIdezakarNikA padmamUrtivat' / mAti bhUmiraso bAhya bhUzrIpatraparamparA // 7 // indranIlamayI bhUmirbAhyAdarzatalopamA / bhUyasAmapi bhUyastvaM vizatAM vidadhAti yA // 6 // dUrAdindrAdayo yasyAM mAnayanti namasyayA / mAnArhAstrijagannAthaM sAbhUrmAnAGgaNAmidhA // 9 // mahAdikSu catasro'syA gvyuutidvyvistRtaaH| vIthyastanmadhyagAnIyurmAnapIThAnpuraH pramAn // 10 // svotsedhatriguNAtmIyavistarANyuktivistaraiH / sauvarNaratnamUrtIni mAnyante nRsurAsuraiH // 11 // nRsurAmAnavastambhAnAsthAyArcanti yatra bhUH / sA tvAsthAnAGgaNAbhikhyA jvalallauhitaratnabhA // 12 // madhye vIthi catasro'tra tribhaGgA haimapIThikAH / bhAntyurodvayasocchAyAH vRttAH krozArdhavistRtAH // 13 // athAnantara devoMne indrakI AjJAse kSaNa-bhara meM tIna jagatake jIvoMke lie zaraNabhata samavazaraNakI racanA kara dI // 1 // baladeva aura kRSNako Adi le yAdava aura bhojavaMzake sAgarasvarUpa samasta dvArikA nivAsI bar3e vaibhavake sAtha girinAra parvatapara car3he aura bhItara-bAhara jinendra bhagavAnakA samavazaraNa dekhakara vaha janatAkA apAra sAgara parama Azcaryako prApta huA // 2-3 / / tIrthaMkaroMkI samavasaraNa bhUmi jaisI hotI hai usakA yahA~ saMkSepase zrotAoMke lie varNana kiyA jAtA hai // 4 // samavasaraNako divya bhUmi svAbhAvika bhUmise eka hAtha UMcI rahatI hai aura usase eka hAtha Upara kalpabhUmi hotI hai ||5|| yaha bhUmi apanI zobhAse svargalakSmIko jItanevAlI. caukora, sukhadAyI aura dezakAlake anusAra bAraha yojanase lekara eka yojana taka vistAravAlI hotI hai| bhAvArtha-samavasaraNa bhUmikA utkRSTa vistAra bAraha yojana aura kamase-kama vistAra eka yojana pramANa hotA hai / / 6 / / yaha bhUmi kamalake AkArako hotI hai isameM gandhakuTo to kaNikAke samAna U~cI uThI hotI hai aura bAhya bhUmi kamaladalake samAna vistRta hai / / 7 / / yaha indranIlamaNise nirmita hotI hai, isakA bAhya bhAga darpaNatalake samAna nirmala hotA hai aura praveza karanevAle bahutase jIvoMko eka sAtha sthAna denevAlI rahatI hai |8|| jisameM mAnake yogya indra Adi deva trilokInAtha-bhagavAnkI dUrase hI pUjA karate haiM vaha mAnAMgaNa nAmakI bhUmi hai // 9|| isa bhUmiko cAroM mahAdizAoMmeM do-do koza vistRta cAra mahAvIthiyA~ haiN| ye vIthiyAM apane madhya meM sthita cAra mAnastambhoMke pITha dhAraNa karatI haiM // 10 // ye pITha apanI UMcAIse tigune caur3e evaM suvarNa aura ratnamayI mUrtiyoMke dhAraka hote haiM tathA manuSya, sura, asura sabhI Akara inheM namaskAra karate haiM / / 11 / / jahAM sthita hokara manuSya aura deva, mAnastambhoMkI pUjA karate haiM vaha AsthAnAMgaNA nAmakI bhUmi dedIpyamAna lAla maNiyoMko kAntiko dhAraNa karatI hai / / 12 / / vIthiyoMke madhyameM tIna kaTanIdAra cAra suvarNamayI pIThikAe~ haiM jo chAtI barAbara UMcI haiM aura AdhA koza caur3I . 1. padmarUpavat ka. / 2. vAdya bhU ma., bAhyAbhU ka. / 3. puraH pramAH ka., kha., ga., ma. / 4. madhye vApi ma. /
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptapaJcAzaH sargaH 647 cAponapIThikAvyAsA yojanAmyadhikocchyAH / zumbhitA mAnavastambhAzcatvAraH pIThikAsvadhi // 11 // dviSaDyojanadRzyAste pAlikAsyAmbujasthitAH : vajrasphaTikaveDyaMmUlamadhyApravigrahAH // 15 // dvisahasrAzrayo nAnAranarazmivimizritAH / caturdisUrdhvasiddhArcAH ratna bhUtorupAlikAH // 16 // pAlikAmukhapamasthatapanIyasphuradghaTAH / ghaTAsyAbaddhaphalakAH zrImAmAmiSavazriyaH // 17 // zrIcUlAratnamAcakamAsyarvizatiyojanAH / sAbhimAnamanodevamAnavastaMbhanA vabhuH // 18 // tataH sarAMsi catvAri zummadammojamAMjyalam / haMsasArasaMcakrAhvArAvaramyakakupsvalam // 19 // ato vajramayo vapro vakSodano ghanadyutiH / dviguNIbhUtavistAraH parIyAya samantataH // 20 // parItya parikhAto'sthAjjalapramamaNikSita: / jAnudanAmbugambhIrA kRSNasATIva bhUstriyAH // 21 // hemAmbhojararajaHpuJjapiJcarI mAvitAmmasi / svacchAyAM diGmukhAnyasyAM sAGgarAgANi cAtyabhAn // 22 // vallIvanamato'pyantaH parItya sthitamityamAt / kusumAmoditA zAntaM zakuntAlikulAkulam // 23 // prAkAro'ntaH parIyAya kanaskanakamAsvaraH / vijayAdibRhadraupyacaturgopuramaNDitaH // 24 // tatra dauvArikA bhaumAH kaTakAdivibhUSaNAH / prabhAvotsAritAyogyA mudrodbhutapANayaH // 25 // haiM // 13 / / una pIThikAoMpara cAra mAnastambha suzobhita haiM jo pIThikAoMkI caur3AIse eka dhanuSa kama caur3e haiM aura eka yojanase kucha adhika UMce haiM // 14 // ve mAnastambha bAraha yojanakI dUrIse dikhAI dete haiN| pAlikAke agrabhAgapara jo kamala haiM unhIMpara sthita haiM, unakA mUlabhAga hIrAkA, madhyabhAga sphaTikakA aura agrabhAga vaiDUryamaNikA banA huA hai / / 15 / / hara eka mAnastambha do-do hajAra koNoMse sahita haiM-do-do hajAra pahalake haiM, nAnA ratnoMkI kiraNoMse mile hue haiM, unakI cAroM dizAoMmeM Upara siddhoMkI pratimAeM virAjamAna haiM tathA unakI ratnamayI bar3I-bar3I pAlikAe~ haiM / / 16 / / pAlikAoMke agrabhAgapara jo kamala haiM unapara suvarNake dedIpyamAna ghaTa haiM, una ghaToMke agrabhAgase lagI huI sIr3hiyAM haiM, tathA una sIr3hiyoMpara lakSmIdevIke abhiSekakI zobhA dikhalAyI gayI hai // 17 // ve mAnastambha lakSmIdevIke cUr3Aratnake samAna apanI kAntike samUhase bIsa yojana takakA kSetra prakAzamAna karate rahate haiM tathA jinakA mana ahaMkArase yukta hai aise deva aura manuSyoMko vahIM roka denevAle haiM ||18|| una mAnastambhoMkI cAroM dizAe~ haMsa, sArasa aura cakavoMke zabdoMse atyanta sundara haiM tathA unameM khile hue kamaloMse yukta cAra sarovara haiM // 19 // sarovaroMke Age eka vaz2amaya koTa hai jo chAtI barAbara UMcA hai, atyanta kAntise yukta hai, UMcAIse dUnA caur3A hai aura cAroM orase ghere hue haiM // 20 // isa koTako cAroM orase gherakara eka parikhA sthita hai jisakI bhUmi jalake samAna kAntivAle maNiyoMse nirmita hai, usameM ghuTanoM pramANa gaharA pAnI bharA hai tathA vaha pRthivIrUpI strIkI nIlI sAr3Ike samAna jAna par3atI hai // 21 // vaha parikhA atyanta svaccha hai tathA usakA jala svarNamaya kamaloMkI parAgake samUhase pIlA-pIlA ho rahA hai ataeva usameM pratibimbita dizArUpa striyoMke mukha aMgarAgase sahitake samAna jAna par3ate haiM // 22 // usake Age cAroM orase gherakara sthita latAoMkA vana sazobhita hai jo phaloMke dvArA dizAoMke anta bhAgako sagandhita kara rahA hai tathA pakSiyoM aura bhramaroMke samUhase vyApta hai / / 23 / / usake Age dedIpyamAna suvarNake samAna camakIlA, evaM vijaya Adi cAMdoke bar3e-bar3e cAra gopuroMse suzobhita koTa, cAroM orase ghere hue haiM / / 24 / / una gopuroMpara vyantara jAtike deva dvArapAla haiM jo kaTaka Adi AbhUSaNoMse suzobhita haiM, apane prabhAvase ayogya 1. yojnaanydhiko-m.| 2. ratnabhUjoDhapAlikAH ng.| -'ratnabhUtonupAlikAH k.| 3. catvAraH m.| 4. -jyAla / 5. kakuracalaM ka., kha. / 6. sukhAyAM ka. / sukhayAM gha. / 7. kusumAmAditA sAntaM ma. /
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ 648 harivaMzapurANe maNitoraNapAdveSu gopurANAM sphuratviSAm / chatracAmarabhRGgArapUrvASTazatakAnyamAn // 26 // tagopurapuro mAnti prekSAzAlAstribhUmikAH / dvirvIithyaMtayonUsyadvAtriMzatsurakanyakAH // 27 // bhAtyazokavanaM prAcyA saptavarNavanaM svapAk / pratIcyAM campakavanamudIcyAmAmrasadvanam // 20 // sasiddhapratimo'zokaH saptaparNazca campakam / tathaivAmratarusteSAM vanAnAmadhipAH kramAt // 29 // trikoNAH maNDalAkArAzcaturasnAzca vApikAH / vaneSu rasneta vyantAzuddhasphaTikabhUmayaH // 30 // vizvAH satoraNAH lakSyAstIrthyAstUccairvarANDakaiH / maNDitAgAhamAneSvagAdhA dvikrozavistRtAH // 31 // nandA nandottarAnandAnandavatyaminandinI / nandaghoSetyamUrvApyaH SaDazokavanasthitAH // 12 // vijayAbhijayA jaitrI vaijayantyaparAjitAH / jayottareti SaDvApyaH saptaparNavanAzritAH // 33 // kumudA nalinI padmA puSkarA vikacopalA / kamalelyapi SaDvApyazcampakAkhyavane matAH // 34 // prabhAsA mAsvatI mAsA supramA bhaanumaalinii| svayaMprabheti SaDvApyaH sahakAravanoditAH // 35 // udayo vijayaH prItiH khyAtizceti kramoditaiH / phalaiH pUrvAdayo vApyaH pUjyante tatphalArthibhiH // 36 // tadvApIpuSpasaMdohaM yathoktaM prApya bhAktikAH / AstUpaM kramazobhyarcya vizanti kramakovidAH // 37 // antareNodayaM prIti cAbhitastribhuvo'dhvasu / mAnti nATakazAlAstA hATakojjvalamUrtayaH // 38 // adhyardhakrozavistArA dvAtriMzajyotiSAM striyaH / tadbhuvo rasnanirmANAH svacchasphaTikabhittayaH // 39 // vyaktiyoMko dUra haTAte rahate haiM tathA jinake hAtha mudgaroMse uddhata hote haiM // 25 // dedIpyamAna kAntise yukta una gopuroMke maNimaya toraNoMkI donoM ora chatra, camara tathA zRMgAra Adi aSTamaMgala dravya eka sau ATha-eka sau ATha saMkhyAmeM sadA suzobhita rahate haiM // 26 // una gopuroMke Age vIthiyoMkI donoM ora tIna-tIna khaNDakI do-do nATyazAlAe~ haiM jinameM battIsa-battIsa deva-kanyAeM nRtya karatI haiM / / 27 / / tadanantara pUrvadizAmeM azoka vana, dakSiNameM saptaparNa vana, pazcimameM campaka vana aura uttarameM Amravana suzobhita hai // 28 // ina cAroM vanoMmeM azoka vanakA azoka vakSa saptaparNa vanakA saptaparNa vRkSa, campaka vanakA campaka vRkSa aura AmravanakA AmravRkSa svAmI haiN| ye svAmI vRkSa siddhakI pratimAoMse sahita haiM arthAt inake nIce siddhoMkI pratimAeM virAjamAna rahatI haiM // 29|| una vanoMmeM tikonI, caukonI aura golAkAra aneka vApikAeM haiN| una vApikAoMke taTa ratnanirmita haiM tathA unakI bhUmi zuddha sphaTikase nirmita hai| ye sabhI vApikAeM toraNoMse yukta haiM, darzanIya haiM, sIr3hiyoMse yukta haiM, U~ce-UMce baraNDoMse suzobhita haiM, praveza karanemeM gaharI haiM aura do koza caur3I haiM // 30-31 / / nandA, nandottarA, AnandA, nandavatI, abhinandinI, aura nandaghoSA ye chaha vApikAe~ azoka vanameM sthita haiM // 32 // vijayA, abhijayA, jetrI, vaijayantI, aparAjitA aura jayottarA ye chaha vApikAe~ saptaparNa vanameM sthita haiM // 33 / / kumudA, nalinI, padmA, puSkarA, vizvotpalA aura kamalA ye chaha vApiyA~ campaka vanameM mAnI gayI haiM // 34 / / aura prabhAsA, bhAsvato, bhAsA, suprabhA, bhAnumAlinI aura svayaMprabhA ye chaha vApiyAM AmravanameM kahI gayI haiM / / 35 / / pUrva Adi dizAoMkI vApikAeM kramase udaya, vijaya, prIti aura khyAti nAmaka phala detI haiM tathA ina phaloMke icchuka manuSya ina nApikAoMkI pUjA karate haiM // 36 // kramake jAnanevAle bhaktajana una vApikAoMse yathokta phUloMkA samUha prApta kara stUpoM taka krama-kramase jinendra pratimAoMkI pUjA karate hue Age praveza karate haiM // 37 // udaya aura prItirUpa phalako denevAlI vApikAoMke bIcake mArgake donoM ora tIna khaNDako suvarNamaya dedIpyamAna battIsa nATyazAlAeM hai // 38|| ye nATyazAlAeM Der3ha koza caur3I haiM, 1. sasiddhapratimAzokaH ma. / 2. ratnatadyonA ma. / 3. vArANDakaiH ng.| aNDakaH haMsAdipakSibhiH Ga. Thi. /
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ 649 saptapaJcAzaH sargaH tAsu bhaktyA pranRtyanti dvAtriMzajjyotiSAM striyaH / hAvamAvavilAsALyA rasapuSTisapuSTayaH // 40 // sacaturgopurAto'pi paryeti vanavedikA / divyA vajramayI vIthIpArzvayordhvajapatayaH // 41 // tridaNDavistRtAzcitrAH pIThikAH pratibhaktigAH / yojanA|cchuitAstAsu vaMzA rasnAtmapUrvakAH // 42 // sadagrapAlikAnavaphalakAdhiSThitA dhvajAH / mahAnto daza cimrAH saskiGkiNIcitrapaTTakAH // 4 // zikhihaMsagarutmatvakasiMhamamakarAmbujaiH / vaSarUpeNa cakreNa samadhiSThitamUrtayaH // 4 // teSAmaSTazataM jAtivizazca catu:zatI / dhvajasaMkhyA mavedeSAM sAmAnyena samAsataH // 45 // sadvAtriMzatsahasrAH syurlakSAH paJcAzadaSTa ca / sAdhikA dhvajasaMkhyeyaM saikadikkA dvisaMguNA // 46 // SaTpaJcAzatsahasrANi lakSA SaTSaSTiraSTasu / dhvajakoTyazvatasraH syuzcaturdikSvapi sAdhikAH // 47 // prItikalyANamadhye syuramitaH paJcabhUmikAH / nRttazAlAH pranRtyanti yatra bhAvanayoSitaH // 48 // prAkAro'ntaH paroyAya dvitIyo hemanirmitaH / paJcabhUmikaratnazrIcaturgopurabhUSitaH // 49 // haTavATakapIThasthAH kambukaNThaguNojjyalAH / zAtakummamayAH kummAH sAmbhojAsyAH sahAmbhasaH // 50 // zomante tadvipAvaSu dvau dvau maGgaladarzanAH / vetradaNDadharA dvAsthAstavAHsu bhavanAdhipAH // 51 // purastAdgopurANAcanATakavezmanI / purastAtta tato haimau dvau dvau dhUpaghaTau sphuTau // 52 // caturdisiddharUpADhayaM dvihniH siddhArthapAdapam / kalpavRkSavanaM tatra vIthyanteSu yathAyatham // 53 // nAnA prakArake belabaToMse suzobhita haiM aura unakI bhamiyAM ratnoMkI banI haiM tathA unakI dovAleM svaccha sphaTikase nirmita haiM // 39 // unameM jyotiSI devoMkI battIsa-battIsa devAMganAe~ nRtya karatI haiM jo hAva, bhAva aura vilAsase yukta tathA zRMgAra Adi rasoMkI puSTise supuSTa hotI haiM // 40 // usake Age cAra gopuroMse yukta atyanta sundara vajramayI vanavedI hai jo pUrvokta vanoMko cAroM orase ghere hue hai| cAra gopuroMke Age cAra vIthiyA~ haiM aura unake donoM pasavAr3oMmeM dhvajAoMkI paMktiyAM phaharAtI rahatI haiM // 41 // pratyeka vibhAgameM una dhvajAoMkI pRthak-pRthak pIThikAeM haiM jo tIna dhanuSa caur3I haiM, citra-vicitra haiM tathA unapara AdhA yojana UMce ratnamayI bAMsa lage hue haiM // 42 // una bAMsoMke agrabhAgapara jo paTiyA lage haiM unameM daza prakArakI raMga-biraMgo, choTI-choTI ghaNTiyoM aura citrapaTTakoMse yukta bar3o dhvajAeM phaharAtI rahatI haiM // 43 / / ve dasa prakArako dhvajAe~ kramase mayUra, haMsa, garur3a, mAlA, siMha, hAthI, makara, kamala, baila aura cakrake cihnase cihnita hotI haiM // 44 // eka dizAmeM eka jAtikI dhvajAe~ eka sau ATha hotI haiM aura cAroM dizAoMkI milakara eka jAtiko cAra sau battIsa hotI haiN| yaha inakI sAmAnya rUpase saMkSepameM saMkhyA batalAyI hai // 45 // vizeSa rItise eka dizAmeM eka karor3a solaha lAkha cauMsaTha hajAra haiM aura cAroM dizAoMmeM cAra karor3a ar3asaTha lAkha chattIsa hajAra kucha adhika haiM // 46-47 // prIti aura kalyANarUpa phala denevAlI vApikAoMke bIcake mArgameM donoM ora pAMca khaNDakI nRtyazAlAe~ haiM jinameM bhavanavAsI devoMkI devAMganAe~ nRtya karatI haiM // 48 // nRtyazAlAoMke Age pAMca-pAMca khaNDake ratnamayI cAra gopuroMse vibhUSita svarNanirmita dUsarA koTa hai // 49 // gopuroMke donoM pasavAr3oMmeM dedIpyamAna suvarNake pIThoMpara sthita, zaMkhake samAna sundara kaNThoMmeM par3I mAlAoMse suzobhita mukhoMpara kamala dhAraNa karanevAle evaM jalase bhare svarNanirmita maMgalakalaza dodokI saMkhyA meM suzobhita haiN| isa dUsare koTake dvAroMpara bhavanavAsI devoMke indra dvArapAla haiM jo beMtakI char3I dhAraNa kiye hue paharA dete haiM // 50-51 // gopuroMke Age do-do nATyazAlAeM haiM aura unake Age svarNanirmita do-do dhUpaghaTa rakhe hue haiM // 52 // usase Age cAroM dizAoMmeM siddhoM 1. vilAsAdyA m.| 2. vanadevikA m.| 3. vRtta zAlA: ma. / 82
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe sacaturgoM purAto'ntarvedikA vanapAtataH / toraNAntaritAH sArvAH stUpA nava navAdhvasu // 54 // padmarAgamahAstUpaparyaMnteSu sabhAgRhAH / hemaratnamayAciMtrA munidevagaNocitAH // 55 // namaHsphaTikanirmANastataH sAlastRtIyakaH / catuzcizramahAratna saptabhUmikagopuraH // 56 // vijaya vizrutaM kIrtivimalodayavizvadhruk / vAsavIryaM varaM ceti pUrvAkhyA khyApitASTadhA // 57 // * baijayantaM zivaM jyeSThaM variSThAnavadhAraNam / yAmyamapratighaM ceti dakSiNAkhyASTadhA matAH // 58 // jayantAmitasAraM ca sudhAmAkSobhya suprabham / varuNaM varadaM ceti pazcimAkhyASTadhA smRtAH // 59 // aparAjitama cakhyamatulArthamamodhakam / udayaM cAkSayaM dodakkauberaM pUrNakAmakam // 60 // suratnAsanamadhyasthA draSTRNAM bhavadarzinaH / taddvAromayapArzveSu bhAnti maGgaladarpaNAH // 61 // yaiH pradhvastamahAdhvAntapramAvalaya bhAsvaraiH / bhAsvato bhAsamudbhUya bhAsante gopurANyalam // 62 // vijayAdipuradvAHsu dvAHsthAstiSThanti kalpajAH / yathAyathaM jvaladbhUSA jayakalyANakAriNaH // 63 // zAlAstrayo'pyamI tvekadvitrikrozocchrayonmitAH / mUlamadhyopariSyA saistadardhArdhasusaMmitAH // 64 // svarasnitrayahInoktapramANajagatItalAH / 'hastodvidvAkSaM vistIrNavyAmArdhakapizIrSakAH // 65 // tato'pyantarvaNaM nAnAtaruvallIgRhAkulam / maJcapreGkhAgiriprekSAgRha koTivirAjitam // 66 // vedikAbaddhavIthISu kalyANAdijayAjiram / kadalyaH kadalIkalpAH prakAzante'ntarasthitAH // 67 // 650 kI pratimAoMse yukta, do-do siddhArthaM vRkSoMse sahita kalpavRkSoMkA vana vIthiyoMke anta meM yathArIti sthita haiM || 53 // tadanantara cAra gopuroMse sahita, vanakI rakSA karanevAlI antarvedikA hai aura mArgoM meM toraNoMse yukta, sabakA bhalA karanevAle nau-no stUpa haiM // 54 // ve stUpa padmarAga maNiyoMse nirmita hote haiM tathA unake samIpa svarNa aura ratnoMke bane, muniyoM aura devoMke yogya nAnA prakArake sabhAgRha rahate haiM || 55 || sabhAgRhoMke Age AkAzasphaTika maNise banA, nAnA prakArake mahAratnoMse nirmita sAta khaNDavAle cAra gopuroMse suzobhita tIsarA koTa hai // 56 // isa koTake pUrvaM dvArake vijaya, vizruta, kIrti, vimala, udaya, vizvadhuk, vAsavIryaM aura vara ye ATha nAma prasiddha haiM ||17|| dakSiNa dvArake vaijayanta, ziva, jyeSTha, variSTha, anagha, dhAraNa, yAmya aura apratigha ye ATha nAma kahe gaye haiM ||58 || pazcima dvArake jayanta, amitasAra, sudhAma, akSobhya, suprabha, varuNa aura varada ye ATha nAma smaraNa kiye gaye haiM ||59 // aura uttara dvArake aparAjita, artha, atulArtha, udaka, amoghaka, udaya, akSaya aura pUrNakAmaka ye ATha nAma haiM ||60|| una dvAroMke pasavAr3oMmeM uttama ratnamaya AsanoMke madhya meM sthita maMgalarUpa darpaNa suzobhita haiM jo dekhanevAloMke pUrvaM bhava dikhalAte haiM ||61 // ye darpaNa gAr3ha andhakArako naSTa karanevAle kAntike samUha se sadA dedIpyamAna rahate haiM aura unase gopura sUryako prabhAko tiraskRta kara atizaya zobhAyamAna hote haiM ||62|| vijayAdika gopuroM meM yathAyogya 'jaya ho' 'kalyANa ho' ina zabdoMkA uccAraNa karanevAle evaM dedIpyamAna AbhUSaNoMse yukta kalpavAsI deva dvArapAla rahate haiM ||63|| ye tInoM koTa eka koza, do koza aura tIna koza U~ce hote haiM tathA mUla, madhya aura UparI bhAgameM inakI caur3AI U~cAIse AdhI hotI hai // 64 // ina koToMke jagatItaloM kA pramANa apanI UMcAIse tIna hAtha kama kahA gayA hai aura unake Upara bane hue bandarake zirake AkArake kaMgUre eka hAtha tathA eka vitasti caur3e aura AdhA vemA U~ce kahe gaye haiM || 65 // usake Age nAnA vRkSoM aura latAgRhoMse vyApta, maMca, preAgiri aura prekSAgRhoMse suzobhita antarvaNa hai || 66 || vedikAoMse baddha vIthiyoMke bIcameM kalyANajaya nAmakA AMgana hai aura usameM zAlmalI vRkSake samAna U~ce evaM antarase sthita kelA 1. vanapAThataH ma. (?) / 2. citramuni - ma / 3. catucitrA ma / 4. vaijayantyam / 5. parinyAsai - ma., ka., Ga. / 6. hastodvidvAkSa ma / 7 vistIrNAkSAntarAH ma., kha / 8. vyAsArdha kha /
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptapazcAzaH sargaH 651 antarnATakazAlA syAttata: kalyANasapramAH / lokapAlavilAsinyo yatra nRsyanti santatam // 68 // tadantare bhavatyanyatpIThaM pIThaguNAspadam / prodaMzuratnajAlAstatimirAvalimaNDalam // 69 // siddhArthapAdapAH santi siddharUpavirAjitaiH / viTapaiApya dikprAntamicchayeva sthitAstataH // 7 // stUpA dvAdazabhUbhUSA bhUSayantyatha mandiram / hiraNmayA mahAmeruM catvAro meravo yathA // 7 // caturdiggopuradvAravedikAlaMkRtAH zubhAH / catasro divatha jJeyAzcatasRSvapi vApikAH // 72 // nandAbhadrAjayApUrNetyabhikhyAmiH kramoditAH / yajalAbhyukSitAH pUrvA jAti jAnanti jantavaH // 73 // tAH pavitrajalApUrNasarvapAparujAharAH / parAparamavAH sapta dRzyante yAsu pazyatAm // 7 // atha gavyUtamudviddhaM yojanAdhikavistRtam / kaTomAvaraNDasthakadalIdhvajasaMkulam // 75 // nirantaravizanniryajanadvAroccatoraNam / trilokavijayAdhAnamaho bhAti jayAjiram // 76 // muktAbAlukavistIrNapravAlasikatAntaram / suratnakusumaizcitraM hemAmbhojaistadarcitaiH // 7 // tapanIyarasAliptastapanairiva bhUgataiH / tatra tatra yathAdezyaM maNDyante pRthumaNDalaiH // 7 // prAsAdaimaNDapaizcAnyaiH sukhAvAsaiH suzobhate / devAsuranarApUrNastatra tatra vicitritam // 79 // kvacidAlekhya hRdyAni vezmAni kvacidantare / purANAdbhutamatIni citrAkhyAnAnvitAni ca // 8 // kacitpuNyaphalaprAptyA pApapAkena ca kvacit / dharmAdharmagatiM sAkSAdarzayantIva pazyataH // 8 // ke vakSa prakAzamAna ho rahe haiN||67|| tadanantara unhIM ke bhItara nATakazAlA hai jisameM savarNake samAna kAntikI dhAraka lokapAla devoMko devAMganAeM nirantara nRtya karatI rahatI haiM // 68 // unake madhyameM zreSTha guNoMkA sthAna tathA UMcI uThanevAlI kiraNoMse suzobhita ratnAvalIse andhakArake samUhako naSTa karanevAlA dUsarA pITha hai / / 69 / / usake Age siddhArthavRkSa haiM jo siddhoMkI pratimAoMse suzobhita zAkhAoMse icchApUrvaka hI mAno dizAoMko vyApta kara sthita haiM // 70 // usake Age eka mandira hai jise pRthvIke AbharaNasvarUpa bAraha stUpa usa taraha suzobhita karate rahate haiM jisa taraha ki suvarNamaya cAra meru parvata jambUdvIpake mahAmeruko suzobhita karate rahate haiM // 71 / / inake Age cAroM dizAoMmeM zubha vApikAeM haiM jo cAroM dizAoMmeM bane hue gopura-dvAroM aura vedikAse alaMkRta haiM // 72 // nandA, bhadrA, jayA aura pUrNA ye cAra unake nAma haiN| una vApikAoMke jalameM snAna karanevAle jIva apanA pUrva-bhava jAna jAte haiM / / 7 / / ve vApikAeM pavitra jalase bharI evaM samasta pAparUpI rogoMko haranevAlI haiN| inameM dekhanevAle jIvoMko apane Age-pIcheke sAta bhava dikhane lagate haiM // 74 / / vApikAoMke Age eka jayAMgaNa suzobhita hai jo eka koza UMcA hai, eka yojanase kucha adhika caur3A hai, kaTi barAbara UMce baraNDoMpara sthita kadalI-dhvajAoMse vyApta hai, jinameM manuSya nirantara praveza karate aura nikalate rahate haiM aise dvAroM aura ucca toraNoMse yukta hai, tIna lokako vijayakA AdhAra hai, usameM bIca-bIcameM mUMgAoMkI lAla-lAla bAlUkA antara dekara motiyoMkI sapheda bAlU bichI huI hai, uttama ratnamaya puSpoM aura rakhe hue suvarNakamaloMse citra-vicitra hai| usa jayAMgaNake bhUbhAga, jahA~-tahA~ suvarNa rasase lipta ataeva pRthivIpara Aye hue sUryoMke samAna dikhanevAle vizAla vartulAkAra maNDaloMse suzobhita haiN| jahAM-tahA~ nAnA prakArake citroM ko trita vaha jayAMgaNa, deva, asura aura manuSyoMse paripUrNa bhavanoM, maNDapoM tathA anya sukhaka : / sasthAnoMse suzobhita hai / / 75-79 / / kahIM citroMse sundara aura kahIM purANoMmeM pratipAdita AzcaryakArI vibhUtise yukta tathA nAnA prakArake kathAnakoMse sahita bhavana bane haiM // 80 // ve bhavana kahIM puNyake phalakI prAptise dekhanevAle logoMko dharmakA sAkSAt phala 1. bhUbhAgA k.|
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe dAnazIlatapaH pUjAprArambhAstatphalAni ca / tadviyogavipattIzca tAni zraddhApayantyamUn ||82 // sphuratpulakasaMsaktamuktAdAmonmiSanmaNiH / patAkA ghaNTikArovaramaNIyAnile ritA // 83 // udaMzuratnamAleva sphurantI vIcirarNave / vIkSyate vyomanIndrAdyaH kautukAdyena cAmitaH // 84 // rAjatIndradhvajaH so'yaM tanmadhye hemapIThikA | bhalaMkurvan yathAmUrtI deho devajayazriyaH ||25|| tataH stambhasahasrastho maNDapo'sti mahodayaH / nAmnA mUrtimatI yatra vartate zrutadevatA // 86 // tAM kRtvA dakSiNe bhAge dhIrairbahuzrutairvRtaH / zrutaM vyAkurute yatra zrAyasaM zrutakevalI // 87 // tadardhamAnAzvatvArastatparIvAramaNDapAH / AkSepaNyAdayo yeSu kathyante kathakaiH kathAH ||88 // tatprakIrNakavAseSu citreSvAcakSate sphuTam / RSayaH svaSTamarthibhyaH kevalAdimaharddhayaH || 89 / / tapanIyamayaM pIThaM tatazcitralatAcitam / yattadvalyupahAreNa yathAkAlaM samarcyate ||10|| "pIThAI zrIpadadvAraM saratnakusumoskaram / maNDalaiH pUryate madhye mArga candrArkasa prabhaiH // 91 // abhitaH svAkhyayA dvau taM maNDapau staH prabhAsakau / abhyadhvaM rAjato yatra nidhIzau kAmadAyinau / / 92 || prekSAzAle vizAle staH pramadAkhye tato'ntare / yatra kalpanivAsinyo nRtyantyapsarasaH sadA // 93 // vijayAjirakoNeSu vilasatketumAlinaH / catvAro yojanodvindA lokastUpA bhavantyamI // 94 // 652 dikhalAte haiM to kahIM pApakA paripAka dikhAkara adharmakA sAkSAt phala dikhalAte haiM || 81 // ve bhavana, una darzakajanoM ko dAna, zIla, tapa aura pUjAke prArambha tathA unake phaloMkI evaM unake abhAva meM honevAlI vipattiyoMkI zraddhA karAte haiM // 82 // | usa jayAMgaNa ke madhya meM suvarNamaya pIThako alaMkRta karatA huA indradhvaja suzobhita hotA hai jo aisA jAna par3atA hai mAno bhagavAnko vijayalakSmIkA mUrtidhArI zarIra hI ho / usa indradhvajameM dedIpyamAna gole, laTakatI huI motiyoM kI mAlA aura jagamagAte hue maNiyoMse yukta eka patAkA lagI rahatI hai / vaha patAkA vAyuse kampita hone ke kAraNa ghaNTiyoMke zabdase atyanta ramaNIya jAna par3atI hai / Upara uThatI huI kiraNoMse yukta ratnoM kI mAlA se suzobhita vaha patAkA jaba AkAzameM phaharAtI hai taba aisI jAna par3atI hai mAno samudrase lahara hI uTha rahI ho / indrAdika deva use bar3e kautukase dekhate haiM / / 83-85 / / usake Age eka hajAra khambhoMpara khar3A huA mahodaya nAmakA maNDapa hai jisameM mUrtimatI zrutadevatA vidyamAna rahatI hai || 86 | | usa zrutadevatAko dAhine bhAga meM karake, bahuzrutake dhAraka aneka dhIra-vIra muniyoMse ghire zrutakevalI kalyANakArI zrutakA vyAkhyAna karate haiM || 87 || mahodaya maNDapa Adhe vistAravAle cAra parivAra maNDapa aura haiM jinameM kathA kahanevAle puruSa AkSepiNI Adi kathAeM kahate rahate haiM ||88 || ina maNDapoMke samIpameM nAnA prakArake phuTakara sthAna bhI bane rahate haiM jinameM baiThakara kevalajJAna Adi mahARddhiyoMke dhAraka RSi icchukajanoMke lie unakI iSTa vastuoM kA nirUpaNa karate haiM ||89 // usake Age nAnA prakAra kI latAoMse vyApta eka suvarNamaya pITha rahatA hai jisakI bhavyajIva nAnA prakAra kI samayAnusAra pUjA karate haiM ||10|| usa pIThakA zrIpada nAmakA dvAra hai jo ratnoM aura phUloMke samUhase yukta hai tathA jo mArga ke bIca meM bane hue sUrya aura candramA ke samAna dedIpyamAna maNDaloMse paripUrNa hai ||21|| usa dvArake donoM ora prabhAsaka nAmake do maNDapa haiM jinameM mAga~ke sammukha, icchAnusAra phala denevAle nidhiyoM ke svAmI do deva suzobhita rahate haiM ||92 // unake Age pramadA nAmakI do vizAla nATyazAlAeM haiM jinameM kalpavAsinI apsarAeM sadA nRtya karatI rahatI haiM ||13|| vijayAMgaNake konoMmeM cAra lokastUpa hote haiM jinapara patAkAoM kI paMktiyA~ 1. rAvo ma., ka., Ga / 2. ma. / 5. pIThA ma., Ga / 6 leritAH ma. ka., Ga. / 3 vIbhitA kha., vIkSitA ma / 4. hemapIThikA madhye mArgazcandrArka - ma. ka., Ga. / 7. atyadhvaM ma / 8. tamo'mbare ma, / 1
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptapaJcAzaH sargaH adhovetrAsanAkArA jhallarIsamamadhyagAH / urva mRdaGgasaMsthAnAH svAntatAlAmanAlikAH // 95 / / svacchasphaTikarUpAste suvyaktAntanidezakAH / dRzyate lokavinyAMso yatrAdarzatale yathA // 26 // madhyalokasvarUpAntarvyaktanirmANamUrtayaH / madhyalokA iti khyAtAH santi stUpAstataH pare // 9 // mandarastUpanAmAno mandarAkAramAsvarAH / catuHkANDacaturdikSa caityA bhAnti tato'pare // 981 tato'ntaHkalpavAsAkhyAH kalpavAsinivezinaH / stUpAste kalpavAsaddhiM sAkSAtkurvanti pazyatAm // 99 / / greveyakaparAste'nye nAmnA stUpAstathAvidhAH / tato graiveyakAbhikhyAM darzayantIva mAnavAn // 10 // navAnudizanAmAnastataH stUpA virAjate / navAnudizamadhyakSa pazyante yatra prANinaH // 10 // vijayAdicaturdikA vimAnodbhAsinastataH / sarvArthadAyinaH santi stUpAH sarvArthasiddhayaH // 10 // siddhastUpAH prakAzante tato'nye sphaTikAmalAH / yatraiva darpaNacchAyA dRzyate siddharUpabhAk / / 103|| mavyakUTAkhyayA stUpA bhAsvatkUTAstato'pare / yAnabhavyA na pazyanti prabhAvAndhIkRtekSaNAH // 10 // pramohA nAma santyanye stUpA yatra pramohitAH / vismaranti yathAgrAhaM cirAbhyastaM ca dehinaH // 105 / / prabodhAkhyA bhavantyanye stUpA yatra prabodhitAH / tattvamAsAdya saMsArAnmucyante sAdhavo dhruvam // 106 // evamanyo'nyasaMsaktavedikAtoraNojjvalAH / daza stUpAH samuttuGgAH rAjantyAparidheH kramAt // 10 // tato'sti krozavistAra paridhirdhanurucchitiH / yatra maNDalabhUvAyaM pariyanti narAmarAH / / 10 / / phaharAtI rahatI haiM, tathA jo eka yojana UMce rahate haiM / / 94 // ye lokastUpa, nIce vetrAsanake samAna, madhyameM jhAlarake samAna, Upara mRdaMgake samAna aura antameM tAlavRkSake samAna lambI nAlikAse sahita haiM // 95 / / inakA svaccha sphaTikake samAna rUpa hotA hai, ataH inake bhItarakI racanA atyanta spaSTa rahatI hai| ina stUpoM meM lokakI racanA darpaNatalake samAna spaSTa dikhAI detI hai // 96 / / ina stUpoMke Age madhyaloka nAmase prasiddha stUpa haiM jinake bhItara madhyalokakI racanA spaSTa dikhatI hai||97|| Age mandarAcalake samAna dedIpyamAna mandara nAmake stupa haiM jinapara cAroM dizAoMmeM bhagavAnkI pratimAeM suzobhita haiM // 98 / / unake Age kalpavAsiyoMkI racanAse yukta kalpavAsa nAmaka stUpa haiM jo dekhanevAloMko kalpavAsI devoMkI vibhUti sAkSAt dikhAte haiM / / 99|| unake Age graiveyakoMke samAna AkAravAle graiveyaka stapa haiM jo manuSyoM ko mAno greveyakoMkI zobhA hI dikhAte rahate haiM // 100|| unake Age anudiza nAmake nau stUpa suzobhita haiM jinameM prANI nau anudizoMko pratyakSa dekhate haiM // 101 / / Age calakara jo cAroM dizAoM meM vijaya Adi vimAnoMse suzobhita haiM aise samasta prayo noMko siddha karanevAle sarvArthasiddhi nAmake stUpa haiM // 102 // vanake Age sphaTikake samAna nirmala siddhastUpa prakAzamAna haiM jinameM siddhoMke svarUpako prakaTa karanevAlI darpaNoMkI chAyA dikhAI detI hai // 103 / / unake Age dedIpyamAna zikharoMse yukta bhavyakUTa nAmake stUpa rahate haiM jinheM abhavya jIva nahIM dekha pAte kyoMki unake prabhAvase unake netra andhe ho jAte haiM // 104 // unake Age pramoha nAmake stUpa haiM jinheM dekhakara loga atyadhika vibhramameM par3a jAte haiM aura cirakAlase abhyasta gRhIta vastuko bhI bhUla jAte haiM / / 105 / / Age calakara prabodha nAmake anya stUpa haiM jinheM dekhakara loga prabodhako prApta ho jAte haiM aura tattvako prApta kara sAdhu ho nizcita ho saMsArase chUTa jAte haiM / / 106 / / isa prakAra jinakI vedikAe eka dUsarese saTI huI haiM tathA jo toraNoMse samudbhAsita haiM aise atyanta U~ce dazastUpa krama-kramase paridhi taka suzobhita haiM // 107 / isake Age eka koTa rahatA hai jo eka koza caur3A tathA eka dhanuSa UMcA hotA hai 1. navAnudiza adhyakSaM gha., ma. / navAnudizanAmAni dd.| navAnAmanudizAnAM samAhAro navAnudiza ga. / 2. yatra pazyanti prANinaH iti pAThaH suSTha pratibhAti / 3. caturdikSa ga., kha. / 4. siddhidAH ma. / 5. yathAgrAhya Ga. / 6. mucyate m.| 7. rAjantyA: paridheH m.| 8. vistAraM ma. /
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ 654 harivaMzapurANe bAhyAH saptadaza nyastA gavyUtavRtamekataH / karNikAtha tadantasthA jJeyA sArvatriyojanA // 109 // pariveSa ivAka yaH paridhiH' pariveSTate / citraratnamayo'ntasthaM mAsuraM parimaNDalam // 110 // nirmitsAnantaraM bharturvajasyotpadyate puram / divyaM tatra prabhAvo hi manasA jJAyinA mahAn // 111 // trilokasAraM zrIkAntaM zrIprabhaM zivamandiram / trilokIlokakAntizrI zrIpuraM tridazapriyam // 112 // lokAlokaprakAzA dyaurudayo'bhyudayAvaham / kSemaM kSemapuraM puNyaM puNyAhaM puSpakAspadam // 113 // bhuvaH svarbhUstapaH gatyaM lokAlokottamaM ruciH / rucAvahamudAradhiM dAnadharmapuraM param // 11 // zreyaH zreyaskarastIthaM tIrthAvahamadagraham / vizAlacitrakUTa dhIzrIdharaM ca triviSTapam // 115 // maGgalottamakalyANazaraNAdipurANi pUH / jayAparAjitAdityajayantyacalasaMpuram // 16 // vijayaM taM jayantAmaM vimalaM vimalaprabham / kAmabhUgaganAmogaM kalyANaM kalinAzanam // 17 // pavitraM paJcakalyANaM padmAvataH pramodayaH / parAya'maNDitA vAsI mahendra mahimAlayam // 118 // svAyambhuvaM sudhAdhAtrI zuddhAvAsaH sukhAvatI / virajA vItazokArthavimalA vinayAvaniH // 119 // bhUtadhAtrI purAkalpaH purANaM puNyasaMcayaH / RSIvatI yamavatI rasnavatyAjarAmarA // 12 // pratiSThA brahmaniSTovoM ketumAlinyarindamam / manoramaM tamaHpAramarasnIratnasaMcayam // 12 // ayodhyAmRtadhAnIti samaM brahmapurAkhyayA / jAtAhvayamudAttArtha taskalpajJerudoryate // 122 // atha trailokyasAraikasaMdohamayamadbhutam / mAti bhartRprabhAvotthaM tatpadaM bahuvismayam // 123 // kRtAvadhAnastatsiddhiM bhUyaH sraSTApi cintayan / dhruvaM momuhyate'nyasya tathA cettatra kA kathA // 124 // aura usake maNDalakI bhUmiko bacAkara manuSya tathA deva pradakSiNA dete rahate haiM / / 108|| isa paridhimeM bAharakI ora satraha kaNikAe haiM jo eka-eka koza vistata haiM aura bhItarakI ora eka karNikA hai jo sAr3he tIna yojana vistAravAlI hai ( ? ) // 109 // jisa prakAra pariveza sUryako gheratA hai usI prakAra citra-vicitra ratnoMse nirmita yaha paridhi bhItarake dedIpyamAna maNDalako ghere rahatI hai // 110 // vahAM gaNadhara devakI icchA karate hI eka divya pura bana jAtA hai so ThIka hI hai kyoMki manaHparyaya jJAnake dhAraka jIvoMkA prabhAva mahAn hotA hai // 111 // vaha pura kalpake jJAtA manuSyake dvArA trilokasAra, zrIkAnta, zrIprabhu, zivamandira, trilokIzrI, lokakAntizrI, zrIpura, tridazapriya, lokAlokaprakAzAdyau, udaya, abhyudayAvaha, kSema, kSemapura, puNya, puNyAha, puSpakAspada, bhuvaHsvarbhUH, tapaHsatya, lokAlokottama, ruci, rucAdaha, udAddhi, dAnadharmapura, zreya, zreyaskara, tIrtha, tIrthAvaha, udagraha, vizAla, citrakUTa, dhIzrIdhara, triviSTapa, maMgalapura, uttamapura, kalyANapura, zaraNapura, jayapurI, aparAjitApurI, AdityapurI, jayantIpurI, acalasaMpura, vijayanta, vimala, vimalaprabha, kAmabhU, gaganAbhoga, kalyANa, kalinAzana, pavitra, paMcakalyANa, padmAvata, prabhodaya, parAdhyaM, maNDitAvAsa, mahendra, mahimAlaya, svAyambhuva, sudhAdhAtrI, zuddhAvAsa, sukhAvatI, virajA, vItazokA, arthavimalA, vinayAvani, bhUtadhAtrI, purAkalpa, purANa, puNyasaMcaya, RSIvatI, yamavatI, ratnavatI, ajarAmarA, pratiSThA, brahmaniSThorvI, ketumAlinI, arindama, manorama, tamaHpAra, aratnI, ratnasaMcaya, ayodhyA, amRtadhAnI, brahmapura, jAtAhvaya aura udAttArtha nAmase kahA jAtA hai // 112-122 // bhagavAna ke prabhAvase utpanna vaha nagara, tIna lokake samasta zreSTha padArthoM ke samUhase yukta, AzcaryasvarUpa evaM bahuta bhArI Azcarya utpanna karatA huA suzobhita hotA hai / / 123 // usakA banAnevAlA kubera bhI ekAgracitta ho usake banAnekA punaH 1. paridheH ma., ng.| 2. pariveSThayate ma., pariviSyate ng.| 3. mahat m.| 4. riSIvatI ka., ng.| 5. ketumAlinyaninditam m.| 6. brahmaparAkhyayA ka., ng.|
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptapaJcAzaH sargaH 655 dazaSoDazabhistasya suvarNamaNijAtimiH / yathAsthAnaM svayaM citraM nirmANamamirAjate // 125 // talaM tisro jagatyazca tatra kroshaardhvistRtaaH| uparyupari tatra syAtparihANizca tAvatI // 126 // tAsAM vajramayI siddhizcitraratnojjvalA bhuvAm / yatprabhA zakracApAni tanoti paritaH parA // 127 // urodanA varaNDAste bhUSayanti jvltprmaaH| jagatIryatra rAjante kadalyo dhanurantarAH // 128 // triMzadakSamitaiH' kUTairdviguNAyatakoSTakaiH / dviguNaiyate tAsu dazadaNDAntarAsthitaiH // 129 // dvau dvau dauvArikAvAsAvabhitaH stastadantike / yatra vaizravaNasyArthaH pratidvAraM prakAzate / / 130 // kUTAnAM saptazatyAsu dvAsaptatyadhikA kramAt / catvAriMzadaSTayuktA koSTakAnAM ca sA gaNiH // 131 // dvAviMzatizatAnyAhurvizAni jagatItraye / kUTasaMkhyA samAsena koSThakAnAM ca tAvatI // 132 // ekASTalokamImagA navaikadvicaturbhiyaH / SaDastikhaikamaGgAH syurjagatIketavaH kramAt // 133 / / viyadyonimIbhaGgazreNayaH pUrvakUTagAH / bhUSaNmaNDagalavyomakhorakramA madhyakUTagAH // 134 // khATASTacaturastyakSINyantakUTagatA dhvajAH / koSTagAstatra tatrAmI mAvyante te dvisaMguNAH // 135 // lakSA SaDaziMtijJeyAH sahasrANAM ca viMzatiH / SaTapaJcAzadvizatyAmA tatsarvakadalIgaNaH // 136 // tatra sasvedadezeSu maNDapA ratnamaNDitAH / dvayekaganyUtavistArasamutsedhAzcakAsati // 137 // tadardhavyAsanirmANazikharAntaravAsinaH / santi sanmaGgalodbhAsi mUrtayorcA jinezvarAH // 13 // vicAra kare to vaha bhI niyamase bhUla kara jAyegA phira anya manuSyako bAta hI kyA hai ? // 124 // usa nagarakA nirmANa yathAsthAna chabbIsa prakArake savarNa aura maNiyoMse citra-vicitra hai ataH atyadhika suzobhita hotA hai / / 125 / / usake talabhAgameM tIna jagatI rahatI haiM jo AdhA-AdhA koza caur3I hotI haiM aura Upara-Upara una jagatiyoMmeM utanI hI hAni hotI jAtI hai // 126 / / una jagatiyoMkI racanA vajramayI evaM citra-vicitra ratnoMse ujjvala hai aura unakI zreSTha kAnti cAroM ora indradhanuSoMko vistRta karatI rahatI hai // 127 // chAtI pramANa UMce tathA dedIpyamAna prabhAke dhAraka baraNDe una jagatiyoMko suzobhita karate rahate haiM tathA unapara eka dhanuSake antarase sthita suzobhita patAkAeM haiM // 128 // una jagatiyoMmeM tIsa-tIsa vitastiyoMke kUTa aura unase dviguNa AyAmavAle daza-daza dhanuSoMke antarase thita koSThaka rahate haiM // 129 // una jagatiyoMke samIpa donoM ora dvArapAloMke do-do AvAsasthAna haiM jinameM pratyeka dvArapara kuberakI apUrva dhanarAzi prakAzamAna hai / / 130 // pratyeka jagatIke kUToMkI saMkhyA sAta sau bahattara hai tathA koSThakoMkI saMkhyA ar3atAlIsa hai // 13 // saMkSepase tInoM jagatiyoMkI kUTasaMkhyA bAIsa sau bIsa hai aura koSThoMkI saMkhyA usI pramANase hai / / 132 / / prathama jagatImeM battIsa hajAra tIna sau ikyAsI, dUsarImeM caubIsa hajAra do sau unnIsa aura tIsarImeM ikatIsa hajAra chappana dhvajAe rahatI haiM // 133 / / pUrva kUToMmeM do lAkha battIsa hajAra cAra sau sattara, madhyama kUToMmeM sAta lAkha ikasaTha hajAra eka sau, aura antima kUToMmeM do lAkha cauvana hajAra ATha sau assI aura koSThakoMmeM dUnI-dUnI haiM // 134-135 / / isa prakAra samasta dhvajAoMkI saMkhyA chabbIsa lAkha bIsa hajAra do sau chappana hai // 136 // vahA~ sasveda-jalasikta pradezoM meM ratnoMse maNDita aneka maNDapa haiM jo do kosa cauDe aura eka kosa U~ce haiM / / 137 / / jinakI racanA maNDapoMse AdhI caur3I hai, aise zikharoMke madhya bhAgameM 1. vitasti ( Ga. tti.)| 2. 32381 / 3. 24219 / 4. 31056 / 5. 232470 / 6. 761100 / 7. 254880 / bhUpadena sapta, SaTpadena SaTa, maNDa: picchavAcI tena ekaH, gala: kaNThavAcI tena ekaH, vyomakhapadAbhyAM zanyadvayam, yadyapi sarvatra aGkAnAM vAmato gatiriti niyama: tathApi atra utkramazabdena upari ullekhaH tena pUrvoktA saMkhyA niHsarati / 8. amA-saha / 9. saMsvedadezeSu ma. /
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe tatrasthA api taddezAdviniSkramya namasyamI / yathopadiSTA dRzyante saMmukhIbhUya pazyatAm // 139 // pIThAni trINi bhAsvanti caturdikSa bhavanti tu / catvAri ca sahasrANi dharmacakrANi pUrvake // 14 // dvitIye tu mahApIThe zikhihaMsadhvajetare / aSTau tiSThanti digbhAgAnbhAsayanto mahAdhvajAH // 141 // agre zrImaNDapodbhAsI prAsAdo bahamaGgalaH / gandhakuLyamidhAnaH syAttatra siMhAsanaM vibhoH // 14 // tatrAsInaM jinAdhIzaM nRsurAsurakoTayaH / tuSTavustuSTacittAstA makuTanyastapANayaH // 143 // vijayasva mahAdeva ! vijayasva mahezvara / vijayasva mahAbAho ! vijayasva mahekSaNa // 144 // ityAdi stutikoTInAmante pravrajya tatkSaNAt / gaNinAmagraNIrjAto varadatto gaNAdhipaH // 145 // SaTsahasranRpastrImiH saha rAjImatI tadA / pravrajyAgresarI jAtA saryikANAM gaNasya tu // 146 // yativargAdayaH sarve gaNA dvAdaza te tataH / praNipatya yathAsthAnaM taM pramaM samupAsate // 14 // pariparyadhvanastasminpadeSu dvaadshsvmii| pUrvadakSiNabhAgAdiSvAsate'grapradakSiNam / / 148 // tatra pratyakSadharmANo dharmazAMzA ivAmalAH / 'bhAsante varadasyAgre varadattAdiyoginaH / / 149 / / marturyA bhUtayo bAhyAstadantarbhUtitaH prati / rAjante kalpavAsinyo yuktA stanmUrtayo yathA / / 150 // hIdayAkSAntizAntyAdiguNAlaMkRtasaMpadaH / sametyopavizantyAryA saddharmatanayA yathA // 151 / / virAjamAna jinendra bhagavAna kI pratimAeM haiM jo uttama maMgala dravyoMse suzobhita haiM // 13 // yadyapi ye pratimAeM apane-apane sthAnapara sthita haiM tathApi sAmane khar3e hokara dekhanevAloMko aisI dikhAI detI haiM mAno una sthAnoMse nikalakara AkAzameM hI vidyamAna hoM // 139 / / vahA~ cAroM dizAoM meM dedIpyamAna tIna pITha hote haiM unameM pahale pIThapara cAra hajAra dharmacakra suzobhita haiM / / 140|| dUsarI pIThapara mayUra aura haMsoMkI dhvajAoMse bhinna ATha prakArako mahAdhvajAroM dizAoMko suzobhita karatI huI vidyamAna haiM / / 141 // tIsarI pIThapara zrImaNDapako suzobhita karanevAlA aneka maMgaladravyoMse sahita gandhakuTI nAmakA prAsAda hai usameM bhagavAnkA siMhAsana rahatA hai / / 142 / / usa siMhAsanapara virAjamAna jinendradevako santuSTa cittake dhAraka manuSya, sura aura asuroMke jhuNDake jhuNDa mukuToMpara hAtha lagAkara stuti karate the / / 143 / / ve kaha rahe the ki he mahAdeva ! ApakI jaya ho| he mahezvara ! Apa jayavanta hoM, he mahAbAho ! Apa vijayI hoM, he vizAlanetra ! jayavanta hoM // 144 // ityAdi karor3oM stavanoMke bAda varadattane tatkAla dIkSA le lo aura gaNoMke svAmI prathama gaNadhara ho gaye // 145 // usI samaya chaha hajAra rAniyoMke sAtha dIkSA lekara rAjImatI AyikAoMke samUhakI pradhAna bana gayo // 146 / / munisamUhako Adi lekara bAraha gaNa bhagavAn neminAthako praNAma kara yathAsthAna unakI upAsanA karate the // 147 // mArgake cAroM ora gherakara bAraha sabhAeM unakI pUrva, dakSiNa Adi dizAoMmeM munisamUhako Adi lekara bAraha gaNa virAjamAna the // 148 // vahA~ utkRSTa varako pradAna karanevAle bhagavAn neminAthake Age varadattako Adi lekara aneka muni suzobhita the jo dharmake svarUpako pratyakSa karanevAle evaM atyanta nirmala dharmezvarake aMzake samAna jAna par3ate the // 149 // unake Age kalpavAsino deviyAM suzobhita thIM jo aisI jAna par3atI thIM mAno bhagavAnkI bAhyAbhyantara vibhUtiyA~ hI unakA rUpa rakhakara sthita hoM // 150 // unake bAda tIsarI sabhAmeM lajjA, dayA, kSamA, zAnti Adi guNarUpI sampattise suzobhita AryikAeM virAjamAna thIM jo samIcIna dharmakI putriyoMke samAna 1. tatrasthApi / 2. digbhAgA m.| 3. maNDapohAsI ma., Ga / 4. zruti m.| 5. bhAsate m.| 6. vyaktaM tanmUrtayo yathA ma., Da. / 7. taddharma kha. /
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptapaJcAzaH sargaH 'yotirmaNDalavAsinyo martRjyotiSTamaprabhAH / abhinandya tadudbhUtavibhAbhAsazcakAsati / / 152 / / vanazrayo yathA mUrtA vAnavyantarayoSitaH / vanyapuSpalatAnamrA namanti varadakramam // 153 // bhavanAlayavAsinyo bhagavatyatibhaktayaH / svarbhUrbhuvo yathA lakSmyaH samayA taM samAsate / / 154 / / bhAvanAH pApabandhasya chettAraM nikaSA sate / bibhyataH svabhavAdbhAsvatkaNAratna vimAruNAH ||155 || vyantarAH sundarAkArA mandarasyeva kalpakAH / bhavanti marturAkalpAH sumanomALamAriNaH || 156 || paramezvarabhAsvapramA bhAskarAdayaH / jyotirgaNAH pramAvRddhi prArthayante tamAnatAH / / 157 // saundaryezAH sukhAtmAno mAgA bharturivodyatAH / svarbhuvaH pratibhAsante sahasrAkSapurassarAH / / 158 / / dAnapUjA divamAMzA dehavanto yathAmalAH / varadaM varivasyanti nRpAzcakradharAdayaH / / 159 / / avidyAvairamAyAdidoSApAyAptatadguNAH / harIbhAyA vimAntyanye tiryacastAdRzo yathA // 160 // evaM dvAdazavargIyairdvAdazAGgaguNopamaiH / parItyoktakramAdIzo gaNairebhirupAsitaH ||16|| pArameSTyamananyasthaM khyApayanAsanazriyA / cAmarairamarodbhUtaiH kramasyaiH sumahezitAm / / 162 / / jAna par3atI thIM // 151 // cauthI sabhA meM prazaMsanIya evaM apane-Apase nikalanevAlI prabhAse suzobhita jyotiSI devoMkI striyA~ baiThI thIM jo bhagavAnko kAntike samAna jAna par3atI thIM // 152 // pA~cavIM sabhA meM mUrtidhAriNI vanakI lakSmIke samAna sundara vanavAsI vyantara devoMkI striyAM sthita thIM tathA ve vana puSpalatAoMke samAna namrIbhUta ho bhagavAnke caraNoMko namaskAra kara rahI thIM / / 153 || chaThI sabhA meM bhagavAnkI atyadhika bhaktise yukta bhavanavAsI devoMkI aMganAe~ sthita thIM jo aisI jAna par3atI thIM mAno svarga, bhUmi aura adholokakI lakSmiyA~ hI bhagavAn ke samIpa Akara baiThI haiM / / 154 || sAtavIM sabhA meM phaNAke samAna dedIpyamAna ratnoMkI kAntise lAla-lAla dikhanevAle bhavanavAsI deva, apane saMsArase bhayabhIta hote hue, pApabandhakA chedana karanevAle bhagavAn ke samIpa vidyamAna the / / 155 // AThavIM sabhA meM sundara AkArake dhAraka vyantara deva baiThe the | bhagavAn ke AbhUSaNasvarUpa the, tathA phUloM kI mAlAoMko dhAraNa karanevAle mandaragirike samAna jAna par3ate the || 156 // navamI sabhA meM, jinakI apanI prabhA bhagavAnkI prabhAmeM nimagna ho gayI thI aise sUrya Adi jyotiSI devoMke samUha namrIbhUta ho bhagavAn se apanI prabhAvRddhikI prArthanA kara rahe the || 157 // dasavIM sabhA meM saundayaMke svAmI, sukhI evaM Upara uThe hue bhagavAn ke aMzoMke samAna indra Adi kalpavAsI deva suzobhita ho rahe the || 158 || gyArahavIM sabhA meM cakravartI Adi rAjA bhagavAn kI upAsanA karate the aura ve aise jAna par3ate the mAno zarIradhArI dAna-pUjA Adi dharmoke nirmala aMza hI ho // 159 // tathA bArahavIM sabhAmeM, jinheM avidyA, vaira, mAyA Adi doSoMke naSTa ho jAnese vidyA, kSamA Adi tattadguNa prApta hue the aise siMha, hAthI Adi tithaMca vidyamAna the aura ve aise jAna par3ate the mAno unhIMke samAna dUsare tiyaMca hoM / bhAvArthatica apanI svAbhAvika kuTilatAko chor3akara tadAkAra honepara bhI aise lagate the jaise ye ve na hoM dUsare hI hoM // 160 // isa prakAra dvAdazAMgake guNoMke samAna bAraha sabhAoM - sambandhI bAraha gaNa, pradakSiNA rUpase bhagavAnkI upAsanA karate the || 161 // 657 bhagavAn neminAtha, apane siMhAsanakI zobhAse dUsaroMmeM na pAye jAnevAle parameSThIpanAko khyApita kara rahe the / kramapUrvaka Dhore jAnepara devopanIta camaroMse mahezitAko, tIna candramAke 1. jyotirmaNDala- ka. / 2. bhagavatpatibhaktayaH ma., bhagavatyavibhaktayaH Ga. / 3. samayAntaM ma, taM bhagavataH samaya samIpe 'abhitaH paritaH samayAnikaSAhApratiyoge'pi' iti dvitIyA / 4. mandaresyeva ma. / 5. saundaryeNa ma. / 6. svargotpannAH kalpavAsidevAH / 83
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ 658 harivaMzapurANe trilokAdhIzitAM chtrtryennendunyvissaa| mAmaNDalena bhAdhikyaM bhavAntaratamazchidA // 163 / / sarva kusumenAnyasarvazokApahAritAm / azokenAmipUjyatvaM' sumanovRSTipUjayA / / 164 // sArvasvamamayAdhAnaghoSaNena jayazriyAm / nandimaGgalaghoSeNa sAdhucittAbhinandinam // 165 // bhAsmAdhInAH pratIhArAH prAtihAryaguNodbhavaiH / muussito'ssttmhodnpraatihaayemheshvrH / / 166 / / lokAnAM bhUtaye bhUtimAtmIyAM sakalAM dadhat / sarvalokAtivartinyA mAsAsthAmadhiSThitaH // 167 // ayamAste samaprAramA svArthakAmAH sasaMbhramAH / etaita namatezAnamityAhnAnaM saghoSaNam // 168 // vartayanti sarAstasminmaNDale tadana dUtam / samantAttatsamAyAnti bhUtimirnusurAsurAH // 16 // tadadaSTigocare maDakSa vAhanebhyo'vatIryate / mAnAGgaNamathAsthAya pUrva sAJjalimaulimiH // 17 // tatra bAhye parityajya vAhanAdiparicchadam / viziSTakakudairyuktA mAnapITha parItya te // 171 // prAdakSiNyena vanditvA mAnastammanamAditaH / uttamAH pravizatyantaruttamAhitabhaktayaH // 172 / / pApazIlA vikarmANAH zUdrAH pAkhaNDapaNDakAH / vikalAGgendriyobhrAntAH pariyanti bahistataH / / 103 // chatracAmarabhRGgArAdyavahAya jayAjire / AptaranugatAH kRtvA vizantyaJjalimIzvarAH // 17 // samAna kAntiko dhAraNa karanevAle chatratrayase tIna lokake svAmitvako, saMsArake Antarika andhakArako naSTa karanevAle bhAmaNDalase kAntikI adhikatAko, saba RtuoMke phUloMse yukta azoka vRkSake dvArA anya samasta jIvoMke zoka dUra karanekI sAmathyaMko, puSpavRSTirUpa pUjAke dvArA pUjyatAko, abhayotpattikI ghoSaNA karanevAlI divyadhvanise jayalakSmIko sarvahitakAritAko aura AnandadAyI maMgalamaya vAditroMke nAdase sAdhujanoMke cittako Anandita karane kI sAmarthyako prakaTa kara rahe the // 162-165 // jo AtmAke AdhIna ho unheM pratIhAra kahate haiN| isa prakAra AtmAdhIna guNoMse utpanna aSTa mahAprAtihAryoMse bhagavAn neminAtha suzobhita ho rahe the||166|| Atmottha samasta vibhUtiko dhAraNa karanevAle bhagavAn sarvalokAtivartI dIptise logoMkA kalyANa karaneke lie samavasaraNameM virAjamAna hue // 167 // usa samaya deva loga ghoSaNAke sAtha yaha kahakara jIvoM na kara rahe the ki he Atmahitake icchuka bhavyajano! sampUrNa vikasita AtmAko dhAraNa karanevAle kevalI bhagavAn yaha virAjamAna haiM, zIghratAse yahAM Ao-Ao aura inheM namaskAra karo // 168 / / isa prakAra jaba devoMne AhvAna kiyA taba zIghra hI manuSya, deva aura asura vaibhavake sAtha saba orase samavasaraNameM Ane lage // 169 / / samavasaraNake dRSTigocara hote hI ve mAnAMgaNameM khar3e ho sabase pahale hAtha jor3a mastakase lagAkara vAhanoMse nIce utarate haiM / / 170 // tadanantara vAhana Adi parigrahako bAhara chor3akara viziSTa rAjyacihnoMse yukta ho mAnapIThakI pradakSiNA dete haiM // 171|| pradakSiNAke bAda sabase pahale mAnastambhako namaskAra karate haiM tadanantara hRdayameM uttama bhaktiko dhAraNa karate hue uttama puruSa bhItara praveza karate haiM // 172 // aura pApI, viruddha kArya karanevAle, zUdra, pAkhaNDI, napuMsaka, vikalAMga, vikalendriya tathA bhrAnta cittake dhAraka manuSya bAhara hI pradakSiNA dete rahate haiM / / 173 / / surendra, asurendra tathA narendra Adi uttama puruSa chatra, camara aura zRMgAra Adiko jayAMgaNameM chor3a 1. pujyante m.| 2. adhiSThitaM m.| 3. sArthakAmAH m.| 4. viziSTakAkUdai-ma. 'strI kakuta kakudo'pyastro vRSAGge rAjyalakSmaNi' iti vizvalocanaH / 5. mAnastambhamanAditaH m.| 6. napuMsakAH (Ga. Ti.) pANDavAH ma., g.| 7 micchAiTTi abhavvA tesumasaNNI Na hoMti khaaii| taha ya aNajjhavasAyA saMdiddhA vivihavivarIdA // 932 // trailokyaprajJaptau caturtha adhikaarH| mithyAdRSTirabhanyo'saMjJI jIvo'tra vidyate naiva / yazcAnadhyavasAyo yaH sandigdho viparyastaH ||58||-smvsrnnstotr|
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ saptapaJcAzaH sargaH 659 pravizya vidhivadbhaktyA praNamya maNimaulayaH / cakrapIThaM samAruhya pariyanti trirIzvaram / / 175 / / pUjayanto yathAkAmaM svazaktivibhavArcanaiH / surAsuranarendrAdyAH nAmAdezaM namanti ca / / 176 / / tato'vatIrya sopAnaiH svaiH svaiH svAJjalimaulayaH / romAJcavyaktaharSAste yathAsthAnaM samAsate / / 177 / / abhyaka vikasadbhAti kamalAkaramaNDalam / yathA tathA jinAbhyaka tadgaNAmbujamaNDalam / / 17 // sA senA sarvataH sarvA pravizantI tadAspadam / nAlaM pUrayituM pUrNA nadIva varuNAspadam // 379 / / niyaMdAyadvizatpazyatparIyatprINadAnamat / stuvadIzaM satAM vRndaM satataM tatra vartate // 18 // na moho na maya dveSau notkaNThAratimatsarAH / asyAM madraprabhAveNa jammAjambhA na saMsadi // 181 // nidrAtandrApariklezakSutpipAsAsukhAni na / nAstyanyaccAzivaM sarvamahareva ca sarvadA // 182 / / mAlinIcchandaH samavasaraNabhUmau bAhyabhUtyekabhUmau sthitavati muninAthe'trAntaraGgAGgipUtau / pibati tRSitanetradizAnAM gaNAnAM samitiramRtarUpaM jainarUpAmburAzim // 183 / / ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI samavasaraNavarNano nAma saptapaJcAzaH sargaH // 57 // AptajanoMke sAtha hAtha jor3akara bhItara praveza karate haiM / / 174|| maNimaya mukuToMko dhAraNa karanevAle ve saba, bhItara praveza kara vidhipUrvaka praNAma karate haiM aura cakrapIThapara ArUr3ha hokara bhagavAn jinendrako tIna bAra pradakSiNA dete haiM // 175 / / icchAnusAra apanI zakti aura vibhavake anukUla sAmagrIse pUjA karate hue apane nAmakA ullekha kara namaskAra karate haiM // 176 / / tadanantara jinhoMne apanI aMjaliyA~ mastakase lagA rakhI haiM aura romAMcoMse jinakA harSa prakaTa ho rahA hai aise ve saba apanI-apanI sIr3hiyoMse nIce utarakara sabhAoMmeM yathAsthAna baiThate haiM / / 177|| jisa prakAra sUryake sammukha khilA huA kamaloMkA samUha suzobhita hotA hai usI prakAra jinendra bhagavAnarUpI sUryake sammukha vaha gaNarUpI-dvAdaza sabhArUpI kamaloMkA samUha suzobhita ho rahA thA / / 178 / / jisa prakAra nadI samudrako bharanemeM samartha nahIM hai usI prakAra saba orase samavasaraNameM praveza karatI huI vaha senA use bharane meM samartha nahIM thI // 179|| vahAM bAhara nikalatA, AtA, praveza karatA, darzana karatA, pradakSiNA detA, santuSTa hotA. bhagavAnako praNAma karatA aura unakI stuti karatA haA sajjanoMkA samUha sadA vidyamAna rahatA hai // 180 // samavasaraNake bhItara bhagavAnke prabhAvase na moha rahatA hai, na rAga-dveSa utpanna hote haiM, na utkaNThA, rati evaM mAtsaryabhAva rahate haiM, na aMgar3AI aura jamuhAI AtI hai, na nIMda AtI hai, na tandrA satAtI hai, na kleza hotA hai, na bhUkha lagatI hai, na pyAsakA duHkha hotA hai aura na sadA samasta dina kabhI anya samasta prakArakA amaMgala hI hotA hai / / 181-182 / / bAhya vibhUtike advitIya sthAna samavasaraNa bhUmimeM jaba antaraMga AtmAkI pavitratAse yukta bhagavAn virAjamAna hote haiM taba bAraha sabhAoMkA samUha apane tRSita netroMse unake amRtarUpa saundarya sAgarakA pAna karatA hai // 183 / / isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMza purANameM samavazaraNakA varNana karanevAlA sattAvanavA~ sarga samApta hA // 57 / / 1. tadguNAmbuja-ma. / 2. nAstyamya zivaM ma., nAstyanyathA k.| 3. AtaMkarogamaraNapputtIo verkaambaadhaao| taNhAkSuhapIDAo jiNamAhappeNa Na havaMti // 133 // *.pr.| 4. gAdiptI ma. /
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTapazcAzaH sargaH evaM nityotsavAnantakalyANakAspade pade / loke dharma prazuzraSau kRtAJjalipuTe sthite // 1 // vadatAM varamAnamya varadatto gaNAgraNIH / hitaM papraccha bhavyAnAM samastAnAM jinezvaram // 2 // tatpraznAnantaraM dhaatushcturmukhvinirgtaa| caturmukhaphalA sArthA caturvarNAzramAzrayA // 3 // caturasrAnuyogAnAM caturNAmekamAtRkA / caturvidhakathAvRttizcaturgatinivAriNI // 4 // ekadvitricatuHpaJcaSaTsaptASTanavAspadA / aparyAyApi sattevAnantaparyAyabhAvinI / / 5 / / ahitaM zAtayantI sA rocayantI hitaM sadA / sthApayantI ca tatpAtre dhArayantI yathAyatham // 6 // vArayantyazubhAdAzu pUrayantI zubhaM param / zlathayantyarjitaM karma glapayantI prabhAvataH // 7 // samantataH zivasthAnAdyojanAdhikamaNDale / bhatraivAtraiva vRtteti tatra tatrAsti tAdazI // 4 // isa prakAra nitya utsava aura ananta kalyANoMke eka sthAnasvarUpa samavazaraNameM jaba dharma sunaneke icchuka jIva hAtha jor3akara baiTha gaye taba varadatta gaNadharane vaktAoMmeM zreSTha zrI nemi jinendrako namaskAra kara samasta bhavyajIvoMkA hita puuchaa| bhAvArtha-he bhagavan ! samasta jIvoMke lie hitarUpa kyA hai, aisA prazna kiyA // 1-2 // gaNadharake ukta praznake anantara bhagavAnkI divyadhvani khirane lgii| bhagavAnkI vaha divyadhvani cAroM dizAoMmeM dikhanevAle cAra mukhoMse nikalatI ra puruSArtharUpa cAra phako denevAlI thI, sArthaka thI, cAra varNa aura AzramoMko Azraya denevAlI thI, cAroM ora sunAI par3atI thI, cAra anuyogoMkI eka mAtA thI, AkSepiNI, vikSepiNI, saMvejinI aura nirvedinI ina cAra kathAoMkA varNana karanevAlI thI, cAra gatiyoMkA nivAraNa karanevAlI thii| eka, do, tIna, cAra, pAMca, chaha, sAta, ATha aura naukA sthAna thI, arthAt sAmAnya rUpase eka jIvakA varNana karanevAlI honese ekakA sthAna thI, zrAvaka munike bhedase do prakArake dharmakA athavA cetana-acetana aura mUrtika-amUrtikake bhedase do dravyoMkA nirUpaka honese dokA sthAna thI, samyagdarzana, samyagjJAna aura samyak-cAritrarUpI ratnatraya athavA cetana, acetana aura cetanAcetana dravyoMkA varNana karanevAlI honese tInakA sthAna thI, cAra gati, cAra kaSAya athavA mithyAtvAdi cAra pratyayoMkA nirUpaNa karanevAlI honese cArakA sthAna thI, pAMca astikAya athavA pramAda-sahita mithyAtvAdi pAMca pratyayoMkA varNana karanevAlI honese pAMcakA sthAna thI, chaha dravyoMkA varNana karanevAlI honese chahakA sthAna thI, sAta tattvoMkI nirUpaka honese sAtakA sthAna thI, ATha karmoMkA nirUpaNa karanevAlI honese AThakA sthAna thI aura sAta tattva tathA puNya-pApa ina no padArthoMkA varNana karanevAlI honese naukA sthAna thii| paryAya-rahita honepara bhI sattAke samAna ananta paryAyoMko utpanna karanevAlI thI, ahitako naSTa karanevAlI thI, sadA hitakI ruci utpanna karanevAlI thI, hitakA sthApana karanevAlI thI, pAtrameM yathAyogya hitako apane prabhAvase dhAraNa karanevAlI thI, azubhase zIghra haTAnevAlI thI, utkRSTa zubhako pUrNa karanevAlI thI, ajita karmako zithila karanevAlI athavA bilakula hI naSTa karanevAlI thii| jahAM bhagavAn virAjamAna the vahAMse cAroM ora eka yojanake gherAmeM itanI spaSTa sunAI par3atI thI jaise yahIM utpanna ho rahI ho| vaha divya dhvani jaisI utpattisthAnameM sunAI par3atI thI vaisI hI eka yojanake gherAmeM sarvatra sunAI par3atI thI-usameM hInAdhikatA nahIM mAlUma hotI thI, madhura 1. prakarSeNa shrotumicchau| 2. -mAnatya ma., ka., g.| 3. vinirgate m.| 4. saMsAraH saMsArakAraNamahitam (ka. tti.)| 5. mokSo mokSakAraNaM hitam ja. / 6. tAdRzaM ka., ga., ma /
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTapaJcAzaH sargaH madhurasnigdhagambhIradivyodAttasphuTAkSaram / vartate'nanyavRttaikA tatra sAdhvI sarasvatI ||9|| bhAvAbhAvadvayAdvaitabhAvabaddhA jagatsthitiH / bhaheturdRzyate tasyAmanAthA pAriNAmikI ||10|| astyAramA paraloko'sti dharmAdharmau sta eva ca / tayoH kartAsti bhoktAsti cAsti nAstIti yatpadam // 11 // svayaM karma karotyAmA svayaM tatphalamaznute / svayaM bhrAmyati saMsAre svayaM tasmAdvimucyate ||12|| avidyArAgasaMkliSTo bambhramIti' bhavArNave / vidyAvairAgyazuddhaH san siddhayatyavikala sthitiH // 13 // ityAdhyAtma vizeSasya dIpikA dIpikeva sA / rUpAdeH zamayatyAzu tamisraM tatra santatam ||14|| anAnAtmApi tadvRttaM nAnA pAtraguNAzrayam / sabhAyAM dRzyate nAnA divyamambu yathAvanI ||15|| sAvadhAnasabhAntasthaM dhvAntaM sAvaraNaM dhvaniH / jainotya kaminadivyo vizvAtmetyAdibhAsanaH / / 16 / / bhavapadvatipAnthasya bhavyatAzudviyoginaH / dehinaH puruSArtho'tra prekSito mokSalakSaNaH // 17 // upAyastasya mokSasya dhyAnAdhyAnaikahetutaH / prAksamyagdarzanajJAna cAritratritayAtmakaH ||8|| samyagdarzana matreSTaM tattvazraddhAnamujjvalam / vyapoDhasaMzayAdyantairnizzeSamalasaGkaram ||19|| tacca darzana mohAndhakSayopazamamizrajam / kSAyikAdyaM tridhA dvedhA nisargAdhigamatvataH // 20 // snigdha, gambhIra, divya, udAtta aura spaSTa akSaroMse yukta thI, ananyarUpa thI, eka thI aura sAdhvIatizaya nirmala thI ||39|| 6 bhagavAn kI usa divyadhvanimeM jagatkI vaha sthiti dikha rahI thI jo bhAva aura abhAva ke advaita-bhAva se baMdhI huI hai arthAt dravyArthika nayase bhAvarUpa aura paryAyArthika nayase abhAvarUpa hai, ahetuka hai - kisI kAraNase utpanna nahIM hai, anAdi hai aura pAriNAmiko hai - svataH siddha hai // 10 // AtmA hai, paraloka hai, dharma aura adharmaM hai, yaha jIva unakA kartA hai, bhoktA hai tathA saMsArake saba padArthaM astirUpa aura nAstirUpa haiM, yaha kathana bhI usI divyadhvanimeM dikhAI detA thA || 11 || yaha jIva svayaM karma karatA hai, svayaM usakA phala bhogatA hai, svayaM saMsAra meM ghUmatA hai aura svayaM usase mukta hotA hai // 12 // avidyA tathA rAgase saMkliSTa hotA huA saMsAra-sAgarameM bAra-bAra bhramaNa karatA hai aura vidyA tathA vairAgyase zuddha hotA huA pUrNasvabhAva meM sthita ho siddha ho jAtA hai ||13|| isa adhyAtma-vizeSako prakaTa karaneke lie vaha dIpikAke samAna thI tathA rUpa Adi guNoMke viSayameM jo ajJAnAndhakAra vistRta thA use zIghra hI dUra kara rahI thI ||14|| jisa prakAra AkAzase barasA pAnI ekarUpa hotA hai parantu pRthivIpara par3ate hI vaha nAnA rUpa dikhAI dene lagatA hai, usI prakAra bhagavAnkI vaha vANI yadyapi ekarUpa thI tathApi sabhA meM pAtrake guNoM ke anusAra vaha nAnArUpa dikhAI de rahI thIM // 15 // saMsArake jIvAdi samasta padArthoM ko prakAzita karanevAlI bhagavAnko vaha divyadhvani sUryako parAjita karanevAlI thI tathA sAvadhAna hokara baiThI huI sabhA antaHkaraNa meM sthita AvaraNa- sahita ajJAnAndhakArako khaNDa-khaNDa kara rahI thI // 16 // bhagavAn kaha rahe the ki saMsArake mArgakA jo pathika bhavyatArUpI zuddhise yukta hotA hai usIke mokSa puruSArtha dekhA gayA hai / bhAvArtha - mokSakI prApti bhavya jIvako hI hotI hai // 17 // usa mokSakA upAya dhyAna aura adhyayana rUpa eka hetuse prApta hotA hai tathA sabase pUrvaM vaha, samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ina tInake samudAyarUpa hai || 18 || unameM jIvAdi sAta tattvoMkA, nirmala tathA zaMkA Adi samasta antaraMga maloMke sambandhase rahita zraddhAna karanA samyagdarzana mAnA gayA hai / / 19 / / vaha samyagdarzana, darzanamoharUpI andhakArake kSaya, upazama tathA kSayopazamase utpanna hotA hai, kSAyika Adike bhedase tIna prakArakA hai aura nisagaMja tathA adhigamajake bheda 661 1. dvaite bhAvabaddhA ma. / 2. atizayena bhUyo bhUyo vA bhramatIti ( ka. Ti. ) / 3. bhAsvana: ma / 4. hetunaH ma. / 5. saMzayAdyantaniH zeSa-ma / 6. kSAyikatvaM ma. /
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ 662 harivaMzapurANe jIvAjIvAsravA bandhasaMvarau nirjarA tathA / mokSazca sapta tattvAni zraddhayAni svalakSaNaH // 21 // jIvasya lakSaNaM lakSyamupayogo'STadhA sa ca / matizrutAvadhijJAnadviparyaya pUrvakaH // 22 // icchA dveSaH prayatnazca sukhaM duHkhaM cidAtmakam / Atmano liGgametena liGga yate cetano yataH // 23 / / na pRthivyAdibhUtAnAM jIvaH saMsthAnamAtrakaH / tadavasthAsya kAyasya caitanyavyabhicAriNaH // 24 // piSTakiNvodakAdyaSu madyAGgaSu pRthagbhavet / zaktaH lezo madaM kartA kAyAGgeSu tu nAsti saH // 25 / caitanyotpatyabhivyakto catu tebhya icchatAm / telasya sikatAdibhyo vyaktyutpattI na kiM mate // 26 // anAdinidhano jantureti gatyantarAdiha / yAti gatyantaraM cAto nijakarmavazo bhave / 27 / / etAvAneva puruSo yovAnpratyakSagocaraH / ityAdirapasaMvAdaH svaparAhitavAdinAm // 28 // na saMvijhAtramAtmA syAsaMvitto kSaNikAtmani / anusandhAnadhIlopaM vyavahAravilopataH // 29 // dravyabhUtaH svayaM jIvo jJAtA draSTAsti kArakaH / moktA moktA vyayotpAdadhrauvyavAn guNavAn sadA // 30 // asaMkhyAtapradezAtmA sasaMhAravisarpaNaH / svazarIrapramANastu muktavarNAdiviMzatiH // 3 // se do prakArakA hai // 20 // jIva, ajova, Asrava, bandha, saMvara, nirjarA aura mokSa ye sAta tattva haiM; inakA apane-apane lakSaNoMse zraddhAna karanA cAhie / / 22 / jIvakA lekSaNa upayoga hai aura vaha upayoga ATha prakArakA hai| upayogake ATha bhedoM meM mati, zrata aura avadhi ye tIna, samyagjJAna tathA mithyAjJAna-donoM rUpa hote haiM / / 22 / / icchA, dveSa, prayatna, sukha aura duHkha ye saba cidAtmaka haiM ye hI jIvake lakSaNa hai, kyoMki inase hI caitanyarUpa jIvakI pahacAna hotI hai / / 23 / / pRthivI Adi bhUtoMkI AkRti mAtrako jIva nahIM kahate; kyoMki vaha to isake zarIrako avasthA hai| zarIrakA caitanyake sAtha anekAnta hai arthAt zarIra yahI rahA AtA hai aura caitanya dUra ho jAtA hai // 24|| ATA, kiNva ( madirAkA bIja ) tathA pAnI Adi madirAke aMgoMmeM mada utpanna karane vAlI zaktikA aMza pRthak hotA hai, parantu zarIrake avayavoMmeM caitanya zakti pRthak nahIM hotii| bhAvArtha-ATA Adi madirAke kAraNoMko pRthak-pRthak kara denepara bhI unameM jisa prakAra mAdaka zaktikA kucha aMza banA rahatA hai usa prakAra zarIra ke aMgoMko pRthak-pRthak karanepara unameM caitanya zaktikA kucha aMza nahIM rahatA isase siddha hotA hai ki caitanya zarIrake aMgoMkA dharma nahIM hai, kintu unase pRthak dravya hai // 25 / / jo pRthivI Adi cAra bhUtoMse caitanyakI utpatti athavA abhivyakti mAnate haiM unake matameM bAlU Adise telako utpatti azvA abhivyakti kyoM nahIM mAna lI jAtI hai ? bhAvArtha-jisa prakAra bAlU Adise telako utpatti aura abhivyakti nahIM ha sakatI uso prakAra pRthivI Adi cAra bhUtoMse caitanyakI utpatti aura abhivyakti nahIM ho sakatI // 26 // yaha jIva isa saMsArameM anAdi nidhana hai, nijakarmase paravaza huA yaha yahA~ dUsarI matise AtA hai aura karmake paravaza huA dUsarI gatiko jAtA hai / / 27 // jitanA yaha pratyakSa gocara dikhAI detA hai itanA hI nIva hai - atota anAgata kAlameM isakI santati nahIM calatI ityAdi kathana nija-parakA ahita karanevAle jIvoMkA hI viruddha kathana hai / / 28 // kSaNa-kSaNameM jo saMvid ( jJAna ) utpanna hotA hai utanA hI AtmA hai aisA kahanA bhI Thoka nahIM hai, kyoMki saMvittiko kSaNika mAna lenepara Age-pIcheko kar3o jor3anevAlI buddhikA lopa ho jAyegA aura usake lopa honepara lene-dene tathA kartA-karma Adi vyavahArakA ho lopa ho jAyegA / / 29 / isase siddha hotA hai ki yaha jIva svayaM dravyarUpa hai, jJAtA hai, draSTA hai, kartA hai, bhoktA hai, karmokA nAza karanevAlA hai, utpAda-vyayarUpa hai, sadA guNoMse sahita hai, asaMkhyAta pradezI hai, saMkoca vistAra 1. bhrAnto ma. / 2. bhavet Ga., m.| 3. satyabhUtaH ma. /
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTapazcAzaH sarga: zyAmAkakaNamAtro na na cAkAzANumAtrakaH / nAGgaThaparvamAno vA na paJcazatayojanaH // 32 // dehe dehe 'savRttitve pradezaH sakalaiH saha / na svArtha pratipadyeta sparzanaM cakSurAdivat // 33 // parimANamahattve'pi yojaneSu bahuSvapi / 'sparzanaM na samantaH syAJcakSuSevArthadarzanam // 3 // tathA sati virodhaH syAdRSTeSTAbhyAM pumAnayam / dehamAno'dhigantavyaH sarvasyAnumavAttathA // 35 // sa gatIndriyaSaTakAyayogavedakaSAyataH / jJAnasaMyamasamyaktvalezyAdarzanasaMzibhiH // 36 // bhavyatvAhAraparyantamArgaNAbhiH sa mRgyate / caturdazabhirAkhyAto guNasthAnaizca cetanaH // 3 // pramANanayanikSepasatsaMkhyAdikimAdimiH / saMsArI pratipattavyo mukto'pi nijasadguNaiH // 38 // nayo'nekAtmani dravye niyataikAramasaMgrahaH / dravyArthiko yathArtho'nyaH paryAyAthika eva ca // 39 // 'jJeyo mUlana yAvetAvanyonyApekSiNau matau / samyagdRSTAstayo dAH saMgatA naigamAdayaH // 40 // "naigamaH saMgrahazcAtra vyavahArarjusUtrako / zabdaH samamirUDhAkhya evaMbhUtazca te nayAH // 41 // rUpa hai, apane zarIra pramANa hai aura varNAdi bIsa guNoMse rahita hai // 30-31 // na yaha AtmA sAvAMke kaNake barAbara hai, na AkAzake barAbara hai, na paramANuke barAbara hai, na aMgUThAke porAke barAbara hai aura na pAMca sau yojana pramANa hai // 32 // yadi AtmAko sAvAMke kaNa, aMguSTha-parva athavA paramANuke samAna choTA mAnA jAyegA to AtmA pratyeka zarIrameM usake khaNDa-khaNDa rUpa pradezoMke sAtha hI raha sakegA, samasta pradezoMke sAtha nahIM aura isa dazAmeM jahAM AtmA na rahegA vahAMkI sparzana indriya apanA kArya nahIM kara skegii| jisa prakAra cakSurAdi indriyAM zarIrake kisI nizcita sthAnameM hI kArya kara sakatI haiM usI prakAra sparzana indriya bhI jahAM AtmA hogA vahIM kArya kara sakegI sarvatra nhiiN| isI prakAra AtmAkA parimANa yadi zarIrase adhika mAnA jAyegA to anekoM yojanoM taka jahA~ ki zarIra nahIM hai mAtra AtmAke pradeza haiM, vahA~ saba ora kyA padArthakA sparzana hone lagegA? aura isa dazAmeM jisa prakAra cakSuke dvArA yojanoMkI dUrI taka padArthoMkA avalokana hotA hai usI prakAra yojanoMkI dUrI taka padArthakA sparzana bhI hone lagegA aura aisA mAnanepara pratyakSa tathA anumAna donoMse virodha AtA hai isalie zarIrake pramANa hI AtmAko mAnanA caahie| sabakA anubhava bhI isI prakArakA hai||33-35|| vaha jIva gati, indriya, chaha kAya, yoga, veda, kaSAya, jJAna, saMyama, samyaktva, lezyA, darzana, saMjJitva, bhavyatva aura AhAra ina caudaha mArgaNAoMse khojA jAtA hai tathA mithyAdRSTi Adi caudaha guNasthAnoMse usakA kathana kiyA gayA hai // 36-37 // pramANa, naya, nikSepa, sat, saMkhyA aura nirdeza Adise saMsArI jIvakA tathA ananta jJAna Adi AtmaguNoMse mukta jIvakA nizcaya karanA cAhie // 38 // vastuke aneka svarUpa haiM unameM se kisI eka nizcita svarUpako grahaNa karanevAlA jJAna naya kahalAtA hai| isake dravyAthika aura paryAyAthikake bhedase do bheda haiN| inameM dravyArthika naya yathArtha hai aura paryAyAthika naya ayathArtha hai // 39 / / dravyArthika aura paryAyArthika ye hI do mUla naya haiM tathA donoM hI paraspara sApekSa mAne gaye haiN| acchI taraha dekhe gaye negama, saMgraha Adi naya inhIM donoM nayoMke bheda haiM // 40 // naigama, saMgraha, vyavahAra, RjusUtra, zabda samabhirUDha aura 1. dehe dehasavRttitve k.| 2. zakalaiH Ga., kh.| 3. sparzanaM na tasya syAccakSa Ga., samaM tasya cakSuSevArthakha., g.| 4. rAkhyAtaguNa-ma., Ga., ga. / 5. sAmAnyalakSaNaM tAvadvastunyanekAntAtmanyavirodhena hetvarpaNAta sAdhyavizeSasya yAthAtmyaprApaNa-pravaNa-prayogo nyH| sa dvadhA dravyAthikaH paryAyAthikazceti (sa. s.)| 6. do ceva mUlimaNayA bhaNiyA davatthapajjayatthagayA / aNNaM asaMkhasaMkhA te tabbheyA muNeyavvA ||11||-lghunyckrsNgrh / 7. naigamasaMgrahavyavahAju sUtrazabdasamabhirUDaivaMbhUtA nayA:-ta. sU. /
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe yo dravyArthikasyAdyA bhedAH sAmAnyagocarAH / syuH paryAyArthikasyAnye vizeSaviSayA nayAH // 42 // arthasaMkalpamAtrasya grAhako naigamo nayaH / udAharaNamasyeSThaM prasthaudanapurassaram // 43 // 'AkrAntabhedaparyAyamekadhyamupanIya yat / samastagrahaNaM tatsyAtsaddravyamiti saMgrahaH // 44 // 'saMgrahAkSiptasattA devahAro vizeSataH / vyavahAro yataH sattAM nayatyantavizeSatAm // 45 // "vakraM bhUtaM bhaviSyantaM tyaktvarjusUtrapAtavat / vartamAnArthaparyAyaM sUtrayannRjusUtrakaH // 46 // "liGgasAdhanasaMkhyAnakA lopagrahasaGkaram / yathArthazabdanAcchando na vaSTi dhvanitantrakaH // 47 // 664 evaMbhUtaye sAta naya haiM // 41 // inameM prArambhake tIna naya dravyArthika nayake bheda haiM aura ve sAmAnyako viSaya karate haiM tathA avaziSTa cAra naya paryAyArthika nayake bheda haiM aura ve vizeSako viSaya karate haiM ||42 || padArthaMke saMkalpamAtrako grahaNa karanevAlA naya naigama naya kahalAtA hai / prastha tathA odana Adi isake spaSTa udAharaNa haiM / bhAvArtha- jo naya aniSpanna padArthake saMkalpamAtrako viSaya karatA hai vaha naigama naya kahalAtA hai, jaise koI prasthakI lakar3I leneke lie jA rahA hai usase koI pUchatA hai ki kahA~ jA rahe ho, to vaha uttara detA hai ki prastha lene jA rahA hU~ / yadyapi jaMgalameM prastha nahIM milatA hai vahAMse lakar3I lAkara prastha banAyA jAtA hai tathApi negama naya saMkalpa mAtrakA grAhaka honese aisA kaha detA hai ki prastha leneke lie jA rahA hU~ / isI prakAra koI odana - bhAta banAne ke lie lakar3I, pAnI Adi sAmagrI ikaTThI kara rahA hai usa samaya koI pUchatA hai ki kyA kara rahe ho ? to vaha uttara detA hai ki odana banA rahA hU~ / yadyapi usa samaya vaha odana nahIM banA rahA hai tathApi usakA saMkalpa hai isalie naigama naya aisA kaha detA hai ki odana banA rahA hU~ ||43|| aneka bheda aura paryAyoMse yukta padArthako ekarUpatA prApta karAkara samasta padArthakA grahaNa karanA saMgraha naya hai; jaise sat athavA dravya / bhAvArtha- saMsArake padArtha aneka rUpa haiM unheM ekarUpatA prApta karAkara sat zabdase kahanA / isI prakAra jIva, ajIva Adi aneka bhedoMse yukta padArthoMko 'dravya' isa sAmAnya zabdase kahanA yaha saMgraha naya hai || 44|| bheda karanA vyavahAra naya hai, taka le jAtA hai / bhAvArthaki vaha sat, dravya aura guNake saMgraha nayake viSayabhUta sattA Adi padArthoMke vizeSa rUpase kyoMki vyavahAra naya sattAke bheda karatA-karatA use antima bheda jaise saMgraha nayane jisa satko grahaNa kiyA thA vyavahAra naya kahatA hai bhedase do prakArakA hai / athavA saMgraha nayane jisa dravyako viSaya kiyA thA vyavahAra naya kahatA hai ki usa dravya jIva aura ajIvake bhedase do bheda haiN| isa prakAra yaha naya padArtha meM vahA~ taka bheda karatA jAtA hai jahA~ taka bheda karanA sambhava hai ||45 || padArthakI bhUta-bhaviSyat paryAyako vakra aura vartamAna paryAyako Rju kahate haiM / jo naya padArthako bhUta-bhaviSyatrUpa vakra paryAyako chor3akara sarala sUtrapAtake samAna mAtra vartamAna paryAyako grahaNa karatA hai vaha RjusUtra naya kahalAtA hai / bhAvArtha - isake sUkSma aura sthUla ke bhedase do bheda haiM / jIvakI samaya-samaya meM honevAlI paryAyako grahaNa karanA sUkSma RjusUtra nayakA viSaya hai aura deva, manuSya Adi bahusamayavyApI paryAyako grahaNa karanA sthUla RjusUtra nayakA viSaya hai ||46 || yaugika arthakA dhAraka honese zabda naya, liMga, sAdhana - kAraka, saMkhyA - vacana, kAla aura upagraha 1. paDhamatayA davtratthI pajjayagAhI ya iyaraje bhaNiyA / te cadu atyapadhANA sapadhANA hu tiSNiyarA // na ca / 2. anabhinivRttArtha saMkalpamAtra grAhI naigamaH / 3 svajAtyavirodhenaikadhyamupanIya paryAyAnAkrAntabhedAnavizeSeNa samastagrahNasaMgrahaH / * saMgrahanayAkSiptAnAmarthAnAM vidhipUrvakamavaharaNaM vyavahAraH / 5. Rju praguNaM sRtrayati tantrayate iti RjuH / 6. liGgasaMkhyA sAdhanAdi - vyabhicAranivRttiparaH zabdakam / 7. AkAGkSati 'vaSTi bhAgurillopamavApyorupasargayoH ' prayogaH / vRSTi - ka., Ga. ga. / 8. zabdazAstrAdhInaH /
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ 665 aSTapaJcAzaH sargaH 'zabdabhede'rthabhedArthI vyaktaparyAyazabdakaH / nayaH samamirUDho'rtho nAnAsamamirohaNAt // 48 // padake vyabhicArako nahIM cAhatA arthAt liMga saMkhyA Adike bhedase honevAle doSako vaha sadA dUra karatA hai| vaha vyAkaraNazAstrake AdhIna rahatA hai| bhAvArtha-jaise liMgavyabhicAra-'puSyastArakA nakSatram' yahA~ puMliMga puSyakA, strIliMga tArakA athavA napuMsaka liMga nakSatrake sAtha sambandha ho jAtA hai, liMgabheda honepara bhI vizeSaNa-vizeSyabhAvameM antara nahIM aataa| sAdhanavyabhicArasAdhana kArakako kahate haiM, isakA udAharaNa 'senA parvatamadhivasati' hai| yahA~ parvata zabda adhikaraNakAraka hai ataH usameM sAmAnya niyamake anusAra saptamI vibhakti AnA cAhie tathApi adhi upasargapUrvaka vas dhAtukA prayoga honese karmakArakameM AnevAlI dvitIyA vibhakti ho gayI phira bhI artha adhikaraNakArakake anusAra hI- 'senA parvatapara rahatI hai' hotA hai| saMkhyAvyabhicAra--- saMkhyA vacanako kahate haiM, isake udAharaNa haiM 'jalamApo, varSAH RtuH, AmrAH vanam, varaNAH nagaram' yahA~para 'jalam' ekavacana hai phira bhI usakA paryAya 'ApaH' yaha nitya bahuvacanAnta zabda diyA jA sakatA hai| 'varSAH' bahuvacana hai aura 'RtuH' ekavacana hai phira bhI inakA vizeSyavizeSaNa bhAva ho sakatA hai| isI prakAra zeSa udAharaNa bhI samajha lenA caahie| kAlavyabhicAra-bhUta, bhaviSyat aura vartamAnake bhedase kAlake tIna bheda haiM inameM paraspara viruddha kAloMkA bhI prayoga hotA hai, jaise 'vizvadRzvAsya putro janitA' yaha udAharaNa hai| yahA~ vizvadRzvAkA artha hotA hai 'vizvaM dRSTavAn' iti vizvadRzvA-jisane vizvako dekha liyaa| parantu yahAMpara vizvadRzvA isa bhUtakAlika karmakA janitA isa bhaviSyatkAlika kriyAke sAtha sambandha jor3A gayA hai| upagrahavyabhicAra-Atmanepada, parasmaipada Adi padoMko upagraha kahate haiN| zabdanaya parasmaipadake sthAnapara Atmanepada aura Atmanepadake sthAnapara parasmaipadake prayogako jo ki vyAkaraNake anusAra hotA hai svIkRta kara letA hai| jaise tiSThati, saMtiSThate, pratiSThate, ramate, viramati, uparamati Adi / yahA~ 'tiSThati meM parasmaipadakA prayoga hotA hai parantu sam aura pra upasarga laga jAnese saMtiSThate tathA pratiSThatemeM Atmanepada ho gyaa| 'ramate' yaha AtmanepadakA prayoga hai parantu 'viramati meM vi upasarga aura 'uparamati'meM upa upasarga laga jAnese parasmaipada prayoga ho jAtA hai| liMgAdike vyabhicArake samAna zabdanaya puruSa vyabhicArako bhI nahIM mAnatA jaise 'ehi manye rathena yAsyati, nahi yAsyati, yAtaste pitA'-yahA~para 'manyase' isa madhyamapuruSake badale hAsyameM 'manye' isa uttamapuruSakA prayoga kiyA gayA hai| tAtparya yaha hai ki zabdanaya vyAkaraNake niyamoMke AdhIna hai, ataH vaha sAmAnya niyamoMke viruddha prayoga honese AnevAle doSako svIkRta nahIM karegA ||47|| jo zabdabheda honepara arthabheda svIkRta karatA hai arthAt eka padArthake lie aneka paryAyAtmaka zabda prayukta honepara unake pRthak-pRthak arthako svIkRta karatA hai vaha samabhirUr3hanaya hai, jaise lokameM devendrake lie indra, zakra aura purandara zabdakA prayoga AtA hai parantu samabhirUr3hanaya ina sabake pRthak-pRthak arthako grahaNa karatA hai| vaha kahatA hai ki jo parama aizvaryakA anubhava karatA hai vaha indra hai, jo zaktisampanna hai vaha zaka hai aura jo puroMkA vibhAga karanevAlA hai vaha purandara hai, isalie ina bhinna-bhinna paryAya zabdoMse sAmAnya devendrakA grahaNa na kara usakI bhinnabhinna vizeSatAoMkA grahaNa karatA hai| athavA jo nAnA arthoMkA ullaMghana kara eka arthako 1. 'nAnArthasamabhirohaNAta samabhirUDhaH' athavA 'arthagatyarthaH zabdaprayogaH' athavA 'yo yatrAbhirUDhaH sa tatra sametyAbhimukhyenArohaNAt samabhirUDhaH' /
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe 'yadendati tadevendro nAnyadeti kriyAkSaNe / vAcakaM manyate vevaivambhUto yathArthavAk // 49 // myasyAnantazaktitvAtpratizaktimidA zritAH / uttarottarasUkSmArthagocarAH sapta sannayAH // 50 // arthazabdapradhAnasvAyamdAntAH paJcadhA nayAH / saMgrahAdinayAH SoDhA pratyekaM syaH zatAni te // 51 // yAvanto'pi vayomArgAstAvanto yajJayAstataH / iyanta iti saMkhyAnaM nayAnAM nAsti tattvataH // 52 // dharmAdhamauM tathAkAzaM pudagalaH kAla eva ca / paJcApyajIvatatvAni samyagdarzanagocarAH // 53 // gatisthityonimittaM to dharmAdhauM yathAkramam / namo'vagAhahetustu jIvAjIvadvayossadA // 54 // pUraNaM galanaM kurvan pudagalo'nekadharmakaH / so'NusaMghAtataH skandhaH skandhabhedAdaNuH punaH // 55 // vartanAlakSaNo lakSyaH samayAdiranekadhA / kAlaH kalanadharmeNa saparavAparatvaka: // 56 // mukhyatAse grahaNa karatA hai vaha samabhirUr3hanaya hai, jaise go zabda kozameM vacana Adi aneka arthoMmeM prasiddha hai kintu lokameM vaha adhikatAse pazu arthameM hI prayukta hotA hai| athavA jo zabdake nirukta-prakRti-pratyayake saMyogase siddha honevAle arthako na mAnakara usake cAlU vAcyArthako hI mAnA hai vaha samabhirUDhanaya hai. jaise gau zabdakA nirukta artha gacchatIti gauH jo cale vaha hai, parantu lokameM isa maryakI upekSA kara pazu vizeSako gau kahate haiM, vaha calatI ho taba bhI go hai aura baiThI yA khar3I ho taba bhI gau hai / / 48 // jo padArtha jisa kSaNameM jesI kriyA karatA hai usI kSaNameM usako usa rUpa kahanA, anya kSaNameM nahIM, yaha evaMbhUtanaya hai| yaha naya padArthake yathArtha svarUpako kahatA hai jaise 'indatIti indraH' jisa samaya indra aizvaryakA anubhava karatA hai usI samaya indra kahalAtA hai anya samayameM nahIM // 49 // dravyako ananta zaktiyAM haiN| ye sAtoM naya pratyeka zaktike bhedoMko svIkRta karate hue uttarotara sUkSma padArthako grahaNa karate haiM // 50 // ina *nayoMmeM kitane hI naya arthapradhAna haiM aur| hI zabdapradhAna haiM, isalie prArambhase lekara zabdanaya taka pAMca prakArake naya aura saMgrahako Adi lekara anta taka chaha prakArake naya arthAt naigamAdi sAtoM nayoMmeM pratyeka saikar3oM prakArake haiM // 51 // kyoMki jitane vacanake mArga-bheda haiM utane naya haiM isalie naya itane haiN| isa prakAra yathArthameM nayoMkI saMkhyA nizcita nahIM hai // 52 // dharma, adharma, AkAza, pudgala aura kAla ye pAMcoM ajIva tattva haiM tathA samyagdarzanake viSayabhUta haiM // 53 // inameM se dharma aura adharma dravya kramase gati aura sthitike nimitta haiM arthAt dharma dravya jIva aura pudgalake gamanameM nimitta hai tathA adharmameM dravya unhIMko sthitimeM nimitta hai| AkAza. jIva aura ajIva donoM dravyoMke avagAhameM nimitta hai // 54|| pUgala dravya pUraNa galana kriyA karatA huA varNAdi aneka guNoMse yukta hai| usake do bheda haiM, skandha aura paramANu / bahuta-se paramANuoMke saMyogase skandha banatA hai aura skandhameM bheda hote-hote paramANukI utpatti hotI hai // 55 // jo vartanA lakSaNase sahita hai vaha kAla dravya hai| isake samaya Adi aneka bheTa haiN| parivartanarUpa dharmase sahita honeke kAraNa kAla dravya paratva aura aparatva vyavahArase yukta hai // 56 // 1. yenAtsanA bhUtastenaivAtmanAdhyavasAyayatIti evaMbhUtaH-sa. si.| 2. bhidA m.| 3. saMgrahAditayA ma., Ga., k.| 4. jAvadiyA vayanavihA tAvadiyA ceva hoMti NayavAdA / 5. paratvAparatve kSetrakRte kAlakRte ca staH / te atra kAlopakaraNAtkAlakRte gote / ete te vartanAdayaH upakArAH kAlasyAstitvaM gamayanti / nanu vartanAgrahaNamevAstu tadabhedAH pariNAmAdayaH-(ka. tti.)| * naigama, saMgraha, vyavahAra aura Rju ye cAra arthanaya hai tathA zeSa tIna zabdanaya haiN|
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTapazcAzaH sargaH 667 kAyavAGmanasAM karma yogaH sa punarAmravaH / zubhaH puNyasya gaNyasya pApasyAzubhalakSaNaH // 5 // 'sakapAyAkaSAyau dvau svAminAvAtravasya saH / mi upazAntakaSAyAderakaSAyasya yoginaH / AsravaH svAmino'ntyasya syAdoryApathakarmaNaH // 5 // indriyANi kaSAyAzca hiMsAdInyavratAnyapi / sAmparAyikakarmadvAH syAkriyApaJcaviMzatiH // 6 // caityapravacanArhatsadagurupUjAdilakSaNA / sA samyaksvakriyA khyAtA samyaktvaparivardhinI // 6 // pravRttirakRtAdanyadevatAstavanAdikA / sA mithyAtvakriyA jJeyA mithyAtvaparivardhinI // 62 // kAyAjJAdisaranyeSAM gamanAdipravartanam / sA prayogakriyA vedyA prAyo'saMyamavadhinI // 63 // AbhimukhyaM prati prAyaH saMyatasyApyasaMyame / samAdAnakriyA proktA pramAdaparivardhinI // 6 // IryApathanimittA yA sA proktaryApathakriyA / etAH paJcakriyA heturAnave sAmparAyike // 65 // krodhAvezavazAtprAdurbhatA prAdoSikI kriyA / yo'bhyudyamaH praduSTasya satassA kAyikI kriyA // 66 // kriyAdhikAriNItyuktA hiMsopakaraNahAt / duHkhotpattiH svatantratvAkriyAnyA pAritApikI // 67 // indriyaayurblpraannviyogkrnnaarikryaa| prANAtipAtikI nAmnA paJcavAdhyAtmikAH kriyAH // 6 // rAgAdIMkRtacittatvAtprazastasya pramAdinaH / ramyarUpAvalokAnyAbhiprAyo darzanakriyA // 6 // kAya, vacana aura manako kriyAko yoga kahate haiN| vaha yoga hI Asrava kahalAtA hai| usake zubha aura azubhake bhedase do bheda haiN| unameM zubhayoga zubhAsravakA aura azubhayoga azubhAsravakA kAraNa hai / / 57 / / Asravake svAmI do haiM-sakaSAya ( kaSAyasahita ) aura akaSAya ( kaSAyarahita ) / isI prakAra Asravake do bheda haiM-sAmparAyika Asrava aura IryApatha Asrava / mithyAdRSTiko Adi lekara sUkSmakaSAya guNasthAna takake jova sakaSAya haiM aura ve prathama sAmparAyika Asravake svAmI haiM tathA upazAntakaSAyako Adi lekara sayogakevalI takake jIva akaSAya haiM aura ye antima IryApatha Asravake svAmI haiN| [ caudahaveM guNasthAnavartI ayogakevalI bhI akaSAya haiM parantu unake yogakA abhAva ho jAnese Asrava nahIM hotA ] // 58-59|| pA~ca indriyAM, cAra kaSAya, hiMsA Adi pA~ca avrata aura pacosa kriyAe~ ye sAmparAyika Asravake dvAra haiN||60|| inameM pAMca indriyA~, cAra kaSAya aura pA~ca avrata prasiddha haiM, ataH inheM chor3akara pacIsa kriyAoMkA svarUpa kahate haiN| pratimA, zAstra, arhanta deva tathA sacce guru AdikI pUjA, bhakti Adi karanA samyaktvako bar3hAnevAlI samyaktvakriyA hai // 61 // pApake udayase anya devatAoMkI stuti AdimeM pravRtti karanA mithyAtvako bar3hAnevAlI mithyAtva kriyA hai // 62|| gamanAgamanAdimeM pravRtti karanA so prAyaH asaMyamako bar3hAnevAlo prayoga kriyA hai / / 63 / / saMyamI pUruSakA prAyaH asaMyamakI ora sammakha honA pramAdako bar3hAnevAlI samAdAna kriyA hai // 64 / / jo kriyA IryApathameM nimitta hai vaha IryApatha kriyA hai / ye pA~ca kriyAeM sAmparAyika AsravakI hetu haiM // 65 / / krodhake Avezase jo kriyA hotI hai vaha prAdoSikI kriyA hai / doSase bharA manuSya jo udyama karatA hai vaha kAyikI kriyA hai / / 66|| hiMsAke upakaraNa-zastra Adike grahaNase jo kriyA hotI hai vaha kriyAdhikariNI kriyA hai| sva-parako duHkha utpanna karanevAlI pAritApikI kriyA hai // 67 / / indriya, Ayu aura bala prANakA viyoga karanevAlI kriyA prANAtipAtikI hai| ye pAMca AdhyAtmika kriyAe~ haiM // 68|| cittake rAgase AdraM ho jAneke kAraNa jaba uttama puruSa prabhAdo bana, kisI sundara rUpake dekhaneko abhilASA karatA hai 1. 'kAyavAGmanaHkarma yogaH' // 1 // 2. 'sa AsravaH' / / 2 / / 3. 'zubhaH puNyasyAzubhaH pApasya' // 3 // 4. 'sakaSAyAkaSAyayoH sAmparAyikaryApathayoH' // 4 // ta. sU. a. 6 5 indriyakaSAyAvatakriyAH paJcacatuHpaJcapaJcaviMzatisaMkhyAH pUrvasya bhedAH // 5 // ta sU. a. 6 / 6. prazaktasya ma., Ga. / |
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ da68 harivaMzapurANe sacetanAnubandho yaH 'spraSTavye'tipramAdinaH / sA sparzanakriyA jJeyA karmopAdAnakAraNam // 7 // utpAdanAdapUrvasya pApAdhikaraNasya tu / pApAsravakarI prAyaH proktA pratyAyikI kriyA // 71 // strIpaMsapazusaMpAtideze'ntarmalamokSaNam / kriyA sAdhujanAyogyA sA samantAnupAtinI // 72 // apramRSTApradRSTAyo nikSepo'GgAdinaH kSitau / anAbhogakriyA sA tu paJcaitA api durikrayAH // 73 // pareNaiva tu nirvA yA svayaM kriyate kriyaa| sA svahastakriyA bodhyA pUrvoktAsravardhinI // 74 // pApAdAnAdivRttInAmabhyanujJAnamAtmanA / sA nisargakriyA nAmnA nisargaNAsravAvahA // 75 // parAcaritasAvadhakriyAdestu prakAzanam / vidAraNakriyA sAnyadhIvidAraNakAriNI // 76 // yathokkAjJAnasaktasya kartumAvazyakAdipu / prarUpaNAnyathA mohAdAjJAvyApAdikI kriyA // 77 // 'zAThyAlasyAddhi zAstroktavidhikartavyatAM prati / anAdarastvanAkAkSA-kriyA paJcakriyA imAH // 78 // Arambhe kriyamANe'nyaH svayaM harSaH pramAdinaH / sA prArambhakriyAtyantaM tAtparya vA chidAdiSu // 79 // sA pArigrAhikI jJeyA parigrahaparA kriyaa| mAyAkriyApi ca jJAnadarzanAdiSu vaJcanA // 8 // yA mithyAdarzanArambhadRDhIkaraNatatparA / protsAhanAdinAnyasya sA mithyAdarzanakriyA // 81 // karmodayavazAtpApAdanivRttirapi kriyaa| apratyAkhyAnasaMjJA sA paJcAmUrAsravakriyAH // 12 // taba usake darzana kriyA hotI hai / / 69|| vahI manuSya jaba atyadhika pramAdI bana sparza karane yogya padArthakA bAra-bAra cintana karatA hai taba karmabandhameM kAraNabhUta sparzana kriyA hotI hai / / 70 // pApake naye-naye kAraNa utpanna karanese pApakA Asrava karanevAlI jo kriyA hoto hai vaha pratyAyikI kriyA kahI gayI hai / / 71 / / strI-puruSa aura pazuoMke milane-julane Adike yogya sthAnapara zarIra-sambandhI mala-mUtrAdiko chor3anA samantAnupAtinI kriyA hai| yaha kriyA sAdhujanoMke ayogya hai / / 72 / / binA zodhI, binA dekhI bhUmipara zarIrAdikA rakhanA anAbhogakriyA hai| ye pAMcoM hI kriyAeM duSkriyAeM kahalAtI haiM / / 73 / / dUsareke dvArA karane yogya kriyAko svayaM apane hAthase karanA yaha pUrvokta Asravako bar3hAnevAlI svahastakriyA hai // 74 // pApotpAdaka vRttiyoMko svayaM acchA samajhanA nisargakriyA hai, yaha svabhAvase hI Asravako bar3hAnevAlI hai / / 75|| dUsareke dvArA Acarita pApapUrNa kriyAoMkA prakaTa karanA yaha dUsarekI buddhiko vidAraNa karanevAlI vidAraNa kriyA hai // 76|| AgamakI AjJAke anusAra Avazyaka Adi kriyAoMke karane meM asamartha manuSyakA mohake udayase unakA anyathA nirUpaNa karanA AjJAvyApAdikI kriyA hai / / 77 / / ajJAna athavA Alasyake sahita raNa zAstrokta vidhiyoMke karane meM anAdara karanA anAkAMkSAkriyA hai, isa prakAra ye pA~ca kriyAeM haiM // 78 // dasaroMke dvArA kiye jAnevAle ArambhameM pramAdI hokara svayaM harSa mAnanA athavA chedana-bhedana Adi kriyAoMmeM atyadhika tatpara rahanA prArambha kriyA hai / / 79 / / parigrahameM tatpara jo kriyA hai vaha pArigrahikI kriyA hai| jJAna, darzana Adike viSayameM jo chalapUrNa pravRtti hai vaha mAyAkriyA hai // 80 // protsAhana Adike dvArA dUsareko mithyAdarzanake prArambha karane tathA usake dRr3ha karanemeM tatpara jo kriyA hai vaha mithyAdarzana kriyA hai / / 81 / / karmodayake vazIbhUta honese pApase nivRtti nahIM honA apratyAkhyAna kiyA hai| isa prakAra Asravako bar3hAnevAlI ye pA~ca kriyAe~ haiM / isa prakAra pAMca-pA~cake pacIsa kriyAoMkA varNana kiyA // 82 / / 1. spraSTavyo'tipramAdinaH m.| 2. darzanakriyA m.| 3. vareNaiva m.| 4. sAnyA dhovidAraNa- ma., Ga. / 5. yathoktAdAna- / 3. sA vyAlasyAddhi ma., sAdyAlasyAddhi. ka., ng.| 7. harSapramAdinaH / 8 vAJchitAdiSu ma., ka., Ga., kh.| 9. pArigrAhiNI ma., ka., ng.|
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTapaJcAzaH sargaH 669 'mandamadhyAtitIvatvAtpariNAmasya dehinAm / mando madhyo'titIvaH syAdAna hetubhedataH // 83 // jIvAdhikaraNazcApyajIvAdhikaraNo'pi saH / Asravo bhidyate dvedhA jIvAdhikaraNAsravAH // 84 // taiH saMrambhasamArambhaiH sArambhastrikRtAdimiH / triyogaizca kaSAyaizca SaTtriMzatpRthagAsravAH // 85 // "nirvartanA ca nikSepo'jIvAdhikaraNAsravAH / saMyogazca nisargazca dvicatudvitribhedinaH // 46 // nirvataMnAdhikaraNaM mulottaraguNA dvidhA / zarIravAimanaHprANApAnAdInAM ca to guNau / / 87 // sahasAduHpramRSTAnAmogasApratyavekSitaiH / bhedaizcaturvidhaistannikSepAdhikaraNaM punaH // 48 // jIvoMke pariNAma manda, madhya aura tIvra hote haiM isalie hetumeM bheda honese Asrava bhI manda, madhyama aura tIvra hotA hai / / 83 / / jIvAdhikaraNa aura ajIvAdhikaraNake bhedase Asravake do bheda haiN| jIvAdhikaraNa Asravake mUlameM tIna bheda haiM-1 saMrambha, 2 samArabhbha aura 3 Arambha / inameM se pratyekake kRta, kArita, anumodanA-tIna, manoyoga, vacanayoga, kAyayoga tIna aura krodha, mAna, mAyA, lobharUpa kaSAya-cAra inase paraspara gaNita honepara chattIsa-chattIsa bheda hote haiN| tInoMke milAkara eka sau ATha bheda ho jAte haiN| bhAvArtha---kisI kAryake karane kA manameM vicAra karanA saMrambha hai| usake sAdhana juTAnA samArambha hai aura kAryarUpameM pariNata karanA Arambha hai| svayaM kArya karanA kRta hai, dUsarese karAnA kArita hai aura koI kare usameM harSa mAnanA anumati hai| manase kisI kAryakA vicAra karanA manoyoga hai, vacanase prakaTa haranA vacanayoga hai aura kAyase kArya karanA kAyayoga hai| krodha kaSAyase prerita ho kisI kAryako karanA krodha kaSAya hai, mAnase prerita ho karanA mAna kaSAya hai, mAyAse prerita ho karanA mAyA kaSAya hai aura lobhase prerita hokara karanA lobha kaSAya hai| mUlameM saMrambha Adike bhedase Asrava tIna prakArakA hotA hai, inameM se pratyekakA bheda kRta, kArita anumodanAko apekSA tIna prakArakA hotA hai, phira yahI tIna bheda tIna yogake nimittase hote haiM, isalie tInakA tInameM guNA karanepara no bheda hote haiN| tadanantara yahI nau bheda krodhAdi kaSAyakI apekSA cAra-cAra prakArake hote haiM isalie naumeM cArakA guNA karanepara chattIsa bheda hote haiN| chattIsa bheda saMrambhake, chattIsa samArambhake aura chattIsa Arambhake, tInoMko milAkara eka sau ATha bheda hote haiN| athavA dUsarI tarahase saMrambhAdi tInameM kata. kAritAdikA gaNA karanepara nau bheda hae, unameM tIna yogakA gaNA karanepara sattAIsa hue aura usameM krodhAdi cAra kaSAyakA guNA karanepara eka sau ATha bheda hote haiN| ye saba pariNAma jIvakRta haiM ataH inheM jIvAdhikaraNa Asrava kahate haiM / / 84-85 / / do prakArako nirvataMnA, cAra prakArakA nikSepa, do prakArakA saMyoga aura tIna prakArakA nisarga ye ajIvAdhikaraNa Asravake bheda haiM / / 86|| mUlaguNa nirvartanA aura uttaraguNa nirvartanAke bhedase nivartanAke do bheda haiN| zarIra, vacana, mana tathA zvAsocchvAsa Adiko racanA honA mUlaguNa nirvartanA hai aura kASTha, pASANa, miTTI Adise citrAma AdikA banAnA uttaraguNa nivartanA hai / / 87 // sahasA nikSepAdhikaraNa, duSpramRSTa nikSepAdhikaraNa, anAbhoga nikSepAdhikaraNa aura apratyavekSita nikSepAdhikaraNa ina cAra bhedoMse nikSepAdhikaraNa cAra prakArakA hotA hai / zIghratAse kisI vastuko rakha denA sahasA nikSepa hai| duSTatApUrvaka sApha kI huI bhUmi meM kisI vastuko rakhanA duSpramRSTa nikSepa hai| 1. tiivrmndjnyaataajnyaatbhaavaadhikrnnviiryvishessebhystdvishessH|| 6 // t.suu.a.6| 2. adhikaraNaM jIvAjIvAH // 7 // ta. sU. a. 6 / 3. AdyaM saMrambhasamArambhArambhayogakRtakAritAnumatakaSAyavizeSaistristristrizcatuzcakazaH // 8 // ta. sU. a. 6 / 4. nirvartanAnikSepasaMyoganisargA dvicaturvitribhedAH / / 9 / / ta. sU. a. 6 / 5. param sAMpratyavedito m.|
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe bhaktapAnopakaraNasaMyogadvitayAtmanA / taddvaividhyaM hi saMyogakAraNasya ca kIrtitam // 89 // yannisargAdhikaraNaM tattraividhyaM prapadyate / vAGmanaH kAya pUrvaistu nisargaistatpravartanaiH // 90 // karmAvANAM bhedo'yaM sAmAnyena nirUpitaH / bhedaH karmavizeSANAmAsravasya viziSyate // 91 // 'pradoSanihna vAdanavighnAsAdanadUSaNAH / jJAnasya darzanajJAnAvRtyorAstrava hetutaH // 92 // 'duHkhazokavadhAkandatApAH saparidevanAH / asadvedyAsravadvArAH svaparobhayavartinaH // 93 // 'dayA sakalabhUteSu vatiSvatya nurAgatA / sarAgasaMyamo dAnaM zAntiH zaucaM yathoditam // 94 // arhaspUjAditAtparyaM bAlavRddhatapasviSu / vaizyAvRtyAdayo vedyAH sadvedyAstravahetavaH / / 95 / / 670 3 avyavasthA ke sAtha cAhe jahA~ kisI vastuko rakha denA anAbhoga nikSepa hai aura binA dekhI-zodhI bhUmi meM kisI vastuko rakha denA apratyavekSita nikSepa hai ||88 || bhaktapAna saMyoga aura upakaraNa saMyoga se saMyogAdhikaraNa Asrava do prakArakA kahA gayA hai| bhojana aura pAnako anya bhojana tathA pAnameM milAnA bhaktapAna saMyoga hai tathA binA vivekake upakaraNoMkA paraspara milanA upakaraNa saMyoga hai jaise zItasparzayukta pIchose ghAmameM santapta kamaNDalukA sahasA poMchanA Adi // 86 // vA nisarga, manonisarga aura kAryanisargake bhedase nisargAdhikaraNa Asrava tIna rUpatAko prApta hotA hai / vacanakI svacchanda pravRttiko vA nisarga kahate haiM, manakI svacchanda pravRttiko manonisarga kahate haiM aura kAyako svacchanda pravRttiko kAya nisarga kahate haiM ||10|| isa prakAra yaha sAmAnya rUpa se karmAsratroMkA bheda khaa| aba jJAnAvaraNAdike bhedase yukta viziSTa karmoMke AsravakA bheda kahA jAtA hai || 91 // jJAnake viSaya meM kiye hue pradoSa, nihnava, AdAna, vighna, AsAdana aura dUSaNa jJAnAvaraNake Asrava haiM aura darzana ke viSaya meM kiye hue pradoSa Adi darzanAvaraNake Asrava haiM / mokSake sAdhanabhUta tattvajJAnakA nirUpaNa honepara koI manuSya cupacApa baiThA hai parantu bhItara hI bhItara usakA pariNAma kaluSita ho rahA hai ise pradoSa kahate haiN| kisI kAraNa se 'mere pAsa nahIM hai' athavA 'maiM nahIM jAnatA hU~' ityAdi rUpase jJAnako chipAnA nihnava hai / mAtsaryake kAraNa dene yogya jJAna bhI dUsareko nahIM denA so adAna hai| jJAnameM antarAya DAla denA vighna hai / dUsare ke dvArA prakAzameM Ane yogya jJAnako kAya aura vacanase roka denA AsAdana hai aura prazasta jJAnameM doSa lagAnA dUSaNa hai ||12|| vedanIya karmake do bheda haiM- 1 asAtAvedanIya aura 2 saataavedniiy| inameM se nija, para aura donoM ke viSaya meM honevAle duHkha, zoka, vadha, Akrandana, tApa aura paridevana ye asAtAvedanIyake Asrava haiM / pIr3ArUpa pariNAmako duHkha kahate haiM / apane upakAraka padArthoMkA sambandha naSTa ho jAnepara pariNAmoMmeM vikalatA utpanna honA zoka hai| Ayu, indriya tathA bala Adi prANoMkA viyoga karanA vadha hai / santApa Adike kAraNa azrupAta karate hue ronA Akrandana hai / lokameM apanI nindA Adike phaila jAnese hRdayameM tIvra pazcAttApa honA tApa hai / aura upakArIkA viyoga honepara usake guNoM kA smaraNa tathA kIrtana karate hue isa taraha vilApa karanA jisase sunanevAle dayArdra ho jAveM use paridevana kahate haiM // 93 // samasta prANiyoMpara dayA karanA, vrato janoMpara anurAga rakhanA, sarAgasaMyama, dAna, kSamA, zauca, ahaMnta bhagavAn kI pUjAmeM tatpara rahanA aura bAlaka tathA vRddha tapasviyoMkI vaiyAvRtti Adi karanA sAtAvedanIya1. tatpradoSa nivamAtsaryAntarAyAsAdanopaghAtA jJAnadarzanAvaraNayoH // 10 // ta. sU. a. 6 / 2. nihnavAdAne ma., Ga. / 3. duHkhazokatApAkrandanavaghaparideva nAnyAtmaparobhayasthAnyasadvedyasya // 11 // ta. sU. a. 6 / 4. bhUtavratyanukampAdAnasarAgasaMyamAdiyogaH kSAntiH zaucamiti sadvedyasya ||12|| ta. sU. a. 6 /
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ 671 aSTapaJcAzaH sargaH 'kevalizrutasaMgheSu dharmadeveSvavarNavAk / heturdarzanamohasyApyAsravasya nirUpitaH // 16 // udayAttu kaSAyANAM pariNAmo'pi tIvakaH / hetuzcAritramohasya nAnAbhedAsravasya tu // 17 // tatra svAnyakaSAyANAmutpAdena samuddhatA / kaSAyavedanIyasya hetuH sadvRttadUSaNam // 98 // prahAsazIlatAdiH syAddharmopahasanAdimiH / sahAsyavedanIyasya mahAnavanibandhanam // 95 // vicitrakrIDanAsakti tazIlAdharocanam / ratyAkhyavedanIyasya hetuH syAdAsravo mahAn // 10 // parAratividhAnaM ca raterapi vinAzanam / arateveMdanIyasya heturduzzIlasevanam // 10 // svazokotpAdanaM cAnyazokavRdayabhinandanam / kuzokavedanIyasya nityamAnavakAraNam // 1.2 // mayotpAdanamanyeSAM svamayasya ca bhAvanam / bhayAkhyavedanIyasya santato heturAsrave // 103 // kuzalAcaraNAcArajugupsAparivAditA / jugupsAvedanIyasya heturAsavagocaraH // 10 // atisaMdhAnaparatA parasyAlIkavAditA / pravRddharAgatAdi strIvedanIyasya kAraNam // 105 // sAnussekatanukrodhasvadAraparitoSitAH / hetuH puMvedanIyasya karmaNaH saMsRtau mataH // 106 // prAcurya ca kaSAyANAM guhyAGgavyaparohaNam / parastrIsaktirantyasya vedanIyasya hetavaH // 10 // ke Asrava haiM // 94-95 / / kevalI, zruta, saMgha, dharma tathA devakA avarNavAda karanA-jhUThe doSa lagAnA darzana mohanIya karmake Asravake hetu kahe gaye haiN| kevalI kavalAhArase jIvita rahate haiM ityAdi asadbhUta doSoMkA nirUpaNa karanA kevalIkA avarNavAda hai| zAstrameM mAMsa bhakSaNa Adi niSiddha kAryoMkA ullekha hai ityAdi kahanA zratakA avarNavAda hai| RSi, muni, yati aura anagAra ina cAra prakArake muniyoMkA samUha saMgha kahalAtA hai-inake doSa kahanA arthAt ye zarIrase apavitra haiM, zUdra-tulya haiM, nAstika haiM, Adi kahanA saMghakA avarNavAda hai| jinendra bhagavAnke dvArA kahA huA dharma nirguNa hai aura usake pAlana karanevAle asura hote haiM ityAdi kahanA dharmakA avarNavAda hai aura deva mAMsa-madirAkA sevana karate haiM, ityAdi kahanA devakA avarNavAda hai // 96 // kaSAyake udayase jo tIna pariNAma hotA hai vaha cAritra mohake nAnAprakArake AsravoMkA kAraNa hai // 97|| cAritra mohanIyake kaSAyavedanIya aura akaSAyavedanIyakI apekSA do bheda haiN| inameM se nija tathA parako kaSAya utpanna kara uddhata vRttikA dhAraNa karanA tathA tapasvijanoMke samyak cAritrameM dUSaNa lagAnA kaSAyavedanIyake Asrava haiN| dharmakA upahAsa Adi karanese hAsyarUpa svabhAvakA honA arthAt dharmakI haMsI ur3Akara prasannatAkA anubhava karanA hAsya akaSAyavedanIyakA Asrava hai / / 98-100 / dUsaroMko arati utpanna karanA, ratiko naSTa karanA aura duSTa svabhAvake dhAraka janoMkI sevA karanA rati nAmaka akaSAyavedanIyake Asrava haiM // 101 // apane-Apako zoka utpanna karanA tathA dUsaroMke zokakI vRddhi dekha prasannatAkA anubhava karanA zoka akaSAyavedanIyake Asrava haiM / / 102 / / dUsaroMko bhaya utpanna karanA tathA apane bhayako cintA karanA bhaya akaSAyavedanIyake Asrava haiM / / 103 / / uttama AcaraNa karanevAle manuSyoMke AcArameM glAni karanA tathA unako nindA karanA jugupsA akaSAyavedanIyakA Asrava hai / / 104 // dUsareko dhokhA dene meM atyadhika tatpara rahanA, asatya bolanA tathA rAgakI adhikatA honA strI akaSAyavedanIyake Asrava haiM // 105 / / namratAse sahita honA, krodhakI nyUnatA honA aura apanI strImeM santoSa rakhanA ye saMsArameM puMveda akaSAyavedanIyake Asrava mAne gaye haiM / / 10 / / kaSAyoMkI pracuratA honA, guhya aMgoMkA chedana karanA tathA parastrI meM Asakti rakhanA ye napuMsaka akaSAyavedanIyake Asrava haiM / / 107|| 1 kevalizrutasaMghadharmadevAvarNavAdo darzanamohasya // 13 // ta. sU. a. 6 / 2. kaSAyodayAttIvrapariNAmazcAritramohasya // 14 // ta. sU. a. 6 / 3. sadvRttabhuSaNam / 4. nindanam ma. /
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ 672 harivaMzapurANe 'nArakasyAyuSo yogo babArambhaparigrahaiH / tairyagyonasya mAyA tu heturAsravaNasya saH // 10 // *mAnuSasyAyuSo heturalpArammaparigrahaH / saMtuSTatvAvatatvAdi mArdavaM ca svabhAvataH // 109 // samyaktvaM ca vratitvaM ca bAlatApasyayogitA / akAmanirjarA cAsya devasyAnavahetavaH // 10 // 'svayogavakratA cAnyavisaMvAdanayogitA / heturnAmno'zubhasyaiva zumasyAtisuyogatA // 11 // tathA jAmavizeSasya tIrthakRttvasya hetavaH / sadarzanavizuddhaghAdyAH SoDazAtivinirmalAH // 12 // "sadguNAcchAdanaM nindA pareSAM svasya zaMsanam / asadguNasamAkhyAnaM nIcairgotrAstravAvahAH // 113 // sanIcairvRttyanutseko heturuktaviparyayaH / uccairgotre'ntarAyasya" dAnavighnAdikartRtA // 114 // zubhaH puNyasya sAmAnyAdArUvaH pratipAditaH / tadvizeSapratItyarthamidaM tu pratipadyate // 115 // "hiMsAnRtavacazcauryAbrahmacaryaparigrahAt / viratizato'Nu syAtsarvatastu mahadvatam // 116 // "mahANavatayuktAnAM sthirIkaraNahetavaH / vratAnAmiha paJcAnAM pratyekaM paJca bhAvanAH // 117 // 15 bahuta Arambha aura bahuta parigraha rakhanA narakAyukA Asrava hai| mAyAcAra tithaMca AyukA Asrava hai // 108 / / thor3A Arambha aura thor3A parigraha rakhanese manuSya AyukA Asrava hotA hai| santoSa dhAraNa karate hue avrata avasthA honA tathA svabhAvase komala pariNAmI honA bhI manuSyAyake Asrava haiM // 109|| samyagdarzana, vratIpanA, bAlatapa tathA akAmanirjarA ye devAyake Asrava haiM // 11 // ___apane yogoMkI kuTilatA aura dUsaroMke sAtha visaMvAda ye azubha nAmakarmake Asrava haiM aura apane yogoMkI saralatA tathA visaMvAdakA abhAva honA zubha nAmakA Asrava hai // 11 // nAmakarmakA vizeSa bheda jo tIrthaMkara prakRti hai usake Asrava, atyanta nirmalatAko prApta darzanavizuddhi Adi solaha bhAvanAe~ haiM / / 112 // dUsaroMke vidyamAna guNoMko chipAnA, apanI prazaMsA karanA tathA apane avidyamAna guNoMkA kathana karanA ye nIcagotrakarmake Asrava haiM // 113|| vinayapUrNa pravRtti karanA tathA ahaMkAra nahIM karanA uccagotrake Asrava haiM aura dAna AdimeM vighna karanA antarAyakarmake Asrava haiM / / 114 / / puNyakarmakA jo zubhAsrava hotA hai usakA sAmAnyarUpase varNana Upara kiyA jA cukA hai| aba usakI vizeSa pratItike lie yaha pratipAdana kiyA jA rahA hai // 115 // hiMsA, jhaTha, corI, kuzIla aura aparigraha ina pAMca pApoMse virakta honA so vrata hai| vaha vrata aNuvrata aura mahAvratake bhedase do prakArakA hai| ukta pApoMse ekadeza virata honA aNuvrata hai aura sarvadeza virata honA mahAvrata hai / / 116 / / mahAvrata aura aNuvratase yukta manuSyoMko apane vratameM sthira rakhaneke lie ukta pAMcoM vratoMmeM pratyekakI pA~ca-pAMca bhAvanAeM kahI jAtI haiM // 117 / / 1, bahvArambhaparigrahatvaM nArakasyAyuSaH // 15 // 2. mAyA tairyagyonasya // 16 // 3. alpArambhaparigrahatvaM mAnuSasya // 17 // 4. nizzIlavatitvaM ca sarveSAm / / 19 / / 5. svabhAvamArdavaM ca // 18 // 6 samyaktvaM ca // 21 // 7. sarAgasayamasaMyamAsaMyamakAmanirjarAbAlatapAMsi devasya // 20 // 8. yogavakratA visaMvAdanaM cAzubhasya nAmnaH // 22 // 9. tadviparItaM zubhasya // 23 // 10. darzanavizuddhivinayasampannatA zIlavateSvanatIcAro'bhIkSNajJAnopayogasaMvegau zaktitastyAgatapasI sAdhusamAdhiyAvatyakaraNamarhadAcAryabahuzrutapravacanabhaktirAvazyakAparihANirmArgaprabhAvanA pravacanavatsalatvamiti tIthakaratvasya // 24 // ta. sU. a. 6 / 11. parAtmanindAprazaMse sadasadguNocchAdanodbhAvane ca nIcairgotrasya / / 25 / / 12. tadviparyayo nIcaivattyanutseko cottarasya // 26 // 13. vighnakaraNamantarAyasya // 27 // ta. sU. a. 6 / 14. hiMsAnRtasteyAbrahmaparigrahebhyo virativratam // 1 // dezasarvato'NumahatI // 2 / / ta. su. a. 7 / 15. tatsthai ryArtha bhAvanAH paJca paJca // 3 // |
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTapaJcAzaH sargaH 673 suvAgguptimanoguptI svakAle vIkSya bhojanam / dve ceryAdAnanikSepasamitI prAgvatasya tAH // 11 // svakrodhalomamIrutvahAsyahAnodvabhASaNAH / dvitIyasya vratasyaitA bhASitAH paJca bhAvanAH // 119 // zUnyAnyamocitAgAravAsAnyAnuparodhitAH / bhaikSyazuddhayavisaMvAdau tRtIyasya vratasya tAH // 120 // strIrAgakathAzratyA ramyAGgekSAGgasaMskRtaH / rasapUrvaratasmRtyostyAgasturyavratasya tAH // 121 // 'iSTAniSTendriyArtheSu rAgadveSavimuktayaH / yathAsvaM paJca vijJeyAH paJcamavatamAvanAH // 122 // "hiMsAdiSviha cAmuSminnapAyAvadyadarzamam / vratasthairyArthamevAtra mAvanIyaM manISibhiH // 123 // duHkhameveti cAbhedAdasavedyAdihetavaH / nityaM hiMsAdayo doSA bhAvanIyAH manISibhiH // 124 // 'maitrIpramodakAruNyamAdhyasthyaM ca yathAkramam / sattve guNAdhika kliSTe hyavineye ca bhASyate // 125 // svasaMvegavirAgAthaM nityaM sNsaarbhiirubhiH| jagatkAyasvabhAvau ca mAvanIyau manasvimiH // 126 // "indriyAdyA daza prANAH prANibhyo'tra pramAdinA / yathAsaMbhavameSAM hi hiMsA tu vyaparopaNam // 127 // 122 // samyak vacanagupti, samyagmanogupti, bhojanake samaya dekhakara bhojana karanA ( AlokitapAna bhojana ), IryA-samiti aura AdAnanikSepaNa samiti ye pAMca ahiMsA vratakI bhAvanAeM haiM // 118 / / apane krodha, lobha, bhaya aura hAsyakA tyAga karanA tathA prazasta vacana bolanA ( anuvIcibhASaNa) ye pAMca satyavratako bhAvanAeM haiM / / 119|| zUnyAgArAvAsa, vimocitAvAsa, paroparodhAkaraNa, bhaikSyazuddhi aura sadharmAvisaMvAda ye pAMca acaurya vratakI bhAvanAeM haiM // 120 // strI-rAgakathA zravaNa tyAga, arthAt striyoMmeM rAga baDhAnevAlI kathAoMke punanekA tyAga karanA, unake manohara aMgoMke dekhanekA tyAga karatA, zarIrakI sajAvaTakA tyAga karanA, gariSTha rasakA tyAga karanA evaM pUrva kAlameM bhoge hue ratike smaraNakA tyAga karanA ye pA~ca brahmacarya vratako bhAvanAe~ haiM // 121 // paMca indriyoMke iSTaaniSTa viSayAme yathAyogya rAga-dvaSakA tyAga karanA ye pAca aparigraha vratako bhAvanAeM haiM ||12 baddhimAna manaSyoMko vratoMkI sthiratAke lie yaha cintavana bhI karanA cAhie ki hiMsAdi pApa karanese isa loka tathA paralokameM nAnA prakArake kaSTa aura pApabandha hotA hai // 123 // athavA nItike jAnakAra puruSoMko nirantara aisI bhAvanA karanI cAhie ki ye hiMsA Adi doSa duHkha rUpa hI haiN| yadyapi ye duHkhake kAraNa haiM duHkharUpa nahIM parantu kAraNa aura kAryameM abheda vivakSAse aisA cintavana karanA cAhie / / 124|| maitrI, pramoda, kAruNya aura mAdhyasthya ye cAra bhAvanAeM kramase prANI-mAtra, guNAdhika, duHkhI aura avineya jIvoMmeM karanA caahie| bhAvArtha-kisI jIvako duHkha na ho aimA vicAra karanA maitrI bhAvanA hai| apanese adhika guNI manuSyoMko dekhakara harSa prakaTa karanA moda bhAvanA hai| duHkhI manuSyoMko dekhakara hRdayameM dayAbhAva utpanna honA karuNA bhAvanA hai aura avineyamithyAdRSTi jIvoMmeM madhyastha bhAva rakhanA mAdhyasthya bhAvanA hai / / 125 / / apanI AtmAmeM saMvega aura vairAgya utpanna karane ke lie saMsArase bhayabhIta rahanevAle vicAraka manuSyoMko sadA saMsAra aura zarIrake svabhAvakA cintavana karanA cAhie // 126 / / isa saMsArameM prANiyoMke lie yathAsambhava indriyAdi daza prANa prApta haiN| pramAdI banakara 1. svavAga ma. / 2. vAGamanoguptIryAdAnanikSepaNasamityAlokitapAnabhojanAni paJca // 4 // 3. krodhalobhabhIrutvahAsyapratyAkhyAnAnyanuvIcIbhASaNaM ca paJca // 5 // 4. zUnyAgAravimocitAvAsaparoparodhAkaraNabhaikSazuddhisadharmAvisaMvAdAH paJca // 6 // 5. strIrAgakathAzravaNatanmanoharAGganirIkSaNapUrvaratAnusmaraNavRSyeSTarasasvazarIrasaMskAratyAgAH paJca // 7 // 6. manojJAmanojendriyaviSayarAgadveSavarjanAni paJca // 8 // 7. hisAdivihAmutrApAyAvadyadarzanam // 9 // 8. duHkhameva vA // 10 // 9. maitropramodakAruNyamAdhyasthyAni ca sattvaguNAdhikaklizyamAnAvineyeSu // 11 // 10. svasaMvegAdirAgArtha ma., jagatkAyasvabhAvau vA saMvegavairAgyArtham // 12 // 11. pramattayogAta prANavyaparopaNaM hiMsA // 13 // 85
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ 674 harivaMzapurANe prANino duHkhahetutvAdadharmAya viyojanam / prANAnAM tu pramattasya samitasya na bandhakRt // 12 // svayamevAtmanAtmAnaM hinassyAramA pramAdavAn / pUrva prANyantarANAM tu pazcAtsyAdvAna vA vadhaH // 129 // sadarthamasadartha ca prANipIDAkaraM vacaH / asatyamanRtaM proktamRtaM prANihitaM vacaH // 130 // adattasya svayaM prAho vastunazcauryamIryate / saMklezapariNAmena pravRttiyatra tatra tat // 131 // ahiMsAdiguNA yasmin vRhanti brhmttvtH| abrahmAnyattu ratyathaM strIpuMsamithunehitam // 132 // gavAzvamaNimuktAdau cetanAcetane dhane / bAhye'bAhye ca rAgAdau heyo mUrchA parigrahaH // 133 / / tebhyo viratirUpANyahiMsAdIni vratAni hi / mahattvANutvayuktAni yasya santi vratI tu saH / / 134 // satyapi vratasaMbandhe nizzalyastu vratI mataH / mAyAnidAnamithyAtvaM zAlyaM zalyamiva tridhA // 135 // "sAgArazcAnagArazca dvAviha vratinau mtau| sAgAro'Nuvrato'tra syAdanagAro mahAvrataH / / 136 // sAgAro rAgamAvastho vanastho'pi kathaMcana / nivRttarAgabhAvo yaH so'nagAro gRhoSitaH // 137 // sasthAvarakAyeSu sakAyAparopaNAt / viratiH prathamaM proktamahiMsAkhyamaNuvratam / / 138 // unakA viccheda karanA so hiMsA pApa hai // 127 / / prANiyoMke duHkhakA kAraNa honese pramAdI manuSya jo kisIke prANoMkA viyoga karatA hai vaha adharmakA kAraNa hai-pApabandhakA nimitta hai parantu samitipUrvaka pravRtti karanevAle pramAdarahita jIvake kadAcit yadi kisI jIvake prANoMkA viyoga ho jAtA hai to vaha usake lie bandhakA kAraNa nahIM hotA hai / / 128 // pramAdo AtmA apanI AtmAkA apane-Apake dvArA pahale ghAta kara letA hai pIche dUsare prANiyoMkA vadha hotA bhI hai aura nahIM bhI hotA hai // 129 // vidyamAna athavA avidyamAna vastuko nirUpaNa karanevAlA prANi-pIr3A. kAraka vacana asatya athavA anata vacana kahalAtA hai| isake viparIta jo vacana prANiyoMkA hita karanevAlA hai vaha Rta athavA satyavacana kahalAtA hai / / 130 // binA dI huI vastukA svayaM le lenA corI kahI jAtI hai| parantu jahA~ saMkleza pariNAmapUrvaka pravRtti hotI hai vahIM corI hotI hai / / 131 // jisameM ahiMsAdi guNoMko vRddhi ho vaha vAstavika brahmacarya hai| isase viparIta sambhogake lie strI-puruSoMkI jo ceSTA hai vaha abrahma hai // 132 // gAya, ghor3A, maNi, muktA Adi cetana, acenarUpa bAhya dhanameM tathA rAgAdirUpa antaraMga vikArameM mamatAbhAva rakhanA parigraha hai| yaha parigraha chor3ane yogya hai / / 133 // ina hiMsAdi pAMca pApoMse virata honA so ahiMsA Adi pAMca vrata haiN| ye vrata mahAvrata aura aNuvratake bhedase do prakArake haiM tathA jisake ye hote haiM vaha vratI kahalAtA hai / / 134|| vratakA sambandha rahanepara bhI jo niHzalya hotA hai vahI vratI mAnA gayA hai| mAyA, nidAna aura mithyAtvake bhedase zalya tIna prakArako hai| yaha zalya, zalya arthAt kA~ToMke samAna duHkha denevAlI hai // 135 / / sAgAra aura anagArake bhedase vratI do prakArake mAne gaye haiN| inameM aNuvratoMke dhArI sAgAra kahalAte haiM aura mahAvratoMke dhAraka mahAvratI kahe jAte haiM // 136 / / jo manuSya rAga-bhAvameM sthita hai vaha kisI taraha vanameM rahanepara bhI sAgAra-gRhastha hai aura jisakA rAgabhAva dUra ho gayA hai vaha gharameM rahanepara bhI anagAra hai // 137 / / trasa aura sthAvarake bhedase jIva do 1. uccAlidamhi pAde iriyAsamidassa NiggamaNaTTANe / AvAde dhejjaliMgoM marejjAtajjogamAsejja ||1||nn hi tassa taNNimitto baMdho suha sovi desido samae / mucchApariggaho ti ya ajjhappajjANado bhaNido // 2 // sarvArthasiddhau uddhRtam / 2. prANyaGgaharaNAt m.| 3. yasmAtsakaSAyaH san hantyAtmA prathamamAtmanAtmAnam / pazcAjjAyeta na vA hiMsA prANyantarANAM tu / puruSArthasiddhyupAya / 4. adattAdAnaM steyam / 5. maithunmbrhm| 6. abrahmaNyaM tu ka., abrahmAnyastu ma., ng.| 7. heye ma., ng.| 8. muupirigrhH| 9. niHzalyo vratI / 10. yataH m.| 11. agAryanagArazca / 12. aNuvrato'gArI /
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTapaJcAzaH sargaH yadrAgadveSamohAdeH parapIDAkarAdiha / anRtAdviratiryatra tadvitIyamaNuvratam // 139 // paradravyasya naSTAdermahato'lpasya cApi yat / adattatve'sya mAdAne tattRtIyamaNuvratam // 140 // dAreSu parakIyeSu parityaktaratistu yaH / svadAreSveva saMtoSastaccaturthamaNuvratam // 141 // svarNadAsa gRhakSetraprabhRteH parimANataH / buddhacecchAparimANAkhyaM paJcamaM tadaNuvratam // 142 // guNavratAnyapi trINi paJcANuvratadhAriNaH / ziSyA (kSA) vratAni catvAri bhavanti gRhiNaH sataH // 143 // yaH prasiddherabhijJAnaiH kRtAvadhyanatikramaH / digvidikSu guNeSvAdyaM vedyaM digviratirvratam // 144 // grAmAdInAM pradezasya parimANakRtAvadhi / bahirgatinivRttiryA taddezaviratirvratam // 145 // pApopadezo'padhyAnaM pramAdAcaritaM tathA / hiMsApradAnamazuma zrutizvApIti paJcadhA // 146 // pApopadeza heturyo'narthadaNDo'pakArakaH / anarthadaNDavirativrataM tadviratiH smRtam // 147 // pApopadeza AdiSTo vacanaM pApasaMyutam / yadvaNigvadhakArambhapUrva sAvadyakarmasu // 148 // apadhyAnaM jayaH svasya yaH parasya parAjayaH / vadhabandhArthaharaNaM kathaM syAditi cintanam // 149 // vRkSAdicchedanaM bhUmikuTTanaM jalasecanam / ityAdyanarthakaM karma pramAdAcaritaM tathA // 150 // viSakaNTakazastrAbhirajjudaNDakazAdinaH / dAnaM hiMsApradAnaM hi hiMsopakaraNasya vai // 151 // hiMsA rAgAdisaMvardhiduH kathAzruti zikSayoH / pApabandhanibandho yaH sa syAtpApAzubhazrutiH // 152 // mAdhyasthyaikatvagamanaM devatAsmaraNasthiteH / sukhaduHkhArimitrAdau bodhyaM sAmAyikaM vratam // 153 // 675 prakArake haiN| inameM se trasakAyika jIvoMke vighAtase virata honA pahalA ahiMsANuvrata kahA gayA hai || 138 || jisameM rAga, dveSa, mohase prerita ho para pIr3AkAraka asatya vacanase virati hotI hai vaha dUsarA satyANuvrata hai || 139 || dUsarekA girA par3A yA bhulA huA dravya cAhe adhika ho cAhe thor3A banA dI huI dazAmeM usako nahIM lenA tIsarA acauryANuvrata hai || 140|| parastriyoM meM rAga chor3akara apanI striyoMmeM hI jo santoSa hotA hai vaha cauthA brahmacaryANuvrata hai // 141 // suvarNaM, dAsa, gRha tathA kheta Adi padArthoMkA buddhipUrvaka parimANa kara lenA icchAparimANa nAmakA pA~cavA~ aNuvrata hai || 142 || pA~ca aNuvratoMke dhAraka sadgRhasthake tIna guNavrata aura cAra zikSAvrata bhI hote haiM ||143 // dizAoM aura vidizAoM meM prasiddha cihnoM dvArA kI huI avadhikA ullaMghana nahIM karanA so divrata nAmakA pahalA guNavrata hai || 144|| digvatake bhItara yAvajjIvanake lie kiye hue bRhat parimANake antargata kucha samaya ke lie jo grAma-nagara AdikI avadhi kI jAtI hai usase bAhara nahIM jAnA so dezavrata nAmakA dUsarA guNavrata hai || 145 || pApopadeza, apadhyAna, pramAdAcarita, hiMsAdAna aura duHzruti pA~ca prakArake anarthadaNDa haiM / jo pApake upadezakA kAraNa hai vaha apakAra karanevAlA anarthadaNDa hai usase virata honA so anarthadaNDa tyAga nAmakA tIsarA guNavrata hai / / 146-147 / / afNa tathA vadhaka Adike sAvadya kAryoMmeM Arambha karAnevAle jo pApapUrNa bacana haiM vaha pApopadeza anarthaM daNDa hai || 148 || apanI jaya, dUsarekI parAjaya tathA vadha, bandhana evaM dhanakA haraNa Adi kisa prakAra ho aisA cintana karanA so apadhyAna hai || 149 // vRkSAdikakA chedanA, pRthivIkA kUTanA, pAnIkA sIMcanA Adi anarthaka kAryaM karanA pramAdAcarita nAmakA anarthadaNDa hai // 150 // viSa, kaNTaka, zastra, agni, rassI, daNDa tathA kor3A Adi hiMsA ke upakaraNoMkA denA so hiMsAdAna nAmakA anarthadaNDa hai || 151 // hiMsA tathA rAgAdiko bar3hAnevAlI duSTa kathAoMke sunane tathA dUsaroMko zikSA dene meM jo pApabandhake kAraNa ekatrita hote haiM vaha pApase yukta duH nAmakA anarthadaNDa hai / / 152 // devatAke smaraNa meM sthita puruSake sukha-duHkha tathA zatru mitra AdimeM jo mAdhyasthya bhAvakI 1. buddhecchA ma., ka., Ga. / 2. pApopadezo heturyo Da. / 3. zikSayA ma. 14. sthitiH ma /
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ 676 harivaMzapurANe caturAhArahAnaM yannirArambhasya parvasu / sa proSadhopavAso'kSANyupetyAsminvasanti yat // 15 // gandhamAlyAnapAnAdirupamoga upetya yaH / bhogo'nyaH paribhogo yaH parityajyAsanAdikaH // 155 // parimANaM tayoryatra yathAzakti yathAyatham / upamogaparIbhogaparimANavataM hi tat // 556 // mAMsamadyamadhubUtavezyAstrInaktabhuktitaH / virati niyamo jJeyo'nantakAyAdivarjanam // 157 // sa saMyamasya vRddhi caryamatatItyatithiH smRtaH / pradAnaM saMvibhAgo'smai yathAzuddhiyathoditam // 15 // mikSauSadhopakaragapratizrayavibhedataH / saMvibhAgo'tithibhyastu caturvidha udAhRtaH // 159 // samyakkAyakaSAyANAM bahirantarhi lekhanA / sallekhanApi kartavyA kAraNe mAraNAntikI // 16 // rAgAdAnAmanuttAvAgamoditavarmanA / azakyaparihAre hi sAnte sallekhanA matA // 161 // aSTau nizzatAdInAmaSTAnAM pratiyoginaH / samyagdRSTaratIcArAstyAjyAH zaGkAdayaH satAm // 162 // paJca paJca tvatIcArA vratazIleSu bhASitAH / yathAkramamamI vedyAH parihAryAzca tadvataiH // 163 // gatirodhako bandho dho daNDAtitADanA / karNAdyavayavacchedo'pyatibha rAtiropaNam // 164 // prApti hai use sAmAyika nAmakA pahalA zikSAvrata jAnanA cAhie // 153 / / do aSTamI aura do caturdazI ina cAra parvake dinoMmeM nirArambha rahakara cAra prakArake AhArakA tyAga karanA so proSadhopavAsa nAmakA dusarA zikSAbata hai| jisameM indriyA~ bAhya-saMsArase haTakara AtmAke samIpa vAsa karatI hai vaha upavAsa kahalAtA hai / / 154 // gandha, mAlA, anna, pAna Adi upabhoga haiM aura Asana Adika paribhoga haiN| pAsa jAkara jo bhogA jAtA hai vaha upabhoga kahalAtA hai aura jo eka bAra bhogakara chor3a diyA jAtA hai tathA punaH bhogane meM AtA hai vaha paribhoga kahalAtA hai| jisa meM upabhoga tathA paribhogakA yathAzakti parimANa kiyA jAtA hai vaha upabhoga-paribhoga-parimANa vrata hai / / 155-156 / / mAMsa, madirA, madhu, juA, vezyA tathA rAtribhojanase virata honA evaM kAma Adi jIvoMkA tyAga karanA so niyama kahalAtA hai // 157 / / jo saMyamakI vRddhike lie nirantara bhramaNa karatA rahatA hai vaha atithi kahalAtA hai use zuddhipUrvaka Agamokta vidhise AhAra Adi denA atithisaMvibhAga vrata hai / / 158|| bhikSA, auSadha, upakaraNa aura AvAsake bhedase atithi saMvibhAga cAra prakArakA kahA gayA hai / / 159 / / mRtyuke kAraNa upasthita honepara bahiraMgameM zarIra aura antaraMgameM kaSAyoMkA acchI taraha kRza karanI sallekhanA kahalAtI hai| vratI manuSyako maraNAntakAlameM yaha sallekhanA avazya hI karanI cAhie / / 160 / / jaba anta arthAt maraNakA kisI taraha parihAra na kiyA jA sake taba rAgAdikI anutpattike lie Agamokta mArgase sallekhanA karanA ucita mAnA gayA hai // 161 / / nizaMkita Adi ATha aMgoM ke virodhI zaMkA, kAMkSA Adi ATha doSa samyagdarzanake aticAra haiN| satpuruSoMko inakA tyAga avazya hI karanA cAhie / / 162 / / pA~ca aNuvrata tathA sAta zIla vratoMmeM pratyekake pA~ca-pAMca aticAra hote haiN| yahA~ yathAkramase unakA varNana kiyA jAtA hai| tad-tad vratoMke dhAraka manuSyoMko una aticAroMkA avazya hI parihAra karanA cAhie / / 163 // jIvoMkI gatimeM rukAvaTa DAlanevAlA bandha, daNDa Adise atyadhika pITanAvadha, kAna Adi avayavAMkA chedanA, adhika bhAra lAdanA aura bhUkha AdikI bAdhA karanevAlA 1. indriyaanni| 2. alpaphara bahuvighAtAnmalakAkanavanIta kAdIni saMdhAnakAdIni, bahujantuyonisthAnAni, ato'nyadaniSThA nnivartanam (ka. tti.)| 3. mAraNAntikI sallekhanAM joSitA-ta. sU. / 4. rAgAdInAM samutpattA-ma. / 5. tattvArtha sUtre tu paJcaiva aticArA: pratipAditAH / tathAhi-'zaMkA-kAMkSA-vicikitsAnyadRSTi prazaMsAsaMstavAH samyagdRSTeraticArA:'-ta. suu.| 6. karNAdyapanayacchedo / 7. vadhabandhaccheditAbhArAropaNAnnapAnanirodhAH // 25 //
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTapaJcAzaH sarga: 677 annapAnanirodhastu kSudbAdhAdikaro'ginAm / ahiMsANuvratasyoktA aticArAstu paJca te // 15 // atisandhApanaM mithyopadeza iha cAnyathA / yadabhyudayamokSArthakriyAsvanyapravartanam // 166 // rahobhyAkhyAnamekAntastrIpuMsehAprakAzanam / kUTalekhakriyAmyena svanuktasya svalekhanam // 16 // vismRtanyastasaMkhyasya svalpaM svaM saMpragRhNataH / nyAsApahAra etAvadityanujJApakaM vacaH // 16 // sAkAramantrabhedo'sau bhrUvikSepAdikeGgittaiH / parAkUtasya buddhvAvirbhAvanaM yadasUyayA // 169 // yatsatyANuvratasyAmI paJcAtIcArakAzviram / parihAryAH samaryAdairvicAryAcaryavedibhiH // 17 // dhastenaprayogastairAhRtAdAnamAtmanaH / anyo viruddha rAjyAtikramazcAkramakakraye // 11 // hInena dAnamanyeSAmadhinAtmano grahaH / prasthAdimAnabhedena tulAdyunmAnavastunaH // 12 // rUpakaiH kRtrimaiH svarNairvacanaH pratirUpakaH / vyavahArastvatIcArAstRtIyANuvratasya te // 173 // 'paravivAhakaraNamanaGgakrIDayA gtii| gRhItAgRhItatvoH kAmatIvrAmivezanam // 17 // ete svadArasantoSavratasyANuvratAtmanaH / atIcArAH smRtAH paJca parihAryAH prayatnataH // 175 // annapAnakA nirodha ye pAMca ahiMsANuvratake aticAra kahe gaye haiM // 164-165 // mithyopadeza, rahobhyAkhyAna, kUTalekhakriyA, nyAsApahAra aura sAkAramantrabheda ye pAMca satyANuvratake aticAra haiN| kisIko dhokhA denA tathA svarga aura mokSa prApta karAnevAlI kriyAoMmeM dUsaroMkI anyathA pravRtti karAnA mithyopadeza hai| strI-puruSoMkI ekAnta ceSTAko prakaTa karanA rahobhyAkhyAna hai| jo bAta dUsarene nahIM kahI hai use usake nAmapara svayaM likha denA kUTalekhakriyA hai| koI manuSya dharoharameM rakhe hue dhanakI saMkhyA bhUlakara usase svalpa hI dhanakA grahaNa karatA hai to usa samaya aise vacana bolanA ki 'hAM itanA hI thA le jAo' yaha nyAsApahAra hai| bhauMhakA calanA Adi ceSTAoMse dUsareke rahasyako jAnakara IrSyAvaza use prakaTa kara denA sAkAra mantrabheda hai| maryAdAke pAlaka tathA AcAra zAstrake jJAtA manuSyoMko vicAra kara ina aticAroMkA avazya hI parihAra karanA cAhie / / 166-170 / / stenaprayoga, tadAhRtAdAna, viruddha rAjyAtikrama, honAdhikamAnonmAna aura pratirUpakavyavahAra ye pAMca acauryANuvratake aticAra haiN| kRta kArita anumodanAse corako corImeM prerita karanA stenaprayoga hai| coroMke dvArA curAkara lAyI huI vastukA svayaM kharIdanA tadAhRtAdAna hai / AkramaNakartAkI kharIda honepara svakIya rAjyakI AjJAkA ullaMghana kara viruddha rAjyameM AnA-jAnA, apane dezako vastueM vahA~ lejAkara becanA viruddha-rAjyAtikrama nAmakA aticAra hai| prastha Adi mAnameM bheda aura tulA Adi unmAnameM bheda rakhakara hIna mAnonmAnase dUsaroMko denA aura adhika mAnonmAnase svayaM lenA honAdhika mAnonmAna nAmakA aticAra hai| kRtrimamilAvaTadAra sonA, cA~dI Adike dvArA dUsaroMko ThaganA pratirUpaka nAmakA aticAra hai // 171-173 // paravivAhakaraNa, anaMgakrIr3A, gRhItetvarikAgamana, agRhItetvarikAgamana aura kAmatIvrAbhiniveza ye pAMca svadArasantoSavratake aticAra haiN| prayatnapUrvaka inakA parihAra karanA caahie| apanI yA apane saMrakSaNameM rahanevAlI santAnake sivAya dUsarekI santAnakA vivAha karAnA paravivAhakaraNa hai| kAma-sevanake lie nizcita aMgoMke atirikta aMgoke dvArA kAma sevana karanA 1. vicAryAcAryavedibhiH m.| 2. mithyopadezarahomyAkhyAnakaTalekhakriyAnyAsApahArasAkAramantrabhedAH // 26 // -ta. sU a. 7 / 3. muhyantaM svayameva prayuGkte anyena vA prayojayati, prayuktamanumanyate vA yataH sa stenaprayogaH (ka. di.)| 4. mityeSA-ma., ka., ng.| 5. stenaprayogatadAhRtAdAnaviruddharAjyAtikramahInAdhikamAnonmAnapratirUpakavyavahArAH // 27 / 6. paravivAhakaraNetvarikAparigahItA'parigRhItAgamanAnaGgakrIDAkAmatIvAbhinivezAH // 28 / /
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe hiraNyasvarNayovastu kSetrayordhanadhAnyayoH / dAsIdAsAdyayoH paJca kupyasyaite vyatikramAH // 176 // digvirasyaticAro'vastiryagUrdhvavyatikramAH / lobhAtsmRtyantarAdhAnaM kSetravRddhizca paJcadhA // 177 // * preSyaprayogAnayana pudgalakSepalakSaNAH / zabdarUpAnupAtau dvau taddezaviratirdhate // 178 // paJca kandarpa kaurakucca maukharyANi tRtIyake / asamIkSyAdhikaraNopabhogAdinirarthane // 179 // 678 anaMgakrIr3A hai| dUsareke dvArA gRhIta vyabhicAriNI strIke yahA~ jAnA gRhItezvarikAgamana hai / dUsare dvArA agRhIta vyabhicAriNI strIke yahA~ jAnA agRhItetvarikAgamana hai / aura svastrIke sAtha bhI kAma sevanameM adhika lAlasA rakhanA kAmatIvrAbhiniveza hai / / 174 - 175 / / hiraNyasuvaNaM, vAstu-kSetra, dhana-dhAnya, dAsI dAsa aura kupya -- bartana, cA~dI Adiko hiraNya tathA sonA va sone ke AbhUSaNa Adiko suvarNa kahate haiM / rahane ke makAnako vAstu aura gehU~, canA Adike utpatti sthAnoMko kSetra kahate haiN| gAya, bhaiMsa Adiko dhana tathA gehUM, canA Adi anAjako dhAnya kahate haiM / dAsI dAsa zabdakA artha spaSTa hai| bartana tathA vastrako kupya kahate haiN| inake pramANakA ullaMghana karanA so hiraNyasuvarNAtikrama Adi aticAra hote haiM || 176 / / adhovyatikrama, tiryagvyatikrama, Urdhvavyatikrama, smRtyantarAdhAna aura kSetravRddhi ye pA~ca digvrata ke aticAra haiN| lobhake vazIbhUta hokara nIcekI sImAkA ullaMghana karanA adhovyatikrama hai, samAna dharAtala kI sImAkA ullaMghana karanA tiryagvyatikrama hai / Uparako sImAkA ullaMghana karanA Urdhvavyatikrama hai / kI huI sImAko bhUlakara anya sImAkA smaraNa rakhanA smRtyantarAdhAna hai tathA maryAdita kSetrakI sImA bar3hA lenA kSetravRddhi hai || 177 // preSya prayoga, Anayana, pudgala kSepa, zabdAnupAta aura rUpAnupAta ye pA~ca dezavratake aticAra haiM / maryAdAke bAhara sevakako bhejanA preSyaprayoga hai / maryAdAse bAhara kisI vastuko bulAnA Anayana hai / maryAdA ke bAhara kaMkar3a-patthara AdikA pheMkanA pudgalakSepa hai, maryAdAke bAhara apanA zabda bhejanA zabdAnupAta hai aura maryAdAke bAhara kAma karanevAle logoMko apanA rUpa dikhAkara saceta karanA rUpAnupAta hai || 178|| kandarpa, kautkucya, maukhayaM, asamIkSyAdhikaraNa aura upabhogaparibhogAnarthakya ye pA~ca anarthadaNDa vrata ke aticAra haiN| rAgakI utkaSTatAse hAsyamizrita bhaNDa vacana bolanA kandarpa hai / zarorase kuceSTA karanA kautkucya hai / AvazyakatAse adhika bolanA maukhayaM hai / prayojanakA vicAra na rakha AvazyakatA se adhika kisI kArya meM pravRtti karanA-karAnA asamIkSyAdhikaraNa hai aura upabhoga - paribhogakI vastuoMkA nirarthaka saMgraha karanA upabhogaparibhogAnarthakya hai || 179 || manoyoga duSpraNidhAna, vacanayoga duSpraNidhAna, kAyayoga duSpraNidhAna, anAdara aura smRtyanupasthAna ye pAMca sAmAyika zikSAvrata ke aticAra haiM / manako anyathA calAyamAna karanA manoyogaduSpraNidhAna hai, vacanakI anyathA pravRtti karanA - pAThakA azuddha uccAraNa karanA vacanayoga duSprANadhAna hai / kAyako calAyamAna karanA kAyayoga duSpraNidhAna hai / sAmAyikake prati Adara vA utsAha nahIM honA- begAra samajhakara karanA anAdara hai aura cittako ekAgratA na honese sAmAyikakI vidhi yA pAThakA bhUla jAnA athavA kAryAntara meM ulajhakara sAmAyikake samayakA smaraNa 1. kSetra vAstu hiraNyasuvarNadhanadhAnyadAsIdAsaku pyapramANAtikramAH / / 29 / / 2 UrdhvAdhastiryagvyatikramakSetra vRddhismRtyantarAdhAnAni // 30 // 3. AnayanapreSyaprayogazabdarUpAnupAta pudgalakSepA: / / 31 / / smRtyantarAdhyAnaM ka. / 4. kandapaMkautkucya maukharyAsamIkSyAdhikaraNopabhogaparibhogAnarthakyAni // 32 //
Page #717
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTapaJcAzaH sargaH yoganiHpraNidhAnAni trINyanAdaratA ca te / paJca smRtyanupasthAnaM syuH sAmAyikagocarAH // 18 // anavekSya malotsargAdAnasaMstarasaMkramAH / syuH proSadhopavAsasya te nai kAmyamanAdaraH // 181 // 'sacittAhArasaMbandhasanmizrAbhiSavAstu te / upamogaparIbhoge duSpakkAhAra eva ca // 182 // te saJcittena nikSepaH sacittAvaraNaM param / vyapadezazca mAtsayaM kAlAtikramatAtithau // 183 // "AzaMse jIvite mRtyau nidAnaM doncetsH| sukhAnubandhamitrAnurAgI sallekhanAmalA: // 184 // samyagjJAnAdivRddha dhAdisvaparAnugrahecchayA / dAnaM tyAgo'tisaMrgAkhyaH prAsukaM svasya pAtragam // 15 // vidhideya vizeSAbhyAM dAtRpAtravizeSataH / bhedaH phalasya bhUmyAdermedAsasyaddhibhedavat // 186 // pratigrahAdiSu prAyaH sAdarAnAdaratvataH / dAnakAle vidhau bhedaH phalabhedasya kArakaH // 18 // tapaHsvAdhyAyavRddhayAdedeyabhedo'pi hetutaH' / eka hi sAmyakRddeyaM tato vaiSamyakRtparam // 18 // nahIM rakhanA smRtyanupasthAna hai / / 180 / / binA dekhI huI jamInameM malotsarga karanA, binA dekhe kisI vastuko uThAnA, binA dekhI huI bhUmimeM bistara Adi bichAnA, cittakI ekAgratA nahIM rakhanA aura vratake prati Adara nahIM rakhanA ye pA~ca proSadhopavAsa vratake aticAra haiM // 181|| sacittAhAra, sacitta sambandhAhAra, sacitta sanmizrAhAra, abhiSavAhAra aura duSpakvAhAra ye pA~ca upabhogaparibhogaparimANa vratake aticAra haiN| sacitta-harI vanaspati AdikA AhAra karanA sacittAhAra hai| sacittase sambandha rakhanevAle AhAra-pAnako grahaNa karanA sacitta sambandhAhAra hai / sacittase milI huI acitta vastukA sevana karanA sacittasanmizrAhAra hai| gariSTha padArthoM kA sevana karanA abhiSavAhAra hai aura adhapake athavA adhika pake AhArakA grahaNa karanA duSpakvAhAra hai / / 182 / / sacitta-nikSepa, sacittAvaraNa, para-vyapadeza, mAtsarya aura kAlAtikramatA ye pA~ca atithisaMvibhAga vratake aticAra haiM / hare patte Adipara rakhakara AhAra denA sacittanikSepa hai| hare patte Adise DhakA huA AhAra denA sacittAvaraNa hai| anya dAtAke dvArA deya vastukA denA paravyapadeza hai| anya dAtAoMke guNako nahIM sahana karanA mAtsarya hai aura samaya ullaMghana kara denA kAlAtikrama hai / / 183 / / jIvitAzaMsA, maraNAzaMsA, nidAna, sukhAnubandha aura mitrAnurAga ye pA~ca sallekhanAke aticAra haiN| kSapakakA dInacitta hokara adhika samaya taka jIvita rahanekI AkAMkSA rakhanA jIvitAzaMsA hai| pIr3Ase ghabar3Akara jaldI maranekI icchA karanA maraNAzaMsA hai| AgAmI bhogoMkI AkAMkSA karanA nidAna hai| pahale bhoge hue sukhakA smaraNa rakhanA sukhAnubandha hai aura mitroMse prema rakhanA mitrAnurAga hai / / 184 / / samyagjJAnAdi guNoMkI vRddhi Adi sva-parake upakArakI icchAse yogya pAtrake lie prAsuka dravyakA denA tyAga kahalAtA hai, isakA dUsarA nAma atisagaM bhI hai / / 185 / / jisa prakAra bhUmi Adike bhedase dhAnyakI utpatti AdimeM bheda hotA hai usI prakAra vidhi dravya dAtA aura pAtrakI vizeSatAse dAnake phalameM bheda hotA hai // 186|| dAnake paDagAhane AdikI kriyAoMmeM Adara yA anAdarake honese dAnakI vidhimeM bheda ho jAtA hai aura vaha phalake bhedakA karanevAlA ho jAtA haiM / / 187|| tapa tathA svAdhyAyakI vRddhi AdikA kAraNa honese deyameM bheda hotA hai / yathArthameM eka padArtha to aisA hai jo lenevAleke lie samatAbhAvakA karanevAlA hotA hai aura dUsarA padArtha aisA hai jo viSamatAkA karanevAlA hotA hai| isalie 1. yogaduSpraNidhAnAnAdarasmatyanupasthAnAni // 33 // 2. apravekSya kh.| 3. apratyavekSitApramAjitotsargAdAnasaMstaropakramaNAnAdarasmatyanupasthAnAni // 34 // 4. sacittasambandhasammizrAbhiSavaduSpavAharAH // 35 // 5. sacittanikSepApidhAnaparavyapadezamAtsaryakAlAtikramAH / / 36 // 6. anyadAtRdeyArpaNaM paravyapadezaH ( kA. Ti.) 7. jIvitamaraNAzaMsAmitrAnurAgasukhAnubandhanidAnAni // 37 // 8. nisargAkhyaH m.| 9. anugrahArtha svasyAtisargo dAnam // 38 // 10, vidhidravyadAtapAtra vizeSAttadvizeSaH // 39 / / 11. hetutA ma., Ga. /
Page #718
--------------------------------------------------------------------------
________________ 680 harivaMzapurANe anasUyAviSAdAdirasUyAdiparassvayam / dAyakasya vizeSo'pi vicitrA hi manogatiH // 189 // mokSakAraNabhUtAnAM dAnAnAM dhAraNe satAm / tAratamyaM mana:zuddha vizeSaH pAtragocaraH // 19 // puNyAsavaH sukhAnAM hi heturabhyudayAvahaH / hetuH saMsAraduHkhAnAmapuNyAsrava iSyate // 191 // 'mithyAdarzanamAtmasthaM hiMsAdya viratistathA / pramAdazca kapAyazca yogo bandhasya hetavaH / / 192 // hanmithyAdarzanaM dvedhA nisargAnyopadezataH / mithyAkarmodayAdAdyaM tattvAzraddhAnalakSaNam / / 193 / / paropadezapUrva tu caturdhA matabhedataH / kriyAvAdyakriyAbAdivinayAjJAnikatvataH / / 194 / / ekAnta viparItatvavinayAjJAnasaMzayaH / nimittaH paJcadhA cApi mithyAdarzanamiSyate !!195 / / dviSoDhA'viratijJeyA pramAdo'nekadhA sthitaH / navami! kaSAyaistu kaSAyAH paJcaviMzatiH // 196 // *catvAraH syurmanoyogA vAgyogAzca tathaiva te / kAyayogAstu paJcApi matA yogAstrayodaza / / 197 // deya dravya meM bheda honese dAnake phalameM bho bheda hotA hai // 188|| koI dAtA to IrSyA, viSAda Adi durguNoMse rahita hotA hai aura koI dAtA ISyA Adi durguNoMse yukta hotA hai| yahI dAtAkI vizeSatA hai| yathArthameM manako gati vicitra hotI hai / / 189 // mokSake kAraNabhUta dAnoMke grahaNa karanemeM satpuruSoM ke manakI zaddhikA jo tAratamya-hInAdhikatA hai vaha pAtrakI vizeSatA hai||19|| puNyAsrava aneka kalyANoMko prApti karAnevAlA honese sukhoMkA kAraNa kahA jAtA hai aura pApAsrava saMsArake duHkhoMkA kAraNa mAnA jAtA hai / / 19 / / isa prakAra Asrava tattvakA varNana honeke bAda bhagavAnkI divya dhvanimeM bandha tattvakA varNana prArambha huaa| AtmapariNAmoMmeM sthita mithyAdarzana, hiMsA Adi avirati, pramAda, kaSAya aura yoga ye bandhake kAraNa haiM ||192 / / inameM mithyAdarzana, nisargaja ( agRhIta ) aura anyopadezaja (gahIta ) ke bhedase do prakArakA hai| mithyAtvakake udayase jo tattvakA azraddhAna hotA hai vaha nisargaja mithyAdarzana hai // 193 / / aura paropadezapUrvaka honevAle atattva zraddhAnako anyopadezaja mithyAdarzana kahate haiN| isake kriyAvAdI, akriyAvAdI, vainayika aura ajJAnIke bhedase cAra bheda haiM // 194| inake sivAya ekAnta, viparIta, vinaya, ajJAna aura saMzaya ina nimittoMkI apekSA mithyAdarzana pAMca prakArakA bhI mAnA jAtA hai| vastu aneka dharmAtmaka hai parantu use eka dharmarUpa ho zraddhAna karanA ekAnta mithyAdarzana hai, jaise vastu nitya hI hai athavA anitya hI hai| vastukA jaisA svarUpa hai usase viparIta zraddhAna karanA so viparIta mithyAdarzana hai jaise hiMsAmeM dharma mAnanA, sagranthaveSase mokSa mAnanA aadi| deva-adeva, aura tattva atattvakA viveka na rakhakara sabako ekasA mAnanA tathA sabakI bhakti karanA vainayika mithyAdarzana hai| hitAhitako parIkSA-rahita ajJAnamUlaka rUDhivaza zraddhAna karanA so ajJAna mithyAdarzana hai aura samyagdarzana samyagjJAna tathA samyakcAritra mokSakA mArga hai yA nahIM ? ahiMsAmeM dharma hai yA hiMsAmeM / isa prakAra sandeha rUpa zraddhAna karanA saMzaya mithyAdarzana hai // 195 / / pA~ca sthAvara aura trasa ina chaha kAyake jIvoMkI hiMsAkA tyAga nahIM karanA, tathA pAMca indriya aura manako vaza nahIM karanA yaha bAraha prakArakI avirati hai| pramAda aneka prakArakA hai aura nau nokaSAyoMko sAtha milAkara anantAnubandho krodha, mAna, mAyA, lobha Adike bhedase kaSAyake paccIsa bheda haiM / / 196 / / satyamanoyoga, asatyamanoyoga, ubhayamanoyoga aura anubhayamanoyogake bhedase manoyoga cAra prakArake haiN| satyavacanayoga, asatyavacanayoga, ubhayavacanayoga 1. anusUyA m.| 2. mithyAdarzanAviratipramAdakaSAyayogA bandhahetavaH // 1 // ta sU a.8| 3. catvAro manoyogAH catvAro vAgyogAH paJcakAyayonA iti trayodaza vikalpo yogaH / AhArakakAyayogAH AhArakamizrakAyayogayoH pramattasaMyate sambhavAt paJcadazApi bhavanti-sa. si. a.8 /
Page #719
--------------------------------------------------------------------------
________________ 681 aSTapaJcAzaH sargaH samastavyastarUpAstu paJcaite bandhahetavaH / mithyAdRSTerhi paJcovaM catvArastriSu pazcimAH // 19 // virasyaviratimizrAH pramAdAdyAstrayaH pare / saMyatAsaMyatasyoktAH karmabandhasya hetavaH // 199 // pramattasaMyatasyApi yogAntAtraya eva te / tata UvaM caturNA tu kaSAyAyogasaMgatAH // 20 // zAntakSINakaSAyau tau sayogakevalI tathA / bandhakA yogatanmAtrAdayogo naiva bandhakaH // 20 // kaSAyakaluSo hyAtmA karmaNo yogyapudgalAn / pratikSaNamupAdatte sa bandho nekadhA mataH // 20 // prakRtizca sthitizcApi sa bandho'nubhavastataH / pradezabandhabhedena cAturvidhyaM prapadyate // 203 // prakRtiH syAtsvabhAvo'tra nimbAdestiktatAdivat / karmaNAmiha sarveSAM yathAsvaM niyatA sthitA / 204 // ajJAnaM prakRtijJayA jJAnAvaraNa karmaNa: / dRzyArthAdarzanaM dRzyA darzanAvaraNasya sA // 205 // sadasallakSaNasyApi vedanIyasya karmaNaH / saMvedanaM vidAM vedyaM prakRtiH sukha-duHkhayoH // 206 // dRSTAdarzanamohasya tattvAzraddhAnameva sA / tathA cAritramohasya mahato'saMyamaH sadA // 207 // prakRtiH pratipannA tu bhavadhAraNamAyuSaH / devanArakanAmAdikaraNaM nAmakarmaNaH // 20 // aura anubhava vacanayogake bhedase vacanayogake cAra bheda haiN| tathA audArika kAyayoga, audArika mizrakAyayoga, vaikriyika kAyayoga, vaikriyika mizrakAyayoga aura kArmaNa kAyayogake bhedase kAyayogake pA~ca bhada haiN| isa prakAra saba milAkara yogake teraha bheda haiN| bhAvArtha-pramatta saMyata guNasthAnameM AhAraka kAyayoga aura AhAraka mizrakAyayogakI bhI sambhAvanA rahatI hai isalie unheM milAnepara yogake pandraha bheda ho jAte haiM // 197|| ye mithyAdarzanAdi pAMca samasta aura vyasta rUpase bandhake kAraNa haiN| arthAt kahIM saba bandhake kAraNa haiM aura kahIM kama / mithyAdRSTi guNasthAna meM pAMcoM hI bandhake kAraNa haiN| usake tIna guNasthAnoMmeM mithyAdarzanako chor3akara antima cAra bandhake kAraNa haiM / / 198 / / saMyatAsaMyata nAmaka paMcama guNasthAnameM virati, avirati, mizrita tathA pramAda Adi tIna karmabandhake hetu kahe gaye haiM // 199|| pramattasaMyata nAmaka chaThe guNasthAnavartI jIvake pramAda, kaSAya aura yoga ye tIna bandhake kAraNa haiN| isake Age cAra guNasthAnoMmeM arthAt sAtaveMse lekara dasaveM guNasthAna taka kaSAya aura yoga ye do bandhake kAraNa haiM / / 200 / / upazAntamoha, kSINamoha aura sayogakevalI ina tIna guNasthAnoMke jIvamAtra yogake nimittase karmabandha karate haiM / ayogakevalI bhagavAn yogakA bhI abhAva ho jAnese karmokA bandha nahIM karate haiM / / 201 // ___kaSAyase kaluSita jIva pratyeka kSaNa karmake yogya pudgaloMko grahaNa karatA hai| vahI bandha kahalAtA hai| yaha bandha aneka prakArakA mAnA gayA hai / / 202 / / sAmAnyarUpase bandha prakRti, sthiti, anubhAga aura pradezake bhedase cAra bhedoMko prApta hotA hai // 203|| prakRtikA artha svabhAva hotA hai| jisa prakAra nIma AdikI prakRti tiktatA Adi hai usI prakAra samasta karmoko apanI-apanI prakRti niyatarUpase sthita hai // 204 // jaise jJAnAvaraNa karmakI prakRti ajJAna arthAt padArthakA jJAna nahIM hone denaa| darzanAvaraNa karmakI prakRti padArthoMkA adarzana arthAt darzana nahIM hone denA hai / / 205 // sAtA, asAtAvedanIya karmako prakRti jJAnI manuSyoMko kramase sukha aura duHkhakA vedana karAnA hai // 206 // darzanamohakI prakRti tattvakA azraddhAna karAnA hai tathA atizaya mahAna cAritramoha karmakI prakRti sadA asaMyama utpanna karanA hai // 207|| Ayakarmako prakRti bhavadhAraNa karanA hai| nAmakarmako prakRti jIvameM deva, nArakI Adi saMjJAeM utpanna karanA hai / / 208 / / 1. sakaSAyatvAjjIvaH karmaNo yogyAn pudgalAnAdatte sa bandhaH // 2 // ta. sU. a. 8 / 2. prakRtisthityanubhavapradezAstadvidhayaH // 3 // ta. sU. a.8|
Page #720
--------------------------------------------------------------------------
________________ 682 harivaMzapurANe gotrasyoccaizca nIcaizca sthAnasaMzabdanaM tathA / antarAyasya dAnAdivighnAnAM karaNaM ghanam // 20 // tadevaM lakSaNaM kArya yattatprakriyate tataH / prakRtistatsvabhAvasya tathaivApracyutiH sthitiH // 210 // yathAjAgomahiSyAdikSIrANAM svasvabhAvataH / mAdhuryAdacyutistadvatkarmaNAM prakRtisthitiH // 21 // tIvamandAdimAvena kSIre rasavizeSavat / karmapudgalasAmarthyavizeSo'nubhavo mataH // 212 // karmavapariNatyAtmapudgalaskandhasaMhateH / pradezaH paramANvAtmaparicchedAvadhAraNA // 213 // 'prakRteH sapradezAyA nityaM yoganimittatA / sthiteH sAnubhavAyAstu syAtkaSAya nimittatA // 24 // anenAviyate jJAnamAvRNotIti vA svayam / jJAnAvaraNamAkhyAtaM darzanAvaraNaM tathA // 215 // vedyate vedayatyevaM vedanIyamanena vA / modyate mohayatyevaM mohanIyamapIritam // 21 // nArakAdimavAneti svanenetyAyurityapi / namyate'nena vAtmAnaM namayatyapi nAma tat // 217 // gUyate zabdyate gotramuccairnIcaizca yatnataH / antarAyo'ntaraM madhyaM deyAdereti yatnataH // 218 // ekAtmapariNAmena gRhyamANA hi pudgalAH / nAnAkarmatvamAyAnti prabhuktAnnarasAdivat // 219 // mUlaprakRtibhedo'yamaSTabhedaH prabhAvitaH / uttaraprakRtInAM tu bhedo'taH paramucyate // 22 // gotra kamakI prakRti ucca aura nIca vyavahAra karAnA hai tathA antarAya karmakI prakRti dAna AdimeM tIvra vighna karanA hai / / 209 // isalie aisA lakSaNa karanA cAhie ki karmoke dvArA jo kiyA jAtA hai vahI prakRtibandha hai aura unakA apane svabhAvase cyuta nahIM honA so sthitibandha hai // 210 // ___ jisa prakAra bakarI, gAya tathA bhaiMsa Adike dUdha apane-apane svabhAvase hI mAdhurya guNase cyuta nahIM hote haiM usI prakAra kama bhI apanI-apanI prakRtise cyuta nahIM hote haiM / / 211 / / / ___jisa prakAra dUdhameM rasavizeSa, tIvra athavA manda Adi bhAvase rahatA hai usI prakAra karmarUpa pudgalameM bhI sAmarthya-vizeSa tIvra athavA manda Adi bhAvase rahatA hai| yahI anubhavabandha mAnA gayA hai / / 212 // AtmAke karmarUpa pariNata pudgala skandhoMke samUhameM paramANuke pramANase kalpita paricchedoM-khaNDoMkI jo saMkhyA hai vaha pradezabandha kahalAtA hai // 213 / / prakRti aura pradezabandha yogake nimittase hote haiM tathA sthiti aura anubhavabandha kaSAyake nimittase mAne gaye haiM // 214 // jisake dvArA jJAna DhaMkA jAye athavA jo svayaM jJAnako DhA~ke vaha jJAnAvaraNa kama hai| isI prakAra darzanAvaraNa karmakI niruktikA jAnanA cAhie arthAt jisake dvArA darzana DhaMkA jAye athavA jo svayaM darzanako DhA~ke use darzanAvaraNa karma kahate haiM / / 215 // jisake dvArA sukhaduHkhakA vedana-anubhava karAyA jAye athavA jo svayaM sukha-duHkhakA anubhava kare vaha vedanIya karma hai| jisake dvArA jIva mohita kiyA jAye athavA jo svayaM mohita kare vaha mohanIya kama hai / / 216 / / jIva jisake dvArA narakAdi bhavako prApta karAyA jAye athavA jo svayaM nArakAdi bhavako prApta ho vaha Aya kama hai| AtmA jisake dvArA nAnA nAmoMko prApta karAyA jAye athavA jo svayaM AtmAko nAnA nAmoMse yukta kare vaha nAmakarma hai / / 217 / / AtmA jisake dvArA prayatnapUrvaka ucca athavA nIca kahA jAtA hai vaha gotra kahalAtA hai aura jo yatnapUrvaka deya Adike bIca meM A jAtA hai vaha antarAya karma hai // 218 // jisa prakAra eka bAra khAyA huA anna rasa, rakta Adi nAnArUpatAko prApta hotA hai, usI prakAra eka AtmapariNAmake dvArA grahaNa kiye hue pudgala nAnA karmarUpatAko prApta ho jAte haiM / / 219 // yaha ATha 1. jogA payaDi-padezA ThidiaNubhAgA kasAyado hoti / apariNaducchiNNemu ya baMdhadidikAraNaM Natthi / / go. krm.||
Page #721
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTapaJcAzaH sargaH paJcadhA jJAnAvaraNaM navadhA darzanAvRtiH / dvidhA tu vedanIyaM syAnmoho'STAviMzatisthitiH // 221 // AyuzcaturvidhaM nAma dvicatvAriMzadIritam / dvividhaM gotramudgItamantarAyastu paJcadhA // 222 // mtishrutaavdhijnyaanmnHpryykevlaiH| AvRtyairAvRtIH paJca jhuttaraprakRtIrviduH // 223 // dravyArthAdezataH 'shktrmnaapryykevlii| abhavyo'pyasti yattatsthaM jJAnAvaraNapaJcakam // 224 // vyaktiyogyatvasadbhAvApekSA bhavyasya mavyatA / kaivalyavyaktya yogyatvAdamavyasya rAmavyatA // 225 // cakSuSo'cakSuSo dRSTeravadheH kevalasya ca / catvAryAvaraNAnyevaM nidrAdyaiH paJcamiva // 226 // madakhedavinodArthaH svApo nidrAdhikasvataH / upayupari tadavRttinidrAnidrAmidhIyate // 227 // prakArakA mUla prakRtibandha kahA gayA hai, aba isake Age uttara prakRtiyoMke bheda kahe jAte haiM / / 220 / / jJAnAvaraNa pA~ca prakArakA hai, darzanAvaraNa nau prakArakA hai, vedanIya do prakArakA hai, mohanIya aTThAIsa prakArakA hai, Ayu cAra prakArakA hai, nAma bayAlIsa prakArakA hai, gotra do prakArakA kahA gayA hai aura antarAya pA~ca prakArakA hai / / 221-222 / / matijJAna, zrutajJAna, avadhijJAna, manaHparyayajJAna aura kevalajJAna ye pAMca AvaraNa karane yogya guNa haiN| inheM AvaraNa karanevAle matijJAnAvaraNa, zrutajJAnAvaraNa, avadhijJAnAvaraNa, manaHparyayajJAnAvaraNa aura kevalajJAnAvaraNa ye pA~ca jJAnAvaraNa karmako uttara prakRtiyA~ haiM // 223 / / dravyAthikanayakI apekSA zaktirUpase abhavya jIva bhI manaHparyaya aura kevalajJAnase yukta hai, ataH usake bhI jJAnAvaraNake pAMcoM bheda sthita haiM // 224 // bhavya jIvakI bhavyatA ukta guNoMke prakaTa honekI yogyatAke sadbhAvakI apekSA rakhatI hai aura abhavya jIvakI abhavyatA kevalajJAna tathA manaHparyayajJAnake prakaTa honekI yogyatA na honekI apekSAse hai| bhAvArtha-kisIne prazna kiyA thA ki jaba bhavya aura abhavya donoMke hI manaHparyayajJAna aura kevalajJAnakI zakti vidyamAna hai taba inameM bhavyatA aura abhavyatAkA bheda kaise huA? isakA uttara granthakartAne diyA hai ki bhavya jIvake una zaktiyoMkI prakaTatA ho jAtI hai aura abhadhya jIvake unakI prakaTatA nahIM hotI ||225 / / cakSurdazanAvaraNa, acakSudarzanAvaraNa, avadhidarzanAvaraNa aura kevaladarzanAvaraNa ye cAra AvaraNa tathA nidrA Adika pA~ca arthAt nidrA, nidrAnidrA, pracalA, pracalApracalA aura styAnagRddhi ye pAMca nidrAeM saba milAkara darzanAvaraNa karmakI nau uttara prakRtiyAM haiN| jo jIvake cakSurdazanacakSuindriyase honevAle sAmAnya avalokanako prakaTa na hone de vaha cakSurdarzanAvaraNa hai / jo acakSurdarzana-cakSuko chor3akara anya indriyoM tathA manase honevAle sAmAnya avalokanako prakaTa na hone de vaha acakSurdarzanAvaraNa hai / jo avadhidarzana-avadhijJAnake pahale prakaTa honevAle sAmAnya avalokanako na hone de yaha avadhidarzanAvaraNa hai aura jo kevaladarzana-kevalajJAnake sAtha honevAle sAmAnyAvalokanako na hone de vaha kevaladarzanAvaraNa hai // 226 / / mada tathA khedako dUra karaneke lie sonA nidrA kahalAtI hai / Upara-Upara adhika rUpase nidrAkA AnA nidrAnidrA kahI jAtI 1. zaktirmana: ma., kha., Ga. / 2. abhavyApyasti ka., ng| atra codyate-abhavyasya manaHparyayajJAnazaktiH kevalajJAnazaktizca syAdvA na vA ? yadi syAt tasyAbhavyatvAbhAvaH / atha nAsti tatrAvaraNadvayakalpanA vyarthati ? ucyate-AdezavacanAnna doSaH / drvyaarthaadeshaanmnHpryykevljnyaanshktisNbhvH| pryaayaarthaadeshaattcchktybhaavH| yadyevaM bhavyAbhavyavikalpo nopapadyate; ubhayatra tacchaktisadbhAvAt / na zaktibhAvAbhAvApekSayA bhavyAbhavyavikalpa ityucyate / kutastahi ? vyaktisadbhAvAsadbhAvApekSayA / sa. si. a. 8 sUtra 6 /
Page #722
--------------------------------------------------------------------------
________________ 684 harivaMzapurANe zramAdipramavAtmAnaM pracalA pracalayatyalam / sA puna: punarAvRttA pracalApracalAbhidhA // 228 // styAnagRddhiryayAstyAne svapne gRdhyati dIpyate / AsmA yadudayAdraudraM bahukarma karoti sA // 229 // zArIraM mAnasaM saukhyaM duHkhaM codayate yayoH / syAtAM te vedanIye staH sAtAsAte yathAkamam // 23 // samyaktvaM cApi mithyAtvaM samyagmithyAtvamityadaH / dRzyaM darzanamohasya hyattaraM prakRtitrikam // 23 // zubhAtmapariNAmena niruddhasvarase sthite / mithyAtve zraddadhAnasya samyaktvaprakRtirbhavet // 232 // mithyAtve tvardhasaMzuddha kodrave madazaktivat / zuddhAzuddhAtmako bhAvaH samyagmithyAtvamucyate // 233 // dvedhA cAritramohastu nokaSAyakaSAyataH / navadhA nokaSAyo'tra kaSAyAH SoDazoditaH // 234 // udayAdyasya hAsAvirbhAvo hAsyaM tadutsukaH / yasyodayAdatiH sA syAdaratista dviparyayaH // 235 // zocanaM yadvipAkAtsa zoka udvega kRdbhayam / svadoSagopanaM yasya jugupsA sA jugupsitA // 23 // bhAvAMstraiNAnyato yAti sa strIvedo'tigarhitaH / punnapuMsakavedI staH pauMsnAnnApuMsakAt yataH // 237 // hai / / 227|| thakAvaTa Adise utpanna honevAlI jo nidrA jIvako baiThe-baiThe hI atyadhika capala kara deve vaha pracalA hai| pracalA jaba bAra-bAra adhika rUpameM AtI hai taba pracalApracalA kahalAne lagatI hai / / 228|| jisake dvArA AtmA styAna arthAt sote samaya gRddhatA karane lage-kisI karmameM saceSTa ho jAve aura jisake udayase yaha jIva atyadhika kaThina kAma kara le vaha styAnagRddhi hai| yaha pA~ca prakArako nidrA, darzanAvaraNa karmake udayase AtI hai aura ina nidrAoMke mAdhyamase darzanAvaraNa karma AtmAke darzanaguNako ghAtatA hai / / 222|| vedanIya karmake do bheda haiM-sAtAvedanIya aura asaataavedniiy| jinake udayase zArIrika aura mAnasika sukha-duHkha utpanna hote haiM ve yathAkramase sAtAvedanIya aura asAtavedanIya kahalAte haiM // 230 / / mohanIya karmake mUlameM do bheda haiM-1. darzanamohanIya, 2. caaritrmohniiy| inameM se darzanamohanIyako samyaktva, mithyAtva aura samyamithyAtva ye tIna uttara prakRtiyA~ haiM / / 231|| AtmAke zubha pariNAmoMse jaba mithyAtvaprakRtikA svarasa-phala deneko zakti ruka jAtI hai taba zraddhAna karanevAle jIvake samyaktva prakRtikA udaya hotA hai| isa prakRtike udayase AtmAkA zraddhAnaguNa tirohita nahIM hotA kintu cala, mala, agAr3ha doSoMse dUSita ho jAtA hai / / 232 / / mithyAtva prakRtike udayase zraddhAna guNa vikRta ho jAtA hai aura atattva zraddhAnarUpI pariNati ho jAtI hai| ardha zuddha kodoMkI madazaktike samAna mithyAtva prakRtike arddha zuddha honepara jIvakA jo zuddha aura azuddha bhAva eka sAtha prakaTa hotA hai vaha samyamithyAtva kahalAtA hai| samyamithyAtva prakRtike udayase jIvake pariNAma dahI aura gur3ake mizrita svAdake samAna zraddhAna aura azraddhAna rUpa hote haiM // 233 // nokaSAya aura kaSAyake bhedase cAritramohake do bheda haiN| inameM nokaSAyake nau aura kaSAyake solaha bheda kahe gaye haiM // 234 / / hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA, strIveda, puruSaveda aura napuMsaka veda ye nau nokaSAyake bheda haiN| inake lakSaNa isa prakAra haiM-jisake udayase utsuka hotA huA hAsya prakaTa ho vaha hAsyakama hai| jisake udayase rati-prIti utpanna ho vaha rati karma hai| jisake udayase arati-aprIti utpanna ho vaha arati hai| jisake udayase zoka ho vaha zoka hai / jo udvega-bhaya utpanna karanevAlA hai vaha bhaya hai| jisake udayase apane doSa chipAne meM pravRtti ho vaha jugupsA hai| jisake udayase yaha jIva strIke bhAvako arthAt puruSase ramane kI icchAko prApta hotA hai vaha strIveda hai| jisake udayase puruSake bhAvako arthAt strIse ramanekI icchAko prApta hotA hai vaha puruSaveda hai| aura jisake udayase napuMsakake bhAvako-arthAt strI-puruSa donoMse ramanekI icchAko prApta hotA hai vaha napuMsaka veda hai / / 235-237||
Page #723
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTapaJcAzaH sargaH 685 kaSAyAH krodhamAnau ca mAyAlomau ca ghAtakAH / samyaktvasya savRttasya tatrAnantAnubandhinaH // 238 // yadIyodayato hyAtmA pratyAkhyAtuM na zaknuyAt / hiMsAdInyudayAMste syurapratyAkhyAnasaMjJakAH 4 23 // yadIyodayato jIvaH saMyamaM na prapadyate / te krodhamAnamAyAyAH pratyAkhyAna viniHzrutAH // 241 // yadIyodayato vRttaM yathAkhyAtaM na jAyate / jvalantaH saMyamenAmA khyAtAH 'saMjvalanAstu te // 245 // nArakaM narakodbhUtaM tairyagyonaM ca mAnuSam / daivaM cAyurbhavetteSu caturvidhamitIritam // 242 // yadIyodayato janturbhavAntaramiyati sA / gatizcaturvidhA devanarakAdivibhedataH // 243 // Atmano narakAdizvaM yannimittaM prajAyate / tatsyAnnarakagatyAdi gatinAma caturvidham // 244 // gatikIkRtArthA sA sAmyenAbhyabhicAriNA / jAtistasyA nimittaM tu jAtinAmAtra paJcadhA // 245 // ekendriyAdikAM jAtimudayAdyasya jantavaH / prayAntyendriyAdyetajjAtinAmAbhidhIyate // 246 // zarIrapaJcakasyAsya nivRttiryasya codayAt / audArikazarIrAdi nAma paJcavidhaM tu tat // 245 // aGgopAGgavivekaH syAccharIrANAM yatastu tat / tridhAGgopAGganAmAkhya maudArikapurassaram || 248 // cakSurAdIndriyasthAnapramANe jAtyapekSayA / ye nirmApayataste sto nAmnA nirmANanAmanI // 249 // kaSAyake mUla meM anantAnubandhI, apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana ke bhedase cAra bheda haiN| phira pratyekake krodha, mAna, mAyA aura lobhakI apekSA cAra-cAra bheda haiM / isa prakAra kaSAya kula solaha bheda haiM / inameM se anantAnubandhI sambandhI krodha, mAna, mAyA, lobha, samyagdarzana tathA svarUpAcaraNa cAritrake ghAtaka haiM ||238 || jisake udayase AtmA hiMsAdi rUpa pariNatiyoMkA tyAga karanemeM samartha na ho sake ve apratyAkhyAnAvaraNa krodha, mAna, mAyA, lobha haiM ||239 || jinake udayase jIva saMyamako prApta na ho sake ve pratyAkhyAnAvaraNa krodha, mAna, mAyA, lobha haiM // 240 // aura jinake udayase yathAkhyAta cAritra prakaTa nahIM hotA tathA jo saMyama ke sAtha vidyamAna rahate haiM ve saMjvalana krodha, mAna, mAyA, lobha haiM ||241|| nAraka, tairyagyona, mAnuSa aura devake bhedase Ayu karma cAra prakArakA kahA gayA hai / Ayu karmake udayase yaha jIva nArakAdi paryAyoMmeM utpanna hotA hai || 242 || jisake udayase jIva bhavAntarako prApta hotA hai vaha gati nAma karma hai / deva tathA nArakAdike bhedase gati nAma kamaM cAra prakArakA hai || 243|| jisake nimittase AtmAmeM narakAdi paryAya prakaTa hotI hai vaha cAra prakArakA narakAdi nAma karma hai || 244 || una narakAdi gatiyoM meM jo avirodhI samAna dharmase AtmAko eka rUpa karanevAlI avasthA hai use jAti kahate haiM / usa jAtikA jo nimitta hai vaha jAti nAma karma kahA jAtA hai isake ekendriya jAti Adi pAMca bheda haiM || 245|| jisake udayase jova ekendriyAdi jAtiko prApta hote haiM vaha ekendriyAdi jAti nAma karma kahalAtA hai ||246 // jisake udayase audArika Adi pAMca zarIroMkI racanA hotI hai vaha audArika zarIrAdi pA~ca prakArakA zarIra nAma kama hai || 247 || jisake udayase zarIroMmeM aMgopAMgakA - viveka hotA hai vaha audArika zarIrAMgopAMgako Adi lekara tIna prakArakA aMgopAMga nAma karma hai || 248 || jo jAtiko apekSA cakSu Adi indriyoMke sthAna aura pramANakA nirmANa karate haiM ve 1. yasyAnto nAsti so'nantaH saMsArastasya kAraNatvAt mithyAtvamapi anantaM tadanubadhnantItyanantAnubandhinaH / 2. ISatpratyAkhyAnamapratyAkhyAnaM tasyAvaraNaM yaiste'pratyAkhnAnAvaraNAH / 3 pratyAkhyAnaM cAritraM tasyAvaraNaM yaiste pratyAkhyAnAvaraNAH / 4. nAmaikadezena sarvadezagrahaNAt sam padena saMyamasya grahaNaM tena saha jvalatIti saMjvalanam / 5. ekIgatArthA ma. / 6. yadapekSayA ma, Ga.
Page #724
--------------------------------------------------------------------------
________________ 686 harivaMzapurANe karmodayavazopAttapudgalAnyonyabandhanam / zarIreSUdayAthasya mabebandhananAma tat // 250 / / yasyodayAccharIrANAM nIrandhrAnyonyasaMhatiH / saMghAtanAma tannAmnA saMghAtAnAmanasyayAt // 251 / / zarIrAkRti nirvRttiryato bhavati dehinAm / saMsthAnanAma tat SoDhA saMsthAnakaraNArthataH // 252 / / samAdicaturasroto nyagrodhaparimaNDalam / svAtisaMsthAnanAmApi kubjavAmanahuNDakam // 253 / / yato bhavati suzliSTamasthisaMdhAnabandhanam / tassaMhanananAmApi nAmnA SoDhA vibhajyate // 254 / / tadvajrarSamanArAcavajranArAcakolakAH / sanArAcArdhanAgacAH sAsaMprAptaspATikAH // 255 / / sparzanasyodayAdyasya prAdurbhAvena bhUyate / sparzanAma mavatyetatpravimaktamivASTadhA / / 256 / / khyAtaM karkazanAmaikaM mRdunAma tathAparam / gurunAma laghusnigdharUkSazItoSNanAma ca // 257 / / sthAnanirmANa aura pramANanirmANake bhedase do prakArake nirmANa nAma kama haiM // 249||* jisake udayaro, karmodayake vazase prApta pudgaloMkA paraspara saMzleSa hotA hai vaha bandhana nAma karma hai| isake audArika zarIra bandhana Adi pAMca bheda haiM // 250 // jisake udayase zarIrake pradezoMkA paraspara chidrarahita saMzleSa hotA hai vaha saMghAta nAma kama hai / saMghAtoMkA kabhI atyaya-vighaTana nahIM hotA isalie saMghAta nAma sArthaka hai| isake audArika zarIra saMghAta Adi pAMca bheda haiM // 251 / / jisake udayase jIvoMke zarIrakI AkRtikI racanA hotI hai vaha saMsthAna nAma karma hai| saMsthAna arthAt AkRtiko kare so saMsthAna hai yaha saMsthAna zabdakI nirukti hai| vaha saMsthAna, samacaturasra saMsthAna, nyagrodha parimaNDala saMsthAna, svAti saMsthAna, kubjaka saMsthAna, vAmana saMsthAna aura huNDaka saMsthAnake bhedase chaha prakArakA hotA hai| jisake udayase suDaula-sundara zarIrakI racanA ho vaha samacaturasra saMsthAna nAma karma hai| jisake udayase zarIrake avayava nyagrodha-vaTa vRkSake samAna nAbhise nIce choTe aura nAbhise Upara baDe hoM vaha nyagrodha parimaNDala nAma kama hai| jisake udayase zarIrakI racanA svAti-sAMpakI vAmIke samAna nAbhike nIce vistRta aura nAbhise Upara saMkucita ho vaha svAti nAma karma hai| jisake udayase zarIrameM kUbar3a nikala Ave vaha kubjaka saMsthAna hai| jisake udayase zarIra vAmana-bonA ho vaha vAmana nAma karma hai aura jisake udayase zarIrakI AkRti beDaula ho vaha huNDaka saMsthAna nAma karma hai / / 252-253 / / jisake udayase haDDiyoMkA paraspara milana aura bandhana acchI taraha hotA hai vaha saMhanana nAma karma hai| isake vajrarSabhanArAca saMhanana, vajranArAcasaMhanana, nArAcasaMhanana, ardhanArAcasaMhanana, kIlakasaMhanana aura asaMprAptasRpATikA saMhanana ye chaha bheda haiN| jisake udayase vajrake veSTana, vajrakI kIliyAM aura vajrake hAr3a hoM use vajrarSabhanArAca saMhanana kahate haiN| jisake udayase kIliyAM aura hAr3a to vajrake hoM parantu veSTana vajrake na hoM vaha vajanArAcasaMhanana hai| jisake udayase hAr3a tathA sandhiyoMkI kIleM to hoM parantu vajramaya na hoM isI taraha veSTana bhI vajramaya na ho use nArAcasaMhanana kahate haiN| jisake udayase haDDiyA~ AdhI kIloMse sahita hoM use ardhanArAcasaMhanana kahate haiM / jisake udayase hAr3a paraspara kolita hoM use kIlaka saMhanana kahate haiM aura jisake udayase hAr3oMkI sandhiyAM kIloMse rahita hoM tathA mAtra nasoM aura mAMsase ba~dhI hoM use asaMprAptasRpATikA saMhanana kahate haiM // 254-255 / / jisake udayase zarIrameM sparzako utpatti hotI hai vaha sparza nAma karma hai| yaha kar3A, komala, guru, 1. saMghAtA nAma sattayA ma. | saMghAtA nAma satvayAt gha., Ga., ga. / saMghAtA nAma satvayA sa.. 2. tatsaMhAranAmApi m.| * nirmANa nAma karmake do bheda avazya haiM parantu bayAlIsa bhedoMkI gaNanAmeM usakA eka bheda hI parigaNita hai|
Page #725
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTapaJcAzaH sargaH yaddhaturasabhedaH syAdrasanAma sadIritam / kaTutiktakaSAyAmlamadhuradhvaninAma tat // 258 // yasyodayAdbhavedgandho gandhanAma taducyate / dvividhaM tattu boddhavyaM surabhyasuramIti ca // 259 // yaddhetuvarNabhedastadvarNanAmAkhyapaJcadhA / kRSNanIlasvaraktatvapItazuklasvayogataH // 26 // udayAdyasya pUrvAtmazarIrAkRtyasaMkSayaH / caturgatyAnupUjyaM tattathA gurulaghUditam // 261 // yasyodayAdayovatta gurutvAnna patatyadhaH / na gacchati pumAnUrva ladhuvAdakatUlavat // 262 // svakato bandhanAthaiH syAdupaghAto yatastu tat / upaghAtaM samudiSTaM paTaghAtaM praadvdhH||23|| yadIyodayanirvRttaM bhavasyAtapanaM mahat / AdityavadvartamAna matamAtapanAma tat // 26 // yaddhetudyotanaM dehe vedyamudyotanAma tat / candrakhadyotakAyeSu vartamAnaM yadIkSyate // 265 // ucchavAsakAraNaM yattu matamucchvAsanAma tat / bihAyogatirAkAze zastAzastagatiprabhuH // 266 // tatpratyekazarIrAkhyaM nAma svatra zarIrakam / sadaikAtmopamogasya hetunirvatate yataH // 26 // sAdhAraNamanekeSAmekaM yasmAccharIrakam / sAdhAraNazarIrAkhyaM nAma tadbhogakAraNam // 268 // udayAdyasya jIvAnAM dvIndriyAdiSu janma yat / prasanAma viparyatvaM sthAvarAkhyaM tu nAma rat // 26 // sarvaprItikaro yasmAtprANI subhaganAma tat / yato'prItikaro'nyeSAM nAmnA durbhaganAma tat // 27 // laghu, snigdha, rUkSa, zIta aura uSNake bhedase ATha prakArakA hai // 256-257 / / jisake nimittase rasameM bheda hotA hai vaha rasa nAma karma kahA gayA hai| isake kaTuka, tikta, kaSAya, Amla aura madhurake bhedase pAMca bheda haiM / / 258 / / jisake udayase gandha hotA hai vaha gandha nAma kama hai| isake sugandha ra durgandhako apekSA do bheda jAnanA cAhie // 259|| jisake nimittase varNameM bheda hotA hai vaha varNa nAma karma hai| yaha kRSNa, nIla, rakta, pIta aura zuklake bhedase pA~ca prakArakA hai // 260 / / jisake udayase vigraha gatimeM pUrva zarIrako AkRtikA vinAza na ho vaha narakagatyAnupUvyaM Adike bhedase cAra prakArakA AnupUyaM nAma kama hai| jisake udayase yaha jIva bhArIpanake kAraNa loheke samAna nIce nahIM giratA hai aura laghupanake kAraNa Akako ruIke samAna Upara nahIM ur3atA hai vaha aguru laghu nAma kamaM kahA gayA hai / / 261-262 / / jisake udayaMse apane hI bandhana Adise apanA hI ghAta hotA hai vaha upaghAta nAma karma kahA gayA hai aura jisake udayase dUsaroMkA ghAta hotA hai vaha paraghAta nAma kama hai // 263 / / jisake udayase zarIrameM sUryake samAna bahuta bhArI AtApakI utpatti hotI hai vaha AtApa nAma karma mAnA gayA hai isakA udaya sUryake vimAna meM sthita bAdarapRthivIkAyika jIvoMke hI hotA hai| isakI vizeSatA yaha hai ki yaha mUlameM ThaNDA hotA hai aura isakI prabhA uSNa hotI hai / / 264 / / jisake udayase zarIrameM viziSTa prakArakA prakAza hotA hai vaha udyota nAma karma hai| yaha udyota candramAke vimAnameM sthita bAdarapRthivokAyika jIva tathA juganU AdimeM dekhA jAtA hai / / 265 / / jo ucchvAsakA kAraNa hai vaha ucchvAsa nAma kama mAnA gayA hai tathA jo AkAzameM prazasta evaM aprazasta gati karAne meM samartha hai vaha vihAyogati nAma karma hai // 266 / / jisake udayase aise zarIrakI racanA ho jo sadA eka hI AtmAke upabhogakA kAraNa ho vaha pratyekazarIra nAma karma hai // 267 / / jisake udayase eka hI zarIra aneka jovoMke upabhogakA kAraNa hotA hai vaha sAdhAraNa nAma karma hai // 268 // jisake udayase jIvoMkA dvIndriyAdika jIvoMmeM janma hotA hai vaha vasanAma karma hai| jisake udayase isake viparIta sirpha ekendriya jIvoMmeM janma ho vaha sthAvara nAma karma hai / / 269 / / jisake nimittase yaha jIva samasta prANiyoMke lie prIti karanevAlA hotA hai vaha subhaga nAma karma hai| jisake nimittase dUsaroMko 1. kaTvAtikta m.| 2. zarIrAkRtisaMkSayaH ma., ka., ng.| 3. parairvadhaH k.| 4. bhavatyApatanaM m.| 5. mataM sAtapa-ma., ng.| 6. yadIkSate m.| 7. sadavAtmopabhogasya ma, ng.|
Page #726
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe manojJasvaranirvRttiryataH susvaranAma tat / aniSTasvara heturyatproktaM duHsvaranAma tat // 271 // yatastu ramaNIyatvaM zubhanAma tadIritam / ativairUpyahetuzca nAmAzubhamazobhanam // 272 // 'yattu sUkSmazarIrasya kAraNaM sUkSma nAma tat / paravAdhA kRto hetuH zarIrasya tu bAdaraH // 273 yadAhArAdiparyAptibhedanirvRtikAraNam / paryAptinAma tannAmnA SaDvidhamuditaM budhaiH // 274 // AhArasya zarIrasya prANApAnendriyasya ca / paryAptyamAvahetustu bhASAyA manaso'param // 275 // kAraNaM sthirabhAvasya sthiramasthiramanyathA / nAmAdeyamanAdeyaM saprabhApramadehakRt // 276 // hetuH puNyaguNAkhyAteH yazaH kIrtiritIryate / ayazaH kIrtinAmApi tadviparyAsakAraNat // 277 // 688 aprIti utpanna karanevAlA ho vaha durbhAga nAma karma hai || 270 || jisase manojJa svarakI racanA hotI hai vaha susvara nAma karma hai / jo aniSTa svarakA kAraNa hai vaha duHsvara nAma karma hai || 271 || jisase zarIrameM ramaNIyatA prakaTa hotI hai vaha zubha nAma karma hai / jo atyanta virUpatAkA kAraNa hai vaha duHkhadAyI azubha nAma karma hai || 272 || jo sUkSma zarIrakA kAraNa hai vaha sUkSma nAma karma hai / jo dUsaroMko bAdhA karanevAle zarIrakA hetu hai vaha bAdara nAma kama hai || 273 || jo AhAra Adi paryAptiyoMkI racanAkA kAraNa hai vaha paryApta nAma karma | vidvAnoMne isake AhAraparyApti, zarIra-paryApti indriyaparyApti, zvAsocchvAsaparyApti, bhASAparyApti aura manaHparyApti ye chaha bheda kahe haiM || 274 || jo AhAra, zarIra, zvAsocchvAsa, indriya, bhASA aura mana ina chaha paryAptiyoMke abhAvakA kAraNa hai vaha aparyApti nAma karma hai / bhAvArtha - vigraha gatike bAda utpatti sthAna meM pahu~cane para grahaNa kiye hue AhAra-vargaMNAke paramANuoMmeM khala rasabhAga rUpa pariNamana karanekI tant zaktikI pUrNatAko AhAraparyApti kahate haiM / jina paramANuoM ko khala rUpa pariNamAyA thA unheM haDDo Adi kaThora avayava rUpa tathA jinheM rasarUpa pariNamAyA thA unheM rudhira Adi tarala avayava rUpa pariNamAvanekI zaktikI pUrNatAko zarIraparyApti kahate haiN| zarIra rUpa pariNata paramANuoM meM sparzanAdi indriyoMke AkAra pariNamAvane kI zaktikI pUrNatAko indriyaparyApti kahate haiN| bhItarakI vAyuko bAhara chor3anA aura bAharakI vAyuko bhItara khIMcanekI zaktiko pUrNatAko zvAsocchvAsaparyApti kahate haiM / bhASAvagaMNAke paramANuoMko zabda rUpa pariNAmAvaneko zaktikI pUrNatAko bhASAparyApti kahate haiM / aura manovagaMNAke paramANuoMko hRdaya-kSetra meM sthita ATha pAMkhur3Ike kamalAkAra dravyamanarUpa pariNAmAvanekI zaktikI pUrNatAko manaHparyApti kahate haiM / inameM se ekendriya jIvake bhASA aura manako chor3akara cAra paryAptiyA~ hotI haiM / dvandriyase lekara asainIpaMcendriya taka manako chor3akara zeSa pA~ca paryAptiyA~ hotI haiM aura sainI paMcendriya jIvake sabhI paryAptiyA~ hotI haiM / jisake udayase ye paryAptiyA~ pUrNa hoto haiM vaha paryApta nAma karma hai aura jisake udayase eka bhI paryApti pUrNa nahIM hotI vaha aparyAptaka nAma karma hai| yahA~ aparyAptaka zabdase labdhyaparyAptaka jIvakI vivakSA hai, nirvRtyapayaptakakI nahIM / kyoMki vaha karmodayakI apekSA to paryAptaka hI hai sirpha nirvRtti-racanAko apekSA laghu antarmuhUrta ke lie aparyAptaka hotA hai || 275 // jo dhAtu- upadhAtuoM kI sthiratAkA kAraNa hai vaha sthira nAma karma hai aura jo isase viparIta asthiratAkA kAraNa hai vaha asthira nAma kama hai, jo prabhApUrNa zarorakA kAraNa hai vaha Adeya nAma karma hai aura jo prabhA-rahita zarIrakA kAraNa hai vaha anAdeya nAma karma hai || 276 || jo puNyarUpa guNoMkI prasiddhikA kAraNa hai vaha 1. yatra ma., Ga. / 2. paryAptibhAvahetustu ka. / 3. bhASAyAM ma /
Page #727
--------------------------------------------------------------------------
________________ 82 aSTapaJcAzaH sargaH hetustIrthakaratvasya sattIrthakaranAma tat / nAmnaH prakRtibhedAvinavatistuttarottarAH // 28 // gotramuccaizca nIcaizca tatra yasyodayAskule / pUjite janma tattaccairnIcarnIcakuleSu tat // 10 // dIyate dAtukAmairna landhukAmairna labhyate / yadudayAtpraNItau tau dAnalAbhAntarAyako // 280 // moknukAmo'pi no bhuGkte nopabhune tathecchukaH / yadetAvantarAyau tau jJeyau bhogopamogayoH // 28 // tathotsahitukAmo yo yato nossahate sa hi / vIryAntarAya eSo'sau bandhaH prakRtilakSaNaH // 28 // sthitibandhavikalpastu javanyotkRSTabhedavAn / aSTAnAM karmaNAmeSAM dvividho'pi nirUpyate // 23 // 'jJAnadarzanasaMvRtyorvedanIyAntarAyayoH / sAgaropamakoTInA kovyastriMzasparA sthitiH // 24 // saptatirmohanIyasya viMzatirnAmagograyoH / saMjJipaJcendriyasyeyaM jJeyA paryAptakasya tu // 285 // AyuSastu trayastrizatsAgaropamikA parA / sthitiH sA vedanIyasya muhartA dvAdazAvarA // 26 // sASTAveva muhartA syAjaghanyA nAmagotrayoH / paJcAnAmapi zeSANAM sthitirantaramahartikA // 27 // yazaHkIrti nAmakarma kahalAtA hai aura jo isase viparIta apayazakA kAraNa hai vaha apayazaskIrti nAmakarma hai / 277 // aura jo tIrthaMkara paryAyakA kAraNa hai vaha tIrthaMkara nAmakarma hai yaha sAtizaya puNya prakRti hai / isa prakAra nAmakarmakI tirAnabe uttara prakRtiyA~ haiM // 278|| gotrakarmake do bheda haiM-1. ucca gotra aura 2, nIca gotra / jisake udayase lokapUjya kulameM janma hotA hai use ucca gotra kahate haiM aura jisake udayase nIca kuloMmeM janma hotA hai vaha nIca gotra hai // 279 // ___ antarAya karmake pAMca bheda haiM-1. dAnAntarAya, 2. lAbhAntarAya, 3. bhogAntarAya, 4. upabhogAntarAya aura 5. viiryaantraay| jisake udayase jIva dAna karanekI icchA karate hue bhI dAna na kara sake vaha dAnAntarAya hai| jisake udayase lAbhakI icchA rakhate hue bhI lAbha prApta na kara sake vaha lAbhAntarAya hai / / 280 // jisake udayase jIva, bhogakI icchA rakhatA huA bhI bhoga nahIM sakatA vaha bhogAntarAya hai| jisake udayase upabhogakI icchA rakhatA hayA bhI upabhoga nahIM kara sakatA vaha upabhogAntarAya hai / / 281 / / aura jisake udayase kAryoM meM utsAhita hotA huA bhI utsAha prakaTa nahIM kara sakatA vaha antarAya nAmakA karma hai| isa prakAra yaha prakRtibandhakA nirUpaNa kiyA / / 282 / / aba sthitibandhakA nirUpaNa karate haiN| AThoM karmoMkA sthitibandha, jaghanya aura utkRSTako apekSAse do prakArakA kahA jAtA hai / / 283 // jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya aura antarAya ina cAra karmoko utkRSTa sthiti tIsa kor3Akor3o sAgara hai // 284 // mohanIya karmako sattara kor3Akor3I sAgara hai aura nAma tathA gotra karmakI bIsa kor3Akor3o sAgara hai| yaha utkRSTa sthiti saMjJI paMcendriya paryAptaka jIvake hI baMdhatI hai / / 285 // AyukamaMko utkRSTa sthiti taiMtIsa sAgara hai| vedanIya kamako jaghanya sthiti bAraha muhUrta hai| nAma aura gotrako ATha muhUrta hai tathA zeSa pA~ca karmokI antarmuhUtaM hai / / 286-287 / / 1. taduccaiH ma. / 2. AditastisuNAmantarAyasya ca trayastrizatsAgaropamA koTIkoTyaH parA sthitiH // 14 // saptatirmohanIyasya // 15 // vizatirnAmagotrayoH // 16 // trayastrizatsAgaropamANyAyuSaH // 17 // aparA dvAdaza- . mahartA vedanIyasya // 18 // nAmagotrayoraSTo // 19 // zeSANAmantarmuhartA ||20||-t. sU. a. 8 / tIsaM koDAkoDI tighAditadiyesu vIsaNAmaduge / sattari mohe suddhaM uvahI Aussa tetIsaM // 127 / / vArasa ya veyaNIye NAme gode ya aTu ya muhuttA / go. ka. / / bhiNNamuhutaM tu ThidI jahaNNayaM sesapaMcaNhaM // 139 / /
Page #728
--------------------------------------------------------------------------
________________ 690 harivaMzapurANe kaSAyatIvramandAdimAvAsravavizeSataH / viziSTapAka iSTastu 'vipAko'nubhavo'thavA // 28 // sa dravyakSetrakAloktamavabhAvavibhedataH / vividho hi vipAko yaH so'nubhAvaH samucyate // 289 // prakRSTo'nubhavaH puNyaprakRtInAM zumo yathA / azubhaprakRtInAM tu nikRSTo'numavastathA // 290 // azubhaprakRtInAM tu pariNAmavizeSataH / prakRSTo'nubhavo'nyAsAM nikRSTo'numavastathA // 291 // svamukhenAnubhUyante mUlaprakRtayo'khilAH / uttarAstulyajAtIyA dvayAnmohAyuSI vinA // 292 // kaSAyoMkI tIvratA, mandatA Adi bhAvAsravakI vizeSatAse jo unakA viziSTa paripAka hotA hai use anubhava kahate haiM athavA dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAvakI vibhinnatAse karmoMkA jo vividha-nAnA prakArakA paripAka hotA hai vaha anubhavabandha kahalAtA hai // 288-28 pariNAmoMse jisa prakAra puNya prakRtiyoMkA utkRSTa anubhava bandha hotA hai usI prakAra pApa prakRtiyoMkA jaghanya anubhava bandha hotA hai aura azubha pariNAmoMkI vizeSatAse jisa prakAra azubha prakRtiyoMkA utkRSTa anubhava bandha hotA hai usI prakAra zubha prakRtiyoMkA jaghanya anubhava bandha hotA hai| bhAvArtha-pratyeka samaya puNya aura pApa prakRtiyoMkA anubhava bandha jArI rahatA hai| jisa samaya zubha pariNAmoMkI prakarSatA hotI hai usa samaya puNya prakRtiyoMkA utkRSTa anubhava bandha hotA hai aura pApa prakRtiyoMkA jaghanya anubhava hotA hai| isI prakAra jisa samaya azubha pariNAmoMkI vizeSatAse pApaprakRtiyoMkA utkRSTa anubhava hotA hai usa samaya puNyaprakRtiyoMkA jaghanya anubhava bandha hotA hai / / 290-291 // / karmokI samasta mUla prakRtiyA~ svamukhase hI anubhava meM AtI haiM-apanA phala detI haiM aura mohanIya tathA Ayukarmako chor3akara zeSa karmoMkI tulya jAtIya prakRtiyA~ svamukha tathA paramukha-donoM rUpase anubhavameM AtI haiM-phala detI haiN| bhAvArtha --- jisa prakRtikA jisa rUpa bandha huA hai usakA usI rUpa udaya AnA svamukhase udaya AnA kahalAtA hai aura anya prakRti rUpa udaya AnA paramukhase udaya AnA kahalAtA hai| karmoMkI jJAnAvaraNAdi mUla prakRtiyA~ sadA svamukhase hI udayameM AtI haiM arthAt jJAnAvaraNakA udaya darzanAvaraNAdi rUpa kabhI nahIM hotA hai parantu uttara prakRtiyoMmeM eka karmakI prakRtiyA~ svamukha tathA paramukha donoM rUpase phala detI haiN| jaise vedanIya kamaMkI sAtA vedanIya aura asAtA vedanIya ye do uttara prakRtiyA~ haiM / inameM sAtAvedanIyakA udaya sAtA rUpa bhI A sakatA hai aura asAtA rUpa bhI A sakatA hai| isI prakAra asAtA vedanIyakA udaya asAtA rUpa bhI A sakatA hai aura sAtA rUpa bhii| jisa samaya apane rUpa udaya AtA hai usa samaya svamukhase udaya AnA kahalAtA hai aura jisa samaya anya rUpa udaya AtA hai usa samaya paramukhase udaya AnA kahalAtA hai| vizeSatA yaha hai ki mohanIya karmake jo darzanamoha aura cAritra-moha bheda haiM unakI prakRtiyA~ paraspara eka dUsare rUpameM udaya nahIM AtI-sadA 1. vipAko'nubhavaH // 21 // ta. sU. a.8|| viziSTo nAnAvidho vA pAko vipAkaH / pUrvoktakaSAyatotramandAdibhAvAsravavizeSAd viziSTaH pAko vipaakH| athavA dravyakSetrakAlabhavabhAvalakSanimittabhedajanitavaizvarUpyo nAnAvidhaH pAko vipAkaH / 2. 'zubhAdyathA' iti samyakpratibhAti / 3. zubhapariNAmAnAM prakarSabhAvAcchubhaprakRtInAM prakRSTo'nubhavaH / azubhaprakRtInAM nikRSTaH / azubhapariNAmAnAM prakarSabhAvAdazubhaprakRtInAM prakRSTo'nubhavaH / zubhaprakRtInAM nikRSTaH / sa evaM pratyayavazAdupAtto'nubhavo dvidhA pravartate svamukhena paramukhena ca / sarvAsAM nAM svamakhenaivAnabhavaH / uttaraprakRtInAM tulyajAtIyAnAM paramakhenApi bhavati AyadarzanacAritramohavarjAnAm / na hi narakAyurmukhena tiryagAyumanuSyAyurvA vipacyate / nApi darzanamohazcAritramukhena, cAritramoho vA darzanamohamukhena / sa. si. sUtra // 21 //
Page #729
--------------------------------------------------------------------------
________________ aSTapaJcAzaH sargaH "karmaNo'nubhavAttasmAttapasazcApi nirjarA / vipAkajA tu tatraikA parA cApyavipAkajA // 293 // saMsAre bhramato jantoH prArabdhaphalakarmaNaH / krameNaiva nivRttiryA nirjarA'sau vipAkajA // 294 // yattUpAyavipAcayaM tadAtrAdiphalapAkavat / anudIrNamudIryAzu nirjarA tvavipAkaja // 295 // sarveSvAtmapradezeSvanantAnantapradezakAH / ghanAGgulasyAsaMkhyeya bhAgaikSetrAvagAhinaH // 296 // ekadvitryAdisaMkhyeyasamayasthitayaH sadA / pradezabandha saMtAne'pyAsate karmapudgalAH // 297 // * zubhAyurnAmagotrANi sadvedyaM ca caturvidhaH / puNyabandho'nyakarmANi pApabandhaH prapaJcitaH // 298 // "Asravasya nirodhastu saMvaraH paribhASyate / sa bhAvadravyabhedAbhyAM dvaividhyena nirucyate // 299 // "kriyANAM bhavahetUnAM nivRttirbhAva saMvaraH / tatkarma pudgalAdAnavicchedo dravyasaMvaraH // 300 // svamukha hI udaya AtI haiM parantu ina bhedoMkI jo avAntara uttara prakRtiyA~ haiM unakA donoMse udaya AtA hai| isI prakAra Ayu karmakI uttara prakRtiyoM kA sadA svamukhase hI udaya AtA hai paramukhase nahIM / jaise narakAyakA sadA narakAyu rUpa hI udaya AtA hai anya rUpa nahIM ||292 || 691 vipAkase aura tapase karmoMkI nirjarA hotI hai / isa nirjarAmeM eka nirjarA to vipAkajA hai| aura dUsarI avipAkajA hai / bhAvArtha - nirjarAke vipAkajA aura avipAkajAke bhedase do bheda haiM || 293 || saMsArameM bhramaNa karanevAle jIvakA karma jaba phala dene lagatA hai taba kramase hI usakI nivRtti hotI hai, yahI vipAkajA nirjarA kahalAtI hai || 294 || aura jisa prakAra Ama Adi phaloMko upAya dvArA asamaya meM hI pakA liyA jAtA hai usI prakAra udayAvalImeM aprApta karma kI tapazcaraNa Adi upAyase nizcita samayase pUrva hI udIraNA dvArA jo zIghra hI nirjarA kI jAtI hai vaha avipAkajA nirjarA hai || 295 // AtmAke samasta pradezoMke sAtha karmaparamANuoMkA jo bandha hai vaha pradezabandha kahalAtA hai / isa pradezabandhako santati meM anantAnanta pradezoMse yukta ghanAMgulake asaMkhyeya-bhAga pramANakSetrameM avagADha eka, do, tona Adi saMkhyAta samayoMko sthitivAle karmarUpa pugdala AtmAke samasta pradezoM meM sadA vidyamAna rahate haiM / / 296 - 297 // uparyukta karmabandha, puNyabandha aura pApabandhake bhedase do prakArakA hai, unameM zubha Ayu, zubha nAma, zubha gotra aura sadvedya ye cAra puNyabandhake bheda haiM aura zeSa karma pApabandha rUpa haiM ||298|| AsravakA ruka jAnA saMvara kahalAtA hai / yaha bhAvasaMvara aura dravyasaMvarake bhedase do prakArakA kahA jAtA hai ||299|| saMsArakI kAraNabhUta kriyAoMkA ruka jAnA bhAvasaMvara hai aura kamarUpa 1. tatazca nirjarA / 2. tapasA nirjarA ca / ta. sU. / 3. tatra caturgatAvanekajAtivizeSAvaghUrNite saMsAramahArNave ciraM paribhramataH zubhAzubhasya karmaNaH krameNa paripAkakAlaprAptasyAnubhavodayAvalisroto'nupraviSTasyArabdhaphalasya yA nivRttiH sA vipAkajA nirjarA / 4. yatkarmAprAptavipAkakAlamaupakramikakriyAvizeSasAmarthyAdanu dINaM balAdudIryodayAvala pravizya vedyate AmrapanasAdipAkavat sA avipAkajA nirjarA // sa. si. a. 8 sU. 23 // 5. bhAge kSetrA - ka. Ga. ma. / 6. nAmapratyayAH sarvato yogavizeSAtsUkSmaikakSetrAvagAhasthitAH sarvAtmapradezeSvanantAnantapradezAH // 24||-t. sU. a. 8 / 'te khalu pudgalaskandhA abhavyAnantaguNA: siddhAnantabhAgapramitapradezA ghanAGgulasyAsaMkhya bhAgakSetrAvagAhitaH ekadvitricatuH saMkhyAsaMkhyeyasamayasthitikAH paJcavarNapaJcarasa dvigandhavatuHsparzasvabhAvA aSTavidhakarma prakRtiyogyA yogavazAdAtmanAtmasAt kriyante // sa. si. / / 7. 'zubhAyurnAmagotrANi puNyam' // 25 // ato'nyatpApam // 26 // ta. sU. / 8 AsravanirodhaH saMvaraH // 1 // ta. sU. a. 9 / 9. tatra saMsAranimitta kriyAnivRttirbhAvasaMvaraH / tannirodhe tatpUrvakarma pudgalAdAnavicchedo dravyasaMvaraH // sa. si. //
Page #730
--------------------------------------------------------------------------
________________ 692 harivaMzapurANe 'trisaMkhyA guptayaH paJcasaMkhyAH samitayastathA / dazadvAdazadharmAnuprekSAzcAritrapaJcakam // 30 // dvAviMzatibhidA minnaparISahajayo'pi ca / hetavaH saMvarasyaite saprapaJcAH samanvitAH // 302 // bandhahetorabhAvAddhi nirjarAtazca karmaNAm / kAsnyena vipramokSastu mokSo nirgrantharUpiNaH // 303 // jIvAdisaptatattvAnAmeteSAM jJAnasaMgatam / zraddhAnaM taccaritraM ca sAkSAnmokSasya sAdhanam // 30 // bhavenaikena mArgasthAH kecirasaptASTabhiH pare / bhuktasvargasukhA bhavyAH siddhayanti dhyAninaH sadA // 305 // iti zrutvA jinendroktaM mokSamArgamanAvilam / praNemurdAdazagaNAH prakRtAJjalayo vibhum // 306 // te samyagdarzanaM kecitsaMyamAsaMyama pare / saMyama kecidAyAtAH saMsArAvAsabhIravaH // 307 // dve sahasra narendrAste kanyAzca nRpayoSitaH / sahasrANi bahUnyApuH saMyama jinadezitam // 308 // 'zivA ca rohiNI devI devakI rukmiNI tathA / devyo'nyAzca sucAritraM gRhiNAM pratipedire // 309 // yadumojakulapraSTA rAjAnaH sukumaarikaaH| jinamArgavido jAtA dvAdazANuvratasthitAH // 310 // kRtapUjAH surairindrAH praNamya jinabhAskaram / prayAtAH svAspadaM rAmakezavAdyAzca yAdavAH // 311 // zArdUlavikrIDitam vizvAzA vizadAH zaradvidadhatI dhautaM payodaistathA vispaSTagrahatArakAkusamitaM ramyaM nabhomaNDalam / pugdala dravyake grahaNakA viccheda ho jAnA dravyasaMvara hai // 300 / / tIna guptiyA~, pA~ca samitiyAM, daza dharma, bAraha anuprekSAe~, pAMca cAritra aura bAIsa pariSahajaya ye apane avAntara vistArase sahita saMvarake kAraNa haiM // 301-302 // nigrantha mudrAke dhAraka munike bandhake kAraNoMkA abhAva tathA nirjarAke dvArA jo samasta karmoMkA atyanta kSaya hotA hai vaha mokSa kahalAtA hai / / 303 / / ina jIvAdi sAta tattvoMkA samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra hI mokSakA sAkSAt sAdhana hai // 304|| mokSamArgameM sthita kitane hI anya jIva eka hI bhavameM siddha ho jAte haiM aura kitane hI bhavya svargake sukha bhogakara sadA yAtmAkA dhyAna karate hue sAta-ATha bhavameM mokSa prApta kara lete haiM / / 305 // isa prakAra nemi jinendrake dvArA kahA haA nirmala mokSamArga sunakara bAraha sabhAoMke logoMne hAtha jor3akara bhagavAnko namaskAra kiyA // 306|| zrotAoM meM se kitane hI logoMne samyagdarzana dhAraNa kiyA, kitane hI logoMne saMyamAsaMyama prApta kiyA aura saMsAravAsase DaranevAle kitane hI logoMne pUrNa saMyama-munivrata svIkRta kiyA // 307 / / usa samaya do hajAra rAjAoMne, do hajAra kanyAoMne evaM hajAroM rAniyoMne jinendra bhagavAnke dvArA kahe hue pUrNa saMyamako prApta kiyA // 308 // zivA devI, rohiNI, devakI, rukmiNI tathA anya deviyoMne zrAvakoMkA cAritra svIkRta kiyA // 309 / / yadukula aura bhojakulake zreSTha rAjA tathA aneka sukumAriyAM jinamArgako jJAtA bana bAraha aNavratoMkI dhAraka ho gayIM // 310|| jo devoMke sAtha pUjA kara cake the, aise indra tathA balabhadra aura kRSNa Adi yAdava, jinendrarUpI sUryako namaskAra kara apane-apane sthAnapara cale gaye // 311 // tadanantara jo samasta dizAoMko ujjvala kara rahI hai, meghoMke dvArA dhule hue sundara 1. sa guptisamitidharmAnuprekSApariSahajayacAritraiH // 2 // ta. sU. a. 9 / 2. bandhahetvabhAvanirjarAmyAM kRtsnakarmavipramokSo mokSaH / / ta. sU. a. 10 / 3. samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH / / ta. sU. a. 1 / 4. prakRtyAJjalayo ma. / 5. 3.9, 310, 311 tamAH zlokAH Ga. kha. pustakayona santi ka pustake'pi pazcAt yojitAH santi /
Page #731
--------------------------------------------------------------------------
________________ 693 aSTa pazcAzaH sargaH 'bandhUkAjasusaptaparNasuramipratyagrapuSpAJjaliM muJcantI jinapAdayorupagatA maktava lokatrayI // 32 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI zrIneminAthadharmopadezavarNano nAma aSTapaJcAzaH sargaH // 58 // AkAzamaNDalako jo nirmala grahoM aura tArAoMse puSpita banA rahI thI evaM jo bandhUka, kamala aura saptaparNake sugandhita nUtana phUloMkI aMjali chor3a rahI thI aisI zaraRtu, bhaktise bharI lokatrayoke samAna jinendradevake caraNoMke samIpa AyI // 312 // isa prakAra ariSTanemipurANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM zrIneminAtha bhagavAnake dharmopadezakA varNana karanevAlA aMThAnavA~ sarga samApta huA // 50 // O 1. bandhukAjvasusaptaparNa ma., kh.|
Page #732
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaSaSTitamaH sargaH vihArAmimukhe'gAgrAjinendre'vatariSyati / svargAgrAdiva bhUlokaM samuddhatu mavodadheH // 1 // gRhyatAM gRhyatAM kAmyaM yathAkAmamihArthimiH / iti nityaM dhanezena ghuSyate kAmaghoSaNA // 2 // kAmadA kAmavadbhUmiH kalpyate maNikuTTimA / mAGgalyavijayodyoga vibhoH kiM vA na kalpyate // 3 // mahAbhUtAni sarvANi maiturbhUtahitodyame / sarvabhUtahitAni syustAdRzI khalu sArvatA // 4 // prAvRSeNyAmbudhAreva vasudhArA vasundharAm / divo'nvarthAbhidhAnatvaM nayatInyapatasparthi // 5 // prAduHSyanti surAH sadyaH praNAmacalamaulayaH / mAsA vyApya dizo martuH prabhAkArAnurAgiNaH // 6 // ye dve [yad dve] pUrvottare paGktI hemAmbujasahasrayoH / sahasrapatraM tatpUtaM bhuvaH kaNThe guNAkRtI // 7 // padmarAgamayaM bhAsvaccitraratnavicitritam / pravRttapratipatrasthapadmAmAgamanoharam // 8 // sahasrAkSasahasrAkSibhRGgAvaliniSevitam / devAsuranarAlokamadhupApAnamaNDalam // 9 // 'padmodbhAsi paraM puNyaM padmayAnaM prakAzate / sadyo yojanaviSkambhaM taccaturbhAgakaNikam // 10 // mahimAne surezASTamUrtispaSTaguNazriyaH / vasavo'STau purodhAya vAsavaM varivasyayA // 11 // athAnantara jisa prakAra pahale saMsAra-samudrase prANiyoMko pAra karaneke lie bhagavAn svargake agrabhAgase pRthivI lokapara avatIrNa hue the, usI prakAra jaba vihArake lie sammukha ho giranAra parvatake zikharase nIce utaraneke lie udyata hue taba kuberane nirantara yaha manacAhI ghoSaNA zurU kara dI ki jisa yAcakako jisa vastukI icchA ho vaha yahA~ Akara use icchAnusAra le // 1-2 // usa samaya kAmadhenuke samAna icchita padArtha pradAna karanevAlI maNimayI bhUmi banAyI gayI / so ThIka hI hai kyoMki bhagavAnke maMgalamaya vijayodyogake samaya kyA nahIM kiyA jAtA? arthAt saba kucha kiyA jAtA hai // 3 // jaba ki bhagavAnkA samasta bhUtoM-prANiyoMke hitake lie udyama ho rahA thA taba pRthivI, jala, agni aura vAyurUpa cAra mahAbhUta bhI samasta bhUtoM-prANiyoM ke hitakara ho gaye so ThIka hI hai kyoMki bhagavAnkI sarvahitakAritA vaisI hI anupama thI // 4 // dhanakI bar3I moTI dhArA varSA Rtuke meghakI jaladhArAke samAna pRthivIke vasundharA nAmako sArthakatA prApta karAtI huI AkAzase mArgameM par3ane lagI // 5 // praNAma karanese jinake mastaka caMcala ho rahe the tathA jo bhagavAnkI prabhA aura AkArameM anurAga rakhate the aise deva apanI kAntise dizAoMko vyApta karate hue zIghra hI prakaTa hone lage // 6 // sarva-prathama devoMne eka aise sahasradala pavitra kamalakI racanA kI jo pUrva aura uttarakI ora svarNamaya hajAra-hajAra kamaloMkI do paMktiyAM dhAraNa karatA thA tathA ve paMktiyA~ aisI jAna par3atI thIM mAno pRthivIrUpI strIke kaNThameM par3I do mAlAe~ hI hoM |7|| vaha kamala padmarAga maNiyoMse nirmita thA, dedIpyamAna nAnA prakArake ratnoMse citravicitra thA, pratyeka patrapara sthita lakSmIke bhAgase manohara thA, indrake hajAra netrarUpI bhramarAvalIse sevita thA, deva, dharaNendra aura manuSyoMke netrarUpI bhramaroMke lie mAno madhugoSThIkA sthAna thA, lakSmIse suzobhita thA, parama puNyarUpa thA, eka yojana vistRta thA aura usake cauthAI bhAga pramANa usakI karNikA-DaNThala thii||8-10|| yaha kamala padmayAnake nAmase prasiddha thaa| sevA dvArA indrako Age kara ATha vasu usa padmayAnake Age-Age cala rahe the jo aise jAna par3ate the mAno indrake aNimA, mahimA Adi ATha guNa hI mUrtidhArI ho cala rahe hoN| ve vasu yaha kahate hue 1. parvatAgrAt-giranArazikharataH / 2. kartuM -ma. gha. / 3. dyate k.| 4. nayatIti patatyapi ka. / 5. prAGmakhyanti / 6. jayodbhAsi ityapi pAThaH iti ka. pustakapArve likhitam /
Page #733
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaSaSTitamaH sargaH jaya prasIda martuste velA lokahitodyame / jAtAyetyAnamantIzaM sa hi vizvasRjo vidhiH // 12 // tataH prakramate 'zambhurAroDhu pana yAnakam / tarakSaNaM bhUyate bhUmyA hRSTasaMbhrAntayApi ca // 13 // 'vijayI viharatyeSa vizvezo vizvabhUtaye / dharmacakrapurassArI trilokI tena saMpadA // 14 // vardhatAM vardhato nityaM nirItimarutAmiti / zrayate'syambudadhvAnaH prayANapaTahadhvaniH // 15 // vINAneNumRdaGgorumallarozakAhalaiH / sUryamaGgalaghoSo'pi payodhimadhigarjati // 16 // saMkathAkrozagItATTahAsaiH kalakalottaraiH / dyAvApRthivyau prApnoti 'prAsthAnikamahAravaH // 17 // valA gAyanti kinnayoM nRtyansyapsaraso divi / spRzanyAtodyamAnartA gandharvAdaya ityapi // 18 // stuvanti maGgalastotrairjayamaGgalapUrvakaiH / tatra tatra satAM vandyaM 'vandino nRsurAsurAH // 19 // citrazcittaharairdivyairmAnuSaizca samantataH / nRtyasaGgItavAditrairbhUtale'pi prabhUyate // 10 // pAlayanti ''sadigbhAgairlo kapAlAH sabhUtayaH / martRsevA hi bhRtyAnAM svAdhikAreSu susthitiH // 21 // dhAvanti parito devAke cidbhaasurdrshnaaH| hiMsayA jyAyasaH sarvAnutsAryotsArya dUrataH // 22 // udastairatnavalaya-cihastaiH kRtAJjaliH / bhane prItastadodanvAnvelAmA namasyati // 23 // bhagavAnko praNAma karate jA rahe the ki he bhagavan ! Apa jayavanta hoM, prasanna hoie, lokahitake lie udyama karanekA Aja samaya AyA hai| yathArtha meM vaha saba bhagavAnkA mAhAtmya thA // 11-12 / / tadanantara usa padmayAnapara bhagavAn jinendra ArUr3ha hue the aura usa samaya pRthivI harSase jhUmatI huI-sI jAna par3atI thI // 13 / / usa samaya meghoMke zabdako parAjita karanevAlA deva-dundubhiyoMkA yaha prayANakAlika zabda sunAI par3a rahA thA ki dharmacakrako Age-Age calAnevAle ye jagatke svAmI vijayI bhagavAn saba jIvoMke vaibhavake lie vihAra kara rahe haiN| inake isa vihArase tIna lokake jIva sampattise vRddhiko prApta hoM arthAt sabakI sampadA vRddhiMgata ho, aura saba ativRSTi Adi ItiyoMse rahita hoM // 14-15|| usa samaya vINA, bAMsurI, mRdaMga, vizAla jhAlara, zaMkha aura kAhalake zabdase yukta turahIkA maMgalamaya zabda bhI samudrako garjanAko tiraskRta kara rahA thA / / 16 / / prasthAna kAlameM honevAlA bahuta bhArI zabda, uttama kathA, cillAhaTa, gIta, aTTahAsa tathA anya kala-kala zabdoMse AkAza aura pRthivIke antarAlako vyApta kara rahA thA // 17 // AkAzameM kinnariyA~ manohara gAna gAtI thIM, apsarAeM nRtya karatI thIM, jhUmate hue gandharva Adi deva tabalA bajA rahe the aura namaskAra karate hue manuSya, sura tathA asura, sajjanoMke dvArA vandanIya bhagavAnko namaskAra karate hue jaya-jayako maMgaladhvanipUrvaka maMgalamaya stotroMse jahAM-tahA~ unakI stuti kara rahe the // 18-19|| pRthivItalapara bhI saba ora manuSya cittako haranevAle nAnA prakArake divya nRtya, saMgIta aura vAditroMse yukta ho rahe the / / 20 // vibhUtiyoMse sahita lokapAla samasta digbhAgoMke sAtha sabakI rakSA kara rahe the / so ThIka hI hai kyoMki apane-apane niyogoMpara acchI taraha sthita rahanA hI bhRtyoMkI svAmi-sevA hai / / 21 / / dedIpyamAna dRSTike dhAraka kitane hI deva samasta hiMsaka jIvoMko dUra khader3akara cAroM ora daur3a rahe the / / 22 / / usa samaya prasannatAse bharA samudra, ratnarUpa valayoMse suzobhita Upara uThe hue taraMgarUpI hAthoMse aMjali bAMdhakara velArUpo mastakase 1. ka., kha., ga., gha., Ga., sarvapustakeSu 'sindhurAroDhuM' iti pATho vidyate, paraM tasyArthasaMgatirna pratibhAti / ataH maisUrasthita-prAcyavidyAsaMzodhanamandirasthitapustake samupalabdhaH 'zambhurAroDhaM' iti pAThaH svIkRtaH / atra zambhupadaM jinendravAcakam / 2. dviSTa ga., Ga., iSTa ma., k.| 'hRSTasaMbhrAntayApi ca' iti pATho'pi maisUrasthitapustake samapalabdhaH / 3. vijaye ka., Ga., ma. / 4. vicaratyeSa ka. / 5. divaHpathivyau ma., ka., dd.| 6. prasthAnIkamahAravaH m.| 7. phalgu m.| 8. mAnArtA ma., ka., ng,| 9. vanditA m.| 10. prabhUtaye ma. / 11. sadignAgai -ma. / 12. hiMsApApIyasaH / hisayAnvayi sarvA k.|
Page #734
--------------------------------------------------------------------------
________________ 696 harivaMzapurANe "vilambita sahastrArkayugapatpatanodayaiH / namatAnanditAlokanAmonnAmaiH pade pade // 24 // surANAM bhUtala sparzima kuTairbahukoTibhiH / bhUH puraHsopahAreva zomate'mbujakoTibhiH // 15 // kAntikaH puro yAnti lokAntamyApitejasaH / lokezasya yathAlokAH purogA mUrtisaMbhavAH // 16 // padmA sarasvatIyuktA parivArAttamaGgakA / padmahastA puro yAti parotya paramezvaram // 20 // "prasIdeta ito devezyAnamya prakRtAJjaliH / tadbhUmipatibhiH sArdhaM puro yAti purandaraH // 28 // evamIzastrilokezaparivArapariSkRtaH / lokAnAM bhUtaye bhUtimudvahan sArvalaukikIm // 29 // padmaketuH pavitrAtmA paramaM padmayAnakam / bhavyapadmakasadbandhuryaM dArohati tarakSaNAt // 30 // jaya nAtha jaya jyeSTha jaya lokapitAmaha / jayAtmabhUrjayAtmeza jaya deva jayAcyuta // 31 // jaya sarvajagadbandho naya saddharmanAyaka / jaya sarvazaraNya zrIrjaya puNyajayottama // 52 // 7 * ityudIrNasukRdghoSo rundhAnAM rodasI sphuTaH / 'jayatyucco'tigambhIro ghanAghanaghanadhvaniH // 33 // mAno bhagavAn ke lie namaskAra hI kara rahA thA || 23 || usa samaya Daga-Dagapara bhagavAnko namaskAra karanevAle devoMke karor3oM dedIpyamAna mukuToMkA bahuta bhArI prakAza bAra-bAra nIceko jhukatA aura bAra-bAra Uparako uThatA thA / usase aisA par3atA thA mAno hajAroM sUryokA eka sAtha patana tathA udaya ho rahA ho| unhIM devoMke jaba karor3oM mukuTa pRthivItalakA sparza karate the taba bhagavAn ke AgekI bhUmi aisI suzobhita hone lagatI thI mAno usapara karor3oM kamaloMkI bheMTa hI car3hAyI gayI ho || 24 - 25 || jinakA teja lokake anta taka vyApta thA, aise lokAntika deva bhagavAn ke Age-Age cala rahe the aura ve aise jAna par3ate the mAno loka svAmI bhagavAn jinendrakA prakAza hI mUrtidhArI ho Age-Age gamana kara rahA thA ||26|| jinake parivArakI deviyoMne maMgala dravya dhAraNa kara rakhe the, tathA jinake hAthoMmeM svayaM kamala vidyamAna the, aisI padyA aura sarasvatI devI, bhagavAnko pradakSiNA dekara unake Age-Age cala rahI thIM ||27|| 'he deva ! idhara prasanna hoie, idhara prasanna hoie / ' isa prakAra namaskAra kara jisane aMjali bAMdha rakhI thI aisA indra tad-tad bhUmipatiyoMke sAtha bhagavAnke Age-Age cala rahA thA ||28|| isa prakAra jo tInoM lokoMke indra tathA unake parivArase ghire hue the, logoMkI vibhUtike lie jo samasta lokako vibhUtiko dhAraNa kara rahe the, jo kamalakI patAkAse sahita the, jinakI AmA atyanta pavitra thI, aura jo bhavya jIvarUpI kamaloMko vikasita karane ke lie uttama sUryake samAna the, aise bhagavAn nemi jinendra jisa samaya usa padmayAnapara ArUr3ha hue usI samaya devoMne megha garjanAke samAna yaha zabda karanA zurU kara diyA ki he nAtha! ApakI jaya ho, he jyeSTha ! ApakI jaya ho, he lokapitAmaha ! ApakI jaya ho, he AtmabhU ! ApakI jaya ho, he Atmeza ! ApakI jaya ho, he deva ! ApakI jaya ho, he acyuta ! ApakI jaya ho / he samasta jagatke bandhu ! ApakI jaya ho, hai samIcIna dharmake svAmI ! ApakI jaya ho, he sabake zaraNabhUta lakSmIke dhAraka ! ApakI jaya ho, he puNyarUpa ! ApakI jaya ho, he uttama ! ApakI jaya ho / isa prakAra uThA huA puNyAtmAjanoMkA joradAra, atyanta gambhIra evaM megha garjanAko tulanA karanevAlA vaha zabda AkAza aura pRthivIke antarAlako vyApta karatA huA atyadhika suzobhita ho rahA thA / / 29-33|| 1. DalayorabhedAt vilambitapadena viDambitasya grahaNam / 2 patanodayoH ma / 3. nanditasya samRddhasya Alokasya nAmonnAmaiH / 4. zUrANAm ma. / 5. lokAntasthApita - ma / 6. prasIdeti druto deve ka. / 7. ityudIrNAsakRdghoSaH ma / 8. jayatyucceti-ma. /
Page #735
--------------------------------------------------------------------------
________________ 697 ekonaSaSTitamaH sargaH sa devaH sarvadevendradhyAhatAlokamaGgalaH / tanmaulibhramarAlIThabhramarapAdapayoruhaH // 34 // tatpayoruhavAsinyA pAyAnandayajjagat / vyaharat paramobhUtibhUtAnAmanukampayA // 35 // devamArgosthite divye vinyasyAbje padAmbujam / svacchAmbhovAGamukhAmmojapratibimbabhiNi prabhuH // 36 // udyatastasya lokArtha rAjarAjaH purassaraH / rAjate rAjayanmArga puromAnoryathAruNaH // 3 // padavI jAtarUpAko sphrnmnnivibhssnnaa| zlAghate sA satI mane svamane mAminI yathA // 18 paritaH parimArjanti maruto madhureraNaH / avadAtakriyAyogaiH svAM vRtti sAdhavo yathA // 39 // abhyubanti surAstatra gandhAmbho'mbudavAhanAH / sphurassaudAminIdIptibhAsitAkhiladiGamukhAH / / 40 // mandArakusumaimattabhramabhramaracumbitaiH / nanyate surasaMghAtairmAgoM mArgavidudyame // 41 jyotirmaNDalasaMkAzaiH sauvarNarasamalaiH / salagnaH zobhate mArgo ranacUrNatalAcitaiH // 42 // guhyakAzcitrapatrANi cinvate kaukumai rasaiH / "citrakarmajJatA citrAM svAmAcisyAsavo" yathA // 43 // kadalInAlikerekSukramukAyaiH kramasthitaiH / "sapatrairmArgasImApi ramyArAmAyate huyI // 4 // tadanantara samasta indra jinake jaya-jayakAra aura maMgala zabdoMkA uccAraNa kara rahe the, jinake calate hue caraNakamala una indroMke mukuTarUpI bhramaroMse vyApta the, jo una kamaloMmeM nivAsa karanevAlI lakSmIse samasta jagatko Anandita kara rahe the, aura jo atyanta utkRSTa vibhUtike dhAraka the, aise bhagavAn nemi jinendra jIvoMpara dayA kara vihAra karane lage // 34-35|| ve prabhu, meM. svaccha jalake bhItara paDate hae makha-kamalake pratibimbakI zobhAko dhAraNa karanevAle divya kamalapara apane caraNakamala rakhakara vihAra kara rahe the // 36 // usa samaya bhagavAnke darzana karaneke lie udyata evaM unake Age-Age calanevAlA kubera mArgako suzobhita karatA huA aisA jAna par3atA thA jaisA sUryake Age calatA huA usakA sArathi aruNa ho // 37 / / bhagavAnke vihArakA vaha mArga suvarNamaya thA evaM dedIpyamAna maNiyoMke AbhUSaNase sahita thaa| isalie apane patike lie sthita, suvarNamaya zarIrakI dhAraka evaM dedIpyamAna maNiyoMke AbhUSaNoMse suzobhita pativratA strIke samAna prazaMsanIya thA // 38 // jisa prakAra munigaNa nirmala kriyAoMse apanI vRttiko sadA sApha karate rahate haiM-nirdoSa banAye rakhate haiM usI prakAra pavanakumAra deva vAyuke -manda jhokoMmeM usa mArgako sApha banAye rakhate the // 39 // kauMdhatI haI bijalIko camakase samasta dizAoMke agrabhAgako prakAzita karanevAle meghavAhana deva usa mArgameM sugandhita jala sIMcate jAte the // 40 // mokSamArgake jJAtA bhagavAnke vihArakAlameM, devoMke samUha, jinapara madonmatta bhauMre maMDarA rahe the aise mandAra vRkSake puSpoMse mArgako suzobhita kara rahe the // 41 // vaha mArga, gale hue soneke rasake una maNDaloMse jinake ki talabhAga ratnoMke cUrNase vyApta the evaM nakSatroMke samUhake samAna jAna par3ate the, atizaya suzobhita ho rahA thA // 42 // guhyaka jAtike deva kezarake rasase nAnA prakArake bela-bUTe banAte jAte the mAno ve apanI citrakarmako nAnA prakArako kuzalatAko ho prakaTa karanA cAhate the // 43 / / mArgake donoM orako sImAeM kramapUrvaka khar3e kiye hue patroMse yukta kelA, nAriyala, Ikha tathA supArI Adike vRkSoMse sundara bagIcoMke samAna jAna par3atI 1. vyAhRtAloka ma., ng.| 2. viharat ka., ng.| 3. svcchaambhovt-kh.| 4. thiti ka., ghuNiprabhuH kh.| 5. rAjarAjapurassaraH m.| 6. manoharapreraNaH / 7. vAhanaH m.| 8. talocitaH ma.. talAzcitaiH k.| 9. kuMkumaiH m.| 10. citrakarmakRtAm ma., kha., ng.| 11. cikSAsavo yathA ma., gha., g.| 12. sampannama., kha., ng.| 88
Page #736
--------------------------------------------------------------------------
________________ 698 harivaMzapurANe tatrAkrIDapadAni syuH sundarANi nirantaram / yatra 'hRSTAH svakAntAmirAkroDyante narAmarAH // 45 // mogyAnyapi yathAkAmaM magoginAM bhogabhUmivat / sarvANyanyUnabhUtIni saMbhavansyantare'ntare // 46 / / yojanatrayavistAro mArgo mArgAntayordvayoH / sImAnau dve api jJeye gamyUtidvayavistRte // 4 // toraNaiH zomate mArgaH karaNairiva kalpitaiH / dRSTigocarasaMpanaiH sauvaNairaSTamaGgalaiH // 48 // kAmazAlA vizAlAH syuH kAmadAstatra tatra ca / bhAgavasyo yathA mUrtAH kAmadA dAnazaktayaH / / 4 / / toraNAntarabhUtugasamastakadalIdhvajaiH / saMchanno'dhvA dhanacchAyo ruNaddhi savituzchavim / / 50 // vanavAsisurairvanyamaJjarIpujapijaraH / svapuNyapracayAkAraH kalpyate puSpamaNDapaH // 51 // yukto ratnalatAcitrabhittimiH sadviyojanaH / candrAdityaprabhArocirmaNDalopAntamaNDitaH // 52 // ghaNTikAkalanidirghaNTAnAdeninAdayan / dizo 'mukkAguNAmuktaprAntamadhyAntarAntaraH // 53 // sadgandhAkRSTasaMbhrAntabhRjamAlolasadyatiH / viyatIzayazomUrtavitAnacchavirIkSyate // 54 // . sottammastammasaMkAzeH sthUlamukkAguNodbhavaH / caturmirdAmami ti vidmAntAntarAcitaiH // 55 // tasyAntastho dayAmUrtiH prayAti damitAhitaH / hitAya sarvalokasya svayamIzaH svayaMprabhaH / / 56 // thIM // 44 // mArga meM nirantara sundara kror3Ake sthAna bane hue the jinameM harSase bhare manuSya aura deva apanI khiyoMke sAtha nAnA prakArako krIr3A karate the // 45 / / jisa prakAra bhoga-bhUmimeM bhogI jIvoMko icchAnusAra bhogya vastueM prApta hotI haiM, usI prakAra usa mArgameM bhI, bIca-bIca meM bhogI jIvoMko utkRSTa vibhUtise yukta saba prakArako bhogya vastueM prApta hotI rahatI thIM // 46 / / bhagavAnke vihArakA vaha mArga tIna yojana caur3A banAyA gayA thA tathA mArgake donoM orakI sImAe~ do-do kosa caur3I thoM / / 47 / / vaha mArga, jagaha-jagaha nirmita toraNoM tathA dRSTimeM AnevAle suvarNamaya aSTamaMgaladravyoMse aisA suzobhita ho rahA thA mAno indriyoMse hI suzobhita ho rahA ho // 48 // mArgameM jagahajagaha bhogiyoMko icchAnusAra padArtha denevAlI baDI-bar3I kAmazAlAe~ banI haI thIM jo aisI jAna par3atI thIM mAno icchAnusAra padArtha denevAlI bhagavAnko mUrtimatI dAnazaktiyA~ hI hoM // 49|| toraNoMko madhyabhUmimeM jo UMce-U~ce keleke vRkSa tathA dhvajAeM lagI huI thIM unase AcchAdita huA mArga itanI saghana chAyAse yukta ho gayA thA ki vaha sUryakI chaviko bhI rokane lagA thA // 50 // vanake nivAsI devoMne vanakI maMjariyoMke samUhase pIlA-pIlA dikhanevAlA puSpamaNDapa taiyAra kiyA thA jo unake apane puNyake samUhake samAna jAna par3atA hai // 51 // vaha puSpamaNDapa ratnamayI latAoMke citroMse suzobhita dIvAloMse yukta thA, do yojana vistAravAlA thA, candramA aura sUryako prabhAke kAntimaNDalase samIpameM suzobhita thA, choTI-choTI ghaNTiyoMkI runajhuna aura ghaNTAoMke nAdase dizAoMko zabdAyamAna kara rahA thA. usake donoM chora tathA madhyakA antara motiyoMkI mAlAoMse yukta thA, uttama gandhase AkarSita ho saba ora maMDarAte hue bhramaroMke samUhase usako kAnti ullasita ho rahI thI, AkAzameM usakA caMdevA bhagavAnke mUrtika yazake samAna dikhAI detA thA, usa maNDapake cAroM konoMmeM U~ce khar3e kiye hue khambhoMke samAna suzobhita, bar3e-bar3e motiyoMse nirmita tathA bIca-bIcameM mUgAoMse khacita cAra mAlAeM laTaka rahI thIM, unase vaha adhika suzobhita ho rahA thaa| dayAkI mUrti, ahitakA damana karanevAle, yaM Iza evaM svayaM dedIpyamAna bhagavAn nemi jinendra usa maNDapake madhya meM sthita ho samasta jIvoMke hitake lie vihAra kara rahe the / / 52-56 / / 1. dRSTA ma. / 2. sarvANyanUnabhUtIni kha. / 3. sImAnau dvAvapi jJeyau ka., kha., Ga. / 4. kAraNa ma. / gavyUtidvayavistRto ma., ka., Da., kha. / 5. ghaTikAkalanirbAdI m.| 6. muktAgaNAmuktaM prAtamadhvAntatAntaraH m.| 7. svottmbhstmbh-m.| 8. -tarAvilaiH ka. / 9. dayitAhitaH ma. /
Page #737
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaSaSTitamaH sargaH 5 pazyantyAtmamavAn sarve sapta sapta parAparAn / yatra tadbhAsate'tyakaM pazcAdbhAmaNDalaM prabhoH || 57 // "trilokIvAntasArAbhAtyuparyupari nirmalA / tricchazrI sA jinendra zrIstrailokyezitvazaMsinI // 58 // cAmarANyabhito bhAnti sahasrANi damezvaram / svayaMvIjyAni zailendraM haMsA iva namastale || 59 // RSayo'nuvrajantIzaM svargiNaH parivRNvate / pratIhAraH puro yAti vAsavo vasubhiH saha // 60 // tataH kevalalakSmItaH pratipadyA prakAzate / sAkaM zacyA trilokorubhUtirlakSmIH samaGgalA // 61 // zrInAthaistataH sarvairbhayate pUrNamaGgalaiH / maGgalasya hi mAGgalyA yAtrA maGgalapUrvikA // 62 // zaGkhapadmau jvalanmaulisAthayau savakAmadau / nidhibhUtau pravartete hemaratnapravarSiNau // 63 // bhAsvatphaNAmaNijyotidIpikA mAnti pannagAH / hatAndhatamasajJAnadIpadIpsya nukAriNaH // 64 // vizve vaizvAnarA yAnti dhRtadhUpaghaToddhatAH / yadgandho yAti lokAntaM jinagandhasya sUcakaH // 65 // saumyAgneyaguNA devabhaktAH somadivAkarAH / svaprabhAmaNDalAdarza maGgalAni vahantyaho // 66 // tapanIya macharna mastapanarodhibhiH / tapanaireva sarvatra saMruddhamiva dRzyate // 67 // usI puSpamaNDapameM bhagavAn ke pIche sUryako parAjita karanevAlA bhAmaNDala suzobhita hotA thA jisameM saba jIva apane Age-pIcheke sAta-sAta bhava dekhate haiM // 57 // bhagavAn ke zirapara UparaUpara atyanta nirmala tIna chatra suzobhita ho rahe the jinameM tInoM lokoM ke dvArA sAra tattva prakaTa kiyA gayA thA aura unase aisA jAna par3atA thA mAno vaha jinendra bhagavAnkI lakSmI tIna lokake svAmitvako sUcita hI kara rahI thI ||18|| bhagavAn ke cAroM ora apane-Apa dulanevAle hajAroM camara aise suzobhita ho rahe the jaise AkAzatalameM meru parvata ke cAroM ora haMsa suzobhita hote haiM // 59 // 699 RSigaNa bhagavAn ke pIche-pIche cala rahe the, deva unheM ghere hue the aura indra pratihAra banakara ATha vasuoM ke sAtha bhagavAn ke Age-Age calatA thA // 60 // indrake Age tIna lokakI utkRSTa vibhUtise yukta lakSmI nAmaka devI, maMgaladravya liye zacI devIke sAtha-sAtha jA rahI thI aura vaha kevalajJAnarUpI lakSmI ke prativimbake samAna jAna par3atI thI || 61 // tadanantara zrIdevIse sahita samasta evaM paripUrNa maMgaladravya vidyamAna the so ThIka hI hai kyoMki maMgalamaya bhagavAnkI maMgalamaya yAtrA maMgaladravyoMse yukta hotI hI hai ||62|| unake Age, jinapara dedIpyamAna mukuTake dhAraka pramukha deva baiThe the aisI zaMkha aura padma nAmaka do nidhiyAM calatI thiiN| ye nidhiyoM samasta jIvoMko icchita vastue~ pradAna karanevAlI thIM tathA suvarNa aura ratnoMkI varSA karatI jAtI thIM // 63 // unake Age phaNAoM para camakate hue maNiyoMkI kiraNarUpa dIpakoMse yukta nAgakumAra jAtike deva calate the aura ve ajJAnAndhakArako naSTa karanevAle kevalajJAnarUpI dIpakako dIptikA anukaraNa karate hue-se jAna par3ate the || 64 || unake Age dhUpaghaToMko dhAraNa karanevAle samasta agnikumAra deva cala rahe the / una dhUpaghaToMkI gandha lokake anta taka phaila rahI thI aura vaha jinendra bhagavAnkI gandhako sUcita kara rahI thI ||65|| tadanantara zAnta aura tejarUpa guNako dhAraNa karanevAle, bhagavAnke bhakta, candra aura sUrya jAtike deva apanI prabhAke samUharUpa maMgalamaya darpaNako dhAraNa karate hue cala rahe the || 66 // usa samaya santApake rokane ke lie suvarNamaya chatra lagAye gaye the, unase sarvatra aisA jAna par3atA 1. trilokIvAttasArA - ka. / 2. trayANAM chatrANAm samAhAraH trichatrI / 3. trichatrIzo kha. / 4. pratipadyA kha. / pratiprAjyA ka / 5. sAkaM sacyA trilokorubhUtilakSmIH ka. / 6. dhUtadhUmaghaToddhatAH ma. / 7 maGgalAdarzamaGgalAni ka., Ga. / 8. tapanIyaireva ma., kha., Ga.
Page #738
--------------------------------------------------------------------------
________________ 700 harivaMzapurANe patAkAhastavikSepaiH saMtayaM paravAdinaH / dayAmUrtA ivezAMsA nRtyanti jayaketavaH // 18 // vaibhavI vijayAkhyAtivaijayantI puredditaa| rAjate trijagakSetrakumudAmalacandrikA // 69 // bhuvaHsvarbhUnivAsinyo bhuvi yadvyantarA sthitAH / narInRtyanti devyo'gre premAnandarasASTakam // 7 // AmandramadhuradhvAnAmyAptadigvidigantarA / dhIraM nAnadyate nAndI jitvA prAvRdhanAvalIm // 7 // jitAkarko dharmacakrArkaH shsraaraaNshudiidhitiH| yAti devaparIvAro 'viyatAtitamopahaH // 72 // lokAnAmekanAtho'yametaita mamateti ca / ghuSyate stanitaira?SaNAmayaghoSaNA // 73 // martRpramAvasadRzA satpUrva vyApya dikpathe / prakurvanti jayAhvAnaM dhAvanta: prathamottamAH // 74 / / devayAnAmimA divyAmanvetya paramAdbhutAm / adbhutAnyarthadRSTayAdisarvANyasubhRtAM bhuvi / / 75 / / Adhayo naiva jAyante vyAdhayo vyApayanti na / ItayazcAjJayA bhatu neti taddezamaNDale // 76 / / andhAH pazyanti rUpANi zRNvanti vadhirAH zrutim / mUkAH spaSTaM prabhASante vikramante ca paGgavaH / / 7 / / nAtyuSNA nAtinItAH syurahorAtrAdivRttayaH / anyaccAzubhamatyeti zubha sarva pravardhate / / 7 / / thA mAno AkAza sUryose hI vyApta ho rahA ho // 67 / / jagaha-jagaha vijaya-stambha dikhAI de rahe the, unase aisA jAna par3atA thA mAno patAkArUpI hAthoMke vikSepase para-vAdiyoMko parAsta kara dayArUpI mUrtiko dhAraNa karanevAle bhagavAnke mAno kandhe hI nRtya kara rahe hoM // 68 / / Age-Age bhagavAnkI vijaya-patAkA phaharAtI huI suzobhita thI jo aisI jAna par3atI thI mAno tIna jagatke netrarUpI kumudoMko vikasita karane ke lie nirmala cAMdanI hI ho // 69 // jo deviyAM adholoka aura UdhvaMlokameM nivAsa karatI haiM tathA pRthivIpara nAnA sthAnoMmeM nivAsa karanevAlI haiM ve bhagavAnke Age prema aura Anandase ATha rasa prakaTa karatI huI nRtya kara rahI thIM / / 70|| jisane apanI gambhIra aura madhura dhvanise samasta dizAoM aura vidizAoMke antarako vyApta kara rakhA thA aisI nAndI-dhvani ( bhagavatstutikI dhvani) varSA RtakI meghAvalIko jItakara bar3I gambhIratAse bAra-bAra ho rahI thI // 71 // jisane apanI prabhAse sUryako jIta liyA thA, jo hajAra ararUpa kiraNoMse sahita thA, devoMke samUhase ghirA huA thA aura atyadhika andhakArako naSTa kara rahA thA aisA dharmacakra AkAza-mArgase cala rahA thA / / 72 / / Age-Age calanevAle stanitakumAra deva abhaya ghoSaNAke sAtha-sAtha yaha ghoSaNA karate jAte the ki 'ye bhagavAn tIna lokake svAmI haiM, Ao, Ao aura inheM namaskAra karo' // 73 / / usa samaya bahuta-se uttama bhavanavAsI deva, bhagavAn neminAthake prabhAvake anurUpa dizAoM aura mArgako acchI taraha vyApta kara dor3ate hue jaya-jayakAra karate jAte the|74|| jo jova aneka AzcaryoMse bharI huI bhagavAnkI isa divyayAtrAmeM sAtha-sAtha jAte the, pRthivIpara unheM artha-dRSTiko Adi lekara samasta AzcaryoMkI prApti hotI thii| bhAvArthaunheM cAhe jahAM dhana dikhAI denA Adi aneka Azcarya svayaM prApta ho jAte the // 75 // jisa dezameM bhagavAnkA vihAra hotA thA usa dezameM bhagavAnkI AjJA na honese hI mAno kisIko na to Adhi-vyAdhi-mAnasika aura zArIrika pIr3AeM hotI thIM aura na ativRSTi Adi ItiyAM ho vyApta hotI thIM // 76 // vahA~ andhe rUpa dekhane lagate the, bahare zabda sunane lagate the, gUMge spaSTa bolane lagate the aura laMgar3e calane lagate the // 77 // vahAM na atyadhika garamI hotI thI, na atyadhika ThaNDa par3atI thI, na dina-rAtakA vibhAga hotA thA, aura na anya azubha kArya apanI adhikatA dikhalA sakate 1. parivAdinaH ma. / 2. ivezAMzA ma. / 3. vibhoriyaM vaibhavI / 4. 'AzIrvacanasaMyuktA stutiryasmAtprayujyate / devadvijanapAdInAM tasmAnnAndIti saMjJitA // ' 5. yati ma., k.| 6. viyatIti m.| 7. Avayo va ma. / 8.naH m.| 9. vikrayante ca mH|
Page #739
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekonaSaSTitamaH sargaH bhUvadhUH sarvasampanna sasyaromAJcakaJcukA / karotyanujahastena martuH pAdagrahaM mudA ||39|| jinArkapAdasaMparka protphulla kamalAvalIm / prathayatyudvahantI yaurasthAyisarasIzriyam // 80 // sarvetyuktAH samAtmAnaH samadRSTezvarekSitAH / RtavaH samamaMtrante nirvikalpA hi sezitA / / 81 / / nidhAnAni nidhIrannAnyAkarANyamRtAni ca / sUyate tena vikhyAtA ratnasUriti medinI / / 42 / / 'antako'ntakajidvIryaparAjitaparAkramaH / carmacakrojite loke nAkAle karamicchati // 83 // kAla: kALa harasyAcAmanukUla bhayAdiva / pravihAya svavaiSamyaM pUjyecchAmanuvartate ||24|| 'sasthAkAH sarve sukhaM vindanti dehinaH / saiSA vizvajanInA hi vibhutA bhuvi vartate // 85|| janmAnubandhavaize yaH sarvo'hinakulAdikaH / tasyApi jAyate'jayaM saMgataM sugatAjJayA // 25 // gandhavAho vahadgandhaM bhartustaM kathamApnuyAt / acaNDaH sevate' sevA zikSayannanujIvinaH ||27|| rajastigirikApAyavaimalyAmaraNasviSaH | dikkanyAH puSpajApaistaM pUjayanti dizAM patim ||8|| 6 the / saba ora zubha hI zubha kAryoMkI vRddhi hotI thI || 78 || usa samaya sarva prakArakI phalI phUlI dhAnyarUpI romAMcako dhAraNa karanevAlI pRthivIrUpI strI kamalarUpI hAthoMke dvArA bar3e harSase bhagavAnarUpI bhartArake pAdamardana kara rahI thI || 79 || jinendrarUpI sUryake pAdarUpI kiraNoMke samparkase phUlI huI kamalAvalIko dhAraNa karanevAlA AkAza usa samaya calate-phirate tAlAbakI zobhAko vistRta kara rahA thA ||80|| usa samaya binA kahe hI samasta Rtue~ eka sAtha vRddhiko prApta ho rahI thIM, so aisI jAna par3atI thIM mAno samadRSTi bhagavAn ke dvArA avalokita honepara ve samarUpI hI ho gayI thIM / yathArtha meM svAmIpanA to vahI hai jisameM kisIke prati vikalpa - bhedabhAva na ho ||81|| usa samaya pRthivI jagaha-jagaha aneka khajAne, nidhiyA~, anna, khAneM aura amRta utpanna karatI thIM isalie 'ratnasU' isa nAmase prasiddha ho gayI thI || 82 // antakajit - yamarAjako jItanevAle bhagavAn ke vIryase jisakA parAkrama parAjita ho gayA thA aisA yamarAja, dharmacakrase sabala saMsArameM asamaya meM karagrahaNa karanekI icchA nahIM karatA thA / bhAvArtha - jahA~ bhagavAnkA dharmacakra calatA thA vahA~ kisIkA asamaya meM maraNa nahIM hotA thA || 83 // kAla ( yama ) ko haranevAle haiN| ( pakSameM samayako haranevAle ) bhagavAnkI AjJAke viruddha AcaraNa na ho jAye, isa bhayase kAla ( samaya ) apanI viSamatAko chor3akara sadA bhagavAnkI icchAnusAra hI pravRtti karatA thA / bhAvArtha --kAla, sardI- garamI, dina-rAta Adiko viSamatA chor3a sadA eka samAna pravRtti kara rahA dhA ||84|| bhagavAn vihAra kSetra meM sthita samasta trasa, sthAvara jIva sukhako prApta ho rahe the so ThIka hI hai kyoMki saMsArameM vibhutA vahI hai jo sabakA hita karanevAlI ho // 85 // jo sAMpa, netrA Adi samasta jIva janmase hI vaira rakhate the una sabhI meM bhagavAnkI AjJAse akhaNDa mitratA ho gayI thI || 86 // bhagavAnkI bahatI huI gandhako, pavana kisa prakAra prApta kara sakatA hai isa prakAra anujIvI janoM ko sevAkI zikSA detA huA vaha zAnta hokara bhagavAnkI sevA kara rahA : thA / bhAvArtha - usa samaya zItala, manda sugandhita pavana bhagavAn kI sevA kara rahA thA so aisA jAna par3atA thA mAno vaha sevakajanoM ko sevA karanekI zikSA hI de rahA thA || 87|| dhUlirUpI andhakArake naSTa ho jAne se prakaTa huI nirmalatArUpI AbharaNoMkI kAntise yukta dizArUpI kanyAe~ 701 1. kamalAvalI ma. / 2. prathayantyudvahantI ma., ka., Ga. / 3. svarvetyuktAH ma / sarve atyuktAH iti padacchedaH, ukta atikrAntA iti atyuktAH akathitA evetyarthaH / 4. nirvikampA ma., ka, kha, Ga. 5. sUyante ma., ka., kha., Ga., / 6. ante kauntakajid ma / 7. tatra sthAvarakAH ma / 8. tatkathApnuyAt ma. / tatkathayApnuyAt ka. / 9. sevyate ka. / sehate kha. /
Page #740
--------------------------------------------------------------------------
________________ 702 harivaMzapurANe namaH svacchataraM spaSTatArAtaralabhAsuram / sara: zaratprasannAmmaH kumudiva dRzyate / / 8 / / dUrAccAlpadhiyaH sarve namanti kimutetare / caturAsyazcaturdikSu chAyAdirahito vibhuH // 10 // bhuktyamAvo jinendrasyopasargasya tathaiva ca / aho lokaikanAthasya mAhAtmyaM mahadadbhutam // 11 // zubhaMyavo namantyetyAhaMyavo'pi pravAdinaH / avasAnAdbhutaM caitannirdvandvaM prAbhavaM hi tat // 12 // yasyAM yasyAM dizIzaH syaastridsheshpurssrH| tasyAM tasyAM dizIzAH syuH pratyudyAtAH sapUjanAH // 13 // yato yatezca yAtIzastadIzAzca samaGgalAH / anuyAntyAzca somAnaH sArvabhaumo hi tAdRzaH / / 9 / / trimArgagA prayAsyevaM devasenA svamArgagA / pavitrayati bhUlokaM pavitreNa prabhAvitA // 95 / / tasyAmekaH samuttaGgo mAdaNDo daNDasaMnimaH / adharoparilokAntaH prAptaH pratyAgatAMzubhiH // 96 / / triguNIkRtatejaskaH sthUladRzyaH svatejasA / bhAsate bhAskarAdanyAjjyotiSTomatiraskaraH // 9 // Aloko yasya lokAntavyApI niHpratibandhanaH / dhavastAndhatamaso bhAsvatprakAzamativartate / / 98 // tasyAntastejaso martA tejomaya ivAparaH / razmimAlisahasrakarUpAkRtiranAkRtiH // 19 // phUloMke jApase bhagavAnkI pUjA kara rahI thIM // 88|| atyanta svaccha aura jagamagAte hue tArAoMse dedIpyamAna AkAza, usa sarovarake samAna dikhAyI detA thA jisakA jala zarad Rtuke kAraNa svaccha ho gayA thA tathA jisameM kumudoMkA samUha vidyamAna thA / / 82|| usa samaya anyakI to bAta hI kyA thI alpabaddhike dhAraka tiryaMca Adi samasta prANI bhagavAnako darase hI namaskAra karate the| bhagavAn caturmukha the isalie cAroM dizAoMmeM dikhAI dete aura chAyA Adise rahita the // 10 // bhagavAn nemi jinendrake bhojana tathA saba prakArake upasargoMkA abhAva thA so ThIka ho hai kyoMki lokake advitIya svAmIkA aisA AzcaryakArI adbhuta mAhAtmya hotA hI hai // 91 / jinakA kalyANa honevAlA thA aise pravAdI loga, ahaMkArase yukta honepara bhI A-Akara bhagavAnko namaskAra karate the so ThIka hI hai kyoMki una jaisA prabhAva antameM Azcarya karanevAlA evaM pratipakSIse rahita hotA hI hai // 12 // jinake Age-Age indra cala rahA thA aise bhagavAn jisa-jisa dizAmeM pahuMcate the usI-usI dizAke dikpAla pUjanakI sAmagrI lekara bhagavAnkI agavAnIke lie A pahuMcate the // 93 // bhagavAn jisa-jisa dizAse vApasa jAte the usa-usa dizAke dikpAla maMgala dravya liye hue apanI-apanI sImA taka pahu~cAne Ate the so ThIka hI hai kyoMki bhagavAn usI prakArake sArvabhauma the-samasta pRthivIke adhipati the // 94 / / trimArgagA arthAt gaMgAnadI apane nizcita tIna mArgoMse calatI hai parantu vaha devoMkI senA binA mArgake hI cala rahI thIusake calaneke mArga aneka the| isa taraha vaha senA atizaya pavitra bhagavAnse prabhAvita ho pRthivIlokako pavitra kara rahI thI / / 95 // usa devasenAke bIca daNDake samAna eka bahuta UMcA kAntidaNDa vidyamAna thA jo nIcese lekara Upara lokake. anta taka phailA thA aura vApasa AyI haI kiraNoMse yakta thA // 96 // anya tejadhAriyoMkI apekSA usa kAntidaNDakA teja tigana thaa| apane tejake dvArA vaha bar3A sthUla dikhAI detA thA aura sUryake sivAya anya jyotiSiyoMke samUhako tiraskRta karanevAlA thA // 97|| usa kAntidaNDakA prakAza lokake anta taka vyApta thA, rukAvaTase rahita thA, gAr3ha andhakArako naSTa karanevAlA thA, aura sUrya ke prakAzako atikrAnta karanevAlA thA // 98 // usa kAntidaNDake bIca meM puruSAkAra eka aisA dUsarA kAntisamUha dikhAI detA thA jo tejakA dhAraka thA, anya tejomayake samAna jAna par3atA thA, eka 1. nayanti m.| 2. anuyAntyA svaMsomAnaH kha. / anupAntyA svasImAnaH m.| 3. yAtazca ka. / jAtasya Ga.. 4. prayAntyeva ka. / 5. bhAskarAdanyAjjyotiSTomaviraskaraH ma. kha. / 6. narAkRtiH Ga. /
Page #741
--------------------------------------------------------------------------
________________ 703 ekonaSaSTitamaH sargaH parito bhAmisatsarpaddhano martumahodayaH / mAsigamyUtivistAro yuktocchAyastanUddhavaH // 10 // dRzyate dRSTihArIva sukhadRzyaH sukhAvahaH / puNyamUrtistadantasthaH pUjyate puruSAkRtiH / / 101 // kAdhiyo'puNyajanmAnaH svApuNyajaruSAnvitAH / na pazyante ca tadbhAsaM mAnubhAsamulUkavat // 102 / / tizyantI ravestejaH pUrayantI dizo'khilAH / tatpramA bhAnavIyeva pUrva vyApnoti bhUtalam // 10 // tasyAzcAnupadaM yAti lokezo lokazAntaye / lokAnudAsayan sarvAnatidIdhitimatprabhaH / / 104 // AsaMvatsaramAramAGgaH prathayanprAmavIM gatim / mAsate ranavRSTayAdhvAmarotyairAvato yathA / / 105 / / anubandhAvaniprakhyaM divi mArgAdi dRzyate / trilokAtizayodbhUtaM taddhi prAmavamadbhutam // 106 // paTubhavanti mandAzca sarve 'hiMsrAstvapardhayaH / khedasvedArticintAdi na teSAmasti tarakSaNe // 10 // vihArAnugRhItAyAM bhUmau na DamarAdayaH / dazAbhyastayugaM(?)bharturaho'tra mahimA mahAn // 10 // vibhUtyoddhatayA bhUtyai jagatAM jagatAM vibhuH / nijahAra bhuvaM mavyAn bodhayan bodhadaH kramAt / / 109 / / hajAra sUryake samAna kAntikA dhAraka thA, jisase bar3hakara aura dUsarI AkRti nahIM thI, jo cAroM ora phailanevAlI kAntise ghanarUpa thA, bhagavAnke mahAn abhyudayake samAna thA, jisakI kAntikA vistAra eka kosa taka phaila rahA thA, jo bhagavAnkI UMcAIke barAbara UMcA thA, dRSTiko haraNa karanevAlA thA, sukhapUrvaka dekhA jA sakatA thA, sukhako utpanna karanevAlA thA, puNyakI mUrtisvarUpa thA aura sabake dvArA pUjA jAtA thA / / 99-101 / / jisa prakAra ullU sUryako prabhAko nahIM dekha pAte hai usI prakAra durbuddhi, pApI evaM apane pApase utpanna krodhase yukta puruSa usa kAnti-samUhako nahIM dekha pAte haiM / / 102 / / usa kAnti-samUhameM se eka vizeSa prakArako prabhA nikalatI thI jo sUryake tejako AcchAdita kara rahI thI, samasta dizAoMko pUrNa kara rahI thI aura sUryako prabhAke samAna pRthivItalako pahalese vyApta kara rahI thI // 103 / / usa prabhAke pIche, jo samasta lokoMko prakAzita kara rahe the tathA jinako prabhA atyadhika kiraNoMse yukta thI aise bhagavAn nemi jinendra, lokazAntike lie-saMsArameM zAntikA prasAra karaneke lie vihAra kara rahe the // 104 // jisa mArgameM bhagavAnkA vihAra hotA thA vaha mArga, apane cihnoMse eka varSa taka yaha prakaTa karatA rahatA thA ki yahAM bhagavAnkA vihAra huA hai tathA ratnavRSTise vaha mArga aisA suzobhita hotA thA jaisA nakSatroMke samUhase airAvata hAthI suzobhita hotA hai // 105 / / jisa prakAra vihArase sambandha rakhanevAlI pRthivImeM mArga Adi dikhalAI dete haiM usI prakAra AkAzameM mArga Adi dikhAI dete haiM so Thoka hI hai kyoMki tIna lokake atizayase utpanna bhagavAnkA vaha atizaya hI AzcaryakArI thA // 106 / / usa samaya manda buddhi manuSya tIkSNa buddhike dhAraka ho gaye the| samasta hiMsaka jIva prabhAvahIna ho gaye the aura bhagavAnke samIpa rahanevAle logoMko kheda, pasInA, pIr3A tathA cintA Adi kucha bhI upadrava nahIM hotA thA / / 107 / / bhagavAnke vihArase anugRhIta bhUmimeM do sau yojana taka viplava Adi nahIM hote the| athavA dazase guNita yuga arthAt pacAsa varSa taka usa bhUmimeM koI upadrava Adi nahIM hote the| bhAvArtha--jisa bhUmi meM bhagavAnkA vihAra hotA thA vahA~ 50 varSa taka koI upadrava durbhikSa Adi nahIM hotA thaa| yaha bhagavAnkI bahuta bhArI mahimA hI samajhanI cAhie // 108 / / isa prakAra utkRSTa vibhUtise yukta, bodhako denevAle jagatke svAmI bhagavAn neminAthane bhavya jIvoMko sambodhita karate hue, jagatke vaibhavake lie kramase pRthivIpara vihAra kiyA // 109 / / 1. bhAti tUtsarpaddhano kha,, ma., Ga. / 2. rAzigavyUta-ka., kha., ma. / 3. yuktocchAyatanUdbhavaH m.| 4. ratnavRSTyA vA parItyarAvato ma., kh.| ratnavRSTyA vA bharatarAvato yathA k.| 5 prabhoridaM prAbhavam prabhusaMbandhItyarthaH / 6. hiMsrAsrapardhaya: ma., kha., Da., k.| 7. khedaH svedArti- m.| 8. na caiSAmasti ma. / 2. dezAmyastayugaM Ga. / dvizatayojana ( ma. Ti. ) atra 'zatAmyastayugaM' iti pAThaH samyak pratibhAti /
Page #742
--------------------------------------------------------------------------
________________ 704 harivaMzapurANe surASTramarasyalATorusUrasenapaTacarAn / kurujAGgalapAJcAlakuzAgrasagadhAjanAn // 10 // aGgavanakaliGgAdInnAnAjanapadAn jinaH / viharan jinadharmasthAMzcakre kSatriyapUrvakAn // 11 // tato malayanAmAnaM dezamAgatya sa kramAt / sahasrAmravane tasthau pure bhadilapUrvake / / 112 / / pUrvavadracite tatra caturbhedaiH surAsuraiH / samavasthAnabhUbhAge jino'bhAd gaNaveSTitaH / / 113 // tatpurAdhipatiH pauNDaH pauralokasamanvitaH / sastutirjitamAnamya samAsInaH kRtAJjaliH / / 114 / / devakyAstanayA ye SaTa sudRSTyalakayoH sthitAH / putraprItiM prakurvANAste'pi tatraiva saMgatAH / / 155 // pratyeka yoSitasteSAM dvAtriMzadagaNanA guNaH / rUpAdimirapIndrasya jayantyaH zucayaH zacIm / / 11 / / avatIrya rathebhyaste SaDabhyaH SaDapi sodraaH| natvA nutyA jinaM rAjJA sahAsInA mahaujasaH / / 117 // jinaH zrAvadharma ca samyagdarzanabhUSitam / yatidharma ca karmaghnaM jagAda sadase tadA / / 11 / / tato viditatattvArthAH zratvA dharmAmRtaM jinAt / jAtasaMpAranirvadA bandhubhyo vinivedya te // 119|| jinapAdAntike dIkSAM mokSalakSmIvidhAyinIm / bhAraH sahanissaMgA: SaDapi pratipedire / / 12 / / dvAdazAGgaM zrutajJAnaM labdhabIjAdibuddhayaH / adhigamya tapo ghoraM cakruste rAjasUnavaH // 121 // SaSTAdayaH sahAmISAM dhAraNAparaNA saha / yogAstraikAlikAH sAkaM sAkaM zayyAsanakiyAH // 122 // teSAM caramadehAnAM tapatAM paramaM tapaH / dehAnAM paramA kAntiH pUrvato'pi vivardhate // 123 // upamAnopameyatvamanyonyasya tapasyamI / sabAhyAbhyantare prApustIrtha kRtpadasevakAH // 124 // surASTra, matsya, lATa, vizAla zUrasena, paTaccara, kurujAMgala, pAMcAla, kuzAgra, magadha, aMjana, aMga, vaMga tathA kaliMga Adi nAnA dezoMmeM vihAra karate hue bhagavAnne kSatriya Adi varNoko jainadharmameM sthita kiyA / / 110-111 / / / tadanantara vihAra karate-karate bhagavAn malaya nAmaka dezameM Aye aura usake bhadrilapura nagarake sahasrAmravanameM virAjamAna ho gaye // 112 / pahalekI taraha cAroM prakArake devoMne vahAMpara bhI samavasaraNakI racanA kara do aura usameM gaNadharoMse veSTita bhagavAn suzobhita hone lage // 113 // usa nagarakA rAjA pauNDa, nagaravAsiyoMke sAtha samavasaraNameM AyA aura hAtha jor3a stuti karatA haA jinendra bhagavAnako namaskAra kara manuSyoka kAThameM baTha gayA // 114 // devakIka jo chaha pUtra sudRSTi seTha aura alakA seThAnIkI putraprItiko bar3hAte hue unake yahA~ rahate the ve bhI samavasaraNameM Aye // 115 / / unameM se pratyekakI battIsa-battIsa striyA~ thIM jo atyanta ujjvala thIM aura apane rUpa Adi guNoMse indrakI indrANIko bhI jItatI thIM // 116 // bahuta bhArI tejako dhAraNa karanevAle ve chaha bhAI apane-apane pRthak-pRthak chahoM rathoMse nIce utarakara samavasaraNa gaye aura jinendra bhagavAnko namaskAra kara tathA unakI stuti kara rAjAke sAtha manuSyoMke koThemeM baiTha gaye // 117 / / usa samaya bhagavAnne sabhAmeM sthita logoMke lie samyagdarzanase suzobhita zrAvakadharma aura karmokA nAza karanevAle munidharmakA upadeza diyA // 118 // tadanantara jinendra bhagavAnse dharmarUpa amRtakA zravaNa kara jinhoMne tattvake vAstavika svarUpako jAna liyA thA aise chahoM bhAI saMsArase virakta ho uThe aura bandhujanoMko isakI sUcanA de jinendra bhagavAnke caraNoMke samIpa nirgrantha ho eka sAtha mokSa lakSmIko pradAna karanevAlI dIkSAko prApta ho gaye // 119-120 // jinheM bIja-buddhi Adi RddhiyAM prApta huI thIM aise una rAjakumAroMne dvAdazAMga zrutajJAnakA abhyAsa kara ghora tapa kiyA // 121 // ina chahoM muniyoMke belA Adi upavAsa, unakI dhAraNAe~, pAraNAe~, traikAlika yoga tathA zayana, Asana Adi kriyAe~ sAtha-sAtha hI hotI thIM / / 122 / / utkRSTa tapa tapanevAle una caramazarIrI muniyoMke zarIrakI utkRSTa kAnti pahalese bhI adhika bar3ha gayI thI // 123 / / toyaMkara bhagavAnke caraNoMkI sevA karanevAle ye chahoM muni, bAhyAbhyantara tapameM paraspara eka-dUsareke upamAnopameyako
Page #743
--------------------------------------------------------------------------
________________ 705 ekonaSaSTitamaH sargaH tathAvidhamahAbhUtyA vihatya sa mahIM jinaH / Agatya samavasthAnenorjayantamabhUSayan // 125 // indrAyainidazaistasminnupendrAyaizca yAdavaiH / dvArikApauralokena sevyamAno jino babhau // 126 // ekAdaza gaNAdhIzA varadattAdayastadA / zrutajJAnasamudrAntardazino'tra virejire // 12 // catuHzatAni tatrAnye mAnyAH pUrvadharAH satAm / ekAdazasahasrASTazatasaMkhyAstu zikSakAH // 128 // zatAnyavadhinevAstu kevalajJAnino'pi ca / te paJcadazasaMkhyAnAH pratyekamupavarNitAH // 129 // masyA vipulayA yuktA zatAni nava saMkhyayA / vAdino'STau zatAni syurekAdaza tu vaikriyAH // 130 // catvAriMzatsahasrANi rAjImatyA sahAyikAH / lakSakaikonasaptatyA sahasraH zrAvakAH smRtAH // 131 // SaTatriMzacca sahasrANi lakSANAM tritayaM tathA / samyagdarzanasaMzuddhAH zrAvikAH zrAvakavratAH // 13 // pUrvavattIrthakRnmeSastRSitAna bhavyacAtakAn / varSan dharmAmRtaM divyaM divyadhvaniratarpayat // 133 // iti durApamahodayaparvate jinaravau sthitvtymitodye| vikasati prakRtAJjalikur3amalaM sakalalokasarojabudhAmbujam // 13 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI bhagavavihAravaNaMno nAma konaSaSTitamaH sargaH // 59 // prApta ho rahe the // 124 // tadanantara usa prakArakI mahAvibhUtike sAtha pRthivIpara vihAra kara bhagavAn Urjayanta giri-giranAra parvatapara Aye aura samavasaraNake dvArA use suzobhita karane lage // 125 / / indrAdika devoM, kRSNa Adi yAdavoM aura dvArikAvAsI nAgarika janoMse jinakI sevA ho rahI thI aise bhagavAna nemi jinendra usa Urjayanta giripara atyadhika suzobhita ho rahe the // 126 / / usa samaya samavasaraNameM zrutajJAnarUpI samudrake bhItarI bhAgako dekhanevAle varadatta Adi gyAraha gaNadhara suzobhita the // 127 // bhagavAnke samavasaraNameM sajjanoMke mAnanIya cAra sau pUrvadhArI, eka hajAra ATha so zikSaka, pandraha so avadhijJAnI, pandraha sau kevalajJAnI, mau sau vipulamati manaHparyayajJAnI, ATha so vAdI aura gyAraha so vikriyA Rddhike dhAraka munirAja the // 128-130 // rAjImatIko sAtha lekara cAlIsa hajAra AryikAeM, eka lAkha unahattara hajAra zrAvaka aura samyagdarzanase zuddha tathA zrAvakake vrata dhAraNa karanevAlI tIna lAkha chattIsa hajAra zrAvikAeM vahAM vidyamAna 2 // 131-132 // divyadhvanike dhAraka bhagavAn tIthaMkararUpI megha, dharmarUpI divya amRtakI varSA karate hue, pyAse bhavyajIvarUpI cAtakoMko pahalekI taraha tRpta karane lage // 133 // isa prakAra aparimita abhyudayake dhAraka nemijinendrarUpI sUryake durlabha mahodayase yukta Urjayanta parvatarUpI udayAcalapara sthita hote hI aMjalirUpI kamalako dhAraNa karanevAle samasta lokarUpI sarovarameM utpanna hue vidvajjanarUpI kamala praphullita ho gaye // 134 // isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM bhagavAnake vihArakA varNana karanevAlA unasaThavA~ sarga samApta huaa||55|| Jain Education Internatione
Page #744
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH atha dharmakathAchede praNipatya jinezvaram / kRtAJjalirapRcchat sA devakI vinayaM zritA // 1 // bhagavan mavane me'dya jAtarUpamanoharam / muniyugmaM pravizya 'triruparyupari bhuktavAn // 2 // bhagavan bhuktivelAyAmekasyAmekabhuktaye / bahukRtvo gRhaM vekaM yatayaH pravizanti kim // 3 // athAtizayarUpatvAdhatiyugmatrayaM mayA / bhrAntyA nAlakSi me sneho dehajeSviva teSvabhUt // 4 // ityukte'kathayannAthastanayAste SaDapyamI / yugmatrayatayA sUtA mavasyA kRSNapUrvajAH // 5 / / devena rakSitAH kaMsAt sudRSTayalakayoH punaH / sutatvena ca vRddhAste pure bhadilanAmani // 6 // dharma zrutvA samaM sarve mama ziSyatvamAgatAH / kRtvA karmakSayaM siddhiM yAsyantyatraiva janmani // 7 // sneho'patyakRto'mISu mavatyAH samabhUdataH / dharmacAriSu sarveSu snehaH kimuta sUnuSu // 8 // praNanAma tatastuSTA devakI dehajAnmunIn / yAdavAzca samastAste kRSNAdhAstuSTuvurnatAH // 9 // praNamyAtmamavAn pRSTo jinendraH satyamAmayA / yadulokAmarAdhyakSaM divyacakSurjagAviti // 10 // prAgmadrilapure'trAbhUnmarIcikapilAsutaH / kAvyakRtpaNDitaMmanyo vipro muNDazalAyanaH // 11 // athAnantara dharmakathA pUrNa honepara vinayako dhAraNa karanevAlI devakIne hAtha jor3akara bhagavAnko namaskAra kiyA aura usake bAda yaha pUchA ki bhagavan ! Aja suvarNake samAna sundara do muniyoMkA yugala mere bhavanameM tIna bAra AyA aura phira-phirase usane, tIna bAra AhAra liyaa| he prabho! jaba maniyoMke bhojanakI belA eka hai aura eka hI bAra ve bhojana karate haiM taba mani eka hI gharameM aneka bAra kyoM praveza karate haiM ? // 1-3 // athavA yaha bhI ho sakatA hai ki vaha tIna muniyoMkA yugala ho aura atyanta sadaza rUpa honeke kAraNa maiM bhrAntivaza unheM dekha nahIM sakI huuN| parantu itanA avazya hai ki merA una sabameM putroMke samAna sneha utpanna huA thA // 4 // devakIke isa prakAra kahanepara bhagavAnne kahA ki ye chahoM muni tere putra haiM aura kRSNake pahale tIna yugalake rUpameM tUne inheM utpanna kiyA thA // 5 // devane kaMsase inako rakSA kI aura bhadrilapurameM sudRSTi seTha tathA alakA seThAnIke yahAM putrarUpase inakA lAlana-pAlana huA // 6 // dharma zravaNa kara ye sabake saba eka sAtha merI ziSyatAko prApta ho gaye-muni ho gaye aura karmoMkA kSaya kara isI janmameM siddhiko prApta hoMge // 7 // terA ina sabameM jo sneha huA thA vaha apatyakRta thAputra honese kiyA gayA thA so ThIka hI hai kyoMki samasta dharmAtmA janoMmeM prema hotA hai phira jo putra hokara dharmAtmA haiM unakA to kahanA hI kyA hai ? // 8 // tadanantara devakIne santuSTa hokara una putrarUpa muniyoMko namaskAra kiyA tathA kRSNa Adi samasta yAdavoMne namrIbhUta hokara unakI stuti kI // 9 // tatpazcAt kRSNakI paTTarAnI satyabhAmAne bhagavAnko praNAma kara apane pUrvabhava pUche / uttarameM divya netra-kevalajJAnake dhAraka bhagavAn yAdavoM aura devoMke samakSa isa prakAra usake pUrvabhava kahane lage // 10 // pahale bhadrilapura nagarameM maNDazalAyana nAmakA eka brAhmaNa rahatA thA jo marIci brAhmaNa aura kapilA brAhmaNIkA putra thA, kAvyako racanAmeM nipuNa thA aura apane-Apako paNDita mAnatA 1. vAratrayam / 2. gRhetvekam ma. /
Page #745
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sarga: 707 puSpadantajinendrasya tIrthe vyucchedabhAvataH / abhAve jinamArgajJabhavyAnAM maratakSitau // 12 // gobhUkanyAhiraNyAdidAnAni viSayAturaH / pApabandhanimittAni vipraH prajJApya so'vanau // 13 // mohayitvA jaDaM loka rAjalokapurogamat / pravRttaH pApavRtteSu saptamI pRthivImitaH // 14 // udvApi paribhramya tiryanArakayoniSu / kAkatAloyayogena maanusstvmupaagtH||15|| gandhAvatIsarittIre gandhamAdanaparvate / vyAdhaH parvatako nAmnA vallarIvallamo'bhavat // 16 // zrIdharaM dharmasaMjJaM cacAraNazramaNau girau / dRSTvopazamakRtvAbhyAM preSitaM dharmakAlamAk / / 17 / / jyotirmAlAkhyakhecaryAmalakAyAM mahAbalAt / jAtaH zatabalibhrAtA sa putro harivAhanaH // 18 // rAjA rAjye niyojyaitau pravrajya zrIdharAntike / pravrajyAyAH phalaM mukhyaM mokSasaukhyamavApa saH // 19 // nirvAsito virodhastho jyeSTena harivAhanaH / magalIdezazaile'sthAdambudAvartanAmani // 20 // zrIdharmAnantavIryAkhyau cAraNau vIkSya tatra sH| pravrajyArAdhya sa prApat kalpamaizAnameva ca // 21 // bhuktvA devasukhaM devazcyutvA saMklezabhAvataH / jAtA svayaMprabhAgame mAmA svaM hi suketutaH // 22 // atra janmani kRtvAnte tapo bhUtvA'marottamaH / cyutvA jainaM tapaH kRtvA nirvANasukhamApsyati // 23 // AkatmimavAnevaM jJAtvAramAsannanirvRtim / bhAnanAma jinAdhIzaM satyamAmA pramodinI // 24 // thA // 11 // zrI puSpadanta jinendrake tIrthameM dharmakA vyaccheda ho jAnese jaba bharatakSetrakI bhUmimeM jinamArgake jJAtA bhavya jIvoMkA abhAva ho gayA taba usa viSayoMse pIr3ita brAhmaNane pRthivIpara pApabandhameM kAraNabhUta gAya, kanyA tathA suvarNa Adise dAnakI pravRtti calAyI // 12-13 / / mUrkha janoMko mohita kara vaha rAjapuruSoMke Age taka pahu~ca gayA arthAt krama-kramase usane rAjA-prajA sabhIko apane cakrameM phaMsA liyA aura pApAcArameM pravRtta ho antameM vaha sAtaveM naraka gayA // 14 // vahA~se nikalakara bhI tiryaMca aura nArakiyoMkI yonimeM paribhramaNa karatA rhaa| tadanantara kadAcit kAkatAlIyanyAyase manuSya paryAyako prApta huA // 15 // gandhAvatI nadIke kinAre gandhamAdana pavaMtapara baha vallarI nAmaka strIkA svAmI parvataka nAmakA bhIla haa||16|| kadAcit usa pavaMtapara zrIdhara aura dharma nAmake do cAraNaRddhidhArI muni aaye| unake darzana kara isake pariNAmoMmeM kucha zAnti AyI jisase muniyoMne usase upavAsa kraayaa| antameM vaha dharmapUrvaka maraNako prApta jayA, parvatakI alakA nagarImeM mahAbala nAmaka vidyAdharase jyotirmAlA nAmakI vidyAdharomeM zatabalIkA bhAI harivAhana nAmakA putra huA // 17-18 // kadAcit rAjA mahAbala, zatabalI aura harivAhana nAmaka donoM putroMko rAjya-kAryameM niyukta kara zrIdhara guruke pAsa dIkSita ho gayA aura dIkSAkA mukhya phala mokSasambandhI sukha use prApta ho gayA // 19 // kisI kAraNa zatabalI aura harivAhanameM virodha par3a gayA jisase bar3e bhAI zatabalIne use nikAla diyaa| nirvAsita harivAhana bhagalIdezake ambudAvarta nAmaka parvatapara sthita thA // 20 // usI samaya vahA~ zrIdharma aura anantavIrya nAmaka do cAraNaRddhidhArI muni aaye| unake darzana kara harivAhanane dIkSA le lI aura anta meM sallekhanA dhAraNa kara vaha aizAna svargako prApta huA // 21 // harivAhanake jIva devane vahAM devoMke sakhoMkA upabhoga kiyA paranta saMklezamaya pariNAma honeke kAraNa vahA~se cyuta hokara rAjA suketuko rAnI svayaMprabhAke garbha meM tU satyabhAmA nAmakI kanyA huI // 22 // isa janmameM tapakara tU antameM uttama deva hogI aura vahA~se cyuta ho jinendra praNIta tapa kara mokSa sukhako prApta hogI // 23 // isa prakAra apane bhava sunakara tathA nikaTa kAlameM hameM mokSa prApta honevAlA hai yaha jAnakara satyabhAmAne harSita ho bhagavAnko namaskAra kiyA // 24 // 1. purogamam m.| 2. cAraNazravaNo ma., ng,|
Page #746
--------------------------------------------------------------------------
________________ 708 harivaMzapurANe rukmiNyApi tataH pRSTaH pUrvajanmAni sarvavit / avocaditi 'loke'sau praNidhAnapare sthite // 25 / / atraiva bharatakSetre viSaye magadhAbhidhe / brAhmaNI somadevasya lakSmIgrAme'grajanmanaH // 26 // AsIlakSmImatI nAmnA lakSmIriva sulakSaNA / rUpAbhimAnato mUDhA pUjyAnna pratimanyate // 27 // dhRtaprasAdhanA vaktraM kadAciJcittahAriNI / netrahAriNi candrAbhe pazyantI maNidarpaNe // 28 // samAdhiguptanAmAnaM tapasAtikRzIkRtam / sAdhaM mikSAgataM dRSTvA nininda vicikitsitA // 29 // munenindAtipApena saptAhAbhyantare ca sA / klinnodumbarakuSThena pravizyAgnimagAnmRtim // 30 // sahArtA sA kharI bhUtvA mRtvA lavaNabhArataH / zUkarI mAnadoSeNa jAtA rAjagRhe pure // 31 // varAkI mAritA mRtvA goSTe'jAyata kukkurI / goSThAgatena sA dagdhA paruSeNa davAgninA // 32 // tripadAkhyasya maNDUkyAM maNDakagrAmavAsinaH / matsyabandhasya jAtA sA duhitA pUtigandhikA // 33 / / mAtrA tyaktA svapApena pitAmadyA pravardhitA / niSkuTe vaTavRkSasya jAlenAcchAdayanmunim // 34 // bodhitAvadhinetreNa prabhAte karuNAvatA / dharma samAdhiguptena proktapUrvamavAgrahIt // 35 / / puraM sopArakaM yAtA tatrAryAH samupAsya sA / yayau rAjagRhaM tAmi: kurvANAcAmlavardhanam // 36 // tadanantara rAnI rukmiNIne bhI apane pUrvabhava pUche so samasta padArthoMke jJAtA bhagavAn neminAtha, isa prakAra kathana karane lge| usa samaya samasta loga sunaneke lie ekAgracitta hokara baiThe the||25|| isI bharata kSetrake magadha dezameM eka lakSmI nAmakA grAma hai| usameM eka somadeva nAmakA brAhmaNa rahatA thaa| usakI lakSmImatI nAmakI brAhmaNI thI jo ki lakSmIke samAna uttama lakSaNoMkI dhAraka thI aura apane rUpake abhimAnase mUr3ha hokara pUjya janoMko bhI kucha nahIM samajhatI thI // 26-27 // cittako haraNa karanevAlI vaha lakSmImatI. eka dina AbhaSaNa dhAraNa kara netroM priya tathA candramAke samAna AbhAvAle maNimaya darpaNameM apanA mukha dekha rahI thI usI samaya tapase atizaya kRza samAdhigupta nAmake muni bhikSAke lie aaye| unheM dekha glAniyukta ho usane unakI nindA ko / / 28-29 // muninindAke bahuta bhArI pApase vaha sAta dinake bhItara hI udumbara kuSThase pIr3ita ho gayI aura itanI adhika pIr3ita huI ki vaha agnimeM praveza kara mara gayo / 30 / / ArtadhyAnake sAtha marakara vaha gadhI huii| usapara namaka lAdA jAtA thaa| so usake bhArase marakara vaha mAna kaSAyake doSase rAjagRha nagarameM zUkarI huI / / 31 / / usa becArIko bhI logoMne mAra diyA jisase marakara vaha goSTha-gAyoMke rahaneke sthAnameM kuttI huii| eka dina usa goSThameM bhayaMkara dAvAgni laga gayI jisase vaha kuttI usI dAvAgnimeM jala gayI // 32 // aura marakara maNDUkagrAmameM rahanevAle tripada nAmaka dhIvarakI maNDUkI nAmaka strIse pUtigandhikA nAmaka putrI huI // 33 / / apane pApake udayase mAtAne use chor3a diyA arthAt usakI mAtA mara gayI jisase dAdone usakA pAlana-poSaNa kiyaa| eka dina isake gharake upavanameM vahI samAdhigupta munirAja vihAra karate hue Aye aura vaTavRkSake nIce virAjamAna ho gye| rAtrike samaya zItakI adhikatA dekha pUtigandhAne una munirAjako jAlase Dhaka diyA / / 34 // munirAja avadhijJAnarUpI netrake dhAraka the isalie unheM usakI dazA dekha dayA A gyii| unhoMne use samajhAyA aura usake pUrva bhava sunAye jisase usane dharma dhAraNa kara liyA // 35 // eka bAra vaha pUtigandhA sopAraka nagara gyii| vahA~ AryikAoMkI upAsanA kara vaha unhIMke sAtha AcAmla nAmakA tapa karatI huI 1. lokezo ma. / 2. sA hyAtana kha., Ga, m.| 3. jAtAtha ma., gha. / 4. sopAnakam ka. / 5. samupAsyayA ma.. ka., Ga., kh.|
Page #747
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH 709 atra ziddhazilAM vandyAM vanditvA ca sthitA satI / kRtvA nILaguhAyAM sA satI sallekhanAM mRtA // 37 // acyutendramahAdevI nAmnA gaganavallamA / vallabhAmavadutkRSTastrIsthitistatra devyasau ||38|| tato'vatIrya bhISmasya zrImatyAM vaM sutAbhavaH / nagare kuNDinAbhikhye rukmiNI rukmiNaH svasA ||39|| kRtvA cAtra bhave bhavye pravrajyAM vibudhottamaH / cyutvA tapazca kRtvAtra nairgranthyaM mokSyase dhruvam // 40 // bhISmA bhISmasaMsArabhIrurAkarNya sA bhavAn / jJAtvAsannasvamokSAtiM praNanAma prabhu mudA // 41 // jAmbavatyA jinaH pRSTastasyAH prAha purAbhavam / saMsAramayabhItAnAM sannidhau nikhilAGginAm // 42 // sutAsIt puSkalAvatyA jambUdvIpasya devilAt / nagayAM vItazokAyAM devamatyAM yazasvinI // 43 // gRhapatyAtmajAyAsa "gRhapasya zarIrajA / dattA sumitrasaMjJAya mRte tatra suduHkhitA // 44 // jaina jinadevena jinadharmopadezinA / zAmyamAnA na samyaktvaM lebhe mohodayAdasau // 45 // dAnopavAsavidhinA laukikena mRtA satI / nandane vyantarasyAsIt sA bhAryA merunandanA // 46 // triMzadvarSasahasrANi labdhAzItiyutAni tat / bhogaM bhuktvA ciraM kAlaM saMsAraM saMsasAra sA // 47 // gistratakSetre pure vijayapUrvake / bandhuSeNasya bhUpasya bandhumatyAH sutAbhavat // 48 // nAmnA bandhuyazAH kanyA zromatyA proSadhavratam / kanyayA jinadevasya pratipadya mRtAbhavat // 49 // dhanadasya priyA patnI nAmataH sA svayaMprabhA / cyutvAtaH puNDarIkiNyAM jambUdvIpe pRthau puri // 50 // rAjagRha nagara calo gayo ||36|| vahA~ vandanA karane yogya jo siddhazilA thI usakI vandanA kara vahIM nIlaguhA meM rahane lagI aura sallekhanA dhAraNa kara mRtyuko prApta huI ||37|| marakara vaha solahaveM svargameM acyutendrakI gaganavallabhA nAmakI atizaya priya mahAdevI huI / solahaveM svarga meM striyoMkI utkRSTa sthiti pacapana palyakI hai so vaha usI utkRSTa sthitikI dhAraka huI thI ||38|| vahA~ se caya kara tU kuNDinapura meM rAjA bhISmakI zrImatI rAnIse rukmIkI bahana rukmiNI nAmakI putrI huI hai ||39|| isa uttama paryAya meM tU dIkSA dhAraNa kara uttama deva hogI aura vahAMse cyuta ho nirgrantha tapazcaraNa kara nizcita hI mokSa prApta karegI ||40|| apane pUrva bhava sunakara rukmiNI bhayaMkara saMsAra se bhayabhIta gayI aura apane lie nikaTa kAlameM mokSa prApta hogA yaha jAnakara bar3e harSase usane bhagavAnko namaskAra kiyA ||41 || tadanantara kRSNakI tIsarI paTTarAnI jAmbavatIne zrI nemijinendra se apane pUrvabhava pUche so saMsArase bhayabhIta samasta prANiyoMke samakSa ve usake pUrvaMbhava isa prakAra kahane lage ||42|| jambUdvIpakI puSkalAvatI dezameM eka vItazokA nAmakI nagarI thii| usameM devila nAmakA eka gRhastha rahatA thA / usakI devamatI nAmako strIse tu yazasvinI nAmakI putrI huI thI ||43|| yazasvinI, gRhapati ( gahoI ) kI lar3akI thI aura gRhapati ( gahoI ) ke putra sumitra ke lie dI gayI thI / parantu patike mara jAnepara vaha bahuta duHkhI huI || 44 || jinadharmakA upadeza denevAle kisI jinadeva nAmaka jenane use upadeza dekara zAnta kiyA parantu mohake udayase vaha samyagdarzanako prApta nahIM kara sakI || 45 // vaha pativratA laukika dAna tathA upavAsa karatI rahI aura unake prabhAvase marakara nandana vanameM vyantara devakI merunandanA nAmakI strI huI || 46 || tIsa hajAra assI varSa taka vahA~ke bhoga bhogakara vaha cira kAla taka saMsAra meM paribhramaNa karatI rahI ||47|| tadanantara isI jambUdvIpake airAvata kSetra meM vijayapura nagarake rAjA bandhuSeNakI bandhumatI nAmaka strIse bandhuyazA nAmakI kanyA huI / bandhuyazAne kanyA avasthA meM hI zrImatI nAmaka AryikAse jinadeva prarUpita proSadhavrata dhAraNa kiyA thA isalie vaha marakara kuberako svayaMprabhA nAmakI strI huii| Ayuke antameM vahA~se cyuta ho 1. siddhazilA vandyA ma. / 2. dutkRSTA ma., ka., Ga. / 3. mokSAptiH ma / 4. gRhapateH Ga. |
Page #748
--------------------------------------------------------------------------
________________ 710 harivaMzapurANe vajramuSTeH subhadAyAM sumatistanayAmavat / sundaryAyikayA pAzrve karavA ratnAvalItapaH // 51 // sA trayodazapalyAyubrahmendrAmAGganAmavat / cyutAto dakSiNazreNyA vijayArdhasya bhArate // 52 // nagare jAmbavAbhikhye jAmbavasya khagezinaH / jAmbavatyA priyAyAM tvaM jAtA jAmbavatI sutA // 53 // tapastapasvinI kRtvA bhUtvA kalpAmarottamaH / cyutvA nRpAtmajo bhUtvA tapasA siddhimeSyati // 54 // setyukta tyatasaMzItiH zIlAlaMkRtizAlinI / praNamya jinamAsInA manvAnA bhavanirgamam // 55 // jananAni jino pRSTo vinayena susImayA / sabhAjanamanohlAdajananadhvaninAbravIt // 56 // dhAtakIkhaNDapUrvArdhamerupUrva videhaje / 'viSaye maGgalAvatyAM nagare ratnasaMcaye // 5 // bhUpatirvizvaseno'bhUdbhAryAsyAnundharIritA / amAtyaH zrAvako'syaiva vizrutaH sumatizrutiH // 58 // padmasenena nihato'yodhyAdhipatinA yudhi / vizvaseno'sya jAyAyai so'mAtyo dharmamabravIt // 5 // mohAdaprAptasamyaktvA vijayadvAravAsinaH / mRtvA jvalitavegAbhUd vyaMtarI vijayasya sA // 6 // dazavarSasahasrANi bhuktvA tatra sukhaM tataH / cyutA ciraM paribhramya mImaM saMsArasAgaram // 6 // jambUdvIpavidehe'taH sItAyA dakSiNe taTe / ramye ramyAbhidhe kSetre zAligrAme mahAdhane // 62 // jambUdvIpakI puNDarIkiNI nAmaka vizAlapurImeM vajramuSTiko subhadrA strIse sumati nAmakI putrI huii| vahAM usane sundarI nAmaka AryikAse prerita ho unake samIpa ratnAvalI nAmakA tapa kiyA jisake prabhAvase marakara vaha teraha palyakI AyukI dhAraka brahmendrakI pradhAna indrANI huii| tadanantara vahA~se bhI cyuta hokara bharatakSetra sambandhI vijayA parvatakI dakSiNa zreNImeM jAmbava nAmaka nagarake vidyAdhara rAjA jAmbavakI jAmbavatI nAmaka rAnIse tU jAmbavato nAmakI putrI huI / / 48-53 / / isa bhavameM tU tapasvinI hokara tapa karegI aura svargakA uttama deva hokara vahA~se cyuta ho rAjaputra hogii| tadanantara tapake dvArA mokSako prApta hogI / / 54 / / isa prakAra bhagavAnke dvArA apane pUrvabhava 'kahe jAnepara jisakA saba saMzaya dUra ho gayA thA tathA jo zIlarUpI alaMkArase suzobhita thI aisI jAmbavatI rAnI jinendra devako praNAma kara 'maiM saMsArase pAra ho gayI' aisA mAnatI huI sukhase AsIna huI // 55 // tadanantara suzIlA nAmaka cauthI paTTarAnIne vinayapUrvaka jinendra bhagavAnse apane bhavAntara pUche so bhagavAn sabhAsadoMke manako Ananda utpanna karanevAlI divyadhvanise usake bhavAntara isa prakAra varNana karane lage dhAtakIkhaNDa dvIpake pUrvArdhameM jo meru parvata hai usase pUrvakI orake videha kSetrameM eka maMgalAvato nAmakA deza hai / usake ratnasaMcaya nAmaka nagarameM kisI samaya vizvasena rAjA rahatA thA usako strIkA nAma anundharI thaa| isI rAjAkA eka sumati nAmakA prasiddha mantrI thA jo zrAvaka dharmakA pratipAlaka thA // 56-58|| kadAcit ayodhyAke rAjA padmasenane rAjA vizvasenako yuddha meM prANarahita kara diyA jisase usakI strI anundharI bahuta duHkhI huii| sumati mantrIne use dhamakA upadeza diyA parantu mohake kAraNa vaha samyagdarzanako prApta nahIM ho sakI aura Ayake antameM marakara vijayadvArapara nivAsa karanevAle vijaya nAmaka vyantara devakI jvalanavegA nAmako vyantarI huI / / 59-60 // daza hajAra varSa taka vahA~ke sukha bhogakara vaha vahAMse cyuta huI aura cirakAla taka bhayaMkara saMsAra-sAgarameM paribhramaNa karatI rahI / / 61 / / tadanantara jambUdvIpake videha kSetrameM sItA nadIke dakSiNa taTapara eka ramya nAmakA sundara kSetra hai / usake mahAdhanasampanna zAligrAma nAmaka nagarameM eka yakSila nAmakA gRhapati rahatA thaa| usakI strIkA nAma devasenA thaa| 1. sundaryAyikAyAH kha. / 2. vijayo ma. (?) / 3. videhentaH ma. /
Page #749
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH 711 sutAbhUdevasenAyAM yakSilasya gRhezinaH / yakSArAdhanato labdhA yakSadevI svanAmataH // 63 // sA yakSagRhapUjArthamanyadA pragatAtra ca / dharmasenagurorante dharma zuzrAva gauravAt // 64 // AhAradAnamasmai sA pAtrAyAtithaye'nyadA / datvA bhaktimatI kanyA puNyabandhaM babandha ca // 65 // sakhImiH krIDitaM yAtA kadAcidvimalAcalam / tatra cAkAlavarSaNa pIDitA prAvizad guhAm // 66 // tatra siMhena saMtrastA grastA tyktaarmvigrhaa| babhUva hariva'sau dvipalyopamajIvitA // 67 // jyotirlokamato gatvA plpopmsmsthitiH| taccyutvA puSkalAvatyAM jambUdvIpasya mArate // 6 // vItazokAbhidhAnAyAmazokasya mhiipteH| zrImatyAmabhavat kanyA zrIkAntA nAmataH sutA // 69 // jinadattAyikopAnte viniSkramya kumArikA / ratnAvaliM tapaH kRtvA mAhendrAdhipateH priyA // 7 // bhUtvaikAdazapalyAyurmuktvA svargasukhaM cyutA / sujyeSTAyAM surASTreSu rASTravardhanabhUbhRtaH // 7 // susImA tanayAbhastvaM nagare giripUrvake / devo mRtvA tapaH zaktyA mokSyase nRbhave tataH // 72 // nizamyAtmabhavAnitthaM susImA saumyamAnasA / prakRSTAsannaniSTheti niSThitArtha nanAma sA // 73 // pRSTo lakSmaNayA gatvA jinaH provAca tadbhavAn / jinAH sarvahitAH sarve yatpraznottaravAdinaH // 7 // dvIpe'smin kacchakAvasyAM sItAyA uttare taTe / rAjAriSTapure hyAsIdvAsavo vAsavopamaH // 75 // sumitrAkhyA priyAsyAsau vandituM sAGgano yayau / guruM sAgarasenAkhyaM sahasrAmravanasthitam // 76 // jvalanavegAkA jIva inhIM donoMke eka putrI huaa| vaha putrI cUMki yakSakI ArAdhanAse prApta huI thI isalie usakA yakSadevI yahI nAma prasiddha ho gayA / / 62-63 / / kisI samaya vaha yakSadevI, yakSagRhakI pUjAke lie gayI thii| vahA~ usane dharmasena guruke samIpa bar3e gauravase dharma upadeza sunA // 64 / / kisI dina usa bhaktimatI kanyAne ukta munike lie AhAra dAna diyA aura usake phalasvarUpa pUNyabandha bAMdhA // 65|| kisI samaya vaha yakSadevI sakhiyoMke sAtha krIDA karaneke lie vimala nAmaka parvatapara gayI thI vahA~ akAla varSAse pIr3ita hokara vaha eka guphAmeM ghusa gayI // 66 / / usa guphAmeM pahalese siMha baiThA thA so usa siMhane dekhate hI yakSadevIko khA liyaa| yakSadevI apanA zarIra chor3a harivarSa kSetrameM do palyakI dhAraka AryA huI // 67 // vahAMse cayakara vaha jyotiSa lokameM eka palyakI AyuvAlI devI huii| tadanantara vahA~se cyuta ho jambUdvIpa sambandhI bharatakSetrake puSkalAvatI dezameM vItazokA nAmaka nagarIke rAjA azokakI zrImatI nAmaka rAnIse zrIkAntA nAmakI putrI huI // 68-69 / / zrIkAntAne kumArI avasthAmeM hI jinadattA AryikAke pAsa dIkSA lekara ratnAvalI nAmakA tapa kiyA aura usake phalasvarUpa vaha mAhendrasvargake indrako gyAraha palyakI AyuvAlI priya devI huii| svargake sukha bhogakara vahAMse cyuta huI aura surASTra dezake girinagarameM rASTravardhana rAjAkI sujyeSThA nAmaka rAnIse tU susImA nAmakI putrI huI hai| aba tU tapakI zaktise deva hogI aura tadanantara manuSya paryAya prApta kara mokSa prApta karegI / / 70-72 // isa prakAra apane bhava zravaNa kara tathA apanA saMsAra atyanta nikaTa jAnakara susImA bahuta prasanna huI aura usane kRtakRtya bhagavAn nemijinendrako namaskAra kiyA // 73 // tadanantara lakSmaNA nAmaka pA~cavIM paTTarAnIne namaskAra kara bhagavAnse apane pUrvabhava pUche so bhagavAn usake pUrvabhava kahane lge| cU~ki samasta tIrthaMkara bhagavAn praznoMkA uttara, nirUpaNa karate haiM isalie ve sarvahitakArI kahalAte haiM / / 74 / unhoMne kahA ki isI jambUdvIpakI sItA nadIke uttara taTapara eka kacchakAvatI nAmakA deza hai| usake ariSTapura nagarameM kisI samaya indrakI upamAko dhAraNa karanevAlA eka vAsava nAmakA rAjA rahatA thaa| usakI sumitrA nAmakI vallabhA thii| eka dina vaha apanI vallabhAke sAtha, sahasrAmra vanameM sthita sAgarasena nAmaka
Page #750
--------------------------------------------------------------------------
________________ 712 harivaMzapurANe dharma zrutvA guro rAjA rAjye vinyasya dehajam / vasusenamadIkSiSTa na patnI putramohataH // 7 // patiputraviyogograzokaduHkhahatA mRtaa| 'pulindItvaM gatA dRSTvA nandimadraM khacAraNam // 7 // avadhijJAninaM zrutvA tasmArapUrvabhavaM hi sA / smRtapUrvabhavAmRtvA tridinAnazanavatA // 79 // nAradasyAmavaddevI nAmato meghmaalinii| cyutvA ca bharatakSetre roSyAdradakSiNe taTe // 8 // sAnundhayAM mahendrasya pure candanapUrvake / sutA kanakamAlAbhadvidyAdharamanoharA // 8 // harivAhanavidyezaM mahendranagarezvaram / vRtvA svayaMvare kanyA mAnyA jAtAsya vallamA // 42 // anyadA caityapUjArtha siddhakUTamiyaM gatA / zrutvA ca cAraNAjAtimAryA muktAvalI tapaH // 8 // kRtvA sanatkumArendravallabhAbhRt surAGganA / navapalyopamAyuSkA saukhyaM bhuktvAta tazcyutA // 84 // jAtAtra zlakSNaromNastvaM kurumatyAM sutA bhave / tRtIye muktirityukta lakSmaNA praNatA prabhum // 45 // sa gAndhAryA kRte prazne tadbhavAnbhagavAn jagau / nagayoM kozalevAsIdayodhyAyAM mahIpateH // 86 // mahiSI rudradattasya vinayazrI zrutAkhyayA / zrIdharAya dadau dAnaM pasyA siddhArthake vane // 7 // mRtvottarakuruSvAsIdAnApalyatrayasthitiH / palyASTabhAgatulyAyuH sAtazcandramasaH priyA // 8 // manirAjakI vandanA karane ke lie gayA |75-76 / / rAjA vAsava, manirAjase dharmazravaNa kara virakta ho gayA aura vasasena nAmaka putrako rAjyabhAra sauMpakara dIkSita ho gayA parantu pUtrake moha hase rAnI sumitrA dIkSA nahIM le sakI // 77|| __ kadAcit putrakA bhI viyoga ho gayA ataH pati aura putrake viyogajanya tIvra zokase utpanna duHkhase pIr3ita hokara vaha mara gayo aura marakara bhIlinI paryAyako prApta huii| eka dina usa bhIlinIne avadhijJAnake dhAraka nandibhadra nAmaka cAraNa RddhidhArI munirAjake darzana kara unase apane pUrvabhava sune / pUrvabhavoMko smaraNa kara usane tIna dinakA anazana kiyA aura marakara nArada nAmaka devakI meghamAlinI nAmakI strI huii| vahAMse cyuta hokara bharata kSetrake dakSiNa taTapara candanapura nAmaka nagarameM rAjA mahendrakI anundharI rAnIse vidyAdharoMke manako haraNa karanevAlI kanakamAlA nAmakI putrI huI // 78-81 // kanakamAlA svayaMvarameM mahendra nagarake rAjA harivAhana vidyAdharako varakara usakI mAnanIya vallabhA ho gayI / / 82 // kisI samaya kanakamAlA jina-pratimAoMkI pUjA karane ke lie siddhakUTa gayI thii| vahAM cAraNa Rddhike dhAraka munirAjase apane pUrvabhava zravaNa kara vaha AryikA ho gayI aura muktAvalI nAmakA tapakara sanatkumAra svargake indrakI priyadevI huii| vahAM usakI nau palyakI Ayu thii| sukha bhogakara vaha vahAMse cyuta ho yahA~ rAjA zlakSNaromakI kurumatI rAnIse lakSmaNA nAmakI putrI huI hai| tIsare bhavameM terI mukti hogii| isa prakAra bhavAntara kahe jAnepara lakSmaNA rAnIne bhagavAn nemijinendrako namaskAra kiyA ||83-85 // tadanantara kRSNakI chaTho paTTarAnI gAndhArIke dvArA prazna kiye jAnepara bhagavAn usake pUrvabhava kahane lge| unhoMne kahA ki kozala dezakI ayodhyA nagarImeM kisI samaya rudradatta nAmakA rAjA rahatA thaa| usakI vinayazrI nAmakI rAnI thii| usane eka samaya siddhArthaka nAmaka vanameM apane patike sAtha, zrIdhara nAmaka munirAjake lie AhAra dAna diyA / / 86-87 / / dAnake prabhAvase marane ke bAda vaha uttarakurumeM tIna palyako AyukI dhAraka AryA huii| usake bAda palyake AThaveM bhAga barAbara AyukI dhAraka candramAkI priyA huI // 88 / tadanantara isI vijayArdhakI uttara zreNImeM 1. zavarIparyAyaM / 2. cAraNamuni / 3. mRtvA ninditAnazanavatA m.| 4. kRtvA ma. /
Page #751
--------------------------------------------------------------------------
________________ paSTitamaH sargaH tatazcAtrottara zreNyAM pure gaganavallabhe / vidyudvegasya kanyAbhUdvidyunmatyAM mahAdyutiH // 89 // vinayazrIguNaiH khyAtA nityA lokapurezinaH / mahendravikramasyaiSA yoSidguNasamanvitA // 90 // cAraNazramaNAbhyAM tu dharmaM zrutvA sa mandare / rAjye niyojya niSkrAnto nandanaM harivAhanam // 91 // vinayazrIstu kRtvAsau sarvabhadramupoSitam / paJcapalyasthitirjAtA saudharmendrasya vallabhA // 92 // puryAM svaM puSkalAvatyAM gAndhAreSu divazcyutA / gAndhArIndragire rAjJo merumatyAmabhUtsutA // 93 // tRtIyabhavasiddhistvamityukte sAnamajjinam / gauryA vijJApito natvA tadbhavAnAha vizvavit // 94 // ibhyasyebhya pure'trAbhUddha nadevasya kAminI / yazasvinI sthitA hayeM cAraNau vIkSya sAmbare // 95 // sasmAra svabhavAn sarvAn dhAtakIkhaNDamaNDale / pUrvasya mandarasyAsaM videheSvapareSvaham // 96 // Ananda zreSThinaH patnI nandazokapure'rhate / mitasAgaranAmne'tra dAnaM datvA sabhartRkA // 97 // paJcAzcaryANyahaM prApaM kRtAni tridazairmudA / pItvAkAzodakaM bhartrA saviSaM mRtavatyamA // 98 // mUtvA devakuruSvAsamaizAnendra priyA tataH / jAtAtrAhamiti jJAtvA sA saMvegaparA yatim // 99 // natvA subhadranAmAnaM proSadhavratamagrahIt / mRtvA zakrasya devyAsItpaJcapalyasamasthitiH // 100 // gaganavallabha nagara ke svAmI rAjA vidyudvegakI vidyunmatI nAmaka rAnIse mahAkAntiko dhAraka vinayazrI nAmako kanyA huI / yaha kanyA guNoMse atyanta prasiddha thI aura nityAloka nagarake svAmI rAjA mahendravikramako guNavatI strI huii| kadAcit sumeru parvatapara cAraNa Rddhike dhAraka yugala muniyoM se dharmaM zravaNa kara rAjA mahendravikrama saMsArase virakta ho gayA aura usane harivAhana nAmaka putrako rAjya kArya meM niyukta kara dIkSA dhAraNa kara lI / / 89-91 / / vinayazrIne bhI saMsAra se virakta ho sarvabhadra nAmaka upavAsa kiyA aura usake prabhAvase vaha pA~ca palyakI sthitikI dhAraka saudharmendrakI devI huI ||92 || aba tU svagaMse cyuta hokara gAndhAra dezakI puSkalAvatI nagarImeM rAjA indragirikI merumatI nAmaka rAnIse gAndhArI nAmakI putrI huI || 93 || tU tIsare bhava meM mokSa prApta kregii| isa prakAra apane bhavAntarake kahe jAnepara gAndhArIne jinendra bhagavAnko namaskAra kiyA / tadanantara kRSNakI sAtavIM paTTarAnI gaurIne namaskAra kara apane pUrvabhava pUche so samasta padArthoMko jAnanevAle bhagavAn isa prakAra usake pUrvabhava kahane lage ||24|| isa bharata kSetrake ibhyapura nagara meM kisI samaya dhanadeva nAmakA eka seTha rahatA thaa| usakI yazasvinI nAmakI strI thI / eka dina yazasvinI apane mahalako chatapara khar3I thI vahA~ usane AkAzameM jAte hue do cAraNa RddhidhArI muni dekhe ||15|| unheM dekhate use apane samasta pUrvabhavoMkA smaraNa ho gayA / use mAlUma ho gayA ki maiM dhAtakIkhaNDa dvIpake pUrva merukI pazcima dizAmeM vidyamAna videha kSetrake antargata nandazoka nAmaka nagara meM Ananda nAmaka seThakI patnI thI / vahA~ maiMne apane pati ke sAtha, mitasAgara nAmaka munirAjake lie AhAra dAna diyaa| jisake phalasvarUpa maiM harSapUrvaM devoMke dvArA kiye hue paMcAzcarya prApta kiye the| kadAcit hama donoMne AkAzase par3atA huA varSAkA pAnI piyaa| vaha pAnI viSa sahita thA isalie patike sAtha merA maraNa ho gayA / / 96-98 / 713 marakara maiM devakurumeM AryA huI / usake bAda aizAnendrakI priyA huI aura usake bAda yahA~ yazasvinI huI hU~ / isa prakAra jAnakara saMsArase bhayabhIta hotI huI yazasvinIne subhadra nAmaka munirAjako namaskAra kara unase proSadhavata grahaNa kiyA / tadanantara marakara pA~ca palyakI AyukI dhAraka prathama svarga ke indrakI indrANI huI / 99-100 / / 1. sarvajJaH, nemijinendraH / 90
Page #752
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe egevAbhUdiha kauzAmbyAM sumitrAyAM subhadrataH / ibhyAddharmamatirnAmnA kanyA dharmamatiH sadA // 101 // jinamasyAyikApAveM tapo jinaguNAbhidham / gRhItvopoSya jAtAsi mahAzukrendra vallabhA // 102 // ekaviMzatipalyAyuzcyutvA candramatistriyAm / gaurI tvaM vItazokAyAM merucandrAdabhUtsutA // 103 // siddhistribhiste syAdityukte sA natA vibhum / praNipatya tataH pRSTaH padmAvatyA bhavAn jagau // 104 // ujjayinyAmi haivAsIdaparAjitabhUbhRtaH / tanayA vinayazrIH sA vijayAvanitAGgajA // 105 // hastizIrSapurAdhIzaM hariSeNamasau patim / prAptA patiyutA dAnaM varadattAya saMdadau // 106 // kAlAgurukadhUpena bharnA garbhagRhe mRtA / bhUtvA haimavate bhuktvA sukhaM palyasamasthitiH // 107 // jAtA candraprabhAdevI tatazcandrasya vallamA / palyopamASTabhAgAyuratazcyutvA tu bhArate // 108 // grAme'bhUcchAlmalIkhaNDe magadheSu gRhezinoH / duhitA padmadevIti devilAjayadevayoH // 109 // 'AcAryAdvaradharmAkhyAdekadA vratamagrahIt / yAvajjIvaM na makSyaM me phalamajJAtamapyasau // 110 // 'pracaNDaH zAlmalIkhaNDe grAme'vaskandadAnataH / akANDe caNDabANAkhyo vyAdhamukhyo'harajjanam // 111 // vandigehe gRhItvA tAM padmadevIM svadAratAm / ninISuH zIlavatyAsau pratyAkhyAto'nayA nayAt // 112 // sa rAjagRhanAthena rAjJA siMharathena tu / haThena nihato'raNye'zaraNye janatAbhramat // 113 // 714 vahA~se cyuta ho kauzAmbI nagarI meM subhadra seThakI sumitrA nAmakI bIse sadA dharmameM buddhi lagAnevAlI dharmamati nAmakI kanyA huI || 101 || dharmamatine jinamati Arthika ke pAsa jinaguNa nAmakA tapa lekara upavAsa kiye aura unake phalasvarUpa vaha mahAzuka svargake indrakI vallabhA huI ||102 || vahA~ usakI ikkIsa palyakI Ayu thI / vahA~se cyuta hokara aba tU vItazokA nagarImeM rAjA merucandrakI candramati khose gaurI nAmakI putrI huI hai || 103 || tIna bhavameM tujhe muktikI prApti hogii| isa prakAra kahe jAnepara gaurIne namrIbhUta hokara bhagavAnko praNAma kiyA / tadanantara kRSNakI AThavIM paTTarAnI padmAvatIne bhI apane pUrvabhava pUche jisake uttara meM bhagavAn usake pUrvaMbhava isa prakAra kahane lage // 104 // isI bharata kSetrakI ujjayinI nagarI meM kisI samaya aparAjita nAmakA rAjA rahatA thA / usakI strI vijayA thI aura una donoMke vinayazrI nAmakI putrI thI || 105 || vinayazrI hastinApurake rAjA hariSeNa patiko prApta huI thI arthAt usakA vivAha hastinApurake rAjA hariSeNa ke sAtha huA thA / eka dina usane patike sAtha, varadatta munirAja ke lie AhAra dAna diyA // 106 // kadAcit vaha apane pati ke sAtha garbhagRhameM zayana kara rahI thI ki kAlAgurukI dhUpase usakA prANAnta ho gayA / marakara vaha haimavata kSetrameM eka palyako AyuvAlI AryA huI / vahA~ke sukha bhogakara vaha candradevakI candraprabhA nAmakI devI huii| vahAM palyake AThaveM bhAga usakI Ayu thI / vahA~se cyuta ho bharatakSetrake magadha deza sambandhI zAlmalI khaNDa nAmaka grAma meM devilA aura jayadeva nAmaka dampatIke padmadevI nAmakI putrI huI || 107 - 109 || eka samaya usane varadharmaM nAmaka AcAryase yaha vrata liyA ki maiM jIvana paryanta ajJAta phalakA bhakSaNa nahIM karU~gI ||110 || kisI eka dina asamaya meM caNDabANa nAmaka zaktizAlI bhIla zAlmalI khaNDa grAmapara AkramaNa kara vahA~kI samasta prajAko hara le gayA / / 111|| sAtha hI padmadevIko bhI pakar3akara apane kArAgAra meM le gyaa| vaha use apanI strI banAnA cAhatA thA parantu zIlavatI padmadevIne kisI nItise usakA nirAkaraNa kara diyA // 112 // usI samaya rAjagRhake rAjA 1 1. nu ma / 2. AcAryadbhUtamardhAkhyAt ka, kha, ga, Ga, AcAryAdUradharmAkhyAt ma. / ma., ka., kha., Ga / 4 vaskandanAmataH ma. ka., Ga / 5. staraNye ka . / 3. pracaNDazAlmalI
Page #753
--------------------------------------------------------------------------
________________ paSTitamaH sargaH kSutpIDitA janAstatra digmUDhA mUDhabuddhayaH / mRgA iva mRtA duHkhAt kiMpAkaphala bhakSiNaH // 114 // anAsvAdya phalAnyeSA 'padmadevI dRDhavratA / pratyAkhyAyaikapalyAyurante haimavate'bhavat // 115 // devI svayaMprabhasyAto vyantarasya svayaMpramA / svayaMbhUramaNadvIpe svayaMprabhagirAvabhUt // 116 // tatazcAgasya bharate jayantanagarezinaH / zrImatyAM vimalazrIH sA zrIdharasya sutAbhavat // 117 // prAdAyi meghanAdAya sA madrilapurezine / lebhe ca tanayaM khyAtaM meghaghoSAkhyayAvanau // 118 // martari svarga sApi padmAvasyAyikAntike / AcAmlavardhamAnAkhyaM tapaH kRtvA divaM yayau // 119 // sA sahasrArakarUpasya patyurmRtvA kAminI / navapaJcakapalyaistu tulyaM kAlamajIgamat // 120 // jAtAsya tatazcyutvA tvamariSTapurezinaH / zrImatyAM svarNanAbhasya sutA padmAvatI zrutA / / 121 // tapasA nAkamAruhya devazcyutvA tapobalAt / setsyati tvamiti prokte zrutvA sA jinamAnamat // 122 // rohiNIdevakIpUrvA devyo'nye'pi ca yAdavAH / pRSTvA zrutvA svajanmAni jAtA saMsArabhIravaH // 123 // nutvA natvA jinendraM taM surAsurAzva yAdavAH / yAnti svasthAnamAyAnti pUjanArthaM punaH punaH // 124 // vijahAra punardezAn jino bhavya hitAya saH / sUryasyeva hi caryAsIjagat kAryAya vaibhavI // 125 // itazca vasudevAbhaM vAsudevamanaH priyam / sutaM gajakumArAkhyaM devakI suSuve zubham // 126 // siMharathane haThapUrvaka usa bhIlako mAra DAlA jisase usake bandhana meM sthita zAlmalIkhaNDa grAmakI samasta janatA chUTakara zaraNarahita vanameM idhara-udhara bhramaNa karane lagI ||113 || mUDhabuddhi loga dizAbhrAnti honese usa vana meM mRgoMkI bhA~ti bhaTaka gaye aura bhUkhase pIr3ita ho kipAka phala khAkara duHkhase mara gaye ||114 || padmadevI apane vratameM dRr3ha thI isalie usane ajJAta phala hone se una phaloMko nahIM khAyA aura saMnyAsa maraNa kara vaha antameM haimavata kSetrameM eka palyako 715 yuvAlI Aya huI ||115|| tadanantara svayaMbhUramaNa dvIpake svayamprabha nAmaka parvatapara svayamprabha nAmaka vyantara devakI svayamprabhA nAmako devI huI ||116 || vahAMse Akara bharata kSetrasambandhI jayanta nagara ke svAmI rAjA zrIdharakI zrImatI nAmaka rAnIse vimalazrI nAmakI putrI huI // 117 // vimalazrI, bhadvilapurake rAjA meghanAdake lie dI gyii| usake saMyogase usane pRthivIpara meghaghoSa nAmase prasiddha putra prApta kiyA ||118 / / kadAcit patikA svargavAsa ho jAnepara usane padmAvatI Arthika ke samIpa dIkSA lekara AcAmlavardhana nAmakA tapa tapA aura usake prabhAvase vaha svarga gayI // 119 // | svarga meM vaha sahasrAra svargake indrakI pradhAna devI huI ora paiMtAlIsa palya pramANa vahA~kA kAla vyatIta karatI rahI || 120|| aba vahA~se cyuta hokara tU ariSTapurake rAjA svarNanAmakI zrImatI rAnIse padmAvatI nAmakI putrI huI hai / / 121 // tapakara tu svagaMmeM deva hogI aura vahAMse cyuta ho tapake sAmarthya se mokSa prApta kregii| isa prakAra kahe jAnepara apane bhavAntara suna padmAvatIne nemi jinendrako namaskAra kiyA || 122|| rohiNI, devakI Adi deviyoM aura anya yAdavoMne bhI apane-apane bhava pUche tathA zravaNa kara ve saMsArase bhayabhIta hue || 123|| isa prakAra sura, asura tathA yAdava loga jinendra bhagavAnkI stuti kara tathA unheM namaskAra kara apane-apane sthAnapara cale jAte the aura pUjAke lie bArabAra A jAte the || 124 // tadanantara nemi jinendrane bhavya jIvoMke hitake lie punaH aneka dezoM meM vihAra kiyA so ThIka hI hai kyoMki unakI caryA sUryake samAna jagat ke hita ke lie hI thI || 125 // idhara devakIne kRSNa ke pazcAt gajakumAra nAmakA eka dUsarA putra utpanna kiyA jo vasudevake samAna kAntikA dhAraka thA, zrIkRSNako atyanta priya thA evaM anyanta zubha thA // 126 // 1. padmAdevI ma. / 2. buddhvA ma / 3. vibhoriyaM vaibhavI /
Page #754
--------------------------------------------------------------------------
________________ 716 harivaMzapurANe yauvanaM sa pariprAptaH kanyAjanamanoharam / tato'smai varayAMcake cakrI rAjakumArikAH // 127 / / bhabhirUpatarAM kanyAM somazarmAgrajanmanaH / prajAtAM kSatriyAyAM ca somAkhyAM vRtavAn hariH / / 128 // vivAhArambhasamaye muditAkhilayAdave / jAte jinapatiH prApto viharan dvArikA tadA / / 129 / / samAgatyopaviSTaM tamadrau raivatike vibhum / vandituM niryayuH sarve yAdavA bahumaGgalAH // 130 // dRSTvA gajakumArastamATopaM dvArikodbhavam / pRSTvA kaJjukinaM jainaM viveda hitamAditaH // 13 // tato gajakumAro'pi prayAto vanditaM jinam / rathenAdityavarNana harSAdromAJcamudvahan / / 132 / / ArhantyavibhavopetaM gaNe-dazabhivRtam / jinaM natvopaviSTo'sau kumArazcakrapANinA // 133 // jagAda bhagavAMstatra nRsurAsurasaMsadi / saMsArataraNopAyaM dharma ratnatrayojjvalam / / 134 // prastAve hariramAkSIjinendraM praNipatya saH / atyantAdarapUrNecchaH zrotRlokahitecchayA / / 15 / / arhatAM cakriNAmardhacakriNAM sIradhAriNAm / utpatti pratizatrUNAM jinAnAmantarANi ca // 136 // yathApraznamitastasmai saMbhUti viSNave tataH / triSaSTiyugamukhyAnAM provAca puruSezinAm / / 137 // Adyo vRSabhanAtho'bhUda jitaH saMbhavaH prabhuH / abhinandananAthazca sumatiH padmasaMpramaH / / 138 // supArzvanAmadheyo'nyazcandraprabha itIzvaraH / suvidhiH zItala: zreyAn vAsupUjyazca pUjitaH / / 139 / / jaba gajakumAra kanyAoMke manako haraNa karanevAle yauvanako prApta huA taba kRSNane uttamottama rAjakumAriyoMke sAtha usakA vivAha karAyA // 127|| somazarmA brAhmaNakI eka somA nAmako atyanta sundara kanyA thI jo usakI kSatriyA strIse utpanna huI thii| zrIkRSNane gajakumArake lie usakA bhI varaNa kiyA / / 128 // jaba usake vivAhake prArambhakA samaya AyA taba samasta yAdava atyanta prasanna hue aura usI samaya vihAra karate hue bhagavAn neminAtha dvArikApurI Aye / / 129|| jaba bhagavAn Akara giranAra parvatapara virAjamAna ho gaye taba samasta yAdava aneka maMgala dravya liye hue unakI vandanA karaneke lie nagarase bAhara nikale // 130 // dvArikAmeM honevAle isa ATopa (halacala ) ko dekhakara gajakumArane kisI kaMcukIse pUchA aura prArambhase hI jinendra bhagavAnkI samasta hitakArI ceSTAko jAna liyA // 131 / / tadanantara gajakumAra bhI harSase romAMca dhAraNa karatA huA sUryake samAna varNavAle rathapara savAra ho jinendra bhagavAnkI vandanA karaneke lie gayA / / 132 // vahA~ Arhantya lakSmIse yukta tathA bAraha sabhAoMse ghire hue jinendra bhagavAnko namaskAra kara gajakumAra zrIkRSNake sAtha manuSyoMkI sabhAmeM baiTha gayA // 133 // bhagavAn nemi jinendrane, manuSya, sura tathA asuroMkI usa sabhAmeM usa dharmakA nirUpaNa kiyA jo saMsAra-sAgarase pAra honekA ekamAtra upAya thA evaM jo samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrarUpI ratnatrayase ujjvala thA // 134 // avasara Anepara atyanta Adarase pUrNa icchAke dhAraka zrIkRSNane jinendra bhagavAnko namaskAra kara zrotAoMke hitakI icchAse tIrthaMkaroM, cakravatiyoM, ardha cakravatiyoM, balabhadroM aura pratinArAyaNoMkI utpatti tathA tIrthaMkaroMke antarAlako pUchA // 135-136 // tadanantara bhagavAna praznake anusAra zrIkRSNake lie trezaTha zalAkApUruSoMmeM pramukha caubIsa tIrthaMkaroMkI utpatti isa prakAra kahane lage / / 137 / / unhoMne kahA ki isa yugameM sabase pahale tIrthakara vRSabhanAtha hue| unake pazcAt kramase ajitanAtha, sambhavanAtha, abhinandananAtha, sumatinAtha, padmaprabha, supAzvanAtha, candraprabha, suvidhinAtha, zItalanAtha, zreyonAtha, 1. niryayo m.| 2. dRSTvA ma. / 3. tIrthakRtAm / 4. nArAyaNAnAm / 5. balabhadrANAm / 6. utpatti: m.| 7. pratinArAyaNAnAm / 8. ca vizeSataH ma., gha. /
Page #755
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH 717 vimalo'nantajiddharmaH zAntiH kunthuraro jinaH / malliH zalyakuzoddhAro munIndro munisuvrataH / / 140 // namizca nivRto nemivartamAno'hamatra tu / pAzcApi mahAvIro mavitArau jinezvarau // 141 // jambUdvIpavidehe'STau marate paJca te jinA / saptava dhAtakIkhaNDe catvAraH puSkarArdhajAH // 14 // prAgmave puNDarIkiNyAM vRSamaH zAntirIzvaraH / ajitastu susImAyAM kSemapuryAmaro jinaH // 143 // ranasaMcayajaH kunthuH saMbhavazvAminandanaH / mallizca vItazokAyAM jmbuudviipvidehjaaH||14|| campAyAmiha kauzAmbyAM gajAhanagare'pi te-'yodhyAyAM bharatakSetre chatrAkArapure kramAt // 145 // munisuvratanAthazca namirne mijinastathA / pAkhyizca mahAvIraH paJcAmI pUrvajanmani // 146 // puNDarIkiNyakhaNDazrIH susImAkSemapuryapi / dhAtakIkhaNDapUrvAdha sakrama ratna saMcayam / / 147 // sumatyAdicaturNA ca puraH pUrvatra janmani / suvidhyAdicaturNA ca pUrvapuSpharajAstvamU // 14 // tathaiva dhAtakokhaNDe pazcAdairAvatakSitau / anantajidamatpUrvamariSTapurasaMbhavaH // 149 / / pUrvArdhabhArate tasya vimalastu mahApure / madrilAdau pure dharmastama nAmAnyamUni tu // 15 // vajranAmirabhUdAyo vimalastadanantaraH / vipulo vAhanAnto'nyo mahAbala itIritaH // 15 // paro'tibala ityAsIdaparAjita ityataH / nandiSeNastathA payo mahApadmaH smRtaH paraH // 152 / / padmagulmo'pi nalinagulmaH panottaraH paraH / padmAsanaH punaH padmastathA dazaratho nRpaH / / 153 // rAjA megharathaH siMharatho dhanapatiH paraH / nAmnA vaizravaNo rAjA zrIdharmAkhyastataH paraH // 15 // vAsupUjya, vimalanAtha, anantajit, dharmanAtha, zAntinAtha, kunthunAtha, aranAtha, zalyarUpI kuzako nikAlanevAle mallinAtha, muniyoMke svAmI muni suvratanAtha aura naminAtha tIrthakara hue haiN| ye sabhI nirvANako prApta ho cuke haiN| bAIsavAM tIrthakara maiM neminAtha abhI vartamAna hai aura pArzvanAtha tathA mahAvIra ye do tIrthaMkara Age hoMge // 138-141 / / ina tIrthaMkaroMmeM-se ATha. tIrthakara pUrvabhavameM jambUdvIpake videhakSetrameM, pAMca bharatakSetrameM, sAta dhAtakI-khaNDameM aura cAra puSkarAdhameM utpanna hue the // 142 / / jambUdvIpake videha kSetrameM utpanna hue ATha tIrthaMkaroMkA vivaraNa isa prakAra haivRSabhanAtha aura zAntinAtha pUrvabhavameM jambUdvIpasambandhI videhakSetrakI puNDarIkiNI nagarImeM, ajitanAtha susImA nagarImeM, aranAtha kSemapurImeM, kunthunAtha, sambhavanAtha aura abhinandananAtha ratnasaMcaya nagarameM aura mallinAtha vItazokA nagarImeM utpanna hue the // 143-144 / / bharatakSetrameM utpanna hue pAMca tIrthakara isa prakAra haiM-muni suvratanAtha campApurImeM, naminAtha kauzAmbI nagarImeM, neminAtha hastinApurameM, pArzvanAtha ayodhyAmeM aura mahAvIra chatrAkArapurameM pUrvabhavameM utpanna hue the // 145-146 / / ___dhAtakIkhaNDa dvIpake pUrvAdhaMmeM janma lenevAle sumatinAtha, padmaprabha, supArzvanAtha aura candraprabha ina cAra tIrthaMkaroMko pUrvabhavako nagariyAM kramase akhaNDa lakSmIkI dhAraka puNDarIkiNIpurI, susImApurI, kSemapurI aura ratnasaMcayapurI thiiN| suvidhinAtha, zItalanAtha, zreyonAtha aura vAsupUjya ina cAra tIrthaMkaroMkI pUrva janmakI nagariyAM kramase pUrva puSkarAdhasambandhI puNDarIkiNI, susomA, kSemapurI aura ratnasaMcayapurI thIM // 147-148|| anantajit ( anantanAtha ) bhagavAn pUrvabhavameM dhAtakIkhaNDa dvIpake pazcima airAvata kSetra-sambandhI ariSTapura nagarameM utpanna hue the // 149 // vimalanAtha pUrvAdhasambandhI bharata-kSetrake mahApura nagarameM aura dharmanAtha bhadrilapura nagarameM utpanna hue the| ina tIrthaMkaroMke pUrvabhavake nAma isa prakAra haiM-1. vajranAbhi, 2. vimala, 3. vipulavAhana, 4. mahAbala, 5. atibala, 6. aparAjita, 7. nandiSeNa, 8. pama, 9. mahApana, 10. padmagulma, 1. padaH m.|
Page #756
--------------------------------------------------------------------------
________________ 718 harivaMzapurANe siddhArthaH supratiSTho'hamAnando nandano nRpaH / pUrvajanmani nAmAni jinAnAmAnupUrvataH // 155 // cakrI pUrvadharaH pUrvo mahAmANDalikAH pare / ekAdazAGginaH svAGgaH sarve'pi kanakaprabhAH // 156 / / siMha niSkrIDitaM kRtvA prAyopagamanaM gatAH / mAsakSapaNataH sarve yathAsvaM svrglokgaaH||157|| vajrasena iti khyAtastathArindamasaMjJakaH / svayaMpramAmidhazcA'nyaH paro vimalavAhanaH / / 158 // sUriH sImandharAbhikhyo guruzca pihisAnavaH / ariMdamamunirmAnyo vandanIyo yugaMdharaH / / 159 / sArvaH sarvajanAnando'pyumayAnandanAmakaH / vajradatto'paro vedyo vajranAmiramiSTataH // 16 // sarvaguptastriguptAvyazcittarakSAmidhaH paraH / vimalAcArasaMpano mAnyo vimalavAhanaH // 161 // gururghanarathAbhikhyaH saMvaraHsaMvarAnvitaH / varadharmastrilokIr3ayaH sunando nandasaMjJakaH // 16 // vyatItazokanAmAnyo dAmaraH prauSThila: paraH / jinAnAM guravo'mI na krameNAtItajanmani // 163 // vRSo dharmazca zAntizca kunthuH sarvArthasiddhitaH / catvAraH pracyutA jJeyA vijayAdaminandanaH // 16 // candraprabhasumatyAkhyau vaijayantAjayantataH / nemyarau namimallIzAvaparAjitatazcyutau // 165 // AraNAtpuSpadantezaH zItalezo'cyutAccyutaH / puSpottaravimAnezaH zreyo'nantI ca sanmatiH // 166 // sahasrArAtta vimalazrIpArzvamunisuvratAH / kramArasaMbhavasupArzvapApramajinAH punaH // 16 // adho madhyopariprakhyagreveyakaparicyutAH / vAsupUjyo mahAzukrAdititIrthakRtA divaH // 168 // vRSamazcaitra kRSNasya navamyAmudapadyata / mAghazuklanavamyAM tu tathaivAjitatIrthakRt // 169 // 11. nalinagulma, 12. padmottara, 13. padmAsana, 14. padma, 15. dazaratha, 16. megharatha, 17. siMharatha, 18. dhanapati, 19. vaizravaNa, 20. zrIdharma, 21. siddhArtha, 22. supratiSTha, 23. Ananda aura 24. nandana // 150-155 / / inameM bhagavAn vRSabhanAtha pUrvabhavameM cakravartI tathA caudaha pUrvoke dhAraka the aura zeSa tIrthaMkara mahAmaNDalezvara aura gyAraha aMgake vettA the| ukta sabhI tIrthakara pUrvabhavameM apane zarIroMkI apekSA suvarNake samAna kAntivAle the||156|| sabhI tIrthaMkaroMne pUrvabhavameM siMhaniSkrIDita tapakara eka mahIneke upavAsake sAtha prAyopagamana saMnyAsa dhAraNa kiyA thA aura sabhI yathAyogya svargagAmI the-apanI-apanI sAdhanAke anusAra svargoM meM utpanna hue the // 157|| tIrthaMkaroMke pUrva janmake guru kramase 1. vajrasena, 2. arindama, 3. svayamprabha, 4. vimalavAhana, 5. sImandhara, 6. pihitAsrava, 7. arindama, 8. yugandhara, 9. sabakA hita karanevAle savaMjanAnanda, 10. ubhayAnanda, 11. vajradatta, 12. vajranAbhi, 13. sarvagupta, 14. trigupta, 15. cittarakSa, 16. nirmala AcArase sahita mAnanIya vimalavAhana, 17. ghanaratha, 18. saMvarase sahita saMvara, 19. tIna lokake dvArA stuti karaneke yogya varadharma, 20. sunanda, 21. nanda, 22. vyatItazoka, 23. dAmara aura 24. proSThila the / / 158-163 / / vRSabhanAtha, dharmanAtha, zAntinAtha aura kunthunAtha ye cAra tIrthaMkara sarvArthasiddhise, abhinandana vijaya vimAnase, candraprabha aura sumatinAtha vaijayanta vimAnase, nemi aura aranAtha jayanta vimAnase, nami aura mallinAtha aparAjita vimAnase, puSpadanta AraNa svargase, zItalanAtha acyuta svargase, zreyonAtha, anantanAtha aura mahAvIra puSpottara vimAnase, vimalanAtha, pArzvanAtha aura munisuvratanAtha sahasrAra svargase, sambhavanAtha, supArzvanAtha aura padmaprabha kramazaH adhogreveyaka, madhyapraiveyaka aura uparima |veyakase tathA vAsupUjya mahAzukra svargase cayakara bharatakSetrameM utpanna hue the| isa prakAra RSabhAdi tIrthaMkaroMke pUrvabhavake svarga kahe jAte haiM // 164-168|| bhagavAn vRSabhanAtha caitra kRSNa navamIke dina utpanna hue the| ajitanAtha mAgha zukla 1. sAGgaH ma..
Page #757
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH 719 uspano mArgazIrSasya paurNamAsyAM hi saMbhavaH / dvAdazyAM mAghazuklasya jinendrastvaminandanaH // 17 // sumatiH zrAvaNasyAsIdekAdazyAM sitAsmani / urjakRSNaprayodazyAM padmaprabhajinezvaraH // 17 // dvAdazyAM jyeSThamAsasya zuklAyAM saptamo jinaH / pauSasya kRSNapakSe'bhUdekAdazyAM jino'STamaH // 1.2 // suvidhirmArgazIrSasya zukla pratipadi prabhuH / zItalo mAghakRSNasya dvAdazyAmamavajinaH // 173 // phAlgunAsitapakSe'madekAdazyAM jino'paraH / pakSe'traiva caturdazyAM vAsupUjyajinezvaraH // 174 // mAghazuklacaturdazyAM vimalo vimalAsmakaH / dvAdazyAM jyeSTha kRSNasya saMjAto'manta jijinaH // 175 // mAghazukRtrayodazyAM jajJe dharmo jinAdhipaH / jyeSTha kRSNacaturdazyAM zAntinAthazca zAntikRt // 176 // kunthuvaizAkhamAsasya zuklAyAM pratipadyamat / mArgazIrSasya zuklAyAM caturdazyAmaro jinaH // 17 // ekAdazyAM tu tasyaiva zuklAyAM mallirIzvaraH / zuklAyAmAzvayujyAM ca dvAdazyAM munisavataH // 17 // jAtazca kRSNadazamyAmASADhasya namirjinaH / nemivaizAkhazukRsya trayodazyAM jinezvaraH // 179 // sa kRSNakAdazI pArzvaH pauSamAsasya bhaSayan / zuklatrayodazI vIrazcanasya nijajanmanA // 18 // pitarau janmanakSatraM janmabhami jinezinAm / caityavRkSaM ca nirvANamami vacmi nibudhyatAm // 18 // vinItA marudevI ca nAmiyagrodhapAdapaH / kailAsazcottarASADhAvRSabho vRSabho nRNAm // 182 // ayodhyA vijayA rAjA jitazatrurjino'jitaH / saMmedaH saMmadAyAstu rohiNI viSamacchadaH // 183 // zrAvastI saMmavaH senA jitAriH zAlapAdapaH / jyeSThA nakSatramenAsi saMmedazca punantu vaH // 184 // sarala: saMvaro'yodhyA siddhArthA ca punarvasuH / jino'minandanaH zailaH sa evAstu mude satAm // 185 // navamIke dina, sambhavanAtha mArgazIrSa zuklA pUrNimAke dina, abhinandananAtha mAgha zukla dvAdazIke dina, sumatinAtha zrAvaNa zukla ekAdazIke dina, padmaprabha kArtika kRSNa trayodazIke dina, supArzvanAtha jyeSTha zukla dvAdazIke dina, candraprabha pauSa kRSNa ekAdazIke dina, suvidhinAtha mArgazIrSa zukla pratipadAke dina, zItalanAtha mAgha kRSNa dvAdazIke dina, zreyonAtha phAlguna kRSNa ekAdazIke dina, vAsupUjya phAlguna kRSNa caturdazIke dina, nirmala AtmAke dhAraka vimalanAtha mAgha zukla caturdazIke dina, anantanAtha jyeSTha kRSNa dvAdazIke dina, dharmanAtha mAgha zukla trayodazIke dina, zAntike karanevAle zAntinAtha jyeSTha kRSNa caturdazIke dina, kunthunAtha vaizAkha zukla pratipadAke dina, aranAtha mArgazIrSa zukla caturdazIke dina, mallinAtha mArgazIrSa zukla ekAdazIke dina, suvratanAtha Asoja zukla dvAdazIke dina, naminAtha ASAr3ha kRSNa dazamIke dina aura neminAtha vaizAkha zukla trayodazIke dina utpanna hue the| isI prakAra pArzvanAtha pauSa kRSNa ekAdazIko aura mahAvIra caitra zukla trayodazIko apane janmase alaMkRta karate hue utpanna hoMge // 169-180 // aba caubIsa tIrthakaroMke mAtA-pitA, janmanakSatra, janmabhUmi, caityavRkSa aura nirvANabhUmiko kahate haiM so jJAta karo // 18 // jinakI janmanagarI vinItA-ayodhyA, mAtA marudevI, pitA nAbhi, caityavRkSa vaTa, nirvANabhUmi kailAsa aura janmanakSatra uttarASAr3ha thaa| ve vRSabhanAtha bhagavAn manuSyoMmeM atyanta zreSTha the||182|| jinakI janmanagarI ayodhyA, mAtA vijayA, pitA rAjA jitazatru, nirvANakSetra sammedAcala, janma nakSatra rohiNI aura caityavRkSa saptapaNaM thA, ve ajitanAtha bhagavAn sabake harSake lie hoM // 183 / / zrAvastI nagarI, senA mAtA, jitAri pitA, zAla caityavRkSa, jyeSThA janmanakSatra, sammedAcala nirvANakSetra aura sambhavanAtha jinendra ye saba tumhAre pApoMko pavitra kareM // 184 / / caityavRkSa sarala, pitA saMvara, mAtA siddhArthA, ayodhyA nagarI, punarvasu nakSatra, abhinandana jinendra 1. kArtikazukladvAdazyAm / 2. cottarASADhavRSabhaH ma., kh.|
Page #758
--------------------------------------------------------------------------
________________ 720 harivaMzapurANe meghapramo maghAyodhyA priyaGgazca sumaGgalA / sumatiH 'sumatiM nityaM saMmedazca dizantu vaH // 18 // kauzAmbI dharaNazcitrA susImA jinapuGgavaH / padmapramaH priyaGgazca maGgalaM vaH sa parvataH // 18 // pRthivI supratiSTho'sya kAzI vA nagarI giriH| sa vizAkhA zirISazca supArzvazca jineitaraH // 18 // vandyA candrapuro candrapramo nAgatarugiriH / so'nurAdhA mahAseno lakSmaNA jananI satAm // 189 // kAkandI puSpadantazca rAmA sugrIvabhUpatiH / mUlabhaM zAlivRkSazca sagiribhRtaye'stu vaH // 190 // mahilA prathamASADhA plakSo dRDharatho nRpaH / sunandA zItalaH zailaH sa eva hitacetasaH // 191 // viSNuzrIviSNurAjazca siMhanAdapuraM jinaH / zrAvaNaH zreyAn zaM dadyastindukaH sa ca bhUdharaH // 192 // campA janmani mukto'bhadvAsupUjyo jayAdhipaH / pATalA vasupUjyazca pUjyAH zatabhiSApi ca // 193 // zarmA ca kRtavarmA ca jambUH proSThapadottarA / kAmpilyaM sa giriH zalyaM vimalacoddharantu vaH // 194 // sAketA siMhasenazca revatyazvasthapAdapaH / pAntu sarvayazAH so'diranantazcApi vaH sadA // 195 // dharmazca dadhiparNazca mAnurAjazca suvratA / puSyo ranapura so'dirdha buddhiM dadAtu vaH // 19 // airA ca vizvasenazca bharaNImapuraM truH| nandIzca zAntinAthazca soDagaH zAnti dizantu vaH // 19 // so'go nAgapuraM sUryaH zrImatI kRttikA tathA / tilakazca takaH kunthurmathnantu duritAni vaH // 19 // aura sammedagiri nirvANakSetra ye sajjanoMke Anandake lie hoM // 185 // meghaprabha pitA, maghA nakSatra, ayodhyA nagarI, priyaMgu vRkSa, sumaMgalA mAto, sammedazikhara nirvANakSetra aura sumati jinendra ye saba tumheM sumati-sadbuddhi pradAna kareM / / 186 / / kauzAmbI nagarI, dharaNa pitA, citrA nakSatra, susImA mAtA, padmaprabha jinendra, priyaMgu vRkSa aura sammeda zikhara nirvANakSetra ye saba tumhAre lie maMgalarUpa hoM // 187 // pRthivI mAtA, supratiSTha pitA, kAzI nagarI, sammeda zikhara nirvANakSetra, vizAkhA nakSatra, zirISa vRkSa aura supAzvaM jinendra ye saba tumhAre lie maMgalasvarUpa hoM // 188 / / candrapurI nagarI, candraprabha jinendra, nAgavRkSa, sammedazikhara nirvANakSetra, anurAdhA nakSatra, mahAsena pitA aura lakSmaNA mAtA ye saba sajjanoMke lie vandanA karane yogya haiM / / 189 // kAkandI nagarI, puSpadanta bhagavAn, rAmA mAtA, sugrIva pitA, mUla nakSatra, zAli vRkSa aura sammedazikhara parvata ye saba tumhAre vaibhavake lie hoM // 190 // bhadrilA purI, pUrvASAr3hA nakSatra, plakSa vRkSa, dRDharatha rAjA pitA, sunandA mAtA, zItalanAtha jinendra aura sammedagiri nirvANakSetra ye saba tumhArA hita cAhanevAle hoM // 191 // viSNuzrI mAtA, viSNurAja pitA, siMhanAda pura, zravaNa nakSatra, zreyAMsa jinendra, teMdUkA vRkSa aura sammedazikhara parvata ye saba tumheM sukha pradAna kareM // 192 // janmabhUmi tathA nirvANabhUmi campAnagarI, vAsupUjya jinendra, jayA mAtA, caityavRkSa pATalA, vasupUjya pitA aura zatabhiSA nakSatra ye saba pUjanIya haiM // 193 / / zarmA mAtA, kRtavarmA pitA, jAmuna caityavRkSa, uttarAbhAdrapada nakSatra, kAmpilya nagarI, sammedazikhara nirvANakSetra aura zrI vimalanAtha bhagavAn ye saba tumhAre zalyako dUra kareM // 194 // ayodhyA nagarI, siMhasena pitA, revatI nakSatra, pIpala caityavRkSa, sarvayazA mAtA, sammedazikhara nirvANakSetra aura anantanAtha jinendra ye sadA tumheM sadbuddhi pradAna kareM // 195 // dharmanAtha jinendra, dadhiparNa caitya vRkSa, bhAnurAja pitA, suvratA mAtA, puSya nakSatra, ratnapura nagara aura sammedazikhara siddhikSetra ye saba tumheM dharmabuddhi deveM // 196 / / airA mAtA, vizvasena pitA, bharaNI nakSatra, hastinApura nagara, nandI caityavRkSa, zAntinAtha jinendra aura sammedazikhara nirvANakSetra ye saba tumheM zAnti pradAna kareM // 197 // sammedazikhara nirvANakSetra, hastinApura nagara, sUrya pitA, zrImatI mAtA, kRttikA nakSatra, tilaka vRkSa 1. sumatinityaM ma. / 2. sarmA ca Ga, m.| 3. ibhapuraM-hastinApuram / 4. sa eva vRkSaH /
Page #759
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH 721 'cUto gajapuraM mitrA pArthivazca sudarzanaH / saMmedo rohiNI cAro duritaM dArayantu vaH // 19 // mithilA rakSitA kumbho jinendro mallirazvinI / azokazca taruH so'dirazokAya bhavantu vaH // 20 // padmAvato sumitro'stu kuzAgAnagaraM bhude| campakaH zravaNakSa ca so'drivoM munisuvrataH // 2011 sithilA vijayo vA vakulo namirazvinI / namayantu mahAmAnaM saMmedazca mahIdharaH // 202 // nemiH sUryapuraM citrA mudravijayaH zivA / Urjavanto jayaM te'mI meSazRGgo dizantuH vaH // 20 // vArANasI ca varmA ca vizAkhA ca dhavAhipaH / azvasenanRpaH pAzrvaH sammedazca mude'stu vaH // 204 // zAlaH kuNDapuraM vIraH sidvArthaH priyakAriNo / uttarAphAlgunI pAvA pApAni ghnantu vaH sadA // 205 // caityavRkSasnu kIrasya dvAtriMzada nurucchuitaH / dehAtsedhAcca zeSANAM sa dvAdazaguNo mataH // 206 // sapAzvazo'nurAdhAyAM jyeSTAsu ca zazipramaH / zrayAnapi dhaniSTAsu vAsupUjyo'zvinISu saH // 207 // bharaNISu jige malliaura: svAtiSu siddhimAk / janmanakSatravargeSu zeSANAM parinirvRtiH // 20 // zAntinthvaranAmAnastIrthakRJcakravartinaH / zeSAstIrthakarAH sarve pRthivIpatayo nRpAH // 201 // candrAma eva candrAbhaH suvidhiH zaGkhasatpramaH / priyaGgamaJjarIpuJjavarNaH supArvatIrtha kRt // 210 // meghazyAmavapuH zrImAn pArzvastu dharaNastutaH / padmagarbhanibhAbhazca padmaprabhajinAdhipaH // 21 // aura kunthunAtha bhagavAn ye tumhAre pApoMko naSTa kareM / / 198 / / Amra vRkSa, hastinApura nagara, mitrA mAtA, sudarzana rAjA pitA, sammeda zikhara nirvANakSetra, rohiNI nakSatra aura aranAtha jinendra ye saba tamhAre pApako khaNDita kareM // 199|| mithilA nagarI, rakSitA mAtA, kumbha pitA, mallinAtha jinendra, azvinI nakSatra, azoka vRkSa aura sammeda zikhara nirvANa kSetra ye saba tumhAre azokazoka dUra karaneke lie hoM // 200|| padmAvatI mAtA, sumitra pitA, kuzAgra nagara, campaka vRkSa, zravaNa nakSatra aura sammeda zikhara parvata ye saba tumhAre harSake lie hoM // 201 / / mithilA nagarI, vijaya pitA, vaprA mAtA, vakula vRkSa, naminAtha jinendra, azvinI nakSatra aura sammeda zikhara parvata mahAmAnI manuSya ko Apake samakSa namrIbhUta kareM // 202 / / neminAtha bhagavAn, sUryapura nagara, citrA nakSatra, samadravijaya pitA, zivA mAtA, Urjayanta parvata aura meSazRMga ( mer3hAsiMgI) vRkSa ye saba tumhAre lie jaya pradAna kareM // 203 / / vArANasI nagarI, varmA mAtA, vizAkhA nakSatra, dhava caityavRkSa, asena rAjA pitA, pArzvanAtha jinendra aura sammeda zikhara nirvANakSetra ye saba tumhAre Anandake lie hoM / / 204|| zAla vRkSa, kuNDapura nagara, vIra jinendra, siddhArtha pitA, priyakAriNI mAtA, uttarAphAlgunI nakSatra, aura pAvApurI nirvANakSetra ye saba sadA tumhAre pApoMko nae kareM // 205 / / ___bhagavAn mahA rIrakA caityavRkSa battIsa dhanuSa UMcA hogA aura zeSa tIrthaMkaroMke caityavRkSoMkI UMcAI unake zarIra kI U~cAIse bArahagunI mAnI gayI hai / / 206 / / supArzvanAtha bhagavAn anurAdhA nakSatra meM, candraprabha jyeSThA nakSatra meM, zreyonAtha dhaniSThA nakSatrameM, vAsupUjya azvinI nakSatrameM, malli kSatra meM, mahAvIra svAti nakSatra meM nirvANako prApta hae haiM aura zeSa tIrthaMkaroMkA nirvANa apane-apane janma nakSatroM meM hI huA hai / / 207-208|| zAntinAtha, kunthunAtha aura aranAtha ye tIna tIrtha kara tathA cakravartI hue tathA zeSa saba tIrthaMkara sAmAnya rAjA hue / / 209|| candraprabha bhagavAn candramAke samAna AbhAvAle, suvidhinAtha zaMkhake samAna kAntike dhAraka, supAzvanAtha priyaMgavRkSako maMjarI ke samUhake samAna haritavarNa, dharaNendra ke dvArA stuta zrImAn pArzvajinendra meghake samAna zyAmala zarIra, padmaprabha jinarAja padmagarbhake samAna lAlavarNa, vAsupUjya jinendra rakta palAza 1. bhUto ka., ng.| 2. pratiSThAsu ma. / 91
Page #760
--------------------------------------------------------------------------
________________ 722 harivaMzapurANe raktakiMzukapuSpAbho vAsupUjyo jinezvaraH / nIlAJjanAcalacchAyo munIndro munisuvrataH // 212 // nIlakaNThasphuratkaNTharucirnemiH samIkSitaH / sutaptakanakacchAyAH zeSAstu jinapuGgavAH // 213 // 'niSkrAntirvAsupUjyasya malle mijinAntyayoH / paJcAnAM tu kumArANAM rAjJAM zeSajinezinAm // 214 // vRSamasya vinItAyAM pariniSkramaNaM tathA / nemestu dvAravatyAM tu zeSANAM janmabhUmiSu // 215 / / niSkrAntiH sumatebhaktvA malle sASTamamaktakA / tathA pArzvajinasyApi jayAjasya caturthakA // 216 // SaSThabhaktabhRtAM dIkSA zeSANAM tIrthadarzinAm / zreyaH sumatimallIzAM pUrvAhna nemipArzvayoH // 217 // anyeSAmaparAhne tAM vIro jJAtRvane'zrayat / krIDodyAne jayAsUnuH sa siddhArthavane vRSaH / / 218 // dharmastu vaprakAsthAne viMzo nIlaguhAzraye / pAzryo manoramodyAne tapobhAgAzramAzraye // 219 // sahasrAmravanAdyeSu purodhAneSu mamiSu / zeSatIrthakRtAM vedhaM pariniSkramaNaM budhaiH // 220 // sudarzanA tu zivikA supramA tadanantarA / siddhArthAcArthasiddhA ca tatrAmayazrI prabhA // 221 // sA nivRttikarI SaSTI saptamI sumanoramA / parA manoharA sUryaprabhAzukraprabhA parA // 222 // tataH pareNa vijJeyA zivikA vimlprmaa| puSpAmA devadattAkhyA parA sAgarapatrikA // 223 // nAgadattAmidhA cAnyA cA: siddhArthasiddhikA / vijayA vaijayantI ca jayantAkhyAparAjitA // 224 // nAmnottarakuruzcAnyA divyA devakuruzrutiH / vimalAmA ca candrAbhA jinAnAM zivikAH kramAt // 225 // puSpake samAna lAlavaNaM, muniyoMke svAmI munisuvratanAtha nIlagiri athavA aMjanagirike samAna nIlavarNa, neminAtha nIlakaNTha mayUrake sundara kaNThake samAna nIlavarNa aura zeSa jinendra tapAye hue suvarNake samAna kAntivAle kahe gaye haiM / / 210-213|| vAsupUjya, mallinAtha, neminAtha, pArzvanAtha aura vardhamAna ina pAMca tIrthaMkaroMne kumArakAlameM hI dIkSA dhAraNa ko thI aura zeSa tIrthaMkaroMne rAjA honeke bAda dIkSA dhAraNa kI thI // 214 // bhagavAn vRSabhadevakA dIkSAkalyANaka vinItAmeM, neminAthakA dvAravatImeM aura zeSa tIrthaMkaroMkA apanI-apanI janmabhUmimeM huA thA / / 215|| sumatinAtha aura mallinAthane bhojana karaneke bAda dIkSA dhAraNa kI thI tathA dIkSAke bAda tIna dinakA upavAsa liyA thaa| pArzvanAtha tathA vAsupUjya bhagavAnne dIkSAke bAda eka dinakA upavAsa dhAraNa kiyA thA aura zeSa tIrthaMkaroMne do dinakA upavAsa liyA thaa| zreyonAtha, sumatinAtha, malinAtha, neminAtha aura pArzvanAtha tIrthaMkaroMne dinake pUrvAhnakAlameM aura anya tIrthaMkaroMne aparAhna kAlameM dIkSA dhAraNa kI thii| bhagavAn mahAvIrane jJAtRvanameM, vAsupUjyane krIDodyAnameM, vRSabhadevane siddhArtha vanameM, dharmanAthane vaprakA sthAnameM, muni suvratanAthane nIlaguhAke samIpa, pArzvanAthane tApasoMke tapovanake samIpa manorama nAmaka udyAnameM aura zeSa tIrthaMkaroMne sahasrAmravanako Adi lekara nagarake udyAnoMmeM dIkSA dhAraNa kI thI aisA vidvAnoMko jAnanA cAhie / / 216-220 / / 1 sudarzanA, 2 suprabhA, 3 siddhArtha, 4 arthasiddhA, 5 abhayaMkarI, 6 nivRttikarI, 7 sumanoramA, 8 manoharA, 9 sUryaprabhA, 10 zukraprabhA, 11 vimalaprabhA, 12 puSpAbhA, 13 devadattA, 14 sAgarapatrikA, 15 nAgadattA, 16 siddhArthasiddhikA, 17 vijayA, 18 vaijayantI, 19 jayantA, 20 aparAjitA, 21 uttara 1. dvau kundendutuSArahAradhavalo dvAvindranIlaprabho, dvau bandhUkasamaprabho jinavRSau dvau ca priyngguprbho| zeSAH SoDazajanmamRtyurahitAH saMtaptahemaprabhAste saMjJAnadivAkarAH suranutAH siddhi prayacchantu naH // 6 // caitybhktiH| 2. NemImallI vIro kumArakAlammi vAsupujjo ya / pAso vi ya gahidatavA sesajiNA rajjacarimammi // 671 // . trai., a. 4 / 3. jayAsUnoH vAsupUjyasya / 4. tIrthadarzinAH ma. / * bhagavAn RSabhadevakI dIkSA leneke bAda chaha mAhakI anazanakI kathA sarvatra prasiddha hai|
Page #761
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH 723 dIkSA kRSNanavamyAM tu caitrasya vRSabhezinaH / munisuvratadIkSAsyAM vaizAkhasya babhUva sA // 226 // vaizAkhasyeva zuddhasya pratipadyabhinandyate / kunthoniSkramaNaM loke navamyAM sumateH punaH // 227 // dvAdazyAM jyeSTha kRSNasya trayodazyAM ca saMkramam / anantasya ca zAntezca pariniSkramaNaM smRtam // 228 // dvAdazyAM jyeSThakRSNasya supArzvasya jinezinaH / namerASADhakRSNasya dazamyAM kathitaM hi tat // 229 // nemeH sitacatuthyoM tu zrAvaNasyopavarNitam / padmAbhasya trayodazyA kRSNAyAM kArtikasya tu // 230 // kRSNasya mArgazIrSasya dazamyAM sumatestu tat / zuklapratipadi pronaM puSpadanta jinAzanaH // 231 // tasyaivAro dazamyAM tu paurNamAsyAM ca saMbhavaH / ekAdazyAM tu mallIzaH pariniSkramaNaM zritAH // 232 // pauSasya kRSNapakSasya okAdazyAM sukAlajam / jJeyaM niSkramaNaM candraprabhapArzvajinendrayoH // 233 // mAghasya kRSNapakSasya dvAdazyAM zItalasya ca / vimalasya sitAyAM hi caturthI parikIrtitam // 234 // ajitasya navamcAM tu dvAdazyAmaminandanaH / dharmasya tu trayodazyAM pariniSkramaNaM matam // 235 // phAlgunAsitapakSasya trayodazyAM jinezinaH / zreyaso vAsupUjya sya caturdazyAM tadIritam // 236 // varSeNa pAraNAdyasya jinendrasya prakIrtitA / tRtIyadivase'nyeSAM pAraNAH prathamA matAH // 237 // Adyenecaraso divyaH pAraNAyAM pavitritaH / anyairgokSIraniSpannaparamAnnamalAlasaiH // 238 // zrIhAstinapuraM ramyamayodhyAnagarI zubhA / zrAvastI ca vinItA ca puraM vijayapUrvakam // 239 // kuru, 22 devakuru, 23 vimalA aura 24 candrAbhA ye kramase RSabhAdi tIrthaMkaroMkI zivikApAlakiyoMke nAma haiM // 221-225 / / caitra kRSNa navamIko bhagavAn vRSabhadevakI, vaizAkha kRSNa navamIko munisuvratanAthakI, vaizAkha sudI pratipadAke dina kunthunAthakI, vaizAkha sudI navamIke dina sumatinAthakI, jyeSThakRSNa dvAdazIke dina anantanAtha jinendrakI, jyeSTha kRSNa trayodazIke dina zAntinAthako, jyeSTha kRSNa dvAdazIke dina supAzvaM jinendrakI, ASAr3ha kRSNa dazamIke dina naminAthakI, sAvana sudI caturthIko neminAthakI, kArtika kRSNa trayodazIko padmaprabhakI, mArgazIrSa kRSNa dazamIko sumatinAthakI, mArgazIrSa sudI pratipadAke dina puSpadanta jinendrakI, mArgazIrSa sudI dazamIko aranAthakI, mArgazIrSa sudI pUrNimAko sambhavanAthakI, mArgazIrSa sudI ekAdazIko mallinAthakI, pauSakRSNa ekAdazIko candaprabha aura pAzvanAthako, mAgha kRSNa dvAdazIko zItalanAthakI, mAgha zukla caturthIko vimalanAthakI, mAgha zukla navamIko ajitanAthakI, mAgha zukla dvAdazIko abhinandananAthako, mAgha zukla trayodazIko dharmanAthakI, phAlguna kRSNa trayodazIke dina zreyAMsanAthakI aura phAlgana kRSNa caturdazIke dina vAsupUjya bhagavAna kI dIkSA huI thI // 226-236 // zrI Adi jinendrakI prathama pAraNA eka varSameM [ mallinAtha aura pArzvanAthakI cauthe dina ] tathA zeSa tIrthaMkaroMkI tIsare dina huI thii| bhAvArtha-Adi jinendrane chaha mAhakA yoga liyA thA aura chaha mAha vidhi na milanese bhramaNa karate rahe isalie eka varSa bAda unheM AhAra milaa| mallinAtha aura pAzvanAthane dIkSAke samaya tIna dinake upavAsakA niyama liyA thA isalie unheM cauthe dina AhAra milA aura zeSa tIrthaMkaroMne do dinakA upavAsa kiyA thA / / 237 / / zrI AdinAtha bhagavAnne pAraNAke dina uttama ikSurasako pavitra kiyA thA aura zeSa tIrthaMkaroMne lAlasAse rahita ho go-dugdhake dvArA nirmita khIrake dvArA AhAra kiyA thA / / 238 // 1 zrIsundara hastinApura, 2 zubha ayodhyA, 3 zrAvastI, 4 vinItA, 5 vijayapura, 6 maMgalapura, 7 pATalI 1. pAraNA prathamA matA m.| 2. ekkavariseNa usaho uccha rasaM kUNai pAraNaM avare / gokkhIre NippaNaM aNNaM bidiyammi divasammi // 4 a., 671 gAthA., trailokyaprajJapti /
Page #762
--------------------------------------------------------------------------
________________ 724 harivaMzapurANe puraM maGgalakaM nAmnA pATalIkhaNDasaMjJakam / padmakhaNDapuraM kAntaM tathA zvetapuraM param // 240 // ariSTapuramiSTaM tu siddhArthapuramapyataH / mahApuramato nAmnA sphuTaM dhAnyavaTaM puram // 24 // vardhamAnapuraM khyAtaM puraM saumanasAhvayam / mandaraM hAstinapuraM tathA cakra puraM mAm // 242 // mithilA rAjagRhakaM puraM vIrapuraM tathA / purI dvAravatI kAmyakRtaM kuNDapuraM puram // 243 // caturviMzatisaMkhyAnAM saMkhyAtAni yathAkramam / jinAnAM vRSabhAdonAM pAraNAnagarANi tu // 244 // sa zreyAn brahmadattazca surendra iva saMpadA / rAjA surendra datto'nya indradattazca pannakaH // 245 // somadatto mahAdattaH somadevazca puSpakaH / punarvasaH manandazca jayazcApi vizAkhakaH // 246 // dharmasiMhaH pamitrazca dharmamitro'parAjitaH / nandiSeNazca vRSabhadatto dattazca sanmayaH // 24 // varadattazca nRpatirdhanyazca vakulastathA / pAraNAsa jinendrebhyo dAyakAzca tvamI sTatAH // 24 // sarveSAmAdibhikSAsu dAtAro'pi jinezinAm / sarvAsu vardhamAnasya vasadhArAniyogataH // 249 // ardhatrayodazotkarSAdvasudhArAsu koTayaH / tAvantyeva sahasrANi dazaghnAni jaghanyataH // 250 // Adyau dvau dAyako zyAmau jJeyAvatyau ca varNataH / zeSAstu dAyakAH sarve saMtaptakanakaprabhAH // 25 // tapasthitAzca te kecitsiddhAstenaiva janmanA / jinAnte siddhiranyeSAM tRtIye janmani smRtAH // 252 // vRSabhamallIzapAzrvAnAmaSTamena caturthataH / jayAjasya yayuH zeSAzchadmasthA hAniSaSTataH // 23 // jJAnAptiH pUrvatAlentyA dRSasya sakaTAmukhe / Urjayante girI nemeH pArzvasyApyAzrAntike // 254 // vIrasya kevalotpAda jukUlAsarittaTe / anyeSAM tu jinendrANAM syodyAneSu yathAyatham // 25 // khaNDa, 8 padmakhaNDapura, 9 zvetapura, 10 ariSTapura, 11 siddhArthapura, 12 mahApura, 13 dhAnyavaTapura, 14 vardhamAnapura, 15 somanasapura, 16 mandarapura, 17 hastinApUra, 18 cakrapura, 19 mithilA, 20 rAjagRha, 21 vIrapura, 22 dvAravatI, 23 kAmyakRti aura 24 kuNDapura ye yathAkramase vRSabha Adi caubIsa tIrthaMkaroMke prathama pAraNAke dina prasiddha haiM / / 239-244 // 1 rAjA zreyAMsa, 2 brahmadatta, 3 sampattike dvArA surendrakI samAnatA karanevAlA rAjA surendradatta, 4 indradatta, 5 padmaka, 6 somadatta, 7 mahAdatta, 8 somadeva, 9 puSpaka, 10 punarvasu, 11 sunanda, 12 jaya, 13 vizAkha, 14 dharmasiMha, 15 sumitra, 16 dharmamitra, 17 aparAjita, 18 nandiSeNa, 12 vRSabhadatta, 20 uttama nItikA dhAraka datta. 21 varadatta, 22 napati, 23 dhanya aura 24 bakUla ye vRSabhAdi tAthakarA prathama pAraNAoMke samaya dAna denevAle smaraNa kiye gaye haiM / / 245-248|| samasta tIrthaMkaroMkI Adi pAraNAoM aura vardhamAna svAmIkI sabhI pAraNAoMmeM niyamase rattavRSTi huA karatI thii| vaha ratnavRSTi utkRSTatAse sAr3he bAraha karoDa aura jaghanya rUpase sADhe bAraha lAsa pramANa hotI thI ||249-250 / / ina dAtAoMmeM Adike do dAtA aura antake do dAtA zyAmavarNake the aura zeSa sabhI dAtA tapAye hae sUvarNake samAna varNavAle the / / 251 / / inama zvaraNa kara usI janmase mokSa cale gaye aura kitane hI jinendra bhagavAnke mokSa jAneke bAda tIsare bhavameM mokSa gaye // 252 // vRSabhanAtha, mallinAtha, aura pArzvanAthako telAke bAda, vAsupUjyako eka upavAsake bAda aura zeSa tIrthakaroMko velAke bAda kevalajJAnako prApti huI thI / / 253 / / vRSabhanAtha bhagavAnko pUrvatAla nagarake zakaTAmukha vanameM, neminAthako girinAra parvatapara, pAzrvanAtha bhagavAnko Azramake samIpa, mahAvIra bhagavAnko RjukUlA nadIke taTapara aura zeSa tIrthaMkaroMko 1. kAmyA kRtaM ma. / 2. savvaNapAraNadiNe NibaDai vrrynnvrismNvrdo| paNaghaNahadadahalakkhaM jeTuM avaraM sahassabhAgaM ca / / 602 // a. 4 trailokyaprajJapti /
Page #763
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH vRSabhasya zreyaso malleH pUrvAhNe nemipArzvayoH / kevalotpattiranyeSAmaparAhNe jinezinAm // 256 // phAlgune kRSNapakSasya svekAdazyAM vRSo bhRtaH / dvAdazyAM kevalaM malliH SaSTyAM tu munisuvrataH // 257 // saptamyAmeva saMprAptaH pakSe tatraiva kevalam / supArzvajinacandra candrapramajinastadA // 258 // caturthyAM caitra kRSNasya pArzvadevasya kevalam / amAvAsyAmanantasya jinendrasya tadiSyate // 259 // pakSe site tRtIyasyAM namaH kundhozva kevalam / dazamyAM sumaterjAtaM padmaprabhajinasya ca // 260 // jJeyaM vaizAkhazukasya dazamya vIrakevalam / site'zvayuji pakSe'bhUnnemastatpratipaddine // 261 // kArtikAsita paJcamyAM zastravasya sitAtmani / suvidhestu tRtIyasyAM taddvAdazyAmarasya tu // 262 // puNyakRSNa caturdazyAM zItalaH kevalaM zritaH / dazamyAM vimalaH zukle zAntirekAdaze dine // 263 // ajito'tra caturdazyAM kevalaM pratyapadyata / abhinandanadharmAkhyau paurNamAsyAmavApa tu // 264 // jJAnotpattyA tvamAvAsyA mAghasya zreyasA kRtA / zreyasI vAsupUjyena dvitIyA zuklapakSajA // 265 // mAghakRSNacaturdazyAM vRSasya parinirvRtiH / phAlgunasyAsite pakSe caturthyAM padmabhAsinaH // 266 // SaSTyAM supArzvanAthasya dvAdazyAM maunisutI / sitaphAlguna paJcamyAM mallizrIvAsupUjyayoH // 267 // amAvasyA tu caitrasya nirvRtAbhyAM pavitritA / anantArajinendrAbhyAM zuklapakSasya tu kramAt // 268 // paJcamyAmajitaH SaSTyAM saMbhavaH parinirvRtaH / dazamyAM sumatirnAthaH suranAthagaNastutaH // 269 // vaizAkhasyApunAtsiddhyA namiH kRSNacaturdazIm / sitAM pratipadaM kundhuH saptamImaminandanaH // 270 // apane-apane nagarake udyAnameM hI kevalajJAna utpanna huA thA || 254 - 255 // vRSabhanAtha, zreyAMsanAtha, mallinAtha, neminAtha aura pArzvanAtha bhagavAnko pUrvAhna kAlameM tathA zeSa tIrthaMkaroMko aparAhna kAlameM kevalajJAnakI utpatti huI thI || 256 // 725 phAlguna kRSNa ekAdazI ke dina vRSabhanAtha, phAlguna kRSNa dvAdazIke dina mallinAtha, phAlguna kRSNa SaSThI ke dina munisuvratanAtha, phAlguna kRSNa saptamIke dina supArzvanAtha aura candraprabha, caitra kRSNa caturthIke dina pArzvanAtha, caitra kRSNa amAvAsyAke dina ananta jinendra, caitra zukla tRtIyAke dina naminAtha aura kunthunAtha, caitrazukla dazamI ke dina sumatinAtha aura padmaprabha bhagavAn, vaizAkha zukla dazamI ke dina mahAvIra, Azvina zukla pratipadAko neminAtha, kArtika kRSNa paMcamIko sambhavanAtha, kArtika zukla tRtIyAko suvidhinAtha, kArtika zukla dvAdazIko aranAtha, poSa kRSNa caturdazIko zItalanAtha, pauSa kRSNa dazamIko vimalanAtha, pauSa zukla ekAdazIko zAntipauSa zukla caturdazIko ajitanAtha, pauSa zukla pUrNimAko abhinandana aura dharmanAtha, mAghakRSNa amAvasako zreyAMsanAtha aura mAgha zukla dvitIyAko vAsupUjya bhagavAn kevalajJAnako prApta hue the / / 257-265 / / nAtha, mAgha kRSNa caturdazI ke dina vRSabhanAthakA, phAlguna kRSNa caturthIke dina padmaprabhakA, phAlguna kRSNa SaSThI ke dina supArzvanAthakA, phAlguna kRSNa dvAdazI ke dina munisuvratanAthakA, phAlguna zukla paMcamI ke dina mallinAtha aura zrI vAsupUjyakA nirvANa huA hai / caitrakI amAvAsyA nirvANako prApta hue anantanAtha aura aranAtha jinendra ke dvArA pavitra kI gayI hai / caitra zukla paMcamI ke dina ajitanAtha, caitra zukla SaSThIke dina sambhavanAtha aura caitra zukla dazamIke dina indroMke samUhase stuta sumatinAtha nirvANako prApta hue haiM || 266 - 269 || vaizAkha kRSNa caturdazIko naminAtha bhagavAn, vaizAkha zukla pratipadAko kunthunAthane aura vaizAkha zukla saptamIko abhinandananAthane apane nirvANase 1. vimalaM ma / 2. monisuvrataH ma, kha., Ga, munisuvratasyeyaM maunisuvratI parinirvRtirityanena saMbandhaH / 3. nirmitAmyAM ma, kha. !
Page #764
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe zAnteH siddhitithiH siddhA jyeSThakRSNacaturdazI / tasya zuklacaturthI tu dharmasya pratipAditA // 271 // ASADha kRSNapakSasya vimalasyASTamI matA / nemeH zukkASTamI mAnyA nirvANatithiriSyate // 272 // zrAvaNa zukkasaptamyAM pArzvasya parinirvRtiH / zreyasaH paurNamAsyAM tu dhaniSThAsu pratiSThitA || 273 || candrAmaH zukkasaptamyAM siddho bhAdrapadasya tu / aSTamyAM puSpadanto'sya zItalo'zvayujasya tu // 274 // nirvRtaH sitapaJcamyAM kRSNAyAM parinirvRtiH / zrIvIrasya caturdazyAM kArtikasya vinizcitA || 275 || vRSo'jito'pi ca zreyAn zItalazcAbhinandanaH / sumatizca supArzvazca pUrvAhNe candramastathA / / 276 / / saMbhavaH padmamAsazca puSpadanto bhavAntakaH / aparAhNe jinAH siddhA vAsupUjya jinastathA || 277 / / vimalAnantazAntInAM kunthormalIzaviMzayoH / pradoSasamaye jJeyA nirvRtirnemipArzvayoH ||28|| dharmasyArajinendrasya namivorajinendrayoH / pratyUSe siddhiruddiSTA naSTASTavidhakarmaNAm // 279 // . 'vRSasya vAsupUjyasya nemeH paryaGkabandhataH / kAyotsargasthitAnAM tu siddhiH zeSajinezinAm ||280|| caturdazadinAnyAdyaH saMhRtya vihRtiM jinaH / vIrohadvitayaM zeSA mAsaM saMhRtya muktigAH || 281|| vIrasyaikasya nirvANaM' SaDviMzatisahitasya tu / pArzvasya saha nemeH SaTtriMzatA paJcabhiH zataiH / / 282 / / 726 pavitra kiyA hai || 270 // jyeSTha kRSNa caturdazI zAntinAtha bhagavAnkI, jyeSTha zukla caturthI dharmatreat, ASAr3ha kRSNa aSTamI vimalanAthakI aura ASAr3ha zukla aSTamI neminAtha bhagavAnkI nirvANatithi mAnI jAtI hai || 271 - 272 || zrAvaNa zukla saptamIko pArzvanAthakA aura zrAvaNa zukla pUrNimAko dhaniSThA nakSatra meM zreyAMsanAthakA nirvANa huA hai || 273 / / bhAdrapada zukla saptamIko candraprabha, bhAdrapada zukla aSTamIko puSpadanta aura Azvina zukla paMcamIko zItalanAtha nirvANako prApta hue haiM evaM kArtika kRSNa caturdazIko zrI bhagavAn mahAvIrakA nirvANa nizcita hai // / 274 275 / / vRSabhanAtha, ajitanAtha, zreyAMsanAtha, zItalanAtha, abhinandananAtha, sumatinAtha, supArzvanAtha aura candraprabha pUrvAhnakAla meM, sambhavanAtha, padmaprabha, saMsAra - bhramaNakA anta karanevAle puSpadanta aura vAsupUjya ye aparAhnakAlameM siddha hue haiM || 276 - 277|| vimalanAtha, anantanAtha, zAntinAtha, kunthunAtha, mallinAtha, munisuvratanAtha, neminAtha aura pArzvanAthako sAyaMkAla meM mukti jAnanA cAhie || 278 || aura aSTa prakArake karmoMko naSTa karanevAle dharmanAtha, aranAtha, naminAtha aura mahAvora jinendrakI prAtaH kAlameM siddhi kahI gayI hai || 279 || bhagavAn vRSabhanAtha, vAyupujya aura neminAtha paryaMka Asana se tathA zeSa tIrthaMkara kAyotsargaM Asana se sthita ho mokSa gaye haiM || 208|| Adi jinendra bhagavAn vRSabhadeva, muktike pUrva caudaha dina taka vihArako saMkocakara mokSa ho gaye haiM / bhagavAn mahAvIra do dina aura zeSa tIrthaMkara eka mAsa pUrva vihAra banda kara mokSagAmI hue haiM ||282 // mahAvIra bhagavAnkA ekAkI akelekA, pArzvanAthakA chabbIsa muniyoMke sAtha, neminAthakA pA~ca sau chattIsa muniyoMke sAtha nirvANa huA hai ||282|| 1. usaho ya vAsupujjo NemI pallaMkabaddhayA siddhA / kAussaggeNa jiNA sesA mutti samAvaNNA. pra. caturtha adhikAra // 1210 // 2 usaho coddamadivase dudiNaM vIresarasma se sANaM / mAseNa ya viNivatte jogAdo muttisampaNNo // 1209 traM pra ca adhikAra / 3. nirvANa: ma., kha., Ga / 'muktiH kevalyanirvANaM zreyo niHzreyasAmRtam' ityamaraH /
Page #765
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH maliH paJcazataiH siddhaH zAntirnavazataiH saha / saikairaSTazatairdharmo dvAdazaH saikaSaTzataiH // 283 // sahastrairvimalaH SaDbhiranantastaistu saptabhiH / saptamaH paJcazatyAmA padmAbho'STazataistribhiH // 284 // vRSo dazasahakhaistu munibhirmuktimAzritaH / pratyekaM tu jinAH zeSAH sahasreNa samanvitAH // 285 // maratazcakravartyAdyaH sagaro maghavastataH / sanatkumAranAmAnyaH zAntiH kundhurarastathA // 286 // subhUmazca mahApadmo hariSeNo jayo'paraH / brahmadattazca SaTkhaNDanAthA dvAdazacakriNaH // 287 // tripRSTazca dviSTazca svayaMbhUH puruSottamaH / puruSopapadau siMhapuNDarIkau pracaNDakau // 288 // datto nArAyaNo kRSNo vAsudevA navoditAH / trikhaNDa maratAdhIzAH parAkhaNDitapauruSAH // 289 // vijayo'calaH sudharmAkhyaH supramazca sudarzanaH / nAndI ca nandimitrazca rAmaH padmo balA nava // 290 // azvagrIvo bhuvi khyAtastArako merukastathA / nizumbhaH zumbhadambhojavadano madhukaiTabhaH // 291 // baliH praharaNAbhikhyo rAvaNaH khecarAnvayaH' | bhUcarastu jarAsandho navaite pratizatravaH // 292 // UrdhvagA baladevAste niniMdAnA bhavAntare / adhogAH sanidAnAstu kezavAH pratizatravaH // 293 // vRSabhe bharatazcakrI sagaro'pyajite jine / maghavAMsturyazcakI ca dharmazAntyantare matau // 294 // nijaM jinAntaraM jJeyaM zAntikunthvaracakriNAm / cakravartI subhUmo'bhUdaramalli jinAntare // 295 // munisuvratasallyantarmahApadmaH prakIrtitaH / munisuvratanamyantarhariSeNastu cakrabhRt // 296 // naminemyantare cakrI jayaseno'bhavattataH / brahmadatto'pi nirdiSTo nemipAzrvajinAntare // 297 // mallinAtha pA~ca sI, zAntinAtha no so, dharmanAtha ATha sau eka, vAsupUjya chaha sau eka, vimalanAtha chaha hajAra, anantanAtha sAta hajAra, supAzvanAtha pA~ca sau, padmaprabha tIna hajAra ATha sau, vRSabhanAtha daza hajAra aura zeSa tIrthaMkara eka-eka hajAra muniyoMke sAtha mokSako prApta hue haiM / / 283 - 285 // 727 bharata, sagara, maghavA, sanatkumAra, zAntinAtha, kunthunAtha, aranAtha, subhUma, mahApadma, haripeNa, jaya aura brahmadatta ye bAraha cakravartI chaha khaNDoMke svAmI hue ||286 - 287 // tripRSTha, dvipRSTha, svayambhU, puruSottama, puruSasiMha, puruSa puNDarIka, (puNDarIka) datta, nArAyaNa (lakSmaNa) aura kRSNa ye no vAsudeva kahe gaye haiM / ye tIna khaNDa bharatake svAmI hote haiM tathA inakA parAkrama dUsaroMke dvArA khaNDita nahIM hotA // 288- 2859 // vijaya, acala, sudhamaM, suprabha, sudarzana, nAndI, nandimitra, rAma aura padma ye nau balabhadra haiM ||290 || azvagrIva, pRthivImeM prasiddha tAraka, meruka, nizumbha, suzobhita kamalake samAna mukhavAlA madhukaiTabha, bali, praharaNa, vidyAdhara vaMzaja rAvaNa aura bhUmigocarI jarAsandha ye nau pratinArAyaNa haiM ||291 - 292 / / balabhadra UrdhvagAmI - svargaM athavA mokSagAmI hote haiM tathA bhavAntarameM koI nidAna nahIM bA~dhate aura nArAyaNa adhogAmI hote haiM evaM bhavAntara meM nidAna bA~dhate haiM ||293 // cakravartI bharata vRSabhanAtha ke samayameM huA, sagara cakravartI ajitanAthake kAlameM huA, maghavA aura sanatkumAra dharmanAtha tathA zAntinAthake antarAlameM hue / zAnti, kunthu aura aranAtha cakravartI kAla apanA-apanA antarAla kAla hai / subhUma cakravartI aranAtha aura mallinAthake antarAla meM huA / mahApadma mallinAtha aura munisuvratanAthake antarAlameM huA / hariSeNa, munisuvrata 1. khecarAnvayAH ma. / 2. aNidANagadA sabve baladevA kesavA NidAgagadA / uDadaMgAmI savve baladeva kesavA adhogAmI // / 1436 . pra. 4 adhikAra
Page #766
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe aSTAnAM siddhiruddiSTA brahmadattasubhUmayoH / saptamI maghavAMsturyo tRtIyaM kalpamAzritau // 298 // zreyaH prabhRtidharmAntAn paJcApazyan balorjitAn / triSpRSThAdyA nRsiMhAntAH paJcasaMkhyAstu kezavAH // 299 // puNDarIkoDaramallyantarvAsudevaH prakIrtitaH / munisucatamallyantardattanAmA tu kezavaH // 300 // munisuvratanayostu madhye nArAyaNaH smRtaH / pratyakSaM vandako nemeH kRSNaH padmasamanvitaH // 301 // " ekasya saptamI pRthvI paJcAnAM SadhyudIritA / paJcamyekasya cAnyasya paryantasya tRtIyabhUH // 302 // 3 4 " aSTAnAM muktirudiSTA balAnAM tu tapobalAt / antasya brahmakalpastu tIrthe kRSNasya setsyataH // 303 // 'dhanuHzatAni paJcAthe hAniH paJcAzato'STasu / dazAnAM paJcasu proktA paJcAnAmaSTasu kSayaH // 304 // utsedhaH pArzvanAthasya navAranimitastataH / vIrasyAratnayaH sapta jinossedhaH kramAdayam // 305 // 728 aura naminAtha ke antarAla meM huA / jayasena cakravartI naminAtha pArzvanAtha ke antara meM huA aura brahmadatta cakravartI, neminAtha tathA pArzvanAtha jinendra ke antarAlameM huA hai / / 294 - 296 / / ina bAraha cakravartiyoM meM AThako mukti prApta huI hai, brahmadatta aura subhUma sAtavIM pRthivI gaye haiM tathA maghavA aura sanatkumAra tIsare svargako prApta hue haiM ||297|| tripRSThase lekara puruSasiMha takake pA~ca nArAyaNoMne zreyAMsanAthase lekara dharmanAtha takake pA~ca tIrthaMkaroM ke antarAla kAlako balabhadroMke sAtha dekhA hai arthAt tripRSThAdi pA~ca nArAyaNa aura vijaya Adi pAMca balabhadra zreyAMsanAthase lekara dharmanAtha takake antarAla meM hue haiN| puNDarIka, aranAtha aura mallinAthake antarAla meM, datta, mallinAtha aura munisuvratanAthake antarAla meM, nArAyaNa (lakSmaNa), muni suvratanAtha aura naminAthake antarAlame huA hai aura kRSNa padmake sAtha neminAthako vandanA karanevAlA pratyakSa vidyamAna hai hI ||298-301 / / ina nArAyaNoMmeM prathama nArAyaNa tripRSTha sAtavIM pRthivI gayA / dUsarese lekara chaThe taka pA~ca nArAyaNa chaTho pRthivI gaye / sAtavA~ pA~cavIM pRthivI gayA aura AThavA~ tIsarI pRthivI gayA aura nauvAM bhI tIsarI pRthivI jAyegA ||302 || prArambhake ATha balabhadroMne tapake mAhAtmyase mukti prApta kI hai aura antima balabhadra pA~caveM brahma svargaM jaayegaa| yaha vahA~se Akara jaba kRSNa tIrthaMkara hogA taba usake tIrtha meM siddha hogA - mokSa prApta karegA || 303 || vRSabha jinendrake zarIrakI U~cAI pA~ca sau dhanuSa thI, phira ATha tIrthaMkaroMkI U~cAI pacAsapacAsa dhanuSa kama hotI gyii| usake bAda tIrthaMkaroMkI dasa-dasa dhanuSa kama huI / tadanantara ATha tIrthaMkaroMkI pAMca-pAMca dhanuSa kama huI || 304 || pArzvanAthakI no hAtha aura mahAvIrakI sAta hAtha U~cAI hogii| isa prakAra kramase tIrthaMkaroMkI U~cAI jAnanA cAhie ||305 / / 2. saptamI ma. / 2. paDhamaharI sattammie paMcacchaTTAmmi paMcamI ekko / ekko turiye carimo tadie Nirae taheva paDisattu / / 1438 / / trI. pra., a. 4, tralokyaprajJaptau trilokasAre ca lakSmaNasya caturthapRthivIgamanaM prakhyAtam / harivaMze padmacarite ca tRtIyapRthivIgamanaM prakhyAtam / 3. Nisseyasa maTTha gayA hariNo carimo bamha katyagado / tatto kAleNa mado sijjhadi, kehassa titthammi / 1437 // . pra ca a paMcasayadhaNupamANo usaha jigidassa hodi uccheho / tattopaNNAsUNA piyameNa ya puSpadaMtaperate / / 585 / / etto jAva anaMtaM dasa dasa kodaMDamettaparihINa / tatto Nemi jiNaMtaM paNapaNacAvehiM parihINo ||586 // Nava hatthA pAsajiNe saga hatthA vaDDhamANa NAmammi / etto titthayarANaM sarIravaNNaM parUvemo // / 587 / / trai. pra. a. 4 /
Page #767
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH paJca cApazatAnyAdye cakriNyutsedha iSyate / catuHzatAni sAdhani dhanUMSi sagarasya tu // 306 // dvAcatvAriMzadiSTAni sArdhAni tu dhanUMSyataH / sArdhenaikena yuktAni catvAriMzaddhanaMSi tu // 307 // catvAriMzadatheoktAni paJcamasya tu cakriNaH / paJcatriMzattatastriMzadaSTAviMzatiraSTame // 308 // dvAviMzatirmahApadme viMzatizca caturdaza / tataH sapta dhanUMSi syAdutsedhazcakravartinAm // 309 // azItiH saptatiH SaSTiH paJcAzatpaJcabhiH saha / catvAriMzadaSi syuH SaDviMzatistataH paraH // 310 // dvAviMzatistathoktAni SoDazApi dazaiva tu / utsedho vAsudevAnAM baladevapratidviSAm // 311 // AyuzcaturazItizca pUrvalakSA jinezinAm / dvAsaptatizca SaSTizca paJcAzaJca yathAkramam ||3.12 // catvAriMzattathA triMzadviMzatizva dazaiva tAH / lakSe lakSaM ca pUrvANAM dazAnAmAyurIriti // 313 // varSalakSAstato lakSyA azItizcaturuttarA / dvAsaptatistataH paSTitriMzadaza tathaikakam // 314 // tato varSasahasrANi paJcanavatizcatuH / azItiH paJcapaJcAzastriMzaddaza tathaikakam // 315 // tato varSazataM pUrNa dvAsaptatiriti kramAt / jinAnAmAyurAkhyAtamAyurvRddhiM karotu vaH // 316 // lakSAzcaturazItistu dvAsaptatiriti kramAt / pUrvANAM varSalakSAstu paJcatryekAH prapaJcitAH // 317 // tato varSasahasrANi navatiH paJcabhiryutA / tathA caturazItiH syAdaSTASaSTistataH punaH // 318 // triMzat SaTviMzatitroNi varSa saptazatAni ca / AyuHpramANametattu kathitaM cakravartinAm // 319 // varSANAM caturazItirlakSA dvAsaptatistataH / SaSTitriMzadazato'pi paJcaSaSTisahasrakam // 320 // dvAtriMzadvAdazakaM ca proktaM varSasahasrakam / kezavAnAM yathAsaMkhyamAyuH saMkhyA vidAM matA // 321 // prathama cakravartIkI U~cAI, pAMca sau dhanuSa, dUsare sagara cakravartIkI sAr3he cAra sau dhanuSa, tIsarekI sAr3he bayAlIsa dhanuSa, cauthekI sAr3he ikatAlIsa dhanuSa, pA~caveMkI cAlIsa dhanuSa, chaThekI paiMtIsa dhanuSa, sAtaveMkI tIsa dhanupa, AThaveMkI aTThAIsa dhanuSa, nauveM mahApadmakI bAIsa dhanuSa, dazaveMkI bIsa dhanuSa, gyArahaveMkI caudaha dhanuSa, aura bArahaveMkI sAta dhanuSa thii| isa prakAra cakravartiyoMkI UMcAIkA varNana kiyA // 306-309 // 729 assI, sattara, sATha, pacapana, cAlIsa, chabbIsa, bAIsa, solaha aura daza dhanuSa yaha kamase nArAyaNa, balabhadra aura pratinArAyaNoMkI U~cAI hai / / 310-311 // prArambhase lekara dazaveM tIrthaMkara takakI Ayu kramase caurAsI lAkha pUrva, bahattara lAkha pUrva, sATha lAkha pUrva, cAlIsa lAkha pUrva, tIsa lAkha pUrva, bIsa lAkha pUrva, daza lAkha pUrva, do lAkha pUrva aura eka lAkha pUrva Ayu kahI gayI hai / 312- 313 // tadanantara zreyAMsanAthase lekara mahAvIra paryantakI Ayu kramase caurAsI lAkha varSa, bahattara lAkha varSa, sATha lAkha varSaM, tIsa lAkha varSa, daza lAkha varSaM, eka lAkha varSa, paMcAnabe hajAra varSaM, caurAsI hajAra varSaM, pacapana hajAra varSa, tIsa hajAra varSa, daza hajAra varSa, eka hajAra varSaM, so varSaM aura bahattara varSakI hai| isa prakAra kramase tIrthaMkaroMkI Ayu kahI / yaha tumhArI Ayu vRddhi kare / / 314-316 / / caurAsI lAkha pUrva, bahattara lAkha pUrva, pA~ca lAkha, tIna lAkha, eka lAkha, paMcAnabe hajAra, caurAsI hajAra, ar3asaTha hajAra, tIsa hajAra, chabbIsa hajAra, tIna hajAra aura sAta sau varSaM yaha kramase cakravartiyoM ko AyukA pramANa kahA gayA hai / / 317-319 / / caurAsI lAkha, bahattara lAkha, sATha lAkha, tIsa lAkha, daza lAkha, paiMsaTha hajAra, battIsa hajAra, bAraha hajAra aura eka hajAra varSa yaha kramase nau nArAyaNoMkI AyukA pramANa vidvAnoMke dvArA mAnA gayA hai / / 320 - 321 // 92
Page #768
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANeM AyurlakSA balAnAM syuH saptAzItizca saptatiH / saptottarA tathA SaSTiH paJcatriMzaddaza kramAt // 329 // SaSTivarSasahasrANi triMzaddaza ca saptabhiH / dvizatyAbdasahasraM tu taccaramasya balasya tu // 323 // vRSAdyAH dharmaparyantA jinAH paJcadaza kramAt / nirantarAstataH zUnye trijinAzUnyayordvayam // 324 // "jinaH zUnyadvayaM tasmAjinaH zUnyadvayaM punaH / 'jinaH zUnyaM jinaH zUnyaM dvau jinendrau nirantarau // 325 // cakriNau maratAyau dvau tau zUnyAni trayodaza / SaTcakriNatrizUnyAni cakrI zUnyaM ca cakrabhRt // 326 // tataH zUnyadvayaM cakrI zUnyaM cakradharastataH / zUnyayordvitayaM tasmAditi cakradharakramaHH // 327 // // zUnyAni daza paJcAtastripRSTAdyAstu kezavAH / zUnyaSaTkaM tatazcaikaH kezavo vyomakezavaH // 328 // trizUnyaM kezavazcaikaH zUnyadvitayamadhyataH / kezavastrINi zUnyAni kezavAnAmayaM kramaH // 329 // 3 730 satAsI lAkha, sattara lAkha, sar3asaTha lAkha, paiMtIsa lAkha, daza lAkha, sATha hajAra, tIsa hajAra, satraha hajAra aura bAraha sau varSaM yaha kramase balabhadroMkI Ayu hai || 322- 323|| tIrthaMkaroMke kAla cakravartI tathA nArAyaNoMkA krama jAnaneke lie cauMtIsa koThAkA eka yantra banAnA cAhie | usake nIce cauMtIsa-cauMtIsa koThAke do yantra aura banAnA caahie| Uparake yantra meM tIrthaMkaroMkA, bIcake yantrameM cakravartiyoMkA aura nIceke yantrameM nArAyaNoM kA vinyAsa kare / yantra meM tIrthaMkaroM ke lie ekakA aMka, cakravartiyoMke lie dokA aMka aura nArAyaNoMke lie tInakA aMka prayukta kiyA jAtA hai / Uparake yantra meM RSabhanAthase lekara dharmanAtha taka pandraha tIrthaMkaroMkA kramase vinyAsa karanA cAhie arthAt prArambhase lekara pandraha khAnoMmeM eka-eka likhanA caahie| usake bAda do zUnya, phira eka tIrthaMkara, phira do zUnya, phira eka tIrthaMkara, phira do zUnya, phira eka tIrthaMkara, phira do zUnya, phira eka tIrthaMkara, phira eka zUnya aura phira lagAtAra do tIrthaMkara isa prakAra tIrthaMkaroM kA vinyAsa karanA caahie| tadanantara nIceke yantra meM bharata Adi do cakravartI, phira teraha zUnya, phira chaha cakravartI, phira tIna zUnya, phira eka cakravartI, phira eka zUnya, phira eka cakravartI, phira do zUnya, phira eka cakravartI, phira tIna zUnya, phira eka cakravartI aura phira do zUnya isa prakAra cakravartiyoM kA kramase vinyAsa kare / tadanantara nIceke yantrameM prArambhameM daza zUnya, phira tripRSTa Adi pA~ca nArAyaNa, phira chaha zUnya, phira eka nArAyaNa, phira eka zUnya, phira eka nArAyaNa, phira tIna zUnya, phira eka nArAyaNa, phira do zUnya, phira eka nArAyaNa aura phira tIna zUnya isa prakAra kramase nArAyaNoMkA vinyAsa kare / isakI saMdRSTi isa prakAra hai* - bhAvArtha - bharata cakravartI vRSabhanAthake samakSa, sagara cakravartI ajitezvarake samakSa tathA maghavA aura sanatkumAra ye do cakravartI, dharmanAtha aura zAntinAthake antarAla meM hue haiM / zAnti, |1|1|1|1|1|1|1|1|1|1|1|1|1|1|1|0|0|1|1|1|0|0|1|0|0|1|0|0/1 0/1/0/1/1 2/2|0|0|0|0|0|0|0|0|0|0|0|0|0|2|2| 2|2| 2|2|0|0|0|2| 2|2|0|0|2|0|2/0/0 |0|0|0|0|0|0|0|0|0|0|3|3|3| 3 | 3|0| 1. jine ma / 2. jine ma / 3. cakradharAH kramAt Ga. / * yaha prakaraNa tiloyaSNattike caturthaM mahAdhikArase liyA huA jAna par3atA hai, vahA~ isa prakaraNakI gAthAe~ isa prakAra haiM risahesarassa bharaho sagaro ajirAsarassa paccakkhaM / maghavA saNakkumAro do cakkI dhamma saMti viccAle // 1283 // aha saMti kunthu ara jiNa titthayarA te ca cakkavaTTitte / ekko subhaumacakkI aramallINaMtarAyammi / / 1284 // |0|0|0|3|0|3|0|0|0|3|0|0|3|0|0|0|
Page #769
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH "pAdaH kumArakAlaH syAdAyuSo vRSamasya saH / nyUnaH saMyamakAlasya rAjyakAlastato'paraH // 330 // kunthu aura ara ye tIna svayaM tIrthaMkara tathA cakravartI hue haiN| subhauma cakravartI aranAtha aura mallinAthake antarAla meM, padma cakravartI, malli aura munisuvrata ke antarAlameM, hariSeNa cakravartI suvrata aura naminAtha ke antarAlameM, jayasena cakravartI naminAtha aura neminAthake antarAlameM tathA brahmadatta cakravartI neminAtha aura pArzvanAthake antarAlameM hue haiM / yahA~ jo cakravartI tIrthaMkaroMke samakSa na hokara antarAla meM hue hai unake Upara tIrthaMkaroMke koSThaka meM zUnya rakhe gaye haiM aura jo tIrthaMkaroMke samakSa hue haiM unake Upara lIthaMkaroMke koSThaka meM eka likhA gayA hai| jina tIrthaMkaroMke samakSa cakravartI hue haiM unake nIce cakravartIke koSThakameM dokA aMka likhA gayA hai aura jinake samakSa abhAva rahA hai unake nIce zUnya rakhA gayA hai / isI prakAra nArAyaNoMke viSayameM jAnanA cAhie arthAt pahalese lekara dazama tIrthaMkara taka to koI bhI nArAyaNa nahIM huA pazcAt gyArahaveM se pandrahaveM taka pA~ca nArAyaNa hue| tadanantara ara aura mallinAthake antarAla meM, malli aura munisuvrata ke antarAla meM, suvrata aura namike antarAlameM aura neminAthake samaya meM nArAyaNa hue / jahA~ nArAyaNoM kA abhAva hai vahA~ koSThakoM meM zUnya aura jahA~ sadbhAva hai, vahA~ tInakA aMka likhA gayA hai ||319 - 329|| 731 bhagavAn vRSabhadevakI Ayu caurAsI lAkha pUrvakI thI / usakA eka caturthaM bhAga arthAt bIsa lAkha pUrvakA kumArakAla thA / zeSa saMyamake kAlako ghaTAkara jo bacatA hai vaha rAjyakAla thA / bhAvArtha - bhagavAn vRSabhadevane bIsa lAkha pUrva kumArakAla bitAyA, tresaTha lAkha pUrva rAjya kiyA, eka hajAra varSaM tapa kiyA aura eka hajAra varSa kama eka lAkha pUrva kevalIkAla vyatIta kiyA ||330|| aha paumacakkavaTTI mallI muNi suvvayANa viccAle / suvvayaNamANa majjhe hariseNo NAma cakkaharo // 1285 // jayaseNacakkavaTTI pani mijiNANamaMtarAlammi / taha bahmadattaNAmo cakkavaI mipAsaviccAle // 1286 // sahiya tIsa koTThA kAdavvA tiriya rUva paMttIe / uDDaNaM ve koTThA kAdUNaM paDhamakoTTe su // 1287 / / paNNarajinidA niraMtaraM dosu suSNayA tatto / tIsu jiNA do suNNA igi jiNa do suNNa ekka jiNe // 1288 // do suSNA ekka jiNo igi suNNo igi jiNo ya igi suNNo / doNNi jiNA idi koTThA niddiTThA titthakattANaM // 1289 / / do koTThesu cakkI suNNaM terasasu cakkiNo chakke / suNNa tiya cakki suSNaM do suSNaM cakki suNNo ya / / 1290 // cakkI do suNNAI chakkhaMDavaINa cakkavaTTINaM / ede koTThA kamaso saMdiTThI ekka do aMkA / / 1291 / / baladevavAsudevappaDisattUNaM jANAvaNaTTaM saMddiTThI -- paMca jiNi vaMdati kesavA paMca aNupuvIe / seyaMsa sAbhipahRdi tiviTTapamuhA ya pattekkaM / / 1414 // aramalli aMtarAle NAdavvo puMDarIaNAmo so / mallimunisuvvayANaM vicAle dattaNAmo so // / 1495 // sunvayami sAmINa majjhe nArAyaNI samuppaNNo / Nemi samayammi kiSNo ede va vAsudevA ya / / 1416 / / dasa suNNA paMca kesava chassuNNA kesi suSNa kesIo / tiya suNNa mekka kesI do suSNaM ekka kesi tiya suNNaM / / 1417 / / tiloyapaNNatti 4 adhikAra / 1. paDhame kumArakAlo jiNarisahe bIsa puvvalakkhANi / ajiAdiara jiNaMte sagasaga ADassa pAdego / / 583 // tatto kumAra kAlo egasayaM sagasahassa paMcasayA / paNuvItasayaM tisayA tIsaM tIsaM ca chakkassa / / 584 / / tra. pra., ca. a. /
Page #770
--------------------------------------------------------------------------
________________ 732 harivaMzapurANe pAdo'STAdazasaMkhyAnAM pUrNaH zeSajinezinAm / kumArakAlazeSasya rAjyasaMyamakAlatA // 331 // kumArANAM jinAnAM tu saMyamAnehasojjhitaH / Ayu:kAlaH sa kumAraH paJcAnAmapi varNyate // 332 // jinasaMyamakAlastu pUrvalakSAtha sojjhitA / pUrvAGgena caturmizca hyaSTAmidvAdazAGgakaiH // 333 // tataH SoDazabhihIno viMzatyA tu tataH param / caturvizatipUrvAGgairaSTAviMzatisaMkhyakaiH // 334 // dazAnAmAyuSaH pAdaH pAdono dvAdazasya sH| mallevarSazatenono nemevarSazataisvimiH // 335 // triMzadvarSavihInastu pratyeka pArzvavIrayoH / dvedhA saMyamakAlo'yaM chAdmasthaH kevalo sthitaH // 33 // vRSachadmasthakAlo'tra syAtsahasravarSAgyata: / dvAdazAbdAni pUrNAni syurvarSANi caturdaza // 337 // tato'STAdazavarSANi viMzatistu tata: pare / SaNmAsA nava varSANi tricatussidvimAsakAH // 338 // ajitanAthase lekara aThArahaveM aranAtha taka tIrthakaroMkI jo pUrNa Ayu thI usakA eka caturtha bhAga kumArakAla thA, aura pUrNa AyumeM-se kumArakAla chor3a denepara jo zeSa rahatA hai vaha unake rAjya tathA saMyamakA kAla thaa| [antima chaha tIrthaMkaroMkA kUmArakAla kramase sau varSa, sAr3he sAta hajAra varSa, aDhAI hajAra varSa, tIna sau varSa, tIsa varSa aura tIsa varSa thA ]* ||331 / / vAsupUjya, mallinAtha, neminAtha, pAzvanAtha aura mahAvIra ye pA~ca tIrthakara bAla-brahmacArI tIrthakara the, isalie inakI AyukA jo kAla thA usameM saMyamakA kAla kama denepara unakA kumArakAla kahA jAtA hai / / 332 / / zrI vRSabhanAtha bhagavAnkA saMyamakAla eka lAkha pUrva thA / ajitanAthakA eka pUrvAMga kama eka lAkha pUrva, sumatinAthakA bAraha pUrvAga kama eka lAkha pUrva, abhinandananAthakA ATha pUrvAMga kama eka lAkha pUrva, sumatinAtha kA bAraha pUrvAga kama eka lAkha pUrva, padmaprabhakA solaha pUrvAga kama eka lAkha pUrva, supArzvanAthakA bosa pUrvAMga kama eka lAkha pUrva, candraprabhakA caubIsa pUrvAMga kama, puSpadantakA aTThAIsa pUrvAMga kama, vAsupUjyakA pUrNa AyukA tIna cauthAI bhAga, (cauvana lAkha varSa ) mallinAthakA sau varSa kama pUrNa Ayu ( sau varSa kama pacapana hajAra varSa ), neminAthakA tIna sau varSa kama pUrNa Ayu ( sAta sau varSa ), pArzvanAthakA tIsa varSa kama pUrNa Ayu ( sattara varSa), mahAvorakA tIsa varSa kama bahattara varSa ( bayAlIsa varSa ) aura zeSa dasa tIrthaMkaroMkA apanI AyukA eka cauthAI bhAga saMyamakAla thaa| samasta tIrthaMkaroMkA yaha saMyamakAla chadmastha kAla aura kevalikAlakI apekSA do prakArakA hai / / 333-336 / / vRSabhanAthakA chadmastha kAla eka hajAra varSa, ajitanAthakA bAraha varSa, sambhavanAthakA caudaha varSa, abhinandananAthakA aThAraha varSa, sumatinAthakA bIsa varSa, padmaprabhakA chaha mAsa, supArzvanAthakA nau varSa, candraprabhakA tIna mAsa, pUSpadantakA cAra mAsa, zItalanAthakA tIna mAsa, zreyAMsanAthakA do mAsa, vAsupUjyakA eka mAsa, 1. kumArakAla: zeSasya ma. / * tiloyapaNNattike ca. a. gAthA naM. 584 kA anuvAda hai / +. nauveM puSpadantase lekara dharmanAtha takakA chadmastha kAla yahA~ 4, 3 Adi mAsa batalAyA hai parantu tiloyapaNNattimeM 4, 3 Adi varSa batalAyA hai / tiloyapaNNattikI gAthAe~ isa prakAra haiM -- usahAdIsuvAsA sahassa bArasa cauddasaTTarasA / bosa chadumatthakAlo chacciya paumappahe mAsA // 675 / / vAsANi Nava supAse mAsA caMdappahammi tiNi tdo| cadu tidu ekkA tidu igi solasa cauvagga caukadI vAsA // 676 / mallijiNe chaddivasA ekkArasa suyade jiNe mAsA / NamiNAhe Nava mAsA diNANi chappaNNa mijiNe / / 677 // pAsajiNe ca umAsA vArasavAsANi vaDDhamANajiNe / ettiyamette samaye kevalaNANaM na tANa uppaNaM // 678 //
Page #771
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH ekatridvayekamAsAzca varSANi trizca SoDaza / SaDekAdaza saMkhyAharmAsA varSANyato nava // 339 // SaTpaJcAzadinAni syurmAsAzvatvAra eva ca / varSANi dvAdazaivAtaH paraM kevalino jinAH // 340 // Ayasya gaNino bharturazItizvaturuttarA / navatiH paJcasaMyuktaM zatantrayuttaramadhyataH // 341 // zatameva punarjJeyaM SoDazaikAdazAdhikam / paJcottarA ca navatihanyuttarA navatistathA // 342 // 'tato'STakAdhikAzItiH saptatiH saptabhiryutA / SaT SaSTiH paJca paJcAzatpaJcAzaJca tataH param // 343 // tricatvAriMzadevAtaH SaT triMzastriMzadanvitA / paJcabhistriMzadapyasmAdaSTAviMzatireva tu // 344 // aSTAdaza gaNAdhIzAstathA saptadaza kramAt / ekAdaza dazaiva syurekAdaza ca te punaH // 345 // AdyasyAdyo gaNI nAmnA senAnto vRSabhaH prabhoH / siMhasenastato'pyanyazcArudatta itIritaH // 346 // vajrazca camaro vajracamaro balidattakau / vaidarbhazcAnagArazca kunthuzcApi sudharmakaH // 347 // 3 vimalanAthakA tIna mAsa, anantanAthakA do mAsa, dharmanAthakA eka mAsa, zAnti, kunthu aura aranAthakA solaha-solaha varSa, mallinAthakA chaha dina munisuvratanAthakA gyAraha mAsa, naminAthakA nau varSa, neminAthakA chappana dina, pArzvanAthakA cAra mAsa aura mahAvIrakA bAraha varSa hai / isa chadmastha kAlake bAda sabhI tIrthaMkara kevalI hue haiM ||337-340|| bhagavAn RSabhadevake caurAsI gaNadhara the, ajitanAthake nabbe, sambhavanAtha ke eka sau pA~ca, abhinandananAthake eka sau tIna, sumatinAthake eka sau solaha, padmaprabhake eka sau gyAraha, supAvaMnAtha paMcAnabe, candraprabhake terAnabe, puSpadantake aThAsI, zItalanAthake ikyAsI, zreyAMsanAthake satahattara, vAsupUjya ke chayAsaTha, vimalanAthake pacapana, anantanAthake pacAsa, dharmanAthake taiMtAlIsa, zAntinAthake chattIsa, kunthunAthake paiMtIsa, aranAthake tIsa, mallinAthake aTThAIsa munisuvratanAthake aThAraha, naminAthake sattaraha, neminAthake gyAraha, pArzvanAthake dasa aura mahAvIrake gyAraha gaNadhara the* || 341-345 / / + Adi tIrthaMkara RSabhadeva ke prathama gaNadhara vRSabhasena, ajitanAtha ke siMhasena, sambhavanAtha ke cArudatta, abhinandana ke vajra, sumatinAthake camara, padmaprabhake vajracamara, supArzvanAthake bali, candra1. tato'STaikAdazAzItiH ma / 2. tiloyapaNNattau tu zItalanAthastha saptAzItigaNadharAH proktAH / 3. baladattako ga., kha. / tiloyapaNNatti meM zItalanAthake 81 ke sthAnapara 87 gaNadhara batalAye haiM / gAthA isa prakAra hai culasIdi Naudi paNa tiga solasa ekkArasUtta rasayAI / paNaNaudI teNaudI gaNaharadevA hu aTTa pari yaMtaM / / 961 / / aDasIdo sagasIdI sattattari chakka samAdhiyA chaThThI / paNavaNNA paNNAsA tato ya anaMta pariyaMtaM / / 962 / / tedAlaM chattIsA paNatIsA tIsa aTThabIsA y| aTThAraha sattarasekkArasa daza ekkArasa ya vIrataM / / 963 / / ca. a. + tiNoyapaNNatti meM antara hai-gAthA isa prakAra haiM - paDhamo hu usaseNo kesariseNo ya cArudatto ya / vajjacamaro ya vajjo camaro baladatta vedabbhA / / 964 // jAgo kunyU dhammo mandiraNAmA jao ariTTho ya seNo cakkAyuSayo sayaMbhu kuMbho visAkho ya // 965 // mallINamo suppahavaradattA sayaMbhu iMdabhUdIo / usahAdINaM Adima gaNadhara NAmANi edANi / / 966 // ede gaNadhara - NirUvaMmo / / 967 / / ca. a. devAsa vihu aTThariddhisaMpaNNA / tANaM riddhisarUvaM lava mettaM taM RSabhasena, kesarIsena e, cArudatta, vajracAmareM, vajra, camara, baladatta, vaidarbha, nAge, kunthu, dharma, mandira, jaye, ariSTa, sena", cakrAyudha", svayambhU, kumbha" vizAkha malli suprabha", varadatta, svayambhU ba indrabhUti' ye RSabhAdi tIrthakaroMke prathama gaNadharoMke nAma haiM / 17 18 19 20 , 733 > 3
Page #772
--------------------------------------------------------------------------
________________ 734 harivaMzapurANe mandarAryo jayoriSTasenazcakrAyudhastataH / svayaMbhUH kunthunAmA ca vizAkho mallisomakau // 348 // varadattaH svayaMbhUH syAdindrabhUtirgaNaprabhuH / RdvimiH saptabhiryuktAH sarve te zrutapAragAH // 349 // vIrasyai kasya niSkrAntistrizatairmallipArzvayoH / SaDuttaraiH zataiH SaDbhirvAsupUjyajinasya tu // 350 // catuHsahasrasaMkhyAnairniSkrAnto vRSabho nRpaiH / sahasraparivArAstu pratyekamitare jinAH // 351 // caturmiradhikAzItiH sahasrANi vRSasya tu / lakSaM lakSe grilakSAzca dvistrilakSAH sahasrakaiH // 35 // viMzatyA triMzatA yuktAstAstu lakSAtrayaM tataH / sArdhalakSe punarlakSe lakSAzItizcaturyutA // 353 // sahasraNitA sA tu dvAsaptatirapIdRzI / aSTApaSTizca SaTpaSTizcatuHSaSTisahasrakam // 354 // dvASaSTizca sahasrANi SaSTiH paJcAdazeva ca / catvAriMzatsahasrANi triMzadvizatireva tu // 35 // aSTAdazasahasrANi SoDazApi caturdaza / sahasrANi yathAsaMkhyaM gaNasaMkhyA jinezinAm // 356 // 'saMghaH saptavidhaH pUrvadharazikSakabhedataH / sAvadhiH kevalI vAdI vikriyA vipulAyutaH // 357 // prabhake dattaka, puSpadantake vaidarbha, zItalanAthake anagAra, zreyAMsanAthake kunthu, vAsupUjyake sudharma, vimalanAthake mandarAya, anantanAthake jaya, dharmanAthake ariSTasena, zAntinAthake cakrAyudha, kunthunAthake svayambhU, aranAthake kunthu, mallinAthake vizAkha, munisuvratake malli, naminAthake somaka, neminAthake varadatta, pAzvanAthake svayambhU aura mahAvIrake indrabhUti the| ye sabhI gaNadhara sAta RddhiyoMse yukta tathA samasta zAstroMke pAragAmI the / / 346-349 / / bhagavAn mahAvIrane akele hI dIkSA lI thI arthAt unake sAtha kisIne dIkSA nahIM lI thii| mallinAtha aura pArzvanAthane tIna-tIna sau rAjAoMke sAtha, vAsupUjyane chaha sau chaha rAjAoMke sAtha, vRSabhanAthane cAra hajAra rAjAoMke sAtha aura zeSa tIrthaMkaroMne eka-eka hajAra rAjAoMke sAtha dIkSA lI thI / / 350-351 // bhagavAn RSabhadevake samasta gaNoM-muniyoMkI saMkhyA caurAsI hajAra thii| ajitanAthakI eka lAkha, sambhavanAthakI do lAkha, abhinandananAthakI tIna lAkha, sumatinAthakI tIna lAkha bIsa hajAra, padmaprabhako tIna lAkha tIsa hajAra, supArzvanAthakI tIna lAkha, candraprabhakI ar3hAI lAkha, puSpadantako do lAkha, zItalanAthakI eka lAkha, zreyAMsanAthakI caurAsI hajAra, vAsupUjyako bahattara hajAra, vimalanAthakI ar3asaTha hajAra, anantanAthakI chayAsaTha hajAra, dharmanAthakI cauMsaTha hajAra, kunthunAthakI sATha hajAra, aranAthako pacAsa hajAra, mallinAthakI cAlIsa hajAra, munisuvratanAthakI tIsa hajAra, naminAthako bIsa hajAra, neminAthako aThAraha hajAra, pAzvanAthakI solaha hajAra aura mahAvorakI caudaha hajAra saMkhyA thI / / 352-356 / / tIrthaMkara bhagavAnkA yaha saMgha 1 pUrvadhara, 2 zikSaka, 3 avadhijJAnI, 4 kevalajJAnI, 5 vAdI, 6 vikriyARddhike dhAraka aura 7 vipulamatimanaHparyaya jJAnake dhArakake bhedase sAta prakArakA hotA 1. punvadharasikkhakoTIke vlivekuuviviulmdivaadii| pattekkaM sattagaNA savvANaM titthakattANaM // 1098 // ti.pa., a. 4 / *. tiloyapaNNattimeM vAsupUjya bhagavAnke sahadIkSitoMkI saMkhyA chaha sau chihattara batalAyI hai| prakaraNAnusAra gAthA isa prakAra hai-- pavajido mallijiNo rAyakumArehiM tisymettehi| pAsajiNovi taha cciya ekaka cciya vaDDhamANajiNo // 668 / chAvattarijada chassayasaMkhehi vAsUpajjasAmI y| usaho tAlasaehiM sesA puha-puha sahassa mettehiM // 669 / /
Page #773
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH syuzcatvAri sahasrANi tathA saptazatAni ca / paJcAzaca vRSasyAmI sarve pUrvadharA vibhoH || 358 // catuHsaharu gaNanAH zataM paJcAzaduttaram / zikSakAH sAvadhijJAnAH sahasrANi nava smRtAH // 359 // viMzatistu sahasrANi pUjyAH kevalinaH satAm / sahasrANyeva tAvanti SaTzatAni ca vaikriyAH / / 360 // syurdvAdazasahasrANi matyA vipulayA yutAH / zatAni saptapaJcAzattarasaMkhyAvAdino'pi ca / / 361 / / ajitasya sahasrANi trINi saptazatAni ca / paJcAzazca satAM sevyAH sabhyAnAM pUrvadhAriNaH // 362 / / 'zikSakAH pAtaiH sArdhaM saharu NyekaviMzatiH / catuHzatyA sahasrANi nava sAvadhayo matAH || 363 / / syu viMzatisahasrANi kevalAptAstu vaikriyAH / jJeyAstAvatsahasrANi paJcAzaca catuHzatI // / 364 / / dvAdazaiva sahasrANi pratyekaM ca catuHzatI / matyA tripulayA yuktA vAdino hitavAdinaH || 365|| 'saMbhavasya sahasre dve zataM paJcAzatA samam / pUjyAH pUrvabhRto jJeyAH pUrvasadbhAvavAdinaH / / 366 / / ekonatriMzatA lakSA sahasaikhizatAni ca / saMkhyA zikSakasAdhUnAM saMkhyAtAH prazrayAzritAH || 367 // SaT zatAni sahasrANi nava sAvadhayaH smRtAH / tathA dazasahasrANi paJcabhiH kevalAzritAH // 368 // tathaivaikonaviMzatyA sahasairaSTabhiH zataiH / paJcAzadvaikriyAH proktA vikriyAzaktidhAriNaH / / 369 / / 1 dazasahasrANi vipulAM matimAzritAH / zatAdhikAni tAvanti sahasrANi ca vAdinaH || 370|| zatAni paJca turyasya dve sahasre'tha pUrviNaH / dvilakSe zikSakAstriMzatsahasrAyaddhitaM zatam // 371 / / zatAnyaSTau sahasrANi navaivAnadhivIkSaNAH / SoDazaiva sahasrANi munayaH kevalekSaNAH / / 372 || ekAnnaviMzatijJeyA sahasrANi tu vaikriyAH / ekAdazasahastrANi paJcAzatSaTzatAni ca // 373 // vipulopagatA ye te boddhavyA bhavyadehinAm / vAdino'pi ca tAvanti sahasrANISTavAdinaH // 374 // hai || 357|| bhagavAn RSabhadeva ke samavasaraNa meM cAra hajAra sAta sau pacAsa pUrvadhArI, cAra hajAra eka sau pacAsa zikSaka, no hajAra avadhijJAnI, bIsa hajAra satpuruSoMke dvArA pUjanIya kevalI, bIsa hajAra chaha sau vikriyA Rddhike dhAraka, bAraha hajAra sAta sau pacAsa vipulamatimana:paryayajJAnI aura itane hI vAdI the / / 358-361 / / 735 ajitanAtha ke samavasaraNameM samIcIna sabhya puruSoMke dvArA sevanIya tona hajAra sAta sau pacAsa pUrvadhArI, ikkIsa hajAra chaha sau zikSaka, nau hajAra cAra sau avadhijJAnI, bIsa hajAra kevalI, bIsa hajAra cAra sau pacAsa vikriyA Rddhike dhAraka, bAraha hajAra cAra sau vipulamati jJAnake dhAraka aura itane hI vAdI the / 362-365 // sambhavanAthake samavasaraNameM do hajAra eka sau pacAsa pUrvoke sadbhAvakA nirUpaNa karanevAle pUjanIya pUrvadhArI jAnane yogya haiM ||336 || eka lAkha unatIsa hajAra tIna sau zikSaka sAdhuoMkI saMkhyA smaraNa kI gayI hai || 367 || nau hajAra chaha sau avadhijJAnI mAne gaye haiM, pandraha hajAra kevalajJAnI smRta kiye gaye haiM || 368 || unnIsa hajAra ATha sau pacAsa vikriyA zaktiko dhAraNa karanevAle vaikriya sAdhu the| bAraha hajAra vipulamati jJAnake dhAraka the aura bAraha hajAra eka sau vAdI muni the || 369 || abhinandananAtha ke samavasaraNa meM do hajAra pA~ca sau pUrvake dhAraka, do lAkha tIsa hajAra pacAsa zikSaka, nau hajAra ATha sau avadhijJAnI, solaha hajAra kevalajJAnI, unnIsa hajAra vikriyA Rddhike dhAraka, gyAraha hajAra chaha sau pacAsa vipulamatimana:paryayajJAnI aura bhavya jIvoMko hitakA upadeza denevAle utane hI vAdI the / 370 - 374 // 1. saMyamasya ma. ( ? ) / 2. pUrvasadbhAvavedinaH ma. /
Page #774
--------------------------------------------------------------------------
________________ 736 harivaMzapurANe sumate sahasre tu catuHzatyapi pUrviNaH / dve lakSe zikSakA dRzyAzcanuHpaJcAzadeva ca // 375 / / sahasrANyabhiyuktAni paJcAzaJca zatatrayam / ekAdazasahasrANi vimalAvadhayastathA // 376 / / trayodazasahasrANi kevalajJAnadRSyaH / aSTAdazasahasrANi tatuHzasyapi vaikriyAH // 377 // dRzyA dazasahasrANi vipulaaptaashctuHshtii| tAvanto vAdinastebhyaH sarve paJcAzatAdhikAH // 378 // padmAbhasya sahasra dve zatAni trINi pUrviNaH / lakSe dve zikSakAH SaSTisahasrANi navApi ca // 319 // jJeyA dazasahasrANi munyo'vdhilocnaaH| dvAdazASTazatairyuktAH sahasrANyAptakevalAH // 380 // SoDazaiva sahasrANi trizatI vaikriyA nava / vAdino vipulAptAH SaTa zarayAmA daza tAni vai // 381 // dve sahasra supArzvasya triMzatA pUrviNazcatuH / catvAriMzatsahasrANi lakSe navazataiH saha // 382 // zikSakA viMzatiM prAptAH sahasrANi navAvadhim / ekAdaza sahasrANi trizatI kevalAnvitAH // 383 // zataM paJcAzatA paJca sahasrANi dazApi ca / vaikriyAvipulAdyAH SaTzatI navasahasrakaiH // 384 // vAdino'STasahasrANi tatazcandraprabhasya tu / pUrviNo dve sahasre tu zaikSA lakSe catuHzatI // 3.5 // saMghAvaSTasahasrANi pRthak savipulAvadhI / dazakevalinastAni vaikriyAstu catuHzatI // 386 // jJeyAH saptaH sahasrANi SaT zatAni ca vAdinaH / suvidheH pUrviNaH paJca dazazatyupavarNitA // 38 // lakSakA paJcapaJcAzasahasrANi zatAni ca / paJca zikSakasAdhUnAmavadhijJAnino'STa tu // 388 // sahasrANi catuHzatyA paJcazasyA tu sapta vai / sahasrANyAptakaivalyAH syustrayodaza nai kriyAH // 389 / / SaT sahasrANi vipulAM paJcazatyA gatiM zritAH / vAdinaH SaTzataiH sapta sahasrANi vinizcitAH // 390 // sumatinAthake samavasaraNameM do hajAra cAra sau pUrvadhArI, do lAkha cauvana hajAra tIna so pacAsa zikSaka, gyAraha hajAra nirmala avadhijJAnI, teraha hajAra kevalajJAnI, aThAraha hajAra cAra so vikriyA Rddhike dhAraka, utane hI vipulamatimanaHparyayajJAnake dhAraka aura unase pacAsa adhika arthAt daza hajAra cAra sau pacAsa vAdI the // 375-378 // padmaprabhake samavasaraNameM do hajAra tIna sau pUrvadhArI, do lAkha unahattara hajAra zikSaka, dasa hajAra avadhijJAnI, bAraha hajAra ATha sau kevalajJAnI, solaha hajAra tIna sau vikriyA Rddhike dhAraka, nau hajAra vAdI aura dasa hajAra chaha sau vipulamatimanaHparyayajJAnI the // 379-381 // supAzvanAthake samavasaraNameM do hajAra tIsa pUrvadhArI, do lAkha cavAlisa hajAra nau sau bIsa zikSaka, nau hajAra avadhijJAnI, gyAraha hajAra tIna sau kevalI, pandraha hajAra eka so pacAsa vikriyA Rddhike dhAraka, nau hajAra chaha sau vipulamatimanaHparyayajJAnI aura ATha hajAra vAdI the| candraprabhake samavasaraNameM do hajAra pUrvadhArI, do lAkha cAra sau zikSaka, ATha hajAra vipulamatimanaHparyayajJAnI, ATha hajAra avadhijJAnI, dasa hajAra kevalajJAnI, dasa hajAra cAra sau vikriyARddhike dhAraka aura sAta hajAra chaha sau vAdI the| suvidhinAthake samavasaraNameM pAMca hajAra pUrvadhArI, eka lAkha pacapana hajAra pA~ca sau zikSaka, ATha hajAra cAra sau avadhijJAnI, sAta hajAra pAMca sau kevalajJAnI, teraha hajAra vikriyA Rddhike dhAraka, chaha hajAra pAMca sau vipulamatimanaHparyayajJAnI aura sAta hajAra chaha sau vAdI the // 382-390 // 1. navAvadheH ka. / 2. saMkhyA cASTa k.|
Page #775
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH 737 zItalasya catuHzatyA sahasraM pUrvavedina: / dvizasyaikAnaSaSTistu sahastrANi suzikSakAH // 39 // dvizatyA sAvadhiH saMghaH sahastrANi hi sapta sH| saptakevalinastAmi dvAdazatAni vaikriyAH // 39 // paJcazatyA sahasrANi saptaite vipulezvarAH / saptazatyA sahasrANi pazca sadvAdavAdinaH // 39 // trayodaza zatAni syuH pUrviNaH zreyaso'STabhiH / catvAriMzatsahasvANi dvizatI baukSyasAdhavaH // 39 // sAvadhiH SaTa sahastrANi gaNaH kevalinAmapi / paJcazatyA sahastrANi tathaikAdana vaikriyAH // 395 // tato'nye SaT sahasrANi paJca tAni tataH pare / zatAni dvAdazaiva syurvAsupUjyasya pUrviNaH // 396 // dvizasyA zikSakAstriMzatsahasrANi navApi ca / catuHzatyA sahasrANi pazca sAvadhayo matAH // 39 // sarvajJAH SaT sahasrANi vaikriyAH daza SaT pare / vAdinastu sahastrANi catvAri dvizatI tathA // 398 // zatAnyekAdaza jJeyA vimalasya tu pUrviNaH / aSTAtriMzatsahasrANi paJcazatyA tu zakSakAH // 399 / / aSTazasyA sahasrANi catvAryavadhilocanAH / paJcazatyA sahasrANi paJca kevalino mava // 10 // vaikriyAzca sahasrANi tato'nye kevalipramAH / vAdinastrisahasrI ca SaTzatI ca vinizcitAH // 40 // pUrviNo'nantanAthasya sahasragaNanAH smRtAH / paJcazasyA sahasrANi triMzannava ca zikSakAH // 40 // syAJcatvAri sahasrANi trizatyA sAvadhirgaNaH / anye paJcASTapaJcatrisahasrAnyantake zate // 403 / / zatAni nava dharmasya pUrviNaH zikSakAH punaH / catvAriMzatsahasrANi tathA saptasatAni ca // 40 // SaT zatAni sahasrANi trINi sAvadhayaH smRtAH / paJcazatyA sahasrANi catvAri sakalekSaNAH // 405 / / santaH saptasahasrANi vaikriyA vipulAnvitAH / paJcazatyA tu catvAri dvishsrssttshtytH||406|| zItalanAthake samavasaraNameM eka hajAra cAra sau pUrvavedI, unasaTha hajAra do sau zikSaka, sAta hajAra do sau avadhijJAnI, sAta hajAra kevalajJAnI, bAraha hajAra vikriyA Rddhike dhAraka, sAta hajAra pAMca sau vipulamatijJAnake svAmI aura pAMca hajAra sAta sau uttama vAdI the // 391-393 // zreyAMsanAthake samavasaraNameM teraha sau pUrvadhArI, ar3atAlIsa hajAra do sau zikSaka, chaha hajAra avadhijJAnI, chaha hajAra pAMca sau kevalajJAnI, gyAraha hajAra vikriyA Rddhike dhAraka, chaha hajAra vipulamatimanaHparyayajJAnI aura pAMca hajAra vAdI the| vAsupUjyake samavasaraNameM bAraha sau pUrvadhArI, unatAlIsa hajAra do sau zikSaka, pAMca hajAra cAra sau avadhijJAnI, chaha hajAra kevalajJAnI, dasa hajAra vikriyA Rddhike dhAraka, chaha hajAra vipulamatimanaHparyayajJAnI aura cAra hajAra do so vAdI the // 394-398 // vimalanAthake gyAraha sau pUrvadhAro, ar3atIsa hajAra pA~ca sau zikSaka, cAra hajAra ATha sau avadhijJAno, pAMca hajAra pAMca sau kevalI, nau hajAra vikriyA Rddhike dhAraka, nau hajAra vipulamatimanaHparyayajJAnI aura tIna hajAra chaha sau vAdI nizcita the // 399-401 // anantanAthake samavasaraNameM eka hajAra pUrvadhArI, unatAlIsa hajAra pAMca sau zikSaka, cAra hajAra tIna sau avadhijJAnI, pAMca hajAra kevalajJAnI, ATha hajAra vikriyA Rddhike dhAraka aura tIna hajAra do sau vAdI the // 402-403 / / dharmanAthake samavasaraNameM nau sau pUrvadhArI, cAlIsa hajAra sAta so zikSaka, tIna hajAra chaha so avadhijJAnI, cAra hajAra pAMca sau kevalajJAnI, sAta hajAra vikriyA Rddhike dhAraka, cAra hajAra pAMca sau vipulamati manaHparyayajJAnI aura do hajAra ATha sau vAdI the // 404-406 // 1. nyantage m.| 93
Page #776
--------------------------------------------------------------------------
________________ 738 harivaMzapurANe pUrviNo'STazatI zAnteraSTazatyatra zikSakAH / catvAriMzatsahasraveka trisahasrIgaNaH paraH // 407 / / catvAri SaTa (ca)catvAridve sahasra catuHzatI / kunthostu saptazatyeva pUrviNaH zikSakAH punaH // 408|| catvAriMzatsahasrANi trINi paJcAzatA zatam / sAvadhiH paJcazatyA tu dve sahasra gaNo mataH / / 409 // trisahasrI dvizatyA tu gaNaH kevalinAM smRtaH / zatakaM vaikriyAH paJca sahasrANi ca saMmatAH // 410 / / trizatyA trisahasrI tu paJcAzadvipulezvarAH / vAdinAM jitavAdAnAM sahasradvitayI matA // 41 // 'pUjyAH pUrvabhRto'rasya SaTzatI tu dazottarA / zaikSAstu paJcAyatriMzatsahasraraSTabhiH zataH // 412 // paJcatriMzanmatAH sarve sAvadhiH pariSatpunaH / sakevalAvadhi yA dvisahastyaSTazatyapi // 413 // vaikriyAstu sahasrANi catvAri trizatI tathA / sahasra paJcapaJcAzanmatyA vipula yAnvitAH // 414 // zatAni SoDazaiva syudina : paTuvAdinaH / mallestu pUrviNaH sarve paJcAzat saptazatyapi // 415 / / ekAnnatriMzaduddiSTAH sahasrANi tu zikSakAH / dvAviMzatiH zatAni syurmunayo'vadhicakSuSaH / / 416 / / sahasre SaT ca zatyAmA paJcAzaca sakevalAH / catuHzatyA sahasraM tu vaikriyAH yatayo matAH // 1171 / dve sahasre zate dve ca matA vipulabuddhayaH / tAvanta eva jetAro. vAdinaH prativAdinAm // 51 // munisuvratanAthasya pUrviNaH paJcazatyabhUt / zikSakAH zikSayA yuktAH sahasrANyekaviMzatiH // 419 / / aSTAdaza zatAnyeva matAH sAvadhikevalAH / dvAviMzatiH paJcadaza dvAdazaitAnyata: pare // 420 // paJcAzatA zatAni syazcatvAri namipUrviNaH / SaDamiH zataiH sahasrANi dvAdazaiva tu zikSakAH // 12 // zatAni SoDaza khyAtAH kevalAvadhilocanAH / vaikriyAstu zatAni syustathA paJcadazeva tu // 422 / / zAntinAthake samavasaraNa meM ATha sau pUrvadhArI, ikatAlIsa hajAra ATha sau zikSaka, tIna hajAra avadhijJAnI, cAra hajAra kevalajJAnI, chaha hajAra vikriyA Rddhike dhAraka, cAra hajAra vipulamatimanaHparyayajJAnI aura do hajAra cAra so vAdI the| kunthunAthake samavasaraNameM sAta sau pUrvadhArI, taiMtAlIsa hajAra eka sau pacAsa zikSaka, do hajAra pA~ca sau avadhijJAnI, tIna hajAra do sau kevalI, pAMca hajAra eka sau vikriyA Rddhike dhAraka, tIna hajAra tIna sau pacAsa vipulamatimanaHparyayajJAnI aura do hajAra vAdoMko jItanevAle vAdI the / / 407-411|| aranAthake samavasaraNameM chaha sau dasa pUrvadhArI, paiMtIsa hajAra ATha sau paiMtIsa zikSaka, do hajAra ATha sau avadhijJAnI, itane hI kevalajJAnI, cAra hajAra tIna so vikriyA Rddhike dhAraka, do hajAra pacapana vipulamatimanaHparyayajJAnI aura solaha sau uttama vAda karanevAle vAdo the| mallinAthake samavasaraNameM sAta sau pacAsa pUrvadhArI, unatIsa hajAra zikSaka, bAIsa sau avadhijJAnI, do hajAra chaha sau pacAsa kevalajJAnI, eka hajAra cAra sau vikriyA Rddhike dhAraka, do hajAra do sau vipulamatimanaHparyayajJAnI aura utane hI prativAdiyoMko jItanevAle vAdI the // 412-418! muni suvratanAthake samavasaraNameM pA~ca sau pUrvadhAro, ikkIsa hajAra zikSAse yukta zikSaka, aThAraha sau avadhijJAnI, aThAraha sau kevalajJAnI, bAIsa so vikriyA Rddhike dhAraka, pandraha sau vipulamatimanaHparyayajJAnI aura bAraha sau vAdo the / / 419-420 / / naminAthake samavasaraNameM cAra sau pacAsa pUrvadhArI, bAraha hajAra chaha sau zikSaka, solaha sau avadhijJAno, solaha sau kevalajJAnI, pandraha sau vikriyA Rddhi ke dhAraka, bAraha sau pacAsa 1. pUjya: m.| 2. locanAH m.| 3. namipavitA: ma. /
Page #777
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH . 739 zatAni dvAdaza proktAH paJcAzadvipulekSaNAH / sahasraparimANAstu vAdino'prativAdinaH // 423 // catuHzatAni nemestu pUrviNaH zikSakAH smRtAH / ekAdaza sahasrANi zataraSTamireva tu // 424 // sakevalAvadhI saMghau sahasraM paJcazatyapi / sahasraM vaikriyAzcApi zataM ca zubhakriyAH // 425|| zatAni nava vijJeyAH zAntA vipulabuddhayaH / vAdino'STau zatAnIha niHpratipratibhAndhitAH // 426 // paJcAzastrizatI cApi syuH pAzcasya ta pUrviNaH / zaikSA daza sahasrANi zatAni nava ca smRtAH // 427 / / catuHzatyA sahasraM tu nirmalAvadhibodhanAH / sahasraM kevalAlokA vaikriyAzca tathA matAH // 428 // zatAni sapta paJcAzadvipulAmalabuddhayaH / vAdinaH SaT zatAni syudinyAyavidhau budhAH // 429 // vardhamAnajinendrasya trizatI pUrvadhAriNaH / zaikSA nava sahasrANi zatAni ca navoditAH // 430 // trayodaza zatAni syuravadhijJAnina: pare / ye sapta nava paJca syuzcatvAri ca zatAni vai // 43 // AryAstisro'mavallakSA jinapaJcakasaMsadi / paJcAzadizatistrizastrizastrizassahasrakaiH // 132 // catasro viditA lakSAH padmAbhasya samAntare / viMzatizca sahasrANi sahasrANIva rociSAm // 433 // tisrastriMzatsahasrANi saptamasya samAmbudhau / tataH paraM trayANAM tAstisro'zItisahasrake: // 434 // syAviMzatisahasrestu laukAnyasya saMsadi / ekA lakSA trayANAM ca SaDvikASTa sahasrakaiH // 435 // // syuSiSTisahasrANi dharmasyApi catuHzatI / zAnteH SaSTisahasrANi zatAnAM tritayaM tathA // 436 // vipulamatimanaHparyayajJAnI aura eka hajAra prativAdiyoMse rahita vAdI the // 421-423 / / neminAthake samavasaraNameM cAra sau pUrvadhArI, gyAraha hajAra ATha sau zikSaka, eka hajAra pAMca sau avadhijJAno, eka hajAra pA~ca sau kevalI, eka hajAra eka sau zubhavikriyA karanevAle vikriyARddhike dhAraka, nau sau vipulamatimanaHparyayajJAnake dhAraka aura ATha sau anupama pratibhAse yukta vAdI the // 424-426 / / pArzvanAthake samavasaraNameM tIna sau pacAsa pUrvadhArI, dasa hajAra nau sau zikSaka, eka hajAra cAra sau nimaMla avadhijJAnake dhAraka, eka hajAra kevalajJAnI, eka hajAra vikriyA Rddhike dhAraka, sAta sau pacAsa vipulamatimanaHparyayajJAnI, aura chaha so vAda-vivAdameM nipuNa vAdI the // 427-422 // aura vardhamAna jinendra ke samavasaraNameM tIna so parvadhArI. nau hajAra nau sau zikSaka. teraha sau avadhijJAnI, sAta sau kevalajJAnI, nau sau vikriyA Rddhike dhAraka, pAMca sau vipulamatimanaHparyayajJAnI aura cAra sau vAdo kahe gaye haiM // 430-431 / / bhagavAn vRSabhadevake samavasaraNameM AryikAeM tIna lAkha pacAsa hajAra, ajitanAthake samavasaraNameM tIna lAkha bIsa hajAra, sambhavanAthake samavasaraNameM tIna lAkha tIsa hajAra, abhinandananAthake samavasaraNameM tIna lAkha tIsa hajAra, sumatinAthake samavasaraNameM tIna lAkha tIsa hajAra, padmaprabhake samavasaraNameM hajAroM kiraNoMke samAna cAra lAkha bIsa hajAra, supAzvanAthake samavasaraNameM tIna lAkha tIsa hajAra, candraprabhake samavasaraNa meM tIna lAkha assI hajAra, puSpadantake samavasaraNameM tIna lAkha assI hajAra, zItalanAthake samavasaraNameM tIna lAkha assI hajAra, zreyAMsanAthake samavasaraNameM eka lAkha bIsa hajAra, vAsupUjyake samavasaraNameM eka lAkha chaha hajAra, vimalanAtha 1. vAdino'prativAdinAm ma. / 2. vimalabuddhayaH m.| 3. -vimalAmala ma., k.| * tiloyapaNNatti meM zreyAMsanAthako AyikAoMko saMkhyA eka lAkha tIsa hajAra batalAyI hai 'tIsasahassa bhahiyaM lakkhaM seyaMsa devammi ' // 1170 / / ca. a. / ..
Page #778
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe kundhoH SaSTisahasrANi paJcAzaca zatatrayam / punaH SaSTisahasrANi jinasyArasya saMsadi // 437 // malestu paJcapaJcAzatsahasrANi samAntare / sahasrANyeva paJcAzanmunisuvratasaMsadi // 438 // catvAriMzatsahasrANi nameH paJcottarANi tAH / catvAriMzatsahasrANi nemeH sadasi tAH smRtAH // 439 // aSTAtriM sahasrANi trayoviMzasya saMsadi / paJcatriMzatsahasrANi caturviMzasya saMmatAH // 440 // tisro'STAnAM pRthaglakSA jinAnAM zrAvakAH smRtAH / dve lakSe ca tato'STAnAM lakSASTAnAM matA tataH // 441 // paJcalakSAstathASTAnAM saMsadi zrAvikAH smRtAH / catasrastAstato'STAnAM tisro'STAnAM jinezinAm // 442 // siddhAH SaSTisahasrANi navazatyA vRSasya te / saptasaptatiranyasya sahasrANi zatAnvitAH // 443 // ziSyA lakSA tRtIyasya sahasrANi ca saptatiH / zataM cAtaH zataM lakSe sahAzItisahasrakaiH // 444 || tisro lakSAH sahasraM ca SaTzatAni tatastataH / trayodazasahasrANi tisro lakSAzca SaTzatI || 445 // paJcAzItisahasrANi dve lakSe SaTzatI tataH / catustriMzatsahasrANi dve lakSe ca tataH param ||446 // lakSaikena vinAzItiH sahasrANyapi SaTzatI / tato'zItisahasrANi SaTzatAni ca nirvRtAH || 447 / / paJcaSaSTisahasrANi zreyasaH SaTzatI yathA / catuHpaJcAzadeva syAtsahasrANyapi SaTzatI ||448 // sahasrANyeka paJcAzat trizatI vimalasya tu / anantasyApi tAvanti sahasrANyeva kevalam ||449 / / / dharmasyaikAnnapaJcAzat sahasrI saptazatyapi / catvAriMzattato'STau ca sahasrANi catuHzatI || 450 catvAriMzatsahasrANi SaT cASTau ca zatAnyataH / saptatriMzatsahasrANi dvizatyarajinasya tu / / 451 / / ke samavasaraNa meM eka lAkha tIna hajAra, anantanAthake samavasaraNa meM eka lAkha ATha hajAra, dharmanAthake samavasaraNa meM bAsaTha hajAra cAra sau zAntinAtha ke samavasaraNa meM sATha hajAra tIna sau, kunthunAthake samavasaraNa meM sATha hajAra tIna sau pacAsa aranAthake samavaraNa meM sATha hajAra, mallinAtha ke samavasaraNa meM pacapana hajAra, munisuvratanAthake samavasaraNa meM pacAsa hajAra, naminAthake samavasaraNa meM paiMtAlIsa hajAra, neminAthake samavasaraNa meM cAlIsa hajAra, pArzvanAthake samavasaraNa meM ar3atIsa hajAra aura cobIsaveM mahAvIra bhagavAn ke samavasaraNa meM paiMtIsa hajAra AryikAe~ mAnI gayI haiM / / 432- 440 // 740 prArambhase lekara ATha tIrthaMkaroMke samavasaraNa meM pratyekake tIna-tIna lAkha, phira ATha tIrthakaroM ke pratyekake do-do lAkha aura tadanantara zeSa ATha tIrthaMkaroMke pratyekake eka-eka lAkha zrAvaka the / / 441 / / isI prakAra prArambhake ATha tIrthaMkaroMke samavasaraNa meM pratyekakI pA~ca-pA~ca lAkha, phira ATha tIrthaMkaroM kI pratyekakI cAra-cAra lAkha aura tadanantara zeSa ATha tIrthaMkaroMko pratyekakI tIna-tIna lAkha zrAvikAe~ thIM // 442 // bhagavAn vRSabhanAthake mokSa jAnevAle ziSyoMkI saMkhyA sATha hajAra no sau, ajitanAtha ke sattara hajAra eka sau, sambhavanAtha ke eka lAkha sattara hajAra eka sau, abhinandananAthake do lAkha assI hajAra eka sau, sumatinAthake tIna lAkha eka hajAra chaha so, padmaprabhake tIna lAkha teraha hajAra chaha sau candraprabhake do lAkha cauMtIsa hajAra, suvidhinAthake eka lAkha unyAsI hajAra chaha sau zItalanAthake assI hajAra chaha so, zreyAMsanAtha ke paiMsaTha hajAra chaha so, vAsupUjyake cauvana hajAra chaha sau vimalanAthake ikyAvana hajAra tIna so, anantanAthake ikyAvana hajAra, dharmanAtha ke unacAsa hajAra sAta sau zAntinAthake ar3atAlIsa hajAra cAra so, kunthunAthake chayA 1. zikSA ma / * tiloyapaNNattameM padmaprabha jinendra ke mukta honevAle ziSyoMkI saMkhyA tIna lAkha caudaha hajAra batalAyI hai / 'coddasa sahassa sahidA paumappaha jiNavarassa tiyalakkhA' / 1220 / / a ca /
Page #779
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH aSTazatyA sahasrANi tato'STAviMzatistathA / ekAnnaviMzatistasmAtsahasrANi zatadvayam // 452 // namernava sahasrANi SaT zatAni ca nirvRtAH / nemeraSTau sahasrANi SaT sapta dve zate dvayoH // 453 // yadaiva kevalotpattiH SoDazAnAM jinezinAm / tadaiva teSAM ziSyANAM siddhiH keSAMcidiSyate // 454 // ekadvitrikaSaNmAsairanyeSAM ziSyanirvRtiH / eka-dvi- tricatuvaM parapareSAM vinizcitA // 455 // triviMzatisahasrANi paJcAnAM dvAdazaiva tu / tAnyekAdazapaJcAnAM paJcAnAM daza tAnyataH // 456 // aSTAzIti zatAnyeva ziSyAH paJcajinezinAm / SaT sahasrANi vIrasya ziSyAste'nuttarodbhavAH // 457 // UrdhvagraiveyakAntAsu saudharmAdiSu bhUmiSu / zataM trINi sahasrANi babhUvurvRSa ziSyakAH // 458 // ekAnnatrisahasrANi dvitIyasya divaM gatAH / navAnyasya sahasrANi ziSyA navazatoyutAH // 459 // navazatyA sahasrANi turIyasya tu sapta vai / tatazcatuHzatIyuktA SaTsahastrI divaMgatA // 460 // lIsa hajAra ATha so, aranAthake saiMtIsa hajAra do sau, mallinAthake aTThAIsa hajAra ATha sau munisuvratanAthake unnIsa hajAra do sau, naminAthake no hajAra chaha so, neminAthake ATha hajAra, pAkhaMnAthake chaha hajAra do sau aura bhagavAn mahAvIra ke sAta hajAra do sau haiM // 443-453 / / 741 kinhIM AcAryoM kA mata hai ki- prArambhase lekara solaha tIrthaMkaroMke ziSya, jisa samaya unheM kevalajJAna huA thA usI samaya siddhiko prApta ho gaye the / tadanantara cAra tIrthaMkaroMke ziSya kramase eka, do, tIna aura chaha mAsa meM siddhiko prApta hue aura unake bAda cAra tIrthaMkaroMke ziSya eka, do, tIna aura cAra varSameM siddhiko prApta hue * / / 454-455 / / prArambhase lekara tIna tIrthaMkaroMke bIsa-bIsa hajAra, phira pAMca tIrthaMkaroMke bAraha-bAraha hajAra, phira pAMca tIrthaMkaroMke gyAraha gyAraha hajAra, phira pAMca tIrthaMkaroMke daza daza hajAra, phira pA~ca tIrthaMkaroMke aThAsI aThAsI so aura mahAvIrake chaha hajAra ziSya anuttara vimAnoMmeM utpanna honevAle haiM // 456 // saudharmaM svargase lekara UrdhvaM graiveyaka takake vimAnoMmeM bhagavAn vRSabhadeva ke tIna hajAra eka sau, ajitanAthake unatIsa so, sambhavanAthake no hajAra nau sau, abhinandananAtha ke sAta hajAra nau so, sumatinAthake chaha hajAra cAra sau padmaprabhake cAra hajAra cAra sau supArzvanAthake do hajAra cAra sau candraprabhake cAra hajAra, puSpadantake nau hajAra cAra sau, zItalanAthake ATha hajAra cAra 1. 'Navasya abbhahiya dosahassANi' ti pa., a., ca // 1233 // +. bhagavAn mahAvIrake mukta honevAle ziSyoMkI saMkhyA tiloyapaNNatti meM cavAlIsa sau batalAyI hai - 'caudAlasayA vIresarassa' a. / / 1229 // a ca / * isa viSayakA tiloyapaNNattimeM isa prakAra spaSTIkaraNa kiyA gayA hai usahAdi solasANaM kevalaNANaNvasUdi divasammi / paDhamaM ciya sissagaNA Nisseyasa saMpayaM pattA // 1230 // kuMthu caukke kamaso igi duti chammAsa samaya perate / mi pahudi jiNidesuM igi duti chavvAsasaMkhAe / 1231|| a. cAra arthAt RSabhAdika solaha tIrthaMkaroMke ziSyagaNa kevalajJAna utpanna honeke dina pahale hI niHzreyasa sampadAko prApta hue / kunbhunAtha Adi cAra tIrthaMkaroMke ziSyagaNa kramase eka, do, tIna aura chaha mAsa taka tathA nami Adi cAra jinendroMke ziSyagaNa eka, do, tIna aura chaha varSa taka niHzreyasa padako prApta hue / / 1230 - 1231 //
Page #780
--------------------------------------------------------------------------
________________ 742 harivaMzapurANe tatazcatuHsahasrANi catuHzatyAnvitAni tu / dvisahasrI catuHzatyAtaH sahasracatuSTayI // 461 // tato nava sahasrANi sahitAni catuHzataiH / tato'STau sapta SaDvApi sahasrANi catuHzataH // 462 // tataH paJcasahasrANi saptazatyA tato'pi ca / paJcaiva tu sahasrANi catvAri trizatastataH // 463 // tatastrINi sahasrANi zataH SaDabhistataH punaH / trINyeva tu sahasrANi dvizate ca divaMgatAH // 46 // sahasradvitayaM cAto dvayoraSTa catuHzataiH / dve sahasra tato'nyasya sahasraM SaT zatAnyataH // 465 // dvizatyAtaH sahasraM hi sahasraM kevalaM tataH / aSTau zatAni vIrasya ziSyAste svargagAminaH // 466 // koTIlakSAstu paJjAzastriMzadaza nabAbdhayaH / navatizca sahasrANi navatizca zatAnyapi // 46 // tathA navazatAnyeva navatirnavakoTayaH / jinAnAM vRSabhAdInAmantarANi nava kramAt // 468 // SaTpaSTivarSalakSAbhiH SaDviMzatisahasrakaiH / vihInAbdazatenAbdhiH koTI dazamamantaram // 469 // cataHpaJcAzadevAta striMzannava ca sAgarAH / catvAraste trayastUnAstricaturbhAgamalyakaiH // 40 // palyAdhaM ca caturbhAgo hInakoTIsahasrakaH / koTIsahasramabdAnAM caturlakSAH zatArdhagAH // 471 // SaT lakSAH pazcalakSAzca trayo'zItisahasrakaH / sArdhasaptazatAnyardhatRtIye ca zate mate // 47 // 'vardhamAnajinendrasya sahasrANyekaviMzatiH / tIrthakAlastu tAvanti sahasrANyatiduHSamaH // 473 // 'AdAvaSTau tathAnte'STAvanyucchinnAni SoDaza / madhye tu saptatIrthAni vyucchinnAnIha mArate // 474 // sau, zreyAMsanAthake sAta hajAra cAra sau, vAsupUjyake chaha hajAra cAra sau, vimalanAthake pAMca hajAra sAta so, anantanAthake pAMca hajAra, dharmanAthake cAra hajAra tIna sau, zAntinAthake tIna hajAra chaha sau, kunthunAthake tIna hajAra do sau, aranAthake do hajAra ATha sau, mallinAthake do hajAra cAra sau, muni suvratanAthake do hajAra, naminAthake eka hajAra chaha sau, neminAthake eka hajAra do sau, pArzvanAthake eka hajAra, aura mahAvIrake ATha sau ziSya utpanna hue haiM // 457-466 / / pacAsa lAkha karor3a, tIsa lAkha karoDa, daza lAkha karor3a, nau lAkha karor3a, nabbe hajAra karor3a, nau hajAra karor3a, nau sau karor3a, nabbe karor3a aura nau karor3a sAgara yaha kramase vRSabhAdi nau tIrthaMkaroMke mukta honekA antarakAla hai // 467-468 / / chayAsaTha lAkha chabbIsa hajAra eka sau kama eka karor3a sAgara pramANa dazavAM antara hai arthAt zItalanAtha bhagavAnke mukti jAneke bAda itanA samaya bIta jAnepara zreyAMsanAtha bhagavAn mukti gaye / / 462 / / tadanantara cauvana, tIsa, no, cAra aura pauna palya kama tIna hajAra sAgara yaha vAsupUjyase lekara zAnti jinendra takakA antarakAla hai| tatpazcAt ardhapalya, eka hajAra karor3a varSa kama pAva palya, eka hajAra karor3a, cauvana lAkha, chaha lAkha, pAMca lAkha, terAsI hajAra sAta sau pacAsa aura aDhAI sau varSa pramANa kramase kunthunAthase lekara mahAvIra paryantakA antara hai / / 470-472 / / mahAvIra bhagavAnkA tIrthakAla ikkIsa hajAra varSa pramANa pA~cavA~ kAla aura itanA hI chaThA kAla isa prakAra bayAlIsa hajAra varSa pramANa hai // 473|| Adike ATha aura antake ATha isa prakAra solaha tIthaM to isa bharatakSetrameM avicchinna rUpase pravRtta hue parantu bIcake sAta tIrtha 1. tiloyapaNNatte: caturthamahAdhikAre 1250-1274 gAthAsu vRSabhAdInAM sarveSAM jinendrANAM pRthaka pRthaka tIrthakAlo nirUpitaH / iha tu vardhamAnajinendrasyaiva nirUpitaH 'igivIsasahassANi dulAla vIrassa so kAlo' ||ti. p.|| 2. ucchaNNo sodhammo suvihippamuhesu stttitthesuN| sesesu solase suM niraMtaraM dhammasaMtANaM // 1278 // pallassa pAdamaddhaM ticaraNapallaM khu ticaraNaM addhaM / pallassa pAdamettaM vocchedo dhammatitthassa / / 1279 / / huMDAvasappiNissa ya doSeNaM satta hoti vicchedA / dikkhAhi muhAbhAve atyamio dhammaravideo / / 1280 // ti. pa., 4 a.|
Page #781
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH 743 pAdaH palyasya palyA tripAdI palyameva tu / tripAdyadhaM ca pAdazca vyucchedAnehasaH kramAt // 475 // AdivaH saptatIrtheSu kevalazrInirantarA / candrAbhasya munerante suvidhernavatirmatA // 476 // tIrthe caturazItistu zItalasya nirantarA / kevalajJAnino'nyasya dvAsaptatirudAhRtA // 477 // catvAriMzacaturyuktA vAsupUjyasya pUjitA / caturhAnistu dazasu dvayoH kevalinastrayaH // 478 // vIrakevalinA kAlo dvASaSTayabdAni saMstutaH / tato varSazataM pUrNa syAccaturdazapUrviNAm // 479 // trayo'zIsyA zatAbdAni bhavanti dazaviNAm / viMzasyaGgabhRtAM yuktAH kAlo varSazatadvayam // 40 // vyucchinna hokara punaH-punaH pravRtta hue // 474 / / pAva palya, adhaM palyaM, pauna palya, eka palya, pauna palya, ardhapalya aura pAva palya, yaha kramase vyucchinna tIrthoMke vicchedakAlakA pramANa hai| bhAvArthavRSabhadevase lekara puSpadanta taka to tIrtha avicchinna rUpase calate rahe usake bAda puSpadantake tIrthameM jaba pAva palya pramANa kAla bAkI raha gayA taba tIrtha-dharmakA viccheda ho gyaa| tadanantara zItalanAthake kevalI honepara punaH tIrtha prArambha huA, isI prakAra dharmanAtha paryanta Upara likhe anusAra tIthaM viccheda samajhanA caahie| zAntinAthase lekara mahAvIra paryanta bIcameM tIrthakA viccheda nahIM hai| mahAvIrakA tIrtha bayAlIsa hajAra varSa taka calegA, usake bAda vicchinna ho jaayegaa| tadanantara AgAmI utsapiNo yugameM jaba prathama tIrthaMkarako kevalajJAna hogA taba punaH tIrthakA prArambha hogA // 475 // prArambhase lekara sAta tIrthaMkaroMke tIrthameM kevalajJAnarUpo lakSmI nirantara vidyamAna rhii| usake pazcAt candraprabha aura puSpadantake tIrthameM nabbe-nabbe, zItalanAthake tIrthameM caurAsI, zreyAMsanAthake tIrthameM bahattara, vAsupUjyake tIrthameM cauvAlIsa, phira vimalanAthase lekara neminAtha taka daza tIthaMkaroMke tIrthameM cAra-cAra kama aura antima do tIrthaMkaroMke tIrthameM tIna-tIna kevalI anubaddha hue haiM arthAt ekake mokSa jAneke bAda dUsareko kevalajJAna ho gayA hai* // 476-478 // mahAvIra svAmIke kevaliyoMkA kAla bAsaTha varSa kahA gayA hai usake bAda sA varSa caudaha pUrvadhAriyoMkA kAla hai, tadanantara eka sau terAsI varSa daza pUrvadhAriyoMkA samaya hai, phira do sau bIsa varSa gyAraha aMgake pAThiyoMkA kAla hai, aura isake bAda eka sau aThAraha varSa AcArAMgake * tiloyapaNNattimeM anubaddha kevaliyoMkA varNana karate hue do mata diye haiN| prathama matake anusAra AdinAthase lekara dasaveM tIrthakara taka pratyekake 84, zreyAMsa aura vAsupUjyake kramase 72 aura 44, vimalanAthake 40, anantanAthake 36, dharmanAthake 32, zAntinAthake 28, kunthunAthake 24, aranAthake 20, mallinAthake 16, munisuvratanAthake 12, naminAtha ke 8, neminAthake 4, pArzvanAthake 3 aura mahAvIrake 3 anubaddha kevalI hai tathA dUsare matake anusAra-AdinAthase lekara sAtaveM tIrthaMkara taka pratyekake 100, candraprabhake 90, puSpadantake 90, zItalanAthake 90, zreyAMsanAthake 90, vAsupUjyake 84, vimalanAthake 40, anantanAthake 36, dharmanAthake 32, zAntinAthake 28, aranAthake 20, mallinAthake 16, munisuvratanAthake 12, naminAtha ke 8, neminAthake 4, pAzvanAthake 3 aura mahAvIrake 3 anubaddha kevalI haiM / gAthAeM isa prakAra haiM dasamaMte causIdI kamaso aNu baddha kevalI hoti / vAhattari caudAlaM seyaMse vAsupujje ya // 1212 // vimala jiNe cAlosaM Navasu tado cau vivijjidA kmso| tiNNi cciya pAsajiNe tiNi cciya vaDaDhamANammi // 1213 // A sattamekka sayaM uvaritie pAudi Naudi ca usiidii| sesesu puzvasaMkhA havaMti aNubaddhakevalI ahavA // 1214|| ti. pa. a.|
Page #782
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe A vArANabhRtAGgItaH zatamaSTAdazottaram / tripaJcaikAdaza jJeyAH paJca caravAra eva te // 11 // vIrasya gaNinAM varSANyAyuAnavatizcatuH / viMzatiH saptatizca syAdazotiH phatameva ca // 482 // dhAriyoMkA kAla kahA gayA hai| mahAvIra svAmIke kevaliyoMkI saMkhyA tIna', caudaha pUrvake dhAriyoMkI saMkhyA pA~ca, daza pUrvadhAriyoMkI saMkhyA gyAraha , gyAraha aMgake dhAriyoMkI saMkhyA pA~ca aura AcArAMgake pAThiyoMko saMkhyA cAra hai / / 479-481 // mahAvIra bhagavAnke gaNadharoMkI Ayu 1. gotamasvAmI', sudharmAcArya', jambUsvAmI ye tIna kevalI hue| 2. nando', nandimitra, aparAjita, govarddhana aura bhadra bAhu ye pAMca caudaha pUrvake dhArI hue| 3. vizAkha, proSThila, kSatriya, jaya, nAga, siddhArtha, dhRtiSeNa, vijaya, buddhila, vaMgadeva aura sudharma ye gyAraha daza pUrvadhArI hue| 4. nakSatra , jayapAla, pANDu, dhruvasena aura kaMsa ye pAMca gyAraha aMgake dhArI hue| 5. subhadra, yazobhadra, yazobAhu aura lohArya ye cAra AcArAMgake dhArI hue| 6. yahAM tiloyapaNNatti adhikAra 4, gAthA 1476 se 1492 takakA prakaraNa vizeSa jJAnake lie draSTavya hai jAdo siddho vIro tahivase godamo paramaNANI / jAdo tassi siddha sudhammasAmI tado jAdo // 1476 // tammi kadakammaNAse jaMbU sAmitti kevalI jAdo / tattha vi siddhipavaNNe kevaliSo Natthi aNabaddhA // 1477 // vAsaTThIvAsANi godama pahadINa NANavaMtANaM / dhammapayaTTaNa kAle parimANaM piMDarUveNaM / / 1478 / / kuMDala girimmi carimo kevalaNANIsu siridharo siddho| cAraNa risIsu carimo supAsacaMdAbhidhANo ya / / 1479 / / paNNa samaNesu carimo vairajaso NAma ohinnaannisuN| carimo siriNAmo suda viNaya susIlAdisaMpaNNo // 1480 / / mauDa gharesuM carimo jiNadikkhaM dharadi caMdagutto ya / tatto mauDadharA duppavvajja va geNhatti / / 1481 / / NaMdo ya zaMdimitto vidio avarAjido taijjo ya / govaddhaNo cauttho paMcamao bhaddavAhutti // 1482 // paMca ime purisavarA caudasapuvI jagammi vikkhaadaa| te vArasa aMgadharA titthe siri vaDDhamANassa / / 1483 // paMcANa melidANaM kAlapamANaM havedi vAsasadaM / vIdammi ya paMcamae bharahe sudakevalI Natthi / / 1484 / / paDhamo visAhaNAmo puTillo khattiyo jao NAgo / siddhattho dhidiseNo vijao buddhillagaMgadevA ya / / 1485 : / ekkaraso ya sudhammo dazapuvvadharA ime suvikkhANa / pAraMpariovagado tesIdi sadaM ca tANa vAsANi // 1486 // sanvesu vi kAlavasA tesu adIdesu bharaha khettammi / viyasaMta bhavvakamalA Na saMti dasapusvidivasayarA // 1487 // Nakkhatto jayapAlo paMDuyadhuvaseNa kaMsa AiriyA / ekkArasaMgadhArI paMca ime vIra titthammi // 1488 / / |
Page #783
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sarga: 745 trayo'zItizca navatiH paJcamiH saassttspttiH| dvAbhyAM ca saptatiH SaSTizcatvAriMzaca saMyutAH // 483 // SaTasu kAleSu palyASTamAge zeSe tRtIyake / bhUtiH kulakarANAM ca tato'pi vRSamasya tu // 484 // janma krameNa zeSANAM jinAnAM cakravartinAm / halinAM vAsudevAnAM turya kAle vinizcitam // 45 // vyabdASTamAsamAsArdhazeSayoriha kAlayoH / tRtIyataryayoH siddhiH prasiddhA vRSavIrayoH // 486 // vIranirvANakAle ca pAlako'trAbhiSicyate / loke'vantisuto rAjA prajAnAM pratipAlakaH // 487 // SaSTivarSANi sadrAjyaM tato viSayabhUbhUjAm / zataM ca paJcapaJcAzadvarSANi tadudIritam // 488 // catvAriMzatpUrUDhAnAM bhUmaNDalamakhaNDitam / triMzattu puSpamitrANAM SaSTirvasvagnimitrayoH // 489 // zataM rAsabharAjAnAM naravAhanamapyataH / catvAriMzattato dvAbhyAM catvAriMzacchatadvayam // 49 // bhadravANasya tadAjya guptAnAM ca zatadvayam / ekaviMzazca varSANi kAlavinirudAhRtam // 19 // dvicatvAriMzadevAtaH kalkirAjasya rAjatA / tato'jitaMjayo rAjA syAdindrapurasaMsthitaH // 492 // kaumArya maNDalezatve vijaye rAjyasaMyame / cakrayAdInAM yathAyogyamitaH kAlo nirUpyate // 493 // kramase bAnabe varSa, caubIsa varSa, sattara varSa, assI varSa, sau varSa, terAsI varSa, paMcAnabe varSa, aThahattara varSa, bahattara varSa, sATha varSa aura cAlIsa varSa hai / / 482-483 / / chaha kAloMmeM-se jaba tRtIya kAlameM palyakA AThavAM bhAga bAkI rahA thA taba kramase caudaha kulakaroM aura unake bAda vRSabhadevakA janma huA thaa| zeSa tIrthaMkaroM, cakravatiyoM, balabhadroM aura nArAyaNoMkA janma cauthe kAla meM nizcita hai / / 484-485 / / jaba tIsare kAlameM tIna varSa sAr3he ATha mAha bAkI rahe the taba bhagavAn RSabhadevakA mokSa huA thA aura jaba cauthe kAlameM tIna varSa sAr3he ATha mAha zeSa rahe the taba mahAvIrakA mokSa hogA / / 486 / / jisa samaya bhagavAn mahAvIrakA nirvANa hogA usa samaya yahA~ avantiputra pAlaka nAmake rAjAkA rAjyAbhiSeka hogaa| vaha rAjA prajAkA acchI taraha pAlana karegA aura usakA rAjya sATha varSa taka rhegaa| usake bAda tad-tad dezoMke rAjAoMkA eka sau pacapana varSa taka rAjya hogA ||487-488 / / phira cAlIsa varSa taka puruDha rAjAoMkA akhaNDa bhUmaNDala hogaa| tadanantara tIsa varSa taka puSpamitrakA, sATha varSa taka vasu aura agnimitrakA, sau varSa taka rAsabha rAjAoMkA, phira cAlIsa varSa taka naravAhanakA, phira do sau bayAlIsa varSa taka kalki rAjAkA rAjya hogaa| usake bAda ajitaMjaya nAmakA rAjA hogA jisakI rAjadhAnI indrapura nagara hogI ||482-492 / / aba inake Age cakravartI AdikI, kUmAra avasthA, maNDalezvara dazA, digvijaya, rAjya aura saMyamameM jo kAla vyatIta huA hai usakA yathAyogya nirUpaNa kiyA jAtA hai // 423|| doNi sayA vIsajudA vAsANaM tANa piMDa parimANaM / tesu atIde Nasthi hu bharahe ekkArasaMgadharA // 1489 // paDhamo subhaddaNAmo jasabhaddo taha ya hodi jasabAhU / turimo ya lohaNAmo ede AyAraaMgadharA // 1490 / / sesekkarasaMgANaM codsputraannmekkdesghraa| ekkasayaM aTArasavAsajudaM vAsajudaM tANa parimANaM / / 1491 / / -ti. pa. adhikAra 4. 1. sASTasaptabhiH ma. / 2. saptabhiH ma. / 3. aSTASTamAsa-ma. /
Page #784
--------------------------------------------------------------------------
________________ 746 harivaMzapurANe pUrvalakSAH kumAre'gurbharate saptasaptatiH / varSANAM ca sahasraM tu maNDalAdhipatI matam // 494 // paSTivarSasahasrANi vijayo rAjyamUrjitam / ekapUrvavihInAstu pUrvalakSAH SaDeva tu // 495 // aGgalakSAstrayo'zItirnavatirnavabhiH saha / sahasrANi navAnyAni zatAni navatirnava // 496 // darSalakSAstrayo'zItistriMzannavasahasrakaiH / cakrisaMyamakAlastu pUrvalakSeva kevalAH // 497 // paJcAzatta sahasrANi pUrvANAM pUrvakAlayoH / triMzadabdasahasrANi vijayaH sagarasya tu // 498 // ekAnnasaptatilaMkSA pUrvANAM navatirnava / sahasrANi navApIha zatAni navatirnava // 199 // pUrvAGgapramitiH pUrvAH saptatizca sahasrakaiH / rAjyaM lakSAstrayo'zItiH pUrvalakSava saMyamaH // 50 // paJcaviMzatisaMkhyAbdasahasrANi kumArakaH / maNDalezazca maghavAn jaye dazasahasravAn // 501 // tisro'sya varSalakSAstu navatyabdasahasrakaH / rAjyaM tapastu paJcAzatsahasrANi tapasvinaH // 502 // sanaskumArakaumArya maNDalezatvameva ca / sahastrANi tu paJcAzadvijayo daza tAni vai // 503 // navasyabdasahastrANi rAjyaM prAjyamudIritam / varSalakSAstatastasya saMyamaH saMyamAtmanaH // 50 // zAntermANDalikatve tu paJcaviMzatireva tu / sahasrANyaSTazatyeva vijaye gaditaM param // 505 // pahale bharata cakravartIkA AyukAla caurAsI lAkha pUrvakA thA, usameM satahattara lAkha pUrva to kumAra kAlameM bIte, eka hajAra varSa maNDalezvara avasthAmeM vyatIta hue, sATha hajAra varSa saka digvijaya kiyA, eka pUrva kama chaha lAkha pUrva cakravartI hokara rAjya kiyA tathA eka lAkha pUrva terAsI lAkha ninyAnabe hajAra nau sau ninyAnabe pUrvAMga aura terAsI lAkha nau hajAra tosa varSa paryanta saMyamI tathA kevalI rahe* // 494-497 / / dUsare sagara cakravartIkI Ayu bahattara lAkha pUrva thI usameM pacAsa hajAra lAkha pUrva to kamArakAlameM bIte. itane hI maNDalezvara avasthAmeM vyatIta hae. tIsa hajAra varSa digvijayameM gaye, unahattara lAkha sattara hajAra pUrva, ninyAnabe hajAra nau sau ninyAnabe pUrvAMga aura terAsI lAkha varSa cakravartI hokara rAjya kiyA aura eka lAkha pUrva taka saMyamI rahe / / 498-500 // __ tIsare maghavA cakravartIkI kula Ayu pA~ca lAkha varSakI thii| usameM pacIsa hajAra varSa kumArakAlameM, pacIsa hajAra varSa mANDalIka avasthAmeM, dasa hajAra varSa digvijayameM, tIna lAkha nabbe hajAra varSa cakravartI hokara rAjyakAryameM aura pacAsa hajAra varSa saMyamI avasthAmeM vyatIta hue // 501-502 / / cauthe sanatkumAra cakravartIko kula Ayu tIna lAkha varSako thii| usameM pacAsa hajAra varSa kumArakAlameM, pacAsa hajAra varSa mANDalIka avasthAmeM, dasa hajAra varSa digvijayameM, nabbe hajAra varSa cakravartI hokara rAjyake upabhogameM aura eka lAkha varSa saMyamo avasthAmeM vyatIta hue // 503-504 // pAMcaveM zAntinAtha cakravartIko kula Ayu eka lAkha varSakI thI, usameM pacIsa hajAra varSa kumAra avasthAmeM, paccIsa hajAra varSa mANDaloka abasthAmeM, ATha sau varSa digvijayameM bIte 1. ekapUrvAGgahInAstu ma. / 2. kevalaM ka. / 3. saptasaptasahasrakaiH ka., saptatyabdasahasraH kha. / 4. tisrastu ka. ng.| 5. sahasrANi / 6. tu zabdAt kaumArya (ka. tti.)| * tiloyapaNNattimeM caurAsI lAkha pUrva kula Ayu, satahattara lAkha pUrva kumArakAla, eka hajAra varSa maNDalezvara rAjA, sATha hajAra varSa digvijaya, ikasaTha hajAra varSa kama chaha lAkha pUrva cakravartI hokara rAjyakAla aura eka lAkha pUrva saMyamakAla.batalAyA hai| + tiloyapaNNattimeM cakravartI hokara rAjya karanekA kAla tIsa hajAra varSa kama sattara lAkha pUrva batalAyA hai|
Page #785
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH 747 kundhormaNDalikatve hi trisahasrestu viMzatiH / paJcAzatsaptazasyAmA SaTzatI vijayaH punaH // 506 // aramANDalikatve'pi sahasrANyekaviMzatiH / cataHzatAni vijayaH zeSaH prAgeva bhASitam // 50 // subhaumasya sahasrANi paJca kaumAryamiSyate / vijayaH pancazasyeva pracaNDasya kumaNDale // 508 // dvApaSTayabdasahasrANi tathA pamvazatAni ca / bAlatve gUDhavRttasya tasya rAjyamihorjitam // 509 // zatAni panca kaumArya tathA maNDalanAthatA / mahApadmasya vijayo varSANAM tu zatamrayam // 510 // aSTAdaza sahasrANi rAjyaM sapta zatAnyapi / dazavarSasahasrANi saMyamaH saMyamArthinaH // 51 // hariSeNasya kaumArya trizatI pAviMzatiH / paJcAzatA ta vijayastasya varSazataM matam // 5 // 2 // paJcaviMzatisaMkhyAni sahasrANi tathA zatam / rAjyaM ca paJcasaptatyA pazcAzastrizatI tapaH // 513 // aura zeSa vivaraNa tIrthaMkaroMke varNanake samayameM kahA jA cukA hai / / 505 / / chaThe kunthunAtha cakavartIkI kula Ayu paMcAnabe hajAra varSakI thI, usameM teIsa hajAra sAta so pacAsa varSa kumArakAlameM, itane hI mANDalika avasthAmeM aura chaha sau varSa digvijaya kAlameM vyatIta hue tathA zeSa varNana pahale kara cuke haiM / / 506 / / sAtaveM aranAtha cakravartIko kula Ayu pacAsI hajAra varSakI thii| usameM ikkIsa hajAra varSa kumAra avasthAmeM, itane hI mANDalika avasthAmeM aura cAra sau varSa digvijayameM vyatIta hue| zeSa varNana pahale kiyA jA cukA hai // 507 // AThaveM subhauma cakravartIkI kula Ayu pacAsI hajAra varSakI thI, usameM pAMca hajAra varSa kumAra avasthAmeM, pAMca sau varSa digvijayameM aura sAr3he bAsaTha hajAra varSa cakravartI hokara rAjya avasthAmeM bIte / ye parazurAmake bhayase AzramameM pale the isIlie maNDalIka pada prApta nahIM kara ske| ye pRthivI maNDalapara atizaya tIkSNa prakRtike the tathA ajJAnI dazAmeM rahaneke kAraNa saMyama dhAraNa nahIM kara sake aura marakara sAtaveM naraka $gaye // 508-509|| nauveM mahApadma cakravartIkI Ayu tIsa hajAra varSakI thii| usameM pAMca sau varSa kumAra avasthAmeM, pAMca sau varSa maNDalIka avasthAmeM, tIna sau varSa digvijayameM, aThAraha hajAra sAta so varSa cakravartI hokara rAjya avasthAmeM aura dasa hajAra varSa saMyamI avasthAmeM vyatIta hue haiM / / 510-511 / / dasaveM hariSeNa cakravartIko Ayu chabbIsa hajAra varSakI thii| usameM tIna sau pacIsa varSa kumAra avasthAmeM, eka sau pacAsa varSa digvijayameM, pacIsa hajAra eka sau pacahattara varSa cakravartI hokara rAjya avasthAmeM aura tIna sau pacAsa varSa saMyamI avasthAmeM vyatIta * zAntinAthane caubIsa hajAra do sau varSa taka cakravartI hokara rAjya bhogA, solaha varSa taka saMyamI rahe aura solaha varSa kama pacIsa hajAra varSa taka kevalI rhe| kunthunAthane teIsa hajAra eka sau pacAsa varSa taka cakravartI hokara rAjya kiyA, solaha varSa saMyamI rahe aura teIsa hajAra sAta sau cauMtIsa varSa taka kevalI rhe| 4 aranAthane ikkIsa hajAra chaha sau varSa cakravartI hokara rAjya bhogA, solaha varSa saMyamI rahe aura solaha varSa kama ikkIsa hajAra varSa kevalI rahe / tilloyapaNNattimeM subhauma cakravartIkI Ayu sATha hajAra varSako batAyI hai| jisameM pAMca hajAra varSa kumArakAlameM, pAMca hajAra varSa maNDalIka avasthAmeM, pAMca sau varSa digvijayameM aura sAr3he unacAsa hajAra varSa rAjya avasthAmeM bIte haiN|
Page #786
--------------------------------------------------------------------------
________________ 748 harivaMzapurANe jayasenasya kaumArya trizatI maNDalezitA / vijayastu zataM rAjyaM sahastraM navazatyapi // 514 // cataHzatI tapastasya brahmadattakumAratA / aSTAviMzativarSANi SaTpaJcAzaslamaNDalI / / 515 / / vijayaH SoDazAbdAni SaT zatAni ta rAjatA / brahmadattasya vijJeyA kezavAnAM ta kathyate // 516 / / tripRSThasya sahasrANi kaumArya paJcaviMzatiH / vijJeyo'bdasahasraM tu vijayaH snehavAhinaH / / 517 // varSalakSAstrayo'zItisahasrANi tu saptatiH / caturbhiradhikA tasya rAjya rAjakarAjitam / / 518 // dvipRSThasyApi kaumArya maNDalaizyamapi sphuTam / sahasrANi samAkhyAtaM pratyeka pavaviMzatiH / / 519 / / vijayo'bdazataM lakSA rAjyaM tasyaikasaptatiH / catvAriMzatsahasrANi navatirnavazatyapi // 520 // dvAdazava sahasrANi paJcazatyA svayaMbhuvaH / komAya maNDalezatvaM vijayo navatiH punaH // 52 // ekAnnaSaSTikakSAzca cataHsaptatireva ca / sahasrANi zatai rAjyaM navabhirdaza paJcakaH' (?) // 52 / / puruSottamakaumAya mataM sapta zatAni tu / azAtirvijayastrINi zatAnyabdapahasrakam / / 523 / / maNDalezatvametaddhi trizallakSA vinaikakam / navatizca sahasrANi saptabhirnavazatyapi // 524|| hue* ||512-513 // gyArahaveM jayasena cakravartIkI kula Ayu tIna hajAra varSako thii| usameM tIna sau varSa kumAra avasthAmeM. tIna sau varSa maNDalIka avasthAmeM sau varSa digvijayameM, eka hajAra nau saM vartI hokara rAjya avasthAmeM aura cAra sau varSa saMyama avasthAmeM vyatIta hue| aura bArahaveM brahmadatta cakravartIko ASu sAta sau varSakI thii| usameM aTThAIsa varSa kumAra avasthAmeM, chappana varSa maNDalIka avasthAmeM, solaha varSa digvijayameM aura chaha sau varSa rAjya avasthAmeM vyatIta hue| ye saMyama dhAraNa nahIM kara sake aura marakara sAtaveM naraka gye| isa prakAra cakravatiyoMkI AyukA vivaraNa kahA aura nArAyaNoMko AyukA vivaraNa kahA jAtA hai / / 514-516 / / snehako dhAraNa karanevAle tripRSTha nArAyaNakI kula Ayu caurAsI lAkha varSakI thii| usameM pacIsa hajAra varSa kumAra avasthAmeM, eka hajAra varSa digvijayameM aura terAsI lAkha cauhattara hajAra varSa rAjya avasthAmeM vyatIta hue| // 517-518 // dvipRSTha nArAyaNakI kula Ayu bahattara lAkha varSakI thii| usameM pacIsa-pacIsa hajAra varSa kumAra avasthA tathA maNDalIka avasthAmeM, sau varSa digvijayameM aura ikahattara lAkha unacAsa hajAra nau sau varSa paryanta rAjya kiyA / / 519-520 // __ svayambhU nArAyaNako kula Ayu sATha lAkha varSakI thii| usameM bAraha hajAra pAMca sau varSa kumAra avasthAmeM, itane hI maNDalIka avasthAmeM, nabbe varSa digvijayameM aura unasaTha lAkha cauhattara hajAra nau sau dasa varSa rAjya avasthAmeM vyatIta hue // 521-522 // puruSottama nArAyaNakI kula Ayu tIsa lAkha varSakI thii| usameM sAta sau varSa kumAra avasthAmeM, eka hajAra tIna sau varSa maNDalIka avasthAmeM, assI varSa digvijayameM aura unatIsa 1. navabhirdazavarSakaiH ( Ga. pustake TippaNyAM pAThAntaram ) / *. tiloyapaNNatti meM hariSeNa cakravartIko Ayu dasa hajAra varSako batAyI hai| usameM tIna sau pacIsa kumAra avasthAma, itane hI maNDalIka avasthAmeM, eka sau pacAsa digvijayameM, ATha hajAra ATha sau pacAsa varSa rAjya avasthAmeM aura tIna sau pacAsa varSa saMyamI avasthAmeM bIte haiM / t. tiloyapaNNattimeM pacIsa hajAra varSa kumAra avasthAmeM, pacIsa hajAra varSa maNDalIka avasthA meM, eka hajAra varSa digvijathameM aura zeSa terAsI lAkha unacAsa hajAra varSa rAjya avasthAmeM vyatIta hue aisA likhA hai|
Page #787
--------------------------------------------------------------------------
________________ paSTitamaH sargaH viMzatizcaiva varSANi rAjyamatyantamUrjitam / puruSottamatAM bhUmau bhUmnA tasyeha bibhrataH ||25|| kaumArya trizatI paJcaviMzatyA zatamIritam / maNDalaizyaM hi vijayaH saptatiH pratipAditaH / / 526 // navalakSA sahasrANi navarniva ca smRtA / rAjyaM puruSasiMhasya paJcabhiH paJcazatyapi / / 527|| paJcAzatA zate dveta kaumArya maNDalezatA / vijayaH SaSTivarSANi vijayojitatejasaH ||528|| catvAriMzazca varSANi syAccatvAri zatAnyapi / catuHSaSTisahasrANi puNDarIkasya rAjatA / / 529|| zate dattasya kaumArya paJcAzatkAlayo'yam / ekatriMzatsahasrANi saptazatyApi rAjatA / / 530|| zataM lakSmaNakaumArya catvAriMzadvijetRtA / ekAdaza sahasrASTazataSaSTyabdarAjatA / / 531|| kumArakAlaH kRSNasya SoDazAbdAni SaTyutA / paJcAzanmaNDalezatvaM vijayo'STAbdakaM sphuTam ||532 // zatAni nava viMzatyA kRSNarAjasya saMmitiH / tathaikAdazarudrANAM kAlasaMkhyA nirUpyate || 533 // tIrthe bhImAvarjAito vRSamasyAjitasya tu / jitazatruriti khyAto rudrAkhyaH suvidheH punaH || 534|| vizvAnalastu dazame zreyasaH supratiSTakaH / acalo vAsupUjyasya puNDarIkastu baimale / / 535 / / lAkha santAnabe hajAra nau sau bIsa varSaM pRthivItalapara nArAyaNapada dhAraNa karate hue rAjya avasthA meM vyatIta hue / / 523-525 // 749 puruSasiMha nArAyaNakI kula Ayu dasa lAkha varSakI thii| usameM tIna sau varSaM kumAra avasthA meM, eka sau pacIsa varSa maNDalIka avasthAmeM sattara varSa digvijaya meM aura no lAkha ninyAnabe hajAra pA~ca sau pA~ca varSaM rAjya avasthA meM vyatIta hue puNDarIka nArAyaNakI kula Ayu paiMsaTha hajAra varSakI thii| unameM do sau pacAsa varSa kumAra avasthA meM, itane hI maNDalIka avasthAmeM, sAtha varSaM digvijaya meM, aura cauMsaTha hajAra cAra sau cAlIsa varSaM rAjya avasthAmeM vyatIta hue / / 528-529 // ||526-227 / / datta nArAyaNakI kula Ayu battIsa hajAra varSakI thI / usameM so varSaM kumAra avasthA meM pacAsa varSaM maNDalIka avasthA meM, pacAsa varSa digvijayameM aura ikatIsa hajAra sAta sau varSa rAjya avasthA meM vyatIta hue ||530|| lakSmaNa nArAyaNakI kula Ayu bAraha hajAra varSakI thI / usameM sau varSa kumAra avasthA meM, cAlIsa varSa digvijayameM aura gyAraha hajAra ATha sau sATha varSaM rAjya avasthAmeM vyatIta | hue ||531 / / kRSNa nArAyaNakI kula Ayu eka hajAra varSakI hai / usameM solaha varSa kumAra avasthAmeM, chappana varSaM maNDalIka avasthAmeM, ATha varSa digvijaya meM aura nau sau bIsa varSa rAjya avasthA meM vyatIta hoNge| isa prakAra nArAyaNoMke kAlakA varNana kiyaa| aba gyAraha rudroMke kAla aura saMkhyAkA varNana karate haiM / / 532-533|| rudra gyAraha hote haiM / usameM bhagavAn vRSabhadeva ke tIrthameM bhImAvali, ajitanAtha ke tIrtha meM jitazatru, puSpadantake tIrthaMmeM rudra, zItalanAthake tIrtha meM vizvAnala, zreyAMsanAthake tIrthameM supratiSThaka, vAsupUjyake tIrtha meM acala, vimalanAthake tIrthaMmeM puNDarIka, anantanAthake tIrthaMmeM ti pa meM puruSasiMha nArAyaNakA maNDalIkakAla 1250 varSa taka aura rAjyakAla no lAkha aMThAnabe hajAra tIna sau assI varSa batalAyA hai / + ti pa meM lakSmaNakA maNDalIkakAla tIna sau varSa aura rAjyakAla gyAraha hajAra pA~ca sau sATha varSa batalAyA hai / 5. ti. pa. meM 'vaizvAnara' nAma AyA hai /
Page #788
--------------------------------------------------------------------------
________________ 750 harivaMzapurANe ajitandharo'nantasya dharmasyAjitanAbhikaH / pIThAkhyaH zAntitIrthe'bhUt suto vIrasya satyakeH // 536 // bhImAbalestanUtsedhaH pancacApazatAnyataH / tAnyardhapaJcamAnyekaM dazahAnista paJcasu // 537 / / aSTAviMzatiranyasya caturviMzatirapyataH / saptaivAratna yo'ntyasya vapurutsedha iSyate // 538 / / pUrvANyAyustrayo'zItilakSAstvekasaptatiH / dve lakSe caikalakSA ca lakSyAlakSyavicakSaNaH // 53 / / lakSAzcaturazItizca SaSTiH paJcAzadeva ca / catvAriMzacca varSANAM viMzatirlakSayA kramAt // 54 // AyurekAdazasyApi varSANyekAnnasaptatiH / abhinnadazapUrvANAM rudrANAM raudrakarmaNAm // 541 // trayaH kAlAstu sarveSAM rudrANAM kramazaH sthitAH / kaumAraH saMyamopeto gRhItojjhitasaMyamaH // 542 // kAlastribhAgazeSeNa caturNA saMyamAdhikaH / samA dvayostrayo'pyanye kaumArAdhika iSyate // 543 // saMyamAdhika ekasya kaumAro'nyasya sAdhikaH / dazamasyApi rudrasya saMyamAdhika eva saH // 544 // varSANi sapta kaumArya viMzatiH sNyme'ssttmiH| ekAdazasya rudrasya catustriMzadasaMyame // 545 // dvayostu saptamI pRthvI pancAnAM SaSThayadhiSThitiH / ekasya paJcamI bhUmizcaturthI tu dvayostataH // 546 // tRtIyAntyasya nirdiSTA yathodiSTA imAH punH| bhUryasaMyamamArANAM rudrANAM janmabhUmayaH // 547 // ajitandhara, dharmanAthake tIrthameM ajitanAbhi, zAntinAthake tIrthameM pITha nAmakA rudra huA hai tathA mahAvIrake tIrthameM satyakiputra rudra hogA // 534-536 / / bhImAvalIke zarIrako UMcAI pA~ca sau dhanuSa, jitazatruko sAr3he cAra sau dhanuSa, rudrakI so dhanuSa, vizvAnalako nabbe dhanuSa, supratiSThakako assI dhanuSa, acalakI sattara dhanuSa, puNDarIkakI sATha dhanuSa, ajitandharako pacAsa dhanuSa, ajitanAbhikI aTThAIsa dhanuSa, pIThakI caubIsa dhanuSa, aura satyakiputrakI sAta dhanuSa mAnI jAtI hai / / 537-538 // ina rudroMkI Ayu kramase terAsI lAkha pUrva, ikattara lAkha pUrva, do lAkha pUrva, eka lAkha pUrva, caurAsI lAkha varSa, sATha lAkha varSa, pacAsa lAkha varSa, cAlIsa lAkha varSa, bIsa lAkha varSa, dasa lAkha varSa aura unahattara varSa hai| ye sabhI rudra daza pUrvake pAThI hote haiM aura rodra kAryake karanevAle haiM / / 539-541 / / ina sabhI rudroMke kramase tIna kAla hote haiM-1 kumArakAla, 2 saMyamakAla aura 3 gRhIta saMyamako choDakara asaMyamI honekA kAla // 542 // inameM cArakA saMyamakAla vibhAga zeSase kucha adhika thA arthAt kumArakAla aura asaMyamakAlase kucha adhika thA, doke tInoM kAla barAbara the, sAtaveMkA kumArakAla, AThaveMkA asaMyamakAla, nauveMkA kumArakAla, aura dasaveMkA saMyamakAla adhika thaa| gyArahaveM rudrakA kumArakAla sAta varSakA, saMyamakAla aTThAIsa varSakA aura asaMyamakAla cauMtIsa varSakA hogaa| // 543-545 / / / inameM prArambhake do rudra sAtavIM pRthivI, pA~ca rudra chaThI pRthivI, eka pAMcavIM pRthivI aura do cauthI pRthivI gaye haiM tathA antima rudra tIsarI bhUmimeM jaavegaa| una rudroMke jIvana meM asaMyamakA bhAra adhika hotA hai| isalie unheM narakagAmI honA par3atA hai / / 546-545 // 1. jJAtavyA (Ga. tti.)| 2. 'dazalakSApramitam' iti sarvahastalikhitapratiSu 'lakSayA' ityasyopari aMkailikhitam / tesodI dvaNisattari doNi ekkaM ca pugvalakkhANi / culasIdI sadvipaNNA cAlisa vassANi lakkhANi // 1446 // bIsa dasa ceva lakkhA vAsA ekkUNasattarI kmso| ekkArasaruddANaM pamANamaussa riddiTuM / / 1447 / / 3. tUryasaMyama-kha, tUrya-Ga caturthavratadhAriNAM nAradAnAm (Ga. tti.)| +yaha viSaya ti. pa. meM tInoM kAloMke alaga-alaga aMka dekara spaSTa kiyA gayA hai (caturtha adhikAra gAthA 1448 se 1467 gAthA tk)|
Page #789
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH 751 mImazcAtha mahAbhImo rudranAmA tRtIyakaH / mahArudro'tha kAlazca mahAkAlazva turmukhaH // 548 // naravaktronmukhAkhyau dvau nabaite nAradAH smRtAH / vAsudevasamAnAyuHsthitisteSAM prajAyate // 549 // kalahe prItisaMyuktAH kadAciddharmavatsalAH / siMhAnandavazAstvete mahAbhanyA jinAnugAH // 550 // varSANAM SaTazatIM tyaktvA paJcAgraM mAsapaJcakam / muktiM gate mahAvIre zakarAjastato'mavat // 551 // muktiMgate mahAvIre prativarSasahasrakam / ekako jAyate kalkI jinadharmavirodhakaH // 552 // ihAsyAmavasarpiNyA yathA tIrthakarAdayaH / utsarpiNyAM maviSyantyAM bhaviSyanti tathA pare // 553 // maviSyaduHSamAzeSe sahasraparimANake / caturdaza bhaviSyanti prAgime kulakAriNaH // 55 // kanakanakasaMkAzaH kanakaH kanakapramaH / trayaH kanakapUrvAH syuste rAjadhvajapuGgavAH // 555 // nalinIdalasaMkAzo nalino nalinaprabhaH / nalinopapadAstvanye te rAjadhvajapuGgavAH // 556 // tataH padmaprabho jJeyaH padmarAjastataH paraH / padmadhvajazva boddhavyaH panapuGgava eva ca // 557 // tIrthakRcca mahApadmaH suradevo jinAdhipaH / supArzvanAmadheyo'nyo yathArthazca svayaMpramaH // 558 // sarvAtmabhUta ityanyo devadevaH prabhodayaH / udataH praznakIrtizca jayakIrtizca suvrataH // 559 // arazca puNyamUrtizca niSkaSAyo jinezvaraH / vipulo nirmalAmikhyazcitragupto paraH smRtaH // 56 // bhIma, mahAbhIma, rudra, mahArudra, kAla, mahAkAla. catamaMkha. naravaktra aura unmakha.ye nau nArada mAne gaye haiN| unakI Ayu nArAyaNoMkI Ayuke barAbara hotI hai tathA ve nArAyaNoMke samaya hI hote haiN| ve kalahameM prItise yukta hote haiM, kadAcit dharmase bhI sneha rakhate haiM, hiMsAmeM Ananda mAnate haiM tathA mahAbhavya aura jinendra bhagavAnke anugAmI hote haiM / / 548-550 // bhagavAn mahAvIrake mokSa jAneke pazcAt chaha sau pAMca varSa pAMca mAsa bIta jAnepara rAjA zakara hogA aura hajAra-hajAra varSa bAda eka-eka kalkI rAjA hotA rahegA jo jainadharmakA virodhI hogA / / 551-552 // jisa prakAra isa avasarpiNImeM tIrthaMkara Adi hue haiM usI prakAra Age AnevAlI utsarpiNImeM bhI dUsare-dUsare tIrthaMkara Adi hoMge // 553 // jaba AnevAle duHSamA nAmaka kAlameM eka hajAra zeSa raha jAveMge taba pahale kramase ye caudaha kulakara hoMge-1 dedIpyamAna svarNake samAna kAntivAlA kanaka, 2 kanakaprabha, 3 kanakarAja, 4 kanakadhvaja, 5 kanakapuMgava, 6 kamalinIke patteke samAna varNavAlA nalina, 7 nalinaprabha, 8 nalinarAja, 9 nalinadhvaja, 10 nalinapuMgava, 11 padmaprabha, 12 padmarAja, 13 padmadhvaja aura 14 padmapuMgava / / 554-557|| kulakaroMke bAda kramase nimnalikhita caubIsa tIrthaMkara hoMge-1 mahApadma, 2 suradeva, 3 sapAvaM. 4 svayamprabha, 5 sarvAtmabhUta, 6 devadeva, 7 prabhodaya, 8 udaMka, 9 praznakoti, 1 kIrti, 11 suvrata, 12 ara, 13 puNyamUrti, 14 niSkaSAya, 15 vipula, 16 nirmala, 17 citragupta, zakarAjAkI utpattike viSayameM ti. pa. meM isa matake sivAya nimnalikhita 3 matoMkA ullekha aura kiyA gayA hai-(1) vIra jinendrakI mukti honeke bAda cAra sau ikasaTha varSa pramANakAla bIta jAnepara zaka rAjA utpanna huaa| (2) nau hajAra sAta sau pacAsI varSa aura pAMca mAsa bIta jAnepara (3) caudaha hajAra sAta so tirAnabe varSa bIta jAnepara / gAthA nimna prakAra hai-vIrajiNe siddhigade caUsada igi saTrivAsa primaanne| kAlammi adikkate uppaNNo ettha zakarAo // 1496 // ahavA tIre siddha sahassaNavakammi sgsybbhhiye| paNasIdimmi yatIde SaNamAse sakaNio jAdo // 1497 // codasa sahassa sagasaya teNaudI vAsakAla vicchede / vIresarasiddhIdo uppaNo sagaNio ahavA // 1498 / / NivANe vIrajiNe chabbAsa sadesu paMcavarisesuM / SaNamAsesu garesuM saMjAdo sagaNio ahavA // 1499 / / ti. pa. ca. a.|
Page #790
--------------------------------------------------------------------------
________________ 752 harivaMzapurANe samAdhiguptanAmAnyaH svayaMbhUranivartakaH / jayo vimalasaMjJazca 'divyapAda itIritaH // 561 // caramo'nantavIryo'mI vIryadhairyAdisadguNAH / caturvizatisaMkhyAnA bhaviSyattIrthakAriNaH // 562 // marato dIrghadantazca janmadantazca cakriNaH / gUDhadatto'paro nAmnA zrISeNa iti vizrataH / / 563 // zrIbhUtiritibhUto'nyaH zrIkAntaH padmanAmakaH / mahApadmastathaivAnyazcitravAhanasaMjJakaH // 564 / / vimukkamalasaMparko nAmnaH vimalavAhanaH / ariSTasena ityete cakriNo dvAdazoditAH // 565 / / nandI ca nandimitrazca nandino nandibhUtikaH / mahAtibalanAmAnau balabhadrazca saptamaH / / 566 // dvipRSTazca tripRSThazca vAsudevA navaiva te / maviSyantyaJjanacchAyAzcchAyAchannadigantarAH // 567 / / candrazcApi mahAcandrastathA candradharazrutiH / siMhacandro harizcandraH zrIcandraH pUrNacandrakaH // 56 // sucandro bAlacandrazca navaite candra sapramAH / balAH pratidvipazcAnye nava zrIharikaNThako / / 569 / / nIlakaNThAzvakaNThau ca sukaNThazikhikaNThako / azvagrIvahayagrIvo mayUragrIva ityapi / / 570 / / pramadaH saMmado harSaH prakAmaH kAmado mavaH / haro manobhavo mAraH kAmo rudrastathAGgajaH // 571 // mavyAH katipayaireva te'pi setsyanti janmabhiH / ratnatrayapavitrAlAH santaH santo narottamAH // 5.2 // vasantatilakAvRttam valaparAsasa.Ta. antarmuhUrtamapi labdhavimuktamekaM samyaktvaratnamacireNa vimuktihetuH / ratnatrayasya tu 'pavitratamasya loke sAkSAdbhavapramathanasya kimatra vAcyam // 5.3 / / 18 samAdhigupta, 19 svayambhU, 20 anivartaka, 21 jaya, 22 vimala, 23 divyapAda aura 24 anantavIrya / ye sabhI vIyaM dhairya Adi sadguNoMse sahita hote haiM / / 558-562 / / 1 bharata, 2 dIrghadanta, 3 janmadatta, 4 gUr3hadatta, 5 zrISeNa, 6 zrIbhUti, 7 zrIkAnta, 8 padmanAmaka, 9 mahApadma, 10 citravAhana, 11 malake samparkase rahita vimalavAhana aura 12 ariSTasena ye honevAle bAraha cakravartI kahe gaye haiM / / 563-565 / / 1 nandI, 2 nandimitra, 3 nandina, 4 nandibhUtika, 5 mahAbala, 6 atibala, 7 balabhadra, 8 dvipRSTha aura 5 tripRSTha ye nau bhaviSyatkAlameM honevAle nArAyaNa haiN| ye aMjanake samAna kAntike dhAraka hote haiM tathA apanI kAntise dizAoMke antarAlako vyApta karate haiM // 566-567 / / 1 candra, 2 mahAcandra , 3 candradhara, 4 siMhacandra, 5 harizcandra, 6 zrIcandra, 7 pUrNacandra, 8 sucandra aura 9 bAlacandra ye nau AgAmIkAlameM honevAle balabhadra haiN| ye sabhI candramAke samAna kAntike dhAraka hote haiN| 1 zrIkaNTha, 2 harikaNTha, 3 nIlakaNTha, 4 azvakaNTha, 5 sukaNTha, 6 zikhikaNTha, 7 azvagrIva, 8 hayagrIva aura 9 mayUragrIva ye nau pratinArAyaNa hoMge / / 568-570 / / 1 pramada, 2 sammada, 3 harSa, 4 prakAma, 5 kAmada, 6 bhava, 7 hara, 8 manobhava, 9 mAra, 10 kAma aura 11 aMgaja ye gyAraha rudra hoNge| ye saba bhavya hoMge tathA kucha hI bhavoMmeM mokSa prApta kreNge| inake zarIra bhI ratnatrayase pavitra hoMge tathA uttama mahApuruSa hoge / / 571-572 / / eka samyagdarzanarUpI ratna antarmuhUrta ke lie bhI prApta hokara chUTa jAtA hai to vaha bhI zIghra hI mokSaprAptikA kAraNa hotA hai, phira saMsArameM atizaya pavitra evaM sAkSAt bhavabhramaNako naSTa karanevAle ratnatrayakI to bAta hI kyA hai ? ||573 / / 1. divyavAda ma. / 2. pavitritamasya m.|
Page #791
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaSTitamaH sargaH vAkyaM trikAlaviSayArthanirUpaNArtha mAkarNya karNa sukhamitthaminasya bhUpAH / kRSNAdayo hariravipramukhAzca devA natvA jinaM svapadamIyurUpAttatasvAH ||5704 // 95 ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtau triSaSTipuruSa jinAntaravarNano nAma SaSTitamaH sargaH // 60 // O isa prakAra bhagavAn neminAthakI karNoko sukha upajAnevAlo evaM trikAlaviSayaka padArthoMkA varNana karanevAlI divyadhvani sunakara kRSNa Adi rAjA tathA indra aura sUrya Adi deva, dharmake yathArthaM tattvako grahaNa kara evaM nemi jinendrako namaskAra kara apane-apane sthAnapara cale gaye // 574 / / isa prakAra ariSTanemipurANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANa meM zaTha zalAkApuruSoM kA caritra tathA tIrthakaroM ke antarAlakA varNana karanevAlA sAThavA~ sarga samApta huA // 60 // 753 O
Page #792
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekaSaSTitamaH sargaH AkRtaM zreNikasyAtha jJAtvA gaNabhRdagraNIH / vRttaM gajakumArasya jagAdeti jagannatam // 1 // zrutvA gajakumAro'sau jinAdicaritaM tathA / vimocya sakalAn bandhUn pitRputrapurassarAn // 2 // saMsArabhIrurAsAdya jinendra 'prazrayAnvitam / gRhItvAnumato dIkSAM tapaH kartuM samudyataH // 3 // nirUpitAsta yAH kanyAH kumArAya gajAya tAH / prabhAvatyAdayaH sarvA nirvedinyaH pravavajuH / / 4 / / kumArazramaNasyAtha gajasyaikAntavartinaH / nizIthe pratimAsthasya sarvadvandvasahasya saH / / 5 / / somazarmA sutAtyAgakrodhAgnikaNadIpitaH / adIdipadudArAgniM zirasi sthiracetasaH / / 3 / / dahyamAnazarIro'sau zukladhyAnena karmaNAm / antaM kRtvA yayau mokSamantakRtkevalI muniH // 7 // tasya dehamahaM cakruH samupetya surAsurAH / yakSakinnaragandharvamahoragapurogamAH // 8 // jJAtvA tanmaraNaM duHkhAd yAdavA bahavastathA / dazAhAMzca vihAyAntyaM dIkSitA mokSakAikSiNaH // 9 // devyaH zivAdayo baDhyo devakI rohiNI vinA / vasudeva striyo viSNoH kanyAzcApi pravabajuH // 10 // tataH suranarAbhyo nAnAjanapadAn jinaH / vijahAra mahAbhUtyA madhyarAjI prabodhayan // 11 // udIcyAnnRpazAlAn madhyadezanivAsinaH / prAcyAnapi prajAyuktAn sa dharme sthApayan bahUn / / 12 / / athAnantara zreNikakA abhiprAya jAnakara gaNadharoMke adhipati zrI gautama svAmIne jagatake dvArA stuta gajakumArakA vRttAnta isa prakAra kahanA zurU kiyA // 1 // ve kahane lage ki isa prakAra gajakumAra, tIrthaMkara AdikA caritra sunakara saMsArase bhayabhIta ho gayA aura pitA, putra, Adi samasta bandhujanoMko chor3akara bar3I vinayase jinendra bhagavAnake samIpa pahu~cA aura unase anumati le dIkSA grahaNa kara tapa karaneke lie udyata ho gayA // 2-3 // gajakumArake lie jo prabhAvatI Adi kanyAeM nizcita kI gayI thIM una sabhIne saMsArase virakta ho dIkSA dhAraNa kara lI / / 4 / / tadanantara kisI dina gajakumAra muni rAtrike samaya ekAntameM pratimAyogase virAjamAna ho saba prakArako bAdhAeM sahana kara rahe the ki somazarmA apanI putrIke tyAgase utpanna krodharUpI agnike kaNoMse pradIpta ho unake pAsa AyA aura sthira cittake dhAraka una munirAjake zirapara tIvra agni prajvalita karane lagA // 5-6 // usa agnise unakA zarIra jalane lgaa| usI avasthAmeM ve zakladhyAnake dvArA karmokA kSaya kara antakRtkevalI ho mokSa cale gaye // 7 // yakSa, kinnara, gandharva aura mahoraga Adi sura aura asuroMne Akara unake zarIrakI pUjA kI / / 8 // gajakumAra munikA maraNa jAnakara duHkhI hote hue bahuta-se yAdava tathA vasudevako chor3akara zeSa samudravijaya Adi dazAha mokSakI icchAse dIkSita ho gaye // 9 // zivA Adi deviyoM, devakI aura rohiNoko chor3akara vasudevakI anya striyoM tathA kRSNakI putriyoMne bhI dIkSA dhAraNa kara lI // 10 // tadanantara deva aura manuSyoMse pUjita bhagavAn nemijinendrane, bhavya jIvoMke samUhako prakodhita karate hue, nAnA dezoM meM bar3e vaibhavake sAtha vihAra kiyA // 11 // unhoMne uttara dizAke, madhyadezake tathA pUrva dizAke prajAse yukta aneka bar3e-bar3e rAjAoMko dharmameM sthira karate hue vihAra 1. prazrayAnvitaM yathA syAttathA / 2. dIptitaH ma. / 3. zarIrapUjAm / 4. duHkhA ma. / 5. suravarAbhyaryo m.|
Page #793
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekaSaSTitamaH sargaH vihRtya ciramIzAnaH punarAgatya pUrvavat / girau raivatake tasthau samavasthAnamaNDanaH ||13|| tatra sthitaM jinendra saM devendrAH sAndratejasaH / prApya natvA natiM kRtvA nijasthAneSu susthitAH // 14 // vasudevo balaH kRSNaH sAntaHpurasuhRjjanaH / dvArikAprajayA yuktaH pradyumnAdisutAnvitaH ||15|| vibhUtyA parayAgatya zaiveryamabhivandyate / AsInAH samavasthAne dharmaM zuzrUSurIzvarAt ||16|| tatra dharmakathAnte'sau jinaM navyA halAyudhaH / papraccha vastucittasthaM karakuDmalitAlikaH ||17|| nAtha vaizravaNeneyaM nirmitA dvArikApurI / kiyatAnehasAnto'syAH kRtakA hi vinazvarAH ||18|| nimajjet svata eveyaM kimu kAlAntare'mbudhau / nimittAntarasAnidhye kenacidvA' vinAzyate // 19 // svAntakAle nimittard ko vA kRSNasya yAsyati / jAtAnAM hi samastAnAM jIvAnAM niyatA mRtiH // 20 // saMyamapratipattirvA kAlena kiyatA prabho / kRSNasnehamahApAzabaddhacittasya me mavet // 21 // iti pRSTo jino'gAdI dRSTAzeSaparAparaH / yAthAtathyaM yathApraznaM yatpraznottaravAdyau // 22 // purIyaM dvAdaze varSe rAma mathena hetunA / dvaipAyarnakumAreNa muninA vakSyate ruSA // 23 // kauzAmbavana suptasya kRSNasya paramAyuSaH / prAnte jaratkumAro'pi saMhAre hetutAM vrajet // 24 // 10 * abhyantarasya sAnnidhye hetoH pariNatervazAt / bAhyo heturnimittaM hi jagato'bhyudaye kSaye // 25 // kiyA thA / / 12 / cirakAla taka vihAra kara bhagavAn punaH Aye aura raivataka ( giranAra ) parvatapara samavasaraNako suzobhita karate hue virAjamAna ho gaye // 13 // prabala tejako dhAraNa karanevAle indra vahA~ virAjamAna jinendra bhagavAn ke pAsa Aye aura namaskAra tathA stuti kara apaneapane sthAnoMpara baiTha gaye // 14 // 755 antaHpura kI rAniyoM, mitrajana, dvArikAkI prajA tathA pradyumna Adi putroMse sahita vasudeva, baladeva tathA kRSNa bhI bar3I vibhUtike sAtha Aye aura bhagavAn neminAthako namaskAra kara samavasaraNa meM yathAsthAna baiTha bhagavAn se dharmaM zravaNa karane lage || 15 - 16 // tadanantara dharnakathAke bAda jinendra bhagavAnko namaskAra kara baladevane hAtha jor3a lalATase lagA, apane hRdaya meM sthita bAta pUchI // 17 // / unhoMne pUchA ki he bhagavan ! yaha dvArikApurI kuberake dvArA racI gayI hai so isakA anta kitane samaya meM hogaa| kyoMki kRtrima vastue~ avazya hI nazvara hotI haiM // 18 // yaha dvArikApurI kAlAntara meM kyA apane Apa hI samudrameM DUba jAvegI ? athavA nimittAntarake sanadhAna meM kisI anya nimittase vinAzako prApta hogI ? kRSNake apane antakAla meM nimittapaneko kauna prApta hogA ? kyoMki utpanna hue samasta jIvoMkA maraNa nizcita hai / he prabho ! merA citta kRSNake sneharUpI mahApAzase ba~dhA huA hai ataH mujhe saMyamako prApti kitane samaya bAda hogI ? // 19-21 // isa prakAra baladevake pUchanepara samasta parApara padArthoMko dekhanevAle nemi jinendra, praznake anusAra yathArthaM bAta kahane lage, so ThIka hI hai kyoMki bhagavAn praznoMkA uttara nirUpaNa karanevAle hI the // 22 // unhoMne kahA ki he rAma ! yaha purI bArahaveM varSa meM madirA ke nimittase dvaipAyana munike dvArA krodhavaza bhasma hogI ||23|| antima samaya meM zrIkRSNa kauzAmbIke vanameM zayana kareMge aura jarakumAra unake vinAzameM kAraNapaneko prApta hogA ||24|| antaraMga kAraNake rahate hue pariNativaza 1. yuktAH ma. / 2. zivAyA apatyaM pumAn zaiveyastaM neminAtham / 3. dharmasthAne ma / 4. 'zuzruvurIzvarAt' iti pAThena bhavitavyam / 5 - dbhAvinAsyate bha. / 6. kA kena ma. / 7. me'bhavat ma. / 8. dvIpAyana ma. / 9. kauzAmbIvana -kha. / 10. anantarasya ma. /
Page #794
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe jAnanto vastusadbhAvamato'bhyudayanAzayoH / harSa bhuvi viSAdaM ca na gacchanti manasvinaH // 26 // bhavato'pi tapaHprAptistannimittAttadA bhavet / bhavapaddhatimItasya brahmalokopapAdinaH // 27 // dvaipAyanakumAro'sau rohiNyAH sodaro yatiH / tadAkarNya vaco jainaM nirvedI tapasi sthitaH // 28 // avadheH pUraNAyAtaH pUrva dezamupetya saH / tapazcaritumArabdhaH kaSAyatanuzoSaNam // 29 // duHkhI jaratkumArazca duHkhitAn bhrAtRbAndhavAn / parisyajya gataH kApi sa hariryatra nekSyate // 30 // jaratkumAre pragate vanamekAkini sthite / hariH snehAkulo mene zUnyamAtmAnamAtmani // 31 // cacAra mRgasAmAnyaM vijano vijanaM vanam / hariprANapriyaH prANAn priyAn hAtumanAH kvacit // 32 // aispi janamAnasya yAdavA vivizuH purIm / AgAmiduHkhasaMbhAracintA saMtaptamAnasAH // 33 // ghoSaNAM kArayAMcakre cakrI puri balAnvitaH / madyAGgAni ca mayAni visRjyantAmiti drutam // 34 // piSTakiNvAdimacAGgaistato mayAni madyapaiH / kSiptAni sazilA kuNDe' kAdambagirigahvare // 35 // kadambavanakuNDeSu 'muktA kAdambarI tu yA / sAimapAkavizeSasya hetutvenAvatiSThate // 36 // tathAnyA ghoSaNAdAyi kRSNena hitabuddhinA / dvArikAyAM mahApuryAM strINAM puMsAM ca zRNvatAm // 37 // pitA me yadi vA mAtA sutA cAntaHpurAGganA / tapasyantu mate jaine vArayAmi na tAnaham // 38 // 756 bAhya hetu jagat ke abhyudaya tathA kSayameM kAraNa hote haiM isalie vastuke svabhAvako jAnanevAle uttama manuSya abhyudaya tathA kSayake samaya pRthivIpara kabhI harSaM aura viSAdako prApta nahIM hote / / 25-26 // saMsAra ke mArga se bhayabhIta rahanevAle Apako bhI usI samaya kRSNakI mRtyukA nimitta pAkara tapakI prApti hogI tathA tapakara Apa brahmasvarga meM utpanna hoMge ||27|| dvaipAyanakumAra rohiNIkA bhAI - baladevakA mAmA thA so usa samaya bhagavAn ke vacana sunakara vaha saMsArase virakta ho muni hokara tapa karane lagA ||28|| vaha bAraha varSa kI avadhiko pUrNa karaneke lie yahAMse pUrva dezakI ora calA gayA aura vahAM kaSAya tathA zarIrako sukhAnevAlA tapa karane lagA ||29|| 'mere nimittase kRSNakI mRtyu hogI' yaha jAnakara jaratkumAra bhI bahuta duHkhI huA aura duHkhase yukta bhAIbandhuoMkI chor3akara vaha kahI aisI jagaha calA gayA jahA~ kRSNa dikhAI bhI na deM // 30 // jaba jaratkumAra vanameM jAkara akelA rahane lagA taba snehase Akula zrIkRSNa ne apane-ApameM apaneApako sUnA anubhava kiyA // 31 // jo kRSNako prANoMke samAna pyArA thA aisA jaratkumAra kahIM priya prANoMko chor3ane kI icchAse akelA hI mRgoMke samAna nirjana vanameM bhramaNa karane lagA // 32 // idhara AgAmI duHkhake bhArako cintAse jinake mana santapta ho rahe the aise yAdava loga bhagavAnko namaskAra kara nagarImeM praviSTa hue ||33|| baladevake sAtha kRSNane nagara meM yaha ghoSaNA karA dI ki madya banAne ke sAdhana aura madya zIghra hI alaga kara diye jAyeM // 34 // ghoSaNA sunate hI madyapAya logoMne piSTa, kiNva Adi madirA banAne ke sAdhanoM ke sAtha-sAtha samasta madirAko zilAoM ke bIca bane hue kuNDase yukta kAdamba girikI guhA meM pheMka diyA // 35 // kadamba vanake kuNDoM meM jo madirA chor3o gayI thI vaha azmapAka vizeSake kAraNa una kuNDoM meM bharI rahI / bhAvArthaM - pattharako kuNDiyoMmeM jisa prakAra koI tarala padArtha sthira rahA AtA hai usI prakAra kadamba vanake zilAkuNDoM meM vaha maMdirA sthira rahI AyI / / 36 / / hitakI icchA rakhanevAle kRSNane samasta strI-puruSoMke sunate samaya dvArikApurIseM dUsarI ghoSaNA yaha TI ki yadi mere pitA, mAtA, putrI athavA antaHpurakI strI Adi koI bhI jinendra bhagavAnke matameM dIkSita ho tapa karanA cAheM to meM unheM manA nahIM karatA hU~- unheM tapa karanekI merI orase 1. dvIpAyana - ma., kha. / 2. hariH prANapriyaH ma / 3. sazilAkuNDakAdamba - ka. / 4. yuktA ma.
Page #795
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekapaSTitamaH sarga: 757 tataH pradyumnamAmvAdyAH kumArAzcaramAGgakAH / anye ca bahavo yAtAstapovanamasajinaH // 39 // rukmiNIsatyamAmAdyA mahAdevyo'STa sasnuSAH / labdhAnujJA hareH strImiH sapatnIbhiH prayavrajuH // 20 // siddhArthasArathirdhAtA baladevena yAcitaH / bodhanaM vyasane svastha pratipadya tapo'gRhIt // 41 // tataH saMghena mahatA jinaH pallavadezabhAk / babhUva mavyabodhArtha bhavyAmbhoruhabhAskaraH // 42 // rAjastrInarasaMghAto yAvAn pravrajitastadA / jinenaiva samaM so'yAduttarApathamudyamI // 43 // 'varSadvAdaza codvasya puryAH lokaH kvacidane / kRtvA vAsaM punastatra svAgatazca vidherdazAt // 44 // ito dvAravatIlokaH paralokamayAnvitaH / vratopavAsapUjAsu sutarAM nirato'bhavat / / 35 // dvaipAyano'pi mahatA tapasA sahitastataH / vyatItaM dvAdazaM varSa manvAno bhrAntihetunA // 46 // vyatikrAnto jinAdeza iti dhyAtvA vimUDhadhIH / saMprApto dvAdaze varSe samyagdarzanadubalaH // 47 // dhRtAtApanayogazca tasthau pratimayA pathi / dvArikAbahiramyAze kadAcinnikaTe gireH // 48 // vanakrIDAparizrAntAH pipAsAkulitA jalam / iti kAdambakuNDeSu zambAdyAstAM surAM papuH // 4 // kadambavanasaMnyastA kadambakatayA sthitAm / pItvA kAdambarI mRSTAM kumArA vikRti gatAH // 5 // pUrNa chUTa hai // 37-38|| ghoSaNA sunate hI pradyumnakumAra tathA bhAnukumArako Adi lekara caramazarIrI kumAra aura anya bahuta-se loga parigraha kA tyAga kara tapovanako cale gaye ||39|| rukminn| aura satyabhAmA Adi ATha paTTarAniyoMne bhI AjJA prApta kara putravadhuoM tathA anya sautoMke sAtha dIkSA dhAraNa kara lI / / 40 // siddhArtha nAmakA sArathi jo baladevakA bhAI thA jaba dIkSA leneke lie utsuka huA taba baladevane usase yAcanA ko ki kadAcit maiM mohajanya vyasanako prApta hoU~ to mujhe sambodhita krnaa| baladevakI isa prArthanAko svIkRta kara usane tapa grahaNa kara liyA // 41 // / tadanantara jo bhavyarUpI kamaloMko vikasita karaneke lie sUryake samAna the aise bhagavAn nemijinendra, bhavya jIvoMko sambodhane ke lie bar3e bhArI saMghake sAtha pallava dezako prApta hue // 42 // usa samaya jo rAjA-rAniyoM aura manuSyoMkA samUha dokSita huA thA vaha jinendra bhagavAnke sAtha hI sAtha utarApathakI ora calane ke lie udyamI huA // 43 // dvArikAke loga dvArikAse bAhara jAkara bAraha varSa taka kahIM inameM rahate Aye parantu bhAgyakI prabalAse ve vahA~ nivAsa kara phira vahIM vApasa A gaye ||44|| idhara dvArikAmeM jo loga rahate the ve paralokake bhayase yukta ho vrata, upavAsa tathA pUjA Adi satkAryoM meM nirantara saMlagna rahate the / / 45 // tadanantara bahuta bhAro tapase yukta jo dvaipAyana muni the ve bhI bhrAntivaza bArahaveM varSako vyatIta huA mAnate hue bArahaveM varSameM vahAM A phuNce| 'jinendra bhagavAnazA Adeza pUrA ho cukA hai' yaha vicArakara jinako buddhi vimUr3ha ho rahI thI tathA jo samyagdarzanase dubala the aise dvaipAyana muni bArahaveM varSa meM vahIM A pahu~ce / / 46-47|| ve kisI samaya dvArikAke bAhara parvatake nikaTa, mArgameM AtApana yoga dhAraNa kara pratimAyogase virAjamAna the // 48|| usI samaya vanakrIr3Ase thake evaM pyAsase pIr3ita zamba Adi kumAroMne kAdamba vanake kuNDoMmeM sthita usa zarAbako pI liyA // 49 // kadamba vanameM chor3I evaM kadamba rUpase DabaroMke rUpameM sthita usa madhura madirAko pIkara ve saba kumAra vikAra bhAvako prApta 1 baladevanayAnvitaH m.| 2. pratipAdya ka., kha., gha., m.| 3. pAyA-ma., yAyA kha., gha. / 4. varSAn dvAdaza ka., varSe dvAdaza ma. / 5. dvAravatIm ma. / 6.dvIpAyano'pi m.| 7. susvAdyAM tAM ka. .
Page #796
--------------------------------------------------------------------------
________________ 718 harivaMzapurANe vAruNI sA purANApi paripAkavazAdvazAn / taruNAnakarodgADhaM taruNIvAruNekSaNAn // 51 // asaMbaddhAni gAyanto nRtyantaH skhlitkrmaaH| muktakezAH kRtottaMsAH kaNThAlambivanamrajaH // 52 // AgacchantaH muraH sarve dRSTvArkAmimukhaM munim / pratyabhijJAya cAvocan ghUrNamAnanirIkSaNAH // 53 // so'yaM dvaipAyano yogI dvAravatyAH kilAntakRt / mavitAsmAkamadyAne va prayAti varAkakaH // 54 // ityuktvA taM kumArAste loSTumiH sarvato'zmabhiH / prajaghnunighRNAstAvadyAvatpatati bhUtale // 55 // krodhAdhikyAttato dadhe duSToSTho bhRkuTIkuTIm / pralayAya yadanA saH prAyaH svatapaso'pi ca // 56 // praviSTAstu purI vyAlA vyAlA iva calAcalAH / kumArAH kazciduktaM tu durvRttaM laghu viSNave // 57 // balanArAyaNau zrutvA dvaipAyanamupazrutam / dvArikAyAH kSayaM prAptaM manAte jinabhASitam // 58 // sabhramaNa pariprApto prityktpricchdii| muni kSamayituM krodhAjvalantamiva pAvakam // 59 // dRSTaH saMkliSTadhIstAbhyAM bhrUbhaGgaviSamAnanaH / dunirIkSyekSaNaH kSINaH kaNThaprANo vibhISaNaH // 60 // kRtAJjalipuTAbhyAM sa praNipatya mahAdarAt / yAcyate yAcanA bandhyaM jAnadyAmapi mohataH // 6 // rakSyatAM rakSyatA sAdho ciraM suparirakSitaH / kSamAmUlastapobhAro dhakSyate krodhavahninA // 62 // mokSasAdhanamapyeSa tapo dUSayati kSaNAt / caturvargaripuH krodhaH krodhaH svaparanAzakaH // 63 // ho gaye // 50 // yadyapi vaha madirA purAnI thI tathApi paripAkake vazase usane taruNa strIke samAna, lAla-lAla netroMko dhAraNa karanevAle una taruNa kumAroMko atyadhika vazIbhUta kara liyA / / 51 / / phalasvarUpa ve saba kumAra asambaddha gAne lage, lar3akhar3Ate pairoMse nAcane lage, unake keza bikhara gaye, AbhUSaNa asta-vyasta ho gaye aura unhoMne apane kaNThoMmeM jaMgalI phUloMkI mAlAeM pahana lIM // 52 / / jaba ve saba nagarakI ora A rahe the taba unhoMne sUryake sammukha khar3e hue dvaipAyana muniko pahacAna liyaa| pahacAnate hI unake netra ghUmane lge| unhoMne ApasameM kahA ki yaha vahI dvaipAyana yogI hai.jo dvArikAkA nAza karanevAlA hogaa| Aja yaha becArA hama logoMke Age kahAM jAyegA ? // 53-54 / / itanA kahakara una nirdaya kumAroMne luDDoM aura pattharoMse unheM tabataka mArA jabataka ki ve ghAyala hokara pRthivIpara nahIM gira par3e / / 55 / / tadanantara krodhakI adhikatAse muni apanA oTha DaMsane lage tathA yAdavoM aura apane tapako naSTa karaneke lie unhoMne bhrukuTI car3hA lI // 56 // madamAte hAthiyoMke samAna atyanta caJcala kumAra jaba dvArikApurImeM praviSTa hue taba unameM se kinhIMne yaha durghaTanA zIghra hI kRSNake lie jA sunAyI // 57 / / baladeva tathA nArAyaNane dvaipAyanase sambandha rakhanevAlI isa ghaTanAko sunakara samajha liyA ki jinendra bhagavAnne jo dvArikAkA kSaya batalAyA thA vaha A pahuMcA hai-aba zIghra hI dvArikAkA kSaya honevAlA hai // 58|| baladeva aura nArAyaNa ghabar3AhaTavaza saba prakArakA parikara chor3a, krodhase agnike samAna jalate hue muniko zAnta karaneke lie, unase kSamA mAMganeke lie unake pAsa daur3e gaye // 59 / / jinakI buddhi atyanta saMklezamaya thI, bhrakUTIke bhaMgase jinakA mukha viSama ho rahA thA, jinake netra duHkhase gya the. jinake prANa kaNThagata ho rahe the aura jo atyanta bhayaMkara the aise dvaipAyana muniko baladeva aura kRSNane dekhaa| unhoMne hAtha jor3akara bar3e Adarase muniko praNAma kiyA aura 'hamArI yAcanA vyartha hogI' yaha jAnate hue bhI mohavaza yAcanA kI // 60-61 / / unhoMne kahA ki, 'he sAdho ! Apane cirakAlase jisako atyadhika rakSA ko hai tathA kSamA hI jisakI jar3a hai aisA yaha tapakA bhAra krodharUpI agnise jala rahA hai so isakI rakSA kI jAye, rakSA kI jAye // 62 // yaha krodha mokSake sAdhanabhUta tapako kSaNa-bharameM dUSita kara detA hai, yaha dharma, artha kAma aura mokSa ina cAroM vargoMkA zatru hai tathA nija aura parako naSTa karanevAlA hai // 63 //
Page #797
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekaSaSTitamaH sargaH kSamyatAM kSamyatAM mUDhaH pramAdabahulaiH kRtam / durviceSTitamasmabhyaM prasAdaH kriyatAM yate // 64 // ityAdipriyavAdibhyAM prArthyamAno'nivartakaH / saprANidvArikAdAhe pApadhIH kRtanizcayaH // 65 // saMjJayA'darzayattAbhyAmaGgulIdvayadarzanam / yuvayoreva mokSo'tra nAnyasyeti parisphuTam // 66 // "anivartaroSaM taM viditvA viditakSayau / viSaNNau tau purIM yAtau kiMkartavyatvavihnau // 67 // tadaneke yAdavAzvaramAGgakAH / puryA niSkramya niSkrAntAstasthurgiriguhAdiSu // 68 // mRtvA krodhAgninirdagdhatapaHsAraghanazca saH / babhUvAgnikumArAkhyo mithyAdRgbhavanAmaraH // 69 // antarmuhUrtakAlena paryAptaH pratibuddhavAn / vibhaGgena vikAraM svaM kRtaM yadukumArakaiH // 70 // raudradhyAnaM sa dadhyau me tapasthasya nirAgasaH / hiMsakAnAM purIM sarvAM dahAmi saha jantubhiH // 71 // iti dhyAtvA durgA yAvadAyAti dAruNaH / dvArAvatyAM mahotpAtAstAvajjAtAH bhayAvahAH // 72 // babhUvuH pratyagAraM ca romaharSavikAriNaH / prajAnAM nizi suptAnAM svapnAzca mayazaMsinaH // 73 // prApya pApamatizcAsau purImArabhya bAhyataH / kopI dagdhuM samArebhe tiryagmAnuSapUritAm // 74 || dhUmajvAlAkulAn vRddhastrIbAlapazupakSiNaH / nazyato'gnau kSipatyeSa kAruNyaM pApinaH kutaH || 75|| prANijAtasya sarvasya jAtavedasi majjataH / AkrandanasvanA jAtA ye'tra jAtA na jAtucit // 76 // 759 he munirAja ! pramAdase bhare hue mUrkha kumAroMne jo duSTa ceSTA ko hai use kSamA kIjie, kSamA kIjie, hama logoM ke lie prasanna hoie' ||64 || ityAdi priyavacana bolanevAle baladeva aura kRSNane dvaipAyanase bahuta prArthanA kI para ve apane nizcaya se pIche nahIM haTe / unakI buddhi atyanta pApapUrNaM ho gayI thI aura ve prANiyoM sahita dvArikApurIke jalAnekA nizcaya kara cuke the ||65 || unhoMne baladeva aura kRSNa ke lie do aMguliyAM dikhAyIM tathA izArese spaSTa sUcita kiyA ki tuma donoMkA hI chuTakArA ho sakatA hai, anyakA nahIM ||66|| jaba baladeva aura kRSNako yaha vidita ho gayA ki inakA krodha pIche haTanevAlA nahIM hai taba ve dvArikAkA kSaya jAna bahuta duHkhI hue aura kiMkartavyavimUr3ha ho nagarIkI ora lauTa Aye ||67|| usa samaya zambakumAra Adi aneka caramazarIrI yAdava, nagarI se nikalakara dIkSita ho gaye tathA parvatakI guphA AdimeM virAjamAna ho gaye ||68 || krodharUpI agnike dvArA jinakA taparUpI zreSTha dhana bhasma ho cukA thA aise dvaipAyana muni marakara agnikumAra nAmaka mithyAdRSTi bhavanavAsI deva hue ||69 || vahAM antarmuhUrta meM hI paryAptaka hokara unhoMne yAdava kumAroMke dvArA kiye hue apane apakArako vibhaMgAvadhijJAnake dvArA jAna liyA // 70 // unhoMne isa raudradhyAnakA cintavana kiyA ki, 'dekho, maiM niraparAdhI tapameM lIna thA phira bhI ina logoMne merI hiMsA kI ataH maiM ina hiMsakoMkI samasta nagarIko saba jIvoMke sAtha abhI hAla bhasma karatA huuN|' isa prakAra dhyAna kara krUra pariNAmoMkA dhAraka vaha durvAra deva jyoM hI AtA hai tyoM hI dvArikAmeM kSayako utpanna karanevAle bar3e-bar3e utpAta hone lage ||71-72 / / ghara-gharameM jaba prajAke loga rAtrike samaya nizcintatAse so rahe the taba unheM romAMca khar3e kara denevAle bhayasUcaka svapna Ane lage || 73 || antameM usa pApabuddhi krodhI devane jAkara bAharase lekara tiyaMca aura manuSyoMse bharI huI nagarIko jalAnA zurU kara diyA ||74 || vaha dhUma aura agnikI jvAlAoMse Akula ho naSTa hote hue vRddha, strI, bAlaka, pazu tathA pakSiyoMko pakar3a-pakar3akara agnimeM pheMkane lagA so ThIka hI hai kyoMki pApI manuSyako dayA kahA~ hotI hai ? // 75 // usa samaya agni meM jalate hue samasta prANiyoMkI cillAhaTa se jo zabda hue the vaise zabda isa pRthivIpara kabhI nahIM hue the ||76 || divya 1. ativartaka - ma / 2. ghanazca yaH ma / 3. sudurvAro ma / 4. jvAlAkarAn ma. / 5. agno /
Page #798
--------------------------------------------------------------------------
________________ 760 harivaMzapurANe divyena dahyamAnAyAM dahanena tadA puri / nUnaM vApi gatA devA durvAsa bhavitavyatA // 7 // anyathA devarAjasya rAjarAjena zAsanAt / nirmitA rakSitA cAsau dahyate kathamagninA // 78|| rakSatAM balakRSNau maH cireNAgnibhayAditAn / iti strIbAlavRddhAnAmAlApA yayurAkulAH // 79 // Akulo bAlakRSNau ca bhitvA prAkAramambudheH / vidhyApayitumAlagnau pravAhastaM hutAzanam // 8 // sAgarAmbuhalAkRSTaM halinA blshaalinaa| jajvAla jvalanastena telabhAvamupeyuSA // 8 // asAdhyatAM viditvAgnerjananyau janakaM janam / subahaM rathamAropya saMyojya gajavAjinaH // 42 // rathaM nodayatoH kSoNyA rathacakrANi paGkavat / nimajanti viparakALe va gajA vAjinaH kva ca // 83 // svayameva rathaM doAmAkRSya prayatostayoH / niruddhaH kIlayitvAsAvindrakolena pApinA // 44 // avaSTabhnAti pAdena yAvatkIlaM halAyudhaH / pihitaM gopuradvAraM tAvatyena kopinA // 5 // kapATaM pAdaghAtena tAbhyAM pAtitamAzu tat / dviSoktaM nirgamo'nyasya yuvAbhyAM nAnuvidyate // 86 // tataH pitrA ca mAtRbhyAM putrau yaatmitiiritii| vinizcityopasaMhAramAtmIyamiti duHkhibhiH // 17 // bhavatoH jIvatoH putrau kadAcidvaMzasantatiH / na krAmyedapyato ghAtamiti tadvAkyamastakau // 48 // tAnprazAmya gatau dInau duHkhitau duHkhapIDitAn / prapatya pAdayoryAtau guruvAkyakagai puraH // 8 // agnike dvArA jaba nagarI jala rahI thI taba jAna par3atA thA ki deva loga kahIM cale gaye the so ThIka hI hai kyoMki bhavitavyatA dunivAra hai / / 77 / / anyathA indrakI AjJAse kuberane jisa nagarIkI racanA ko thI tathA kubera hI jisakI rakSA karatA thA vaha nagarI agnike dvArA kaise jala jAtI? ||78|| 'he baladeva aura kRSNa ! hama loga cirakAlase agnike bhayase pIr3ita ho rahe haiM, hamArI rakSA karo' isa prakAra strI, bAlaka aura vaddhajanoMke ghabarAhaTase bhare zabda sarvatra vyApta ho rahe the / / 79|| ghabar3Aye hue baladeva aura kRSNa koTa phor3akara samudrake pravAhoMse usa agniko bujhAne lage / / 80 // balazAlI baladevane apane halase samudra kA jala khIMcA parantu vaha telarUpameM pariNata ho gayA aura usase agni atyadhika prajvalita ho uThI ||81 // jaba baladeva aura kRSNako isa bAtakA nizcaya ho gayA ki agni asAdhya hai-bujhAyo nahIM jA sakatI taba unhoMne donoM mAtAoMko, pitAko tathA anya bahuta-se logoMko rathapara baiThAkara tathA rathameM hAthI aura ghor3e jotakara rathako pRthivIpara calAyA parantu rathake pahiye jisa prakAra kIcar3ameM phaMsa jAte haiM usa prakAra pathivo meM phaMsa gaye so ThIka hI hai kyoMki vipattike samaya kahA~ hAthI aura kahA~ ghor3e kAma Ate haiM ? / / 82-83 // hAthI aura ghor3oMko bekAra dekha jaba donoM bhAI svayaM hI bhujAoMse ratha khIMcakara calane lage taba usa pApI devane vajramaya kIlase kolakara rathako roka diyA / / 84 // jabataka baladeva pairake AghAtase kIlako ukhAr3ate haiM tabataka usa krodhI daityane nagarakA dvAra banda kara diyA // 85 / / jaba donoM bhAiyoMne pairake AghAtase dvArake kapATako zIghra hI girA diyA tabataka zatrune kahA ki tuma donoMke sivAya kisI anyakA nikalanA nahIM ho sakatA // 86 / / tadanantara aba hama logoMkA vinAza nizcita hai yaha jAnakara donoM mAtAoM aura pitAne duHkhI hokara kahA ki 'he putro ! tuma jaao| kadAcit tuma donoMke jIvita rahate vaMza ghAtako prApta nahIM hogaa|' isa prakAra gurujanoMke vacana mastakapara dhAraNa kara donoM bhAI atyanta duHkhI hue tathA duHkhase pIr3ita dIna mAtA-pitAko zAnta kara aura unake caraNoMmeM girakara unake vacanoMko mAnate hae nagarase bAhara nikala Aye ||87-89|| 1. rakSatA ma. / 2. ca. kh.| 3. bhayAditAH ma., kh.| 4. vajravatkIlakena ( Ga. tti.)| 5. pAta ka., kha., ng.|
Page #799
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekaSaSTitamaH sargaH 761 nirgatya nirgatI puryA jvAlAlIlIDhavezmanaH / ruditvA kaNThalagnau tau dakSiNAM dizamAzritau // 90 // ito'pi vasudevAdyA yAdavAzca tadaGganAH / prAyopagamanaM prAptAH saMprAptA bahavo divem // 91 // keciccaramadehAstu baladevasutAdayaH / gRhItasaMyamA nItA jRmbhakairjinasannidhim // 92 // yadUnAM yAdavInAM ca dharmyabhyAnavazAtmanAm / samyagdarzana zuddhAnAM prAyopagamamAzritAm // 93 // bahUnAM dahyamAnAnAmapi dehavinAzanaH / OM jAto hutAzano raudro na tu dhyAnavinAzanaH // 94 // ArtaSyAnakaraH prAyo mithyAdRSTiSu jAyate / upasargazcaturbhedo na saddRSTestu jAtucit // 95 // AgADhe vApyanAgADhe maraNe samupasthite / na muhyanti janA jAtu jinazAsanabhAvitAH // 96 // mithyAdRSTeH sato jantormaraNaM zocanAya hi / na tu darzanazuddhasya samAdhimaraNaM zuce // 97 // mRtirjAtasyai niyatA saMsRtau niyatervaMzAt / sA samAdhiyujo bhUyAdupasarge'pi dehinaH // 98 // vanyAH zikhizikhAjA lakavalI kRtavigrahAH / api sAdhusamAdhAnA ye tyajanti kalevaram // 99 // tapo vA maraNaM vApi zastaM svaparasaukhyakRt / na ca dvaipAyanasyeva svaparAsukhakAraNam // 100 // parasyApakRtiM kurvan kuryAdekatra janmani / pApI paravadhaM svasya janturjanmani janmani // 101 // kaSAyavazaga: prANI hantA svastha bhave bhave / saMsAravardhano'nyeSAM bhavedvA vadhako na vA // 102 // jvAlAoM ke samUha se jisake mahala jala rahe the aisI nagarIse nikalakara donoM bhAI pahale to gatihIna ho gaye- isa bAtakA nizcaya nahIM kara sake ki kahA~ jAyA jAye ? ve bahuta dera taka eka-dUsare ke kaNThase lagakara rote rahe / tadanantara dakSiNa dizA kI ora cale ||10|| idhara vasudeva Adi yAdava tathA unakI striyA~ - aneka loga saMnyAsa dhAraNa kara svarga meM utpanna hue ||91 // baladeva ke putroMko Adi lekara jo kucha caramazarIrI the unhoMne vahIM saMyama dhAraNa kara liyA aura unheM jRmbhakadeva jinendra bhagavAn ke pAsa le gaye ||12|| jinakI AtmA dharmaMdhyAnake vazIbhUta thI -- jo samyaka darzana se zuddha the, tathA jinhoMne prAyopagamana nAmaka saMnyAsa dhAraNa kara rakhA thA aise bahuta se yAdava aura unakI striyAM yadyapi agnimeM jala rahI thIM tathApi bhayaMkara agni kevala unake zarIrako naSTa karanevAlI huI, dhyAnako naSTa karanevAlI nahIM // 93 - 94|| manuSya, tithaMca, deva aura jar3ake bheda se cAra prakArakA upasagaM prAyaH mithyAdRSTi jIvoMko hI ArtadhyAnakA karanevAlA hotA hai, samyagdRSTi jIvako kabhI nahIM ||15|| jo manuSya jinazAsanako bhAvanAse yukta haiM ve sambhAvita aura asambhAvita kisI bhI prakArakA maraNa upasthita honepara kabhI mohako prApta nahIM hote // 96 // mithyAdRSTi jIvakA maraNa zokake lie hotA hai parantu samyagdRSTi jIvakA samAdhimaraNa zokake lie nahIM hotA ||17|| saMsArakA niyama hI aisA hai ki jo utpanna hotA hai usakA maraNa avazya hotA hai, ataH sadA yaha bhAvanA rakhanI cAhie ki upasaga~ Anepara bhI samAdhipUrvaka hI maraNa ho ||18|| ve manuSya dhanya jo agniko zikhAoM ke samUhase grastazarIra honepara bhI uttama samAdhi se zarIra chor3ate haiM // 99 // jo tapa aura maraNa nija tathA parako sukha karanevAlA hai vahI uttama hai- prazaMsanIya hai, jo tapa dvaipAyanake samAna nija aura parako duHkhakA kAraNa hai vaha uttama nahIM // 100 // dUsarekA apakAra karanevAlA pApI manuSya, dUsarekA vadha to eka janmameM kara pAtA hai para usake phalasvarUpa apanA vadha janma-janma meM karatA hai // 101 // yaha prANI dUsaroMkA vadha kara sake athavA na kara sake parantu kaSAyake vazIbhUta ho apanA vadha to bhava-bhavameM karatA hai tathA apane 1, divaH ma / 2. gamanAzritAm k| 3. yAto ma / 4. -ryAtasya ma / 5 tacca ma. / 96
Page #800
--------------------------------------------------------------------------
________________ 762 harivaMzapurANe paraM hanmIti saMdhyAtaM lohapiNDamupAdadat / dahatyAtmAnamevAdau kaSAyavazagastathA // 10 // saMsArAntakaraM puMsAmekeSAM paramaM tapaH / dvaipAyanasya tajjAtaM dIrghasaMsArakAraNam // 10 // jantoH ko vAparAdho'tra svkrmvshvrtinH| yatnavAnapi yajanturmohyate mohavairiNA // 105 // 'apAkriyetApi paraH kathaMcidatitikSuNA' / upakriyeta yadyAtmA tathehaparalokayoH // 106 / / paraduHkhavidhAnena yatsvaduHkhaparamparA / avazyammAvinI tasmAttitikSaivAtibhAvyatAm // 107 / / zArdUlavikrIDitam krodhAndhena vidhervazena nagarI dvaipAyanenAkhilA bAlastrIpazuvRddha lokakalitA dvArAkulA dvArikA / mAsaiH SaDmirazeSitA vilasitA saMtyajya jainaM vaco dhika krodhaM svaparApakArakaraNaM saMsArasaMvardhanam / / 108 / / ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI dvArAvatIvinAzavarNano nAmaikaSaSTitamaH sargaH // 6 // saMsArako bar3hAtA hai // 102 / / jisa prakAra tapAye hue loheke piNDako uThAnevAlA manuSya pahale apane-Apako jalAtA hai pazcAt dUsareko jalA sake athavA nhiiN| usI prakAra kaSAyake vazIbhUta huA prANI 'dUsarekA ghAta karU~' isa vicArake utpanna hote hI pahale apane-ApakA ghAta karatA hai pazcAt dUsarekA ghAta kara sake yA nahIM kara sake / / 103 / / kinhIM manuSyoMke lie yaha parama tapa saMsArakA anta karanevAlA hotA hai para dvaipAyana munike lie dIrgha saMsArakA kAraNa huA // 104 // athavA isa saMsArameM apane karmake anusAra pravRtti karanevAle prANIkA kyA aparAdha hai ? kyoMki yatna karanevAlA prANI bhI moharUpI varIke dvArA mohako prApta ho jAtA hai // 105 // asahanazIla paruSa dasarekA apakAra kisI taraha kara bhI sakatA hai parantu use apane-ApakA to isa loka aura paralokameM upakAra hI karanA cAhie / / 106 / / kyoMki dUsaroMko duHkha pahu~cAnese apaneApako bhI duHkhakI paramparA prApta hotI hai, isalie kSamA avazyambhAvI hai-avazya hI dhAraNa karane yogya hai aisA nizcaya karanA cAhie // 107|| gautama svAmI kahate haiM ki dekho, vidhike vazIbhUta hue krodhase andhe dvaipAyanane jinendra bhagavAnke vacana chor3akara bAlaka, stro, pazu aura vRddhajanoMse vyApta evaM aneka dvAroMse yukta zobhAyamAna dvArikA nagarIko chaha mAsameM bhasma kara naSTa kara diyA so nija aura parake apakArakA kAraNa tathA saMsArako bar3hAnevAle isa krodhako dhikkAra hai // 108 // isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM dvArikAke nAzakA varNana karanevAlA ikasaThavA~ sarga samApta huA // 6 // 1. api kriyetApi m.| 2. avicakSaNaH ga., atitikSaNaH ma., kha., ng.| 3. bhASyatAm m.|
Page #801
--------------------------------------------------------------------------
________________ dviSaSTitamaH sargaH puNyodayAtpurA prAptAvunnatiM yau janAtigAm / cakrAdiranasaMpannau balinau balakezavau ||1|| puNyakSayAttu tAveva ratnabandhuvivarjitau / prANamAtraparIvArau zokamAravazIkRtau // 2 // prasthitau dakSiNAmAzAM jIvitAzAvalambinau | kSutpipAsAparizrAntau yAta satkAGkSiNau pathi // 3 // uddizya pANDavAn yAntau mathurAM dakSiNAmumau / hastavapraM puraM prAptau tatrodyAne hariH sthitaH || 4 || gato'nnapAna mAnetuM kRtasaMketako'grajaH / vastrasaMvRtasarvAGgaH praviSTazva tataH puram ||5|| acchadanto nRpastatra dhArtarASTro'vatiSThate / pRthivyAM prathito dhanvo yadurandhadurantadhIH // 6 // janairjanitasaMghaTTeH rUpapAzavazIkRtaiH / pravizya tatpurIM vIro dRzyamAnaH savismayaiH ||7|| "kaNTakaM kuNDalaM cApi datvA kasyacidApaNe / annapAnamupAdAya nirgacchan vIkSya rakSakaiH // 8 // vijJAya baladevo'yamiti rAjJe niveditaH / tatastena vadhAyAsya preSitaM sakalaM balam ||9 // saMghabhUpuradvAre sainyasya balarodhinaH / balena saMjJayAhUtaH kRSNazca drutamAgataH // 10 // "annapAnaM susaMsthApya gajastambhaM balo'grahIt / kRSNastu parighaM ghoraM kiMcitkupitamAnasaH // 11 // jo baladeva aura kRSNa pahale puNyodayase lokottara unnatiko prApta the, cakra Adi ratnoMse sahita the, balavAn the, balabhadra evaM nArAyaNa-padake dhAraka the ve hI aba puNya kSINa ho jAne se ratna tathA bandhujanoMse rahita ho gaye, prANamAtra hI unake sAthI raha gaye aura zokake vazIbhUta ho gaye // 1-2 // kevala jIvita rahanekI AzA rakhanevAle donoM bhAI dakSiNa dizA kI ora cale / vahA~ ve bhUkha-pyAsase vyAkula ho mArgameM kisI uttama AzrayakI icchA karane lage ||3|| pANDavoMko lakSya kara ve dakSiNa mathurAkI ora jA rahe the ki mArga meM hastavapra nAmaka nagara meM pahu~ce / vahA~ kRSNa to udyAnameM Thahara gaye aura baladeva saMketa kara tathA vastra se apanA samasta zarIra Dha~kakara anna pAnI lene ke lie nagara meM praviSTa hue // 4-5 // usa nagara meM acchadanta nAmakA rAjA rahatA thA, dhRtarASTra ke vaMzakA thA, jo pRthivImeM prasiddha dhanurdhArI aura yAdavoMke chidra DhU~DhanevAlA thA // 6 // vIra baladevane jyoM hI usa nagara meM praveza kiyA tyoM hI unake rUpa-pAzase vazIbhUta hue logoM ke jhuNDa ke jhuNDa Azcaryase cakita ho unheM dekhane lage // 7 // baladevane bAjArameM kisIke lie apanA kar3A aura kuNDala dekara usase annapAna - khAne-pInekI sAmagrI kharIdo aura use lekara jaba ve nagara ke bAhara nikala rahe the taba rAjAke paharedAroMne dekhakara tathA 'yaha baladeva hai' isa prakAra pahacAna kara rAjAke lie khabara kara dI / phira kyA thA, rAjAne unake vadhake lie apanI samasta senA bheja dI // 8- 9 // nagarake dvArapara baladevako rokanevAlI senAkI bar3I bhIr3a ikaTThI ho gayI / baladevane saMketa se kRSNako bulAyA aura ve zIghra hI vahA~ A gaye ||10|| baladevane anna-pAnako kisI jagaha acchI taraha rakhakara hAthI bA~dhanekA eka khambhA liyA tathA kRSNane kucha kruddhacitta ho bhayaMkara argala uThAyA // 11 // 1. prAptAmunnati ma. / 2. yatkAGkSiNI ma., kha., Ga. / 3. yAtI kha., Ga, ma. / 4. ' sa tatpuraM ' kha. / 5. kaNThakaM ma. / 6. annaM pAnaM ca susthApya ma / annaM pAnaM ca saMsthApya kha. /
Page #802
--------------------------------------------------------------------------
________________ 764 harivaMzapurANe cataraGgaM tata: sainyaM sanAyakamitastataH / hanyamAnaM nanAzAbhyAM vihvalIbhUtamAnasam / / 12 / / samAdAyAnnapAnaM to nirgatya nagarAnataH / vanaM vijayamAgatya saro ramyamapazyatAm / / 13 / / snAsvA sarasi tau tatra jinaM navA manaHsthitam / citramabhyavahRtyAnaM payaH pItvAtizItalam // 14 // vizramya ca kSaNaM vIrau prayAntau dakSiNAM dizam / kauzAmbyAkhyaM vanaM bhImaM praviSTau paradurgamam // 15|| khagarAvakharArAvamukharIkRtadigmukham / tRSNArtamRgayUthAnAM gamyaM pronmRgatRSNakam // 16 // grISmogratApaparuSavahanmArutadussaham / dAvadagdhalatAjAlagulmapAdapakhaNDakam / / 17 / / asaMbhAvyAmbhasi bhrAmyatzvApadazvAsazabdake / vane vanecarodbhinnakumbhikumbhAstamauktike // 18 // Arohati viyanmadhyaM sutIne tIverociSi / jagI janArdano jyeSThaM guNajyeSThamiti zramI // 19 // pipAsAkulito'tyarthamArya zuSkauSThatAlukaH / zaknomi padamapyekaM na ca yAtumataH param / / 20 / / tatpAyaya payaH zItamArya tRSNApahAri mAm / sadarzanamivAnAdau saMsAre sAravarjite // 21 // ityukta snehasaMcArasamAIkRtamAnasaH / sa jagAda balaH kRSNamuSNanizvAsamocinam // 22 // tAta zItalamAnIya pAnIyaM pAyayAmyaham / tvaM jinasmaraNAmmobhistAvattaSNAM vimardaya // 2 // nirasyati payastRSNAM stokA velAmidaM punaH / jinasmaraNapAnIyaM pItaM tAM mUlato'syati // 24 // tadanantara ina donoMke dvArA mAra paDanepara vaha caturaMga senA apane senApatike sAtha vihvalacitta ho idhara-udhara bhAga gyii||12|| tadanantara anna-pAna lekara donoM bhAI nagarase nikala vijaya nAmaka vanameM aaye| vahA~ unhoMne eka sundara sarovara dekhA // 13 // sarovarameM snAna kara hRdayameM sthita jinendra bhagavAnko namaskAra kara nAnA prakArakA bhojana kiyA, atyanta zItala pAno piyA aura kSaNa-bhara vizrAma kiyaa| vizrAmake bAda donoM vIra phira dakSiNa dizAkI ora cale aura calate-calate dUsaroMke lie atyanta durgama kauzAmbI nAmake bhayaMkara vanameM praviSTa hue // 14-15 // usa vanakI samasta dizAe~ pakSiyoM tathA zRgAloMke zabdoMse zabdAyamAna thIM, pyAsase pIr3ita mRgoMke jhuNDa vahAM idhara-udhara phira rahe the, bar3I UMco mRgatRSNA vahAM uTha rahI thI, grISmake ugna santApase kaThora bahatI huI vAyuse vaha vana atyanta asahya thA, tathA dAvAnalase vahA~ko latAoMke samUha, jhAr3iyAM aura vRkSoMke samUha jala gaye the // 16-17 // jahAM pAnIke milanekI koI sambhAvanA nahIM thI, jahA~ daur3ate hue jaMgalI jAnavaroMkI zvAsakA zabda ho rahA thA, tathA jahAM vanecaroMke dvArA vidIrNa kiye hue hAthiyoMke gaNDasthaloMse bikharakara motI idhara-udhara par3e the, aise vanameM pahu~cakara jaba atyanta tIkSNa sUrya AkAzake madhyameM ArUr3ha ho rahA thA taba thake hue kRSNane guNoMse zreSTha bar3e bhAIbaladevase kahA ki 'he Arya ! maiM pyAsase bahuta vyAkula hU~, mere oTha aura tAlu sUkha gaye haiM, aba isake Age maiM eka Daga bhI calaneke lie samartha nahIM huuN||18-20|| isalie he Arya ! anAdi evaM sArahIna saMsArameM samyagdarzanake samAna tRSNAko dUra karanevAlA zItala jala mujhe pilAie ' // 21 // isa prakAra kahanepara snehake saMcArase jinakA mana Ardra ho rahA thA aise baladevane garama-garama zvAsa chor3anevAle kRSNase kahA ki 'he bhAI! maiM zItala pAnI lAkara abhI tumheM pilAtA hU~ tuma tabataka jinendra bhagavAnke smaraNarUpI jalase pyAsako dUra karo / / 22-23 / / yaha pAnI to thor3e samaya takake lie hI pyAsako dUra karatA hai para jinendra bhagavAnkA smaraNarUpI 1. prayAto ma. / 2. suuyeN| 3. mAnasaM m.| 4. kRSNaM doghaniHzvAsa g.| 5. tataH m.| |
Page #803
--------------------------------------------------------------------------
________________ dviSaSTitamaH sargaH chAyAyAmasya vRkSasya zIvakAyAmihAsyatAm / bhAnayAmi jalaM te'haM zItalaM zItalAzayAt // 25 // agrajaH pratipAcavamanujaM manasA vahan / jagAma jalamAnetuM nijaM zramamacintayan // 26 // kRSNo'pi ca yathoddiSTA tarucchAyAM dhanAM zritaH / kSitau mRdumRdi zlakSNavAsasA saMvRtAGgakaH // 27 // vAme jAnuni vinyasya dakSiNaM caraNa kSaNam / zramavyapohanAyAsAvazeta gahane hariH // 28 // taM pradezaM taidaivAsau jarAsUnuryadRcchayA / ekAkI paryaTanprApto mRgayAvyasanapriyaH // 29 // yo harisnehasaMmAro hariprANarirakSayA / dvArikAyA vinirgasya prAvizanmRgavadvanam // 30 // sa tatra vidhinAnIya tadAnIM viniyojitaH / adrAkSIdUrato'spaSTaM kiMcidane dhanurdharaH // 31 // maruJcalitavasAntajanitabhrAntirantike / prasuptamRgakarNo'yaM calatIti vicintya saH // 32 // gulmagUDhavapurgADhamAkarNAkRSTakArmukaH / vivyAdha vyAdhIstIkSNazareNa caraNaM hare // 33 // "viddhapAdatalaH zaurirutthAya sahasAkhilAH / dizo nirIkSya so'dRSTA paramuccairjagAviti // 34 // vipAdatalo'haM bho kenAkAraNavairiNA / kathyatAM kulamAsmIyaM nAma ca sphuTamatra me // 35 // ajJAtakulanAmAnaM naraM nAvadhiSaM raNe / kadAcidapi yo'haM hI kiM mamedamupAgatam // 36 // tad bravItu bhavAn ko mo yo'jJAtakulanAmakaH / ajJAtavairasaMbandho vane jAto mamAntakaH // 30 // pAnI pIte hI ke sAtha usa tRSNAko jar3a-mUlase naSTa kara detA hai // 24 // tuma yahA~ isa vRkSakI zItala chAyAmeM baiTho, maiM tumhAre lie sarovarase zItala pAnI lAtA huuN||25|| ___ isa prakAra choTe bhAI kRSNase kahakara use apane hRdayameM dhAraNa karate hue baladeva apane zramakA vicAra na kara pAnI leneke lie gaye // 26 // idhara kRSNa bhI batAyI huI vRkSako saghana chAyAmeM jA pahu~ce aura komala vakhase zarIrako DhaMkakara mRdu mRttikAse yukta pRthivIpara par3a rahe / usI saghana vanameM ve thakAvaTa dUra karaneke lie bAyeM ghuTanepara dAhinA pAMva rakhakara kSaNa-bharake lie so gaye / / 27-28 // zikAra-vyasanakA premI jaratkumAra akelA usa vanameM ghUma rahA thA, so apanI icchAse usI samaya usa sthAnapara A pahu~cA ||29bhaagykii bAta dekho ki kRSNake snehabharA jo jaratkumAra unake prANoMkI rakSAkI icchAse dvArikAse nikalakara magakI taraha vanameM praviSTa ho gayA thA vahI usa samaya vidhAtAke dvArA lAkara usa sthAnapara upasthita kara diyA gyaa| dhanurdhArI jaratkumArane dUrase Age dekhA to use kucha aspaSTa-sA dikhAyI diyA // 30-31 / / usa samaya kRSNake vastrakA chora vAyuse hila rahA thA isalie jaratkumArako yaha bhrAnti ho gayI ki yaha pAsa hI meM soye hue mRgakA kAna hila rahA hai| phira kyA thA jhAr3ose jisakA zarIra chipA huA thA aura zikArIke samAna jisakI krUra buddhi ho gayI thI aise jaratkumArane bar3I majabUtIse kAna taka dhanuSa khIMcakara tIkSNa bANase kRSNakA paira vedha diyA // 32-33 // padatalake viddha hote hI zrIkRSNa sahasA uTha baiThe aura saba dizAoM meM dekhaneke bAda bhI jaba koI dUsarA manuSya nahIM dikhA taba unhoMne jorase isa prakAra kahA ki kisa akAraNa vairIne merA padatala vedhA hai| vaha yahAM mere lie apanA kula tathA nAma sApha-sApha batalAye // 34-35 / / jisa mujhane yuddha meM kabhI bhI ajJAta-kula aura ajJAta nAmavAle manuSyakA vadha nahIM kiyA Aja usa mere lie yaha kyA vipatti A par3I ? // 36 // isalie kaho ki ajJAtakula nAmavAle Apa kauna haiM ? tathA jisake vairakA patA nahIM aisA kauna isa vanameM merA ghAtaka huA hai ? // 37 // 1. saMbhUtAnakaH kha., ka. / 2. zramavyapohanAya + aso + azeta / 3. tadevAsI m.| 4. viddhatAlapadaH ma. / 5. yajjJAta ma., ka , ng.|
Page #804
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe ityukta so'bravIdasti harivaMzodbhavo nRpaH / vasudeva iti khyAtaH pitA yo halicakriNoH // 38 // sUnurjaratkumAro'smi tasyAhamativallabhaH / ekavIro bhramAmyatra vane bhIrudurAsade // 39 // so'haM nemijinAdezamIrurvanacarairvane / dvAdazAbdapramANaM ca vasAmyatra priyAnujaH // 10 // iyantaM vasatA kAlamaraNye vacanaM mayA / Aryalokasya kasyApi na zrutaM ko bhavAniha // 41 // iti zrutvA haritviA bhrAtaraM snehakAtaraH / ehyahi bhrAtaratreti saMbhrameNa tamAhvayat // 42 // so'pi jJAtvAnujaM prApto hAkAramukharAnanaH / kSitikSiptadhanurbANo nipasyAsthAcca pAdayoH // 43 // utthApya taM hariH prAha kaNThalagnaM mahAzucam / mAtizokaM kRthA jyeSTha durlakyA bhavitavyatA / / 44 // pramAdasya nirAsAya nirastasukhasaMpadA / ciraM puruSazArdUla sevitA vanavAsitA // 45 // karoti sajano yatnaM duryazaHpApamIrukaH / deve tu kuTile tasya sa yatnaH kiM kariSyati // 46 // tatastena hariH pRSTo vanAgamanakAraNam / Adito'kathayavRttaM dvArikAdAhadAruNam // 47 // zrutvA gotrakSayaM so'pi pralApamukharo'vadat / hA bhrAtaH kRtamAtithyaM mayA te ciradarzanAt // 48 // kiM karomi va gacchAmi va labhe cittanirvRtim / duHkhaM ca duryazo loke hantrA te hA mayArjitam // 49 // ityAdi pralapanuktaH kRSNenAsau sucetasA / pralApaM tyaja rAjendra kRtsnaM svakRtabhuga jagat // 50 // zrIkRSNake isa prakAra kahanepara jaratkumArane kahA ki harivaMzameM utpanna hue eka vasudeva nAmake rAjA haiM jo baladeva aura kRSNake pitA haiN| maiM jaratkumAra nAmakA unhIMkA atizaya pyArA putra huuN| jahAM kAyara manuSya praveza nahIM kara sakate aise isa vanameM maiM akelA hI vIra ghUmatA rahatA huuN| nemijinendrane AjJA kI thI ki jaratkumArake dvArA kRSNakA maraNa hogA so maiM unakI isa AjJAse Darakara bAraha varSase isa vanameM raha rahA huuN| mujhe apanA choTA bhAI kRSNa bahuta hI pyArA thA, isalie itane samayase yahA~ raha rahA hU~, isa bIcameM maiMne kisI AryakA nAma bhI nahIM sunaa| phira Apa yahA~ kauna haiM ? / / 38-41 // jaratkumArake yaha vacana suna kRSNane jAna liyA ki yaha hamArA bhAI hai taba snehase kAtara ho unhoMne 'he bhAI! yahA~ Ao, yahA~ Ao' isa prakAra saMbhramapUrvaka use bulAyA // 42 // jaratkumArane bhI jAna liyA ki yaha hamArA choTA bhAI hai taba 'hAya hAya' zabdase mukhako zabdAyamAna karatA huA vaha vahAM AyA aura dhanuSa-bANako pRthivIpara pheMka zrIkRSNake caraNoMmeM A girA // 43 / kRSNane use uThAyA to vaha kaNThameM lagakara mahAzoka karane lagA / kRSNane kahA ki he bar3e bhAI ! atyadhika zoka mata karo, honahAra alaMghanIya hotI hai // 44 // he zreSTha puruSa ! Apane pramAdakA nirAkaraNa karaneke lie samasta sukhasampadAoMko chor3a cirakAla taka vanameM nivAsa karanA svIkRta kiyaa| apayaza aura pApase DaranevAlA sajjana puruSa buddhipUrvaka prayatna karatA hai parantu daivake kuTila honepara usakA vaha yatna kyA kara sakatA hai ? / / 45-46 // tadanantara jaratkumArane kRSNase vanameM AnekA kAraNa pUchA to unhoMne prArambhase lekara dvArikAdAha takakA saba dAruNa samAcAra kaha sunAyA // 47 // gotrakA kSaya sunakara jaratkumAra pralApase mukhara hotA huA bolA ki hA bhAI ! cirakAlake bAda Apa dikhe aura maiMne ApakA yaha atithi-satkAra kiyA ! // 48 // maiM kyA karU ? kahA~ jAU~ ? cittakI zAnti kahA~ prApta karUM? hA kRSNa ! tujhe mArakara maiMne lokameM duHkha tathA apayaza donoM prApta kiye // 49 // ityAdi rUpase vilApa karate hue jaratkumArase uttama hRdayake dhAraka kRSNane kahA ki he rAjendra ! pralApako 1. gotrakSathaH m.|
Page #805
--------------------------------------------------------------------------
________________ dviSaSTitamaH sargaH 767 sukhaM vA yadi vA duHkha datte kaH kasya saMsRtau / mitraM vA yadi vAmitraH svakRtaM karma tasvataH // 5 // toyArtha me gato rAmo yAvatrAyAti sattvaram / prayAhi tAvadakSAntiH kadAcitsyAsvayi prabho // 52 // gaccha svamAdito vAtAM pANDavebhyo nivedaya / hitAste'smatkulasyAptAH kariSyanti tava sthitim // 53 // uktveti kaustubhaM tasmai datvAmijJAnamAdarAt / parAvRtyAntaraM stokaM vrajeti pratipAditaH // 54 // uktvAsau kSamyatAM deva mameti karakaustubhaH / zanairuddhRtya taM bANaM parAvRttapado'gamat // 55 // tasmingate haristIvavraNavedanayAditaH / uttarAbhimukho bhUtvA kRtapaJcanamaskRtiH // 56 // kRtvA nemijinendrAya vartamAnAya sAJjaliH / punaH punanamaskAraM guNasmaraNapUrvakam // 57 // jinendravihRtidhvastaisamastopadravA yataH / tataH kRtazirAH zauriH kSitizayyAmadhizritaH // 5 // vastrasaMvRtasarvAGgaH sarvasaGganivRttadhIH / sarvatra mitramAvasthaH zubhacintAmupAgataH // 59 // putrapautrakalatrANi te bhrAtRgurubAndhavAH / anAgata vidhAtAro dhanyA ye tapasi sthitAH // 6 // antaHpurasahasrANi sahasrANi suhRdgaNAH / 'avidhAya tapaH kaSTaM kaI vahnimukhe mRtAH // 6 // karmagauravadoSeNa mayApi na kRtaM tapaH / samyaktvaM me'stu saMsArapAtahastAvalambanam // 12 // chor3o, samasta jagat apane kiye hue karmako avazya bhogatA hai / 50 // saMsArameM kauna kisake lie sukha detA hai ? athavA kauna kisake lie duHkha detA hai ? aura kauna kisakA mitra hai athavA kona kisakA zatru hai ? yathArthameM apanA kiyA huA kArya hI sukha athavA duHkha detA haiM* // 51 // bar3e bhAI rAma mere lie pAnI lAneke lie gaye haiM so jabataka ve nahIM Ate haiM tabataka tuma zIghra hI yahA~se cale jaao| sambhava hai ki ve tumhAre Upara azAnta ho jAyeM // 52 // tuma jAo aura pahalese hI pANDavoMke lie saba samAcAra kaha sunaao| ve apane kulake hitakArI Aptajana haiM ataH tumhArI avazya rakSA kareMge // 53 // itanA kahakara unhoMne pahacAnake lie use AdarapUrvaka apanA kaustubhamaNi de diyA aura kucha thor3A mur3akara kahA ki jaao| hAthameM kaustubhamaNi lete hue jaratkumArane kahA ki he deva ! mujhe kSamA kIjie / isa prakAra kahakara aura dhIrese vaha bANa nikAlakara vaha ulaTe pairoM vahAMse calA gayA // 54-55 / / jaratkumArake cale jAnepara kRSNa vraNako tIvra vedanAse vyAkula ho gye| unhoMne uttarAbhimukha hokara paMca-parameSThiyoMko namaskAra kiyA // 56 // vartamAna tIrthaMkara zrI nemijinendrako hAtha jor3akara guNoMkA smaraNa karate hue bAra-bAra namaskAra kiyA // 57 // kyoMki jinendra bhagavAnke vihArase pRthivIke samasta upadrava naSTa ho cuke haiM isalie zira rakhakara ve pRthvIrUpI zayyApara leTa gaye // 5 // tadanantara jinhoMne vanase apanA samasta zarIra DhaMka liyA thA, saba parigrahase jinakI buddhi nivRtta ho gayI thI aura jo sabake sAtha mitrabhAvako prApta the aise zrIkRSNa isa prakArake zubha vicArako prApta hue // 59 // ve putra, pote, striyA~, bhAI, guru aura bAndhava dhanya haiM jo bhaviSyatkA vicAra kara agnike upadravase pahale hI tapazcaraNa karane lage // 60 // bar3e kaSTakI bAta hai ki hajAroM khiyA~ aura hajAroM mitragaNa tapakA kaSTa na kara agnike mukhameM mRtyuko prApta ho gaye // 61 // karmake prabala bhArase maiMne bhI tapa nahIM kiyA isalie merA samyagdarzana hI mujhe saMsArapAtase bacAneke lie 1. prabho k.| 2. vedanamAditaH ma. / 3. vinatirvasta-ma. / 4. abhidhAya ma., ka., kha., ga., dh.| * ko sukha ko dukha deta hai karma deta jhakajhora / urI surajhai Apa hI dhvajA pavanake jora //
Page #806
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe ityAdi zubhacintAtmA bhaviSyattIrtha kRddhariH / baddhAyuSkatayA bhRtvA tRtIyAM pRthivImitaH // 63 // zAdUlavikrIDitam 768 dakSo dakSiNamAratArdhaMvibhutAmudbhAvya 'mavyaprajA pUrNa bandhubandhujanAmbudhe raharaharvRddhiM vidhAya prabhuH / varSasahastramekamagamatsaMjIvya kRSNo gatiM mogI svAcaraNocito jinatathA' yo yokSyate darzanAt // 64 // ityariSTanemipurANa saMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtau harigatyantaravarNano nAma dvASaSTitamaH sargaH // 62 // hastAvalambanarUpa ho || 62 || ityAdi zubha vicAra jinako AtmAmeM utpanna ho rahe the, aura jo bhaviSyat kAlameM tIrthaMkara honevAle the aise zrIkRSNa pahalese hI baddhAyuSka honeke kAraNa marakara tIsarI pRthivImeM gaye ||63 || gautama svAmI kahate haiM ki jo Age calakara samyagdarzanake kAraNa tIrthaMkara padase yukta hoMge ve nItinipuNa, bhavya prajAke parama bandhu, bhogI kRSNa, dakSiNa bharatArdhakI vibhutAko prakaTa kara, pratidina bandhujanarUpI sAgarakI vRddhiko bar3hAkara evaM eka hajAra varSaM taka jIvita rahakara apane AcaraNake anurUpa tIsarI pRthivImeM gaye ||64 || O isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANarme kRSNake paralokagamanakA varNana karanevAlA bAsaThavA~ parva samApta huA ||62 // 1. sevyaprajAM bandhu ka. / 2, janatayA ma. / O
Page #807
--------------------------------------------------------------------------
________________ triSaSTitamaH sargaH rathoddhatAvRttam snehavAnatha jalArthamAkulo viSNumAtmani vahan halAyudhaH / vArito'pyazakunaiH pade pade dUramantaramito vanAntare // 1 // dhAvato'sya mRgayUthavartmanA lobhitasya mRgatRSNikAmmasA | pratyabhAta dizAM kadambakaM prottaraGgasarasImayaM tadA // 2 // abhyaloki kalitA kalasvanaizcakravAkakalahaMsasArasaiH / sIriNAtha sarasI taraGgiNI bhRGganAditasarojasaMkulA // 3 // cetasAsya sahasA tadIkSaNAddIrghamucchvasitamaGgasaGginA / mArutena zizireNa sauhRdaM saMmukhena gaditaM sugandhinA // 4 // saMpatadbhiramitaH pipAsubhiH zvApadaiH samayamIkSitastataH / AsasAda sarasoM sa sAdaro vanyahastimadavArivAsitAm // 5 // vAri tIrthamavagAhya zItalaM saMprapAya nirapAsya tRDvyathAm / padmapatraTikA sa vAriNA saMprapUrya parivRtya vAsasA // 6 // bhadadhAva padadhUtadhUli mirdhUsarIkRtazarIramUrdhajaH / kampamAnahRdayaH sa zaGkayA pratyapAyabahule vane harau // 7 // athAnantara snehase bhare baladeva jala prApta karaneke lie bahuta vyAkula hue| ve hRdaya meM kRSNako dhAraNa kiye hue Age bar3he jAte the / yadyapi apazakuna unheM pada-padapara rokate the tathApi ve dUsare vanameM bahuta dUra jA pahu~ce // 1 // jisa mAgaMse mRgoMke jhuNDa jAte the baladeva usI mAgaMse daur3ate jAte the aura ve jagaha-jagaha mRgatRSNAko jala samajhakara lubhA jAte the / usa samaya unheM samasta dizAe~ aisI jAna par3atI thIM mAno laharAte hue tAlAboMse yukta hI hoM // 2 // tadanantara baladevako eka tAlAba dikhA jo madhura zabda karanevAle cakravAka, kalahaMsa aura sArasa pakSiyoMse yukta thA, taraMgoMse vyApta thA evaM bhramara - guMjita kamaloMse sahita thA || 3 || tAlAba ke dekhate hI baladevake hRdayane eka lambI sAMsa lI aura usakI zItala sugandhita vAyu sammukha Akara inake zarIrase laga gayI jisase aisA jAna par3atA thA mAno usane apanI mitratA hI prakaTa kI ho // 4 // tadanantara cAroM orase AnevAle pyAse jaMgalI jAnavara jinheM bhayapUrNa dRSTise dekha rahe the aise baladeva jaMgalI hAthiyoMke madajalase suvAsita usa sarovarapara bar3e Adara se jA pahu~ce // 5 // unhoMne ghATa meM avagAhana kara zItala pAnI piyA, apanI pyAsako vyathA dUra kara aura kamalake pattIkA eka pAtra banAkara use pAnIse bharA tathA kapar3ese use Dha~ka liyA // 6 // pAnI lekara ve bar3e vegase daur3e / usa samaya pairoMke AghAtase ur3I dhUlise unake zirake bAla dhUsarita ho gaye aura 'maiM aneka vighnoMse bhare vanameM kRSNako akelA chor3a AyA hU~' isa AzaMkAse unakA hRdaya bAra-bAra kampita ho rahA thA // 7 // 1. vArito'pi zakunaiH ma. / 97
Page #808
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'ityupapipi dIrghamityA no'vatiSThate // 10 770 harivaMzapurANe dUratastamatha tatra dRSTavAn saMvRtAGgamamito'mbareNa sH| Asta eva bhuvi yatra zAyitaH sUrazauririti dIrghanidrayA // 8 // supta eva sukhanidrayA hariH suprabodhamupagacchatu svayam / ityupekSya haribodharaM tadA tatprabodhanamasau pratIkSate // 9 // vIra ! kiM svapiSi dIrghamityalaM svApamujjha piba toyamicchayA / ityudIrNamadhurasvaraH punaH sanniruddhavacano'vatiSThate // 10 // sIriNA kSatajagandhatastataH kRssnnsNvrnnvaasso'ntre| saMpravezanijanirgamAkulA praikSi tIkSNamukhakRSNamakSikA // 1 // saMkaTodghaTitatanmukho hariM vIkSya vAntajanakAntajIvitam / hA hato'smi mRta eva tRSNayA viSNurisyupari tasya so'patat // 12 // mohamUDhamanaso'sya mUrchayA praaptyopkRtmpynissttyaa| snehapAzadRDhabandhano halI prANahAnamakariSyadanyayA // 13 // bodhamApya paritaH parAmRzan kezavasya vpuraatmpaanninaa| pazyati sma caraNavaNavrajaM tIvra gandharudhirAruNakSamam // 14 // supta eva viSameSuNA hariH viddha eSa caraNena kenacit / duSprabodhaharimArako'tra ko'pUrvamadya mRgayAphalaM zritaH // 15 // wwwwwwwww tadanantara vasnake dvArA saba orase jinakA zarIra DhaMkA thA aise kRSNako baladevane dUrase dekhaa| dekhakara ve socane lage ki maiM zUravIra kRSNako jisa bhUmimeM sulA gayA thA yaha vahAM gaharI nIMdameM so rahA hai // 8 // pAsa Anepara unhoMne vicAra kiyA ki abhI yaha sukhanidrAse so rahA hai isalie svayaM hI jagane diyA jaaye| isa prakAra kRSNako jagAneko upekSA kara ve svayaM hI unake jAganekI pratIkSA karane lage // 9 // jaba kRSNa bahuta dera taka nahIM jage taba baladevane kahA, 'vIra ! itanA adhika kyoM so rahe ho? bahuta ho gayA, nidrA chor3o aura icchAnusAra jala pio'| isa prakAra madhura svarameM eka-do bAra kahakara ve punaH vacana rokakara cupa baiTha rahe // 10 // tadanantara balabhadrane dekhA ki tIkSNa mukhavAlI kAlI eka makkhI rudhirakI gandhase kRSNake or3he hue vastrake bhItara ghusa to gayo para nikalanekA mArga na milanese vyAkula ho rahI hai // 11 // yaha dekha unhoMne zIghra hI kRSNakA mukha ughAr3A aura unheM niSprANa dekha 'hAya maiM mArA gayA' yaha kahakara ve ekadama cIkha pdd'e| 'hAya-hAya ! yaha kRSNa pyAsase mara hI gayA hai' yaha soca ve unake zarIrapara gira par3e // 12 // kRSNake mohase jinakA mana atyanta mohita ho rahA thA aise baladevako tatkAla mUrchA A gyii| yadyapi mUrchAkA AnA aniSTa thA tathApi usa samaya usane inakA bar3A upakAra kiyaa| anyathA sneharUpI pAzase dRr3ha baMdhe hue baladeva avazya hI prANa tyAga kara dete // 13 // saceta honepara ve apane hAthase cAroM ora kRSNake zarIrakA sparza karane lge| usI samaya unhoMne tIvra gandhase yukta rudhirase lAlalAla pairakA ghAva dekhA // 14 / / aura dekhate hI nizcaya kara liyA ki sote samaya hI kisIne tIkSNa bANase ise pairameM prahAra kiyA hai| jinakA jAganA kaThina hai aise kRSNako mAranevAlA 1. sUrisauri m.| 2. ityapekSya m.| 3. pratIkSyate m.| 4. sannirudhya vacano ma., ka., ng.| 5. mAkulA: m.| 6. makSikA: ma., dd.| 7, saMghaTodghaTita-ma., gh.| 8. eva ma. /
Page #809
--------------------------------------------------------------------------
________________ triSaSTitamaH sargaH 771 ityudIrya kupito halI balI siMhanAdamakarodbhayaMkaram / vyApinaM vipinadurgasaMcaravyAghrasiMhakaridarpazAtanam // 16 // saMjagau ca zayito mamAnujaH chadmanA vidhividhAnayogataH / yena kenacidahetuvairiNA saMdadAtu laghu so'dha darzanam // 17 // 'suptamAtramapazastramAnataM muktamAnamasakRtpalAyinam / pratyavAyayutamaGganAM zizaM ghnanti zatrumapi no yazodhanAH // 18 // uccakairiti gadan samantataH saMpradhAya kiyadapyavAntaram / so'nyadIyapadavImanApnuvanasya kRSNamupagRhya roditi // 19 // hA jagarasubhaga ! hA jagatpate ! hA janAzrayaNa ! hA janArdana ! hApahAya gatavAnasika mAM hAnujaihi laghu heti cArudat // 20 // hAri vAri paritApahAri taM pAyayasyapi vicetanaM muhuH / krAmyatIpadapi tanna tadgale dUramavyamanasIva darzanam // 21 // mArTi mArdavaguNena pANinA saMmukhaM mukhamudIkSate mudA / leDhi jighrati vimUDhadhIrvacaH zrotumicchati dhigAtmamUDhatAm // 22 // dhaurivoruvimavAgnimasmitA dvAriketi kimivAsi taptavAn / akSayairbahuvidhAkazcitA prAgivAsti nanu mAratAvaniH // 23 // kona puruSa Aja yahAM zikArake phalako prApta huA hai ? // 15 // isa prakAra kahakara balavAn baladevane kupita ho aisA bhayaMkara siMhanAda kiyA jo samasta vanameM vyApta ho gayA tathA jisane vanake durgama sthAnoMmeM calanevAle vyAghra, siMha aura hAthiyoMkA garva naSTa kara diyA / / 16 / / unhoMne kahA ki bhAgyake pherase sote hue mere choTe bhAIko jisa kisI akAraNa vairIne chalase mArA hai vaha Aja zIghra hI mujhe darzana de-mere sAmane Ave // 17|| yazarUpI dhanako dhAraNa karanevAla zUravIra aise zatruko bhI nahIM mArate jo so rahA ho, zastrarahita ho, namrIbhUta ho, mAnarahita ho, bAra-bAra pITha dikhAkara bhAga rahA ho, aneka vighnoMse yukta ho, strI ho athavA bAlaka ho // 18 // isa prakAra jora-jorase kahate hue ve idhara-udhara kucha dUra taka Akara daur3e bhI parantu jaba unheM kisI dUsarekA mArga nahIM milA taba ve kRSNake pAsa vApasa Akara tathA unheM godameM lekara rone lage // 19 // hAya jagatke priya ! hA jagatke svAmI! hA samasta janoMko Azraya denevAle! hA janAdana ! tU mujhe chor3a kahAM calA gayA ? hA bhAI ! tU jaldI A, jaldI A-isa prakAra kahate hue ve cirakAla taka rote rahe // 20 // ve cetanAzUnya-nirjIva kRSNako sundara evaM santApako dUra karanevAlA pAnI bAra-bAra pilAte the parantu jisa prakAra dUrAnudUra bhavyake hRdayameM samyagdarzana nahIM praveza karatA hai usI prakAra unake galemeM vaha jala thor3A bhI praveza nahIM karatA thA / / 21 / / maDhabaddhi baladeva sAmane baiThakara komala hAthoMse unakA makha dhote the. harSapUrvaka use dekhate the, camate the, sUMghate the, aura vacana sunane kI icchA karate the| AcArya kahate haiM ki aisI Atma-mUr3hatAko dhikkAra hai / / 22 / / 'svargake samAna vizAla vaibhavase yukta dvArikApurI agnise bhasma ho gayI hai isalie aba jonekI kyA AvazyakatA hai' ? yaha socakara kyA tU tapta ho rahA hai ? are nahIM bhAI ! nAnA prakArako avinAzI khAnoMse yukta bharata kSetrako bhUmi pahaleke samAna aba bhI maujUda 1. suptamatta k.|
Page #810
--------------------------------------------------------------------------
________________ 772 harivaMzapurANe bhojarAjakulayAdavakSaye bhraSTabandhuriti kiM vimuhyasi / satyasandha mayi te mama tvayi prANitIha sakalAsti bandhutA // 24 // pUrvajanmasu bahudhvanArataM pazyato hi tava mAmihApi ca / ekatAnanayanasya nodabhUttaptiradya kimivAsi tRptavAn // 25 // tvAM payorthamapahAya mohato hA gatena nararatnabhUSaNam / lokasAramapahAritaM mayA sannidhau tu mama ko'sya hArakaH // 26 // kaMsakopamadaparvatAzane namogaviSaggarutmanaH / pItamAgadhayazo'mbudherabhUdugoSpade vata nimajanaM tava // 27 // zArvaraM timiramugratejasA zAtra svamiva nividhUya yaH / viSTapaM tapati viSTarazravaH pazya so'stamupayAtyahapa'tiH // 28 // dIrghanimiva vIkSya saMhRtairastamastakanizitaiH karaiH / svAM vizocati ravivAM traye svApa eSa tava kasya no zuce // 29 // vAruNImatiniSevya vAruNazcakravAkanivahairudazrumiH / zocitaH patati bhAnumAnadhaH ko na vA patati vAruNIpriyaH // 30 // zokamAramapanIya sAMprataM sannimajati payonidhI raviH / dAtumeSa tava vA jalAJjaliM kAlaviddhi kurute yathocitam // 31 // hai ! // 23 / / 'bhojarAjakA kula tathA samasta yAdavoMkA kSaya ho jAnese maiM bandhurahita ho gayA hU~' yaha socakara kyA tU mohako prApta ho rahA hai ? para aisA karanA ucita nhiiN| he dRr3hapratijJa ! yadi tU aura maiM jIvita hU~ to samajha ki hamAre samasta bandhuoMkA samUha jIvita hai / / 24 / / anekoM pUrva janmameM tathA isa janmameM bhI nirantara merI ora tU sthira nayana hokara dekhatA rahA phira bhI tujhe tRpti nahIM huI phira Aja tU tRpta kaise ho gayA ? // 25 // hAya ! mohavaza tujhe akelA chor3a pAnIke lie gaye hue maiMne lokake sArabhUta nararUpI ratnoMkA AbhUSaNa apahRta karA liyaa| anyathA mere pAsa rahate ise haranevAlA kauna thA ? // 26|| are bhAI ! tU to kaMsake krodha aura madarUpI parvatako naSTa karaneke lie vajrasvarUpa thaa| bhUmigocarI aura vidyAdhararUpI soko naSTa karane ke lie garuDasvarUpa thA aura jarAsandhake yazarUpI sAgarako pInevAlA thA para kheda hai ki tu isa goSpadameM DUba gayA // 27 // he nArAyaNa ! dekha, jo sUrya tere samAna apane ugra tejase zatrutulya rAtrike andhakArako naSTa kara saMsArako santapta karatA hai vahI aba astAcalakI ora jA rahA hai / / 28 / isa sUryane tujhe doghaM nidrAmeM nimagna dekhakara hI mAno apane kiraNarUpI hAtha anya sthAnoMse saMkoca kara astAcalarUpI mastakapara rakha chor3e haiM aura unase aisA jAna par3atA hai mAno tere prati zoka hI kara rahA hai| so ThIka hI hai kyoMki terA yaha sonA tInoM lokoMmeM kisake zokake lie nahIM hai ? / / 29 / / jo vAruNI-pazcima dizArUpI madirAkA adhika sevana kara lAla-lAla ho rahA hai tathA AMsuoMse yukta cakravAka pakSiyoMkA samUha jisakI dazApara zoka prakaTa kara rahA hai aisA yaha sUrya nIce girA jA rahA hai so ThIka hI hai kyoMki vAruNI ( madirA ) kA premI kauna vyakti nIce nahIM giratA hai ? // 30 // athavA yaha sUrya, isa samaya zokakA bhAra dUra kara samudra meM avagAhana kara rahA hai so aisA jAna par3atA hai mAno snAna kara tujhe jalAMjali hI denA cAhatA hai| ThIka 1. matena ma. / 2. vA + aruNa: iticchedaH /
Page #811
--------------------------------------------------------------------------
________________ triSaSTitamaH sargaH 773 sAndhyarAgapaTalena sarvataH pazya saMsthagitamaGga vizupam / tvayyatisvapati rodanodgatairakSirAganivahai rihAGginAm // 32 // devabhakta maja sAMdhyavandanAM vandhyayA kisayi deva ! nidyaa| saMdhyayApi galitaM galagucA vegavadravirathA bandhayA // 33 // ekavarNamakhilaM jagatkhalA kurvatI samavasarpati dutam / dhvAntasaMtatirapetadarzanA kAlavRttirati duHpamA yathA // 34 // zvApadAni padazabdagandhato ghrANakarNavalavanti vindate / ehi durgamiha saMzrayAvahe kSemato vrajati tatra nau nizA // 35 // citrite kusumacitramaNDape dattabandhunRpalokadarzanaH / "zrIpuSi svapiSi yo vadhUjanaiH sopadhAnazayane mahAmRdau // 36 // svaM mhiidhrvnrndhrvRttibhimuddhkaakkuljmbukaadibhiH|| so'dya bhakSakagaNairupAsitaH zrIpate svapiSi zArkarakSitI // 37 // kAlinIH praNayakelikopinIstvaM prasAdya kupitaH prasAditaH / yaH purA nayati yAminI rataiH so'dya kiM vigatacetanAtmanA // 38 // caaruvaarvnitaasugiitkairvndivRndpttupaatthnisvnaiH| yaH prabodhamuSasi prapadyase so'dya vIra ! virasaiH zivAstaiH // 31 // hI hai kyoMki kAlako jAnanevAlA puruSa yathAyogya kArya karatA hI hai // 31 // he bhAI ! dekha, yaha samasta saMsAra sandhyAkI lAlIse saba orase AcchAdita ho rahA hai so aisA jAna par3atA hai mAno tumhAre dIrgha nidrAmeM nimagna honepara saMsArake saba manuSyoMke rodanajanya netroMkI lAlimAse hI mAno lAla-lAla ho rahA hai // 32 // he devabhakta ! yaha sandhyA bhI phIkI par3a bar3e vegase jAte hue sUryake rathake pIche-pIche calI jA rahI hai| uTha sandhyA-vandana kr| he deva ! vyarthako nidrAse kyA kArya siddha hotA hai ? // 33 / / jo atiduHSamA nAmaka chaThe kAlake samAna samasta jagatko eka varNa (brAhmaNAdi varNake bhedase rahita ) eka varNarUpa, pakSameM eka zyAmavarNa rUpa kara rahI hai, atizaya duSTa hai, evaM apetadarzanA--samyagdarzanase rahita (pakSameM dekhanekI zaktise rahita ) hai aisI yaha andhakArakI santati bar3e vegase saba ora phaila rahI hai // 34 // dekho, ye ghrANendriya aura karNendriyake balase yukta jaMgalI jAnavara apane pairoMko gandha aura zabdako grahaNa kara isa ora A rahe haiM isalie Ao isa durgameM caleM vahA~ apanI rAtri kuzalapUrvaka bIta jAyegI // 35 // he bhAI ! jo tU phUloMse citra-vicitra, AzcaryakArI maNDapameM bandhujanoM tathA rAjAoMko darzana detA thA aura lakSmIko puSTa karanevAle, atyanta komala evaM takiyoMse suzobhita zayyApara strIjanoMke sAtha zayana karatA thA he lakSmIpate ! vahI tU Aja parvata aura vanako guphAoMmeM rahanevAle gIdha, kove tathA zRgAla Adi bhakSaka jantuoMke samUhase sevita hotA huA kaMkarIlI-patharIlI bhUmipara so rahA hai // 36-37 // jo tU pahale praNaya-krIr3Ase kupita striyoMko prasanna karatA thA aura tere kupita ho jAnepara ve tujhe prasanna karatI thIM aura isa taraha rati-krIr3Ase rAtri vyatIta karatA thA vahI tU Aja cetanAse rahita ho rAtri vyatIta kara rahA hai // 38 // he vIra! jo tU pahale prAtaHkAlameM sundara vAravanitAoMke susaMgItoM evaM vandIjanoMke ucca pAThoMke zabdoMse prabodhako prApta hotA 1. kimapi ma. / 2. rathAnubandhyayA ma. / 3. prANakaNabarlavanti ma. / 4. zrIyuSi ma., kh.| 5. svapiti m.| 6. bhasitakSitau Ga. / takSitakSito ma., kha. /
Page #812
--------------------------------------------------------------------------
________________ 774 harivaMzapurANe tvatpravRttimiva vedituM 'puraH pUrvamitrapatisuprayuktayA / saMdhyayApyuSasi sAnurAgayA rajyate zayanato virajyatAm // 40 // abhyudeti karabhinnapaGkajazrIsamagramudayAcalAdayam / drAk pradhAnapuruSAyate'dhunA dAtumarghamiva dharmadIdhitiH // 41 // cATukArazatamatra sIriNA prANavallabhatayA kRtaM hrau| niSphalaM sakalamapyabhUtpurA gADhasupta iva mugdhabAlake // 42 // taM praztya bhujapaJjarodare sparzanendriyasukhaM majan zizoH / anmanIva vanamadhyamATa sacchatradhAragurukaMsazaGkayA // 43 // ityanekadinarAtriyApanaiH so'tytndritmnovcovpuH| pratyahaM harivapurvahan bhraman pratyapadyata ratiM na kAnane // 44 // tIvadharmasamayAtyaye tataH prAvRSA shmitghrmsNpdaa| garjadambudaghaTAmbuvarSaNaiH prApitaM jagaditastata: zivam // 45 // vAsudevavacanAjarAsutaH zAvaraM viSamaveSamudvahan / dAkSiNA madhuralokasaMkulAM prApa pANDavapurImakhaNDitaH // 46 // thA-jAgatA thA, vahI tU Aja zRgAliyoMke virasa zabdoMse prabodhako prApta ho rahA hai / / 39 / / he bhAI ! aba prAtaHkAla huA cAhatA hai| pUrva sUryarUpa patike dvArA preSita anurAgavatI sandhyA bhI lAla ho rahI hai so aisI jAna par3atI hai mAno tumhArA samAcAra jAnaneke lie hI sUryane use pahalese bhejA hai ataH zayyAse virakta hoo-uTha kara baiTho // 40 // dekho, yaha udayAcalase sUrya udita ho rahA hai so aisA jAna par3atA hai mAno isa samaya tujha pradhAna puruSake lie apanI kiraNoMse vikasita kamaloMkI lakSmIse yukta argha deneke lie hI zIghratAse bar3hA A rahA hai / / 41 // balabhadrako kRSNa prANoMse adhika pyAre the isalie unhoMne unheM jagAneke lie saikar3oM priya vacana kahe parantu jisa prakAra pahalese pragAr3ha nIMdameM soye bhole-bhAle bAlakake viSayameM kahe priya vacana niSphala jAte haiM usI prakAra unake ve priya vacana niSphala gaye ||42|| jisa prakAra janmakAlameM kaMsake bhaya se balabhadrane kRSNako apane bhajarUpa paMjarake madhya meM le liyA thA tathA vasudevane unapara. chatra lagA liyA thA usI prakAra aba bhI unhoMne sparzanendriyasambandhI sukhakA anubhava karate hue unhIM bhujarUpa paMjarake madhyameM le liyA aura lekara ve vanake madhyameM idhara-udhara ghUmane lage // 43 // isa prakAra aneka dina-rAta vyatIta honepara bhI unake mana, vacana aura zarIrameM jarA bhI Alasya nahIM AyA--ve pratidina kRSNake zavako dhAraNa kiye hue vanameM ghUmate raheM tathA raMca mAtra bhI prItiko prApta nahIM hue // 44 // ___ jaba grISma Rtu calI gayI aura Atapake vaibhavako naSTa karanevAlI varSA Rtune garajate bAdaloMkI ghaTA tathA jalavarSAse jagatmeM, jahAM-tahA~ harSa prApta karA diyA taba kRSNake kahe anusAra bhIlake viSama veSako dhAraNa karatA huA jaratkumAra akhaNDita rUpase sundara logoMse vyApta pANDavoMko purI dakSiNa mathurAmeM pahu~cA / / 45-46 / / 1. paraH n.| 2. pUrvamitrasupatiprayuktayA k.| 3. saphala. ma. / 4. puru Ga., pura ma., sacchatradhAro gururvasudevo yasminnaTane ( ka. tti.)| 5. mathura ma. / 6. prApya ma. /
Page #813
--------------------------------------------------------------------------
________________ triSaSTitamaH sargaH 775 so'vagAma haridatakAryakRt prazrayeNa vihitocitasthitiH / sanniSaNNamudapRcchayatezituH kSemamityatha yudhiSThirAdibhiH // 47 // manyuruddhagalagadgadasvaraH sannivedya sa jarAtmajo jagau / dvArikAsvajanadAhapUrvaka svapramAdavazato mRti hareH // 18 // pratyayAya haridattakaustubhaM prasphurakiraNajAlakaM puraH / saMpradazya puruduHkhapUritaH pUskRti vyatanutAtanusvanaH // 49 // tarakSaNelamudatiSThadAkulaH kuntyadhiSThitakalatrakaNThajaH / pANDuputrabhavane'khile rudatyAkulasya jaladheriva dhvaniH // 50 // hA pradhAnapuruSaikadhIra hA hA jagadavyasananodanodyata / hA tvayIha vidhinA kimohitaM hA vateti ruditaM ciraM tvabhUt // 51 // saMhRtAtibahurodanaistataH pANDavAdibahubAndhavairjagad / vRttavedibhiradAyi viSNave saMsthitasvajanatRptaye jalam // 52 // jAraseyamapanIya pUrvaduSamISadadhIritAdhikam / agratastamamikRraya pANDavA jagmurAtahalabhRddidRkSayA // 53 // kRSNake dUtakA kArya karanevAle jaratkumArane pANDavoMkI sabhAmeM praveza kara vinayapUrvaka dUtakI saba maryAdAoMkA pAlana kiyaa| tadanantara jaba vaha sabhAmeM baiTha gayA taba yudhiSThira Adine usase svAmIkI kuzala-vArtA pUcho // 47 // zokase jisakA kaNTha ruMdha gayA thA tathA svara gadgada ho gayA thA aise jaratkumArane dvArikA tathA kuTumbIjanoMke jala jAne aura apane pramAdase kRSNake mAre jAnekA saba samAcAra kaha diyA aura vizvAsa dilAneke lie dedIpyamAna kiraNoMse yukta, kRSNakA diyA kaustubhamaNi unake sAmane dikhA diyaa| tadanantara bahuta bhArI duHkhase bharA jaratkumAra galA phADa-phADakara jorase rone lagA // 48-49|| usI samaya mAtA kuntI tathA pANDavoMkI striyoMke kaNThase utpanna ronekA vizAla zabda uTha khar3A huaa| yahI nahIM, usa samaya jo vahAM vidyamAna the ve sabhI rone lage jisase pANDavoMke bhavana meM samudra-jaisI dhvani gUMja uThI / / 50|| ve sava rote-rote kaha rahe the ki 'hA pradhAnapuruSa ! hA advitIya dhIra ! hA jagatkA kaSTa dUra karane meM sadA udyata rahanevAle ! vidhine tumhAre Upara yaha kyA hAya-hAya, bar3e duHkhakI bAta hai' isa prakAra cirakAla taka rudana calatA rahA // 51 // tadanantara jaba ronA-cIkhanA banda huA taba jagatkA vRttAnta jAnanevAle pANDava Adi bAndhavoMne saba ora gherakara baiThe AtmIyajanoMke santoSake artha kRSNake lie jala diyA* // 52 // pahalekA nindyaveSa dUra kara jisane mAnasika vyathAko kucha-kucha kama kara diyA thA aise 1. sthitaH k.| 2. jarAtmako m.| 3. ISat kiMcita avadhI ritaH AdhirmanovyathA yena sa tam kapasamAsAntaH / * mRtakake lie jala dene kI paddhati jaina saMskRtimeM nahIM hai| phira granthakartAne isakA varNana kyoM kiyA ? yahA~ unakA yaha bhAva jAna par3atA hai ki pANDava Adi svayaM to jala dene ke pakSameM nahIM the kintu usa samaya unake duHkhameM samavedanA pradarzita karaneke lie jo anya janasamUha Akara ekatrita ho gayA thA unakI tRptike lie pANDavoMne kRSNako jala diyA thaa| usa samaya vaidika saMskRtike anusAra lokameM mRtakake lie jala dene kI paddhati thI aura pANDava lokakI saba vidhiyoMko jAnanevAle the isalie lokAcArase unhoMne yaha kArya kiyA thaa|
Page #814
--------------------------------------------------------------------------
________________ 776 harivaMzapurANe te kiyadbhirapi vAsaraidrutaM draupadIprabhRtibhAminIjanaiH / mAtRputrasahitAH sasAdhanAH prApya taM dadRzurAdRtA vane // 54 // vyarthikAH zavazarIragocarodvartanasnapanamaNDanakriyAH / vartayantamupagRhya taM ciraM bAndhavA ruruduruccakaiHsvanAH // 55 // kuntyadhInatanayA vinamya taM bodhayanti harisaMskriyAM prati / kopanaH sa na dadAti yAcitastaM tadA viSaphalaM zizuryathA // 56 // sajjyatAM sulaghumajjanakriyA pANDavAstadanupAnabhojanam / nokumicchati pipAsitaH prabhuH kSipramityabhihite tathAkRte // 57 // majjayatyabhinivezya viSTare bhojayatyapi sa pAyayatyapaH / vyarthatAmapi tadAsya pANDavA menire'nucaraNAH kRtArthatAm // 58 // ninyuritthamanuvRttitastu te tatra meghasamayaM balAnugAH / mohamevapaTalaM balasya vA bhettumAvirabhavattadA zarat // 51 // saptaparNasurabheH sadA tadA vaiSNavasya vapuSo vapuSmataH / dUradezamagamadvigandhatA gandhayorhi na tayoH sahasthitiH // 60 // AyayAvatha kRtavyavasthitirbhrAtRpUrvanijasArathiH suraH / so'yamAbhimukhakAlalabdhitaH bodhanAya baladevasannidhim // 61 // jaratkumArako Age kara pANDava loga duHkhase pIr3ita baladevako dekhanekI icchAse cale || 53 // draupadI Adi rAniyoM, mAtA-putroM evaM senA ke sAtha bar3I zIghratAse calakara kucha dinoM bAda unhoMne vanameM baladevako prApta kara dekhA / usa samaya baladeva kRSNake mRta zarIrako ubaTana lagAnA, snAna karAnA tathA AbhUSaNa pahanAnA Adi vyarthaM kriyAe~ kara rahe the / unheM dekha saba bandhujana Adarake sAtha unase lipaTa gaye aura ucca zabda kara cirakAla taka rote rahe / / 54-55 // kuntI aura unake putroM namaskAra kara baladevase kRSNake dAha-saMskArako prArthanA kI parantu jisa prakAra bAlaka viSaphalako nahIM detA hai ulaTA kupita hotA hai usI prakAra baladevane bhI mAMganepara kRSNakA mRtaka zarIra nahIM diyA, ulaTA krodha prakaTa kiyA || 56|| baladevane kahA ki he pANDavo ! snAnakI zIghra taiyArI karo aura phira uttama bhojana-pAnakI vyavasthA karo, hamArA prabhu ( kRSNa ) pyAsA hai tathA zIghra hI bhojana karanA cAhatA hai / baladevake isa prakAra kahanepara pANDavoMne snAna tathA bhojana - pAnakI taiyArI kI // 57 // baladevane kRSNako Asanapara baiThAkara nahalAyA, bhojana karAyA aura pAnI pilAyA parantu unakA vaha saba prayatna vyarthaM gayA / yadyapi pANDava bhI baladevake isa kAryako vyartha mAnate the tathApi ve unake kahe anusAra AcaraNa kara apane Apako kRtakRtya mAnate the // 58 // isa prakAra baladeva ke pIche-pIche calanevAle pANDavoMne unake kahe anusAra kArya kara usa vanameM varSAkAla pUrNa kiyA / tadanantara unake moharUpI meghapaTalako bhedaneke lie zaradkAla prakaTa huA || 59 || pahale kRSNa ke zarIra se sadA saptaparNake samAna sugandhi AtI thI parantu usa samaya durgandha Ane lagI aura vaha durgandha dUra deza taka phaila gayI so Thoka hI hai kyoMki donoM gandhoM kI eka sAtha sthiti nahIM hotI // 60 // athAnantara----kRSNakA bhAI siddhArthaM, jo sArathi thA, marakara svarga meM deva huA thA aura jisane dIkSA lete samaya sambodhanekI vyavasthA svIkRta kI thI, kAlalabdhiko nikaTatA se
Page #815
--------------------------------------------------------------------------
________________ triSaSTitamaH sargaH bhUbhRto'tiviSamaM taTaM rathaH saMvyatItya dalitaH same pathi / saMdhimasya dadhatA puraH punardarzitaH sapadi tena sIriNe // 62 // sIriNAsa gaditastaTe gireH syandanastava ne majyate sma yaH / mArgazIrNapatitasya tasya bho janmanIha punarudgatiH kutaH // 63 // pratyuvAca vibudho harerma hAmAratomaraNapAradarzinaH / jArasekarakANDakANDakApAtamAtrapatitasya sA kutaH // 64 // ityudIrya mRdupadminIM punA ropayatyasalile zilAtale / paryapRcchatkutaH zilAtale padminIprabhava ityanena saH // 65 // sottareNa tu halo sudhAzinA siJcatA sucirazuSkapAdapam / * gokalevara tRNAmbudAyinA kRcchrataH prativibodhitastadA // 66 // satyameva vigato'subhirhariryad bravISi mama mAnuSedRzam / satyametadiha nAnyatheti 'san bhavya ! sarvamagadIryathAsthitam // 67 // sarvamatra jinabhASitaM purA jAnatApi bhavatA bhavasthitim / mAsaSaTkamativAhitaM vRthA kezavasya vahatA kalevaram // 68 // sambodhane ke lie baladevake nikaTa AyA || 61 || usane eka mAyAmayI aisA ratha baladevake lie dikhAyA jo paryaMta atyanta viSama taTako pAra kara to TUTA nahIM aura sama-caurasa mArgapara Ate hI TUTa gayA / vaha deva usa rathako sandhiko phirase ThIka kara rahA thA parantu vaha ThIka hotA nahIM thA || 62 // baladevane yaha dekha usase kahA ki he bhAI! bar3A Azcarya hai jo terA ratha parvatake viSama taTapara to TUTA nahIM aura vaha samAna mArga meM TUTa gyaa| aba isakA isa janmameM phirase khar3A honA kaise sambhava hai ? ise ThIka karanekA terA prayatna vyartha hai || 63 || isake uttara meM usa devane kahA ki jo kRSNa mahAbhArata jaise raNakA pAradarzI hai arthAt utane vikaTa yuddha meM jisakA bAla bA~kA nahIM huA, vaha jaratkumArake hAthameM sthita dhanuSase chUTe bANake lagane mAtrase nIce gira gyaa| aba isa janmameM usakA phirase uThanA kaise sambhava ho sakatA hai ? || 64 || itanA kaha vaha deva, jahA~ pAnIkA aMza bhI nahIM thA aise zilAtalapara komala kamalinI lagAne lagA / yaha dekha baladevane pUchA ki zilAtalapara kamalinIkI utpatti kaise ho sakatI hai ? // 65 // isakA uttara devane diyA ki nirjIva zarIrameM kRSNakI utpatti kaise ho sakatI hai ? uttara deneke bAda vaha eka sUkhe vRkSako sIMcane lagA / baladevane phira pUchA- bhAI ! sUkhe vRkSako sIMcanese kyA lAbha hai ? isakA devane uttara diyA ki mRta kRSNako snAnAdi karAnese kyA lAbha hai ? tadanantara vaha deva eka mare bailake zarIrako ghAsa pAnI dene lgaa| yaha dekha baladevane phira pUchA ki are mUrkha ! isa mRtaka zarIrako ghAsa pAnI denese kyA lAbha hai ? isake uttarameM devane kahA ki mRtaka kRSNako AhAra-pAnI denese kyA lAbha hai ? isa prakAra usa devane bar3I kaThinAIse baladevako samajhAyA || 66 || pratibodhako prApta hue baladeva kahane lage ki kRSNa sacamuca hI prANarahita ho gayA hai / he bhadra mAnuSa ! tU jo kaha rahA hai vaha aisA hI hai, yahI satya hai, isameM raMcamAtra bhI anyathA bAta nahIM hai; he satpuruSa ! he bhavya ! tUne ThIka hI kahA hai ||67 || isake uttara meM devane kahA ki yahA~ jo kucha huA hai vaha saba nemijinendra pahale hI 777 1. nu ma / 2. mahAbhAratAmbharaNa - ma / mahAbhAratAntaraNa - kha / 3. so'ntare ruta ma, kha. / 4. gokulevara - tRNAmbu- ma. / 5. he mAnuSa ! IdRzam iti cchedaH, mAnuSedRzI ma., ka., Ga. / 6. saka. / 98
Page #816
--------------------------------------------------------------------------
________________ 778 harivaMzapurANe aisa kasya bahiraGgahiMsakaH svAntaraGgazubhakarma rakSakam / " Ayureva nijatrANakAraNa tatkSaye bhavati sarvathA kSayaH // 69 // saMpadatra karikarNacaJcalAM saMgamAH priyaviyoga duHkhadAH / jIvitaM maraNaduHkhanIrasaM mokSamakSayamato'rjayedbudhaH // 70 // pUrvarUpadharavaMzadevato labdhabodhiriti vItamohakaH / 3 nirbabhau haladharastadAdhikaM dhUtameghapaTalaH zazI yathA // 71 // pANDavaiH saha jarAsutAnvitaistuGgayabhikhya girimastake tataH / saMvidhAya haridehasaMskriyAM jAraseyasuvitIrNarAjyakaH // 72 // zRgamevamacalasya tasya taiH saMgataiH savitataM tataH zritaH / saMgahAna kRtanizcayo balo bhaGguraM samadhigamya jIvitam // 73 // pallava sthajinanAthaziSyatAM saMsRto'smyahamiha sthito'pi san / ityudIrya jagRhe munisthitiM paJcamuSTibhirapAsya mUrdhajAn // 74 // pAraNA purasaMpraveza ne vaiparItyamavagamya yoSitAm / satriyogabhRto raNavratI saMtutoSa vanabhaikSyavartanaiH // 75 // pANDavAstu bahurAjakanyakAH saMpradAya harivaMzabhUbhuje / putrayojita nijazriyo'gaman pallavAkhyaviSayaM jinaM prati // 76 // kaha cuke the / saMsArakI sthitiko jAnate hue bhI Apane kRSNakA mRtazarIra dhAraNa kara chaha mAha vyartha hI bitA diye || 68 || isa saMsAra meM kauna kisakA bahiraMga hiMsaka hai ? apanA antaraMga zubha karma ho rakSaka hai| yathArtha meM Ayu hI apanI rakSAkA kAraNa hai, usakA kSaya honepara saba prakAra se kSaya ho jAtA hai ||69 || sampatti hAthI ke kAnake samAna caMcala hai| saMyoga, priyajanoMke viyoga se duHkha denevAle haiM aura jIvana maraNake duHkhase nIrasa hai / eka mokSa ho avinAzI hai ataH vidvajjanoM ko use hI prApta karanA cAhie ||70 || isa prakAra pUrvaMrUpako dhAraNa karanevAle apane vaMzake devase jinheM ratnatrayakI prApti huI thI aura jinakA moha dUra ho gayA thA aise baladeva, meghapaTalase rahita candramAke samAna usa samaya atyadhika suzobhita ho rahe the ||71 || tadanantara jaratkumAra aura pANDavoMke sAtha unhoMne tuMgIgirike zikharapara kRSNakA dAhasaMskAra kara jaratkumArako rAjya diyA aura jIvanako kSaNabhaMgura samajha parigrahake tyAgakA nizcaya kara sAthiyoM ke sAtha usI parvata ke zikharakA Azraya liyA / unhoMne, 'maiM yahA~ rahatA huA bhI pallava dezameM sthita zrI nemijinendrakI ziSyatAko prApta huA hU~' yaha kahakara paMcamuSTiyoMse zirake bAla ukhAr3akara muni dIkSA dhAraNa kara lI / / 72- 74 // baladeva zarIrase atyanta sundara the / isalie pAraNAoMke lie nagara meM praveza karate samaya striyoMkI viparIta ceSTA hone lagI / yaha jAna triyogako dhAraNa karanevAle raNavratI baladeva 'yadi vanameM bhikSA mile to leMge anyathA nahIM' aisI pratijJA kara santoSako prApta hue // 75 // pANDavoMne harivaMzake rAjA jaratkumAra ke lie bahuta-sI rAja kanyAe~ dIM, apane putroMke lie rAjyalakSmI sauMpI ora usake bAda jinendra bhagavAnko lakSya kara sabake saba pallava dezako ora cale gaye // 76 // 1. Ayukarma ma / 2. saMpado'tra karikarNacaJcalAH kha / 3. pUrvarUpadharavAsudevato ka / 4. savitatastataH sthitaH ka. / 5. ita Urdhva ma., ka. pustakayoradholikhitaH pATho'dhiko vartate / 'preSya sUryapurasaMjJikaM nijAnAtmajAMzca sunidhAya zAsane / tyaktarAgamapi pANDunandanAH saMvibhajya nijasaMpado mudA // '
Page #817
--------------------------------------------------------------------------
________________ triSaSTitamaH sargaH draupadIprabhRtayastadaGganAH saMyamaM prati niviSTabuddhayaH / pANDavAnanugatA jananyapi saMsRtau vigatarUkSadhIM satI // 77 // dvAdazAtmabhidayAsatAmanuprekSayAnumatayA halAyudhaH / vyApRto'bhavadakhaNDita sthitiH satridaNDadRDhakhaNDanonmukhaH // 78 // tantra nityamiti yatra mUrcchanA sthAnadehadhanasaukhyabandhuSu / taMtra kiMcidapi nAsti nisyatA Atmano'nyaditi cintayatyasau // 79 // mRtyuduHkhaparipIDitasya me vyAghravaktramRgazAvakasya vA~ / bAndhavA na zaraNaM dhanAdi vA dharmato'nyaditi cintanAmitaH // 80 // naiyoni kula koTikUTasaMsAracakramiha yAnti jantavaH / preritAH kaTukakarmayantrakaiH svAmibhRtya pitRputrapUrvatAm // 81 // eka eva bhavatprajAyate mRtyumeti punareka eva tu / dharmamekamapahAya nAparaH satsahAya iti caikatA smRtiH // 82 // nityatA mama tanoranityatA cetano'hmapacetanA tanuH / anyatA mama zarIrato'pi yattatkimaGga ! punaranyavastunaH // 83 // zukrazoNita kubIjajanma ke saptadhAtumaya ke tridoSake / kaH zucaM ' tadanuvAzucau zucI rajyate svaparayoH zarIrake // 84 // ora jinakI buddhi laga rahI thI aisI draupadI Adi striyA~ tathA saMsArase jisakI buddhi vimukha ho gayI thI aisI mAtA kuntI bhI pANDavoMke pIche-pIche jA rahI thIM // 77 // idhara akhaNDa cAritrake dhAraka evaM mana, vacana, kAyakI pravRttirUpa tIna daNDoM kA dRr3hatA ke sAtha khaNDana karanemeM tatpara munirAja baladeva, sajjanoMko iSTa anityatva Adi bAraha anuprekSAoMke cintavanameM vyApta ho gaye ||78 || ve vicAra karane lage ki jina mahala, zarIra, dhana, sAMsArika sukha aura bandhujanoMmeM 'ye nitya haiM', yaha samajhakara mamatAbhAva utpanna hotA hai, unameM AtmAke sivAya kisI meM bhI nityatA nahIM hai, sabhI kSaNabhaMgura haiM || 79 || jisa prakAra vyAghra ke mukhameM par3e mRga bacce ko koI zaraNa nahIM hai, usI prakAra mRtyu ke duHkhase pIr3ita mere lie dharmake sivAya na bhAI-bandhu zaraNa haiM aura na dhana hI zaraNa hai| isa prakAra ve azaraNa anuprekSAkA cintavana karate the ||80|| nAnA yoniyoM aura kulakoTiyoMke samUhase, mukta isa saMsArarUpI cakrake Upara car3he prANI, mahAviSama karmarUpI mantrase prerita ho svAmI se bhRtya aura pitAse putra Adi avasthAoko prApta hote haiM // 81 // 779 yaha jIva akelA hI utpanna hotA hai aura akelA hI mRtyuko prApta hotA hai / eka dharmako chor3akara dUsarA isakA sahAyaka nahIM hai / isa prakAra ve ekatva anuprekSAkA cintavana karate ||2|| maiM nitya hU~ aura zarIra anitya hai / maiM cetana hU~ aura zarIra acetana hai / jaba zarIrase mujhameM bhinna hai ba dUsarI vastuoMse bhinnatA kyoM nahIM hogI ? || 83|| yaha apanA athavA parAyA zarIra raja, vIryarUpa nindya nimittoMse utpanna hai, saptadhAtuoMse bharA hai evaM vAta, pitta, kapha ina tIna doSoMse yukta hai isalie aisA kauna pavitra AtmA hogA jo isa apavitra zarIra meM 1. 'pANDavAnanugatA jananyapi snigdhatA vigatarUkSadhIstu yA ' kha. / 'pANDavAnanugatA vimohitA saMsRto vigatarUkSadhISu yA / / ' Ga. / 2. vyAvRto ma / 3. 'vA syAd vikalpopamayorivArthe'pi samuccaye' ityamaraH / 4. tadanugAzucI ma. /
Page #818
--------------------------------------------------------------------------
________________ 780 harivaMzapurANe kAyavAGmanasayogabhedavAnAstravo mavati puNyapApayoH / karmabandhadRDhazRGkhalazciraM saMsaratyasubhRdugrasaMsRtau // 15 // syAd dvidhAsravanirodhalakSaNaH saMvaraH samitiguptipUrvakaiH / saMvare sati sanirjare'subhRtsiddhyati svakRtakarmasaMkSayAt // 86 // durgatiSvakuzalAnuvandhinA saMyamAnnu kuzalAnuvandhinI / nirjarA niranubanvinI ca sA cintitA paramayoginAmunA // 87 // lokasaMsthitiranAdyanantikAlokagarbhabahumadhyabhAgabhAk / atra hI SaDasukAyasaMhatiduHkhinIti khalu lokacintanA // 48 // sthAvare usakule'khilendriyaiH pUrNatAdiSu sudharmalakSaNA / bodhilabdhirati durlabhA bhavetsatsamAdhimaraNAptisatphalA // 89 // dharma eSa jilamASitaH zivaprAptiheturavadhAdilakSaNaH / tyAgato'sya mavaduHkhitetyanuprekSikAntya zubhacintanAtmikAH // 9 // ityanuzrutamanUladhIranupraikSikAdhamanumAvayan muhaH / bhrAtRmohamajabajayanmuniH sadviviMzatiparISahadviSaH // 11 // viyogake samaya zokako prApta hogA aura saMyogake samaya rAga karegA ? // 84 // kAyayoga, vacanayoga aura manoyoga yaha tIna prakArakA yoga hI Asrava hai| isIke nimittase AtmAmeM puNya aura pApakarmakA Agamana hotA hai| Asravake bAda yaha jIva karmabandhanarUpa dRr3ha sAMkalase baddha hokara bhayaMkara saMsArameM cirakAla taka bhramaNa karatA rahatA hai ||85|| dravyAsrava aura bhAvAsravarUpa donoM prakArake AsavakA ruka jAnA saMvara hai| yaha saMvara gati, samiti, dharma, anuprekSA. parISahajaya aura cAritrase hotA hai| nirjarAke sAtha-sAtha saMvarake ho jAnepara yaha jova svakRta karmokA kSayakara siddha ho jAtA hai // 86 // anubandhinI aura niranubandhinoke bhedase nirjarAke mUla meM do bheda haiN| phira anubandhinI nirjarAke akuzalA aura kuzalAke bhedase do bheda haiN| narakAdi gatiyoMmeM jo pratisamaya karmoMkI nirjarA hotI hai vaha akuzalAnubandhinI nijaMrA hai aura saMyamake prabhAvase deva Adi gatiyoMmeM jo nijaMrA hotI hai vaha kuzalAnubandhinI nirjarA hai| jisa nirjarAke bAda punaH karmokA bandha hotA rahatA hai vaha anubandhino nirjarA hai aura jisa nirjarAke bAda pUrvakRta karma khirate to haiM para navIna karmokA dandha nahIM hotA use niranubandhinI nirjarA kahate haiN| parama yogI baladeva manirAjane isI niranadandhinI anuprekSAkA dintavana kiyA thA // 87 / / lokakI sthiti anAdi, ananta hai, yaha loka alokAkAzake ThIka madhyameM sthita hai| isa lokake bhItara chaha kAyake jIva nirantara duHkha bhogate rahate haiM, aisA cintavana karanA lokAnuprekSA hai / / 88|| prathama to nigodase nikalakara anya sthAvaroMmeM utpanna honA hI durlabha hai phira saparyAya pAnA durlabha hai, trasoM meM bhI indriyoMkI pUrNatA honA durlabha hai aura indriyoMkI pUrNatA honepara bhI samIcIna dharma jisakA lakSaNa hai evaM uttama samAdhikA prAsa honA jisakA phala hai aisI bodhi arthAt ratnatrayako prApti honA atyanta durlabha hai / / 89|| jinendra bhagavAnke dvArA kahA huA yaha ahiMsAdi lakSaNa dharma hI mokSaprAptikA kAraNa hai| isasatyAga karanese saMsArakA daHkha prApta hotA hai-isa prakAra cintavana karanA so antima dharmAnuprekSA hai / / 20 / / isa prakAra paramparAse prasiddha bAraha anuprekSAoMkA bAra-bAra cintavana karanevAle utkRSTa buddhike dhAraka baladeva munirAjane bAIsa parISaharUpI zatruoMko jotakara bhAIke mohako jIta liyA / / 9 / / 1. paramayoginI zumA sa. / 2. sthAvare'tra kuzale'khilendriyaiH ka., Ga. /
Page #819
--------------------------------------------------------------------------
________________ triSaSTitamaH sargaH bahvabhigrahaparigrahojjvalajATharAgnijaTharoparodhata: / mokSasAdhana tayArdhamugvyadhAttparISahajayaM mahAmuniH // 12 // 'dehagiryavayavATa vIpluSA dAvamUrtinibhayA pipAsayA / niSpratikriyadhRtirna vivyadhe kSAntinoradaghaTAbhiSiktayA // 23 // sthaNDile nizi divA ca yoginA tIvravAtahimavRSTaya nehasi / vAtavarSaviSame taroradho'yodhi zItapuruSaH parISahaH // 94 // parvatAgrazikharasthito'jayad praiSmamuSNamabhitaH paroSaham / dAvadhUmavalayAtapatrai sacchAyayeva vinivAritAtapaH // 95 // gUDhavRttibhiranAsthijantubhirgADhapItarudhiro'pyakampitaH / soDhavAn dRDhamasau parISahaM prauDhadaMzamazakopalakSitam // 96 // so'GgalagnamanapAyamadhya vizvAsya mekadinaduHkhapAlanam / satkalatramiva satrapaM nyadhAnnAgranyamAtmavazagaM parISaham // 97 // dhyAnayogya girimArga durgaMbhuvyeka eva hi vihRtya nigrahe / dharmasAdhana ratiryathA riporvyApRtoM ratiparISahasya saH // 98 // bhrUlatAkuTilacA payojita strI kaTAkSazaravarSiNaM vRthA / kurvatA madanayodhamUrjitastrIparISahajayaH kRto'munA // 99 // nAnA prakAra ke niyama - Akhar3I Adike lenese unakI jaTharAgni atyadhika prajvalita rahatI thI / utanepara bhI ve mokSakI siddhike lie bhUkhase AdhA hI bhojana karate the / isa prakAra ve mahAmuni kSudhAparISahako jItate the ||12|| pratikArarahita dhairyake dhAraka baladeva munirAja, zAntirUpI ghanaghaTAse abhiSikta honeke kAraNa zarIrarUpI parvatake avayavabhUta aTavIko jalAnevAlI dAvAnalake samAna tIvra pyAsase pIr3ita nahIM hote the....isa prakAra ve tRSAparISahapara vijaya prApta karate the // 93 // tIvra vAyu aura himavarSAke samaya rAta-dina khule cabUtarepara baiThakara tathA vAyu aura varSA se viSama varSA RtumeM vRkSake nIce baiThakara ve kaThora zIta parISad ke sAtha yuddha karate the ||94 || grISma RtumeM parvatake UMce zikharapara sthita hokara ve cAroM orase uSNa parISaha sahana karate the| usa samaya unake Upara dAvAnalakA dhuAM chA jAtA thA, usase aisA jAna par3atA thA mAno ve chatarIkI chAyAse garamIkI bAdhAko hI dUra kara rahe hoM ||15|| cupake-cupake AnevAle haDDIrahita jantuoM - DA~sa, maccharoMse unakA rudhira khUba piyA gayA phira bhI ve nizcala rahate the / isa prakAra unhoMne daMza, mazaka nAmaka kaThina parISahako bar3I dRr3hatA se sahana kiyA thA ||96 || jo zarIra meM saMlagna thA, apAyarahita honepara bhI vizvAsake yogya nahIM thA, jisakA eka dina bhI pAlana karanA kaThina thA evaM jo uttama strIke samAna lajjAse sahita thA, aise nAgnyaparISahako ve apanI icchAnusAra sahana karate the ||17|| ve dhyAnake yogya pahAr3I mArga evaM vanakI durgaMma bhUmiyoM meM akele hI vihAra kara sadA dharmasAdhana meM prIti rakhate the aura zatrukI taraha ratiparISaha ke nigraha karane meM saMlagna rahate the ||18|| bhrukuTi latArUpI kuTila dhanuSapara car3hAye hue striyoMke kaTAkSarUpI bANoMkI varSA karanevAle kAmadevarUpI yodhAko vyartha karanevAle una munirAjane atizaya balavAn strI - parISahako jItA thA || 99|| 781 1. dehaniryadava - Ga. / 2. vadhyate ma / 3. patrasaMyAyabheva ma. / 4. - ranazca jantubhiH ma. / 5. durgabhUdeka eva ma., Ga. / 6. vyAvRto ma. /
Page #820
--------------------------------------------------------------------------
________________ wwwm 782 harivaMzapurANe tIrthabhUmivihatiH sasaMyamAvazyakeSvaparihANito vrajan / vAhanAdhana bhisadhya caryayA khidyate sma na parISahAkhyayA // 10 // prAsukAsvatha viviktabhUmiSu dhyAnadhautadhiSaNo vibhUtadhIH / kSetrakAlaniyatAsanetvasau bAdhyate sma na niSadyayAnizam // 11 // dhyAnato'dhyayanato muniH kramAdalpakAla niytaalpnidryaa| ekapArzvakRtabhUbhizayyayA 'nAvRto'pi nizi na prapIDitaH // 102 // durjanainizitadurvaco'ssAkairAhato'pi hRdaye'tidussahaiH / krozabAdhasahanaH kSamAvRtaH syAmiti smRtimadatta dhIradhIH // 103 // astrazastranivarvapurvadhaH prApyate yadi nu me tathApyalam / sadyate vadhaparISaho mayetyeSa buddhimadadhAdanAratam // 10 // bAhyamAntaramasau tapazcaranasthizeSavaSuSaH sthitiM prati / vyApRto'pi samayavyavasthayA yAcanAkhyamajayatparISaham // 105 // mauninA nijazarIradarzinA saMhitena hitcndrcryyaa| labdhyalabdhisudhiyAmunA jito'lAbhanAmavidita: parISahaH // 106 // rUkSazItalaviruddhabhuktijA vAtapittakaphakopajAM rajam / so'pratikriyatayAvadhIrayan rogasaMjJamajayatparISaham / / 107 // wwwwwww ve saMyamI manaSyoMke Avazyaka kAryoM meM hAni na kara savArI AdikA vicAra kiye binA hI tIrthakSetroMke lie vihAra karate the aura caryA-parISahase kabhI khedakhinna nahIM hote the // 100|| prAsuka aura ekAnta bhUmiyoMmeM dhyAna karanese jinakI buddhi atyanta nirmala ho gayI thI tathA jo utkRSTa buddhi ke dhAraka the aise baladeva munirAja, kSetra athavA kAlameM nizcita AsanoMke bIca niSadyA-parISahase kabhI duHkhI nahIM hote the // 101 // ve muni dhyAna aura adhyayanameM sadA nimagna rahate the, isalie rAtrike samaya krama-kramase bahuta thor3I nidrA lete the vaha bhI pRthivIrUpI zayyApara eka karavaTase aura binA kucha or3he hue"| isa prakAra ve zayyA-parISahase kabhI pIr3ita nahIM hote the // 10 // dhIra-vora buddhiko dhAraNa karanevAle baladeva munirAja durjanoMke dvArA tIkSNa kuvacanarUpI zastroMse hRdayameM ghAyala honepara bhI kuvacanoMkI bAdhA sahate hue sadA isa bAtakA smaraNa rakhate the ki majhe kSamAse yakta honA cAhie // 103 // ve mani sadA aisI baddhi dhAraNa karate the ki / ve muni sadA aisI buddhi dhAraNa karate the ki yadi astra aura zastrake samUhase merA zarIra vadhako prApta hotA hai to bhI mujhe acchI taraha vadha-parISaha sahana karanA cAhie / / 104|| bAhya aura Abhyantara tapako karanevAle ve muni, haDDImAtra avaziSTa zarIrakI sthiratAke lie yadyapi caraNAnayogakI paddhatise udyama karate the..caryA ke lie jAte the para kabhI kisIse AhAra AdikI yAcanA nahIM karate the, isa prakAra ve yAcanA-parISahako jItate the / / 105 / / ve maunase AhArake lie vihAra karate the, apanA zarIramAtra dikhAte the, cAndrI-caryAse yukta rahate the arthAta candramAke samAna amIra-garIba sabhIke ghara praveza karate the aura lAbha-alAbhameM prasanna rahate the, isa prakAra unhoMne alAbha-parISahako jIta liyA thA / / 106 / / ve rUkhe, zItala evaM prakRtike viruddha AhAra tathA vAta, pitta aura kaphake prakopase utpanna rogakA pratikAra nahIM karate the| sadA usakI upekSA hI karate the| isa prakAra roga-parISahako unhoMne acchI taraha jIta liyA thA // 107|| 1. vyApto'pi kha. / 2. danAgataM m.| 3. caNDa- ma. /
Page #821
--------------------------------------------------------------------------
________________ triSaSTitamaH sargaH 783 lAkSalezatRNazarkarAdimiH karkazaiH sa zayanAsanAdiSu / pIDito'pyavikRtAntarastRNasparzarUDhimaruNatparISaham / / 108 // aspRzana karanakhaistanuM muniH zomate sma dhavalo malAvRtaH / zailatuGgazikharAzrito yathA kAlameghapaTalAvRtaH zazI // 1.1 // nAdare parakRte kRtAdaro'nAdare ca na manovikAravAn / zuddhadhIviSahate sma tatpuraskArarUDhamaparaM parISaham // 11 // vAdivAgmigamako mahAkaviH sAMprataM saka zAstraviddhavi / nAsmadanya iti hi ssayo manAka prajayA na pariSadyadUSitaH // 11 // ajJa eSa na pazurna mAnuSo vIkSate na hi na bhASate mRSA / maunamitya budhavAcya vajJayAjJAnameSa sahate parISaham // 112 // vArtamugratapasA mahardhayaH pUrvamityanupalabdhito'dhunA / ityanuktiratizuddhadarzano'darzanAkhyasasahatparISaham // 116 // ityazeSitaparISahAriNA sIriNA viSayadopahAriNA / abhyatapyata tapo'tihAriNA jainasaJcaraNabhUvihAriNA // 14 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryasya kRtI baladevatapovarNano nAma triSaSTitamaH sargaH // 63 // zayana, Asana Adike samaya kaThora lAkhake kaNa, taNa tathA kaMkaDa Adike dvArA pIDita honepara bhI unake antaraMgameM kisI prakArakA vikAra utpanna nahIM hotA thA aura bhI taNasparza-parISahako acchI taraha sahana karate the // 108 / / jo hAthake nAkhUnoMse zarIrakA kabhI sparza nahIM karate thenakhoMse zarIrakA mala nahIM chuTAte the aise mailase AvRta zubhrakAya munirAja, pahAr3akI U~cI coTIpara sthita kAle-kAle meghoMke paTalase DhaMke candramAke samAna suzobhita ho rahe the // 109 / / yadi dUsare loga unakA Adara karate the, to unheM prasannatA nahIM hotI thI aura anAdara karate the to manameM vikAra bhAva nahIM lAte the| Adara aura anAdara donoMmeM hI apanI buddhiko sadA vizuddha rakhate the, isa taraha ve satkAra puraskAra-parISahako acchI taraha sahana karate the // 110 / / isa samaya pathivIpara majhase baDhakara na koI vAdI hai, na vAgmI hai. na gamaka hai aura na mahAkavi hai| isa prakArake ahaMkArako unhoMne prajJA-parISahake dvArA kiMcit bhI dUSita nahIM hone diyA thA // 11 // yaha ajJAnI na pazu hai, na manuSya hai, na dekhatA hai, na bolatA hai, vyartha hI isane mauna le rakhA hai| isa prakArake ajJAnI janoMke vacanoMkI paravAha na kara ve ajJAna-parISahako sahana karate the // 112 // ugra tapake prabhAvase pahale bar3I-bar3I RddhiyA~ prApta ho jAtI thIM yaha kahanA vyartha hai kyoMki Aja taka hameM eka bhI RddhikI prApti nahIM huii| isa prakAra zuddha samyagdarzanako dhAraNa karanevAle baladeva munirAja kabhI nahIM kahate the / isa taraha unhoMne adarzana parISahako acchI taraha sahana kiyA thA / / 113 / / isa prakAra jinhoMne parISaharUpI zatruoMko samApta kara diyA thaa| jo paMcendriyoM ke viSayarUpI doSako haranevAle the, zarIrase atyanta sundara the, aura jinendrapraNIta samyak cAritrakI bhUmikAmeM vihAra karanevAle the aise munirAja baladevane cirakAla taka tapa kiyA // 114 // isa prakAra ariSTanemipurANake saMgrahale yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM baladevake tapakA varNana karanevAlA besaThavA~ sarga samApta haa||63|| 1. ka., Ga. pustakayoH 113-114 zlokayoH kramabhedo vartate /
Page #822
--------------------------------------------------------------------------
________________ catuHSaSTitamaH sargaH atha te pANDavAzcaNDasaMsAramayabhIravaH / prApya pallavadezeSu viharantaM jinezvaram // 1 // caturvidhAmarAkIrNasamadasthAnamaNDanam / taM te vandire devaM parItya paramezvaram // 2 // pItvA dharmAmRtaM labdhajinendraghanakAlataH / pUrvajanmAni te'pRcchan jinendro'pyagadIditi // 3 // atraiva bharatakSetre campAyAM meghavAhane / rakSati kSitipe kSogI kuruvaMzavibhUSaNe // 4 // vitrasya somadevasya somilAyAM yaH sutAH / prathamaH somadatto'bhUtssomila: somabhUtinA // 5 // agnibhUtyagnilodbhutAsteSAM mAtulajAH kramAt / dhanazrIrapi somazrI gazrIriti yoSitaH // 6 // zarIrabhogasaMsAranirvedaM sarvavedavit / somadevaH pariprApya prAvAjIjinazAsane // 7 // trayo'tra bhrAtaraste'pi jinazAsanamAvitAH / gRhadharmaratA jAtA dharmakAmArthasevinaH // 8 // mikSAkAle'nyadA teSAM gRhaM dharmaruciryati: / dharmapiNDa ivAkhaNDaH praviSTazcandracaryayA // 9 // pratigRhya tamutthAya somadatto yamIzvaram / kAryavyagratayA dAne nAgazriyamayojayat // 10 // sA svapApodayAtsAdhI kopAvezavazAdadAt / viSAnnameSa saMnyAsakArIsarvArthasiddhimait // 11 // nAgazrIduSkRtaM jJAtvA te trayo'pi sahodarAH / dIkSA varuNagurvante nirviNNAH pratipedire // 12 // dhanazrIzcApi mitrazrIguNavatyAryikAntike / adIkSiSAtAM niHzeSabhavavAsaviSAdataH // 13 // athAnantara saMsArake tIvra bhayase bhayabhIta pANDava, pallava dezameM vihAra karate hue zrI nemijinendrake samIpa phuNce| usa samaya bhagavAn cAra prakArake devoMse vyApta samavasaraNako suzobhita kara rahe the evaM aSTa prAtihAryarUpa parama aizvarya se yukta the| pANDavoMne pradakSiNA dekara bhagavAnko namaskAra kiyA / / 1-2 // tadanantara prApta hue jinendrarUpI varSA kAlase dharmAmRtakA pAna kara unhoMne apane pUrvabhava pUche aura zrIjinendra isa prakAra unake pUrvabhava kahane lage // 3 // isI bharatakSetrakI campAnagarImeM jaba kuruvaMzakA AbhUSaNasvarUpa rAjA meghavAhana pRthivIkI rakSA karatA thA, taba vahA~ somadeva nAmakA eka brAhmaNa rahatA thaa| usakI somilA nAmakI strI thI aura usase usake somadatta, somila aura somabhUti nAmake tIna putra utpanna hue the // 4-5|| ina putroMke mAmAkA nAma agnibhUti thA, usakI strI agnilA thI aura una donoMke kramase dhanazrI, somazrI aura nAgazrI nAmakI tIna kanyAeM utpanna huI thIM jo ki ukta tIna putroMkI kramase striyAM huI thIM // 6 // samasta vedoMkA jAnanevAlA brAhmaNa somadeva kadAcit zarIrabhoga sArase virakta ho jinadharmameM dIkSita ho gayA / / 7 // somadatta Adi tInoM bhAI bhI jinazAsanakI bhAvanAse yukta the isalie dharma, artha aura kAma puruSArthakA sevana karate hue gRhastha dharmameM rata ho gaye // 8 // kisI samaya dharmaruci nAmaka munirAja jo dharmake akhaNDa piNDake samAna jAna par3ate the, bhikSAke samaya cAndrI-caryAse unake ghara praviSTa hue // 9 // somadattane uThakara bar3I vinayase una munirAjako pddigaahaa| paDigAhaneke bAda kisI anya kAryameM vyagna honese vaha to calA gayA aura dAna deneke kAryameM nAgazrIko niyukta kara gayA // 10 // apane pUrvakRta pApodayase munirAjake viSayameM kopake vazIbhUta ho nAgazrIne unheM viSamizrita annakA AhAra diyA jisase ve manirAja saMnyAsa maraNa kara sarvArthasiddhiko prApta hae // 11 // nAgazrIke isa duSkAryako jAnakara ve tInoM bhAI bahuta duHkhI hue aura saMsArase virakta ho unhoMne varuNa guruke samIpa dIkSA dhAraNa kara lI / / 12 / / dhanazrI aura mitrazrIne bhI samasta saMsAravAsase
Page #823
--------------------------------------------------------------------------
________________ 785 catuHSaSTitamaH sargaH jJAnapaJcakasiddhaye te darzanatrikazuddhaye / cAritratapasAM zuddha pravRttAzcaraNodyatAH // 14 // syAtsAmAyikacAritraM sarvatra samabhAvakam / sarvasAvadyayogasya pratyAkhyAnamakhaNDitam // 15 // svapramAdakRtAnarthaprabandhapratilopane / samyak pratikriyA yA sA chedopasthApanA matA // 16 // viziSTA parihAreNa zuddhiryatra prtisstthitaa| parihAravizuddhayAkhyaM cAritraM tatprakathyate // 17 // saMparAyAH kaSAyAstu yatra te sUkSmavRttayaH / tatsUkSmasAparAyAkhyaM cAritraM pApanodanam // 18 // yathAkhyAtamAkhyAtamiti vA paribhASitam / suzAntakSINa mohaM taccAritraM mokSasAdhanam // 19 // tapaH SoDhA bhavedvAhya mathAnazanapUrvakam / abhyantaraM tapaH SoDhA prAyazcittAdikaM matam // 20 // saMyamAdikasadhyAnasidvidaSTaphalAptaye / rAgocchittyai tapo nAnAvidhaM zanazanaM smRtam // 21 // doSopazamasaMtoSasvAdhyAyadhyAnasiddhaye / saMyamAyAvamodayaM prajAgaraNakAraNam // 22 // bhikSArthimunisaMkalpA ye vezmAAmigocarAH / AzAnivRttaye vRttiparisaMkhyAnamiSyate // 23 // ghRtakSIrAdivRSyAtmarasAnAM virahaH param / tapo rasaparityAgo nidrendriyajayAya saH // 24 // pazustrIpravivikteSu sthAneSu prAsukeSu yat / vartanaM vratazuddhayai tadviviktazayanAsanam // 25 // trikAlayogapratimAsthAnapUrvaH svayaMkRtaH / kAyaklezaH sukhatyAgo mokSamArgaprabhAvanaH // 26 // a nwaananawwwwwwAAAAAAAAA virakta ho guNavatI AryikAke samIpa dIkSA dhAraNa kara lI // 13 / / isa prakAra ve saba, pA~ca jJAna, tIna samyagdarzana, cAritra evaM tapakI zuddhike lie pravRtta ho cAritrapAlana karaneke lie udyata ho gaye ||14 / / cAritrake sAmAyika, chedopasthApanA, parihAravizuddhi, sUkSmasAmparAya aura yathAkhyAta ye pAMca bheda haiN| saba padArthoM meM samatAbhAva rakhanA tathA sarvaprakArake sAvadyayogakA pUrNa tyAga karanA sAmAyika cAritra hai / / 15 / / apane pramAdake dvArA kiye hue anarthakA sambandha dUra karane lie jo samIcIna pratikriyA hotI hai vaha chedopasthApanA cAritra hai / / 16 / / jisameM jova hiMsAke parihArase viziSTa zuddhi hotI hai vaha parihAravizuddhi nAmakA cAritra kahalAtA hai / / 17 / / sAmparAya kaSAyako kahate haiM, ye kaSAya jisameM atyanta sUkSma raha jAtI hai vaha pApako dUra karanevAlA sUkSma sAmparAya nAmakA cAritra hai / / 18 / / jahA~ samasta mohakarmakA upazama athavA kSaya ho cukatA hai use yathAkhyAta athAkhyAta cAritra kahate haiN| yaha cAritra mokSakA sAkSAt sAdhana hai ||19|| tapake bAhya aura Abhyantarake bhedase do bheda haiN| inameM bAhya tapa anazana Adike bhedase chaha prakArakA hai aura Abhyantara tapa bhI prAyazcitta Adike bhedase chaha prakArakA mAnA gayA hai |20|| saMyamako Adi lekara samIcIna dhyAnakI siddhirUpa pratyakSa phalakI prAptike lie tathA rAgako dUra karane ke lie AhArakA tyAga karanA anazana tapa hai| yaha velA, telA Adike bhedase nAnA prakArakA smaraNa kiyA gayA hai ||21|| vAta, pitta Adi donoMkA upazama, santoSa, svAdhyAya aura dhyAnakI siddhike lie tathA saMyamakI prAptike lie bhakhase kama bhojana karanA avamodarya tapa hai| yaha jAgaraNakA kAraNa hai-isa tapake prabhAvase nidrAko adhikatA dUra ho jAtI hai // 22 // bhojanaviSayaka tRSNAko dUra karane ke lie bhikSAke abhilASo muni jo ghara tathA anna Adise sambandha rakhanevAle nAnA prakArake niyama lete haiM vaha vRttiparisaMkhyAna nAmakA tapa hai / / 23 / / nidrA aura indriyoM ko jotane ke lie jo gho. dadha Adi gariSTa rasoMko tyAga kiyA jAtA hai vaha rasaparityAga nAmakA tapa hai / / 24 / / vratakI zuddhi ke lie pazu tathA strI Adise rahita ekAnta prAsuka sthAnameM uThanA, baiThanA viviktazayanAsana tapa hai // 25 // AtApana, varSA aura zIta ye tIna yoga dhAraNa karanA tathA pratimAyogase sthita honA inheM Adi lekara buddhipUrvaka jo sukhakA tyAga 1. caraNoditAH ng.| 2. tIkSNa ma. 3. -diSTa ga. / 99
Page #824
--------------------------------------------------------------------------
________________ 786 harivaMzapurANe bAhyadravyavyapekSatvAtparapratyayahetukaH / SavidhasyAsya bAharavaM tapasaH pratipAdanam // 27 // manoniyamanArthavAdAbhyantaramabhiSTatam / prAyazcittaM kRtAvadyazodhanaM navadhA'tra tu // 28 // caturdhA vinayaH pUjyeSvAdaro dazadhA punaH / vaiyyAvRttyaM 'svakAyenAnyadravyairapyupAsanam // 29 // svAdhyAyaH paJcadhA jJAnamAvanAlasyavarjanam / svasaMkalpaparityAgo vyutsago dvividhaH punaH // 30 // cittAkSepaparityAgo dhyAnaM cApi caturvidham / Ata raudraM ca duryAnaM dharmya zukle tu zobhane // 31 // tatrAlocanakaM kRtsnaM dazadoSavivarjitam / pramAdakRtadoSANAM gurave "vinivedanam // 32 // mithyA me duSkRtAdhairyatsvAbhivyaktipratikriyam / doSavyapohanaM sAdhu tatpratikramaNaM zatam // 33 // AlocanAdyataH zuddhiH pratikramaNato'pi ca / tadubhayaM tu taduddiSTaM prAyazcittaM vizuddhikRt // 34 // syAdviveko vibhajanaM yaH saMsaktAnapAnayoH / kAyotsargAdikaraNaM vyutsargaH saMprakIrtitaH // 35 // tapassvanazanAyeva prAyazcittamudIritam / pravrajyAhApanaM chedo dinamAsAdibhiryateH // 36 // kiyA jAtA hai vaha mokSamArgako prabhAvanA karanevAlA kAyakleza nAmakA tapa hai // 26 / / yaha chaha prakArakA tapa bAhyadravyako apekSA rakhatA tathA para-kAraNAMse hotA hai, isalie ise bAhyatapa kahA jAtA hai / / 27 / / manakA niyamana karane ke lie Abhyantara tapa kahA gayA hai| isameM kiye hue doSoMkI zuddhi prAyazcitta tapa hai| yaha prAyazcitta AlocanA Adike bhedase nau prakArakA kahA gayA hai // 28 // pUjya padArthoM meM Adara prakaTa karanA vinaya hai| vinayake cAra bheda haiN| apane zarIrase tathA anya dravyoMkI sevA karanA vaiyAvRtya hai, isake daza bheda haiM // 29 // jJAnakI bhAvanAmeM Alasya chor3anA svAdhyAya hai, isake pAMca bheda haiM / bAhya aura Abhyantara parigrahoMmeM 'ye mere haiN| isa prakArake saMkalpakA tyAga karanA vyutsarga hai, isake do bheda haiM ||30|| aura cittakI caMcalatAkA tyAga karanA dhyAna hai, yaha cAra prakArakA hotA hai| inameM AtaM aura raudra ye do dhyAna khoTe dhyAna haiM aura dharmya tathA zakla ye do uttama dhyAna haiM / / 31 / / AlocanAke nau bheda isa prakAra haiM-1 AlocanA. 2 pratikramaNa, 3 tadubhaya, 4 viveka, 5 vyutsarga, 6 tapa, 7 cheda, 8 parihAra aura 9 upasthApana / inameM pramAdase kiye hue doSoMkA sampUrNa rUpase daza prakArake doSa chor3akara guruke lie nivedana karanA AlocanA nAmakA prAyazcitta hai // 32 / / 'mithyA me duSkRtamastu' ityAdi zabdoMke dvArA apane-Apa doSoMko prakaTa kara unakA dUra karanA pratikramaNa nAmaka prAyazcitta mAnA gayA hai // 33 / / AlocanA tathA pratikramaNa donoMse jo zuddhi hotI hai vaha vizuddhiko karanevAlA tadubhaya nAmakA prAyazcitta kahA gayA hai / / 34 / / saMsakta anna-pAnakA vibhAga karanA viveka kahalAtA hai / bhAvArtha-kucha samayake lie aparAdhI muniko isa prakArakA daNDa denA ki anya nirdoSa muniyoMke sAtha caryAke lie na jAo, anya muniyoMke bhojanake bAda kisI anya caukAmeM bhojana karo tathA apane pIchI-kamaNDalu jude rakho dUsaroMke pIchI kamaNDalu apane upayogameM na laao| isa prakArake daNDako viveka nAmaka prAyazcitta kahate haiN| kAyotsarga AdikA karanA vyutsarga kahalAtA hai // 35 // upavAsa Adi tapa karanA tapa nAmakA prAyazcitta kahA gayA hai| dina, 1. svakAmena m.| 2. samastaM ( Ga. Ti.), kRcche ma., ka., kh.| 3. tatra guruve pramAdanivedanaM dazadoSavijitamAlocanam 'Akampiya aNamANiya jaM didai vAdaraM ca suhamaM ca / chaNhaM sahAuliyaM bahajaNa avvatta tassevI' // iti dasa dosA-sa. si.| 4. viniveditam g.| 5. saMsakttAnnapAnopakaraNAdivibhajanaM vivekH-s.si.|
Page #825
--------------------------------------------------------------------------
________________ catuHSaSTitamaH sarga: 787 pakSamAsAdibhedena dUrataH parivarjanam / parihAraH punardIkSA syAdupasthApanA punaH // 37 // kAlAnatikramAdau tu jJAnAcAre'STadhAmate' / yathoktagrahaNAdiyaH sa jJAnavinayo mataH // 38 // aSTadhAdarzanAcAre nizaGkAdiSu saMsthite / vinayo darzane dRzyo guNadoSavivekitA // 39 // trayodazavidhodAracAritrAcAragocarA / niratIcAratA cAruzcaritravinayaH paraH // 40 // yAH pratyakSaparokSeSu pratyutthAnAdikAH kriyAH / gurvAdiSu yathAyogyaM vinyshcaupcaarikH||4|| mahonA Adise munikI dIkSA kama kara denA cheda nAmakA prAyazcita hai| bhAvArtha-muniyoMmeM navIna dIkSita muni pUrvadIkSita muniko namaskAra karate haiN| yadi kisI pUrvadIkSita munikI dIkSA kama kara dI jAtI hai to vaha navIna dIkSita munise pIchekA dIkSita ho jAtA hai; isa taraha use, jisase vaha pahale pUjatA thA use pUjanA par3atA hai, namaskAra karanA par3atA hai, yaha cheda nAmakA prAyazcitta hai // 36 // pakSa, mahInA Adi nizcita samaya taka aparAdhI muniko saMghase dUra kara denA parihAra nAmakA prAyazcitta hai aura phirase navIna dIkSA denA upasthApanA nAmakA prAyazcitta hai| jise upasthApanA daNDa diyA gayA hai use saMghake saba muniyoMko namaskAra karanA par3atA hai, kyoMki ve aba isase pUrvadokSita ho jAte haiM aura yaha navIna dIkSita kahalAne lagatA hai // 37 // __ jJAnavinaya, darzanavinaya, cAritravinaya aura upacAravinayake bhedase vinayatapake cAra bheda haiN| inameM kAlAnatikramaNa Adi jo ATha prakArakA jJAnAcAra batAyA hai use Agamokta vidhise grahaNa karanA vaha jJAnavinaya hai| bhAvArtha-1 zabdAcAra, 2 arthAcAra, 3 ubhayAcAra, 4 kAlAcAra, 5 vinayAcAra, 6 upadhAnAcAra, 7 bahamAnAcAra, 8 anivAcAra ye jJAnAcArake ATha bheda haiN| zabdakA zuddha uccAraNa karanA zabdAcAra hai| zuddha arthakA nizcaya karanA arthAcAra hai| zabda aura artha donoMkA zuddha honA ubhayAcAra hai| akAlameM svAdhyAya na kara vihita samaya meM hI svAdhyAya karanA kAlAcAra hai| vinayapUrvaka svAdhyAya karanA-svAdhyAyake samaya zarIra tathA vastra zuddha rakhanA evaM Asana vagairahakA ThIka rakhanA vinayAcAra hai| cittakI sthiratApUrvaka svAdhyAya karanA upadhAnAcAra hai| zAstra tathA guru AdikA pUrNa Adara karanA bahumAnAcAra hai aura jisa guru athavA jisa zAstrase jJAna huA hai usakA nAma nahIM chipAnA, usake prati sadaiva kRtajJa rahanA anivAcAra hai| ina ATha jJAnAcAroMkA vidhipUrvaka pAlana karanA vaha jJAnavinaya hai // 38 // niHzaMkita ATha aMgoMke bhedase darzanAcAra ATha prakArakA hai, usameM guNadoSakA viveka rakhanA vaha darzanavinaya hai / / 39 // pA~ca mahAvrata, pAMca samiti aura tIna guptike bhedase jo teraha prakArakA cAritrAcAra hai usameM niraticAra pravRtti karanA cAritravinaya hai / / 40 // pratyakSa yA parokSa donoM hI avasthAoMmeM guru Adike uThanepara uThakara agavAnI karanA, namaskAra karanA Adi jo yathAyogya pravRtti kI jAtI hai use aupacArikavinaya kahate hai // 41 / / 1. 'arthavyaJjanatadvayAvikalatAkAlopadhaprazrayAH / svAcAryAdhanapahnavo bahamatizcetyaSTadhA vyAhRtam / ' ratnatrayapUjA 'granyArthobhayapUrNakAle vinayena sopradhAnaM ca / bahumAnena samanvitamanihnavaM jJAnamArAdhyam // 36 / / pu. si.| 2. zaGkAdRSTivimohakAGkSaNavidhivyAvRttisannaddhatAM, vAtsalyaM vicikitsitAduparati dharmopabahakriyAm / zaktyA zAsanadIpanaM hitapathAd bhraSTasya saMsthApana, vande darzanagocaraM sucaritaM mUna namannAdarAt // ra. puu.| 3. pratyusthAnAdikA kriyA k,|
Page #826
--------------------------------------------------------------------------
________________ 788 harivaMzapurANe AcArya cApyupAdhyAye tapa:zreSTe tapasvini / zikSAzIle yatI zaikSye graste glAne rujAdibhiH // 42 // gaNe sthavirasaMtAnalakSaNe ca kule'pi ca / dIkSakAcAryaziSyAdisaMstyAyanijalakSaNe // 43 // gRhizramaNasaMghAte saMghe ca gunnsNghke| cirapravrajite sAdhI manojJe lokasaMmate // 4 // vyAdhimithyAtvasaMpAtaparISaharipUdaye / vaiyyAvRttyaM yathAyogyaM vicikitsAvyapohanam // 45 panthArthayoH pradAnaM hi vAcanA pRcchanaM punaH / parAnuyogo nizcityai nizritAnubalAya vA // 46 // jJAnasya manasAbhyAso'nuprekSA parivartanam / 'AmnAyo dezanAnyeSAmupadezo'pi dharmagaH // 47 // prazasta dhyavasAyArtha prajJAtizayalabdhaye / saMvegAya tapovRddhyai svAdhyAyaH paJcadhA bhave // 4 // krodhAdyabhyantaropAdheH kAyastha savicAratA / bAhyopAdherakalpasya syAgo'putsarga iSyate // 42 // nissaMganirmayatvAya jIvitAzAnivRttaye / sa bAhyAbhyantaropapyorbutsargaH saMgrajAyate // 50 // tapasA nirjarA muktyai saMvRtasyopajAyate / pariNAmasya bhedena pratisthAnaM tu midyate // 51 // 1 dIkSA denevAle AcArya, 2 paThana-pAThanakI vyavasthA rakhanevAle upAdhyAya, 3 mahAn tapa tapanevAle tapasvI, 4 zikSA grahaNa karanevAle zaikSya, 5 roga Adise grasta glAna, 6 vRddha muniyoM ke samudAya rUpa gaNa, 7 dIkSA denevAle AcAryake ziSyasamUharUpa kula, 8 gRhastha, kSullaka, ailaka tathA muniyoM ke samadAyarUpa saMgha, 9 cirakAlake dIkSita guNI munirUpa sAdhu aura 10 lokapriya manojJa-ina daza prakArake muniyoMko kadAcit bImArI Adiko avasthA prApta ho, mohake tIvra udayase mithyAtvakI ora inakI pravRtti hone lage ( athavA mithyAdRSTi jIvoMke dvArA koI upadravaupasarga khar3A kara diyA jAye ) athavA parISaharUpI zatruoMkA udaya ho to glAni dUra kara unakI yathAyoga sevA karanA vaha daza prakArakA vaiyAvRttya tapa hai / / 42-45 // vAcanA, pRcchanA, anuprekSA, AmnAya aura upadezake bhedase svAdhyAyake pAMca bheda haiN| nirdoSa grantha tathA usakA artha dUsareke lie pradAna karanA-par3hakara sunAnA so vAcanA nAmakA svAdhyAya hai| anizcita tattvakA nizcaya karaneke lie athavA nizcita tattvako sudRr3ha karane ke lie dUsarese pUchanA vaha pRcchatA nAmakA svAdhyAya hai| jJAnakA manase abhyAsa-cintana karanA vaha anuprekSA nAmakA svAdhyAya hai| pAThako bAra-bAra par3hanA AmnAya hai aura dUsaroko dharmakA upadeza denA upadeza nAmakA svAdhyAya hai| yaha pA~ca prakArakA svAdhyAya prazasta abhiprAyake lie, prajJA-bhedavijJAnake atizayakI prApti ke lie saMvegake lie aura tapakI vRddhi ke lie kiyA jAtA hai / / 46-48 // AbhyantaropAdhityAga aura bAhyopAdhityAgakI apekSA vyutsargake do bheda haiN| krodhAdi antaraMga upAdhikA tyAga karanA tathA zarIrake viSayameM bhI 'yaha merA nahIM hai' isa prakArakA vicAra rakhanA AbhyantaropAdhityAga hai aura AbhUSaNAdi bAhya upAdhikA tyAga karanA bAhyo upAdhiyokA tyAga niSparigrahatA, nirbhayatA aura 'maiM adhika dina taka jIvita rahU~' isa prakArako AzAko dUra karaneke lie dhAraNa kiyA jAtA hai // 42-50|| saMvarake dhAraka jIvake tapase jo nirjarA hotI hai vaha mokSakA kAraNa hai| yaha nirjarA 1. AmnAye m.| 2. prazastAdhyavasAyArthapratijJAtizaya-ka, kha., Ga.., m.| sa eSaH paJcavidhaH svAdhyAyaH kimarthaH ? prajJAtizayaH prazastAdhyavasAyaH paramasaMvegastapovRddhiraticAravizuddhirityevamAdyartha:-sa. si. / 3. AbharaNasya (Ga. tti.)| 4. sa kimarthaH ? niHsaGgatva nirbhayatvajIvitAzAvyudAsAdyarthaH-sa. si. /
Page #827
--------------------------------------------------------------------------
________________ catuHSaSTitamaH sargaH vyaH paJcendriyaH saMjJI paryApto labdhibhiryutaH / antaH zuddhipravRddho syAdUbahukarmavinirjaraH ||52 || tataH prathamasamyaktvalAbhakAraNasannidhau / samyagdRSTirbhavetsa syAdasaMkhyaguNanirjaraH // 53 // tataH zrAvakatApanno'saMkhyeyaguNanirjaraH / tato'ni viratastasmAdanantAnAM viyojakaH || 54 || tato darzanamohasya kSapakaH kSAyikoddha kRt / tatazcAritramohasya sarvopazamako yatiH ||55 || upazAntakaSAyo'saMkhyeyaguNanirjaraH / tatazcAritramohasya kSapakaH kSapakAbhidhaH // 56 // tataH kSINakaSAyAkhyo'saMkhyeyaguNanirjaraH / jinendraH kevalI tasmAdanantajJAnadarzanaH ||57 / / "pulAko vakuzacaiva kuzIlo guNazIlavAn / nirmanthaH snAtakazceti nirgranthAH paJcadhA matAH // 58 // pulAkA bhAvanAhInA ye gRNeSUttareSu te / nyUnAH kvacitkadAcicca pulAkAmA vrateSvapi / / 59 / / akhaNDitavratAH kAyabhUSopakaraNAnugAH / aviviktaparIvArAH zavalA vakulAH smRtAH // 60 // paripUrNobhayA jAtUttaraguNavirodhinaH / pratisevanAkuzIlA se aviviktaparigrahAH || 61 || pariNAmoM meM bheda hone se pratyeka sthAnoM meM bhedako prApta hotI hai || 51|| yahA~ nirjarAke kucha sthAna batAye jAte haiM - sarvaprathama saMjJIpaMcendriyaparyAptakabhavya jIva jaba karaNAdi labdhiyoMse yukta ho, antaraMga kI zuddhiko vRddhigata karatA hai taba usake bahuta karmoMkI nirjarA hotI hai / usake bAda jaba yaha jIva prathamopazamasamyaktvakI prAptike yogya kAraNoMke milanepara samyagdRSTi hotA hai taba usake pUrvasthAnakI apekSA asaMkhyAtaguNI nirjarA hotI hai / / 52-53 / / usase asaMkhyAtaguNI nirjarA zrAvakake hotI hai, usase asaMkhyAtaguNI viratake, viratase asaMkhyAtaguNI anantAnubandhIkI visaMyojanA karanevAleke, usase asaMkhyAtaguNI darzanamohakA kSaya kara kSAyikasamyaktva prApta karanevAleke, usase asaMkhyAtaguNI cAritramohakA upazama karanevAle upazamazreNI meM sthita munike, usase asaMkhyAtaguNI upazAntakaSAya nAmaka gyArahaveM guNasthAnavartIke, usase asaMkhyAtaguNI cAritramohakA kSaya karanevAle kSapakazreNImeM sthita munike, usase asaMkhyAtaguNI kSINakaSAya nAmaka bArahaveM guNasthAnavartIke aura usase asaMkhyAtaguNI anantajJAnadarzanake dhAraka kevalI jinendra hotI hai / / 54-57 // 789 pulAka, vakuza, kuzIla, nirgrantha aura snAtakake bhedase nirgrantha muniyoMke pA~ca bheda haiM ||18|| jo uttara guNoMkI bhAvanAse rahita hoM tathA mUla vratameM bhI jo kahIM bhI pUrNatAko prApta na hoM ve dhAnyake chilake ke samAna pulAka muni kahalAte haiM || 59 || jo mUla vratoMkA to akhaNDa rUpase pAlana karate haiM parantu zarIra aura upakaraNoMko sApha-sutharA rakhane meM lIna rahate hoM, jinakA parivAra niyata na ho-jo aneka muniyoMke parivArase yukta hoM aura malina - sAticAra cAritra ke dhAraka hoM unheM vakuza kahate haiM // 60 // pratisevanAkuzIla aura kaSAyakuzIlakI apekSA kuzIla muniyoMke do bheda haiM / jo mUlaguNa aura uttaraguNa donoMkI pUrNatAse yukta haiM, parantu kadAcit uttaraguNoM kI virAdhanA kara baiThate haiM evaM saMgha Adi parigrahase yukta hote haiM ve pratisevanAkuzIla haiM, jinake anya kaSAya zAnta ho gaye haiM sirpha saMjvalanakA udaya raha gayA hai ve kaSAyakuzIla kahalAte 1. samyagdRSTizrAvaka viratAnanta viyojaka darzana mokSapakopazama kopazAntamohakSapakakSINamohajinAH kramazo'saMkhyeyaguNanirjarAH // 45 // ta sU, na. a. / sammattupapattIye sAvayavirade aNantakammaMse / daMsaNamohakkhavage kasAya uvasAmage ya uvasaMte // 36 // khavage ya khINamohe jiNesu davtrA asaMkhaguNidakamA | tavvivarIyA kAlA saMkhejjaguNakkamA hoMti // 67 // go. jI. / 2. 'pulAkavakuza kuzIlanirgranthasnAtakA nirgranthAH // ta.sU., navamAdhyAya, 46 sUtra / 3. aniyataparivArAH ( Da. Ti ) / 4. malinacAritrayuktAH ( Ga. Ti. ), sabalAH ma. ka., kha. Ga. /
Page #828
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe zamitAnyakaSAyA ye sasaMjvalanamAtrakAH / te kaSAyakuzIlAH syuH kuzIlA dvividhA yataH / / 62 / / avyaktodayakarmANo ye payodaNDarAjivat / nirgranthAste muhUrtorvodbhidyamAnAtma kevalAH ||63 // prakSINaghAtikarmANaH snAtakAH kevalIzvarAH / ete paJcApi nirmanthA naigamAdinayAzrayAt // 64 // "saMyamAdibhiraSTAbhiranuyogairyathAkramam / te pulAkAdayaH sAdhyAH sAdhyasAdhanabhedinaH || 65|| pratisevanAkuzIlAH pulAkA vakuzA dvayoH / prAkkaSAyakuzIlAH syurantavajyai catuSTaye ||66 || saMyame ca yathAkhyAte nirgranthasnAtakAH sthitAH / zrutAdayo'pi paJcAnAM prakathyante yathAkramam ||67 || pratisevanA kuzIlAH pulAkA vakuzAH sthitAH / dazapUrvANyabhinnAni bibhratyutkarSataH zrutam // 68|| ye kaSAyakuzIlA ye nirgranthAkhyAzca saMyatAH / te caturdazapUrvANi sarve vibhrati sarvathA // 69 // jaghanyena pulAkasya zrutavAcAravastu tat / nirgranthAntayatInAM svaSTau pravacanamAtaraH ||70 || vratAnAM rAjyabhuktezca balAdanyatamaM prati / sevamAnaH pulAkaH syAtpareSAmabhiyogataH // 71 // vakuzaH sopakaraNo bahUpakaraNapriyaH / zarIravakuzaH kAya saMskAraM pratisevate // 72 // pratisevanAkuzIla uttareSu virAdhanAm / guNeSu sevate kAJcidavirAdhitamUlakaH // 73 // 790 syuH kaSAyakuzIlAstu rahitaprati sevanAH / nirgranthAH snAtakAzcApi te sarve sarvatIrthajAH // 74 // 3 'bhAvaliGga pratItyAmI nirmanthAH paJca liGginaH / pratItya dravyaliGgaM tu majanIyA manISibhiH // 75 // haiM // 61-62 // | jinake jalameM khIMcI gayo daNDakI rekhAke samAna karmoMkA udaya avyakta - aprakaTa rahatA hai tathA jinheM eka muhUrttake bAda kevalajJAna utpanna honevAlA hai ve nirgrantha kahalAte haiM // 63 // aura jinake ghAtiyA karma naSTa ho gaye haiM, aise kevalI bhagavAn snAtaka kahalAte haiM / ye pA~coM hI muni naigamAdi nayoMkI apekSA nirgrantha mAne jAte haiM ||64 || sAdhyasAdhanake bhedase yukta ve pulAka Adi muni saMyama Adi ATha anuyogoMke dvArA sAdhya haiM ||65 // pulAka, vakuza aura pratisevanA kuzIla muni prArambhake sAmAyika aura chedopasthApanA ina do saMyamoMmeM, kaSAyakuzIla yathAkhyAtako chor3akara zeSa cAra saMgramoMmeM aura nirgrantha tathA snAtaka yathAkhyAta saMyamameM sthita haiM / aba pA~coM muniyoM zruta AdikA bhI yathAkramase kathana kiyA jAtA hai ||66-67 // pratisevanA kuzIla, pulAka aura vakuza ye utkRSTa rUpase abhinna dazapUrvaM zrutako dhAraNa karate haiM || 68|| jo kaSAyakuzIla aura nirgrantha nAmaka muni haiM ve saba caudaha pUrvako dhAraNa karate haiM || 69 || jaghanyakI apekSA pulAkamunike AcAravasturUpa zruta hotA hai aura nirgranthaparyaMnta samasta muniyoMke pAMca samiti, tIna guptirUpa aSTapravacana mAtRkA pramANazruta hotA hai || 70|| pratisevanAkI apekSA pulAka muni pA~ca mahAvrata tathA rAtribhojana tyAga inameM se kisI ekakA kabhI dUsaroMkA balapUrvaka jabardastI se sevana karanevAlA hotA hai || 71|| vakuzake sopakaraNavakuza aura zarIravakuzakI apekSA do bheda hote haiM / inameM sopakaraNavakuza aneka upakaraNoMke premI hote haiM aura zarIravakuza zarIrasaMskArakI apekSA rakhate haiM- zarIrakI zobhA bar3hAnA cAhate haiM // 72 // pratisevanAkuzIla mUla guNoMmeM virAdhanA nahIM karate kintu uttara guNoMmeM kabhI koI virAdhanA kara baiThate haiM ||73 || kaSAyakuzIla nirgrantha aura snAtakapratisevanAse rahita hote haiM / tIrthakI apekSA pulAka Adi pA~coM muni sabhI tIrthaMkaroMke tIrtha meM hote haiM ||74 || liMgake bhAva aura dravyakI apekSA do bheda hote haiM / bhAvaliMgako apekSA pulAka Adi pA~coM muni 1. saMyamazruta pratisevanAtIrthaliGgalezyopapAdasthAnavikalpataH sAdhyAH // 47 // ta sU., navamAdhyAya / 2. virAdhanaM ma / 3. bhAvaliGgaM pratItya paJca nirgranthA liGgino bhavanti / dravyaliGgaM pratItya bhAjyAH / sa. si. /
Page #829
--------------------------------------------------------------------------
________________ catuHSaSTitamaH sargaH 791 pulAkasyottarAstisro vakulapratisevanA / kuzIlayozca 'SaDbhedAH kaSAye caturuttarAH // 76 // syArasUkSmasAparAye ca nirgranthasnAtake'pi ca / zukleva kevalA lezyA'yogAH lezyAvivarjitAH // 77 // pulAkasyopapAdaH syAtsahasrAre parAyuSaH / pratisevanAkuzIlavakuzasyAraNe'cyute // 7 // tathA sarvArthasiddhau tu nirgranthAntyakuzIlayoH / dvisAgaropamAyuSkAH saudharme te jaghanyataH // 79 // saMyamasthAnabhedAstu syuH kayAyanimittakAH / asaMkhyeyatamAnantaguNasaMyamalabdhayaH / / 8 / / tatra sarvajaghanyAni labdhisthAnAni sarvadA / syuH kaSAyakuzIlasya pulAkasya ca yoginaH // 8 // gacchatastAvasaMkhyeyasthAnAni yugapattataH / vyucchidyate pulAko'nyastvasaMkhyeyAni gacchati // 42 // vakuzena kuzIlI dvau sthAnAni yugapattataH / asaMkhyAni ca to yAtau vakuzastvavahIyate // 83 / / asaMkhyeyAni gatvAtaH sthAnAni pratisevanA / kuzIlo hIyate tasmAdyaH kaSAyakuzIlakaH // 84 // sthAnAnyato'kaSAyANi nirgranthaH pratipadyate / so'saMkhyeyAni gatvAto vyucchedamupagacchati / / 85 / / sthAnamekamatastUvaM gatvAnanta NAdhikaH / snAtakaH kRtakarmAnto nirvANaM pratipadyate // 86 // nirgrantha liMgake dhAraka haiM aura dravyaliMgakI apekSA vidvAnoMke dvArA bhajanIya haiM // 75 // lezyAkI apekSA pulAkamunike AgekI tIna arthAt pIta, padma aura zukla ye tIna, vakuza aura pratisevanAkuzIlake chahoM, kaSAyakuzIlake AgekI cAra arthAt kApota, pIta, padma aura zukla ye cAra evaM sUkSmasAmparAya, nirgrantha aura snAtakake eka zuklalezyA ho hotI hai| ayogakevalI snAtaka lezyAse rahita hote haiM // 76-77 / / upapAdakI apekSA pulAkakA upapAda sahasrAra svargameM hotA hai aura vaha vahAM utkRSTa AyukA dhAraka hotA hai| pratisevanAkuzIla aura vakuzakA upapAda AraNa aura acyuta svargameM hotA hai| nirgrantha ( gyArahaveM guNasthAnavartI) aura kaSAyakuzIlakA upapAda sarvArthasiddhi meM hotA hai aura jaghanyakI apekSA pulAka Adi pA~coM muniyoMkA upapAda saudharmasvargameM hotA hai aura vahA~ ve do sAgarako Ayuke dhAraka hote haiM // 78-79 / / prArambhameM, saMyamameM jo sthAnabheda hote haiM ve kaSAyake nimittase hote haiM tathA unameM asaMkhyeya aura anantaguNIsaMyamakI prApti hotI hai / / 80 / / inameM savaMjaghanya labdhisthAna kaSAyakuzIla aura pulAka munike hote haiN| ye donoM muni asaMkhyeya sthAnoM taka sAtha-sAtha jAte haiM, usake bAda pulAkamuni nIce vicchinna ho jAtA hai-nIce raha jAtA hai aura kaSAyakuzIla asaMkhyeya sthAna taka Age calA jAtA hai / / 81-82 // tadanantara vakuza aura donoM prakArake kuzIla sAtha-sAtha asaMkhyAta sthAnoM taka jAte haiM, usake bAda vakuza nIce raha jAtA hai aura donoM kuzIla Age bar3ha jAte haiN| tadanantara asaMkhyeya sthAna taka sAtha-sAtha jAkara pratisevanAkuzIla nIce chUTa jAtA hai aura kapAyakuzIla asaMkhyeya sthAna Age calA jAtA hai| isake Age kaSAyakuzIla bhI nivRtta ho jAtA hai| tadanantara kaSAyarahita saMyamake sthAna prakaTa hote haiM aura unheM nirgrantha muni prApta karatA hai| vaha asaMkhyeya sthAnoM taka jAkara pIche chUTa jAtA hai / / 83-85 / / isake Age saMyamakA eka sthAna rahatA hai jise anantaguNa rUpa RddhiyoMko dhAraNa karanevAlA snAtaka prApta karatA hai aura vaha vahA~ karmoMkA anta kara nirvANako prApta hotA hai / / 86 / / 1 kRSNalezyAditritayaM tayoH kathamiti ceducyate-tayorupakaraNAsaktisaMbhavAta ArtadhyAnaM kadAcitsaMbhavati, ArtadhyAnena ca kRSNAdi lezyAtritayaM saMbhavatIti / 2. kRtakarmAto ma. /
Page #830
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe 'kSetrakAlAdibhiH siddhAH sAdhyA dvAdazabhistu te / anuyogairyathAyogyaM nayadvayavivakSayA ||87 || siddhikSetre matA siddhirAtmA kAzapradezayoH / pratyutpannapratigrAhinayayogAdasaMginAm ||88 || karmabhUmiSu sarvAsu janma prati ca saMhRtim / saMsiddhirmAnuSe kSetre bhUtagrAhina yekSayA // 89 // ekasmin samaye kAlAtpratyutpannanayekSayA / bhUtagrAhinayekSAto janmato'pyavizeSataH ||10|| utsarpiNyavasarpiNyorjAtaH siddhyati janmavAn / vizeSeNAvasarpiNyAM tRtIyAntaturIyayoH ||11|| duHSamAyAM tu saMjAto duHSamAyAM na siddhyati / utsarpiNyavasarpiNyoH saMhArAtsarvadA punaH // 92 // siddhiH siddhigatau jJeyA sumanuSyagatau yathA / avedatvena liGgena bhAvatastu trivedataH || 93|| na dravyAvyataH siddhiH pulliGgenaiva nizcitA / nirgranthena ca liGgena sagranthenAthavA na yA / / 94|| tIrthasidvidvidhA tIrthakArItaravikalpataH / sati tIrthakare siddhA asatItItare dvidhA // 95 // siddhivyapadezena nAdekena vA punaH / caturbhiH paJcabhirvApi cAritrairupajAyate || 16 || 792 kSetra, kAla Adi bAraha anuyogoMke dvArA siddhoM meM bhUtapUrva prajJApana aura pratyutpannagrAhI kI apekSA bheda siddha karane yogya haiM || 87|| kSetraanuyogase jaba vicAra karate haiM taba pratyutpanna - grAhI nayakI apekSA mukta jodoMkI siddhi, siddhikSetra meM athavA AtmapradezameM athavA AkAzake pradezoM meM hotI hai ||88 || aura bhUtagrAhI nayakI apekSA janmase pandraha karmabhUmiyoM meM tathA saMharaNase manuSyaloka arthAt ar3hAI dvIpameM hotI hai || 89 || kAlaanuyogase vicAra karanepara yaha jIva pratyutpanna nayakI apekSA eka samaya meM siddha hotA hai aura bhUtagrAhI nayakI apekSA janmase sAmAnyatayA utsarpiNI aura avasarpiNImeM utpanna huA jIva siddha hotA hai aura vizeSa rUpase avasarpiNIko tRtIya kAlake anta meM tathA caturtha kAlameM siddha hotA hai / caturtha kAlakA utpanna huA jIva duHSamA nAmaka paMcama kAla meM siddha ho sakatA hai parantu duHSamAkA utpanna huA duHpamA meM siddha nahIM hotA / saMharaNakI apekSA utsarpiNI avasarpiNI ke sabhI kAloMmeM siddha hotA hai / bhAvArtha - jisa samaya bharata aura airAvata kSetrameM prathama AdikAla vidyamAna rahate haiM usa samaya yadi koI vyantarAdideva kisI videhakSetra ke muniko saMharaNa kara bharata athavA airAvatakSetrameM chor3a de to unakI vahA~se siddhi ho sakatI hai / / 90-92 / / gatianuyogase vicAra karanepara siddhigatimeM athavA manuSyagati meM siddhi hotI hai| ligaanuyogase vicAra karanepara pratyutpannagrAhI nayako apekSA avedase siddhi hotI hai aura bhUtArthagrAhI nayakI apekSA bhAvavedase tInoM vedoMmeM siddhi hotI hai / dravyavedast apekSA tInoM vedoMse siddhi nahIM hotI sirpha puruSavedase hI hotI hai / athavA liMgakA artha veSa bhI ho sakatA hai isalie pratyutpanna nayakI apekSA nirgrantha liMgase hI siddhi hotI hai aura bhUtArthagrAhI nayakI apekSA sagrantha liMgase hotI bhI hai aura nahIM bhI hotI hai / / 93-94 / / tIrtha anuyogase vicAra karanepara siddhi do prakArakI hotI hai, koI tIrthaMkara hokara siddha hotA hai ora koI sAmAnya kevalI hokara siddha hotA hai / athavA koI tIrthaMkara ke vidyamAna rahate siddha hotA hai aura koI tIrthaMkarake mokSa cale jAnepara unake tIrtha meM siddha hotA hai ||15|| cAritraanuyogakI apekSA vicAra karanepara pratyutpannagrAhI nayakI apekSA eka yathAkhyAta cAritra se hI siddhi hotI hai aura bhUtArthagrAhI nayakI apekSA cAra athavA pA~ca cAritroMse hotI hai / bhAvArtha - yathAkhyAtake pahale sAmAyika, chedopasthApanA aura sUkSma 1. 'kSetrakAlagatiliGgatIrthacAritra pratyekabuddha bodhitajJAnAvagAhanAntara saMkhyAtpabahutvataH sAdhyAH ' // 9 // ta. sU., dazamAdhyAya /
Page #831
--------------------------------------------------------------------------
________________ catuHSaSTitamaH sargaH 793 siddhiH pratyekabuddhAnAM svato bodhimupeyuSAm / tathA bodhitabuddhAnAM parato bodhilAminAm // 9 // 'sidinivizeSaH syAdekaSThitricatuSkakaiH / avagAhena cotkRSTajaghanyAntarbhidAvatA // 98 // avagAhanamutkRSTamUnaM pnycdhnuHshtii| paJcaviMzAM ca dezonAratnayo'rdhacaturthakAH // 19 // madhye'nekavikalpAstu yathAsaMbhavamIritAH / tatra siddhayati caitasminnekasminnavagAhane // 10 // antaraH zUnyakAlaH syAdantaraM siddhayatAM punaH / jaghanyenaikasamayo mAsAnAM SaTkamanyathA // 10 // jaghanyenaika ebaikasamaye siddhayati dhruvam / tathotkarSeNASTazatasaMkhyAste saMkhyayA smRtAH // 102 // kSetrAdibhedaminnAnAM saMkhyAbhedaH parasparam / khyAtamalpabahutvaM ca siddhikSetre na vidyate // 10 // bhUtapUrvavyapekSAtazcintyate tannu tadyathA / janmanaH saMhRtezceti kSetrasiddhA dvidhA matAH // 104 // alpe saMhArasiddhAste janmasiddhAstu tatvataH / syuH saMkhyeyaguNAH sarve sArvasarvajJazAsane // 105 // Urdhvalokasya siddhAye stokAste'dho jagadgatAH / syuH saMkhyeyaguNAstiryaglokasiddhAstathA tataH // 106 // sAmparAyacAritra anivArya rUpase sabhIke hote haiM aura parihAravizuddhi kinhIM-kinhIMke hotA hai isalie jinake parihAravizuddhi nahIM hogA unake cAra cAritroMse aura jinake parihAravizuddhi hogA unake pAMca cAritroMse siddhi hotI hai, yaha bhUtArthagrAhI nayako apekSA hai| pratyutpannagrAhI nayakI apekSA caudahaveM guNasthAnameM eka paramayathAkhyAta cAritra hI hotA hai isalie eka cAritrase hI siddhi prApta honekA kathana hai / / 16 / / pratyeka buddha aura bodhitabuddha-anuyogase vicAra karanepara pratyeka buddha jo ki apane-Apa ratnatrayako prApta hote haiM aura bodhita buddha jo ki dUsaroMke upadezase ratnatraya prApta karate haiM-donoMko siddhi prApta hotI hai-donoM hI mokSa jAte haiM // 97|| jJAna anuyogase vicAra karanepara pratyutpannagrAhI nayakI apekSA eka kevalajJAnase hI siddhi hotI hai aura bhatArthagrAhI nayakI apekSA do, tIna aura cAra jJAnoMse siddhi hotI hai| bhAvArtha-kinhIM jIvoMkI kevalajJAnake pUrva mati aura zrutameM do jJAna hote haiN| kinhIMko mati, zruta, avadhi athavA mati, zruta, manaHparyaya ye tIna jJAna hote haiN| aura kinhIMko mati, zruta, avadhi, manaHparyaya ye cAra jJAna hote haiN| avagAhanA anuyogase vicAra karanepara avagAhanAke utkRSTa, jadhanya aura madhyamake bhedase tIna bheda hote haiN| inameM yukta jIvoMko utkRSTa avagAhanA kucha kama pAMca-sau paccIsa dhanuSa hai aura jaghanya avagAhanA kucha kama sAr3he tIna hAtha hai| madhyama avagAhanAke yathAsambhava aneka vikalpa kahe gaye haiN| ina avagAhanAoMmeM-se.jIva kisI eka avagAhanAse siddha hotA hai // 18-100|| antara anuyogako apekSA vicAra karanepara antarakA artha zanyakAlavirahakAla ho honevAle jIvoMmeM jaghanya antara eka samayakA aura utkRSTa antara chaha mAhakA hotA hai / / 101 / / saMkhyA anuyogako apekSA vicAra karanepara jaghanyarUpase eka samayameM eka hI jIva siddha hotA hai aura utkRSTatAse eka sau ATha jIva taka siddha hote haiM / / 102 / / alpabahutva anuyogakI apekSA vicAra karanepara kSetrAdi bhedoMse bhinna jIvoMmeM jo paraspara saMkhyAkA bheda hai vaha alpabahutva kahalAtA hai| yaha alpabahutva pratyutpannagrAhI nayakI apekSA siddhikSetrameM nahIM hai kintu bhUtArthagrAhI nayako apekSA usakA kucha vicAra kiyA jAtA hai| kSetrasiddha jIva janma aura saMharaNako apekSA do prakArake mAne gaye haiN| inameM saMharaNasiddha thoDe haiM aura janmasiddha garvahitakArI sarvajJa jinendra ke zAsanameM saMharaNa siddhoMko apekSA saMkhyAta gaNe batalAye gaye haiM // 103-105 / / Urbalokase siddha honevAle thor3e haiM, unase saMkhyAtaguNe adholokase siddha honevAle haiM aura unase saMkhyAtaguNe tiryaglokase siddha honevAle haiM // 106 / / 1. siddhi nivizeSairekadvitricaturthakaiH ma. / 2. paJcaviMzA ma., paJcaviMzAva kha. / 3. yataH ma. / 100 tA haisA siddhahAnavAla jApAna japaca ja 1
Page #832
--------------------------------------------------------------------------
________________ 794 harivaMzapurANe stokAH samudasiddhAstu syuH saMkhyeyaguNAH punaH / dvIpasiddhA itIhetthamavizeSeNa bhASitAH // 17 // 'lavaNode'tra ye siddhAH sarvatokAstu te stutaaH| kAlodasiddhA boddhavyAstatsaMkhyeyaguNAH sadA // 108 // ye jambUdvIpasiddhAste syuH saMkhyeya guNAstathA / dhAtakIkhaNDasiddhAzca puSkaradvIpagAstathA // 109 // yathA kSetravibhAgena proktAlpabahutA tathA / sA kAlAdivibhAgena veditavyA yathAgamam // 110 // iti dRgjJAnacAritratapasAmatyupAsakAH / somadattAdayo'ntye te paJca bhUtvAraNAcyute // 111 // devAH sAmAnikA bhogaM dvAviMzatyabdhijIvinaH / bhuJjAnAstasthuratyantazudarzanadarzanAH // 112 // nAgazrIrapi mRtvApa phalaM dhUmaprabhAvanau / anubhUya mahAduHkhaM sA saptadazasAgaram / / 113 // bhUtvA svayaMpramadvIpe duSTo dRSTiviSoragaH / trisAgaropamAyuSkAM mRtvAgAdvAlukApramAm // 114 // satrAnubhUya duHkhaughAMzcirAdudvartya pApataH / sasthAvarakAyeSu sAnayatsAgaradvayam // 115 / / tato mAtaGgakanyAbhUccampAyAM sAnyadA muneH / samAdhiguptataH kRtvA madhumAMsAdivarjanam // 116 // jIvitAnte subandhoH syAccampAyAmeva vaizyataH / dhanavatyAM sutA jAtA nAmnA ca sukumArikA / / 117 / / pApAnubandhadoSeNa sudurgandhazarIrikA / rUpavatyapi vidveSyA jAtA yuvajanasya sA / / 118 // vaizyasya dhanadevasyAzokadattAsamudbhavau / tanayo jinadevazca jinadattazca vizrutau // 119 // kanyAM tAmapi durgandhA vRtAM bandhumiragrajaH / parityajya pravavAja suvrataH suvratAntike / / 120 // samudrase siddha honevAle thor3e haiM, inase saMkhyAtaguNe dvIpase siddha honevAle haiM, yaha sAmAnyakI apekSA kathana hai, vizeSakI apekSA lavaNasamudra meM jo siddha hote haiM, ve sabase thor3e haiM, unase saMkhyAtaguNaM kAlodadhise siddha honevAle haiM // 107-108 // jo jambadvIpase siddha hote haiM ve saMkhyeyaguNe haiM, unase saMkhyAtaguNe dhAtakIkhaNDase honevAle siddha haiM aura unase saMkhyAtaguNe puSkaradvIpase honevAle siddha haiM // 109 / / jisa prakAra kSetravibhAgako apekSA alpabahutvakA kathana kiyA hai usI prakAra Agamake anusAra kAla Adi vibhAgako apekSA bhI jAnanA cAhie // 110 // isa prakAra samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrakI atyanta upAsanA karanevAle somadatta Adi pAMcoM jIva anta samaya marakara AraNa acyuta svargameM sAmAnika jAtike deva hue| vahA~ bAIsa sAgarakI unakI Ayu thii| atyanta zuddha samyagdarzanako dhAraNa karanevAle ve deva uttama bhoga bhogate hue vahA~ bAIsa sAgara taka sthita rahe // 111-112 // vipamizrita bhojana denevAlI nAgazrI bhI marakara dhUmaprabhAnAmaka pA~caveM narakake phalako prApta huii| vaha sattaraha sAgara taka vahAMke mahAduHkha bhogakara nikalI aura svayaMprabhadvIpameM dRSTivipa nAmakA duSTa sarpa huii| tadanantara marakara tIna sAgarako AyuvAlI bAlukAprabhAnAmaka tIsarI pRthvImeM pahu~cI // 113-114 // vahA~ pApake phalasvarUpa cirakAla taka duHkhoM kA samUha bhogakara nikalI aura sasthAvara paryAyameM do sAgara taka bhaTakatI rahI // 115 / / tadanantara campApurImeM eka caNDAlakI kanyA huii| vahAM usane eka dina samAdhigupta nAmaka munirAjake pAsa madhu-mAMsAdikA tyAga kiyA // 116 / / jisase anta samaya usI campApurImeM subandhu vaizyako dhanavatI strIse sukumArikA nAmakI putrI huI // 117 // pApake pUrva saMskArase usake zarIrase tIvra durgandha ' thI isalie rUpavatI honepara bhI vaha yuvAjanoMke dveSakA pAtra huI // 118 / usI nagarImeM dhanadeva vaizyako azokadattA nAmaka strIse utpanna jinadeva aura jinadatta nAmaka do putra rahate the / / 119 / / jinadevake kuTumbI janoMne usa durgandhA kanyAke sAtha usakA vivAha 1. -mapyazeSeNa m.| 2, lavaNode trayaH m.| 3. eSa sarva ullekhaH 'kSetrakAlagati--ityAdisUtrasya sarvArthasiddhiTIkayAnuprANito vartate / 4. duHkhaughaM kaH / 5. tatra sthaavr-m.|
Page #833
--------------------------------------------------------------------------
________________ catuHSaSTitamaH sargaH 795 kanIyAn jinadattastA bandhuvAkyoparodhataH / pariNoyApi tatyAja durgandhAmatidUrataH // 12 // AtmAnamapi nindantI sopavAsAnyadA ca saa| kSAntAryAmAthikAyuktAM bhojayitvAtimaktitaH / / 122 // abhivandya tadApRcchadAryike kena hetunA / ime paramarUpiNyau sthite tapasi duSkare / / 123 // seti pRSTA jagau hetumAryayostapasastayoH / prabodhanAya tasyAzca karuNAparinoditA / / 124 // zrayatAM sukumAri dve sukumArakumArike / hetutA yena tApasye tapasvinyau vyavasthite // 125 / / saudharmAdhipaterdevyAvime pUrvatra janmani / vimalA suprabhA ceti suprasiddha babhUvatuH // 12 // te nandIzvarayAtrAyAM jinapUjArthamAgate / kathaMcijAtasaMvege cittAntaramiti zrite // 127 // manuSyamavasaMprAptI kariSyAvo mahattapaH / AvAM strItvanimittaM tu yena duHkhaM na dRzyate // 128 // iti saMgIrya te devyo divaH pracyusya bhUpateH / zrISeNasyeha sAkete zrIkAntAyAM suyoSiti // 129 // hariSeNA sutA jyeSThA zrISeNA ca kanIyasI / jAte jAte ca kAnte te yauvanazrIvibhUSite // 130 // svayaMvaravidhI smRtvA pUrva janma ca saMgaram / bandhulokaM parityajya kumAyauM tapasi sthite // 131 // iti zrutvAryikAvAkyaM nirviNNA sukumArikA / tadante sA pravavrAja saMsAramayavedinI // 132 // tapasvinIbhiranyAbhistapasyantI tpsvinii| kAlaM nItavatI nItyA tapasA zoSitAnikA // 133 // karanA cAhA para use vaha svIkRta nahIM thA isalie vaha usa kanyAko chor3a suvrata munike samIpa dIkSita ho gayA // 120 // bandhujanoMke uparodhase choTe bhAI jinadattane yadyapi usake sAtha vivAha kara liyA parantu durgandhake kAraNa use dUrase hI chor3a diyA // 121 / / isa ghaTanAse sukumArikAne apanI bahuta nindA kii| eka dina usane upavAsa kiyA tathA aneka AryikAoMse yukta kSAntA nAmakI AryikAko bar3I bhaktise bhojana karAyA // 122 // kSAntA AryikAke sAtha do AryikAeM parama rUpavatI tathA kaThina tapana tapanevAlI thIM unheM dekha usane kSAntA AryAko namaskAra kara unase pUchA ki he AyeM ! ye do rUpavatI AryikAeM kaThina tapameM kisa kAraNa sthita haiM ? / / 123 / / isa prakAra pUche jAnepara dayAse prerita kSAntA AryAne sukumArikAko sambodhana karaneke lie una do AryikAoMke tapakA kAraNa kahA // 124 / / unhoMne kahanA prArambha kiyA-ki he sukumAri ! suna, ye sukumAra kumArikAeM jisa kAraNa tapasvinI banakara tapa karane meM lagI huI haiM / / 125 / / ye donoM pUrva bhavameM saudharma svargake indrakI vimalA aura suprabhA nAmakI deviyA~ thIM // 126 / / eka dina ye nandIzvara parvakI yAtrAmeM jinapUjAke lie AyI thIM ki kisI kAraNa saMsArase virakta ho cittameM isa prakArakA vicAra karane lagI ki yadi hama manuSyabhavako prApta hoM to mahAtapa kreNgii| aisA mahAtapa ki jisase phira yaha strI-paryAyasambandhI dukha dikhAI nahIM degA // 127-128 / / isa prakAra pratijJA kara ve deviyA~ svargase cyuta huI aura yahA~ ayodhyA nagarIke rAjA zrISeNakI zrIkAntA nAmaka strIse hariSeNA nAmakI bar3I aura zrISeNA nAmakI choTI putrI huii| samaya pAkara ye donoM hI rUpavatI aura yauvanarUpI lakSmIse suzobhita ho gayIM // 129-130|| ina donoM kumAriyoMkA svayaMvara ho rahA thA ki usI samaya inheM apane pUrva janma tathA kI huI pratijJAkA smaraNa ho AyA jisase ye bandhujanoMko chor3a tatkAla tapa karane lagIM // 131 / / kSAntA AryikAke ukta vacana suna sukumArikA bhI virakta ho gayo aura saMsArase bhayabhIta ho unhIM ke samIpa dIkSita ho gayI // 132 / / anya tapasviniyoMke sAtha tapa karatI huI vaha samaya vyatIta karane lgii| nItipUrvaka-AgamAnukUla tapa karanese usakA zarIra sUkha gayA // 133 / / TH 1. -rodhanaH m.|
Page #834
--------------------------------------------------------------------------
________________ 796 harivaMzapurANe vasantasenAM gaNikA kAmukaiH pariveSTitAm / dRSTvA vanavihAre'sAvekadA krIDanodyatAm // 134 // nidAnamakarokliSTA duryazaHprAptikAraNam / saubhAgyamIdRzaM me'nyajanmanyastviti sAdarA // 135 // svamartuH somabhUtestu mRsvAbhUdAraNAcyute / devI sA paJcapaJcAzatpalyatulyanijasthitiH // 136 // cyutvA te pANDurAjasya somadattAdayastrayaH / kuntyAM yudhiSThiro bhImaH pArthazcetyabhavan sutAH // 13 // dhanazrIpUrvako devI mitrazrIpUrvakastathA / nakulaH sahadevazca madyA jAtI zarIrajI // 138 // sA kumArI divazcyutvA dupadasya zarIrajA / jAtA dRDharathAkhyAyAM striyAM draupadyamikhyayA // 139 // draupadyarjanayoryogaH pUrvasnehena sAmpratam / suvyaktaM sAmprataM jAto rAdhovedhapurassaraH // 14 // jyeSTAnAM bhavitA siddhi strayANAmiha janmani / sarvArthasiddhirhi tayorantyapANDavayoriha // 141 // samyagdarzanazuddhAyA draupadyAstapasaH phalAt / AraNAcyutadevatvapUrvikA siddhiriSyate // 142 // itthaM te pANDavAH zrutvA dharma pUrvabhavAMstathA / saMvegino jinasyAnte saMyamaM pratipedire // 143 // kuntI ca draupadI devI subhadrAdyAzca yoSitaH / rAjImatyAH samIpe tAH samastAstapasi sthitAH // 144 // jJAnadarzanacAritravataiH samitiguptimiH / AtmAnaM bhAvayantaste pANDavAdyAstapo'caran // 145 // zArdUlavikrIDitam 'kuntAgreNa vitIrNabhaikSyaniyamaH kSurakSAmagAtraH kSamaH SaNmAsairatha bhImasenamunipo niSThApya svAntaklamam / __eka dina usI gAMvakI gaNikA vasantasenA kAmIjanoMse veSTita ho vana-vihArake lie aayii| krIDA karane meM udyata usa gaNikAko dekhakara AryikA sakamArikAne kliSTa pariNAmoMse yakta bar3e Adarase apayazakI prAptimeM kAraNabhUta yaha nidAna kiyA ki anya janmameM mujhe bhI aisA saubhAgya prApta ho // 134-135 / / Ayuke antameM marakara vaha AraNAcyuta yugalameM apane pUrva bhavake pati somabhUti devakI pacapana palyakI AyuvAlI devI huI // 136 // somadatta Adi tInoM bhAiyoMke jIva svargase cyuta ho pANDu rAjAkI kuntI nAmaka strImeM yudhiSThira, bhIma aura arjuna nAmaka putra hue // 137|| aura dhanazrI tathA mitrazrIke jIva deva bhI unhIM pANDu rAjAkI mAdrI nAmaka dUsarI strIse nakula aura sahadeva nAmaka putra hue // 138|| sukumArikAkA jIva bhI svargase cyuta ho rAjA drupadakI dRDha rathA nAmaka strIse draupadI nAmakI putrI huI // 139|| pUrva bhavake snehake kAraNa isa bhavameM bhI rAdhovedha pUrvaka draupadI aura arjunakA saMyoga huA hai / / 140 // tIna jyeSTha pANDava-yudhiSThira, bhIma aura arjana isI janmameM mokSako prApta hoMge aura antima do pANDava-naka sahadevako sarvArthasiddhi prApta hogI / / 141 / / samyagdarzanase zuddha draupadI tapake phalasvarUpa AraNAcyuta yugalameM deva hogI aura usake bAda manuSyaparyAya rakha mokSa jAyegI / / 142 // isa prakAra ve pANDava dharma tathA pUrva bhava zravaNa kara saMsArase virakta ho zrI nemi jinendra ke samIpa saMyamako prApta ho gaye // 143 / / kuntI, draupadI tathA sumadrA Adi jo striyA~ thIM ve saba rAjImatI AryikAke samIpa tapameM lona ho gayIM // 144|| samyagdarzana, samyagjJAna, samyakcAritra, mahAvrata, samiti tathA guptiyoMse apanI AtmAke svarUpakA cintavana karate hue ve pANDava Adi tapa karane lage / / 145 // una saba muniyoMmeM bhImasena muni bahuta hI zaktizAlI 1. me'nye janmanyastviti ma. / 2. -tyabhavatsutAH m.| 3. kramAt m.| 4. kuntyapreNa ma., kha. / 5. kSutkSAmagAtrakSayaH ka. / 6. munipo iti pAThaH pratibhAti / munibhiniSThApya ka., kha., Ga., ma. / 7. svAntakramaM ma.. Ga., sAntakramaM k.|
Page #835
--------------------------------------------------------------------------
________________ catuHSaSTitamaH sargaH SaSThAyairupavAsabhedavidhibhirniSTAbhimukhyaiH sthita jyeSThAdyairvijahAra yogibhirilAM jainAgamAmbhodhimiH || 146 || ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRto yudhiSThirAdipaJcapANDavapravrajyA varNano nAma catuHSaSTitamaH sargaH // 64 // the / unhoMne bhAleke agrabhAgase diye hue AhArako grahaNa karanekA niyama liyA thA, kSudhAse unakA zarIra atyanta durbala ho gayA thA aura chaha mahIne meM unhoMne isa vRtti parisaMkhyAta tapako pUrA kara hRdayakA zrama dUra kiyA thA / yudhiSThira Adi muniyoMne bhI bar3I zraddhA ke sAtha velA telA Adi upavAsa kiye the / isa prakAra munirAja bhImasenane jainAgamake sAgara yudhiSThira Adi muniyoMke sAtha pRthivIpara vihAra kiyA || 146 || 797 isa prakAra ariSTanemi purANake saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANameM yudhiSThira Adi pA~ca pANDavoM kI dIkSAkA varNana karanevAlA cauMsaThavA~ parva samApta huA ||64 ||
Page #836
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcaSaSTitamaH sargaH atha sarvAmarAkIrNa stIrthakRskRtadezanaH / uttarApathato dezaM surASTramabhito yayau // 1 // uttarAyaNamutkramya dakSiNAyanamAgate / jinA tejaso vRttiH prAgvatsarvatragAmavat // 2 // Ahantyavibhavopete mahIM viharatIzvare / dakSiNAM dakSiNA dezA rejire' svargavibhramAH // 3 // tatrorjayantamante'sAvantakalyANabhUtimAkU / Aruroha svabhAvena nRsuraasursevitH||4|| pUrvavatsamavasthAnabhUmistatrAmavatpramoH / tiryagmAnavadevodhairanadhaiH samadhiSTitA // 5 // dharma tatra jino'vocadgalatritayapAvanam / svargApavargasaukhyaikasAdhanaM sAdhusaMmatam // 6 // niSadyAyAM yathAdyAyAM pUrva sarvahito jinaH / bhansyAnAM ca tathA dharma sa savistaramabravIt // 7 // UrdhvajvalanamuSNatvaM yathAgneH zItatApyapAm / javanaM marutastiryagmAsvaratvaM ca tejasaH // 8 // amUrtatvaM yathA vyomnaH svabhAvAddhArAM kSiteH / kRtArthasya jinendrasya tathA dharmasya dezanam // 9 // aghAtikarmaNAmantaM tato yoganirodhakRt / kRtvAnekazataH siddhiM jinendro munibhiryayau // 10 // parinirvANakalyANapUjAmansyazarIragAm / caturvidhasurA jainI cakruH zakrapurogamAH // 11 // athAnantara samasta devoMse yukta bhagavAn neminAtha upadeza karate hue uttarApathase surASTra dezakI ora Aye // 1 // jinendrarUpI sUrya yadyapi uttarAyaNako ullaMghana kara dakSiNAyanako prApta hue the tathApi unake tejakI vRtti pahale hI-ke samAna sarvatra vyApta thI / bhAvArtha-jaba sUrya uttarAyaNase dakSiNAyanakI ora AtA hai taba usakA teja kucha kama ho jAtA hai parantu nemiji sUryakA teja uttarAyaNa-uttara dizAse dakSiNAyana-dakSiNa dizAmeM Anepara bhI kama nahIM huA thA, pahale hI ke samAna sarvatra vyApta thA / / 2 / / samavasaraNakI vibhUtise yukta nemijinendra jaba dakSiNa dizAmeM vihAra karate the taba vahA~ke deza svargake samAna suzobhita ho rahe the // 3 // tadanantara jaba antima samaya AyA taba nirvANakalyANakakI vibhUtiko prApta honevAle nemijinendra manuSya, sura aura asuroMse sevita hote hue apane-Apa giranAra parvatapara ArUr3ha ho gaye // 4 // vahA~ pahale ho ke samAna phirase kaluSatArahita tithaMca manuSya aura devoMke samUhase yukta samavasaraNako racanA ho gayI / / 5 / / samavasaraNake bIca virAjamAna hokara jinendra bhagavAnne svarga aura mokSako prAptikA eka sAdhana, ratnatrayase pavitra evaM sAdhusaMmata dharmakA upadeza diyA / / 6 / / jisa prakAra sarvahitakArI jinendra bhagavAnne kevalajJAna utpanna honeke bAda pahalI baiThakameM vistArake sAtha dharmakA upadeza diyA thA usI prakAra antima baiThakameM bhI unhoMne vistArake sAtha dharmakA upadeza diyA // 7 // jisa prakAra agnimeM Udhrvajvalana aura uSNatA, pAnImeM zItalatA, vAyumeM vega, sUrya candra Adi tejasvI padArthoM meM saba orase prakAzamAnatA, AkAzameM amUrtikapanA aura pRthivImeM kisI padArthako dhAraNa karanekI kSamatA svabhAvase hI hotI hai, usI prakAra kRtakRtya jinendra bhagavAnkA dharmopadeza bhI svabhAvase hotA thA kisIkI preraNAse nahIM / / 8-9 / / tadanantara yoganirodha karanevAle bhagavAn nemijinendra aghAtiyA karmoMkA anta kara aneka sau muniyoMke sAtha nirvANa dhAmako prApta ho gaye // 10 // jinake Age-Age indra cala rahe the aise cAroM nikAyake devoMne 1. bhrajire ka., bhejire ma. / 2. svabhAvAdvAraNaM ma. /
Page #837
--------------------------------------------------------------------------
________________ 799 paJcaSaSTitamaH sargaH gandhapuSpAdibhirdivyaiH pUjitAstanavaH kSaNAt / jainAdyA dyotayansyo dyAM vilInA vidyuto yathA // 12 // svabhAvo'yaM jinAdInAM zarIraparamANavaH / muJcati skandhatAmante kSaNAtkSaNarucAmiva // 13 // Urjayanta girau vajrI vajreNAlikhya pAvinIm / loke siddhizilAM cakre jinalakSaNapaMktibhiH // 14 // varadattAdisaMghaM ca vandivA vAsavAdayaH / devA nRpatayazcApi yayuH sarve yathAyatham // 15 // dazArhAdayo munayaH SaTsahodarasaMyutAH / siddhiM prAptAstathAnye'pi zambapradyumnapUrvakAH // 16 // UrjayantAdinirvANasthAnAni bhuvane tataH / tIrthayAtrAgatAnekabhavya sevyAni rejire // 17 // jJAtvA bhagavataH siddhi paJca pANDavasAdhavaH / zatruMjayagirau dhorAH pratimAyoginaH sthitAH // 18 // duryodhanAnvayastatra sthito kSuyavarodhanaH / zrusvAgatyAkaro rAdupasargaM sudussaham // 19 // taptAyomayamUrtIni mukuTAni jvalantyalam / kaTakaiH kaTisUtrAdi tanmUrdhAdiSva yojayat // 20 // rau dAhopasarga te menire himazItalam / vIrAH karmavipAkajJAH karmakSayakRtau kSamAH // 21 // zukudhyAnasamAviSTA bhImArjunayudhiSThirAH / kRtvASTavidhakarmAntaM mokSaM jagmukhayo'kSayam // 22 // nakulaH sahadevazva jyeSThadAhaM nirIkSya tau / anAkulitacetaskau jAtau sarvArthasiddhiau // 23 // bhagavAn ke antima zarIra se sambandha rakhanevAlI nirvANakalyANakI pUjA kI || 11 || divya gandha tathA puSpa Adi pUjita, tIrthaMkara Adi mokSagAmI jIvoMke zarIra, kSaNa-bhara meM bijalIkI nAI AkAzako dedIpyamAna karate hue vilIna ho gaye ||12|| kyoMki yaha svabhAva hai ki tIrthaMkara Adike zarIra ke paramANu antima samaya bijalI ke samAna kSaNa bharameM skandhaparyAyako chor3a dete haiM // 13 // giranAra parvata para indrane vajrase ukerakara isa loka meM pavitra siddhazilAkA nirmANa kiyA tathA use jinendra bhagavAn ke lakSaNoM ke samUhase yukta kiyA || 14 || tadanantara varadatta Adi muniyoMke saMghakI vandanA kara indrAdi deva aura rAjA loga saba yathAyogya apane-apane sthAnapara cale gaye // 15 // samudravijaya Adi nau bhAI, devakIke yugaliyA chaha putra tathA zaMba aura pradyumnakumAra Adi anya muni bhI giranAra parvata se mokSako prApta hue / isalie usa samaya se giranAra Adi nirvANa sthAna saMsAra meM vikhyAta hue aura tIrthayAtrA ke lie AnevAle aneka bhavya jIvoMke dvArA sevita hote hue suzobhita hone lage // 16-17 || dhIra-vIra pAMcoM pANDava muni, bhagavAnko mokSa huA jAna zatruMjaya parvata para pratimAyogase virAjamAna ho gaye ||18|| usa samaya vahA~ duryodhanake vaMzakA kSuyavarodha nAmakA koI puruSa rahatA thA / jyoM hI usane vahA~ pANDavoMkA AnA sunA tyoM hI Akara usane vaira vaza unapara ghora upasarga karanA zurU kara diyA || 19|| usane tapAye hue lohe ke mukuTa, kar3e tathA kaTisUtra Adi banavAye aura unheM agnimeM atyanta prajvalita kara unake mastaka Adi sthAnoMmeM pahanAye ||20|| pANDava munirAja atyanta dhIra-vIra the, karmake udayako jAnanevAle the evaM karmoMkA kSaya karane meM samartha the, isalie unhoMne dAhake usa bhayaMkara upasargako himake samAna zItala samajhA thA // 21 // bhIma, arjuna aura yudhiSThira ye tIna munirAja to zukladhyAna se yukta ho AThoM karmoMkA kSaya kara mokSa gaye parantu nakula aura sahadeva bar3e bhAIkI rAhako dekha kucha-kucha Akulitacitta ho gaye isalie sarvArthasiddhi meM utpanna hue ||22-23|| 1. pAvanoM kha., pAvanaM ma / 2. yuktibhiH ma dha / 3. yudhavarodhanaH gha., ma / 4. ISadAkulitaM ceto yayostI ISadarthe na prayogaH /
Page #838
--------------------------------------------------------------------------
________________ 800 harivaMzapurANe nArado'pi narazreSThaH pravrajya tapaso balAt / kRtvA bhavakSayaM mokSamakSayaM samupeyivAn // 24 // anye'pi bahavo bhavyAH suratnatrayadhAriNaH / mokSaM prAptAH pare svargamAsanabhavasaMkSayoH // 25 // tuGgakAzikharArUDho baladevo'pi duSkaram / tapo nAnAvidhaM cakre bhavacakrakSayodyataH // 26 // ekadvizyAdiSaNmAsaparyantopoSitairasau / kaSAyavapuSAM cakre zoSaNaM poSaNaM ghRteH // 27 // kAntArabhikSayA prANadhAraNAM kartumudyataH / bhraman kAntAramadhye'nyairvya loki zazivibhramaH // 28 // puragrAmAdiSu khyAtAM zrutvA vArtAM tathAvidhAm / paryantavAsino bhUpAH prAptAH kSubhitamAnasAH // 29 // zaGkAviSasamApannAnnAnApraharaNAzritAn / siddhArthastAn tathAlokya sRSTavAn siMhasaMtatim ||30|| munipAdasamIpe tAn siMhAnAlokya bhUbhRtaH / te jJAtamunisAmarthyAH praNamyopazamaM yayuH // 31 // tataH prabhRtyasau loke narasiMha iti zrutim / siMhorasko halI prAptaH siMhAnucarasaMyataH ||32|| ekaM varSazataM kRtvA tapo haladharo muniH / samArAdhya pariprAto brahmaloke surezatAm // 33 // tatra padmottare nAmni vimAne ratnabhAsvare / devadevIgaNAkIrNe prAsAdodyAnamaNDite // 34 // manuSyoM meM zreSTha nArada bhI dIkSA le tapake balase saMsArakA kSayakara avinAzI mokSako prApta hue ||24|| samIcIna ratnatrayako dhAraNa karanevAle anya aneka bhavya jIva bhI mokSako prApta hue tathA nikaTa kAlameM jinake saMsArakA kSaya honevAlA thA aise kitane hI jIva svarga gaye ||25|| tuMgIgirike zikharapara sthita baladevane bhI saMsAra cakrakA kSaya karanemeM udyata ho nAnA prakArakA tapa kiyA ||26|| ve eka dina, do dina tIna dinako Adi lekara chaha mAha takake upavAsoMse kaSAya aura zarIrakA zoSaNa tathA dhaiya~kA poSaNa karate the ||27|| vanameM milanevAlI bhikSAse prANa dhAraNa karaneke lie udyata baladeva munirAja vanameM vihAra karane lage aura candramAkA bhrama utpanna karanevAle una munirAjako logoMne dekhA || 28|| 'baladeva vanameM vihAra kara rahe haiM' yaha bAta nagaroM tathA gA~voMmeM phaila gayI use suna samIpavartI rAjA kSubhitacitta ho vahAM A pahu~ce // 29 // zaMkarUpI viSase yukta tathA nAnA prakArake zastroMse susajjita una rAjAoMko jaba deva siddhArthane dekhA to usa vanameM usane siMhoM ke samUha raca diye ||30|| jaba una Agata rAjAoMne munirAja ke caraNoMke samIpa siMhoM ko dekhA taba ve unakI sAmathyaM jAna namaskAra kara zAnta bhAvako prApta ho gaye ||31|| usI samayase baladeva munirAja lokameM narasiMha isa prasiddhiko prApta ho gaye / ve siMhake samAna caur3e vakSaHsthalase suzobhita the tathA siMharUpI sevakoMse yukta the ||32|| isa prakAra eka sau varSa taka tapa kara baladeva munirAjane antameM samAdhi dhAraNa kI aura usake phalasvarUpa brahmaloka meM indrake padako prApta hue ||33|| vahA~ deva-deviyoM ke samUhase yukta, mahala aura udyAnoMse suzobhita tathA ratnoMke samAna dedIpyamAna padma nAmaka vimAna meM komala upapAda zayyApara usa prakAra deva utpanna hue jisa prakAra 1. nAradasya mokSaprAptiranyadigambaragranthAdviruddhA vartate, teSu tasya narakagAmitvadarzanAt / ' kalahappiyA kadAI ghammarahA vAsudevasamakAlA / bhavvA Nirayagadi te hiMsAdoSeNa gacchaMti' trilokasAra gAthA 835 / / ' ruTTAvara aru pANihANA havAmi savveM ve / kalahamahA jujjhapiyA adhogayA vAsudevanva' / / 1470 tri. pra. athavA atra nAradapadena vasudevasya somazrIstrI samutpannaH putro grAhyaH nArado marudevo'pi somazrItanayo varau / sarga 48, zloka 57 harivaMzapurANe / 2 AsannabhavasaMkhyayA ma. /
Page #839
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcaSaSTitamaH sargaH 801 mRdUpapAdazayyAyAmudapAdi balo'maraH / mahAmaNirivodAraratnAkaramahAkSitau // 35 // bhASAmanaHzarIrAkSaprANAhAraprasiddhibhiH / SaDmiH paryAptibhiH sadyaH paryApto'bhUtsurottamaH // 36 // zayane savatomare vastrAbharaNabhUSitaH / vibudhaH sukhanidrAnte yathAtra navayauvanaH // 17 // vilokamAnamAlokya zabdairamarayoSitAm / surANAmanuraktAnAmapyasAvabhinanditaH // 38 // candrAdityAdhikodAraprabhAvalaya dehabhRt / iti dadhyau dhRtadhyAnaHpramadApUrNamAnasaH // 39 // ko'yaM ramyatamo dezaH ko'yaM pramudito janaH / ko'haM kvAdya mavo'yaM me dharmaH ko vArjito mayA // 40 // bodhitaH suramukhyaiH sa sabhavapratyayAvadhiH / viveda sahasA devaH paurvAparyamazeSataH // 4 // jJAtapUrvabhavAzeSabandhubandhuhitodyataH / prAptAbhiSekakalyANaH svIkRtAtmaparicchadaH // 42 // avadhijJAta kRSNazca gatvAsau bAlukApramAm / dRSTvAnujaM nijaM devo duHkhitaM duHkhito'bhavat // 43 // mahAprabhAvasaMpane deve tatra tathAsthite / zabdagandharasasparzAH zubhatAmazumA yayuH // 44 // ethehi kRSNa yo'haM te bhrAtA jyeSTho halAyudhaH / brahmalokAdhipo bhUtvA tvatsamIpamihAgataH // 45 // ityuktvA taM samutya svarlokaM netumudyate / deve tasya vyalIyanta gAtrANi navanItavat // 46 // tataH kRSNo jagI deva bhrAtaH kiM vyarthaceSTitaiH / kinna jJAtaM yathA sarve jIvAH svakRtabhoginaH // 47 // yathena yAdRzaM karma saMsAre samupArjitam / tattena tAdRzaM bhrAtarniyamAdanubhUyate // 4 // ki vizAla ratnAkarakI mahAbhUmimeM mahAmaNi utpanna hotA hai / / 35 // vaha uttama deva vahA~ zIghra hI AhAra, zarIra, indriya, zvAsocchvAsa, bhASA aura mana ina chaha paryAptiyoMse pUrNa ho gayA // 36|| navayauvatase yukta evaM vastrAbharaNase vibhUSita vaha deva, sarvatobhadra nAmaka zayyApara aisA uThakara baiTha gayA jaisA mAno sukhanidrA pUrNa honepara hI uThA ho // 37 // jaba isa devane cAroM ora dekhA taba anurAgase yukta devAMganAoM aura devoMke zabdoMne isakA abhinandana kiyA / / 38 // candramA aura sUryase bhI adhika utkRSTa prabhAvalayase yukta zarIrako dhAraNa karanevAlA vaha deva, harSase pUrNa hRdaya hotA huA isa prakArakA dhyAna karane lagA ki yaha atyanta sundara deza kauna hai ? ye harSase bhare jana kauna haiM ? maiM kauna hU~ ? merA yahAM kahAM janma huA hai ? aura maiMne kisa dharmakA saMcaya kiyA hai ? // 39-40 // tadanantara mukhya-mukhya devoMne use samajhAyA-saba vastuoMkA paricaya diyA jisase tathA bhavapratyaya avadhijJAnase yukta ho usane zIghra hI Age-pIchekA saba vattAnta jAna liyA // 41 // tadanantara jisane pUrvabhavake saba bandhuoMko jAna liyA thA, jo bhAIkA hita karanemeM udyata thA, jise abhiSekarUpa kalyANa prApta huA thA, jisane vastrAbhUSaNAdi saba sAmagrI prApta kI thI, aura avadhijJAnase jisane kRSNakA samAcAra jAna liyA thA aisA vaha bAlukAprabhA pRthivImeM gayA aura apane choTe bhAI kRSNako duHkhI dekha svayaM bahuta duHkhI huA // 42-43 / / mahAprabhAvase sampanna vaha deva jaba vahAM jAkara khar3A ho gayA taba vahA~ke azubha zabda gandha rasa aura zabda zubharUpatAko prApta ho gaye // 44 // vaha kahane lagA ki he kRSNa ! Ao, Ao, jo maiM tumhArA bar3A bhAI baladeva thA vahI brahmalokakA adhipati hokara yahA~ tumhAre pAsa AyA hU~ // 45 / / yaha kahakara vaha deva jyoMhI kRSNake jIvako uThAkara svargalokameM le jAneke lie udyata huA tyoMhI usakA zarIra makkhanake samAna galakara vilIna ho gayA // 46 / / tadanantara kRSNane kahA ki he deva ! he bhAI! vyarthakI ceSTAoMse kyA lAbha hai ? kyA Apa yaha nahIM jAnate ki saba jIva apane kiyekA phala bhogate haiM // 47 // saMsArameM jisane jaisA karma upA 101
Page #840
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe 1 zaknuyuH sukhamAhartuM hatuM vA duHkhamaGginAm / devA yadi tato ghnanti mRtyuduHkhaM nijaM na kim // 49 // bhrAtaryAhi tataH svargaM bhuGkSva puNyaphalaM nijam / AyuSo'nte'hamapyemi mokSahetuM manuSyatAm // 50 // Ava tatra tapaH kRtvA jinazAsanasevayA / mokSasaukhyamavApsyAvaH kRtvA karmaparikSayam // 51 // "AvAM putrAdisaMyuktau mahAvibhavasaMgatau / bhArate darzayAnyeSAM vismayavyAptacetasAm // 52 // zaGkhacakragadApANirmadIyapratimAgRhaiH / bhArataM vyApaya kSetraM matkIrtiparivRddhaye // 53 // ityAdi vacanaM tasya pratipadya surezvaraH / samyaktve zuddhimAkhyApya bhArataM kSetramAgataH // 54 // bhrAtRsnehavazo devo yathoddiSTaM sa viSNunA / cakre divyvimaansthe cakrilAGgaladarzanam // 55 // vAsudevagRhaizcakre nagarAdinivezitaiH / viSNumohamayaM lokaM snehArdikaM vA na ceSTayate // 56 // brahmalokaM samAsAdya kRtajainamahAmahaH / vindan surasukhaM so'sthArasurastrInivahAvRtaH // 50 // 3 sragdharA uccairdezasthito'pi pratimayapatanaM yAti pAtAlamUlaM bhuGkte naivopalabdhaM viSayasukharasaM sArasaMsArasAram / snehAdhikyAdadhItaM smarati na tanubhRtsevate pratyanIkaM 802 dhik dhik svarmokSasaukhya pratighamatighanasnehamohaM janAnAm // 58 // kiyA hai, bhAI ! niyamase use vaisA hI phala bhoganA par3atA hai ||48 || deva, yadi dUsare prANiyoM ke lie sukha dene aura duHkha haranemeM samartha haiM to phira apanA hI mRtyurUpI duHkha kyoM nahIM naSTa kara lete haiM // 49 // isalie bhAI ! svargako jAo aura apane puNyakA phala bhogo / maiM bhI Ayuke anta meM mokSakA kAraNa jo manuSyaparyAya hai use prApta karUMgA // 50 // hama donoM usa manuSya paryAya meM tapa kareMge aura jinazAsanakI sevAse karmoMkA kSaya kara mokSa prApta kareMge // 51 // hA~, eka kAma Apa avazya kareM ki 'bharata kSetrameM hama donoMko loga putra Adise sahita tathA mahAvaibhavase yukta dekheM aura hama logoM ko dekhakara dUsaroMke citta Azcaryase vyApta ho jAveM ||12|| merI kIrtikI vRddhi ke lie Apa zaMkha, cakra tathA gadA hAtha meM liye merI pratimAoMke mandiroMse samasta bharata kSetrako vyApta kara deM' / baladevakA jIva devendra kRSNake pUrvokta vacana svIkAra kara tathA use samyagdarzanameM zuddhatA rakhanekA upadeza de bharata kSetra AyA || 53-54 || bhAIke snehake vazIbhUta hue usa devane kRSNakA kahA saba kAma kiyaa| usane divya vimAnameM sthita kRSNa aura baladevakA sabako darzana karAyA || 55 // tathA nagara-grAma AdimeM banavAye hue kRSNake mandiroMse saMsArako kRSNaviSayaka mohase tanmaya kara diyA so ThIka hI hai kyoMki snehase kyA-kyA ceSTA nahIM hotI hai ? // 56 // tadanantara devane brahmasvargaM jAkara jinendra bhagavAnkI pUjA kI aura vahA~ vaha striyoM ke samUhase AvRta ho devoMke sukhakA upabhoga karatA huA rahane lagA ||57 || gautama svAmI kahate haiM ki dekho snehakI adhikatAse yaha jIva ucca sthAna meM sthita hotA huA bhI bhayapUrNa pAtAlake mUlameM jAtA hai, zreSTa saMsArake sArabhUta prApta hue viSayasukhakA upabhoga nahIM karatA hai, pahale adhyayana kiye hue zAstrakA smaraNa nahIM rakhatA hai aura viparIta kAma karane lagatA hai isalie svarga aura mokSa 1. samyagdRSTiddhatIrthaMkaranAma prakRtiH kRSNasya jIvaH, evaM mithyAtvadardhanaM kAryaM kArayatIti vicitro'yamullekhaH pratibhAti / 2. divyavimAnasthaM cakri ma., ka., Ga. / 3. samAruhya ka. /
Page #841
--------------------------------------------------------------------------
________________ paJcaSaSTitamaH sargaH zArdUlavikrIDitam tIrthe nemijinasya tatra vahati vyAmohavicchedane saMjAte varadattanAmani sunau kaivalyacakSuSmati / rAjAsI harivaMzasaMtatidharo dhIro dharAyAH suto dadhe rAjyadhurAM dhuraMdharadharAdhIzazriyaM dhArayan // 59 // ityariSTanemipurANa saMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRto bhagavannirvANavarNano nAma paJcaSaSTitamaH sargaH // 65 // O bAdhaka prANiyoM ke atyadhika snehasambandhI mohako dhikkAra ho // 58 // tadanantara mohako naSTa karanevAle nemijinendrake usa pracalita tIrtha meM varadatta nAmaka muniko kevalajJAna huA aura harivaMzako santatiko dhAraNa karanevAlA dhIra-vIra jaratkumAra dhurandhara rAjalakSmIkI rakSA karatA huA rAjyakA bhAra sa~bhAlane lagA ||59|| isa prakAra ariSTanemipurANa ke saMgrahase yukta, jinasenAcArya racita harivaMzapurANa meM bhagavAn neminAthake nirvANakA varNana karanevAlA paiMsaThavA~ sarga samApta huA / / 65 // O 803
Page #842
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaTSaSTitamaH sargaH vaMzasthavRttam pratApavazyA khilarAjake nRpe prazAsati kSmAtalamuprazAsane / jaratkumAre janitAdarAH prajAH prakAmamApuH pramadaM dharAtale // 1 // kaliGgarAjasya nRpasya dehajA jaratkumArasya vadhUrvadhUttamA / sukhena lebhe jagataH sukhAvahaM vasudhvajaM rAjakuladhvajaM sutam // 2 // sa tatra yUni vyavasAyini kSitiM jaratkumAro harivaMzazekhare / nidhAya yAtastapase vanaM satAM kulavataM tIvrataponiSevaNam // 3 // suto'bhavaccandra iva prajApriyo 'vasudhvajAkhyAtsuvasurvasUpamaH / sa mImavarmAsya kaliGgapAlakastadanvaye'tIyuranekazo nRpAH // 4 // kapiSTanAmAnvayabhUSaNastvabhUdajAtazatrustanaya stato'bhavat / sa zatruseno'sya jitAriraGgajastadaGgajo'yaM jitazatrurIzvaraH // 5 // bhavAnna kiM zreNika vetti bhUpatiM nRpendrasiddhArtha kanIyasI patim / imaM prasiddhaM jitazatrumAkhyayA pratApavantaM jitazatrumaNDalam // 6 // jinendravIrasya samudbhavotsave tadAgataH kuNDapuraM suhRtparaH / supUjitaH kuNDapurasya bhUbhRtA nRpo'yamAkhaNDalatulyavikramaH // 7 // yazodayAyAM sutayA yazodayA pavitrayA vIravivAhamaGgalam / aneka kanyAparivArayAruhatsamIkSituM tuGgamanorathaM tadA // 8 // tadanantara pratApake dvArA samasta rAjAoMko vaza karanevAlA, ugrazAsanakA dhAraka rAjA jaratkumAra jaba pRthivIkA zAsana karane lagA taba usake prati prajAne bahuta Adara kiyA aura pRthivItalapara adhika haSaM prApta kiyA // 1 // kaliMga rAjAkI putrI jaratkumArakI uttama paTTarAnI thI, usase usane jagatko sukha denevAlA evaM rAjakulakI dhvajAsvarUpa vasudhvaja nAmakA putra prApta kiyA || 2 || vyavasAyI tathA harivaMzake ziromaNi usa yuvApara pRthivIkA bhAra rakha jaratkumAra tapake lie vanako calA gayA so ThIka hI hai kyoMki tIvra tapakA sevana karanA satpuruSoMkA kulavrata hai || 3 || vasudhvajake candramAke samAna prajAko Ananda denevAlA kuberatulya suvasu nAmakA putra huA / suvasuke kaliMga dezakI rakSA karanevAlA bhImavarmA nAmakA putra huA aura usake vaMzameM aneka rAjA hue ||4|| tadanantara usI vaMzakA AbhUSaNa kapiSTa nAmakA rAjA huA, usake ajAtazatru, ajAtazatruke zatrusena, zatrusenake jitAri aura jitArike yaha jitazatru nAmakA putra huA hai || 5 || he rAjan zreNika ! kyA tuma isa jitazatruko nahIM jAnate ? jisake sAtha bhagavAn mahAvIra ke pitA rAjA siddhArthaMkI choTI bahanakA vivAha huA hai, jo atyanta pratApI aura zatruoMke samUhako jItanevAlA hai || 6 || jaba bhagavAn mahAvIrakA janmotsava ho rahA thA taba yaha kuNDapura AyA thA aura kuNDapurake rAjA siddhArthane indrake tulya parAkramako dhAraNa karanevAle isa parama mitrakA acchA satkAra kiyA thA // 7 // isakI yazodayA rAnIse utpanna yazodA nAmakI pavitra putrI thii| aneka kanyAoMse sahita usa 1. vasudhvajAccAsuvasu ma / 2. yantritazatru - ma. /
Page #843
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaTSaSTitamaH sargaH "sthite'tha nAthe tapasi svayaMbhuvi prajAtakaivalyavizAlalocane / jagadvibhUtyai viharatyapi kSitiM kSitiM vihAya sthitavAMstapasyayam // 9 // amuSya e jAtAtha tapobalAnmuneravAptakaivalyaphalA manuSyatA / manuSya bhAvo hi mahAphalaM bhave bhavedayaM prAptaphalastapaHphalAt // 10 // itIriteyaM harivaMzasatkathA samAsataH zreNika lokavizrutA / triSaSTisaMkhyAna purANapaddhatipradeza saMbandhavatI zriye'stu te // 11 // "sugautamAtpuNyapurANapaddhatiM sapArthivaiH zreNikapArthivastadA / dRSTirAkarNya sakarNatAM gato gataH puraM prItamatiH kRtAnatiH // 12 // caturNikAyAmarakhecarAdayo jinaM parItya praNipatya maktitaH / yathAyathaM jagmurajanmakAGkSiNaH prasiddhasaddharmakathAnurAgiNaH // 13 // vihRtya pUjyo'pi mahIM mahIyasAM mahAmunirmocitakarmabandhanaH / iyAya mokSaM jitazatrukevalo nirantasaukhyapratibaddha makSayam // 14 // jinendravIro'pi vibodhya saMtataM samantato bhavyasamUhasaMtatim / prapatha pAvAnagarI garIyasIM manoharodyAnavane tadIyake // 15 // caturtha kAle'rdhacaturtha mAsa kairvihInatA vizvaturabdazeSake / sa kArtike svAtiSu kRSNabhUtasuprabhAtasandhyAsamaye svabhAvataH // 16 // 3 yazodAkA bhagavAn mahAvIra ke sAtha vivAha - maMgala dekhanekI yaha utkaTa abhilASA rakhatA thA / parantu svayambhU bhagavAn mahAvIra tapake lie cale gaye aura kevalajJAnarUpI vizAla netra prApta kara jagatkA kalyANa karaneke lie pRthivIpara vihAra karane lage, taba yaha svayaM bhI pRthivIko chor3a tapameM lIna ho gayA // 8- 9|| Aja muni jitazatruko tapake phalasvarUpa kevalajJAna utpanna huA hai aura usase unakA manuSyaparyAya sArthaka huA hai so ThIka hI hai, kyoMki saMsArameM manuSyaparyAya mahAphalasvarUpa tabhI hotA hai jaba vaha tapake phalasvarUpa isa kevalajJAnarUpI phalako prApta kara letA hai // 10 // 805 gautama svAmI kahate haiM ki he zreNika ! maiMne yaha lokaprasiddha tathA tresaThazalAkA puruSoM ke purANapaddhati se sambandha rakhanevAlI harivaMzakI kathA saMkSepase kahI hai so tujhe lakSmokI prApti ke lie ho ||11|| samyagdarzanase suzobhita rAjA zreNika aneka rAjAoMke sAtha gautama gaNadharase isa pavitra purANakA varNana suna apane kAnoMko saphala mAnane lagA tathA namaskArakara prasanna hotA huA apane nagarako calA gayA ||12|| mokSakI icchA rakhanevAle evaM prasiddha samIcIna dharmakathA ke anurAgI cAroM nikAyake deva aura vidyAdhara jinendra bhagavAnko pradakSiNA dekara tathA praNAma kara apane-apane sthAnoMpara cale gaye || 13|| bar3e-bar3e puruSoMke dvArA pUjya mahAmuni jitazatru kevalI bhI pRthivIpara vihAra kara antameM karmabandhase rahita ho ananta sukhase yukta avinAzI mokSapadako prApta hue || 14 || bhagavAn mahAvIra bhI nirantara saba orake bhavyasamUhako saMbodhakara pAvAnagarI pahu~ce aura vahA~ ke 'manoharodyAna' nAmaka vanameM virAjamAna ho gaye ||15|| jaba caturthakAlameM tIna varSaM sAr3he ATha mAsa bAkI rahe taba svAti nakSatra meM kArtika amAvAsyAke dina prAtaH kAlake samaya svabhAvase hI yoga nirodhakara ghAtiyAkarmarUpa IMdhana ke samAna aghAtiyAkarmIko bhI 1. smite'tha ma. / 2. yAtAdya ka., kha., Ga. ma. / 3. sugItamAyuSyapurANa ma / 4. sphItamatiH ma. mahA prItamatiH kha / 5. mahIyasIM ka. /
Page #844
--------------------------------------------------------------------------
________________ 806 harivaMzapurANe aghAtikarmANi niruddhayogako vidhUya ghAtIndhanavadvibandhanaH / vibandhanasthAnamavApa zaMkaro nirantarAyorusukhAnubandhanam // 17 // sa paJcakalyANamahAmahezvaraH prasiddhanirvANamahe caturvidhaiH / zarIrapUjAvidhinA vidhAnataH suraiH samabhyayaMta siddhazAsanaH // 18 // jvalatpradIpAlikayA pravRddhayA surAsuraiH dIpitayA pradIptayA / tadA sma pAvAnagarI samantataH pradIpitAkAzatalA prakAzate // 19 // tathaiva ca zreNikapa prakRtya kalyANamahaM sahaprajAH / prajagmurindrAzca surairyathAyathaM prayAcamAnA jinabodhisarthinaH // 20 // tatastu lokaH prativarSamAdarAtprasiddhadIpAlikayAtra mArate / samudyataH pUjayituM jinezvaraM jinendranirvANavibhUtimaktimAk // 21 // trayaH kramAkevalino jinAtpare dviSaSTivarSAntarabhAvino'bhavan / tataH pare paJca samastapUrviNastapodhanA varSazatAntare gatAH // 22 // dhyazItike varSazate tu rUpayuk dazaiva gItA dazapUrviNaH zate / dvaye ca viMze'GgabhRto'pi paJca te zate ca sASTAdazake caturmuniH // 23 // guruH subhadro jayabhadranAmakaH paro yazobAhuranantarastataH / mahAhalohAryaguruzca ye dadhuH prasiddhamAcAramahAGgamatra te // 24 // naSTa kara bandhanarahita ho saMsArake prANiyoMko sukha upajAte hue nirantarAya tathA vizAla sukhase sahita nibaMndha-mokSa sthAnako prApta hae // 16-17|| garbhAdi pAMcoM kalyANakoMke mahAna adhipati, siddhazAsana bhagavAna mahAvIrake nirvANa mahotsavake samaya cAroM nikAyake devoMne vidhipUrvaka unake zarIrakI pUjA kI // 18 // usa samaya sura aura asuroMke dvArA jalAyI huI bahuta bhArI dedIpyamAna dIpakoMkI paMktise pAvAnagarIkA AkAza saba orase jagamagA uThA ||19|| zreNika Adi rAjAoMne bhI prajAke sAtha milakara bhagavAnke nirvANa kalyANakakI pUjA kii| tadanantara bar3I utsukatAke sAtha jinendra bhagavAna ke ratnatrayakI yAcanA karate hue indra devoM ke sAtha-sAtha yathAsthAna cale gaye / / 20 / / usa samayase lekara bhagavAnke nirvANakalyANakI bhaktise yukta saMsArake prANI isa bharatakSetrameM prativarSa AdarapUrvaka prasiddha dIpamAlikAke dvArA bhagavAn mahAvIrakI pUjA karaneke lie udyata rahane lage / bhAvArtha-unhIMko smRtimeM dIpAvalIkA utsava manAne lage // 21 // __ bhagavAn mahAvIrake nirvANake bAda bAsaTha varSameM kramase gautama, sudharma aura jambUsvAmI ye tIna kevalI hue / unake bAda sau varSa meM samasta pUrvoko jAnanevAle pAMca zru takevalI hue // 22 / / tadanantara eka sau terAsI varSa meM gyAraha muni daza pUrvake dhAraka hue| unake bAda do sau bIsa varSa meM pAMca muni gyAraha aMgake dhArI hue| tadanantara eka sau aThAraha varSameM subhadraguru, jayabhadra, yazobAhu aura mahApUjya lohAyaMguru ye cAra muni prasiddha AcArAMgake dhArI hue // 23-24 // . / 2. ekAdhikA daza ekAdazetyarthaH / 3. jayabhadranAmA-ma., kha., Ga., ma. / * 1. nandI, 2. nandimitra, 3. aparAjita, 4. govarddhana aura 5. bhadrabAhu / +1. vizAkha, 2. proSThila, 3. kSatriya, 4. jaya, 5. nAga, 6. siddhArtha, 7. dhRtiSeNa, 8. vijaya, 9. buddhila, 10. gaGgadeva bora 11. sudharma / 61. nakSatra, 2. jayapAla, 3. pANDu, 4. dhra vasena aura 5. kaMsArya /
Page #845
--------------------------------------------------------------------------
________________ SaTSaSTitamaH sargaH mahAtapobhRdvineyaMvaraH zrutAmRSizrutiM guptapadAdikAM dadhat / munIzvaro'nyaH zivaguptasaMjJako guNaiH svamarhadbalirapyadhAtpadam // 25 // samandarAryo'pi ca mitravIravi gurU tathAnyau baladevamitrakau / vivardhamAnAya triratnasaMyutaH zriyAnvitaH siMhabalazca vIravit // 26 // sa padmaseno guNapadmakhaNDabhRd guNAgraNIrvyAghrapadAdihastakaH / sa nAgahastI jivadaNDanAmabhRtsanandiSeNaH prabhudIpa senakaH // 27 // tapodhanaH zrIdharasenanAmakaH sudharmaseno'pi ca siMhasenakaH / sunandiSeNezvarasena ko prabhU sunandiSeNA mayasenanAmakau // 28 // sa siddhaseno'maya bhImasenako guru parau tau jinazAntiSeNakau / akhaNDaSeTkhaNDamakhaNDitasthitiH samastasiddhAntamadhatta yo'rthataH // 29 // dadhAra karmaprakRtiM zrutiM ca yo jitAkSavRttirjayasenasadguruH / prasiddhavaiyyAkaraNaprabhAvavAnazeSarAddhAnta samudrapAragaH // 30 // tadIyaziSyo'mita sena sadguruH pavitrapunnATagaNAgraNIgaNI | jinendra sacchAsanavatsalAtmanA tapobhRtA varSazatAdhijAMvinA // 31 // suzAstradAnena vadAnyatAmunA vadAnyamukhyena bhuvi prakAzitA / 'yadagrajo dharmasahodaraH zamI samagradhIrdharma ivAttavigrahaH // 32 // tapomaya kIrtimazeSadikSu yaH kSipan babhau kIrtitakIrtiSeNakaH / ke bAda mahAtapasvI vinayaMdhara, guptazruti, guptaRSi, munIzvara zivagupta, arhadabali, mandarArya, mitravIravi, baladeva, mitraka, bar3hate hue puNyase sahita ratnatrayake dhAraka evaM jJAnalakSmI se yukta siMhabala, vIravit, guNarUpI kamaloMke samUhako dhAraNa karanevAle padmasena, guNoMse zreSTha vyAghrahasta, nAgahastI, jitadaNDa, nandiSeNa, svAmI dIpasena, tapodhana zrIdharasena, sudhamaMsena, siMhasena, sunandiSeNa, Izvarasena, sunandiSeNa, abhayasena, bhImasena, jinasena aura zAntisena AcAryaM hue / tadanantara jo akhaNDa maryAdAke dhAraka hokara paripUrNa SaTkhaNDoM ( 1 jIvasthAna, 2 kSudrabandha, 3 bandhasvAmI, 4 vedanAkhaNDa, 5 vagaMNAkhaNDa ora 6 mahAbandha ) se yukta samasta siddhAntako artharUpase dhAraNa karate the arthAt SaTkhaNDAgamake jJAtA the, karmaprakRtirUpa zrutike dhAraka the aura indriyoMkI vRttiko jItanevAle the aise jayasena nAmaka guru hue / unake ziSya amitasena guru hue jo prasiddha vaiyAkaraNa, prabhAvazAlI aura samasta siddhAntarUpI sAgarake pAragAmI the| ye pavitra punnATa gaNake agraNI - agresara AcArya the| jinendra zAsanake snehI, paramatapasvI, sau varSakI Ayuke dhAraka evaM dAtAoM meM mukhya ina amitasena AcAryaMne zAstradAnake dvArA pRthivImeM apanI vadAnyatA - dAnazIlatA prakaTa kI thI / inhIM amitasenake agraja dharmabandhu kIrtiSeNa nAmaka muni the jo bahuta hI zAnta the, pUrNa buddhimAna the, zarIradhArI dharmake samAna jAna par3ate the, aura jo apanI tapomayI kIrtiko samasta dizAoM meM prasArita kara rahe the / unakA prathama ziSya maiM jinasena huA / mokSake utkRSTa sukhakA upabhoga karanevAle ariSTanemi jinendrakI bhakti se yukta mujha jinasena sUrine apane sAmarthyaMke anusAra alpabuddhise isa harivaMzapurANakI racanA kI 807 1. vinayaMgharazrutAM ma, vinayaMdharazrutIM kha / 2. mitravIravi ka, kha, ga, Ga. / 3. SaTkhaNDamaNDita sthitiH ma. / 4. tadagrato ma. /
Page #846
--------------------------------------------------------------------------
________________ 808 harivaMzapurANe sadaprazidhyeNa zivAgrasaukhyabhAgariSTanemIzvarabhaktimAvinA / svazaktimAjA jinasenasuriNA dhiyAlpayoktA harivaMzapaddhatiH // 23 // yadatra kiMcidracitaM pramAdataH parasparasyAhatidoSadUSitam / tadapramAdAstu purANakovidAH sRjantu jantusthitizaktivedinaH // 34 // prazastavaMzo harivaMzaparvataH kva me matiH kvAlpatarAlpazaktikA / anena puNyaprabhavastu kevalaM jinendravaMzastavanena vAJchitaH // 35 // na kAvyabandhavyasanAnubandhato na kIrtisaMtAnamahAmanISayA / na kAvyavargeNa na cAnyavIkSayA jinasya bhaktyaiva kRtA kRtiryathA // 36 // jinAzcaturviMzatiratra kIrtitAH sukIrtayo dvAdaza cakravartinaH / navavidhA sIriharipratidviSastriSaSTiritthaM puruSAH purANagAH // 37 // avAntare'nekazatAni pArthivA mahIcarA vyomacarAzca bhuurishH| kSitI caturvargaphalopabhoginaH purANamukhye'nna yazasvinaH stutAH // 38 // agaNyapuNyaM harivaMzakIrtanAdyadatra gaNyaM guNasajitaM mayA / phalAdamuSmAnnu manuSyalokajA bhavantu bhavyA jinazAsanasthitAH // 39 // jinasya nemezcaritaM carAcaraprasiddha jIvAdipadArthamAsanam / pravAcyatA vAcakamukhyasajjanaH samAgataH zrotrapuTaiH prapoyatAm // 40 // jinendranAmagrahaNaM mavatyalaM grahAdipIDApagamasya kAraNam / pravAcyamAnaM duritasya dAraNaM sAM samastaM caritaM kimucyate // 4 // hai // 25-33 / / isa granthameM mere dvArA yadi kahIM pramAdavaza pUrvApara virodhase yukta racanA kI gayI ho to jIvoMkI sthiti aura sAmarthyake jAnanevAle purANoMke jJAtA vidvAn pramAdarahita ho use ThIka kara leM // 34 / / kahA~ to yaha uttaga vaMzoM-kuloM ( pakSameM bAMsoM ) se yukta yaha harivaMzarUpI parvata aura kahA~ merI atyanta alpazaktikI dhAraka kSudrabuddhi ? maiMne to sirpha jinendra bhagavAnake vaMzakI isa stutise puNyotpattikI icchA kI hai // 35 // maiMne isa granthako racanA vyasanajanya saMskArase kI hai, na kIrtisamUhakI balavatI icchAse kI hai, na kAvyake abhimAnase kI hai, aura na dUsarekI dekhA-dekhIse kI hai| kintu yaha racanA maiMne mAtra jinendra bhagavAnako bhaktise kI hai // 36 // isa granthameM caubIsa tIrthaMkara, uttama kItike dhAraka bAraha cakravartI, no balabhadra , nau nArAyaNa aura nau pratinArAya ga ina purANagAmI trezaTha zalAkA puruSoMkA varNana kiyA gayA hai / / 37 / / inake sivAya isa zreSTha purANameM bIca-bIcameM pRthivIpara caturvargake phalako bhoganevAle saikar3oM bhUmigocaro aura anekoM yazasvI vidyAdhararAjAoMkA varNana kiyA gayA hai // 38 / / harivaMzakA kathana karanese jo asaMkhya puNyakA saMcaya huA hai usake phalasvarUpa meM yahI cAhatA hU~ ki manuSyalokameM utpanna hue bhavyajIva jinazAsanameM sthita hoM / / 39 / / tathA trasasthAvarake bhedase prasiddha jIva Adi padArthoMko prakAzita karanevAle nemijinendrake isa caritako bA~canevAle mukhya sajjana bAMce aura sabhAmeM Aye hue zrotAjana apane karNarUpa pAtroMse isakA pAna kareM // 40 // kyoMki jinendra bhagavAnkA mAtra nAma grahaNa hI graha-pizAca AdikI pIr3Ako dUra karanekA kAraNa hai phira satpuruSoMke pApako dUra karanevAlA pUrA carita 1. SaTapadavRttam / 2. vyAhRti ka. ma., kha. / 3. navAnyadIya'yA kh.| 4. harivaMzakIrtitA ma., kha., Ga. /
Page #847
--------------------------------------------------------------------------
________________ 809 SaTSaSTitamaH sargaH kurvantu vyAkhyAnamananyacetasaH paropakArAya svmuktihetve| sumaGgalaM maGgalakAriNAmidaM nimittamapyuttamamarthinAM satAm // 42 // mahopasameM zaraNaM suzAntikRt suzAkuna zAstramidaM jinAzrayam / prazAsanAH zAsanadevatAzca yA 'jinA~zcaturviMzatimAzritAH sadA // 4 // hitAH satAmapraticakrayAnvitAH prayAcitAH sannihitA bhavantu taaH| gRhItacakrApraticakradevatA tthorjyntaalysiNhvaahinii| zivAya yasminniha sannidhIyate ka tatra vighnAH prabhavanti zAsane // 44 // grahoragA bhUtapizAcarAkSasA hitapravRttI janavighnakAriNaH / jinezinAM zAsanadevatAgaNa prabhAvazaktyAtha zamaM zrayanti te // 45 // prakAmamAkAkSitakAmasiddhayaH prasiddhadharmArthavimokSalabdhayaH / bhavanti teSAM sphuTamalpayatnataH paThanti bhaktyA harivaMzamana ye // 46 // nivArya mAtsaryamavAryavIryayA dhiyA sudhairyorjitayA jinAdarAH / anAryavaryAH sahitAH saparyayA purANamAryAH prathayantu viSTape // 47 // kiM me'thavA prArthanayA yatastataH svabhAvato vizvabharakSamAvidaH / payodharonmuktamivAmbu bhUdharA vidhAya mUni prathayantu bhUtale // 48 // yadi bAMcA jAyegA to usake phalakA to kahanA hI kyA hai ? / / 41 // vidvajjana ekAgracitta hokara dUsaroMke upakArake lie aura apane-ApakI mukti ke lie isa granthakA vyAkhyAna kreN| yaha grantha maMgala karanevAloMke lie uttama maMgalarUpa hai tathA maMgalakI icchA rakhanevAle satpuruSoMke lie maMgalakA uttama nimitta bhI hai / / 42 / / jinendra bhagavAnkA varNana karanevAlA yaha zAna mahAn upasargake Anepara rakSA karanevAlA hai, uttama zAntikA dAtA hai aura uttama zakuna rUpa hai, apraticakradevatAse sahita, sajjanoMke hitaiSI jo zAsanadeva aura zAsanadeviyAM sadA caubIsa tIrthaMkaroMkI sevA karatI haiM unase bhI maiM yAcanA karatA hU~ ki ve sadA jinazAsanake nikaTa rheN| cakraratnako dhAraNa karanevAlI apraticakradevatA tathA girinAra parvatapara nivAsa karanevAlI siMhavAhinIambikAdevI, jisa jinazAsanameM sadA kalyANake lie sannihita-nikaTa rahatI haiM usa jinazAsanapara vighna apanA prabhAva kahAM jamA sakate haiM ? ||43-44 // hitake kAryameM manuSyoMko vighna utpanna karanevAle jo graha, nAga, bhUta, pizAca aura rAkSasa Adi haiM ve jinazAsanake bhakta devoMkI prabhAva zaktise zAntiko prApta ho jAte haiN| bhAvArtha-jinazAsanake bhakta deva svayaM kalyANa karate haiM tathA anya upadravI devoMko bhI zAnta banA dete haiM // 45 // jo bhavya jIva yahA~ bhaktipUrvaka harivaMzapurANako par3hate haiM unheM thor3e hI prayatnase manovAMchita siddhiyA~ tathA prasiddha dharma, artha aura mokSakI labdhiyAM prApta ho jAtI haiM // 46|| jinase bar3hakara aura koI zreSTha Arya nahIM tathA jo mAnapratiSThAse rahita haiM aise jinendra bhagavAnke bhakta AryapuruSa, mAtsaryako dUra kara avArya vIryase yukta evaM uttama dhairyase baliSTha buddhike dvArA isa purANako saMsArameM prasiddha kareM--isake arthakA vistAra kareM // 47 // ___athavA mujhe prArthanA karanese kyA prayojana hai ? kyoMki saMsArakA bhAra dhAraNa karane meM samartha parvata, jisa prakAra svabhAvase hI meghoMke dvArA chor3e hue jalako apane mastakapara 1. jinAzcaturvizati m.| 2. SaTpadavRttam / 3. jinvighn-kh.| 4. gaNAH m.| 5. samaM m.| 6. prathama tu m.| 7. prathamaM tu m.| 102
Page #848
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe supRSTamutsRSTamudAttazabdakainavaM purANaM ca purANavAri sat / mahAbhrakUlairjanatAsaritkulaizcatuHsamudrAntamidaM pratanyate // 49 // jayanti devAH surasaMghasevitAH prajAtizAntipradazAntazAsanAH / vizuddhakaivalyavinidradRSTayo sudRSTatattvA bhuvane jinezvarAH // 50 // jayatvajayyA jinadharmasaMtatiH prajAsviha kSemasumikSamastviha / sukhAya bhUyAtprativarSavarSaNaiH sujAtasasyA vasudhAsudhAriNAm // 51 // zArdUlavikrIDitam zAkeSvabdazateSu saptasu dizaM paJcottareSUttarAM pAtIndrAyudhanAmni kRSNanRpaje zrIvallabhe dakSiNAm / pUrvA zrImadavantibhUbhRti nRpe vassAdirAje'parAM sUryANAmadhimaNDalaM jayayute vIre varAhe'vati // 52 / / kalyANaH parivardhamAnavipula zrIvardhamAne pure __ zrIpAliyanannarAjavasato paryAptazeSaH purA / pazcAdostaTikAprajAprajanitaprAjyArcanAvarcane zAnteH zAntagRhe jinasya racito vaMzo harINAmayam // 5 // dhAraNa kara pRthivIpara phailA dete haiM usI prakAra saMsArakA bhAra dhAraNa karanemeM samartha vijJapuruSa svabhAvase hI isa pUrANako pathivItalapara phailA deMge ||48|| jo uttama zabdoMse yukta (pakSameM uttama garjanA karanevAle ) mahAvidvAnarUpI meghoMse racita hai, jisake viSayameM khUba praznottara hue haiM tathA jo nUtana hokara bhI purANarUpa hai aisA yaha purANarUpI jala janasamUharUpI nadiyoMke samUhase cAroM samudroM paryanta vistRta kiyA jAtA hai| bhAvArtha-jisa prakAra meghoMse barasAye hue pAnIko nadiyAM samudra taka phailA detI haiM usI prakAra vidvAnoM dvArA racita purANako janatA parasparakI carcA-vArtAse dUra-dUra taka phailA detI hai // 49 // ___ jo devoMke samUhase sevita haiM, jinakA zAnta zAsana prajAke lie atyanta zAnti pradAna karanevAlA hai, jinako kevalajJAnarUpI dRSTi sadA vikasita rahatI hai aura jinhoMne samasta tattvoMko acchI taraha dekha liyA hai aise jinendra bhagavAn sadA jayavanta raheM // 50 // vAdiyoMse sarvathA ajeya jinadharmakI paramparA sadA jayavanta rahe, prajAoMmeM kSema aura subhikSako vRddhi ho tathA prativarSa anukUla varSAke kAraNa uttama dhAnyase suzobhita yaha pRthivI prANiyoMke sukhake lie ho // 51 // ___sAta-sau pAMca zaka saMvatmeM, jaba ki uttara dizAkA indrAyudha, dakSiNakA kRSNarAjakA putra zrIvallabha, pUrva dizAkA zrImAn avantirAja aura pazcimakA sauryoMke adhimaNDala-saurASTrakA vIra jayavarAha pAlana karatA thA taba kalyANoMse nirantara bar3hanevAlI lakSmIse yukta zrI 'vardhamAnapura' meM nannarAjA dvArA nirmApita zrIpArzvanAthake mandira meM pahale isa harivaMzapurANakI racanA prArambha kI gayI thI parantu vahA~ isakI racanA pUrNa nahIM ho skii| paryApta bhAga zeSa baca rahA taba pIche 'dostaTikA' nagarIkI prajAke dvArA racita utkRSTa arcanA aura pUjA-stutise yukta vahAM 1. janitA saritkulai ma., kha., Ga. / 2. 'kha' pustake 51-52 zlokayoH kramabhedo vartate / 3. asudhAriNAM prANinAm ityrthH|
Page #849
--------------------------------------------------------------------------
________________ 811 SaTSaSTitamaH sargaH vyutsRSTAparasaMghasaMtatibRhatpunnATasaMghAnvaye vyAptaH zrIjinasenasUrikavinA lAmAya' bodheH punaH / dRSTo'yaM harivaMzapuNyacaritazrIparvataH sarvato gyAptAzAmukhamaNDalaH sthirataraH sthayAt pRthivyAM ciram // 54 // ityariSTanemipurANasaMgrahe harivaMze jinasenAcAryakRtI gurupAdakamalavarNano nAma SaTSaSTitamaH sargaH // 66 // iti zrIharivaMzapurANaM saMpUrNam / ke zAntinAtha bhagavAnke zAntipUrNa mandirameM isakI racanA pUrNa huI // 52-53 // anya saMghoMkI santatiko pIche chor3a denevAle atyanta vizAla punnATa saMghake vaMzameM utpanna hue zrIjinasena kavine ratnatrayake lobhake lie jisa harivaMzapurANarUpI zrIparvatako prApta kara usakA acchI taraha avalokana kiyA thA, saba orase dizAoMke mukhamaNDalako vyApta karanevAlA vaha sudRr3ha zrIparvata pRthivImeM cirakAla taka sthira rahe // 54 // isa prakAra ariSTanemipurANake saMgrahase yukta, jinasenAcAryaracita harivaMzapurANameM guruoMke caraNa-kamaloMkA varNana karanevAlA chayAsaThavA~ parva samApta huA // 16 // gallIlAlatanUjena jAnakyudarasaMbhuvA / dayAcandrasya ziSyeNa pannAlAlena sUriNA // 1 // phAlgunAmidhamAsasya zizirartuvizominaH / zuklapakSatRtIyAyAM tArApatisuvAsare // 2 // nizAyAH prathame yAme nakSatranicayAcite / rasakarmayugavyAkhye, (2486) vIranirvANavatsare // 3 // harivaMzapurANasya jinasenakRteriyam / TIkA samApitA, bhUyAd vidvajanamanomude // 4 // nAnAzAsvarahasyajJAn vibudhAna prArthayAmyaham / kSamadhvaM skhalanaM yUyaM yadatra vihitaM mayA // 5 // 1. bodhe ma., k.| 2. zrIpArvataH Ga. /
Page #850
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #851
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTAni
Page #852
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #853
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzastha-sUktayaH sa. zlo. sa. zlo. 'nirguNApi guNAn sadbhiH krnnpuuriikRtaakRtiH| 'kA vA kaThinacittasya jinshaasnbhkttaa|| 18 // 149 bibhatryeva vadhUvaktrazcUtasyevAgramaJjarI // ' 142 'punarbodhipariprAptirdulabhA bhavasaMkaTe // 18 // 150 'sAdhurasyati kAvyasya doSavattA mayAcitaH / / 'yannopayujyate yasya dhanaM vA vapureva vaa| pAvakaH zodhayatyeva kaladhautasya kAlikAm // ' 1243 svazAsanajane tena tasya kiM bandhuhetunA // ' 18 / 146 'durvaco viSaduSTAntarmukhasphuritajihvakAn / 'kA strI kA vA svasA bhrAtA ko vai kAryAnigRhNanti khalavyAlAna sannarendrAH svazaktibhiH // 1 / 46 bhilASiNaH / 'rajo bahulamArUkSaM khalaM kAlaM vidAhinam / vairiNo nanu hantAro hantavyaM nAtra duryshH||' 19 / 106 santaH kAle kaladhvAnAH zamayanti yathA ghanAH // 1247 nirvApyate jvalanagnirjalena sumahAnapi / 'Aloke jinabhAnunA viracite dhvAntasya vA uttiSThed yadyazo tasmAttasya zAntiH kva sthitiH ? / ' 4 / 384 kuto'nyataH // ' 20134 'maunaM sarvArthasAdhanam // 9 / 129 'sAdhoH zItalazIlasya tApanaM na hi zAntaye / 'kiM na syAd gurusevayA // ' 9 / 131 gADhatapto dahatyeva toyAtmA vikRti gataH // ' 20137 'vidyA lAbho gurorvazAt / ' 9 / 130 'tadevopakRtaM puMsAM yat sadbhAvadarzanam // 21 // 32 'sarvato'pi suduHprekSyAM narendrANAmapi svayam / 'dRSTazrutAnubhUtaM hi navaM dhRtikaraM nRNAm // ' 21 / 37 dRSTiM dRSTiviSasyeva dhik-dhik lakSmI 'zAstravyasanamanyeSAM vyasanAnAM hi bAdhakam' 21 / 39 bhayAvahAm // ' 1194 'akSarasyApi caikasya padArthasya padasya vaa| 'sati bandhuvirodhe hi na sukhaM na dhanaM nRNAm // ' 11196 dAtAraM vismaran pApI kiM punardharmadezinam // ' 211156 'apavAdo hi sota raktena na manovyathA // ' 14 / 39 'pApakUpe nimagnebhyo dharmahastAvalambanam / 'tamaHpatanakAle hi prabhavatyapi bhAsvataH // 14 // 40 dadatA kaHsamo loke saMsArottAriNA nRnnaam||211155 'pApopazamanopAyAH santyeva sati jIvite // 14 // 65 'strINAM praNayakopasya praNAmo hi nivartakaH / / ' 22146 'atyabhyarNavipattInAM mantriNo hi nivrtkaaH|| 14 // 66 'kuto lubdhasya stytaa||' 27.35 'SaTkarNo bhidyate mantro rakSaNIyaH sa yatnataH // 14 // 83 'na muhyati prAptakRtI kRtI hi / / ' 35 / 62 'taptaM taptena yojyate // ' 14 / 91 ___ 'na rAjyalAbho'bhimato'naMpatyaH // ' 35 / 58 'rahasi durlabhamApya manISitaM, na hi vimuJcati 'sphuTavadanavikArAllakSitaM cittaduHkham // 36 // 20 ___labdharaso janaH // ' 15 / 4 'kva pAtrabhedo'sti dhanapravarSiNAm // ' 3713 'na sulabhaM sumukhe kimu bhartari // ' 15 / 5 'bahuratnA vsundhraa||' 42 / 31 'paricitaH praNayaH khalu dustyajaH // 15 // 43 'aho pramadahetavo'pi sukhayanti no 'kAmagrahagRhItasya kA maryAdA kramo'pi kaH // ' 17 / 15 duHkhitAn // ' 421102 'tAvadbhAryAdayo yAvanmaryAdA saMsthitaH prabhuH // ' 17 / 16 'daivameva paraM loke dhik pauruSamakAraNam // ' 43 / 68 'pAtakAtpatanaM dhruvam // ' 17 / 151 'sadbhUtasyApi doSasya parakIyasya bhASaNam /
Page #854
--------------------------------------------------------------------------
________________ 816 harivaMzapurANe pApaheturamoghaH syAdasadbhUtasya kiM punH||' 45 / 153 dahatyAtmAnamevAdI kaSAyavazagastathA // ' 611103 'vaktA zrotA ca pApasya yannAtra phalamaznute / 'dhika krodhaM svaparApakArakaraNaM saMsAratadamoghamamutrAsya vRddhayarthamiti buddhayatAm // ' 45 / 156 saMvardhanam // ' 611108 'tyajata vAcamasatyamaloddhatAM 'nirasyati payastRSNAM stokAM velAmidaM punaH / bhajata satyavaco niravadyatAm / jinasmaraNapAnIyaM pItaM tAM mUlato'syati // ' 62 / 24 nijayazo vizadAM saguNodyatAM 'durladhyA bhavitavyatA // ' 62144 vijayinIM tviha vizvavidoditAm // ' 45 / 158 karoti sajjano yatnaM duryazaH pApabhIrukaH / 'puNyasya kimu duSkaram // 46 / 16 daive tu kuTile tasya sa yatnaM kiM kariSyati // ' 62 / 64 'adezakAlaM na hi narma zobhate // ' 54 / 6 'sukhaM vA yadi vA duHkhaM datte kaH kasya saMstRtau / 'klizitadhIhi jineSvapi zaGkate // ' 55 / 14 mitraM vA yadi vAmitraM svakRtaM karma tattvataH // ' 62151 'bhramati hi svapatAM bhuvanaM manaH 55 / 23 'suptamAtramapazastramAnataM / 'janAnAM hi samastAnAMjIvAnAM niyatA mRtiH|| 61220 / muktamAnamasakRt palAyitam / kSamA mUlastapo bhAro vakSyate krodhavahninA // ' 61162 pratyavAyayutamaGganAM zizu mokSasAdhanamapyeSa tapo dUSayati kSaNAt / ghnanti zatrumapi no yazodhanAH // ' 62 / 18 caturvaripuH krodhaH krodhaH svaparanAzakaH // ' 66 / 63 ko na vA patati vAruNI priyaH' 63020 'durvArA hi bhavitavyatA // 61177 'ko'tra kasya bahiraGgahiMsakaH 'agADhe vApyanAgADhe maraNe samupasthite / svAntaraGgazubhakarma rakSakam / na muhyanti janA jAtu jinazAsanabhAvitAH // 61096 Ayukarma (reva) nijatrANakAraNaM 'parasyApakRtiM kurvan kuryAdekatra janmani / tatkSaye bhavati sarvathA kSayaH // ' 63139 pApI paravadhaM svasya janturjanmani janmani // ' 61 / 101 'saMpadatra karikarNacaJcalA 'kaSAyavazagaH prANI hantA svasya bhave bhave / saMgatAH priyaviyoga-duHkhadAH / saMsAravardhano'nyeSAM bhavedvA vadhako na vA // ' 613102 jIvitaM maraNaduHkhanIrasaM 'paraM hanmIti saMdhyAtaM lohapiNDamupAdadat / mosamakSayamato'rjayed budhaH // ' 63370 .
Page #855
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANastha zlokAnAmakArAdyanukramaH sa. ilo. [ a] aMzavacca grahA jJeyA 19 / 215 aMzAstu SaDjakaizikyA 19 / 226 akaThinakambukaNTha- 49 / 9 akampano mahAseno 48570 akathayatpraNataH sa kRtA- 55 / 87 akasmAcca tayorjAte 46 / 11 akasmAdgacchatA kvApi 47 / 90 akAlayAtrayA lokaH 2017 akramasya tadA hetu 211128 akrUraH kumudo vIraH 50 / 115 akrUro vAriSeNo yo 2 / 139 akrUrasya kumArasya 52 / 13 aklezenakarAtreNa 48024 akSarasyApi caikasya 211156 akSarAlekhyagandharva- 9 / 24 akSarAlekhyaH gandharva- 8 / 43 akSAntistatra no yuktA 31154 akSuNNaH kSudrasAmantai- 43 / 162 akSobhyapUrbakAzcASTau 50181 akSobhyasyoddhavaH sUnu- 48 / 45 akSauhiNIpramANaM tu 5075 akSohiNIpramANaM ca 11105 akSauhiNIpatistatra 50 / 69 akSauhiNyo bahuguNA 5074 akSNonimIlanaM yAvan 4 / 367 akhaNDamadhugaNDUSa- 1415 akhaNDamaNDalazcandro 8 / 28 akhaNDitagatiH prApta: 54 / 4 akhaNDitavratAH kAya- 64 / 60 103 sa. ilo. agaNyapuNyaM harivaMza- 66 / 39 agADhe vApyanAgADhe 61196 agurutvalaghutvAtma- 7 / 9 agnijvAlaM mahAjvAlaM 22 / 90 agnipAtaM mahAvAtaM 18131 agnibhUtyAgnilodbhUtAs 64 / 6 agnilA brAhmaNI tasya 433100 agnizodhyena divyena 48 / 16 agnisAtkaraNe sakta- 52152 agnerivendhanamahA- 16646 agneH zikhAvadAviddha- 5681 agrajaH pratipAdyava 62 / 26 agrajastvaM tato jAto 47 / 89 agrajAya mayA deyA 47488 agrAyaNIyapUrvasya 1077 agre zrImaNDapodvAsI- 57 / 142 aghAtikarmaNAmantaM 65 / 10 aghAtikarmANi niruddha 66 / 17 aGkaM ca sphuTikaM ceti 6164 aGkarAzividhizcASTa 10 / 122 aGke moghaH pravAle'syAM 5 / 606 aGgaM vipAkasUtraM yad 10144 aGgapraviSTatattvArthaM 2 / 101 aGgavaGgakaliGgAdIn 59 / 111 aGgarakSAparA devyaH 852 angglkssaastryo'shiitis.60|496 aGgasparzAdvinA tasya 14689 aGgasphaTikasaMjJe ca 4 / 54 aGgArakeNa vRttAnto 1993 aGgArakeNa haraNaM 1681 sa. zlo. aGgAbhyaGgavidhau kAzcid 8 / 47 aMgulIyakanaddhaM ca 42689 aMgaSThajairyavairADhyAH 23 / 93 aGgaSvamarakaGkAyA 5468 aGgo janapadazcampA 19 / 117 aGgopAGgavivekaH 58 / 248 acintayadasau yena 23 // 130 acireNaiva tenApi 21110 acetanopakaraNAH 56 / 43 acchadanto nRpastatra 62 / 6 acchidyanta zirAMsyugra- 25 / 58 acyutAntArdharajjvante 4 / 28 acyutAntacatuSke ca 6 / 111 acyutAryavatI cApi 22065 acyutendramahAdevI 60 // 38 ajaghanyA nidAghe yA 4 / 275 ajani majjanakaM 55 / 54 ajani sAtha tyoduhitaa15|27 ajanitajIvaghAtaguNato 49 / 17 ajarya saha karNena 45 / 42 ajitasya navamyAM tu 60 / 235 ajitasya sahasrANi 60 // 362 ajito'tra caturdazyAM 60 / 264 ajitandharo'nantasya 601536 ajitAjitazatrU ca 52 / 35 ajairyajJavidhiH kAryaH 17499 ajairyaSTavyamityatra 1764 ajairityAdike vAkye 17 / 115 ajJa eSa na pazur 63 / 113 ajJAtakulanAmAnaM 62136
Page #856
--------------------------------------------------------------------------
________________ 818 34 / 135 ajJAnanivRttiphale ajJAnaM prakRtijJeyA ajJAtAvasthitInAM ca 58 205 50/45 aJjanaM vanamAlaM ca 6 / 48 33 / 81 aTitvA mathurAM sarvAaNimAdiguNotkRSTe 23 / 144 aNuvratAni sA lebhe 29/35 ata idaM kSayitApakaraM 55/100 ata iha jantubhiH para- 49 / 20 ataH kSudhAmahAgrastA 6 / 32 ataH paraM pravakSyAmi 4170 28|1 46 / 23 50 / 86 ataH paraM paraM zaureH ataH paraM punaH prAptA ataH paraM nRpAH sarve ataH pUrvavideSu 43 / 79 ataH prAha yatiH prAptau 43 / 112 ataH zarIrabAdhAyAM 17 / 142 atazcaturthabhAgena atastasyAnavadyasya 50 105 ataH sarvAtmanA bhAvyaM 18153 9 / 140 atikramya tathA kanyA 34 / 29 atikrAnteSu bhUpe 4521 ati [jAti] taddhita- 19 149 atinicitAgnivAyujala 49 / 47 atibAlena mugdhena 7 / 123 atirUpatamo dhoraH 19 / 30 atilaGghaya samAM prAha 21 / 104 ativartakaropaM taM 61 / 67 ativitapya tapastanu15/41 ativizrambhataH prema- 29 / 38 ativisrambhatastasyA 21 / 58 ativiSamaM tapo ghaTayato 49 / 16 ativIryaH suvIryo'tas 13 / 10 ati [ zruti ] vRttiatisaMdhApanaM mithyoatisaMdhAnaparatA 19 / 147 58/166 58 / 105 atisaMmAnya sastrIkaM 43 / 174 atokSNenApi zastreNa 56.61 atIndriyeSu bhAveSu 56/49 harivaMzapurANe ato'nuSThAnamAsyeya- 17/106 ato mayA vitIrNeyaM 29/62 ato vajramayo vo 57/20 50/54 8 / 127 881 45 / 152 8172 21 / 72 60 / 23 60|37 4143 53 / 17 51 / 1 ato vizvajanInArthaM ato visphuritenAya atyanta mukharAgADhyAatyantazuddhavRtteSu atyantasukumArasya atyAsaktAmiti jJAtvA atra janmani kRtvAnte atra siddhazilA vandyA atra ratnaprabhAdyeyaM atrAntare suraistuSTa atrAntare saha prAptAH atrAsti bharatakSetre atraiva kAmadevasya atraivAntaHparaM sthAnaM 56 / 93 60 / 26 64|4 7 / 122 30|1 atha kRtvAtmajotpattau 11 / 1 atha ko'pyekadA bhartur 24161 19 / 248 36 / 53 57/75 36140 atraiva bharatakSetre atraiva bharatakSetre atha kAladvaye'tIte atha kArtika kAyAM atha gAndhArapaJcamyAH atha gaganasamudra atha gavyUi atha girigurubhitti atha gAndharvasenAM tAM atha jJAtvA gaNAdhIza atha tayA sa khagendraatha tayoH paripAka atha tayostanayo hariatha tIrthakRtAmAdye atha te pANDavAzcaNDa atha trailokyasAraikaatha divyadhvanerante atha durgavA 27/20 29 / 2 athavA'dRSTakalyANaH atha dezo'sti vistArI 21 / 1 7 / 106 15/33 15 / 17 15 / 57 8137 64 / 1 57/123 3 / 181 50/44 52181 2 / 1 atha nAbherabhUddevI 86 atha nemimunIndro'pi 56 / 1 atha punarvijayArdhanagottare 55 / 16 atha pauruSa darpeNa 31 / 57 atha prasUtau sutayugmamasyAH 35 / 14 atha prApto vasantatuH 14 / 11 atha prAptA mahAsattvAs 45 / 1 11 / 77 atha bAhubalI cakre atha mathitamahA 39 / 490 atha madhusUdanAva rajayA 49 / 1 atha mAnitabandhUnAM 46 / 1 atha yo'sau vasoH sUnur 181 42 / 84 atha raudraM balaM prAptaathavA mAMsapiNDena 43 / 46 athavA duHkhabhIrutvAn 23 / 118 atha vijJApito nAthaH 985 atha vidyAdharI vRddhA 22 / 47 atha vibuddhasaroja vanaspRzA 15 / 1 atha viruvadalijyA 36 / 1 atha vaizravaNo divyAM 9 / 77 atha vyAkhyAmasau kurvan 17/63 atha zambasya sambhUti 48 1 atha zrutvA jarAsandho 4011 atha sakaluSabhAvA 36 / 65 atha sa nemakumAra ivAnyadA55 / 1 atha sa prArthitaH prAjya 33 / 1 15 / 38 2 / 111 42 / 1 65 / 1 31 / 92 32 / 1 31 / 78 31 / 1 6014 37|1 atha sa vIraka Izvara atha saptaddhisampannaH atha sabhya samAkIrNA atha sarvAmarAkIrNas atha sAdhuna paistatra atha sA rohiNI bhartrA atha senAmukhaM khinnaM atha harmyatale suptaH athAtizayarUpatvAt athAtra yadvRttamatIva athAtrAvasare'pRcchan 1896 athAdhyayanamanyat syAt 171118 athAnayadbhAnurUpendramarthI- 35 / 75
Page #857
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAdyanukramaH athAnyadA prajAH prAptA 9 / 25 adhra vaM saMpraNadhyantaM 1079 athApRcchat pRthazrIkaH 2061 anantakevalajJAna- 565113 athAbhyudayamabhyete 53 / 1 anantamatisaMjJasya 27 / 117 athAsAvakadA zauri- 24 / 1 anantavIryaparyAptaM 3 / 11 athAsau kIcakaH sAdhu 46 / 42 anantarasya sAnnidhye 61125 athAsau pratimAstho'pi 9 / 135 anantaraM svapnagaNasya 37 / 22 athAsau saumyatArAbhi- 856 anantarA vinirdiSTA 4 / 261 athAha gaNanAthAdyaH 1961 anantAnantabhAgaistu 10 / 15 athendreNa karAGguSThe 9 / 1 anantAnantasaMkhyAna- 7 / 37 / athendoriva zukrAdyA 276 anantAsaMkhyasaMkhyeya- 10 / 20 / athaikadA candrasite 35 / 11 ataH zarIrAmaparI 35 / 44 / athodapAdi zravaNe tu pakSe 35 / 19 anagArAstathA'nye te 3162 adattasya svayaM grAho 58 / 131 anAtmamahAratna- 4117 adatteti na cAzaGkaya 29 / 61 anatinamratayA nija- 55 / 40 adayamathasamUlon 16635 anayAvasthayAsIne 50 / 30 adAd dvAdazavarSANi 114104 anavekSya malotsargA- 58 / 181 adRSTapUrvatIrthezAH 12 // 3 anshnaadhyynaaditpHshriyaa15|8 adRSTazrutapUrvatvAt 9 / 154 anasUyA viSAdAdi 58 / 189 adRzyAyAmakasmAttu 54 / 29 anAdinidhanA jIvA 56 / 42 adhaHpravRttakaraNa- 3 / 142 anAdinidhano jantu- 58 / 27 adhaHSaSTisahasrANi 4 / 165 anAdirapi cAnanta- 3 / 106 adhaHsaMkSepaNI droNI 5 / 441 anAdirantavAn bhavya- 3 // 105 adharastananAbhyataH 14 / 44 anAdeyayazaHkIti- 96 / 105 adharmapathapAtAla- 1117 anAdau bhavakAntAre 43 / 133 adhazcordhva ca 4/344 anAdyanidhanastasya 4 / 4 adhastakSazilAyAste 43148 anAnAtmApi tadvattaM 58 / 15 adhivasatyatha taddamano hrii15|26 anAratagaladvASpa- 54 // 34 adhiSTAnaM pramAdo'sya 56 / 18 anAryajanasaMvRtta- 20133 adho'dho'nyAH ssddetsyaaH5|176 'anArSANAM tu vedAnA- 23 / 45 adho vetrAsanAkArA- 5795 / / anAvRttaprabhuryajJo 5 / 637 adho madhyopariprakhya- 60 / 168 anAvRSTinalopetas 4409 adhomukhamayUkhaugha- 8 / 64 anAvRSTistatastasya 44 / 14 adholokavibhAgaste 4 / 383 anAsvAdya phalAnyeSA 60 / 115 adholokasya saptAdha: 49 anigahitavIryasya 34 / 138 adholokorujaGghAdi 4 / 29 anicchan zUraseno'pi 33 / 125 adhyardhakrozavistArA 57139 anicchan svacchadhI/raH 4717 aghyatiSTanamiHzreSThaM 9 / 133 anicchAkhyo mahAniccho 4.153 adhyaDhe hi sahasrArddha 5 / 194 anivRttiguNasthAne 56 / 90 adhyApitAstrayastena 17139 __ anIkamatha yauvanaM 38 / 22 anIdRzastu saMsArI 173141 anIlayazasastasyA 22 / 114 anukaNaM munestasya 20155 anukUlamiSu rAjA 313126 anuttaradazasyAthaM 2 / 94 anuttaramukhojjvalaH 38 / 13 anuditena parasya mahA- 55 / 19 anupAlya ciraM dharmam 43 / 146 anuprekSAbhiruddhAbhi- 43 / 211 anuprekSAzca dharmazca 2 / 130 anuprekSAbhirAtmAnaM 46 / 36 anubabhUva sukhaM cirametayA 15 / 34 anubandhAvaniprakhyaM 59 / 106 anubhavantamamuM jinadharmajaM 24186 anubhUya ciraM lakSmI 1331 anumanyasva me bhUmim 2048 anumanyAbravIditthaM 20144 anumene vaco mantrI 14 / 66 anuyAtArjanaM premNA anuyogayutaM dvAraiH 1013 anurAgavatI babhre 19 / 266 anuvartma jarAsandhaM 40127 anuSThAya ciraM zreSThaM 433158 anUnudannRpAdhyakSa 2010 anubhUtaM zrutaM dRSTaM 48 / 27 anekapo'nekapalokanA 37 / 27 anekamukhadattasat 38 / 21 anekarathalakSAste 50 / 127 anekarathacakracUrNi- 42 / 98 anekaradasaMvRtta- 2036 anekAhavaniyUMDha 507 anekopAyayogaistA 46 / 31 anena dhanarAgiNA 42199 anenAviyate jJAna- 58 / 215 antaHkaluSiNI saasyaaH33|106 antardadhe dhavalagokula- 16 // 33 antardhAnamitA so'pi 29 / 66 antarnATakazAlA syAt 57 / 68 antaHpaJcazatAyAmaM 5 / 146 HHHHHHHHHHHHHin
Page #858
--------------------------------------------------------------------------
________________ 820 antaHpurasutAdInA 41 / 28 antaHpurasahasrANi 62 / 61 antarbahirbhedaparigrahAste 34 / 105 antarmuhUrtakAlasyA- 3 / 124 antarmuhUrtakolaM tu 56 / 27 antarmuhUrtakAlena 61370 antarmuhUrtakAlena 125 antarmuhUrtamapi labdha- 60573 antarmuhUrtazeSAyuH 56169 antarvatnI tadA patnI 25 / 11 antarvatnI prasUtA sA 18 / 120 antazchinnataTo bhAti 51595 antaraH zUnyakAlaH 64 / 101 antarasvarasaMyogo 19 / 172 antarAntarasaMsthAstu 50 / 110 antarikSe mumukSusta- 26 / 27 antahitavapuryAtaH 33121 antare'tra hariH satyAM 43 / 15 antareNodayaM prIti 57138 antaHsthAnapyapAM patyuH 50 / 27 ante kauntakajivIrya 59 / 83 ante vaizravaNAkhyaM tu 5 / 28 ante mAhendrakalpAnte 34 // 33 ante saMmedamAruhya 43 / 214 ante sa saMmadavidhAyi 1675 antyadehaH prakRtyaiva 42 / 22 andhAH pazyanti rUpANi 5977 annapAnanirodhastu 58 / 165 annaM pAnaM ca susthApya 62 / 11 anyathA kathamutkhAta- 43169 anyathA cintayatyeSa 45484 anyathA tu vitIrNAyAz 42162 anyathA devarAjasya 61178 anyadAgatya saMghena 43 / 104 anyadA caityapUjArtha 6083 anyadA tu vibuddho'so 24 / 67 anyadA tu vinIto'sau 47131 anyadA nArado'vAdi 44 / 3 anyadAnyabhavopAtta- 28026 harivaMzapurANe anyadA puravRddhAste 19 / 14 aparottaradigbhAge 5 / 210 anyadA mAtRputrAste 21 / 166 aparyAptAH punaH sattvA 1879 anyadA munipUjArtha 43 / 151 apazyat sa vidUreNa 47 / 101 anyadA viharan prAptaH 9 / 205 apazyantI pati ziSyAn 17 / 44 anyadA zrutapArasthaH. 2015 api kriyetApi paraH 61 / 106 anyadASTApadaM yAto 1987 api nyAyaviduttasthau 311100 anyasyApi ca durbodha- 43 / 114 apAtayad dhvajaM chatraM 31185 anyAymamubhayaM caita- 29 / 18 apUrvakaraNo bhUtvA 56 / 89 anyAM nAgaguhAM yAtaz 47642 apUrvasusvapnaviloka- 35 / 14 anyAnapi ca kanyAya 31132 apUrvaH sarvato rakSA 8209 anyedhurghamaNidyota- 52 / 1 apUrveyamaho bhikSA 45 / 112 anye'pi bahavo bhavyA 65 / 25 apRcchacca vibuddho'sau 3030 anyeSAmapi yadyeSA 18 / 169 apRcchatsumatirmantrI 14153 anyeSAmapi pUrvANAM 10187 apRthaglakSaNairyuktA 19 / 180 anyeSAmaparAhuM tAM 60 / 218 apramattaguNasthAna- 56151 anyonyagandhamAsoDhu- 3 / 17 / / apramRSTApradRSTAyAM 5873 anyo'nyadRSTisaMpAta- 31142 aprazastamapohyAsA 56 / 2 anyo'nyasya tadA zaktaM 7 / 98 aprAkSIt pUrvajanmAni 18 / 111 anyo'nyapremabaddhasya 29169 abAdhitaH punAye 171103 anyonyAkSepiNoryuddhaM 52 / 47 abbhakSA vAyubhakSAzca 33133 anyo'nyAnupravezena 77 / abravId balirAzritya 20121 anyo'nyAGgasamAsaGgAt 30 / 19 abhagnotsAhamAlokya 18 / 166 anyonyAbhimukhAdezA 52557 abhaNIdgaNamukhyazca 2012 anyo'nyAhvAnapUrva te 51415 abhvduurdhvmudaarmudaarvH55|111 anvaye tanujAteyaM 233149 / / abhavadasya mahAgiri- 15159 anvavAye'smadIye'nyA 2652 abhavadasya purasya tu 15 / 23 apakAre pravRttastva- 52179 abhayaM naH pradAya tvaM 19 / 15 aparAjita ityAdyA 18 / 25 / abhaviSyadibhakrIDA 19 // 66 aparAjitama khya- 5760 abhASakAntayozcApi 5 / 474 aparAjita ityAkhyA 34 / 5 / / abhicandra ihAkhyAto 18 / 14 aparAdyAstvamI vedyAH 5 / 246 abhitaH svAkhyayA dvau taM 57 / 92 aparAdyAstvime proktA 5 / 252 abhinnanijamaryAdA 4712 apathanipAtapAtanaghanA 49 / 44 abhipataduragendra 36 / 31 apadhyAnaM jayaH svasya 58 / 149 abhipatadarihastAt 36 / 45 apanyAsaH kadAcitsa 194259 abhibhUyAbabhau dhAmnA 334 apanIya tanoH sarva 2 / 52 abhirAmaH sa rAmAkhyA 32 / 10 aparasyAmilAdevI 5712 abhirUpo'timugdho'ya- 19 / 131 aparArNavamAsRtya 4045 abhirUpatamAH sarve 33 / 134 aparebhyo videhebhyaH 2713 abhirUpatarAM kanyAM 601128
Page #859
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAdyanukramaH 821 abhivandya tadApRcchad 64 / 123 abhiSiktastato devaiH 9 / 75 abhiSikto tataH sarve- 53 / 43 abhiSicya nRpastrasto 29 / 33 abhiSicya madhu rAjye 43 / 160 abhiSezasabhA tatprA- 5 / 419 abhisaMdhikRto bandhaH 17 / 112 abhUvan gaNino bhartu- 12 / 14 abhUdbhavanavAsinA 38 / 14 abhRta cArthavatImamidhAmayaM 15 / 24 abhyarthya gurumAnIya 33 / 29 abhyacite tapovRddhaya 9 / 19 abhyantaragRhadvAre 853 abhyarka vikasadAti 57 / 178 abhyastAH setaraigtai- 10 / 150 abhyaloki kalitA 6333 abhraM siMhanirabhre'pi 873 abhyukSanti surAstatra 59640 abhyutthAya tato bhaktau 53 / 26 abhyutthitAM vibhaM vIkSya 30 / 24 abhyudgatena tenAso 43 / 164 abhyudeti karabhinna- 63 / 41 amyunnato padAGguSThau 87 amaGgaladRzaH pApAH 23 / 104 amAtyaduhiturjAtAH 48.56 amAtyarAjaputrI tau 27 / 99 amAnuSaM karma jagatya- 54170 amAnuSa kRSNaviceSTitaM 35 / 49 amAvAsyA tu caitrasya 60 / 268 amitaprabhayA tasya 27 / 136 amI caturvidhA devAH 12 // 36 amI puNyavatastasya 111111 amI vidyAdharA hyAryAH 26 / 14 amuto'dhityakAstva- 26145 amuSya yAtAdya tapo 66 / 10 ambunimbadrume raudra 7 / 118 amUDhamAnasaH zauri 52 / 49 amUrtatvaM yathA vyomnaH 6549 amRtasyeva dhArAM tAM 3 / 16 amoghe svasthitApAcyAM 5708 ardhamandaraviSkambhAn 5 / 635 ayaM putra sahasreNa 12 / 40 ardhayojanavistIrNau 5 / 115 anayadvayamabdaM syAt 722 ardhayojanamudviddhaM 5 / 112 ayamAste samagrAtmA 57 / 158 ardhayojanabAhulyo 4 / 41 ayameva kramo jJeyaH 472 ardhayojanamAnastu 5 / 116 ayodhanasuto mUlaH 17132 ardharajjvavasAne'taH 4 / 26 - ayodhyAmRtadhAnIti 57 / 122 ardharAjyavibhAgena 45 / 148 ayodhyA vijayA raajaa60|183 ardhAsanasukhAsInAM 42183 ayodhyeti vinIteti 1142 arkodito babhau bhAnuH 22 / 139 ayodhyodghATitenAsau 11155 ahaMtAM cakriNAmardha- 60 / 136 arajA virajA vAsA 5 / 262 arhatsu yo'nurAgo 34 / 141 aramANDalikatve'pi 60507 arhatpUjAdi tAtparyam 5895 ararandhrAkRtInyaGka 5 / 498 arhaddatta iti khyAto 18 / 115 arazca puNyamUrtizca 60560 arhadAyatane pUjAM 219 ariSTadevasammItaM 6 / 49 arhaddAsasya to devau 271112 ariSTaneminAthAya 22 / 38 arhadbhyaH sarvadA sarva- 22 / 43 ariSTaneminAthasya 151 AropyAkRSya pArthena 45 / 131 ariSTanemezcaritaM nizamya 3511 alaMkariSyatyakalaGgadhIH 37 / 28 ariSTaneminAmArhan 43 / 38 alakApataye dattA 27179 ariSTapuranAthasya 44 / 37 alakSitaH kaMsabhaTaiH 35 / 23 ariSTapuramiSTaM tu 60 / 241 alajjalasamAnAni 5 / 445 ariSTamaNimUrtIni 6 / 17 alabdhapAramudhuktai- 4115 aromazamabhagnaM ca 23 / 84 alAbhe ca tatastasyA 2515 aromazaM kRzaM madhyaM 8 / 16 alpaM dakSiNato vakra 23 // 65 aruNaM navamaM dvIpaM 5 / 617 alpapramANaparamANu- 16 // 33 acirmAlI kumAro'haM 19171 alpasya mahato vApi 2 / 119 acirmAlI prabhustatra 1981 alpamantaramAlokya 40 / 28 acirAdyaM paraM khyAta- 663 alpAtitanuromAnu- 23163 arjunena ca bhImena 45 / 141 alpAvamAMsalo bhugnau 2385 arNavopamayostatra 50287 alpe saMhArasiddhAste 63 / 105 arthataH pUrva evAya- 1167 alpaiH paJcazatairir 5 / 265 arthavyAnAvilazcAsau 27 / 42 ___ avagAhaH punastAsAM 5 / 657 arthasaMkalpamAtrasya 58 / 43 avagAhanamutkRSTa- 64 / 99 arthavyaJjanayogAnAM 56 / 58 avagAhya mahAbAhu- 1115 arthazabdapradhAnatyAc 58 / 51 avatatAra kadAcid 15 / 6 ardhakoTIkumArANAM 50 / 113 avatIrya tato bhUmi 18 / 134 ardhagavyUtivistAraH 6 / 12 avatIrya rathebhyaste 59 / 118 ardhatrayodazotkarSAt 60 / 250 avatIrya vimAnebhyo 53 / 25 ardhatrayodaza proktA 18 / 61 avatIrya madhurjAto 43 / 217
Page #860
--------------------------------------------------------------------------
________________ 822 harivaMzapurANe avatIryA'cyutendrastu 43 / 32 azItizcApi catvAri 5 / 272 avatIrNaH sa siddhayarthI (9 / 93 azItizca sahasrANi 5 / 513 avatIrNastato bhAnu- 47 / 105 azIti dhanurudviddhaM 5 / 147 avatIrNau tamudgandhi 23 / 18 azItiH saptatiH sssstti-60||310 avadacca pati nAtha 43 / 8 / / azubhaprakRtInAM tu 58 / 291 avadacca vaco dakSo 43168 azUnyahRdayasparzA 834 avadaditi balastaM 36 / 19 azeSayAdavAkIrNA 5039 avadhijJAninaM zrutvA 6079 azokavanamAdau ca 5 / 422 avadhijJAnakRSNazca 6543 azokanagamAbhAsI- 3 / 31 avadheH pUraNAyAtaH 61 / 29 / / azokaH saptaparNazca 5 / 424 avantyAH sumukhazcaiva 48.64 azokAnokahasyAdhaH 19 / 69 avarA tu sthitiH 4291 azmagarbhamahAskandho 5 / 178 avarA'sau ca vibhrAnte 4 / 255 azraddhAya mataM jainaM 43 / 147 avaraiSA parApISTA 4 / 269 azrauSId ghoSaNAM rAjJaH 33 // 3 avalokya jinendrasya 572 azvagrIvo tathA SaSThI 19 / 162 avaSTadhnati pAdena 61185 azvagrovo bhuvi khyAtaH 60 / 291 avasarpati vastUnAM 7 / 57 azvagrIvo hato yuddhe 28044 avAgavisargamanyeSAM 111138 azvamedho'jagomedho 233141 avAntare'nekazatAni 66 / 38 azvarUpadhareNAsA- 30 / 42 avijJAtabhavadvArtA 4791 azvasenAmupAdAya 32 / 30 avijJAtasukhacchedAH 46 / 22 azvaseno'zvasenAyAH 48.59 avitathamityamI vitatha- 49 / 37 azvinyAmabhavattasmAt 45 / 48 avidyAkuzalaM tvAsau 19 / 94 azvaiH kanakapRSThayoM 52 / 16 avidyArAgasaMkliSTo 58013 azvairAraktasabalai- 52 / 18 avidyAvaramAyAdi 57 / 160 aSTApaJcAzadutsedha- 4 / 331 avirAmaviyogAyAH 30 / 14 aSTamasyendrajuSTasya 1110 avirahaM surtaamRtpaayino55|25 aSTadhA sparzanAmApi 56 / 102 avIvRdhadasau labdhvA 33 / 90 aSTadhA darzanAcAre- 64 / 39 avehi tApasAtmIyaM 33 / 67 aSTamo'kampanAkhyAti- 3 / 43 avyavasthA nivRtyartha- 7 / 141 aSTayojanaviSkambhaH 5 / 143 avyaktAH pANDavAstatra 46 / 24 aSTazatyA sahasrANi 601452 avyaktodayakarmANo 64 / 63 aSTaviMzatisammizra avrato'hamapi bhrAntvA 46 / 53 aSTAdazazatI proktA 5 / 43 azakyavarNanAM divyAM 42132 aSTAdazasahasrANAM 10 / 27 azanipAtasahojjhita- 15 // 18 aSTAdaza sahasrANi 11153 azarIrAH sukhAtmAnaH 6 / 136 aSTAdaza sahasrANi 601511 azitazcApi bhAnuzca 50 / 130 aSTAdazakulAsteSu 5 / 482 azitAni purA bhadra ! 24 / 17 aSTAtrizatsahasrANi 60 / 440 azItizcaturUrvA syAd 4 / 122 __ aSTAtriMzat sa vibhrAnte 4 / 178 aSTAdaza sahasrANi 5 / 432 aSTAdaza sahasrANi 5 / 415 aSTAdaza sahasrANi devazca 5 / 416 aSTAdaza sahasrANi 5 / 503 aSTAdazeti saMkhyAtAH 40 / 23 aSTAdaza sahasrANi 60 / 356 aSTAdaza zatAnyeva 60 / 420 aSTAdaza gaNAdhIzAs 60 / 34 . aSTAnAM siddhiruddiSTA 60 / 298 aSTAnAM siddhiruddiSTA 60 / 303 aSTAnavatirasyeti 9 / 23 aSTAntAdiSu vijJeyaH 34.94 aSTApaJcAzadiSTAni 5 / 93 aSTAbhiH prAtihArya- 56 / 118 aSTArjunamayasyAsya 570 aSTAyAmo dvivistAraH 5 / 360 aSTAvakSarakoTyastu 10 / 126 aSTAviMzatiriSTAste 34 / 58 aSTAviMzatiriSTasAdhana- 34 / 97 aSTAviMzatiruddiSTA 4 / 140 aSTAviMzatilakSAstu 4 / 189 aSTAviMzatireSa syAt 5 / 294 aSTAviMzatisaMkhyAni 5 / 468 aSTAviMzatiranyasya 60 / 538 aSTAviMzaM zataM dikSu 4 / 109 aSTAveva mahAdikSa 4 / 147 aSTAzItaM zataM dikSu 4 / 91 aSTAzIti zatAnyeva 30 / 457 aSTAzItiH sahaiva syA- 6184 aSTAzItizca varNA- 10 // 25 aSTAzItimahAdikSu 4121 aSTAzItyA sahaizAne 668 aSTAzatyA sahasrANi 6040 aSTApapTimahAdikSu 4126 aSTASTamAsamAsArdha- 60 / 486 aSTAhaM pravidhAyAsau 34 / 41 aSTocchrAyazcaturvyAsam 5 / 368 aSTocchAyazcatusiM 5 / 391 aSTocchrAyAH zatAyAmAH 5 / 349
Page #861
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAdhanukramaH 823 aho ceSTitamAryasya 211182 aho paramavaicitryaM 9151 aho dAnamaho dAna- 1 / 191 aho duHsahamasmAka- 7.129 aho naipuNyametasyAH 31147 ahorAtraM bhavetpakSas 721 ahorAtrAdiko bhedo 7 / 136 aho labdhiraho dhairya- 18168 aho sarvajJakalpastvaM 43 / 131 aho saMsAravaicitryaM 2772 aSTocchrAya caturvyAsa- 5 / 598 / aSTotsedhacaturvyAsa- 4114 aSTottarazataM te'pi 5 / 365 aSTottarasahasroccai- 8 / 204 aSTau ca viMzatirinasya 1670 aSTau caiva sahasrANi 51526 aSTau tIrthakarotpattA- 5 / 711 aSTau tuSTAH prakRSTAGga- 8 / 111 aSTau niHzaGkatAdInAm 58 / 162 aSTau SoDazasaMkhyAto 18189 asapatnasapatnIka- 23 / 16 asatkSetre yathA kSipta 7 / 116 asantoSabhujAzleSai- 14 / 101 asAdhAraNarUpeNa 42 / 6 'asAdhyatAM viditvAgnera 61482 asAdhyo loka vitrAsI- 24023 asAgaH kadalIstambhAH 8 / 13 asAveva samAdiSTA 4 / 266 asicakragadAghAta- 31176 asicakradhanuHpANi- 42182 asinA ghAtayAmyena 33 / 119 asirmaSo kRSividyA 9 / 35 asizakti-gadAkunta- 2396 asurA AtRtIyAntaM 4 / 362 asurA nAganAmAnaH 4 / 63 amurANAM ca tatrAyuH 4 / 66 asurANAM dhanUMSi syAd 4 / 68 asUta sutamudgIrNa- 29 / 46 asI bAhubalI kAnte 12038 asaMkhyAtapradezAtmA 58 / 31 asaMkhyeyAni gatvAtaH 64 / 84 asaMkhyeyAbdakoTInAM 7 / 50 asaMkhyeyapramANAnAM 4 / 354 asaMkhyavarSakoTInAM 7 / 53 asaMyatacatuHsthAnAt 3178 asaMbaddhapralApasya 47.97 asaMbaddhAni gAyanto 61152 asaMbhAvyAmbhasi bhrAmyat 62 / 18 asti tatpUrvasambandhaH 34 / 14 asti duryodhano rAjA 47287 astinAstipravAdaM ca 10689 asti rAjagRhe rAjA 40 / 35 asti vatsAbhidho dezo 14 / 1 astIha kinnarodgItaM 1980 astyAtmA prloko'sti58|11 astrakauzalavaiphalye 471131 astraM nAgasahasrANAM 52 / 48 astraM brahmaziraH zIghra-311123 astraM brahmaziro nAmnA 25 / 47 astreNa vAruNenArir 25 / 67 astraM vairocanaM muktaM 52053 astrazastranivahair 63 / 105 astraM saMvartakaM raudraM 52 / 50 aspRzankaranakhaistana 63 / 110 aspRzanto bhuvaM sarvAM 8200 asmadIyaM vibho stambhaM 266 asmAtparaH paraH ko'pi43|107 asmAkaM nRpavIrANAM 5 / 24 asminnalparddhayo devA 5 / 685 asyA jyAyAH sahasrANi 5 / 394 asyAmAdyo'vasapiNyAM 8130 asyAzcaturazItizca 5 / 76 asyopari kimartha me 28 / 21 asvasthAmaparedhustAM 47156 ahamasau tpsaasurtaamitH15|51 ahamindravimAneSu 6 / 112 ahamindrasukhaM bhuktvA 18 / 110 ahamindrAstato'nantaM 6 / 125 ahaM ca munimAnamya 21 / 164 ahaM tu duHkhasaMbhAra- 40 // 41 ahaMyava ivAjasraM 318 ahaMyavo dadhAvuste 34 / 28 ahitaM zAtayantI sA 5806 ahitApakulAntAya 45154 ahiMsAdiguNA yasmin 58 / 132 aho kaSAyapAnasya 23 / 127 aho kAntaH paraM sthAna- 9 / 148 aho krIDanazIlAyAs 33 / 35 [A ] AkantIkSarasa prItyA 8 / 210 AkarNaya vaco bAle 42 / 50 AkarNayasva devaanaaNpriy-33|46 AkarNAkRSTakodaNDa- 25 / 57 AkarNAkRSTacApaudhai- 51133 AkarNAyatanetrAbhyAM 45 / 74 AkarNya nAradIyaM tat 43 / 238 AkarNya meghanAdastaM 2523 AkarNyatAM yathA nAtha 50.20 AkarNyatAM samAdhAya 50 / 41 AkarSyAtmabhavAneva 60124 AkampitAsanatirITa- 16 / 14 AkasmikabhayodvignAH 7/127 AkAreNAkSapustAdau 10100 AkAreNoSTrikAkumbhI 4 / 347 AkIrNameva tainityaM // 144 Akulau balakRSNau ca 6180 AkUtaM zreNikasyAtha 6111 AkUpAraM yazo loke 1138 AkevalodayAnmaunI 9 / 143 AkrandanasvanaprApta- 43 / 67 AkrAntabhedaparyAya- 58 / 44 AkrIDanaguheSveSAM 5 / 204 AkSepaNyAdayo yatra 1043 Agaccha bhartarAdezaM 9 / 177 Agacchanti tadAkartum 22 / 4 AgacchantaH puraH sarve 61153
Page #862
--------------------------------------------------------------------------
________________ 824 AgataM ca punaH pANi 52 / 84 Agatazca mahAkAla: 23 / 132 23 / 49 AgatAzca samAhUtAH AgatAsmi tato netuM 22 / 121 2847 54/65 11 / 47 33 / 173 Agato vandanAbhaktyA Agato'nupadaM viSNuH AgamiSyAmyahaM tAvat 22 / 123 Agatya kapilazcampA 54/62 Agatya ca tadA'yodhyAM 43 / 200 Agatya cakravartI ca Agatya devakIgarbhe AgatyAkampanAcAryas 2019 AgatyAbhyarcya sAdhvaMhI 33 / 120 AgantukadoSANAM 34 / 146 AgAmitIrthakaaNAm 4 / 369 AgneyAdiSu madhyessyA 41 / 26 AdharmAyAstu devAnA- 6 / 113 AcArAGgabhRtAM gItaH 60/481 AcArAGgasya tattvArtha 2 / 92 34/95 AcAryaglAnarIkSyAdi 18 / 137 AcAryAkampanAdInAM 20 / 26 AcAryA durudharmAkhyAd 60 / 110 AcArya cApyupAdhyAye 64 / 42 acintayadasau tasya AceluzcalamaulInAM AjagAma ca tenaiva AjyotileokamutpAdas 6 103 Atmano narakAditvaM 58 / 244 AtmAdhInAH pratIhArA: 571166 AtmAdhInaM yadatyanta- 956 AtmAparAdhabAhulyAt 40/37 AtmAntaHsthApitAnanta- 4118 AcAmlavardhamAne 45 / 64 8118 25 / 26 AtmAnamapi nindantI 64 / 122 Atmeti vyavahAro'tra 28/35 AtapatramidaM yasya 31 / 20 ArttadhyAnakaraH prAyo 61 / 95 45/45 63 / 7 AtreyaH prathamastatra AdadhAva padadhUta harivaMzapurANe AdareNa sa tairdRSTaH AdarzagajavaktrAkhyA 54/5 5 / 476 AdAvaSTau tathAnte'STA 60/474 AdAvuttaramandrA syAt 19 / 161 AdityanagaraM ramyaM 22 / 85 AdityayazasaH putraH AdityayazasA sArddha AdityavaMzasaMbhUtAH AdityAbhastamAgatya 45.5 60 / 476 7132 AditaH kuruvaMzyAnAM AditaH saptatIrtheSu AdimadhyAntanirmuktaM AdiSTaH pitRpRSTena 29 // 8 Adezo dIyatAM svAmin 21 / 161 aadysNsthaansngghaat7|173 Adyasya gaNino bhartur 69 / 341 AdyasyAdyo gaNInAmnA 60 / 346 AdyA guNaprabhA tAsu 45 / 98 AdyAmasaMjJino yAnti 4373 AdyenekSuraso divyaH 60 / 238 Adye viMzaM zataM vyAsaH AdheSu triSu kAleSu Adyo gomUtravarNo'tra Ayo yo buddhihInossI 51556 Adya vRSabhanAtho'bhUd 60 / 138 Adyo vRSabhaseno'nyaH 12 / 55 Adyau hau dAyaka shyaamau60|251 AdhirvyAdhirivAlo'pi 12125 AdhyAtmikaM ca pittAdi 56 / 15 AdhyAtmikaM tu vAtAdi 56 / 10 Anakena muneH prazna190 Anakena suputreNa 53 / 15 6 / 94 7 / 64 4134 6/61 6/99 6 / 51 3 / 166 AnataprANatasthA ca AnataprANatAdau ca 13 / 7 11 / 130 13 / 12 27 / 18 AnataM prANatAkhyaM ca AnataprANatodbhUtA AnatAdicatuSke'sA AnanaM sambhRtaM saumyaM AnanAni yadUnAM sa 6 / 115 23 / 99 73 / 75 AnayAmi tavAbhISTAM AnandaM nanRturyatra AnandazreSThinaH patnI AnandAtraparItAkSaH 43 / 130 Anando'bhiruciryeSAM 56 / 20 AnAyyAnAyyavRtto'sau 45 / 149 AnItAH zuddhazIlAstA: 20|13 AnIyannRpaM maMkSu 33 / 15 AnIya nItividvIro AnIya nItikuzalAH AnIyAdAtsusaMskRtya AnIlacUcuka vipANDaAnupUrvyasuvRtte ca 43 / 10 53 / 30 60 / 97 44 / 15 16 / 18 24 / 16 16 / 11 8111 AntarasvarasaMyuktA 19 / 170 AndhrI ca nandayantI c19|189 ApatantaM sa taM hantu ApizaGgajaTAbhAra 19 / 63 42/2 ApUryAvArya vege 56 / 115 47182 ApRcchaya jJAtivarga ca 9/97 Te AprAkSIt puNDarIkAkSa ! 30|3 Avaddha mukuTApoDa 26 / 13 AbhimukhyaM prati prAyaH 58/64 AmandamadhuradhvAnA AyatAkSi nirIkSasva AyayAvatha kRta 59/71 54 / 17 63 / 61 AyAtasya tatastasya 54 / 61 AyAtyAsannakAlo'sI 50 / 47 AyAmastu trilokAnAM 4|11 AyAmo bhAgayostasya 5 / 237 AyurmAsAvazeSaM te 34/39 kAyurekAdazasyApi 60 / 541 AyurlakSA balAnAM syuH 60 / 322 AyurvarNagRhAhAraiH 51573 1845 pUrvasahasrANi AyuH zukramahAzukra 3 / 154 58 222 AyuzcaturvidhaM nAma AyuzcaturazItizca 60 / 312 Ayustridvayekapalyaistu 766
Page #863
--------------------------------------------------------------------------
________________ AyuSastu trayastriMzat 58 / 286 AraNAcyutakalpe tA 43 / 215 AraNAcyutasuskandho 4130 416 60 / 166 17140 16 / 10 54 / 12 54 / 13 ArAdhyArAdhanAM samyak 18108 Arambhe kriyamANe'nyaiH 58 / 79 482 8 / 145 ArUDhaH kSapakazreNa 9 // 208 Aruhya daNDaratnena 11 / 24 Aruroha giriM tatra 262 31 / 69 428 56 / 88 Aruroha rathaM zauris Are yA prathamA proktA AroDhA kSapakazreNI Aropya jinamAtmAGka- 8 154 Aropya zivikAM kvApi 24 / 2 Arohati viyanmadhyaM 62 / 19 ArohaNIyau tau kAryoM 19 / 223 Ardavasthamapi nyasta- 14/87 Aryaputra ! zRNu zrIman 30|5 AryastAtasamo rAjA 19 / 47 AryAmAha naro nArI 7 / 102 AryikAstAstathA 33 / 129 AryAstisro'bhavaM- 60 / 432 ArSabhyAstu tathA tvaMzau 19 / 220 ArSAstvamiha kiM vedAn 23|34 ArhantyavibhavApete 65 / 3 ArhantyavibhavopetaM 60 / 133 ArhantyaizvaryamAlokya 9 / 218 AlAnastambhamAbhajya 24 / 43 AliliGgaturanyo'nyaM 30 / 25 Aloko yasya lokaant-59|98 AlocanAdyataH zuddhi: 64/34 AlolakuNDalAloka- 8 107 104 AraNAcyuta kalpAnta AraNAtpuSpadantezaH AraNyakamasau veda ArAtsahasrapadapUrva ArAdhayadasau tIvra ArAdhitena devena ArastArazca mArazca ArUDhavAraNendrANAM zlokAnAmakA rAdyanukramaH Avayornaiva jAyante 59/76 AvayoH prathamaM yasyAs 43 / 25 AvalisthavimAnAnAM 6 / 69 34 / 142 Avazyaka kriyANAM AzvApazcApi niHkrAmo 19 / 150 AvAM tatra tapaH kRtvA 65 / 51 AvAM putrAdisaMyuktau 65/52 AvidehaM ca viSkambhAt 5 / 584 AzaGkayAnArthatattva 734 AzaGkA ca na kartavyA 17/107 AzaGkitaH sa naimittaM 25 / 18 AzayAH svacchatAM jagmura 332 AzaMse jIvite mRtyau 58 / 184 AzliSya dayitAM pArtho 54 / 53 AzliSya rudatorbhrAtroH 31 / 130 AzvAsya jinabhaktena AzvAsya zokasaMtaptAM Azcarya paJcakamida ASADha kRSNapakSasya ASADhazuklaSaSThyAM tu ASADhaM mAnavaM sUrya ASoDazAdatItyAnyA Asaktazca ciraM tatra 22/55 17 / 52 16 / 63 60 / 272 2 / 23 22 / 95 5622 21 / 57 8 / 122 45168 Asanasya prakampena AsanaM zayanaM teSAM AsanAdavatIryAzu Asane zayane vastre 8128 47 / 30 21 / 73 Asane zayane snAne Asanna bhavyatA heto 3 / 102 AsannaSTau sahasrANi 5/413 AsaMvatsaramAtmAGgaH 59 / 105 AsAdya sA tatastasya 31 / 43 AsasAda vimAnaM tac 32 / 37 AsItkaliGgasenAtra 21 / 41 AsIccitraratho rAjA 33 / 150 AsIdayamamoghAjJaH 24 / 12 AsIdatraiva vaizyezaz 2116 AsIdandhakavRSNezca 1812 AsIdamoghavikrAntiH 29 / 24 825 AsInRpaH kaliGgeSu 24|11 AsItpravarako nAmnA 43 / 116 AsIllakSmImatI nAmnA 60 / 27 AsItsaurya purasyAnte 42 / 14 AsInayAsanavare 1618 AsInAnevamapyasmAn 40 / 18 Asau meghAvaneruktaz Aste kaMsoparodhena AsthAnasthitamAgatya AsthAnI samaye tasthau 6 / 114 53 / 3 AsthAne te yathAsthAnaM Asmahe vayamapyatra 50 / 29 Asravasya nirodhastu 58 / 299 Asvahe tatra nau dvIpe 21 / 105 Aha cAtyanukUlastaAha cainamatho sAdho 14/67 20142 60/65 16 / 40 58 / 275 AhArasya zarIrasya AhArAbhayadAnaM 34 / 137 AsAM tu raktagAndhAryAH 19 / 193 AsAdya phalakaM kRcchrAd 21180 AsAM madhye ca zakrasya 5 / 336 AhUya rahasi kruddhaH VialEe 29 / 22 AhUtaraca tayA dhIraH AhUtastairasI bhoktu 33 / 147 AhAradAnamasmai sA AhAramiSTamiha 33 / 30 54 / 32 17182 [i] ikSvAkaar dvidhAditya- 13 / 19 ikSvAkukulajo rAjA 39/42 ikSvAkukSatriya jyeSTha 9 / 43 ikSvAkuH prathamaH pradhAna - 13 / 33 ikSvAku vaMzajA jAyA icchA dveSaH prayatnazca 17 / 57 58 23 50/35 21 / 121 33 / 142 35 / 37 50 / 1 dUtadarzanamAtreNa itarasyAmabhUtputro itare gaGgadevasya itaH kadAcid varuNena itaH kenacidvaNijA
Page #864
--------------------------------------------------------------------------
________________ 826 harivaMzapurANe itaH pazya varArohe ! 31140 iti pravRttazravaNAtpra- 35 / 74 iti saMgIrya te devyo 64 / 129 itaH pUjAM nRpAtprApya 50 / 63 iti pRSTaH prabhuH prAha 7130 iti saMcintya saMtyajya 11 / 98 itaH prabhRti ca strINAM 27 / 131 iti pRSTA jaguste taM 28 / 4 / / iti saMcintya raagaandhH43|170 itaH sulasadambhoja- 23 / 110 iti pRSTA samAcaSTe 40 / 33 iti saMcintya puNyena 43147 itazca rukmiNIsUnuM 43 / 62 iti pRTena tenoktaM 21 / 118 iti saMmantrya te mantraM 4019 itazca vasudevAbhaM 60 / 126 iti pRSTo jino'gAdIt 61 / 22 / iti samaye prayAti tu 49 / 13 itazcAvasarajJena 42 / 67 , iti pRSTo muniH prAha 33 / 45 iti saha ciravAse 36 / 18 iti gAndharvasenAyAH 211181 iti pRSTo'vadatso'smai 2115 iti sAkSAtkRte tena 43 / 129 iti taM nAradastanvI 43189 iti pRSTo'vadatso'smai 4 / 48 iti sAnunayaM praSTA 45 / 78 iti tadA manasA 55 / 101 iti prasAdyamAno'sau 2059 iti siddhArthavAgartha 9 / 176 iti tu vanecaraiH kRtmno-49|29 iti priyaMvado'vAdi 21131 iti suvihitamanyu 36 / 22 iti te kSutpipAsAdya- 9 / 111 iti bhAryopadezena 26 / 24 iti susvapnaphalaM zrutvA 896 iti teSAM vacaH zrutvA 17 / 46 iti mantribhirAmantrya 5056 iti stutizataiH stutvA 8 / 228 iti durApamahodayaparvate 59 / 135 iti mAtRvacaH zrutvA 50 / 96 iti stutvA muni ntvaa18|170 iti dUtavacaH zrutvA 43 / 22 iti mArgastutiM kRtvA 47 / 12 iti sveSTArthasaMvAde 14 / 94 iti dRgjJAnacAritra- 64 / 111 iti rAjAnujaM bhakta- 19 / 38 itihAsamanusmRtya 9 / 198 iti devakRtabhUmau 3 / 30 / / iti vacanaM gurorabhi- 49 / 21 itImA ghoSaNAM zrutvA 45 / 128 iti dvAdazabhedeSu 2288 iti vandijanairvandyA 888 itIritaM tAH pratipadya 35141 iti dviSTo dviSe kRSNaH 54 // 38 iti vasantamanantamasau yuvaa55|49 / / itIriteyaM harivaMza- 66 / 11 iti dhyAyankhamutpatya 42133 iti vicintya ruSA 15147 ito'pi jinamAnamya 61133 iti dhyAyanmanazcakre 14 / 39 iti vijJApito natvA 14 / 69 ito'pi tApasAkAraM 45 / 93 iti dhyAyantamAyAtaM 42141 / / _iti vijJAya nissAraM 43 // 128 ito dvAravatI lokaH 61145 iti dhyAyantamevainaM 19 / 67 iti vitarkamatakita- 55 / 24 ito'pi devakyapi bharta 35 / 10 iti dhyAtvA svayaM skts9|141 iti vihitamahAjJo 36 / 11 ito'nyaduttaraM nAsti 10 / 159 iti dhyAtvA sudurvAro 6172 iti vyAvaNitaM dvIpaM 5 / 377 ito'pi vasudevAdyA 61191 iti naktaMdivaM dRSTrA 854 iti vyAhRtya rudbhavAgre 19 / 104 ityanuzrutamanUna- 63192 iti nAradavAkyena 44 / 8 iti zramaNadharmo'yaM 2 / 131 ityanekadinarAtri- 63 / 44 iti nigadya tadA vibudhaH 15152 iti zrutayathAtattvA 9 / 202 ityanekavikalpe'smin 18194 iti nizamya tu kAzcana 55 / 63 iti zrutvA jinendroktN58|306 ityanekAdbhutAkIrNaH 5 / 611 iti nizamya vaco'tha 559 iti zrutvA tadAdhItya 23 / 151 ityanyonyakRtAlApA 9 / 151 iti nizamya nizAmya 55 / 88 iti zrutvA pratIhAryA 23 / 11 patyanyo'pyasvarUpa jJA 211185 iti nizcitya te'nyonyaa9|124 iti zrutvA pramodena 53 / 9 ityanyonyAzritAlApA 5315 iti patyA samAdiSTa 3216 iti zrutvA bhavAn pUrvAn 183176 ityazeSitaparISaha- 63 / 115 iti parvatamAbhASya 23 / 137 iti zrutvA mano jJAtvA 42 / 59 ityasyAmavasarpiNyAm 1 / 26 iti praNodya taiH sAka-27116 iti zrutvA mahAkrodhaH 23 / 126 ityAkarNya kRpAyukto 30147 iti prabaladuHkheyaM 47155 iti zrutvAyikAvAkyaM 64 / 132 ityAkarNya tadA tena 21 / 169 iti prabodhyamAno'yaM 43 / 187 iti zrutvA'vadanmantrI 14 / 61 ityAkarNya nRpaH prAha 19 / 24 iti pravAcyamAne'sau 23 / 108 iti zrutvA sa jijJAsuH 25 / 21 ityAkarNya nRpo'pRcchat 27 / 35 iti pravRttasaMkalpa- 47154 iti zrutvA haritviA 62 / 42 ityAkarNya sa tasyAzca 24 / 41
Page #865
--------------------------------------------------------------------------
________________ ityAkarNya tadA tasyAH 21 / 144 ityAdayastu te stutyA 22 106 ityAdayo vibodhAya 878 ityAdicaritaM divyaM 48 / 32 ityAdi cintayan vIro 26 / 39 ityAdi tasya vacanaM ityAdityAbhadevena 46/60 27 / 127 62 / 54 ityAdi pralapantuktaH ityAdipriyavAdibhyAm 61 / 65 43 // 70 ityAdivAdI sa ityAdimantribhiH pathya 50 / 31 ityAdivacanaM tasya 65 / 54 ityAdizubhacintAtmA 62/63 ityAdizrutikoTInA- 571145 ityAdizya tadA yAtaH 42/53 ityAdiSu vyatIteSu 45 / 13 ityAdi sa yathAyogyaM 19 / 262 ityAdyasya jinendrasya 10 / 160 ityAdyA hyAryamAtaGgA 51 / 4 ityAdyAH suta vinyasta- 13125 ityAdhyAtma vizeSasya 58 / 14 ityAbhASya manovegaM ityAveditavRttAntaH ityAveditasaMbandhaH 43 / 199 26 / 46 ityAvedya tadAdezAd ityAvadya vadhasthAnaM ityAvedya vayovRddhAH ityAzvAsya rahasyenA- 39/43 ityAsAdya munerAjJA 43 / 144 ityuttaramasI datvA 19 / 120 63 / 16 63 / 65 59/33 1798 28|40 ityudIrya kupito ityudIrya mRdupadminI ityudIrNA samRddhopo ityurvIndraH sa vijJaptaH ityekAntakutarkeNa 24/59 24 / 75 30 / 51 24/24 ityuktaM pratipadyAsI 46/5 23 / 55 ityuktamakhilaM zrutvA ityuktamanumanyaite 271132 ityuktavidhirttAsau 34 / 131 zlokAnAmakArAdyanukramaH ityuktaH so'bhyadhAt sadyo 14059 ityuktassa tamAhaiva ityuktastaM prati prAha 18 / 160 52 / 78 ityuktA ityavocaMste 30/5 7 / 146 ityuktA pratipadyAnu ityuktA sA jagau rAjan 27 / 34 ityuktA soSNanizvAsa- 1482 ityuktAstena te procu - ityukte kathayannAtha ityukte kupitazcakrI 52 / 83 ityukte darzitAyAM ca 33 / 22 33 / 68 31 / 26 ityukte tApasaH kASTaM ityukte tepu ceto'syA ityukte praNipatyAsI 47 / 120 ityukte muktamAdhyasthyo 31 / 115 ityukte yatinAdyantAM 21 / 124 ityukte rudhiro'toSi 31 / 66 ityevaM vadato dRSTi 10 / 61 ityukte sAntvayitvA tAM 43 / 57 ityukte so'bravIdasti 62 / 37 ityukte so'vaze 27/2 ityukte so'vadatsvAmin 31 / 108 ityukte snehasaMcAra 62 / 22 ityukte praNatenoktaH 48 28 21 / 162 ityuktena mayA proktaM ityukto nodayagAt 22/20 ityukto nopasaMhRtya 27/52 ityukto'nyanivRttecchaH 54 / 25 ityukto'pi sa durmoca- 17/70 ityukto viditazyAmA 22 / 146 ityuktvA taM kumArAste 61 / 25 ityuktvA taM samuddhRtya 65/46 ityuktvA mahatImRddhi 21 / 159 ityuktvA muniranyasmai 17 42 53 / 19 ityuktvA vasudevasya ityuktvA virate tasmin 21 / 152 ityuktvA zaGkhamApUrya 47 128 ityuktvA sa visRSTastai- 50/48 ityuktvA sulasA sAzru 23 / 54 19 / 26 6015 30|32 42188 ityuktvA suparAvRtya ityuktvAsau kSurapreNaityuktvoccaiH pradhAvyAsau 19 48 itthaM kulakarotpattiH 7 / 177 itthaM kRtaraNakrIDa: 31 / 125 itthaM kRtvA stavaM bhaktyA 22041 itthaM kRtvA samartha 12180 itthaM tatra mahAnande 8161 itthaM te pANDavAH zrutvA 64 / 143 itthaM mati tayutAvadhi 16049 itthamAkarNya sAdharmaM itthaM rAjA madhI mAse ityaM sAdhusahAyo'ha idaM viSNukumArasya idameveti tattvArtha idAnIM chinnabhinnAzva 827 indraH purandaraH zakraH indrakANAM dvitIyAyAM indrabhUtiriti proktaH indrasAmAnikAneka 3 / 178 14/27 149 2064 1849 9 / 28 8125 4 / 229 indra ke tviyameva syAt 4 / 264 indrakeSu trayaH krozAz 4 / 222 indrakeSu tu bAhulyaM 4218 4 / 136 indrakaiH saha sapta syuH indrakaiH saha sarvANi indracandrArkajainendra 4|143 1 / 31 2 / 54 indranIlacayeneva indranIlamahAnIla- 8148 indranIlanibhAn kezAn 9/219 11 / 119 indranIlamahAnIlaindranIlamayI bhUmi indranIlAdibhirnIla 57/8 7 / 72 3 / 41 8 / 171 indrAH sAmAnikA devAsa 6 / 124 indrAgnivAyubhUtyAkhyA 268 indrAdyAH kalpajA devA 3 / 151 indrAdyaistridazaistasmin 59 / 127 indriyANi kaSAyAca 58/60 indriyAdyA daza prANAH 58 / 127 indriyAnindriyaiH SaDbhiH 10 / 147
Page #866
--------------------------------------------------------------------------
________________ 828 harivaMzapurANe IryApathanimittA yA 58065 IzvaratAdhara dhIra namaste 39 / 14 ISadUnasamAkArA 375 ISadUnaparikSepaH 5 / 299 ISatprAgbhArasaMjJAsA- 6 / 127 indriyAnindriyotthaM 10 / 145 indriyAyurbalaprANa- 58 / 68 ibhavAhananAmAdyAH 45 / 15 imyasyebhapure'trAbhUd 6095 ibhyo'pi priya mitrA 45 / 100 imyo rAjasamastasya 18 / 113 iyantaM kAlamajJAtA 5017 iyantaM vasatA kAla- 62 / 40 iyameva jaghanyA syAt 4 / 251 iyameva jaghanyA syAd 4 / 253 iyameva tu vikrAnte 4 / 258 iyameva bhrame hrasvA 4 / 287 iyamevApratiSThAne 4 / 294 iyamevAvarA varSyA 4 / 271 iyamevopagItA sA 4 / 273 iyamevAvarAndhra sA 4 / 289 ilA caileyamAvRtya 17 / 17 ilA devI tato ruSTA 17416 ilA navamikAsurA 38 / 34 ilA surA pRthivyAkhyA 8 / 110 iSTAniSTendriyArtheSu 58 / 122 iSvAkArAdriNApyeSa 5 / 578 iSTArthasya pradAnena 14155 iSTvA ca sagaraM yAge 233146 iha janmani me mAtaz 21151 iha jahau vasudhA zivi 55 / 118 iha bhAratajAtAnAM // 194 iha bhAratavarSe'bhUd 43 / 99 iha vanadevatAsthitavatIya 49 / 28 ihAparavidehe'sti 27 / 5 ihAntare sA sutadarzanena 35 / 60 ihAsti dakSiNazreNyA 3016 ihAsyAmavapiNyAM 60553 [u] upakAramatistAta 21135 upacarannanuvAsaramAdarAt 55 / 15 upacito janatAbhirasau 5533 upanyAsastathA caiva 19229 upapAdazca sarvAsAM 33161 upapAdo'styabhavyAnA- 6106 upabhuktAnapAno'sau 18 / 165 upamAnopameyatva- 59 / 125 upayamya samAnIya 44 / 24 uparyupari saudharmAt 3 / 169 upalabhya mataM jainaM 27 / 125 upavanaM samupetya vanazriyaM 55484 upavane vRjine zivi 55 / 117 upavAsavidhiryo yaH 18 / 136 upaviSTaH zilApaTTe 9 / 207 upazAntakaSAyAt prAg 3282 upazAntakaSAyo'to 64 / 56 upazAntakaSAyAde- 58/59 upasarga vinAzyAzu 20160 upasargajayaM paJca 11123 upasargasahAste'pi 20 / 24 upasahara he duSTa 27151 upasaMhRtayogaM taM 46 / 46 upasaMhRtanRtyA ca 21150 upAdhyAyaH prasiddho'tra 19 / 129 upAyavicayaM tAsa 56 / 41 upAyastasya mokSasya 58 / 18 upekSitAH kuto heto- 50 / 10 upositASTamAyAsmai 11154 ubhayakoTitaTIghaTito- 15 // 19 ubhaye mantriNo mantraM 1980 urvarA sarvasasyaupaH 19 / 18 urasi cumbati taM ktthin-55|46 urodanA baraNDAste 57 / 128 urasi nitAntanIla- 49 / 7 uvAha dhRtimakSobhyas uktadvIpasamudreSu 51733 uktapratyuktayuktArthAn 14 / 99 uktazca vIra ! viddhi tvaM 30 / 52 uktveti kaustubhaM tasmai 62 / 54 uktveti pragato lbdhvaa33|113 uktvAso kSamyatAM deva 62 / 55 ugravaMzaprasUtAyAM 17 / 37 ugrasenasutAyAdAd 53 / 45 ugrasenapitavyasya 48 / 40 ugrasenasya tanayA 48 / 39 ugrasenasya rAjyaM ca 1193 ugrasenAdibhUpAnAM 41 / 31 ugraseno'nyadA dAta 33179 uccaiHkulAdri saMbhUtA 2016 uccakairiti madan 63 / 19 uccairgandhakuTIdeza- 577 uccardezasthito'pi 65 / 58 uccaryazodhvajo loke 9 / 162 ucyate tu guNasthAnAt 56 / 86 ucchrAyaH punaruddiSTo 5 / 337 ucchrAyaH punarasya syAt 5 / 81 ucchrAyamUlavistAraiH 5 / 201 ucchrAyastasya pAdonaH 5 / 31 ucchAyazcaityagehasya 51508 ucchAyaH SaT zatAnyAdya 6 / 95 ucchrAyo'pi sarveSAM 5 / 224 ucchAyo mUlavistAro 5 / 697 ucchAyo mUlavistAras 5 / 331 ucchAyo yojanazataM 5 / 90 ucchAyo vastutasteSAM 41351 ucchvAsakAraNaM yattu 58 / 266 ujjayinyAmabhUdrAjA 2013 ujjayinyAmihavAsId 60 / 105 ujjayinyA vaNigbhinna- 21186 uTTiNTikArisaMbandhaM 12 / 18 [I ] IkSitA ghAtakIkhaNDe 5433 IdazamIza vibhutvamamAnaM 39 / 11 IdRzI dRksvanepathyA 14 / 60 IdaglakSaNayukto'pi 23 / 116
Page #867
--------------------------------------------------------------------------
________________ utkarSAd dvIndriyeSu syAt 1876 utkRSTajvaline yeyaM 4277 uttamA jAtirekaiva uttarasyAM sahasrANi 7 / 103 5 / 412 uttarAyaNamutkramya 65 / 2 uttarAzAcyutAntAnAM 6 / 120 uttarAphAlgunIprApte 259 uttarAphAlgunISveva 2 / 51 uttarIyAmbaraM svacchaM 8 188 5/703 1157 uttare ca suraH prokto uttarottaratantrasya uttIrNaH syandanAdAzu 31 / 129 uttIrya saMkramAkrAntyA 11 / 29 uttuGgagirizRGgeSu utpatti vAsudevasya uttiSTha putra gacchAmo 43 / 208 191 50 / 92 utthApya taM hariH prAha 62044 2820 utpannadina evAsyo utpannazcAcireNAhaM 21 / 11 utpannasyAsya cAbhAvaH 56 / 13 utpanno mArgazIrSasya 60 / 170 utpannotthAnavAdIbha- 17 / 92 utpalojjvalasaMjJA syAt 5 / 335 utpatsyate sutaH kSipraM 32 / 5 utpAtinyazca sarvAsu 22 / 68 utpAda pUrvapUrvasya utpAdanAdapUrvasya 2 / 97 58 / 71 47113 utsavaH paramo jAtaH utsarpiNyavasarpiNyoH 64 / 91 utsarpiNyavasarpiNyoH 10 / 33 utsuko niSadhacApi 50 / 124 utsedhAGgulametatsyAd 7141 utsedhaH pArzvanAthasya 60 305 utsedhazvApratiSThAne 4 / 339 udakazvodavAsazva 5 / 461 udako 'pyudavAso'pi udano maNDapo'pyana 5 / 371 udataratprabhuNA trunniighttaa55|55 udayAttu kaSAyANAM 5/463 58/97 ilokAnAmakArAdyanukramaH udayAdyasya hAsAvir 58 235 udayAdyasya pUrvAtma 58 / 261 udayAdyasya jIvAnAm 58 / 269 udayo vijayaH prItiH ratnAva udastai ratnavalayair 57/36 57.84 59 / 23 udArarUpalAvaNyAM 45/73 17187 udAttasyAnudAttasya udiyAya yadustatra 186 udiyAya sa tatraiva 18109 5 / 568 5 / 664 udIcyAM gajakarNAzca udIcyAJjanazailasya udIcyAnnRpazArdUlAn 61 / 12 uddhaH saGgho'sya maunaH 1282 udghATite guhAdvAre 11 / 25 uddizya pANDavAn yAto 6244 udyatastasya lokArtham 59/37 udyAnavanakhaNDeSu 14 / 21 udvartyApi tato bhrAntvA 27 / 104 udvartyApi paribhramya 60 / 15 unnatAnasamasnigdha 88 23 / 71 unmIlitaM manonetra 165 43 / 132 unmuNDo niSadhazcAso 48 66 unnataiH kukSibhibhUpAH uni padmanayanA [ U ] Uce kanakamAlAM tAM Uce gatveti sugrIva Uce vanavatI devI UDhA ca yauvanasthena UThAyAH siMhadaMSTreNa UrU sandhinitambaraca UrjayantagirI mRtvA UrjayantAdvinirvANaUrjayantagirI vajro UrjayantanagArohaM UrdhvaM sArdharajjvante UdhvaM navarasA jAtA 47177 19 / 130 53 / 10 21138 23 / 6 8 / 14 33 / 155 65 / 17 65 / 14 1 / 115 421 991 UrdhvaM navanavatyAstu 6 / 93 UdhvaM kSINakaSAyo'smAt 3183 UrdhvaM ca punarudyAto 5 / 64 UrdhvagA baladevAste UrdhvAdhastrisahasrANi UrmibhruvazcaTulanetraUSarakSetra nikSipta UhAGgamUhamapyasyAl 829 UrddhagraiveyakAntAsu Urdhvajvalana muSNatvaM 6518 UrdhvaM tasyAH purA proktaM 6 / 131 UrdhvapAdAnadhovaktrAn 47 / 74 UrdhvaM pradezavRddhyAtaH 410 5 / 447 Urdhvalokasya siddhA ye 64 / 106 UrdhvabhAge jalaM teSAM [ e ] 60 / 293 60/458 [ R ] RtumAnIndrakaM prAhus 6 / 43 RturiyAya sa dhrmmystto55|47 RSipUrvI giristatra 3 / 53 RSabhaH paJcamazcaiva 19 / 250 RSabho'bhAtsvayaMbuddho 9173 RSabhAya namastubhyaRSayaH prAktatastasthur RSayo'nuvrajantIzaM 22 / 31 3 / 61 59/60 ekadA nArada chAtraiH ekadA prAg vibuddhAso 4247 16 / 25 7117 7/29 63 / 83 43 / 206 eka eva bhavabhRt eka eva tayorAsI ekacchatramidaM rAjyaM ekajanmApakAreNa ekatridvaya kamAsAzca ekatriMzatsahasrANi ekatriMzatsagavyUti 5 / 401 ekatriMzattu kodaNDA- 4 / 325 ekatriMzattu gavyUtyA 4 / 357 ekatvena vitarko'sti 56 / 65 1761 30 / 29 14154 27 / 123 60 339 5 / 292
Page #868
--------------------------------------------------------------------------
________________ 830 ekadA mukhatAmbUlaM ekadA rAmadattAryA ekadA tu zivAdevyai ekadaiva rasaM varNa 4/350 ekadvikagavyUti ekadvitricatuHpaJca 34193 ekadvitricaturdikA ni 2476 ekadvitricatuHpaJca 10 / 23 ekadvitricatuHpaJca 58/5 ekadvitriSaNmAsa 60455 ekadvitryAdiSaNmAsa- 65 / 27 ekadvitryAdisaMkhyeya- 58 / 297 ekaparvA dviparvAca 22 / 67 43 / 4 27 / 60 1941 733 ekapAdasthitazcAsA ekamaSTI ca catvAri ekameva mahAdikSu ekameva paryAya ekamevAsRjatputraM ekayaiva kRtAtithyas ekayojanaviSkambhaekalakSA sahasrANi ekavarNamakhilaM jagat ekaM varSazataM kRtvA ekavAkyatayA tena ekaviMzatipatyAyuz 60 / 103 ekaviMzatilakSAzca 21 / 102 5/545 ekaviMzatilakSA vai 25/32 4168 ekaviMzatirU tu ekaviMzativArAMzca ekaM saMkhyeyavistAraM ekaSaSTikRtA bhAgAekasminsamaye kAlAt 64 90 ekasya saptamI pRthivI 60 302 ekasyA ekavIro'yaM 6 / 10 18 / 26 1 / 127 ekasyApi mahAnarasya ekasyAmeva cAmuSyAM ekasyAmeva rAtrI tu 28 22 48/20 3 / 117 25 / 37 ekastrayastataH sapta evamAdiSvatIteSu 33 / 48 10 / 139 4 / 150 56 / 66 7 / 166 29 / 37 6 / 18 5 / 454 63 / 34 65 / 33 4 / 196 6 / 76 harivaMzapurANe ekA koTi : punarlakSA ekAtapatramaizvaryam ekAntaM prAkaM kSetra 56 / 30 ekAntaviparItatva 58 / 195 ekAnte pRSTayA kRcchrAt 24/55 ekAnte susthitaM ha 22 / 48 ekAnnatrisahasrANi 60/459 ekAnnatriMzadutsedhaH 4324 ekAnnatriMzaduddiSTAH 60 / 416 ekAnnaviMzatijJeyA 60 / 373 ekAnnasaptatirlakSA: 60 / 499 ekAnnaSaSTilakSAzca 60 522 ekAtmapariNAmena 5 / 585 3 / 36 ekAdaza gaNAdhIzA ekAdaza trike pUrve - ekAdayaH praNItA ekAdaza sahasrANi ekAdazaiva lakSA hi 58 / 219 59 / 128 662 34188 5 / 312 5 / 541 ekAdazyAM tu tasyaiva 60 / 178 ekAdazyAM prAtihArya- 34 / 128 ekAdi vAseSu 34 / 52 ekAdyA yatra paJcAntA 34 / 69 ekAzItizatAni syAt 5 / 68 ekASTaloka bhIbhaGga- 57/133 ekenaivAhvayaM nItAs 46 / 41 ekendriyAdikAM jAti- 58 / 246 ekaikaM kUpake roma- 23 / 64 ekaikAkSaravRddhayA tu 10 / 26 ekaikaM satridhA chittvA 31 / 120 ekaikasyaiva candrasya 6 / 29 4/55 ekaikasya tu bAhulyaM ekaikasya narendrasya 50 / 104 5/200 7 / 49 ekaikasya hRdasyAtra ekaikasmiMstato roNi ekaiko hIyate cAdhaH 4188 ekottarA tu vRddhiH syAt 3 / 156 ekonatriMzadeva syuH 5 / 517 ekonaviMzatA lakSo 601367 eko dvau ca nava trikA- 34/74 10/90 4318 4198 ekonapadakoTI kaM ekonaviMzatirdaNDAs ekonaviMzatirlakSA ekonaviMzatiH SaSTyAM 4 / 166 ekopAdhyAya ziSyANAM 17 / 68 eko lAbhAntarA yasya 33 / 71 eko'vatiSThate yatra eNIsvarUpiNI stanya- 2949 6 / 135 19 / 258 eta evaM hya upanyAsA etAvadatra kArya 50 99 2 / 12. tu etAvataiva paryApta etAvAneva puruSo ear vidyutkumArINAM 58 28 5 / 727 5 / 707 etAstu dikkumArINAM 5 / 724 etAstIrthakarotpattau etAstrayodaza khyAtAH 56 / 109 ete janapadAH sarve 11 // 73 6 // 77 eteSu tu vizuddheSu eteSu vidhayaH kAryA 34 / 130 58 175 9 / 150 7/39 5 / 12 1824 ete svadArasantoSaetaitekSaNasAphalyaetairapyaSTabAMlAgre etaiH sarvairayaM dvIpo evamAdyAstathAnye'pi evamAdyAni cAnyAni evamAdyeSvatIteSu 45 / 20 evamastviti nItvA'sau 22 / 148 evamastviti saMtrastAM 42 / 91 evamIzastrilokeza 25 / 50 59 / 29 9 / 96 17 / 78 31 / 35 evamuktvA'vadatkanyA evamanyo'nyasaMsakta- 57/107 evamekAtapatrAyAM evametA budhai 25 / 16 19 / 199 evaM tu dvAdazaiveha 19 / 195 17 / 14 evaM dakSaH prajAvAkya evaM dvAdazavargIyair 57 / 161 evaM nityotsavAnanta 58 1 evamuktvA prajA yatra evamuktvA nizAnte sA
Page #869
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAdyanukramaH 831 evaM vasantatilakapracura- 1679 evaMvidhavacaH zrutvA 29 / 9 evaM sati sukhe duHkhaM 19 / 23 evaM samitayaH paJca 2 / 127 eSa somaprabho devi 12139 eSa yAdavasaMbandhaH 211178 eSA caivAparA bhrAnte 4 / 252 evoktA vipazcidbhira 4 / 257 eSaiva ca tamisre'pi 4 / 290 eSaiva hi jhaSe hInA 4 / 288 eSaivAntarA vedyA 4 / 267 eSaivAvAdi vidvadbhir 4 / 262 eSo'sau garuDavyaho 50 / 133 eohi kRSNa yo'haM te 65 / 45 ehi svAgatamityAha 22 / 129 [ ai] aindra daaiNameteSAM 5 / 352 aindrAH kumbhamahAmbhodAH 81166 airA ca vizvasenazca 20197 airAvataM samAropya 2 / 40 aileyaH sthApito rAjA 17119 aileyAkhyamilAyAM sa 1713 aizAnadhAritasphIta- 2 / 38 aizAnalokapAlasya 5 / 665 aizvayaM rUDhizabdasya 174126 [o] oSadhIzcApi vidyAzca 22176 kaNTakaM kuNDalaM cApi 6218 kaNThalagnA rudantI taM 50689 kaNThAzleSocitAH pUrva 9 / 31 katipayAhabhavaM vata kiMpunaH55199 katicitpUrvajanmAni 46 / 48 kathaMcidyadi mokSaH 43 / 140 / kathamapi kAryasiddhimupa- 49 / 40 kathaM nAtha jino bhAvI 34 / 2 kathaM vA mama putro'sya 33 / 44 kathaM vA tApasi ! propto 29 / 54 / / kathitaM muninA divya- 19689 kathaM dvaividhyameteSA- 23 / 35 kathA punarnavIbhUtA 48 / 37 katheyaM kuruvIrasya 47120. kadambavanakuNDepu 61 / 36 kadambavanasaMnyastAM 61150 kadanaM pANDuputrANAM 13108 kadalI nAlike rekSu 59 / 44 kadAcit SADavIbhUtAH 19 / 186 kadAcitsaha supto'sau 24178 kadAcittu hRte mAse 24 / 15 kanakaH kanakAbhazca 5 / 643 / / kanatkanakadaNDAni 113 kanakanakamAlayA 47 / 137 kanakanakacitrayA 38 / 36 kanatkanakasaMkAzaH 601555 kaniSTho'trAjayajjyeSThaM 11482 kanIyAn jinadattastAM 64 / 121 kanIyAMsaM mahAkAle 33 / 102 kandarpasya vijetApi 42 / 21 kanyAyA bhrAtarau nAnA 211171 kanyAnanyasamA tasya 19 / 55 kanyArthI ca yazo'rthI ca 191126 kanyAdAnakRtArambha- 42165 kanyAM madanavegAM ca 24184 kanyAyA mAnasaM prazne 221119 kanyAkUtavidUce sa 34 / 20 kanyAH paJcazatAnyatra 24 / 9 kanyAsI nRtyagItAdi 21142 kanyAM tAmapi durgandha 64 / 120 kanyayA hRtacittazca 178 kapATaM pAdaghAtena 61486 kapilo vAsudevo'pi 54156 kapilaM tatra putraM svaM 32 // 31 kapiSTanAmAnvayabhUSaNas 66 / 5 kamalakisalayodyan 36 / 36 kamalAyAstadA bhartA 33 / 103 karapadamudrikAkaTakanUpura- 49 / 11 karasalena mahItalamuddharej 558 karAlabrahmadattana 23 / 150 karAGgulisparzasukhaM sarAse 35 / 66 karikaTeSu yugcchdgndhissu55|38 kariNaM nirmadIkRtya 24 / 46 karIndramakarasphurat 3817 karuNAvAnasau yogI 43 / 142 kareNa kaH spRzedajJaH 40112 karoti sajjano yatnaM 62 / 46 karkoTakahRSIkezau 52 / 36 karNaH sudarzanodyAne 52 / 89 karNAmRtamivAkarNya 43 / 28 karNAntaratatAsakta- 2 / 34 karNacAmarazaGkhAGka 8 / 144 karNAvakSatakAyasya 8176 karNe kathitametasya 47 / 72 kartavyaM mama nAstIti 33 / 77 karmasthitikamityuktaM 10186 karmabhUmigatA mA 7 / 107 karmabhUmi bhavenApi 12 / 29 karmabhUmiSu sarvAsu 64 / 89 karmAravI ca saMpUrNA 19 / 182 karmaNo'STavidhasyevaM 3 / 99 karmakSayasamudbhUta 106 karmaprakRtabhAvo hi 56184 karmaNo'nubhavAttasmAt 58.293 karmodayavazopAtta- 58 / 250 karmagauravadoSeNa 62 / 62 karmodayavazAtpApAd 58182 karmabhUmiSu sarvAsu 3 / 132 ka eSa bhagavAn vaMzo 3 / 192 kakubho'bhAsayadyasya 28 kacchazcApi mahAkacchaH 12 / 68 / kacchAsyavijayAyAma 5 / 548 kacchA sukacchA mhaakcchaa5|245 kacchAdiSu yathAsaMkhya- 5 / 58 kaTakaiH kaTisUtrAdyaiH 111122 / kaTisthakarayugmasya 48 kaThinastanacakrAbhyAM 8 / 17
Page #870
--------------------------------------------------------------------------
________________ 832 58 / 213 karmatvapariNatyAtmakarmAsravANAM bhedo'yaM 58191 60 550 kalahe prItisaMyuktAH kalAguNavidagdhAbhis 19 / 270 kalApAramitA rUpa 31 / 11 21 / 71 196 35 64 66 / 2 16 / 69 kalApAramitasyAmba kalAguNavidagdhAnAM kalAguNAn pratyahametya kaliGgarAjasya nRpasya kalyANapUjana minasya 45185 kalyANahetavaH prANA kalyANAtivizeSaH 34 / 122 kalyANaiH parivardhamAna 66 / 53 34/53 kalpitazcaturastro'yaM kalpaste dve tathArthAnAM 7/63 kalpanacyutaparyantAn 6 / 105 6 / 37 kalpau lAntavakApiSTI kavacaiH kheTakaiH khaDgaiH 11 / 117 kazcidbhavAbdhiduHkhomiM-18 126 kazcinmahAkulIno'pi 31 / 55 kaSAyakaluSo hyAtmA 58 / 202 kaSAyatIvramandAdi- 58 288 kaSAyAH krodhamAnau ca 58 / 238 kaSAyaprazamodbhUtaM 3887 61 / 102 kaSAyAntamasau kRtvA 11 / 102 kaSTaM khyAtimavApya 17 / 163 kastasya tAn guNAnuddhAn 2 / 15 kastA yojayituM zaktas 2 / 18 kasyedamaTavImadhye kaSAyavazaga: prANI 47185 42 / 47 33 / 26 kaMsavAkyamiti zrutvA 33 / 14 kaMsamaJjUSikA hyeSA 33 / 21 kaMsaM jAmAtaraM hatvA 50114 kaMsakopamadaparvatA 63 / 27 kva vAdhijambUdrumamaNDitA 54 / 75 kva paradayAparaH paramadharma - 49 / 38 kvacitpuNyaphalaprAptyA 57181 kasyeyaM bhagavatkanyA kaMsaH kalindasenAyAH harivaMzapurANe kvaciccittaM snigdhasukRSNa 35 / 51 kvacidAlekhyahRdyAni 57/80 kva cedaM saukumAryaM te kvacitsaihaM kvaciccabhaM kamayutamavanatyA 8 203 7 100 36 / 49 1821 kramAt zatasahasreSu kramaNo mAnuSAkhyastu 5/605 krameNa sa dvandvayugaM prayAtaM 357 krameNAdyantamadhyeSu 3462 krameNa kSIyamANeSu 7 / 123 kAkandI puSpadantazca 601190 kAGkSAkhyasya mahAkAGkSaH 4 / 151 kAkSinAsArikAgartAH 11 / 72 kAkiNyAlAkSaNaM kRtvA 11 / 106 kAJcanAkhyaguhAyAM taM 27184 kA thiyospuNyajanmAnaH 59 / 102 kAntAvirahasaMtApA 43 / 220 kAntayA kusumAvalyA 46 / 9 kAntA vyantaradevAnAM 280 kAntA cArumatizcAru 29 / 25 kAntArabhikSayA prANa- 65 / 28 kAntI garuDasenau dvo 33 / 133 kAndizIkAn karomyadya 31 / 65 kApiSTA'rdharajjvante 424 kAmakarIndra mRgendra namaste 39 / 13 kAmagena vimAnena 32 / 21 kAmadA kAmavadbhUmiH 59/3 11 / 28 dRSTihI kAmavRSTi vazAste'mI kAmadaH kAmadevena 11 / 123 29 / 12 kAmazAlA vizAlAH syuH 59 / 49 kAmadatto jinAgAra 29 / 1 kAmadevarati prekSA 29 / 3 kAminIpraNayakeli 63 / 38 kArmukANi tu catvAri 4 / 299 kAyavAGmanasayoga 63 / 86 kAyavAGmanasAM karma kAyAjJAdisaranyeSAM kAyendriyaguNasthAna 58/57 58 / 63 2 / 116 27186 kAyotsargasthitaM sAdhu kAyotsargeNa SaNmAsAn 9/101 kAyotsargasthitaM rAtrI 43 / 137 kAyotsargavidhAnena 11102 22/25 kArayitvA tataH paura- 32/39 kAraNaM sthirabhAvasya 58 / 276 kAryaH svarAntamArgazca 19 / 240 kArtikyAmanyadA rAtrA- 34146 kArtikAsitapaJcamyAM 60 / 262 kAlasaMvaramAnandya 43 / 226 kAlamaSTAdazAmbhoSi- 8218 kAlasaMvarasaMgrAmaM kAlabhAvavikalpasthaM 56 / 52 kAlazcApi mahAkAla: 11 / 110 kAlastribhAgazeSeNa 601543 kAla: paJcAstikAyAzca 45 kAlakezapuraM ramyaM 22 98 kAlaM kRtvA yuvAM jAtau43 / 120 kAlasvabhAvabhedena 7 / 140 kAla. kAlaharasyAjJA 59184 kAla' palyopamAkhyo'sau 7 / 54 kAlasaMvaramunmucya 47 / 80 kAlAnatikramAdI tu 64 / 38 kAlAguruka 60 / 107 kAlAtipAtibhirvyaryaiH 22 / 147 kAliGgI pUraNazcArvI 19/5 kAlindIsnigdhanIlAmbu 14 / 2 kAlindI tilakA kAntA 33 / 99 kAle tatra munI vyomnas 34 / 12 kAle saMprati sAdhUnAM 18140 kAle vidyAdharAstatra 23 / 14 kAle pitRSvasA tasmin 42 / 49 kAle satra muni 16 / 28 kAle tatra hari prApto kAle tasyAbhavaccakrI kAlena tAvatA teSAM kAlena yAvataiva syAd kAlodasthAH pravezena kAlodaM puSkaradvIpaH 43 / 74 13 / 27 7194 718 5/574 5 / 576
Page #871
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAdyanukramaH 833 kAlode dizi nizceyA 5 / 567 kAvyasyAntargataM lepa 244 kAzikauzalakauzalya- 33 kAzcidbhUSAsragAdhAne 8 / 49 kAMcitkAlakalAM tasya 14 / 51 kA strI kA vA svasA 19 / 106 kiMcidre nivezyakaM 19646 kiMcidAraktavastrA 269 kiM karomi kva gcchaami62|49 ki kenAtra mahAdAnaM 23 / 28 kiM bhaugairIdRzaiH kRtyaM 43 / 185 ki me'thavA prArthanayA 66148 kiM tatra varNyate yatra 2 / 4 kimaho devadaNDo'sya 43 / 181 kimatra te svapnaphalaM 37 / 26 kimatra bahunoktena 1771 kimarthaM kSemavArtA no 53 / 4 kimetadityasau ghyAtvA 4351 kimarthamAgato bhataH 43395 kiyadidaM jgtiiptipaurussN55|64 kiyantaH samatikrAntAH 3 / 193 kirannamRtadIdhiti- 42 / 101 kirAtaveSabhRtpatnyA 46 / 10 kriyAvizAlapUrvasya 2 / 100 kriyAsu sthAnapUrvAsu 21117 kriyAvizAlapUrva tu 10 / 120 kriyANAM bhavahetUnAM 58 / 300 kriyAdhikAriNItyuktA 58 / 67 kriyaatshcaakriyaato'nyaa-10|47 kirITaM varahAraM ca 41 / 33 kirITasatkuNDalapUrva- 37 / 43 kliSTAH sthAvarakAyeSva- 12 / 4 kIcakaH prathamasteSAM 46 / 27 kIcakaM zatasaMkhyAste 46 / 39 kIcakAnujavRttAnte 47.1 kIrtanaM kSatriyAdInAM 177 kI. laukAntikairvAcaH 971 kIdRzaM caritaM tasya 43 / 98 krIDArthamAgatasyAsya 12 / 22 105 krotvA tatra ca kApasiM 21176 kumArazramaNasyAtha 6115 krIDayA sa pujigye 48 / 15 kumArI tvadgataprANA 32 / 14 krIDApUrvaM gato geha- 48022 kumAro'pi zivAdevyAH 19640 kukaMsazaGkAM vahatAgrajena 35 / 79 kumArI cArudatto'yaM 211126 kukSergomakSikAyAzca 21147 kumArayostayostatra 31184 kucakalazakalatro 36 / 62 kumAryAvava vairAgyAt 210133 kucAniva nijAnimA- 38132 kumbhanirantarArAvair 8 / 165 kuttjniipkdmbkdmbkaiH55|78 kuyonyazotilakSAsu 1856 kuTambinojaDaprAyo 33 / 158 kuravaH kurudezezA 9 / 44 kuNimaH kSaNikaM matvA 17 / 24 kuru dharmopadezaM yo 28/12 kuNimazca vidarbheSu 17423 kuru kanye guNaM kaNThe 31 // 33 kuNDalojjvalagaNDasya 826 kurujAGgaladezasya 45 / 6 kutastyo'yaM nRmAMsAdaH 24 / 10 kurute bhUpati nAbhi. 23 / 74 kutIrthadhvAntamuddhya 1 / 14 kuruNAmIzvaraH putra 5093 kutupeSu yathAsthAnaM 22 / 14 kurujAGgalapaJcAla- 11 // 64 kuto hetorayaM loko 2332 kurvANazcandrasaMkAzAz 9 / 64 kuto'pavartate nAtha 2028 kurvanirnAmikastIvaM 33 / 166 kudevapASANamayAtivarSe - 35 / 48 kurvantu vyAkhyAnamananya- 66 / 42 kunthurvaizAkhamAsasya 601177 kuryAdatra hi saMcAraM 19 / 247 kunthoNDilikatve tu 601506 kulamuvAha vivAha vidho-115|28 kUntho: SaSTisahasrANi 60 / 437 kulamAnadharA dhIrA 50 / 109 kuntakacazUlAdyair 41363 kulakramAgatA teSAM 40 / 39 kuntI ca draupadI devI 64 / 144 kulazailanitambeSu 12028 kuntI madrI ca kanye dve 18 / 15 kulAleneva cAnyena 3398 kuntI papraccha tAM prItyA 4577 kulizakaThinamuSTi 36 / 42 kuntI gativazenate 45161 kUlInAnAM samAje'smin 31150 kunto niSNAtasaMbandha- 5088 kuzalaM nAtha yuSmAkaM 211116 kUntyadhInatanayA 63 / 56 kuzalAcaraNAcAra- 58 / 104 kuntyagreNa vitIrNabhaikSa- 64 / 146 kuzalI cArudattAtra 211115 kupUtanA pUtanabhUtamUrtiH 35642 kusumabhArabhRtA prnntaabhRshN55|39 kupAtradAnato bhUtvA 7 / 115 kUrcaprArohiNastatra 17190 kumbhakaNTakanAmAyaM 21 / 123 / kuTaM vaizravaNAkhyaM tu 5 / 55 kumudA nalinI padmA 57 / 34 kUTaM ca lohitAkSaM ca 2 / 218 kumArakAla: kRSNasya 60532 kUTAnyekAdazaivAgre 5 / 105 kumArasya gajAkhyasya 11116 / / kUTAnAM saptazatyAsu 57 / 131 kumAradevasaMjJo'haM 46 / 51 / / kUSmANDagaNamAtA ca 22164 kumAraH svarabhedena 31 / 113 kRtaraNaM paribhUya puraH 44.52 kumAraH krIDitaM cakre 94 kRtajJaH kRtadoSeSu 4017 kumArANAM jinAnAM tu 60 // 332 kRtamaNDanamArUDho 14 // 28
Page #872
--------------------------------------------------------------------------
________________ 834 54/49 kRtadoSeSvapi prAyaH kRtavatto'pakRti viSamAM 15 / 46 kRtasAhAyyakaH saMkhye 31 / 136 kRtapraNatiradhyAsya kRtarUpaparAvatiH 50140 24/65 kRtapUjAH surairindrAH 58 / 311 kRtaH sAmantasaMghAtair 2149 kRtasmaraNayA devi ! 29 / 65 kRtakRSNavacA bhAmAM kRtatIrthodakasnAnaH kRtasaMketayA pUrva kRtakako pavikAra 43 / 17 11 / 42 21/54 25/59 kRtatApasadharmasya 33 / 69 kRtapariSvajanaH svajanaiH 55 / 71 kRtapadmodayodyotA 1 / 34 kRtArtha pUjya te janma kRtizca vedanAsparzaH kRtAvadhAnastatsiddhi 57 / 124 kRtAbhyAM karNayorIzaH 8 / 177 47 9 10 / 82 13 29 kRtASTApada kailAsA kRte dAyAdavargeNa 47 / 6 61 / 61 kRtAJjalipuTAbhyAM sa kRtAJjalipuTastotra 43 / 91 21 / 12 53 / 2 42|70 17162 60184 62 / 57 20162 kRtANuvrata dIkSa kRteSu vraNabhaGgeSu kRtocita yasta kRto'bhivAdane tena kRtvA sanatkumArendra kRtvA nemijinendrAya kRtvA zAsanavAtsalyakRtvA jinamahaM kheTA: 26.3 kRtvAmarAca jinaniSkramaNaM 16 / 58 kRtvA cAtra bhave bhavye 60/40 kRtrimA kRtrimeyazca 2240 kRpayA sa mayAtrAyaM 28 24 29 / 48 3 / 122 23 / 97 52.8 kRpAsnehavazAtprAptA kRmyAdidvIndriyeSveke kRzaistu cibukairdIr kRSNavarNairhayairyukto harivaMzapurANe kRSNa dakSiNapArzve tva kRSNaM bhISmasutA citta - kRSNako Tizilotpa kRSNasya puNyasAmathyaM 40110 kRSNasya mArgazIrSasya 60 / 231 52 / 7 42144 1 / 110 kRSNA nIlAca raktAzca 6 / 97 kRSNA kRSNapadaM natvA 54 / 52 kRSNA nIlA ca kApotA 6 / 108 kRSNo'pi ca yathoddiSTAM 62 / 27 kRSNAjinadharAstvete 26 / 18 kRSNenAbhimukhIbhUtA 52 / 45 kecit saMkhyeyavistArA 4170 kecid dvitribhavAzvAnye 3 | 173 kecit pUrvabhavAbhyasta - 3 | 174 kecciccaramadehAstu kecidUcurjanAstatra 61 / 92 17 / 11 kecit niranvayavvasta - 9 / 110 kecid vastrANi citrANi 2 / 152 ketumAlI mahAmAlI 52 / 40 kedArAkRtayaH kecit 4 / 394 kenApi hetunA ko pa kenAyaM pUritaH zaGkho 2817 kevalaM kAyamantApaM 4217 haa T tu kevalasya prabhAveNa 2160 58 / 96 kevalita saMgheSu kezakuNDalasaMghAtaM kezavena vitIrNa me 2/53 47/94 9 / 11 5 / 134 484 kezakuntalabhAro'bhAn kezarI hradataH sItA kaiTabhazca tadA cyutvA kaiTabho'pi divazcyutvA 431218 kaikeyAyakAmboja - 3 / 5 kaizikI ceti vijJeyA 154185 ko'yaM ramyatamo deza: 65 / 40 14/25 kokilA kalakaNThInAM ko'tra kasya bahi 63 / 69 koTI koTyo dazAmISAM 7151 koTIkoTI ca lakSAzca 18/63 54 / 57 33 / 65 6 / 130 koTI lakSAstu paJcAzat 60 / 467 koTI tU paridhirlakSA koTokoTyo dazAmISAM koTI koTyo dazaitAsAM koTokoTyazcatasrazca 7155 7156 7360 7 / 168 koTI tU paridhirlakSA 5/594 koTInAmekalakSA syAt 5 / 560 koTI bhAga sahasraM sa koTIbhAgaM sahasraM tu koTIbhAgaM sa palyasya 7 157, 159,161,163 71164 koTIzataM triSaSTayagra- 5 / 647 koTIzatAni tapta syuH 5 / 6 koTI ca dazalakSAzca 10 / 113 koTyaH SaDviMzatiryasmin 10 / 115 koTyo yatra kumArANAM 50 / 26 koTyazcaiva catustriMzat 10 / 24 koTayaH SaTviMzatiryatra 10 / 108 koTayastisro'rddhakoTI ca 8 / 235 ko'bhiprAyaH prabhorasya 9 / 117 kosvadhIta kAmadhenvarthaM 25/9 3 / 119 2848 27/69 61 / 56 58 / 66 krodhamAnamahAmAyA krodhAnubandhamityekaM krodhAddhammillapUrveNa krodhAdhikyAttato dadha krodhAvezvazAtprAdur krodhAdyabhyantaropAdheH 64 / 49 krodhAndhena vidhervazena 61 / 108 krozArddha mRttikAgandhaH 4 1342 krozaH sArdhastu vaMzAyAm 4 / 219 krozadvAdazabhAgAzca 4226 krozasya saptamo bhAgas 6 / 14 kautukAtkarapadmAbhyAM 43 / 93 kaunteyAnAM kRtAtithyA 45/76 kaumAraM patimujjhitvA 21 / 68 kaumArya trizatI paJca 60/526 kaumArye maNDalezatve 60/493 45/80 kauravAya puraivAhaM kauravAnvayasaMbhUto 2518
Page #873
--------------------------------------------------------------------------
________________ 61 / 24 kauzAmbavanasuptasya kauzAmbIdharaNazcitrA 60 / 187 kauzikInAM ca vidyAnAM 22178 kauzikAyAtra taistasyAM 29/31 kaustubha: kaustubhAsazca 5 / 460 kSatriyAH kSatitastrANAt 9 39 52 / 25 kSatriyairbahubhiryukta kSatriyeSu tathAnyeSu 25 / 10 kSamyatAM yakSa ! doSo'ya- 43 / 143 kSamyatAM kSamyatAM saumye 54 / 47 kSamyatAM kSamyatAM mUDhaiH 61/64 kSayopazamabhAve ca 10 / 144 kSayopazamasApekSaM 10 / 146 4366 kSAroSNatIvrasadbhAvakSitibhRtaH kSititaH 55 / 110 kSiteH kSitIzvarotkSiptAM 9188 kSiterasuranAgavidyu- 38 / 17 kSiptamasmAtpradezAttvaM 22 / 19 kSipa cakraM kimarthaM tvaM 52 / 77 kSipramutkSipya bAhubhyAM 47 / 126 kSipraM cikSepa cAgneya- 25/66 kSipraM kSipraM nirasyA sA 25 / 69 kSutpipAsAtiharaNaM 21 / 100 kSutpIDitA janAstatra 60 / 114 kSubhitAH pUrvamevAsan 31 / 59 kSubhitAmbhodhigambhIrAM 8 / 157 kSubhitamabhipatantaM 36 / 46 20/27 11 / 43 kSetraparvatanadyAdyA 5 / 165 kSetrakAlAdibhiH siddhAH 6 4 / 87 kSetrasyAdyasya vistAra: 5 / 17 5 / 19 58 5 / 496 kSetrAd dviguNavistAraH kSetrANi santi saptAtra kSetrANi bharatAdIni kSetrAntarahRtAM matvA kSetrANAM ca bhavecchedo 5/501 kSetrAdibhedabhinnAnAM 64 / 103 kSemaM yadi nRpaistebhyo 54 / 24 54 / 31 kSullakaH puSpadantastaM kSullakaM himavatkUTa zlokAnAmakArAdyanukramaH 5 / 257 7 / 153 22 / 21 kSemA kSemapurI khyAtA kSemandharaH sa matvArthakSIrekSurasadhAraughair kSINArtho'pi payodhi - 21 / 186 kSIrasrAvitvamakSINa 34 / 65 kSIrApUrNAH suraiH kSiptAH 8 / 164 kSIrodAnyA ca sItodA 5 / 241 [kha] khagarAvakharArAva 62 / 16 khacaradevanRpAmarajanmajaM 55 58 khaDgadIprakaraH so'yaM 33 / 111 khaDgakheTakahastaM taM 51 / 39 khaDgAGgArakapauNDrAzca 19168 khaNDasvapnAnimAn dRSTvA 8275 kharabhAgaM navAnAM tu 4151 kharanakhara kaThorI 36 / 41 khAvatIrNAbhinandyakA 32 / 12 khASTASTacaturastyakSI- 57 / 135 25/54 25 / 53 mAtaGganikAyasya khecarANAM nikAyasya khecarAH sthaapyaanyckrs27|133 kheTo dadhimukhaH zauri 31 / 67 kheTe'syaivAtra lAbho'sti 19 / 112 khyAtaM karkazanAmaikaM 58 / 257 [ga] garbhAdhAnAtpUrvamarvAk prasUte 35 / 80 gaGgazca gaGgadattazca 33 / 143 gaGgA pUrveNa padmasya 5 / 132 gaGgA sindhuzca rohyA c5|123 gaGgAdevI viditvA taM 11 / 51 gaGgAnukUlamAgatya 11 / 3 gaGgA caiva nadI rohyA 5 / 160 44 / 7 5 / 267 gaGgAdvAragatAmaGgagaGgAsindhU pratikSetraM gaGgAkUTaM zriyaH kUTaM gaGgAsindhumahAnadyor 7 / 124 gaGgAdyA devakIgarbhe 5154 33 / 168 835 gacchatvamAdito vArtAM 62/53 gacchanmArgavazAtkvApi 19/60 gajakAnanaramyasya 40/26 gajakarNAzvakarNAnAM 5 / 569 gajAH gajaiH samaM lagnAs 51 / 16 gajAzvarathasaMghaTTa- 8133 gacchatastAvasaMkhyeya- 64 / 82 25/61 gajAzvarathapAdAtaM gaNazca zucizociSAM 38|19 12 / 69 gaNI bhadrabalo nando gaNI mahendradattazca 12 / 66 42 / 13 gaNyuvAca vaco gaNyaH gaNDasthalamadAmoda- 233 gaNikAM buddhisenAkhyAM 27 / 101 gaNe sthavirasantAna- 64 / 43 gaNyAha kuru rAjAnA gatasya cihnamAtreNa gatanigalakalaGka gato rAjasamIpe'sau gatAH kevalinaM natvA gatAH krameNa te dhIrAH gatA mAnasavegasya 3018 gatA sA zokinI buddhvA 17147 gatisthityo nimittaM tau 58 / 54 gatisthityavagAhAnAM 72 gatiyuddhe jitAste'pi 34 / 32 gatirodhakaro bandho 58 / 164 gatiSveko gatArthA sA 58 / 245 48 / 12 gatvA mAtaGgaveSeNa gatvA yojanalakSAH syur 5 / 655 gatvAsau sa samAruhya 33 / 9 gatvA vadhyaH svayaM prAptaH 25 / 52 gatvA himagiriM hatvA 44 48 gatvA nipuNamatyA ca gatvA paJcazatImUrdhva gatvA sa vijayArdhAdri gatvAgatyAzu dUtastaM gatvA paJcazatIM dikSu gate zaurI yathAsthAnaM 45/4 54/60 36 / 51 33 / 52 28/50 46 / 14 27 / 37 5 / 290 53 / 11 44 / 21 59 1477 24 / 49
Page #874
--------------------------------------------------------------------------
________________ 836 gato'nnapAnamAnetuM 6215 gato mAtalirApRcchaya 52 / 91 gato rahasi niHzaGko 29 / 39 gatvaikAnucaro mantra- 19 / 45 gantavyaM yatra te nAma 46 / 4 gadati sma tatastasmai 3 / 185 gadAM kumudvatIM zakti 41134 gdaasickraangkshshngkhpdm-35|35 gandhamAlyAnapAnAdi 58 / 155 gandharvAdikalApAraM 1956 gandharva iva devo'sau 19 / 267 gandhapuSpAdibhidivyaiH 65 / 12 gandhayuktivizeSeNa 4629 gandhavAho vahadgandhaM 59 / 87 gandhAvatIsarittIre 60 / 16 gandhAmbuvarSamRdu- 16 / 15 gabhIragirirAjanAbhi- 38 / 12 gambhIraH stambhamUtiH 56 / 32 garutmAn veNudArI ca 52 // 39 garbhaprabhRtiraudraM taM 33389 garbhastho'pi suto'tyugraH 33 / 23 garbhasthe'pi pitA tasmin 18 / 128 garbhAdhAnAt 33680 garbhezvaro'hamanyeSA- 52173 gavAzvamaNimuktAdau 58 / 133 gaveSayAmi talloke gavAzvamahiSAdInAM 7 / 101 gavAkSarohajAlAni 5 / 366 gavyUtidvitayaM sAdhaM 4 / 356 goSThe gopavadhUta- 23 / 25 gADhAzcArddhatRtIyaM te 5 / 674 gADhAkalpakazalyAya 21126 gADhamohodayAttasyAH 47.51 gAndhArasaptamopetaM 19 / 232 gAndhArasya vizeSeNa 19 / 257 gAndhArazca tathA nyaasH19|251 gAndhAraSaDjayozcAtra 19 / 238 gAndhArazca bhvennyaaso19|227 gAndhAraH sindhusauvIra- 1167 harivaMzapurANe gAndhArapaJcamI caiva 19 / 188 gotamAkhyaH suro vAddhi 41 / 17 gAndhArI raktagAndhArI 19 / 191 gotrasyoccaizca nIcazca 58 / 209 gAndhArasaptamApetaM 19 / 242 gotramuccazca nIcaizca 58 / 279 gAndhArI madhyamA caiva 19 / 176 gotrAkhyayA tu tAH khyAtA 4 / 46 gAndhAryAH pnycdhaivaaNshaa19|234 godhaikA rasapAnAya 21192 gAndhAro rktgaandhaa-19|213 gopurANAM tu madhye syaad-5|403 gAndhArodIcyavAyAzca 19 / 208 gopureNa samo mAnaiH 5 / 405 gAndhArodIcyavAyAstu 19 / 239 gobhakanyAhiraNyAdi 60113 gAndhAro'tra bhvennyaaso19|235 gautamazreNikaprazne 1176 gAruDaM rathamArUDhas 51 / 10 / / gautamaM ca samAsAdya 21140 girastA marutAM zrutvA 53 / 20 gautamenendravacanAt 199 girimitaH sahitAma- 55 / 113 gaurInAmAbhavattasyAM 44 / 34 girivyAsasamAyAme 5 / 268 gauravAtizayAdhAnI 8.100 girizilAtapayoga- 5580 gaurIgRhasapIpe ca 44 / 44 gIyamAnaM naraiH zrutvA 26 / 29 gaurINAM gaurikA vedyA 22177 guNavatAnyapi trINi 58 / 143 greveyakaparAste'nye 57 / 100 guNazikSAvratasthAnA- 23.43 graiveyakAstrithaiva syu- 6 / 39 guNitaM paJca saptatyA 5 / 636 gRhadvIpasamudrANAM 5 / 119 guruH subhadro jaya- 66 / 24 gRhapatyAtmajA yAsau 60144 gurupUrvakramAdarthAt 17 / 117 gRhamaraNyamaraNyatRNodakaM 55489 gurudhanarathAbhikhyaH 60 / 162 gRhArthamannamatyalpaM 19 / 21 gururAhAvadhijJAna- 43 / 153 gRhaM sIdhugRho'tyartha 33 / 19 guNavatsAdhujanAnAM 34 / 140 gRhItaratnatrayabhUSaNA puraa10|161 guNavatyAryikA pArve 27 / 82 gRhAzramI zrAvakamukhya- 10 / 163 guptizca trividhA proktA 18 / 44 gRhANa gRhiNItyakta- 29 / 53 guptendriyakalApasya 46 / 45 gRhANa kalazaM laghu 38.50 guruvAkyAmRtaM mantraM 21163 gRhizramaNasaMghAte 64|44 gurunitambadhanastanabhAriNI 55 / 21 gRhItabahuvigrahaH 38148 garomahendrasenAcca 43 / 150 gRhItacAmaracchavaH 986 garvAdezAcca saMgho'pi 2019 gRhItvA karapadmAbhyAM 2 / 31 gulmagUDhavapurgA Dha- 62133 gRhItvAnyAH svabhAryAH s32||36 guhyakAzcitrapatrANi 59 / 43 gRhItvA karuNopetaH 43153 gUDhadhIH kRtasalyApas 33 / 116 gRhyatAM gRhyatAM kAmyaM 59 / 2 guDhavRttibhiranaz 63 / 97 granthArthayoH pradAnaM hi 64 / 46 gUDhagarbhA mahAdevI 43 / 59 granthitena surastrIbhir 81191 gUyate zabdyate gora- 580218 grAmasyAsyaiva sImAnte 43 / 115 gogajAzvAdibhastrAbhA- 4 / 348 grAmAraNyakhalaikAnta 34 / 102 gotamo nAmato dvIpo 51470 grAmAdInAM pradezasya 58 / 145 gotamo'trAntare pRSTaH 27 / 1 grAme'bhUtzAlmalIkhaNDe 601109 43 / 72
Page #875
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAdyanukramaH 837 grahastu sarvajAtInAM 19 / 204 prahAdyaMzAzca catvAras 19 / 211 grahoragA bhUtapizAca- 6645 grahopanyAsavinyAsa- 19 / 201 prISmogratApaparuSa- 62 / 17 HuWHAT [gha] ghaTikAkalanirbAdI 59 / 53 ghaTIyantraghaTIjAle 43 / 127 ghaToghnyo ghaTapUra hi 19 / 20 ghaNTArAvorusiMha- 56 / 114 ghaNTAralamahAghoSaH 8121 ghanaghanAdhanajitajitA 55179 ghnninaadttaambrmmbujN55|61 dhananivahavidhAtAd 36 / 2 ghanodadhirimaM lokaM 4 // 33 ghATasya viMzatirlakSA 4188 ghATe tvekAdaza prAjJaira 4 / 310 ghAtayitvA bahUn jIvAn 23 / 145 ghUrNamAnamudIrNogra- 41 / 4 ghUmatA mRduvAtena 886 ghRtakSIrAdivRSyAtya- 64 / 24 ghoSaNAM kArayAJcakre 61 / 34 ghoramudgaraghAteva 25 / 60 ghANendriyapriyasugandhi- 16141 ghnato'sya ghanavairaNa 271124 - [ca] cakravyUha viditvA taM 50 / 112 cakravyUhastadA dakSa- 501111 cakrasyArasahasre hi 50 / 103 pakravAkavalAko- 8139 cakrahastaM hariM dRSTvA 52 / 69 cakravikramasaMbhAra- 52170 cakravartinamutpannaM 1119 cakraratnAnumAgaM sa 11 / 18 cakracchatrAsidaNDAste 11 / 108 cakravati zriyo bhartA 18 / 29 cakravartI camUM mUle 1141 cakravartI ca taddhetoH 20114 cakravartyapi saMprAptaH 11179 cakratustau tapo ghoraM 43 / 205 cakravyUhavyapohArthaM 1106 cakraM sudarzanamadRSTamukha 53149 cakrAyudhaH zriyaM nyasya 27 / 93 / cakrAyudhAbhidhAnasya 27490 cakriNau bharatAdyo dvau 60 / 326 cakriNA rudhyamAno'pi 12049 cakrI pUrvadharaH pUrvo 60 / 156 cakre sudarzane'yodhyA 11157 cakre kuravako yUnAM 14 / 16 cakre byAdhivinAzAya 23 / 138 cakrotpatti tadA viSNo 1109 cakSurmasUramanveti 1887 / cakSuSo'cakSuSo dRSTe 58 / 226 cakSurAdIndriyasthAna- 58 / 249 cakSurgocarajIvaughAn 20122 cakSuSmAMzca yazasvI ca 7 / 174 cacAra gurusandezA- 186134 cacAra mRgasAmAnyaM 61 / 32 cacAra khacarIsakhaH 23 / 154 caNDagANDIvakodaNDa- 45 / 127 caNDavegastatastasmai 25 / 46 catasraH pratimAsteSu 5 / 425 catasrastatsutAH kanyA 44 / 41 catasraH SaTsvarA hRtA 19 / 183 catasraH ssttsvraashvaanyaaH19|181 catasrasturyarajjvante 4 / 19 catasro viditA lakSAH 601433 catasRSvAtmarakSANAM 5 / 342 catuHzatAni nemestu 601424 catuHSaSTimahAdikSu 4129 caturvizaM zataM dikSu 4110 caturaGgabalaM tasya 54 / 42 catuvizatirandhrastha- 4 / 141 caturvizatilakSAzca 4 / 117 caturbhizca zataM dikSu 4 / 115 caturNavatireva syus 670 catuvizati saMkhyAni 658 catuHpaJcAzadevAtaH 601470 catuHzatyA sahasraM tu 60 / 428 catuHSaSTiH smRtA lakSA 4 / 60 catuHSaSTyA zataM dikSu 4 / 97 catuHSaSTizatAnyeva 4 / 227 catuHSaSTizca triMzat 4 / 238 caturdazavidhaM yasyAH 8635 caturdazasvahisArtha 34 / 100 caturdazavidhaM pUrva 1072 caturdazaprakAraM syAd 101125 caturdaza sahasrastu 5 / 149 caturdaza guhAdvAracaturdazasahasrANi 5 / 275 caturdazasahasrANi 5 / 41 caturdazadinAnyadya 601281 caturdaza vinirgatya 5 / 122 caturdazamahAratnair 111103 caturdazamahAratna- 111109 caturdazasahasrANi 4 / 62 caturvizatilakSAstu 4 / 193 caturvizatirantaHsthAs 5 / 575 caturvizatisaMkhyAta- 60244 caturvizatirasyAdreH 5 / 47 catuvizati cApAni 4321 caturvizati tIrtheza- 12 / 2 catustrizattato lakSaH 4 / 183 catustrizadato lakSA 4182 catuHSaSTiguNotkRSTA- 8130 catuHSaSTisahasraryat 1030 catuHzatI tapastasya 60515 catuHzatAni tatrAnye 59 / 129 catuHzatAni jetAro 3249 caturdik siddharUpADhayaM 57153 caturdikSu nagasyoddhaM 5728 caturdikSu catuHSaSTi 333 caturNikAyadeveSu 27.9 caturNikAyadevaiH sa 28 / 29 caturNikAyAmarakhecarA 66313 . vi catu
Page #876
--------------------------------------------------------------------------
________________ 838 catuHsahasragaNanAH 601359 catuHsahasrasaMkhyAnair 60 // 351 catuHsahasrasaMkhyAtAH 34 / 48 catuHzrutizca vijJeyo 19 / 158 caturaGgabalaM tacca 40 / 30 caturaGgabalezAnAM 50 / 34 caturaGgamahAseno 1112 caturaGgaM tataH sainyaM 62 / 12 caturaGgabalaM kAlaH 52171 caturaGgeNa tenAzu 31172 caturvidhasya niHzeSa- 370 caturvarge hi dehimyo 56583 catuNNA lokapAlAnAM 1969 caturNAmapi teSAM syAt 5 / 452 caturvidhasurAsurA- 38 / 38 caturvidhAmarAkoNa- 64 / 2 caturvidhaM zubhaM bAhyaM 7184 caturthakAle'rdhacaturtha- 66 / 16 caturthI ca caturvArAn 4 / 376 caturthakAni yatra syuz 34 / 67 caturthyAM caitrakRSNasya 60 / 259 caturthebhyo'rddhahInAzca 5 / 409 caturdhA vinayaH pUjyeSvA- 64 / 29 catubhiH samayaiH kRtvA 5675 catubhiravikAzItiH 601352 caturvidheSu deveSu 7133 caturdhAtikSayAccAsya 9 / 210 catuSkaSAyA nava nok-34|104 caturAhArahAnaM yan 58 / 154 caturAzAmukhadvAra- 2065 caturnavatisaMkhyAni 5 / 82 caturdevanikAyAzca 9 / 211 catuHpaJcAzatA sArdha- 18.90 caturasrAnuyogAnAM 584 caturguNastu vistAro 5 / 485 caturyojanahInaM tu 5 / 396 catuHzirastridvinataM 101133 caturbhUtasamUhe'smin 28 / 34 caturgatimahAdurge 9 / 66 harivaMzapurANe catuzcaturthAnvitaSaSTakena 34 / 86 catvAArazanmahAdikSu 4/135 catubhiH paJcamazcaiva 19 / 157 tvavAriMzaccatasrazca 4173 catuHsaptatisaMkhyAni 5 / 156 catvAriMzatsahASTAbhi- 4133 catudiggopuradvAra- 5772 catvAriMzaM zataM dikSu 4 / 106 catvAraH syurmanoyogA 58 / 197 catvAriMzaM zataM dikSu 4105 catvAraH khalu ko- 4 / 300 candramindradhvajaM meruM 9 / 159 catvAro'pi ca te dikSu 5 / 318 candraprabhasumatyAkhyo 60 / 165 catvAro'nantara tasya 51184 candrazcApi mahAcandraH 601564 catvAro mantriNastasya 2014 candraM candramukhIpUrNa 32 // 3 catvAri ca sahasrANi 5 / 296 candrazcandrikayA rAtrau 9 / 13 catvAri ca giriTTai ca 5 / 144 candrasUryoM ca mAlAntau 5 / 232 catvAri ca tato gatvA 65 candrakAntakarasparzAc 27 catvAri syuH sahasrANi 6 / 67 candrakAntazilAsyorvI 774 catvAri SaT catvAri 60 / 408 candrakAntAMzavaH zItAH 775 catvAriMzatsahasrazca 1029 candrAbhazcandragaurAbhas 7.175 catvAriMzasamudviddhA 5 / 302 candrAbhaH zuklasaptamyAM 60 / 274 catvAriMzacca catvAraH 5 / 559 candrAbhA candrikevAsya 43 / 165 catvAriMzatsahasrANi 59 / 132 candrAbhAyAstu yad 43 / 175 catvAriMzaccaturlakSAs 10 / 142 candrAbhAlApavArtiH 43 / 178 catvAriMzatsahasrANi 5 / 580 candrAbhAsaMgasaMjAta- 43 / 169 catvAriMzatpuruDhAnAM 601489 candrAbhayopagUDhasya 43 / 168 catvAriMzaccaturbhizca 4 / 328 candrAbha eva candrAbhaH 601210 catvAriMzatsahasrANi 601439 candrAdityAdhikodAra- 65 / 39 catvAriMzattathA trizad 60 / 313 candrAbhaM candravatkAntaM 3228 catvAriMzadathoktAni 60 / 308 campAjanmani mukto'bhuud60|193 catvAriMzattathA tAre 4 / 327 campAyAM ramamANasya 22 / 1 catvAriMzattathaikaM ca 671 cmpaayaamihkaushaambyaaN60|145 catvAriMzaccaturyuktA 60 / 478 campAvAsI janaH sarvo 22 / 5 catvAriMzacca varSANi 60529 crnnknnttkvedhbhyaadbhttaa55|92 catvAriMzacca lakSA- 4.175 caraNau maNisaMkIrNa- 8185 catvAriMzatsasaMbhrAnte 4 / 176 caramo'nantavIryo'mI 60562 catvAriMzatsahASTAbhir 4 / 235 caramottamadehasya 11490 catvAriMzatsahASTAbhir 4 // 37 caramottamadehAstu 33 / 94 catvAriMzaM zataM dikSu 4 / 101 caramottamadehasya 56585 catvAriMzattu paJcAgrA- 674 / / caritamidamakAla- 36 / 12 catvAriMzatsahasrANi 60 / 451 caritaM tasya viprasya 431135 catvAriMzattu vistAro 6 / 129 caritaM neminAthasya 172 catvAriMzazcatubhizca 4 / 134 / / caritaM cArudattasya 1282 catvAriMzatsahasrANi 60409 clbhujnggmbhogvibhuussnnN55|65
Page #877
--------------------------------------------------------------------------
________________ 36171 calajaladhisamAne calataDitsavalAkavalAhake 55/77 calaccAmarasaMghAta - 9/79 caladukUlakaupIna cATukArazatamaMtra cApapazJcakamutsedhaH cAparatnasamAropaM 42 / 4 63 / 42 4 / 301 1 / 92 5 / 351 47141 57 / 14 59 / 59 239 cApaM paJcazatocchrAyaM cApaM ca kausumaM prAya cAponapIThikA vyAsA 52 / 15 cAmarANyabhito bhAnti cAmarendrabhujotkSiptacAmIkarabRhaddaNDa cAraNazramaNAbhyAM tu 60 / 91 cAritramohaparamopazamAt 16 / 53 cArudatta zRNu zrImAn 21 / 167 cAruhaM savimAnena cArudattastatastuSTa 21 / 173 19 / 268 cArudattena me jaino 21 / 150 cAruvAravanitA 63 / 39 cArugoSThI sukhAsvAdas 212 cittaprasAdanenAzu 25 / 68 cittadravIkaraNadakSa 16 / 42 862 cittAkSepaparityAgo 64 / 31 cittendriyanirodhazca 1 / 128 citraratnaghaTATopacitracUlamanoharyod- 33 / 132 citrakArasahastrANi 11 / 126 citrakArapure'trAbhUt 27 / 97 citrabuddhistathA mantrI citraM tadA hi paramAnna citraM cikrIDa tatrAdrI citrAmbarAmburamanAg citrA kanakacitrA ca citrAdhodezatastudhvaM citrAkhyaM paTalaM pUrva citrAdhobhAgato rajjur 4 / 12 citrite kusumacitracitrazcittaharaidivya 27198 1661 46 / 21 16 / 6 8 / 114 414 4152 63 / 36 59/20 zlokAnAmakArAdyanukramaH cintA prabandhasaMbandha: 56 / 40 cintAnantaramevAtra 52/58 ciraviyutakanIyo 36 / 14 cirayasi kimiti tvaM 36 / 17 ciraM paryaTya saMsAraM 46 / 56 ciraM prekSakayoragre 8234 cirAyati tayozcitta 2118 cireNa ratisaMbhoga 23 / 21 cireNa dAnavAkAro 24 // 7 ciraM saMsRtya jAto'haM 28/45 cUDAmaNiH zatAnIkaH 22 / 105 60 / 199 cUto gajapuraM mitrA cUlAyAM snigdhanIlAyAM 82178 cUlikA caikasaptatyA cUlikA vijayArddhasya 5 / 61 5 / 38 46 / 26 cUlikA nagarI rAjA cetayanto'pi tatrAnye 9 / 109 cetanAcetanadravya 10 / 103 cetasAsya sahasA 63 / 4 cetaneTakarAjasya 2 / 17 caityacaityAlayA ye te 5 / 510 60 / 206 58 61 caityavRkSastu vIrasya caityapravacanArhatsad caityAlayA jinendrANAM 46 / 19 caitanyotpattyabhivyaktI 58 / 26 caurAstataH samAgatya 33 / 124 cyutavataMsa vizeSakamAkulaM 55/56 cyutvA gajapure jajJe 34 / 43 cyutvAbhUdiha kaushaambyaaN60|101 cyutvA kalpAnmahA zukrAt 32 // 7 cyutvA punarayodhyAyAM 43 / 159 cyutvA taM pANDurajasya 64 / 137 [ cha ] chatracAmarabhRGgArachatracAmarabhRGgAraiH chatracchAyApaTacchannaM chatrANi zazizubhrANi channA tena kumArANAM 57 / 174 2 / 72 8/155 31 / 82 52/43 839 chadmasthakAlamatibAhya 16 / 64 chadmasthakAlanirmuktAM 12/79 chadmasthe dravyayAthAtmya- 10 / 106 chadmitAhamiti jJAtvA 47167 chAdayAmi dviSacchelaM 45/51 chAdyamAne tathA pauNDre 31 / 90 chAyAyAmasya vRkSasya 62 / 25 [ ja jagatprabhAva saMbhArau jagatprasiddhabodhasya jagatyAH paJca navati jagad SaDbhirdravyairajagAda gautamaH sthAne 17126 1 / 30 5 / 442 janmajarAmaraNAmaya 7 178 3 / 196 jagAda gopI bhavatI 35 / 59 z2amAda ca sa tAM devIm 43 / 188 jagAda jagatAM nAtha 2 / 96 jagAda bhagavAMstatra 601134 jagAvasau ko'pi mamAsti 35 / 40 jaguH kinnaragandharvA 8 158 53 / 7 jaguradya kRtArthA vo jagau ca devI vipine'pi 35 / 58 21 / 62 49 / 23 jagau vasantasenAM tAjaghanamuraH kucAvudarajaghanastanabhArAtajaghAna muSTina jaghanyena pulAkasya 23 / 31 31 / 2 64/70 64 / 102 14 / 13 45 / 27 60156 jaghanyenaika evaika jajvalurjvalanajvAlA jajJe vasurathastasmAt jananAni jino pRSTo janayanti nRNAM bhogAH 11 / 97 janastadAlokya tadAti- 35 / 78 janitAGgasukha sparzo 3 / 20 janiSyamANena jinendra 37|45 janairjanitasaMghaTTaiH 62 // 7 jantoH ko bAparAdho'tra 61 / 105 janmakrameNa zeSANAM 601485 34 / 136
Page #878
--------------------------------------------------------------------------
________________ 840 harivaMzapurAne janmaniSkramaNajJAna- 22 / 3 janmAntare'pi kaangkssntii45|72 janmAntaramahAprItyA 43 / 219 janmAnubandhavairo yaH 59 / 6 jambUdvIpasya yAvanto 56481 jambUdvIpatadambudhiprabhRti 5 / 735 jambUdvIpajagatyA ca 5 / 484 jambUvRkSasya tasyAdhas 5 / 182 jambUdvopavidehe'STau 60 / 142 jambUdvIpavidehe yo 27 / 115 jambUdvIpavidehe'nta. 60 / 62 jambadvIpasya viSkambhe 5 / 18 jambUdvIpaM yathA kSAraH 51613 jambUdvIpA pratiSThAna- 6 / 90 jambUsthalasame tatra 5 / 188 jayatvajayyA jinadharma- 6651 jaya nAtha jaya jyeSTha 59 / 31 jayAntAmitasAraM ca 57159 jayanti devAH surasaMgha. 66150 jayantI sarvaratne tu 5 / 726 jaya prasIda bhartuste 59 / 12 jayaH pulastyo vijayo 22 / 108 jaya sarva jagadbandho 59 / 32 jayasenasya kaumArya 60514 jaye jAsismare jAte 12 / 12 jaratkumAramutpAdya 317 jaratkumAre pragate 61131 jaranAropyamANastu 471106 jarAsandhAdayastuSTA 31 / 132 jarAsandhabale tatra 50 / 102 jarAsandhastataH prApya 45192 jarAsandhasutAstatra 52 / 28 jarAsandho'tra saMprAptaH 50.65 jarAsandhasya hantAra- 26 / 31 jalakrIDAratastatra jalagarbhajaparyAptAH 18181 jalajazayanacApais 36157 jalaprabhavimAnezo 5 / 326 jalaM muraja nirghoSa 19 // 62 jalanidhimukharaHsvatara 55 / 83 jalasthalapathaisteSA- 54 / 23 jalasthalagatAkAza- 101123 jalAthaM tatra lokAnA- 33149 jalAvagAhanAyAsya 27195 jalAvagAhanAnyasya 9 / 126 jalAd dvikozamudviddhaM 5 / 198 javanAzvarathArUDhaM 2564 javena laghu laGghayad 38 / 23 jAtakarma jinasyatAs- 8 / 117 jAtakarmaNi kartavye 8105 jAtakAruNyayA'vAci 43 / 179 jAtabAndhavasaMbandhe 45 / 145 jAtamAtramapatrANaM 211142 jAtA candraprabhA devI 601108 jAtivarNasvaragrAma- 19 / 148 jAtavidyAdharA zaGkAH 21 / 15 jAtaH sa laantvendro'h-27|114 jAtazca kRSNadazamyAM 601179 jAtaH sarvayazo devyAM 23152 jAtaH sukharathastasmAd 1819 jAtAtra zlakSNaromNastvaM 6085 jAtAnupAlinI nityaM 2956 jAtAsyatra tatazcyutvA 60 / 121 jAtInAM lakSaNaM tAro 19 / 198 jAtu kaMsAdibhiH ziSyair 3312 jAtucinmunivelAyA- 33332 jAtena tena zubhalakSaNa- 16 / 13 jAtodaramahAzUlo 43 / 119 jAte niHkramaNe jaine 999 jAte yojanavistIrNe 2066 jAto bRhadratho rAjA 18022 jAto'haM jinadharmeNa 211151 jAtyamuktA phalAbhAni 620 jAnatApi tvayA putra 17180 jAnanto vastusadbhAva- 61 / 26 jAnAsyeva jaghanyAM no 21164 jAnunI mRdunI yasyA 8 / 12 jAmAtR bhrAtRghAtottha- 408 jAmbavatyA jinaH pRSTas 60142 jAmbavatyA vivAhena 44 / 16 jAmbUnadamaye tatra 5 / 175 jAyate bhinnajAtIyo 7 / 14 jAyate'tra naTasyeva 43 / 126 jAyante'bhyudayazrIzA 8220 jAyante cAtizItoSNa- 3 / 113 jAyAsya jinadattAsau 34 / 4 jAraseyamapanIya 63353 jAhnavImavatIrNAM tu 44 / 6 jigamiLU tapase jina- 55 / 107 jigISatA parAn dezAn 17121 jigISayeva vikasan 14 / 18 jitazatruH kSitau khyAto 33187 jitArko dharmacakrAkaH 59 / 72 jitAtmaparalokasya 1139 jitakRSNa balAloka- 42 / 10 jina kezava rAmAdIn 5138 jinajanmAbhiSekAdi 42 / 23 jinadattAyikopAnte 6070 jinaniSkramaNaM dRSTvA 255 jinapAdAntike dIkSAM 59 / 120 jinabhASAdharaspanda- 21113 jinamatyAyikA pArve 601102 jinarUpazaro dUrAj 41153 jinazAsanavAtsalya- 11 / 105 jinazAsanatattvajJA 43188 jinaH zrAvakadharma ca 59 / 119 jinastavavidhAnAkhyaH 10 / 130 jinasaMyamakAlastu 60 / 333 jinasya nemezcaritaM 66140 jinasya nemestridivA 37 / 2 jinasya TekaviMzasya 22 / 111 jinArkapAdasaMparka- 59 / 80 jinArcA caityagehArcA 34 / 11 jinAzcaturvizatiratra 6637 jinena kathite tattve 5458 jinendrakevalajJAna- 3 / 26 jinendranAmagrahaNaM 66 / 41
Page #879
--------------------------------------------------------------------------
________________ 12 / 27 jinendra pitRnirvANaM jinendrapitarau tato jinendramukhacandrakaM jinendravandanApUrva jinendra vinatirdhvasta - 62 / 58 jinendravIro'pi vibodhya 66 / 15 jinendravIrasya samudbhavo - 66 / 7 jinendro'tha jagau dharmaH 1014 jinezajanakau jagad 38|8 jine zUnyadvayaM tasmAj 60 / 325 jinodbhave svapnaphalAnu- 37 / 47 jinocchvAsamuhuH kSipta- 8 / 167 jihvAkhye dvAdazaivoktA 4 / 312 jIyeta yena kanyeyaM 34 / 25 jIvagrAhaM gRhItvAso jIvasiddhividhAyIha 33 / 5 1 / 29 jIvasya bhAvabhAvo'yaM 3 / 104 5822 jIvasya lakSaNaM lakSya jIvadyazasamA zAnta 33 / 7 7 / 4 jIvadyazovilApa cauM 194 jIvAmi jinavAkyena 43 / 242 jIvAdisaptatattvAnA- 58 / 304 jIvAdInAM pudgalAnAM ca jIvAdhikaraNazvApya- 58.84 jIvAjIvAsravA bandha 58 21 jIvitAnte subandhoH syAt 64 / 117 jIvopayogazaktezva 10118 jetA vedavicAre'syAH jaina eva hi sanmArge jainena jinadevena jaivavaiNava 23 / 30 33 / 66 60/45 41157 jyA ca teSAM tripaJcAzat 5 / 169 jyAyAnajJAta saMbandhaH 31 / 122 jyAyA jyAyAM vizuddhAyAM 598 jyAyA dazasahasrANi 5/36 jyAvai rathanirghoSai 51 / 17 5 / 32 jyAsI navasahasrANi jyA syAcchatasahasrANi 5 / 92 jyeSThaputre vinikSipta- 18 19 106 34 / 10 38|1 38141 zlokAnAmakArAdyanukramaH jyeSThabhrAtaramAlokya 11 / 91 53 / 27 7 / 80 jyeSThAnapUjayatsarvAn jyeSThAnAM bhavitA siddhis 64 / 141 jyeSTho mumoca yAnbANAn 31 / 119 jyeSTho lakSmImatI lebhe 47 / 18 jyeSTho hiraNyanAbhAkhyas 31 / 10 jyotirgaNasya saMcAraM 10 / 116 jyotirgRha pradIpAGgas jyotirdevastriyo'tazrva 2 / 79 jyotirnimittazAstrANi 11 / 114 jyotiHpaTalametaddhi 63 jyotirmaNDalasaMkAzaiH 59 / 42 jyotirmAlAkhyakhecaryAm 60 / 18 jyotiraGgamahAvRkSa- 7 / 134 jyotiraGgadumA jyotiz 7181 jyotirlokaprakaTapaTala- 6 / 139 jyotirlokavibhAgasya 6 / 34 jyotirloka vimAnAnAM 6 / 22 jyotirlokamato gatvA 60 / 68 jyotiSAM sAdhikaM palyaM 3 / 140 jyotiSo bhAvanA bhaumA 3 / 162 jvalatpradIpAlikayA 66 / 19 jvaladvRhajjvAlahutAza- 35113 jvaladviSANo vRSabhaH 35 / 27 jvAlAruddhapathastatra 40 / 31 7 / 132 jyotizcakrAdhipAvetau jJAtapUrvabhavAzeSa 65 / 42 jJAtapUrvabhave tasmin 9/63 jJAtamAyAdu rohosso 47 78 jJAtameva hi te nUnaM 24/51 jJAnotpattyA tvamAvasyA - 60 / 265 jJeyo mUlanayAvetA 58 / 40 60 / 380 23 / 76 jJeyA dazasahasrANi jJeyAH svadAra saMtuSTA jJeyAH saptasahasrANi 60 / 387 jJeyA hyekonapaJcAzad 4185 jJAna netraistribhiH pazyan 8 102 jJAnAptiH pUrvatAle jJAnAvaraNazatruM ca 60 / 254 91209 64 / 47 34 / 133 jJAnasya manasAmyAso jJAnAdiSu tadvatsu ca jJAnAGkuzaniruddho'pi 43 / 192 jJAnavRttivizeSasya 28 38 jJAnadarzanasamyaktva- 56 / 67 jJAnalabdhipariprAptir 20131 jJAtasaMsAra niHsArA 43 / 157 jJAtivargaH samasto'yaM 50/51 33 / 70 jJAtvA ca jainadharmasya jJAtvA tanmaraNaM duHkhA- 6119 jJAnapaJcakasiddhayai te 64 / 14 jJAtvA puNyasya mAhAtmye 47 / 45 jJAtvA bhagavataH siddhi 65 / 18 jJAtvA bhAmA harISTAM tAM 4333 jJAtvAbhiprAyamasyAH sa 45 / 65 jJAtvA mahAnaraM taM ca 45 / 110 jJAnatrayaM sahajanetra 16 / 19 34 / 49 58 / 284 64 / 145 7124 jJAnadarzanacAritra jJAnadarzanasaMvRtyor jJAnadarzanacAritrair jJeyaM varSasahasraM tu [ Ta ] TaGkaNaM dezamAsAdya 841 [ ta ] ta eva cASTaparyantA ta eva sukhino dhIrAs taM kalpavyavahAraM na taM caturdazaratnAni taM chalavyavahArasya dRSTvA kenacitproktaM taM draupadImayaM grAhyaM taM nizamya munizreSThaM taM nizcitya pitA putraM taM paGkabahulaM bhAgaM taM pANDukavane ramye taM praNamya vidagdho'sau taM pradezaM tadaivAsa 21 / 103 34 / 79 26 / 37 21104 25/30 20151 33 / 82 54/11 3 / 183 25/40 4/50 2 / 41 20 / 18 62/29
Page #880
--------------------------------------------------------------------------
________________ 842 taM pradhRtya bhuja taM zakunyupadezena taM sA kRpAvatI prAha taM svayaMvaramAlokya tatkathaM kathamityukte tatkalpavyavahArAsyaM tatkAle satyabhAmApi 7 / 162 tatkAle'patyamutkSipya tatkRto zaktivaikalye 21 / 158 tatkSaNe'lamudatiSTha tacca darzanamohAndha 63 / 50 58 / 20 taccaraNapUjanaM kRtvA 91185 taccatvAri sahasrANi 4 / 243 taccharIrasya pUjArtha 27/17 31 / 58 tacchrutvA jarAsandhaH tacchrutvA yAdavAH sarve 51/7 taruhaviTapAgra 3668 taTAd gatvA sahasrANi 5 / 459 taTAntAtpaJcanavata tIpATitagAtro'haM taTe tu dakSiNe tasyAH sarasI tataM ca vitataM caiva tataM cApyavanaddhaM ca tataM tastrIgataM teSAM 63 / 43 46 / 3 54 / 48 31 / 46 21 / 130 10 / 135 43 / 33 5 / 435 21 / 95 5 / 207 37|13 8/159 19 / 142 19 / 143 tataH kacchamahAkaccha 9 / 104 tataH kanyA sabhAmadhya- 19 / 134 50190 tataH kambalavRttAntatataH kalpanivAsinyo 2477 4 / 15 2183 tataH kApiSTakalpAye tataH kinnaragandharvatataH kuntyAH samIpaM saa45|139 tataH kuberadattasya 24/50 tataH kupitacito'sau 4633 tataH kruddho yudhi mlecche-11.31 tataH kRtasusaMgame tataH kRtatadAzvAsaH tataH kRSNo jagau deva tataH kevalalakSmItaH 389 21 / 75 65 / 47 59 / 61 harivaMzapurANe tataH kSINakaSAyAkhyo 64 / 57 tataH khaNDitavivAste 27 / 128 tataH paJcasahasrANi 60/463 tataH pataprasau vegAd 26033 tataH padmaprabho jJeyaH 60 / 557 tataH paraM dvayojJeyAH RIVE tataH paraM prasiddhAnyA 5 / 333 29/60 51118 60 / 223 tataH parvatamAruhya 21 / 113 tataH parikaraM baddhvA 34 / 27 tataH pazyAmi bhAmAyA 42 / 32 tataH paramadhattAGga tataH parabalaM dRSTyA tataH pareNa vijJeyA tataH pitrA ca mAtRmyo 61187 tataH puNyadine puNya- 22 / 152 tataH putrazatenApi 9 / 37 23 / 56 4714 3218 59 / 13 tataH prathamasamyaktva 64 / 53 tataH pradyumnabhAnvAdyAH 61 / 39 tataH praNatamAzliSya 47 / 133 tataH purohitenAzu tataH pUritasarvAzAH tataH pUrNeSu mAseSu tataH prakramate zambhu tataH praNamya devendrA tataH prabuddhavRttAnte tataH prabhUtyasau loke tataH pramitayAmino tataH prasAda icchAmi tataH prasAdavaryeSu tataH prAha jinastattvaM 21141 2 / 63 tataH zAbarasenAbhir tataH zIkariNaM mattatataH zItalamAnIya 65 / 32 42 / 105 47 64 47117 43 / 94 tataH prAha prajAstatra 9 / 94 tataH zaGkha iti khyAtas 1735 tataH zaGkhAH sabherIkAH tataH zatruMjayo lagnaH 981 31 / 94 47198 412 62 / 23 tataH zUnyadvayaM cakrI 60 / 327 tataH zauriH samastaistaiH 25 / 71 tatazca dhRtapUjano tatazcapalalokasya tatazcandra vidAvAGga tatazcakramahaM kRtvA bhakticitto'haM tatazca tatkAlabhavAM satacaNDaruvA pauNDro tatazrAryakRt kArya tatazcAgatya bharate tatazcaturvidhe sa 38245 45 / 137 2132 53 / 31 21 // 85 35 / 30 31486 28 / 19 601117 9 / 221 tatazcatuHsahasrANi 601461 60189 tatazrAtrottarazreNyAM tatazvadvartya paryaTya 33 / 157 tatazcyutvA'vajo'jaiva 33 / 141 tataH zrAvakatApatro 64 / 54 tataH zrutavayovRddhA 4015 601334 tataH SoDazabhino tataH saGkhena mahatA 61 / 42 tataH sa tatkSaNaM jAtas 47 / 121 tataH sa duhitustasyAH 17 / 15 tataH sanatkumAro'bhUc 45 / 16 tataH saptabhirAdhivaye 3 / 160 8151 19/74 1.3 / 31 tataH samaM puraM devais tataH samaGgalaM tena tataH saMbhavanAtho'bhUd tataH sarabhasoyAta 8229 tataH sarvasya lokasya 21 / 49 tataH sarAMsi catvAri 57 / 19 tataH sA prAJjaliH prAha 42 / 90 tataH sucAruvaruya 45123 tataH suparNakumArANAM 467 3854 tataH surapatistriyo tataH suravarAbhyacyoM 61 / 11 tataH svargasukhaM puMsAM 17 / 133 tataH svaM vaJcanaM jJAtvA 19144 tataH svayaM jarAsandhaH 52/46 12 // 8 tataH svayaMvarArambhe tataH svayaMvarAntabhU 31 / 15 tataH stanandhayo jAto 47 / 122 -
Page #881
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAdyanukramaH 843 tatastasmai parAbhUti 174158 tato nirgatya jAto'smi21148 tato viditatattvArthAH 59 / 120 tatastamRSabhaM nAmnA 8 / 196 / / tato'nantasukhaM mokSa- 3 // 146 tato viditavRttAnto 43 / 66 tatastithau prazastAyAM 31 / 134 tato'ntaHpuralokasya 12 / 16 tato vinizcitA- 22 / 120 tatastithau prazastAyAM 41115 tato'ntaH klpvaasaakhyaaH57|99 tato vidyAprabhAveNa 12 / 26 tatastu lokaH prativarSa- 66 // 21 tato'ntyajinamAhAtmyAt 2 / 26 tato vismitatuSTAste 54 / 68 tatastribhuvane tatra 3165 tato'nye SaTsahasrANi 60 / 396 tato vIkSya kSudhAkSINAH 9 / 33 tatastrINi sahasrANi 60 / 464 tato'nyo'nyabhujakSipta- 11383 tato vrajasthaH kRtajAta- 35 / 34 tataste lalitAkArAH 45 / 67 tato'parAgo lokasya 45 / 58 tato'STamAkhyAnazanaM 35 / 38 tataste tannimittena 11161 / tato'pi dhRtarAjo'bhUt 45 / 33 tatoSTAdazavarSANi 60 / 338 tataste mantriNo bhItAH 2020 tato'pi nagarAdyAtA 45 / 105 tato'STakAdazAzItiH 60 / 343 tataste trapitAstrastA 9 / 115 tato'pi nIlakaNThena 3114 tato'sti krozavistAraM 57 / 108 tataste brAhmaNAH proktAH111107 tato'pi vaidizaM yAtA 45 / 107 tato haThAnnAmitAbhiH 33151 tataste dhairyasaMpannAH 4117 tato'pyagnikumArAdyA 2182 tato hariprekSaNalabdha- 35 / 63 tatastena priyA pRSTA 26 / 41 tato'pyantarvaNaM nAnA 57 / 66 tato'hinakulebhendra- 2187 tatastena hariH pRSTo 62 / 47 tato'pyuttaradigbhAge 5 / 418 tato hiraNyanAbho'pi 31187 tataH somazriyA yuktaz 32 / 33 tato'bhinandI hRdi 35154 tato hRdayasundaryA- 45 / 118 tato gajakumAro'pi 60 / 132 tato bhItamatirmuktvA 33337 / / tatra kartRtvabhoktRtva- 10 / 109 tato gaNabhRdAcakhyA 508 tato bhImakamudvRttaM 43 / 171 tatra karmavazajJAnAM 43187 tato gandharvasenAbhU- 22 / 17 tato'bhUt subalaH sUnu- 13 / 17 __tatra kuNDapure lebhe 3113 tato gandhodakaiH kumbha- 8 / 174 tato'bhyarcya jinendrArcAH 29 / 10 tatra kevalinAM saukhyaM 3386 tato ghAtakazokaM ca 16121 tato bhramaraghoSAkhyo 45 / 14 tatra cakramahaM kRtvA 11121 tato ghRtavaradvIpaM 5 / 615 tato malayanAmAnaM 59 / 113 tatra cikSiSavaH pApAH 46140 tato'JjanamahArajo 421100 tato mAtaGgakanyAbhUca 64 / 116 tatra citramaNistambha- 31113 tato jagau jarAsandho 31193 tato mAnasavegena . 30.33 tatra cottarazAkhAyAM 5 / 181 tato jagrAha tuSTA sA 43 / 58 tato mRtyubhayAt trstH17|162 tatra tasthau jinaH zaile 359 tato jajvAla kopena 54 / 6 tato meghamukhAdevA 11033 tatra tIrthakaraH kurvan 2 / 146 tato jigimiSU rAjA 2068 tato meghamukhaimleMcchAH 1138 tatra dakSiNazAkhAyAM 5 / 189 tato jinagRhaistuGgaH 21148 tato yAdavasaGghAstA- 41141 tatra dauvArikA bhaumA- 57 / 25 tato jinoktatattvArtha- 2 / 114 tato'laMkRtanArIbhi- 2178 tatra dharmakathAnte'sau 61117 tato darzanamohasya 31143 tato labdhajayA pitrA 34 / 31 tatra nemikumAro'pi 41148 tato darzanamohasya 64 / 55 tato lokastako dRssttvaa43|111 tatra padmarathazcakrI 43192 tato dyUtacchalenaiva 27136 tato'vatIrya sopAnaiH 57 / 177 tatra padmAvatI lebhe 24.30 tato'dhyakSanarairAzu 25 / 28 tato'vatIrya bhISmasya 6039 tatra padmottare nAmni 65 / 34 tato'rdharajjuparyante 4 / 23 / tato vanavatI devI 32 / 38 tatra pUrvadharAstrINi 3 / 47 tato'rdharajjumAnAnte 4 / 25 / tato valiruvAcAmI 2046 tatra pratyakSadharmANo 57 / 149 tato navasahasrANi 60 / 462 tato varSazataM pUrNa 60 / 316 tatra bhImo mahAnAgaM 45 / 106 tato nAgakumArAdi 2 / 81 tato varSasahasrANi 60 // 318 tatra bAhye parityajya 57 / 171 tato nidhipatiH Rddho 1137 tato varSasahasrANi 60 // 315 tatra viSNormahAdevI 42 / 25 tato nirastamanyuzca 4|47 tato vicitravIryo'bhUt 45 / 28 tatra sarvajadhanyAni 6481
Page #882
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe tatra saMkhyayavistArA 4169 tatpakSarakSaNe dakSaH 50 / 120 tatra saMsvedadezeSu 57 / 137 tatpayoruhavAsinyA 59 / 35 tatra sAmAyikaM nAma 101129 tatpAyaya payaH zIta- 62021 tatra siMhena saMtrastA 6 / 67 tatputro vAhanIkRtya 7 / 156 tatra somaprabhasyAbhUt 458 tatpurAdhipatiH pauNDraH 59 / 115 tatra svarga ivAtiSThan 211165 / / tatpurAdhipati yuddha 24126 tatra sthAvarakAH saveM 5985 tatpradakSiNavRttAni 5 / 599 tatra svAnyakaSAyANA- 58 / 98 tatpratyekazarIrAkhyaM 58 / 267 tatrasthA api taddezAt 57 / 139 tatprabhAvamasau buddhvA . 24 / 36 tatra sthitaM jinendraM taM 61114 / / tatprakIrNakavAseSu 5789 tatra sthitasya kRSNasya 41146 tatpraznAnantaraM dhAtuz 58 / 3 tatra sthitazciraM rAjyaM 1722 tatprasAdyApi cukSobha 475 tatra strIjanamadhyasthA 14 / 32 tatprAsAdapuraH zakra 41330 tatrAkrIDapadAni syuH 59 / 45 tassAmAni jaguH kecij 17485 tatrAkhaNDalanevAlI- 2 / 5 tatsuvarNAkSaraM yatra 52 / 90 tatrAtApanayogasthaH 2058 tattadguNaM ca pUrvAGgaM 7.25 tatrAtApanayogastha- 211112 tattu kSAyikasamyaktvAt 2 / 137 tatrAnubhUya duHkhaughAMz 64 / 115 tathAkRte samastebhyo 48 / 30 tatrApatyavihInAyA 43 / 26 tathA ca sthitanepathyaM 47149 tatrApaNe niviSTo'sau 24 // 35 tathA cAritramohasya 33145 tatrApAcyA nRpAH keci-5067 tathA cottarapUrvasyAM 5 / 345 tatrAbhyantarakoNasthA 5 / 675 tathA jayapatAkAyAM 19 / 265 tatrAmanojJasya duHkhasya 56 / 9 tathA jIvadyazolAbhaM 1488 tatrAttirardanaM vAdhA 56 / 4 tathA tasya tadAzraddhAM 46 // 36 tatrAsInaM jinAdhIzaM 57 / 143 tathA trINi sahasrANi 5 / 11 tAlocanakaM kRcchaM 64 / 32 tathA dazaguNAzcASTau 13 / 14 tatraikA dazabhirmeru- 6 / 25 tathA daza sahasrANi 5 / 85 tatraiva nagare yA sA 30 / 10 tathA dharmakathAchede 6011 tatraivArijayo rAjA 34 / 18 tathA navazatAnyeva 601468 tatraivAsminnasaMkhyeya- 5 / 2 tathA nAmavizeSasya 58 / 112 tatrottAnazayaM bhadrA 211139 tathA niSadyakA prAyaH 2 / 105 tatrodyAnaM mahodyogaH 9 / 206 tathA nauDa vitaM kuryAd 19 / 260 tatrautpathavyudAsena 10 / 35 tathAnyA ghoSaNAdAyi 61 / 37 tatronmagnajalA nAmnA 11 / 26 / tathAnyo gaNabhRnnAmnA 12065 tatrorjayantamante'sA- 65 / 4 tathAparAjitasyApi za95 tatraupapAdike deze 1041 tathApyanUdyate vastu 22150 tattvayA na nivAryo'ha- 14/65 tathA mAnasavegazca 5113 tattvavAdinamakSudraM 171156 tathA yathAgamaM nAthaH tatrikAlaniyogena 770 tathA raktavatI kUTaM 5 / 107 tathAriSTavimAnezo 51335 tathAstviti nigadyatAM 54 / 27 tathArkamaNimUrtIni tathArdhAkSauhiNInAthaH 5071 tathAvidhamahAbhUtyA 59 / 126 tathAvidhavibhUtibhiH 38144 tathA vyarthaprayAso'sau 52157 tathA sarvArthasiddhau tu 64 / 79 tathA sati virodhaH syaat58|35 tathAstvityabhidhAyAsA- 34 / 22 tathA hi vijayA smRtA 38 / 31 tathA hi mUlatantrasya 1156 tathA hyanena bho dRSTA 9 / 118 tathaiva kAmadevazca 1270 tathaivAcalanAmAnyo 12159 tathaiva ca zreNika- 66 / 20 tathaivojjvalito jJeyas 481 tathaivAJjanakA jJeyA 5 / 676 tathaivAtrAJjazabdasya 17 / 105 tathaiva dhAtakIkhaNDe 60 / 149 tathaiva mUlavIryAstu 22179 tathaivAbbahule bhAge 4 / 49 tathaivAlparasAsvAda- 7 / 113 tathaiva sayazodharA 38 / 33 tathairAvatamadhyastha- 5 / 109 tathaivAzvapuro jJeyA 5 / 261 tathaivaikonaviMzatyA 60369 tathoditaH sa taM prAha 52680 tathotsahitukAmo yo 58 / 282 tathopagRhanaM mArga- 18 / 50 tadatra codanAvAkye 17 / 125 tadatra bhavato'dhyakSa- 1796 tadatra yadi saubhAgya- 31156 tadatra yAvadApatya- 40 / 15 tadanantaramAkIrNa 24682 tadanantaramevAtra 43 / 49 tadanantaramevoccas 3 / 23 tadapatyaM yazasvIti 7160 tadavalokya suro mithunaM 15 / 49
Page #883
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAdyanukramaH tadasya pItasArasya 21166 / / tadeva hi dhanaM tasya 18 / 147 tadasyA rUpasaubhAgya 42 / 30 tadagrapAlikAnaddha- 57 / 43 tadarthamatra loko'yaM 19 / 124 tadgopurapuro bhAnti 57 / 27 tadantare bhavatyanyat 57469 tadvacasA sa mlAno hi 43 / 183 tadardhavyAsanirmANa- 571138 tadvaco'nantaraM kanyA 31139 tadardhabhAnAzcatvAras 57 / 88 tadvantrarSabhanArAca- 58 / 255 tadAkarNya ruSA tena 33183 tadRSTigocare maMkSu 57 / 170 tadAkarNya karIndro'sau 27 / 106 tad bravItu bhavAn ko bho62|36 tadAkarNya nijaM prAha' 52 / 26 tadbAhunordhvamutkSiptA 53 / 36 tadAkarNya vacastUrNaM 1160 / tadyathA pUrvaviddhyAyan 56 / 60 tadAkarNya vacastena 32015 tadyattava sthitaM citte 1713 tadA ca sarvabhUpAlair 31 / 16 tadrUpazravaNAd yeSAM 31117 tadA ca saptAhamahAtivarSe 35 / 22 tad rUpAstravimokSeNa 177 tadA tau dampatI zailaM 23 // 15 tadvandanArthamadvandva 43 / 105 tadA taptau pravINe dvau 14 / 91 tadvandanArthamindraughAH 18032 tdaatve'bhyetishbdshced-23|111 tadvadbhAsurarUpApi 8132 tadAtyantaparokSo'pi 8 / 169 tad dvAdazasahasrANi 5 / 398 tadAtmanaH svayaM vedyaM 56 / 6 tadvazIkaraNAthaM tau 43 / 163 tadA devakumArAbho- 19 / 6 tadvApIpuSpasaMdohaM 57137 tadA nAgapure cakrI 2012 tanayastasya sodAsa. 24 / 13 tadAnImeva saMprApto- 4779 tanayA kanakAvartA 46 / 15 tadA pravrajatAM teSAM 9 / 220 tanayAH paJca vikhyAtA 48 / 46 tadAhRdaye naddhAM 26 / 48 tanayA vasudevasya 48053 tadA vada vidheyaM me 29 / 41 tanayo'GgArako rAjJo 19683 tadA viSNoH prabhAveNa 20154 tanumRduromarAji- 49 / 6 tadA vidyAdharI dvau taM 211125 tanubAtAntaparyantas tadA zauririvArko'pi 22 / 138 tanuvAtasya tasyAnte 6 / 133 tadA strIpuMsayugmAnAM 792 tanuvizadadukUlaz 36 / 54 tadA hi puruSo loke 2050 tanurekhabhruvo yasyA 8 / 24 taditthamupazAnteSu 20145 tanulagnamalaGkAraM 21165 tadIyaziSyo'mitasena- 66 / 31 tanmadIyamabhiprAya 42158 / / taducyatAM prabho'dhava 14 / 58 tanmadhye sarvatobhadraH 4127 / tadekasyApi hi jJAte 5053 tanmAtrA yAcitaH zauriH3038 tadeva jAyate'nyeSAM // 131 tanmithyAdarzana dvedhA 58 / 193 tadetyuktavate dharma 21193 tanmUlamukhavistAraH 5 / 444 tadevAnvavadatpANDoH 45 / 86 tanimittamiti yatra 63 / 80 tadevaM lakSaNaM kArya 58 / 210 tanivarttaya duvRttAd 20 / 36 / taddezavistarAyAmAs 5 / 255 tannizamya vaco rAjA 19 / 33 tadeSa yojyatAmadya 21129 tanUjI bAlacandrAyA 48 / 65 tapanIyamayaM pIThaM 57190 tapanIyarasAliptai- 57178 tapanIyamayasyAsya 5 / 87 tapanIyamayaizchatrara 59/67 tapane'pyavaraiSaiva 4 / 272 tapane vizatirdaNDAs 4 // 319 tapaH karmaikaniSThaistaiH 20143 tapaH SoDhA bhavedbAhya 64 / 20 tapaHstambhasahasrastho 5786 tapaHsvAdhyAyavRddhayAder 58 / 188 tapaHsthitAzca te kecid60|252 tapastvanazanAdyevaM 64 / 36 tapastapasvinI kRtvA 60154 tapasvinIbhiranyAbhis 64 / 133 tapasA nirjarA muktyai 6451 tapasA nAkamAruhya 60 / 122 tapo ghoramasau kRtvA 20163 tapo duSkaramanyeSAm 3 / 189 tapodhanaH zrIdharasena- 66 / 28 tapomayI kIrtimazeSadikSu 66 / 33 tapo varaprasAdo me 34 / 21 tapo vA maraNaM vApi 611100 tapovidhivizeSaiH sa 34 / 50 tapo varSasahasrANi 18 / 139 tapo viSNukumAro'sau 2015 taptadIptAditapasaH 3 / 44 taptazca tapitazcAnyaH 480 taptasyApi zataM dikSu 4 / 118 taptAyomayamUrtIni 65 / 20 tapte saptadazotsedho 4 / 317 tamanyo'nyAtizAyinyo 3417 tamanveSTuprabhAte to 17148 tamAgatyAbravId deva 333117 tamAdAya gatA sApi 32116 tamityuktvAntikaM praaptaaN22||132 tamisre'pi ca tAnyeva 4 // 335 tamuttAnazayaM yAvat 42 / 16 tamupavezya tataH 556105 tamonAmani cotsedhaH 4 // 333
Page #884
--------------------------------------------------------------------------
________________ 846 tamo bhramo jhaSo'rtazca 4183 tayA patantyA vasudhArayA 3713 tayA prathamabuddhayA 42 / 106 tayA saha sukhaM tasya 2477 tayatya patitA gaGgA 5 / 141 tayo kuzalasaMprazne 47 / 118 tayoH premataruH siktas 22 / 134 tayorduhitarau bhadrA 211132 tayorara iti khyAtaH 45 / 22 tayoH saMbhogasaMbhAraH 23 / 20 tayoktaM te pitA putra ! 21 / 141 tayoktaM na munistveSa 33 / 55 tarkAnusAriNaH puMsaH 5650 taraGgiNIsarittIre 46149 taraNadUranimajjanakakriyA:55152 tIrthakRtyunaranyUnair 41139 talaM tisro jagatyazca 57 / 126 tlaatshsrmudgty5|287 tava darzanametasyAH 22 / 116 tava duhitaH surASTraviSaye 49 / 15 tava padazaraNAste 36 / 69 tava zokApanodAya 43 / 235 tavAnurUpakanyeyaM 45 / 111 tavaiva gRhamudyotyaM 880 / tasthurdakSiNato jinasya 94223 tasmAtkururabhUttasmAt 45 / 9 tasmAdapyaGgajo jAtas 18 / 18 tasmAdrAvaNa ityAsIt 45 / 47 tasmAdviSNuH kramAttasmAt 1161 tasmAtsAMsArika saukhyaM 9 / 61 tasmin kAle guruvissnnor20|25 tasmin gate haristIva- 62156 tasmin garbhasthite devI 33 / 85 tasminnadrau jinendraH 12 / 81 tasminnarAgiNIM buddhvA 31123 tasminnavasare caNDais 43 / 180 tasminnastamite dIpte 25170 tasmin somaprabhaH zreyAna 9 / 158 tasmai namaH kusiddhAntaH 1116 harivaMzapurANe tasmai so'kathayad rAjJo 30 // 45 tasmai tu razmivegAya 27 / 81 tasmai sa kSullako gatvA 20 / 29 tasya kAle prajA dRSTvA 7/126 tasya cittaparIkSArthaM 46143 tasya janmotsavaM dRSTvA 32 / 9 tasya dehamahaM cakruH 618 tasya nyAyaparasyAgre 30 // 34 tasya paJcazato vyAso 5 / 174 tasya putrAH zataM jAtA: 17 / 31 tasya prabhAvatI bhAryA 45 // 62 tasya mAnadhanasyAnte 33 / 6 tasya meghaninAdasya 27 / 96 tasya raktatalaH pAdo 2056 tasyAH kRte kRtAH sarve 45 / 123 tasyAH kaumArabhartA tu 43 / 177 tasyAgamanavelAyAM 43 / 233 tasyA nirbandhacittAyA 33134 tasyAntastho dayAmUrtiH 59 / 56 tasyAntastaijaso bhartA 59 / 99 tasyAH prasAdane tena 24 / 73 tasyApi hi manovRtti 14 / 97 tasyA bhrAtA mahAsenaH 44 / 25 tasyAmajanayatputra 24 / 27 tasyA datte budhaistasmin 21146 tasyAmazanighoSo'pi 5 / 604 tasyAmitagatirnAmnA 21123 tasyAmekaH samuttuGgo 59 / 96 tasyAmetadavasthAyAM 22 / 118 tasyAmeva ca velAyAM 43 / 39 tasyAH zokasamudraM sa 43383 tasyAzcAnupadaM yAti 59 / 104 tasyAH zvasurabuddhistu 45 / 151 tasyAzcaraNamUle vaH 27 / 130 tasyAsIttvamarastena 17 // 33 tasyAM namucinAmnAbhUt 44 / 27 tasyAM darzanamAtreNa 46 / 30 tasyaikanavatilakSAH 5 / 563 tasyaiva sA'bhavatpatnI 26153 tasyaiva madhyabhAge tu 50 / 107 tasyaivottarapUrvasyAM 5 / 339 tasyaivopari zailasya 5 / 698 tasyaivopari pUrvasyAM 5704 tasyaivAro dazamyAM tu 601232 tyaktarAgamapi 63177 tyaktabhuktijarAtIta- 3 / 13 tyajata vAcamasatya- 45 / 158 tyaja rukmiNi zokaM tvaM 43184 tyaktvA kArkazyapAruSyaM 2 / 123 trayaH kAlAstu sarveSAM 60542 trayaH kevalinaH paJca 1958 trayaH kramAkevalino 66122 trayastrizadudanvantaH 33158 trayastriMzat samudrAH kva 2 / 138 trayastrizatsahasrANi 5 / 91 trayastrizatsahasrANi 5 / 446 trayo'tra bhrAtaraste'pi 64 / 8 trayodaza yathAsaMkhya- 4 / 75 trayodazagatAni syuH 60 / 394 trayodazazatAni syur 60 / 431 trayodazasahasrANi 5479 trayodazasahasrANi 60 // 377 trayodazasahasrANi 101127 trayodaza vidhasyaiva 34 / 109 trayodazastu yo dvIpo 5 / 699 trayo dravyAthikasyAdyA- 58 / 42 trayodazavidhodAra- 64 / 40 trayoviMzatilakSAstu 4 / 194 trayoviMzatilakSAstu 4 / 195 trayoviMzatiyuktAni 5 / 593 trayoviMzatilakSAzca 1038 trayo'zItizca navatiH 60 / 483 trayo'zItyA shtaabdaani60|480 trayo hastA dhanUMSyeSa 4 / 315 trasabAdaraparyApta. 56 / 108 trasasthAvarakAyeSu 581138 trasite tvaparA proktA 4 / 256 trishtssddviNshtistriinni60|319 |
Page #885
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAdyanukramaH 847 triMzadeva sahasrANi 5 / 515 triMzadvarSasahasrANi 60/47 triMzadvarSavihInastu 60 / 336 triMzadakSamitaH kUTair 57 / 129 / trishdgunnprthitvrssshsr-16|74 trikAlayogapratimA 64 / 26 trikoNA maNDalAkArA 57 / 30 trikhaNDAkhaNDitAjJo'nyaH 4016 trigavyUtizcaturbhAga- 4 / 355 triguNIkRtatejaskaH 59 / 97 tricatvAriMzataM saika- 5 / 170 tricatvAriMzadiSTAstAH 4 / 173 tricatvAriMzadevAtaH 60344 vijJAnopacito rAjye 9 / 62 tridaNDavistRtAzcitrAH 57 / 42 tridazakhaNDitavidyakadampatI 15154 tridazAvUcaturhetu 211129 tridhA samayavRttInAM 7 / 10 tripaJcAzatsahasrANi 5 / 65 tripadAsyasya maNDUkyAM 60033 triHparItya puraM devAH 2 / 29 triHparItya praNamyAgre 47 / 66 triHparItya sa taM natvA 331112 tripRSThasya sahasrANi 60517 tripRSThazca dvipRSThazca 60 / 288 trivarNAjanibhe yasyA 8 // 23 trividhAGgalaSaTkaH syAt 7 / 45 trividhe'pi budhaH pAtre 7 / 110 tribodhazucicakSuSaH 38 / 10 trimArgagA prayAtyevaM 59 / 95 triyojanasahasrANi 51453 trilokasAraM zrIkAntaM 57 / 11H trilokAdhIzitAM chatra- 57 / 163 trilokIvAntasArAbhA- 59 / 58 triviSTapapurAkAraM 17118 triviMzatisahasrANi 60456 trizatI ca trayastrizat 5 / 438 trizatyA trisahasrI tu 60411 trizirA iti devI syaad5|720 trizanyaM kezavazcaikaH 601329 tAM kRtvA dakSiNe bhAge 57487 triSaSTirindrakaiH sArdha 4148 tAM dadarza ca zuddhAte 42 // 35 triSaSTipaTalAni syuH 6 / 42 tAM pradyumnakumAro'pi 47 / 115 triSaSTipuruSoti 11117 tAM vArtAmupalabhyAsI 43 / 23 triSaSTiH trizatI yatra 2 / 95 tAM zuzrUSAkarIM zvazrU 21 / 176 trisahasrI dvizatyA tu 601410 tADitaH punarudvRttaH 48318 trisahasrI zatAre syAt 6 / 60 tADitazca vibuddhena 24179 trisaMkhyA guptayaH paJca 58 / 301 tAdRzaM tanayaM dRSTvA 47 / 27 trINi trINi tu zukrANAM 66 tAnadhItya taduktena 23144 trINi trINi hi kuTAni 5 / 601 tAnavocadasau rAjJaH 30 / 49 vaidhastena prayogastai- 58 / 171 tAni paJcazatotsedha- 5 / 600 trailokyasya sukhAsukhAnu- 3 / 197 tAnAzcaturazIti- 19 / 171 trailokyaM saMsadi spRSTa 21112 tAni varSasahasrANi 7 / 62 trailokyAsanakampazakta- 34 / 150 tAn prazAmya gatau dInau 61489 trailokye jinazAsanorupa- 9 / 224 tAn prazasya tatazcakrI 12 / 6 tryazItizca zatAnyaSTau 5 / 96 tAn saMmAnya yathAyogyaM 515 yazotike varSazate tu 66 / 23 tAH pavitrajalApUrNa- 57174 tvaM gRhANa vibho vidyAM 26 / 54 tApasA bAlatapasaH 33134 tvaM prakAzaya saubhAgyaM 31134 tApasyapi sutAM lebhe 29 // 34 tvaM punaH zizupAlAya 42155 tAbhiraSTAbhirapyuktA 7138 tvaM mahIdhravanarandhra- 63 / 37 tAbhyAM jigamiSostasya 32119 tvaM majjanavidhi sadyaH 14 / 68 tAbhyAmindupuraM cakre 17427 tvaM rAjAvarajAgraste 50194 tAbhyAmekadinaupamya- 43 / 19 tvaM vartaya tribhuvanezvara- 16152 tAmapyAdAya saMprAptaH 32 / 26 tvaM vidhAtA svayaMbuddham 8 / 213 tAmayodhyAM parAgodhyAM 8 // 231 tvaM saMsAramahAcakrAd 9/69 tAmuttaravideheSu 5 / 242 tvarAsthizeSabhUto'haM 21187 / tAmasAstraM parikSiptaM 52 / 55 tvamahaM ca khagendro'yaM 27 / 19 tAmbUlarAganirmukta- 30123 tvamanaGgabhujaGgasya 8 / 215 tArakApaTalAd gatvA 6 / 4 tvannAmagrahaNAhAra- 42 / 60 tArAbharatnajAtInAM 978 tvameva bhagavan gatvA 20141 tArAmaNDalamatyalpaM 6 / 13 tvayi sakaladharitrI 36166 tAre yA paramA proktA 4 / 281 tvayi rAjani rAjante 19 / 17 tAre cApi grahe kAryas 19 / 255 tvatpAdanyAsalIlAyA- 885 tAyaketumanobhijJAH 51119 tvatpravRttimiva vedituM 63140 tA vanaspatikAyeSu 1858 tvadviyogamahAduHkha- 30 / 11 tAvagnivAyubhUtI tu 43 / 136 tvA payo'rthamapahAya 63 / 26 tAvacca dvau vimAnAgrAd211127 tvAM muktvAmba na me 14183 tAvacca sahasA prAptAH 24 / 42 tviSA rAjatamUrtIni 6 / 19 / / tAvacca maNivApyante 43 / 11
Page #886
--------------------------------------------------------------------------
________________ 848 harivaMzapurANe tAvacca sahasA buddhvaa19|101 tAvacintayatAM sAdho 43 / 139 tAvadAzu vayaM zUraM 40 / 16 tAvadAdhmAtamAdhyAhna- 9 / 166 tAvadudyotitAzAstA 536 tAvadtadvayasanaM zrutvA 43 / 141 tAvadeva samAgatya 51158 tAvadeva gatA zaile 5 / 155 tAvanta eva caikonAH 487 tAvanta eva saMkhyAtAH 12177 tAvantyeva bhavantyasyAM 4 / 45 tAvantyeva ca jAyante 4231 tAvantyeva punastAni 4 / 232 tAvantyeva sahasrANi 12 / 73 tAvArUDhI ca durmoca- 14 / 46 tAzcatvAriMzadekonA 4177 tAzcApi dvividhAH shuddhaa19|179 tAzca palyopamAyuSkAH 5 / 131 tAsAM vajramayI siddhish57|127 tAsAM madhyeSu vApInAM 5 / 669 tAsu bhaktyA pranRtyanti 57 / 40 tAstu nizcintacitta- 453104 titikSo pRthivIM yasya 9 / 169 tithiparvacaturmAso 18.99 timirabharaM trimuuddhimymtr49|46 tirayantI rastejaH 59 / 103 tiryaJco'pi yathAzakti- 2 / 135 tiryaggatAvaparyApta- 34 / 118 tiryaJco mAnuSA devA 3 / 120 tilamAtro'pi dehasya 23 / 114 tilakAdyAni divyAni 11 / 22 tiSTha tiSTha durAcAra 19 / 102 tiSThatyatra pitA bhraSTaH 1986 tiSThanneva mahodaye 2 / 151 tiSThatvanyadihAmuSya- 23 / 115 tiSThantu tAvadanyAni 19 / 29 tiSThatveko'parAdhI hi 27150 tisaNAmapi jAtInAM 19 / 210 tisraH koTyo'dhakoTI ca4874 tisraH kheTakasaMguDhA 21118 tisro lakSAH sahasrANi 5 / 536 tisro lakSAH parikSepaH 5 / 4 tisro lakSAH sahasrANi 51538 tisro lakSAH sahasrANi 5 / 587 tisro lakSAH sahasraM ca 601445 tisrastrizatsahasrANi 60 / 434 tisro'STAnAM pRthaglakSA 60/441 tisro'sya pUrvalakSAstu 60 / 502 tIkSNadaMSTrAH samAH snigdhaa23|98 tIvadharmasamayAtyaye 63 / 45 tIvramandAdibhAvena 580212 tIvramithyAtvasaMbaddhA 4 // 372 tIrtha devAvatArAkhyaM 50 / 60 tIrtha caturthamanvartha tIrtha vyucchinnamudbhAvya 1113 tIrthakaranAmakarmaNi 34 / 149 tIrthakRcca mahApadma- 60558 / tIrthabhUmivihRtiH 63 / 101 tIrthayAtrAgatAneka- 3158 tIrthasiddhidvidhA tIrtha- 64 / 95 tIrthe caturazItistu 60 / 477 tIrthe bhImAvalirjAto 501534 tIrthe nemijinasya 65 / 59 tIrthenaikonaviMzena 1121 tuGgabhaGgataraGgodya- 4116 tuGgAbhimAninaH kecid 28510 tuGgAsau sAGgadI vRttau 98 tuGgikAzikharArUDho 65 / 26 tuTyAGga tuTyamapyasmAd 7 / 28 tumularaNazatAni 36173 tumbururnAradaH kiM vA 19 / 263 turagastvarayA divyaH 471103 turaGgatuGgamAtaGga- 9 / 153 turyavratopavAsaistu 34 / 112 tuSacchavinakhaiH klIbAH 23 / 92 tuSTo'nAvRSTirapyAzu- 51143 tRNAmbutRptAH stanalagna- 35 / 52 tatIyakAlazeSe'sA- 897 tRtIyabhavasiddhastvam 60 / 94 tRtIyaM zuklasAmAnyAt 5671 tRtIyAyA dvitIyAyA 4 / 381 tRtIyAntyasya nirdiSTA 60 / 457 tRtIye niyatiH pakSaH 1070 te kAzyapyAmapazyantaH 40 / 38 te kiyadbhirapi vAsu 63 / 54 te catvAriMzadaSTAbhiH 611 te cAdezavazAtkanye 46 / 16 te cASTayojanAgAdhA 11 / 113 tejasvI cAgnimitrazca 12158 tejohIne'dhunA loke 7135 tena cAhamupAyena 21153 tena te yAvadAyAti 20139 tena naimittikAdeza- 29 / 11 tena pUrvoktadoSo'pi 171127 tena bhoH kSubhitAnyAzu 2809 tena mAnasavegena 30139 tena svahiNDanAkhyAnaM tenAntaHpuramAtmApi 54 / 9 tenAyamamaraiH sarve 3 / 190 tenAhaM zAntaveSeNa 21681 te nIlaniSadhaprAptau 5 / 213 tenaiva SoDazAbhyasta- 5 / 480 tenoktaM somadattena 24 / 39 te nandIzvarayAtrAyAM 64 / 127 te paJca navataM bhAgaM 5 / 479 te'pi tasthuryathAsthAnaM 3 / 64 tebhyaH karaNabhUtebhyaH 7 / 11 tebhyo viratirUpANya- 584134 te'bruvannahamemIti 17 / 45 te mahaddhikadevAnAM 3 / 137 te'rhantaH santu naH siddhAH 1128 teSAM kSutkSAmagAtrANAM 9 / 105 teSAM caramadehAnA- 59 / 124 teSAM tasya ca saMgrAmo 52142 teSAM tu madhyadezeSu 5 / 120 teSAM putrAzca pautrAzca 4873 teSAM madhye tu yau bhagnau 22 / 53
Page #887
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAdyanukramaH teSAmanye mahAdikSu 5 / 407 daNDa : kiSkudvayaM daNDaH 7146 teSAmaSTazataM jAtir 5745 - daNDA hasto'GgulAnyeSu 4 / 313 teSAmupari pratyeka- 5202 daNDAkArA ghanIbhUtA 4 / 35 teSAmRtuvimAnaM syAd 6144 daNDAkAraparityAge 4 / 37 teSAM viharatAM sAdhaM 278 daNDAH paJcadazaivAsau 4 / 316 teSu saMkhyeyavistArAM 678 daNDaimanogajo matto 43 / 194 teSu saMkhyeyavistArA 4161 daNDopAyapradhAnaM taM 5019 te samyagdarzanaM kecit 581307 dattavaktrastato datta- 31196 te saccittena nikSepaH 58 / 183 dattaprayANamenaM tva- 40 / 4 tarajJAtakulaM dRptais 43156 dattanAgavaliH kanyA 42 / 68 tairajaiH khalu yaSTavyam 17165 dattaM kimicchakaM dAnaM 21 / 177 tairaSTAbhirbhavellikSA 7 / 40 dattaM gRhANa te rAjya- 20122 tairevAvalikAsaMkhya- 7119 dattAsthAno nRpairdevair 976 taiH saha krIDayA yAto 21114 dattAyAmuttarazreNyA 27 / 80 taiH saMrambhasamArambhaiH 5885 datto nArAyaNaH kRSNo 601289 taistairdevaiH kRtaiH sarver 2075 dattottaro vinirgatya 43680 toyAthaM me gato rAmo 62 / 52 datvAsAvabhayaM tasya 54 / 51 toraNAntarabhUtuGga- 5950 dadAti tasmai puruSottamAya 35173 toraNAnyavagAhena 5152 dadhAra karmaprakRti zrutiM ca 66 / 30 toraNaiH zobhate mArgaH 59 / 48 dadhyAviti sa loke'smin 42 / 28 toSaH sAdhuSu me nAthau 34 / 13 dadhyau vadhUriyaM kasya 14 / 36 toSite mayi nRtyena 953 dadhmau nemozvaraH zaGkha 5420 toSI lokaprakAzArthaM 29 / 70 dantAsthibhirayaM tuSTaH' 2771 tau ca nirvANadhAmAni 2710 damaghoSa yazoghoSaM 31127 to dRSTimuSTisandhAna- 3179 dayA satyamathAsteyaM 107 dayA sakalabhUteSu 58 / 94 darpaNagrahaNe kAzcid 851 dakSaprajApatevRttam 178 darbhazayyAzrite tasmin 4116 dakSiNaM pakSamAzritya 50 / 119 darzanasparzanAbhyAM yA 8 / 33 dakSiNasyAM mahAzreNyAM 5 / 23 darzanajJAnacAritra- 10 / 132 dakSiNAparadigbhAge 5 / 428 darzanAnantaraM yatra 31136 dakSiNAparadizyante 5 / 723 darzanAmRtasiktAyA 471117 dakSiNAparato meroH 5 / 187 darzanIyatamAGgasya 148 dakSiNAbhiH samA nadyaH 5 / 159 darzanena tavAsyAzu 22 / 145 dakSiNAzAraNAntAnAM 6 / 119 darzayanniti kAntAyai 12 / 45 dakSiNAkSibhujAspando 311106 darzayanti svayaM kAzcit 8 / 44 dakSiNottarato dairdhyAt 5 / 264 davadivAkaradagdhavanAvalI 5576 dakSo jitvA subhAnuM taM 48 / 14 daza caturdazASTau cA 1073 dakSo dakSiNabhAratArdha- 62 / 64 daza dshaahkumaargnnaavRtH55|31 107 dazadhA satyasadbhAve 10.98 dazadhAdhyAtmikaM dharmya- 56 // 38 dazamo dazamo bhAgo 51529 dazalakSAH catuHSaSTi- 5 / 274 dazavarSasahasrANi 4 / 249 dazavarSasahasrANi 18466 dazavarSasahasrANi 6061 dazavaikAlikaM vakti 19 / 134 daza saptazatI cAnyA 5 / 392 dazapUrvI vizAkhAkhyaH 1162 dazazataharihasti- 36 / 44 dazadhA kalpavRkSotthaM 191 dazaSoDazabhistasya 57 / 125 dazAnAM koTilakSANAM 7 / 170 dazAnAmasurAdInAM 4 / 59 dazAnAmasurAdInAM 8 / 135 dazAnAmAyuSaH pAdaH 69 / 335 dazArdhavarNabhAsadbhir 5 / 370 dazAzciApi vikhyaataaH50|122 dazAdiyo munayaH 65 / 16 dazAhatanayAstAste 47 / 19 dazAhavadanAmbhoja- 41 / 49 dazArhAH sAntvanA bhojaaH50|68 dazArNavopamAyuSkA 33153 dazArNavAstamo nAmni 4 // 286 dazottarazataM teSAM 22 / 84 dazaivottarapUrvANAM 10 / 74 dazaivopari mUle ca 5 / 434 dazopasargajetAraH 10139 dahyamAnazarIro'sau 6117 dahyate vipulaH kasya 40 / 32 daSTaH zrIbhUtipUrveNa 27165 daMSTrAbhAjanamagre'sya 25 / 27 dAkSiNAtyA janapadA 11371 dAkSiNyabhaGgabhItena 45 / 124 dAnapUjAdidharmAzA 57159 dAnapUjAtapaHzIla- 27 / 74 dAnapUjAtapaHzIla- 1018 dAnazIlatapaHpUjA 57182
Page #888
--------------------------------------------------------------------------
________________ 850 dAnopavAsavidhinA 60 / 46 50 / 72 58 / 141 45/82 dAyAdaH zakunervIraH dAreSu parakIyeSu dAhaduHkhamRtaM kAntaM dikkumArI prasiddhAsau 5 / 710 dikkumArI tathA jJeyA 5 / 709 dikkumArIkRtAbhikhyAM 2 / 24 dikkumAryastu kaTeSu 5 / 332 dikSu catvAri kUTAni 5 1718 4124 dikSu SaTsaptatirjJeyA dikSu dvAsaptatiH sA 4125 dikSu vizaM zataM jJeyaM 4 / 111 4|119 4120 dikSu paNNavatirdvAbhyAM dikSu dvAnavatiH sA divazItitridikSu jJaH 41123 diggatAH zatarudrAH syu: 5 / 478 digdharacandanapaGkena 8 / 187 digdhaM candanapaGkena 14 / 86 6 / 122 digvastravibhUSAbhiH digviratyabhicAro'dha- 57 / 177 diGnAganAtikAjaGghA diGmukhAni prasavAni 982 8187 dityA cASTau nikAyAste 22 / 59 41 / 1 37/12 1867 838 3 / 171 15 / 43 didRkSayA tato yAtAH dinaM dinaM dRzyamukhaM dinAnye konapaJcAzat divaH patitumArabdhA divazcutA videheSu divi kadAcidasau divyarUpaM tamAlokya 47 99 divyaM vadaratanmAtra- 7/69 divyAmopadhimAlAM sa 11 / 46 divyAnyanyAni caastraanni52|56 divyAmodasamAkRSTa- 8173 divyAn bhogAn surAnItAn 9 / 46 divyAyudhaM halamabhAdaparA- 53 / 51 divyena dahyamAnAyAM divyekSurasatRptAnAM divyauSadhiprabhAveNa 61 / 77 9 / 27 24/32 harivaMzapurANe dizAM mukhebhyaH samitA dizA vaizravaNasyaiva 3714 9 / 173 dizAgajendrakUtAni 5/511 dizAvalI priyA rAjJo 45 / 108 dizi cottarapUrvasyAM 5 / 347 dizi prAcyAM pratIcyAM c5|696 diSTyA tvaM varddhase svAmin 1972 diSTAbhyupagataM tattu 21 / 170 dIkSA kRSNanavamyAM tu 60 / 226 dIkSAM jagrAha jainendrI 13 / 2 34 36 22 / 23 dIkSitvA puNDarIkiyAM dIpairdIpazikhAjAlair preNApyupazAntena dIyate dAtukAma 9 / 181 58 / 280 63 / 29 43 / 85 dIrghanidramiva vIkSya dIrghajIvitasadbhAvaM dIrghamuSNaM ca nizvasya dIrghasvastikavRttaistair 5 / 389 24 / 48 23 // 87 8184 dIrghA dIrghAyuSAM puMsAM dIrghA nItvA nizA meSA dukUlamaNibhUSaNaduHkhatrayamahAvarte duHkhazokavadhAkranda duHkhameveti cAbhedAd 58 / 124 duHkhAkhyazca mahAduHkho 4 / 154 duHkhI jaratkumArazca 58 / 93 61130 26 / 35 durantA bandhusaMbandhA durgatidhvakuzalAnu- 63 / 88 durjayamapyarilokamanekaiH 25/72 durjayo durmukhazcApi durjanairnizitadurvaco durbalasya varAkasya 27 / 32 durbhAgyAgnizikhAlIDha : 18 / 132 durbhujaGgacarI kRtvA durmarpaNAdayaste'mI 52 / 37 63 / 104 27 / 66 12 / 41 65 / 19 51 / 31 duryodhanAnvayastatra duryodhanArjunau yoddhuM duryodhano'nyadA dUtaM durlabhe'pyabhilASasya 43 / 20 14/85 38 55 9 / 68 durvaco viSaduSTAntar duSkarmopazamAllabdhvA duHSamA cAvasarpiNyA 1 / 46 98 95 7/59 64 / 92 duHSamAyAM tu saMjAto duSpUro durmukhAbhikhyo 48 / 51 duHsaMsArasvabhAvajJA 1251 36 / 67 18 / 131 duhituriti vilApa - duhitRrmAtulasyAsI dUtapreSaNapUrva sa dUto gatvA jarAsandhaM dUratastamatha tatra dUrAdindrAdayo yasyA dUrAtkaTAkSavikSepi dUrAccApadhiyaH sarve dRDhaguNagUDhagulpha dRDhapadatigADhA 44 /35 50/61 63 / 8 dRDhena nigaDeneva dRzyate dRSTihA dRzyA dazasahasrANi 5719 14 / 43 59/90 49/3 36 / 34 dRDhavarmA ca vikrAntas 50 / 132 dRDhamuSTighanAghAta 246 3 / 97 59 / 101 601378 71139 dRSTazrutAnubhUtasya dRSTaH saMkliSTadhIstAbhyAM 61 / 60 dRSTaH suragaNairyaH prAk 8 168 dRSTaH saprazrayaM zrImA- 22 / 151 dRSTaM taimirikaM kaizcid 91106 dRSTA darzanamohasya 58 / 207 dRSTivAdapramANaM syAd 10146 4861 14 / 72 dRSTimuSTinAvRSTi - dRSTirazmibhirAkRSya dRSTo mayAdya sadrUpaH 14 / 84 dRSTo rukmiNi te putro 43 / 231 dRSTo vidyAdharo vRkSe 21 / 17 dRSTayA dahAmi dAyAda- 45153 dRSTvA gajakumArasta 60 / 131 dRSTvA vivAhamurvIzAs 31 / 135 dRSTvA tuSTena tenAmA 39 / 44 dRSTrA hRSTA jagau taM saH 47363 dRSTvA jyeSTharathaM dUrAt 31 / 102
Page #889
--------------------------------------------------------------------------
________________ ilokAnAmakArAdyanukramaH 851 dRSTrAstrakauzalaM tasya 311121 devo gandha-mahAgandhau 5 / 644 dRSTvA citragatAM kanyAM 42046 devyaH zivAdayo nanaM 32 / 41 dRSTvA kasmAtsamAnItAH 50.2 devyaH zivAdayo bahvayo 61 / 10 dRSTvA ca taM tadAdhyakSa- 26132 dezapratyakSameva syAn 10 / 153 dRSTA vRSTiM tatazcakrI 11135 dezapratyakSamudbhUto 101152 dRSTA zrutvA ca vRttAntaM 33 / 126 dezAnetAnanujJAtAn 1176 dRSTrA ca tena tuSTena 33112 dezAzcApi hi tAvanto111127 dRSvAso vismito 42139 dezakaM muktimArgasya 171131 devakAlabalopetA 50 / 28 / dezAnullaGghaya niHzeSAn 40 / 25 devabhakta bhaja sAMdhya- 63333 dezeSvekAdazAnAM tu 5 / 310 devamArgotthite divye 59 / 36 dehaH sUkSmanigodasya 18173 devayAtrAmimAM divyA- 5975 dehaniryadavayavA 63194 deva ! vegavatI patnI 32 / 13 dehadantaprabhAkrAnta- 1111 devasvasya vinAzena 18 / 102 dehasthitena zuddhana 4215 devadarzanaparyanta- 30 / 22 dehe dehe savRttitve 58 / 33 devadAnavacakrasya 8124 daivapauruSasAmarthya- 4019 devapUjA yajerarthas 17:129 daive tu vikale kAla- 52 / 72 devakyA saha vanditvA 33142 dauAmAlinaya tAM 44 / 11 devakyAH saptamaH sUnuH 33393 doSAkarakarAprAptA 14 / 5 devakyAstanayA ye SaT 59 / 116 doSAkaraH kalayava 879 devaH kaiTabhapUrvo'sau 482 doSAviSkaraNaM duSTaH 10193 devatAdhiSThitAyAstaz 45 / 129 doSopazamasaMtoSa- 64 / 22 devatAkRtamAyAto 1198 daurbhAgye vA bhAgyahIne 55 / 136 devakaM devanAthAbhaM 3131 dvandvayuddhe tadA jAte 51 / 34 devA nandIzvaraM dvIpaM 22 / 2 dvandvayuddhaM zirastuGgaM 42 / 94 devAH sAmAnikA bhogaM 64 / 112 dvandvayuddhe pravRtte'to 53 / 14 devAH zukramahAzukraM 3 / 165 dvayaM tacca samAyuktaM 4102 devA vAyukumArAste 3122 dvayoranveSitaH zreNyora 26042 devAH kandarpanAmAno 3 / 136 / dvayostu saptamI pRthvI 601546 devArcanArthamAyAtaM 19 / 116 / dvayordvayorvimAnAni 6 / 100 devI svayaMprabhasyAto 60 / 116 dravyaparyAyarUpatvAt 3 / 108 devI sudarzanA tasya 45 / 115 dravyabhAvabhavakSetra- 377 devI ca rukmiNI dRSTvA 43130 dravyaparyAyabhedAnAM 10107 devI tvaM ca nijaM yena 29 / 55 dravyasyAnantazaktitvAt 58 / 50 devena rakSitAH kaMsAt 6016 dravyAd dravyAntaraM yAti 56 / 62 devena nIyamAnaH san 54 / 40 dravyArthAnirvikAratvAt 78 devavidyAdharairvIraiH 2058 dravyANAmapi jIvAnAM 56144 devopapAdamAcaSTe 101137 / / dravye kSetre kAle 34 / 145 devI devasukhaM bhuktvA 43 / 148 dravye kSetre ca kAlAdau 101131 drAg nivRtya nijaM sthAnaM.40143 dvAcatvAriMzadiSTAni 60 / 307 dvAcatvAriMzadaSTau ca 5 / 168 dvAcatvAriMzadaSTau ca 5 / 80 dvAcatvAriMzadabdAnAM 761 dvAcatvAriMzadAdityAH 6 / 27 dvAtriMzatA catuHSaSTayA 34 / 123 dvAtriMzacca mahAdikSu 4 / 139 dvAtriMzaM hi zataM dikSu 4 / 108 dvAtriMzat tridazendraH sa 1304 dvAtriMzadvAdazaikaM ca 60 / 321 dvAtriMzadatha bAhalya- 457 dvAtriMzacca sahasrANi 5 / 185 dvAdaza syuH sahasrANi 5 / 266 dvAdazAGgadharo jAtaH 12 / 52 dvAdazAGgaM zrutajJAnaM 59 / 122 dvAdazAGgaM zrutajJAnaM 10 / 11 dvAdazAgraM zataM dikSu 4113 dvAdazAGgavikalpeSu 23 / 42 dvAdazAtmabhidayA dvAdazaiva sahasrANi 5 / 502 dvAdazaiva sahasrANi 5 / 414 dvAdazaiva sahasrANi 5 / 469 dvAdazaiva sahasrANi 601521 dvAdazaiva mahAdikSu 4 / 146 dvAdazaiva sahasrANi 12 / 76 dvAdazaiva sahasrANi 60 // 365 dvAdazyAM jyeSTha kRSNasya 60 / 228 dvAdazyAM jyeSThakRSNasya 601229 dvAdazyAM jyeSThamAsasya 60 / 172 dvApaJcAzanmahAdikSu 4 / 132 dvAbhyAM dazasahasrANi 60 / 370 dvayAsanA yAsu zuddhA- 34 / 144 dRyAdyAste yatra paJcAntA-3464 dvArasya cocchrayasteSAM 5 / 356 dvArikAvadhi tiSThantaH 50.16 dvArikA vibhavAloka- 4218 dvAreNodghATitenAsau 1114 dvAvaMzAvatha paJcamyA- 19 / 245
Page #890
--------------------------------------------------------------------------
________________ 852 dvAviMzatistathoktAni 60 / 311 dvAviMzatipramANo'yaM 19 / 152 dvAviMzatistvimA vedyAH 193160 dvAviMzatibhidAbhinna- 58 / 302 dvAviMzatidhanurbhizca 4 / 239 dvAviMzatiratastUrdhva 34 / 119 dvAviMzatidhanaSidvI 4 / 32 dvAviMzatisahasrANi 1864 dvAviMzatipRthivyaGgA 18 / 59 dvAviMzatizatAnyAhur 57 / 132 dvAviMzatipayorAzi 43 / 216 dvAviMzatirmahApa 601309 dvAviMzatisahasre 5 / 282 dvAviMzatiryatizatAni 1672 dvArekaH enareka eva hi 34199 dvASaSTyabdasahasrANi 601509 dvASaSTizca sahasrANi 60/355 dvApaSTayaikaM zataM trINi 5 / 527 1868 5/467 5/650 dvAsamatyuttaraM koTI dvAsaptatyA zataM dikSu 4/95 dvikoTyau navalakSAzca 10 / 124 dviguNadviguNAyAma- 5 / 129 dviguNadviguNaNyAsA 5 / 621 dviguNitASTasahasravadhU gaNai- 55 43 dviguNAstriguNAzca syur 5 / 385 dvine saMkalitehi 34/75 dvicatvAriMzadevAtaH 60 / 492 dvicatvAriMzaduktAstA 4/174 dvijaiH sAmayajurveda- 17188 hiTprayuktazarAsAraM dvitIyAyAJca SaTkRtvaH dvAsaptatisahasrANi dvAsaptatisahasrANi 31 / 81 4 / 377 57 / 141 4|100 dvitIye tu mahApoThe dvipaJcAzaM zataM dikSu dvipRSThazca tripRSThazca 60,567 dvipRSThasyApi kaumAryaM 60/512 dviyojanazatakSoNI 3|14 dviSTavarSasu strISu 43 / 103 harivaMzapurANe dvividhaM karmabandhaM ca 2109 dravyArthAdezataH zaktir 58 224 dvizatyazItizcaturuttarAH 34 / 73 dvizatyaSTau ca kodaNDA 4 337 dvizatyA sAvadhiH saMgha- 60 392 dvizatyAtaH sahasraM hi 601466 dvizatyA zikSakA 60 / 397 35 / 68 dviSaM tamanveSTumitaH dviSayojanavistIrNA 11 / 36 dviSaDyojanadRzyAste 57/15 dviSaSTiyojanotsedhA 5 / 682 dviSaSTi yojanAn dviSaSTiyojanAnyatra 4358 5/301 31 / 70 dviSaSTistu dhanUMSi dvau dvipoDhAviratijJeyA dvisahasrarathaM sainyaM dvisahasrAzrayo nAnA dvihAnikramato'to'gre dvIpaM ca dhAtakIkhaNDaM 57 / 16 6 / 102 5/562 dvIpaM tu kuNDalavaraM 5 / 618 dvIpaM kuzavaraM nAmnA 5 / 620 dvIpAnatItya saMkhyAtAn 5 / 166 dvIpAyanakumAro'sau 61 / 28 dvIpAyano'pi mahatA 61 / 46 dvope'smin kAJcanaistulyA5 / 280 dvIpe ca dhAtakIkhaNDe 27 / 111 dvIpe'trairAvatakSetre 60 / 48 tRtIyeSu 22 / 27 dvIpe'sminkacchakAvatyAM 6075 dvIpe'traiva supadmAyAM 34 / 3 6 / 26 dvIpe tu hau matau pUrvI dvIpo vApi samudro vA 5 / 634 dvIpo bhUtavarazcAnyaH 5 / 625 dvIpo'pi dhAtakIkhaNDa: 51489 drupado'syAstadA bhUgs 45 / 121 45 / 144 45 / 117 44/23 33 / 149 drupadasya sagotrasya drumakoTa ra madhyAsya drumasenaM mahAvIryaM drumarSimekAnte 4 / 332 58 / 196 1152 21 / 55 27/38 maNidyotitaM dyotyaM dyUte tatrottarIyaM ca dyUte nirjitamAdAya dyUtavezyAprasaGgena dyUte jitvA hiraNyasya 26 / 30 dvedhA cAritramohastu 58 / 234 33 / 101 4144 5 / 535 5/95 lakSe ca sahasrANi dve lakSe ca sahasrANi dve sahasrazatairyukte dve sahasre narendrAste 58/308 601418 sahasre zate ca sahasre supArzvasya 60 / 382 dve sahasre zatAnyaSTau 5488 dve sahasraM zataM paJca 5/57 droNAzvatthAmavIrAbhyAM 45 / 143 dyotamAne jinAditye dyoti maNDalavAsinyo 57 152 dvaigrAmikInAM jAtInAM 191205 dyaurivoruvibhavAgni 318 63 / 23 12 / 60 dvI ca sarvapriyo devo dvau dvau dauvArikAvAsA - 57 / 130 dvau navAnudizeSvetau 34 / 120 dvau nIlayazasaH putro 48 57 draupadIprabhRtayastadaGganAH 63 / 78 draupadI dIpikevAsI 45 / 146 draupadyarjunayoryogaH 64 / 140 draupadIzIla nirbheda- 54 / 21 dvau dvau caikAdayaH zastAH 34 / 78 draupadI ca drutaM mAlAM 45 / 135 draupadIgrahavazyAnAM 45 / 125 draupadIharaNaM kRtvA 54/37 dvI SaDjamadhyamAvaMzI 19 194 dvau sutau tu prabhAvatyA 48 63 [ dha ] dhanadasya priyA patnI dhanazrIpUrvako devo dhanazrIzcApi mitra zrI dhanazca jinadevI ca 60150 64 / 138 64 / 13 18 / 114
Page #891
--------------------------------------------------------------------------
________________ 853 zlokAnAmakArAdyanukramaH dhanadatto guruzcaMva 185118 dharmasyArajinendrasya 60 / 279 dhunI samuttIrya tato'bhi- 35 / 28 dhanuHsaptakamutsedhaH 4 / 304 dharmasyaikAnnapaJcAzat 60 / 450 dhUtAsano'vadhijJAnAt 9.129 dhanuHzatAni catvAri 18688 dharma tatra jayaH zrutvA 12147 dhUmajvAlAkarAn vRddha- 6175 dhanuHzatAni paJcaiva 4 / 241 dharma pravadatA tena 101 dhUmasiMho'pi cAmuSyA 21427 dhanuHpRthaktvamutkarSAt 18180 dharmastu vaprakAsthAne 60 / 219 dhUmAGgArapramANAkhyaiH 9 / 188 dhanuHsahasramekaM ca 5 / 395 dharmasiMhaH sumitrazca 60 / 247 dhUlIH kadambadamadhUli- 16 // 27 dhanuHzataM zataM sArddha '51382 dharmazca dadhiparNazca 60 / 196 dhRtadharmA tatastasya 45 / 32 dhanuH paJca zatottuGgA- 5 / 203 dharmaH prANidayA dayApi 17 / 164 dhRtarASTrasya tanayA 45 / 36 panuH pRSTaM punastasyAH 5 / 33 dharmaM zrutvA samaM sarve 6017 dhRtarASTrazca pANDuzca 45 / 34 dhanuHzatAni paJcAye 60 / 304 dharma zru tvA guro rAjA 6077 dhRtaprasAdhanA vaktraM 6028 dhanuSAM paJcazatyAmA- 6 / 132 dharmAdharmekajIvAnAM 10 // 31 dhRtAtApanayogazca 61648 dhanustato'dhijyamasau 35177 dharmAdharmanabhodravyaM 7 / 3 / / dhRtAkalpe'bhiSekArtha- 8162 dhanuSo'sya trayastrizat 584 dharmArthakAmamokSeSu 9 / 137 dhRtAtapanayogaM taM 33176 dhanuSo'sya sahasrANi 5 / 67 dharme cArthe ca kAme ca 14156 dhRtidevo dhRtikaro 45 / 11 dhanuranyadupAdAya 51138 dharmeNAyojayadvIro 37 dhRtiH sudarzane devI 5717 dhanUMSi trINi saMbhrAnte 4 / 298 dharmo dhAmani saMdhatte 18036 dhRSTadyumnarathasthena 45 / 142 dhanaMSyekonapaJcAzad 4 / 329 dharmo jagati sarvebhyaH 18 / 38 dhRSTadyumno'pyanAvRSTiH 50.79 dhanUMSi satripaJcAzad 4 / 330 dharmo maGgalamutkRSTa- 18 // 37 dhaivatyA dhaivatazcaiva 19 / 221 dhanUMSi ca paDutsedhaH 4 / 302 dharmoktau yojanavyApI 3 / 38 dhaivatyA api kartavyau 194235 dhanyA kanalamAlAsau 47 / 119 dharmadhyAnaprakAraM sa 56 / 111 dhaivatyAzca tathA dvyNsho19|207 dhanvinaH sthAnamanyasya 451133 dhartA dharaNanirdhUta- 1125 dhaivatazca niSAdo'pi 19 / 256 dhanyAH zikhizikhAjAla-61199 dhAtakIkhaNDanAyau tu 5 / 638 dhenoriva nijavatse 34 / 148 dharaNena zaraNyena 22154 dhAtakokhaNDapUrvArdha- 6057 dhotavAsaM gRhItvAsau 889 dharaNasyAtmajAH paJca 4850 dhAtakIkhaNDajebhyastu 5 / 589 dhyAyatrityAdi nishcity52|76 dharaNendravitIrNe ca 22174 dhAtakyAdiSu candrAH 6133 dhyAnato'dhyayanato 63 / 103 dharmAdharmoM tathAkAzaM 5853 dhAtrI cetovidUce tAM 31124 dhyAnamekAgracintAyA 56 / 3 dharmAstikAyAbhAvAnna 56482 dhAtrI mAnuSyakaM prAptA 331167 / / dhyAnayogyagirimArga- 63099 dharmAttrivarganiSpattis 18 / 35 dhAnyAnAM sakalA bhedAH 111116 dhvajasitAtapavAraNa- 55 / 109 dharmArthakAmamokSeSu 111137 dhAma dhAma nijaM dhAma 9 / 175 dhrauvyanAmno guroH 233134 dharmasyAcaritasya pUrva- 111139 dhAmni mAnasavegasya 30 / 28 dharma eSa jinabhASitaH 63191 [na ] dhAvato'sya mRgayUtha- 63 / 2 dharmadAnaM jinendrasya 328 dhAvanti parito devAH 59 / 22 nakSatrAkhyo yazaHpAlaH 1164 dharma eva paraM loke 18 / 39 dhika maddhetorayaM duHkha 33 / 148 na kAlAdanvato hetoH 713 dharmaratnamahAdvIpo 9 / 163 dhigjantoH paratantrasya 9154 na kAvyabandhavyasanAnu- 66 / 36 dharmadhyAnaM dhavalamuditaM 6 / 140 dhIramadhvani devAnAM 3 / 35 / / na kiMcidapi cAstyatra 33 / 123 dharmasAdhanamAdyaM hi 18 / 143 dhIraputrazatasyAsau 9.74 nakulaH sahadevazca 45 / 38 dharmazAstrArthakuzala: 14 / 9 dhIrA rAjyadhurAM tyaktvA 13 / 15 nakula sahadevazca 65 / 23 dharma tatra jino'vocad 65 / 6 dhIrAH pracchannasAmarthyA: 20138 nakulaH sahadevena 50196 dharmyameva hi zarmAptyai 17 / 145 / dhIro vismayayuktastAM 24.68 na kevalamayaM vede 17 / 100 pada
Page #892
--------------------------------------------------------------------------
________________ 854 harivaMzapurANe nakracakramahAraudre 43145 nakhamaNimaNDalendu- 47 / 2 nakhamukhadaMSTikA vikaTa- 49 / 31 nakhAgradaMSTrAdRDha dRSTi- 37 / 17 na gatirna sthitistatra 4 / 3 nagaramabhivizantau 36 // 32 nagarI dvAdazAyAmA 41 / 19 nagaryAM puSkalAvatyAM 44 / 45 nagare jAmbavAbhikhye 6053 nagare bhadrilAbhikhye 32 / 29 nagau zaGkhamahAzaGkho 4 / 462 na cAyaM saMpradAyo'smA- 174120 na cAgamyamagasthAna- 30116 na cedevaM karotyeSa 31151 na tad dravyaM na tatkSetraM 3114 nartakIprekSaNakSipta- 22 / 45 na tRptistairabhUd bhogair 9 / 60 natvA jinaM jinagurU 16 / 16 natvA subhadranAmAnaM 601100 natvA pRSThA tato jJAtvA 47 / 61 natvA pRSTavate bhUyaH 48 / 38 natveti jJApitastena 1973 nadyaH sarAMsyaraNyAni 51509 nadyaH SoDaza gaGgAdyAH 5 / 269 nadIvistArahInasya 5 / 254 nadI taptajalA pUrvA 5240 nadImukheSu kAlode 5 / 631 nadIsamIpakUTeSu 5 / 235 nadIM gaGgAM samuttIrya 45 / 60 na dUrAlpaphalaprAptA 8193 na dravyAd dravyataH siddhiH 64/94 na natasya na tuGgasya 825 nananda nandiSeNAkhyam 18 / 135 na nAgo na ratho nAzvo 31280 nanRturapsarasaH sahasA- 55 / 112 nandazca puNDarIkazca 25 // 35 nandanaM mandaraM kUTaM 5 / 329 nandanAt samarundro'driH 5.528 nandane bhadrazAle ca 5 / 358 nandanaM nalinaM caiva 6 / 45 nandA nandotarA cobhe 5706 nandA nandavatI cAnyA 5 / 658 nandAbhadrAjayApUrNe 5773 nandA nandottarAnandA 57 / 32 nandiSeNamunizcaiva 18 / 157 nandI ca nandimitrazca 60566 nandIzvaravaradvopaM 5 / 616 nandyAvarte'maraH prAcyAM 5 / 702 nanvAjJA phalamaizvarya- 20135 na pRthivyAdibhUtAno 58 / 24 nabhaH svacchataraM spaSTa- 59 / 89 nabhaHsphaTikanirmANas 57156 nabhaHsphaTikamUrddhastha- 17155 nabhastalamitastataH 38647 nabhastilakanAthazca 25 / 41 nabhastilakanAthazca 25 / 4 nabhasyAgacchatastasya 52 / 60 nabhasi zuklaturoyatayA 55 / 126 nabhaso'vatarantI va 8146 namaye munimukhyAya 123 namaH sarvavide sarva- 13 namaH sumatinAthAya 22 / 32 namaH pArvajinendrAya 22 / 39 namaste kunthunAthAya 22 / 36 namaste mRtyumallAya 8/224 na moho na bhayadveSau 57 / 181 namaste'nantabodhAya 8 / 225 namaste lokanAthAya 8226 / namaste jinacandrAya 8227 namaste puSpadantAya 22 / 33 namasyAsanadAnAdi- 4219 namimahArathazcApi 50 / 121 namizca nirvRto nemir 60 / 141 namizca vinamiH 22 / 109 naminemyantare cakrI 60 / 297 naminA bhASito dharmaH 18.41 namizca vinamizcobhau 9 / 128 namucizca susImA ca 44 / 29 nameH khecaranAthasya 13 / 20 namenavasahasrANi 60.453 namestu tanayA jAtA 22 / 107 namo'stu naminAthAya 22 // 37 namo'stu vAsupUjyAya 22 // 34 namo'STAdazatIrthena 120 namo bhRza phalabhareNa 16 / 26 na yuktamIdRzaM karma 43 / 189 nayo'nekAtmani dravye 58 / 39 narapradhAna ! kAvetA 7/128 naravakronmukhAkhyo dvau 30 / 549 narA devakumArAbhA 796 na rAgo na ca vidveSo 31137 naro'japotagandho'ya- 174101 nalinIdalasaMkAzo 60556 na lokyante yatastasmin 4 / 2 navaveyakAvAsA 33150 nava caiva sahasrANi 5 / 516 nava tatra sahasrANi 5 / 291 navatizca sahasrANi 4 / 159 navatinava caitAni 4208 nvtikaarmukpuurvsulkssit-15|55 navatyabdasahasrANi 601504 navaparibhramasaukhya- 55 // 41 navapallavarAgADhyAz 14 / 12 nava pUrvAGgamAnaM syAt 18169 navabhizca navatyA ca 4 / 230 navabhinavabhilakSA 5 / 561 navamAseSvatIteSu 2 / 25 na vayaM tu tathAkhyAtaM 5 / 112 navarAjena sUdo'pi 33 / 153 navarAjyasthamAgatya 2016 navalakSAH sahasrANi 601527 navavadhvA tayA sAdhaM 32 / 18 na visasarja tataH svapatergahaM 15 / 4 navazatyA sahasrANi 60 / 460 navaSaSTisahasrANi 5 / 534 navasthAneSu nirgranthA 384 navasaGgamasaMjAta- 31145
Page #893
--------------------------------------------------------------------------
________________ navahastisahasrANi navAnudizadevAnA navAnudizanAmAnas navAnudizanAmAni navoraH parisarpeSu 50/76 6 / 116 57/101 6 / 40 1862 na zaktAzcarituM caryAM 9/123 na SaDjo laGghanIyoM zo 19 / 254 naSTastvaM dRSTa ityuktvA 17174 na samazIzamadasya zazI 15 / 39 na saMcidmAtramAtmA 58 / 29 na sA kAntirna sA dIptir 9120 na sA snAti na sA bhuGkte 22 / 117 na smaratyajazabdasya 17/69 na hi citragurityatra 17 / 123 21 / 183 na hi pauruSamIdRkSaM na hi mahiSAsrapAnavi- 49/35 nAgavalyapadezena 42/63 nAgavelandharAdhIzA 5/465 nAgadattAbhidhA cAnyA 601224 nAgayakSayuge tAsAM 5 / 363 nAgalokaM vijityeva 872 nAgazrorapi mRtvApa nAgI duSkRtaM jJAtvA 64 / 113 64 / 12 5/466 16 / 3 nAgAnAM ca sahasrANi nAgokSasiMhakamalA nAtyuSNA nAtizItA: nAtha vaizravaNeneyaM 59 // 78 61 / 18 nAthAvAcyamacintyaM ca 33 / 86 nAdare parakRte kRtAdaro 63 / 111 nAnantenApi kAlena nAnadvayatibhiryuktA nAnAdezAgatairbhavyair nAnApuSpadhane dIrghe 863 nAnAstra vyarthatAkruddha 52/59 niHkIlo nirvraNazcAsau 21 / 19 nAnAnIkaiH surairuvaM 990 26 / 8 53 / 23 2275 nAnAvarNamayasvarNa nAnAvidyAdharAdhIzA nAnAjanapadopetau 9/57 12/37 46/20 zlokAnAmakA rAdyanukramaH nAnAvarNamaNicchannaiH 779 nAnyonyadarzanaM jAtu 54 / 59 nAntarIyakametasyA 34 / 70 nApi prAptepsitArthAnAM 3 / 129 nAbhiparvatamAnAni 5 / 193 56 / 34 nAbherUrdhvaM manovRtti nAmatriNavatitvAdI 34 / 121 nAmAgurulaghucchvAsa- 56 / 103 nAmnA gandharvaseneti 19 / 123 nAmnA kSIrakadambo'bhUt 1738 nAmnA bandhuyazA kanyA 60149 nAmnA sAdhAraNenoktA 5 / 271 nAmnA cAGgArako duSTo 19/85 nAmnA tat sa jalAvarta - 19/61 nAmnA vibhaGganadyastAH 51243 nAmnA bhUrizravAH putraH 24/52 nAmnottarakuruzrAnyA 60 / 225 nArakasyAyuSo yogo 58 / 108 nArIkUTaM turIyaM tu 5 / 103 nArI ca narakAntA ca 5 / 124 nArakaM nArakodbhUtaM 58 / 242 nArakANAM tatsedho nArakasvargatiryaktva 4295 28|37 nArakAdibhavAneti' 58 / 217 17 / 51 23 / 148 60 / 80 17 / 76 nAradastu vinItAtmA nAradasya sutAyA'sau nAradasyAbhavaddevI nAradasya vacaH satyaM nAradena samAkhyAtaM nAradena tato'vAci nArado'pi narazreSThaH 54|18 17/72 65 / 24 nArado'psarasAM saGghaH 51 / 25 nArado'pi jinaM natvA 43 / 225 nArado bahuvidyo'sau 42/20 nArAyaNo narahariH 45 / 19 nAlpaH kalpacyutaH putro 43 / 71 nAstikasya tathA tasya 28042 nAstikaikAntavAdI sa 28|33 nikacitAM kacasaMpadamA 55 / 122 855 nikAyau cAparau syAtau 22 / 58 nikArAyo'grasenasya 33 // 84 nikSepaNaM yadA dAnaM 2 / 125 nikhilakhecarasAdhitavi- 15/32 nigadya vasave sarva 17 / 79 nigadya tAnevamasau 54 / 71 23 / 89 nigUDha gUDhasuzliSTanigUDha jina garbhasaM 38|4 60 / 295 36 / 7 nijaM jinAntaraM jJeyaM nijabhujabalazAlInijamagArama gAjjina- 55 / 14 nijavadhUjanalAlitaneminA - 55 / 29 nijasArathimAjisthaH 31 / 105 nijAjJayA ca kathitaM 12 / 24 nijojchriti caturbhAga- 5 / 214 nitambAsphAlanairaGga- 14 / 102 nityamasvedanAH kakSAH nityazo bhuktabhogA ca nityaM nirmaliniH svedaM nityaM dvAravatI purI 2382 24 / 66 3 / 10 48 / 75 63 / 84 nityatA mama tanonityAndhakAramudvAsya nidAnadoSaduSTo'ya 11/27 33 / 91 nidAnamakarot kliSTA 64 / 135 nidAnI vajradaMSTrasya nidAghe'pyavaraiSaiva 27 / 121 4274 nidrA tandrA parikleza- 571182 nidrApAye gRhaM gatvA nidrendriyakaSAyAri 21 / 74 3188 59/82 nidhAnAni nidhIrannA nidhIniva nizAzeSe 8158 ninditaM nAkariSyaccen 18173 ninditvAtmAnamAkarNya 18 133 ninyuritthamanuvRtti- 63/59 nipatya pAdayostasyAH 43|14 nipatya yugapatsa 47 71 nipAtya zaravarSeNa 51 / 26 nipAtanaM ca kasyAtra niH pramAdatayA yAti 17 / 109 19 / 97
Page #894
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe nimajjet svata eveyaM 61 / 19 nivRtya kasaH puri ghossnnaaN35|71 nisRSTAtinisRSTAkhyo 4 / 155 nimittamAntaraM tatra 76 niveditamidaM vRttaM 29 / 45 nihatazca jarAsandhas 53 / 18 nimeSonmeSavigama- 3 // 12 nivRtte yudhi jIvAmo 50 / 100 nihatA pANDavaiH kecid 51 / 32 nimnaiH karatalaiH klIbAH 23190 nivRttAH sthUlahiMsAder 7114 / / nihitakamalabhArAn 36 / 10 niyantrito janaH sarvas 7 / 143 nivArya mAtsaryabhavArya- 66147 nIcena nIlakaNThena 23 / 24 niyatizca svabhAvazca 10649 niveditaM tatastAbhyAM 43 / 106 / nItazca nizi nistrish-22|126 niyutaM niyutaM gatvA 6 / 32 niveditA sureNAsau 54 / 14 nItA mAnasavegena / 24 / 72 niyutAGgaM paraM tasmAn 726 niviSTazcakriNaH pArve 12 / 46 nItvA taM kuJjarAvataM 19 / 68 niyateH kAlataH svantara 1053 nizamya vanamAlAyAs 14 / 92 nIrajobhirahorAtraM 3 / 27 niyatyAsti svato jIvaH10.51 nizamya sA svapnaphalaM 37146 nIrandhrazarajAlena 31175 nirantaravizanniryad 5776 nizamya sA svapnaphalaM 35.16 . nIlavaDuryavarNAni 26 / 17 nirasyati payastRSNAM 62 / 24 nizamya zamino vAkyaM 27173 nIlakaNThAzvakaNThau ca 601570 nirasya naizaM nizitai- 37 / 11 nizamyAtmabhavAnitthaM 6073 nIlakaNThasphuratkaNTha- 60 / 213 nirasyantamanantAnu- 4119 nizamyArNavamadagIrNa 4110 nIlakuzcitasusnigdha- 827 nirIkSya madhusUdanena 52 / 92 nizamyeti guruM natvA 43 / 154 nIlamandaramadhyasthA 5 / 167 nirupAyAnupAyajJo 47181 nizamyeti vacaH saumyA 45 / 83 nIlakesarabAlAr 52 / 9 niruddhaya nizitairdaNDair 43 / 193 niHzaGkAdyaSTaguNA 34 / 132 nIlastasya sutaH kanyA 23 // 4 niruddhAtiniruddhAkhyo 4156 nizi nizitAsi nirml-49|27| nIlasyodUDhabhAryasya 2317 nirudhya prasabhaM dhairya 43 / 198 nizcitazcApi SaNmAsAyu 855 nIla nIlayazo yazo 22 / 154 nirupAyAstato gatvA 54 / 30 niHzeSanirgalitanIra- 16 / 30 nIlAmbudacayazyAmA 26 / 14 nirUpya rukmiNI satyA 43 / 13 niHzeSeSu nikAyeSu 22 // 69 nIlAdrispRSTabhAgasthaM 5 / 610 nirUpitAstu yAH kanyAH 6114 niHzrIautamanAmA'sau 185104 nIlAdrispRSTabhAgasthe 5 / 608 nirgame ca praveze ca 19 / 28 niSadyakAkhyamAkhyAti 10 / 138 nIlAd grAhavatI sItAM / 239 nirgatya nirgatI puryA 61690 niSadhaspRSTabhAgasthaM 5 / 309 nIlAdyAH parayozcoddhvaM 6 / 98 virguNA'pi guNAn sadbhiH 1142 niSadhaspRSTabhAgasthe 5 / 607 nIlAkhyazca mahAnIlo 4157 nirmitsAnantaraM bhartur 57 / 111 niSadhAduttaro nadyAM 5 / 196 nIlAdrerdakSiNAzAyAM 5 / 191 niryadAyadvizatpazyat 57 / 180. niSadhasyottarAzAyAM 5 / 192 nIlotpaladalazyAmAM 2219 niryAti sUryadIptAGge . 19 / 10 niSadhAnnIlatastAvat 5 / 270 / nIlotpalanibhaireSa 52 / 11 nirvartanAdhikaraNaM 58587 niSadyAyAM yathAdyAyAM 65 / 7 nRdevAcittatiryaka 34 / 13 nirvartanA ca nikSepo 58586 niSAdazca niSAdAMzo 19 / 224 nRtyatsurAGganodbhAsi 8 / 233 nirvANaM ca tathA jJeyA 1080 niSAdaH SADajazcaiva 19 / 209 nRtyadvidyAdharIvRnda- 43160 nirvAhakastayorAsIt 42175 niSiddho'pi vadhAdraudro 21 / 106 nRtyantyA ca nRpAdezAt 29 / 28 nirvApyate jvalannAgnir 20134 niSkrAntiHsumate ktvA 601216 nRtyArambhe'nyadA tasyA 21143 nirvAsito virodhastho 60 / 20 niSkrAntAsi bahiHkAnte 24 / 64 nRpa ! kasya na vijJAtas 19 / 31 nivikRtipazcimArdhA 34 / 110 niSkrAntAnAmanenAmA 9 / 122 / nRpasahasramamamAnaminA 55 / 121 nirvikRti pUrvArdhaH 34.99 niSkrAntirvAsupUjyasya 60 / 214 napadatto'grajasteSAM 33 / 170 nirvRtaH sitapaJcamyAM 60 / 275 niHsvasya cipaTA grIvA 23183 nRpaH sa nagaradvAraM 54 / 43 nirvedI dInatAM tyaktvA431155 niHsaradbhirvizadbhizca 20143 nRpaM zayAnaM sumukhaM 14 / 107 nivRttakaraNagrAma- 56 / 33 / / nissaGganirbhayatvAya 64 / 50 nRpastvaM rakSaNAnnRNAM : 19 / 16
Page #895
--------------------------------------------------------------------------
________________ nRpAste'pi tathA tasthuH 9 / 102 nRpaistairanuyAto'pi 5036 nRpaipabhasenastaM 9 / 215 napoktaH kaMsasambandha- 33192 napo duryodhano droNa- 52 / 88 nRpo'vAdIttayA yogo 14 // 62 nRbhavAbhimukheneva 81198 / nRsurazrIprasUnasya 3176 / nRsurA mAnavastambhA- 5712 / netraM manazca bhavadatra 16 / 37 nedustatastridazadundubhayo 16162 nedurambudanirghoSA- 9 / 192 nepAlottamavarNazca nemisAmarthya vijJAnaM 11112 nemitIrthakarasyApi 40 / 11 nemiH sUryapuraM citrA 60 / 203 neminAthAgamodbhuta- 41 / 11 nemIzaharirAmAdi- 47 / 14 nemIzastvavadhijJAta- 52164 nemuH sasaptapadametya 1666 nemeH sitacaturthyAM tu 601230 nemeH sArathirUpeNa 107 naikayonikulakoTi- 63182 negamaH saMgrahazcAtra 58141 naimiSaM hAstivijayaM 22 / 89 naiSTikavatamAsthAya 9 / 121 nocchidyaranmahodyogair 5013 nodayAstamitaM tatra 21145 noditastaiH samArUDho 47:32 nodite'tha rathe tena 52 / 27 nopamA jinarUpasya 41154 naubhirgaGgAM samuttIrya 54664 nyAyenAvasite hyatra 17197 nyAyena ca tayoratra 23 / 10 nyAsazcaivAtra gAndhAraH 19 / 249 nyAsazcAtra bhavet SaSTho 19 / 219 zlokAnAmakArAdyanukramaH 857 pakSAstu rudhirasyake 3161 paJcadhANuvrataM proktaM 18 / 45 pakSe site tRtIyasyAM 601260 paJcacApazatotsedhA 18482. paGkaprabhA viniryAto 27 / 207 paJcamyante caturthI ca 413 paGkaprabhA caturthI tu 444 paJcazailapuraM pUtaM 3 / 52 paJcamuSTibhirutkhAtAn 998 paJcatriMzatsahasrANi 3163 paJcavarNasukhasparza- 777 paJcasaMkhyasya vidhvaMsAd 37 paJcaprajJaptayaH proktA- 10 // 62 paJcalakSAstathASTAnAM 601442 paJcapaJcaikakaM SaT ca 10 / 140 paJcacApazatAnyAdye 60 / 306 paJcaviMzatilakSAzva 10 / 128 paJca paJca tvatIcArA 58 / 163 paJcalohAdayo lohA 111115 paJca kandarpakautkucya- 58 / 179 paJcabhiniyatipRSThez 10.50 paJcadhA jJAnAvaraNaM 580221 paJcamena ca vijJayA 196169 paJcamuSTibhirutpATya 13 / 3 paJcame zuddhaSaDjA 19 / 166 paJcatrizanmatAH sarve 60 // 413 paJcamyAmajitaH SaSThayAM 60269 paJcazatyA sahasrANi 601393 paJcasaptativarSASTa- 222 / paJcaSaSTizca citrat 4 / 236 paJcaviMzatisaMkhyAni 601513 / paJcaviMzatisaMkhyAbda 60501 paJcakauravarAjyAdha- 45150 paJcaviMzati-saMmizra- 4 / 359 paJcaSaSTisahasrANi 5 / 583 paJcaviMzatisaMkhyAni 657 paJcalakSAstu koTInA- 5 / 565 paJcamarSabhahInaM tu 194230 paJcaviMzatireva syAd 556 paJcadhANuvrataM kecit 2 / 134 paJcaviMzatirasyaiva 5 / 48 paJcasvarastathA caiva 19 / 217 paJcaviMzatirutsedhaH 5 / 21 paJcamaM saprapaJcA) 17 paJcaviMzazataM tAni 51457 paJcatrizadato lakSA 4 / 281 paJcaviMzatirAyAmaH 5 / 355 paJcaviMzatilakSAstu 4 / 192 paJcalakSAH sahasrANi 5 / 273 paJcaviMzatsahasrANi 183171 paJcameSu pradezeSu 5 / 313 paJcadhApravibhaktArtha 155 paJcacApazatavyAsa- 5 / 380 paJcAnAM saMgame tAsAM 27 / 14 paJcacApazatavyAsA 5.404 paJcAdayo dviparyantAH 34.66 paJcacApazatotsedhA 5 / 679 paJcAnAM saMkalite 34681 paJcaSaSTisahasrANi 51666 paJcAnAmAnupUrveNa 3 / 45 pnyccaapshtvyaasaa5|173 paJcAntA yatra caikAdyAH 34.71 paJcamImapi siMhAstu 4 / 374 paJcAdyA yatra rUpAntA 34 / 69 paJcatriMzaddhanUMSyAre 4 / 326 paJcAdipu navAnteSu 3456 paJcapaSTisahasrANi 60 / 448 paJcAzacca sahasrANi 5 / 651 paJcabhirguNitAste syuH 34.54 paJcAzadyojanAyAma- 5 / 597 paJcakRtvaH kRtAvazyaH 34 / 111 pazcAzacca sahasrANi 5 / 66 paJcaviMzatikalyANa- 34 / 113 paJcAzadyojano maulo 5673 paJcadazIparyantA 34 / 126 paJcAzadAtmakasahasra- 1673 paJcakalyANapUjAnAM 18642 paJcAzaccApavistArA 5 / 383 [pa] pakSamAsAdibhedena 108 64 / 37
Page #896
--------------------------------------------------------------------------
________________ 858 paJcAzatkoTilakSAzca 13 / 18 paJcAzatatrizatI cApi 60427 paJcAzatA zate dve tu 60528 paJcAzatA zatAni syuH 60 / 421 / paJcAzatA vimidaM tu 4 / 360 paJcAzacca sahasrANi 5 / 94 paJcAzatpadalakSAbhiH 101121 paJcAzattu sahasrANi 601498 paJcAzItisahasrANi 601446 paJcAnuttarasadvaktraH 431 paJcAzcaryANyahaM prApaM 60198 paJcAgnitapasi prAyo 33 // 62 paJcendriyaprakAreSu 3 / 123 paJcava ca sahasrANi 5 / 420 / paJcavAsya sahasrANi 5 / 51 paJcaiva niyutAni syuH 6179 paJcaivaikAdazAGgAnAM 1159 paJcaiva tu bhavet SaDje 19 / 218 paJconApi ca lakSakA 474 paTaprakRtinA samyag 395 paTahAkRtayazcitrA . 51653 paTTacInamahAnetra- 11 / 121 paTTacInadukUlAni 787 paTumadAkariNaH kSubhitA 55 / 67 paTUbhavanti mandAzca 59 / 107 paNDiteSu yathA sthAnaM 17493 paNyAkhye ramate somas 5 / 317 paNyAkhyaM dizi pUrvasyAm 5 / 315 patadbhirapi tatrAnyai- 9 / 108 patatprAsAdazAlodhai- 54145 pataJjalalavasvaccha- 981 patinAmAGkitAM dRSTrA 27139 patitazca zanaiH zauris 24 / 29 patadbhirmattamAtaGgaH 3177 patan manujamAtaGgas 52 / 41 / / patAkA hastavikSepai- 59 / 68 patibhikSAM yayAce'sA- 46 / 13 pati vegavatI dRSTvA 26140 patirasau mama ko'pi 55162 harivaMzapurANe patitasya taTe tena 21191 padmAvatI samutpannAM 44 / 38 patinidezajuSo hariyo- 55 / 44 padme padmavatI jJeyA 5 / 713 patitvA pAdayostasya 9 / 178 padmodbhAsi paraM puNyaM 59 / 10 patnyaGgAravatI tasya 2470 papAtAzaninirghoSo 11145 patriparNAzukacchanna- 26 / 20 papAta sumanovRSTi- 9 / 194 pathi tapasyati tatra kRte-55|130 papAta subhaTaH khaDga- 25 / 59 padamapIdamapUrvamivekSyate 55 / 23 papAta mAyayA vApyAM 47173 padamarthapadaM jJeyaM 10122 papraccha tApasaM kaJcit 30144 padalakSA dvipaJcAzat 1066 papraccha vipramekaM bho 28 / 16 padavI jAtarUpAGgI 59 / 38 payaHkaNe ghrANapuTaM praviSTe 35 / 24 padAnAM saptatilakSA 10188 parasparakarAzleSa- 776 padAnAM paJcalakSAbhi- 10 // 64 parasparavadhaM cakrus 33 / 138 padAnAM tu sahasrANi 1034 parastAttu girestasya 5732 padArthAnnava ko vetti parastrIharaNaM satya 43 / 184 padASTAzItilakSA hi 10 / 69 parasparaM samAlApe 45 / 87 padaiH paJcasahasrestu 1071 paraM hanmIti saMdhyAtaM 61 / 103 padmazcApi mahApadmaH 51121 parasyApakRtiM kurvan 61 / 101 padmarAgamayaM bhAsvac 598 parasvaharaNaprItaH 27141 padmagulmo'pi nalina- 601153 parasparagRhAjasra- 44|19 padmarAgamahAstUpa- 57155 parataH kramahAnistu 7 / 172 padmazrIstasya kanyAbhUt 25 / 3 paratastvapravIcArA 3 / 167 padmarAgamaNisphIti- 2 / 9 / / paramAnandarUpaM te 33177 padmamAlaH subhaumazca 45 / 24 parastAtpuSkarAddhe tu 6 / 30 padmazca puNDarIkazca 5 / 639 parapramANako mugdho 23 / 123 padmasenena nihato 6059 paramatabhedasamartha- 34 / 147 padmakhaNDapuraM gatvA 27144 parataH sArdharajjvante 4 / 22 padmaketuH pavitrAtmA 59 / 30 paramadarzanazuddhivizuddhadhI- 1567 padmazriyamupAdAya 32 / 35 paravadhUpriya vIrakavairiNaM 15 / 50 padmarAja kimArabdhaM 20132 parasparaviruddhAtma- 3392 padmastato nataH prAha 20140 paraM kauzalamastreSu 311124 padmAbhasya sahasra dve 600379 paramezvarabhAmagna- 57 / 157 padmAvatyA gRhopAnte 44 / 49 paradravyasya naSTAder 58 / 140 padmAvatI zubhAbhikhyA 5 / 260 para vivAhAkaraNa- 58 / 174 padmA supadmA mahApadmA 5 / 249 paralokakathApoDha- 28041 padmAdiguhyate sUcI 5 / 543 paraduHkhavidhAnena 611107 padmAvatI sumitro'stu 601201 / / parAratividhAnaM ca 585101 padmAGgaM padmamapyasmAt 727 parAvRtya punaH pazyan 43 / 38 padmA sarasvatIyuktA 59 / 27 parA prajvalite yeyaM 4 / 276 padmAH zatasahasraM hi 5 / 199 parAcaritasAvadha 5876
Page #897
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAdyanukramaH 859 parAvRtya tataH kanyA 31141 parAbhUtimimAM rAjJAM 31249 parA tu tamake yAsau 4 / 284 paribhramya ciraM zobhA 23 / 19 parimANaM tayoryatra 58 / 156 parityajya gajaM zrAntaM 24 / 47 pariveSa ivArka yaH 57 / 110 parimANamahattve'pi 58 / 34 pariparyadhvanastasmin 57 / 148 parikaraM parivadhya tado- 55 / 11 paritastAzcatasro'pi 5 / 671 pariNIya hari!rI 44 / 36 pariNIya sabhAyauM tau 44 / 43 parikSepaH punastasya 5 / 297 parikSepo vanaM cAnyan 5 / 308 pariNIya tataH kAmaH 48 / 13 pariSatprAvRSi sphUrjad 17 / 146 parito bhAti tUtsarpad 59 / 107 pariNAma prapannasya 717 paripUrNobhayA jAtU 64 / 61 paritaH parimArjanti 59 / 39 parihRtyAtaraudre dve 56 / 29 pariSadamatha datta- 36155 parinirvANakalyANa- 65 / 11 parijanAhRtavastravibhUSaNa-55457 parItya jiSNu dhiSNyaM tau 22144 parItya parikhAto'sthAj 57 / 21 paruSajAmbavatIvacaso 5570 paredhuzca rasaM pItvA 21194 pareSAmanumeyaM syAt 56 / 56 parairghaTitamapyato vightt-42|108 parai rAjannajayyasya 311109 paro'tibala ityAsId 601152 parokSasya pramANasya 10 / 155 paropadezapUrva tu 58 / 194 paro nandIzvarAmbhodhe- 5 / 683 parvato'pi khalIkAraM 17 / 157 parvatAgrazikharasthito 63 / 96 paryastaM manyamAno'yaM 54 / 10 paryaTya ciramAgatya 19 / 34 paryaTannaTavIM tatra paryaTannaTavIM vIras 2802 paryante'GgulasaMkhyeya- 6128 paryAptayaH SaDAhAra- 18583 paryAyAnantanAgena 10 / 19 / palyasya dazamaM bhAgaM 7148 palyasya zatatamaM bhAgaM 7 / 150 palyamUnaM tu jIvanti 69 palyaM jIvanti candrAkhyAs 1648 pallavasthajinanAtha- 63174 palyAdhaM ca caturbhAgo 60471 palyAni paJca saudharme 31159 pavitraM paJcakalyANaM 57 / 118 pazustrIpraviviktaSu 64 / 25 pazurapi nirapAyaM 36168 pazurazmimRgAkSAzA 171122 pazuputrakalatrAdi 56 / 14 pazupAlyaM tataH proktaM 936 pazyatA ca dizo ramyA211111 pazyanyAtmabhavAn sarve 5957 pazyan dizaH sakala- 16 // 29 pazyannapi kSaNavibhaGgara- 16 // 38 pazya pazya priye citraM 12144 pazcAttApahato duHkhI 19 / 51 pazcAdviditavRttAntaH 33141 pazcAtpracaNDataramAruta- 16631 pazcAttaTe'pi sItAyA 5 / 208 pAJcajanyaM hariH zaGkha 52 / 85 pAJcajanyamato dadhmau 42179 pATalAmodasubhago- 14 / 17 / pANipAdamukhAmbhoja- 42 / 37 / pANigrahaNamAdyaM hi 22 // 135 / / pANDavaiH saha jarA- 6372 / pANDavAnAM saputrANAM 51129 pANDavAstu bahurAja- 63 / 76 pANDukaM kauzikaM vIraM 22 / 88 pANDukaM dazamaM proktaM 5 / 309 pANDukaM ca sahasrANi 5 / 519 pANDuke santi catvAro 5 / 354 pANDoH kuntyAM smutpnnH45|37 pANDo svarga gate devyAM 45439 pAtAlasthitakAyo'sau 17 / 152 pAtrANi sthAlakaM cola- 7186 pAdanAsAdhirodhena 17 / 137 pAdamastakaparyantAn 23 / 113 pAdapadmaM jinendrasya 3 / 24 pAdaH palyasya palyA, 601475 pAdaH kumArakAlaH syaad60|330 pAdAvasthApito tuGga- 8 / 199 pAdAvaSTambhasaMbhinna- 11185 pAdo'STAdazasaMkhyAnAM 60 // 331 pApahetuM vinindyAkSa- 331139 pApakape nimagnebhyo 21155 pApapAkena dorgatyaM 43 / 121 pApanirjaraNAtkaizcit 3 / 127 pApasyopazamAt pazcAd 18 / 103 pApazIlA vikurvANAH 57 / 173 pApAdAnAdivRttInA- 5875 pApAnubandhadoSeNa 64 / 118 pApopadezo'dhyAnaM 58 / 146 pApopadeza AdiSTo 58 / 148 pApopadezaheturyo 58 / 147 pArameSTaramananyasthaM 571162 pAraNAsu nRpastasya 33180 pAragaH sarvazAstrANA- 211140 pAramparyeNa dharmasya 9 / 139 pAramparyeNa mokSasya 10 / 155 pAraNAsu parasaMpravezane 63175 pArAvatanibhaiH patraH 52 / 20 paridhiH pUrvasUcyAstu 5 / 491 pArthadarzanaparyanta- 54/20 pArthapratApavijJAna- 45149 pArthivena satA tena 17 / 20 pArthivA SaT parikSepA 5 / 304 pAlayanti sadignAgar 59 / 21 pAlikAmukhapadmastha- 57 / 17 pAzcAtyAJjanazailasya 5/662
Page #898
--------------------------------------------------------------------------
________________ 860 harivaMzapurANe pAzcAtyapuSkarArddhasya 34 / 15 pAzcAtyaM sAdhayan vizvaM 11115 pAMzukrIDA vidhAyAmbA 47 / 124 pArve madanavegAyA 26 / 43 paannigraahityaanumaargm-40|46 piGgalairmUrdhayuktAs 26 / 19 piNDazuddhividhAnena 2 / 124 pitarau janmanakSatra 60 / 181 pitarau bhrAtarau loke 5097 pitaryuparate tAvat 24 / 20 pitA kAJcanadaMSTro'tha 32 / 20 pitA me yadi vA mAtA 61138 pitA me pRSTavAnevaM 19188 pitAputrau ca tau nIla- 2319 pitRsutapUrvakasya yadu 49 / 12 pitRpuraHsarabandhujanaM jin55|108 pitrA hiraNyanAbhasya 44 / 40 pipAsAkulito'tyartha- 62 / 20 pippalAdasya ziSyo'haM 211147 piSTakiNvAdimadyAGgas 61135 piSTakiNvodakAdyeSu 5825 piSTenApi na yaSTavyaM 174134 pIThAni trINi bhaasvnti57|140 pIThAr2yA zrIpadadvAraM 57 / 91 pItvA dharmAmRtaM labdha- 64 / 3 pInastanastabakabhAra- 167 pInau samau pralambI ca 23186 pItena jAnunA hyADhyo 23181 puNyapApakRdeko'yaM 2636 puNyavAn nanu pUjyo'haM 21133 / / puNyamitthamupAttaM yat 9 / 201 puNyakSayAttu tAveva 62 / 2 puNyapaJcanamaskAra- 22 / 26 puNyAsravaH sukhAnAM hi 58 / 191 puNyApuNyavidhAtA yo 28 / 36 puNDarIko'ramallyantara 601300 puNyodayAtpurA prAptA 62 / 1 puNDarIkasya patraNa 9 / 14 puNDarIkaH kaTImAtra- 53 / 38 puNDarIkiNyakhaNDazrIH 601147 puraM gandhasamRddhaM drAk 32 / 23 putrapautrakalatrANi 62 / 60 puraM giritaTaM tatra 23 / 26 putracakSurmukhAlokAc 74158 puraM gandhasamRddhaM ca 22 / 94 . putraputraviyogona purmthottrdigjgtiimitN15|25 putrazokAgnidagdhAhaM 43 / 240 puramihottaramasti sukhakSama 15 / 22 putracakrasamutpattyA 9 / 213 purANavastuno vIra ! 22149 putraM ca suvratamaso 1655 puraatpHsaadhitdevtaastaa-35|39 putraM pAtraM zriyAM tasyAM 24 / 33 puri vitIrya nu tatra 55 / 129 putrA gandharvasenAyAs 48 / 55 puri vidhatAyikAgaNa- 49 / 14 putrAstrayastayozcintA 34 / 17 purIyaM dvAdaze varSe 61 / 23 putrAn siddhazilArUDhAn 18 / 121 purupuragRhazobhA 36 / 15 putrAH SaSTisahasrANi 13 / 28 puruSapurassaro'bhiruci- 49 / 50 putrAH SaDabhicandrasya 48.52 puruSottamakaumArya- 60523 putri sarvarahasyeSu 14 / 81 puruSAnveSiNImanyAM 3138 putrI cakrabhRtastatra 34 / 6 / / pure vijayakheTo ca 32 / 24 putro me te yadA kanyA 235 pureSu teSu ca stambhAs 221102 putrodantaM tataH zrutvA 4775 pure rAjagRhe so'tha 183129 putro me siMhadaMSTrAkhyas 22 / 113 pureSu grAmaghoSeSu 2 / 150 putrau vijayasenAyA 48 / 54 puraiva parizodhite 38 / 2 pudgalAtmAbhidhAnaM ca 1085 puro'pyaSTAgradevInAM 5 / 340 punarjanmakatheveyaM 42154 purodhAH so'bhyadAdbhartar 11159 punarapi jitajayaM 36172 puro bahirasau dRSTvA 24 // 38 punaH pRSTa kathaM nAtha ! 1990 puryA tvaM puSkalAvatyAM 60.93 punaH praNamyaM papraccha 4647 puryAH prabhurabhUttasyAH 14 / 6 punastApasaveSeNa 45 / 69 puryAste'marakaGkAyA 54 / 41 punaH kRtvA suvizrabdhAste 9 / 116 puryAmardhacaturthAni 41145 punarutpatya paJcovaM 50125 pulAko vakuzazcaiva 64 / 58 punaH praNamya bhaktyAso 3 / 191 pulAkA bhAvanAhInA 64 / 59 punaH pradezahAnyaiva 4 / 40 pulAkasyopapAdaH syAt 64 / 78 punaH punarjAgaraNena 37 / 23 pulAkasyottarAstisro 64 / 76 punazcAsanamAruhya 8 / 129 pulomapurametena 17 / 25 punarmeghamukhA ghorai- 11 / 34 puMvede nokaSAyANAM 56 / 94 puranAmAdiSu khyAtAM 65 / 29 puSpavRSTi pravarSanto 3 / 182 purastAdgopurANAM ca 5752 puSpavRSTibhirAnamra- 3332 puraM sopAraka yAtA 6036 puSpadantajinendrasya 60112 puraM maGgalakaM nAmnA 60240 puSyakRSNacaturdazyAM 60 / 263 purasya rAjagehasya 9 / 164 puSkariNyaH zilAkUTa- 5 / 530 purajano'tha yathArha- 55 / 32 puSkareSu vasantyuccaH 5 / 130 puragrAmanivezAzca 9 / 38 pUjayanto yathAkAmaM 57 / 176
Page #899
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAdyanukramaH pUjya pUrvabhRtorasya 606412 pUrvavattIthaMkRnmedhas / 59 / 133 pUjyA tApasalokasya 45 / 75 pUrvavatsamavasthAna- 65 / 5 pUrayitvA rasaM tena 21490 pUrvapakSamupanyastaM 211136 pUraNaM galanaM kurvan 58 / 55 pUrvasmin dhAtakIkhaNDe 333131 pUritaM koTizo dyumnara 2070 pUrvamutpAdapUrvAkhyaM 1075 pUryamANaH puroniryan 14129 pUrvajanmani yuSmAbhir 7 / 138 pUrNabhadropadiSTeSu 41143 pUrvavadracite tatra 59 / 114 pUrNacandra itIndrAbhaH 27 / 47 pUrvadezajazAlInA- 18 / 161 pUrNacandramuneH zrutvA 2757 pUrva pracyutya mAhendrAt 34 / 37 pUrNacandrastu rAjyasthaH 27159 pUrva satyapravAdAkhyaM 10191 pUrNabhadrastayoyeSTho 43 / 149 / / pUrva kRtopakArasya 20157 pUrNaprasavamAse'tra 43135 pUrvaH sarvapurANAnAM 8211 pUrNeSu navamAseSu 487 pUrvAcAryebhya etebhyaH // 66 pUrNeSu teSu mAseSu 8103 * pUrvAparasamudrAntA 18 / 28 pUrNardadhimadhukSIre 778 pUrvAtpUrvAdadho'dhaH syAt 33118 pUrvakopAnubandhena 28.46 pUrvAkhyAtacatuHSaSTi- 5 / 681 pUrvajAnAM ca dattAni 25444 pUrvAdyAstu trikUTazca 5 / 229 pUrvalakSAH kumAratve 1315 pUrvAdayastvamI vedyA 5 / 248 pUrvajanmasu bahuSvanA- 63 / 25 pUrvAparavidehAntAH 5 / 281 pUrvamabhyetya tatraiva 50166 pUrvArdhabhArate tasya 60 / 150 pUrvameva mayA tasmai 2353 pUrvAparau mahAmeror 5 / 494 pUrvakAyapramANaH san 56176 pUrvAnmandarataH pUrvair 5 / 558 pUrvapracyutadevasya 24/56 pUrvAparAntayorane 5 / 39 pUrvamAlavamAsAdya 50158 pUrvANyAyustrayo'zIti-601539 pUrvalakSA kumAre'gu- 606494 pUrvAntamaparAntaM ca 1078 pUrvavatpunarutthAna- 22042 pUrvAparAyatAnAM hi 5 / 113 pUrvamevIpazamikaM 2 / 144 pUrvAGgapramitiH pUrvA 60 / 500 pUrvakoTyAyuSaM nAbhi 7169 pUrvAparavidehAnA 42111 pUrvarUpadharavaMza- 6371 pUrvAha zvayujasyAtaH 56 / 112 pUrvasyAM trizirA vajra 1690 pUrviNo'STazatI zAnteH 601407 pUrvasyAM vimale citrA 5 / 719 pUrviNo'nantanAthasya 60 / 402 pUrvavairavazAtkruddhas 27 / 12 pUrve paJcadazAntAstu 34 / 80 pUrvamAnArddhamAnAzca 5 / 408 pUrveNaiva krameNAmI 54063 pUrvadakSiNadigbhAge 5 / 334 pUrveH sahakanAmAnaH 5 / 497 pUrvataH prabhRti proktAH 5 / 250 pUrvottare tu vijayA 5725 pUrvasya vijayasyAdre 5550 pUrvottarasyA vaiDUrye 51722 pUrvasmAduttaro bhUbhRd 5 / 16 pUSA kiM vA bhavedeSa 9 / 147 pUrvasmAd dviguNo vyAso 5 / 505 pRcchati sma sa tAM kAmaH 47 / 57 pUrvasmAnmandarAtpUrvaH 5 / 540 pRthivyaptejasA vAyoH 33163 pRthivI supratiSTho'sya 601188 pRthivIti mahAdevI 307 pRthivIpariNAmasya 5 / 180 pRthivyapkAyabhedeSu 3 / 121 pRthivyorAdyayoryuktA 4 / 343 pRthivyaptejasA kAye 1854 pRthuH zatadhanuzcApi 501126 pRthuH zatadhanuzcaiva 48 / 68 pRthurathaM caturazvayutaM tadA 55681 pRthubhirshvyutairyyuriishvraa55|30 pRthagbhAvaH pRthaktvaM 56 // 57 pRthaktvena vitarkasya 5659 pRthvI ratnaprabhA yAto 27 / 113 pRSTaH kaMso nRpeNAkhyat 33 / 13 pRSTastathA tathA zauris 28 / 13 pRSTA vadata yUyaM me pRSTA pUrvAparaM rAjJA 33 / 16 pRSTayA vasudevena 265 pRSTo lakSmaNayA natvA 6074 pRSThakANDakasaMkhyAnaM 7 / 68 pRSTharakSA nRpAstasya 50 / 118 pRSThe candrayazA bhUpaH 50 / 128 podane cUrNacandro yo 27155 pauNDaH padmarathazcApi 5082 pauruSAdhikamAnItaM 8 / 202 polomyA mAturutsaMge 8 / 232 pauSasya kRSNapakSasya 60 / 233 prkttitlokpaalcritaa:49|39 prkaammaakaangkitkaam-66|46 prakAzabhIruH sahasA tto'sau35|62 prakIrNakAsurI sUnuH 4638 prakRtiH pratipannA tu 58 / 208 prakRtidezarasAnubhavasthitiH 55 / 95 prakRtiH syAtsvabhAvo 58/204 prakRtizca sthitishcaapi58|203 prakRtyA madhumAMsAdi 3 / 126 prakRteH sapradezAyA 58 / 214 prakRteH sthitato'nubhavAcca 39 / 9 prakramopakramau proktA 10183
Page #900
--------------------------------------------------------------------------
________________ 862 / harivaMzapurANe prkRssttvaidgdhyhRtaatmno-14|105 pratipadya vacasto tat 11381 prakRSTadyumnadhAmatvAt 43 / 61 pratipadya sa tadvAkya- 43 / 9 prakRSTo'nubhavaH puNya- 58 / 290 prativibudhya yuvA sahasA 55 / 20 prakRSTau jyeSThamANikya 8 / 181 pratidinaM vasati sma hri-55|50 prakSINaH kalpavRkSAtmA 802 pratizrutirabhUdAdyas 7 / 125 prakSINaghAtikarmANaH 64 / 64 pratizrutaM vacastAbhir 7 / 147 prakSayAt paJcabhedasya 3168 pratibhavaM bhayaduHkhakhanI- 55 / 96 praghRNitottuGgataraGga- 37 / 16 pratizatrustripiSTasya 28031 pracaNDazAlmalIkhaNDe 601111 pratiSThA brahmaniSTho: 57 / 121 pracaNDavAhanastatra 45 / 96 pratikSiptena sa kSipra- 31 / 116 pracyutya puSkalAvatyA 34 / 34 pratizatrurayaM rAjA 40 / 14 prajaghAna zamenAsau 51136 pratidadhimukhaM catvA- 34 / 84 prajAH prakRtibhiH sarvAz 40 / 22 prativanaM pratigalmalatA- 55 / 42 prajAnAM ca tadA jAtaH 7 / 151 pratimAM vyomagAH sarve 27 / 129 prajAtamAtraMkhalu daivayogAt 3515 prativibuddhapathaH svayameva55103 prajvAlyAtrAntare gehAn 26 / 26 pratigraho'titheruccaiH 9.199 prajJaptizca prabhAvatyA 3037 pratimeruvidehAzca 5539 prajJaptiH zreNika jJAtA 5 / 734 pratibandhamihAndhasya 17 / 66 prajJaptI rohiNI vidyA 22162 prativarSaviniSpanna- 2 / 2 praNatapriya ! saMprati 39 / 5 pratigRhya tamutthAya 64 / 10 praNayasahitamitthaM 36 / 20 pratigrahAdizu prAyA- 58 / 187 praNamyAtmabhavAn pRSTo 60 / 10 pratikArasamartho'pi 184145 praNamya pitaraM snehAn 47183 pratIkSya kathamIdRzyaH 2113 praNamya jinamAdAya 8 / 153 pratIkSayA pramAdasya 56 / 24 praNanAma tatastuSTA pratItya vartate bhAvAn 101101 praNantavyaH prayatnena 8222 pratItya saptabhUmInAM 341117 praNatazca sa taM prAha 31168 pratIkSamANayA tasya 45 / 66 praNateste kRtI kAyo 8223 pratyabhijJA kuto nAtha 211117 praNemurahamindrAstvaM 8 / 119 pratyaGgamaGgajamattaGgaja- 16 // 39 praNAmenAcitasteSAM 43 / 228 pratyakSIkRtavizvArthaM 289 pratApavazyAkhilarAjake 66 / 1 pratyakSaM sarvalokasya 17154 pratApavidhvastaripuH 35 / 15 pratyahaM parayA bhUtyA 46 / 2 pratisevanAkuzIlAH 64 / 68 pratyayAya haridatta- 63 / 49 pratisevanAkuzIlAH 64 / 66 pratyahaM zikhinAM mAMsaM 24 / 14 pratisevanAkuzIla- 64 / 73 pratyAsannApavargasya 214180 pratikRtiracitA bhuvi kR-49|43 pratyAkhyAtasya dhRSTasya 46 / 32 pratinidhirAzrayazca sadha- 49 / 42 / / pratyAkhyAnasya vidyAnu- 2 / 99 pratighAtamanekA'bhUt 19 / 109 pratyAsannamamuJcanto 12 / 34 prativihitasupUjaH 36 / 59 pratyAzAdagdhacittazca 27 / 26 pratyuvAca vibudho 63 // 64 pratyekakAyAparyApta- 563104 pratyeka pratyahaM hAni 22121 pratyeka merumadhyau tau 5 / 579 pratyekaM tasya catvAri 5 / 689 pratyekaM SoDazasveSu 5 / 234 pratyeka zAsanaM devyo 8.41 pratyekaM prakRtIH pazca 56 / 98 pratyekamaSTAvupavAsabhedA 34 / 98 pratyeka saptalakSAH syur 18157 pratyekaM sahitAH sarve 2069 pratyekaM nAmacihnAdya- 52 / 4 pratyeka yoSitasteSAM 59 / 117 prathamanavavadhUko 36 / 63 prthmjitshiitpyHknnaa55|75 prathamamadanaraMge- 36 / 64 prathamo himavAnanyo 5 / 15 pradakSiNakRtAvattaM // 15 pradarzitajagajjIvyo 22151 pradAtuM tecchatIdAnI- 27 / 29 pradIpavadayaM dehI 17 / 140 pradIptamudyanta minaM tamo- 35 / 12 pradezahAnitaH paJca 4 / 38 pradezabuddhitaH sapta- 4 // 39 pradezinI sRtA rekhA 23 / 95 pradoSasamaye hAraM 4813 pradoSasamaye tato 421103 pradoSanihnavAdAne 58 / 92 pradyamna iti nAmnA'sau 43 / 96 pradyumnazambanAmAdyAH 48 / 72 pradyumnAgamacihnAni 47 / 113 pradyumno rakSito'pAyAn 433223 pradhAnapuruSAdInAM 53 / 39 prapadya zaraNaM sarva za62 prabalazokavazA pravi- 55 / 131 prabuddhazca harirdiSTaya 43 // 37 prabuddhA sarvatobhadre 54.15 prabodhAkhyA bhavantyanye 57 / 106 prabhavapralayasthiti- 397 6019
Page #901
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhAsA bhAsvatI bhASA 57 / 35 prabhAte ca jano dRSTvA 431138 prabhAte to kurupreSThau 9 / 160 prabhAsatIrtha tIrastha prabhAte pauralokastaM 44/30 24 / 8 30153 186 prabhAtapaTahasphuTadhvanana- 42 / 107 prabhAmaNDalasaMvIta, prabhAvatIsamIpa prabhAvatyAH pariprApti 7131. 11 / 16 prabhAsamamaraM tatra prabhAtakAle kRtabhaGga- 37/24 prabhutvamakhilastrINAM 43 / 176 prabhuvibhura vidhvaMso 13 / 11 prabhutayA pravidhAya parAbhavaM 15 / 45 prabhUtadAnadhArAdra 8/59 prabhU bhadra subhadro tu 5 / 645 prabho ! me duhiturbhartA 25/7 prabhoH kalpadrumAH pUrvaM 9126 prabhostasya samAdezAt 4013 ramadabhAravazIkRtamAna- 15110 36 / 74 60 / 571 58/200 62/45 23 / 124 pramadamatha vahantaH pramadaH saMmado harSaH pramattasaMyatasyApi pramAdasya nirAsAya pramAdAlasyadarpebhyo pramANaM dakSiNArddhe yad pramANayojanavyAsa pramANapramitArthAnAM pramANanayamArgAmyA pramANanayanikSepa 58 38 7142 pramANAGgulamekaM syAt pramitazirasyatibhramara- 49/10 10 / 112 869 57 / 105 43 / 195 prayatnena manohastI prayAhi bhrAtRbandhUnA- 501101 prayujya pratiSTA parvato'pi tato'vocat 17/63 8|40 tramitApramitaM tatra pramInamithunonmeSa pramodA nAma saMtyanye 5 / 97 7847 10 / 157 7221 zlokAnAmakArAdyanukramaH pralApAnupadaM gatvA 21 / 20 pralambAlakakAmlAna- 30 / 21 pralonAneva tAnmatvA 45/59 prollasatsthUladhammillAM 43 / 12 pravardhamAneSvatha tatra teSu 35 / 91 pravartitAzca te vedA 23 / 147 34 / 9 pravavrAja nRpo'syAnte pravardhatAM bhrAtRzarIra 35 / 26 41 / 52 29 / 57 41 / 12 22 / 149 46 / 52 pravyaktalakSaNe tatra pravrajya munimArgasthaH pravAlamauktikairayaM praviSTA tuSTacittA ca pravizya narakaM pApA praviSTazva punarvegAt 47 / 33 praviSTau ca nRpAsthAnIM 17183 38/39 41 / 40 pravizya nagaraM tataH praviSTAstu purIM vyAlA 61 / 57 pravizantu purIM sarve pravizya kaMsaH svasRtigehaM 35 / 6 pravizya nagarIM ramyAM 50|38 pravizya vidhivadbhaktyA 57 / 175 pravilasadatibhAsvat 36 / 9 21 / 37 53 / 41 5862 3019 24 / 83 praviSTAzca vayaM campAM praviSTazva viziSTAnA pravRttirakRtAdanya pravRttirve gavatyAstu pravezitaH puraM so'tha pravezitastayA srastaprazastatithinakSatra prazastastimitadhyAnaprazastavaMzo harivaMzaprazasta tithinakSatra prazastatithinakSatra prazastAdhyavasAyArthaprazasyaM ca yazasyaM va 43 / 27 prazamasamAdhibhAganazana- 49 / 30 prazaMsito vaziSTho'yapraznitena tayA tena prasava bharavibhUti 30 / 20 30 / 55 8216 66 // 35 40 / 24 19175 64 / 48 33 / 60 42 / 43 36 / 5 863 36 / 24 43/54 47/65 prasiddhASTaguNAH siddhA 3 / 74 prasiddhaM ca gRhaM jaina 29.5 prasIdeta ito deve 59 / 28 prasIda bhagavan ! dIkSAM 43 / 134 prasupto'jagarastatra prasava samayato'rvAg prasArya karayugmaM sA prasAritakaro vidye 21/97 prastAve'tra gaNijyeSTha 42 / 12 prastAve hariraprAkSId 60 / 135 prastArazvAsya vinyasya 34 / 60 prasenajitamAyojya 7 / 167 prasthitau dakSiNAmAzAM 62 / 3 51140 prahAravaJcanAdAnaprahAsazIlatAdi syAd 58 99 prahitAzca hitAstAbhyAm 43 | 36 prAk prazastAnurAgAcyA 31179 prAk strIvairAnubandhena 43 / 222 prAkArasyocchrayastasya 5/400 prAkAro'ntaH parayAya prAkAro'ntaH parayAya prAkRtAstrastayorAsIt 25/65 prAkRtAnAmapi prItyA 45 / 154 57/24 57 / 49 30156 60 / 11 6189 prAgdivAkara devAkhyaH 23|143 prAgazokavanaM tatra 5 / 672 prAdUrvAGkaramAsAdya 1422 prAgbhave puNDarIkiyAM 60 / 143 prAgupoSya kavalasya 34 / 91 prANiko'dya so'smAka - 9 / 172 prAGmukhAste zatAyAmAH 5 / 677 prAcyA eva vizuddhAyA 8 / 104 prAcyAM dizi tu vaiDUrye 5/602 prAcyAM pAtAlamAzAyAM 5 / 443 prAcuryaJca kaSAyANAM 58 / 107 prANatAgrArdharajjvante 4 / 27 prANAdhiSThAnatanniSThaM 9 / 138 prAgeva madanAveza prAgbhadrilapure'trAbhUn prAgbhArabhUrnarakSetra
Page #902
--------------------------------------------------------------------------
________________ 864 prANAH sapta punaH stokaH 7/20 6 / 73 prANate punaraSTAbhiz prANino duHkhahetutvAd 58 / 128 prANijAtasya sarvasya 61 / 76 prANighAtakRtaH svargaH 17 144 prANiprItikaraM prAyaH 19 / 144 prANI zrIdharmaNaH pUrva: 27116 prANI pratyapakArAya 23 / 131 prANairapi hi me nArtha 21 / 69 prAtihAryaistato'STAbhir 9 / 212 prAdakSiNyena vanditvA 57 / 172 prAdAyi meghanAdAya 60 / 118 prAdurbhUtasamasta 31 / 138 prAduHSyanti surAH sadyaH 59 / 6 prAtihAryAdivibhavar 3 / 39 prAtihAryeryuto'STAbhiz 12 / 35 prAtihArye yuto'STAbhi prApadvijayakheTAkhyaM 2 / 67 19 / 53 23 / 13 prAptaH zaradRturdRptaH prAptazca mattamAtaGgo 24/45 prAptasaptaddhisampadbhiH 2 / 40 prAptaH pAmarako dRSTvA 43 / 122 prApya paJcazatIM prAcI 5 / 138 prApya gandhasamRddhaM ca 32/54 prApya pApamatizcAsau 61 / 74 prAptAvapazyatAM viprA 43 / 108 prAptA mArgavazAdvizve 45 / 120 prAptA kadAcidatha prAptAM ghanakRtAzleSAM 16 / 22 33 / 12 prApto'bhipeka mamarendra- 8 236 prApto bhaumavihAreNa 43150 prAyaH svargacyutAnAM 48 / 76 27/58 29 / 27 59/5 prAvRSeNyAmbudhAreva prAsAdasyopakaNThe ca 44 / 17 prAsAdastho'nyadA zrutvA 23|1 prAsAdAdikamatrApi 5 / 346 prAsAdAH saGgatAstasyAM 41 / 23 prAvrajadrAmadattA sA prAvikSad yAgadIkSAyai harivaMzapurANe 5 / 164 7 / 145 18142 prAsAdaimaNDapaizcAnyaiH 57/79 prAsAde vijayasyAtra 5 / 411 prAsAdeSu zirasyeSAM prAsAdeSu yathAsthAnaM prAsu dravyayogena prAsukAsvatha viviktapitRSvasrApi sA'vAci 42/72 priyaGgulatike tvasya 33 / 50 priyaGgusundarI tasya priyaGgusundarIlAbhapriyaGgusundarIM zaurI 63 / 102 28/6 39 / 8 priyaGgusundarI taM ca priyaGgu sundarI nAmnA priya sarvahitArtha priyavacanapayobhir 36 / 70 priyavadhUkaradhAritasatka- 15 / 11 priyavAdIti vizvasya 21 / 89 priyAlApekSibhiH snigdhaH 14145 priyAmukhamivAtmIyaM priyAM madanavegAM tApriye yadutpattimiyaM priye ! kimidamityukte 43 / 55 priyograsenena nRpeNa dattAM 35 / 25 prItikalyANamadhye syur 57148 prItikara vimAnezaH 821 32 / 22 37/25 27189 prekSamANAM nijaM rUpaM 42 / 26 prekSakaiH surasaGghAtaiH 11187 prekSAzAle vizAle staH 57193 pretyabhAvo bhavo'mISAM 56 / 47 pressypryogaanyn58|178 proktaM sImandharezena 43 / 241 prodyadAdityavarNAbhAH 7167 proddaMSTrAntaravisphAri 8143 prauDhayauvanayoryoga 14/97 prastAbhimukhe dhvasta - 14 / 71 28|14 29 / 67 29 / 14 29 / 58 [ pha] phaNA maNidyotavibhinna- 37 19 3 / 56 phalapuSpabharAnamra phalamasya vidheH zreSTha 34 / 61 phalakucagurubhArA 36 / 4 phalabhAravazAnnamrA 9 / 29 phalgu gAyanti kinaryo 59 / 18 phAlgunAsitapakSe'bhUd 60 / 174 phAlgunAsitapakSasya 60 / 236 phAlgunASTAhnikAdyeSu 5 / 680 phAlgune kRSNapakSasya phenapuJjapratIkAzai 60 / 257 52/5 [ ba ] baddhamUlaM bhuvi khyAtaM bandhamokSaphalaM yatra 1 / 50 2 / 110 58/303 4862 29/20 43 / 239 9 / 161 babhANa bhagavAnante 18 125 babhAra garbhaM yugalAtmakaM sA 3513 61 / 73 babhUvuH pratyagAraM ca babhUva harivaMzAnAM 17 / 1 bandhahetorabhAvAddhi bandhuSeNastathA siMhabandhumapyupagUDhAGga bandhukAryamidaM sAdhu bandhukaumudakhaNDAnAM babhUvaturimo bhUmI babhau prAlambasUtreNa varvarA yamanAbhIraH baladvayasya saMpAte 43 / 101 8 / 183 50 / 73 53 / 13 baladevasamutpatti 1187 balaripuzca tadA calitA- 55 / 13 balavatAM gaNanAsvatha 55 / 5 4382 50/24 42 / 66 61 / 58 48 17 balakezavacakritvaM balakezavayozcApi balena mahatA tasya balanArAyaNau zrutvA baladarzanato jitvA valakezavavIrAbhyAM balastasmAdabhUtSutraH balino durbalAzvApi balI haladharastatra bahirvijayapuryAstu 51 / 44 1318 27/31 501114 5 / 421
Page #903
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAdhanukramaH 865 bahusaMsthAnabhAjastu 1871 / / brAhmaNAH kSatriyA vaizyAH 17484 bhadrazAlavane bhAnti 5 / 209 bahurasapUrNavarNakulazaila- 49 / 5 / / brAhmI ca sundarI cobhe 9 / 217 bhadrazAlavanaM bhUmau 5 / 307 bahutridazapaktibhiH 38649 brAhmIyaM sundarIyaM ca 12142 bhadrazAle vane strIbhir 27 / 11 bahujanapadarAja- 36 / 39 bibhrANo vasudevo'tra 24185 bhadrazAle jagatyuccair 8 / 192 vahuprakArasphuradaMza- 37141 bibheda pAdanirdhAta- 54|44 bhadravatsavidehAzca 1175 bahuSu tu varpavAsaragaNeSu 49 / 26 bibhemyataH priye'vazyaM 33 / 118 bhadrakAlI mahAkAlI 22166 bahudinAnazanavratadhAraNaH 15 / 14 baddhavA? jarAsandhaH 5019 bhadravANasya tadrAjyaM 60491 bahuvevamatIteSu 27 / 30 buddhvA natvA jinendra 601124 bhadra ! dattA yathA prANA 2221 bahurAjasahasrANAM 41147 bubudApANDugaNDAntA 980 bhadrake bhadrabhAvana 28028 bahuvarSasahasrANi 43 / 213 / buddhvA svAvadhikAtprAptaH11119 bhadrAsanasthitAyAsmai 891 bahUnAM dahyamAnAnA- 61 / 94 buddhvApyaGgArakaM zatru 19 / 100 bhadrilA prathamASADhA 601191 vahnabhigrahaparigraho 63 / 93 buddhvopavAsinaM tatra 11149 bhayAnmlecchAstato yaataaH11|32 brahmadattamupAdhyAya 23333 bruvANAmiti tAM zA| 42187 bhayolAdanamanyeSAM 585103 brahmabrahmottarodbhUtAH 36164 bRhadvasuriti jJeyaH 17158 bharatazcakravAdyaH 601286 brahmalokaM samAsAdya 65 / 57 bodhatrayAmbuniSUta- 41 / 56 bharatAntaviSkambho 5 / 581 brahmalokopapAda ca 11122 bodhamApya paritaH 63 / 14 bharataM bhujayantraNa 11086 brahmANaM viSNumIzAnaM 17132 bodhitaH suramukhyaiH sa 65 / 41 bharatAnandanaM nandA 9 / 21 bAlakrIDAmRtarasaH 9 / 3 bodhilAbhanimittAyA 18 / 150 bharatAsanamadhyAsya 8212 bAlukAprabhabhUmeryo 2785 / / bodhilAbhapariprAptA 18 / 151 bharato dIrghadantazca 60563 vAlyAdArabhya lAvaNya- 47 / 23 bodhitAvadhinetreNa 60 // 35 . bharato'yaM nRpaiH sArddha- 12 // 43 vAhaH prasAritastena 2030 bodhyaM yathAsvamutsedha- 7443 bharaNISu jino mallir60208 bAhyadravyavyapekSatvAt 64 / 27 bhartari svargate, sApi 60 / 119 bAhyacaityagRhodyAne 2413 [bha] bhartA yojanagandhAyA 45 / 31 bAhyasUcyAstvasau lakSAH 51493 bhaktapAnopakaraNa- 58 / 89 bharturyA bhUtayo bAhyAs 57 / 150 bAhyamAntaramasau 63 / 106 bhaktyArcaya tribhuvanezvara 16 / 67 bhartRprabhAvasadRzA 59 / 74 bAhyabAhyAlikAM bhaanu-47|102 bhaktyA zakrAjJayA cAbhUt 946 bhramaccakrasamArUDho 45 / 134 bAhyAvyAtmikabhAvAnAM 56 / 35 bhakSaNaM phalamUlAde- 9 / 113 bhavanAnAM tathA lakSA 4 / 61 bAhyAbhyantarabhedena 1169 bhagavan bhuktivelAyA- 60 // 3 bhavanaM nandane teSAM 5 / 316 bAhyAbhyantaravatibhya- 21121 bhagavannatra kaMso'yam 33143 / / bhavanakUTataTAnyapatan 55 / 68 bAhyAntarANi lakSe dve 5 / 668 bhagavan tiSTha tiSTheti 9 / 184 bhavanAnAM parikSepa- 5 / 320 vAhyastrINi sahasrANi 5 / 524 bhagavan brUhi kinAmA 3 / 184 bhavanAlayavAsinyo 57 / 154 bAhyastasya sahasrANi 5 / 525 bhagavan bhavate me'dya 602 bhavapaddhatipAnthasya 58 / 17 bAhyAH saptadaza nyastA 57 / 109 bhagnabhogA bhujaGgI tu 33 / 160 / / bhavateha bhuvAM tritaye 39 / 4 vAhyodyAne ca tatrAsau 28.15 bhagne kacchamahAkaccha- 9 / 170 bhavasukhAni bhirvissyo-55|97 bAhyodyAne'tha cmpaayaa-19|114 bhajAjRmbhAkSitodgAra-56137 bhavatorjIvatoH putrau 6188 bAhyo yo girivisskmbhH5|298 bhaTamaNDalamadhyastho 2218 bhavatoddhRtazalyaM mAM 2030 bAhIkAtreyakAmbojA 1366 bhaTTaputra ! kimityeva 17467 bhavato na bhujiSyo'ha- 1178 baahvaadyHssddbhirbhystaa-10|149 / bhadrazAlavanodbhutai- 8 / 190 bhavato'pi tapaH prAptis 6za27 brAhmaNasya svabhAvena 27162 bhadrazAlavanaM meroH 5 / 236 bhavapaJcakasambandha- 12 / 25
Page #904
--------------------------------------------------------------------------
________________ 866 4171 bhavantyabbahule bhAge bhavatyanantaraivaiSA 4268 bhavAnna ki zreNika vetti 66/6 19 / 91 bhavitA tava kanyAyAH bhavitA yo hi devakyA 33 36 bhaviSyaduHkhamAzeSe 60/554 bhavettu bhettA bhava 37/40 bhavenaikena mArgasthaH 58 / 305 723 bhavedvarSasahasraM tu bhavaiH siddhistribhiste 60 / 104 bhavya sattvamasau buddhvA 18/106 bhavyaH paJcendriyaH saMjJI 64152 bhavyakUTAkhyayA stUpA 57 / 104 bhavyasattvaryadA kaizcit 31141 60/572 bhavyAH katipayaireva bhavyA bhavyAbhave'nantA 3 / 107 bhavyatvAdviprakRSTeSvapi ca 3 / 198 bhavyatvAhAraparyanta- 58/37 bhasmayAmi laghu dveSi - 45155 bhastrAM kRtvA sazastraM maaN21|108 bhAgaH paJcadazaH zukle 51449 bhAMgAzvAsya zataM proktA 51582 bhAjanaM bhojanaM zayyA 11 / 31 bhANDazAlAH samastAsu 27/23 bhANDAgArapraviSTaM ca 27 / 48 bhANDAgAra 34 / 139 bhAnuH prAvrajadante'sau 333100 bhAnunA vardhamAnena bhAnuH subhAnubhImau ca 48 69 bhAntyekAdazakUTAni bhAnti sUryavimAnAni 6 / 15 bhAtyazokavanaM prAcyAM 57 / 28 bhAdrapada zuklapakSe 34 / 127 bhAmAyAstanujaH zrImAn 44 / 1 442 5 / 52 442 54 / 22 41 38 65/50 25 / 1 bhrAjate vAtavalayai bhrAtarau rAmakRSNau bhrAtaro'pi dazAhaste bhrAtaryAhi tataH svagaM bhrAtA madanavegAyAH harivaMzapurANe 44/47 bhrAtA me kupitaH prAptaH 42 / 85 bhrAtrA hayapurIndrAya bhrAtro rAjyAbhiSekaM ca 1 / 111 bhrAnte dve dhanuSI hastA 4 / 297 bhArgavAcAryavaMzo'pi 45 / 44 bhArgavAcAryakaM droNo 45 / 43 5113 bhArataM dakSiNaM tatra bhAratAparavaidehA 5 / 353 bhAruNDairaNDajaiH pUrvaM 26 / 34 bhAruNDaiNDatuNDAbhyAM 21 / 109 bhAryA vijayasenA me 21 / 120 32 / 17 bhAryAM vegavatIM dRSTvA bhAvazuddhirapi zreSThA 56 / 31 bhAvaliGgaM pratItyAmI 64 / 75 57 / 155 bhAvanAH pApabandhasya bhAvanAnAM bhavatyabdhiH 3 / 139 bhAvalezyA kaSAyasvA - 56 / 28 bhAvamAtrAbhyupagamair 10/58 bhAvanA vyantarA devA 3 / 135 bhAvAbhAvadvayA dvaite 58 / 10 bhAvAMstreNAnyato yAti 58 / 237 bhAvinA svAminA 45 / 130 bhAvinI na tataH seyaM 47 / 92 bhAvopamAvyavahArabhASAmanaH zarIrAkSa 34 / 107 65/36 bhAsvatkalpalatArUDha 41 / 22 bhAsvatphaNAmaNijyoti - 59 / 64 bhAsvate harivaMzAdri 124 bhAsva rAmbarabhUSaiSA 8183 27/25 bhinnapAtraH sa cAgatya bhikSAkAle'nyadA teSAM 64 / 9 64 / 23 58 159 11 / 39 bhikSArthi munisaMkalpA bhikSauSadhopakaraNabhItAnAmabhayaM dattvA bhImaseno mahAbhImaM 45/94 bhImadarzanayAkRSTa- 22 / 126 bhImazcAnyamahAbhImo 601548 bhImAvalestanUtsedhaH 601537 bhImo rAjagRhe rAjJA 45 / 109 bhISmazca viduro droNo 45/41 bhISmajA bhISmasaMsAra- 60 / 41 bhISmo'pi zantanoreva 45/35 bhIrSyA svapakSapaizunya - 341101 bhRGgAbhRGganibhApyanyA 5 / 343 bhRGgAraM kumbhatoyaM ca 11 / 20 5 / 364 33 / 130 9 / 103 59 / 91 60 / 22 34 / 151 49 18 46 / 12 bhRGgArakalazAdarzabhRtaghoratapobhArAH bhRtyaputrakalatrANi bhuktyabhAvo jinendrasya bhuktvA devasukhaM devazu bhuktvA saMsRtisArabhujalatayoH zirISamRdu bhujayuddhe tato lagne bhujagakoTimaNidyutibhujaGgazayyAmiha siMha 55/60 35/72 24137 25/29 bhuJjAnasya tathA nAbhe8|36 bhuJjAnAnAha rAjanyAn 33 / 146 bhuvaH svabhUnivAsinyo 59 / 70 bhuvaH svarbhUstapaH satyaM 57 / 114 bhuvi haribaladeva 36 / 60 bhUcarAt khecarAn bhUpA- 53 / 47 bhUcareSu tato'nyeSu 12/53 64 104 11 / 12 bhuJjAnaH sa tayA bhuJjAnaH pAyasaM pAtryA bhUtapUrvavyapekSAtabhUtavyantarasaMghAtAn bhUtasaMzleSa jAtasya bhUtadhAtrI purAkalpaH 28 39 57 / 120 bhUtvA jAtismarA mUrcchA 12 / 13 bhUtvA svayaMprabhadvIpe 64 / 114 60 99 bhUtvA devakuruSvAsabhUtvA kSINakaSAyasyo - 56/97 bhUtvaikAdazapalyAyubhUpativizvasenAbhUd bhUpAH saMbhUya bhUyAMso bhUpoddhRtAM nabhasi devagaNai 16 / 56 bhUpa dhAraNayugme'bhUt 23 / 46 bhUbhRtsahasraparivArabhUdeSa 16/57 60 / 71 60158 28|8
Page #905
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAdyanukramaH 867 bhUbhRtAyuparijJayA / 5 / 118 [ma ] madhulihAM madhupAnajuSAM 55 / 37 bhUbhRto'tiviSamaM 63162 makaradhvajamuttuGgaM 47 / 35 madhupaiH parapuSTazca 14 // 26 bhUbhRto'rddhatRtIyeSu 5506 makSikApakSasUkSmAnto 5 / 439 madhukaiTabhavIrau tA 43 / 161 bhUbhRto ratnavIryasya 27 / 135 makSikAdaMzamazakaiH 47 / 108 madhupAnamadonmatta- 1424 bhUbhRto'tibalasyAbhUt 27 / 78 magadhAsAranalakA 22 / 99 madhuH sakaiTabhaH zrutvA 43 / 201 bhUmizayyAvrataM danta- 2 / 129 maGgalottamakalyANa- 57 / 116 madhurasnigdhazIlAnAM 1193 bhUmibhiH saptadazabhiH 5 / 402 maJcasthasyopakaNThe'sya 31144 madhurasnigdhagambhIra- 5809 bhUmeH svabhAvabhUtAyA 575 majjayatyabhinivezya 63158 madhurA tvaM rAmadattAbhU- 27364 bhUmau nipAtya pAdAbhyAm 46 // 35 majjetApi yadIdakSo 52 / 74 madhudigdhonakhaDgAgra- 396 bhUmau rAjasutAn kAma- 29:59 mnnignnaaNshulstpttlii-55|123 madhurmAsasurAhArA 3 / 112 bhUmau kIrtirabhUttasya 17 / 56 maNisuvarNasuvarNadharAdhare 55 / 116 madhUdakobhayasvAdaH 5 / 629 bhUmau rathyA yathA strii-19|12 maNirAziSvivAmbhodhI 5016 madhyalokasvarUpAntar 57197 bhavadhuH sarvasampanna- 5979 maNikAJcanakUTaM ca 5 / 104 madhyaM bibheda senAnI 51022 bhUSitAdityavaMzasya 23 / 47 maNidhumaNinityAbhe 4 / 65 madhyatvaM ca samAsAdya 50 / 106 bhUSauSadhiprabhApiNDa- 22 / 137 mnnignncchvivicchrito-15|16 madhyadeze jinezena 31 bherI-dundubhi-zaGkhAdi 8141 maNitoraNapAkheSu 57 / 26 / madhyamagrAmajAzcApi 19 / 167 bherIzaGkhAnakarvINA 11 / 120 maNikuTTimabhUmau tA 9 / 168 . madhyamaM tu bhavetpAtra- 7109 bheryAstasyA ravaM zrutvA 40120 maNikAJcanasaMjJAyAM 42118 madhyamA dakSiNasyAM syAd 5 / 341 bhoktukAmo'pi no 58 / 281 maNDalezatvametaddhi 601524 madhyamA padmalezyA tu 6 / 110 bhogasaMsAranirveda- 34 // 116 mAtA svasA ca tanujA 46 / 58 madhyamAyA vidhiryo'tra 19 / 246 bhogatRSNominimagnA 26138 / matijJAnavikalpo'yaM 101151 madhyamAyA bhavedaMzI 19 / 241 bhogasaMsArazArIra- 433202 matiSu bodhacatuSka- 55 / 125 madhyamAyAM gRhAMzI tu 194212 bhogatarA bhogavatI 5 / 227 . matizrutAvadhijJAna- 18223 mdhymodiicyvaayaaHsyaa-19|244 bhogAste svaparayorye 43 / 186 matizrutAvadhizreSTha- 197 / / madhyamo divyavA 19177 bhogaabhilaassvissmaagni-16|47 matyA vipulayA yuktAH 59 / 131 madhyamodIcyavAyAstu 19 / 206 bhogyAnyapi yathAkAmaM 59 / 46 mattabhaM tamivAnveSTu 861 madhyasthA eva sarvatra 7104 bhogyAdyA veNudevasya 51663 matyAdeH kevalAntasya 21106 madhyAntarANi lakSakA 51667 bhojarAjakulayAdava- 63124 matsyazaGkhAkuzAdhaGko 23359 madhyAhnaSu puragrAma- 9 / 144 bhojane'grAsane vipraH 47 / 110 matsyakUrmavimuktazca 5 / 372 madhye ca madhyadezAstu 50.108 bho dhIra! te yathA dRSTaM 311111 matsyo bhadrapuraM jitvA 17 // 30 madhye kAlindasenAkhyA 18 / 24 bho bho nAgasuparNAdyAH 11144 mA himavatorane 5 / 571 madhye vApi catasro'tra 57 / 13 bho bho mAnena rUpeNa 9 / 114 mAstvekorukAH pUrve 5 / 471 madhye bhAratamanyo'dri- 5 / 20 bho bho budhyasva budhyasva 24 // 4 matvetaramanuSyANAM 9 / 136 / madhye tasya caturdikSu 5 / 652 bhaumA masUrasaMsthAnA- 1870 mathurAyAmihevAsIt 33 / 47 / / madhye'nekavikalpAstu 64 / 100 bhrAtRsnehasamudrekAt 311128 mathurAyAmaya saMprApto 33175 madhye cAnudizAkhyAnA- 654 bhrAtRsnehavazo devo 65 / 55 madakhedavinodArthaH 580227 manakasyApi vistAro 4186 bhrAmyantaM taM tathA nAthaM 9 / 145 madanabhaGgakRtaprabhave bhve55|127 manake navadaNDAzca // 308 bhrUkarNAkSiziraHkaNTha- 42 // 38 madyabhedAH prasannAdhA 7.90 manasi zubhe nije vacasi vA 49 / 45 dhUlatAkuTilacApa- 633100 madhupAnamadonmatta- 23317 manaHparyayaparyanta- 2156
Page #906
--------------------------------------------------------------------------
________________ 868 mnujdevnraamrmtyNj-43|244 manuSyabhAvamApannaH 43 / 221 manuSyabhavasaMprAptau 64 / 128 manuzca mAnavastatra 22157 manuSyatve'pi jantUnAm 3 / 128 mano.bhuvanarakSaNe 38.5 manojJasvaranirvattir 58 / 271 manojJaviprayogasya manojJaviprayogasya 5658 mano harannarastrINAM 47147 manovAkkAyazuddhasya 1168 manovegariporlebhe 47 / 40 manovacanakAyAnA- 9 / 200 manoniyamanArthatvA- 64 / 28 manoharazizukrIDA 47 / 125 manovAkkAyadAnAnAM 10 // 60 mandamatra gurau bAhyo 311103 mandamadhyAtitIvratvAt 58 / 83 mandarastUpanAmAno mandarAryo jayo riSTa- 60 / 348 mandArakusumaimatta- 59 / 41 mandArAdidrumANAM 56 / 116 mandrAtvaM pasaro nAsti 19 / 203 manmatho madanaH kAmaH 47.25 manyuruddhagalagadgada- 63148 manye divasamapyeSA 14 / 63 mantravAdiparivrAjA 30 / 46 mantrazaktiriyaM kiMnu 8 / 201 mantrAvidAryagalayA 19 / 151 mantrANAM vAhane saakssaad17|108 mantriNo hi prabhozcakSur 50 / 11 mantrairgaruDadaNDena 2749 mayA kheTapurAmbhodhi- 48 / 26 mayAsau grAhito dharma- 29451 maruccalitavastrAnta- 62132 marudevasya kAle ca 7 / 165 maryAdA rakSaNopAya- 7176 maryAdollaGghanecchasya 7 / 142 martyaloke sukhaM tad yac 11296 harivaMzapurAne malado bhArgavazcAmI 11169 mahAnemidharAkrUra- 5083 malagrastazarIro'sA- 18 / 130 mahANuvratayuktAnAM 58 / 117 malliH paJcazataiH siddhaH601283 mahArAjyapadodAra- 47 / 28 mallestu paJcapaJcAzat 60 / 438 mahitaM mahatAM maha- 39 / 6 mlecchaH zRgAladattastad 2770 mahiSamRgadhvajavRttaM 28151 mleccharAjasahasrANi 11130 mahimAgre surezASTa- 59 / 11 masAragalvagomeda- 453 mahiSI rudradattasya 6087 mahatkhasparddhayevordhva 413 mahiSAbhyAmiva kSobho 43 / 109 mahattarapratIhArI 4332 mahIdattena nagaraM 17 / 29 mahAvalepAnakhilA- 3729 mahIjayaH suphalguzca 48 / 44 mahAsamudrasya mahAmRtA- 37 / 37 mahendro malayaH sahyo 48 / 49 mahAdevIbhiriSTAbhi- 44.50 mahebhakumbhAbhakucA- 379 mahApadmo mahAnAgo 52138 mahopasarge zaraNaM 66143 mahAprabhAvasampannAs 94222 mahograbhagnasaMcAra 33 / 27 mahAtamaHprabhAM prApto 27 / 109 mAgadhaH zAmyamAno'pi 5055 mahApadmahadAd rohyA 5 / 133 mAgadhAbhidhadeze'sau 18 / 127 mahAbhujo'pi tasyAM syaat5|691 mAgadho'trAntare prAkSIt 45 / 3 mahAsarAMsi SaT teSu 5 / 9 / / mAghatrayodazatithau sit-16|76 mahAtamaH prabhA bhUmiH 4 / 45 mAghazuklatrayodazyAM 60 / 176 mahApuruSakoTIstha- 45 / 155 mAghasya kRSNapakSasya 60 / 234 'mahAdikSu catasro'syA 57 / 10 mAghazuklacaturdazyAM 60 / 175 mahAsenasya tanayaH 48041 mAghakRSNacaturdazyAM 601266 mahAhizayyAmiha sjjitaaN35|76 mAtaGga iti mA mNsthaa22|130 mahAyuddhamabhUttasya 51124 mAtaGgobhibhRzaM bhRGgI 22 / 128 mahAprabhAvasampanne 65 / 44 mAtaGgInAM ca vidyAnAM 22181 mahAzvetApi mAyUrI 22 / 63 mAtaGgo vinameH sUnuH 22 / 110 mahApuraM puSpamAlaM 22 / 91 / / mAtalyadhiSThitaM sAstraM 51111 mahAsenasya madhurA 1133 mAtA sutAH smaaraadhyH18|123 mahAvratAni sAdhUnA- 18043 mAtA jJAtvA sutAcittaM 21152 mahAlabdhimatastasya 18 / 138 mAtulaM mAtaraM patnI 211175 mahApurAtsamAdAya 32028 mAtuH zizu vikRtyAnyaM 2030 mahAbalasya vidyazo 9 / 58 mAtsaryopahatAstvanye 31148 mahAbhUtAni sarvANi 59 / 4 mAtrA tyaktA svapApena 60 // 34 mahAtapobhRd vinayaMdhara- 66 / 25 mAtre nivedya vRttAntaM 17150 mahArakSAdhikArasya 43 / 42 mAthurAH sauryajA vIrya- 41144 mahAbhujagazobhAGka- 26 / 22 mAdRkSo'pi yadIdRkSaM 43 / 190 mahAvairAgyasampannas 46 / 37 mAdhavo'pi nijaM rAjyaM 43 / 204 mahAzatrurasau mRtvA 27/88 mAdhuryaH zauryapUrva ca 40 / 21 mahAmRtarasAyanaiH 38.6 mAdhyasthyakatvagamanaM 58 / 153
Page #907
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAnasaM jvalane taM ca 56 / 95 mAnastambhAdi saMlakSyaM 19 115 mAnastambhaistathA stUpais 2|74 mAnitAsanadAnAdyaiH 14 / 78 mAnonmAnasvaraM dehaM 23 / 107 23 / 105 mAnasairvAcikaiH kAyaiH mAnuSasyAyuSo hetu 58/109 5 / 73 mAnuSottara zailasya mAnuSottarataH pUrvamAnuSottaraparyantA 6 / 23 5 / 633 mAnuSakSetra maryAdA 5/577 mAnuSakSetra viSkambhaz 5 / 590 mAnyo mAnyAbhiranyastro 47 / 136 mA bhaiSIreSa vidyAnAM 30 / 31 mAyayA zAyitaM sainyaM 47|134 mAyA markaTamAyAzvar 47 / 107 mAyAyuddhamidaM dRSTvA 19 / 110 mAre tu yA parA saiva 4282 mArgaNAsthAnabhedaizca 2 / 107 12 / 19 mArjAreNa satA tena mASTa mArdavaguNena 63 / 22 mAlatIvallabhAM mAsaz 14/19 mAlatImallikAdyudyat 7188 mAlAvalI kadalyAdyA: 5 / 386 mAlyavAMzca nadImadhye 5 / 195 mAlyadAnApadezena 33|108 mAsasyAbhyantare bhUpa 54 / 26 mAsAn paJcadazAjanyamAse mAse samAjava mAsopavAsine tasmai 245 19 / 127 33 / 78 18248 mAMsamadyamadhudyUta 58 / 157 mAMsamadyamadhudyUtamAMsadoSa nRpaH zrutvA 23 / 152 mAMsapriyasya tasyAsIt 33 / 51 mAMsala hRdayaM rAjJAM 23 / 79 mAMsalaimRdulaiH pArzver 23 / 77 mAse pakSe'hnicAmuSmin 27 28 mAsopavAsinau dRSTvA 50/59 mA sprAkSIstvaM rasaM bhadra 29 / 84 zlokAnAmakArAdyanukramaH 17/34 mAhiSAdyaizca nAvAdyai- 8 / 134 mahendre'STau tu kSe 6 / 56 mAhendre niyutaM proktaM 6 / 81 mitrazriyaH sumitrAkhyaH 48 58 mitrakAryamukta 21 / 172 mitrazriyaM pragRhyAgAn 32 / 32 mithunamarbhakayoH sukhalA - 15 / 29 mithunAni yathA nRNAM 7/99 mithilAnAthamutpAdya mithilA rAjagRhakaM 60 / 243 mithilA rakSitA kumbho 60 1200 mithilA vijayo vaprA 60 / 202 mithyAdarzanamAtmasthaM 58 / 192 mithyAdRSTiryathArtho'nyaH 3180 mithyA ye duSkRtAdyai- 64/33 mithyAdarzanavAk sA yA 10397. mithyAdRSTeH sato jantor 61 / 97 mithyAtvaM tvardhasaMzuddhe 58 / 233 minomi pApa pazya tvaM 2052 mriyamANo'tiduHkhena 17 / 143 mriyante svalpavRSaNA 23 / 66 militaiH khalabhUpAlaiH 23 / 121 mizrAH zatasahasraM tu mono kRtajalakrIDI 8 / 66 muktaca duHkhinA khinnaH 19 / 111 muktabandhA ca natvA sA 26 / 49 mukta kekArakhaM tatra 23 / 22 muktAnmuktAnnRpeNAsA- 31 / 117 muktAmarakatAlokair 5 / 186 2 / 10 muktAvalIva deteSAM 5/455 muktAvAlukavistIrNa - 57/77 muktAphalatayA dAnAt 1 / 45 muktyabhAve kutaH saukhya- 18 / 152 muktvA mAtulamazvena muktimUlamahAnarghya - mukti gate mahAvIre 60 / 552 muktvA lokapurANamuktvopakaraNaM kSetre 43 / 117 mukharanirjharapAta patatribhi 55 / 15 21 / 77 3 / 170 1 / 128 869 mukharazaGkharaveNa dizAM 55/66 mukhenda netrayugmAbje 14 / 33 mugdhaH sadugdhiko rajjvA 21382 muditabhojasutAnagarAGganA-55182 mudrikAbharaNenAbhAd 8186 munimAsAdya to dharma 43 / 145 munirAha bhavatsunor munisuvratanAthazca munisuvrata mallyantar munisuvratanayostu 25/39 60 / 146 60 / 296 60 / 301 60 / 419 munisuvratanAthasya munipAdasamIpe tAn 65 / 31 36 / 23 33 / 114 munivacanamavandhyaM munipAdopakaNThe'sI munidhairyaparIkSArtha 18158 munIn kAlAntareNAmUn 33 / 128 muvinayadattasya 46 / 55 munindAtipApena murajArdhamadhobhAge murArirapi rukmiNI 42 / 104 mUkIbhUya sthitAstAvad 43 / 236 mUcchitAM viSavegena 60/30 4 / 7 33 / 109 9 / 182 mUcchitenApi tatpAdo mUDha satyavimUDhena 17 / 149 12/70 mUlakAzmaka dANDIkamalamadhyAntaduHsparzA 11 / 95 mUlaprakRtibhedo'yamUle tanmAtramevaiSAM 58 / 220 5 / 29 mUle gavyUtivistIrNaH 5 / 177 mUle dvAdazamadhye'STo 5 / 378 28|30 1 / 113 15 / 53 29 / 47 61 / 98 mRtirjAtasya niyatA mRto gRhItadharmo'haM 21 / 154 mRtyu jnmjraanisstt3|76 mRtyuduHkhaparipIDitasya 63 / 81 mRtvottarakuruSvAsId 60188 mRgadhvajamuniH prAha mRgamokSavidhAnaM ca mRtavatAmRtadIdhitimRtA nAgavadhUrjAtA
Page #908
--------------------------------------------------------------------------
________________ 870 harivaMzapurANe mRtvA zrAvakadharmeNa 27 / 110 mauninA nijazarIra- 63 / 107 mRtvA zvetAmbikA puryA 33 / 161 maulikuNDalakeyUra 285 mRtvA pApopadezena 171160 mRtvA krodhAgninirdagdha- 61269 [ya] mRtvA mRgAyaNo rAjJa- 27163 ya eva viSayA ramyA 9 / 49 mRduzayyAsanaM vastraM 9 / 5 yaH prasiddharabhijJAnaiH 58 / 144 mRdaGgasadRzAkArAH 5 / 684 yaH prAgutpatsyate yasyA 43 / 21 mRdutaraGgaghane zayanasthale 152 yaH siMharathamudvRttaM 33 // 4 mekhalAtrayasaMyuktaH 5 / 284 yaH svargasaukhyajaladhI- 16145. meghanAdamahAnAdau 52 // 34 yajJamitro yajJadatta: 12064 meghazyAmavapuH zrImAn 60211 yataH sAkamitaM yatprAk 8 / 150 meghaprabho maghAyodhyA- 601186 yatastataH purANArthaH 1170 meghanAdo'pi tatkAle 25 / 6 / / yatastu ramaNIyatvaM 58 / 272 meghAyAmindrakeSuktaM 4 / 220 yatastasyAmudArAya 53 / 33 mecakaM vastrayugalaM 41136 yatayAtmadhiyA jita- 3949 merAvekakramo nyasto 20153 yatidharmavidhAnajJaH 33 / 74 merurakSauhiNIsvAmI 5070 yativargAdayaH sarve 57 / 147 merucUlikayA sArddha- 6 / 35 / / yatInabhyantarIkRtya 20123 meruSu prativanaM tu SaSThataH 34 / 85 yato yatazca yAtIzas 59594 meMruzcaiva sumeruzca 5 / 374 yato bhavati suzliSTa- 5854 meruM pradakSiNIkRtya 34 / 24 yatkathAmRtatRptAnAM 9 / 171 meroH pUrvottarAzAyAM 5 / 172 yatkuNDalavaro dvIpas 5 / 686 meroH prAradakSiNAzAyAM 5 / 212 yattUpAyavinAcyaM tad 58 / 295 meroH pUrvottarAzAyAM yattadadya tvayA vastu 19 / 141 meroH prabhRtikUTAni 5 / 216 yattanmAnakaSAyI sa 9 / 127 meroruttarapUrvasyAM 5 / 328 / yattrayodazakoTIbhiH 101118 mero janmAbhiSekaM ca 1197 yatpakSAH pANDavAzcaNDAH 50.25 meSAkRtigirI lebhe 47 / 36 yatsvatantrAbhimAnasya 955 maitrIpramodakAruNya- 58 / 125 yat SaTtriMzatsahasrestu 10 / 28 mokSakAraNabhUtAnAM 58 / 190 yatsatyANuvratasyAmI 58 / 170 mokSamikSvAkavo jagmura 13 / 13 yatra kAyacikitsAdi 101119 mokSasAdhanamapyeSa 61163 yatra pAti dharitrIya 2 / 14 mohamUDhamanaso'sya 63 / 13 yatra prAsAdasaMghAtaiH za6 mohasya prakRtiH sapta 56 / 87 yatra SaSThopavAsAH syuz 34068 mohasyodayato jIvaH 379 yatra sUkSmazarIrasya 58 / 273 mohayitvA jaDaM lokaM 60 / 14 yatrApi pitaro bhadre! 42173 mohanAsthAnasaMjJAzca 5 / 387 yatrakA dazalakSAzca 10 // 37 mohAdaprAptasamyaktvA 60160 yathA kRSistathAtyartha 1919 maukamatsyakanIyAMzca 3 / 4 / / yathAkrama nabhoyAnAH 53 / 28 yathAkramamazeSANAM 47115 yathA kSetravibhAgena 644110 yathAkhyAtamathAkhyAta- 64 / 19 yathAgataM yathA dRSTaM 431229 yathAgnihotraM juhuyAn 17 / 104 yathAjAgomahiSyAdi- 58 / 211 yathA nadIsahasrANAM 17.12 yathA yathAsau parivardhate'- 3517 yathAyathaM nRpA jagmu- 48 / 36 yathAyathamanIkinaH 38.30 yathAyathaM vinodena 46 / 25 yathA devasabhe'stoSIt 18 / 167 yathAdezamiti procya 213163 yathoddiSTaM tatastena 31 / 104 yathAyogaparAvRtta- 54458 yathAyogyaM sabhogyAste 53642 yathA purA to mathurA supuryA 35 / 2 yathAsvamindrakIMnA 686 yathAsvasvaM nimittabhyaH 8132 yathA svaM zivirasthAnaM 311133 yathA svamapi saptabhiH 38.20 yathA sthityA tathA dhutyaa3|168 yathApraznamitastasmai 60 / 137 yathAhirobhUrijanAnurAgo 35 / 67 yathoktameSAM hi tapo- 34 / 89 yathoktAdAnasaktasya 5877 yathAsatvaM yathAbhAvaM 14 / 103 yathaiva sUcakaH puMsAM 23 / 122 yadatra yuktamAdhAtuM 19 / 32 yadatra kiMcidracitaM 36 / 34 yadatra nikhile sainye 4795 yadathaM rakSitA kanyA 214179 yadarthA sannidhAne'pi 1099 yadavo'pi yayuH sveccha- 40144 yadAryAnAyanAnAtva- 10 / 104 yadA parIkSito rAjJA 33657 yadA hArAdiparyApti- 58 / 274 yaduktaM mantrato mRtyor 171136 yadupANDavavargoM tau 47116
Page #909
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAdhanukramaH . 871 yadubhojakulapreSThA 58310 yaduvRddhimiti zrutvA 5015 yaduSu viSamadRSTiSveka- 36147 yaduSvatiratho nemi 5077 yadUnAM yAdavInAM ca 61093 yadi ca prsprvyudsn-49|49 yadi nAma mahezvarya 5012 yadIyaM nAnubhUyeta 14 // 37 yadIyodayato jIvaH 580241 yadIyodayato jantur 58243 yadIyodayato hyAtmA 58 / 239 yadIyodayato vRttaM 580240 / / yadIyodayanirvRttaM 58 / 264 yadeva jAyate nRtvaM // 130 yadendati tadaivendro 58049 yadaiva kevalotpattiH 60 // 454 yadaikSilakSmIrabhiSekiNI 3730 yamunottaMsamudyAnaM 14148 yatkalpAkalpasaMjJaM syaat10|136 yadgrAmanagarAcAra- 10 // 105 yadrAgadveSamohAdeH 58 / 139 yadrAgadveSamohebhyaH 20118 yadyevaM dIyatAM mahyaM 47 / 96 / yadyana cintitaM pathya- 18141 yadyana yAdRzaM karma 65 / 48 yadyeSa dagdhadevena 23 / 117 yadyapyaviratA tRSNA 3 / 91 yadyapyanavagAhyAbdhi- 50.15 yadyamIbhyaH paraH ko'pi 31138 yadvastubhavane'nadhyaM 1710 yaddhetudyotanaM dehe 58 / 265 yaddhetuvarNabhedastad 58 / 260 yaddheturasabhedaH syAt 580258 yanisargAdhikaraNa 58 / 90 yannopayujyate yasya 18 / 146 yamadaNDamathaizAnaM 25148 yazaHprakAzamAno'pi 14040 yazasA dhavalIkRta- 39 / 3 yazodayAyAM sutayAyazodayA6668 yazodayA dAmaguNena jAtu 35 / 45 yiyAsavastu yuktAnAM 45 / 90 yazodayAnIya yshodyaaddhyN35|57 yuktaH prApa jino jainyA 351 yazcacAra caturvedas 23 / 39 yuktiyuktamupanyasta 17 / 150 yastIthaM svArthasaMpannaH 119 yukto ratnalatAcitra- 59 / 52 yasya cAjJAkarAH sarve 3121 yuktyAgamabalAdeva 7 / 15 yasya pallavatalpo'pi 14 / 88 / / yugapradhAnamambhodhi- . 41 / 13 yasyAzca caraNI cAru 8 / 10 yugmadharmabhujo bhUtvA 765 yasyAM yasyAM dizIzaH 59 / 93 / / yutaM ca saMghena cturvidhen10|162 yasyAnupAlanavyagrAH 40.12 yuddhe randhramasau labdhvA 25 / 42 yasmAd bhUmigRhe jAtaH 25 / 13 yaddhe bheryastathA zaGkhA 51 / 14 yasmin bhavati raagshc19|200 yuddhe baddhe'rkako ca yasyodayAccharIrANAM 58 / 251 yuddhe siMharathaM jitvA 47 / 26 yasyodayAdbhavedgandho 58 / 259 yudhiSThirakumArendu- 45163 yasyodayAdayo'vattu 58262 yudhiSThiro'tra zalyena 51130 yaccaturvidhabandhasya 56 / 45 yudhiSThiro'rjuno jyeSTho' 45 / 2 yajUMSi praNavArambha- 17186 yudhiSThirAya vIrAya 45 / 102 yAgakarmaNi nivRtte 29 / 30 yudhiSThirAya tAH sarvAH 45199 yAjJavalkyo vRto vAde 211137 yudhiSThirAya sA dattA 45 / 71 yAjJavalkya iti khyaatH21|134 yudhyamAne tathA tasmin 31183 yAti rAgaM zrutizcaiva 19 / 173 yuvayoH pRthusenAbhyA- 42286 yAtyupAdhivazAd bhedaM 7 / 120 yuvarAjaH sa namuciH 44028 yAtvA dakSiNataH kuNDAt 5 / 148 yuvAnI do tato bhuktvaa27|137 yAdavAH kauravA bhojA 40/40 yuSmAkaM pazyatAmeva 47 / 127 yAdavasya dhvajaM tuGgaM 51137 yuSmAbhiH sarvakAlena 48123 yAdavAnAM sabhAkSobhaM 1 / 104 / yUyameva sphuTaM brUta 50 // 42 yAdavAnAM ca mAhAtmyaM 504 ye kaSAyakUzIlA ye 64169 yAdavAnvayasaMbhUtAH 50021 ye jambUdvIpasiddhAste 64 / 109 yAdavendra zivAdevyor 5013 ye'tItApekSayAnantAH 1127 yAdRzI samavasthAna- 57 / 4 / / ye tu cAritramohasya 33147 yA pratyakSaparokSeSu 64 / 41 ye dve pUrvottare patI 597 yA pravartayati steye 1096 yena tIrthamabhivyaktaM 114 yAmitAbhyudaye pArve 240 yena saptadazaM tIrthaM 119 yAminISu manISibhyAM 43 / 210 ye'mI SoDaza nAgendrAH 5 / 695 yA mithyAdarzanArambha- 58 / 81 ye rAgahetavo bAhyA 9 / 48 yAvanto'pi vaco maargaas58|52 ye lakSAstrizadekonA 4104 yAvacca mAryate tAvat 211107 yaiH pradhvastamahAdhvAnta- 57 / 62 yAvaccoddhatayoryuddhaM 21198 yogastho yogabhaktyAsau 21 / 114 yAvadvanavatI teSA- 53 / 24 yoganiHpraNidhAnAni 58 / 180 yA saMprajvaline dIrghA 4 / 279 yo'go vidyAdharAdhAro 9 / 131
Page #910
--------------------------------------------------------------------------
________________ 872 yojanabhUrisahasranabhogaM 39 / 10 yojanatrayavistAro 59 / 47 yojanaM tu trayaH krozAH 4 / 341 yojanAni hi tAvanti 4 / 237 yojanAni hi yAvanti 4 / 234 yojanAni tripaJcAza- 5 / 649 yojanAni vinavati 5 / 150 yojanAni navodviddha- 5 / 137 yojanAni dazAtItya . 5 / 24 yojanAni kSiterUdhvaM 5 / 22 yojanAnAM sahasraM syAt 5 / 162 yojanAnAM zatAnyeka- 18191 yojanAnAM sahasrANi 458 yojanAnAM sahasrANi 4 / 36 yojanAnAM sahasrANi 4 / 48 yojanAnAM sahasrANi 5 / 50 yojanAnAM sahasrANi 5 / 423 yojanAnAM zate dve 5 / 34 yojanAnAM catuHSaSTi 4 / 225 yojanAnAM sahasraM tu 5 / 591 yojanAnAM sahasraM tu 5 / 46 yojanAnAM prasiddhaSu 5 / 37 yojanAnAM tu lakSe dve 5 / 430 yojanAnAM tu lakSakA 5 / 464 yojanArddhana na prAptA 5 / 163 yojanoddhRtaviSkambhaM 5 / 128 yo'timuktaka ityAsI- 4 / 75 yo nAmasthApanAdravyair 174135 yo'pi nemikumAro'tra 4378 yo marIcikumArastu 9 / 125 yo'mAvasyopavAsI 34190 yo'zeSoktivizeSeSu 1137 yau'sau bAhubalI tasmAj 13 / 16 yo haniSyati taM vindhye 45 / 116 yo irisnehasaMbhAro 62 / 30 yau dvau dharmAzramo dhamyauM 23141 yauvanaM sa pariprAtaH 60 / 127 yauvanaM sa pariprAptaH 47 / 24 yauvanena kRtAzleSA 17 / 5 harivaMzapurANe [ ra ] rathamuddhRtya hastena 54 / 67 raktAntaH padmapatrAbhair 23 / 103 rathamAropya tAM vAdhauM 54/55 raktAyAzcittamAdAya 14 / 47 rathadUpuramAnandaM 22 / 93 raktApANDukayodhyaM 5 / 350 ratharakSAnvitau rAma- 501117 raktayA saha raktodA 5125 rathaSaSTisahasrastu 50 / 129 raktamAlAdharAzcaite 267 rathamatha caturazvaM 36148 raktapallavasantAna- 5 / 179 rathaH padmarathasyaiSa 52 / 19 raktakiMzukapuSpAbho 60 / 212 rathastho mAgadho yuddhe 52 / 3 raktahastatalau zreSTha 8 / 18 rathaM hiraNyanAbhaH svaM 31162 rukmiNIsatyabhAmAdyAH 6240 rathaM nodayataH kSoNyAM 61183 rakSaNArthamanarthebhyaH 144 / rathaM divyAstrasaMpUrNa- 41137 rakSatAM balakRSNau ca 61179 rathAduttIrya vinataM 4750 rakSitA zatrumAtrAhaM 30 / 13 / rathaiH kecidgajaiH kecit 2216 rakSyaM yakSasahasreNa 11189 rathaiH SaSTisahasrestaiH 42181 rakSyatAM rakSyatAM sAdho 6262 rathyAbhirabhirAmAntaH 41124 raGgasenA ca gaNikA 29 / 26 randhra vyAghravadApatya- 24 // 22 racitaH parivargeNa 9 / 167 ramamANo'dya tenAhaM 21128 rajataM pUrNabhadrAkhyaM 5 / 220 , ramitA yadusUryeNa 29 / 68 rajastimirikApAya- 59 / 88 ramyaM nAgalatAzliSTa: 14 / 49 rajjuH prathamarajjvante 4 / 17 ramyakAdyaSTamaM kUTa- 5 / 101 rajjudvitIyarajjvante 4 / 18 ramyAGganAzca kulazaila- 16 / 20 rajobahulamArUkSaM 1147 rarakSa garbha prasavavyapekSaH 35 / 18 raTatpaTahazaGkhazabda- 38 / 46 raviNA gauriNevAzu 221141 raNannUpuracArustrI 14 / 14 rvinishaakryorubhyaa-55|114 rnnmukhessurnnaajitkiirtyH55|90 razmivego'nyadA yAtaH 27183 rativyatikaramlAna- 21116 razmivego'mRtaH kalpe- 27187 ratimiva ratimAlo 36 / 61 rasabhAvavivekasya 21148 ratyaratyabhidhe vobhe 10 / 94 rasakUpe parivrAjA- 21 / 153 ratnacitrataTAH sarve rasAbhinayabhAvAnAM 22 / 15 ratnakAJcananirmANAH 5 / 362 rasAyA mUlamAsAdya 21183 ratnasaMcayajaH kunthuH 601144 rasitacUtalatArasakoki- 55 / 36 ratnacitrAmbaradharA 14 / 4 rahasyAvAhya cApRcchaya 29 / 15 ratnatrayasamRddhasya 61107 rahasyakRtavakSasA 23 / 153 ratnacihnAbhidhAno'smAt 13121 rho'bhyaakhyaanmekaant-58|167 ratnaprabhAdiSu jJeyaM 3 / 116 rakSaso'dya mahAkAyaH 27.15 ratnasiMhAsane tasmai 11152 rAkSasAstraM parikSiptaM 52 / 54 ratnakAJcananirmANaH 41120 rAgAdInAM samutsattA- 58 / 161 ratnaprabhA yathA bhAti 771 rAgA kRtacittatvA- 58 / 69 ratnoccayo dizAmAdir 5 / 375 rAjakSatrograbhojAdyAH 9 / 100
Page #911
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAkhanukramaH rAjadhAnyazcatustrizat 5.10 rAjye bhojakavRSNizca 18 / 179 rAjA ko rakSaNe dakSaH 9 / 95 rAjye to yauvarAjye ca 211122 rAjastrInarasaMghAto 61143 rAjye saMsthApya mAM 211119 rAjayuddhakathAsaktAH 28 / 3 / / rAtrau pratibhayA tasthau 18 / 30 rAjalakSaNayuktaH sa 45 / 88 rAmakezavayoH pluSTa 1119 rAjakSatrograbhojAdyAs 22 / 52 rAmakRSNasutaiH saMkhye 51128 rAjaputrAzca te sarve 33 / 164 rAmadattAsutau rAja- 27154 rAjan ! vastuvisaMvAdA 17194 rAmadattApi samyaktvAt 27 / 75 / / rAjatIndradhvajaH so'yaM 57485 rAmadattA priyA tasya 27121 rAjA rAjyaM ca matpitre 1984 rAmadAmodarAnandaM 41150 rAjA meghapure caiva 33 / 135 rAmabhadrasametAnAM 33395 / / rAjA rAjye niyojyaitau 6019 rAzidvayAntarAle syu- 5 / 627 rAjA prAha priye ! vAdhauM 27 / 33 rASTravardhanarAjo'pi 44 / 32 rAjA dazarathazcApi 50 / 125 rASTravardhana ityAsIt 44 // 26 rAjA siMhakaTiH prokto 23 / 69 rAhubhadramuneH pArve 27156 rAjA manoharodyAne 3468 riGgatAmapi saptava 7 / 93 rAjA hiraNyanAbhastu 51113 ripurayamiha kaMso 36 // 38 rAjA megharathaH siMha- 60 / 154 ripuM kAlamukhaM prApta 31297 rAjA sabhArya imyazca 451103 riporbhayAt putra viyo- 35 / 61 rAjAdyA prAvajan zrutvA 28049 ripyakA [ hRSyakA ] 19 / 164 rAjA tatra tadA dhIro 3119 rukmiNI tu ziraHsnAtA 43129 rAjAnazca tathaivAnye 9 / 45 rukmiNI rokmiNeyAya 48 / 11 rAjImatyAstapaHprApti 11114 / / rukmiNIharaNa bhAsvad- 13100 rAjImatyAzcArurAjI. 55 / 134 rukmiNIjAmbavatyau te 47 / 135 rAjoparicaraH pRSTas 17.148 rukmiNI pariNIyAsI 42 / 96 rAjJaH sa gandhamitrasya 27 / 102 rukmiNyAstanujaM dRSTA 43 / 227 rAjJA madvacanAt jJAtvA 24 / 58 rukmiNyApi tataH pRSTaH 60125 rAjJA vijJAya cAjJapte 28027 rukmiNyAdi haristrINAM 11118 rAjJA hyAnAyya pRSTo'sau 33153 rukmiNyAH sutamAlokya 43141 rAjJAM koTiSu kAlena 45 / 10 rukmiNaH zizupAlasya 42 / 78 rAjJAM sa ssoddshshsrgunnai-53|52 rukmIti tanayastasya 42 / 34 rAjJI cApi sadhAtrIkA 33 / 165 rukmI viditavRttAntaH 42180 rAjJo bhojakavRSNeryA 18 / 16 rucakAdivaradvIpaM 5 / 619 rAjyasthitaH sa hari- 16 / 21 rucakA dikkumArINAM 8116 rAjyastho'pi na sntussttH19|103 ruciraM ca tathA ca 6 / 46 rAjyaM prajJaptividyAM ca 19582 rudraH krUrAzayaH prANI 56 / 19 rAjyaM mAnasavege ca 24/71 rudradattaH pitRvyo me 21140 rAjyaM yadanayA yuktaM 43 / 167 rudhiraviliptaguptapatha- 49 / 32 rAjye putrazataM prAjye 23 // 38 rudhiro madhurairvAkyar 3162 rudraM candrasamacchAyaM 3 / 2 ruSTayoH zarajAlena 42 / 92 rUkSazItalaviruddha- 63 / 108 rUDhyA kriyAvazAdvAcye 171124 rUpazobhAsamasteyaM // 17 rUpalAvaNyasaubhAgya- 45 / 122 rUpayauvanalAvaNya 842 rUpavijJAnapAzena 22 / 16 rUpamAdiradhi yatra paJca- 34 / 87 rUpalAvaNya saubhAgya- 47 / 53 rUpayauvanasampUrNA 297 rUpasaubhAgyato hyanyAM 42 // 31 rUpalAvaNyasaubhAgya- 19 / 125 rUpalAvaNyasobhAgya- 1968 rUpaM nAma ca tasyAsau 3027 rUpAtizayasampUrNAH 45197 rUpAtizayato loke // 205 rUpAntarAH paJcadazAva- 34 / 72 rUpakaiH kRtrimaiH svarNera 58173 rUpi dravyasvarUpaM ca 10668 reje zAlyAdisasyaudhara 3325 reme priyamusundA 2971 reme kAmaM sa kAminyA 1976 rodho nitambagaladambu 16 / 24 rohiNI devakI pUrvA 60 / 123 rohyAyAM rohitAsyAyAM 5 / 276 rokmasya rukmiNo'pyane 5 / 102 raudradhyAnaM sa dadhyo me 61171 raudraM dAhopasagaM te 65 / 21 raudradhyAnAvilAtmAno 3 / 110 raudhiraM yudhi sAnnidhyaM 3171 roruke dhanurutsedhas 4 / 296 [la] lakSadvayaM caturthyAM tu 4164 lakSadvayaM sahasrANi 5450 lakSabhAgaM sa palyasya 74155 lakSaNaM dvivighaM bAhya 5655 lakSaNaM dvividhaM tasya 5636
Page #912
--------------------------------------------------------------------------
________________ der lakSaNaM dvividhaM tatra kSaNaM dvividhaM tasya lakSaNaM raktagAndhAryA kakSaNAnAM samastAnAM lakSayA parvataruddhaM lakSadvayaM vibhAgasya 56 / 21 56/5 19 / 237 23 / 106 5 / 499 4215 19 / 57 44 / 31 9 / 216 18/2 lakSyalakSaNayogena lakSmaNAbhavanAbhyaNaM lakSmImatyAtmajaM rAjye kakSmIM sa tatra nikSipya 5 / 83 rUkSaikAtra sahasrANi lakSaikA yojanAnAM syAt 4 / 47 lakSakena vinAzItiH 60 / 447 lakSaikA paJcapaJcAzat 60 / 388 kakSA narakabhedAnAM 4 / 73 lakSAzItisahasrANi 10 / 141 lakSA vizatiruddiSTA 4|197 10/40 4 206 4 207 lakSA dvAnavatiyaMtra kakSA SaDviMzatirjJeyAH 57 136 lakSA navasahasrANi 21137 kakSA dvAdaza-tryaMzau ca 4 / 205 kakSA dvAdaza varcaske kakSA daza SaDasyoktA lakSA navasahasrANi kakSAstamaH zruteraSTo lakSAH saptabhramasyAsau 4 / 210 kakSAH SaDeva vistArAH 4211 kakSAH paJcaiva cAndhrasya 4 / 212 kakSAH saptasahasrANi 4 208 4 209 5 / 532 kakSAH SaNNavatiyaMtra 10 / 76 5 / 431 kakSAH pazcadazAzItyA kakSAH SaT ca sahasrANi 5 / 544 lakSAH SoDazasaMkhyeya- 6 / 87 lakSAH SaDviMzatiH proktA4 / 191 lakSAH saptadaza proktA 4 / 200 lakSAH SoDazavistAro 4 / 201 lakSAH paJcadazatryaMzo lakSAstisro himasyApi 4 / 214 lakSAzcatasra uddiSTAs 4 / 213 4202 harivaMzapurANe lakSAcaiva catuHSaSTir 5/566 lakSAvAsyAH parikSepaH 5/542 lakSAzcaturazItizca lakSAzcaturazItistu 4 203 4204 lakSAcaturazItiryA lakSAzcaturazItistu 10 / 111 lakSAzcaturazItistu 60317 lakSAH svargavimAnAnAM 6 / 41 lakSAzvaturdazASTAbhir 4 / 128 lakSAstisrastRtIyAyAM 4 / 163 lakSAzcaturdazaivoktAH lakSAstrayodaza tryaMzalaghu nirudhya rathaM saha - 55/86 laghu vimucya mRgAnmRga- 55 / 104 laghu sametya natAnata- 55 / 102 lavyo'GguSTaprasenAdyA 10 / 114 laGghanIyau ca tau nitya - 19 / 236 latAM vyapanayantIbhyAM 11 / 101 labdhaSoDazalAbho'yaM 43 / 232 labdhapratyAzayA kanyA 29 19 labdhavAta ruSA gatvA 21 / 145 labdhasaMjJA samutthAya 24/54 labdhastvamacireNaiva 1992 labdhadhIH sAha zauryAdIn 31 / 25 labdhaM divyaM rathaM zubhraMr 47146 labdhA satyaphalaM sadyo 17 / 155 labdhAdezA jananyAH sA 8 / 152 labdhA dezAstatastuSTAs 47/70 labdhAdezA tathetyuktvA labdhA lubdhena randhra 26 / 55 19 / 271 labdhizcaivopayogazca labdho varNaviveko na labdheti draupadIvArtA labhetApi ca nirvANaM labhyeta yadi sAdhu lalATapaTTavinyastA lallakasya tu lakSakA lallake tu jaghanyeyalavaNAdhipati devaM 60 / 540 11 / 129 10167 1885 14 / 76 54/36 4380 18 / 163 8 179 4216 4 / 293 54 / 39 lavaNo lavaNasvAdas 5 / 628 lavaNodesa ye siddhAH 64 / 108 lavaNode mahAmatsyAH 5 / 630 lAkSaleza tRNazarkarA- 63 // 109 lAkSAbhairozvarA niHsvA 23 / 91 lAbha kanyakayostasya 1180 lAbhaH sAdhAraNasteSA- 3 / 115 lAbhaM madanavegAyA lAntave brahmahRdayaM 1185 6 / 50 6182 58 / 47 42 / 64 5 / 410 47 // 34 24 25 10184 63 / 89 5 / 321 lAntave'pi ca kApiSTe liGgasAdhanasaMkhyAnalekhAryamiti tattvArthaleNavedikayA tulyA lebhe sAntAnakaM tasmAt 191 / 17 lebhe nAgaguhAyAM ca lebhe ca so'calagrAme lezyAyAH pariNAmazca lokasaMsthitiranAdya lokapAlAsta evAtra lokasaMsthAnamatrAdau lokasya pratibodhArtha- 9 / 155 lokaM vIkSya tu tatrAsau 19 / 121 lokasya mAryamANasya 24 / 44 lokaH zauryapurodbhavo'pi 32044 lokAJjalipuTAloka- 987 lokAnAmekanAtho'ya- 59 / 73 lokAnAM bhUtaye bhUti- 57 167 lokAndhIkaraNe dakSAM 52 / 75 lokAlokavibhAgoti 48 / 31 lokAlokaprakAzAdyau 57 / 113 171 loke pratArako bhUtvA 17 / 159 loke bhAvanadevAnAM 8120 loko'yamekato bhUyAt 14 / 38 lokopAlambhato bhItyA 33 / 20 lobhasaMjvalanaM sUkSmaM lolaraca lolupazcApi lolAM nipatitAM dRSTi 14/35 lole caturdazaivAsI lohajaGghavaco'tyanta- 50 / 62 56 / 96 4 / 79 4314
Page #913
--------------------------------------------------------------------------
________________ lohitAkSamayaH pUrvaH 5 / 305 lohitAkSaM ca vajaM ca 6 / 47 lohitAJjanahAridra- 5 / 322 lokAntikA lalita- 1650 lokAntikAHmuro yaanti59|26 [va] vakuzaH sopakaraNo 6472 vakuzena kuzIlI dvau 64 / 83 vaktA zrotA ca pApasya 45 / 156 vaktuH zrotuzca sad 45 / 157 bakraM bhUtaM bhaviSyantaM 58046 vakAyAmaH kurUNAM syAd 5 / 537 vakrAnte dhanuSAM SaTkaM 4 / 303 vakSArAyAmavRddhistu 5552 vakSArANAM ca tAsAM ca 5 / 244 bakSobhizca kSamairADhyAH 23.80 vakSodvayasamutkSiptA 53 / 37 vacanamanastanubhirabhiyaH 49 / 19 vacaH patyurasau zrutvA 43131 vaco'nantarameSAhaM 24 // 63 bacoharavacaH zrutvA 50146 vazcanApravaNaM jIvaM 10195 vajramUlaH savaiDUrya- 5 / 373 vajra vajraprabhaM nAmnA 5 / 319 vajrakUTa vinirdiSTa- 5 / 330 vazva camaro vana- 60 // 347 vajranAbhirabhUdAdyo 60 / 151 vajamuSTeH subhadrAyAM 6051 vajrasUrevicAriNyaH 1132 vanasaMhanano'nanta- 34 / 83 vajrasena iti khyAtas 60 / 158 bacAtmasaMhanana-saMhata- 16 // 34 vajrAyudhAya sA dattA 27192 vaJcAyudho'pi vinyasya 27194 vajrAyudhacarazcyutvA 27 / 122 vajAbho vajrabAhuna 13 / 23 vaNika sumitradatto'sti 27 / 24 vatsA suvatsA mahAvatsA 5 / 247 zlokAnAmakArAanukramaH 875 vatse vatsezvareNAha 14 / 93 varitvA varamAdatsva 29 / 64 vada vidyAdharI ceyaM 2114 vareNa svasuro'vAci 31164 vadatAM varamAnamya 58 / 2 vare prema varaM jAta 235152 vadAmi zRNu tejasvin 40 / 34 vareNaiva tu nirvA 58 / 74 vaghnAnAH satataM pApa- 3109 varo navavadhUhAri 311137 vanakasyApi vistAro 4 // 187 vartayanti surAstasmin 57 / 169 vanake dazadaNDA dvau 4 / 309 vartanAlakSaNo lakSyaH 5856 vanakrIDAparizrAntA 61149 vardhasva nanda jaya jIva 1651 vanamahiSaM nipAtya vissmN49|33 vardhate sma tayo harSo 4806 vanamAle priye vatse 14 / 79 / vardhasva jaya nandeti 14 // 31 vanamAlAnurAgeNa 14.52 vardhatAM vardhatAM nityaM 59 / 15 vanavAsisurairvanya- 59 / 51 / / vardhamAnajinendrasya 60 / 473 vanaspatijalakSAstA- 18160 vardhamAnI ca to garbho 43 / 34 vanalatAH kusumastavako 55645 vardhamAnapurANodya- 1241 banazriyo yathA mUrtA 57 / 153 vardhamAnajinezasya 2125 vanasyottarapUrvasyAm 5 / 426 vardhamAnapuraM khyAtaM 601242 banAt pUrvAparAntasthA 5 / 238 vardhamAnajinendrasya 601430 bane priyaGgukhaNDe'sau 27 / 108 / vardhamAne kramAd garbhe 899 vane saumanase teSAM 5 / 357 vardhamAnajinendrasya 175 vandanAthaM nRpo lokaM 2016 .. vardhamAnaH suraiH sevyo 2046 bamdayantyA api nyAsA 19 / 253 vardhamAnajinendrAsyA- 1060 bandyA candrapurI candra- 601189 varNagaMdharasasparzaH 7136 vandigehe gRhItvA tAM 601112 varNagaMdharasasparza 7.1 banditvA tadguruM bhaktyA433152 varNagaMdhADhyamApiSya 4316 vapuSo nArakIyasya 4334 varNasaGkaravikSepi 147 vapraprAkAraparikhA varcaske paramA yAsau 4 / 283 vapraprAkAraparikhA- 83147 vardale sthitireSeva 4 / 292 vaprA suvaprA mahAvaprA 5 / 251 varSasaMkhyA vyatikrAntaH 7.31 vayaM tu vasudevoktA 53 / 22 varSalakSyAstato lakSyAH 60 / 314 vayaM svayaMvaravyAjAt 333137 varSalakSAstrayo'zIti- 601518 varaturaGgarathadvayasaMkule 55 / 27 varSANi sapta kaumArye 601545 varadattazca nRpatir 60 / 248 varSANAM caturazIti- 60 / 320 varadattaH svayaMbhUH 60 // 349 varSANAM SaTzatI tyaktvA601551 varadattAdisaGkha ca 65 / 15 / / varSANi bahupatnIkaH 12 / 32 varaM vRNISva tenoktaM 33311 varSalakSAstrayozItis 60 / 497 varAhagomukhAbhikhya- 21113 / varSAsu jIvarakSArtha 43 / 209 varAhamahiSAn siMhAn 83135 / / varSeNa pAraNAdyasya 601237 varAkI mAritA mRtvA 60132 varSe dvAdaza codvasya 61444 varAGganeva sarvAGgaH 1135 varSeraSTAbhiriSTArcaH 53332
Page #914
--------------------------------------------------------------------------
________________ 876 harivaMzapurANe 36 valitAsphoTitATopaM . 11484 valiH praharaNAbhikhyo 60 / 292 valeze samutpannaH 25 / 36 vallabheva purAvallI 11 / 100 valgaprabhavimAnezaH 51327 vallIvanamato'pyantaH 57 / 23 valmIkarandhraniryAtaH 11099 vavRdhe'nukumAraM ca 1714 vaziSThena kimajJo'ha- 33 // 61 vazIkRtya vazI zIta- 19 // 64 vasudevo balaH kRSNaH 61 / 15 vasatA tatra varSANi 2059 vasatAM zAntacittAnAM 45156 vasantasenayA dyUtA 21156 vasantamiva sAkSAt taM 14 // 30 .. vasantasenAM gaNikAM 64 / 134 vasantI tatra sA bhIruH 25 / 12 vasunA vAsaveneva 17154 vasunibhavasudevo 36 / 50 vasundharapurezasya 45 // 70 vasundharA tathA citrA 8109 vasudevakumArasya 19 / 27 vasudevaH samAsInas 19 / 136 vasudevasya sarvo'pi 48333 vasudevaripUNAM te 5116 vasudevastataH prAha 48025 vasudevastu niHzaGko 1952 vasudevopakAreNa 33 / 28 vasudevasya vRttAnte 19 / 49 vasudevasya putrANAM 53 / 21 vasudevo'pi tatrava 3014 vasudevastato dhIraH 31152 vasudevo'rddhacandreNa 31689 vasorapi pitA rAjyaM 17153 vastunaH paJcamasyAtra 1081 vastrasaMvRtasarvAGgaH 62 / 59 vastrAlaMkAramAlAdya- 2 / 43 vastraMragnivizodhyairmI 21 / 160 vasvokaM sAranivahaM 22687 vaMzAlayaH pAMzumUlo 22 // 60 vaMzAlayaM saumanasaM 22 / 92 vaMzAlayAnAM vidyAnAM 22282 vaMzIpatrakRtottaMsAH 26 / 21 vAkyaM trikAlaviSayArtha-60574 vAgAdyatizayopete 103 vAGmAtreNa tato bhUmau 173151 vAcayitveti vijJAya 33124 vAjibhiH paJcavarNayoM 52 / 22 vADavAnabharadvAja vADavAcicchalenAsya 40 / 36 vADhamityabhidhAyAsau 21 // 36 vAtAtapaparimlAnaH 1936 vAditradhvanayo dhIrA 52 / 86 vAdito'STasahasrANi 60 / 385 vAdivAgmigamako 63 / 112 vAdI cApi ca saMvAdI 19 / 154 vArdheH kSIravarasyezI 5 / 642 vApIkoNasamIpasthA 5 / 673 vApIpuSkariNI dIrgha- 41121 vAmadevaH sutastasya 45 / 46 vAmapakSamupAzritya 50 / 123 vAme jAnuni vinyasya 62 / 28 vAyavyaM vyamucacchastra- 52 / 51 vAyavyavAruNAdyasto 311118 vAyuzarmA subAhuzca 12157 vAyorucchvAsaMnizvAsau 5 / 448 vArayantyazubhAdAzu 587 vArANasI ca varmA ca 60 / 204 vArANasI samAsAdya 33359 vArANasyAM purANArtha- 211131 vAridhArAsphuraddhArA 983 vAritIrthamavagAhya 6316 vAribandhe'nyadA gandha- 24 / 28 vArIbandhamivAyAnaM 46 / 34 vAruNI kAJcanAkhye syA 5716 vAruNIvaravArdhIzI 5 / 641 vAruNIvaranAmAnaM 5 / 614 vAruNI sA purANApi 61151 vAruNImatiniSevya- 63130 vAre SaSThe tu tanniSTha- 28332 vAtaMmugratapasA 63 / 113 vArtAnivedanAyAhaM 24 / 74 vArtA prAdurabhUtpuryA 29 / 13 vAryamANaM tu taccakra- 52165 vASrNeyakhaDgaghAtena 51141 vAsukisivAbhikhyo 45 / 26 vAsudevagRhezcakre 65 / 56 vAsudevasya puNyena 41 / 18 vAsudevavacanAjjarA 63 / 46 vAsupUjyajinAdhIzAd 3157 vAhyamAnena tenAso 47 / 104 vikAsamagamad vidhoH 42 / 102 vikIrNaghanazIkaraiH 38 / 26 vikRtya suramAyamA 3840 vikRtya kSollakaM veSaM 47 / 111 vikRtya dibyasAmarthyA 40 / 29 vikrAnte saptacApAni 4 / 305 vikhyAtAmRtadhAraM ca 22 // 100 vicitrabhaktidhvaja- 37118 vicitrakrIDanAsakti 58 / 100 vicitrapuSpAmbujaMkhaNDa- 37 / 36 vicitrasyoparisthena 8184 vicitrarasasaMsparza- 14642 vicitrakuNDalATopA 26 / 12 vicitravarNavistIrNa- 42 / 3 vicintya zaGkAkulitasta- 35 / 32 vicitrauSadhihastAstu 26:10 vicchinnasampradAyasya 9 / 67 vijayaM vaijayantaM ca 665 vijayaM vaijayantaM ca 5 / 390 vijayaM vaijayantaM ca 22186 vijayasva mahAdeva 57 / 144 bijayasyApi SaT putrA 48048 vijayo'calaH sudharmA- 60 / 290 vijayaH SoDazAbdAni 60516 vijayo vizrutaM kItira 57 / 57 vijayA vaijayantI ca 5 / 660
Page #915
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAdyanukramaH vijayo'bdazataM lakSA 601520 / vidyAbalena ni:zeSa 47 / 130 vipulopagatA ye te 60 / 374 vijayazrIriti khyAtaH 12061 vidyAvikRtasainyena 4776 vipulapulinaphena- 36 // 3 vijayAdicaturdikkA 57 / 102 vidyAkarivaraM prApa 47137 viprasya somadevasya 645 vijayAduttarAzAyAM 55417 vidyAdharabhavaM pUrva- 12 // 15 viprayogazca me mAbhUd- 56116 vijayA vaijayantI ca 5 / 263 vidyAnAM vRkSamUlAnAM 22183 viprakRSTamapi hyathaM 1154 vijayAbhijayA jaitrI 57 / 33 vidyAnAM pANDukInAM ca 22180 viprakIrNA tadA mAlA 45 / 136 vijayA vaijayantI ca 8 / 106 vidyAdharocitA vidyA 47 / 22 vibuddhastu patiH patnI 24 // 62 vijayAjirakoNeSu 57194 vidyAnAmaditistvaSTau 22 / 56 vibuddhA ca prabhAte tAn 32 / 4 vijayAkumArAkhyaM 5 / 27 vidyAdharA na gacchanti 5 / 612 vibuddhA ca samAkhyo 43 // 30 vijaryAsthiti pitrora 11101 vidyAdharajano dhIrau 9 / 134 vibuddho dehabhUSAbhA 29 / 21 vijayArddhaSu sarveSu 3 / 359 vidyutkumAranAmAno 4 / 64 vibudhya sahasA mAtrA 45157 vijayAdipuradvAHsu 57 / 63 vidyutkumArya etAstu 51721 vibudhyasva vibodhAya 877 vijayAIkumArAkhyaM 5 / 111 vidyudvego'pi gaurINAM 26 / 4 vibhajya kauravaM rAjyaM 45 / 40 vijayAdhagirI ramye 47121 vidyutprabho narapatir 48 / 47 vibhavena narendro'sau 11133 vijayo buddhilAbhAkhyo 1263 vidyunmukhaH suvaktrazca 13 / 24 vibhrAntazca tathA trasto 477 vijayantaM jayantAbhaM 57 / 117 viddhapAdatalo'haM bho 62 // 35 vibhinnamapi saptadhA 38 / 25 vijayA vaijayantI ca 8 / 115 viddhatAlapadaH zauri 62134 vibhumapi prati tA- 5553 vijaye viharatyeSa 59 / 14 vidhAya ca suradvipa 38042 vibhUtyoddhatayA bhUtyai 59 / 109 vijahAra vane hRdye 14 / 50 vidhAya pUrvavadvyUhI 52 / 2 vibhUtyA parayAgatya 61116 vijitadoSakaSAyaparISahaM 1549 vidhideyavizeSAbhyAM 58 / 186 vimalAya namastasmai 1115 vijitya bhArataM varSa 11156 vidhimupAlabhate vrhaarinnN55|132 vimalAnantazAntInAM 601278 vijahAra punardezAn 60 / 125 vidhInAmiha sarveSA- 34 / 125 vimalAya namo nitya 22 // 35 vijJAya baladevo'ya- 62 / 9 vinayaH khalu kartavyo 10159. bimalAmalazArdUlA 50 // 49 vijJAya sumukhAkUtaM 14670 vinayazrIstu kRtvAsau 6092 vimalo'nantajiddharmaH 601140 vijJayAH paGkabahulAca, 4/56 vinayazrIguNaiH khyAtA 60190 vimAnaM kAmagaM kAmaH 47 / 100 viTapakarapi saaltmaalj-55|47 / viniHsRtya mahAraNyAt 21 / 99 vimAnanAthAmaranAtha- 37 / 39 vitarkaH karkazaM dRSTvA 45 / 132 vinimIlitanetrIyA 54 / 16 vimAnAni trayastriza- 675 vidarbhapatiputrI tan 42157 viniryayustataH puryA 47 / 129 vimAnAni samArUDhA 84136 vidikSu zazakarNAstu 5 / 472 / / vinidro raudranAdena 24 / 5 / / vimAne zrIprabhe tatra 27168 vidikSu kSudrapAtAla- 51451 vinItaH saMvarazcobhA- 12 // 63 vimAnaizca mahAmAnair 25 / 55 vidikSu sakramA haimI 5 / 348 vinItA marudevI ca 60 / 182 vimuktanAradenobhau 47 / 132 videheSvapa reSvete 5 / 231 vinaikena tu paJcAza- 4 // 233 vimuktamalasaMparko 60565 videhakSetramadhyasthaH 5 / 283 vindan bhogaphalaM bhUri 44 / 51 vimukhIkRtacaidyana 42177 videhe citrakUTAkhyaH 5 / 228 vindusAraH sutastasmAt 18020 vimucya viyataH zauri 26 / 28 viditaharisamIhaz 366 vindhyapRSThe'bhicandreNa 17 / 36 viyadatItya bhuvo dshyo-15|27 viditaripuviceSTAs 36 / 13 vipakSaprekSaNAsakti- 22146 viyadbhUyaunibhIbhaGga- 57 / 134 vidyAM sAdhayatastasya 24 / 80 vipANDurapayodharAM 38 / 11 viyojitA mayA nUna- 43164 vidyAzAkhAbalenotthAM 19 / 108 vipularAjyapadasthiti- 5594 viracitAM kusumairvividhaiH 55 / 48 vidyAdAnaM bAlacandrA- 2656 vipulasaparyayA praNata- 49 / 41 viratyA viratimizrA 58 / 199
Page #916
--------------------------------------------------------------------------
________________ 878 harivaMzapurANe virathIkRtya pauNDro'pi 31488 virahaduHkhamapohya tato- 55 / 28 virAgasyApi mithyAdRg 33 / 64 virATanagaraM jAtu 46 / 28 / viruddhadezavastUnAM 184164 vIryapravAdapUrvArtha- 2 / 98 vilalApa ca hA putra 43 / 63 vilamvitasahasrArka- 59 / 24 vilaDitakSmAbhRta- 378 vilApamiti kurvantyAM 43165 vilikhya paTTake spaSTa 42145 vilokya manasazcaurI 14 / 95 vilokyamAnamAlokya 65 / 38 vivAhamaGgalaM dRSTvA 45 / 147 vivAhArambhasamaye 601129 vivAhasamayaste'pi 42156 vividhakaraNadakSau 36 / 29 vivizubharikAM bhUtyA 41142 vizalyakAriNI caiva 22171 vizalyakaraNaM cAstraM 25 / 49 vizAlAyatazAkhAbhiH 783 vizatizca sahasrANi 5686 viMzatistu mahAdikSu 4 / 142 viMzatyabdhisamAyuSkAH 3 // 155 vizatiste sahasrANi 12 / 75 vizatistu sahasrANi 60 // 360 viMzatizca trayastriza- 34182 vizatizcaiva varSANi 601525 viMzatyA trizatAyuktAs 60353 vizeSako bhuvAmIzo 8 / 193 viMzasya tasya caritasya 1678 viziSTA parihAreNa 64 / 17 vizuddha darzanaM yatra 47 / 10 vizuddhatamadRSTayo 38 / 16 vizuddhAnvayasambhUtAH 43 / 203 vizvakkRtayazAH putro 44 / 5 vizvasenastato jAtaH 45 / 18 vizvAzA vizadAH shrd58|312 vizvAnalastu dazame 60535 vizvAvasU raviH sUryaH 17159 vihRtya vividhAn dezAn 45 / 119 vizvAbhyudayasaukhyAnAM 18440 vihvalAntaHpurastrIbhiH 12 / 11 vizvAH satoraNA lkssyaas57|31 vINA ghoSottarazreNau 20161 vizvAsya divyarUpo'sau 9 / 130 vINAvAdyavidagdheSu 19 / 135 vizvAn vidyAdharAn 34 / 32 vINAveNumRdaGgoru 55 / 16 vizve'pyazvaravAttasmAt 28 / 11 vINA vaMzazca gAnaM ca 19 / 195 vizva vaizvAnarA yAnti 59 / 65 vItabhIbhyaH prajAbhyaste 45 / 95 vizramantvadhunA gatvA 970 vItazokAbhidhAnAyA 60 / 69 vizramya yatra te saumyA 46 / 17 vIranirvANakAle ca 60487 vizramya ca kSaNaM vIrau 62 / 15 vIrasya kevalotpAdaH 60255 viSakaNTakazastrAgni- 58 / 151 vIrasya gaNinAM varSA 60482 viSayasyAmanojJasya 567 vIrasyaikasya nirvANaH 60 / 282 viSahate sma viyogaviSaM 15 / 3 vIrasyakasyaniSkrAntis 60 // 350 viSayAyAmavRddhizca 5551 vIrakevalinAM kAlo 60 / 479 viSayAyAmavRddhayAdyo 5 / 549 vIra ! ki svapiSi 63 / 10 viSaye puSkalAvatyA 43 / 90 vIrabhadraguruzcAgAt 33159 viSAdaviSadUSitaM 51145 vIrAkhyo gaGgadattazca 52133 viSkambhatritayaM jJeya- 5 / 504 vAra'vatarAta trAtu 2020 viSNugItakramoddeza- 19 / 264 vIrako hyekapatnIkas 14680 viSNurUce svayogasthA 2047 vIrAGgade ca kaTake 11 / 14 viSNuzrIviSNurAjazca 60 / 192 / vRkodaro'vadaddobhi- 54 / 66 visRSTAzca yathAsthAnaM 53 / 48 vRkSAdicchedanaM bhUmi- 58 / 150 visRSTazcApi gaGgAyAM 24 / 34 vRNISva rohiNIzaM taM 31022 vismayaM paramaM prAptAH 48135 vRttavRddhaya vizuddhAtmA 9 / 189 vismitaH svayamevAsau 1965 vRddhaH zItamayUkhasya 9 / 2 vismRtanyastasaMkhyasya 58.168 vRddhasevAvivRddhA me 21 // 60 visrabdhA bhayamujjhitvA 54 / 28 vRSabhasya vinItAyAM 60 / 215 vistArarahitA sUcI 5 / 486 vRSabhasya zreyaso malleH 60 / 256 vistAreNArNavasparzI 5 / 3 vRSabhasya suto bho'haM 1148 vistIrNonnatagambhIra- 23172 vRSabhazcaitrakRSNasya 60 / 169 viharannanyadA yAtaH 2717 vRSabhe bharatazcakrA 60 / 294 viharannatha nAtho'sau 2057 vRSasya vAsupUjyasya 601280 viharatyupakArAya 3 / 21 vRSamallIzapArvAnA- 601253 vihArA tu gRhItAyAM 59 / 108 vRSacchadmasthakAlo'tra 601337 vihArAbhimukhe'gAgrAj 59 / 1 vRSAdyA dharmaparyantA 60 / 324 vihitatatsamayocita- 55 / 73 vRSo dharmazca zAntizca 601164 vihRtya pUjyo'pi mahIM 66 / 14 vRSo dazasahasrastu 60 / 285 vihRtya ciramudyAnaM 43118 vRSo'jito'pica shreyaan60|276 vihRtya ciramIzAnaH 61 / 13 vRSNidIkSAM tathA rAjyaM 179
Page #917
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRSNirapyAgato bhaktyA 18033 vegazramAgatasveda- 34 / 30 vegA vegavatI mAtrA 3036 vegAdvipAdya tAM bhastrAM 21 / 110 veNuzca veNudArI tA 5 / 190 veNadArI ca vikrAnto 5085 vetrAsanamRdaGgoru vedAdhyayananirghoSa- 23 / 24 vedArthabhAvanAjAta- 43 / 102 vedAdhyayanasaktAnAM 17141 vedikAntaradezeSu 5 / 183 vedikAbaddhavIthISu 57467 vedikAbhyantare kAntaM 5 / 381 vedyate vedayatyevaM 580216 vedotpattimupAkhyAnaM 1983 vedyameka manuSyAyur 56 / 107 velAyAM tatra saMmanvya 14177 vezmamUlazilApITha- 692 vaikriyAstu sahasrANi 60414 vaikriyAzca sahasrANi 601401 vaicitryametadavagamya bhavasya4659 vaijayantyaM zivaM jyeSThaM 5758 vaijayantAdayo devA 55429 vaiNAzcApi ca zArIrA 19 / 146 vaiDUrye vijayA devI 5705 vaiDUryamayanIlasya 5499 vaitADye'sti nRpaH zreNyAM21122 vaitADyavRttavaitADyAs 5 / 588 vaidikArthavicAro'yaM 1495 vainayikaM vineyebhyaH 21103 vaiparItyaM tato jJAtvA 47158 vaipaJcI vaiNikazcaiva 22 / 13 vaibhavI vijayA khyAti 59 / 69 vaibhAro dakSiNAmAzAM 354 vaiyAvRttyapravRtto yaH 18 / 156 vaiyAvRttyamahAnanda 18 / 159 vairabandhamiti jJAtvA 271126 vaizAkhasyApunAtsiyA 600270 vaizAkhasyeva zuddhasya 601227 zlokAnAmakArAnukramaH 879 vaizyasya dhanadevasyA- 644119 zaGkhacakragadApANir 65 / 53 vyktiyogytvsdbhaavaa-58|225 zaGkhapo jvalanmauli- 59 / 63 vrajanti khalu jantavaH 52 / 93 / / zaGkhabherIharidhvAna- 227 vrajati nityamukhe sumukhe- 15:15 zaGkhavajraca nAbhAntaM 22 / 96 vyajijJapat tatastaM sA 29 / 40 zaGkhaca zaGkhakhacitasya c53|50 vrataguNasaMyamopaksanAdi- 49 / 25 zaGkhatUryaravasyAnte 31119 vrataguptisamityakSa- 47 / 11 zaGkhAnAM ninadaM zrutvA 51 / 21 vrataguNazIlarAzi rati- 49 / 51 zaGkhAvartasamagrIvA 8 / 19 vratAnAM rAyabhuktezca 64 / 71 zaGkAviSasamApannAn 65 / 30 vyatikrAnteyu bahuSu 29 / 6 zaGkho yAto'nyadAdAya 33 / 145 vyatItazokanAmAnyo 601163 zatamakhapratimAH shtshsttH15|60 vyapahRtabhUSaNasragiya- 49 / 22 zatameva punarjeyam 601342 byapanIya priyAzleSa- 304 zatayojanamAkAzaM 5 / 139 vyapagateSu nRpeSu bhuvvtH15|61 zatayojanamAnaH syAt 5 / 45 vyatikrAnto jinAdeza- 61147 zataM koTIbhiraSTAbhiH .10145 vyarthikAH zavazarIra- 63155 zataM caturazItizca 4 / 92 vyantarAH sundarAkArA 57 / 156 zatAni tanayAH paJca .47 / 29 vyavasthAyAM vidhAtA tvaM 8208 zatAni trINi SaSTayA tu11|124 vyAkhyA prajJaptihRdayaM 2 / 93 zatadvayaM ca paJcAzad 4 / 338 vyAdhapUrvo'pi sptmyaa-27|118 zataM dvAvanata dikSu 490 vyAdhimithyAtvasaMpAta- 64 // 45 zataM paJcazatA paJca 60 // 384 vyApI vijayavistAraH 51546 zataM rAsabharAjAnAM 60 // 490 vyAmizrANyapi sadralaiH 27440 zataM lakSmaNakaumArya 60531 vyAmohya pauralokaM ca 47 / 109 zataM SaNNavataM dikSu 4189 vyomni dundubhayo nedu- 52167 zataM SaSTayAdhikaM dikSu 4 / 98 vyutsRSTAparasaGghasantati 6654 zatAni dvAdaza proktAH 60 // 423 [za ] zatAdhvarabhujoddhRtair 3852 zatAni dvAdazaiva syAt 5 / 531 zakaTAkRtayaH sarve 11112 zatAni nava dharmasya 60 // 404 zaktasya zAtane zeSa- 56 / 74 zatAni nava tatrApi 4 / 149 zaktasyopekSamANasya 18 / 148 zatAni nava saikAni 575 zaGkakarNA mahIpAlAH 233101 zatAni nava gatvodhvaM 62 2067 zatAni navaviMzatyA 60533 zakraprazaMsanAdetya 12 / 30 zatAni nava vijJeyAH 60 // 426 zakracakrigaNezatvaM 34163 zatAni paJca turyasya 60.371 zakrasya lokapAlAnAM 5 / 661 zatAni paJca kaumArya 60510 zakrAjJayA pratidinaM 162 zatAni paJcaviMzatyA 5 / 42 zakuniryavano bhAnu 50 / 84 zatAni SoDazaiva syur 60 / 415 zaktuyuH sukhamAhartu 65 / 49 zatAni SoDaza khyaataaH60|422 zaGkaneva tataH karNe |
Page #918
--------------------------------------------------------------------------
________________ 880 harivaMzapurANe zatAni SoDazAdrI tu 51154 zatAni sapta paJcAzad 60 / 429 zatAni sapta gatvodhvaM 61 zatAni sapta kAlena 3 / 48 zatAnyavadhinetrAstu 59 / 130 zatAnyarddhacaturthAni sahasrA-51522 zatAnyarddhacaturthAni 51520 zatAnyaSTau jayenAmA 12 / 50 zatAnyaSTau sahasrANi 60 // 372 zatAnyaSTAdazotsedho 7 / 171 zatAnyekAdaza jJeyA 60 // 399 zatArazca sahasrAra- 6 // 38 zatAre paJcapaJcAzat 672 zate dattasya kaumArya 60530 zatenASTasahasrANi 666 zatrughno jitazatrustA 33 / 171 zatruJjayo mahAseno 501131 zatrumutplutya kaMsastaM 33 / 10 zatrI mitre sukhe duHkhe 22 / 29 zanaiH sa preritastena 25 / 25 zanarutthAya gacchanta- 21296 zanairyAti tataH kAle 1217 zanaizcaravimAnAni 621 zabdagandharasasparza- 101148 zabdabhede'rthabhedArtho 58 / 48 zabdarUpa rasasparza- 43 / 197 zabdasyAthaM svato vetti 17 / 119 zamayati ripuloko 36 / 75 zamitazokabharA vcn-55|133 zamitAnyakaSAyA ye 64 / 62 zambaH krIDAsu sarvAsu 48 / 10 zambAdyAstu tadAneke 61168 zayane sarvatobhadre 65 / 37 / / zayanAsanavastUnAM 111118 zayyAsanavidhau kAzcid 8150 zaraH papAta vajrAgo 1117 / / zaradabhrAvalIzubhre 857 zaradvIpazca rAjA'sau 45 / 30 zarabhasiMhavanadvipayuthapAna 55 / 91 zarAn zatruJjayotkSiptAn 31395 zA8 sa SoDazasahasra- 53153 zarAvaparvate lebhe 47138 zAlazailamahAvapra- 2 / 11 zarIrabhogasaMsAra- 64 / 7 zAlaH kuNDapuraM vIraH 60 / 205 zarIrapaJca kasyAsya 58 / 247 zAlAstrayo'pyamI tveka-57164 zarIramapi saMnyastaM 9 / 120 zAlIkSukSetranikSipta 7 / 112 zarIramazucirbhogAH 56046 ___ zAsanasthitivid vidvAn 184155 zarIraM darzanaM jJAnaM 18 / 154 zAstravyasanino me'bhUn 21139 zarIrAkRtinirvRttir 58 / 252 zAstrakauzalatAyukto 29 / 29 zarIrAntarmalatyAgaH 2 / 126 zAstrArthI strIpriyonitya-23175 zaraiH zarAn nivAryAsau 31 / 91 shiksskaaHvishtiHpraaptaaH60||383 zarmA ca kRtavarmA ca 60 / 194 zikSakAH SaTzataiH saadhii60|363 zalyaM rathena samprAptaM 31498 zikSA lakSAH tRtiiysy60|444 zazalohitasaMkAzair 52 / 21 zikhare ca girestasya 5 / 145 zazAGkavizadairazva- 52 / 10 zikhAvalIlIDhanabhasta- 37 / 42 zazAGkasya karasparzAn 14 / 98 zikhAkarAlaM zikhinaM 37 / 21 zaSkulIkarNanAmAnaH 5 / 473 zikhihaMsagarutmatsrak 57 / 44 zastrajAlakaracchanna- 25 / 56 ziraHprakampitaM proktaM 7 / 30 zastrazAstrakaThorApi 43 / 166 zilAbalena vijJAto 53140 zastrazAstrArthanipuNAH 5080 zilAyAM tatra kRtvAdau 53134 zastrazAstrArNavasyAnte 25 / 24 zivA ca rohiNI devI 58 / 309 zastrArthaH prAkRtairyodhAH 25 / 62 zivAdevyAH sutotpattau 1196 zaMbhave vA vimuktau vA 25 zizumAramukhAzcaiva 5 / 570 zAkeSvabdazateSu 66152 zizumuddhRtya bAhubhyAM 43 / 43 zANDilyAkRtirUpo'dya 23 / 133 zizoniraJjanasyAsye 8 / 194 zAtakumbhamayastambho 8 / 3 / / zItadIdhitirastAbho 7 / 137 zAdhi ki karavANIza 11111 zItalasya catuHzatyA 60 / 391 zAntakSINakaSAyau tau 58/201 zItApi ca yazaHkUTe 5714 zArIraM mAnasaM saukhyaM 58 / 230 zIrNaH zarajjaladharaH 16:32 zAntacitaM kadAcittaM 149 zIlaprAkArarakSA'ha- 30 / 12 zAntaye nAma lokasya 5050 zIlamAtramahAzvAsA 54 / 35 zAntasyApi ca vakroko 1136 zIlavratarakSAyAM 34 / 134 zAntAyudhasutaH zrImAn 29 / 36 zukavarNasamairazvai- 52 / 6 zAntikunthvaranAmAnaH 601209 zukAn parabhRtAn krauJcAn 8 / 138 zAntermANDalikatve tu 60505 zukrazoNitakubIja- 63 / 85 shaanteHsiddhitithiHsiddhaa60|271 zukre viMzatiyuktAni zApitazcAsya dAsyAhaM 33154 zukladhyAnasamAviSTA 65 / 22 zArIraM mAnasaM duHkhaM 4 / 365 zukla: somasutasyaiva 52 / 17 zArvaraM timiramugra- 63 / 28 zuklaM tatprathamaM zukla- 56 / 63 zAI zaktigadAdyAni 53361 zuklaM zucitvasambandhAc 56 / 63
Page #919
--------------------------------------------------------------------------
________________ zuklASTamyAM hi mAghasya 42 / 61 zukle paJcasahasrANi 5 / 437 zucizItalatIrthasya 1112 zucidattasturIyastu 3 / 42 zuddhajJAnaprakAzAya 112 zuddhadevIyutAnyAhur 6 / 121 zuddhaprakRtiratyanta- 427 zuddha mauktikasaMghAta 9215 zuddhavRttaM na bhogeSu 2048 zuddhaM darzayatA bhAvaM 21132 zuddhasya mArgazIrSasya 34 / 129 zuddha zreNika ! zItalasya 13034 zubhaparimalasadyas 36 / 27 zubhaH puNyasya sAmA- 58 / 115 zubhalakSaNapUrvasya 23 / 119 zubhaMyavo namantyetyA 59 / 92 zubhAyurnAmagotrANi 58 / 298 zubhAtmapariNAmena 58 / 232 zubhAmbupUrNa jalapuSpa- 37 / 15 zumbhadratnamahAstambha- 5 / 361 zuSkA tadgatavelAyA 43 / 234 zaMkarAsurataH zaGkha 47139 zUnyAni daza paJcAtasa 60 / 328 zUnyAnyamocitAgAra- 58 / 120 zUraH suvIramAsthAya 1809 zUrazcApi suvIrazca 188 zUrasenastamAdarya 33 / 115 zUrasenazca saptate 33 / 98 zUrasenanRpe pAti 33 / 96 zUrAzcAndhakavRSNyAdyAH 18 / 10 zUrANAM bhUtalaspazi 59 / 25 zUlavAdhAzca dAridrayaM 23173 zRGgamevamacalasya 6373 zRNu deva ! namevaMze 25 / 2 / / zRNu devAsti zaile'smin 23 / 3 zRNu tvaM dakSiNazreNyA 2650 zRNu kAraNametasya 1979 zRNu tvaM dhIra ! vishrbdho29|23 zRNuta vinuta rAjA 3656 111 zlokAnAmakArAdhanukramaH 881 zRNomi caritaM sarva 33195 zrAvaNasyAsite pakSe 2291 zRNvantu madvacaH santaH 17 / 114 zrAvaNe zuklasaptamyAM 60273 zeSapuSpaphalAhArAH 5 / 483 zrAvastIsaMbhavaH senA 601184 zeSobhayAntakUTeSu 5 / 226 zrAvastyAmasti vistIrNa- 28.5 zailaM vRSabhasenAdyaH 1316 zritvA madanavegAyA 26 // 44 zaizava eva jnaatigsttvH39|12 zriyaM hriyaM dhRti buddhi 22 / 11 zokavAnapi cittena 43381 / / zriyA ca dhRtirAzayA 38 / 35 zokabhAramapanIya 63 / 31 zrIkAntA prathamA vApI 5 / 344 zokArAtibhayodvega- 56 / 11 zrIcandrasupratiSThAdyA 45 / 12 zocanaM yadvipAkAtsa- 58 / 236 zrIcandrAtmajarAjo'sau 34.45 zoNavarNairhayairbhAti 52 / 12 zrIcUlAratnabhA cakra- 57 / 18 zodhite bahavo matsyAH 33156 zrIdharaM dharmasaMjJaM ca 60117 zobhanAbhinayaM kAcid 8 / 45 zrIdharasya surezasya 9159 zobhayAhRtacittaM ta- 23 / 23 zrIdharApUrvako devaH 27 / 91 zobhante tadvipArveSu 57451 zrIdharmAnantavIryAkhyau 60021 zauripakSatayA kecit 30135 zrIdhvajo nandanazcaiva 48067 zaurirazvarathArUDhaH 2217 zrIprabhazrIvarI nAthau 5 / 640 zaurirmadanavegAM tA 26165 zrIbhUtiriti bhUto'nyaH 601564 zauristadA niyuktastu 3048 zrImaNDapasthitAn sarvA- 32 / 11 zauri hiraNyavatyAha 22 / 142 zrImantaM pravadantImaM 22 / 143 zauramaMdanavegAyAM 26 / 1 zrImatAmanurUpaM 4- 81 zauyaprabhAvasuvazIkRta- 16 // 36 zrImatI vajrajaGghAbhyAM 9 / 183 zauryazaila! tavottaGga 311112 zrImato'sya mahArAja 3 / 186 zmazAnAsthikRtottaMsA 2616 zrImAtaGgAnvayavyoma- 22 / 112 zyAmayAzanivegasya 221144 zrIlalATasya nAsAyAH 9 / 12 zyAmAkakaNamAtro na 58132 zrIlakSmIdhRtikIAdyA 8139 zyAmAyA vacanaM zrutvA 19 / 95 / zrIvatsalakSaNenoru 9 / 9 zyAmAmAdAya saMprAptaH 32 / 27 zrIvidyu dikkumArIbhiH 8.90 zyAmike strIvadho loke 19 / 105 zrIvRkSalakSitoraske 11 / 135 zraddhAdiguNasaMpUrNaH 9 / 186 zrIvrato vratadharmAca 45 / 29 zraddhAvAn suptasiddho'dir 5 / 230 zrIzacIkIrtilakSmIbhiH 8 / 195 zraddhAvAn vijayAvAMzca 5 / 161 zrIzItalAdiha pareSu 16 / 1 zraddheyaparalokasya 56 / 23 zrIsanAthaistataH sarvair 59 / 62 zramajavArilavAJcita- 55 / 12 zrIhAstinapuraM prItyA 53 / 46 zramaprasvinnasarvAGgau 14 / 104 zrIhAstinapuraM ramyaM 601239 zramAdiprabhavAtmAnaM 58 / 228 zrutagururasi vidvAn 36 / 21 zravaNAdapi pApaghnA 34 / 51 / zrutajJAnavikalpaH syAt 10 / 14 zravaNIyaM vacaH zrutvA 34/40 zrutaM ca svasamAsena 10112 zrAnto'tyantaM kumAra! tvaM19635 zrutaM zabdAtmakaM vizvaM 9 / 107
Page #920
--------------------------------------------------------------------------
________________ 882 harivaMzapurANe zrutAnubhUtavArtAdi 3041 zreyAn somaprabhazceti 457 zrutitUlatato vRddhau 31 / 18 / zreyodAnayazorAzi- 9 / 193 dhatIndhanasamRddho'nu- 42 / 69 zreSThI tu kAmadatto'va 28.18 zrutvA kanyApitA kruddhaH 44 / 13 zreSThI surendradatto'bhUd 18198 zrutvA kaMsabhavAntaraM 33 / 174 zrotraM gItarave rUpe 797 zrutvA kaMso'pi zaGkA 33 / 38 zlAghAtmadhammilla- 37 / 44 zratvA kSIrakadamvo'pi 17 / 43 zlakSNadhIH ilakSNaromA- 44 / 20 zrutvA cakitacittA sA 54 / 19 zliSTAMgulidalau gUr3ha- 89 / zrutvA ca tattayA te'pi 2476 zvastanyAM kRtasaGketo 29 / 63 zrutvA gajakumAro'sau 602 zvasuro'zanivego'sau 522 zratvA gotrakSayaH so'pi 62 / 48 zvasurAstasya yAvantaH 31 / 131 dhrutvA tatsatyabhAmone 43 / 16 zvApadAni padazabda- 63 // 35 zrutvA tadvizatakSatrai- 33 / 163 zvetabhAnurayaM kinnu 9 / 146 zrutvA tAM ghoSaNAM zravyAM 338 zvetacchatrairdhvajaizcitra- 8 / 140 / zrutvA dadhimukhasyoktaM 25 / 45 zvetairmuktAdibhirbhUmi 773 zrutvA devanikAyebhyaH 9 / 197 zrutvA nAradamAkAze 47 / 93 zrutvA sabhAjanAzcApi 48034 SaTkalA bharatajyotsnA 5 / 40 zrutveti khecarAstasthura- 34 / 26 SaTkarmaNAM vidhAtAraM 17 / 130 zrutveti cArudattIya 211184 SaTkarmasu prajAH prAptAH 23 / 36 zrutveti jaratIvAkyaM 40 / 42 SaTkhaNDaprabhavaH kecid 3 / 172 zratvaivaM kRpayA tena 28 / 25 SaDguNAsteSu vijJeyA 19 / 216 zrutvaivaM zabdamAtreNa 23132 SaTcatvAriMzadoSA 34 / 108 zrUyatAM sukumAri dve 64 / 125 SaT ca catvAri ca 5 / 367 zreNikena punaH pRSTa- 54.1 SaTSaSTi dve zate daNDA 5 / 440 zreNikena tu yatpUrva 2 / 136 SaTyojanasahasrANi 5 / 500 zreNiko'pi ca saMprAptaH 2071 SaTsahasrANi vipulAM 60 / 390 zreNiko'pi guNadheNi 2 / 142 SaTzatAni sahasrANi 60 // 368 theNIbaddhAntaraM cAsyAM 4 / 248 SaTsaMsthAnabhRto mAs 1872 / pinaddhAni caitAni 4 / 116 SaT ca SaSTisahasrANi 6 / 28 pANabaddhAni cAmani 4 / 127 SaTyugaleSu zeSeSu // 101 zreNibaddhAnyamUni syuH 4 / 103 SaTtriMzatpadalakSAbhiH 10163 zreNyAM tu dakSiNasyAM 22 / 101 SaTtriMzaM hi zataM dikSu 4 / 107 zreNyoH syunagarANyeSAM 5 / 256 SaTtriMzacca mahAdikSu 4 / 138 zreyaHprabhRtidharmAntAn 60 / 299 SaTtriMzacca tathA lakSAH 4 / 180 zreyaH zreyaskaratIrtha 57 / 115 SaTtriMzacca zatAni syAd 5 / 60 zreyasA pAtranikSipta- 9 / 195 __ SaTtriMzacca sahasra ca 5 / 648 zreyasi zreyasA pAtra 9 / 190 SaTtriMzacca sahasrANi 59 / 133 zreyaso dAnadharmasya 8214 SaT paJcAzad dvikotthe 34 / 77 SaT paJcAzaM zataM dikSu 499 SaTpaJcAzanmahAdikSu 4131 SaTpaJcAzatsahasrANi 10 // 36 SaTpaJcAzatsahasrANi 5 / 277 SaTpaJcAzatsahasrANi 57147 SaTpaJcAzaddinAni 60 // 340 SaTpaJcaikasvarAstAnAH 19 / 169 SaTpaJcAzatsahasrANi 5 / 533 SaT cApavistRtAnyeSAM 5 / 384 SaTlakSAH paJcalakSAzca 60/472 SaTzataikAnna paJcAzat 688 SaTzatAni sahasrANi 60 / 405 SaTzatAni ca kAlode- 5 / 564 SaTSaSTidivasAn bhUyo 2061 SaTSaSTivarSalakSAbhiH 60 / 469 SaSaSTyA SaT kodaNDA 4 / 336 SaTsaptatyA zataM dikSu 4 / 94 SaTsvarAzcava vijJeyA 19 / 187 SaTsvare saptamastvaMzo 19 / 190 SaTsaptati kalASaTkaM 5 / 153 SaTsu kAleSu palyASTa 601484 SaTsahasranRpastrIbhiH 57 / 146 SaDe tu paramA yAsau 4 / 285 SaDguNaH svAvagAhastu 51507 SaDjazcetuHzrutizcaiva 196159 SaDjazcApyRSabhazcaiva 19 / 153 SaDjazca madhyamazcaiva 19 / 228 paDjenottaramandrA syaad19|165 Sar3ajaudIcyavatI caiva 19 / 184 SaDjamadhyA tathA caiva 19 / 175 SaDjazcatuHzrutizca 191156 SaDjapaJcamahInaM ca 194222 SaDjamadhyAstu sarveSA- 19 / 231 SaDjamadhyamayozcAtra 19 / 243 SaDapyavighnA vasudevaputrA 3548 SaDbhiH karmabhirAsAdya 9 / 40 SaDyojanI sagavyUtA 5 / 140 SaDyojanAni gavyUtaM 5 / 136 SaDrasAnyatimRSTAni 785
Page #921
--------------------------------------------------------------------------
________________ paDvalakSaparimANa- 16 / 77 SaDviMzatisahasrANi 5 / 523 SaDviMzatidhanUMSyeSa 4 / 322 paDetAH saptabhAgena 4120 paNNavatyA navazatI 6183 9 / 142 SaNmAsAnazanasyAnte SaNmAsavasuvRSTyA ca paSTiyojanavistIrNaM SaSTivarSasahasrANi paSTirAgAho'pi SaSTireva mahAdikSu paSTirvarSasahasrANi paSTirvaNi tadrAjyaM paTisahasrANi paTabhabhUtAM dIkSA pASTamAdapaNmAsa poDazasya sahasrANi SoDazeSvapi caiteSu SoDazaiya mahAdinu poDazaiva sahasrANi SoDazodgamadoSaizva [sa] saMgatAzca samastAstA saMgatyAGgArakaH svairaM saMgrahAdadhikAraiH svaiH 8194 5 / 142 25 / 33 6 / 96 43 / 207 paSTAdaya: sahAmISAM 59 / 123 SaSThItastu viniryAto 4/379 paNThe dazopavAsAH syu- 34 / 106 paTho gaNadharo dhImAn 12156 paTopavAsini paredyu 16 / 59 paTyAM supArzvanAthasya 60 / 267 paTyAM ca kRSNayaivordhva 41345 pADjI syAdApabhI 19 / 174 pAveM to nAsti poDamAno nikAyAnAM poDazAnAM sahasrANAM poDazAgraM taM dikSu poDAvasyA 4 / 130 601323 601488 60 / 495 601217 19 / 192 2261 42 / 52 4 / 112 8 / 29 577 47 / 44 41145 60 / 381 9 / 187 5 / 278 1998 1 / 73 zlokAnAmakA rAdyanukramaH saMgraheNa vibhAgena 1174 saMghaH pariSadi zrImAn 12 / 71 saMghaH saptavidhaH pUrva- 601357 saMghAvaSTasahasrANi 601386 saMklizyate viSayabhoga- 16 / 44 saMkocaH padmakhaNDAnAM 14 / 74 saMjayantacaritaM jagattraye 27 / 139 saMjayazcaramasyAsIt 17 / 28 saMjayaM ca jaye saktaM 31 / 29 saMjayosriJjayo nAmnA 22 / 104 saMjAto vajradaMSTro'smA- 13 / 22 saMpAta tayojatiH 31 / 73 473 saMpUrNAvayogatvA saMpUrNairdhaninaH pArzver 23/70 saMpUjyamAnacaraNo nRsurA 46361 saMbhAvayAmi nedRkSa- 8126 saMmAnya bhrAtaraM tasyA 44 / 18 saMbhrAnte tU jaghanyeyaM saMbhrAntyAnvita lokasya 4 / 254 9 / 174 30 / 57 1950 saMprayuktamapi vallabhaiH saMprApya prAtarAkrandasaMprAptazca tvamasmAbhiH saMprAptaH kurubhojAdyasaMprApti cAruhAsinyA 25 / 43 9 / 214 1184 saMprApte divase tasmin 19132 saMprApto'tha sadA dAnair 9 / 157 sa Aha vardhate vairI 25 / 19 sa evaikendriyAdInAM sa epa nArado rAjan sa eSa bandhumadhyastho sa eva ca sahasrAno sakaSAyAkaSAyau dvau sakalayadumanojJaM sakalazrutamatyavadhi 18 / 74 42 / 24 43 / 124 5 / 293 58/58 36 / 58 39 / 1 sakAlayavanaH kAla 52 / 29 50123 sa kathaM yudhi jIyeta sakRtkSutaM dhanezAnAM 23 / 102 sakulazailasara : saritAMtayA 15/36 sakRdapi jIvaghAtakRda- 49118 883 sakevalAvadhI saGghau 60 / 425 sa kRSNaikAdazI pArzvaH 60 / 180 sakriyAH zatadhAzItyA 10 / 48 sakrozo'pi ca satriMzad 5 / 592 sa khalu pazyati tatra tdaa55|85 sa khalu khecararAjasutaM suraH 15 / 48 sakhIbhiH krIDituM yAtA 6066 sakhInAmabhavattuGga 44 / 12 sakhe kharvaTATopa 23 23 / 139 sagaraH kSatralokena sArasya pratIhArI 23 / 50 sa gatIndriyaSaT kAya 58 36 sa gatvA paJcanavati 5 / 436 sa gAndhAryA kRte prazne 60 / 86 sa gopati dRptamazeSa ghoSa - 35 / 47 sa gauravamimau dRSTA 44/39 sa gaurIzyAmayormadhye 9 / 19 8163 saghaTaiH surasaGghAtair sacaturgopurAto'ntar sacaturgopurAto'pi sa candrasaMdarzanataH 57/54 57141 37/32 18174 5 / 492 4 / 199 58 / 182 28|32 50 / 32 33 / 88 58 / 70 23 / 62 9 / 18 3 / 55 sa jagattrayarUpiNyA sajyacApAkRtistasya sajyatAM sulavu 63 / 57 sajjIvabhAvavitko vA 10 / 55 sa tatra yUni vyavasAyini 66 / 3 sa tatra vidhinAnIya 62 / 31 sa taduHkhavidhAnAya satyavAdI narendrasya satyameva vigato' 54.7 27 / 22 63 / 67 sa cArAdhya mahAzukre sa cASTAviMzatirlakSAH sa cASTAdazalakSAstAH sacittAhArasaMbandhasacivastasya nistIrNa sacivAnapakarNyAzu sacivopAyatastasyA sacetanAnubandho yaH sacchidro sakaSAyau ca
Page #922
--------------------------------------------------------------------------
________________ 884 harivaMzapurANe satyavaconivahaiH surasaMghA 39 / 15 satyadeva iti jJeyaH 12 // 62 satyabhUtaH svayaM jIvo 58130 satyametad dvija! jJAtaM 19 / 118 satyapi vratasaMbandhe 584135 satyaM yadi mayi prema 42171 satyaM brUhi hitaM sAdho! 24/18 satyabhAmAdidevInAM 48 / 21 satyabhAmAgRhAbhyarNa- 4311 satyabhAmA tviyaM rUpa 42 / 29 sa tvaM pAmarako vipraH 43 / 125 satvaraM sa tato gatvA 44022 sa taaddviispssttkRtaatttthaasaaN35|69 sa tAmuttIrya saMprAptas 30143 sa tAM papraccha zaGkAvAn 19:43 satyA sutArthamAnItAM 48 / 19 satyAtimuktakAdezaM 1989 satyAM kSityAdi saamgryaa17|128 satyena thAvitenAsyA 1781 satsaMkhyAdyanuyogaizca 2 / 108 satramadhye vyavasthApya 25 / 22 sa toSamapare'pi te 3853 sa dakSaH zauryasampannaH 5057 sa dakSaM dakSanAmAnaM 17 / 2 sadasadanekamekamatha nity-49|48 sadasallakSaNasyApi 58 / 206 sadarthamasadarthaM ca 58 / 130 sadapi durIhitaM rahasi hiN49|36 sadavaktavyajIvajJo 1056 sa daSTo'moghamantreNa 29.50 sadaHsAgarasaMkSobha- 17491 sadasi sabhyakathAmRta- 5542 sa dadhyau ca svayaMbuddhau 950 sa divyadhvaninA vizva- 190 sa durjayavane lebhe 47 / 43 sa dUto'jitaseno'pi 50 // 37 sa dRSTi muSTisandhAna- 1116 sadRgAjIvakAnAM ca 6 / 104 / devaH sarvadevendra- 59 / 34 / / sa devakImAnasatApakArI 35 / 33 sadgandhAkRSTasaMbhrAnta- 59 / 54 sadgandhasya suvRkSasya 45 / 138 sadguNAcchAdanaM nindA 58 / 113 saddharmadezanA jainI 3 / 180 sadRSTijJAnacAritra- 33101 sadAptavacanAdeva 3103 sadgbodhakriyopAya- 3 / 67 sadbhadrilapure rAjA 18 / 112 sadbhAvaM darzayantIha 9 / 52 sadbhAvotpattivid vA 1057 sadbhUtasyApi doSasya 45 / 153 sa dyUtavezyAvyasanI 118 / 100 sadyo vidyAdharI vRndaM 22 / 136 sadyojAtaM pitA nadyAM 33125 sa dravyakSetrakAlokta- 58 / 289 / sa dvAviMzatyahorAtro 34 / 42 sadvAtriMzatsahasrANAM 114134 sadvAtriMzatsahasrAH syur 57 / 46 sa dvAdazasvatha gaNeSu 16668 sadvedyaM cApyasadvedya 56099 sa dharmo mAnuSe dehe 18052 sanatkumArakaumArya 60.503 sanatkumArakalpe tu 680 sa namirdakSiNazreNyAM sa navavyaJjanazate 9 / 16 sannahya te nRpAH kecid 45 / 140 sa niSaNNamadhIyAnaM 17149 sanIcairvRttyanutseko 58 / 114 sa nIlayazasA zaurir 22 / 153 santaH saptasahasrANi 60406 santaptaM ca sa SaNmAsAn 33173 santApaheturantaHstho 8101 santAnapArijAtAdi 8.189 santAne meghanAdasya 25 / 34 santi saMkhyeyavistArA- 4 / 162 santi cAnantabhedAste 18:55 santi yodhA yathAsmAka-50152 sandhyAkAre'ntaradvIpe 45 / 114 sandhyArAgAnusandhAne 14 / 75 sandhyArAgeNa cacchannaM 1473 sandhyArAgAGgarAgADhyaM 8 / 65 sandagdhAnayane kAzcit 8048 sannAsikAtimadhyasthA 8 / 22 sannidrAnidrApracalA 56 / 91 sanmAnitayathAyoga- 32142 sapaJcanavatilakSAH 101143 sapaJcAzatsahasrAstA 12178 sa paJcAgnitapaH kurvan 27 / 120 spnycklyaannmhaamheshvrH66|18 sapadi muktjlaambrpiilne55|58 sa padmaseno guNapadma- 66 / 27 sapadmarAgojjvalavajra- 37420 sa paryupAsanAheto- 33172 saputranaptRkaH kSemI 53 / 8 saputrAnamitAneka- 2286 sapaurAntaHpuro rAja 54 / 46 saptaparNapuraM pUrva- 5 / 427 saptatizca sahasrANi 4 / 167 saptatriMzadato lakSA 4179 saptatriMzatsahasrANi 5 / 58 saptatriMzad bhavenmUle 5 / 303 saptaprakRtimizreNa 3194 saptakRtvaH kRtAntAbhaH 25 / 15 sapralambajaTAbhAra- 9 / 204 saptaviMzati lakSAH sa 4 / 190 saptaviMzaticApAni 4 / 323 saptajIvAditattvAni 1052 saptamasya ca SaSTasya 19252 saptazatyA sahasre dve 5 / 554 sapnamastu suto devyA 33 / 144 saptame'pi ca vAre'haM 211149 saptamyAmapratiSThAne 41224 saptasu zrutavArtAsu 33 / 127 saptamIsthanigodotthAH 4 / 361 saptaSaSTisahasrArddha- 5 / 521 saptaSaSTizatAnyasyAH 5 / 62 saptatirmohanIyasya 58 / 285
Page #923
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAdyanukramaH 885 saptamIto viniryAtaH 4 / 378 samastazAstrasandarbha 1777 saptaprANapramANaM tu 22 / 30 samastayadunAzAya 4012 saptasu pratiboddhavyaH 41340 / samastabalasaMyukto 53 / 29 / saptaparNasurabheH 63 / 60 samastatejasvijanasya 37 / 33 saptabhiH paJcabhiH puujyaa18|119 samayAvalikocchvAsa- 7 / 16 saptamyutito yAyAt 4 // 375 samandarAryo'pi ca 66 / 26 saptApyArAdhya mAhendre 33 / 140 / samavasaraNabhUmau 57 / 183 saptAnIkamahAmedAH / 28 samantataH zivasthAnAd 588 saptAhazcaiva pakSaH syAn 4 / 371 / smyniitythocitvaahnaa55|34 saptApkAyika jIvAnAM 18065 samavAdi samApAdi 57.1 saptAhAntAviromA- 748 samavatAramino'GgikR- 55 / 124 saptamyAmeva saMprAptaH 60 / 258 samavizatsamadebhagati- 55 / 2 saptAhorAtravarSeNa 43 / 118 samagrabalayuktAste 53 / 12 / saprakIrNakanakSatra. 2184 samarpya tAbhyAmarahasyabhedaM 25 / 29 saprajJaptimahAvidyA 43 / 97 samarpya vasudevaM ca 18 / 178 sapradakSiNamAgatya 8 / 156 samarpya taM svavidyAyA 19 / 113 sapraNAmamiti prokto 43 / 243 samAjaH samatItazca 19 / 128 sapraNAmastato dRSTrA 47 / 48 samAtRbhrAtRkasyAsya 45 / 81 sa prAhAnandabheryA tvaM 48 / 29 sa mAtRpitRsevAkhyaM 21 / 146 saptAnteSvekapUrveSu. 3457 samAdhiguptanAmAnaM 60 / 29 sa prAcyAnAM pratIcyAnA-50133 samAdhiguptanAmAnyaH 60561 sa prAha bharate'trava 27 / 61 samAgamazca vijJAtaH 24157 sa prAhaivamihaivAbhUt 27 / 17 samAdicaturasro'to 580253 sbaalbhaavaatsukumaarbhaavs35|65 samAnazrutikAH zabdAH 171121 sa bubhuje bhujadaNDavazIkRta-15156 samAgatyopaviSTaM taM 601130 sa bhAnuH kAJcanaratho 52 / 31 samAdAyAnapAnaM tau 62013 sa bhuktasurasaukhyaste 18 / 175 samAropya vimAne tAM 32 / 24 sa bhuktvAmAnayA kAmaM 27 / 103 samudradattanAmAna- 18 / 105 sa bhUtaramaNATavyA- 27 / 119 samudravijayaH zrutvA 45 / 91 sa bhrAtrA vAryamANo'pi 33 / 159 samudravijayAkSobhya 52 / 63 samaguNAtpariNAmavizeSataH1513 samudravijayo bhUbhRdaSTAnAM 19 / 2 samaM ca caturasraM ca 8175 samudravijayAkSobhya 41 / 14 samapAdau puraH sthitvA 22 / 24 samudravijayodbhUtA- 48 / 43 samastavyastarUpAstu 58 / 198 / samudra vijayAdyAzca 51127 samastato'zrAntamadAmbu- 3716 samudravijayastvaM cet 311114 samastaM vAGmanoyogaM 5670 samudravijayAdezAt 311101 smstsaamntkRtaanuyaan-54|72 samudravijayo rAjA 5078 samastayadupatnInAM 41151 samudravelAsu manoharAsu 54 / 74 samastarasapuSTikaM 3828 samudrA iva catvAras 45151 samudrayAtrayA yAtaH 21179 samudravijayaM dRSTvA 32 / 43 samudravijayaH zivAM 180180 samudravijayaM prAha 31199 samudravijayo'kSobhyaH 18.13 samutkSipya zilAM svara- 43152 samutpAditakaivalya- 23 / 40 sa merurmeruniSkampaH 27 / 138 sametya patyAtizaya- 37.5 samyakkAyakaSAyANAM 58 / 160 samyaktvajJAnacAritra- 7 / 108 samyaktvavinayajJAna- 34 / 114 samyaktvazuddhizuddhe tu 18 / 149 samyaktvaM ca vatitvaM ca 58 / 110 samyaktvaM zIlasaddAnaM // 140 samyaktvajJAnacAritra- 10 // 158 samyaktvasthiramUlasya 3 / 175 samyagdarzanasadratnaM 2 / 115 samyaktvaparamAnanta- 372 smyktvNcaapimithyaatvN58|231 samyaktvaM vamatAmantar 3 / 93 samyagdarzanasaMzuddho 47162 samyagdarzanasaMzuddhAH 2 / 133 samyagdarzanamUlo'yaM 1019 samyagdarzanasaMzuddhi 2117 samyagdarzanazuddhAyA 64 / 142 samyagdarzanamatraSTa 5819 samyagdarzanalAbhasya 31138 samyagjJAnAdivRddhayAdi 58 / 185 samyagdRSTiH punaH pAtre 7121 samyagdRSTirazeSo'pi 180144 sayogakevalI sthAna- 56 / 106 sa rakSan pitRmaryAdAM 7 / 141 saralaH saMvaro'yodhyA- 601185 sarAgasaMyamazreSThA 33149 sa rAjagRhanAthena 601113 sa rAjasutayA tayA 2972 sa rAtrI gRhamAgatya 33 / 110 sa rAvaNasamo bhUtvA 18023
Page #924
--------------------------------------------------------------------------
________________ 886 29 / 32 sarittaTeSu cocchrAyas 5 / 233 sarpIbhUyApi hantavyo sarvaguptastriguptyADhya 60 / 161 sarvartukusumAmodasarvartukusumAkIrNa 26 / 11 5 / 114 57 / 164 sarvartukusumenAnyasarvato'pi suduHprekSyAM 11 / 94 4|1 814 34/55 2 / 19 6 / 85 5 / 311 8195 sarvavarNanibhairava 52 / 23 sarvajJavItarAgasya 319 sarvajJAH SaTsahasrANi 60 398 45189 5 / 151 sarvathA mama puNyena sarvaprakArataH sindhuH sarvapUrvadharasyedaM sarvamatra jinabhASitaM 56 / 64 63 / 68 sarva pratyakSamantyaM syAt 10 154 56 / 78 sarvabandhAtravANAM hi sarvalokamalokaM ca 6 / 137 3 / 15 sarva vidyAspadaM karma sarvasvarANAM pravaro 19 / 197 sarvasvarANAM nAzastu 19 / 196 sarvasyAsyAmanojJasya 56 / 12 10 / 17 sarvasyaiva hi jIvasya sarvaprItikaro yasmAt 58 / 270 sarva ratnamayaistuGgar 41 / 25 sarvaratnAtmamadhyA sA 5 / 379 sarvazrIriti bhAryAsya 27/6 6 / 91 sarvazreNI vimAnAnAsarvasAdhAraNaM nRNAm 21 / 34 sarvasvarANAM saMcAra 19 / 233 sarvAtmabhUta ityanyo sarvArtha zrImatI janmA sarvArthasiddhA siddhArthA 22|70 601559 2 / 13 sarvato'nantavistAra sarvatobhadrasaMjJo'sau sarvatobhadranAmAya sarvato'tha namantISu sarvatraivAtra saMkhyeya sarvatrAGgulamAnAdau sarvathA sarvakalyANa harivaMzapurANe sarvAnupadidezAsau 9 / 34 sarvAH paThitavidyAstAH 22 / 73 sarvAH paramakalyANyaH 22 / 72 sarvAyudhayutaM divyaM 41 / 35 60 / 160 12 / 31 43 | 173 75 58296 4352 sarveSvAtmapradezeSvasarvendrakanigodAste sarveSAmAdibhikSAsu 60 / 249 sarvoditamabhAtprAcyA- 22 / 140 sarvo dvAravatIloko 57/2 salalitamabhitasthau 36 / 33 14 / 23 sallakI pallavollAsi savajradvAravaMzazca 5/406 23 / 104 sa vajramuSTaye maGga svtsdhenudhvnyo'tidhiiraa35|53 19 / 96 58 / 118 savizeSamasau tatra savAggutimanogutI sa vinigRhya ciraa15|40 savidik dikkumArINAM 51729 savidhiyAcitabhojasutA 55/72 4718 sa vindhyavanamadhyAsya savIcAravivIcAra 56 / 54 sazaGkhacakrAdisulakSitA- 35/20 sazabdamUtrAH sukhino 23 / 67 18/107 sa zrIgautamasaMjJAkaH sa zrutvA tadavasthAM tAM 22 / 122 sa zreyAn brahmadattazca sa zreyAnIkSamANastaM sarvA sarvajanAnando sarvAsAmeva zuddhInAM sarvAn saMpUjya saMpUjya sarveSAmeva bhAvAnAM saSaDjo madhyamazcAtra sa SaTSaSTisahasrANAM sa SoDazasahasre sa saMyamasya vRddhyartha - sa siddha senobhayabhIma 60 / 245 9 / 180 19 / 261 5 / 324 11 / 132 58 158 66 / 29 sasiddhapratimAzokaH 57/29 sastrIkaH strIkRtAkAraH 54 / 50 sastrIkAH khecarA yAtA 26 / 2 sasthAvarAtapodyota- 56 / 92 sasmAra svabhavAn sarvAn 60 / 96 saha dazA cakreNa 52.82 sahadeva iti khyAto 52 / 30 saha pradakSiNIkRtya 52 / 66 saha samAbhinayordhvamukho 54 / 10 saha jJAnatrayeNAtra 8/207 38 29 sahasraguNitoditA sahasrabhAgamAjIvya sahasrayojanavyAsau sahasramavagAhazva sahasrayojanavyAsaM sahasramavagAhaH syAd sahasrayojanAyAmaH sahasramavagAho'sya sahasramavagADhAstu sahasrapatra sacchannAH sahasrayojanaM padmaM sahasrayojano matsyaH 7 / 152 5 / 495 5 / 456 5/701 5 / 670 5 / 656 18 / 75 18477 5 / 285 sahasramavagAho'sya sahasraguNitA sA tu 60 / 354 sahasraguNitA dvIpe 5/7 sahasramavagADhAM ca sahasravarSaM vRSabho sahasramekamaSTI ca sahasra dvitayaM teSAM sahasrasikthaH kabalo sahasradvitayaM cAto 5 / 700 5 / 126 5 / 687 5 / 514 9/203 5 / 44 5 / 253 11 / 125 60 / 465 5 / 688 sahasraM vistRtistredhA 5/49 sahasraM paJcazatyekasahasrANi ca paJcAzat 5 / 433 sahasrANi dviSaSTa ca 5 / 295 sahasrANi trayastriMzat 5 / 171 sahasrANi catuHzatyA 601389 sahasrANi navadve tu 5/69 sahasrANi tu catvAri 5/63 5/35 sahasrANi dazAmISAM sahasrANi punastrizan 5 / 215 sahasrANi tu paJcAzat 6 / 31
Page #925
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4160 5 / 78 4246 sahasrANi nava zreNI sahasrANi navAnyAni sahasrANi SaDevAsyAM sahasrANi ca catvAri 4242 sahasrANi ca SaTSaSTyAM 4 244 sahasrANi tu catvAri sahasrANi ca catvAri sahasrANi navAdhItA sahasrAkSasahasrAkSi sahasrArdhaM ca gatvovaM 601449 sahasrANyekapaJcAzat sahasrANyabhiyuktAni 60 / 376 sahasrAraM hasaddIptyA sahasrArAttu vimala 3 / 29 60 / 167 59/9 5 / 518 sahasrAmravanAdyeSu 60 / 220 sahasraH SaT ca zatyAtmA 60 / 417 sahasra: paJcaviMzatyA 10/65 sahasra : saptabhiH satrA 1893 sahasravimalaH SaDbhiH 60 / 284 sa hantA jAmadagnyasya 25 / 14 5888 44/10 23 / 136 4240 12172 12/74 sahasA duHpramRSTAnAsahasA kanyayAdarzi 9/7 sahAyaM mAM pariprApya sahAyaiH sahajaiH svacchaiH sahAstinapurAdhIzaH 12 / 10 sa hi sumitra iti zruta- 15/62 sa hi muSNan saha- 18101 sahendunA bandhurayA - 14 / 106 sahaiva rucakaprabhA 38/37 sahasvoccAraNavatIH 56 / 110 saMkathAbhivicitrAbhir 47184 saMkathAkrozagItATTa- 59 / 17 saMkarSaNasya hatvecchAM 47 / 112 saMkrIDamAnamekAnte 42 / 17 saMklezecchA nirodhasya 34 / 115 saMkSobhaM manaso viSNo 20157 saMkhyeyadvIpaparyanto 5 / 397 4/353 saMkhyeyavyAsayuktAnAM saMgrahAkSiptasattAder 58 / 45 zlokAnAmakArAdyanukramaH saMghaTTaH puranArINAM saMghaToddhatisaMmukho saMghaTTosbhUpuradvAre saMghATe dvAdazotsedho saMghAtapaJcakaM cApi saMjagau ca zayito saMjJayA darzayattAbhyAsaMnyastavapurAhAraH saMpatadbhirabhitaH visaMpadatra karikarNa saMparAyAH kaSAyAstu saMpRSTaH kAmadevena saMpRSTastena bhoH stvaM saMbhavaH padmabhAsazca saMbhrameNa pariprAptI saMmUrcchana jasattvAnAM 19 / 11 63 / 12 62 / 10 4 / 311 saMsArataraNaM tIrthaM saMsArabhIravaH zuddha 56 / 100 63 / 17 61 / 66 18 172 63 / 5 63 // 70 64 / 18 47 / 86 21.88 60 / 277 61 / 59 1878 3 / 81 3 / 148 3 / 85 61 / 21 64 / 21 64/65 saMyatAsaMyato'nvartha: saMyatAsaMyatA ye ca saMyatAsaMyatAnteSu saMyamapratipattirvA saMyamAdika saddhyAna saMyamAdibhiraSTAbhi saMyamAdhika ekasya 64/67 saMyamasthAnabhedAstu saMyamasya sahasra dve saMyame ca yathAkhyAte saMyogAzca viyogAca saMyojya hariNA kanyA saMraktatAlujihvAgrasaMvidhAna kamAkarNya 43 / 86 42 / 40 820 29/4 saMvarddhitaH zizU rAjat 33 / 17 saMvAdo madhyamagrAme 19 / 155 saMvibhajya manoduHkhaM saMsarpannurasA jAtas vaMsArahetavaH prAyas saMsArasthitiviccakrI saMsArabhIrurAsAdya 601544 64 / 80 60/366 14 / 57 47 / 123 56/39 13 / 30 61 / 3 10 / 2 2 / 132 887 saMsArAntakaraM puMsA- 61 / 104 saMsArotsAcalasthAna- 19 / 202 saMsAre bhramato jantoH 58 / 294 saMsthAnanAma SaTkaM ca 56 / 101 saMsthApya vibudhAnIta 2142 saMsthApya sahadevaM sa 53 / 44 saMsthApya pANDukazilA 16 17 saMhati nRpasiMho'sI 18.27 63 / 52 saMhRtAti bahurodanais sAkamaMzumatA yAta 24 / 31 sAkAramantrabhedo'sau 58 / 169 sAkumArI divazcyutvA - 64 / 139 sAketA siMhasenazca 60 / 195 sAkete ratnavIryasya 1897 sAkSAccakAra yugapatsa- 1665 sAkSAdabhyudayopAyaH 1851 sAgaratrayamevaiSA sAgarAmbuhalA kRSTaM 41270 61 / 81 sAgarAzcAnagArazca 58 / 136 sAgAro rAgabhAvastho 58 / 137 sA cAnumatikA nAmnA 46 / 57 sA cukSobha sabhA- 19 / 133 sAJjaliH praNanAmAsI 42142 sA jagAda tato ruSTA 19/42 221 sA taM SoDazasusvapnasAtaM pitRsamaM dRSTvA sAtAsAtavikalpasya 43182 3 / 69 sAtirekAvarA saiva 4/259 sAtivallabhikA tasya 33 / 205 sA'to'cintayadatyanta- 47 / 114 sAtyaki: prAha satyaM bhoH 43 / 113 60/52 47/68 sA trayodazapatyAyusAdarzayacca patye'GgaM sAdhayantI mahAvidyAM sAdhAraNamanekeSA 26 / 51 58268 sAdhite bhArate vAsye 11 / 58 sAdhikaikA dazAMzAbhyAm 5 / 314 sAdhikA tU pare cAsA- 41250 sAdhikaikAnnapaJcAzad 5 / 586
Page #926
--------------------------------------------------------------------------
________________ 888 harivaMzapurANe sAdhusAdhitakAyAM sA 30126 sAmazcopapradAnasya 50118 sAsyai mugdhAvadattasya 29 / 16 sAdhukAro muhurdattas 17147 / / sAmAyikaM trisandhyaM tu 18147 sAha viSNukumArasya 19 / 140 sAdhurasyati kAvyasya 1143 sAmAyikaM yathAkhyaM 2 / 102 sA hyArtena kharI bhUtvA 6031 sAdhudarzanataH zAntaH 46 / 50 sAmAyika karomoti 22028 sitAkhyAM vijayaH khyAtAM 19 / 4 sAdhudarzanayogena 274105 sAmudriko'nyadAdAkSIt 23 / 112 sitena tApasenAnte 46154 sAdhu saMsAdhya yuktena 11488 sAmudrikavacaH zrutvA 23 / 120 siddha vidyaH praNamyAso 24 / 81 sAdhudAnAnumodena 12 / 20 sA saMprajvalite hInA 4 / 278 siddhavidyA prasiddhAsau 34 / 19 sAdhu pRSTaM tvayA pUjye ! 45 / 79 sAmyenaiva tato varSe 50 / 64 siddhazabdArthasaMbandhe 171102 sAdhuprakRtayaH kecit 31160 sA yoSidguNamaJjUSA 23148 siddhaH siddhatarazca dvau 3166 sAdhu nAtha yathAkhyAtaM 9 / 65 sA yakSagRhapUjArtha- 6064 / siddhaM vidyutprabhAbhikhyaM 5 / 222 sAdhunA vadhireNaiva 46 / 44 sAraNena kumAreNa 52 / 44 siddhaM dhrauvyavyayotpAda- 11 sAdhanAvadhinetreNa 43 / 110 sArameyI pure'traiva 43 / 156 / / siddhaM saumanasAbhikhyaM 5 / 221 sAdhoH zItalagIlasya 20137 sAdha mAsamiha sthitvaa45|113 siddhAH SaSTisahasrANi 601443 sAdhyasAdhusamAkAra- 248 sArdhAH SaSThayAM trayaH 4223 siddhAH zuddhAH prabuddhArthAH 6 / 138 sAdhvI sAdhvI sudhiinneyN19|138 sArvatvamabhayAdhAna- 571165 siddhAyatanakUTaM prAk 5 / 53 sArddhahastatrayaM pUrva 6 / 134 sAdhauM dvAvindra keSvetau 4 / 221 siddhAyatanakUTaM prAk 5 / 26 sAnatkumAramAhendra 3163 sAlaGkAraM parityaktaM 9 / 119 / siddhAyatanakUTe ca 5 / 30 sAnandA sAkulAkSI taM 47 / 116 sAvadyayogavirahaM 34 / 143 siddhAyatanakUTaM syAt 5 / 110 sA nivRttikarI SaSTho 60 / 222 sAvadhAne sthite dharma- 18 // 34 siddhAyatanakUTaM syAt 5 / 71 sA nizamya hatAsmIti 1775 / / sAvadhAnasabhAntasthaM 58416 siddhAyatanakUTaM syAt 5 / 217 sAnudharyA mahendrasya 6081 sAvadhiH SaTsahasrANi 60 / 395 siddhAyatanakUTaM ca 5 / 88 sAnujJAsA kareNAsya 22 / 133 sA vasantotsave rantu 33 / 107 siddhArthapriyakAriNyoH 2 / 44 sAnuraktA trapAyuktA 42174 sAvaSTambhabhujastambhaiH . 870 / siddhArthasArathirdhAtA 31141 sAnutsekatanukrodha- 58 / 106 sA vibhaGganadI vRddhiH 5 / 553 siddhAyatanakUTeSu 5 / 225 sAntaHpureNa karNena 5091 sA vyAlasyAddhi zAstro-58178 siddhAdezasya satsAdho 2338 sAntaHpurAn svasAma- 43 / 172 sA zilA yojnocchraay-53|35 siddhAnAM tu paraM sthAnaM 6 / 126 sAntvayitvAzrusaMdhauta- 43173 sAzItikaM zataM dikSu 4 / 93 siddhAkhyaM mAlyavatkUTaM 5 / 219 sAndhyarAgapaTalena 63 / 32 sAzItipadalakSaka- 10 / 110 siddhArthapAdapAH santi 57170 sAparAdhatayA yUyaM 50 / 43 sAzrulocanayAjasra- 30 / 15 siddhArthaH supratiSTho'ha- 60 / 155 sApAyamA vitrAsa- 22 / 18 sASTaSaSTizataM dikSu 4 / 96 siddhiH pratyekabuddhAnAM 64 / 97 nApi tasmai yathAvRtta- 47159 sASTatriMzatsahasrANi 5 / 59 siddhiravyapadezena 64 / 96 sApi darzanatastasya 14 / 41 sASTabhAgaM trikaM cAgre 5 / 399 siddhikSetre'malA siddhi 64 / 88 sA pArigrAhiko jJeyA 58 / 80 sASTAveva muhUrtAH syaat58|287 siddhastUpAH prakAzante 57 / 103 sA praNabhyAbhaNItsaumya 24 / 69 sA sahasrArakalpasya 60 / 120 siddhisImantakAkhyaM 10 // 32 sA praNamya varaM vave 1978 sA saptadazatantrIkA 1977 siddhirjJAnavizeSerai- 6498 mA prAptAnumatiH prItA 30118 sA svapApodayAtsAdhau 64 / 11 siddhiH siddhigatI jJeyA 64 / 93 sAbhijJAnamabhijJo'sau 30 / 17 sAsya nibaMndhato vAcA 33187 siddhayannihaiva saMsiddha- 56580 sAbhimAnamudasyAntaM 29 / 17 / / sAsUta sUtisamayendra- 16 / 12 sindUraH zyAmako dvIpas 51623 pAmagrIkRtakAyasya 10 / 102 sA senA sarvataH sarvA 57 / 179 sindhukakSaM mahAkakSa 22 / 97
Page #927
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAnukramaH 889 sindhadevyabhiSicyainaM 1140 sukhAsi kApi naikAntAn 17 / 138 sindhudezAdhipo meru- 44 / 33 sugatagatAmamaM paramakA- 49 / 34 siMhaseno mRto jAtaH 27153 sugandhasarvagandhAkhyA 5 / 646 siMhacandramuniH samyagA- 2776 sugandhimukhanizvAsas 42176 siMhavidyArathaM divyaM 5119 sugandhivAyubhiH sArdha- 52 / 68 siMhadaMSTrAtmajAM dRSTvA 32025 sugrIva ityanugrAhI 1954 siMhavikrIDitaM kRtvA 601157 sugrIvazca yazogrIva 19 / 269 siMhaseno mahArAjo 27127 sugrIveNa satoSeNa 1958 siMhahaMsagajAmbhoja- 5 / 369 sugautamAyuSyapurANa- 66 / 12 siMhAsanaM surendrasya 5 / 338 sudhanAGgalayo'rthADhyA 23 / 94 siMhAsanasthamAzIbhir 1789 sughane jaghane tasyA 14 / 34 sihAmanaM narendraughera 337 sughoSAkhyAM tato viinnaaN19|137 sihI vyAghrI ca kiM 19 / 107 sucandro bAlacandrazca 60569 sItAkUTaM caturtha syAt 5 / 100 sutayAkampanasyAsA 12 / 33 sItodAkUTamanyattu 5 / 223 sutA ceTakarAjasya 2070 sItodApi giriM gatvA 5 / 157 sutAgamanavelaitair 433237 sItottarataTe kuTaM 5 / 205 sutAbhUdevasenAyAM 60 / 63 somantakasya vistAro 4 / 171 sutAsItpuSkalAvatyAM 60.43 sImantake caturdikSu 486 sutAstu pANDorharicandra-5473 sImantakendrakasyAmI 4152 suto narapatistasmAt 1817 sImantako mataH pUrvo 476 suto'bhavaccandra iva 664 sImandharajinendreNa 433224 suto himagiristasyAM 44046 sIriNAkSatajagandhataH 63 / 11 sutairdazabhiranyonya- 17160 sIriNA sa gaditas 63 / 63 sutI gaganasundayA~ 34 / 35 sIrirakSaNamuktasya 11120 sutrAmAdyazca saMprApta 972 sItodApUrvatIre tu 5 / 206 sudarzanamamoghaM ca 652 sukaNThagopAlakalopagItaM 35150 sudarzanA tu zivikA 60221 sUkSetre vidhivakSiptaM 7 / 111 sudarzanAyikApAveM 180117 muhirupakinnarA 38 / 18 sunandagopena yazodayA ca 35146 mukUmAraH sutastasya 45 / 17 sunandA bAhubalinaM 9 / 22 sukamAraiH kumArastaira- 11 // 63 sunandAsUnave dattvA 34.47 sukRSNanIlakApota- 56 / 26 sunimittavisaMvAdo 311107 sukRSNagikharAH zailAs 5 / 654 sunIlaghanakezAsau 9184 sukhaduHkharasonmizra- 12 / 17 sundarazca vizAlazca 5 / 694 sukhanidrApragupto'sau 30 / 2 / / supadmaH padmadevazca 45 / 25 sukhamRtyuH thuteH puMsAM 74105 supAtre suphalaM dAnaM 7119 sukhaM kRtakrIDajhaSadvaye 37134 supArzvazca jinendro'smAt 13 / 32 sukhaM devanikAyeSu 105 supArzvanAmadheyo'nyaza 601139 sukhaM vA yadi vA duHkhaM 62 / 51 supArzvezo'nurAdhAyAM 60 / 207 112 supItavAsoyugalaM vasAnaM 35 / 55 supUrNakumbhadvayadarzanAt 37635 supRSTamutsRSTamudAtta- 66149 supratiSThaM pratiSThAya 34 / 44 supratiSThaM praNamyeyus 183177 supratiSThitamAkAza- 56148 supta eva viSameSuNA 63 / 15 supta eva sukhanidrayA 6319 suptamAtramapazastra- 63 / 18 supratidhvanivikSipta- 860 suprabhe tu mahApadmo 5 / 692 suprasannaM bhramajjvAlaM 874 subandhukAdharacchAyAM 22 / 10 subhagAH syuranuddhRtaz 23178 subhadraH sAgaro bhadro 1339 subhadro'to yazobhadro 165 subhAnurarkakIrtizca 33197 subhUmazca mahApadmo 60 / 287 subhRtabhAratabhUrigirizate 15 / 21 subhRtamAcaraNaM zaraNaMbha-451159 subhaumasya sahasrANi 60508 subhaume vardhamAne tu 25 / 17 sumatiH shraavnnsyaasiid60|171 sumaterte sahasre tu 60 / 375 sumatyAdicaturNAM ca 60 / 148 sumanaH saumanasyaM ca 6353 sumandaraguroH pArve 18 / 116 sumitrastApasastatra 42115 sumitradattikA tasya 27145 sumitrAkhyA priyAsyAsau 6076 sumugdhamukhakozaka- 38 / 24 sumukharAjakRtaM ca parAbhavaM1544 sumukhamukhyavadhUjanamukhyatAM 1515 sumRdusurabhigandhyud 36 / 28 sumadunApi tadA mRduni 55 / 18 suraM varatanuM tatra 11113 suratnasiMhAsanadarzanena 37 / 38 suratnahemakeyUra- 8180 suratnapariNAmAni 5 / 117
Page #928
--------------------------------------------------------------------------
________________ 890 harivaMzapurANe suratnAsanamadhyasthA 57 / 61 suravadhUnivahAdiparigrahaH 15642 suravadhUvarasundarakandare 15 / 35 surabhipuSparajaHsurabhI 55 / 35 surabhigandhazubhAkSata- 15 // 12 surabhINAM ghaToghnInAM 9 / 30 surAsuranarAdhIza 2047 surANAmasurANAJca 8149 surASTramatsyalAToru- 59 / 110 surUpamindIvaravarNazobhaM 35 // 36 surendravadhanaH khendraH 45 / 126 surendradattanAmnAhaM 21178 surebhavadanatrike 38543 sulasAyAjJavalkyau tau 211138 sulasA jalpakAle'sya 20135 sulasApahRti dhyAtvA 23 // 128 sulasAM ca parityajya 23 / 109 sulase ! zRNu vatse me 23 // 51 suvarNavaranAmAto 5 / 624 suvarNakarNikAroru 8230 suvarNakUlayA raktA 5 / 135 suvarNarikSayA cAA 2035 suvarNadvIpamAviSya- 211101 suvarNamaNiratnaraupya 3851 suvarNakarNAbharaNojjva- 35156 suvazastu manohastI 43 / 196 suvasostvabhavatsUnuH 18 / 17 suvidhirmArgazIrSasya 601173 suvizAlazca vajrazca 12 / 67 suvIrAdityanAgAkhyo 52 / 32 suvRttadIrghasaMcAri 2137 suvyavasthApya campAyA- 211174 suzAlmalIkhaNDasumaNDa- 35470 suzAstradAnena vadAnyatA- 66332 suzRGgamuttuGga- 377 suzliSTapadajaGghodya 9 / 10 suSamAsuSamAdyA syAt 758 suSThukAre prayukte'syAH 21145 susImA tanayA bhUtvA 6072 susImA kuNDalAbhikhyA 55259 sendrAH surAstadAgatya 9441 susUkSmatvAdavaghyo'ya- 17 / 139 seyaM tvA nAptito 22 / 131 susthitA praNidhAnyAsu 8 / 108 sevyamAnaH surairozaH 9 / 92 susnAto'laGkRtobhUtyA 22 / 150 saikastrizatsahasrANi 5 / 288 susvapnadarzanAnandaM 876 saikAstrizatsahasrANi 5 / 286 susaurabhAmbhobharakumbha- 37 / 14 saikAdazagaNAdhIzas 350 suhrivissttrvrtitmiishvrN55|106 saMvAdyA vighATe'pi 4 / 263 sUcirabhyantarA paJca 5 / 490 so'go nAgapuraM sUryaH 60 / 198 sUcinATakasUcyagre 21144 so'GgalagnamanapAya- 63 / 98 sUtakasyeva saMghAtaH 4364 / so'rcanIyo'bhigamyazca 56 / 68 sUdena kupitenAsau 33 / 154 so'Tan yadRcchayAdrAkSIt 26 / 47 sUnavo vinameryuktAH 22 / 103 so'tha nIlAJjasAM dRSTA 9 / 47 sUnurmadanavegAyA 50 / 116 soddaNDapuNDarIkaughaM 868 sUnuM vijayasenAyA 19 / 59 / sodyAnabhUmayazcitrAH 782 sUnuM sImaGkaraM nAmnA 7 / 154 / / so'dhvA dviguNito rajjus 7.52 sUnunAMzumatAtyantaM 31130 so'nyadA munimaprAkSI- 25 / 38 sUnurjaratkumAro'smi 62 / 38 so'ntarmuhUrtazeSAyu- 5672 sUnoH kSIrakadambasya 23 / 135 so'ntareNa tu halI 63 / 66 sUpakAro mRtaH prApa 33 / 156 sopacAraM nRpaM dRSTvA 29 / 52 sUyante yatra rAjAnaH 233142 sopavAsavatazrAntaH 27.67 sUrasenamahArASTra- 33 / 31 so'pi sUkSmanigodasyA 10116 sUrya cakSurdizaM zrotraM 171110 so'pi vizrambhadUrAsta 14 / 100 sUryaprabhasurazcyutvA 2777 so'pi mRtvA sutasyaiva 43 / 123 sUryakAntakarAsaMgAt 28 so'pi jJAtvAnujaM prApto 62 / 43 sUryazca candravarmA ca 48371 so'pi labdhAbhimAne'sau 18 / 3 sUryAcaraNavikhyAti 5 / 376 so'pyavijJAtavRttAnto 23340 sUryAcandramasasteSAM 6 / 24 sopAsitA navanavatyupa- 16 / 4 sUryAcandramasAmagocara- 4 / 384 so'bravIccArudattAkhyaH 19 / 122 sUryAbho vibhurasyAsA- 34 / 16 so'bhavadrAmadattAyAH 27 / 46 sUryAzcandrAzca tatrasthA 67 so'bhinanditatadvAcyaH 311110 sUryAkArau sirAnaddhau 23161 somadattasutAyAstu 48 / 60 sUriH siimndhraabhikhyH60|159 somadatto mahAdattaH 40.246 seti pRSTA jagI hetum 64 / 124 sominI bhAminI tasya 45 / 101 setyuktyAnujJayA muktA 221124 somaprabhasya devIbhir 9 / 179 setyukte tyaktasaMzIti 6055 somazarmA sutAtyAga- 6116 senApatirayodhyazca 1123 somazrIbandhubhistatra 30 / 40 senAnAM nAyakaM zUra- 51112 somazrInizi harmyasthA 24/53 senAnIH parasenAnyA 51123 so'yaM varSazate'tIte 311127 senAnIH parighaM zakti 52162 so'yaM dvaipAyano yogI 61154
Page #929
--------------------------------------------------------------------------
________________ zlokAnAmakArAdyanukramaH so'yaM yakSaliko nAmnA 33 / 162 starake'STI dhanaMSi dvau 4 / 306 so'yogakevalI hyAtmA 5679 stambhitena vimAnena 43340 solvAvRSTatrigartAzca 11165 starakaH stanakazcaiva 4 / 78 so'vatIrya vimAnAgrAd 32 / 40 stavanapUrvamamI ca 55 / 128 so'varodhanarAjIva 14 / 10 stuvanti maGgalastotrair 59 / 19 so'vagAhya haridUta- 63 / 47 stUpA dvAdazabhUbhUSA 5771 so'vocadakSiNazreNyA 44 / 4 stokAH samudrasiddhAstu 64 / 107 so'vocadvasudevo'tra 23 / 29 styAnagRddhiryayAstyAne 58 / 229 so'vocaccArudattasya 211168 strINAmAdyaM pAratantryaM 55 / 135 so'haM nemijinAdeza- 62 / 39 strIvairaviSadagdhasya 23 / 129 saugandhike tato'pAcyAM 5 / 603 strIvaktramanapatyAnAM 231100 saudAso'pi ca tat 24 / 19 strIpuMnapuMsakaistiryag 1042 saudharmaH prathamaH kalpaH 636 strIpuMsalakSaNaiH pUrNA 7 / 95 saudharmapUrvavibudhAzca 16154 stropuMsaGgaparityAgaH 2 / 120 saudharmAdhipaterdevyA 64 / 126 strIpuMsapazusaMpAti 58172 saudharmAdyastadA devaiH 2064 strIratnaM pratigRhyAbhyAM 11450 saudharmAdyaH surairetya 2050 strIratnalAbhatuSTena 25 / 31 saudharmAdiSu deveSu 3 // 60 strIrAgakathAzrutyA 58 / 121 saudharmendrastadArUDho 8142 strIlakSaNavatI lakSmI 42 / 51 saudharmendrasya bhogyAdyA 5 / 659 sthaNDile nizi divA 63 / 95 saudharmezAnadevAnAM 6 / 109 sthAnamekamatastUvaM 64 / 86 saudharme ca vimAnAnAM 655 sthAnakramAstrikaM dve ca 5 / 555 saudharmezAnayordevAH 4 / 69 sthAnAnyato'kaSAyANi 64 / 85 saudharmazAnayorAyuH 3 / 152 sthAneSu niyamenovaM 3100 saundaryeNa sukhAtmAno 57 / 158 sthAvaratrasakAyeSu 18153 saubhAgyahRtacetaskaM 19 / 13 sthAvare basakule 6390 saubhAgyarUpanavayauvana- 16 // 35 sthita prati mayA rAtrau 2011 saubhAgyAtizayaM satyA- 4317 sthitaM siMhabalaM durge 2017 saumyAgneyaguNA deva 59 / 66 sthitAH kAlamahAkAla- 4158 saurAjye pANDuputrANAM 54 / 3 / / sthito raGgavibhAge'tra 22 / 12 saurUpyasya parAkoTi: 9 / 149 sthitA dvIpimukhAzcAne 5 / 572 saupakAGgAravaigAri- 25 / 63 sthitireSaiva bodhavyA 4 / 265 saulakSaNyaM ca saurUpyaM 42 / 36 sthitibandhavikalpastu 58 / 283 sauvIro hariNAzvA ca 19 / 163 sthitimitaM vijayA- 15 / 37 saSTaSoDazatIrthAya 118 sthitirekaiva vijJeyA 4 / 260 stanakasya tu vistAro 4 / 185 sthiteSu hAstinapure 54 / 2 / / stanake navadaNDAstu 4 / 307 sthityutsedhapravIcArA 6 / 118 stanairanyastriyAHklezA-211143 sthitvA tatrApi saukhyena 46 / 18 starakasya trayastrizat 4 / 184 sthiramanasi vidhAya 3630 sthApitA vasurAjye'STau 171161 sthApito'nyaH pade tasya 27143 sthUlamuktAphalenAsya 81182 sthUlasphik ca pumaaniH-23|68 sthUlA ghanavimuktAnAM 23 / 88 snAnabhojanavelAyA 19 / 37 snAnAsanamabhanmeruH 8 / 170 snAtvA bhuktvA sa tenAmA19139 snAtvA bhuktvA kRtAtithyA54154 snAtvA payodharonmuktair 22 / 125 snigdhatAmranakhau pAdau 23160 snigdhAbhirapi susnigdhA 8 / 31 snuSA buddhirabhUttasyAM 45 / 150 snehapAzaM dRDhaM chitvA 12 / 48 snehAnapekSya kaivalya- 5 / 217 snehavAnatha jalArtha- 63 / 1 snehagahvaramohinyau 18 / 122 sneho'patyakRto'mISu 608 spazaM rasaM ca gandhaM ca 18192 sparzanasyodayAdyasya 58 / 256 sparzanaM naikasaMsthAnaM 18186 sparzanaM rasanaM ghrANaM 18184 sparzanoSNena vAdhyante // 346 spRSTA nRpotkiraNa- 169 sphaTike lambusA tvale 5715 sphuratpulakasaMsakta- 5783 smite'tha nAthe tapasi 6659 syAccatvAri shsraanni60|403 syAdaSTau hi sahasrANi 574 syAdadvidhAsravanirodha- 63186 syAtparasparakalyANA 34 / 124 syAtparyAyasamAseSu 10 / 21 syAnmithyAtvaM striitv-55|137 khyAdviveko vibhajanaM 64 / 35 syAviMzatisahasrestu 601435 syAd sstttriNshtshsraanni5|300 syAtsaMrambhasamArambhA 56 / 22 syAtsAmAyikacAritraM 64 / 15 syAtsUkSmasAmparAye ca 64 / 77
Page #930
--------------------------------------------------------------------------
________________ 892 harivaMzapurANe syuH kaSAyakuzIlAste 64 / 74 svabhartuH somabhUtestu 64 / 136 svrgaavtaarjnnaabhissv-2|237 syuvizatisahasrANi 60 // 364 svabhAvamatsarArambhA 882 svargApavargamUlasya 1010 syudizasahasrANi 60 / 361 svabhAvamukhasaugandhya- 4315 svargApavargamArgasya 8219 syuSiSTisahasrANi 601436 svabhAvagahanAhIna- 3173 svargAgrAdavatIryA'tha 13 / 26 syuzcatuvizatirbhAgA 5 / 487 svabhAvAdArjavopetAH 33125 svarNadAsagRhakSetra- 58 / 142 syuzcaturdazalakSAstu 5 / 279 svabhAvAccaNDatuNDo'ya- 33118 svarvetyuktAH samAtmAnaH 59 / 81 syuzcatvAri sahasrANi 60 / 358 svabhAvo'yaM jinAdInAM 65 / 13 svarNaSoDazakoTISu 21061 syustatra paJcazatapUrvadharA 1671 svamantreNeSTamAtreNa 17 / 111 svalpAkAzaSaDaMzAzca 7.35 syusteSAmazubhatarAH 4 / 368 svamukhenAnubhUyante 58 / 292 svavaMzabhAvinaM zrutvA 34 / 1 srajacakradukUlAbja- 2173 svayameva balodrekAt 25151 svavimAnAvadhistUvaM 6 117 srajamito'tha savastra- 55 / 119 svayaMvare pravRtte'tra 44 / 42 svaveSakRtasaMcArAH 26 / 23 srajoH sugandhAyatayoH 37131 svayaMvaravidhau tasyAH 31112 svazokotpAdanaM cAnya-580102 srajI pralambe vimalAmbare 37 / 10 svayaMvaramagustasyA 33 / 136 svasaMbandhaM tataH zrutvA 47160 svakarmabandhabhIrutvAn 20144 svayaMvaravidhau smRtvA 64 / 131 svasvabhAvavibhaktAnya- 19 / 22 svakalatre'pi yatrAyaM 43 / 191 svayaMvaragatA kanyA 31153 svasaMvegAdi rAgA) 58 / 126 svakRto bndhnaady.syaad58|263 svayaMvaravidheH kanyA 24 / 40 svasainyaM parasainyaM ca 52687 svakrodhalobhabhIrutva- 58 / 119 svayaMvaradharotkhAta- 23157 svasthAnamekako'nalpa- 85 svacaraNabhujadaNDA 36 / 37 svayaMvarArthinAM teSAM 23158 svasthAnAccalayedalaM 2065 svacchasphaTikarUpAste 57496 svayaMvare narazreSThaH 23 / 125 svaM viveza gRhaM zIro 42 / 97 svacchAnAmanukUlAnAM 1192 svayaM kRtaM narma tato- 54 // 69 svaM viMzatitamaM tIthaM 1122 svajanakRtAbhiniSkramaNa- 41 / 24 svayaM karma karotyAtmA 58 / 12 svaM buddhvA hriyamANaM khe19099 svajananijavadhUnAM 36 / 52 svayameva rathaM doga- 6184 svAGgarasyAGgasaGgaM yA 47152 svajananIstanapAna- 15 / 30 svayaMbhUramaNAbhikhyo 5 / 626 svAdhInamapratihataM 16 / 60 svata evAgrato janma 7 / 12 svambharamaNe'pyAdau 5 / 632 svAdhIne sati rUpAstre 1716 svatanuvRddhimatazca zanaiH 15 / 31 svayambhUramaNadvIpa- 5730 svAdhyAyadhyAnayogasthau 43 / 212 svadoSacchAdanAyAsau 331122 svayamuSA duhitAsya- 55 / 17 svAdhyAyaH paJcadhA jJAna- 64 / 30 svapakSamityupanyasya 17 / 113 svayamprabhavimAnezaH 5 / 323 svAntaraGgajanairjAtu 41155 svapakSageheSu tadAvirAsan 35 / 21 / / svayamevAtmanAtmAnaM 58 / 129 svAntaHpuragRhAlIbhiH 41129 svapannipIdanurasA prasarpana 35 / 43 svayogavakratA cAnya- 58 / 111 / svAntaHzuddhi jinezAya 3 / 19 svaparigrahabhede tu 56 / 25 svarasAdhAraNagatAstisro 19 / 178 svAntakAle nimittatvaM 61 / 20 svapuryAzca manohAH 27 / 10 svaratnitrayahInokta 57565 svAbhiprAyavazAdvede 171116 svapUrvavairiNA dAhaM 12 / 21 svarAH sarve ca vijJeyA 19 / 214 svAminaM kolaputrAMzca 9 / 112 svapramAdakRtAnartha- 64 / 16 svarUpAlokanAkSipta- 42127 svAmikAyaM parityajya 50198 svapradezaparispanda- 5677 svarairapi ca saptabhir 38127 svAminazanivegasya 1970 svaprazaMsAparAnindyAH 3 / 111 svargacyavanaparyantaM 12 / 23 svAmini ! svAminI 47124 svasuH prasUti pratividya- 35 / 31 svargasaundaryasandarbha- 871 svAmin varaprasAdo me 33 // 39 svapnArthamiti buddhA to 9 / 165 svargazriyaM zriyA jetrI 5716 svAmyAdeze kRte tena 8 / 131 svapnAtha so'vadhAryatAM 892 svargAvatArakAle yaH 50.22 svAyambhuvaM sudhAdhAtrI 57 / 119 svapnAntarikSabhaumAGga-101117 svargAvataraNaM jaina- 8.98 svAyambhuve mahAbhAge 111136
Page #931
--------------------------------------------------------------------------
________________ svAyAmaH kSetravakSAra- 5 / 547 svAsyAravindasaugandhya- 24 / 60 svIkRtya vAruNImAzAM 40 / 17 svopayogavizeSasya 56 / 73 svotsedhatriguNAtmIya- 57/11 svodarasthita niHzeSa4132 svottambhastambhasaMkAzaiH 59/55 sveSTAya te'STavarSAya 42 / 19 sveSTAGganAmukha ranUpura 16/43 sve sve kAle manuSyANA- 7144 [ha] haTaddhAkapIThasthAH takSatriyasaMghAnAM hate senApatI taMtra hastittirakalmASaiH 57/50 25/20 51 / 42 52 / 14 55/3 harati keyamiha pravarA 55/22 harikRtAbhigatirhariharicandanagandhADhyair hariNeva raNe raudre 22 / 22 42 / 93 5/306 haritAlamayaH SaSThaH haridvatI sariccaNDa- 27 13 harivadhUniva ruparodhitaH 55 / 51 harivaMzanabhazcandra- 22 / 115 harivaMzapurANasya 1 / 126 harivaMzanabhobhAnu 3 / 188 harivaMzapradIpasya 1 / 114 harivaMzazazAGkasya 33 / 172 60182 harivAhanavidye hariravetya nijAmbuja- 55/69 harirayaM prabhavaH prathamo'- 15/58 harirato valazambamano- 55/26 harirapi harizakti- 36 // 46 haririti harivaMzaM 36 / 25 harisabhAgata rAjakabhAratI 55/7 harizmazradurIhasya 2843 hariSeNasya kaumArya 601512 zlokAnAmakArAdyanukramaH 48/5 4819 hariSeNA sutA jyeSThA 64 / 130 hari satyApi saMprAptA hareranyAsvapi strISu halakoTI tathA gAvas 11 / 128 haladharaM balavantamalaM haladhudavadhRtArtho 55/6 36 / 16 halI jarjaritaM kRtvA hasantI narbhabhAvena 42 / 95 33 / 33 31 / 74 hastyazvarathapAdAtahastasaMvAhane kAzcid 846 hastapAdazirazchedaM 43 / 182 hastAstrayastathaiva syAd 5 / 289 hastAstrayo'GgulA 5/393 hastAbhyAM kimu mRdnAmi 43 / 44 hastizIrSapurAdhIzaM 60 / 106 haste stanAnuluptAM tAM 14496 haMsa krauJcAsanairmuNDair 51388 haMsAlI pAtalIla 56 / 117 hA jagatsubhaga 63 / 20 63 / 51 hA pradhAnapuruSaka hArakuNDala keyUrahAraM sa pRthivIsAraM 7189 11 / 10 hAriNA svargiNA dhAtrIM 33 / 169 hAriNI vAriNA pUrNau 8 / 67 63 / 21 hAri dvAri paritApa hAvabhAva vidagdhAbhir 6 / 123 8160 36 / 26 hAvabhAvAbhirAmaM ca hitasahajatayotthahitAH satAmapraticakra - 66 / 44 hitvA tato viSayasaukhya- 16 / 48 hiMsAdibhyo yathAzaktihiMsAnandamRpAnanda 3 / 90 17 / 153 3 / 89 hisAnRtaparAdattahisAnRtavacazcaryA 58 / 116 hiMsA nodanayAnArSAn 23 / 140 hindolagrAmarAgeNa 14/20 O 893 5 / 108 himavatprAk pratIcyoH syu: 5 / 475 himavatkUTatulyAni himavadvedikA tulyA himavadalalallakkAs himavindhyastanAbhogAM 5 / 127 484 23 / 37 himaziziravasantagrISma- 53/54 51 / 35 12 / 14 8 206 hiraNyanAbhavI reNa hiraNyavapUrvo'ha hiraNyavRSTiriSTAbhUd hiraNya romatanayA 21 / 25 hiraNyasvarNayorvAstu 58 / 176 hiMsAdiSviha cAmuSmin 58 / 123 hiMsAderdezato muktihisAkartuH karturvA hiMsA rAgAdisaMdhi 58 / 152 honena dAnamityeSAm 58 172 hrIH zrIH dhRtiH parA saa8|112 hrIkUTaM harikAntAdi 18:46 10192 5/72 5 / 89 hrIkUTaM dhRtikUTa ca hrIdayAkSAntizAntyA - 57/151 homantaM parvataM tAbhyA- 21 / 24 hRtavidyA yatastatra 27 / 134 hRto yakSakumArIbhyAM 19 119 hRdayAnta sthiro'pyaGke 5/693 hRdayena samaM tasmin hRdikAtkRtidharmAsa 1118 48 / 42 48.8 53 / 16 27/4 hRSTA pradyumnazambAbhyAM hetijvAlA hai rebhiH hetunA kena nAthena hetuH puNyaguNAkhyAteH 58 / 277 hetutIrthaMkaratvasya hemAmbhoja rajaHpuJjA haiyaGgavInamuttapta 58 / 278 haraNyavata ( bhI ) - hairaNyavatamityanyat 57/22 18 / 162 5 / 14 5 / 14 5 / 106
Page #932
--------------------------------------------------------------------------
________________ zabdAnukramaNikA isa svandhameM harivaMzapurANameM Agata vyaktivAcaka, bhaugolika pAribhASika aura kucha sAhityika zabdoMkA artha avagata karAyA gayA hai| vyaktivAcakake Age koSThakameM ( vya), bhaugolikake Age ( bhau) aura pAribhASika zabdake Age (pA) diyA gayA hai / sAhityika zabda = cihna dekara khAlI chor3a diye gaye haiN| dona 60veM sargameM Agata tIrthaMkaroMse sambaddha zabda saMkalita nahIM hai kyoMki unakA vivaraNa pRthaka stambhameM diyA gayA hai| isI prakAra antima sargameM varNita AcArya-paramparAke nAma bhI saMgRhIta nahIM haiM kyoMki unakA prastAvanAmeM ullekha kara diyA gayA hai / isa granthameM eka-eka zabda anekoM sthAnoM para prayukta huA hai parantu unakA eka bAra hI ullekha kiyA jA sakA hai| zabdoM ke Age sarga aura ilokoMke aMka diye gaye haiN| samAnatA rakhanevAle ve hI zabda punarukta kiye gaye haiM jinakA bhinna artha hotA hai| [a] akampana (vya) kRSNakA putra 48170 aGgAraka (bhau) dezakA nAma 11168 agnimatidakSiNA 22 / 69 aGgAraka (vya) jvalanavegakI vimalA rAnIse utpanna putra 19 / 83 adharma (pA) jIva aura pudgala kI sthitimeM kAraNa eka dravya 72 adharmAstikAya (pA) jIva aura pudgalake Thaharane meM sahAyaka dravya 4/3 adhikAriNI (pA) eka kriyA 58167 adhityakA = parvatakA UparI maidAna 2033 akampana (vya) bhagavAn mahA vIrakA aSTama gaNadhara 3 / 43 akampana (vya) sAta sau muniyoM ke pramukha AcArya 2015 atithisaMvibhAga (pA) zikSA- vratakA bheda 58 / 158 atidAruNa (vya) eka bhIlakA putra 27 / 107 atiduHSamA (pA) avasarpiNIkA ___ chaThA kAla 7159 ajita (vya) jarAsandhakA putra 52 / 35 ajita (vya) dvitIya tIrthakara 13 / 26 aTaTa (pA) caurAsI lAkha aTa TAGgoMkA eka aTaTa 7 / 28 aTaTAGga (pA)caurAsI lAkha varSoM kA eka aTaTAGga 7 / 28 aTanapriya = ghUmanekA zaukIna 19 / 36 agnibhUti (vy)putrvishess64|6 agnimati (vya) bhagavAna RSabha devakA gaNadhara 12157 agnimitra(vya)bhagavAn RSabha devakA gaNadhara 12 / 58 agnil| (vya) somadeva brAhmaNa kI strI 431100 atiniruddha (bhau)pAMcavIM pRthivI ke prathama prastArasambandhI tama indrakakI pazcima dizA meM sthita mahAnaraka 4.156 ajitasena (vya) jarAsandhakA eka dUta 50 / 32 ajitazatru (vya) jarAsandhakA putra 52 / 35 ajitajaya = kRSNakA dhanuSa 3572 ajitaJjita = cakravartIkA ratha 1114 aJjanamUlaka (bhau) ratnaprabhAke khara bhAgakA gyArahavA~ paThala 4/53 ajanamUlakUTa ( bhau ) mAnu pottarakI pazcimadizAkA eka kUTa 5 / 604 ajitasenA (vya) arijayapurake rAjA arijayako stro 34 / 18 atimuktaka (vya) eka muni 1689
Page #933
--------------------------------------------------------------------------
________________ atipipAsa (bhau) prathama pRthivI - ke prathama prastArasambandhI sImantaka indrakI uttara dizAmeM sthita mahAnaraka 4/151 agnizikhara (vya) kRSNakA putra 48/69 agrajanmA = brAhmaNa 43 / 99 agnilA (vya) eka strI 64/6 akSaya (pA) sphaTika sAlakA uttara gopura 57 / 60 akSara (pA) zrutajJAnakA bheda 10 / 12 akSarasamAsa (pA) zrutajJAnakA bheda 10:12 adhovyatikrama (pA) divratakA aticAra 58 / 177 adhvA (pA) samasta dvIpasAgaroMkA eka dizAkA vistAra 7 / 52 adhruva (pA) AgrAyaNI pUrvako vastu 10178 adhruva saMpraNadhi (pA) AgrAyaNI pUrvakI eka vastu 10 / 79 aGgaja (vya ) rudra 60 / 571 bhaGgaja = kAmadeva 16 / 39 anaGgakrIDA (pA) brahmacaryANu vratakA aticAra 58 / 174 anaGgazarIraja (vya ) pradyumnakA putra aniruddha 55 / 19 adhokSaja = kRSNa 35 / 19 avAla (bhau) di. u. nagarI 22/90 akSobhya (pA) sphaTika sAlakA pazcima gopura 57/59 aGgAra (vya ) eka vidyAdhara rAjA 25/63 aGgula (pA) ATha yavoM kA eka aMgula 7 40 agnikumAra = bhavanavAsI devoMkA zabdAnukramaNikA eka bheda 2 / 82 ajIvafaar (pA) dharmyadhyAnakA bheda 56144 ati nisRSTa (bhau ) cauthI pRthivIke prathama prastArasambandhI aura indrakI pazcima dizAmeM sthita mahAnaraka 4/155 ativIrya (vya) pratApavAnkA putra 13 / 10 ativegA (vya) pRthivItilaka ke rAjA priyaMkarakI strI 27 / 91 ativelamba (vya) mAnuSottara ke belambakUTakA vAsI deva 5 / 609 atItAnAgata (pA) AgrAyaNI pUrvakI vastu 10180 atulArtha (pA) sphaTika sAlakA uttara gopura 57160 adgu (vya ) sagara cakravartIke sATha hajAra putroM meM jyeSTha putra 13 / 28 atimuktaka (vya) kaMsake bar3e bhAI jo muni ho gaye the 33 / 32 arkakIrti (vya) bharata cakravartI kA putra 12 / 9 agandhana (vya ) zrIbhUti marakara 'agandha' sA~pa huA27142 agarta (bhau ) dezakA nAma 11 / 72 agastya = eka nakSatra jisakA udaya zarad Rtu meM hotA hai 32 agnikumAra = bhavanavAsI devoMkA eka bheda 4164 annapAnanirodha (nA) ahiMsANu vratakA aticAra 58 / 165 anantajid (vya) ananta saMsArako jItanevAle caudahaveM tIrthakara 1|16 aGka (bhau) anudiza 6 |64 895 acalAvatI (vya) dikkumArI devI 5 / 227 acelatA (pA) muniyoMkA eka mUlaguNa vastrakA tyAgakaranA, nagna rahanA 2 / 128 akampana (vya) vArANasIkA rAjA sulocanAkA pitA 129 aGka (bhau) rucika girikA uttara dizAsambandhI kUTa 5 / 715 aGkakUTa (bhau) mAnuSottarI uttara dizAkA eka kUTa 5 / 606. aGkAvatI (bhau) videhakI eka nagarI 5 / 259 aNuvrata (pA) pA~ca pApoMkA ekadezatyAga, isake ahiMsANuvrata Adi pA~ca bheda haiM 2 / 134 akampana (vya ) vijayakA putra 48 48 akrUra (vya) vasudevakA vijaya senA nAmaka strIse utpanna huA putra 19 / 59 akrUra (vya) rAjA zreNikakA eka putra 2 / 139 akrUra (vya) eka rAjA 50183 akriyAvAdI (pA) mithyAtvakA eka bheda 58 / 194 akalpita ( vyaM) eka rAjA 50 / 130 akSauhiNI (pA) viziSTa senA 50/75, 76 akutobhayataH = kisIse bhaya na hone ke kAraNa 1 / 95 aGka, aGkaprabha (bhau) kuNDalagirike pazcima dizAsambandhI kUTa 50693 aGgAraka (vya ) zyAmAkA zatru 19/79
Page #934
--------------------------------------------------------------------------
________________ 896 harivaMzapurANe aGganA = strI 219 aGgabAhya (pA) dvAdazAMgake pari mANase bAharakA zruta 2 / 101 aGgAriNI - eka vidyA 22162 aGgAravatI (vya) svarNAbhapurake rAjA cittavegakI strI 24170 aGgAraka (vya) eka vidyAdhara 1281 aGga (bhau) ratnaprabhAke khara bhAga kA bArahavAM paTala 4 / 54 aGga-tAlagata gAndharvakA eka prakAra 19:151 aGgAvarta (bhau) vi. da. nagarI 22 / 95 aGga (pA) aSTAMganimittajJAna kA eka aMga 10 / 117 acaurya mahAvrata (pA) adatta vastukA grahaNa nahIM karanA 2 / 119 acyuta (bhau) acyuta svargakA ____ tIsarA indraka 6151 acyuta (bhau) solahavA~ svarga 6.38 acyuta (vya) zrIkRSNa nArAyaNa 5012 acyuta (vya) jarAsandhakA putra 52 / 36 agrAyaNIpUrva (pA) pUrvagata zrutakA eka bheda 2 / 97 acala (vya)bhagavAn mahAvIrakA navama gaNadhara 3 / 43 acala (vya) andhakavRSNi aura subhadrAkA putra 18 / 13 acala (vya) acalakA putra 48 / 49 acala (vya) dUsarA balabhadra 60 / 290 acala grAma (bhau) eka grAma, jahA~ vasudevane vanamAlA kanyAko prApta kiyA 24 / 25 ajanAgiri (vya) rucakagirike vardhamAna kUTakA nivAsI deva 5 / 703. ajanagiri (bhau) meruse dakSiNa kI ora zotodA nadIke pazcima taTapara sthita eka kUTa 5 / 206 anjana dvIpa (bhau) antima solaha dvIpoMmeM pA~cavA~ dvIpa 5 / 623 aJjana parvata (bhau) nandIzvara dvIpakI cAroM dizAoMmeM sthita parvata-vizeSa 5 / 652 ajanamUlaka kUTa (bhau) rucika girikA eka kUTa 5706 acyutA = eka vidyA 22165 acyavanalabdhi (pA) AgrAyaNI pUrvakI vastu 10 / 78 aJjanaka (bhau) rucika girikA uttaradizAsambandhI kUTa 5715 anjana (bhau) sAnatkumAra yugala meM pahalA indraka 6 / 48 ajana (bhau) pANDDakavanakA eka bhavana 5 / 352 amjana (bhau) pUrvavidehakArakSAra giri 5 / 229 anjana (bhau) ratnaprabhAke khara bhAgakA dasavA~ paTala 4 / 53 aJjanA (bhau) paMkaprabhAkA rUDhi nAma 4 / 46 anjanakUTa (bhau) mAnuSottara parvatakI dakSiNa dizAkA eka kUTa 5 / 604 aJjanakUTa (bhau) rucika girikA eka kUTa 5706 agnibhUti (vya) vaidika vidvAn 168 aniruddha (vya) pradyumnakA putra 55 / 17 anivRttikaraNa (pA) pariNAma vizeSa 33142 anivRttikaraNa (pA) nauvA~ guNa sthAna 3282 anivRtti (vya) eka muni 27 / 113 anila vega(vya)vasudevakI zyAmA strIse utpanna putra 48154 anavekSyasaMstarasaMkrama (pA) proSadhopavAsa vratakA ati cAra 58 / 181 anavekSyAdAna (pA) proSadhopa vAsakA aticaar58|181 anavekSyamalotsarga (pA) poSa dhopavAsa vratakA aticAra 58 / 181 anAkAMkSA (pA) eka kriyA 5878 anAdara (vya) jambUvRkSapara rahane vAlA devavizeSa 5 / 181 anAdara (pA) proSadhopavAsa vrata kA aticAra 58 / 181 anAdaratA (pA) sAmAyika vratakA aticAra 58 / 180 anAbhoga kriyA (pA) eka kriyA 58173 anAvRtta yakSa (vya) jambUdvIpakA rakSaka yakSa 5 / 637 anAvRSTi (vya) vasudeva aura madanavegAkA putra 48 / 61 anAvRSTi = kRSNakA senApati 5135 anAvRSTi (vya) eka rAjA 5079
Page #935
--------------------------------------------------------------------------
________________ 897 zabdAnukramaNikA anikAcita (pA) AgrAyaNI anIka=senA-yaha senA,padAti, pUrvake caturtha prAbhRtakA azva, vRSabha, ratha, hAthI, yogadvAra 1085 gandharva aura nartakIke bhedase aniccha (bhau) dUsarI pRthivIke sAta prakArako hotI hai prathama prastAra sambandhI 3822 taraka indrakakI pUrva dizAmeM ___anIkadatta (vya) devakIkA putra sthita mahAnaraka 4 / 153 33 / 170 aninditA (vya) nandanavanameM anIka pAlaka (vya) devakIkA rahanevAlI dikkumArI devI putra 33 / 170 5 / 333 anuttara (bhau) anudizoMke Upara anagha (pA) sphaTika sAlakA sthita pA~ca vimAna 6140 dakSiNa gopura 57 / 58 anuttara (bho) nau anudizoMke anagAra (vya) zItalanAthakA Upara eka paTalameM sthita prathama gaNadhara 60 / 347 vijaya Adi pA~ca vimAna anagAra = sAmAnyamuni 3 / 62 3 / 150 anantavIrya (vya) jayakumArakA anuttara (vi) zreSThanaya 21138 putra 12148 anuttaropapAdikadazAGga (pA) = anantavIrya (vya) cAraNamuni dvAdazAMgakA eka bheda 2194 60 / 21 anutseka = garva nahIM karanA anantavIrya (vya)AgAmI tIrtha- 58 / 114 - kara 601563 anundharI (vya) vizvasenakI strI anantamitra (vya)ugrasenake cAcA 60 / 58 __ zAntanukA putra 48640 anudAtta = vedameM pratyukta honeanantamati (vya) eka muni vAlA svaravizeSa (nIcaranu* 27 / 117 dAttaH) 1787 atibala (vya) dharaNItilaka anudiza (bhau) graiveyakoMke Upara nagarakA rAjA 27178 sthita nau vimAna 6 / 40 atibala (vya) sAketa nagarakA anudizastUpa (pA)samavasaraNakA rAjA 27163 stUpa 57 / 101 atibala (vya) mahAbalakA putra anudiza (bhau) aveyakoMke Upara 138 sthita eka paTalake nau atibala (vya)AgAmI nArAyaNa vimAna 31150 601566 anupama (vya) RSabhadevakA gaNaatibala (vya) RSabhadevakA dhara 12169 __ gaNadhara 12 / 68 anuprekSA (pA) anu + prA + atibhArAropaNa (pA) ahiMsANu IkSA padArthake svarUpakA vratakA aticAra 58 / 164 bAra-bAra cintana krnaa| anivartaka (vya) AgAmI tIrtha- isake anitya, azaraNa Adi kara 601561 12 bheda haiM 21130 113 anubhavabandha (pA) bandhakA eka bheda 58 / 203 anumatikA (vya) draupadIkA bhavAntara 4657 anumati (vya), kApiSThalAyanakI strI 18 / 103 anuyoga (pA) zrutajJAnakA bheda 10113 anuyoga (pA) prathamAnuyoga, karaNAnuyoga, caraNAnuyoga, dravyAnuyoga 21147 anuyoga (pA) dRSTivAda aMgakA eka bheda 1061 anuvAdI = svara prayogakA eka prakAra 19 / 154 anuvIrya (vya) 50 / 126 anekapa:anekakI rakSA karane vAlA 37427 bhanekapa- hAthI 37 / 27 anekAgya (pA) proSadhopavAsa vratakA aticAra 58 / 181 antakRddazAGga (pA) dvAdazAMga kA eka bheda 2 / 93 antapa (bho) dezavizeSa 11174 antarAya (pA) vighnakA kAraNa 580218 antarikSa (pA) aSTAMga nimitta jJAnakA eka aMga 10 / 117 antareNa (a) binA 20113 antardiS = antaraMga zatru 1 / 23 andhra (bhI) dhUmaprabhA pRthivIke caturthaprastArakA indraka bila 4 / 141 andhakavRSNi (vya) yaduvaMzI zUrakA putra 18 / 10 antarmUmicara= vidyAdhara jAti 26 / 11 antarvasnI garbhavatI 183120
Page #936
--------------------------------------------------------------------------
________________ 898 harivaMzapurANe antarvicAriNI = eka vidyA 22 / 68 anvavAya = kula 45 / 4 apaghana = zarIra 16 / 19 apathAzin (vi) 'kumArgako naSTa . karanevAle 1112 apadarzana kUTa (bhau) nIlakulA calakA nauvA~ kUTa 5 / 102 apabhyAna (pA) anarthadaNDakA bheda 58 / 146 aparAjita(vya) rAjA jarAsandha kA bhAI 18125 aparAjita(pA) sphaTika sAlakA uttara gopura 57 / 60 aparAjita (bhau) jambUdvIpakA jagatIkA uttara dvAra 5 / 390 aparAjita (vya) eka zrutakevalI AcArya 1161 aparAjita (bhau) anuttara vimAna ratnoccaya kUTapara rahane- abja-zaMkha 35172 vAlI devI 5726 abhaya (vya) rAjA zreNikakA aparAjitA (pA) samavasaraNake putra 2 / 139 saptaparNa vanakI vApikA amayanandI (vya) eka muni 57 / 33 331100 aparAjitA (bhau) nandIzvara __ abhyAkhyAnabhASA (pA) satya dvIpake dakSiNa dizAsambandhI pravAda pUrvakI 12 bhASAoMaMjanagirikI uttara dizA- meM-se eka bhASA 10192 sambandhI vApikA 5 / 660 abhikhyA = zobhA 2 / 24 aparAjitA (bhau) videhakI eka amicandra (vya) rAjA bhadrakA nagarI 5 / 263 putra 17 / 35 aparAnta (pA) AgrAyaNIpUrvakI amicandra (vya) dasavA~ kulakara eka vastu 1078 7.161 aparavidehakUTa (bhau) nIlakulA- abhijayA (pA) samavasaraNa ke calakA sAtavA~ kUTa 5 / 100 saptaparNavanako vApikA aparigraha mahAvrata (pA) bAhyA 57 / 33 bhyantara parigrahakA tyAga amitavega (vya) gaganacandra aura 2 / 121 gaganasundarIkA putra 34135 apavarga= mokSa 10110 abhinandana (vya) caturtha tIrthaapAtra (pA) jo sthUla hiMsAdike kara 13 / 31 anivRtta haiM 7 / 114 aminandana (vya) caturtha tIrthaapAya vicaya (pA) dharmyadhyAna kara 116 __kA eka bheda 56 / 39-40 abhinandinI (pA) samavasaraNaapUrvakaraNa (pA) pariNAmavizeSa ke azokavanakI vApikA 33142 57 / 32 apUrvakaraNa (pA) AThavA~ guNa- abhisandhi = abhiprAya 17 / 112 sthAna 3 / 82 amiSava= abhiSeka 2150 ataNati bhASA (pA) satyapravAda abhiSavAhAra (pA) bhogopabhogapUrvako 12 bhASAoM meM se vratakA aticAra 58 / 182 eka bhASA 1095 amINajJAnopayoga = bhAvanA apratiSThAna (bhI) mahAtamaHprabhA 34 / 135 pRthivIkA. indraka vila abhyarNa = anikaTa 4331 4 / 150 abhicandra (vya) andhakavRSNi apratiSa (pA) sphaTika sAlakA aura subhadrAkA putra 18 / 14 dakSiNa gopura 57 / 58 abhirAma - sundara 32 / 10 apratyAkhyAna kriyA (pA) eka amirudgatA = SaDja grAmakI kriyA 58022 mUrcchanA 19 / 162 apramattasaMyata (pA) sAtavA~ ___ amara (vya) rAjA sUryakA putra guNasthAna 3 / 81 17.33 aparAjita (vya) jarAsandhakA bhAI 5 / 14 aparAjita (bhau) vi. u. nagarI . 22187 aparAjita (vya) siMhapurake rAjA arhaddAsa-jinadattAkA putra / bhagavAn neminAthakA jIva 34.5 aparAjita (vya) bhagavAn vRSabha devakA gaNadhara 12 / 61. aparAjita (vya) cakrapurakA rAjA 27189 aparAjita (vya) eka rAjA 60 / 105 aparAjitA (vya) rucikagirike ariSTakUTapara rahanevAlI devI 5 / 507 aparAjitA (vya) rucikagirike
Page #937
--------------------------------------------------------------------------
________________ amarakaDA (bhau) dhAtakIkhaNDake bharatakSetra aMgadezakI eka nagarI 54 / 8 amarAvarta (vya) kauthumikA ziSya 45 45 amama (pA) caurAsI lAkha amamAMgoM kA eka amama 7 28 amamAGga (pA) caurAsI lAkha amamAMga aToMkA eka 728 amaLa (vya) samudra vijaya kA mantrI 50 / 4.9. amA (avyaya) sAtha 55 / 29 amitagati (vya) cArudattake dvArA upakRta aura cArudattakA upakAra karanevAlA vidyAdhara 21 / 23 amitagati (vya) vasudevakA gandharvasenA se utpanna putra 48/55 amitateja (vya) gaganacandra aura gaganasundarIkA putra 34 / 35 amitretaramaNDala = mitramaNDala sUryamaNDala 2 / 11 amitasAra (pA) sphaTika sAla kA pazcima gopura 57/59 amitaprama (vya) vasudeva aura bAlacandrAkA putra 48 65 amRtapAyin = deva 55/25 amRtaprabha (vya) abhicandrakA putra 48 / 52 amRtabala (vya) atibalakA putra 13 / 8 amRtarasAyana (vya) citrarathakA rasoiyA 33151 amogha ( bhI ) rucikagirikA dakSiNa dizA sambandhI kUTa 5/708 amoSa- cakravatoMkA bANa 1116 zabdAnukramaNikA amogha ( bho ) adhograiveyakakA dUsarA indraka 6 / 52 amodhaka (pA) sphaTika sAlakA uttara gopura 57/60 amoghamUlA (zakti) = kRSNakA zakti nAmakA astra 53 / 49 amoghadarzana (vya) candanavana nagarakA rAjA 29 / 24 ambA (vya) rAjA dhRtarAjakI eka strI 45 / 33 ambara (pA) saba dravyoMko sthAna denevAlA AkAza dravya 7/2 ambikA (vya) rAjA dhRtarAjakI eka strI 45 / 33 ambuja = zrIkRSNakA pAMcajanya zaMkha 55 / 61 ambudAvarta (bho) bhagalI dezakA eka parvata 60 / 20 ambAlikA (vya) rAjA dhRta rAjakI eka strI 45 / 33 ammodhi (vya ) samudravijayake bhAI akSobhyakA putra4845 ayana (pA) tIna RtuoM -chaha mAsakA eka ayana hotA hai 7 / 21 ayuta '= daza hajAra 4281 ayogakevalI (pA) caudahavA~ guNasthAna 3183 ayodhya (vya) bharata cakravartIkA senApati 11 / 23 ayodhana (vya ) dhAraNayugma nagara kA rAjA 23 / 46 ayodhana (vya) rAjA matsyakA sau putroM meM jyeSTha putra 17 / 31 ayodhyA (bhI) videhakI eka nagarI 5 / 263 Ayukarma (pA) narakAdiparyAyakA kAraNa karma 58 / 217 ara (vya) saptama cakravartI 899 ara (vya) AgAmI tIrthaMkara 601560 aram = zIghra 35 / 30 ara (vya ) aThArahaveM tIrthaMkara sAtaveM cakravartI 45/22 bharajA ( bhI ) videhakI eka nagarI 5 / 262 aravibhASA (pA) satyapravAda pUrvakI bAraha bhASAoM meM se eka bhASA 10 / 94 ariMjaya (vya ) vinamikA putra 22 104 ariMjaya (bho) vi. da. nagarI 22 / 93 ariMjayapura (bhau) videhakA eka nagara 34 / 18 ariMjaya (vya) ariMjayapurakA rAjA 34 / 18 ariMjaya (bhau) vi. u. nagarI 22 / 86 arindama (vya) vinamikA putra 22 / 105 arindama (vya ) eka muni 1982 ariSTanemi (vya) rAjA mahI dattakA putra 17 29 ariSTa (bhau) brahmayugalakA pahalA indraka 6 / 49 ariSTapura ( bhI ) videhakA eka nagara 60 / 75 ariSTapura (bhau) eka nagara jahA~ rAjA rudhira rahatA thA 31 / 9 ariSTavimAna (bhau ) yamalokapAlakA vimAna 5 / 325 ariSTasena (vya ) AgAmI cakravartI 60 / 565 ariSTasena (vya) dharmanAthakA prathama gaNadhara 60/348 ariSTa (bhI) rucakagirikA eka kUTa 5 / 705
Page #938
--------------------------------------------------------------------------
________________ 900 harivaMzapurANe ariSTA (bhau) dhUmaprabhAkA rUr3hi nAma 4 / 46 ariSTanemi (vya) bAIsaveM tIrtha kara 1 / 24 ariSTanemi (vya) samudravijayake pUrva bAIsaveM tIrthaMkara 48 / 43 ariSaDvarga=kAma, krodha, lobha, moha, mada aura mAtsarya yaha antaraMga chaha zatru hai 17 / 1 aruNa, aruNaprabha (vya) aruNa dvIpake rakSaka deva 5 / 645 aruNa (bho) saudharma yugalakA chaThA indraka 6 / 44 aruNa (vya) harikSetrake nAbhi giripara rahanevAlA vyantara deva 5 / 164 bharuNadvIpa (bho) nauvA~ dvIpa 5 / 617 aruNasAgara (bho) nauvAM sAgara 5 / 617 aruNa (vya) laukAntika devakA eka bheda 55 / 101 aruNodbhAsadvIpa (bhau) dasavAM dvIpa 5 / 617 aruNodrAsa sAgara (bhI) nauvA~ sAgara 51617 arka (vya) laukAntika devakA eka bheda . dUsarA nAma Aditya 55 / 101 arka (vya) rAjA vasukA putra 17158 arkaprama (vya) kApiSTha svargakA eka deva ( razmivegakA jIva) 27 / 87 arkamUla (bhau) vi. da. nagarI 2299 arcAkhya (pA) sphaTika sAlakA uttara gopura 57160 arci (bhau) pahalA anudiza alamjala = golI 5 / 445 alambuSa (vya) vijayakA putra acirmAlI (vya) kinnarodgIta 48048 ___ nagarakA rAjA 1981 Aloka = prakAza 2 / 10 arcimAlinI (bho) dUsarA anu alaMkAra = vaiNasvarakA eka bheda diza 663 19 / 147 arciSmAn (vya) jarAsandhakA avakrAnta (bhI) ratnaprabhA putra 52 / 40 pRthivIke bArahaveM prastArakA bharjuna (vya) pANDava 45 / 2 indraka vila 477 arthapada (pA) arthabodhaka pada- avagraha (pA) matijJAnakA bheda samUhako arthapada kahate hai 10 / 146 10 / 23 avataMsa = kAnakA AbhUSaNa artha (pA) AgrAyaNI pUrvakI 43124 vastu 1079 avadAta = ujjvala 2 / 32 arhat = arahanta 1 / 13 avadhijJAmacakSaSa - avadhijJAnake arhadatta (vya)dhanadatta aura nanda dhAraka 3 / 47 __ yazAkA putra 18 / 115 avadhyA (bhau) videhakI eka arhadbhakti = bhAvanA 34 / 141 ___ nagarI 5 / 263 arhadAsa (vya) gandhilA dezakI avanaddha = camar3e mar3he hue mRdaMga ayodhA nagarIkA rAjA Adi vAditra 19 / 142 27 / 112 avayava = tAlagata gAndharvakA ahaMdAsa (vya) dhanadatta aura prakAra 19 / 151 nandayazAkA putra 18 / 114 avAya (pA) matijJAnakA bheda arhadAsa (vya) ja. vi. supamA 101146 . dezake siMhapura nagarakA ____ avarNavAk (pA) mithyAdoSa / rAjA 34/3 kathana 5896 alakA (vya) madralisA nagarIke avasarpiNI (pA) jisameM buddhi, seThakI strI 33 / 167 bala, vidyA Adi sadguNoMalakA (vya) meghadalapurake seTha kA hrAsa ho aisA kAlabheda ___ meghakI strI 46 / 15 1226 alakA (bhau) vidyAdharoMkI - avasarpiNI (pA) daza kor3AnagarI 60118 kor3I addhA sAgaroMkI eka alaMkAravidhi = zarIra svarakA avasarpiNI 756-57 bheda 19 / 148 avasaMjJa (pA) anantAnanta paraaloka (pA) lokake bAharakA ___ mANuoMkA samUha 737 ananta AkAza 2 / 110 avantisundarI (vya) vasudevakI alokAkAza (pA) caudaha rAju eka strI 317 pramANa lokake bAharakA avidArya = tAlagata gAndharvakA ananta AkAza 41 eka prakAra 19 / 151 -
Page #939
--------------------------------------------------------------------------
________________ zabdAnukramaNikA 901 avipAkajA (pA) nirjarAkA bheda 58 / 295 avidhvaMsa (vya) vibhukA putra 13 / 11 azanighoSa (vya) mAnuSottarake aMjanakUTapara rahanevAlA deva 5 / 604 azanivega (vya) vijayA parvatake kuMjarAvarta nagarakA rAjA 1970 azanivega (vya)acirmAlI aura prabhAvatIkA putra 19481 azanivega (vya) vasudevakA sambandhI eka vidyAdhara 5112 azayyArAdhinI = eka vidyA 22170 azita (vya)eka raajaa50|130 bhazumabhuti (pA) anarthadaNDakA bheda 58 / 146 azoka (vya) eka raajaa60|69 bhazoka (bho) vi. u. nagarI 22 / 89 azokapura (bhau) azoka nAmaka devakA nivAsa sthaan5|426 azokavana (bhI) vijayadevake nagarase 25 yojana dUra pUrvameM sthita eka vana 5 / 422 azokA (bhau) nandIzvara dvIpake pazcima dizA sambandhI aMjanagirikI pUrva dizAmeM sthita vApikA 5 / 662 azokA (vya) rAjA pracaNDa vAhanakI putrI 45 / 98 azokA (bhI) videhako eka nagarI 5 / 262 azmaka(bho) dezakA nAma 1170 azmagarbha = nIlamaNi 5 / 178 azmagarbhakUTa (bhI) mAnuSottara parvatakI pUrva dizAkA eka kUTa 5 / 602 azvakaNTha (vya) AgAmI prati nArAyaNa 601570 azvakrAntA. = SaDjasvarakI mUrcchanA 19 / 162 azvagrIva (vya) aAgAmI prati nArAyaNa 60570 azvagrova (vya) tripiSTika nArAyaNakA pratinArAyaNa 28/31 azvagrIva (vya) eka zAstra 52 / 55 azvagrIva (vya)pahalA pratinArA yaNa 601291 azvatthAmA (vya) droNAcAryakA putra 45 / 48 __ azvapurI (bhau) videhakI eka nagarI 5 / 261 azvayuja = Azvina mAha 56 / 112 azvinI (vya)droNAcAryakI strI 45148 azvasena (vya) vasudeva aura ____ azvasenAkA putra 4859 aSTaaSTama-vratavizeSa 34 / 93-94 aSTama = tIna upavAsa 34 / 125 aSTaguNAtmaka (vi) jJAna, darzana, abyAbAdhatva, samyaktva, avagAhanatva,sUkSmatva,agurulaghutva,vIrya ina ATha guNa rUpa mokSa 2 / 109 aSTApada = kailAsa parvata 19 / 87 aSTaprAtihAya - azoka vRkSa, siMhAsana, chatratraya Adi ATha prAtihArya 2067 aSTaprAtihArya (pA) samavasaraNa meM prApta honevAle, jinendra ke ATha vizeSa bhUSaNa-1 azoka, 2 siMhAsana, 3 chatratraya, 4 bhAmaNDala, 5 divyadhvani, 6 puSpavRSTi, 7 catuHSaSTi cAmara, 8 dundubhi bAjA aSTamabhakta = tIna dinakA upa vAsa 198 asaMga (vya) vajradharmakA putra 48 / 42 asaMbhrAnta (bhI) ratnaprabhA pRthivIke sAtaveM prastArakA indraka vila 476 asamIkSyAdhikaraNa (pA) anartha daNDakA aticaar58|179 asaMyatasamyagdRSTi (pA) caturtha guNasthAna 3380 / asAMprata = anucita- ayukta 54 / 62 asitaparvata (bhI) vi.u. nagarI 22 / 96 asudhArin =prANI 2020 asura-bhavanavAsI devoMkA eka bheda 4 / 63 asurodgIta (bhau) vidyAdharoMkA eka nagara 46 / 8 asvaSTa (bhau) dezavizeSa 3 / 3 astikAya (pA) bahupradezI dravya (kAlako chor3akara jIvAdi pA~ca dravya) 4.5 asti-nAstipravAda(pA)pUrvagata zrutakA eka bheda 3 / 98 bhasnAna(pA) muniyoMkA eka mUla guNa jIva-rakSAke lie snAna na karanA 2 / 128 ahamindra (pA) aveyaka Adike vAsI deva 3 / 151 ahiMsAmahAvrata (pA)SaTkAyika 'jIvoMkI hiMsAse nivRtti 2 / 118
Page #940
--------------------------------------------------------------------------
________________ 902 ahorAtra (pA) tIsa muhUrttakA eka dina-rAta hotA hai 7 / 21 aMzumAn (vya) vasudevakA sAlA kapilAkA bhAI 24 / 27 aMzumAn (vya ) namikA putra 22 / 107 [ A ] Akara (pA) sonA-cA~dI AdikI khAnoMse yukta nagara 23 AkAzagatA (pA) dRSTivAda aMgake cUlikA bhedakA upabheda 10 / 123 AkUpAram = samudraparyanta 1138 AkhaNDala (vya ) indra 25 AkhyAna ( tiGanta) = padagata gAndharva kI vidhi 19 149 Akranda (pA) asAtAvedanIyakA Asrava 58 / 93 Agati gandharvakA = tAlagata eka prakAra 1951 Agneya = vidyAstra 25147 AcArAGga (pA) dvAdazAMgakA eka bheda 292 AcAmlavardhana = vrata vizeSa 34 / 95-96 AcArya makti=bhAvanA 34 / 141 AcitA = vyApta 55/2 AjavaJjava = saMsAra 1 / 13 AjJAnika (pA) mithyAtvakA eka bheda 58 194 AjJAvicaya (IT) dharmyadhyAnakA bheda 56 / 49 AjJAvyApAdikI (pA) eka kriyA 58 / 77 AsmAnjana ( bhI ) pUrva videhakA vakSAra giri 5 / 229 AtmapravAda (pA) pUrva gatazrutakA eka bheda 298 harivaMzapurANe Atreya (vya ) bhArgavAcAryakA prathama ziSya 45 // 45 Atreya (bhI) deza vizeSa 335 Adisya vidyA nikAyakA nAmAntara 22 / 58 Aditya (vya) laukAntika devoM kA eka bheda 9164 Aditya ( bhI ) anudizoM kA indraka 6 / 54 Aditya ( bhI ) anuttara vimAna 6164 Aditya (vya ) laukAntika devoMkI eka jAti 2 / 49 AdityadharmA (ya) jarAsandhakA putra 52 / 38 Adizyanagara ( bhI ) vijayArdhakI uttarazreNIkI nagarI 22185 AdivyanAga (vya) jarAsandhakA putra 52 / 32 Adityayazas (vya) bharata cakravartIkA putra pracalita nAma arkakIrti 131 AdisyAbha (vya ) lAntavendra 27 114 Adhi = mAnasika vyathA 8|28 Anaka (vya) vasudeva 190 Anakadundubhi (vya ) vasudeva 51 / 7 Anata ( bhI ) terahavA~ svarga 6 / 38 Anata (bhI) AnatasvargakA prathama indraka 6 / 51 Ananda ( bho) vi. da. nagarI 22 / 93 Ananda (vya) eka raajaa50|125 AnandA (bhau) nandIzvara dvIpase uttara dizA sambandhI aMjanagiriko pazcima dizA meM sthita vApikA 5 / 664 AnandA (vya) rucikagirike aMjanakUTapara rahane vAlI devI 5 / 706 AnandA (pA) samavasaraNake azoka vanakI vApikA 57/32 Ananda (bho) vi. u. nagarI 2289 Ananda kUTa (bhau) gandhamAdanakA eka kUTa 5 / 218 AnandavatI (pA) samavasaraNa ke azoka vanako vApikA 57/32 Anandapura (bhI) jarAsandhake naSTa honepara yAdavoMne jahA~ Ananda nRtya kiyA thaa53|30 Ananda zreSThI (vya) eka seTha 60/97 AnandinI = bherI 40 / 19 Anayana (pA) dezavratakA aticAra 58 / 178 AndhrI = madhyamagrAmake Azrita jAti 19 / 177 Apta = rAgAdi doSa tathA jJAnAvaraNAdi ghAtiyA karmose rahita 10 / 11 Apya = jalakAyika jIva 18 / 70 Abhiyogya = devoMkI eka jAti 3 / 136 AbhIra ( bhI ) dezakA nAma 11 / 66 Abhyantara parigraha (pA) mithyAtva krodha, mAna, mAyA, lobha tathA hAsyAdi 9 nokaSAyake bhedase 14 prakArakA Abhyantara parigraha 2 / 21 Amalaka = AMvalA 7 / 69 Amoda : = gandha 2 / 33 Ara ( bhI ) paMkaprabhA pRthivIke prathama paTalakA indraka4 / 129
Page #941
--------------------------------------------------------------------------
________________ AraNa ( bhI ) pandrahavA~ svarga 6 / 38 AraNa ( bhI ) acyuta svargakA dUsarA indraka 6 / 51 AraNa (bhau) pandrahavA~ svarga 4116 Arambha ( bhI ) kArya karanA zurU karanA 58 / 85 'kUSmANDa devI = eka vidyA 22 / 64 Arya ArttadhyAna (pA) khoTA dhyAna 1 iSTaviyogaja 2 aniSTa yogaja 3 vedanAjanya 4 nidAna 5614 Arya vidyAke nikAyakA nAmAntara 22 / 58 Arya (vya) pavanagiri aura mRgAvatIkA putra - sumukhakA jIva 15 / 24 AryA = sAdhvI 270 AryavatI = eka vidyA 2 / 65 ArSamI = SaDja svarase sambaddha jAti 111174 AvApa=tAlagata gAndharvakA eka prakAra 19 / 150 Avarta (bhau) vi 22 / 95 Avarta (bho) dezakA 11 / 73 AvartA (bhau) pazcima videhakA eka deza 5 / 245 AvalI (pA) asaMkhyAta samayakI eka AvalI hotI hai 7 / 19 Avazyaka parihANi = bhAvanA = da. nagarI 34 / 142 AvRSTa (bhI) dezakA 11 / 65 AzA = dizA 3 / 27 AzA (vya ) nAma nAma rucikagirike zabdAnukramaNikA kAMcana kUTapara rahane vAlI dizArUpI devI 5 / 716 AzA vizvammarAH pRthiviyA~ 3 / 32 AzIviSa (bho) pazcima videhakA vakSArapITha 5 / 230 AzIviSavadhU = sarpiNI 54 / 24 ASAr3ha (bhau) vida nagarI 22 / 95 = AsAdana (pA) jJAnAva. aura darzanAva. kA Asrava 58 / 92 AsiGka (bhI) dezakA nAma 11 / 70 Asuvasu (vya) vasudhvajakA putra 66 / 4 AsthAGgaNA (pA) samavasaraNakI eka bhUmi 57/12 auDava = caudaha mUrcchanAoMkA eka svara 19 / 169 aupazamika (CT) samyagdarzanakA eka bheda 3 / 144 auSadhI (bhI) videhakI nagarI 5/257 auSadhIza = candramA 42 / 3 Adhi= mAnasika vyathA 28 28 [i] ikSuvaradvIpa ( bhI ) sAtavA~ dvIpa 5 / 615 ikSuvara sAgara (bhau) sAtavA~ sAgara 5/615 ikSvAku (vya) = ikSvAku vaMza meM utpanna hue rAjA 214 ina = sUrya 2 / 9 svAmI 35 / 15 = ina = ibhya seTha 45 / 100 imapura (bhI) hastinApura9 / 157 imavAhana (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 15 903 indIvarA (vya) rAjA pracaNDa vAhanakI putrI 45 / 98 indu = candramA 2 / 25 induvara (bho) antima solaha dvIpoM meM pandrahavAM dvIpa 5 / 625 indra (pA) devoMke svAmI 3151 indraka ( bhI ) ratnaprabhA Adi pRthiviyoM ke paTaloM ke madhyagata vila 4|103 indraka nigoda = narakoMke indraka nAmA vila 4 352 indragiri (vya ) eka rAjA gAndhArIkA pitA 60 / 93 indragiri (vya) gAndhAra dezakI puSkalAvatI nagarIkA rAjA 44/45 indrajuSTa (vi) indrake dvArA sevita 1 / 10 indradyumna (vya ) sUryakA putra 13 / 10 indrakI preraNAse indradhvaja (pA) samavasaraNakI eka bhUmi, jisameM hemapITha hotA hai 5785 indramodanA 268 indrapura ( bhI ) pauloma aura caramake dvArA revAke taTapara basAyA huA nagara 17 / 27 indrabhUti (vya ) bhagavAn mahAvIra = kA prathama gaNadhara apara nAma gautama 3 / 41 indravIrya (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 27 indrazarmA (vya) giritaTa nagarakA eka brAhmaNa 24 / 1 ilA (vya) rucikagirike lohitAkhya kUTapara rahanevAlI devI 5 / 712
Page #942
--------------------------------------------------------------------------
________________ 904 ilA (vya) rAjA dakSakI strI 1713 ilAkUTa (bhI) himavat kulA calakA cauthA kUTa 5 / 53 / ilAvardhana (bhau) rAjA dakSakI ilA rAnIke dvArA basAyA huA nagara 17118 ilAvardhanapura (bhau) eka nagara __ jahA~ vasudeva pahu~ce 24 / 34 iSvAkAra (bho) dhAtakIkhaNDa aura puSkarAdha dvIpameM sthita, pUrva aura pazcima bhAgake vibhAjaka parvata 5 / 494 iSvAkAra parvata (bhau) puSkara dvIpake dakSiNa aura uttara meM sthita pUrva aura pazcima bhAgakA vibhAga karanevAle parvata 51578 harivaMzapurANe [u ] ugrasena (vya) mathurAkA rAjA 1193 ugrasena (vya) zrIkRSNake pakSakA rAjA 50169 ugrasena (ga) bhojakavRSNi aura padmAvatIkA putra 18016 ucchvAsa-nizvAsa(pA) saMkhyAta AvaliyoMkA samUha 7 / 19 ujjayinI (bhau) ngrii60|105. ujjvalita (bhau) bAlukAprabhA pRthivIke samasta prastarakA indraka vila 4 / 124 utkIlana = eka divya oSadhi 21118 uskRSTa zAtakumbha = vratavizeSa 34487-89 uskRSTasiMha niSkrIDita =eka upavAsa vrata 34680 uttamapAtra (pA) ratnatrayase yukta muni Adi 7 / 108 uttamavarNa (bhau) dezavizeSa 11174 uttarakuru (bhau) nIla kulAcala aura meruke bIca meM sthita pradeza, jahA~ bhogabhUmikI racanA hai 5 / 167 uttarakuru (bhau) nIlaparvatase sAr3he pA~ca sau yojana dUra, nadIke madhyameM sthita hada 5 / 194 uttarakuru kUTa (bho) mAlyavAn parvatakA kUTa 5 / 219 uttarakuru kUTa (bhI) gandhamAdana parvatakA eka kUTa 5 / 217 uttaramandrA = SaDja svarakI mUrcchanA 19 / 161 uttarazreNI (bhau) vijayAparvata kI uttara kagAra, jisapara sATha nagara sthita hai 5 / 23 uttarAdhyayana (pA) aMgabAhya zrutakA eka bheda 2 / 103 uttarAphAlgunI-eka nakSatra 2 / 23 uttarAyatA = SaDjasvarakI mUrcchanA 19 / 161 uttarArdha (bhau) vijayArdhakA AThavA~ kUTa 5 / 27 uttarArdha kUTa (bhau) airAvatake vijayAdhakA dUsarA kUTa 5 / 110 uttAnazaya = citta sonevAlA bAlaka 42 / 16 utpalA (bhau) merukI Agneya dizAmeM sthita eka vApI 5 / 334 utpalagulmA (bhau) meruparvatakI Agneya dizAmeM sthita vApI 5 / 334 utpalojjvalA (bhau) merukI Agneya dizAmeM sthita eka vApI 5 / 335 utpAda (pA) navIna paryAyakA utpanna honA 11 utpAdapUrva (pA) pUrvagata zrutakA eka bheda 2 / 97 utpAtinI = eka vidyA 22168 utsarpiNI (pA) dasa koDAkor3I addhA sAgaroMkI eka utsa piNI 7 / 56-57 udaka (vya) AgAmI tIrtha 601559 udaka, udavAsa (bhau) lavaNa samudrameM dakSiNa dizAke kadambuka pAtAlake donoM ora sthita do parvata 5 / 461 udaka, udavAsa (vya) lavaNa samudra meM zaMkha aura mahAzaMkha parvatake nivAsI dev5|462 Iti-ativRSTi, anAvRSTi, mUSaka, zalabha, zuka aura nikaTavartI rAjAoMke utpAta, ye chaha upadrava 1118 IryApatha (pA) AsravakA bheda 58159 IryApatha kriyA (pA) eka kriyA 58 / 65 IryAsamiti (pA) pramAdarahita ho cAra hAtha jamIna dekha kara calanA 2 / 122 Izvara (vya) neminAtha bhagavAn 55 / 106 ISatprAgmAra pRthivI ( AThavIM pRthivI 6140 IhApura (bhau) eka nagara 45 / 93 IhA (pA) matijJAnakA bheda 10 / 146
Page #943
--------------------------------------------------------------------------
________________ udadhi (vya ) duryodhanakI putrI, jo pradyamnako vivAhI gayI 47 91 udadhi (vya) kRSNakA putr48|70 udadhikumAra = bhavanavAsI devoM kA eka bheda 4 / 63 udaya (pA) sphaTika sAlakA pUrva gopura 5757 udaya (pA) AgrAyaNI pUrvake caturtha prAbhRtakA yogadvAra 10183 udaya (pA) sphaTika sAlakA uttara gopura 57 / 60 udayaparvata (bhI) vi. da. nagarI 22 / 99 udAtta = vedameM prayukta honevAlA svaravizeSa ( uccairudAttaH) 17187 uditaparAkrama (vya ) suvIryakA putra 13 / 10 udIcyavA = SaDjasvarase sambaddha jAti 19 / 174 uddha = utkRSTa 2 / 15 uddhava (vya) samudravijayake bhAI akSobhyakA putra 48/45 uddhArapalya (pA) kAlakA eka parimANa 7149-50 uddhArasAgara (pA) daza kor3A kor3I uddhArapatyoMkA eka uddhAra sAgara 7151 udbhrAnta (bhau) ratnaprabhAke paMcama prastArakA indraka vila 476 = udyabhASaNa (anuvIcibhASaNa ) AgamAnukUla vacana bolanA 58119 udaMga, udavAsa (vya) lavaNasamudra kaustubha aura kaustubhAsa parvatake nivAsI deva 51460 114 zabdAnukramaNikA ummagnajalA (bhI) vijayArdhakI guhAmeM par3anevAlI nadI 11 / 26 unmatta jalA (bhI) videha kSetrakI eka vibhaMgA nadI 51240 unmukha (vya) nauvA~ nArada 601548 unmuNDa (vya) baladevakA putra 48 66 unmUla vraNaroha = eka divya oSadhi 21 / 18. upakrama (pA) AgrAyaNI pUrvake caturtha prAbhRta yogadvAra 10183 upanandana ( bhI ) merukA eka vana 5 / 308 upapANDuka (bhau) merukA eka vana 5 / 309 upabhoga (pA) jo eka bAra bhoganemeM Aye 58 / 155 upabhogaparibhoga parimANa (pA) zikSAvratakA bheda 58 155-56 upamogAdinirarthana ( pA ) anarthadaNDa vratakA aticAra 58 / 179 upasaumanasa ( bhI ) merukA eka vana 5 / 308 upAdhivAk bhASA (pA) satyapravAdapUrvakI dvAdaza bhASAoMmeM se eka bhASA 10 / 94 upAdhyAya (vya ) upAdhyAya parameSThI 1 / 28 upAdhyAya (pA) AgrAyaNIpUrvakI vastu 1080 upAyavicaya (pA) dharmyadhyAna kA bheda 56 / 41 upAyAnAya = upAyarUpI jAla 50 / 15 905 upazamaka (pA) cAritramohakA upazama karanevAlA 3382 upazAnta kaSAya (pA) gyArahavA~ guNasthAna 3182 upasarga = padagata gAndharva kI vidhi 19 / 149 upasarga (pA) deva, manuSya, pazu aura acetanakRta upadrava 1 / 123 upAMzu = ekAnta 19 / 14 urvarA = bhUmi 36 / 4 urazchada = kavaca 11 / 13 ulUka (vya) kRSNa aura jarAsandhake yuddhakA eka pAtra jisakA nakula ke sAtha yuddha huA 51 / 30 ulmuka (vya) eka raajaa50|83 uzIrAvarta (bhI) eka deza, jahA~ cArudatta vyApAra ke lie gayA thA 21 / 75 uSA (vya) zoNitapura ke nivAsI bANa vidyAdharakI putrI 55 / 17 [ U ] Urjayanta ( bhI ) girinAra parvata 1 / 115 Urdhvavyatikrama (pA) di. vratakA aticAra 58 / 177 UrmimAn (vya) stimitasAgarakA putra 48|46 UrmimAlinI (bhau) videhakI vibhaMgA nadI 5 / 242 rudharma (vya) eka muni 60 / 110 Uha (pA) caurAsI lAkha UhAMgoM kA eka Uha 7 / 30 UhAGga (pA) caurAsI lAkha amamAMgoM kA eka UhAMga 7 / 30
Page #944
--------------------------------------------------------------------------
________________ 906 aileya (vya) rAjA dakSa aura __ ilAkA putra 1713 aizAna (bhau) dvitIya svarga 4 / 14 aizAna = vidyAstra 25649 aizAna (bhau) dUsarA svarga 636 aizAna = dvitIya svargakA indra 2038 harivaMzapurANe ekazaila ( bho ) pUrvavidehakA / vakSAragiri 5 / 228 ekAtapatra = advitIya 3136 ekAdazAGga = AcArAMga Adi gyAraha aMga ekAvalIvidhi = eka upavAsa 34 / 67 eNIputra (vya) zrAvastIkA rAjA 28.5 eNIputra (vya) zrAvastIke rAjA zIlAyudhakI RSidattA strIse utpanna putra 29 / 53 erA(vya)rAjA vizvasenakI strI, bhagavAn zAntinAthakI mAtA 45 / 18 evaMbhUta (pA) eka naya 58 / 41 eSaNA samiti (pA) dinameM eka bAra zuddha AhAra grahaNa karanA 2 / 124 eSaNA samiti vrata = vratavizeSa 34 / 108 [ka] kakubha-pUrvAdi dazoM dizAe~ 118 kaccha (vya) RSabhadevakA gaNadhara [ R] RjukUlApagA (bhau) girIDIhake pAsakI varAkaTa nadI 2 / 57 Rjumati (pA) manaHparyayajJAnakA eka bheda 10 / 153 RjusUtra (pA) eka. nabha 58.41 Rtu (bhau) saudharma yugala meM prathama indraka 6 / 44 Rtu (pA) do mAsako eka Rtu hotI hai 721 RddhIza (bhI) saudharma yugalakA terahavA~ indraka 6 / 45 RSabha = eka svara 19 / 153 RSabha (vya) prathama tIrthaMkara 9 / 73 RSi = RddhidhArI muni 3.61 RSigiri (bhau)rAjagRhIkI eka pahAr3IkA nAma 3153 RSigupta (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 63 RSidatta (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 63 RSidattA (vya) amoghadarzanakI cArumati strIse tApasoMke vanameM utpanna knyaa29||34 12 / 68 kacchakAvatI (bhau)pazcima videha kA eka deza 5 / 245 kacchA (bhI) pazcima videhakA eka deza 5 / 245 kacchA kUTa (bhI) mAlyavAn parvatakA eka kUTa 5 / 219 kajalA (bhau) meruke naiRtyameM sthita eka vApI 5 / 343 kajalapramA (bhau)meruke naiRtyameM sthita eka vApI 5 / 343 kaNThaka-galekA AbhUSaNa 6218 kadana = yuddha 11108 kadambuka (bhau) lavaNasamudra kA pazcima dizAsthita pAtAla 5 / 443 kanaka kanakAma (vya) ghRtavara samudrake rakSaka deva 5 / 642 kanaka (vya) AgAmI prathama manu 601555 kanaka kUTa (bhI) mAnuSottarako pazcima dizAkA eka kUTa 5604 kanakakezI (vya) khamAlI tApasa kI strI 27 / 119 kanakapuJjazrI (vya) namikI putrI 22 / 108 [ai] airAvaNa (bhau) nIla parvatase sAr3he pA~ca sau yojana dUra nadIke madhyameM sthita eka hrada 5 / 194 airAvata = saudharmendrakA hAthI 38 / 21 airAvatakUTa (bhau) zikharikulA calakA dasavA~ kUTa 5 / 107 airAvata (bho)jambU dvIpakI uttara dizAmeM zikharin kulAcala aura lavaNasamudrake madhya sthita sAtavA kSetra 5 / 14 airAvatI (bhau) eka nadI . 27 / 119 airAvatI (bhau) eka nadI 211102 [e] eka kalyANavidhi % vratavizeSa 34 / 110 ekasvavitarkAvIcAra(pA) zukla dhyAnakA dUsarA bheda 56065 ekaparvA = eka vidyA 22 / 67 ekabhakta (pA) muniyoMkA eka mUlaguNa, dinameM eka bAra hI bhojana karanA 2 / 128
Page #945
--------------------------------------------------------------------------
________________ zabdAnukramaNikA 907 kanaka kUTa (bhau) rucikagirikA kandarpa (pA) anarthadaNDavratakA kamalA (vya) citrabuddhi mantrIkI eka kUTa 5 / 705 aticAra 58 / 179 strI 27 / 98 kanaka (bhau) kuNDalagirikI pUrva- kSapaka zreNI (pA) jisameM cAritra- kamalAGga (pA) caurAsI lAkha dizAkA eka kUTa 5 / 690 moha karmakA kSaya hotA hai nalinoMkA eka kamalAMga kanakacitrA (vya) rucikagirike 56488 7 / 27 nityAloka kUTapara rahane- kapATa (pA) lokapUraNa samud- kambala (vya) jarAsandhakA putra vAlI devI 5 / 719 ghAtakA dUsarA crnn56|74 52 / 37 kanakadhvaja (vya) AgAmI cauthA kapila (vya) eka rAjA 50182 kara%D VDa 2137 manu 601555 kapila (vya) dhAtakIkhaNDake karAla brahmadatta (vya) eka muni kanakapuGgava (vya) AgAmI bharatakSetrakA nArAyaNa 23 // 150 pAMcavA~ manu 60555 54 / 56 karkarikA = jhArI 15 / 11 kanakaprabha (bhau) kuNDalagirikI kapila (vya) vasudeva aura karkoTaka (vya) dharaNakA patra pUrva dizAkA eka kUTa kapilAkA putra 24 / 27 48 / 50 5 / 690 kapilA (vya) vedasAmapurake karkoTaka (bhau) kumbhakaNTaka dvIpakanakaprama (vya) AgAmI dUsarA rAjA kapilazrutikI putrI kA eka parvata 211123 manu 601555 24 / 26 karkoTaka (vya) jarAsandhakA putra kanakaprAkAra (pA) samavasaraNakA ___kapila (vya) vasudeva aura mitra- . 52 / 36 svarNa nirmita koTa 57 / 24 zrIkA putra 4858 karNa (vya) rAjA pANDukA kanyA kanakamaJjarI (vya) namikI kapilA (vya) satyabhAmAke. __ avasthA meM kuntIse utpanna putrI 22 / 108 bhavAntara varNanase sambaddha putra 45 / 37 kanakamAlA (vya) rAjA kAla eka strI 6011 karNasuvarNa(bhau)jahA~ rAjA karNane saMvarakI strI 43 / 49 kapilazruti (vya) vedasAmapurakA ___karNakuNDala chor3e the 52 / 90 kanakamAlA (vya) mahendra aura rAjA 24 / 26 kabuka (bhau) dezakA nAma 1171 sAnudharIkI putrI 6081 kapiSTala (vya) vAmadevakA ziSya karmakSayavidhi = vratavizeSa kanakamAlinI (vya) girinagarake 45 / 46 34 / 121 rAjA citrarathakI strI kSapaka (pA) kSapakazreNIvAlA karman (pA) AgrAyaNI pUrvaka 33 / 150 cAritramohakA kSaya karane- caturtha prAbhRtakA yogadvAra kanakamekhalA (vya) meghadala vAlA muni 3 / 82 1082 nagarake rAjA siMhakI strI kavala (pA) eka hajAra cAvala- karmapravAda (pA) pUrvagata zrutakA 46 / 14 kA eka kavala-grAsa hotA eka bheda 2 / 98 kanakarAja (vya) AgAmI hai 11 / 125 kamabhUmi (pA) jahA~ asi, tIsarA manu 601555 kamala (pA) caurAsI lAkha maSI Adi chaha karmose kanakAvalIvidhi = eka upavAsa kamalAMgoMkA eka kamala AjIvikA hotI hai 3 / 112 vrata 34 / 73-77 7 / 27 karmAravI-madhyamagrAmake Azrita kanakAvarta (vya) siMha aura kamalA (pA)samavasaraNake campaka jAti 19:177 kanakamekhalAkI putrI vanakI vApikA 57134 karmasthiti (pA) AgrAyaNI 46 / 15 kamalA (vya) ujjayinIke pUrvake caturtha prAbhRtakA kanIyas (bhI) dezavizeSa 34 . vRSabhadhvaja rAjAkI strI yogadvAra 10186 / kandarpa - devavizeSa 3 / 136 33 / 103 kalatra-strI 11119
Page #946
--------------------------------------------------------------------------
________________ 908 kalahamASA (pA) satyapravAdapUrva kI 12 bhASAoMmeM se eka bhASA 10192 kaladhauta = svarNa 1143 kaladhvAna - madhura zabda karane vAle 1147 kalarava = kabUtara 36 / 1 kaliGga (bhau)dezakA nAma11170 kaliGgasenA (vya) campApurIkI eka prasiddha gaNikA21141 kalindasenA (vya) rAjA jarA sandhakI strI 18.24 kalopanatA = madhyama grAmakI mUrcchanA 19 / 163 kalpa (pA) bIsa kor3Akor3I kAlako kalpa kahate hai ava0 + utsapiNI 7263 kalpa (pA)solaha svarga 3 / 149 kalpa-svarga 4 / 16 kalpa (pA) AgrAyaNI pUrvakI vastu 1079 karupAkalpa (pA) aMga bAhyazruta kA eka bheda 21104 kalpapura (bhI) rAjA mahIdattakA basAyA nagara 17129 kalpabhUmi (pA) samavasaraNako AdhArabhUmi 57 / 5 kalpavAsin =svargoM meM rahanevAle vaimAnika deva 3 / 135 kalpavyavahAra (pA) aMga bAhya zrutakA eka bheda kalpavAsastUpa (pA)samavasaraNake stUpa 57.99 karupanivAsinI- svargakI devAM ganAeM 2177 kalpAtIta (pA) solaha svargoM ke Ageke deva 33150 kalyANapUrva (pA) pUrvagatazrutakA eka bheda 2 / 99 harivaMzapurANe kalyANAGgaNa (pA) samavasaraNakI eka bhUmi 57167 kallIvanopAnta (bho) dezakA nAma 11171 kAkSi (bhau) dezakA nAma 11172 kAkaNImaNi = cakravartIkA eka maNi jisase prakAza hotA hai 11 / 27 kAkalI = caudaha mUrcchanAoMkA eka svara 19 / 169 kAkSa (bhI) prathama pRthivI sambandhI prathama prastArake sImantaka indrakakI pUrva dizAmeM sthita eka mahA naraka 4 / 151 kAJcana (bho) vi. u. nagarI 22188 kAJcana (bho) rucikagirikA uttara dizA sambandhI kUTa 5716 kAJcanA (bhau) saudharma yugalakA nauvA~ indraka 6 / 45 kAJcanA(vya)rucikagirike kumuda kUTapara rahanevAlI devI 5713 kAJcanaka (vya)meru parvatake kUToM para basanevAle deva 5 / 204 kAJcanakUTa (bhau) sItA-sItodA nadiyoMke taTapara sthita parvatavizeSa 5 / 200 kAJcanakUTa (bhau) rucikagirikA eka kUTa 5705 kAcanakUTa (bhau) saumanasa parvata____ kA eka kUTa 5 / 221 kAJcanapura (bhau) kaliMgadezakA eka nagara 24 / 11 . kAJcanaratha (vya)jarAsandhakA putra 52 // 31 kAntA (vya) bhAnuSeNako strI 33499 kAdambarI madirA 6036 kAndizIka bhayase palAyamAna 3065 kAnIna = kanyA avasthAkA putra karNa 50188 kApathamalAvila (vi) kumArga rUpI malase malina 1 / 15 kApiSTa (bhau) AThavA~ svrg4|15 kApiSThalAyana (vya) eka brAhmaNa 18.103 kApotalezyA = lezyAkA eka bheda 4 / 343 kAma (vya) rudra 60571 kAma (vya) pradyumna 48 / 13 kAmatIvrAbhiniveza (pA) brahma cANuvratakA aticAra 58 / 174 kAmada (vya) rudra 60571 kAmadatta (vya)zrAvastIkA eka seTha 28 / 118 kAmadRSTi (vya) cakravartIkA gRhapatiratna 11028 kAmadeva (vya) zrAvastIke kAma datta seThake vaMzameM utpanna huA eka seTha 29 / 6 kAmadeva (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 69 kAmapatAkA (vya) raMgasenA gaNikAkI putrI 29 / 27 kAmboja(bho)dezakA nAma 11166 kAyotsarganizcita samaya taka zarIrase mamatA tyAga 34 / 146 kArNa (bhau) dezavizeSa 36 kArtavIrya(vya) gajapura-(hastinA pura)ke kaurava vaMzameM utpanna huA eka rAjA 25 / 8 /
Page #947
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAla (pA) pariNamanameM sahAyaka eka dravya 58 / 56 kAla (bhau) sAtavIM pRthivIke apratiSThAna indrakakI pUrva dizAmeM sthita mahAnaraka 41158 kAla (vya) kAlodadhikA rakSaka deva' 51638 kAla (pA) cakravartIkI eka nidhi 11 / 110 kAla (vya) pA~cavA~ nArada 601548 kAla-diti devIke dvArA pradatta vidyAnikAya 22 / 59 kAla kezapura (bhau ) vi. da. nagarI 22 / 98 kAlamukha (vya) eka rAjA 31 / 97 kAlamukhI = eka vidyA 22/66 kAlayavana (vya) rAjA jarA sandhakA putra 18 / 24 kAlazvapAkI = vidyAdharoMkI eka jAti 26 / 18 kA saMvara (vya) meghakUTa nagarakA rAjA 43149 kAlAnjalA = eka aTavI 46 / 7 kAlAtikrama (pA) atithikA aticAra 58 / 183 kAliGgI (vya) pUraNakI strI 19.5 kAlindI ( bhI ) yamunAnadI 14/2 kAlindI (vya) subhAnukI strI 33 / 99 kAliyAhi (vya) yamunAke hradameM rahanevAlA eka sarpa 367 kAlI eka vidyA 22 / 66 kAlodasAgara ( bhI ) dhAtakIkhaNDa dvIpako gherakara sthita kAlodadhi samudra 5 / 562 = zabdAnukramaNikA kAvya = ramaNIyArthake pratipAdaka zabdavizeSoM kA samUha 1144 kAzi ( bhI ) dezakA 11 / 64 nAma kASThA = dizA 54/73 kinnarodgIta ( bhau) vijayArdhakA eka nagara 19 / 80 kirITI (vya) arjuna 55/5 kilviSaka = devoMkI eka jAti 3 / 136 kiSkindha (bhau) dezakA nAma 11 / 73 farm (pA) do hAthoMkA eka kiSku 7145 kIcaka (vya) rAjA cUlikakA putra kIrti (pA) sphaTikasAlakA pUrva gopura 57/57 kIrti (dvitIya) (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 25 kIrti (vya) kesari sarovarameM rahanevAlI devI 5 / 130 kortikUTa (bhau)nIla kulAcalakA pA~cavA~ kUTa 5 / 100 kIrtimatI (vya) rucikagirike rucakottara kUTapara rahanevAlI devI 5 / 710 kukundara = nitamboM meM par3anevAle gartavizeSa 8|14 kuJjarAvarta (bhau) vi. da. nagarI 22 / 96 kuNima ( vya ) aileyakA putra 17 / 23 kuNIyAn (bhau ) dezakA nAma 11 / 65 kuNDapura (bhau) godAvarIke nikaTa eka grAma 31 / 3 kuNDapura (bhI) mahAvIra svAmIkA janmasthAna 66 / 7 fuse ( bhau) rucikagirikA 609 uttara dizA sambandhI kUTa 5 / 716 kuNDalagiri (bhau ) kuNDalavara dvIpake madhya meM sthita cUr3Ike AkArakA eka parvata5 / 686 kuNDalavara sAgara (bhau) gyArahavA~ sAgara 5618 kuNDalavara dvIpa (bhI) gyArahavAM dvIpa 5 / 618 kuNDalA ( bhI ) videhakI eka nagarI 5 / 259 kuNDina (bhau) vidarbha dezakI varadA nadItaTapara basA, eka nagara, ise kuNimane basAyA thA 17 / 23 kuNDina (bhau) eka nagara 60 39 kuNDina (bhI) eka nagara rukmiNI kA janma sthAna 42 / 33 kutupa = naToMkA samUha 22 / 13 kutIrthadhyAva mithyAmatarUpI andhakAra 1 / 14 kuntala (bhau) dezakA nAma 11 // 70 kumtI (vya ) andhakavRSNikI bahana, pANDukI strI 18 / 15 kunthu (vya) zreyAMsanAthakA prathama gaNadhara 60|347 kunthu (vya) satrahaveM tIrthaMkara, chaThe cakravartI 45/20 kunthu (vya ) aranAthakA prathama gaNadhara 60 / 348 kupAtra (pA) mithyAdarzana jJAna cAritrake dhAraka 7 / 114 kupUtanA (vya) kaMsakI pUrvabhava sambandhI vidyA devatA 35 / 42 kupyapramANAtikrama (pA) parigraha parimANAvratakA aticAra 58 / 176 kubera (vya) devavizeSa 1 / 99
Page #948
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe kuberadatta (vya) mahApurakA eka kummakaNTaka (bhau) eka dvIpa seTha 24/50 211123 kubjA (vya) zivAdevIkI eka kuru (vya) jayakumArakA putra dAsI 19 / 41 - 45 / 9 kumAradeva (vya) dhanadeva kuru (vya) kuruvaMzakA eka dAnI aura sukumArikAkA putra 45 / 19 46 / 51 kurucandra (vya) kurukA putr45|9 kumArasena (vya ) eka AcArya kurujAGgala deza (bho) hastinA1138 purakA samIpavartI pradeza kumma (vya) bhagavAn RSabhadeva- 45 / 6 kA gaNadhara 12155 kurudvaya = devakuru, uttrkuru5|8 kumuda (pA) caurAsI lAkha kumu- kurumatI (bho) eka nagarI dAMgoMkA eka kumuda 726 60185 kumuda (vya) vasudevakA putra kula(pA)jIvoMke zarIra nirmANa___501115 ke yogya pudgala vargaNAe~ kumuda (bhau) rucikagirikA kulakoTI 21116 pazcima dizA sambandhI kUTa kulakara (pA) manu, ye 14 hote 5713 haiM 7/123 kumuda kUTa(bhau) meruse pazcimakI kula kIrti (vya) kuruvaMzakA eka ora zItodA nadIse dakSiNa rAjA 45025 taTapara sthita eka kUTa kulizAyudha = indra 38 / 22 5 / 206 kuza (bhI) dezavizeSa 11175 kumudAGga (pA) caurAsI lAkha kuzadya (bhI) dezavizeSa 1849 nipuNoMkA eka kumudAMga kuzavara dvIpa(bhI) pandrahavAM dvIpa 7 / 26 5 / 620 kumudAmelaka (vya) bharatacakra- kuzavara sAgara (bhau) pandrahavA~ vartIkA ghor3A 1123 sAgara 5 / 620 kumudaprabhA (bhI) meruke aizAnameM kuzAgra (bho) dezakA nAma sthita eka vApI 5 / 345 11165 kumudA (bho) meruke aizAnameM ___kuzAgrapura ( bho) rAjagRhIkA sthita eka vApI 5 / 345 dUsarA nAma 15 / 61 kumudA (bhau) nandIzvara dvIpake kuzIla (pA) munikA eka bheda pazcima dizA sambandhI 6058 aMjanagirikI pazcima dizA- kusandhya (bhau) dezavizeSa / meM sthita vApikA 51662 kumudA (pA) samavasaraNake campaka kusumakomalA (vya) rAjA varNavanakI vApikA 57134 kI putrI 45 / 62 kumudA (bhI) pUrva videhakA eka kusumacitrasabhA = zrIkRSNakI deza 5 / 249 sabhA 55 / 2 kusumavatI (bhau) varuNa parvatake samIpa paMcanada samAgamakI eka nadI 27 / 14 kusumAvalI (vya) sunAra vidyA dharakI strI 46 / 9 kUTadoSa = mithyAdoSa 45 / 155 kUTalekha kriyA (pA) satyANuvrata kA aticAra 58 / 167 kUSmANDa gaNamAtA eka vidyA 22 / 64 kRtamAka (vya) tamisraguhAkA nivAsI. deva 11 / 21 kutavarmA(vya)eka rAjA5083 kRtAtman (vi) kRtakRtya 119 kRti (pA) AgrAyaNI pUrvake caturtha prAbhRtakA yogadvAra 1082 kRtikarma (pA) aMgabAhyazrutakA eka bheda 2 / 103 kRtidharmA (vya ) hRdikakA putra 48 / 42 kRSNa (vya) nirnAmika jIva, devakIkA putra 33 / 173 kRSNa (vya) nauvAM nArAyaNa 60 / 289 kRSNalezyA (pA) lezyAkA eka bheda 4 / 344 kRSNA (vya) draupadI 54 / 33 ketumatI(vya) jarAsandhakI putrI, jitazatrukI strI 30 / 45 ketumatI (vya) eka kanyA, jo puNDarIka nArAyaNakI strI huI 26 / 52 ketumAka (bhI) vi. u. nagarI 22 / 86 ketumAlI (vya)jarAsandhakA putra 52135 ketumAlin (vya ) jarAsandhakA putra 52 / 40
Page #949
--------------------------------------------------------------------------
________________ kevalajJAna (pA) sakala pratyakSa jJAna 10.154 kevalin = kevalajJAnake dhAraka sarvajJa1158 kezava = kRSNa 11119 kezarin (vya) vijayakA putra 48 / 48 - kesarin (bhau) nIlakulAcalakA hrada 5121 kaikaya (bhau)dezakA nAma 11166 kaiTama(vyohemanAtha auradharAvatI kA putra 43 / 169 kaizikI-madhyama grAmake Azrita jAti 19 / 177 kodaNDa=(pA) dhanuSa (cAra hAtha kA eka dhanuSa hotA hai) 4 / 336 kauNDinya (vya) vaidika vidvAn .. zabdAnukramaNikA kauzika(vya) eka Rssi25|11 kauzika (bhau) vi. u. nagarI '22188 kauzika-aditi devIke dvArA vidyAoMkA eka nikAya 22157 . kauzika (vya) eka jaTAdhArI ___RSi 29 / 29 kauzikA(bhau)eka ngrii45|61 kaustubha, kaustumAsa (bhau) lavaNasamudrameM pUrva dizAke pAtAla vivarakI donoM ora sthita do parvata 5 / 460 krama = caraNa 88 kramaNa (vya) mAnuSottarake kanaka kUTapara rahanevAlA deva 5 / 605 kvAthatoya (bhau) dezavizeSa 3 / 6 kvAthatoya (bhau) dezakA nAma 2068 911 . kSatriya (vya) dazapUrvake jJAtA eka AcArya 1162 kSAnti (pA) sAtAvedanIyakA Asrava 58 / 14 kSAyikasamyaktva (pA) darzana mohakI tIna aura anantAnubandhIkI cAra ina sAtake kSayase honevAlA samyagdarzana 2 / 137 kSAyopazamika (pA) samyagdarzana kA eka bheda 33143 kSuta = chIMka 35 / 24 kSINakaSAya (pA) bArahavA~ guNa sthAna 3183 kSIravara dvIpa (bhau) pAMcavA~ dvIpa 51614 kSIrasAgara - (bhau) pAMcavA . ___samudra 2 / 42 kSIrakadamba (vya) eka vedavid brAhmaNa 17 / 38 kSIroda sAgara (bhau) pA~cavA~ samudra 5 / 614 kSIrodA (bhau) videhakI eka vibhaMgA nadI 5 / 241 kSudra (vya) eka mleccha 46 / 49 kSetra (pA) kheta-anna upajanekA sthAna 2 / 3 kSetravRddhi (pA) digavatakA aticAra 58 / 177 kSemaMkara (vya) tIsarA kulakara 7.150 kSemandhara (vya) cauthA kulakara 7 / 152 kSemadhUrta (vya)eka rAjA5082 kSemapurI (bhau) sukacchA dezakI rAjadhAnI 5 / 257 kSemA (bhau) kacchA dezakI rAjadhAnI 5 / 257 kssonnii-pthivii|3|14 kautkucya (pA) anarthadaNDavratakA aticAra 581179 kothumi (vya) AtreyakA ziSya 45 / 45 kaunteya yudhiSThira Adi pANDava 45 / 43 kaumudI (vya) zrIkRSNako gadA 53249 kaubera (pA) sphaTika sAlakA uttara gopura 57460 kauzala (bhau) eka deza 46 / 17 kauzalya (bho) dezavizeSa 3 / 3 kauzAmba vana (bhau) eka vana 62115 kauzAmbI (bhau) eka nagarI __33 / 13 kauzAmbI nagarI (bhau)vatsa deza kI rAjadhAnI 142 kauzika = vidyAdharoMkI jAti 26 / 13 kriyAvAdI (pA) mithyAtvakA eka bheda 58 / 194 kriyAvizAla pUrva (pA) pUrvagata bheda zrutakA eka bhed2|100 krUra (vya) vasudevakI vijayasenA strIse utpanna putra 48154 krauJcavara dvIpa (bhI) solahavA ___ dvIpa 5 / 620 krauJcavara sAgara (bhau) solahavA~ sAgara 51620 kaMsa(vya) vasudevakA ziSya rAjA ugrasena aura padmAvatIkA putra 33 / 2 kaMsa (vya) jarAsandhakA jAmAtA __ugrasenakA putra 50 / 14 kaMsa (vya) mathurAkA rAjA1187 kaMsAcArya (vya) gyAraha aMgake jJAtA eka AcArya 1164
Page #950
--------------------------------------------------------------------------
________________ 912 [kha] khaga = vidyAdhara 44|4 khaga = vidyAdhara 1 / 104 khaDga (bhau) dezakA nAma 11 / 68 khadgA (bhI) videhakI eka nagarI 5 / 257 khaDgA (bhau ) videhakI eka nagarI 5 / 263 khaNDaka prapAta (bhau) vijayArdha - kA tIsarA kUTa 5 / 26 khaNDa prapAta kUTa (bhau) airAvatake vijayArdhakA sAMtava kUTa 5 / 111 khaNDakA pAta (bhI) vijayArtha kI guphA 11 / 53 khaNDikA (bhau) vi. u. nagarI 22 / 89 juganU 1 / 52 khadyota = khamAlI (vya) eka tApasa 27 / 119 khara nidAgha tIkSNa uSNaRtu 55150 kharamAga ( bhau) ratnaprabhA pRthivIkA pahalA bhAga 4 / 48 khavaMDa (pA) parvata se ghirA nagara = 2 / 3 kharI = gadhI 60 / 31 khalapyAka durjana rUpI sAMpa 1 // 46 khalIkAra-tiraskAra 171157 kheTa (pA) nagara aura parvatase ghirA nagara 2 / 3 = [ga] gaganacandra (vya ) gaganavallabha nagarakA rAjA 34 / 35 gaganAyana = AkAzagamana 3 / 14 harivaMzapurANe gaganamaNDala (bho) vi. u. nagarI 22085 gaganabalama (bhI) bi. vi. u. nagarI 22 / 85 gaganavama (bhau) puSkalAvatI deza ke vi. u. kA eka nagara 34 |34 gaganabalabhA (vya ) acyutendrakI mahAdevI 60|38 gagana sundarI (vya) gaganavallabha nagarake rAjA gaganacandrakI strI 34 / 35 gaGga, gaGgadata (vya ) hastinApurake rAjA gaMgadeva aura nandayazAke yugala putra 36 / 141 gaGgadatta (vya) kRSNa 33 / 22 gaGgadatta (vya) jarAsandhakA putra 52/33 + gaGgadeva (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 11 gaGgadeva (vya ) dazapUrvake jJAtA eka AcArya 163 gaGgarakSita, nanda (vya) yugalayukta 33 / 141 gaGgA ( bhI ) caudaha mahAnadiyoMmeMse eka nadI 5 / 123 gaGgAkUTa ( bhI ) himavat kulAcalakA pA~cavA~ kUTa 5 / 54 gaGgAdevI (vya) gaMgAkUTapara rahanevAlI devI 11.51 gaGgAnukUla = gaMgAke kinAre kinAre 11 / 3 gaGgA - sindhu (bhI) videha kSetrake kacchA Adi dezoM meM bahane - vAlI nadiyA~ 5 / 267 gajakumAra (vya ) zrIkRSNake eka bhAI 1 / 116 gajapura ( bhI ) hastinAgapura 18 103 gajavatI (bhI) varaNa parvatake samIpa paMcanada samAgamakI eka nadI 27|14 gaNadhArin = tIrthaMkarakI pramukha zrotA jJAnake dhArI sabhA apara nAma gaNadhara 3141 gaNabhRd = gaNadhara 1 / 75 gaNabaddha (vya) bharata cakravartIke AjJAkArI deva 11 / 37 gaNyapura ( bhI ) na. pa. videhake rUpyAcalakI uttara zreNIkA eka nagara 34 / 15 gati-tAlagata gAndharvakA eka prakAra 19 / 151 gandha (vya ) ikSuvara samudrakA rakSaka deva 5/644 gandhakuTI (pA) samavasaraNakA eka sthAna jisameM tIrthaMkara virAjate hai 57/7 gandhadevI kUTa (bhI) zikhari kulA calakA nauvIM kUTa 5 / 107 gandhamAdana (bhau) meruparvatakI pazcimottara dizAmeM sthita svarNamaya eka prvt5|210 gandhamAdana (vya) himavatkA putra 48 / 47 gandhamAdana (bho) vi. u. nagarI 22 / 97 gandhamAdana-zauryapurake udyAnameM sthita gandhamAdana nAmakA eka parvata 18 / 29 gandhamAdana (vya) jarAsandhakA putra 52 / 31 gandhamAdana (bhau ) eka parvata 60 / 16 gandhamAdana] kUTa ( bhI ) gandhamAdana parvatakA eka kUTa 5 / 217 gandhamAdinI (bhI) videhakI vibhaMgA nadI 5 / 242
Page #951
--------------------------------------------------------------------------
________________ zabdAnukramaNikA 913 : gandhamAlinI (bhau) jambUdvIpa videha kSetrakA eka nagara 27 / 115 gandhamAlinI (bhau) pazcima videhakA eka deza 5 / 251 gandhamAlinI (bhI) jambUdvIpa videha kSetrakA eka deza 2715 gandhamAlinIkA kUTa ( bho) gandhamAdanakA eka kUTa 5 / 217 gandhamitra (vya) eka rAjA 27 / 102 gandharva (bhau)meruke nandana vanakI pazcima dizAmeM sthita eka bhavana 5 / 315 gandharva = vidyA nikAyakA nAmAntara 22158 gandharvasenA (vya) eka kanyA jisakA vasUdevake sAtha vivAha huA 1981 gandharvasenA (vya) cArudattakI kanyA 19 / 123 gandharvasenA ( vya ) amitagati vidyAdharakI vijayasenAse utpanna putrI jo cArudattake dvArA vasudevako do gayI 211120 gandhavat (bhI) haraNyavata kSetrake madhyameM sthita eka golAkAra parvata 5 / 161 gandhasamRddha (bhau) vi. da. nagarI 22 / 94 gandhasamRddha (bhI) vi. da. ke gAndhAra dezakA eka nagara 3016 gandhA (bhI) pazcima videhakA eka deza 5 / 251 gandhAra (vya)vasudeva aura prabhAvatIkA putra 48 / 63 115 samRddha nagarakA rAjA 3016 gandhAvato(bho)eka ndii60|16 gambhIra (vya) eka rAjA 501131 gambhIra ( vya ) kRSNakA putra 48.70 garuDa (bhau) sAnatkumAra yugalakA cauthA indraka 6 / 48 garuDakAnta (vya) senakAnta (vya) citracUla aura manoharIke yugala putra 333133 garuDadaNDa (vya) siMhapurakA eka gAruDika, sarpaviSako dUra karanevAlA 27149 garuDadhvaja garuDavAhana citracUla aura manoharIke yugala putra 333133 garuDavyUha (pA) samudravijayakI senAkA niveza prakAra 50 / 113-129 garuDAGka (vya) vRSabhadhvajakA putra 13311 marusmAn (vya) jarAsaMdhakA putra 52 / 39 gavyUti = koza 4 / 355 gANDIva = eka dhanuSa 45 / 126 gAndharvasenA (vya) eka vidyA dharaputrI jo cArudattake dvArA vasudevako vivAhI gayI 2111 gAndharvasenaka (vya) vidyAoMkA eka bhaNDAra 22 / 56 gAndhAra = eka svara 19 / 153 gAndhAra (bhau) dezavizeSa gAndhAra vidyAdhara = vidyAdharoM kI eka jAti 267 gAndhArI (vya) indragiri aura merusatIkI putrI kRSNakI eka paTTarAjJI 44 / 46 gAndhArI = eka vidyA 22165 gAndhArI-madhyama grAmake Azrita jAti 19 / 176 gAndhArodIcyakA%= madhyama grAma ke Azrita jaati19|176 gandhikA (bhau) pazcima videhakA ___eka deza 5 / 251 gandhikA (bhau) dhAtakI khaNDake pUrva meruse pazcima videhakA eka deza 27 / 111 giri ( vya) vasugirikA putra 15 / 59 giri(vya) acalakA putra 48049 girikUTa. ( bho ) eka parvata 21102 giritaTa (bhau) vijayAdhaMkA eka nagara 23 / 26 girinagara (bhau) saurASTrakA eka nagara 6072 gIti =tAlagata gandharvakA eka prakAra 19:151 / / guNazreNI (pA) samyagdRSTi zrAvaka viratAnta viyojaka Adi sthAnoMmeM honevAlI nirjarA guNadhara (vya) rAjA ugrasenakA putra 48 // 39 guNaprabhA (vya) rAjA pracaNDa vAhanakI putrI 45198 guNavatI (vya) eka AyikA 27182 guNavatI (vya) AyikA 64 / 13 guNavrata (pA) jo aNuvratoMkA upakAra kare isake digvrata, dezavrata aura anartha daNDake gAndhAra = aditidevIke dvArA vidyAoMkA eka nikAya 22 / 57
Page #952
--------------------------------------------------------------------------
________________ 914 bhedase 3 bheda haiM 2 / 134 guNasthAna (pA) moha aura yoga ke nimittase honevAlA AtmAkA kramika vikAsa 3179 guptaphalgu (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12 // 64 gupita(pA)yogoMkA nigraha karanA 1 manogupti, 2 vAggupti, 3 kAyagupti ye tIna guptiyA~ haiM / 2 / 127 guru = pA~ca parameSThI 1128 guru = pitA 21 / 122 guru = bRhaspati, pakSameM AcArya grAma = zArIra svarakA bheda 19 / 148 grAma = vaiNa svarakA eka bheda 19 / 147 greveyaka - hAra 11113 greveyaka ( bho) solaha svargoMke Upara sthita nau paTala 3 / 150 naiveyaka stUpa (pA) samavazaraNake stUpa 57 / 100 gurutdaM = pitApanA 2015 guhyaka = deva vizeSa 59 / 43 gUDhadatta (vya) AgAmI cakravartI 601564 gRhAGga = eka kalpavRkSa 780 gRhItA gRhItetvarikAgamana (pA) brahmacaryANuvratakA aticAra 58 / 174 gokula (bhau) mathurAse kucha dUrI para sthita eka pradeza 1191 gotama (vya) lavaNasamudrake anta gata gotama dvIpakA adhi ThAtA deva 5 / 470 gotama (bhau) lavaNasamudra ke madhya meM sthita eka dvIpa 51470 gotama (vya) saudharmendrakA AjJA__ kArI eka deva 41 / 17 / / gotra (pA) ucca-nIca vyavahAra kA kAraNa 58 / 218 gomukha (vya) cArudattakA mitra 21113 6 gomeda (bhau) ratnaprabhAke khara bhAgakA chaThavAM bheda 4/53 harivaMzapurANe govardhana (vya) eka zrutakevalI AcArya za61 govinda (vya) zrIkRSNa 44 / 51 gautama (vya) bhagavAn mahAvIra ke prathama gaNadhara 2189 gautama (vya) kRSNakA putra 4870 gautama(vya)eka rAjA 501131 gautama (vya) kApiSThalAyana aura anumatikA putra 18 / 104 gautama (vya) samudravijayakA putra 48 / 44 gautama (vya) gautama nAmakA deva 199 gautama (vya ) vasudevane sugrIva gAndharvAcAryako apanA kRtrima gotra batAyA 'gautama' 19 / 130 gauramuNDa(vya)amitagati vidyA dharakA mitra 21123 gaurika ( bhau) vi. u. nagaro 22188 gaurika = aditi devIke dvArA datta vidyAoMkA eka nikAya 22157 gaurika vidyAdhara =vidyAdharoMkI eka jAti 2616 gaurikUTa (bhau) vi. da. nagarI 2297 gaurI(vya) vItabhaya nagarake rAjA meru aura candramatIko putrI kRSNako paTTarAjJI 44 / 14 gaurI = eka vidyA 274131 gaurI = eka yidyA 22 // 62 grAhavatI ( bhau) videha kSetrakI vibhaMgA nadI 5 / 239 grAma-samUha 2057 grAma (pA) bAr3Ise ghirA choTA gA~va 2 / 3 [gha] ghana = kA~seke jhA~jha-majIrA Adi 19 / 142 ghanavAta (pA) eka vAtavalaya 4 / 33 ghanodadhi (pA) eka vAtavalaya 4 / 33 ghamA ( bho) ratnaprabhAkA rUr3hi nAma 4 / 46 dharmA ( bhau) ratnaprabhA pRthivI 4 / 218 ghATa (bhau) zarkarAprabhA pRthivIke paMcama prastArakA indraka vila 4 / 109 ghAtisaMghAtaM (pA) jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya aura antarAya ina cAra karmokA samUha 2059 ghRtavara dvIpa (bhau) chaThavA~ dvIpa 5 / 615 ghRtavara samudra (bhau) chaThavA~ samudra ghoSa (pA) ahIroMkI vasati 2 / 3 [ca] cakra (bhau) sAnatkumAra yugalakA sAtavA~ indraka 6148
Page #953
--------------------------------------------------------------------------
________________ cakrapANi = kRSNa 35 / 39 cakrapANijinAra- cakravartI aura tIrthaMkara padake dhAraka aThArahaveM aranAtha jinendra 120 cakrapura (bho) eka nagara 27189 cakravartin (vi) chatrakhaNDa pRthivIke svAmI 1119 cakravAla (bhI) vi. da. nagarI 22 / 93 cakravyUha (pA) senAke nivezakA eka prkaar50|103-111 cakrA (bhI) videhakI eka nagarI 5 / 263 cakrAyudha (vya) zAntinAthakA prathama gaNadhara 60 / 348 . cakrAyudha (vya) cakrapurake rAjA aparAjita aura sundarIkA putra 27 / 90 cakrI = zrIkRSNa nArAyaNa 54 / 30 cakreza (vi) cakraratnake svAmI cakavartI 1118 cakSuSmAn (vya)mAnuSottara parvata kA rakSaka deva 5 / 639 cakSuSmAn (vya) AThavA~ kulakara 7.157 caJcat ( bho) saudharma yugalakA gyArahavA~ indraka 6.45 caJcalA= bijalI 15317 caNDarociSa = sUrya 3134 caNDabANa (vya) eka vyAdha 601111 caNDavega (vya) vidyudvegakA putra 25/40 caNDavegA (bhau) varuNa parvatake samIpa paMca nadoMke samAgama kI eka nadI 27 / 14 caturaGgA(vi) hAthI, ghor3A, ratha, zabdAnukramaNikA paidala sipAhI ina cAra aMgoMse sahita, senA 2071 caturthaka-eka upavAsa 34 / 125 caturtha kAla (pA) suSamA kAla 26 caturdaza pUrvin = utpAda pUrva Adi 14 pUrvoke jJAtA 1158 caturmukha (vya) sAtavAM nArada 601548 caturviMzatistava (pA) aMgabAhya zrutakA eka bheda 2 / 102 caturasra = caukona 3153 caturaSTakA = battIsa 5 / 244 caturasrAnuyoga (pA) 1 prathamA nuyoga, 2 karaNAnuyoga, 3 caraNAnuyoga, 4 dravyAnu yoga 58 / 4 catuSka= cauka 5 / 266 / / catustrizad mahAdbhuta= cauMtIsa atizaya 10 janmake 10 kevalajJAnake 14 devakRta 2067 candanapura (bho| eka nagara 6081 candanavana(bhI) eka nagara 29 / 24 candanA (vya) rAjA ceTakakI laghuputrI 2070 candra (bho) rucikagirikA dakSiNa dizAsambandhI kUTa 5 / 710 candra (vya) AgAmI balabhadra 601568 candra (vya) candra nAmaka deva 601108 candra (bhau) nIla parvatase sAr3he pAMca sau yojana dUra, nadIke madhyameM sthita eka hrada 5 / 194 candra (vya) abhicandrakA putra 48.52 candra (vya) rAjA ugrasenakA putra 4839 candra (bhI) saudharma yugalakA tIsarA indraka 6.44 candrakAnta (vya) vasudeva aura somadattakI putrIkA putra 48.60 candrakAntA ( vya) zUrasenakI strI 33 / 99 candracUDa (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12167 candradhara (vya) AgAmI bala 60568 candradeva (vya) jarAsandhakA putra 52 / 40 candraparvata (bhI) vi. da. nagarI 22 / 97 candraprajJapti(pA) parikarma zrutakA eka bheda 10162 candraprama (vya) aSTama tIrthakara 110 candraprabhA (vya) candrakI strI 60 / 108 candramAta (vya) marucandra kA strA 601103 candramAla (bhau) pazcima videha kA vakSAra giri 5 / 232 candrayaza (vya) eka rAjA 501128 candraratha (vya) ratnacihnakA putra 13 / 21 candravatI (vya) vItabhaya nagarake rAjA merukI strI 44 / 33 candravarmA (vya) kRSNakA putra 4871 candravarmA (vya ) eka rAjA 50 / 132
Page #954
--------------------------------------------------------------------------
________________ candrAnanda (vya ) eka rAjA 501125 candrAbha (bhau) ratnaprabhAke khara bhAgakA caudahavA~ paTala 4 / 54 candrAma (vya) abhicandrakA putra 48.52 candrAbha (vya) gyArahavA~ kulakara 7 / 163 candrAbha (vya) eka vidyAdhara 27 / 120 candrAma (bhau) brahmasvargakA eka vimAna 27 / 117 candrAmA (vya) vaTapurake vIrasena rAjAkI strI 431165 capalagati (vya) sUryAbha aura dhAriNIkA putra 34 / 17 camara (vya)sumatinAthakA gaNadhara 60 / 347 camara campA (bhau) vi. u. nagarI 22385 campaka (vya) kaMsakA eka hAthI 36 / 33 campakapura (bhau) campaka devakA nivAsa sthAna 5 / 428 campakavana (bhau) vijayadevake nagarase 25 yojana dUra pazcimameM sthita eka vana 5 / 422 campA(bhau) aMgadezakI rAjadhAnI campApurI vartamAna nAma nAthanagara(bhAgalapura) 1 / 81 campA (bho) dhAnaka khaNDake bharata kSetrakI eka nagarI 54 / 56 campA (bhau) vi. u. nagarI 22188 carcikA (pA) caurAsI lAkha hasta prahelikAoMkI eka cacikA hotI hai 7.30 harivaMzapurANe carama (vya) pulomakA putra 17 / 25 caryA (vya) rAjA pracaNDavAhanako putrI 45 / 98 cANUra (vya) kaMsakA eka malla 36 / 40 cAndrAyaNavidhi = vratavizeSa 34 / 90 cApa (pA) dhanuSa ( cAra hAtha ) 4 / 342 cAra = guptacara 50 / 11 cAraNa (bhau) meruke nandanavanako dakSiNa dizAmeM sthita eka bhavana 5 / 315 cAritra (pA) sAmAyika, chedopa sthApanA, parihAra vizuddhi, sUkSma sAmparAya aura yathAkhyAna-ye cAritrake pA~ca bheda haiM 2 / 129 cAritramoha (pA) mohanIya karmakA eka bheda 33145 cAritra zuddhi = vratavizeSa (ahiMsAmahAvata) 34 / 100 cAru (vya) kuruvaMzI eka rAjA 45 / 23 cArukRSNa (vya) kRSNakA putra 4871 cArukRSNa(vya) eka rAjA5083 cArucandra(vya) candanavanake rAjA amoghadarzanake cArumati strIse utpanna putra 29 / 25 cArudatta (vya)sambhavanAthake prathama gaNadhara 60 // 346 cArudatta (vya) baladevakA putra 4866 cArudatta (vya) campAnagarIkA prasiddha seTha 19 / 122 cArudatta (vya) zrIkRSNakA hitaiSI eka rAjA 5072 cArupadma (vya) kuruvaMzI eka rAjA 45 / 23 cArumati (vya) candanavana nagara ke rAjA amoghadarzanakI strI 29 / 25 cArurUpa (vya) kuruvaMzI eka rAjA 45 / 23 cArulakSmI (vya) megha seTha aura alakA seThAnIkI putrI 46.15 cAruhAsinI (vya) bhadrilapurake rAjA pauNDrakI putrI jise vasudevane varA 24 // 31 cAruhAsinI (vya) vasudevakI strI 1184 cAlana = eka divya auSadhi 21118 cittavega ( vya) svarNAbhapurakA rAjA vidyAdhara 24 / 69 cittendriya nirodha (pA) muniyoM kA eka mUla guNa-pAMca indriyoM tathA manako vaza karanA 2 / 128 cintAgati ( vya) sUryAbha aura dhAriNIkA putra 34 / 17 citra (bhau) nIla kulAcalakI dakSiNa dizA aura sItAnadIke pUrva taTapara sthita eka kUTa' 5 / 191 citra (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 27 citraka (bhau) meruke nandanavanakI uttara dizAmeM sthita eka bhavana 5 / 315 citraka (vya) samudravijayakA putra 48044 citrakArapura (bho) bharatakSetrakA eka nagara 27497
Page #955
--------------------------------------------------------------------------
________________ citrakUTa ( bho) pUrva videhakA vakSAragiri 5 / 228 citraketu (vya) jarAsandhakA putra 52/30 citragupta (vya) AgAmI tIrthakara 601560 citrAGgada (vya) citracUla aura manoharIkA putra subhAnukA jIva 33 / 132 citrAGgada (vya) jarAsandhakA putra 52 / 33 citracUla ( vya ) nityA loka nagarakA rAjA 33 / 132 citrabuddhi ( vya ) prItibhadrakA mantrI 27 / 98 citramAlA (vya ) cakrAyudhakI strI 27 / 90 citramAlI (vya) jarAsandhakA putra 52 / 31 citraratha (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45|28 citraratha (vya) girinagarakA rAjA 33 / 150 citralekhikA (vya) bANa vidyAdharakI putrI uSAko sakhI 55 / 24 citravasu (vya) rAjA vasukA putra 17158 citravAhana (vya) AgAmI cakra 601565 citrasamAlamana=aneka prakArake vilepana 55 / 54 citrA (or) rucikagirike vimala kUTapara rahanevAlI devI 5 / 719 citrA (vya ) rucikagirike supratiSTha kUTapara rahanevAlo devI 5 / 710 citrA (bho) meru parvatase eka zabdAnukramaNikA hajAra yojana vidyamAna citrA nAmakI pRthivI 4 / 12 citrA (bhI) ratnaprabhAke khara bhAgakA pahalA paTala 4|52 cUDAmaNi (vya) vinamikA putra 22 / 105 cUDAmaNi (bho) vi. u. nagarI 22 / 91 cUtapura (Amrapura ) ( bhau) Amra devakA nivAsa sthAna 5 / 428 cUtavana (Amravana ) ( bhI ) vijayadevake nagarase 25 yojana dUra uttara meM sthita eka vana 5 / 422 cUlika (vya) cUlikA nagarIkA rAjA 46 / 26 cUlikA (pA) dRSTivAda aMgakA eka bheda 10 / 61 cUlikA (pA) aMgapraviSTa zrutakA eka bheda 2 / 100 cUlikA (bhau) eka nagarI 46/26 ceTaka (vya) vaizAlIkA rAjA rAjA siddhArthakA zvasura 2 / 17 cedirASTra ( bhI ) abhicandrake dvArA vindhyapRSThapara basAyA deza 17/36 vaizyAlaya = jina mandira 4 / 61 codanA vAkya = 'ajairyaSTavyam' isa vedavAkya meM 17 / 125 [ cha ] chAyAsaMkrAmiNI eka vidyA 22/63 chinna (pA) aSTAMga nimitta jJAnakA eka aMga 10 / 117 cheda (pA) ahiMsANuvratakA aticAra 58 / 164 chedana = vidyAstra 25/49 chedopasthApanA (pA) cAritrakA eka bheda 64 / 16 [ ja ] jagat ( bhI ) saudharma yugalakA unatIsavA~ indraka 6047 jagatI (bhI) jambUdvIpako cAroM orase ghere hue vajramayI bhitti 5 / 377 jagakusuma (bhI) rucikagirikA pazcima dizAsambandhI kUTa 5 / 712 jagatsthAmA 917 vya) kapiSTalakA putra 45 / 46 jaghanyapAtra ( pA ) avirata samyagdRSTi 7 109 jaghanya zAtakumbhavidhi vratavizeSa 34 / 87 jaghanya siMhaniSkrIDita upavAsavrata 34 / 78 jananAbhiSava 8/237 janapada satya (pA) daza prakArake satyoM meM se eka satya 10 / 104 janArdana vya) zrIkRSNa 43 / 76 janmadanta (vya ) AgAmI cakra vartI 60 / 564 jamadagni (vya) kAmadhenukA dhanI eka tapasvI 25 / 9 jambU (vya) jambUsvAmI nAmaka kevalI 160 jambUdvIpa ( bho ) AdyadvIpa 21 = = = eka eka janmAbhiSeka jambUdvIpa ( bhI ) asaMkhyAta dvIpa samudroMko ullaMghana karane ke bAda sthita dvIpavizeSa 5 / 166
Page #956
--------------------------------------------------------------------------
________________ 918 jambUpura (bhI) vi. da. kA eka nagara 44 / 4 jambUdvIpa prajJapti (pA) parikarma zrutakA eka bheda 10 / 62 jambUzaGkupura (bhI) vi.da. nagarI 22 / 100 jambUsthala ( bho) meruparvatakI aizAna dizAmeM sItA nadIke pUrvataTapara nIlakulAcalakA nikaTavartI pradeza jahA~ jAmunakA vRkSa hai 5 / 172 jaya (vya) daza pUrvake jJAtA eka AcArya 1162 jaya (vya) namikA putra 22 / 108 jayakumAra (vya) hastinApurake rAjA somaprabhakA putra dUsarA nAma meghasvara 438 jaya (vya) vasudevakA putra 50 / 115 jaya ( vya) AgAmI tIrthakara 601561 jaya (vya) ekAdaza cakra 60 / 287 jaya (vya) anantanAthakA prathama gaNadhara 60 / 348 jayakIti (vya) AgAmI tIrtha __ kara 601559 jayadeva (vya) eka gRhastha 60 / 109 jayanta (vya) vItazokA nagarI ke vaijayanta rAjAkA putra 2717 jayanta ( pA) sphaTika sAlakA pazcima gopura 57159 jayanta ( bho) vi. u. nagarI 22187 jayanta (bhI) bharatakSetrakA eka nagara 601117 harivaMzapurANe jayanta ( bho ) anuttara vimAna 6 / 65 jayanta (bhau) jambUdvIpakI jagatI kA pazcima dvAra 5 / 390 jayantagiri ( bhau) eka parvata 47 / 43 jayantI = eka vidyA 22170 jayantI (bhau) caramake dvArA basAyA huA eka nagara 17427 jayantI (bhau) nandIzvara dvIpake dakSiNasambandhI aMjanagiri kI pazcima dizAmeM sthita vApikA 5 / 660 jayantI(vya) rucikagirike sarva ratna kUTapara rahanevAlI devI 5 / 726 jayantI (vya) rucikagirike kanaka kUTapara rahanevAlI devo 5705 jayantI (bho) videhakI eka nagarI 5263 jayapura (bho) eka nagara jahA~ ___vasudeva gaye 24 / 30 jayarAja ( vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 15 jayasena (vya) samudra vijayakA putra 4843 jayA = eka vidyA 22170 jayA (pA) samavasaraNakI eka vApikA 57 / 73 jayAGgaNa(pA) samavasaraNakI eka bhUmi 57 / 76 jayAvaha (bhI) vi. u. nagarI 22 / 88 jayottaga (pA) samavasaraNake saptaparNa vanakI vApikA 57.33 jara kumAra(vya)zrIkRSNake maraNa meM kAraNa pravAsI yAdava 1 / 120 jaratkumAra(vya) zrIkRSNakA eka bhAI 52 / 16 jarakumAra (vya ) vasudeva aura jarAkA putra 48 / 63 jarA (vya ) mleccha rAjAko kanyA, jise vasudevane varA 3116 jarAsandha (vya) vRhadrathakA rAjagRhIkA rAjA ( nauvA~ pratinArAyaNa ) 18022 jarAsuta (vya) jaratkumAra 63146 jalaketu (vya) jarAsandhakA putra 52 / 30 jalagatA (pA) dRSTivAda aMgake cUlikAbhedakA upabheda 10 / 123 jaLagati dakSiNA = eka vidyA 22 / 68 jaladhi (vya) samudravijayake bhAI akSobhyakA putra 48 / 45 jalaprabha vimAna (bhau) varuNa lokapAlakA vimAna 5 / 326 jalAvarta ( bhau) vi. da. nagarI 22 / 95 jAtarUpa = suvarNa 602 jAti = zArIrasvarakA eka bheda 19 / 148 jAti-padagata gAndharvakI vidhi 19 / 149 jAnudadhana = ghuTanoM pramANa 11 / 5 jAmbava (vya) eka vidyAdhara 60153 jAmbava (bhau) eka nagara6053 jAmbava (vya) vi. da. ke jambU pura nagarakA rAjA 44 / 4
Page #957
--------------------------------------------------------------------------
________________ 919 jAmbavatI (vya) jambUpurake rAjA jAmbava aura rAnI ziva candrAkI putrI kRSNako eka paTTarAjJI 44.5 jAraseya (vya) jaratkumAra 63153 jitapadmapramA (vi) kamalakI kAntiko jItanevAlI 118 jitazatra(vya) eka rAjA, rAjA siddhArthakI choTI bahanakA pati 66 / 6 jitazatru (vya) zrAvastIkA eka ikSvAkuvaMzIya prAcIna rAjA 28 / 17 jitazatru ( vya ) devakIkA putra 63 / 170 jitazatru (vya) jarAsandhakA putra 52134 jitazatru (vya) harivaMzakA eka rAjA za124 jitazatra (vya) eka rAjA 3 / 187 jitazatru ( vya ) kaliMgadezake kAMcanapura nagarakA rAjA 24 / 11 jina = karmarUpa zatruoMko jItanevAle jinendra za16 jinaguNa sampatti = vratavizeSa 34 / 122 jinadatta ( vya ) dhanadatta aura nandayazAkA putra 18 / 115 jinadattA (vya ) eka AryikA 331100 jinadattA (vya ) eka AryikA 6070 jinadattA (vya) rAjA arhaddAsa kI strI 27 / 112 jinadattA (vya) ja. vi. supadmA zabdAnukramaNikA dezake siMhapura nagarake rAjA arhaddAsakI strI 34 / 4 jinadAsa (vya) dhanadatta aura nandayazAkA putra 18 / 114 jinapAla (vya ) dhanadatta aura nandayazAkA putra 18114 jinasena ( vya) pArvAbhyudaya Adike racayitA jinasenA cArya 1140 jinendra (vya) tIrthakara 106 jinezvara(vya) AgAmI tIrthakara 60.560 jihva (bhI) zarkarAprabhA pRthivI ke saptama prastArakA indraka vila 4 / 111 jihnaka (bho ) zarkarA pRthivIke aSTama prastArakA indraka vila 4112 jihnikA (bhI) himavat parvatake dakSiNa taTapara sthita eka praNAlI 51140 jIvadyazasa (vya ) jarAsandhakI putrI, jo kaMsako vivAhI gayI 337 jIvadravya (pA) caitanya lakSaNa yukta jIva 21107 jIvavicaya (pA) dharmyadhyAnakA bheda 56 / 43 jIvasiddhi ( vya) samantabhadrA cAryake dvArA racita jIvasiddhi nAmaka grantha aura jIvoMko siddhi za29 jIvasthAna (pA) jIvasamAsa 2 / 107 jIvAdhikaraNa (pA) AsravakA eka bheda jisake 108 bheda hote haiM 58184 jIvitAzaMsA (pA) sallekhanAkA aticAra 58 / 184 jambhaka (vya) devavizeSa 42117 jabhbhaNa=vidyAstra 25148 jRmmika grAma (bhI) vihAra prAntakA eka gAMva 2157 jaitrI (pA) samavasaraNake saptaparNa vanakI vApikA 57 / 33 jaina (pA) jinendradevake dvArA praNIta 111 jJAtRdharmakathAGga (pA) dvAda zAMgakA eka bheda 2 / 93 jJAnapravAda (pA) pUrvagata zrutakA eka bhedaM 2 / 98 jJAnAvaraNa (pA) jJAnaguNako ghAtanevAlA karma 580215 jyotiSka = sUrya-candramA Adi jyotiSI deva 3 / 135 jyotirA = eka kalpavRkSa 780 jyotirdeva - jyautiSka deva sUrya candramA Adi 2179 jyeSTha (pA) sphaTika sAlakA dakSiNa gopura 57 / 58 jyotirmAlA (vya) eka vidyA dharI 60118 jvalana (vya) vasudevakI zyAmA nAmaka strIse utpanna putra 48.54 jvalanavega (vya) acirmAlI aura prabhAvatIkA putra 1981 jvalanapramA (vya) divya nAga kanyA 29 / 20 jvalitavegA (vya) vijaya nAmaka vyantarako strI 60 / 60 [ jha ] jhaSa (bhI) dhUmaprabhA pRthivIke tRtIya prastArakA indrakavila 4 / 140
Page #958
--------------------------------------------------------------------------
________________ 920 [Ta ] TaNa deza (bhau) eka deza 211103 [ta ] taDitprabha (bhau) niSadha parvatase uttara kI ora nadIke madhya meM sthita eka hada 5 / 196 tata = tArase bajanevAle bAje 19 / 142 taddhita-padagata gandharvakI vidhi 19 / 149 tanayasoma (vya) namikA putra 22 / 107 tanuvAta (pA) lokako cAroM orase gheranevAlA tIsarA vAyumaNDala ( vAtavalaya ) 511 tapa (pA) anazanAdi chaha bAhya aura prAyazcitta Adi chaha antaraMgake bhedase bAraha prakArakA tapa 2 / 129 tapana (bho) bAlukAprabhA pRthivI ke tRtIya prastArakA indraka vila 4 / 120 tapana (vya) tejasvIkA putra 13 / 9 tapanakUTa (bhau) vidyutprabhaparvatakA eka kUTa 54222 tapita (bhau)bAlukAprabhA pRthivI ke dvitIya prastArakA indraka vila 4 / 119 tapanIyaka (bhau) mAnupottarako Agneya dizAkA kuutt5|606 tapanIyaka (bhau) saudharma yugalakA unnIsavA~ indraka 6 / 46 tapanIyaka kUTa (bhau) mAnuSottara parvatakI Agneya dizAkA eka kUTa 5 / 601 harivaMzapurANe tapta (bhau) bAlukAprabhA pRthivIke / tAmralipta (bhau) eka nagara prathama prastArakA indraka vila 4 / 118 tAmralipti (bhau) eleyake dvArA taptajalA (bhau) videhakSetrako eka aMgadezameM basAyA huA vibhagA nadI 5 / 240 eka nagara 17 / 20 tapaHzuddhi = eka vratavizeSa tAra (bhau) paMkaprabhApRthivIke 34.99 dvitIya prastArakA indraka tamaka (bhau) paMkaprabhA pRthivIke vila 4 / 130 paMcama prastArakA indraka tArA (vya) rAjA kIrtavIryako vila 4 / 133 garbhavatI strI 25 / 11 tamas (bhau) dhUmaprabhA pRthivIke tAraka (vya) dUsarA pratinArAyaNa prathama prastArakA indraka 60 / 291 vila 4 / 138 tArNa (bhau) dezavizeSa 3 / 6 tamaHprabhA (bhau) narakoMkI chaThI ti gloka ( bhau) madhyaloka bhUmi 4 / 44 5 / 1 tamastama (bhau) sAtavA~ naraka tiryagvyatikrama (pA) digvatakA 2 / 136 __ aticAra 58 / 177 tamisra (bhau) dhUmaprabhA pRthivIke tiraskariNI-eka vidyA 22 / 63 paJcama prastArakA indraka tilakA (vya) bhAnukItikI strI vila 41142 33139 tamisra guhA (bhau) vijayArdhako tilakAnanda (vya) eka muni guhA 11 / 21 5059 tamo'ntaka (vya) cArudattakA tilavastuka (bhau) eka nagara, mitra 21113 ____ jahA~ vasudeva pahu~ce 24 / 2 taraGgiNI (bhau) eka ndii46|49 tIrtha (pA) dharmako AmnAya 164 tAyaketu (vya) kRSNa 51119 tIrthakara (pA) dharmakI AmnAya tApa (pA) asAtAvedanIyakA calAnevAlA, ye 24 hote Asrava 58193 haiM 2 / 146 tApana(bhI)bAlukAprabhA pRthivIke tIrthakRt (pA) tIrthakara 118 caturtha prastArakA indraka tIrNakarNa (bhau) dezakA nAma vila 4 / 121 11167 tApasa (bhau)dezakA nAma 11172 teja:sena (vya) samudravijayakA tAmin (vi) pAlaka-rakSaka putra 48144 1 / 10 tejasvI (vya) prabhUta tejakA putra tAmitraguhaka (bhau) vijayArdhakA 13 / 9 AThavA~ kUTa 5 / 27 tejasvI (vya) bhagavAn RpabhatAmisraguhakUTa (bhI) airAvatake devakA gaNadhara 12 / 58 vijayAdhakA tIsarA kUTa tejorAzi (vya) RSabhadevakA 5 / 110 gaNadhara 12066
Page #959
--------------------------------------------------------------------------
________________ tuGgIgiri (bhI) mAMgItuMgI nAma kA parvata 63 / 72 tukya (pA) caurAsI lAkha tuTyAMgoM kA eka tuTa 7128 tuvyAGga (pA) caurAsI lAkha kamaloMkA eka tuTyAGga 7 / 28 tuliGga ( bhI ) dezakA nAma 11 / 64 tuSita (vya ) laukAntika devakA eka bheda 55 / 101 tUryAGga : = eka kalpavRkSa 780 tRNabindu (vya ) candravaMzI eka rAjA 23147 tRtIya kALa (pA) suSamAduHSamA kAla 1 / 26 toka = putra 27 / 119 tomara (vya) eka rAjA 50 / 130 toyadhArA (vya) nandanavanameM rahanevAlI dikkumArI 5 / 333 trasareNu (pA) ATha truTireNuoMkA eka trasareNu hotA hai 7738 trasita ( bhI ) ratnaprabhA pRthivIke dazaveM prastArakA indraka vila 4 / 77 trasta (bhI) ratnaprabhA pRthivIke nauveM prastArakA indraka vila 4 / 77 truTireNu (pA) ATha saMjJA saMjJAoMkA eka truTireNu hotA hai 7/38 trikUTa ( bhI ) pUrva videhakA vakSAra giri 5 / 229 trigartta ( bhI ) dezavizeSa 3 / 3 trigincha (bhau) niSadha kulAcalakA hrada 5 / 121 trigupti, trisamitivrata = vrata vizeSa 34 / 106 116 zabdAnukramaNikA tridaza = deva 18 12 tridiva = svarga 21 / 163 tripada (vya) eka DhImara 60 / 33 triparvA = eka vidyA 22 / 67 tripAtinI = eka vidyA 22 / 68 tripRSTha (vya ) pahalA nArAyaNa 60 / 288 tripura (bhau) dezavizeSa 11 / 73 tripRSTha (vya ) AgAmI nArAyaNa 601567 trilakSaNa (vi) utpAda, vyaya, dhrauvya rUpa tIna lakSaNoMse sahita 20108 trilokasAra vidhi eka upavAsa vrata 64 / 59-61 trivarga = dharma, artha, kAma 21 / 185 triviSTapapura = svargapurI 5 / 23 trizTaGga (bhI) eka ngr45|95 triziras (vya) kuNDalagirike vajrakUTapara rahanevAlA deva 5 / 690 triziras (vya ) rucikagirike svayaMprabha kUTapara rahanevAlI devI 51720 trizikhara (vya) nabhastilaka nagarakA rAjA* 25/41 triziras (vya) jarAsandhakA putra 52/37 triSaSTi puruSa (pA) zaTha zalAkA puruSa, 24 tIrthaMkara, 12 cakravartI, 9 nArAyaNa, 9 pratinArAyaNa, 9 balabhadra 1 / 117 viS= kAnti 1 / 11 [da] dakSa = catura 17 / 2 dakSa (vya ) suvratakA putra 17 2 921 dakSaprajApati (vya) rAjA dakSa 1178 dakSiNa = nipuNa 3|193 dakSiNa = udAra 54/38 prakRtivAlA dakSiNazreNI ( bho) vijayArdhaparvatakI dakSiNa dizAvartI kagAra jisapara 50 nagara sthita haiM 5 / 23 dakSiNArdhakUTa (bhau ) airAvata ke vijayArdhakA AThavA~ kUTa 5 / 111 dakSiNA kakUTa ( bhau) vijayArdha - kA dUsarA kUTa 5 / 26 daNDa (pA) lokapUraNa samudghAta kA prathama caraNa 56 / 74 daNDa (pA) do kiSkuoMkA eka daNDa 7146 daNDabhUtasahasraka 22/65 = eka vidyA daNDAdhyakSagaNa = eka vidyA ! 22/65 datta (vya ) sAtavA~ nArAyaNa 601289 dattaka (vya) candraprabhakA prathama gaNadhara 60 / 347 dattavatI (vya ) eka AryikA 27156 dattavastra (vya ) eka rAjA 31 / 96 dantamalamArjana varjana (pA) muniyoMkA eka mUlaguNa - dAtauna nahIM karanA 2 / 129 dadhimukha ( vya ) isa nAmakA vidyAdhara 24184 dadhimukha (vya ) eka vidyAdhara jo rohiNIke svayaMvarake samaya honevAle yuddha meM vasudevakA sArathithA 31 / 103
Page #960
--------------------------------------------------------------------------
________________ 922 harivaMzapurANe dadhimukha (bhau) nandIzvara dvIpa kI vApikAoMmeM sthita parvata 5 / 669 dabhra = gavAkSa-jharokhA 5 / 265 damavara (vya) eka muni 34 / 32 damaraka(vya) vasudevake bhavAntara se sambandha rakhanevAlA eka puruSa 184131 damaghoSaja = zizupAla 42 / 93 darzana = netra 8 // 23 darzanakriyA (pA) eka kriyA 58069 darzanAvaraNa(pA) darzanako Dhakane vAlA karma 58 / 215 darzanavizuddhi - bhAvanA 34 / 132 darzanazuddhi-vratavizeSa 34 / 98 dazaparvikA-eka vidyA 22167 dazapUrvin = dazapUrvake jJAtA za58 dazama = cAra upavAsa 34 / 125 dazaratha (vya) baladevakA putra 48067 dazaratha ( vya) eka rAjA 50 / 125 dazakAlika (pA) aMgabAhya zrutakA eka bheda 21103 dazArNaka (bhau) dezakA nAma 1073 dazAha = yAdava 41149 dazAha = yogya athavA pUjya 18 / 14 dazAha (vya) rAjAvizeSa 50 / 68 dazeruka (bhI) dezakA nAma 1067 dAsIdAsa pramANAtikrama (pA) parigraha parimANANuvratakA abhicAra 58 / 176 dAna (pA) sAtAvedanIyakA Asrava 58/94 dANDIka (bho) dezakA nAma 11170 dvAravatI ( bho ) saurASTra dezameM sthita nagarI 1172 dAru (vya ) vasudevakI strI padmAvatIkA putra 4856 dAruka (vya) vasudevakI strI padmAvatIkA putra 4856 dAruNa (vya) eka bhIla 27 / 107 dikkumAra = bhavanavAsI devoMkA eka bheda 4 / 64 diggajendra (vya) devoMkI eka jAti 5 / 209 dignandana (bho) rucikagirikA eka kUTa 51706 diti (vya ) dharaNendrakI devI 22154 diti (vya) dhAraNayugma nagarake rAjA ayodhanakI strI 23147 digyacakSu = avadhijJAnI42150 divya dhvani ( pA) bhagavAnko nirakSarI vANI 3 / 181 divyapura (pA) samavasaraNakA eka bhAga jisake trilokasAra Adi sau nAma haiM 57 / 112 divyalakSaNa paMktividhi-vrata vizeSa 34 / 123 divyavAda (vya) AgAmI tIrtha kara 601562 digyauSadha (bhau) vi. da. nagarI 22 / 99 dizAnandA ( vya ) vaidizapurake rAjA vRSadhvajakI putrI 45 / 109 dizAvalI (vya ) vaidizapurake rAjA vRSadhvajakI strI 45 / 108 dIpana ( vya) sukharathakA putra 18 / 19 dIrghadanta (vya) AgAmo cakra vartI 60563 dIrghabAhu ( vya) subAhukA putra 182 dIrghahasva (pA) AgrAyaNIpUrvake caturtha prAbhRtakA yogadvAra 1084 duHkha (pA) asAtAvedanIyakA Asrava 58 / 93 duHkha (bhI) tIsarI pRthivIke prathama prastArasambandhI tapta nAmaka indrakI pUrvadizAmeM sthita mahAnaraka 4154 duHkhaharaNavidhi = vratavizeSa 34 / 117 dugdhavAridhi ( bho ) arisamudra nAmakA pAMcavA samudra 2053 dundumi = dundubhi nAmakA varSa 19 / 22 durga (bhI) dezakA nAma 1171 durjaya (vya ) jarAsandhakA putra 52137 durdarza(vya) pUraNakA putra48151 durdhara (vya ) jarAsandhakA putra 52 / 31 durdhara (vya ) rAjA ugrasenakA putra 48 / 39 durdhara (vya) pUraNakA putra 4851 durbhaga = bhAgyahIna 18 / 128 durmukha (vya ) jarAsaMdhakA putra 52 / 37 durmukha (vya ) pUraNakA putra 48151
Page #961
--------------------------------------------------------------------------
________________ durmukha (vya) vasudeva aura avantIkA putra 48 / 64 durmukha (vya) eka rAjA 50183 durmukha ( vya vasudevakA putra 50 / 115 duryodhana (vya) kauravAgraja hastinApurakA rAjA 43 / 20 duvidha = daridra 18/127 duHzAsana ( vya ) eka rAjA [ kaurava] 50/84 duHSamA (pA) avasarpiNIkA pA~ca kAla 7 / 59 puSpakvAhAra (pA) bhogopabhogakA aticAra 58 / 182 duSpUra (vya ) pUraNakA putra 48 / 51 dUSaNa (pA) jJAtA aura darzanA varaNakA Asrava 58 92 dRDhadharmA (vya ) hRdikakA putra 4842 dRDha (vya ) samudravijayakA putra 48 / 43 dRDhabandha ( vya ) eka rAjA 50 / 126 dRDhamuSTi (vya) rAjA vRSabhadhvajakA yoddhA 33 / 103 dRDhamuSTi (vya) vasudeva- madanavegAkA putra 50 / 116 dRDhavarmA (vya ) eka rAjA 50 / 132 dRDha (vya) samudra vijayake bhAI akSobhyakA putra 48|45 dRDharatha (vya) bhagavAn RSabhadeva - kA gaNadhara 12 / 55 dRDharatha (vya ) bRhadrathakA putra 18 18 dRDharatha ( vya ) naravarakA putra 1818 dRDharatha (vya) rAjA megharatha aura subhadrAkA putra 18 112 zabdAnukramaNikA dRDhAyudha (vya ] vaidizapurakA yuvarAja 45 / 107 dRti - mazaka 43 / 122 dRSTivAdAGga (pA) dvAdazAMgakA eka bheda dRSTimoha (pA) samyagdarzanako ghAtanevAlA darzanamoha 2 / 113 dRSTimuSTi ( vya vasudeva aura madanavegAkA putra 4861 dRSTiviSa = sarpavizeSa 11 / 94 deva (vya) devanandI, apara nAma pUjyapAda AcArya 1 / 31 devakI (vya) kaMsakI bahana jo vasudevako vivAhI gayI 33 / 29 devakuru ( bhI ) sumeru aura niSadha ke bIca meM sthita pradeza, jahA~ bhogabhUmikI racanA hai 5 / 167 devakuru ( bho ) niSadha parvatase uttarakI ora nadIke madhyameM sthita eka hRda 5 / 196 devakurukUTa (bhI) saumanasya parvata kA eka kUTa 5 / 221 devakurukUTa (bhau) vidyutprabha parvata kA eka kUTa 51222 devagarbha (vya) bindusArakA putra 18 / 20 devacchanda (bhau) akRtrima caityA layoMkA garbhagRha 5/360 devadatta (vya ) rAjA amarakA putra 17 / 33 devadatta (vya) arjunake zaMkhakA nAma 51 / 20 devadatta (vya) jarAsandhakA putra 52 / 36 devadatta (vya ) kRSNakA putra 48 71 923 devadeva (vya) AgAmI tIrthaMkara 601559 devapAla (vya ) devakIkA putra 33 / 170 devapAka (vya ) dhanadatta aura nandayazAkA putra 18 114 devamati (vya ) devilakI strI 60 / 43 devananda (vya) rAjA gaMgadevakA putra 33 / 163 devananda (vya ) baladevakA putra 48 67 devaramaNa ( bhI ) merukA eka vana 5/307 devavara ( bhI ) antima solaha dvIpoMmeM caudahavA~ dvIpa 5 / 625 devazarmA (vya) bhagavAn RSabhadevakA gaNadhara 12 / 55 devazarmA (vya ) eka rAjA 50 / 84 devasammati (bhau) brahmayugalakA dUsarA indraka 6 / 49 devasena (vya) bhojakavRSNi aura padmAvatIkA putra 1816 devasenA (vya) yakSilakI strI 60/63 devasva = devadravya 18 102 devAgni (vya) bhagavAn RSabha devakA gaNadhara 12/57 devAnanda (vya ) jarAsandhakA putra 52/35 devAnanda (vya ) eka rAjA 50 / 125 devAraNya (bhau) videhakSetra meM sthita vana 51281 devAvatAra ( bhI ) pUrvamAlava deza meM sthita eka tIrtha 50/60 devila (vya) eka manuSya 60 143
Page #962
--------------------------------------------------------------------------
________________ 924 harivaMzapurANe devilA (vya) jayadevakI patnI 601109 dezasatya (pA) daza prakArake satyoM meM se eka satya 101105 dezAvadhi (pA) avadhijJAnakA eka bheda 10 / 152 daivakeya = devakIkA putra zrIkRSNa 3525 doSa = bhujA 36 / 22 doSatraya = rAga, dveSa, moh2|89 dyuti (vya) zUradattakI strI 33 / 99 dhumaNi = sUrya 4 / 64 dyumnadhArA = ratnadhArA 2145 dyotiH (bhau, ratnaprabhAke kharabhAga kA AThavAM paTala 4/53 dyotitasya tathA tasya 1153 dravya (pA) utpAda, vyaya, dhrauvya se yukta athavA guNa aura paryAyase yukta jIvAdi chaha dravya 111 dravyAdi (pA) dravya, kSetra, kAla, bhAva 111 dravyArthika naya (pA) sAmAnya grAhI naya 58 / 42 drutam = zIghra hI 51142 dupada (vya) mAkandIkA rAjA 45 / 121 drupada (vya) eka rAja 50 / 81 duma (vya) jarAsaMghakA putra 52 // 30 dumapeka (vya) eka munirAja 33 / 149 drumasena (vya) jarAsaMdhakA putra 52 / 30 drumasena (vya) siMhalake rAjA ilakSNaromakA senApati 44 // 23 droNa (vya) droNAcArya 4541 droNAcArya (vya) vidrAvaNakA putra 45147 droNAmukha (pA) nadIke taTavartI nagara 2 / 3 draupadI (vya) mAkandIke rAjA drupadakI putrI 45 / 122 / dvAdaza vibhAga -samavasaraNakI bAraha sabhAga 2166 dvikAvaLIvidhi = eka upavAsa vidhi 34 / 68 dviparvA = eka vidyA 22 / 67 dvipRSTha (vya) dUsarA nArAyaNa 60 / 288 dvipRSTha (vya) AgAmI nArAyaNa 601567 dvividhakarmavandha = zubha-azubha karmabandha 2 / 109 / / dvizatagrIva (vya) vali prati nArAyaNake vaMzameM utpanna huA eka rAjA 25 / 36 dvIpa (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 30 dvIpakumAra = bhavanavAsI devoMkA eka bheda 4 / 63 dvIpasamudra prajJapti (pA) parikarma zrutakA bheda 10 // 62 dvIpAyana (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 30 dvIpAyanamuni (vya) dvArikA dAhameM kAraNabhUta eka muni 11118 [ dha] dhanaJjaya (vya) arjuna 50194 dhananjaya (vya) meghapurakA rAjA 33 / 135 dhananjaya (vya, dharaNakA putra 48 / 50 dhananjaya vya) vinamikA putra 221104 dhanaJjaya (bhau) vi. u. nagarI 22186 dhanaJjaya (vya) jarAsandhakA putra 52 / 36 dhanadeva (vya) bhagavAn RSabha devakA gaNadhara 12 / 56 dhanadeva (vya) ibhyapurakA seTha 60 / 95 dhanada (vya) kubera 55 / 1 dhanadatta (vya) eka seThakA nAma 18 / 113 dhanadeva (vya) eka vaizya 46 / 50 dharAdhara (bhau) vi. da. nagarI 22 / 97 dhanapAla (vya) jarAsandhakA putra 52 / 32 dhanapAla (vya) dhanadatta aura nandayazAkA putra 18 / 114 dhanamitra (vya) dhanadatta seThakI strI nandayazAkA putra 18 / 120 dhamavAhika (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12065 dhanadhAnya pramANAtikrama (pA) parigraha parimANANuvratake aticAra 58 / 176 dhanazrI (vya) strI 64 / 6 dhanazrI (vya) meghapurake rAjA dhanaMjaya aura rAnI sarvazrI kI putrI 33 / 135 dhanuS (pA) do kiSku-cAra hAthakA eka dhanuSa 7 / 46 dhanudhara (vya) jarAsandhakA putra 52 / 30 dhammila (vya) zrIbhUti brAhmaNa ke sthAnapara rakhA gayA eka brAhmaNa 27 / 43
Page #963
--------------------------------------------------------------------------
________________ zabdAnukramaNikA 925 dhara (vya) eka rAjA 50183 dhara (vya) rAjA ugrasenakA putra 48 / 39 dharaNa (vya) bhavanavAsiyoMkA indra 9 / 129 dharaNItilaka (bhau) vi. da. kA / eka nagara 27 / 77 dharaNendra (vya) jayanta mumikA jIva 27 / 17 dharAvatI (vya) ayodhyAke rAjA hemanAbhakI strI 43 / 159 dharma (vya) dharmanAtha-pandrahaveM tIrthaMkara 117 dharma (pA) jIva aura pudgalake gamana meM kAraNa eka dravya 72 dharma (pA) isake uttama kSamA Adi 10 bheda haiM 2 / 130 dharmatIrtha = dharmako AmnAya 3 / 1 dharmacakra (pA) tIrthakara jinendrake samavasaraNa meM vidyamAna devopanIta cakra 21145 dharmacakrin = dharmacakrake dhAraka __ jinendra-tIrthakara 54 / 58 dharmyadhyAna (pA) prazasta-dhyAna___ kA bheda 56 / 35 dharmamArga (vya) subhadra aura sumitrAkI putrI 601101 dharmaruci (vya) eka muni 64 / 9 dharmaraci (vya) dhanadatta aura nandayazAkA putra 18 / 115 dharmasaMjJApA)eka cAraNa Rddhi dhArI muni 6017 dharmasena (vya) eka muni60|64 dharmasena (vya) dazapUrvake jJAtA eka AcArya 1163 dhAraNa pA) sphaTika zAlakA maga gopura 57 / 58 dhAraNa (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 29 dhAraNa (vya)eka rAjA501118 dhAraNa (vya) andhakavRSNi aura subhadrAkA putra 18 / 13 dhAraNa (vya) jarAsandhakA putra 52 / 37 dhAraNayugma (bhau) bhAratavarSakA __ eka nagara 23 / 46 dhAraNA (pA) matijJAnakA bheda 101146 dhAriNI (vya) sUryAbhakI strI 34 / 17 dhAriNI (vya) ayodhyAke samudra datta seThakI strI 431149 dhAriNI = eka vidyA 22168 dhArtarASTra (vya) duryodhana Adi sau kaurava 45 / 43 dhAtakIkhaNDa (bho) dUsarA dvIpa 5 / 489 dhAtu-vaiNasvarakA bheda 191147 dhImAn (vya) baladevakA putra 48167 dhIra (vya) kRSNakA putra 48570 dhunI = nadI ( yamunA) 35 / 28 dhUpina = eka jaharIlA sA~pa 33 / 108 dhUmaprabhA (bho)narakoMkI pAMcavIM bhUmi 4 / 44 dhUmaketu (vya)eka asura pradyamna kA vairI 43139 dhUmaketu (vya) pradyumnakA pUrvabhava kA vairI devavizeSa 1100 dhUmasiMha (vya) amitagata vidyAdharakA mitra 21223 eta (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 29 ti (vya) akSobhyakI strI 1963 ti (vya) tigicha sarovarameM rahane vAlI devI 51130 dhati (vya) rucikagirike suda rzana kuTapara rahanevAlI devI 51716 pratikara (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 13 pratikara (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 11 tikara (vya) zubhaMkarakA putra 4569 dhRtikUTa (bhI) niSadhAcalakA chaThA kUTa 5 / 89 pratikSema (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 43 / 11 pratidyuti (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 13 sRSTadyumna (vya) rAjA drupadakA putra 45 / 121 dhRSTadyumna (vya)eka rAjA5079 tatejas (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 32 tidRSTi (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 13 dhRtideva (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 11 dhRtadharmA (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 32 tapadma (vya ) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 12 ztamAna (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 32 timitra (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 11 tayazas (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 32 dhRtarAja (vya ) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 33 tarASTra (vya)rAjA dhRtarAja aura ambikAkA putra 45 / 34 etarASTrasuta = kaurava 11108
Page #964
--------------------------------------------------------------------------
________________ 926 dhRtabhyAsa (vya) rAjA zantanukA putra 45 / 31 ghRtavIrya (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 12 dhRtiSeNa (vya) dazapUrvake jJAtA eka AcArya 1 / 62 dhRtendra ( vya ) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 12 dhRtodaya (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 32 dhaivata = eka svara 19 / 153 dhaivatI = SaDjasvarase sambandha rakhanevAlI jAti 19 / 174 dhruva (vya) eka rAjA 50 / 124 dhruva (pA) AgrAyaNI pUrvakI vastu 10178 dhruva (vya ) baladevakA putra 48 / 66 dhruvasena (vya ) gyAraha aMgake dAtA eka AcArya 16 dhanya (pA) pUrvottara paryAya meM sthira rahanA 1 / 1 dhvajinI = senA 352 [ na ] nakSatra (vya ) gyAraha aMgake jJAtA eka AcArya 1 / 64 nakula (vya) pANDava 45|2 naga (vya) acalakA putra 48149 nanda (vya) balabhadra 25 / 35 nandaka (vya) eka muni 50/59 nanda (bhI) akRtrima caityAlayoM kI pUrvadizA meM vidyamAna eka hada 5 / 372 nandana ( bhI ) vi. u. nagarI 22 / 90 nandana (vya) mAnuSottarake rucaka kUTapara rahanevAlA deva 5 / 603 harivaMzapurANe nandana ( bhI ) saudharma yugalakA sAtavA~ indraka 6 / 45 nandana (vya ) baladevakA putra 48 / 67 nandana (vya) bhagavAn RSabhadevakA gaNadhara 12 / 56 nandana = putra 9 / 21 nandana ( bho ) nandanavana kA eka kUTa 51329 nandana ( bhI ) merukA eka vana 5 / 307 nandanavana ( bhI ) meruparvatapara sthita eka vana 5 / 290 nandaghoSA (pA) samavasaraNa ke azokavanakI vApikA 57/32 nandayantI = madhyama grAmake Azrita jAti 19 / 177 nandayazA (vya) dhanadatta seThakI strI 18 / 113 nandayazA (bhI) zvetAmbikA purI ke rAjA vAsavakI vasundharA nAmaka strIse utpanna 33 / 161 nandazokapura ( bhI ) eka nagara 60 / 97 nandA (vya ) rucikagirike dignandana kUTapara rahanevAlI devI 5 / 705 nandA (pA) samavasaraNake azoka vanakI vApikA 57132 nandA (vya ) RSabhadevakI strI 9 / 18 nandA (pA) samavasaraNakI eka vApikA 57 / 73 nandA, nandavatI, nandottarA, nandIghoSA (bhI) nandIzvara dvIpake pUrvadizAsambandhI aMjanagiriko pUrvAdi dizAoM meM sthita vApikAe~ 5 / 658 nandina (vya ) AgAmI nArAyaNa 601566 nandinI ( bhI ) vi. u. nagarI 22 / 90 nandibhadra (vya) eka cAraNa muni 60178 nandibhUtika (vya ) AgAmI nArAyaNa 60 / 566 nandimitra (vya) AgAmI nArAyaNa 60 / 566 nandimitra (vya ) sAtavA~ balabhadra 60 / 290 nandimitra ( vya ) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 69 nandimitra (vya ) eka zrutakevalI AcArya 1 / 61 nandivarddhana (vya ) eka munikA nAma 43 / 104 nandiSeNa (vya) vasudevakA bhavAntara 18 / 135 nandI (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12/69 nandI (vya) AgAmI nArAyaNa 601566 nandI, nandima (vya ) nandIzvara dvIpa ke rakSaka deva 5 / 644 nandIzvara vratavidhi = eka vrata vizeSa 34 / 84 nandIzvara dvIpa ( bhau ) AThava dvIpa 5 / 616 nandIzvara samudra (bhau) AThavA~ sAgara 5 / 616 nandottara (vya ) mAnuSottara ke lohitAkSa kUTapara rahane - vAlA deva 5 / 603 nandottarA (pA) samavasaraNa ke azokavanakI vApikA 57 / 32
Page #965
--------------------------------------------------------------------------
________________ zabdAnukramaNikA narakAntA (bho ) eka mahAnadI 5 / 124 narakAlaya = nArakiyoMke vila 4 / 70 naradeva (vya) baladevakA putra 48068 narapati (vya) rAjA yadukA putra 187 naravakra ( vya) AThavA nArada 601549 naravara ( vya) dRDharathakA putra 1818 narahari (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 19 narmada (bho) dezakA nAma 11172 narmadA (vya) vasundharapurake rAjA vindhyasenakI strI 45 / 70 narmadA ( bho) eka nadI nalinaprabha(vya) AgAmI sAtavA manu 60 / 556 nalinA (bhI) meruko Agneya dizAmeM sthita eka vApI 5 / 334 nalinA (bhau) meruke aizAnameM sthita eka vApI 51345 nalinAga (pA) caurAsI lAkha padmoMkA eka nalinAMga 7127 nalinI (bhau) pUrva videhakA eka deza 5 / 249 nalinI(pA) samavasaraNake campaka vanakI vApikA 57134 navanavama = vratavizeSa 34193 nandottarA (vya) rucikagirike svastika nandana kUTapara rahanevAlI devI 5 / 706 nandyAvata (bhau) saudharma yagalakA chabbIsavA~ indraka 6147 nandyAvarta (bhau) rucikagirikI pUrva dizAsambandhI kUTa 5702 namas = sAvanakA mahInA 55 / 126 nabhas (pA) avagAha dAnameM samartha AkAza 58 / 54 nabhastilaka (bhau) vi. u. nagara 22 / 98 namastilaka (bho) vijayAgiri kA eka nagara 9 / 133 namastilaka (bhau) eka nagara 25 / 4 namasena ( vya) hariSeNakA putra 17 // 34 namasyA-namaskAra, pUjA 4219 nami (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12068 nami (vya) ikkIsaveM tIrthaMkara 185 nami (vya) bhagavAna RSabhadevake sAlekA putra 9 / 128 nami (vya) yAdava 50 / 121 namuci (vya) ajAkhurIke rAjA rASTravardhanakA putra 44 / 27 namuci (vya) ujjayinIke rAjA zrIdharmAkA mantrI 2014 naya (vya) yAdava 50 / 121 nayanasundarI (vya) vizRMgapurake seTha priya mitrakI putrI 45:101 narakAntaka kUTa ( bho) nIla kulAcalakA chaThA kUTa 5 / 100 nalina (bhau) rucikagirikA pazcima dizAsambandhI kUTa 5712 nalina(bhau) pUrva videhakA vakSAra giri 51228 nalinagulmA (bhau)meruke aizAna meM sthita eka vApI 5 / 345 nalina (vya) AgAmI chaThA manu 601556 nalinarAja(vya) AgAmI AThavA~ ___ manu 60556 nalinadhvaja(vya) AgAmI nauvA~ manu 601557 nalina (bho) saudharma yugalakA AThavA~ indraka 6 / 45 nalina(pA) caurAsI lAkha nali nAMgoMkA eka nalina 7 / 27 nalinapuGgava (vya) AgAmI dasavA~ manu 601557 navamikA (vya ) rucikagirike saumanasa kUTapara rahanevAlI devI 5713 navarASTra ( bho) dezakA nAma 11170 navazrI(vya) AgAmI pratinArA yaNa 60569 nAga-bhavanavAsI devoMkA eka bheda 4 / 63 nAga (vya) dazapUrvake jJAtA eka _AcArya 1262 nAga (bhau) sAnatkumAra yugala___ kA tIsarA indraka 6 / 48 nAgakumArAdi = bhavanavAsI deva 2281 nAgapura (bho) hastinAgapura 17162 nAgapura (bho) hastinApura 2012 nAgamAla (bhau)pazcima videhakA vakSAragiri 5 / 132 nAgaramaNa (bho) merukA eka vana 5.307
Page #966
--------------------------------------------------------------------------
________________ 928 nAgavara (bhI) antima solaha dvIpameM gyArahavAM dviip5|624 nAgavelandhara(vya)velandharajAti ke nAgakumAra deva 5 / 465 nAgazrI (vya) eka strI 64 / 6 nATyamAla (vya) eka deva nADI (pA) do kiSku-cAra hAthakI eka nADI 7 / 46 nAndI (vya) chaThA balabhadra 60 / 290 nAndIvardhanA vyarucikagirike aMjanamUlaka kUTapara rahane vAlI devI 51706 nAbhigiri (bhau) haimavata, hari ramyaka aura hairaNyavata kSetrake madhyameM sthita zraddhAvata Adi parvata 5 / 163 nAbhirAja vya) caudahavAM kula kara 71169 nAbheya (vya) bhagavAn vRSabhadeva 9 / 25 nAma (subanta)= padagata gAndharva kI vidhi 19 / 149 nAmakarma (pA) zarIrAdi racanA. kA hetu karma 58 / 217 nAmasatya (pA) daza prakArake satyoM meM se eka satya10.98 nAmAdika (pA) nAma, sthApanA, dravya, bhAva ye cAra nikSepa 2 / 108 nAmAnta (bhau) vi. da. nagarI 22 / 96 nArada (vya) eka deva 6080 nAraka (bhI) ratnaprabhA pRthivIke dvitIya prastArakA indraka bila 476 nArada (vya) kSIrakadambakA eka ziSya 17038 harivaMzapurANe nArada (vya) padavIdhara nArada / 54 / 4 nArada (vya) vasudeva aura soma zrIkA putra 48 / 57 nArasiMha (vya)vasudevakA sambandhI eka vidyAdhara 51 / 3 nArAyaNa (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 19 nArAyaNa (vya) AThavA~ nArAyaNa 60 / 289 nArI (bhau) eka mahAnadI 5 / 124 nArIkUTa (bhau) rukmikulAcalakA cauthA kUTa 5 / 103 nAsArika (bhau) dezakA nAma 11172 nikRtibhASA (pA) satyapravAda pUrvakI 12 bhASAoMmeM eka bhASA 10 / 95 nikSepa (pA) ajIvAdhikaraNa AsravakA bheda 58086 nikSepAdAnasamiti (pA) yogya vastuko dekhakara rakhanA uThAnA 2 / 125 nigoda (pA) narakoM ke vila 4 / 353 nityAloka (bho) dhAtakIkhaNDa vi da. kA eka naraka 33 // 131 nityAloka (bhau) rucikagiri yA dakSiNa-dizAsambandhI eka viziSTa kUTa 5 / 719 nidAna (pA) sallekhanA vratakA aticAra 58 / 184 nidAgha (bhI) bAlukAprabhA pRthivIke paMcama prastArakA indra ka vila 4.122 nityodyota (bhau) rucikagirikA uttara dizAsambandhI eka viziSTa kUTa 5 / 720 nidhattAnidhattaka (pA) AgrAyaNI pUrvake caturtha prAbhRtakA yoga. dvAra 1085 nipuNamati (vya) rAnI rAma dattAkI dhAya 2721 nibandhana (pA) AgrAyaNI pUrvake caturtha prAbhatakA yogadvAra 10182 nimagnajalA (bhau) vijayArdhako guhAke bhItara milanevAlI eka nadI 11126 niyuta(pA)caurAsI lAkha niyu tAMgoMkA eka niyuta 7 / 26 niyutAGga (pA) caurAsI lAkha pUrvAMgoMkA eka niyutAMga 7 / 26 niruddha (bhau) pA~cavIM pRthivIke prathama prastArasambandhI tama indrakakI pUrva dizAmeM sthita mahAnaraka 4156 nirodha (bhau) cauthI pRthivIke prathama prastArasambandhI Ara indrakako dizAmeM sthita mahAnaraka 4155 nighRNa (vi) nirdaya 11191 nighRNatA = nirdayatA 55 / 89 nimrantha (pA) munikA eka bheda 64 / 58 nirvakSa zAivalA = eka vidyA 22 / 63 nirnAmaka (vya) rAnI nandayazA kA putra 331146 nivartanA (pA) ajIvAdhikaraNa AsravakA bheda 58186 nirvicikitsA = binA kisI glAnike 18 / 165 nirvANa = mokSa 1 / 125 nirvANa (pA) AgrAyaNI pUrvako vastu 1080
Page #967
--------------------------------------------------------------------------
________________ zabdAnukramaNikA 929 nIlayazA (vya) cArudattakI strI 1982 nIlAJjanA(vya) nolavAn vidyA dharakI putrI 23 / 4 nIlalezyA = lezyAkA eka bheda 4 / 343 nIlAJjanA (vya) siMhadaMSTra kI strI 22 / 113 nIlAjasA (vya)indrako nartakI 9 / 47 nIlavAn (vya) zakaTAmukha nagara kA svAmI vidyAdhara 23 / 3 nIlavAn (bhau) nIla kulAcalase sAr3he pAMca sau yojana dUra nadIke madhyameM sthita eka hrada 5 / 194 nirviSaNa = virakta 11121 nivRti (vya)pratimAoMke samIpa vidyamAna eka devI 5 / 363 nirvRti - eka vidyA 22 / 65 nivRtti (pA)indriyAkAra pudgala kA pariNamana 1885 nizAnta = ghara 35 / 1 nizAnta = prAtaHkAla 35 / 11 nizumbha (vya) cauthA prati nArAyaNa 60 / 291 nizcayakAla (pA) lokAkAzake pratyeka pradezapara sthita amUrtika kAlANu 7 / 3 niSkaSAya(vya)AgAmI tIthaMkara 60 / 560 niSadyakA (pA)=aMga bAhyazruta kA eka bheda 2 / 105 niSadha (vya) niSadha dezakA rAjA 50 / 124 niSadha (bhau) jambUdvIpakA tIsarA kulAcala 5 / 15 niSadha (bhau) niSadha parvatase uttarakI ora nadIke madhya sthita eka hrada 5 / 196 niSadha (bhau) nandanavanakA eka kUTa 5 / 329 niSadha (vya eka rAjA 50183 niSadha (vya) baladevakA putra 48 / 66 niSadha kUTa (bho) niSadhAcala kA dUsarA kUTa 5 / 88 niSAda = eka svara 19 / 153 niSAda = bhIla 35 / 6 niSAdajA-SaDja svarase sambandha rakhanevAlI jaati19|174 niSkampa (vya) vijayakA putra 48 / 48 niSkramaNa = dIkSAkalyANaka 2155 117 niSkAma = tAlagata gAndharvakA eka prakAra 19 / 150 niSkrAnta - dIkSita ho gy| 18 / 178 nisargakriyA (pA) eka kriyA 5875 nisarga ( pA) ajIvAdhikaraNa AsravakA bheda 58186 nisRSTa (bhau) cauthI pRthivIke prathama prastArasambandhI Ara indrakakI pUrva dizAmeM sthita mahAnaraka 4 / 155 nihatazatru (vya) zatadhanuke vaMza kA eka rAjA 18021 nihnava (pA)jJAnA. aura darzanA. kA Asrava 58 / 92 nIla (bhau) chaThI pRthivIke prathama prastArasambandhI hima indrakakI pUrva dizAmeM sthita mahAnaraka 4 / 157 nIla (vya)nIlavAn vidyAdharakA putra 2314 nIla (bhau) jambUdvIpakA chaThA kulAcala 5 / 15 nIlaka (vya) rucakagirike zrIvRkSa kUTakA nivAsI deva 5702 nIlakaNTha (vya) nIlakA putra 237 nIlakaNTha (vya) AgAmI prati nArAyaNa 601570 nIlakaNTha (vya) eka vidyAdhara rAjA 25 / 63 nIlakUTa (bhau) nITa kulAcalakA dUsarA kUTa 5 / 99 nIlaguhA(bhau) rAjagRhake samIpa vartI eka guphA 60 / 37 nIlayazA (vya) siMhadaMSTra aura nIlAMjanAko putrI 221113 [pa] paGka (bhau) chaThI pRthivIke hima nAmaka indrakI dakSiNa dizAmeM sthita mahAnaraka 4 / 157 paGkapramA (bhau) cauthI pRthivI 4 / 44 paGkabahula (bhau) ratnaprabhA pRthivIkA dUsarA bhAga 4 / 48 pakSa (pA) vyavahAra kAlakA bheda 15 dinakA pakSa hotA hai 7.21 paNDaka = napuMsaka 3 / 113 paJcakalyANavidhi (pA) eka vratakA nAma 34 / 111 paJcama (pA) eka svarakA nAma 19 / 153 paJcamahAvrata (pA) parigrahatyAga mahAvrata 2 / 121 paJcamI (pA) madhyama grAmake
Page #968
--------------------------------------------------------------------------
________________ 930 Azrita eka jAti (saMgItakA bheda) 19 / 176 paJcazira (vya) kuNDalavara giripara rahanevAlA eka deva 5 / 690 paJcazata grIva ( vya ) balike vaMzakA eka rAjA 25/36 paJcazailapura (bhI) bihAra prAnta kA 'rAjagRhI nagara' 3 / 52 paJcaviMzati kalyANabhAvanAvidhi (pA) eka vratakA nAma 34 / 113 paJcAla (bho) bhAratavarSakA eka deza 313 pAzcarya (pA) bhagavAn ke dAna dete samaya prakaTa honevAle 'ahodAna' AdikI dhvani rUpa pA~ca Azcarya 9 / 190 paTaccara (bhI) eka dezakA nAma 11 / 64 paNava = eka bAjA 31 / 39 paNya ( bhI ) nandana vanakI pUrva dizAmeM sthita eka bhavana 5 / 315 pammamba = paNDita 60 / 11 pattana ( bhI ) eka deza 11 / 74 pada (pA) zrutajJAnakA bheda 10 / 12 apane Apako mAnanevAlA padasamAsa (pA) zrutajJAnakA bheda 10 / 12 padma (pA) eka nidhi 59/63 padma (pA) vyavahArakAlakA eka bheda 7 / 27 padma (bhI) saudharma svargakA paTala 6 / 46 padmavya) puSkara dvIpakA rakSaka deva 5639 haripurA padma (vya) kuNDalagirikA vAsI eka deva 5 / 691 padma ( bhI ) himavatkulAcalakA hada 5 / 121 padma (2) vasudevakA putra 48 / 58 padma (vya) anantanAtha bhagavAnkA pUrvabhavakA nAma 601153 padma (vya) hastinApurake rAjA mahApadmakA putra 2014 padma (vya ) candraprabha bhagavAn ke pUrvabhavakA nAma 60 / 152 padmaka (vya) vasudevakA putra 48 / 58 padmakUTa (bhau) eka vakSAra giri 5 / 228 padmakUTa (bhI) vidyutprabha parvatakA eka kUTa 5 / 222 padmakUTa ( bhI ) rucakagirikA eka kUTa 51713 padmakhaNDapura ( bhI ) eka nagara 27144 padmagurUma (vya ) zItalanAtha bhagavAnkA pUrvabhavakA nAma 60 / 152 padmadeva (ya) eka rAjA 45 // 25 padmadevI (vya ) bharatakSetrake zAlmalI khaNDa nAmaka grAmameM devilA aura jayadevakA putra 60 / 109 padmadhvaja (vya) AgAmI kulakara 601557 padmanAbha (vya) pUrvadhAtakI khaNDake bharata kSetrako amarakaMkA purIkA rAjA 5418 padmanAmaka (vya) AgAmI cakra vartI 60 / 564 padmanidhi (pA) cakravartIkI eka nidhi 11 / 121 padmapuGgava (vya) AgAmI kulakara 601557 padmaprama (vya ) chaThe tIrthaMkara 22 / 32 padmaprabha (vya) AgAmI kulakara 60 / 557 padmamAla ( vya ) eka rAjA 45 / 24 para padmayAna (vya) kamalayAna jisabhagavAnkA bihAra hotA hai 59 / 10 padmaratha (vya) eka rAjA 45|24 padmaratha (vya) kuNDagrAmakA rAjA 31 / 3 padmarAgamaya ( bho) merukI eka paridhi 5 / 305 padmarAja (vya) AgAmI kulakara 60 / 557 padmavedikA (bhI) videhakSetrakI ratnamayI vedikAoM kI laghu vaidikA 5 / 176 padmazrI (vya) arijayapura ke rAjA meghanAdakI putrI 35/3 padmasena (vya ) dhAtakIkhaNDaTIpakI ayodhyAkA eka rAjA 60 / 59 padmAvatI (bhI) eka vide 5 / 249 padmA (vya) trizRga nagara ke rAjA pracaNDavAhanako putrI 45198 padmA (bhI) eka vApikA 5734 padmA (bhI) eka videha 5|249 padhAGga (pA) vyavahAra kAlakA eka bheda 7/27 padmAla (bhI) vijayArthake uttara zreNIkA eka nagara 2286
Page #969
--------------------------------------------------------------------------
________________ zabdAnukramaNikA padmAsana (vya) vimalanAtha bhagavAnkA pUrva bhavakA nAma 60 / 153 padmAvatI (vya ) rucikagirike padmakUTapara rahanevAlI devI 5713 padmAvatI (vya) vasudevakI eka strI 1183 padmAvatI (bhau) videhakI eka nagarI 5 / 260 padmAvatI (vya ) munisuvrata bhagavAnkI mAtA rAjA sumitrako rAnI 16 / 2 padmAvatI (vya) eka dikkumArI devI 8 / 110 padmAvato (vya) bhojaka vRSNikI strI 18 / 16 padmottara (bhau) meruparvatase pUrvako ora sImA nadIke uttara taTapara sthita kUTa 5 / 205 padmottara (vya) kuNDalagirikA vAsI eka deva 5 / 691 padmottara (vya) rucakagirike nandyAvartakUTapara rahanevAlA deva 51702 padmottara (vya) vAsupUjya bhagavAn kA pUrvabhavasambandhI nAma 60 / 153 paramANu(pA)pudgaladravyakA sabase choTA hissA 7 / 17 paramAvadhi (pA) avadhijJAnakA eka bheda 10 / 152 paravivAhakaraNa (pA) brahmacaryANu vratakA aticAra 58 / 174 parazurAma (vya) jamadagnikA putra 25 / 9 paraspara kalyANavidhi (pA) eka vratakA nAma 34 / 124 parAkhya (vya) bhagavAn RSabha devakA eka gaNadhara 12 // 61 parAvarta (pA) tAlagata gAndharva __ kA eka bheda 19 / 150 parikarma (pA) dvAdazAMgakA eka bheda 2 / 96 parikhA = khAI 57 / 21 pariNAma(pA) kAladravyakA kArya 75 paridevana (pA) asAtAvedanIya kA Asrava 58 / 93 parivrAjaka = saMnyAsI 211134 parokSaprabhANa (pA) matizrutajJAna 10 / 155 paryAya ( pA) zrutajJAnakA bheda 10112 paryAya samAsa (pA) zrutajJAnakA bheda 1012 paryApti (pA) nAmakarmakA eka bheda 56 / 104 parvata (vya)kSorakadambakA putra mithyA mArgako calAnevAlA 1739 parvataka (vya) eka bhIlakA nAma 6016 palAzakUTa (bhau) sItodA nadI ke uttara taTapara sthita eka kUTa 5 / 207 palya(pA) vyavahAra kAlakA eka bheda 3 / 124 pallava (bhau) dakSiNa bhAratakA eka deza 61142 pANigrahaNa-vivAha 45 / 146 pAJcajanya (vya) kRSNake zaMkhakA nAma 11112 pANDava (vya) yudhiSThira Adi 45 / 1 pANDu (bhau) pANDukavanakA eka bhavana 5 / 322 pANDu (vya) yudhiSThirAdike pitA 45634 pANDu (vya) gyAraha aMgake jJAtA eka muni 1164 pANDuka (bhau) merukA eka bhAga 5 / 309 pANDuka (bhau) rAjagRhIke pAMca pahAr3oM meM se eka pahAr3a 3155 pANDuka (bhau) vi. u. zre. kA eka nagara 22188 pANDuka (vya) kuNDalagirike mahendra kUTakA vAsI deva 5 / 694 pANDuka-vidyAdharoMkI eka jAti 2617 pANDukA (bhau) sumeruke pANDuka vanameM sthita eka zilA 2 / 41 pANDukambalA (bhI) pANDuka vana __ kI eka zilA 5 / 347 pANDukI (vya) vidyAvizeSa 22 / 80 pANDukeya (vya) pANDukI vidyAse sambaddha vidyAdhara 22 / 80 pANDura (vya) kuNDalagirike himavat kUTakA vAso deva pANDura ( vya) kSIravaradvIpakA rakSaka deva 5 / 641 pAtra (pA) jinheM dAna diyA jAtA ho aise muni, zrAvaka aura avirata samyagdRSTi 7 / 108 pAtrI = eka maMgala dravya 5 / 364 pAda (pA) chaha aMguloMkA eka pAda hotA hai 7 / 45 pAda bhAga(pA)tAlagata gAndharva. kA eka prakAra 19 / 151
Page #970
--------------------------------------------------------------------------
________________ 932 pApopadeza (pA) anarthadaNDakA bheda 58 / 146 pAraNA (vya ) vratake bAda honevAlA bhojana 33 / 79 pArazara (vya) eka rAjA 45 / 29 pAriNAmika bhAva (pA) karmo ke upazamAdike binA svayaM honevAlA eka bhAva 3179 pArigrAhikI kriyA ( pA ) pacIsa kriyAoM meM se eka kriyA 58 / 80 pArthaM (vya) arjuna 45 / 131 pArthiva (vya) eka raajaa52|33 pArvateya = vidyAdharoMkI eka jAti 26 / 20 pArzva (vya) teIsaveM tIrthaMkara 1 / 25 pAMsumULa (bhau) vi. da. zreNIkA eka nagara 22/99 piGgala (vya) vasudevakA putra 48/63 piNDazuddhi 2 / 124 bhojanazuddhi pitRSvasA = buA 42/72 pipAsa ( bhI ) prathama pRthvIke sImantaka indrakake dakSiNa dizAmeM sthita mahAnaraka 4151 pippalAda (vya) yAjJavalkya aura sulasAkA putra 21 / 139 pihitAsrava (vya ) eka muni = 27/8 pihitAsrava (vya ) eka muni 27 / 93 pihitAsrava (vya ) padmaprabha bhagavAn ke pUrvabhavake guru 60 / 159 pIThikA ( bhI ) videhakSetra ke jambU sthalakA eka bhAga jo harivaMzapurANe mUlameM 12, madhya meM 8 aura antameM 4 koza caur3A hai 5 / 175 puNDarIka (vya ) puSkaradvIpakA rakSaka deva 5639 puNDarIka (bhau) zikharIkulAcala kA hrada 5 / 121 puNDarIka (vya) eka nArAyaNakA nAma 60529 puNDarIka (pA) prakIrNakazrutakA eka bheda 2 / 104 puNDarIkiNI (vya) eka dikkumArI devI 81112 puNDarIkiNI (vya) rucikagiri, ke aMjanaka kUTapara rahanevAlI devI 5 / 715 puNDarIkiNI ( bhau) videha kI eka nagarI 5 / 257 puNDarIkaNI (vya) eka devI 38|35 puNyamUrti (vya) AgAmI tIrtha kara 60/560 pudgala (pA) rUpa, rasa, gandha aura sparzase 'yukta eka dravya 43 pudgalAmA (pA) karmaprakRti vastukA eka anuyogadvAra 10185 puSkara = kamala 5/576 puSkaradvIpa ( bhI ) eka dvIpakA nAma 5 / 576 puSkaroda ( bhI ) madhyalokakA eka samudra 5 / 596 puSkalA (bhau) pazcima videhakSetra me sthita eka videha 5 / 245 puSkalAvatI (bho) pazcima videhakSetra meM sthita eka videha 5 / 245 puru (bhau) vi. u. zreNIkA eka nagara 22 / 91 puruSa (bhau) eka deza 1170 puruSasiMha (vya ) eka nArAyaNakA nAma 60 527 puruSottama (vya) eka nArAyaNakA nAma 60 / 523 puruhUta (vya) eka vidyAdhara 22 / 107 purodhas (pA) cakravartIkA eka ratna (cetanaratna) 11 / 108 pulastya vya) eka vidyAdhara 22 / 108 puloma (vya) kuNDinapura ke rAjA kuNimakA putra 17 / 24 pulomapura (bhau) rAjA pulomakA basAyA eka nagara 17/25 puSpaka ( bhau) Anata svargakA eka indraka 6 / 51 puSpadanta (vya) nauveM tIrthaMkara 1 / 11 puSpadanta (vya) kSIravara dvIpakA rakSaka deva 5641 puSpadanta (vya ) eka kSullaka 20/27 puSpacUDa (bho) vi. u. zre. kA eka nagara 22 / 91 puSpamAla (bhau) tri.u. zreNIkA eka nagara 22 / 91 puSpamAlA (vya) eka dikkumArI devI 5 / 333 puSpottara (bhau) svargakA eka vimAna 1 / 20 pUtigandhikA (vya) rukmiNIkA eka 60/33 bhavAntarakA nAma pUraNa (vya ) samudravijaya Adi dasa bhAiyoM meM AThavA~ bhAI 18 / 13 pUrNa (vya) ikSuvaradvIpakA rakSaka deva 5 / 643
Page #971
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUrNabhadra (bhau) vijayArdhaparvatakA eka kUTa 5 / 26 pUrNamadra (vya) ayodhyAke samudra datta seThakA putra 43 / 149 pUrNamadra (vya) eka yakSakA nAma 5 / 501 pUrNacandra (vya) AgAmI balabhadra 601568 pUrNaprama (vya) ikSuvara dvIpakA rakSaka deva 5 / 643 pUrNacandra (vya) rAmadattAkA putra, siMhacandrakA anuja 27147 pUrNamadrakUTa ( bhau) airAktake vijayAdha parvatakA eka kUTa 5 / 111 pUrNabhadra kUTa ( bhau) mAlyavAn __ parvatakA eka kUTa 51220 pUrNa (bhau) eka vApikA 58 / 73 pUrva (pA) zrutajJAnakA bheda / 10 / 13 pUrva (pA) caurAsI lAkha pUrvAMga kA eka pUrva hotA hai7|25 pUrvagata (pA) dRSTivAda nAmaka bArahaveM aMgakA eka bheda 2196 pUrvavidehaphUTa (bhau)nIla parvatakA eka kUTa 5 / 99 pUrvapakSa = zaMkApakSa 211136 pUrvasamAsa (pA) zrutajJAnakA bheda 10 / 13 pUrvAGga (pA) caurAsI lAkha varSoMkA eka pUrvAMga hotA hai 7 / 24 pUrvAnta (pA) AgrAyaNIya pUrvakI eka vastu 1078 pRthaktvavitarkavIcAra(pA)zakla dhyAnakA eka bheda 56 / 54 pRthivI (vya) eka dikkumArI devI 8 / 110 zabdAnukramaNikA pRthivI (vya) vi. da. zreNI gAndhAradezake gandhasamRddha nagarake rAjA gAndhArakI strI 307 pRthivIkAya (pA)ekendriyajIvoM kA eka bheda, miTTI pASANa Adi rUpa 31121 pRthu (vya) eka rAjA 45 / 14 paizunyabhASA (pA) eka bhASAkA bheda 10 // 93 podanapura (bho)eka nagara27155 pauNDa (bhau) eka deza 11 / 68 pauNDa (vya) eka rAjA 31 / 28 pauNDa (vya) vasudevakA putra 48159 pauNr3A ( vya) vasudevakI strI 48 / 59 pauravI (pA) eka mUrcchanAkA bheda 19 / 163 pauloma (vya) rAjA pulomakA putra 17 / 25 prakAma (vya) AgAmI rudra 601571 prakIrNaka (pA) aMgabAhyazrutakA bheda 10 / 125 prakRtidhuti (vya) eka rAjA 50 / 124 prakRti (pA) AgrAyaNIyapUrvako paMcamavastuke bIsa prAbhRtoMmeM-se karmaprakRti prAbhRtake caubIsa anuyoga dvAroMmeM eka anuyogadvAra 10182 prakrama (pA) karmaprakRti vastukA eka anuyogadvAra 10 / 83 pracaNDavAhana (vya) trizRMga nagarakA rAjA 45 / 96 pracalA (pA) darzanAvaraNakA bheda 56 / 97 pracalA-pracalA (pA)darzanAvaraNa karmakA eka bheda 56 / 91 933 pracchAla (bhI) eka deza 3 // 6 prajAga (prayAga) (bhau) bhagavAn __ RSabhadevakA dIkSAsthAna 9 / 96 prajApati (vya) bhagavAn RSabha devakA eka gaNadhara 12165 prajJapti = eka vidyA 27 / 131 praNidhAnyA(vya)eka dikkUmArI devI 8 / 108 praNidhi (vya) eka devI 38.33 pratipattisamAsa (pA) zruta jJAnakA bheda 10 / 12 pratiSThApanikA (pA) eka sImita nirjantu sthAnameM malamUtra chor3anA 2 / 126 pratiSTita(vya)eka rAjA 45 / 12 pratisara (vya) eka rAjA 45 / 29 pratIhArI =dvArapAlinI 2331 pratItya satya (pA) satyavacana kA eka bheda 10101 pratyAkhyAna pUrva (pA) dvAdazAMga kA eka bheda 2199 pratyeka (pA) nAmakarmakA eka bheda 56 / 104 prathamAnuyoga (pA) dvAdazAMgakA eka bheda 2196 pradIpAGga (bhau) eka prakArakA kalpavRkSa 780 pradeza (pA) AkAzadravyakA sabase choTA bhAga 7 / 17 pradoSa (pA) jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNakA Asrava 5892 prabhumna (vya) zrIkRSNa-rukmiNI__ kA putra 11100 pradyumna (vya) zrIkRSNa-rukmiNI __ kA putra 43161 prabodha (bho) eka stUpakA nAma 571106
Page #972
--------------------------------------------------------------------------
________________ 934 pramaGkara ( bhI ) saudharmasvargakA eka paTala 6 / 47 pramaGkarA ( bhI ) videhakI eka nagarI 5 / 259 prabhaJjana (vya ) eka vidyAdhara 22 / 104 pramaJjana ( bhI ) mAnuSottara parvata kA eka kUTa 5610 prabhaJjana ( 87 ) mAnuSottara ke prabhaMjana kUTapara rahanevAlA deva 5 / 610 pramA (bhI) saudharma svargakA eka paTala 6 / 47 prabhAvatI (upa) jayakumArakI bhavAntarakI strI 12 / 11 prabhAvatI (ya) vi. da. zreNI ke rAjA gandhAra aura pRthivIkI putrI 2017 prabhAvatI (vya ) bhagavAn strI munisuvratanAthakI 16 / 55 pramAsa (vya ) dhAtakIkhaNDa dvIpakA rakSaka deva 5638 prabhAsa ( pa ) bhagavAn mahAvorakA eka gaNadhara 3 / 43 pramAlA ( bhI ) eka vApikA 57/35 pramAmaNDala (pA) bhagavAnkA eka prAtihArya 3 / 34 prabhAvatI (vya) vasudevakI strI 1186 prabhuzakti rAjAoM kI tIna zaktiyoM meM se eka zakti 8/201 = prabhUtateja (vya) zazIkA putra eka rAjA 139 pramodava (vya) bhaviSyatkAlasambandhI tIrthaMkarakA nAma 60.559 harivaMzapurANa pramattasaMyata (pA) chaThA guNa sthAna 3 / 90 AgAmI rudra pramada (vya ) 60 / 571 pramadA ( bho ) (bhau) samavasaraNakI nATyazAlA 57/93 pramANapada (pA) ATha akSarakA eka pramANapada hotA hai 10 / 22 pramANa (pA) utsedhAMgula se pAMca sau gunA bar3A aMgula 7142 pramAda (pA) 4 kaSAya, 4 vikathA, 5 indriyoMke viSaya 1 nidrA 1 sneha ye 15 pramAda haiM 58 / 192 pramAdAcarita (pA) anarthadaNDakA eka bheda 58 / 146 = pramoda (pA) eka bhAvanA 58 / 125 pravAla ( bhI ) ratnaprabhA pRthivIke sarabhAga ke 16 paTaloMmeMse sAtavA~ paTala 4/53 pravIcAra maithuna 3 / 162 pravezana (pA) tAlagata gAndharvakA eka bheda 19 / 150 prazAnti (vya ) eka rAjA 45/19 praznavyAkaraNAGga (pA) zrutajJAnakA eka bheda 1043 inakIrti (vya) AgAmI tIrtha kara 60 / 559 aSTaka ( bhI ) saudharma svargakA eka paTala 6 / 47 prasenajit (vya) eka kulakara 7 / 166 prahArasaMkrAmiNI (vya) eka vidyA 22 / 70 mahAda (vya) ujjayinIke rAjA zrIdharmAkA 2014 prANa (pA) vyavahArakAlakA eka bheda 7 / 19 prANata ( bhI ) terahavA~ svarga eka mantrI 3 / 155 prANata ( bhI ) grAgata svargakA indraka 6 / 51 prANAvAyapUrva (pA)kA eka bheda 2 / 99 prAtihArya (pA) tIrthaMkarake sama vasaraNameM prakaTa honevAle azoka vRkSa Adi ATha prAtihArya 3 | 39 prAyotiSa (bhI) eka deza 11168 prAbhUta (pA) jJAnakA bheda 10 / 13 prAbhRtasamAsa (pA) zrutajJAnakA bheda 10113 prAbhRtaprAbhRta (pA) zrutajJAnakA bheda 10 / 13 prAbhRtaprAbhRtasamAsa (pA) bhuta jJAnakA bheda 10 / 13 prAyopagamana (pA) saMnyAsamaraNakA eka bheda 34 / 42 prAsAda = mahala 23/1 prAsthAla (bhI) eka deza 1167 priyakAriNI (thya) rAjA siddhArtha kI stro bhagavan mahAvIrakI mAtA 2 / 21 priyaGgulavikA (vya) jinadAsa seThakI panihArina 33 // 50 vayasundarI (vya) zrAvastI nagarIke rAjA eNIputrakI kanyA 28/6 priyadarzana (vya ) dhAtakIkhaNDa dvIpakA rakSaka deva 5638 priyadarzana ( bhI ) sumerakA eka nAma 5 / 374
Page #973
--------------------------------------------------------------------------
________________ zabdAnukramaNikA priyaMvada = magharabhASI 21 / 31 prIti (bhau) eka vaapikaa57|36 prItikara(vya) eka rAjA4513 prItiMkara vy| prItibhadra rAjA___ kA putra 27197 prItikara (bho) UrdhvaveyakakA eka indra ke vimAna 6153 prItibhadra (vya) bharatakSetra citra kArapurakA rAjA 27 / 97 prItimatI (vya) arijayapurake rAjA ariMjaya aura ajita senAkI putrI 34 / 18 prekSAgRha = nATyazAlA 57 / 93 prohila (vya) 11 aMga aura daza pUrvake jJAtA eka muni 1162 proSTila vya) bhagavAn mahAvIra ke pUrvabhavake gurukA nAma 60 / 163 bandhumatI (vya) bandhuSeNakI strI 60148 bandhumatI(vya) zrAvastIke kAma deva seThakI putrI 297 bandhuyazA (vya) eka kanyA 6049 bandhuSaNa (vya) vasudeva aura bandhumatIkA putra 48 / 62 bandhuSeNa (vya) eka rAjA 60148 bahirdviS = bAhyazatru 1 / 23 bahukRtvaH = anekabAra 6013 bahuketu (bhau) vi. u. nagarI 2293 bahuzilAmaya (bhau) ratnaprabhAke kharabhAgakA solahavA~ paTala 4154 bahuzrutabhakti-bhAvanA 34 / 141 bahni (vya) lokAntika devakA eka bheda 554101 bala (vya) smitayazakA putra 1318 baladeva (vya) vasudeva aura rohiNIkA putra 48064 balabhadra (bhau)sAnatkumAra yugala kA chaThA indraka 6 / 48 balabhadra (vya) AgAmI nArAyaNa 601566 balabhadrakadeva (vya) nandanavanake balabhadra kUTapara rahanevAlA deva 9 / 328 balabhadraka kUTa (bhau) nandanavanake madhyameM sthita eka kUTa 5 / 328 balaripu (vya) indra 55 / 13 balasiMha (bhau) vaijayanto nagarI kA rAjA 3033 bali (vya)vijayakA putra 48148 bANa (vya) vijayArdhake zoNita pura nagarakA nivAsI vidyA dhara 55 / 16 bAlacandra (vya) AgAmI bala. 60569 bAlacandrA (vya) vi. da. ke gaganavallabha nagarakI rAja kanyA 2650 bAlukApramA (bhau) narakoMkI tIsarI bhUmi 4 / 43 bAhrIka (vya) vasUdeva aura jarA __ kA putra 48 / 63 bAhubalI (vya) bhagavAn RSabha devakA putra 9 / 22 bAhulya = moTAI 4 / 49 bAhyaparigraha (pA) dhana-dhAnyAdi 10 prakArakA bAhya pari graha 2 / 121 buddhi (vya) mahApuNDarIka sarovara meM rahanevAlI devI 51130 buddhikUTa (bhau) rukmikulAcalakA pA~cavA~ kUTa 5 / 103 buddhila (vya) dazapUrvake jJAtA eka AcArya 1163 buddhisenA (vya) eka gaNikA 27 / 101 bRhadagRha (bho) vi. da. nagarI 22 / 95 bRhaddhvaja (vya) rAjA vasukA putra 17 / 59 bRhaddhvaja (vya) eka rAjA 501130 bRhaddhvaja (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 17 bRhaddhvaja (vya) jarAsandhakA putra 53 / 31 bRhadratha (vya) kuMjarAvarta nAgapura-(hastinApurameM) rahanevAle suvasukA putra 1817 [ba] baddhapralApa (pA) satyapravAda pUrva kI 12 bhASAoMmeM eka bhASA 10 / 93 bandha (pA) AtmAkA karmoke sAtha eka kSetrAvagAha 58/202 bandha (pA) ahiMsANuvratakA ati cAra 58 / 164 bandhana = vidyAstra 25 / 48 bandhana (pA) AgrAyaNI pUrvake caturtha prAbhRtakA yogadvAra 1082 bandhumatI (vya) vasudevakI strI 1285 bandhumatI vya)ariSTapura nivAsI revatIko putrI, baladevakI strI 44041
Page #974
--------------------------------------------------------------------------
________________ 936 bRhadratha (vya) zatapatikA putra 18 / 22 bRhadratha (vya) kRSNakA putra 48 / 69 bRhadvali (vya) jarAsandhakA putra 52 / 40 bRhaspati (vya) eka bhaviSya vaktA 23 / 8 bRhaspati (vya) ujjayinIke rAjA zrIdharmAkA mantrI 2014 bRhadvasu (vya) rAjA vasukA putra 17158 bodhacatuSka (pA) mati, zruta, avadhi aura manaHparyaya ye cAra jJAna 55 / 125 bodhi (pA) ratnatraya-samyagdarzana, samyagjJAna, samyak cAritra 3 / 190 braghnamaNDala-sUryamaNDala 21145 brahma (bho) pA~cavA~ svarga 6636 brahma (bhI) brahmayugalakA tIsarA indraka 6 / 49 brahmadatta (vya) bArahavA~ cakravartI 60 / 287 brahmadatta (vya) giritaTanagarakA eka upAdhyAya 23333 brahmacarya mahAvata (pA) kRta, kArita, anumodanAse strIpuruSake gamAgamakA tyAga 2 / 120 brahmaloka (bhau) pA~cavA~ svarga 1 / 122 brahmaziras (vya) eka zastra 52 / 55 brahmahRdaya (bhau) lAntava yugala kA prathama indraka 650 brahmottara (bhau) chaThA svarga 4 / 23 - harivaMzapurANe brahmottara ( bhau ) brahmayugalakA cauthA indraka 6 / 49 brAhmI (vya) bhagavAn RSabhadevakI putrI 9 / 21 [ bha ] bhagadattaka (vya) eka rAjA 50182 magIratha (vya)prabhAvatIkA pitA___maha eka vidyAdhara 3052 madra (vya) sAgarakA putra 1339 bhadra (bhI)saudharmayugalakA ikkI savA~ indraka 6 / 46 bhadra (vya) nandIzvaravara samudrakA rakSaka deva 5 / 645 bhadra (bho) dezavizeSa 1175 madra (vya) zaMkhakA putra 17 / 35 bhadraka (vya) zrAvastIke kAmadatta seThake eka bhaisekA nAma 28/25 bhadrakAra (bhau) dezavizeSa 313 bhadrakAlI=eka vidyA 22166 bhadrakUra (bhau) rucikagirikA pazcima dizAsambandhI kUTa 5714 bhadrapura (bhau) eka nagara 17 / 30 bhadravAma (vya ) RSabhadevakA gaNadhara 12 // 69 bhadrabAhu (vya) eka zrutakevalI AcArya bhadrazAla vana (bhau) meruparvatako gherakara sthita eka vana 5 / 209 bhadrA (vya)vArANasIke somazarmA brAhmaNakI eka putrI 22 // 132 bhadrA (vya) vinamikI putrI 22 / 106 bhadrA (vya) samavasaraNakI eka vApikA 57 / 73 bhadrAvali ( vya ) RSabhadevakA gaNadhara 12168 madrikA (vya) rucikagirike bhadrakUTapara rahanevAlI devI 5 / 714 madilapura (bhau)eka nagara, jahA~ vasudeva gaye 24 / 31 madilasA (bhau) eka nagarI 33 / 167 bharata (vya) kRSNakA putra4871 marata (vya ) prathama cakravartI 60 / 286 marata (vya) AgAmI cakravartI 60563 marata (vya) bhagavAn RSabhadeva kA putra 9 / 21 marukaccha (bhI) dezakA nAma 1172 bharatakUTa (bhI) himavatkulAcala kA tIsarA kUTa 5 / 53 bhava (vya) rudra 601571 bhavadhAraNa (pA) AgrAyaNI pUrvake caturtha prAbhRtakA yogadvAra 10 / 84 bhavya (pA) jise samyagdarzanAdi guNa prakaTa honekI yogyatA ho 15 bhavyakUTastUpa (pA)samavasaraNakA stUpa 57 / 104 bhAgadatta (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 64 mAgaphalgu (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 64 mAjanAGga = eka klvvRkss7|80 bhAnu (vya) eka raajaa50|130 bhAnu (vya) jarAsandhakA putra 5131 mAnu (vya) zrIkRSNa-satyabhAmA kA putra 44 / 1
Page #975
--------------------------------------------------------------------------
________________ zabdAnukramaNikA 937 bhAnu (vya) mathurAkA eka seTha 33 / 96 bhAnu (vya) kaMsakI strI jIvadyazAkA bhAI 35 / 75 bhAnu (vya) kRSNakA putra 48069 bhAnu (vya) bhAnukumAra nAmakA zrIkRSNakA putra 11100 bhAnu (vya) labdhAbhimAnakA putra 18 / 3 mAnukIrti (vya) mathurAke bhAnu aura mathurAkA putra 3397 bhAnudatta (vya) campA nagarIkA eka seTha, cArudattakA pitA 2116 bhAnumAlinI (vya) samavasaraNake AmravanakI vApikA 57135 mAnuSeNa (vya) mathurAke bhAnu aura yamunAkA putra 33397 mAmA (vya) satyabhAmA 43 / 3 bhArgava ( bhau) dezakA nAma bhASAsamiti (pA) dharmakAryoM meM hita-mita priya vacana bolanA 20123 bhASAsamitivrata = vratavizeSa 34 / 107 bhAsA (pA) samavasaraNake Amra vanako vApikA 57135 bhAskara (vya) jarAsandhakA putra 52 / 38 mAsvatI (pA) samavasaraNake Amravanako vApikA 57 / 35 bhIma (vya) subhAnukA putr18|3 bhIma (vya) madhyama pANDava 5078 mIma (vya) kRSNakA putr48|69 moma (vya) pahalA nArada 601548 bhImaka (pa) eka udADa rAjA 43 / 162 bhImasena( vya) pANDava 45 / 2 bhIru ( bhau) dezavizeSa 35 bhISma ( vya) rAjA zantanake vaMzameM rAjA rukmaNa aura rAnI gaMgAse utpanna putra 45135 bhISma (vya) rukmiNIkA pitA 60139 bhISmaja= bhISmake putra, rukmI 42 / 93 moSjA = rukmiNI 60 // 41 bhujagavaradvIpa (bhI) caudahavA~ dvIpa 5 / 619 bhujagavarasAgara (vya) caudahavA~ sAgara 5 / 619 bhujabalI (vya) subalakA putra 13317 bhujiSya =sevaka 11178 bhujiSyA = dAsI 40 / 39 bhUtaramaNa (bhau) merukA eka vana 5 / 307 bhUtaramaNa (bhau) eka aTavI 271119 bhUtathara (nau) antima solaha dvIpoMmeM bArahavA~ dvIpa 5 / 625 bhRtAraNya ( bhau) videhakSetrameM sthita vanavizeSa 5 / 281 bhUti (vya)bhagavAn RSabhadevakA gaNadhara 12159 bhUbhRt = parvata 3160 bhUmikuNDala kUTa (bhau) vi. da. nagarI 22 / 100 bhUmiluNDa=aditi devIke dvArA datta vidyAoMkA eka nikAya 23157 bhUmizayyAvrata (pA) muniyoMkA mUla guNa jamInapara sonA 2 / 129 bhUrizravas (vya) mahApurake rAjA ___somadattakA putra 24 / 52 bhUrizravas (vya) eka rAjA 5079 bhUSAGga = eka kalpavRkSa 7 / 81 bhRGganibhA (bhau) meruke naiRtyameM sthita eka vaapikaa5|343 bhRGgarAkSasa (vya) naramAMsabhojI rAkSasa tulya eka duSTa manuSya 45194 bhRGgA (bhau) meruke naiRtyameM sthita vApikA 5 / 343 bhRgu pahAr3akI caTTAna 11128 bhoga (pA) cakravartIke daza bhoga 1 bhAjana, 2 bhojana, 3 zayyA, 4 senA, 5 vAhana, 6 Asana, 7 nidhi, 8 ratna, 9 nagara, 10 nATya 111131 bhArata (bhI) jambUdvIpakA dakSiNa dizAmeM sthita prathama kSetra 5 / 13 mahilapura (bhau) eka nagara 60 / 11 mAradvAja (bhI) dezakA nAma 11167 bhAva = padArtha 4 / 2 mAvAdivicaya (pA)dharmadhyAnakA eka bheda 56 / 47 bhAvana = asurakumAra Adi bhavanavAsI deva 3 / 135 bhAvanAvidhi = vratavizeSa 34 / 112 bhAvasasya (pA) daza prakArake satyoMmeM-se eka satya 10 // 106 118
Page #976
--------------------------------------------------------------------------
________________ 938 mogarA (vya ) dikkumArI devI 5 / 227 bhUmi (bhI) vaha bhUmi - jahA~ kalpavRkSoMse 10 prakArake bhoga prApta hote haiM 277 bhogamAlinI (vya) dikkumArI devI 5 / 227 mogavatI (vya) dikkumArI devI 5 / 227 bhogavatI (vya) mAkandIke rAjA drupadakI strI 45 / 121 bhogavardhana ( bhI ) dezakA nAma 11170 bhoja ( vya ) kRSNakA pakSapAtI eka rAjA 52 / 15 bhojakavRSNi (vya) yaduvaMzI mathurA ke rAjA suvIrakA putra 18 10 bhojanAGga = eka kalpavRkSa rAjImatI 7180 bhojasutA (vya) 55/72 bhauma = vyantara deva 3|162 bhauma = 18 / 70 bhauma (IT) aSTAMga nimitta jJAnakA eka aMga 10 / 117 bhaumAya (pA) AgrAyaNI pUrva pRthivIkAyika jIva kI vastu 10179 bhrakuMza = naTaveSadhArI napuMsaka 54 / 48 bhrama (bhau ) dhUmaprabhA pRthivIke dvitIya prastArakA indraka 4 / 139 bhramaraghoSa (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 14 bhrAnta (bhI) ratnaprabhA pRthivIke caturtha prastArakA indraka 4 / 76 harivaMzapurANe [ ma ] makaradhvaja (vya) pradyumna55131 makarAkara = samudra 414 magadha ( bhI ) dezakA nAma ( bihArakA eka bhAga ) 43 / 99 magadhAsAra nalaka (bhI) vi. da. nagarI 22 / 99 magadhezvara (vya) rAjA zreNika 5012 maghavAn (vya) tIsarA cakravartI 60 / 286 maghavI (bhau ) tamaH prabhAkA rUr3hi nAma 4 / 46 maGgala kUTa ( bhI ) saumanasya parvatakA eka kUTa 5 / 221 maGgalA = eka vidyA 22|70 maGgalAvatI ( bhI ) ghAtakI khaNDa pUrvavidehakA eka deza 60157 maGgalAvatI ( bhI ) pUrvavidehakA eka deza 5 / 247 maGgI (vya ) vimalacandra rAjAkI vimalA rAnIse utpanna putro jo vajramuSTiko do gayI 33 / 104 maGgo (vya) eka bholanI 27 / 107 manjUSA (bhI) videhakI nagarI 5 / 257 majjodarI (vya) eka kalAlina jisake yahA~ kaMsa palA 33 / 15 maTamba (pA) pA~ca sau gA~voMse ghirA nagara 2 / 3 maNikAJcana = vijayArdhakI eka guhA 42118 maNikAJcana ( bho) vi. u. nagarI 2289 maNikAJcanakUTa (bhau) zikhari - kulAcalakA gyArahavA~ kUTa 5 / 107 maNikAJcanakUTa (bhau) rukmi - kulAcalakA AThavA~ kUTa 5 / 104 maNicUla - himacUla ( vya ) citracUla aura manoharI ke yugala putra 33 / 133 maNicUla (vya) vinamikA putra 22 / 104 maNiprama (bhau ) vi. da. nagarI 22 / 96 maNiprama (bhau) rucika girikA nairRtya dizAsambandhI kUTa 5 / 723 maNi maNiprabha (bhau) kuNDalagirike pazcima dizAsambandhI kUTa 5 / 693 maNibhadra ( bho ) vijayArdhakA chaThA kUTa 5 / 27 maNibhadra (vya ) ayodhyA ke seTha choTA putra samudradattakA 43 / 149 maNibhadrakUTa ( bhI ) airAvatake vijayArdhakA cauthA kUTa 5 / 110 maNivajra ( bho) vi. u. nagarI 2288 maNDita ( bhI ) vi. da. nagarI 22 / 93 maNDUka (bhI) eka gA~va 60 / 33 maNDUko (vya) eka dhIvarI 60 32 mataGgaja (vya) vasudeva aura nIla yazAkA putra 48 / 57 mattajalA (bhI) videhakSetrakI eka vibhaMgA nadI 5 / 240
Page #977
--------------------------------------------------------------------------
________________ zabdAnukramaNikA 939 matsarIkRtA = SaDjasvarakI murchanA 19 / 161 matsya (nau) dezakA nAma 11 / 65 maraNa (bhau) dezavizeSa 3 / 4 matsya (vya) rAjA mahIdattakA putra 17129 mathurA = yamunAtaTapara sthita prasinda nagarI 17 / 162 mathurA (vya) dakSiNasamudra taTapara pANDavoMke dvArA basAyI huI eka nagarI 54 / 73 madana (vya) kRSNakA putra pradyumna 55 / 17 madanavegA (vya) eka kanyA jo vasudevako vivAhI gayI 24184 madyavAn vya) jarAsandhakA putra 52 / 36 madyA = eka kalpavRkSa 780 madana = pradyumna 43 / 244 madraka (bhI) dezakA nAma 11 / 66 madrakAra (bhau) dezakA nAma 11164 madrI(vya) andhakavRSNiko putrI, pANDuko strI 18 / 15 madhu (vya) hemanAbha aura dharA vatIkA putra 43 / 169 madhu = vasanta Rtu 55 / 29 madhukaiTabha (vya) pA~cavA~ prati nArAyaNa 60.291 madhupijhala (vya) rAjA tRNa bindu aura sarvayazAkA putra 23 / 52 madhurA (vya) vardhaki gA~vake mRgA yaNa brAhmaNakI strI 27162 madhya deza (bhau) madhyavartI deza 311 madhyama = eka svara 19 / 153 madhya madhyama (vya) vAruNIvara samudrake rakSaka deva 51641 madhyamapada (pA) solaha sau cauMtIsa karor3a terAsI lAkha sAta hajAra ATha sau aThAsI akSaroMkA eka madhyama pada hotA hai 10 / 24 madhyamapAtra (pA) saMyatAsaMyata zrAvaka 7 / 109 madhyamAmadhyama grAmake Azrita jAti 19 / 176 madhyama zAtakumma = vratavizeSa 34 / 87 madhyama siMha niSkrIDita = eka upavAsavata 34 / 79 madhyamodIcyavA-madhyama grAmake Azrita jAti 19 / 177 madhyaloka stUpa (pA)samavasaraNake stUpa 57197 manaka (bhau) zarkarAprabhA pRthivI ke tRtIya prastArakA indraka vila 4 / 107 manaHparyatha (vya) dUsareke manakI bAtako jAnanevAlA jJAna vizeSa 2 / 56 mana ziladvIpa (bhau) antima solaha dvIpoMmeM pahalA dvIpa 5 / 622 manu - kulakara 8 / 1 manu = aditi devIke dvArA vidyAoMkA eka nikAya 22 / 57 mana ( bhau) vi. u. nagarI 22188 manuputraka = vidyAdhara jAti 26 / 9 manogati (vya) sUryAbha aura dhAriNIkA putra 34 / 17 manomava (vya) rudra 60571 manobhU = kAma 177 manoramA (vya) amitagati vidyAgarakI strI 21 / 120 manoramA (vya) meghapurake rAjA pavanavega aura manoharI rAnIkI putrI, vanamAlAkA jIva 15 / 27 manoharI (vya) citracUlakI strI 331132 manoharI (vya) meghapurake rAjA pavanavegakI strI 15 / 26 manoharI (vya) rAjA dakSa aura __ ilAkI putrI 1713 mandara (bhau) meruparvata 4 / 11 mandarastUpa (pA) samavasaraNake stUpa 57198 mandara (vya) mathurAke rAjA ratnavIryakI amitaprabhA rAnIse utpanna putra, dhara NendrakA jIva 27 / 135 mandara (vya) jarAsandhakA putra 52 / 35 mandara (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45.11 mandara (bho) nandanavanakA eka kUTa 5 / 329 mandara(bhau) rucikagirikAdakSiNa dizAsambandhI kUTa 5 / 708 mandodarI (vya) rAjA sagarakI pratIhArI 23350 maya (vya) samudra vijayakA putra 48.44 mayUragrIva (vya) AgAmI prati nArAyaNa 60570 marakata =hare raMgakA mnni2|10 marIci (vya) satyabhAmAke bhavA ntara varNanameM ullikhita eka brAhmaNa 60 / 11
Page #978
--------------------------------------------------------------------------
________________ 940 harivaMzapurANe marIcikumAra (vya) bhagavAn RSabhadevakA potA 9 / 125 marut = deva 9 / 114 marudeva (vya) vasudeva aura somazrIkA putra 48154 marudeva (vya) bArahavA~ kulakara 7164 marudevI (vya) nAbhirAja kula karakI strI 86 marunmArga = AkAza 12 / 45 marubhUti (vya) cArudattakA mitra 21113 malada (bhau) dezakA nAma11169 malaya (bhau) eka deza 33 / 157 malaya (vya) acalakA putra 48 / 49 malaya (vya) kAlayavanakA hAthI 52 / 29 malayAdri (bhI) dakSiNadizAkA eka parvata jisapara candana hotA hai 54 / 74 malla (bhau) dezakA nAma 11 / 68 malli (vya) munisuvrata nAmakA prathatha gaNadhara 601348 malli (sya) mallinAtha nAmaka unnIsaveM tIrthakara 120 masAragalva (bhau) ratnaprabhAke kharabhAgakA pA~cavA~ bheda 4 / 53 mastaka (bhau)dezakA nAma 11168 mahAkakSa (bhau).vi. da. nagarI 22 / 17 mahAkaccha (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12168 mahAkacchA (bhau) pazcima videhakA eka deza 5 / 245 mahAkalpa (pA) aMgabAhyazrutakA eka bheda 2 / 104 mahAkAGkSa (bhI) prathama pRthivI sambandhI prathama prastArake sImantaka indrakI pazcima dizAmeM sthita mahAnaraka 4151 mahAkAla ( vya) ujjayinIkA eka vana 33 / 102 mahAkAla (bhau)sAtavIM pRthivIke apratiSThAna indrakakI pazcima dizAmeM sthita mahAnaraka 4 / 158 mahAkAla (pA) cakravartIko nidhi 111110 mahAkAla (vya) madhupiMgala muni marakara mahAkAla deva huA 231126 mahAkAla (vya) kAlodadhikA rakSaka deva 5 / 638 mahAkAla (vya) chaThA nArada 'mahAkAlI eka vidyA 22 // 66 mahAgandha (vya) ikSuvara samudrakA rakSaka deva 5 / 644 mahAgiri (vya) harikA putra 15 / 59 mahAgaurI = eka vidyA 22162 mahAcandra (vya) AgAmI bala bhadra 60568 mahAjaya (vya) jarAsandhakA putra 52 / 38 mahAjvAla (bhI) vi. u. nagarI 22 / 90 mahAduHkha (bhau)tIsarI pRthivIke prathama prastArasambandhI tapta nAmaka indrakako pazcima dizAmeM sthita mahAnaraka 4 / 154 mahAdevI = paTTarAjJI 1 / 115 mahAdyuti (vya) yAdava 50 / 121 mahAdhi= bhArI mAnasika duHkha 55 / 19 mahAdhanu (vya) baladevakA putra 48 / 68 mahAnanda (vya) eka rAjA mahAtamaHprabhA (bhau) narakoMkI sAtavIM bhUmi 4 / 45 mahAnAga (vya) jarAsandhakA putra 52 / 38 mahAnAda (vya) jarAsandhakA putra 52 / 34 mahAniccha (bhau)dUsarI pRthivIke prathama prastArasambandhI taraka indra ka vilakI pUrvadizAmeM sthita mahAnaraka 4 / 153 mahAnirodha (bhau) cauthI pRthivI ke prathama prastArasambandhI Ara indrakakI uttaradizAmeM sthita mahAnaraka 4 / 155 mahAnIla (bhau) chaThI pRthivIke prathama prastArasambandhI hima indrakako pazcima dizAmeM sthita mahAnaraka 4 / 157 mahAnubhAva (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 69 mahAnemi (vya) yaadv50|120 mahAnemi (vya) eka yaduvaMzI rAjA 50183 mahAnemi (vya) samudravijayakA putra 48 / 43 mahAnemikumAra ( vya) kRSNake pakSakA yoddhA 52 / 14 mahApaGkA (bhI) chaThI pRthivIke prathama prastArasambandhI hima indrakakI uttara dizAmeM sthita mahAnaraka 4157 mahApadma (vya) navama cakravartI 60 / 287 mahApadma (vya) jarAsandhakA putra 52038 mahApana (vya ) kuNDalagirike
Page #979
--------------------------------------------------------------------------
________________ suprabha kUTakA nivAsI deva 5 / 692 mahApadma ( bhI ) mahAhimavat kulAcalakA hRda 5 / 121 mahApadma (vya) AgAmI cakravartI 60 / 565 mahApadma (vya) AgAmI tortha kara 60 558 mahApadmA ( bhI ) pUrvavidehakA eka deza 5 / 249 mahApuNDarIka (bhau) rukmikulA - calakA hRda 5 / 121 mahApuNDarIka (pA) aMgabAhyazrutakA eka bheda 2 / 104 mahApura ( bhI ) viM. u. nagarI 22 / 91 mahApura ( bhI ) eka namara, jahA~ vasudeva gaye the 24 / 37 mahApurI (bhau) videhakI eka nagarI 5 / 261 mahAprabha (vya) kSIravara dvIpakA rakSaka deva 5 / 542 mahAprabha ( bhI ) kuNDala parikA dakSiNa dizAkA kUTa 5 / 692 mahAbaLa (vya ) eka vidyAdhara 60 / 18 mahAbaLa (vya) bhagavAn RSabhadevakA pUrvabhava 9 / 58 mahAbala ( vya ) eka rAjA 50 / 125 mahAbala (vya) somayazakA putra 13 / 16 mahAbala (vya ) subalakA putra 13 // 8 mahAvaka ( vya ) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 66 mahAbala (vya ) AgAmI nArAyaNa 601566 zabdAnukramaNikA mahAbAhu (vya) vinamikA putra 22 / 105 mahAbAhu (vya jarAsandhakA putra 52 / 34 mahAmAnu (vya) kRSNakA putra 4869 mahAbhuja (vya ) kuNDalagirike kanakaprabhakUTakA nivAsI deva 5 / 690 mahAbhIma (vya ) dUsarA nArada 601548 mahAmAlin (ya) jarAsandhakA putra 5240 mahAratha (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45|28 mahAratha ( vya ) vasudeva aura avantIkA putra 48 64 mahAratha (vya ) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 66 mahArAja (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 15 mahArudra ( vya ) cauthA nArada 60/548 mahAraurava (bhau) sAtavIM pRthivIke apratiSThAna indrakakI uttaradizAmeM sthita mahAnaraka 4158 mahAlatA (pA) caurAsI lAkha mahAlatAMgoM kI eka mahAlatA hotI hai 7129 mahAlatAGga (pA) caurAsI lAkha latAoMkA eka mahAlatAMga hotA hai 729 mahAvarA ( bhI ) pUrvavidehakA eka deza 5 / 247 mahAprA (bhI) pazcima videhakA eka deza 5/251 mahAvasu (vya ) jarAsandhakA putra 52 / 32 941 mahAvasu (vya) rAjA vasukA putra 1758 mahAvindhya ( bhI ) dUsarI pRthivI - ke prathama prastArasambandhI indrakakI uttara dizAmeM sthita, mahAbhayAnaka naraka 4153 mahAvimardana ( bhI ) pA~cavIM pRthivIke prathama prastArasambandhI tama indrakakI uttara dizAmeM sthita mahAnaraka 4 / 156 mahAvIra (vya) antima tIrthaMkara 2 / 18 mahAvedana (bhau) tIsarI pRthivI ke prathama prastArasambandhI tapta nAmaka indraka vilakI uttara dizAmeM sthita mahAnaraka 4 / 154 mahAvata (pA) hiMsA Adi pA~ca pApoMkA sarvadeza tyAga karanA, ahiMsA, satya, asteya, brahmacarya aura aparigrahaye pA~ca mahAvrata haiM 2 / 117 mahAzirasa (vya) kuNDalagirike kanakakUTapara rahanevAlA deva 5 / 690 mahAzukra (bhau) dasavA~ svarga 4 / 25 mahAzukra (vya) jarAsandhakA putra 52/33 mahAzukra ( bhI ) dasavA~ svarga 6/37 mahAzvetA - eka vidyA 22/63 mahAsara (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 29 mahAsarvatobhadra : = eka upavAsa vrata 34 / 57-58 mahAsena (vya) bhojakavRSNi aura padmAvatIkA putra 1816
Page #980
--------------------------------------------------------------------------
________________ 942 mahAsena (vya ) jarAsandhakA putra 52 / 38 mahAsena (vya) kRSNakI lakSmaNA strIkA bhAI 44 25 mahAsena (vya) unasenake cAcA zAntanukA putra 48 / 240 mahAsena (vya ) - eka AcArya 1 / 33 mahAsena (vya) kRSNakA putra 48 / 70 mahAsena ( vya ) eka rAjA 50 / 131 mahAhimavat (bhI) jambUdvIpakA dUsarA kulAcala 5 / 15 mahAhimavaskUTa ( bhI ) mahAhimayatkulAcalakA dUsarA kUTa 5 / 71 mahAhRdaya (vya) kuNDalagirike aMkaprabha kUTakA nivAsI deva 5 / 693 mahIjaya ( pa ) samudra vijayakA putra 48 / 44 mahIjaya (vya jarAsandhakA putra 52/30 mahIdatta (vya) paulomakA putra 1728 mahIdhara (vya) bhagavAn RSabhadeva kA gaNadhara 12 / 58 mahIpAla (vya) jarAsandhakA putra 52 / 31 mahendra ( bhI ) kuNDalagirikA uttara dizAsambandhI kUTa 5 / 694 mahendra (vya) eka raajaa60|81 mahendra [bhI] vi. u. nagarI 22 / 10 mahendra (vya) acalakA putra 48149 mahendragiri (vya) vasudevakI harivaMzapurANe gandharvasenA strIse utpanna putra 48 / 55 mahendradatta (vya) SabhadevakA gaNadhara 12/66 mahendrajit (vya) indradyumnakA putra 13 / 10 mahendravikrama (vya ) uditArA kramakA putra 13 / 10 mahendravikrama (vya) vijayArdhakI dakSiNa zreNIke zivamandira nagarakA rAjA 21 / 22 mahendrasena (vya ) eka muni43 / 150 mahodaya (vya) samavasaraNakA eka maNDapa 57 / 86 mAkandI [bhI] eka nagarI 45 / 120 mAgadha [vya ] pUrva lavaNasamudrakA vAsI deva 117 mAgadha [ vya] jarAsandha 1 / 108 mAgadha = rAjA zreNika 45 / 3 mAgadhezapura [bhI] nagaravizeSa 18 / 17 mAtaGga-diti devIke dvArA pradatta vijJAnikAya 22 / 59 mAtaGga [ vya] namikA putra 22.108 mAtaGga = vidyAdharoMkI jAti 26 / 15 mAtaGgapura [bhI] vi. da. nagarI 22 / 100 mAtarizvA = kuttA 4653 mAtahi [ vya] indra ke dvArA preSita neminAtha ke rathakA sArathi 51 / 11 mAtRSvasA mausI 18128 mAtrA-tAlagata gAndharvakA eka prakAra 19 / 151 mAdI [vya) rAjA pANDukI dvitIya strI 45 / 38 mAdhavI [bhI] mahAtama - prabhAkA rUDhi nAma 4/46 mAnava [bhI] dezakA nAma 196 mANava (pA) cakravartIkI eka nidhi 11 / 110 mANDavya [vya bIrakA 3 / 42 mAdhavamAsa = vasantakA mahInA 55443 mAdhava = [vya ] zrIkRSNa 42 / 68 mAdhavI = eka latA 11 / 100 mAnava (vya) aditi devIke dvArA datta vidyAoMkA eka nikAya 22 / 57 mAnava ( bho) vi. da. nagarI 22 / 95 mAnavaputraka - vidyAdharoMkI eka jAti 268 mAnavartika (bhau) dezakA nAma bhagavAn mahA chaTA gaNadhara 11.68 mAnasa vega (vya) cittavega vidyA dharakA putra 24 / 70 mAnasavega (vya) vasudevakA vairI eka vidyAdhara 26/27 mAnasavega (vya) vasudevakA sambandhI eka vidyAdhara 51 / 3 |mAnastambha=samavasaraNakI cAroM dizAoM meM sthita mahimA - yukta stambha 2074 mAnAGgaNA (pA) samavasaraNakI eka bhUmi 5719 mAnuSottarabhUbhRt (bhI) puSkara dvIpa ke madhya meM sthita cUDIke AkArakA parvata 3 / 577 mAnuSottara ( bhI ) meru parvatakA eka vana 5 / 307 mAnuSa (vya) mAnuSottara ke rajata
Page #981
--------------------------------------------------------------------------
________________ 943 zabdAnukramaNikA mAsa (pA) do pakSakA eka mAsa hotA hai 7 / 21 mAhinI brAhmaNI 211131 mAhiSaka (bhau) dezakA nAma 11170 mAhiSmatI (bhau) rAjA aileya ke dvArA narmadAke taTapara basAyI huI nagarI 17 / 21 mAhema (bhI) dezakA nAma 11172 mAhendra = vidyAstra 25147 mAhendra (bhI) cauthA svarga mithyAdarzana bhASA (pA) satya pravAdapUrvako 12 bhASAoM meM-se eka bhASA 10197 mithyAdarzanakriyA (pA) eka kriyA 58 / 81 mithyAtvakriyA (pA) eka kriyA 58.62 mithyAdRSTi (pA) pahalA guNa sthAna 3680 mithyopadeza (pA) satyANuvratakA aticAra 58 / 165 mizrakezI vya) rucikagirike aMkakUTapara rahanevAlI devI 5715 muktAvalIvici = eka upavAsa vrata 34169-70 muni = pratyakSajJAnI muni kUTapara rahanevAlA eka deva 5 / 605 mAyAgatA (pA) dRSTivAda aMgake cUlikAbhedakA upabheda 10 / 123 mAyAkriyA (pA) eka kriyA 5880 mAyUrI= eka vidyA 22 / 63 mAra (bhau) paMkaprabhApRthivIke tRtIya prastArakA indraka vila 4 / 131 mAra (vya) rudra 60571 mAruta (bhau) saudharmayugalakA bArahavA~ indraka 6145 mArga-tAlagata gAndharvakA prakAra 16 / 151 mArgaNA (pA) gati Adi 14 mArgaNAe~ jIvoMkI khojake sthAna 2 / 107 maargprbhaavnaa=bhaavnaa34|147 mArgavI-madhyamagrAmakI murchanA 119 / 163 mAlya(bhau) dezakA nAma11171 mAlya (bhau) vi. u. nagaro 22 / 90 mAlyAGga -eka kalpavRkSa 780 mAlyavaskUTa (bhau) mAlyavAn parvatakA eka kUTa 5 / 219 / mAlyavAn (bhI) nIlaparvatase sAr3he pA~ca-sau yojana dUra nadIke madhya meM sthita eka hrada 51194 mAlyavAn (bhau) merukI pUrvottara dizAmeM sthita vaiDUryamaNi maya eka parvata 5 / 211 mAlyavAn (vya) jarAsandhakA putra 52 / 37 mAlyavAn (vya) himavatkA putra 48 / 47 mAhendra (vya) bhagavAn RSabha devakA gaNadhara 12058 mAMsala = puSTa 8 / 26 mitra (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12162 mitra ( bhau) saudharma yugalakA tIsavA~ indraka 6147 mitra kalA (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12165 mitravatI(vya) cArudattake mAmA kI putrI jise cArudattane vivAhA 2038 mitrasAgara (vya) eka muni 60197 mitrAnurAga (pA) sallekhanAvrata kA aticAra 58 / 184 mitrA (vya) ariSTapurake rAjA rudhirakI strI 31 / 10 mitrA (vya) rAjA sudarzanakI strI aranAyakI mAtA 45 / 21 mithuna = dampatI 15 / 1 mithilA (bho) eka nagarI 20125 mithilAnAtha (vya) devadattakA putra 17134 municandra (vya) eka jainamuni 2781 marajamadhyavidhi - eka upavAsa 34.66 muNDazalAyana (vya) eka brAhmaNa 60 / 11 munisuvrata (vya) bIsaveM tIrthaMkara 16 / 13 muhUrta (pA) sAta lavoMkA eka muhUrta hotA hai 7 / 20 mUla (vya) rAjA ayodhanakA putra 17 / 32 mUlaja (bhau) dezakA nAma 1170 mUlavaryaka=aditi devIke dvArA datta vidyAoMkA eka nikAya 22 / 58 mUlavIrya vidyAdhara = vidyAdharoM kI eka jAti 26 / 10 mUrchanA = baiNasvarakA bheda 19 / 147
Page #982
--------------------------------------------------------------------------
________________ 944 mRgadhvaja (vya) jitazatrukA putra 28 / 17 mRgazRGga (vya ) khamAlI aura kanaka kezIkA putra 27 / 120 mRgazTaGgiNI ( vya ) sitakI strI tApasI 46 / 54 mRgAGka (vya ) garuDAMkakA putra 13 / 11 mRgAyaNa (vya) vardhaki gA~vakA eka brAhmaNa 27 / 61 mRgAvatI (vya) haripurake rAjA pavanagirikI strI 15 / 23 mRtasaMjIvanI = eka vidyA 22 / 71 mRtyu - AzaMsA (pA) sallekhanA - kA aticAra 50 / 184 mRdaGgamadhyavidhi = eka upavAsa 34 / 64 mRdha = raNa 40 / 1 megha (vya) meghadalapurakA eka seTha 46 / 15 megha (bhI) saudharmayugalakA bIsavA~ indraka 6145 megha (vya) yAdava 50 / 121 megha (vya) samudravijayakA putra 48|44 meghA ( bhI ) bAlukAprabhA pRthivI 4 / 220 meghakUTa (bhau ) vi. da. nagarI 22 / 96 meghakUTa (bhau) vijayArdhakA eka nagara 43 / 49 meghakara ( bhI ) niSedha parvatakI uttara dizA meM sItodA nadIke taTapara sthita kUTa 5 / 192 meghaGkarA (vya) nandanavanameM rahane vAlI dikkumArI 5 / 332 meghaghoSa (vya ) meghanAdakA putra 60 / 118 harivaMzapurANe meghadala (bhI) eka nagara46 / 14 meghanAda ( vya ) bhadrilapurakA rAjA 60 / 118 meghaninAda = ratnAyudhakA eka hAthI 27 / 96 meghanAda (vya) jarAsandhakA putra 52/34 meghapura ( bhI ) eka nagara 33 / 135 meghapura ( bhI ) vijayArdha kI uttara zreNIkA eka nagara 15 / 25 meghanAda (vya ) ariJjayapurakA svAmI 25/2 meghamAla ( bhI ) pazcima videhakA vakSAragiri 5 / 232 meghamALa (bhau) vi. u. nagarI 22 / 91 meghamAlA (vya) mathurAke rAjA ratnavIryakI strI 27 / 125 meghamAlinI ( vya ) nandanavanameM rahanevAlI dikkumArI 5/333 meghamAlinI (vya) nArada nAmaka devakI devI 60180 meghamukha (vya) mlecchoM kA kuladevatA 11 / 32 meghavatI (vya ) nandanavanameM rahanevAlI dikkumAro devI 5 / 332 meghAnIka (vya) vinamikA putra 22 / 104 megharatha (vya) girinagara ke citra ratha rAjAkA putra 33 / 152 megharatha (vya ) saddbhadrilapurakA rAjA 18 / 112 meghavAhana (vya ) bharatakSetra campA - purIkA rAjA 64|4 meghavega ( vya ) trikUTAcalakA svAmI 45 / 115 meghezvara (vya) RSabhadevakA gaNa dhara, dUsarA nAma jayakumAra 12167 meru (vya) bhagavAn RSabhadevakA gaNadhara 12 / 59 meru (bhI) videhakSetra meM sthita sudarzana meru nAmakA parvata 197 meru (vya) sindhudezake vItabhaya nagarakA svAmI 44 / 33 meru (vya) mathurA ke rAjA ratnavIrya aura meghamAlAkA putra, lAntavendrakA jIva 27 / 135* meru ( vya ) zrIkRSNa ke pakSakA rAjA 50/70 meruka (vya ) tIsarA pratinArAyaNa 60 / 291 rudra ( vya 60 / 103 merudatta (vya) nagnajitkA putra, kRSNakA pakSapAtI 52 / 21 merunandanA (vya) vyantarakI strI eka rAjA = eka vratavizeSa 60 / 46 merupaktivrata 34 / 85 merumatI (vya ) gAndhArIkI mAtA 60193 merusato (vya ) gAndhAradezakI puSkalAvatI nagarIke rAjA indragirikI strI 44/45 medArtha (vya) bhagavAn mahAvIra kA dazama gaNadhara 3 / 43 moka (bhI) dezakA nAma 11 / 65 mokSa (pA) aSTakarmase rahita AtmAkI zuddha pariNati 2 / 109 mokSa (pA) AgrAyaNI pUrvake caturthaprAbhRtakA yogadvAra 10183 mokSaNa = vidyAstra 25448
Page #983
--------------------------------------------------------------------------
________________ mogha (vya) mAnuSottarake aMka kUTapara rahanevAlA deva 5 / 606 mogha (moSa) bhASA (pA) satya pravAda pUrvako 12 bhASAoM meM se eka bhASA 10 // 96 mohana = vidyAstra 25 / 48 mohanIya(pA) AtmAko svarUpa se cyuta karanevAlA karma 580216 mauka (bhau) dezavizeSa 3 / 4 maukharya (pA) anarthadaNDavratakA aticAra 585179 mauna = muniyoMkA 12182 mauli = mukuTa 2185 mauryaputra-(vya) bhagavAn mahA vIrakA saptama gaNadhara 3342 [ya] yakSadevI (vya) yakSila aura deva senAkI putrI 60 / 63 yakSalika (vya) yajJadatta aura yakSilAkA putra 33 / 158 yakSavara (bhau) antima solaha dvIpoMmeM terahavAM dvIpa 5 / 625 yakSila (vya) eka vaizya 60 / 63 yati kaSAyoMkA anta karanevAle viziSTa muni 3 / 61 yati =tAlagata gAndharvakA eka prakAra 19 / 151 yathAkhyAtacAritra (pA) mohake abhAvameM honevAlA cAritra 5678 yajJa (vya) bhagavAn RSabhadevakA gaNadhara 12059 yajJagupta (vya ) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 63 119 zabdAnukramaNikA yajJadatta (vya ) RSabhadevakA vaNadhara 12164 yajJadatta, yakSilA (vya) isa nAmakA dampatI 33 / 158 yajJadeva (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 63 yajJamitra (vya ) RSabhadevakA gaNadhara 12164 yadu (vya) harivaMzake antargata yaduvaMzakA sthApaka rAjA 18 / 6 yadunandana = vasudeva 28 / 14 yama (vya) devavizeSa (lokapAla) 5 / 317 yamakUTa (bhau) niSadha parvatakI uttara dizAmeM sItodA nadIke taTapara sthita kUTa 5 / 192 yamadaNDa = vidyAstra 25148 yamunA (vya) mathurAke bhAnu seTha kI strI 33 / 96 yava (pA) ATha yUkAoMkA eka yava 740 yavana (bhau) dezakA nAma11166 yavana (vya) eka rAjA 50184 yabu (vya) bhAnukA putra 18 / 3 yaza:kUTa (bhau) rucika girikA pazcima dizA sambandhI kUTa 5714 yazaHpAla (vya) gyAraha aMgake jJAtA eka AcArya 1664 yazaskAnta (vya) mAnuSottarake __ azmagarbha kUTapara rahanevAlA deva 5 / 602 yazasvAn (vya ) mAnuSottara parvatake vaiDUryakUTapara rahane vAlA deva 5 / 602 yazasvinI (vya) dhanadevakI strI 60 / 95 945 yazasvI (vya) nauvA~ kulakara 7 / 160 yazodA (vya) sunandagopako strI 35 / 30 yazodA(vya) eka kanyA jisakA mahAvIrake sAtha vivAha karanekI jitazatruko icchA thI 668 yazodayA (vya) yazodAkI mAtA 6618 yazodhana (vya ) eka rAjA 50 / 126 yazodhara (vya) eka munirAja 34 / 45 yazovara (bhau) madhyama praiveyakakA prathama indraka 6 / 52 yazodhara(vya) mAnuSottara parvatake saugandhika kUTapara rahane vAlA deva 5 / 602 yazodharA (vya) rucikagirike vimalakUTapara rahanevAlI devI 5 / 709 yazodharA (vya) alakAke rAjA sudarzana aura rudhirAkI putrI 2779 yazobhadra (vya) AcArAMgake jJAtA eka AcArya 1165 yazobAhu (vya ) AcArAMgake jJAtA eka AcArya 1165 yAjJavalkya (vya) eka parivrAjaka 211134 yAmya (pA) sphaTika sAlakA ___dakSiNa gopura 57158 yAdava = vasudeva 1957 yAdavendra (vya) samudra vijaya naminAthake pitA 5013 yuktika (vya) rAjA ugrasenakA putra 48 / 39 yuktyanuzAsana (vya) samantabhadra
Page #984
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe yoSit = strI 28 [ ra ] dvArA racita yuktyanuzAsana nAmakA grantha aura yukti yukta anuzAsana 1129 yuga (vya) pA~ca varSakA eka yuga hotA hai 7 / 22 yuganta ( vya) vijayakA putra 48148 yugma = strI-puruSoMkA yugala 7.91 yugya =baila 4312 yugala (vya) sahadeva aura nakula yudhavarodhana (vya) duryodhanakA vaMzaja 65 / 19 yudhiSThira (vya)pANDava 452 yUkA (pA) ATha likSAoMkI ___ eka yUkA 740 yUpakesara (bhI) labaNasamudrakA uttara dizAsthita pAtAla 5 / 443 yoga (pA) AtmapradezoMkA kampana 58 / 57 yoganiHpraNidhAna (pA) sAmA yika vratake aticAra, isake tIna bheda hai 581180 yojana(pA) ATha hajAra daNDakA eka yojana 7 / 46 yojana (pA) akRtrima cIjoM ke nApameM do hajAra kozakA eka yojana hotA hai aura kRtrima cIjoMke nApameM cAra kozakA 4 / 36 yojanagandhA (vya) zantanukI strI 45 / 31 yonivikalpa = sacitta, acitta, sacittAcitta, zIta, uSNa, zItoSNa, saMvRta, vivRta, saMvRta-vivRta ye nau yoniyA~ 2 / 116 raktakambalA (bhau) pANDukavanake vAyavyameM sthita zilA 5 / 347 raurava (bhI) sAtavIM pRthivIke apratiSThAna indrakakIdakSiNa dizAmeM sthita mahAnaraka 4/15 rukmi kUTa (bhau) rukmikulAcala kA dUsarA kUTa 5 / 102 rukmin (bhau) jambUdvIpakA chaThA kulAcala 5 / 15 ravi (vya) rAjA vasukA putra 17159 rohiNI(pA) pAMca sau mahAvidyA oMmeM se eka 10 / 115 rohiNI (vya) ariSTapurake rAjA rudhirakI putrI 31 / 11 rauruka (bhau) ratnaprabhA pRthivIke tRtIya prastArakA indraka vila 476 rUpagatA (pA) dRSTivAda aMgake cUlikAbhedakA upabheda 10 / 123 rUpasasya (pA) dasa prakArake satyoMmeM-se eka satya 10.99 rUpavara (bhau) antima solaha dvIpoMmeM sAtavA~ dviip5|623 rohitakUTa (bhau) himavat kulA calakA sAtavA~ kUTa 5 / 54 rohitAkUTa (bhau) mahAhimavat kulAcalakA cauthA kUTa 5.71 rAjImatI (vya) bhagavAn nemi nAthakA jisake sAtha vivAha honevAlA thA 11114 ramyA (bhI) pUrvavidehakA eka deza 5 / 247 ramyaka (bhau) jambUdvIpake nIla aura rukmikulAcalake madhya__ meM sthita pA~cavA~ kssetr5|13 rohiNI (vya) vasudevakI strI 1286 rohiNI - eka vidyA 27 / 131 rohita, lohitAGka (vya) lavaNa samudrameM udaka aura udavAsa parvatoMke nivAsI do deva 5 / 463 rohitAsyA (bhau) eka mahAnadI 5 / 123 rohayA (rohit) (bhau) caudaha mahAnadiyoMmeM eka nadI 5 / 123 ravatI (vya) ariSTapuranivAsI revatakI putrI baladevakI strI 44 / 41 revatI (vya) eka dhAya 331144 ravi (vya ) raviSeNAcArya 1134 revata (vya) ariSTapurake rAjA hiraNyanAbhakA bar3A bhAI 44 / 40 ramaNIyA (bhau) pUrvavidehakA eka deza 5 / 247 ramyakakUTa (bhau) nIla kulAcala kA AThavA~ kUTa 5 / 101 ramyakakUTa(bhau) rukmikulAcalakA tIsarA kUTa 5 / 102 ramyakA (bhI) pUrvavidehakA eka deza 5 / 247 ramyapArvateya (bho) vi. u. nagarI 22 / 98 rukmI (vya) kuNDinapurake rAjA bhISmakA putra rukmiNokA bhAI 42 / 34
Page #985
--------------------------------------------------------------------------
________________ 947 zabdAnukramaNikA raktA ( bhau) eka mahAnadI 5 / 125 rajanI = SaDjasvarakI murchanA 19 / 161 ratnavIrya (bhau) andhakavRSNike pUrvabhavoMse sambandha rakhane vAlA eka rAjA 18097 raktA (bhau) pANDukavanake naiRtya __ meM sthita zilA 5 / 347 / / revataka (bhau) giranAra parvata 55 / 59 romazaitya (vya) baladevakA putra 48 / 68 rukmI (vya) eka rAjA5078 rukmiNI ( vya) kuNDinapurake rAjA bhISmakI putrI kRSNa kI paTTarAjJI 42 / 34 rajobahula = pApase yukta, pakSameM dhUlise paripUrNa raivatakagiri = giranAra parvata 42 / 96 rocanakUTa (bhau) meruse uttara sItA nadIke pUrva taTapara sthita eka kUTa 5 / 208 rajata, rajataprama (bhau) kuNDala girike dakSiNa dizA sambandhI kUTa 5 / 691 rajata (bhI) nandanavanakA eka kUTa 5 / 329 rajata (bhI) rucikagirikA uttara dizAsambandhI kUTa 51716 rajatakUTa (bhau) mAnuSottarako pazcima dizAkA eka kUTa 5 / 605 rajaka (bhau) nandanavanakA eka kUTa 5/329 raghUttama (vya) rAmacandrajo 46 / 22 raGgasenA (vya) candanavana nagara___ kI eka gaNikA 29 / 26 raktodA (bhau) eka mahAnadI 5 / 125 rakkAkUTa (bhI) zikharikulAcala kA pA~cavA~ kUTa 5 / 106 raktagAndhArI = madhyama grAmake Azrita jAti 19 / 176 raktapaJcamI = madhyama grAmake Azrita jAti 19 / 176 raktavatI kuTa (bhau) zikhari kulAcalakA AThavAM kUTa 5 / 107 [la] lakSaNa (pA) aSTAMga nimittakA eka aMga 101117 lakSaparvA = eka vidyA 22 / 67 lakSmaNA (vya) siMhala dvIpake zlakSNaroma rAjAkI putrI, kRSNakI eka paTTarAjJI 44/20 lakSmI (vya) puNDarIka sarovarameM rahanevAlI devI 51130 lakSmIkuTa (bhau) vi. da. nagarI 22 / 97 lakSmIkUTa (bhau) zikharikulA calakA chaThA kUTa 5 / 106 lakSmIgrAma (bhI) eka grAma 60.26 lakSmImatI (vya) rAjA soma prabhakI strI 9 / 179 lakSmImatI (vya) mahApadma cakra vartIkI strI, padmakI mAtA 2014 lakSmImatI(vya) somadevakI strI brAhmaNI 60027 lakSmImatI (vya) yudhiSThirakI strI 47 / 18 lakSmImatI (vya) rucikagirike rucaka kUTapara rahanevAlo devI 51709 laghu = zIghra 38 / 23 latA(pA)caurAsI lAkha latAMgoM kI eka latA hotI hai 7.29 latAGga(pA)caurAsI lAkha UhoM kA eka latAMga 7130 labdhAbhimAna (vya) vanabAhukA putra 183 labdhi(pA) kSayopazama, vizuddhi, prAyogya, dezanA tathA karaNa ye pA~ca labdhiyA~ 31141 labdhi (pA) jJAnAvaraNa karmake kSayopazamase prakaTa haI dekhane AdikI bhAvendriya rUpa zakti 18185 lambusA (vya) rucikagirike sphaTika kUTapara rahanevAlI devI 5715 laya = tAlagata gAndharvakA eka prakAra 191151 lalitAGga (vya) bhagavAn RSabha devakA pUrva bhava 9 / 58 lallakka (bhau) tamaHprabhA pRthivIke tRtIya prastArakA indraka vila 4 / 147 lava (pA) sAta stokoMkA eka lava hotA hai 720 lavaNArNava (bhau) lavaNasamudra 5 / 430 lAgala (bhau) sAnatkumAra yugala kA pA~cavA~ indraka 6 / 48 lAgalAvartA (bhau)pazcimavideha kA eka deza 5 / 245 lAntava(bhau)sAtavA~ svrg6|37 lAntava (bhau) lAntava yugalakA dUsanA indraka 6150
Page #986
--------------------------------------------------------------------------
________________ 948 likSA (pA) ATha vAlAgroMkI eka likSA 7 / 40 leNa (bhau) devoMkA utpattisthAna 5 / 403 lezyA (pA) AgrAyaNI pUrvake caturtha prAbhRtakA yogadvAra 10 / 83 lezyA karma (pA) AgrAyaNI pUrvake caturtha prAbhRtakA yogadvAra 10183 lezyA pariNAma (pA) atrAyaNI pUrvake caturtha prAbhRtakA yoga dvAra 1084 loka (pA) ananta AkAnake madhya meM sthita puruSAkAra 14 rAjupramANa AkAza 4|4 loka pUraNa (pA) loka puraNa samudghAtakA cauthA caraNa 56 / 74 lokabindusAra (pA) pUrvagata zrutakA eka bheda 2 / 100 lokasaMsthAna=lokakA AkAra 1 / 71 lokastUpa (pA) samavasaraNa ke stUpa 57/94 lokAbhinandana (vi) janasamUhako Anandita karanevAle 1 / 6 lokotsAdana ( vya ) vidyAstra 25/47 loca (pA) muniyoM kA eka mUlaguNa- keza ukhAr3anA 2 / 128 kola (bhI) zarkarAprabhA pRthivI - ke navama prastArakA indraka vila 4 / 113 kolupa ( bhI ) zarkarAprabhA pRthivIke dazama prastArakA indraka vila 4|114 harivaMzapurANe lohajaGgha (vya ) samudravijayakA dUta 50/56 lohAcArya (vya) AcArAMga jJAtA eka AcArya 165 lohita ( bhI ) pANDuka vanakA eka bhavana 5 / 322 lohitAkSa (bhI) saudharmayugalakA caubIsavA~ indraka 6 / 47 lohitAkSa kUTa ( bhI ) mAnuSottarakI dakSiNa dizAkA eka kUTa 51603 lohitAkSa kUTa (bhI) gandhamAdana parvatakA eka kUTa 5 / 218 lohitAGga ( bho ratnaprabhAke khara bhAgakA cauthA paTala 4/52 lohitAkhya (bhau) rucikagirikA pazcima dizAsambandhI kUTa 5 / 712 lohitAkSamaya ( bhI ) merukI eka paridhi 5 / 305 laukAntika (vya) pA~caveM svargake antameM rahanevAle devavizeSa 2 / 49 [va] vaka (vya) eka rAjA 50184 vakuza (pA) munikA eka bheda 60158 vakrAnta (bhau) ratnaprabhA pRthivI ke gyArahaveM prastArakA indraka vila 4 / 77 vakrokti (vya) zAntiSeNa dvArA racita granthavizeSa 1 / 36 baGga (bhau) dezakA nAma 11 68 vacohara = dUta 50/46 vajra ( bhI ) anudiza 6 / 63 vajra (vya ) vajrAyudhakA putra 13 / 22 vajra (bhau ) saudharmayugalakA pacIsavA~ indraka 6 / 47 vajra ( bhI ) kuNDalagirikA pUrva dizAsambandhI kUTa 5/690 vajra ( bhI ) sImanasa vanakA eka bhavana 5 / 319 vajra (vya ) abhinandananAthakA prathama gaNadhara 60 / 348 vajra (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 67 vajra (vya) eka rAjA 50 / 81 vajra = hIrA 2110 vajrakakUTa ( bhI ) mAnuSottarakI aizAna dizAkA eka kUTa 5/606 vajrakapATa (bhI) vajramukha kuNDa meM sthita parvatapara bane gRhakA dvAra 5 / 147 vajrakANDadhanuH dhanuSa 11 / 5 vajrakUTa ( bhI ) mAnuSottara parvatakI aizAna dizAkA eka kUTa 5601 vajrakUTa ( bhI ) nandana vanakA eka kUTa 5 / 330 vajrakhaNDika (bhau) dezavizeSa 11 / 75 vajrajaGgha (vya) candrarathakA putra 13 / 21 vajracamara (vya ) padmaprabhakA gaNadhara 60 / 347 vajrajaGgha (vya) bhagavAn RSabhadevakA pUrvabhava 9 / 58 vajradatta ( vya ) eka muni 27/96 vajradaMSTra (vya ) vajrasenakA putra 13 / 22 vajradaMSTra (vya ) eka vidyAdhara 27 / 121 = cakravartIkA
Page #987
--------------------------------------------------------------------------
________________ vajradaM (vya) vasudeva aura bAlacandrAkA putra 48/65 vajradharma (vya) satyakakA putra 48142 vajradhvaja (vya) vajradaMSTrakA putra 13 / 22 vajranAbha (vya) jarAsandhakA putra 52 / 34 vajranAbhi (vya) bhagavAn RSabhadevakA pUrvabhava 959 vajrapANi (vya) vajrAsyakA putra 13 / 23 vajrapANi (vya ) nabhastilaka nagarakA rAjA 2514 vajrapura (bhau) rAjA amarake dvArA basAyA nagara 17 / 33 vajraprabha ( bhI ) kuNDalagiriko pUrvadizAkA kUTa 5 / 697 vajraprabha ( bhI ) saumanasavanakA eka bhavana 5 / 319 vajrabAhu (vya) vajAbhakA putra 13 / 23 vajrabAhu (vya) vinamikA putra 22 / 105 vajrabAhu (vya) dIrghabAhukA putra 182 vajramAnu (vya) vajrapANikA putra 13 / 23 vajrabhRt (vya) suvayakA putra 13 / 22 vajramadhyavidhi (vya) eka upavAsavrata 34 / 62-63 vajramayavapra (pA) samavasaraNakA vajranirmita koTa 57/20 vajramaya ( bhI ) merukI eka paridhi 5/305 vajramukha ( bhI ) padmasarovarakA vaha dvAra jisase gaMgA nikalI hai 5 / 136 zabdAnukramaNikA vajramukhakuNDa (bhau ) pRthivIpara sthita eka kuNDa jisameM gaMgA giratI hai 5 / 142 vajramuSTi (vya) eka puruSa 60 / 51 vajramuSTi (vya) dRDhamuSTi aura vaprazrIkA putra 33 / 104 vajrAyudha (or) cakrAyudha aura citramAlAkA putra ( rAjA siMhasenakA jIva ) vajrAyudha (vya ) vajradhvajakA putra 13 / 22 vajravara ( bho) antima solaha dIpoMmeM nauvIM doSa 5624 vajravAn (ya) vajrabhAnukA putra 13 / 23 vajrasundara (vya) vajrAMkakA putra 13 / 23 vajrasUri (vya) eka prAcIna AcArya 1 / 32 vajrasena (vya) vajaMghakA putra 13 / 21 vajrA (bhI) ratnaprabhAke kharabhAgakA dUsarA paTala 4152 bajrAGka (vya ) bakhavAhukA putra 13 / 23 banAma (vya) bajrabhRtakA putra 13 / 23 vajrAsya (vya ) bajcasundarakA putra 13 / 23 vaTapura (bho) eka nagara43 / 163 vaDavAmukha (bhau) lavaNasamudrakA dakSiNa dizAsthita pAtAla 51443 vaNijyA vyApAra 18 / 99 varasa (bhI) dezavizeSa 11 / 75 varasakAvatI (bhI) pUrvavidehakA eka deza 5|247 vatsadeza (bhI) prayAgakA samIpavartI pradeza 14|1 949 varasamitrA (vya) dinakumArI devI 54227 vasA (bhI) pUrvavidehakA eka deza 5 / 247 vataMsakUTa ( bhI ) mehase uttara sItA nadIke pazcima taTapara sthita eka kUTa 51208 vadara = vera 7169 vadha ( pa ) asAtAvedanIyakA Asrava 58 / 93 vanaka (bhI) zarkarAbhA pRthivIke caturthaprastArakA indrakavila 4|108 vanamAlA (vya ) kauzAmbIkI eka strI 14 / 51 banamAlA ( bhI ) sAnatkumAra yugalameM dUsarA indraka6 // 48 vanavAsya ( bhI ) carama ke dvArA basAyA huA eka nagara 17 / 27 vandanA=Avartta tathA zironami AdikI kriyA karanA 34 / 144 vandanA (pA) aMgabAhya zrutakA eka bheda 2 / 102 vandhumatI (vya ) hastinApura ke seThakI strI 33 / 141 prazrI (vya) dRDhamuSTiko strI 33 / 103 vaprA (bhau ) pazcima videhakA eka deza 5 / 251 kAvatI (bhau) pazcima videhakA eka deza 50251 vaprathu (vya ) sumitrakA putra 18 19 vara (pA) sphaTika sAlakA pUrva gopura 57157 varakumAra (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 17
Page #988
--------------------------------------------------------------------------
________________ 950 varadatta (vya) neminAtha bhagavAn kA prathama gaNadhara 58 2 barAGgacarita (vya ) jaTAsiMhanandokA eka kAvya grantha 1 / 35 barAGganA - vezyA 1 / 35 vardhaka (bhI) ratnaprabhAke kharabhAgakA pandraha paTala 4154 varcaska (bhI) paMkaprabhA pRthivI ke caturtha prastArakA indraka vila 4 / 132 varATa (vya) eka rAjA 50 / 83 varNa - padagata gAndharvako vidhi 19 / 149 varNa = zArIrasvarakA bheda 19 / 148 varNa (ya) kozikA nagarIkA rAjA 42 / 61 varNa vaiNasvarakA eka bheda = 19 / 147 varNAzrama-trAhmaNa, kSatriya, vaizya, ye cAra varNa, brahmacArI, zUdra gRhastha, vAnaprastha aura saMnyAsI ye cAra Azrama 5413 varuNa (vya) devavizeSa ( lokapAla ) 5 / 317 varuNa ( vya ) jarAsandhakA putra 52/39 varuNa (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 65 varuNa (vya ) vAruNIvara dvIpakA rakSaka deva 5 / 640 varuNa (vya) kaMsakA hitaiSI eka nimittajJa 35 / 37 varuNa (ya) eka muni 64 / 12 varuNa (pA) sphaTika sAlakA pazcima gopura 57/59 varuNa (bhau) bharatakSetrasambandhI harivaMzapurANe vijayApake dakSiNa bhAgake samIpameM sthita eka parvata 27 // 2 varuNaprabha (vya) vAruNIvara dvIpakA rakSaka deva 5 / 640 varuNAbhisya (vya jarAsandhakA putra 52 / 38 vartanA (pA) padasthAnapatita hAnivRddhirUpa pariNamana 7 / 1 varatanu (vya) dakSiNa lavaNa samudrakA vAsI deva 11 / 13 varada (pA) sphaTika sAlakA pazcima gopura 57/59 varadA ( bhau) eka nadI 17 / 23 varadatta (ya) eka muni 60 / 106 varadA (vya) neminAthakA prathama gaNadhara 60/349 vardala ( bhI ) tamaH prabhA pRthivIke dvitIya prastArakA indrakabila 4146 vardhaka ( bhI ) bharatakSetra kozala dezakA eka gAMva 27 / 61 varathamaM (ya) eka munirAja 33 / 111 vardhamAna (bhau) rucikagirikI uttara dizAkA eka kUTa 5 / 702 vardhamAna (vya) antima tIrthaMkara mahAvIra 2046 vardhamAna jinendra (vya) antima tIrthaMkara vadhamAna jinezine (pA) caubIsaveM tIrthakara 12 vardhamAnapurANa eka grantha 1 / 41 varAha (bhau) vi. u. nagarI 22 / 87 varAha (vya) cArudattakA mitra 21 / 13 = ajJAtakavikA varAhaka (vya) vasudevakA sambandhI eka vidyAdhara 512 variSTha (pA) sphaTika sAlakA dakSiNa gopura 57/58 varSa (pA) do ayanakA eka varSa hotA hai 722 lAha (bhau) rAjagRhIkA eka parvata 3 / 55 vAhaka (vya) kRSNake senApati anAvRSTike zaMkhakA nAma 51 / 21 vAhaka (bhau) vi. u. nagarI 22 / 91 vali (vya) meghanAda kI chaThI pIr3hIkA eka rAjA jo pratinArAyaNa thA 25|34 cali (vya) supArzvanAthakA gaNa dhara 60 / 347 vaLi (vya) chaThA pratinArAyaNa vastu ( bhI ) saudharma yugalakA cauthA indraka 6 / 44 vaprabhavimAna (bhI) kubera lokapAlakA vimAna 5 / 327 vallarI (vya) eka bhIlanI 69 / 16 * vaziSTha (vya) mathurAkA eka tApasa, jo bAdameM vArANasI jAkara jaina muni ho gayA 33 / 47 vasanta (vya) manoyogakA vairI eka vidyAdhara 4740 vasantabhadra = eka upavAsavrata 34 / 56 vasanta sundarI (vya ) rAjA vindhyasena aura narmadAkI putrI 45/70 vasantasenA (vya) campApurIkI kaliMga senA gaNikAkI putrI 21 / 41
Page #989
--------------------------------------------------------------------------
________________ zabdAnukramaNikA 951 vasukIrti (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 42 / 25 vasukIrti (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 42 / 25 vasugiri (vya) himagirikA putra 1559 vasugiri (vya) jarAsandhakA putra 52 / 33 vasudeva (vya) giritaTa nagara meM rahanevAlA eka brAhmaNa 23129 vasudeva (vya) zrIkRSNake pitA 1179 vasudeva (vya) bhagavAn RSabha devakA gaNadhara 12158 vasudeva (vya) andhakavRSNi aura subhadrAkA putra 18 / 14 'vasudevaviceSTita -- kRSNake pitA kI vividha ceSTAe~ 171 vasudharma (vya) eka rAjA 501131 vasudharmA (vya) kRSNakA putra 4870 vasudhArA = ratnadhArA 8 / 38 vasudhArA = ratnoMkI dhArA 59 / 5 vasudhvaja (vya) jarAsandhakA putra 52 / 34 vasudhvaja (vya) jaratkumArakA putra 6602 vasundhara (vya) bhagavAn RSabha devakA gaNadhara 12 / 5.8 vasundhara (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 26 vasundharapura (bhau) eka nagara 4570 vasundharA (vya ) rucikagirike candrakUTapara rahanevAlI devI 5710 vasumatI (vya) rAjA abhicandra kI strI 17137 vasumAn (vya) stimitasAgarakA putra 48 / 46 vasumitra (vya) bhagavAn RSabha devakA gaNadhara 12 // 61 vasuratha (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 27 vasuvRSTi = ratnavRSTi 2019 vasu (vya) rAjA abhivandra aura rAnI vasumatIkA putra 17 // 37 vasu (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 26 vasu (vya) rAjA vasu 1178 vasusena ( vya) RSabhadevakA gaNadhara 12161 vasusena (vya) rAjA vAsavakA putra 6077 vastu (pA) zrutajJAnakA bheda 10 / 13 vastu ( pA) dhatakA eka bheda 2 / 100 vastusamAsa pA) zrutajJAnakA bheda 10 / 13 vastrAGga = eka kalpavRkSa 780 vasvauka (bhau) vi. u. nagarI 22 / 87 vaMzA (bhI) zarkarAprabhAkA rUr3hi nAma 4 / 46 vaMzAlaya - diti devIke dvArA pradatta vidyAnikAya 22160 vaMzAlaya (bho) vi. u. nagarI 22 / 92 vaMzAlaya = vidyAdharoMkI eka jAti 26 / 21 vAgvali (vya ) pippalAdakA ziSya 21 / 147 vAcATa vakavAdI 43 / 12 vATavAna (bhau) dezakA nAma 11 / 66 vADavAna (bhI) dezavizeSa 316 vANamukta (bhI) dezakA nAma 11169 vAdI-svaraprayogakA eka prakAra 19 / 154 vAmadeva (vya) samudravijayake bhAI akSobhyakA putra 48 / 45 vAmadeva (vya) sitakA putra 45 / 45 vAyavya = vidyAstra 25148 vAyu (vya) jayantagirikA rAjA eka vidyAdhara 47 / 43 vAyukumAra = bhavanavAsI devoMkA eka bheda 3 / 22 vAyubhUti (vya) vaidika vidvAna 2068 vAyumati (vya) bhagavAn mahA vIrakA tRtIya gaNadhara 3141 vAyubhUti (vya) somadeva aura agnilAkA putra 43 / 100 vAyuvega (vya) vasudevakI gandharva senA strIse utpanna putra 48 / 55 vAyuvega (vya) vasudeva aura vega __ vatIkA putra 48 / 60 vAyuzarmA (vya) bhagavAn RSabha devakA gaNadhara 12157 vArANasI (bhau) banArasa 33 / 58 vArANasI (bho) banArasa 18 / 118 vArAhagrIva (vya) amitagati vidyAdharakA putra 211121 vAriSeNa (vya) rAjA zreNikakA eka putra 2 / 139
Page #990
--------------------------------------------------------------------------
________________ 952 vAriSeNA (vya) dikkumArI devI 5 / 227 vAruNa-vidyAstra 25 / 47 vAruNI = madirA 61 / 51 vAruNI ( vya ) rucikagirike kAMcanakUTapara rahanevAlI devI 5 / 716 vAruNI (vya) mRgAyaNa brAhmaNakI putrI 27 / 62 vAruNIvaradvIpa (bhI) cauthA dvIpa 5 / 614 vAruNIvarasamudra ( bhI ) cothA samudra 5 / 614 vA mUlika = vidyAdharoMkI eka jAti 26 / 22 vArSNeya (vya ) anAvRSTi nAmaka kRSNakA senApati 51 / 41 vali (vya) ujjayinIke rAjA zrIdharmAkA mantrI 2014 vAlA (pA) 'ATha rathareNuoMkA eka u bho. manuSyakA vAlAgra hotA hai 7 / 39 vAsava = indra 244 vAsava (vya) jarAsandhakA putra 52 / 38 vAsava ( vya ) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 26 vAsava (vya) ariSTapurakA rAjA 60 / 75 vAsava (vya) rAjA vasukA putra 17158 vAsava (vya) namikA putra 22 / 108 vAsavIrya (pA) sphaTika sAlakA pUrva gopura 57/57 vAsuki (vya) kuNDalagirike mahAprabha kUTakA nivAsI deva 5 / 692 vAsuki (vya) jarAsandhakA putra 52/37 harivaMzapurANe vAsuki (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 26 vAsuki (vya ) dharaNakA putra 48/50 vAsudeva (vya) zrIkRSNa 1191 vAsupUjya (vya) bArahaveM tIrthakara 3 / 57 vAsuvega vya jarAsandhakA putra 52/39 vAstukSetra pramANAtikrama (pA) parigrahaparimANANu vratakA aticAra 58 / 176 vAsya = kSetra 11 / 58 vAhlIka (bhI) dezavizeSa 315 vAhloka (vya ) eka rAjA 50184 vAhinI = senA 50 / 66 vAhinI = nadI 2 / 16 vikacA (vya) rAjA cUlikakI strI 46 / 26 vikacotpalA (pA) samavasaraNa ke campaka vanakI vApikA 57134 vikrAnta (vya) eka rAjA 50 / 132 vikrAnta ( vya ) eka rAjA 50185 vikrAnta ( bhI ) ratnaprabhA pRthivI ke terahaveM paTalake indraka vilakA nAma 4 / 101 vikRtya ( a. kri. ) vikriyA se banAkara 2 / 30 vighRNa = nirdaya 35 / 31 vikSepa = tAlagata gAndharvakA eka prakAra 19 / 150 vikhyAtAmRtadhAra (bhI) vi. da. nagarI 22 / 100 vighna (pA) jJAnA. aura darzanA. kA Asrava 58 92 vicitra ( bhI ) nIlakulAcalakI dakSiNa dizAmeM sItA nadIke pUrvataTapara sthita eka kUTa 5 / 191 vicitra (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 27 vicitravorya (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 28 vicitramati (vya ) citrabuddhi aura kamalAkA putra27 98 vicitrA (vya) nandana vanameM rahanevAlI dikkumArI 5 / 333 vicchurita: = vyApta 15 / 16 vijaya ( bhI ) vi. u. nagarI 20186 vijaya (vya ) andhakavRSNi aura subhadrAkA putra 18 / 13 vijaya vya ) namikA putra 22 / 108 vijaya (vya) dvitIya jambUdvIpakA rakSaka deva 5 / 397 vijaya (pA) samavasaraNake sphaTika zAlake pUrva gopurakA nAma 57/57 vijaya (vya ) vasudevakA putra 50 / 115 vijaya (bhau ) anuttara vimAna 6 / 65 vijaya (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 15 vijaya ( vya ) dazapUrvake jJAtA eka AcArya 1 / 63 vijaya (bhau ) jambUdvIpa kI jagatI kA pUrva dvAra 5 / 390 vijaya ( vya ) vijayadvArameM rahanevAlA eka vyantara 60/60 vijaya (vya) jayakumArakA choTA bhAI 12 / 32
Page #991
--------------------------------------------------------------------------
________________ vijaya (vya ) pahalA balabhadra 60 / 290 vijaya (vya ) bhagavAn RSabhadevakA gaNadhara 12 / 60 vijayA (pA) samavasaraNa ke sapta parNako vApikA 57/33 vijayA (vya ) rucikagirike ratnakUTapara rahanevAlI devI 5/725 vijayA ( bhau) videhakI eka nagarI 5 / 263 vijayA (vya) aparAjitakI strI 60 / 105 vijayA ( vya ) rucikagirike vaiDUrya kUTapara rahanevAlI dikkumArI devI 5/705 vijayA ( bhI ) nandIzvara dvIpake dakSiNa dizAsambandhI aMjanagirikI pUrva dizAmeM sthita vApikA 5 / 660 vijayA (vya ) sahadevakI strI 47118 vijayakheTa ( bhI ) eka nagara 19/53 vijaya gupta (vya) bhagavAn RSabhadevakA gaNadhara 12 / 60 vijayaparvata (vya ) bharata cakra vartIkA hAthI 11 / 25 vijayapura ( bhau) saMkhyeya dvIpoMke bAda dUsare jambUdvIpake rakSaka vijayadevakA nivAsanagara 5/397 vijaya mitra (vya) bhagavAn vRSabhadevakA gaNadhara 12 / 60 vijayapura ( bho ) jambUdvIpa airAvatakSetrakA eka nagara 60148 vijayazrI (vya) bhagavAn vRSabhadevakA gaNadhara 12 / 61 120 zabdAnukramaNikA vijayazruti (vya ) RSabhadevako gaNadhara 12 / 66 vijayasenA (vya) eka kanyA jo vasudevakI strI huI 1180 vijayasenA (vya ) sugrova gandharvA cAryakI putrI. 1955 vijayasenA (vya ) amitagati vidyAdharakI strI 21 / 120 vijayAGgaNa (pA) samavasaraNakI eka bhUmi 57 / 24 vijayAvat ( bhI ) harikSetrake madhya meM sthita eka golAkAra parvata 5 / 161 vijayAvAn (bhI) pazcima videhakA vakSAragiri 5 / 230 vijayApurI (bhI) vibehakI eka nagarI 5 / 261 vijayArddha (bho) vidyAdharoMkA nivAsabhUta eka parvata, jo ki bharata, airAvata aura pratyeka videhakSetra meM hotA hai / kula 170 vijayArdha parvata vijayArdha kumAra (bhI) vijayArdha - kA pA~cavA~ kUTa 5127 vijayArdhakumAra kUTa ( bhI ) airAvatake vijayArdhakA pA~cavA~ kUTa 5 / 111 vijayArddha kumAra (vya) vijayArdha |5|20 girikA vAsI deva 11 / 19 viDaujas = indra 11 / 135 vitatA ( bhI ) eka nadI 11 / 79 vitasti (pA) do pAdoMkI eka vitasti 7 / 45 vidagdha = catura 20 / 18 vidarbha (bhI) eka deza Adhunika nAma barAra 17 / 23 vidAraNakriyA (pA) eka kriyA 58 76 953 vidura ( vya ) rAjA dhRtarASTra tathA ambA nAmaka strIse utpanna putra 45 / 34 vidUratha (vya ) vasudeva aura rohiNIkA putra 48 / 64 vidUratha (vya ) eka rAjA 50181 videha ( bho ) dezavizeSa 11 / 75 videhakUTa ( bho ) niSadhAcalakA AThavA~ kUTa 5189 videha (bhau) jambUdvIpake niSadha aura nIla kulAcalake madhyameM sthita cauthA kSetra 5 / 13 vipAkajA nirjarA (pA) nirjarAkA bheda 58 / 294 viruddha rAjyatikrama (pA) acauyAMvratakA aticaar58|171 vIci = taraMga 1 / 44 vItabhaya (vya) balabhadra ( ratna mAlAkA jIva ) 27 / 112 vItabhaya ( bhI ) sindhu dezakA eka nagara 44 | 33 tamI (vya) avidhvaMsakA putra 13 / 11 vItazokA ( bhau) videhakI eka nagarI 27 / 5 vIra (bhau) vi.u. nagarI 2288 vIra ( vya ) antima tIrthaMkara mahAvIra 2147 vIraka (vya) kauzAmbIvAsI eka puruSa - vanamAlAkA pati 14 / 61 vIramaguru (vya ) eka jainamuni 33 / 59 vIra ( vya ) vasudevakA putra 501115
Page #992
--------------------------------------------------------------------------
________________ 954 vIra (vya) stimitasAgarakA putra 4846 vIra (bhau ) saudharma yugalakA pA~cavA~ indraka 6 / 44 vIrasena (vya) vaTapurakA rAjA 43 / 163 vIrasena guru (vya) paTkhaNDAgama ke TIkAkAra vIrasenAcArya 139 vIrya (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 27 vIryapura ( bhI ) yAdavoMkI nivAsabhUmikA eka nagara 4144 vIrAkhya (vya ) jarAsandhakA putra 520133 atra (pA) pUrvagata thutakA eka bheda 2 / 98 vidyAra=bhavanavAsI devoMkA eka bheda 4164 vi (vya) vidyAdhara vajraTrITa aura vidyutprabhAkA putra 27 / 121 vidaM (vya ) suvaktrakA putra 13 / 24 tridaM (vya ) gaganavallabha nagarakA vidyAdhara 27|1 vidyudvega (vya) vidyuddAsakA putra 13 / 24 vidyudvega (vya) vasudevakA zvasura ( madanavegAkA pitA) 25/37 vidyutprama ( bhI ) meruse dakSiNa pazcima koNa meM sthita eka svarNamaya parvata 5 / 212 vidyutprabha (vya) himavatkA putra 48 / 47 vidyutpramakUTa ( bhau) vidyutprabha parvatakA eka kUTa 5 / 222 vidyutprabha ( bhI ) vi. u. nagarI 22 / 90 harivaMzapurANe vidyutprabhA (vya ) vajradaMSTrakI strI 27 / 121 vidyudAbha (vya) vidyutvAnkA putra 13 / 24 vidyAnuvAda (pA) pUrvagata zrutakA eka bheda 2199 vidyunmukha (vya) vajravAnkA putra 13 / 24 vidyunmati (vya) vidyugI strI 60189 (vya ) vidyuSTrakA putra 13 / 24 vidyunmAlI (vya ) jarAsandhakA putra 5235 vidrAvaNa (vya ) rAvaNakA putra agar 4547 vidruta = bhAga gayIM 51 / 42 vidruma (vya) baladevakA putra 48 / 67 vinami (vya) bhagavAn vRSabhadeva ke sAlekA putra 9 / 128 vinami (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 68 vinayadatta (vya ) eka muni 46 / 55 vinayazrI (vya ) aparAjitakI putrI 60 / 105 vinayazrI (vya ) rudradattakI strI 60187 vinayasampannatA 34 / 133 vinayA (vya ) surASTra dezakI ajAkhurI nagarIke rAjA rASTravardhanakI strI 44/26 vinihAtra ( bhau) dezakA nAma 11174 vinIta (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12163 vinItA (bhau ) ayodhyA 11 / 56 = bhAvanA vineya = ziSya 2 / 103 vindusAra (vya ) vaprathukA putra 18/20 vindhya (bhau ) dUsarI pRthivIsambandhI prathama prastArake indraka vilakI dakSiNa dizAmeM sthita mahA bhayAnaka naraka 4 / 153 vindhyasena (vya ) vasundharapurakA rAjA 45 // 70 tripaJcI = vINA 19 / 77 vipazcit = vidvAn 22 / 109 vipAkavicaya (pA) dharmyadhyAnakA eka bheda 56 / 45 vipAkasUtrAGga (pA) dvAdazAMgakA eka bheda 2 / 94. vipula (vya ) AgAmI tIrthaMkara 60 / 560 vipula (bhau) rAjagRhIko eka pahAr3IkA nAma 354 vipulabuddhi = vipulamati mana: paryayajJAnI 348 vipulamati (pA) mana:paryayajJAnakA eka bheda 10/153 vipulavAhana (vya) sAtavA~ kula kara 7 / 156 vipRthu (vya ) eka rAjA 50 / 126 viprakRSTa= dUravartI 1154 vibhakti = padagatagAndharva kI vidhi 19 / 149 vibhISaNa (vya ) nArAyaNa ( ratnAyudhakA jIva ) 27 / 112 ratnaprabhA vibhu (vya) prabhukA putra 13 / 11 vibhrAnta ( bhI ) pRthivIke prastArakA indraka vila 4 / 77 vimala ( bhau ) rucikagirikA
Page #993
--------------------------------------------------------------------------
________________ zabdAnukramaNikA 955 vimukti - mokSa 115 virajA (bhau) videhako eka nagarI 5 / 262 virAgavicaya (pA) dharmyadhyAna kA eka bheda 56 / 46 virATa (vya) virATanagarakA rAjA 46 / 23 virATa nagara (bhau) eka nagara 46 / 23 vivarddhanakumAra (vya) bharatacakra vartIke 923 putroM meM se eka putra, jo anAdi mithyA dRSTi the 12 // 3 vivAdI = svaraprayogakA eka prakAra 19 / 154 vibudha-deva 2 / 42 dakSiNa dizAsambandhI kUTa 5709 vimala (pA) sphaTikasAlakA pUrva gopura 57457 vimala (bhau)vi.u. nagarI 22 / 90 vimala (vya) samudravijayakA mantrI 50 / 49 vimala (bhau) rucikagirikA pUrva dizAsambandhI * eka viziSTa kUTa 5 / 719 vimala (bhau) saudharma yugalakA dUsarA indrakapaTala 56 / 44 vimala (vya) terahaveM tIrthaMkara 1115 vimalaprama (vya) arivarasamudra ke rakSaka deva 5 / 642 vimala kUTa (bho) saumanasya parvatakA eka kUTa 5 / 221 vimAnapativrata = eka vrata vizeSa 34 / 86 vimalavAhana (vya) AgAmI cakravartI 601565 vimalavAhana (vya) videhake eka tIrthakara 3418 vimalasaMjJa (vya) AgAmI tIrtha kara 601562 vimalapramA (vya) vizRMgapurake rAjA pracaNDavAhanakI strI 45 / 96 vimalazrI (vya) zrIdhara aura zrImatIkI putrI 60 / 117 vimalA (vya) jvalanavegakI strI 1983 vimardana (bhau) pAMcavIM pRthivI ke prathama prastArasambandhI tamaindrakakI dakSiNa dizAmeM sthita mahAnaraka 4156 vimAnapakti vairAjya = vrata vizeSa 34 // 129 2271 vizalyakaraNa = vidyAstra 25149 vizarArutA = bhaMgaratA-anityatA 16.32 vizAkhagaNI (vya) muni suvrata nAyakA gaNadhara 16 // 68 vizAlAkSa (vya) kuNDalagirike sphaTikaprabhakUTakA nivAsI deva 5 / 694 vizAkha (vya) dazapUrvake jJAtA eka AcArya 1162 vizAkha (vya) mallinAthakA prathama gaNadhara ziSTaka kUTa ( bhau ) saumanasya parvatapara sthita eka kUTa 5 / 221 vizeSatrayavAdin = vizeSatrayake racayitA 1137 vizva= samasta 2 / 90 vizva (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 17 vizvA (vya) rAjA pracaNDavAhana ko putrI 45198 vizvajanIna-sabakA hita karane vAle 39 / 4 vizvaraka (pA) sphaTikamAlakA pUrva gopura 57 / 57 vizvabhUti (vya) rAjA sagarakA purohita 23 / 56 vizvasena (vya) bhagavAn zAnti nAtha ke pitA 45 / 18 vizvasena (vya) eka rAjA 6058 vizvarUpa (vya) dharaNakA putra 48 / 50 vizvAvasu (vya) rAjA vasukA putra 17:59 vizruta (pA) samavasaraNake spha Tika sAlake pUrva gopurakA nAma 5657 viSada (vya) ugrasenake cAcA zAntanukA putra 48 / 40 viSaya = deza 2 / 149 viSTapa = loka 3 / 35 viSTarazravas (vya) kRSNa 54 / 49 viSNu (vya) zrIkRSNa 1198 viSNu (vya) eka zrutakevalI AcArya 1161 viSNu (vya) eka rAjA 50 / 130 viSNu (vya) mahApadma cakravartI kA putra, jo ki muni honepara vikriyA RddhikA dhAraka huA 45 / 24 viSNusaJjaya (vya) kRSNakA putra 48/69 viSNusvAmI (vya) jarAsandhakA putra 52 / 39 viSvaksena ( vya ) jambUpurake rAjA jAmbavakA putra4415
Page #994
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe vRkSamUla = ditidevIke dvArA pradatta vidyAnikAya 22 / 60 vRttaratha (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 28 vRtta = padagata gAndharvakI vidhi 19 / 149 vRttavaitADya (bhau) nAbhigiri parvata 5 / 588 vRtti = vaiNasvarakA eka bheda 19 / 147 vRkArthaka (bhau) dezavizeSa 3 / 4 vRkodara (vya) bhImasena pANDava 54 / 66 vRtta = gola 3155 vRndAvana (bhau) mathurAke samIpa___ vartI eka upanagara 35 / 28 vRSabha (vya) prathama tIrthaMkara 317 vRddhArtha (vya) vasudevako strI padmAvatIkA putra 48156 vRSAmanta (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 28 vRSabhadhvaja (vya) vItabhIkA putra 13 / 11 vRSamadhvaja (vya) ujjayinIkA rAjA 33 / 103 bRSadhvaja (vya ) vaidizapurakA rAjA 45 / 107 vRSabhadatta (vya) kuzAgrapura nivAsI eka puruSa muni suvratanAthako prathama AhAra denevAlA 16 / 59 vRSamaparvata(bhau) cauMtIsa vRSabhA cala, bharata aura airAvatameM eka-eka tathA battIsa videhoMmeM battIsa 5 / 280 vRSamasena (vya) bhagavAn vRSabha devakA gaNadhara 12155 vRSabhasena (vya) bhagavAn vRSabha devake putra 9 / 23 vRSadhvaja (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 28 vRSNiputra (vya) andhakavRSNike __daza putra 1178 vegavatI (vya) vasudevakI eka vidyAdhara strI 26 / 33 vegavatI (bhau) eka nadI46049 vegavAn (vya) vasudeva aura vega vatIkA putra 48 / 60 veNu (vya)mAnuSottarake pUrvadakSiNa koNameM sthita ratnakUTapara rahanevAlA deva 5 / 607 veNu (bhau)vi. u.nagarI 22 / 89 veNu (vya) zAlmalI vRkSapara rahanevAlA deva 5 / 190 veNudArI (vya) eka rAjA50285 veNudArI (vya) jarAsandhakA putra 52 / 39 veNudArI (vya ) mAnuSottarake __ sarvaratnakUTakA nivAsI deva 5 / 608 veNudArin (vya) zAlmalI vRkSa para rahanevAlA dev5|190 veda = Rgveda, yajurveda, sAmaveda, atharvaveda 1183 vedana (bhI) tIsarI pRthivIke prathama prastArasambandhI tapta nAmaka indraka vilakI dakSiNa dizAmeM sthita mahA naraka 4154 vedanA (pA) AgrAyaNI pUrvake caturtha prAbhRtakA yogadvAra 10182 vedasAmapura (bhI) eka nagara ___ jahA~ vasudeva gaye 24 / 25 velambakUTa (bho) mAnuSottarake dakSiNa-pazcima koNameM niSadhAcalase lagA eka kUTa 5 / 609 baikuNTha (vya) zrIkRSNa 50 / 92 vaikriya = vikriyARddhike dhAraka 3147 baigAri (vya) eka vidyAdhara rAjA 25 / 63 vaijayanta (bhau) jambUdvIpakI jagatIkA dakSiNa-dvAra 5 / 390 vaijayanta (bhau) vi. u. nagarI 22186 vaijayanta (vya) vItazokA nagarI kA rAjA 2715 vaijayanta (bhau) anuttara vimati 6065 vaijayanta (pA) sphaTikasAlakA dakSiNa gopura 57158 vaijayantI ( bho) vijayAdhakI eka nagarI 30 // 33 vaijayantI (pA) samavasaraNake saptaparNa vanakI vApikA 57133 vaijayantI (bhI) videhakI eka nagarI 5 / 263 vaijayantI (bho) nandIzvara dvIpake dakSiNa dizAsambandhI aMjanagirikI dakSiNa dizA sambandhI vApikA 5 / 660 vaijayantI (vya) rucikagirike kAMcanakUTapara rahanevAlI dikkumArI devI 5 / 705 vaijayantI (vya) rucikagirike ratnaprabha kUTapara rahanevAlI devI 51725 vaiDUrya(bhau) ratnaprabhAke kharabhAga kA tIsarA paTala 4 / 52 vaiDUyanIla raMgakA maNi 2 / 10 / vaiDUrya (bhau) rucikagirikA aizAna dizAsambandhI kUTa 5722
Page #995
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaiDUrya ( bhI ) saudharma yugalakA caudahavA~ indraka 6045 vaiDUryakUTa ( bhI ) mahAhimavat kulAcalakA AThavA~ kUTa 5 / 72 vaiDhUryakU (bhau) rucikagirikA pUrva dizAsambandhI eka kUTa 5/705 mAnuSottara vaDUryakUTa ( bhau) parvatakI pUrva dizAkA eka kUTa 5602 varyaprama (bhI) sahasrAra svargakA eka bimAna 27 / 74 vaiDUryamaya (bhau ) merukI eka paridhi 5 / 305 vaiDUryavara ( bho ) antima solaha dvIpoM meM dasavA~ dvIpa 5 / 624 veNa svarakA eka bheda = 19 / 146 vaitADhya ( bhI ) vijayArdhakA dUsarA nAma 5 / 588 vaitADya parvata ( bhau) vijayArdha - giri 42 / 17 vaidarbha (vya) puSpadantakA prathama gaNadhara 60 / 347 vaidarbha (bho) dezakA nAma 11 / 69 vaidama (vya) rukmiNIke bhAI rukmIkI putrI 48 / 11 vaidagdhya = caturAI 198 vaidiza (bhI) dezavizeSa 11 / 74 vaidizapura ( bhI ) eka nagara 45 / 107 vaidyuta (vya) vidyudvegakA putra 13 / 24 vainayika (pA) aMga bAhyazrutakA eka bheda 2 / 103 vaibhAra ( bhI ) rAjagRhIkI eka pahAr3IkA nAma 354 vaiyAvRtya = vaiyAvRtya nAmakA tapa zabdAnukramaNikA sevA ( duHkhebhyo vyAvRttiH prayojanaM yasya ) 18 139 vaiyAvRtya = bhAvanA 34 / 140 vaira (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 67 vairocana ( bhI ) anudiza 6 63 vaizAkhasthAna = barAbarIpara pA~va phailAkara khar3e honA 48 vaiSNava = vidyAstra 25447 vaizravaNa ( bhI ) pUrvavidehakA vakSAragiri 5 / 229 vaizravaNa (vya) kubera 61 / 18 vaizravaNakUTa (bhau ) airAvata ke vija yArdhakA nauvAM kUTa 5 / 112 vaizravaNakUTa (bhI) himavat kulA calakA gyArahavA~ kUTa5 / 55 vaizcatu (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 17 vaizvAnara (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 17 vyaya (pA) : pUrva paryAyakA nAza 111 vyaJjana (pA) zabda 56 62 vyanjana (pA) aSTAMga nimitta jJAnakA eka aMga 10 / 117 vyantara = kinnara, kimpuruSa Adi vyantara deva 3 / 135 vyantara deva = kinnara, kimpuruSa, gandharva Adi devoMkA eka samUha 2180 vyavahArapalya pA ) kAlakA eka parimANa 747-49 vyasu = mRta 35 / 5 vyucchinna (vi) vicchedako prApta hue 1 / 13 vyomacara = vidyAke nikAyakA nAmAntara 22 / 58 vraNasaMrohiNI = eka vidyA 22171 957 vaNa saMrohaNa = vidyAstra 25 / 49 vrata (pA) hiMsAdi pA~ca pApakA parityAga 1 ahiMsA, 2 satya, 3 acaurya, 4 brahmacarya aura 5 aparigraha 56 / 1 vratadhara (vya ) eka munirAja 49 / 14 vratadharmA (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 29 vyAkhyAprajJapti (pA) parikarmazrutakA bheda 10 / 62 vyAkhyAprajJapti aGga (pA) dvAdazAMgakA eka bheda 1 / 93 vyavahAra (pA) eka nada 58 / 41 vatyanurAgitA (pA) sAtAvedanIkA Asrava 58/94 vrAta (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 11 vrAta = samUha 1280 vyAsa = vistAra 424 vedanIya (pA) sukha-duHkhakA anubhava karAnevAlA eka karma 58 216 vainayika (pA) mithyAtvakA eka bheda 58 / 194 [ rA ] zakaTa ( bhI ) bharatakSetrakA eka deza 27/20 zakuni (vya ) eka rAjA 5084 zakuni (vya) duryodhanakA mantrI 45 / 41 zakaTAmukha (bhau) vi. u. nagarI 22 / 93 zakrandamana (vya) baladevakA putra 4866 zaktitastapa - bhAvanA 34 / 138 zaktitasrayAga-bhAvanA 34 / 137
Page #996
--------------------------------------------------------------------------
________________ 958 zaGkuka = aditi devIke dvArA datta vidyAoMkA eka nikAya 22 / 58 zaGkha (vya) kRSNakA putr48|71 zaGkha (vya ) bandhumatIkA putra 33 / 141 zaGkha (pA) cakravartIkI eka nidhi 11 / 110 zaGkha (vya ) nabhasenakA putra 17 / 35 zaGkhanAma ( bhI ) vi. da. nagarI 22 / 96 zaGkhavara dvIpa ( bho) bArahavAM dvIpa 5 / 618 zaGkha, mahAzaGkha (bhI) lavaNasamudra meM pazcima dizAke vaDavAmukha pAtAlakI donoM ora sthita do parvata 5/462 zaGkhavara sAgara ( bhI ) bArahavIM sAgara 5 / 618 zaGkhA ( bho) pUrvavidehakA eka deza 5 / 249 zatajvalakUTa (bhau) vidyutprabha - parvatakA eka kUTa 5 / 222 zatadruta (vya jarAsandhakA putra 52 / 35 zatadhanu (vya) devagarbhakA putra 1820 zatadhanu (vya) baladevakA putra 48 68 zatadhanu ( vya ) eka rAjA 50 / 126 zatAnIka (vya) jarAsandhakA putra 52 / 38 zatAnIka (vya) vinamikA putra 22 / 105 zatapati (vya ) nihatazatrukA putra 18 / 21 harivaMzapurANe zataparvA: = eka vidyA 22 / 67 zatamakha = indra 16 / 18 zatamukha (vya) dharaNakA putra 48/50 zatAra ( bhau) gyArahavA~ svarga 6 / 37 zatAraka ( bhI ) sahasrAra svargakA indraka 6150 zatrughna (vya) devakIkA putra 33 / 170 zatrudamana (vya) bhagavAn RSabha devakA gaNadhara 12/55 zatrunjaya (vya ) vinamikA putra 22 / 104 zatrunjaya (vya ) eka rAjA 50 / 131 zatrunjaya giri ( bhau) pAlInAtha ke samIpavartI parvata 65 / 18 zatrujaya (vya ) eka rAjA 31 / 94 zatrunjaya (bhau) vi. u. nagarI 2286 zatrudamana (vya ) eka rAjA 50 / 124 zatrusena (vya ) jaratkumArakI santatikA eka putra 66 5 zantanu (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 31 zantanu (vya) baladevakA putra 48 / 67 zantanu (vya ) eka rAjA 50 / 125 zabda (pA) eka naya 58 41 zabdAnupAta (pA) dezavratakA aticAra 58 / 178 zara (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 29 zaradvIpa (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 30 zaradhi = tarakaza 8|11 zarAsana (vya ) 45 / 46 zarIrajA = putrI 35 / 30 zarkarApramA ( bhI ) narakoM ko saravarakA putra dUsarI pRthivI 4 / 43 zam = sukha 15 zamba (vya) kaiTabhakA jIva, jo kRSNakI jAmbavatI strIse utpanna huA 43 / 218 zamba (vya) eka rAjA 50 / 81 zambhava (vya) tRtIya tIrthaMkara 115 zambhu (vya ) tRtIya tIrthaMkara 15 zamyAtAla = tAlagata gAndharva kA eka prakAra 19 / 150 zalya (vya ) eka rAjA 50 / 79 zatavali (vya) eka vidyAdhara 60118 zazaroman (vya) duryodhanakA eka mitra 45 / 41 zatahrada (bhau) vi. da. nagarI 22 / 95 zazAGka (vya) abhicandrakA putra 48 / 52 zazAGkAGka (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45/19 zaziprama (vya ) jarAsandhakA putra 52 / 39 zaziprabha (bho) vi. u. nagarI 22 / 91 zaziprabha (vya ) vasudeva aura somadatta kI putrIkA putra 4860 zazI (vya) ravitejaskA putra 13 / 9 zazI (vya) abhicandrakA putra 48 / 52
Page #997
--------------------------------------------------------------------------
________________ zabdAnukramaNikA zAka (vya) neminAthake zaMkhakA nAma 51120 zAGga (vya) zrIkRSNa 55061 zAGga = kRssnnkaaeknaam53|49 zAtakumbhamaya (vi) svarNanirmita 2 / 42 zAkhAmRga = vAnara 27153 zAradI(vi) zaradRtusambandhinI 2 / 78 zArIra = svarakA eka bheda 19 / 146 zAhapANi = kRSNa 42197 zAnta (vya) zAntiSeNa nAmaka AcArya 1 / 36 zAnti (vya) solahaveM tIrthaMkara, paMcama cakravartI 45118 zAnti (vya) paMcama cakravartI 60 / 286 zAnti (vya) solahaveM tIrthaMkara 1118 zAnticandra (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 99 zAntimada (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 30 zAntivardhana (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 19 zAntiSeNa (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45/30 zArdUla (vya) samudra vijayakA mantrI 50 // 49 zAla (vya) rAjA mUlakA putra / 17132 zAlaguhA(bhau) eka nagarI jahA~ vasudeva gaye 24 // 29 zAligrAma (bhI) magadhadezakA eka gAMva 43 / 99 zAligrAma (bhau) vasudevake bhavA ntarase sambandha rakhanevAlA eka grAma 18 / 127 zAligrAma (bhau) eka gA~vakA zivananda (vya) samudra vijayakA nAma 6062 putra 48 / 44 zAlmalokhaNDa (bhau) eka grAma zivamandira (bho) vi. da. nagarI 60 / 109 22 / 94 zAlmalI sthala (bho) merukI zivamandira (bhI) vijayAkI naiRtya dizAmeM sItodA dakSiNa zreNIkA eka nagara nadIke dUsare taTapara niSadhA 21122 calake samIpa sthita sthala- zivA (vya) rAjA samudravijayavizeSa, jahA~ zAlmalI vRkSa kI strI hotA hai 5 / 187 zivi (vya) ugrasenake cAcA zAsana (pA) mata, siddhAnta 111 zAntanukA putra 48 / 40 zikSAvata (pA) jinase munivrata- zivikA = pAlakI 250 kI zikSA mile| isake zizupAla (vya) cedI dezakA cAra bheda haiM-sAmAyika, rAjA 42 / 56 proSadhopavAsa, bhogopabhoga zItA (vya) rucikagirike yaza:parimANa aura atithi kUTapara rahanevAlI devI saMvibhAga 2 / 134 5 / 714 zikhaNDin (vya) eka rAjA zItala (vya) dazama tIrthakara 50184 13 / 32 zikharikUTa (bhau) zikharikUlA- zIrAyudha-balabhadra 35 / 39 ___ calakA dUsarA kUTa 5 / 105 / / zIrI (vya) baladeva 42 / 97 zikharin (bhau) jambUdvIpakA / zIlAyudha (vya) zrAvastIkA sAtavA~ kulAcala 5 / 15 eka rAjA jo zAntAyudhakA zikhikaNTha (vya) AgAmI prati- putra thA 29436 nArAyaNa 60570 zIlAyudha (vya) vasudeva aura ziraHprakampita. (pA) caurAsI priyaMgusundarIkA putra 48062 lAkha mahAlatAoMkA eka zIlavateSvanatIcAra = bhAvanA ziraHprakampita 7.30 ___34 / 134 zikhin % mayUra 361 zukra (bhI) nauvAM svarga 6137 ziva = kalyANa 3802 zukra (bho) mahAzukra svargakA ziva (pA) sphaTika sAlakA indraka 650 dakSiNa gopura 57157 zuktimatI (bhI) zuktimatI ziva, zivadeva (vya) lavaNa- nadIke taTapara rAjA abhi samudra meM udaka aura udavAsa candrake dvArA basAyI huI parvatake nivAsI deva nagarI 17 // 36 5 / 461 zuktimatI (bhau) eka nadI zivacandrA (vya) vi. da. ke 17 / 36 jambUpura nagarake rAjA zukladhyAna (pA) prazastadhyAnakA jAmbavakI strI 44 / 4 eka bheda 53353
Page #998
--------------------------------------------------------------------------
________________ 960 zuklApAGka = mayUra 23 / 12 zucidatta (vya) bhagavAn mahAvIrakA caturtha gaNadhara 3142 zuddhamadhyamA = madhyama grAmakI mUrcchanA 19 / 163 zuddhAnta = antaHpura 1937 zuddha SaDjA= SaDjasvarakI mUrcchanA 19 / 161 zubhaGkara (vya) kurucandrakA putra 459 zubhA (bhI) videhakI eka nagarI 5 / 360 zubhrapura (bhI) rAjA sUryake dvArA basAyA nagara 17 / 32 zUra (bhI) dezakA nAma 11 / 66 zUra (vya) mathurAke bhAnu aura yamunAkA putra 33 / 97 zUra (vya) yaduvaMzI rAjA narapatikA putra 188 zUrpaNakhI (vya) trizikha vidyAdharakI vidhavA patnI 26 / 26 zUradatta (vya) mathurAke bhAnu aura bhAnudattAkA putra 33197 zUrasena (vya) mathurAke bhAnu aura mathurAkA putra 33 98 zUrasena (vya) mathurAkA rAjA 33 / 96 zUrasena (vya) vasudevakI eka strI 31 / 7 zRgAladatta (vya ) eka bhIla 27/70 zeSavatI (vya) bhImakI strI 47 / 18 zaila (vya) acalakA putra48 49 zauryapura (bhau) vaTezvara ke pAsa vidyamAna nagara vizeSa 1819 zailandhrI (vya) draupadI 46 / 32 harivaMzapurANe zaiveya (vya) neminAtha 61 / 16 zoka (pA) asAtAvedanIyakA Asrava 58 / 93 zoNitapura ( bho ) vijayArdhakA eka nagara, jahA~ bANa vidyAdhara rahatA thaa55|16 zauca (pA) sAtAvedanIyakA Asrava 58 / 94 zauri (vya) yAdava-yaduvaMzI 197 zauri = vasudeva 1959 zmazAnanilaya = vidyAdharakI jAti 26 / 16 zyAmA (vya) eka kanyA, jisakA vasudevake sAtha sambandha huA 11801 zyAmA = yauvanavatI 19 / 75 zyAmA (vya) azanivega vidyA gharakI kanyA jise vasudevane vivAhA 19 / 75 zyAmakachAyA (vya) vasudevakI strI zyAmAkI dAsI 19 / 112 zyAmaka (bhau ) antima solaha dvIpoM meM cauthA dvIpa 5 / 623 zlakSNaroma (vya ) siMhalakA rAjA 44/20 zlakSNaromA (vya) lakSmaNA rAnIkA pitA 60185 ileSmAntaka ( bhI ) eka vana 45 / 69 zvapAkI == vidyAdharoMkI eka jAti 26 / 19 zvasana = vAyu 55/35 zvetAmbikA ( bhI ) eka nagarI 33 / 161 zvetamAnu = sUrya 9 / 146 zraddhAvAn (bhI) pazcima videha kA vakSAragiri 5 / 230 zraddhAvata (bhau) haimavata kSetrake madhya meM sthita eka golAkAra parvata 5 / 161 zramajavAri = pasInA 55 / 12 zravyA = zravaNa karane yogya manohara 2012 zrAvaka = dezavratake pAlaka 3 / 63 zrAvakAdhyayanAGga (pA) dvAda zAMgakA eka bheda, aparanAma upAsakAdhyayanAMga 2 93 zrAvastI (bhI) eka nagarI 28/5 zrI (vya) rucikagirike rucakakUTapara rahanevAlI devI 5 / 716 zrI (vya) padmasarovarameM rahanevAlI devI 5 / 130 zrI (vya) rAjA pracaNDavAhanakI putrI 45 / 98 zrIkAnta (vya ) AgAmI cakravartI 60 / 565 zrIkAntA (vya ) ariSTapurake rAjA hiraNyanAbhakI strI 4437 zrIkAntA ( vya ) azoka aura zrImatokI putrI 60/69 zrIkAntA ( bhI ) meruke vAyavya meM sthita vApI 5 / 344 zrIkAntA ( vya ) zUrakI strI 33 / 99 zrIkUTa ( bhI ) himavat kulAcalakA chaThA kUTa 5/54 zrIkUTa ( bho) vi. da. nagarI 22 97 zrIcandra (vya) AgAmI balabhadra 601568 zrIcandra (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 12 zrIcandra (vya) nAgapurakA rAjA 34 / 43
Page #999
--------------------------------------------------------------------------
________________ kA zrIcandrA (bhau) meruke vAyavyameM sthita vApI 5 / 344 zrIdattA (vya) zrIbhUti-satya ghoSakI strI 27 / 22 zrIdattA (vya) zrIdharma vidyAdhara rAjAkI strI 271117 zrIdAma (vya) zrIdharma aura zrIdattAkA putra 271116 zrIdhara (vya) bhagavAna RSabhadeva ko pUrvabhava 9 / 59 zrIdhara (vya) sahasrAra svargakA eka deva 27 / 68 zrIdhara (vya) eka muni 60187 zrIdhara (vya) jayanta nagarakA rAjA 601117 zrIdhara (vya) eka cAraddhise yukta muni 60 / 17 / zrIdhara (vya) eka muni 6019 zrIdharA (vya) atibala aura sulakSaNAkI putrI rAmadattA kA jIva 27178 zrIdharma(vya)cAraNa muni 60021 zrIdharma (vya) eka vidyAdhara rAjA 27 / 116 zrIdharmA (vya) ujjayinIkA rAjA 2013 zrIdhvaja (vya) baladevakA putra 48 / 67 zrIdhvaja (vya) eka rAjA 501124 zrIniketana (bhau) vi. u. nagarI 22689 zrInilayA (bhau) meruke vAyavyameM __sthita eka vApI 5 / 344 zrIpAla (vya) sulocanAke dvArA vaNita zrIpAla nAmakA cakravartI za2 zrIpura (bhau) vi. u. nagarI 22 / 94 121 zabdAnukramaNikA zrIprabha (vya) puSkaravara dvIpakA rakSaka deva 5 / 640 zrIprama (bhau) sahasrAra svargakA eka vimAna 27 / 68 zrIbhUti (vya) siMhapurakA eka brAhmaNa, dUsarA nAma satya ghoSa 27 / 22 zrIbhUti (vya) AgAmI cakravartI 601565 zrImatI (vya) rAjA siddhArthakI strI (bhagavAn mahAvIrakI dAdI) 2013 zrImatI (vya) jayanta nagarake rAjA zrIdharako rAnI 601117 zrImatI (vya) rAjA zreyAnsakA pUrvabhava 9:183 zrImatI (vya) sAketa nagarake rAjA atibalakI strI 27163 zrImatI (vya) rukmiNIkI mAtA 60139 zrImatI (vya) padmanAbhakI strI 60 / 121 zrImatI (vya) azokakI patnI 6069 zrImatI = ujjayinIke rAjA zrIdharmAkI strI 2013 zrImatI (vya) nAgapurake rAjA zrIcandrakI strI 34 / 43 zrImatI (vya)rAjA sUryakI strI, kunthunAthakI mAtA 45 / 20 zrImahitA (bhau) meruke vAyavyameM sthita eka vApI 5:344 zrImAn (vya) jarAsandhakA putra 52133 zreyAn (vya) hastinApurake rAjA somaprabhakA choTA bhAI 9.158 961 zreyAn (vya) hastinApurake rAjA somaprabhakA bhAI 457 zrIvara (vya) puSkaravara dvIpakA rakSaka deva 5 / 640 zrIvarddhamAna (vi) ananta catuSTaya rUpa lakSmIse vRddhiko prApta 12 zrIvRkSa (bhau) rucakagirikI pazcima dizAkA kUTa 5702 zrIvRkSa (vya) kuNDalagirike mArga kUTakA nivAsI deva 5 / 693 zrIvasu (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 26 zrIvata (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 29 zrIzreyas (vya) lakSmIse yukta gyArahaveM tIrthakara 1 / 13 zrISeNa (vya) AgAmI cakravartI 601564 zrutadevI (vya) pratimAoMke pAsa vidyamAna eka devI 5 / 363 zrutavidhi-vratavizeSa 34 / 97 zrutasAgara (vya) eka muni 27 / 99 zruti = vaiNasvarakA eka bheda 19 / 147 zreNika (vya) magadha dezake rAjA apara nAma bimbamAra1176 zreNibaddha (bhI) ratnaprabhA Adi pRthiviyoM ke paTaloMmeM paMktibaddha vila 4 / 103 [Sa] SaDa (bhau) paMkaprabhA pRthivI ke SaSTha prastArakA indraka vila 4 / 134 SaDaSaDa (bhau) paMkaprabhA pRthivIke
Page #1000
--------------------------------------------------------------------------
________________ ra satyavAn (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 62 satyaveda (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12162 satrazAlA = dAnazAlA 25 / 21 sarasamA = sajjanoMkA samUha 1144 saptama prastArakA indraka vila 4 / 135 SaDAvazyaka (pA) muniyoMke mUla guNa-samatA, vandanA, stuti, pratikramaNa,svAdhyAya aura kAyotsarga....ye chaha Avazyaka haiM 2 / 128 SaDja = svarakA eka bheda 19 / 153 SaDjakaizikI = SaDja svarase sambaddha jAti 19 / 174 SaDjamadhyA SaDjasvarase sambaddha jAti 19 / 174 SaDjIva nikAya-pRthivIkAyi kAdi pA~ca sthAvara aura eka trasa 2 / 117 SaSTha-velA-do dinakA upavAsa 2058 pADUjI = SaDjasvarase sambaddha jAti 19 / 174 SADava= caudaha mUrcchanAoMkA eka svara 19 / 169 SoDazArddha = ATha 2 / 83 harivaMzapurANe sacittanikSepa (pA) atithikA aticAra 58 / 183 sacittAvaraNa (pA) atithikA aticAra 58 / 183 sacittAhAra (pA) bhogopabhoga kA aticAra 58 / 182 sacittasaMbandhAhAra (pA) bhogopa bhogakA aticaar58|182 sacitta saMmizrAhAra (pA) bhogopabhogavratakA ati cAra 58 / 182 saJjayanta (vya) videhakSetrake eka muni 27 / 3 saJjaya (vya) rAjA caramakA putra 17128 saJjaya (vya) eka rAjA 50 / 130 samjvalita (bhau) bAlukAprabhAke aSTama prastArakA indraka vila 4 / 125 sarakalyANa = vivAha 1962 satyaka (vya) kRSNake pakSakA eka yoddhA 52 / 14 satyaka (vya) eka rAjA 501124 satyaka (vya) zivikA putra 48041 satyapravAda (pA) pUrvagata zrutakA eka bheda 2 / 98 satyadeva (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12162 satyanemi (vya) yaadv50|120 satyanemi (vya) samudravijayakA putra 4843 satyabhAmA (vya) kRSNakI strI 1 / 93 satyamahAvrata (pA)rAgadveSa moha pUrvaka paratApakArI vacanoMkA tyAga 2 / 118 satyasattva (vya) jarAsandhakA putra 52132 satsaMkhyAdi (pA) sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva, alpabahutva ye ATha anuyoga-dvAra 2 / 108 satyayazas (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 65 sasyA (vya) satyabhAmA 43 / 13 sadbhadrilapura (bho) eka nagara 18 / 112 siddhArthA = eka vidyA 22170 sAnatkumAra (bhau) tIsarA svarga [sa] sakakApira (bhau) dezakA nAma 11169 sakandarpapriya = kAmIjanoMko priya 42 / 21 sakalabhUtadayA (pA) sAtAveda nIyakA Asrava 58 / 94 sakti = lagAva 319 saGgha (vya) eka muni 18 / 133 sagara (vya) eka rAjA 23350 sagara (vya) dvitIya cakravartI 60 / 283 sagara (vya) jarAsandhakA putra 52 / 36 saGgha = bhIr3a 19 / 11 sanatkumAra(vya) akRtrima caityA layoMkI pratimAoMke samIpa sthita yakSa 5 / 363 sanatkumAra (vya) cauthA cakravartI 601286 sanatkumAra ( vya) kuruvaMzameM utpanna cauthA cakravartI 45 / 16 sanikAcita (pA) AgrAyaNI pUrvake caturtha prAbhRtakA yogadvAra 1085 sannipAta = tAlagata gAndharvakA eka prakAra 19 / 150 santAna = kalpavRkSa vishess8|189 sandarArya ( vya) vimalanAthakA prathama gaNadhara 60 / 348 sandhyAkAra (bho) vindhyAcalakA eka nagara 45 / 114
Page #1001
--------------------------------------------------------------------------
________________ zabdAnukramaNikA sandhi-padagata gAndharvako vidhi 12 / 149 sanmati (vya)pratizruti kulakara kA putra dUsarA kulakara 7 / 148 sannarendra uttama viSavaidya, pakSama uttama rAjA 1646 saparyA= pUjA 227 sapANi%= tAlagata gAndharvakA eka prakAra 19 / 151 saptakRtva = sAta bAra 25 / 15 saptaparNapura (bhau) saptaparNa devakA nivAsasthAna 5 / 427 saptasaptamatapa-vratavizeSa 34 / 91 saptavarNavana (bhau) vijayadevake nagarame 25 yojana dUra dakSiNa meM sthita eka vana 5642 saptapaJcArtha (vi) vistArapUrNa arthase sahita 117 saptarddhi (pA)tapa, buddhi, vikriyA, akSINa, auSadha, rasa aura bala 3340 samAmaNDala - samavasaraNa 21144 samantabhadra (vya)samantabhadra nAmaka AcArya za29 samantAnupAtini (pA) eka kriyA '58172 samayasatya (pA) daza prakArake satyoM meM se eka satya 10 / 107 samavasaraNa tIrthaMkarakI dharmasabhA 2066 samavasthAna = samavasaraNa 11113 samaya (pA) kAladra vyakI sabase choTI paryAya 7 / 18 samabhirUDha (pa) eka tapa 58 / 41 samavAyAGga (pA) dvAdazAMgakA eka bheda 2192 samAdAna kriyA (pA)eka kriyA 58164 samAdhigupta (vya) AgAmI tIrtha kara 60561 samAdhigupta (vya) eka muni 60 / 28 samAramma (pA) kAryake sAdhana juTAnA 58 / 85 samAlambhana = vilepana 19 / 41 samAvarjita = dhAraNa kiye hue 38154 samAsavarSa = eka varSa eka mAha 16164 samiti (pA)pramAdarahita pravRtti 1 IhA, 2 bhASA, 3 eSaNA, 4 AdAna-nikSepaNa aura 5 pratiSThApana samIraNa = vAyu 3 / 20 samucchinna kriyApAti (pA) zukladhyAnakA caturtha bheda / 5677 samudradatta (vya) ayodhyAkA eka seTha 43 / 148 samudradatta (vya) eka munirAja 18 / 105 samudravijaya (vya) bAIsaveM tIrthaMkara neminAthake pitA 179 samudravijaya (vya) andhakavRSNi aura subhadrAke putra, bhagavAn neminAthake pitA 18.13 samudvartana = upaTanA 38154 samphalI = dUtI 14178 sammava (vya) jarAsandhakA putra 52 / 37 sambhavanAtha (vya) tRtIya tIrtha kara 13 / 31 963 sambhrAnta (bhau)ratnaprabhA pRthivI ke chaThe prastArakA indraka 476 sammada (vya) rudra 60571 sammedazaila (bhau) sammedazikhara nirvANabhUmi 1675 samyaktvakriyA (pA) eka kriyA 58 / 61 samyagmithyAdRga (pA) tIsarA guNasthAna apara nAma mizra 3 / 80 samyagdarzana (pA) jIvAdi sAta tattvoMkA zraddhAna karanA 2 / 115 samyagdarzana bhASA (pA) satya pravAda pUrvako 12 bhASAoM meM se eka bhASA 10196 sayogakevalI (pA) terahavA guNasthAna 3 / 83 saravaTa (vya) jagatsthAmAkA putra 45 / 46 sarasvatI (vya) jayantagirike rAjA vAyuvidyAdharakI strI 47143 sarasvatI (vya)eka devii59|27 sarAgasaMyama (pA) sAtAvedanIya kA Asrava 58 / 94 saritA (bhau) pUrvavidehakA eka deza 5 / 249 sarvAhna (vya)pratimAoMke samIpa vidyamAna eka yakSa 5/363 sarvagandha (vya) aruNavara dvIpakA rakSaka deva 5 / 645 sarvagupta (vya) bhagavAn RSabha devakA gaNadhara 12 / 59 sarvaJjaya (vya) vinamikA putra 22 / 105 sarvatobhadra (vya) nAbhirAjake bhavanakA nAma 84
Page #1002
--------------------------------------------------------------------------
________________ 964 sarvatobhadra = zrIkRSNakA bhavana jo aThAraha khaNDakA thA 41 / 27 sarvatobhadra = eka upavAsavrata 34152-55 sarvAtmabhUta (vya ) AgAmI tIrthakara 60 / 559 sarvadeva (vya) bhagavAn RSabha - devakA gaNadhara 12 / 60 sarvapriya (vya) bhagavAn RSabhadevakA gaNadhara 12 / 60 sarvaratna (pA) cakravartIkI eka niSi 11 / 110 sarvaratna (bhI) rucikagiriko nairRtya dizA meM sthita eka kUTa 5726 sarvaratna kUTa ( bhI ) | mAnuSottarake pUrvottara koNameM niSadhAcalase lagA huA eka kUTa 5 / 608 sarvaratnamaya ( bhI ) merukI eka paridhi 5 / 305 sarvArtha (vya) rAjA siddhArthake pitA ( bhagavAn mahAvIrake bAbA ) 2 / 13 sarvArthaM (vya) cArudattakA mAmA 21 / 38 sarvArthasiddhA 22/70 sarvArthakalpaka (pA) AgrAyaNI pUrvakI vastu 10179 sarvArthasiddhi (bho anuttaravimAnoMkA indraka 6154 sarvArthasiddhi (bhau) anuttara vimAna 6 / 65 sarvArthasiddhi stUpa (pA) samava saraNa ke stUpa 57 / 102 sarvavidyAprakarSiNI = eka vidyA 2262 - eka vidyA harivaMzapurANe sarvavidyAvirAjitA = eka vidyA 22 / 64 sarvayazA (vya) rAjA tRNabindukI strI 23 / 52 varSAvadhi (pA) avadhijJAnakA eka bheda 10 / 152 sarvavide (vi) sarvajJAya 13 sarvasaha (vya) bhagavAn RSabhadevakA gaNadhara 12 / 59 sarvAcchAdana vidyAstra 25 / 49 sarvazrI (vya) meghapurake rAjA dhanaMjayakI strI 33 / 135 sarvazrI (vya) vItazokA nagarI ke vaijayanta rAjAkI strI 276 sallekhanA (pA) kaSAyako kRza kara zaktise maraNa karanA 58160 savarNakAriNI 22 / 71 = eka vidyA savastuka = tAlagata gAndharvakA eka prakAra 19 / 150 savAcyasya = sAparAdhainindanIya = 54/47 savitrI = kRSNako mAtA devakI 35/49 salya (vya ) eka rAjA 31 / 98 sasArasvata (bhI) dezakA nAma 11 / 72 sahadeva (vya) pANDava 45/2 sahadeva (vya ) jarAsandhakA putra 52 / 30 sahadeva (vya) eka raajaa50|71 sahasragrIva (vya) bali prati nArAyaNake vaMzakA eka rAjA 25/36 sahasrAra (vi) hajAra AroMvAlA 3 / 29 sahasrAra ( bhI ) bArahavA~ svarga 4 / 15 sahasrAra ( bhI ) bArahavA~ svarga 6 / 38 sahastradik (vya) jarAsandhakA putra 52 / 39 sahasraparvA = eka vidyA 22 / 67 sahasrAnIka (vya) vinamikA putra 22 / 105 sahasrarazmi (vya) jarAsandhakA putra 52 / 40 sA (vya) acalakA putra48149 saMkrama (pA) AgrAyaNI pUrvake caturtha prAbhRtakA yogadvAra 10183 saMgamaka (vya) pAtAlavAsI eka deva jisakI rAjA padmanAbhane ArAdhanA kI 54/12 saMgraha (pA) eka naya 58 41 saMghATa (bhau) zarkarAprabhA pRthivIke SaSTha prastArakA indraka vila 4|110 saMghAta (pA) zrutajJAnakA bheda 10 / 12 saMjaya (vya) vinamikA putra 22104 saMjayanta (vya ) vItazokA nagarIke vaijayanta rAjAkA putra 27/6 saMjJAsaMjJA (pA) ATha avasaMjJAoMkI eka saMjJAsaMjJA hotI hai 7/38 saMprajvalita (bhau) bAlukAprabhAke navama prastArakA indraka vila 4|126 saMyama (pA) pA~ca indriyoM aura manako vaza karanA tathA chaha kAyake jIvoMkI hiMsA na karanA 2 / 129
Page #1003
--------------------------------------------------------------------------
________________ zabdAnukramaNikA 965 saMyatAsaMyata (pA) pApoMkA eka deza karanevAle zrAvaka 3 / 148 saMyatAsaMyata (pA) pA~cAM guNa sthAna 3281 saMyoga (pA) ajIvAdhikaraNa AsravakA bheda 58186 saMyojanAsatya (pA) daza prakAra ke satyoMmeM-se eka satya 10 / 103 saMrambha (pA) kArya karanekA saMkalpa karanA 58 / 85 saMvara (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 63 saMvAdI = svaraprayogakA eka prakAra 19 / 154 saMvega = bhAvanA 34 / 136 saMvRtijanya (pA) daza prakArake satyoMmeM-se eka satya 101102 saMsad = samavasaraNa sabhA 2 / 112 saMsthAna - AkAra 3.197 saMsthAnavicaya (pA) dharmyadhyAna ___ kA bheda 56 / 48 siMha (bhI) vi. u. nagarI 22187 sAkAramantrabheda (pA) satyANu vratakA aticAra 581169 sAketa (bho) ayodhyAnagarI 18 / 97 sAgara (vya) subhadrakA putra 13 / 1 sAgara(pA) asaMkhyAta varSoMkA putra eka sAgara hotA hai 4 / 252 sAgara (vya) rAjA ugrasenakA 48 / 39 sAgara (vya) eka rAjA 50 / 118 sAgara kUTa (bho) mAlyavAn parvatakA eka kUTa 5 / 219 sAgaracandra (vya) meghakUTa nagarake jinAlayameM vidyamAna eka avadhijJAnI muni 47 / 60 sAgaracitraka (bhau) nandanavanakA eka kUTa 5 / 329 sAgarasena (vya)eka muni6076 sAgarasena (vya) dIpanakA putra 189 sAtAsAta (pA) AgrAyaNI pUrva ke caturtha prAbhRtakA yoga dvAra 10184 sAtyaki (vya) eka muni 43 / 110 sAdhAraNa = vaiNasvarakA bheda 19 / 147 sAdhAraNakriyA = zArIrasvarakA bheda 19.148 sAdhAraNakRta = caudaha murcha nAoMkA eka svr19|169 sAdhu = sajjana 1143 sAdhu (vya) sAdhuparameSThI 1128 sAdhusamAdhi-bhAvanA 321139 sAdhusena (vya) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 61 sAnukAra (bhau) acyuta svargakA prathama indraka 651 sAnudharI (vya) mahendrako strI 60981 sAmAyika (pA) aMgavAhyazrutakA eka bheda 21102 sAmAyika-samasta sAvadyayogakA tyAga kara citta sthira karanA 34 / 143 sAmAyika cAritra (pA)cAritra kA eka bhaida 64 / 15 sAmparAyika (pA) AsavakA bheda 58 / 58 sAraNa(vya)vasudeva aura rohiNI kA putra 48 / 64 sAraNa (vya) eka rAjA 52 / 20 sAranivaha (bhau) vi. u. nagarI 2287 sArameya-kuttA 43 / 151 sArasvata (vya)laukAntika devoM kA eka bheda 9 / 64 sAlambapratyAkhyAna = yadi jIvita rahe to anna-pAnI grahaNa kareMge isa prakArakI pratijJAse yukta saMnyAsa 20124 sAlAbhyAzazilAtale = sAgauna vRkSake nikaTavartI zilAtala para 2 / 58 sAlva (bhI) deza-vizeSa 3 / 3 sAsAdana (pA) dUsarA guNasthAna 3180 sita (vya) amarAvartakA zilpa 45 / 45 sita(vya) eka tApasa 46 / 14 sitA (vya) vijayakI strii19|4 siddha (pA) ATha karmAko naSTa karanevAle mukta jIva 3166 siddha (pA) vAdi-prativAdiyoM ke dvArA nirNIta 111 siddha (vya) siddhaparameSThI 128 siddhasena ( vya) eka AcArya 1130 siddha stUpa (pA) samavasaraNa ke stUpa 57 / 103 sindUra (bhau) antima solaha dvIpoMmeM tIsarA dviip5|623 siddhArtha (vya) baladevakA sArathi 61141 siddhArtha (vya) dazapUrvake jJAtA eka AcArya 1 / 62 siddhArtha (vya) baladevakA snehI dezavizeSa 11121 siddha (vya) mAnuSottarake aMjana
Page #1004
--------------------------------------------------------------------------
________________ harivaMzapurANe 966 mUla kUTapara rahanevAlA deva 5 / 604 siddhakUTa (bhau) saumanasyaparvatakA eka kUTa 5 / 221 siddhakUTa (bhau) mAlyavAn parvata__kA kUTa 5 / 219 siddhakUTa (bhau) vidyutprabha parvata kA kUTa 5 / 222 siddhAyatana (bhau) zAlmalI vRkSa kI dakSiNa zAkhApara sthita caityAlaya 5 / 189 siddhAyatana (bhI) jambU vRkSakI uttara dizAko zAkhApara sthita caityAlaya 5 / 181 siddhAyatanakUTa(bhau) gandhamAdana para sthita eka kUTa 5 / 217 siddhAyatanakUTa (bhau) airAvatake vijayAdhakA pahalA kUTa 5 / 110 siddhAyatanakUTa(bhau) rukmikulA calakA pahalA kUTa 5 / 102 siddhAyatanakUTa (bhau) zikhari kulAcalakA pahalA kUTa 5 / 105 siddhAyatanakUTa (bhau) himavat kulAcalakA prathama kUTa 5 / 53 siddhAyatanakUTa (bhau) niSadhA calakA prathama kUTa 5 / 88 siddhAyatanakUTa (bhau) vijayA parvatakA prathama kUTa 5 / 26 siddhAyatanakUTa (bhau) nIlakulA calakA pahalA kUTa 5 / 99 siddhAyatana kUTa (bhI) mahAhima vat kulAcalakA pahalA kUTa 5/71 siddhArtha (vya) bhagavAn mahAvIra ke pitA 2013 siddhikSetra = muktajIvoMke Thaharane kA antima 525 dhanuSa pramANa sthAna 3 / 67 siddhi (pA) AgrAyaNI pUrvakI vastu 1080 siddhetara (pA) siddhoMse bhinna saMsArI jIva 3 / 66 sindhukakSa (bhau) vi. da. nagarI 22 / 97 sindhu (bhau) dezakA nAma 11167 sindhu (bhau) caudaha mahAnadiyoM meM-se eka nadI 51123 sindhu (bhau) dezavizeSa 315 sindhukUTa (bhau) himavatkulA calakA AThavA~ kUTa 5 / 54 sindhudevI (vya) sindhukUTapara basanevAlI devI 11140 siMha (vya) meghadalapurakA rAjA 46 / 14 siMha (vya) vasudeva aura nIla yazAkA putra 48057 siMhala (bhau) siNhldviip44|20 siMhakaTi (vya) jarAsandhakA putra 52 / 33 siMhaghoSa (vya)sandhyAkAra nagara ___ kA rAjA 45 / 114 / siMha candra (vya) eka cAraNa RddhidhArI muni 27160 siMhacandra (vya) AgAmI bala bhadra 60568 siMhacandra (vya) sumitradatta vaNik marakara rAnI rAmadattAke siMhacandra putra huA 27 / 46 siMhadaMSTra (vya) prahasita aura hiraNyavatIkA putra 221113 siMhadaMSTra (vya)vasudevakA sambandhI eka vidyAdhara 5112 siMhanAda (vya) jarAsandhakA putra 52 / 34 siMhapura (bhI) ja. vi. ke supadmA dezakA eka nagara 34 / 3 siMhapura (bhI) bharatakSetrake zakaTa dezakA eka nagara 27 / 20 siMhapurI (bhau) videhakI eka nagarI 5 / 261 siMhabala ( vya ) rAjA padma kA virodhI eka uddaNDa rAjA 2017 siMhayaza (vya)amitagati vidyA dharakA putra 213121 siMhastha (vya) rAjagRhakA rAjA 60 / 113 siMhastha (vya ) kAlasaMvarakA virodhI eka vidyAdhara rAjA 47 / 26 siMhastha (vya) siMhapurakA uddaNDa rAjA 33 / 4 siMhavAhinI nAgazayyA-kRSNa kI zayyA 35172 siMhaviSTara = siMhAsana 2 / 41 siMhasena (vya) bharatakSetra meM sthita zakaTa dezake siMhapurakA rAjA 27 / 20 siMhasena(vya)vasudeva aura bandhu matIkA putra 48062 siMhasena ( vya ) ajitanAthake prathama gaNadhara 60 / 346 siMhAGka (vya) jarAsandhakA putra 52 / 31 sItA (vya) rAmacandra jIkI strI 46 / 21 sItA (vya) ariSTapura ke nivAsI revatakI putrI baladevakI strI 44 / 41 sItA (bho ) jambUdvIpa videha kSetrako eka nadI 60 // 62
Page #1005
--------------------------------------------------------------------------
________________ 967 sItA (bhau) eka mahAnadI 5 / 123 sItAkuTa (bhau) mAlyavAna parvata kA ekTa 5 / 220 sImAkaTa (0) nIlakulAcalakA cauthA kala 5 / 100 matadA (11) eka mahAnadI saMtadA (bhau) videha kI eka vibhaMgA nadI 5 / 241 maMgodAkata (bhI) vidyutprabhakA eka kUTa 51223 yAtAdAkaTa (bhI) niSadhAcalakA mAlavA kara 589 moDa kara (vya) pAcavA~ kulakara 7 / 154 saM!santaka (bhau) ratnaprabhA pathivI ke prathama prastArakA indraka nAmakA vila 4176 samara (vya) videhake tIrthaMkara zabdAnukramaNikA sukIrti (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45/25 suketu (vya)vijayArdhakA nivAsI eka vidyAdhara 36 sukharatha ( vya) dahasthakA putra 18 / 19 sukhAnubandha (pA) sallekhanA vratakA aticAra 58 / 184 sukhAvaha (bhI) pazcima videhakA ___ vakSAragiri 5 / 220 sugandha (vya) aruNavara dvIpakA rakSaka deva 56645 sugandhA (bhI) pazcima videhakA eka deza 5 / 251 sugarma (vya) vasudeva aura ratna vatIkA putra 48 / 59 sugrIva (vya) vijayakheTa nagarameM rahanevAlA eka gandharvAcArya 19154 sughoSa = baladevake zaMkhakA nAma 4279 sughoSa = gandharvasenAke dvArA vamudevako dI huI vINA 19 / 137 sucakSu (vya) mAnuSottara parvatakA rakSaka deva // 639 sucandra (vya) AgAmI balabhadra sutejas (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 14 sudarzana (vya) eka yakSa 18 // 30 sudarzana = cakravartIkA cakraratna 11157 sudarzana (vya) alakA nagarIkA rAjA 27179 sudarzana (vya) jagasandhakA putra 52132 sudarzana (vya) pAMcavAM balabhadra 60 / 290 sudarzanacakra kRSNa kA eka ratna 53149 sudarzana (vya) bhagavAn aranAtha ke pitA 45 / 21 sudarzana ( bho) rucikagirikA uttara dizAsambandhI kUTa 5 / 716 sudarzana ( bho) adhoveyakakA pahalA indraka 6 / 52 sudarzana (vya ) mAnuSottarakI uttara dizAmeM sthita mphaTika kUTapara rahanevAlA deva ghara (vya) uThA kulakara gaH (vya) AgAmI prati nArAyaNa 60570 sakaccha (vya ) RSabhadevakA pA (bhau| pazcima videhakA deza 51245 mau )vida nagarI 2297 mana (yojayakama kA pUrta. va 10 mammAra (vya sanatkumAra cakra. bakAya 4',123 sArikA (nya ) nAmakI sucAru ( vya) kRSNakA putra 48 / 71 sucAru (vya)kuruvaMzI eka gajA 45423 sujyeSTA (vya) gaTavardhanakI strI 60171 majyeSTA (vya ) dhanadatta seTha aura nandayagAkI putrI sudarzanA (vya) bhagavAn Rpabha devakI dIkSAkAlakI pAlakI 977 sudarzanA (vya) ghanadana gaTa aura nandayazAkI putrI 18 / 113 sudarzanA (vya) rAjA vigaTkI strI 46 / 23 sudarzanA(vya) sandhyAkAra nagara ke rAjA siMhaghoSakI strI 45 / 115 sudarzanA (bhau) nandIzvara dvIpake uttara dizAmambandhI aMjanagirikI uttara dizAmeM sthita vApikA 5 / 664 samArikA (vya) nadeva vaizya kI mbI 4650 sutAra (vya) prakIrNakAmanIkA putra eka vidyAdhara 4618
Page #1006
--------------------------------------------------------------------------
________________ 968 sudarzanArthikA (vya) eka AryikA 18 117 sudRSTi (vya) supratiSTha aura sunandAkA putra 34146 sudRSTi (vya) bhadrilasA nagarIkA seTha 33 / 167 sudharma (vya) sudharmAcArya kevalI 160 sudharma (vya) bhagavAn mahAvIrakA paMcama gaNadhara 342 sudharma (vya ) eka munirAja 33 / 152 sudharma (vya) tIsarA balabhadra 60 / 290 sudharmaka (vya ) vAsupUjyakA gaNadhara 60 / 347 sudharmA (bhI) vijayadevake bhavana se uttara dizAmeM sthita sabhA 51417 sudhAma (pA) sphaTikasAlakA pazcima gopura 57/59 sunanda, nandiSeNa (vya) yugala putra 33 / 141 sunandA (vya) supratiSThako strI 34 / 47 sunandA (vya) RSabhadevakI strI 9 / 18 sunanda gopa (vya) vRndAvanameM rahanevAlA eka gopa 35 / 28 sundara (vya) kuNDalagiri ke sphaTika kUTakA nivAsI deva 5 / 694 sundarI (vya) bhagavAn RSabhadevakI putrI 9 / 22 sundarI (vya) cakrapurake rAjA aparAjitakI strI 27 / 89 sundarI ( vya ) eka AryikA 60 / 51 harivaMzapurANe sundarI (vya ) sUradevakI strI 33 / 99 sundarI (vya ) citrakArapurake prItibhadrakI strI rAjA 27/97 sunItA (vya) himavAnkI strI 19 / 3 sunemi (vya) yAdava 50 / 120 sunemi (vya) samudravijaya kA putra 48 43 sunaigama (vya) eka deva* 35 // 4 supadma (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45/25 supadmA ( bhI ) ja. vi. kA eka deza 34 3 padmA (bhI) pUrvavidehakA eka deza 5 | 249 suparNatanaya bhavanavAsI devoMkA eka bheda 4 / 63 supArzva (vya) = saptama tIrthaMkara 19 supArzva (vya) AgAmI tIrthaMkara 601558 supArzva (vya) saptama tIrthaMkara 13 / 32 supraNidhi (vya ) rucikagirike suprabuddha kUTapara rahanevAlI devI 5 / 708 supratiSTha (vya ) eka munirAja 18/30 supratiSTha (vya ) zrIcandra aura zrImatIkA putra 34 / 43 supratiSTha (vya ) eka muni 1178 supratiSTha (vya ) zUra aura suvIrako dIkSA denevAle eka muni 18 / 11 supratiSTha (vya ) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 12 supratiSTa (bhau) rucikagirikA dakSiNa dizAsambandhI kUTa 5 / 710 suprabuddha (bhI) adhograiveyakakA tIsarA indraka 6 / 52 suprabuddha ( bhI ) rucikagirikA dakSiNa dizAsambandhI kUTa 5 / 708 suprabuddhA (vya) rucikagirike mandara kUTapara rahanevAlI devI 51708 suprabuddhA (bhau) nandIzvara dvIpake pazcima dizAsambandhI aMjanagiriko dakSiNa dizA meM sthita vApikA 51662 suprama (pA) sphaTika sAlakA pazcima gopura 57/95 suprabha (vya) cauthA balabhadra 60 / 290 suprabha (bhau) kuNDalagirikA dakSiNa dizAkA kUTa5 1692 suprama (vya ) ghRtavara dvIpakA rakSaka deva 5 / 642 suprabhaMkarA (bhau) nandIzvara dvIpake uttara dizAsambandhI aMjanagirikI pUrva dizAmeM sthita vApikA 5 / 664 suprabhA (vya) azanivegakI strI 19 / 83 suprabhA (pA) samavasaraNake Ana vanakI vApikA 57/35 suprabhA (vya) abhicandrakI strI 19/5 suprabhA (vya) rAjA pracaNDavAhanakI putrI 45 / 98 supravRddha (vya) mAnuSottara ke pravAla kUTapara rahanevAlA deva 5 / 606 suphalgu (vya) samudravijayakA putra 48/44
Page #1007
--------------------------------------------------------------------------
________________ subala (vya ) mahAbalakA putra 13 / 17 subala (vya) balakA putra 13 / 8 subAhu (vya ) rAjA vasuke putra vRhaddhvajakA lar3akA 18|1 subAhu (vya) bhagavAna RSabhadeva kA gaNadhara 12157 subhadra (vya) AcArAMgake jJAtA eka AcArya 1 / 65 subhadra (vya ) amRtavalakA putra 13 / 9 subhadra (vya) eka muni 60 / 100 subhadra (vya) eka seTha 60 101 subhadra ( bhI ) madhyama graiveyakakA dvitIya indraka 6 / 52 subhadra (vya) nandIzvaravara samudrakA rakSaka deva 5645 subhadrA (vya ) andhakavRSNi kI strI 1812 subhadrA (vya) cArudattakI mAtA 21 / 6 subhadrA (vya ) vinamiko putrI bharatakI paTTarAjJI 22 / 106 subhadrA (vya) rAjA megharathakI strI 18 112 subhadrA (vya) vajramuSTikI strI 60151 subhadrA (vya ) arjunakI strI 4718 subhadrA (vya) bharata cakravartIkI paTTarAjJI 12 / 46 subhAnu (vya ) zrIkRSNako satya bhAmA rAnIse utpanna putra 48/7 subhAnu (vya ) manukA putra 18 / 3 subhAnu (vya) mathurAke bhAnu seTha aura unakI yamunA strIkA eka putra 33 / 97 122 zabdAnukramaNikA subhAnu (vya) kRSNakA putra 48 / 69 sumAnuka (vya) kRSNakA putra 48 69 subhUma (vya) aSTama cakravartI 60 / 287 subhogA (vya) dikkumArI devI 5 / 227 subhauma (vya) rAjA kArtavIrya kI strI tArAke garbha se utpanna putra jo cakravartI huA 25 / 13 subhauma (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45|24 sumati (vi) uttamamati = jJAnase yukta 17 sumati (vya) pA~caveM tIrthaMkara 11 sumati (vya ) vajramuSTi aura subhadrA kI putrI 60151 sumati (vya) vizvasenakA amAtya 60158 sumati (vya) kauzAmbIke rAjA sumukhakA mantrI 14/53 sumatinAtha (vya) paMcama tIrthaMkara 13 / 31 sumanas (bhau) uparima graiveyaka kA prathama indraka 6 / 53 sumanAH (sumanas ) ( bhau) nandIzvara dvIpake uttara dizAsambandhI aMjanagiriko dakSiNa dizAmeM- sthita vApikA 5 / 664 sumandaraguru (vya) eka munirAja 18116 sumandiraguru (vya) eka muni 34 / 44 sumitrAdattikA (vya ) sumitradatta vaNikkI strI 27 / 45 969 sumitra (vya ) sAgarasenakA putra 18 19 sumitra (vya) eka tApasa 42 / 15 sumitra (vya) kuzAgrapurakA rAjA bhagavAn munisuvratanAthakA pitA 15 / 62 60/44 sumitra (vya) eka manuSya' sumitra (vya) vasudeva aura mitra zrIkA putra 4858 sumitrA (vya) cArudatta ke mAmA sarvArthikI strI 21038 sumitrA (vya ) dikkumArI devI 5 / 227 sumitrA (vya) subhadra seThakI strI 60 / 101 sumitrA (vya) ariSTapurake rAjA vAsavakI strI 60 / 76 sumukha (vya) vasudevakA putra sumukha (vya ) hayapurIkA rAjA 44 / 47 sumukha (vya) vatsadeza - kauzAmbI nagarIkA rAjA 146 sumukha (vya) vasudeva aura avantI kA putra 48 / 64 sumeghA (bhI) nandanavanameM rahanevAlI dikkumArI devI 5 / 333 suyodhana (vya) kaurvaagrj50|81 suradatta (vya) bhagavAn RSabhadeva kA gaNadhara 1256 suradeva (vya) 60/558 suradevI kUTa ( bhI ) zikharikulA calakA cauthA kUTa 5 / 106 surAdevIkUTa (bhau) himavat kulA calakA nauvA~ kUTa 5 / 54 surabhi = sugandhita 18 161 surA (vya) rucikagirike jagat kusuma kUTapara rahanevAlI devI 5 / 712
Page #1008
--------------------------------------------------------------------------
________________ 970 surASTra ( bho ) saurASTra dezakAThiyAvAr3a 44 / 26 surASTra ( bhI ) dezakA nAma 11 / 72 surASTra ( bhI ) saurASTra deza 60 / 71 surendradatta (vya) cArudatta ke pitAkA mitra 21 / 78 surendradatta (vya ) eka seTha 1898 surendravardhana (vya) eka vidyAdhara 45 / 126 surezvara-indra 2 / 26 salakSaNA (vya) dharaNItilakake atibalakI strI rAjA 27/78 sulasa (bhI) niSadha parvatase uttarakI ora nadIke madhya meM sthita eka hada 51196 sulasA (vya) vArANasI ke soma zarmA brAhmaNakI eka putrI zrI 22 / 132 sulasA (vya ) dhAraNa yugmake rAjA ayodhana aura ditikI putrI 23048 sulocanA (vya) sulocanA nAma kI kanyA aura acche netroMvAlI strI 1 / 33 sulocanA (vya) vArANasIke rAjA akampana kI putrI. jo jayakumArako vivAhI gayI 1218 suvaktra (vya) vidyunmukhakA putra 13 / 24 suvasu (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 26 suvajra (vya) vajrakA putra 13 / 22 suvatsA ( bhI ) pUrvavidehakA eka deza 5 / 247 harivaMzapurANe suvaprA (bhI) pazcima videhakA eka deza 5/251 suvarNakUTa ( bhau) zikharikulAcalakA sAtavA~ kuutt5|106 savarNakalA ( bhI ) eka mahAnadI 5 / 124 suvarNadvIpa (bhau) eka dvIpa jahA~ cArudatta vyApArake lie gayA 21 / 101 suvarNaprama (bhau) saumanasavanakA eka bhavana 5 / 319 suvarNabhavana (bhI) saumanasavanakA eka bhavana 5 / 319 suvarNa rikSA = svarNanirmita choTI choTI ghaNTiyoM kI 2 / 35 suvarNavatI (bhau) varuNa parvatake samIpa paMcanada samAgamakI eka nadI 27|14 suvarNavara (bhau ) antima solaha mAlA dvIpoM meM AThavAM dvIpa 5 / 624 suvasu (vya) rAjA vasukA putra 1759 suvidhi (vya) bhagavAn RSabhadevakA pUrvabhava 5 / 59 suvizAla (vya ) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 67 suvizAla ( bhI ) madhyama graiveyaka kA tRtIya indraka 6 / 52 suvIra (vya) yaduvaMzI rAjA nara patikA putra 188 suvIra (vya) jarAsandhakA putra 52 / 32 suvIrya (vya) ativIryakA putra 13 / 10 suvrata (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 11 suvrata (vya ) munisuvratanAthakA putra 17 / 1 suvrata (vya) AgAmI tIrthaMkara 60 / 559 suvrata (vya ) 46 / 51 eka muni suvratA (vya ) arhaddAsa rAjAkI strI 27 / 112 suvajA (vya ) eka AryikA 33 / 164 suvratA (vya ) eka AryikA 49 / 14 suzAnti (vya ) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 30 suSaDjA = SaDjasvarase sambaddha jAti 19 / 174 suSamA (pA) avasarpiNIkA dUsarA kAla 7 / 58 suSamAduHSamA (pA) avasarpiNIkA cauthA kAla 7158 suSasAduHSamA (pA) avasarpiNIkA tIsarA kAla 7158 suSamAsuSamA (pA) avasarpiNIkA pahalA kAla 7158 suSira chidrasahita vAditra bA~surI Adi 19/142 suSeNa (vya ) mahAronakA putra 4841 = susImA (vya) ajAkhurIke rAjA rASTravardhana kI putrI 44 / 27 susImA (bhau) videhakI eka nagarI 5 / 259 susthita (vya) lavaNasamudrakA svAmI devavizeSa 54139 susthita (vya ) lavaNasamudrakA deva 5637 suhitAH = tRpta 19 / 20 sUrya (vya) rAjA zAlakA putra 17 / 32 sUrya ( bhI ) vi. da. nagarI 22 / 95
Page #1009
--------------------------------------------------------------------------
________________ sUrya (vya) rAjA vasukA putra 17 / 59 sUrya (vya) bhagavAn kunthunAtha ke pitA 45|20 sUrya (bhau) niSadha parvata se uttarakI ora nadI meM sthita eka hrada 5 / 196 sUrya (vya) kRSNakA putra 48 / 71 sUryaka (vya) trizikharakA putra 25/41 sUkSmasAmparAya (pA) cAritra - bheda 64 / 18 sUkSmasAmparAya (pA) dasavA~ guNasthAna 382 sUkSmakriyApratipAti (pA) zukladhyAnakA tIsarA bheda 56 / 71 sUtaka ( sUdaka ) 4 / 365 sUtra (pA) dRSTivAda aMgakA eka bheda 10 / 61 = pArA sUtrakRtAGga (pA) dvAdazAMgakA eka bheda 292 sUtragata (pA) dRSTivAda aMgakA eka bheda 2 / 96 sUtrAmaNi (vya) rucikagirike nityodyotakUTapara rahanevAlI devI 5 / 720 sUpakAra = rasoiyA 24|14 sUra (bhI) dezavizeSa 35 sUradeva (vya) mathurAke bhAnu aura yamunAkA putra 33.97 sUrasena (bhau) dezavizeSa 3 / 4 sUrasena ( bhI ) dezakA nAma 11 / 64 sUri (vya) AcArya parameSThI 1 / 28 sUrisUrya kRtA lokaM = AcAryarUpI sUryake dvArA prakAzita 1 / 54 zabdAnukramaNikA sUrpAra (bhau) dezakA nAma 11 / 71 sUrya (vya) mahendravikramakA putra 13 / 10 sUryaghoSa (vya) kuruvaMzakA eka rAjA 45 / 14 sUryapura (bhI) bhagavAna neminAtha kA janmanagara 38|30 sUryaprajJapti (pA) parikarmabhUtakA bheda 10 / 62 sUryaprabha (vya) rAnI rAmadattAkA jIva sahasrAra svarga meM deva huA 27/75 sUryamAla (bhau ) pazcima videhakA vakSAragiri 5 / 232 sUryAbha (vya ) gaNyapurakA rAjA 34 / 16 sUryAvarta (vya) vi. u. ke prabhAkarapurakA svAmI 27 / 80 sena (vya) yAdava 50 / 121 sendra = deva 2 / 28. saitava ( bhI ) dezavizeSa 11 / 75 sopAraka ( bhI ) eka nagara 60 / 36 soma (vya) devavizeSa ( lokapAla ) 5 / 317 soma (vya) abhicandrakA putra 48 / 52 soma (vya) neminAthakA prathama gaNadhara 60 / 348 somadatta (vya) mahApurakA rAjA 24/51 somadatta (vya ) eka rAjA 50/84 somadatta (vya) bhagavAn RSabhadevakA gaNadhara 12 / 56 somadattasutA (vya) somadattakI putrI vasudevakI strI 1184 somadatta (vya) somadeva aura somilAkA putra 65/5 971 somadeva (vya) eka brAhmaNa 64/5 somaprama (vya) hastinApurakA rAjA 45 // 7 somabhUti (vya) eka puruSa 645 somayazas (vya) sumitra tApasa kI strI 42 / 25 somayazas (vya) bAhubalikA putra 13 / 16 somazrI (vya) mahApurake rAjA somadatta kI putrI 2452 solva (bhau ) dezakA nAma 11 / 65 somazarmA (vya) vArANasIkA eka brAhmaNa 21 / 131 somazrI (vya) strI 64 / 6 somazrI (vya) cArudattakI strI 182 somazrI (vya) giritaTavAsI vasudeva brAhmaNakI putrI 23 / 29 somA (vya) eka kanyA jo vasu devakI strI huI 1180 somA (vya) somazarmA brAhmaNakI putrI jise rAjakumArane vivAhA 60 / 128 somA (vya ) sugrIva gandharvAcArya kI putrI 1955 sominI (vya) tribhuMgapura ke seTha priyamitrako strI 45/101 somila (vya) somadevakI strI 645 somila (vya) eka puruSa 6485 somilA (vya) vArANasIke somazarmA brAhmaNakI strI 21 / 131 saukara ( bhau) vi. u. nagarI 22 // 87 saugandhikakUTa (bhI) mAnuSottara - kI pUrvadizAkA eka kUTa 5 / 603
Page #1010
--------------------------------------------------------------------------
________________ 972 saudAsa ( vya ) eka rAjA 1183 saudAsa ( vya ) kAMcanapurake rAjA jitazatrukA 24|13 putra saudAminI = bijalI 59/40 saudharma (bhI) pahalA svrg6|36 saudharma (bhI) pahalA svarga8 / 148 saunda kRSNakI talavAra = 53 / 49 saumanasakUTa ( bhI ) saumanasya parvatakA eka kUTa 5 / 221 saumanasa (bhau) rucikagirikA pazcima dizAsambandhI kUTa 5 / 713 saumanasa (bhau) merukA eka 5/308, saumanasavana (bhau) meru parvatakA eka vana 5 / 295 saumanasya (bhau) merukI pUrvadakSiNa dizAmeM sthita eka rajatamaya parvata 5 / 212 saumanasya (bhau) uparimagraiveyakakA dvitIya indraka 6 / 53 saumanasa ( bhI ) vi. u. nagarI 22 / 92 saurAjya = uttama rAjya 5413 saurUpya = saundarya 21 / 42 saumya (bhau ) anudiza 6 | 63 saumyarUpaka (bhau ) anudiza 6 / 63 sauvIra (bhau) dezavizerSa 35 sauvIra ( bhI ) dezakA nAma 11 / 67 sauvIrI = madhyamakI eka mUrcchanA 19 / 163 saurpaka (vya ) eka vidyAdhara rAjA 25 / 63 sauhitya = tRpti-sukha 16 / 45 harivaMzapurANe skandhAvAra = senAkA nivezapar3Ava 11 / 27 skandha (pA) AgrAyaNI pUrvake caturtha prAbhRtakA yogadvAra 10186 stanaka ( bhI ) zarkarA prabhA pRthivIke dvitIya prastArakA indraka vila 4 / 106 stanalolupa (bhau) zarkarAprabhA pRthivIke ekAdaza prastArakA indraka vila 4 / 115 stanita = meghakI garjanA 3 / 23 stanitakumAra=bhavanavAsI devoM kA eka bheda 3 / 23 stambhana = vidyAstra 25 / 48 staraka (bhI) zarkarAprabhA pRthivI ke prathama prastArakA indraka vila 4|105 stimitasAgara (vya ) andhakavRSNi aura subhadrAkA putra 18|13 stuti = caubIsa tIrthaMkaroMkA stavana 34 / 143 stenaprayoga (pA) acauryANuvrata vratakA aticAra 58 / 171 stenAhRtAdAna (pA) acauryANu vratakA aticAra 58 / 171 stoka (pA) sAta prANoMkA eka stoka hotA hai 7/20 sthalagatA (pA) dRSTivAda aMgake cUlikAbhedakA upabheda 10 / 123 sthApanAsathya (pA) daza prakArase satyoM meM se eka satya 10 / 100 sthAna = zArIrasvarakA bheda 19 / 148 sthAnAGga (pA) dvAdazAMgakA eka bheda 292 - sthAne (a) yukta -- ThIka 3 / 196 sthiti = dhrauvya pUrva aura AgAmI donoM paryAyoM meM rahanA 39/7 sthitibandha (pA) bandhakA eka bheda 58 / 203 sthitibhukti (pA) muniyoMkA eka mUlaguNa, khar3e-khar3e AhAra lenA 2 / 128 sthira hRdaya (vya) kuNDalagirike aMkakUTakA nivAsI deva 5/693 snAtaka (pA) munikA eka bheda 60/58 sparza (pA) AgrAyaNI. ke caturtha prAbhRtakA yogadvAra 10182 sparza- kriyA (pA) eka kriyA 58 / 70 sphaTika (bhau) saudharmayugalaka aThArahavA~ indraka 6 / 46 sphaTika (bhau) ratnaprabhAke kharabhAgakA terahavA~ paTala 4/54 sphaTika ( bhI ) rucikagirikA uttara dizAsambandhI kUTa 5 / 715 sphaTikakkUTa (bhI) mAnuSottara kI uttara dizAkA kUTa5/609 sphaTikakUTa ( bhI ) gandhamAdana parvatakA eka kUTa 5/218 sphaTika, sphaTikaprabha ( bhI ) kuNDalagirikI uttara dizAsambandhI kUTa 5 / 694 sphaTikasAla (pA) sphaTikamaNi se banA huA samavasaraNakA tIsarA koTa 57/56 sphuTa (vya ) jarAsandhakA putra 52 / 33 sphuTika (bhI) anudiza 6 | 64
Page #1011
--------------------------------------------------------------------------
________________ smitayazas (vya) arkakIrtikA putra 13 // 7 smRtyanupasthAna (pA) sAmAyika vratake aticAra 58|180 smRtyantarAdhAna (pA) digvatakA aticAra 58 / 177 stroto'ntarvAhinI (bhau) videha kI eka vibhaMgA nadI 5 / 241 svapAka = diti devIke dvArA pradatta vidyA nikAya 22 / 59 svapna (pA) aSTAga nimittajJAnakA eka bheda 10 / 117 svayaMprabha ( bhau) rucikagirikA pazcima dizAsambandhI eka viziSTa kUTa 5 / 720 svayaMprabha (vya) AgAmI tIrthaMkara 601558 svayaMprabhavimAna (bhau ) somalokapAlakA vimAna 5 / 323 svayaMprabhA (vya) dhanada = kubera kI strI 60/50 svayaMprabhA (vya ) satyabhAmAkI mAtA 60 / 22 svayaMprabhA (pA) samavasaraNa ke AmravanakI vaapikaa57|35 svayaMprabhA (vya) stimitasAgarakI strI 19 / 3 svayaMbhU (vya) kunthunAtha kA prathama gaNadhara 60 / 348 svayaMbhU (vya) pArzvanAthakA prathama gaNadhara 60 / 349 svayaMbhU (vya) AgAmI tIrthaMkara 601561 svayaMbhU (vya) tIsarA nArAyaNa 60 / 288 svayaMbhU ( vya ) videha ke eka tIrthaMkara 2017 svayaMbhUramaNadvIpa (bhI) antima zabdAnukramaNikA solaha dvIpoM meM solahavA~ dvIpa 5625 svayaMbhUramaNasamudra (bhI) sabase antima samudra 5 / 626 svayaMprabha (vya) videhake eka tIrthaMkara 34136 svayaMprabhagiri (bhau) svayambhUramaNa dvIpa madhya meM sthita valayAkAra eka parvata 5730 svara = vaiNasvarakA eka bheda 19 / 147 svara = zArIra svarakA bheda 19 / 148 |svara = padagata gAndharvako vidhi 19 / 149 svara (pA) aSTAMganimitta jJAna kA eka aMga 10 / 117 svarita= veda meM prayukta honevAlA svaravizeSa ( samAhAraH svaritaH ) 17187 svargI = deva 181170 svarNanAbha (hiraNyanAbha) (vya) rAjA rudhirakA putra 31 / 62 svarNanAma (vya ) padmAvatIkA pitA 60 / 121 svarNanAbha ( bhau) vi. da. nagarI 22/95 svarNabAhu (vya) jarAsandhakA putra 52/36 svarNAbhapura (vya ) vijayArdhakI dakSiNa zreNIkA eka nagara 24/69 svastikanandana ( bhau) rucika girikA kUTa 5 / 706 svastika (bhau) rucikagirikI dakSiNa dizAkA kUTa 5 / 702 svastika (bhau) meruse dakSiNakI ora sItodA nadIke pUrva 973 taTapara sthita eka kUTa 5206 svastika (vya ) kuNDalagirike maNiprabha kUTakA nivAsI deva 51693 svastika kUTa ( bhI ) vidyutprabha parvatakA eka kUTa 5222 svastimatI (vya ) kSIra kadamba - kI strI 17 / 38 svastha (vya ) ugrasenake cAcA zAntanakA putra 48 40 svastrIya = bahanakA lar3akA, bhAnajA 4873 svahastakriyA (pA) eka kriyA 58 / 74 svahastin (vya ) rucikagirike svastika kUTapara rahanevAlA deva 5702 svahiNDavAkhyAnaM paribhramaNakA 1 / 103 = apane vRttAnta svAGgula (pA) apanA-apanA aMgula 744 svAti (vya) mAnuSottara ke tapa nIyaka kUTapara rahanevAlA deva 5606 svAti (vya ) haimavata kSetrake nAbhigiripara rahane vAlA vyantara deva 5 / 164 svAdhyAya = zAstrAdhyayana karate hue apanI AtmAkA adhyayana karanA 1 / 69 svAyambhuva (vya ) RSabhadevakA gaNadhara 12 / 64 svArthasampanna (vi) Atmahitase yukta 19 svasthitA (vya) rucikagirike amogha kUTapara rahanevAlI devI 5 / 708
Page #1012
--------------------------------------------------------------------------
________________ 974 [ha] haMsa = battakhake AkArakA eka jalapakSI, jo bar3I-bar3I jhIloMmeM rahatA hai 8 / 144 haMsagarbha (bhI) vijayArdhake uttarazreNIkI eka nagarI 22 / 91 hari (vya) rAjA Arya aura manoramAkA putra 15 / 57 hari (vya) kRSNa 35 / 22 hari = markaTa 55 / 117 hari = siMha 55 / 117 hari = viSNu 55 / 117 hari = indra 55 / 117 harikaNTha (vya) dUsarA prati nArAyaNa 60 569 haricandra (vya) kRSNacandra 54 / 73 harikSetra (bhau) jambUdvIpake sAta kSetroM meM eka kSetra 5 / 13 harikaNTha (vya) hayagrIvakA dUsarA mantrI 28|43 hariNa = hiranakI eka jAti 8 / 137 harikAnta (bhau ) mahAhimavAn ke ATha kUToMmeM se eka kUTa 5 / 72 harikAntA ( bhI ) mahApadmahadase nikalI huI eka nadI 5 / 133 harit (bhau) jambUdvIpakI eka nadI 5 / 123 harivarSa ( bho ) mahAhimavAn ke ATha kUToM meM se eka kUTa 5 / 72 haridvatI (bhI) vijayArdhake dakSiNa zreNIkI eka nadI 27 / 13 harivarSa ( bhI ) niSadha parvatake nau kUToM meM se eka kUTa 5 / 88 hariSeNa (vya) mithilAke rAjA devadattakA putra 17 / 34 harivaMzapurANe = bhagavAn neminAthakA vaMza 1 / 71 harivaMza harivaMza = jainapurANa 1 / 51 hariviSTara siMhAsana 38|16 harizaktiH = hareH siMhasyeva zaktiryasya saH 36 / 43 harizcandra (vya) AgAmI nau balabhadroM meM se pA~cavA~ balabhadra 60 / 568 hariSeNa (vya) dasavA~ cakravartI 60/512 hariSeNA (vya) ayodhyA ke rAjA zrISeNakI zrIkAntA strIse utpanna kanyA 64 / 130 harizmazru (vya) rAjA azvagrIvakA mantrI 28|32 harizmazru (vya) rAjA vinamikA = putra 22 / 104 haricandra ( vya ) eka muni 27183 harisaha kUTa ( bhI ) vidyutprabha parvatapara sthita nau kUToMmeMse eka kUTa 5 / 223 harisaha kUTa ( bhI ) mAlyavAn parvata para sthita nau kUToM meM eka kUTa 5 / 220 hastinAyaka ( bhI ) vijayArdha ke uttara zreNIkI eka nagarI 2287 hastanyAsa = dharohara 17/79 hastasaMvAhana hAtha dabAnA 846 hastaprahelikA ( bhI ) caurAsI ziraH prakampitoM kI eka hastaprahelikA hotI hai lAkha 7 / 30 haladhara = balabhadra 25 / 35 halabhRd (vya) baladeva 36 / 16 halAyudha (vya) baladeva 35/62 halI (vya) balabhadra 1127 hAyana = varSa 52 / 20 hAra = eka AbhUSaNa 7189 hAridra ( bhI ) ikatIsa paTaloM meMse eka paTala 6 / 46 hArI (vya) indrakA AjJAkArI eka deva 33 / 169 hArI = eka vidyA 22/63 hAstina ( bhI ) vijayArdha ke uttara zreNIkI eka nagarI 22187 hAstivijaya (bhau) vijayArdha ke uttara zreNIkI eka nagarI 22 / 89 hAstinapurAdhIza hastinApurakA rAjA 12 / 10 hiMsA = pramattayogAt prANaparopaNaM hiMsA ( ta. sU. 7 / 13) 58 / 127 hiMsAvyudAsa - hiMsAkA tyAga 17 / 164 hiumba ( vya ) vindhyAcalake sandhyAkAra nAmaka nagarakA eka vaMza 45 / 114 himavAn (vya) andhakavRSNikA subhadrA se utpanna putra 18 13 himapura (bhI) vijayArdha ke dakSiNa zreNIkI nagarI 22 / 98 himavAn (bhau) jambUdvIpakA eka parvata 5 / 15 himaSTi (vya) vasudevamadanavegA kA putra 48 / 61 himavat (vya ) eka rAjA 48147 himavAn (vya) jarAsandhakA putra 52/35 himazIkara = baraphake kaNa 15 / 3 himavata kUTa ( bhI ) himavat kulAcalake gyAraha kUToMmeM se eka kUTa 5453
Page #1013
--------------------------------------------------------------------------
________________ hiraNyagarbha (vya) hiraNyaM garbhe yasya saH=bhagavAn RSabhadevakA eka nAma 8 206 hiraNyanAbha (vya ) eka yAdava mahArathI rAjA 50 /79 hiraNyavatI (vya ) hiDambavaMzake rAjA siMhaghoSa aura rAnI sudarzanAkI putrI 45 / 115 hiraNyavatI (vya ) rAjA atibala aura usakI rAnI zrImatI. kI putrI 22 / 130 hiraNyavarmA (vya) jayakumArake pUrvabhavakA nAma 12 / 13 huNDakasaMsthAna (pA) eka saMsthAna 4 / 368 hutAzana = agni 15 30 hRdika (vya) rAjA vRSamitrakA putra 48 / 41 hRSIkeza (vya jarAsandhakA eka putra 52036 zabdAnukramaNikA hRSyakA = svaragrAmakI eka mUrcchanA 19 / 164 hRdhyakAntA = svaragrAmakI eka mUrcchanA 19 / 167 hetu = kAraNa 7 / 14 helA = krIDA 36 / 37 hemavetrakara= sonekI char3I hAthameM lekara 8453 haiDimba = hiDamba vaMzasambandhI 45 / 118 haima (pA) pA~ca varNake maNiyoM meM - se eka maNi 7 / 72 haimavata kUTa ( bhI ) mahA himavAn parvata ATha kUToM meM se eka kUTa 5 / 72 haimAsana 8 / 70 svarNamaya siMhAsana = haiyaGgavIna = navanIta 18 162 hairaNyavata kUTa ( bhI ) zikharI parvatake agrabhAgapara sthita eka kUTa 5 / 106 975 hairaNyavata kUTa ( bhI ) rukmI parvata - ke agrabhAgameM sthita eka kUTa 5 / 103 hairaNyavata (bhau) jambUdvIpake sAta kSetroM meM se eka kSetra 5 / 14 haimavata ( bhI ) jambUdvIpake sAta kSetroM meM eka kSetra 5 / 13 hadavatI (vya) nIla parvata se nikalI huI eka nadI 5 / 239 hI (vya) padmasarovara kI eka devI 5 / 130 hI ( vya uttara dizAke ATha kUToM meM se chaThe kuNDala kUTapara sthita eka devI 5 / 716 kUTa (bhI) mahAhimavAn parvatake ATha kUToM meM se eka kUTa 5 / 72 hIkUTa ( bhI ) niSadha parvata ke nI kUToM meM se eka kUTa 5 / 89 homanta ( bhI ) eka parvata 22 / 143
Page #1014
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya jJAnapITha se prakAzita purANa, carita evaM anya kAvya-grantha AdipurANa (saMskRta, hindI ) : (do bhAgoM meM) - AcArya jinasena sampA. - anu. : DaoN. pannAlAla jaina, sAhityAcArya uttarapurANa (saMskRta, hindI ) : AcArya guNabhadra sampA. - anu. : DaoN. pannAlAla jaina, sAhityAcArya padmapurANa (saMskRta, hindI ) : (tIna bhAgoM meM) - AcArya raviSeNa sampA. -anu. : DaoN. pannAlAla jaina, sAhityAcArya harivaMzapurANa (saMskRta, hindI ) : AcArya jinasena sampA. - anu. : DaoN. pannAlAla jaina, sAhityAcArya samarAiccakahA (prAkRta, hindI ) : (do bhAgoM meM) - haribhadra sUri anu. : DaoN. ramezacandra jaina, bijanaura kathAkoSa (saMskRta) : paNDitAcArya sampA. : DaoN. A.ne. upAdhye dharmazarmAbhyudaya (saMskRta, hindI ) : mahAkavi haricandra sampA. anu. : DaoN. pannAlAla jaina, sAhityAcArya purudeva campU (saMskRta, hindI) : mahAkavi arhaddAsa sampA. -anu. : DaoN. pannAlAla jaina, sAhityAcArya vIrajigiMdacariu (apabhraMza, hindI ) : kavi puSpadanta sampA. - anu. : DaoN. hIrAlAla jaina mahApurANa (apabhraMza, hindI) : (pA~ca bhAgoM meM) - kavi puSpadanta anu. : DaoN. devendrakumAra jaina pajjuNNacariu (pradyumnacarita) (apabhraMza, hindI ) - mahAkavi siMha sampA. - anu. : DaoN. vidyAvatI jaina vaDDhamANacariu (apabhraMza, hindI ) : vibudha zrIdhara sampA. - anu. : DaoN. rAjArAma jaina jasaharacariu (apabhraMza, hindI ) kavi puSpadanta sampA. - anu. : DaoN. hIrAlAla jaina sirivAlacariu ( apabhraMza, hindI ) narasena deva sampA. -anu. : DaoN. devendrakumAra jaina paumacariu ( apabhraMza, hindI) : (pA~ca bhAgoM meM) - mahAkavi svayambhU sampA. -anu. : DaoN. devendrakumAra jaina riTThaNemicariu (apabhraMza, hindI ) : mahAkavi svayambhU sampA. -anu. : DaoN. devendrakumAra jaina
Page #1015
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAratIya jJAnapITha sthApanA san 1944 uddezya jJAna kI vilupta, anupalabdha aura aprakAzita sAmagrI kA anusandhAna aura prakAzana tathA lokahitakArI maulika sAhitya kA nirmANa saMsthApaka sva. sAhU zAntiprasAda jaina sva. zrImatI ramA jaina adhyakSa zrImatI indu jaina kAryAlaya 18, insTITyUzanala eriyA, lodI roDa, nayI dillI-110003