Book Title: Tattvartha raj Varttikalankara
Author(s): Gajadharlal Jain, Makkhanlal Shastri
Publisher: Bharatiya Jain Siddhant Prakashini Sanstha
Catalog link: https://jainqq.org/explore/010551/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ THE FREE INDOLOGICAL COLLECTION WWW.SANSKRITDOCUMENTS.ORG/TFIC FAIR USE DECLARATION This book is sourced from another online repository and provided to you at this site under the TFIC collection. It is provided under commonly held Fair Use guidelines for individual educational or research use. We believe that the book is in the public domain and public dissemination was the intent of the original repository. We applaud and support their work wholeheartedly and only provide this version of this book at this site to make it available to even more readers. We believe that cataloging plays a big part in finding valuable books and try to facilitate that, through our TFIC group efforts. In some cases, the original sources are no longer online or are very hard to access, or marked up in or provided in Indian languages, rather than the more widely used English language. TFIC tries to address these needs too. Our intent is to aid all these repositories and digitization projects and is in no way to undercut them. For more information about our mission and our fair use guidelines, please visit our website. Note that we provide this book and others because, to the best of our knowledge, they are in the public domain, in our jurisdiction. However, before downloading and using it, you must verify that it is legal for you, in your jurisdiction, to access and use this copy of the book. Please do not download this book in error. We may not be held responsible for any copyright or other legal violations. Placing this notice in the front of every book, serves to both alert you, and to relieve us of any responsibility. If you are the intellectual property owner of this or any other book in our collection, please email us, if you have any objections to how we present or provide this book here, or to our providing this book at all. We shall work with you immediately. -The TFIC Team. Page #2 -------------------------------------------------------------------------- Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ i nepaliekeplanlalle bija RESIDESHEMAMANIASI S EDIZSHARMA Page #4 -------------------------------------------------------------------------- Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Posraeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeaawon gAMdhI-harIbhAI devakaraNa jaingrNthmaalaa| . Preemeendies goveeseeeeeeeeeeeeeeecamedeoeceeeeeeeeeeer zrImadAcArya bhaTTAkalaMkadevaviracita shriitttvaarthraajvaartikaalNkaar| (prathamakhaMDa) jisako bhAratIyajainasiddhAMtaprakAzinI saMsthA kalakattAne paM0 gajAdharalAlajI nyAyatIrtha dvArA anuvAdita aura paM0 makkhanalAlajI nyAyAlaMkAra vAdImakezarI dvArA saMzodhita aura parivardhita karAkara zolApuravAsI mAMdhI-harIbhAI devakaraNa eNDa sansakI pradatta dravyase apane pavitra presameM chapAkara prakAzita kiyaa| Vasanaaaaaaaaaaa2420200as sakapA / moreaaseenetweeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeeaweeoameesource Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzaka pannAlAla bAkalIvAla mahAmaMtrI-bhAratIyajainasiddhAMtaprakAzinI saMsthA vizvakoSa lena, bAghabAjAra, klkttaa| mudrakazrIlAla jaina kAvyatIrtha, jainasiddhAMtaprakApaka pavitra presa vizvakoSalena, bAbAjAra klktaa| Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MATERIEERAdhyAyALANEE YEALITY EnabadasasarSEDRESEASE accousticDBEDOGODDSSBODDESDA zAstrajI bAMcanase pahile bolanekA mNglaacrgaa| oM namaH siddhebhyaH 3 / oMkAraM viMdusaMyuktaM nityaM dhyAyaMti yoginaH / kAmadaM mokSadaM caiva oMkArAya namo nmH||1|| aviralazabdaghanaughaprakSAlitasakalabhUtalakalaMkA / munibhirupAsitatIrthA sarasvatI haratu no duritaM // 2 // ajJAnatimirAMdhAnAM jJAnAMjanazalAkayA / cakSurunmIlitaM yena tasmai zrIgurave namaH // 3 // * paramagurave namaH, paraMparAcAryagurave namaH / sakalakaluSavidhvaMsakaM zreyasaH parivarddhakaM dharmasaMbaMdhakaM bhavyajIvapratibodhakArakamidaM zAstraM zrItattvArtharAjavArtikAlaMkAranAmadheyaM / asya mUlagraMthakartAraH zrIsarvajJadevAstatprayuttaragraMthakartAraH zrIgaNadharadevAH pratigaNadharadevAsteSAM vaco'nusAratAmAsAdya zrImadAcArya bhaTTAkalaMkadevena viracitaM / zrotAraH sAvadhAnatayA shRnnvNtu| ___ maMgalaM bhagavAn vIro maMgalaM gautamo gaNI / maMgalaM kuMdakuMdAdyA jainadharmo'stu maMgalaM // PARASHemamaeewaneseparawas-cheestartesansagsesamparpraapaatasteameloseupam starpagal Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prstaavnaa| zrImadAcArya zrI 108 umAsvAmI viracita zrItattvArthAdhigamasUtra vA motazAstrakA paricaya denA sUrajako dopaka dikhAnA hai| isa grantha kI mahattA va duravagamatA aura pUjanIyatA jaisI samasta jainasamAjameM hai vaha kisIse chipI nahIM hai isameM daza adhyAya aura 357 sUtra haiM parantu isake TIkA granthoMko vizAlatA 84 caurAsI hajAra zloka saMkhyA takameM hai| tatvAryarAjavArtikAlaMkAra zrImadAcArya bhaTTAkalaMkadevaviracita bhASya hai jisameM bahuta hI sarala saskRta bhASAke dvArA tattvArthakA nirUpaNa kiyA gayA hai anyamatoMkA khaMDana jainasiddhAntoMkA sthApana yuktipUrvaka kiyA gayA hai, saskRta bhASAmeM racegaye isa granthakA pramANa solaha hajAra zloka pramANa hai aura isakA adhyayana manana karanevAle jaina tatvoMke bhalIbhAMti jJAtA hojAte hai| isa granthakA vidvAnoMmeM acchI taraha pracAra hai isIliye bhAratIyajainasiddhAMtaprakAzinI saMsthAne apane uddezyAnusAra isakA hiMdI bhASAMtara prakaTa kiyA hai| isake prakAzita karanemeM aneka vighnoMkA sAmanA karanA par3A hai aura samaya bhI lagabhaga ATha sAla lagA hai| prathama adhyAyase lekara pAMcave adhyAyake 34 mUtra takakA anubAda jaTauyA (AgarA) grAmanivAsI paM0 gajAdharalAlajI nyAyatIrtha padmAvatIpuravAlane kiyA hai aura zeSa bhAga-daza adhyAya takakA anuvAda cAvalI (AgarA) grAmanivAsI eM0 makkhanalAlajI nyAyAlaMkAra padmAvatIpuravAlane kiyA hai| mUlagranthase anuvAdakA milAna aura prati| lipi (prapha) kA saMzodhana paM0 zrIlAlajI kAvyatIrtha TehU (AgarA) grAmavAsIne kiyA hai| anuvAdoMmeM kahAMtaka saphalatA vidvAn TIkA kAroMko milI hai isakA vicAra svAdhyAya karanevAle hI kara skeNge| __ AjakalakI paddhatike anusAra granthakartAkA paricaya denA Avazyaka samajhA jAtA hai paraMtu zilAlekha va prazastike abhAvameM anumAna lagAkara kuchakA kucha likhanA hama vilkula anucita samajhate haiM isaliye navIna rItise paricaya na likhakara jo isI zrItattvArtharAjavArtikAlaMkAra granthameM likhA hai usIkA ullekha kara dete haiN| dekhiye prathamAdhyAyakA antima bhAga jIyAccirapakalaMkabrahmA laghuincanRpativaratanayaH / anavaratanikhilavidvajjananutavidyaH prshstjnhRyH|| isase patA calatA hai ki zrI akalaMkadeva laghuinva rAjAke putra the, ApakI vidyAke sAmane usa samayake samasta vidvAn zira mukAte the Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aura sajjanajanoMke hRdayapriya the, inake banAye huye grantha tasvArtharAjavArtikAlaMkAra, aSTazatI, nyAyavinazcayAlaMkAra laghoyatrayI aura vRhadatrayI nyAyacUlikA prasiddha hai jisameM tattvArtharAjavArtikAlaMkAra mUla Ajase 14 sAla pahale vIra nirvANa saMvat 2441 IsvI san 1615 meM isI saMsthA dvArA vanArasase prakAzita huA thA aura usIkA hindI anuvAda Aja prakAzita ho rahA hai jisase granthakartAkI jJAnagaripAkA bhalIbhAMti paricaya milatA hai| zrIprakalaMka stotra grantha aura aneka purAtana granthoMse jAnA jAtA hai ki ina AcAryane apane jIvanakAlameM jainadharmakA DaMkA bajAyA | thA aura usake prabhAvase boddhamatAnuyAyI hindustAnameM nahIka barAbara ho gaye the| yadi ina acAryamahArAjakA prAdurbhAva usa samaya na hotA | to yaha saMbhava hI nahI, nizcaya thA ki jainadharmAnuyAyiyoMkI saMkhyA Ajakala jitanI dekhanemeM AtI hai, vaha na rhtii| anya vidvAnoMke dAMta khar3e karanevAle sadayuktiyoMse grathita granthoMkA nirmANa yadi usa samaya na hotA to niHkalaMka jainavANIko bhI loga sakalaMka samajhanemeM prAgA PSI pojana karate yahI kAraNa hai ki jenasamAjameM Ajataka inakA nAma bar3I bhakti aura gauravake sAtha liyA jAtA hai| ina zroprAcAyane manuSyoMkI 15 bAta to jAne dIjiye, bauddhoMkI ArAdhya devI tArA takako bAdameM parAsta kiyA thA jisake kAraNa jainadharma kI asAdhAraNa prabhAvanA huii| yaha grantha prati vizAla aura bahavyaya sAdhya honese chaha khaMDoMmeM prakAzita kiyA gayA hai jisameM kula milAkara pRSTha karIva 2500 hai| prati adhyAyake aMtameM racayitAmoMke nAmoMkA ullekha kiyA hai| saMzodhanameM yathAzakti parizrama kiyA gayA hai tathApi budimAMdya catudoSa pramAda prAdi kAraNoMse azuddhi raha jAnA nizcita hai| svAdhyAya karanevAle mahAzayoMse prArthanA hai ki anuvAda yA saMzodhanakI bhUlako dekhate hI saMsthAke kAryAlayameM sUcanA kara deM jisase usako sudhAraNA kI jaaske| nivedakapannAlAla vAkalIvAla, mahAmaMtrI, Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ insace SARA-AAS TOMOMEGDIMAG smyNjyeaunches zAstrajI bAMcanase pahile bolanekA mNglaacrgaa| oM namaH siddhebhyaH 3 . oMkAraM viMdusaMyuktaM nityaM dhyAyaMti yoginaH / kAmadaM mokSadaM caiva oMkArAya namo nmH||1|| hai aviralazabdaghanaughaprakSAlitasakalabhUtalakalaMkA / munibhirupAsitatIrthA sarasvatI haratu no duritaM // 2 // ajJAnatimirAMdhAnAM jJAnAMjanazalAkayA / cakSurunmIlitaM yena tasmai zrIgurave namaH // 3 // __paramagurave namaH, paraMparAcAryagurave namaH / sakalakalupavidhvaMsakaM zreyasaH parivarddhakaM dharmasaMvaMdhakaM bhavyajIvapratibodhakArakamidaM zAstraM zrItattvArtharAjavArtikAlaMkAranAmadheyaM / / asya mUlagraMthakartAraH zrIsarvajJadevAstatprayuttaragraMthakartAraH zrIgaNadharadevAH pratigaNadharadevAsteSAM vaco'nusAratAmAsAdya zrImadAcArya bhaTTAkalaMkadevena viracitaM / zrotAraH sAvadhAnatayA zRNvaMtu / maMgalaM bhagavAn vIro maMgalaM gautamo gaNI / maMgalaM kuMdakuMdAdyA jainadharmo'stu maMgalaM // Paago savesaregasmomspreCTERSEARSEREDTEASES S PARRESTARSApstpapgsponsonammemes Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtra 44 pRSThasaMkhyA sUtra pRSThasaMkhyA | sUtra pRSThasaMkhyA rastriIcaryAnipadyAzayyAkroza guNaparyayavaha, vyaM u 423 | jyotiSkANAM ca pU 1142 vaMdhayAcanAlAbharogatRNasparza gaMgAsiMdhUrohitarohitAsyAhariddharikAMtA- | jyotiSkAH sUryAcaMdramasau grahanakSatramalasatkArapuraskAraprajJAzAnAdarzanAni u 1018 | sItAsItodAnArInarakAtAsuvarNarupya- prakIrNakatArakAzca pU1022 | kSetravAstuhiraNyasuvarNadhanadhAnya kUlAraktAraktodAsaritastanmadhyagA: pU 8EE dAsIdAsakupyapramANAtikramAH u 753 jJAnadarzanadAnalAbhabhogobhogavIryANi ca pU 528 kSetrakAlagatiliMgatIrthacAritrapratyecakSuracakSuravadhikevalAnAM nidrAni jJAnadarzanacAritropacAraH kabuddhabodhinajJAnAvagAhanAMtadrAnidrApracalApracalApracalAstyA jJAnAjJAnalabdhayazcatunistripaMcabhedaH rasaMkhyAlpabahutvataH sAdhyAH u 1227 nagRddhayazca samyaktvacAritrasaMyamAsaMyamAzca pU 532 caturdazanadIsahasraparivRttA jJAnAvaraNe prajJAjJAne u 1055 gatikaSAyaligamithyAdarzanAjJAnAsaMyatA- gaMgAsidhvAdayo nadyaH pU 610 siddhalezyAzcatuzcatustryaikaikaikaicAritramohe nAgnyAratistrIniSadyAkro tatazca nijerA u 869 kaSaDbhedAH pU 544 | zayAcanAsatkArapuraskArAH u 1058 [ tatkRtaH kAlavibhAgaH gatizarIraparigrahAbhimAnato hInAH pU 1060 tattvArthazraddhAnaM samyagdarzanaM gatisthityupagrahau dharmAdharmayorupakAraHu 175 jagatkAyakhabhAcau vA saMvegavairAgyAtha u 654 tatpramANe' gatijAtizarIrAMgopAganirmANabaMdhana- jaMbUdvIpalabaNodAdayaH zubhanAmAno tatpadopanihavamAtsaryAMtarAyasAdasaMghAtasaMsthAnasaMhananasparzarasa dvIpasamudrAH pU 836 nopaghAtAjJAnadarzanAvaraNayoH gaMdhavarNAnupUrvyAgurulaghUpadhAnA jarAyujAMDajapotAnAM garbhaH 712 trAyastriMzatsAgaropamANyAyuSaH tapodyotocchvAsavihAyogatayaH 864 jIvabhavyAbhavyatvAni ca 552 trAyastrizalokapAlavA pratyekazarIratrasasubhagasukharazu jIvAzca u 55 | vyatarajyotiSkAH bhasUkSmaparyAptisthirAdeyayaza. pU 1003 jIvAjIvAsravabaMdhasaMvaranirjarAskIrtisetarANi tIrthakaratvaM ca u 860 trisaptanavaikAdazatrayodazapaMcadazamokSAstattvaM pU 102, bhiradhikAni tu garbhasaMmUrchanajamAdya / pU740 jIvitamaraNAzaMsA mitrAnurAgasukhA pU 1132 tryekayogakAyayogayogAnA guNasAmye sadRzAnAM u 410 nuvaMdhanidAnAni u 773 | tatsthairyArtha bhAvanAH paMca paMca u 1152 u641 Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtra Arta raudradharmyazuklAni AlocanapratikramaNatadubhayavivekanyutsargatapacchedaparihAropasthApanAH AviddhakulAlacakravadvyapagatalepAlA pRSThasaMkhyA u 1125 vUvade DabIjavadagnizikhAvaca u 1217 navanirodhaH saMvaraH u 613 samitayaH u 1087 i iMdrasAmAnika trAyastriMzapAriSadAtmaraalokapAlAnIkaprakIrNakAbhi yogya kilviSikAzcaikazaH indriyakapAyAtratakriyAH paMca vatuHpaMcapaMcaviMzatisakhyAH pUrvasya bhedAH u473 IryAbhASapaNAdAnanikSepotsargAH u pU 668 u 143 sUtra upayogo lakSaNaM uparyupari u 882 U UrdhvAdhastiryagvyatikramakSetravRddhismRtyaMtarAdhanAni R RjuvipulamatI mana:paryayaH e eka dvitripalyopamasthitayo haimavatakahAridharSakadaiva kuruvakAH ekapradezAdiSu bhAjya: putalAnAM eka samayAvigrahAH ekAdaza jine ekAdayo bhAjyA yugapadekasminnaMkonaviMzatiH uccanIMcezca uttamakSamAmAda vArjavazaucasatyasaMyaekAzraye savitarkavIcAre pUrve manapastyAgA kiMcanabrahmacaryANi dharmaH u 657 ekaM dvau trInvAnAhArakaH uttamasaMhananasyaikAgrayaciMtA nirodho dhyAnAMtarmuhUrtAt utpAdavyayadhauvyayuktaM sat uttarA dakSiNatulyAH zrau audArikaye kriyikAhArakataijasakArmaNAni zarIrANi pRSThasaMkhyA sUtra pU 560 ryagyonayaH ekAdIni bhAjyAni yugapadekasminnAcaturbhyaH u 1144 u 363 pU 616 | aupapAdikamanuSyebhyaH zepAsti 2042 | aupapAdikaM vaikriyika u 1060 pU 762 u 755 aupazamikakSAyika bhAvau mizrazca jIvasya svatatvamaudayikapAriNAmiko ca pU 504 pU 367 aupazAmikAdibhavyatvAnAM ca u 1168 ka kalpopapannAH kalpAtItAca pR 1041 pU 120 kapAyodayatItrapariNAmazcAritramohasya u 582 u 146 | kaMdarpakautkucyamaukharyAsamIkSyAdhikapU 614 raNopabhoga paribhogAnarthakyAni u 1051 kAyavAGmanaH karmayogaH kAyapravIcArA A aizAnAta aupapAdikacaramottamadehAsaMkhyeyavarSAyuSo 'napartyAyuSaH pU 423 1153 pU666 pRSThasaMkhyA pU 1127 pU 740 u 760 u 441 pU 1006 u 430 kAlazva kRmi pipIlikAbhramaramanuSyAdInAmekaikavRddhAni kevalina saMghadharmadevAvarNavAdo darzanamohasya pU 600 u 570 krodha lobha bhIrutvA syapratyAkhyAnAnyanuvacibhASaNaM ca paMca u 643 pU 716 kSayopazamanimittaH pavikalpaH zeSANAM pU 384 zrutpiAsAzItoSNadaMzamazakanAgnyA Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMnyA u 437 mukha "gaNiAma: nadviparItaM zubhasya u tAbhyAmaparA bhUmayo'nasthitAH tU 16 'tAsutriMzadanavizatinadazadaza tricanenarazatasahasrANi paina naiva yathAka tiryagyonijAnAMca nImaMdatAvAbhAvAdhikaraNa gIryavizeSebhyastadvizeSaH teSye ruptidazasamadazAdrAviMzatitrayastritsAgaropamA satyAnAM parA sthitiH tejasamapi pU 788 pU 680 mya u 461 pU. 815 pU 743 da darzana mohAMtarAya yo darzanAlAbhau darzana vizuddhirvinaya saMpannatA zIlavateSvananicAge'bhIkSNajJAnopayogasaMvego za tinastyAgatApasI sAdhusamAdhirvayAvRttyakaraNamaIdAcArya yahuzrutapravacanabhavizyakA parihANirmArga prabhAsatyaminitIrtha suSa miyA bhayAnyakazapakAyohAsyAtizokabhayanugupmAzrIgajendAntAnuyAtyAsyAnapratyAkhyAnasaMcalana nika carrier: htannagAyAlomAH u 843 dazavarSasahasrANi prathamAyAM dazayojanAvagAhaH dazapucadvAdazavikalpA kalpopapatra yU 1140 pU 890 paryanAH. u 1057 | duHkhazokatApAkrandanavadhaparideva nAkapAyakapAyavedanIsamyaktva pRSThagaMgyA dAnalAbhabhogopabhogavIryANi ca digdezAnarthadaMDa ciranisAmAyikapropo. pavAsopabhogaparibhogaparimANAtithisaMvibhAgavata sapanazca duHkhameva vA devAzcaturNikAyAH dezasarvato manI devanArakANAmupapAdaH dravyANi dravyAzrayA nirguNAguNAH u 566 dvinavATAdarzaka vizatitribhedA yathAkramaM yadhikAdiguNanAM tu pU. 6 u 443 101 u 648 nAnyAtmaparobhayasthAnAnyasa zramya u 1542 pU. 3 u 640 pra 726 u 26 u 434 pU 515 u 412 A Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThasaMkhyA sUtra pRSThasaMkhyA | sUtra pRSThasaMkhyA ratistrIcaryAniSadyAzayyAkroza guNaparyayavaha, vyaM u 423 jyotiSkANAM ca pU 1142 baMdhayAcanAlAbharogatRNasparza gaMgAsiMdhUrohitarohitAsyAhariddharikAMtA- jyotiSkAH sUryAcaMdramaso grahanakSatramalasatkArapuraskAraprajJAzAnAdarzanAni u 1018 | sItAsItodAnArInarakAMtAsuvarNarUpya- prakIrNakatArakAzca pU 1022 kSetravAstuhiraNyasuvarNadhanadhAnya kUlAraktAraktodAsaritastanmadhyagAH pU 8EE dAsIdAsakupyapramANAtikramAH u 753 zAnadarzanadAnalAbhabhogobhogavIryANi ca pR 528 kSetrakAlagatiliMgatIrthacAritrapratyecakSuracakSurabadhikevalAnA nidrAni jJAnadarzanacAritropacAraH u 1100 kavuddhabodhitajJAnAvagAhanAtadrAnidrApravalApracalApracalAstyA jJAnAjJAnalabdhayazcatuslitripaMcabhedaH rasaMkhyAlpabahutvata: sAdhyA. u 1227 nagRddhayazca u 842 samyaktvacAritrasayamAsaMyamAzca pU 532 caturdazanadIsahasraparivRttA jJAnAvaraNe prajJAjJAne u 1055 / gatikaSAyaligamithyAdarzanAjJAnAsaMyatA- gaMgAsiMvAdayo nadyaH siddhalezyAzcatuzcaturudhyaikaikaikai cAritramohe nAgnyAratistrInipadyAkro tatazca nirjarA kaSaDbhedAH pU 544 | zayAcanAsatkArapuraskArAH u 1058 tatkRta' kAlavibhAga pR 1034 gatizarIraparigrahAbhimAnato hInA: pU 1060 tattvArthazraddhAnaM samyagdarzanaM gatisthityupagrahau dharmAdharmayorupakAraH u 175 | jagatkAyasvabhAvau vA saMvegavairAgyAtha u 654 | tatpramANe gatijAtizarIrAMgopAganirmANabaMdhana- jaMbUDhIpalavaNodAdayaH zubhanAmAno tatpadopanihnavamAtsaryAtarAyasAdasaMghAtasaMsthAnasaMhananasparzarasa dvIpasamudrAH pU 836 | nopaghAtAjJAnadarzanAvaraNayoH u gaMdhavarNAnupUrvyAguruladhUpaghAtA jarAyujADajapotAnAM garbhaH u 712 | trAyastriMzatsAgaropamANyAyuSaH 864 tapodyotocchvAsavihAyogatayaH jIvabhavyAbhavyatvAni ca pU 552 trAyastriMzalokapAlavA pratyekazarIratrasasubhagasukharazu jIvAzca 55vyatarajyotiSkAH pU 1003 bhasUkSmaparyAptisthirAdeyayazajIvAjIvAsravabaMdhasaMbaranirjarA trisaptanavaikAdazatrayodazapaMcadazaskItisetarANi tIrthakaratvaMca u 860 mokSAstattvaM bhiradhikAni tu pU 1132 garbhasaMmUrchanajamAdya - pU740 jIvitamaraNAzaMsAmitrAnurAgasukhA- tryekayogakAyayogayogAnA u 1952 guNasAmye sadRzAnAM u 410 nuvaMdhanidAnAni u 73 | tatsthairyArtha bhAvanAH paMca paMca u 641 44940444 4 Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtra dvidviviSkaMbhAH pUrvapUrvaparikSepiNo calayAkRnayaH DIMdriyAdayAH dvividhAni yo yoH pUrvAH pUrvagA dvirdhAtakI khaMDe dha dharmAstikAyAbhAvAt dharmAdharmayoH kRtsne na cakSuraniMdriyAbhyA na jaghanyaguNAnAM na devAH na nAmasthApanAdravyabhavitastannyAsaH pRSThasaMkhyA nAmagotrayora nArakateyegyonamAnupadhAni nArakasaMmUrchino napuMsakAni nArakA nityAzubhataralezyApari NAmadehavedanAvikriyA: pU. 836 nArakANA ca dvitIyAdiSu pU 645 nizzalyo vratI pU 651 nidAnaM ca pU 100 nityAvasthitAnyarUpANi nirupabhogamaMtyaM pU 626 u 1222 u 145 navacaturdazapaMcadvibhedaM yathAkramaM prAgdhyAnAt nANoH nAmapratyayAH sarvatoyoga vizeSAtsUkSmaikakSe trAvagAhasthitAH sarvAtmapradezeSvanaMtAnatapradezAH pU 326 pU 408 pU 760 1085 u 127 u 606 pU 116 sUtra u 865 u 858 pU 758 vidhAnataH nirvartanA nikSepasaMyoga nisargAdvidvitribhedAH paraM nirvRtyupakaraNe dravyeMdriyaM nirdezasvAmitvasAdhanAdhikaraNa sthiti nizzIlatra titvaM ca sarvepA niSkriyANi va nRsthitI parAvare tripalyopamamAtarmuhUrte naigamasaMgrahavyavahAraRjusUtrazabdasamabhiruvabhUtAnayAH sUtra pRSThasaMkhyA pU 800 pU 1136 parasparopagraho jIvAnAM parasparodIritaduHkhAH u 688 parA palyopamamadhikaM u 1130 parAtmanidAprazaMse sadasadguNa cchAdanodbhAvane ca nIcairgotrasya paraM paraM sUkSmaM pare'pravIcArAH u 189 pare mokSahetU pare kevalinaH pa padmamahApAtigachakesa rimahA puMDarIkapuMDarIkahadAsteSAmupari u 70 pU 738 pItapadmazuklalezyA dvitrizeSeSu u 512 pU 651 pulAkatrakuzakuzIla nirmathasnAtakA- 1 u 560 nigraMthAH u 84 | puSkarArdhe ca pUrvaprayogAdasaMgatvAdubaM dhacchedAttathAgatipariNAmAcca pU 964 * pUrvayorDI drAH yU 450 pRthaktvaikatvavitarka sUkSma kriyApratipAtivyuparata kriyA nivartIni pRthivyaptejovAyubanaspatayaH pU 886 para vivAhakaraNetvarikAparigRhItAparigRhItAgamanAnagakrIDAkAma tIvrAbhinivezA: u 750 parataH parataH pUrvA pUrvAnaMtarA pU 1136 | paMcedriyANi sthAvarAH paMcanavadvayaSTAviMzaticaturdvi catvArizada dvipaMcabhedA yathAkramaM pRSThasaMkhyA u 286 pU806 pU 1142 u 613 pU 026 pU 1013 u 1126 1948 pU 1066 1160 u 635 u 1216 pU 1003 u 1146 pU 642 u 835 pU648 Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThasaMkhyA w ___444 94 pRSThasaMkhyA | sUtra pRSThasaMkhyA | sUtra prakRtisthityanubhAgapradezAstadvidhayaH u 817 bha matizru tayonibaMdho dravyeSvasarvaparyAyeSu pa 408 pratyakSamanyat pU 256 | bharatasya viSkamo jaMbUdvIpasyanavati- matizru tAvadhimanaHparyayakevalAnAM u 836 prathamo yojanasahasrAyAmastadardha zatabhAgaH pU 922 matizrutAvadhimanaHparyayakevalAni jJAnaM pU 212 viSkaMbho hada pU 886 | bharatairAvatayovRddhiAsau SaTsamayA- matiHsmRtiHsajJAciMtAminibopradezasahAravisarpAbhyA pradIpavat u 161 | bhyAmutsarpiNyavasarpiNIbhyAM pU 616 | dhaityanarthAtaraM pU 282 pradezato'saMkhyeyaguNaM prAk tejasAt pU 727 | bharatahaimavataharividehakaramyakaharaNyava- manojJAmanojJedriyaviSayarAgadveSavarjapramattayogAtprANavyaparopaNaM hiMsA pU 658 | tairAvatavarSAH kSetrANi nAni paMca pramANanayairadhigama pU 152 bharatairAvatavidehAH karmabhumayo mAyA tairyagyonasya prAgveyakebhyaH kalpA pU 1113 | 'nyatra devakuruttarakurubhya pU 662 | mAraNAtikI sallekhanA joSitA u prAGmAnuSottarAnmanuSyAH pa 636 | bhagta. SaDviMzatipaMcayojanazatavistArA / mArgAcyavananirjarAthaM pariSoDhavyAH prAyazcittavinayavaiyAvRttyasvA SaTakonaviMzatibhAgA yojanasya pU 613 | parIpahAH dhyAyavyutsargadhyAnAnyuttaraM u 1084 bhavanavAsino'suranAgavidyutsuparNAgni. mithyAdarzanAviratipramAdakaSAyayogAvAtastanitodadhidvIpadikkumAsaH pU1015 u787 bahubahuvidhakSiprAniHsRtAnuktadhru vANA bhavapratyayo'vadhidevanArakANAM pU 376 / mithyopadezarahobhyAkhyAnakUTalekhakrisetarANA pU 305 | bhabaneSu ca yAnyAsApahArasAkAramaMtrabhedAH u 745 vahAraMbhaparigrahatvaM nArakasyAyuSaH u 584 | bhUtabratyanukaMpAdAtasarAgasaMyamAdi mUrchA parigrahaH baMdhahetvabhAvanirjarAmyA kRtsnakarma yogaH kSAti: zaucamiti sadyasya u 562 | merupradakSiNA nityagatayo nRloke pU1026 vipramokSo mokSaH bhedasaMghAtAbhyAM cAkSuSaH u 361 maitrIpramodakAruNyamAdhyasthAni ca baMdhavadhacchedAtibhArAropaNAnapAna bhedasaghAtebhyaH utpadyate u 388 | sattvaguNAdhikaklizyamAnAvinayeSu u 651 nirodhA u 743 bhedAdaNuH maithunamabrahma u676 ra baMdhedhiko pAriNAmiko ca mohakSayAjjJAnadazanAvaraNAMtarAyakSayAJca u 418 | maNivicitrapArthA uparimUle ca kevalaM u 1984 bAhyAbhyaMtaropadhyo. u 1110 tulyavistArAH brahmalokAlayA laukAtikAH pU 1117 | matizrutAvadhayo viparyayazca pU 426 | yogavakratAvisaMvAdanaM cAzubhasya nAmnaH u 596 pU 1140 44 6 98) Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ u 1126 orgao4 4444 pRSThasaMkhyA, sUtra pRSThasaMkhyA | sUtra . pRSThasaMkhyA yogaduHpraNidhAnAnyanAdara smRtyanupa vigrahavatI ca saMsAriNaH prAkcaturya pU 691 | zarIravAG manaH prANApAnAH pudgalAnAM u 232 sthAnAni u 764 | vighnakaraNamaMtarAyasya zukla cAdya pUrvavidaH u1147 vijayAdipu dvivaramA. pU 1122 zubhaM vizuddhamavyAdhAticAhAraka ratnazarkarAvAlukApaMkadhUmatamomahAtamavitarkaH zrutaM pramattasaMyatasyaiva pU 744 prabhAbhUmayo ghanAMbuvAtAkAzapratiSThAH videheSu saMkhyeyakAlA. .pU 622 zubhaH puNyasyAzubhaH pApasya u 460 saptAdhodha pU774 vidhidravyadAtupAtravizeSebhyastadvizeSaH u 776 zUnyAgAravimocitAvAsaparoparodhArUpiSvavadheH viparItaM manojJasya karaNabhaikSyazuddhisaddharmavisaMvAdA:paMca u 644 kApaNaH pudgalA. vipAko'nubhava: u 865 zeSANAM saMmUrchana pU 717 vizatirnAmagotrayoH labdhipratyayaM ca Da 865 zeSANAmaMtamuhUrtA pU741 vizuddhikSetrakhAmiviSayebhyo'vadhimana:labdhyupayogI bhAveMdriyaM / zeSAH spazarUpazabdamanaHpravIcArAH pU 1006 lokAkAze'vagAhaH paryayoH u 134 pU 405 | zeSAstvaparagAH pU602 lokAMtikAnAmaSTau sAgaropamANi vizuddhayapratipAtAbhyAM tadvizeSaH pU 403 | zeSAritravedAH pU 760 vIcAro'rthavyaMjanayogasaMkrAMtiH sarveSAM u 1155 zaMkAkAMkSAvicikitsAnyagRSTiprazaMsAvedanAyAzca u 1126 saMstavAH samyagdRSTaratocArAH vanaspatyaMtAnAmekaM pU 674 vedanIye zepAH u 1058 zrutamatipUrva dvayanekadvAdazabhedaM pU 345 | vartanApariNAmakriyAparatvAparatve ca vaimAnikAH pU 240 zrutamanidriyasya kAlasya 286 | banazIleSu paMca paMca yathAkrama u740 vahiravasthitAH vyaMjanasyAvagrahaH pU1036 pR 327 sakapAyAkaSAyayoH sAMparAyikaryApathayoH u468 vAGmanoguptoryAdAnanikSepaNasami vyaMtarAH kinnarakipuruSamahoragagaMdharvayakSarAkSasabhUtapizAcAH sakaSAyatvAjIvaH karmaNo yogyAtyAlokitapAnabhojanAni paMca u 643 vyaMtarANAM ca pU1141 npudgalAnAdatta sa baMdha: vAcanApRcchanAnuprekSAsnAyadharmopadezAH u 1108 sacittasaMbaMdhasaMmizrAbhiSavaduHpakkAhAraH u 768 vAdarasAMparAye sarve u 1054 zabdabaMdhasaumyasthaulyasaMsthAnabhedata- sacittanikSepApidhAnaparavyapadezamAvigrahagatau karmayogaH pU 682 mazchAyAtapodyotavanazca u 342 | tsaryakAlAtikamAH u771 MAA pU1016 Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSThasaMkhya 9490 vahutvaizva sUtra pRSThasaMkhyA sUtra pRSThasaMkhyA | sUtra sacittazItasaMvRttAH setarA mizrAzca. papAdasthAnavikalpataH sAdhyAH u 1174 | saMmRcchenagarbhopapAdA janma kazastadyonayaH u 704 sarAgasaMyamasaMyamAsaMyamAkAmanirjarA- saMsAriNatrasasthAvarAH saguptisamitidharmAnuprekSAparISahajaya bAlatapAMsi devasya u 512 saMsAriNo muktAzca stenaprayogatadAhadAdAnaviruddharAjyAticAritraH sarvadravyaparyAyeSu kevalasya kramahInAdhikamAnonmAnapratirUpakasatsaMkhyAkSetrarzanakAlAMtarabhAvAlpasarvasya vyavahArAH u 740 pU 200 | sAnatkumAramAhedrayoH sapta pU1131 | khIrAgakathAzravaNatanmanoharAMganirIkSaNasadasatoravizeSAdyadRcchopalabdherusAmAyikachedopasthAnAparihAravizuddhi vRSyeSTarasasvazarIrasaMskAralyAgAH paMca u 645 nmattavat pU 437 sUkSmasAparAyayathAsyAtamiti cAritraM u 1066 snigdharUkSatvAbaMdhaH u 406 sadasavedya u 818 sArasvatAdityavahnavaruNargadatoyatuSitA sthitirasuranAgasuparNadvIpazeSANAM sadvyalakSaNaM u 362 vyAvAdhAriSTAzca sAgaropamatripalyopamArdhahInamitAH pU 1130 sa dvividho'STacaturbheda sa AsravaH u 454 sthitiprabhAvasukhA tilezyAvizuddhIMdisadvadyazubhAgurnAmagotrANi puNyaM 610 sukhaduHkhajIvitamaraNopagrahAzca u 276 yAvadhiviSayato'dhikAH pU 1086 saptatirmohanIyasya sUkSmasAparAyachAsthavItarAgayozcaturdaza u 1046 sparzarasagaMdhavarNavaMtaH pudgalAH samanaskA'manaskAH | so'naMtasamayaH u 433 sparzarasagaMdhavarNazabdAstadAH samyaktvaM ca saudharmazAnayoH sAgaropame'dhike pU 1131 sparzanarasanAghrANacakSuH zrotrANi pU 655 samyaktvacAritre saudharmezAnasAnatkumAramAheMdrabrahmabrahmo svabhAvamArdavaM ca samyagyoganigraho guptiH - ttaralAMtavakApiSTazukramahAzukrazatArasamyagdarzanajJAnacAritrANimokSamArgaH pU 12 | sahasrAraSvAnataprANatayorAraNAcyuta- hiMsAdiSvihAmutrApAyAvadyadarzanaM u samyagdRSTizrAvakaviratAnaMtaviyojaka yornavasudheyakepu vijayavaijayaMtajayaMtA- hisAnRtasteyAbrahmaparigrahebhyo viratidarzanamohakSapakopazamakopazAMtamohakSapakakSINamohajinAH kramazo'saMparAjiteSu sarvArthasiddhau ca pU1046 | vrata u 626 khyeyaguNanijaMga saMkliSTAsurodIritaduHkhAzca prAkcaturthyA pU 810 | hemArjunatapanIyavaiDUryarajatahemamayA. pU sa yathAnAma u 898 | saMkhyeyAsaMkhyeyAzca pudgalAnA u 125 | hiMsAntasteyaviSayasaMrakSaNebhyo raudramasaMyamazrutapratisevanAtIrthaligalezyo saMjhinaH samanaskAH pU 680' viratadezaviratayoH u 1132 49449244944444 49494494 Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhauvAdA. saMghInopAja mAsTara namaH siddhebhyH| harIbhAIdevakaraNa jaingrNthmaalaa| GEECREDGECORADAEBCAREEGLECOCATEGRALE AASALAARREELCAREFRESALAM Rahasamundato zrImadAcAryabhaTTAkalaMkadevaviracita shriitttvaarthraajvaartikaalNkaar| (bhASATIkA sahita) . praNamya sarvavijJAnamahAspadamuruzriyaM / nidhauMtakalmaSaM vIraM vakSye tattvArthavArtikaM // 1 // artha-samasta vijJAna kevala jJAna vA bheda vijJAnake svAmI, samavasaraNa Adi vAhya aura aMnata jJAna amitinatinosannindian Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA PASSSCREENDIN56-199RNA hai Adi aMtaraMga vibhUtike dhAraka pApa aura karmoM ke naSTa karanevAle aMtima tIrthaMkara zrImahAvIra bhagavAnako hai namaskAra kara maiM graMthakAra 'zrI akalaMka deva' tattvArtharAjavArtika graMthakI racanA karatA huuN| zreyomArgapratipitsAtmadravyaprasiddhaH // 1 // artha-jJAna darzana svabhAva AtmA kalyANa (mokSa) prApta kara sakatA hai yaha bAta prasiddha hai isIliye usa kalyANa (mokSa) ke upAyake jAnanekI icchA hotI hai / arthAt mokSa prAptikI yogyatA rakhanevAlA Atmadravya prasiddha hai isIliye mokSake mArgake jAnanekI abhilASA hotI hai| vaha kisaprakAra ? cikitsAvizeSapratipattivat // 2 // artha-jisaprakAra roga dUra honekA sukha jise mila sakatA hai aise rogIke rahate hue hI roga, 9 nidAna evaM use dUra karanekA upAya batalAyA jAtA hai usI prakAra AtmAke rahate hue hI mokSa mArgakA Rs nirUpaNa kiyA jAsakatA hai| jJAnadarzana svabhAvavAlA-mokSapAtra-AtmA prasiddha hai isIliye mokSake mArgakI vyAkhyA karanA svabhAvasiddha evaM nyAyopAca hai| ___ sarvArthapUdhAnatvAt // 3 // . * saMsAra meM ghUmanevAle prANiyoMko cAroM puruSArthoM meM mokSa puruSArtha hI parama hitakArI aura mukhya hai, pradhAna puruSArthake liye jo prayatna kiyA jAtA hai vahI sArthaka hai / isalie jisa upAyase mokSa mila * sake vaha upAya avazya vatalAnA cAhiye isaliye mokSakA nirUpaNa yukta hai| yadi yahAM para yaha kahA jAya ki GRESABPREPARENEFTERSANSAR S SISRO Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA ta0rA0 mokSopadezaH puruSArthapradhAnatvAditi cenna jijJAsamAnArthapraznApokSaprativacanasadbhAvAt // 4 // 6 artha-dharma artha kAma aura mokSake bhedase puruSArtha cAra haiN| cAro puruSArthoMmeM mokSa puruSArtha hI pradhAna hai da evaM jIvoMko anupama aura atyanta kalyANakArI hai isaliye mokSakA upAya na vatalAkara pahale usakA hai svarUpa hI batalAnA cAhiye ? so nahI ! pUchanevAlA jaisA pUchegA vaisA hI uttara diyA jaaygaa| yahAMpara / pUchanevAlene 'mokSakA upAya kyA hai ?' yahI pUchA hai usakA svarUpa nahIM pUchA hai isaliye mokSakA upAya PI vatalAnA hI ThIka hai / phira bhI yadi yaha zaMkA ho ki mokSameva kasmannAmAkSIditi cenna kAryAvazeSasaMpratipatteH // 5 // | artha-jaba samasta puruSArthoM meM mokSa hI mukhya puruSArtha hai taba pUchanevAlene mokSakA svarUpa hI kyoM nahIM // pUchA, mArga hI usane kyoM pUchA ? so bhI ThIka nahIM ! kyoMki yaha niyama hai ki jaba kisIse koI kucha hai| pUchanA cAhatA hai taba khAsa matalabase pUchatA hai / sAMkhya mImAMsaka vedAMtI Adi sava hI vAdI prAyaH | mokSapadArtha svIkAra karate haiM parantu usake upAyake vatalAnemeM savakA mata judA judA hai / koI mokSakA | koI upAya mAnatA hai aura kisIko koI upAya iSTa hai isaliye pUchanevAleko mokSapadArthameM kisI prakAbharakA saMdeha na ho sakaneke kAraNa usake upAyameM hI yaha saMdeha huA ki mokSakA vAstavika upAya kyA ||AUMaa hai isIliye usane mokSakA vAstavika upAya hI pUchanA prayojanIya samajhA usakA svarUpa nhiiN| aura 18 bhI yaha vAta hai ki kAraNaM tuMprati vipratipattiH pATaliputramArgavipratipattivat // 6 // jo manuSya paTanA zaharako jAnevAle haiM unheM usake honemeM koI vivAda nahIM, sabhI loga paTanA PSSSSSSS369ARESSURSHALA FRORIREOGANGABGANDROIROMORROGRAPHSALAR AN Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 SCR55056ASIRSADR55 | eka zahara hai, yaha vAta svIkAra karate haiM kintu aneka mArgoMko dekhakara paTanA zaharako jAnevAle mArgameM unakA jhagaDA hai| koI kisI mArgako vatalAtA hai, kisIko koI mArga ThIka jAna paDatA hai usI prakAra | sAMkhya vedAMtI Adi jitane bhI vAdI haiM, sabhI mokSa padArthako mAnate haiN| mokSa padArthake mAnanemeM kisI kA bhI jhagaDA nahIM kintu mokSakA jo upAya hai usameM unakA vivAda hai| koI koI vAdI kahate haiM ki samyagdarzana aura cAritrakI koI apekSA na rakhakara akele jJAnase hI mokSa prApta ho jAtI hai inake matameM samyagdarzana aura samyak cAritra nirarthaka haiM / vahutase vAdiyoMkA siddhAnta hai ki jJAna aura vairAgya hii| | mokSameM kAraNa haiM inhIM do kAraNoMse mokSa prApta ho jAtI hai usakI prAptimeM anya kisI bhI kAraNakI | AvazyakatA nahIM ! yahA~para jJAnakA artha-padArthoM kA jAnanA hai, aura viSayajanya sukhoMkI lAlasA | chUTa jAnA vairAgya mAnA hai / tathA anya vAdI yaha mAnate haiM ki kriyA-yajJa Adi kriyAse hI mokSa | mila jAtI hai samyagdarzana samyagjJAnakI koI AvazyakatA nahIM / unake AgamameM yaha likhA bhI huA|6|| d hai ki "nityakarmahetukaM nirvANamiti" nitya karmake karanese mokSa prApta ho jAtI hai| vizeSa-- mImAMsaka siddhAMtameM karmake do bheda mAne haiM eka guNakarma dUsarA artha karma / utpaci, Ati, vikRti | aura saMskRti ye cAra bheda guNakarmake haiM / nityakarma ra naimicikakarma 2 aura kAmyakarma 3ye tIna bheda artha / karmake haiM / yAvajjIva agnihotra nAmakA yajJa karanA vA sAyaMkAlako karanA athavA prAtaH kAla karanA / | isaprakAra nitya yajJa karanA nityakarma hai / darzapUrNamAsAdi naimicika-(kisI nimicase honevAle) yajJoMkA karanA naimicika karma hai / isaloka paralokake kisI khAsa phalakI icchAse darzapUrNamAsAdika yajJa karanA 1 vijJAnAdvaitavAdI vedAMtI / 2 cauddhabheda / 3 miimaaNsk| 4 / bhImAMsAparibhASA pRSTha 16 / LOGERIERSPEALTREOGLEOPLOMANSLCOME Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 hai kucha maMdatA rahatI hai isaliye thoDA kaSTa hotA hai kiMtu jaisA jaisA jJAna adhika hotA calA jAtA | hai vese vaise kaSTa bhI vaDhatA calA jAtA hai| mUrkhakI apekSA viddhAnako adhika kaSTa jAna paDatA hai | l yadi samasta jJAna prApta ho jAyagA to kaSTa bhI atyaMta bhoganA paDegA jahAM kaSTa hai vaha mokSa avasthA 4 // nahIM mAnI jA sakatI isaliye jJAnAdi samasta vizeSa guNoMke abhAvase hI unhoMne AtmAkI | mokSa avasthA mAnI hai sAMkhya siddhAMta aura isa siddhAMtameM itanA bheda hai ki sAMkhya siddhAMtake anusAra | to muktAtmAkI avasthA sote hue manuSya kI dazA hai arthAt caitanya to vidyamAna hai paraMtu jAnanA // dekhanA nahI tathA naiyAyika vaizeSika matake anusAra muktAtmA kI avasthA caitanyazUnya AkAzake || samAna jaDa hai| yadi kahA jAya ki kAryavizeSopalaMbhAtkAraNAnveSaNapravRttiriti cenna anumAnatastatsiddharghaTIyaMtrabhrAMtinivRttivat // 9 // jisa prakAra jvara Adi rogoMke sAkSAt dIkhanepara vaidya loga kisa kAraNa se jvara huA ityAdi | tarka vitarkakara usake kAraNoM kI khoja karate haiM aura ilAja karaneke liye prayatna karate haiM usI prakAra 6|| mokSake sAkSAt dIkhane para hI usake upAyakI khoja kI jA sakatI hai aura usa upAya para calanekA he prayatna kiyA jA sakatA hai paratu mokSa padArtha to dikhatA nahIM isaliye usakA upAya pUchanA vyartha hai ld || yaha zaMkA ThIka nhiiN| iMdriya pratyakSase mokSa padArtha nahIM bhI dIkhe tathApi anumAnase usakI sacA || siddha hI hai // jisa taraha kisI kUe para ghaTI yaMtra (jisa yaMtra se ghaDoMke dvArA kUe se jala nikAlA jAtA hai (arahaTa) cala rahA hai paraMtu dUrameM rahane vAle manuSyako dikhatA nahIM tathApi vaha : vailake | vinA cala aragarta-cakkA (pahiyA) nahI cala sktaa| binA cakkA cale ghaTI yaMtra nahIM cala sktaa.| vaila ABRSPECTEGAMEAARAAAEEGREECENGLANICAL 8HISRUSSIBPSPSHRSTANDISASRISSIST) - Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ghara tathA putra hai, isaprakArake bheda vijJAnake dUra hojAne para kevala caitanya svarUpa avasthAkA jo pragaTa sa0rA0 OM ho jAnA hai usIkA nAma mokSa hai tathA naiyAyika aura vaizeSikoMkA kahanA hai ki buddhi 1 sukha 2 duHkha 3 icchA 4 dveSa 5 prayatna 6 dharma 7 adharma 8 aura saMskAra 9 ina vizeSa guNoMkI jisa avasthAmeM AtmA se sarvathA judAI ho jAtI hai usIkA nAma mokSa hai / isaprakAra mokSake svarUpameM bhI logoM kI bhinna bhinna kalpanA pAI jAtI hai / so ThIka nahIM / apane apane matake anusAra ve mokSa ke mAnanemeM cAhe vizeSatA siddha kareM parantu sAmAnya rUpase (karmavipramokSa) samasta kA~kA sarvathA nAzarUpa mokSa sabhIko svIkAra hai| mokSa koI bhI padArtha nahIM yaha koI bhI bhAvavAdI nahIM kaha sakatA jaba yaha vAta hai taba hamAre siddhAMtameM koI virodha nahIM AtA aura mokSa sAmAnyameM kisIkA jhagaDA bhI nhiiN| vaha prasiddha hI hai| isaliye pUchanevAlene prasiddha mokSakA svarUpa na pUcha sabhI vAdiyoM ke vivAdakA sthAna jo usakA upAya use pUchA hai vaha ucita hI hai| vizeSa- / jisaprakAra jaina siddhAntameM yaha vAta vatalAI hai ki jabataka AtmAke mAtha karmoMkA sabaMdha rahatA hai taba taka use saMsArameM hI ghUmanA paDatA hai kintu jisa samaya kaukA saMbaMdha chUTa jAtA hai usa samaya * vaha AtmA mokSa prApta kara letA hai usIprakAra bauddha siddhAntameM bhI yaha vAta hai ki jaba taka AtmAke meM sAtha rUpa vedanA saMjJA saMskAra aura vijJAna ina pAMca skaMdhoMkA saMbaMdha rahatA hai tabataka AtmAko saMsAra / meM hI rulanA paDatA hai aura jisa samaya ina pAMcoM skaMdhoMkI AtmAse judAI ho jAtI hai usa samaya ; yaha AtmA muktAtmA bana jAtA hai| sAMkhya siddhAntameM vaise to 26 padArtha mAne haiM paraMtu mukhya padArtha prakRti (guNa) aura puruSa dohI ASCORMSAXERCASIOGRAPHESARK PERFASTEMPLEASE ASHASTRIBASTISASTRA Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 Azra ARASHIKUARGEDRAGOGIK mAne haiM jisa taraha jaina siddhAMtameM karma padArtha mAnA hai aura usake saMbaMdhase AtmAko saMsArameM rulanA batAyA hai usI prakAra sAMkhya siddhAMtameM sattvaguNa rajoguNa tamoguNarUpa prakRti padArtha mAnA hai| aura usake saMbaMdhase puruSa saMsArameM rulatA rahatA hai yaha batalAyA hai / prakRti padArthako hI unhoMne jagatakA kartA mAnA hai| buddhi sukha dukha abhimAna Adi guNoMko dhAraNa karanevAlI prakRti hI hai| puruSa to caitanyamAtra hai aura jisa prakAra kamalakA patra pAnI para rahate bhI nirlepa rahatA hai| pAnIkA usa para koI bhI asara nahIM rhtaa| usI prakAra puruSa bhI buddhi sukha duHkha Adise nilepa rahatA hai| prakRti ke saMbaMdhase maiM jJAtA sukhI duHkhI Adi bhAvanAyeM puruSakI AtmAmeM utpanna hotI rahatI haiM aura jabataka ye bhAvanAyeM udita hotI rahatI hai tabhI taka puruSa saMsArameM phaMsA rahatA hai kiMtu jisa samayada svapna avasthAke samAna yaha ghara hai kiMvA kapaDA aura ghara hai isa prakAra viveka jJAna naSTa ho jAtA hai| kevala caitanya mAtra avasthA rahatI hai usakA nAma mokSa hai| mokSa avasthA meM sAMkhya matake anusAra AtmA kisI bhI padArthako jAna dekha nahIM sakatA kiMtu sonevAlA puruSa jisa prakAra viveka jJAna / zunya caitanyamAtra zaktikA dhAraka rahatA hai vaisI hI dazA mokSa meM rahane vAlI AtmAkI hotI hai| naiyAyika aura vaizeSika siddhAntameM buddhi ra sukha duHkha 3 icchA 4 dveSa 5 prayatna 6 adRSTa-dharma 7 adharma 8 aura bhAvanA saMskAra 9ye nau vizeSa guNa mAne haiM / unakA mata hai ki jabataka ye guNa AtmAmeM rahate haiM taba taka use saMsArameM ghUmanA paDatA hai kiMtu jisa samaya ina samasta dhamAkA sarvathA abhAva hoda jAtA hai usa samaya AtmA mokSa prApta kara letA hai / zeSa vizeSa guNoM ke sAtha jo jJAna guNakA, abhAva mAnA hai usakA Azaya ve yaha batalAte haiM ki jJAna duHkhakA kAraNa hai| vAlakapanameM jJAnakI HIROINSISTERBARS790SASTORIES01EECARE - - Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA APARSALESEAGESGARRECCLOSERECEMB hai kucha maMdatA rahatI hai isaliye 'thoDA kaSTa hotA hai kiMtu jaisA jaisA jJAna adhika hotA calA jAtA hai vaise vaise kaSTa bhI vaDhatA calA jAtA hai| mUrkhakI apekSA viddhAnako adhika kaSTa jAna paDatA hai yadi samasta jJAna prApta ho jAyagA to kaSTa bhI atyaMta bhoganA paDegA jahAM kaSTa hai vaha mokSa avasthA nahIM mAnI jA sakatI isaliye jJAnAdi samasta vizeSa guNoMke abhAvase hI unhoMne AtmAkI mokSa avasthA mAnI hai sAMkhya siddhAMta aura isa siddhAMtameM itanA bheda hai ki sAMkhya siddhAMtake anusAra ra to muktAtmAkI avasthA sote hue manuSya kI dazA hai arthAt caitanya to vidyamAna hai paraMtu jAnanA hai| dekhanA nahI tathA naiyAyika vaizeSika matake anusAra muktAtmA kI avasthA caitanyazUnya AkAzake | samAna jaDa hai| yadi kahA jAya ki__ kAryavizeSopalaMbhAtkAraNAnveSaNapravRttiriti cenna anumAnatastatsidderghaTIyaMtrabhrAMtinivRttivat // 9 // jisa prakAra jvara Adi rogoMke sAkSAt dIkhanepara vaidya loga kisa kAraNa se jvara huA! ityAdi tarka vitarkakara usake kAraNoM kI khoja karate haiM aura ilAja karaneke liye prayatna karate haiM usI prakAra mokSake sAkSAt dIkhane para hI usake upAyakI khoja kI jA saktI hai aura usa upAya para calanekA prayatna kiyA jA sakatA hai paratu mokSa padArtha to dikhatA nahIM isaliye usakA upAya pUchanA vyartha hai yaha zaMkA ThIka nhiiN| iMdriya pratyakSase mokSa padArtha nahIM bhI dIkhe tathApi anumAnase usakI sacA | siddha hI hai / jisa taraha kisI kUe para ghaTI yaMtra (jisa yaMtra se ghaDoMke dvArA kUe se jala nikAlA jAtA hai (arahaTa) cala rahA hai paraMtu dUra meM rahane vAle manuSyako dikhatA nahI tathApi vaha "vailake vinA cala aragarta-cakA (pahiyA) nahIM cala saktA / binA cakkA cale ghaTI yaMtra nahIM cala sktaa| vaila IBANSHRE8SABARPRISSANSARSANSAR Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarA ADARSHABASABRDARSAATARRBADATE varAvara ghUma rahA hai isaliye cakkA bhI cala rahA hai aura cakAke calanese ghaTI yaMtra bhI cala rahA hogA" hai| isa prakArake anumAnase ghaTI yaMtrake calanekA vaha nizcaya kara letA hai usI prakAra "vailake samAna karmoM ke balase cAro gatiyoM meM ghUmanA paDatA hai| cakAke samAna gatiyoMmeM ghUmanese ghaTI yaMtra kI taraha zArIrika mAnasika aneka prakArake kaSTa bhogane paDate hai kiMtu jaba samyagdarzana samyagjJAna aura sampaka cAritra kI prAptise samasta karma sarvathA naSTa ho jAte haiM samasta karmoM ke sarvathA nAza ho jAne para cAro gatiyoM | // meM ghUmanA chUTa jAtA hai / evaM gatiyoM meM ghUmanA baMda ho jAne para duHkhasvarUpa saMsArakI nivRci ho jAtI | / hai| jo saMsArakI nivRci hai usIkA nAma mokSa hai isa anumAnase mokSa padArthakI bhI siddhi ho jAtI |pratyakSa aura anumAna donoM hI pramANoM dvArA siddha vAta pramANIka mAnI jAtI hai isaliye java anu |mAnase mokSa padArtha siddha hai taba usakA upAya kyA hai ? yaha jo pUchanevAlene pUchA hai, nirarthaka nahIM ho | saktA kiMtu yathArtha hI hai / aura bhI kahA hai svaishissttsNprtiptteH||10|| yadyapi mokSa padArtha pratyakSa pramANase dIkha nahIM paDatA tathApi sabhI ziSTa-uttama puruSa anumAna pramANase usakI maujUdagIkA nizcaya kara usakI prAptike jo bhI kAraNa haiM unake liye prayatna karate haiN| | uttama puruSa jisa kAryako karate haiM vaha kArya prAyaH uttama mAnA jAtA hai jaba mokSa padArthako ucama puruSa | || mAnate aura usake mArgapara calate haiM taba mokSakA mArga-upAya pUchanA ThIka hI hai / aura bhI kahA hai AgamAttatpratipatteH // 11 // sUryAcaMdramasorgahaNavat // 12 // sUrya aura caMdramAkA grahaNa kisa samayapara, kisa raMgakA, kisa dizAmeM paDegA ? tathA sarvaprAsI AAAAAAORANGELGAUGUAGAR - - Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ f paDegA vA ardhagrAsI ? yaha vAta jyotiSI logoM ke pratyakSa nahIM hai to bhI ve Agama pramANase usakA nizcayakara ThIka vatalA dete haiM usIprakAra yadyapi mokSa padArtha pratyakSa se nahIM dIkhatA tathApi Agamase usakI sattAkA nizcaya' hai hI / Agama bhagavAna sarvajJakA vacanajanya jJAna hai isaliye mokSa padArtha siddha asiddha nahIM | aura bhI mokSaMke astitvameM puSTa pramANa yaha hai svasamayavirodhaH // 13 // yadyapi mokSa padArtha pratyakSagocara nahIM, to bhI jitane bhI AgamapramANavAdI haiM sabhI usakA astitva mAnate haiM / isaliye jo yaha kahate haiM ki mokSa padArtha dIkhatA nahIM isaliye usakA abhAva hai yaha bAta unake Agama ke viruddha hai / yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki - baMdhakAraNAnirdezAdayuktamiti cenna, mithyAdarzanAdivacanAt // 14 // jahA~para mokSake kAraNa vatalAye gaye haiM vahAM para "mokSa ke kAraNoMse jo viparIta kAraNa haiM unase baMdha hotA hai" isa rUpa se baMdha ke kAraNa bhI sAtha sAtha vatalAye gaye haiM parantu yahAM para vaha vAta nahIM ? yahAM to kevala mokSake hI kAraNoM kA ullekha hai ? so ThIka nahIM / Age 'mithyAdarzanAviratipramAdakaSAyayogA baMdha hetavaH / ' isa sUtra se mithyAdarzana avirati Adi baMdhake kAraNoMkA bhI kathana kiyA gayA hai / yadi yaha kahA jAya ki baMghapUrvakatvAnmokSasya prAk tatkAraNanirdeza iti cenna AzvasanArthatvAt // 15 // baMdhanabaDavat // 16 // galata mokSakA vidhAna baMdhapUrvaka hai- pahale karmoM kA baMdha hotA hai pIche mokSa hotI hai isaliye pahale baMdhake kAraNa kahakara mokSake kAraNa kahane cAhiye ? so bhI ThIka nhiiN| kyoMki yaha eka sAdhAraNa vAta hai Sl6 bhASA 10 Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A ta0rA0 | ki-kaidakhAnemeM rahanevAle manuSyase pahale yadi baMdhanake kAraNa sujhAye vA sunAye jAte haiM to vaha bhaya-18 | bhIta ho nikalatA hai yadi usIko pahale chUTane ke kAraNa sunAye jAte haiM to use saMtoSa hotA hai | 11 // usIprakAra saMsArI jIva anAdi kAlame saMsArarUpI kaidakhAnemeM paDe duHkha pA rahe haiM yadi inako pahale hai| hai| karmabaMdhake kAraNa sunAye jAyage to ye baMdhase honevAle kaSToMse bhayabhIta ho chaTapaTA nikaleMge / yadi pahale mokSakA kAraNa batalAyA jAyagA to unheM saMtoSa hogA isaliye jIvoMko AzvAsana dene ke liye 2 || pahale baMdhake kAraNa na kahakara mokSake kAraNoMkA kathana kiyA hai / aura bhI yaha vAta hai ki . mithyAvAdipaNItamokSakAraNanirAkaraNArthaM vA // 17 // ___ bahutase mithyAvAdI puruSa samyagdarzana Adi tInoM mokSake kAraNoMmeM kimI eka ko hI vA doko |5|| hI mokSakA kAraNa mAnate haiM unake matake khaMDanake liye evaM tInoM milakara hI mokSakA mArga hai' yaha hai vatalAneke liye pahale mokSake kAraNoMkA kathana kiyA hai| . mokSase viparIta saMsArakI kalpanA kara bahutase mithyAvAdiyoMkA kahanA hai ki saMsArakA nAza eka 2. mAtra jJAnavizeSase hI hojAtA hai| anya kisIkI jarUrata nhiiN| bahutase kahate haiM-jJAnanirapekSa cAritrase hI saMsArakI nivRci aura mokSakI prApti ho jAtI hai| aise aneka mithyAvAdiyoMke matoMke nirAkaraNa karaneke liye aura samyagdarzana Adi tIno milakara hI mokSakA mArga hai yaha pragaTa karaneke liye sUtra|kArane samyagdarzanajJAna ityAdi pahalA sUtra kahA hai| dUsare kinhIM TIkAkAroMkA mata hai ki-Age hone 8 vAle puruSoMkI sAmarthya ke anusAra siddhAnta zAstroMke jJAna karAne ke liye AcArya mahArAjane pahale | | mokSake kAraNoM ko kahakara Age zAstra racanekI icchAse usa sUtrakA ullekha kiyA hai| kyoMki isa RECIPASHASABRETIONS-SERS506 AROGAMITHALARICONSCAREERAREER Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AISASARASHISHASHANIDEVOTIDARSHAN tattvArya mahAzAstrakI racanA kisI khAsa ziSyake saMbaMdhase nahIM huI hai kintu AcArya mahArAjakA yaha 6 bhASa uddezya jAna paDatA hai ki isa saMsArarUpI vizAla samudra meM anaMta pANigaNa DUbe hue haiM una sabake liye 8 hitakArI upadeza sivAya mokSa mArgake upadezake dUsarA ho nahIM sakatA isIliye unhoMne mokSamArgake OM vyAkhyAnakI icchA prathama sUtrase pragaTa kI hai| ' samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH // 1 // artha-samyagdarzana samyagjJAna aura samyak cAritra ina tInoMkI ekatA hI mokSakA mArga hai| praNidhAnavizeSAhitadvaividhyajanitavyApAraM tattvArthazraddhAnaM samyagdarzanaM // 1 // upayogakI vizeSatAse nisarga aura Adhigama ina do kAraNoMke dvArA jo padArtha jisa rUpase sthita hai| 15 haiM unakA usIrUpase zraddhAna karanA samyagdarzana hai| - praNidhAna upayoga aura pariNAma ina tInoM zabdoMkA eka hI artha hai isaliye praNidhAna zabdakA upayoga aura pariNAma donoM hI artha hote haiM / vizeSakA artha bheda karanevAlA hai| jo eka padArthako dUsare samasta padArthoM se judA karanevAlA ho yA dUsare padArthoM meM rahanevAle guNoMse jo asAdhAraNa ho usakA nAma vizeSa hai kiM vA jo mokSasvarUpa hI ho arthAt jo anya padArthoMse eka padArthako judA karAnevAlA vA apane hI ko dUsare guNoMse judA karAnevAlA ho usakA nAma vizeSa hai / Ahita, AtmaOM sAtkRta aura parigRhIta ye tInoM zabda eka hI arthako kahanevAle haiM isaliye 'grahaNa kiyA huA yaha % artha AhitakA hai / vidha, yukta, gata, prakAra ina cAroM zabdoMkA artha eka hai| jisameM do prakAra hoM usakA Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -ta0rA0 13 nAma dvividha aura dvividhapanAkA nAma dvaiviSya hai / ve do prakAra nirsarga aura Adhagama haiM / 'utpanna huA' yaha artha janitakA hai / tathA jisake dvArA kArya kiyA jAya usakA nAma vyApAra hai / arthAt jo uddiSTa vastuke prApta karAne meM samartha ho aisA jo kriyAprayoga hai use hI vyApAra kahate haiM / yahA~para AtmAke vAhya pariNAmarUpa kAraNoMse honevAle jo darzana mohanIyake upazama kSaya aura kSayopazama meM aMtaraMga pariNAma rUpa kAraNa unake dvArA jIva Adi padArthoM ke vicArako viSaya karanevAlA adhigama aura nisarga vyApAra mAnA hai / isa prakAra pariNAma hI vizeSa vA pariNAmakA vizeSa usase utpanna huA jo aghigama aura nisargarUpI dvividhapanA vahI utpanna huA hai vyApAra jisameM aisA yathAvasthita padArthoM kA zraddhAna samyagdarzana hai / "yaha samasta vAkya ke AdhAra para pada padakA artha hai" / vistAra ke sAtha samyagdarzana kA artha Age kiyA jAyagA / nayamANavikalpapUrvako jIvAdyarthayAthAtmyAvagamaH samyagjJAnaM // 2 // naya pramANa aura uttarottara bhedarUpa kAraNoMke dvArA jIva Adi padArtha jisa rUpase sthita haiM unako usI rUpase jAnanA samyagjJAna hai / jo padArtha ke ekadeza vA khAsa dharmakA bodhaka ho vaha naya hai aura jo vastu ke eka dharma ke jJAna se usa vastumeM rahanevAle samasta dharmokA vA una samasta dharma svarUpa vastukA jAnanevAlA ho vaha pramANa hai| nayake mUla bheda dravyArthika aura paryAyArthika haiM aura pramANa ke pratyakSa aura parokSa haiN| dravyArthika aura paryAyArthikakaM naigama saMgraha Adi bheda haiM tathA pratyakSa aura parokSa pramANake bheda matijJAna 1 nisargakA artha svabhAva aura adhigamakA artha gurukA upadeza prAdi hai / jo samyagdarzana svabhAvase ho ho vaha nisargaja aura jo gurukA upadeza Adi kAraNoMse ho vaha adhigamana samyagdarzana hai| bhA 11 Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RDCOREGAORLDARISHAILOR: zrutajJAna aura avadhijJAna Adi haiN| inakA Agai varNana kiyA jaaygaa| vArtikameM jo pUrva zabda diyA, 100 gayA hai usakA artha kAraNa hai / arthAt jIva Adi padArthoMke jAnane naya pramANa aura unake bheda / prabheda kAraNa haiN| jJAna mAtra kahanese saMzaya jJAna viparyayajJAna aura anadhyavasAya jJAnoMkA bhI grahaNa hU ho sakatA hai aura ve bhI mokSake kAraNa paDa sakate haiM isaliye unake nirAkaraNake liye jJAnake sAtha hU~ hai samyavizeSaNa diyA hai| saMzaya viparyaya aura anadhyavasAya mithyAjJAna haiM isa liye samyagjJAnake kahanese hai mokSake kAraNoM meM unakA grahaNa nahIM kiyA jA sktaa| vizeSa jo jJAna viruddha aneka koTiyoMkA avalaMbana karanevAlA hai vaha saMzayajJAna hai jisa prakAra durameM paDI huI sIpameM cAMdI sarIkhI AbhA dekha yaha cAMdI hai yA sIpa hai ? isa prakAra do koTikA avalaMbana 3 karanevAlA jJAna / jisa jJAnameM viparIta eka koTIkA hI nizcaya hai vaha jJAna viparyaya jJAna hai / jisa prakAra sIpameM yaha cAMdI hI hai isaprakArakA jJAna / tathA-mArgameM calate huye pairameM kaMkaDI Adike laga hU~ jAne para yaha kyA hai ? isa prakAra jo jJAna hai vaha anadhyavasAya hai| ye tInoM jJAna mithyAjJAna haiM sampahai jJAna nahIM, isaliye samyak padase inakA nirAkaraNa ho gayA // saMsArakAraNAnavRtti pratyAgRrNasya jJAnavato vAhyAbhyaMtarakriyAvizeSoparamaH samyakcAritraM // 3 // saMsArake kAraNoMke sarvathA nAzakI icchA rakhanevAle jJAnavAna AtmAkI zArIrika aura vAcanika vAhya kriyA tathA mAnasika aMtaraMga kriyAoMkA vizeSa rUpase jo ruka jAnA hai vahI sampacAritra hai| dravya kSetra kAla bhava aura bhAvake bhedase saMptAra pAMca prakArakA hai| jJAnAvaraNAdi ATha karma usake kAraNa vatalAye haiN| nivRttikA artha sarvathA nAza hai / jJAnavAn, yahAM para 'matu' pratyaya prazaMsA' arthameM hai LECISCHARGASTRISASREE WHICHORGREECEMBER Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ WALACE ta0rA0 jisaprakAra rUpavAna kahanese jo sundara hai usIkA grahaNa kiyA jAtA hai kiMtu vahAMpara yaha artha nahIM hai| || liyA jAtA kijisameM rUpa hai vahI rUpavAna hai anya sava rUparahita hai kyoMki rUpamAtrakI nAsti nahIM kahI jA sakatI / manohara rUpa savakA nahI hotA isaliye uptakI nAsti ho sakatI hai usI prakAra 'jJAnavAn' kahanese jisakA jJAna vizuddha hai usIkA grahaNa hai kiMtu yaha bAta nahIM jisameM jJAna hai | vahI jJAnavAna hai anya sava jJAnarahita haiM kyoMke jJAna mAtrakI kabhI nAsti nahIM kahI jA saktI / / nahIM to AtmA padArtha hI siddha nahIM ho skegaa| hAM ! yaha vAta avazya hai ki vizuddha jJAna sabhIkA nhiiN| | hotA ataH usakA abhAva kahA jA sakatA hai isa liye yahA~para yaha samajhanA cAhiye ki sabhI AtmA caitanyasvarUpa haiM isaliye ve jJAnavAna haiN| jisa samaya AtmAmeM mithyAdarzanakA udaya ho jAtA hai | usa samaya padArthoM kA viparIta zraddhAna ho jAneke kAraNa AtmA mithyAdRSTi aura mithyAjJAnI kahA hai| jAtA hai kiMtu jisa samaya mithyAjJAnake udayakA abhAva ho jAtA hai aura jo padArtha jisasvarUpasera sthita hai usakA usI rUpase zraddhAna aura jJAna hone lagatA hai taba vaha AtmA samyagdRSTi aura prazasta || jJAnI kahA jAtA hai isaliye jJAnavAna, zabdakA artha yahAM prazasta jJAnavAna hai| vizeSakA artha judA // 6|| karanevAlA hai yahAM para eka kriyAko dUsarI kriyAoMse judA kare usakA nAma vizeSa hai athavA joDa apane hIko dUsare vizeSoMse judA karanevAlA ho vaha vizeSa hai| vaha vizeSa do prakArakA hai eka vAhya vizeSa dUsarA abhyaMtara vizeSa / vAhya vizeSake bhI do bheda haiM vAcika aura kAyika / vacana kA || vizeSa vAcika vizeSa kahA jAtA hai aura zarIrakA vizeSa kAyika vizeSa kahA jAtA hai| ye donoM hI | vizeSa cakSu Adi bAhya indriyoMke gocara haiM isa liye vAhya hai tathA abhyaMtara vizeSakA bheda mAnasika SSSSSSSSSSSSROSORRIS - SCHOREOGRAMEBORDCREDMEECHESTANEMPEG - % e mini Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 manakA vizeSa hai yaha vizeSa alpajJAniyoMke pratyakSa nahIM isa liye abhyaMtara hai usakA tyAga samyak cAritra hai / isa prakAra jisake kAraNa jJAnAvaraNAdi ATha karma haiM aise dravya kSetra Adi pAMca prakAra ke saMsArakI sarvathA nivRtti karane ke liye jo udyamI hai aura prazasta jJAnI hai aisI AtmAkA jo vacana aura zarIra saMbaMdhI (bAhya) kriyA vizeSakA tathA mana saMbaMdhI ( aMtaraMga ) kriyAvizeSoM kA tyAga karanA hai vaha samyak cAritra hai, yaha padoM ke anusAra artha hai / yaha samyak cAritra vItarAgiyoM ke arthAt gyArahaveM Adi guNasthAnavartiyoM ke yathAkhyAta nAmakA utkRSTa hai aura pAMcaveM gugasthAna se dazaveM guNasthAna vAloM ke nyUnAdhika bhAva se hai arthAt nIce nyUna aura Age kucha adhika rUpase vizuddha hotA calA gayA hai : jJAnadarzanayoH karaNasAdhanatvaM, karmasAdhanazcAritrazabdaH // 4 // 6 jo kArya kiyA jA rahA hai usake karanemeM jo atyanta sAdhaka ho - usake vinA kArya ho hI na sake vaha karaNa hai jisaprakAra devadatta kulhADI se lakaDI kATatA hai / yahAMpara lakaDIkA kATanA kulhADIke vinA nahIM sakatA isaliye kulhADI karaNa hai / jo kArya karttAko atyanta iSTa ho vaha karma kahalAtA hai jisa' prakAra devadaca bhAta khAtA hai vahAM para bhAta devadattako atyanta iSTa hai / isaliye bhAta karma hai 'kairaNAdhi karaNayoH' arthAt karaNa aura adhikaraNameM yuddha hotA hai isa sUtra se jAnanArthaka 'jJA' dhAtuse karaNamai yuda karanese jJAna aura darzanArthaka 'dRza' dhAtuse karaNa meM yuddha karane para darzana zabdakI siddhi hotI hai aura usakA yaha artha hai - jAnanA aura dekhanA rUpa zaktikI vizeSatA rUpa zuddhise AtmA jisake dvArA 1 sAdhakatamaM karaNaH // 138 // jainendravyAkaraNa adhyAya 1 pAda 2 sUtra / 2 kartrApyaM // 145 // jainendravyAkaraNa adhyApa 1 pAda 2 / 3 jJAna, darzana aura cAritra zabdakI siddhikA prakAra vyAkaraNa meM dekho / bhASA 16 Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA va0sa0 NSSSSSSROSPERIASIS jIva ajIva Adi padArthoMko jAne aura dekhe vaha jJAna aura darzana hai| AtmA jIva ajIva Adi / | padArthoMko jJAna aura darzanake hI dvArA jAna dekha sakatA hai vinA unake nahIM isaliye jAnane aura dekha nemeM atyanta sAdhaka honese jJAna aura darzana karaNa hai aura karaNameM yud pratyaya karanese unakI siddhi hai| Fi huI hai| tathA bhUvadighamyo NitrazcarervRtvaM' arthAt AcaraNArtha caradhAtuse kamama Nitra pratyaya hotA hai| yA isa.sUtrase cara.dhAtuse Nitra pratyaya karanepara cAritra zabdakI siddhi hotI hai aura usakA yaha artha || hotA hai-cAritra mohanIya karmake upazama, kSaya aura kSayopazama hone para jo AcaraNa kiyA jAya usakA || nAma cAritra hai yahAM para AtmAko cAritrakA AcaraNa karanA hI sabase adhika iSTa hai isaliye hA cAritra karma hai aura karmameM Nitra pratyayakA vidhAna karanese cAritra zabda siddha huA hai / yadi yahAMpara hai| yaha zaMkA kI jAya ki kartRkaraNayoranyatvAdanyatvamAtmajJAnAdInAM parazvAdvivaMditi cenna tatpariNAmAdagnivat // 5 // jisaprakAra devadatta pharasAse lakaDI.kATatA hai yahAM para pharasA rUpa karaNa aura devadaca rUpa kA donoM hI padArtha jude jude haiM usIprakAra AtmA jJAnake dvArA jIvAdi padArthoM ko jAnatA hai yhaaNpr| | AtmA aura jJAna bhI jude judai padArtha khokAra karane par3eMge kyoMki AtmAko kartA aurajJAnako karaNa | mAnA gayA hai so ThIka nahIM jisataraha dravya kSetra Adi vAhya kAraNa aura aMtaraMga karaNoMke dvArA agniI kAyika nAmakarmake udayase jisa AtmAke uSNapanA pragaTa ho gayA hai usa uSNatA pariNAmase vaha agni kahA jAtA hai tathA evaMbhUta nayakI apekSA uSNaparyAya aura agnikA abheda hai .usI taraha.jJAna darzana hai| AtmAke svabhAva haiM, isaliye evaMbhUta nayakI apekSA jisasamaya AtmA jJAnasvarUpa pariNata hotA hai | Au Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA SHRESSRI hai usa samaya vaha jJAnasvarUpa aura jisa samaya darzana svarUpa pariNata hotA hai usa samaya darzana svarUpa hai kahA jAtA hai arthAt jJAna darzana aura AtmA ekahI hai isaliye AtmA aura jJAna darzanameM kartA kara- / NakA vibhAga rahane para bhI ve bhinna nahIM ho sakate jo padArtha jisa samaya jipta kriyAse pariNata ho usa 3 samaya use usI rUpase kahanA evaMbhUta nayakA viSaya hai jisapakAra gamana karanevAlIko hI gAya kahanA e baiThI Adiko nahI kahanA / aura bhI jJAna darzana aura AtmAkI abhinnatAmeM yaha hetu hai ki ___ atatsvAbhAvye'navadhAraNaprasaMgo'gnivat // 6 // jisaprakAra uSNapanA sivAya agnike anya kisI meM nahIM dIkha pddtaa| agnimeM hI rahatA hai isaliye yaha agnikA aptAdhAraNa dharma hai / uSNatA mAlUma paDate hI yaha agni hai aisA sarvathA nizcaya hai ho jAtA hai / yadi uSNatAagnikA dharma na ho to anya kisI bhI asAdhAraNa dharmake na rahane se usakA hai nizcaya hI nahIM ho sakatA usIprakAra jJAna darzana paryAya bhI sivAya AtmAke kisI padArthameM nahIM, dIkha paDatI AtmAmeM hI dIkha paDatI hai isaliye vaha AtmAkA svabhAva honese asAdhAraNa paryAya hai| 4 yadi jJAna paryAya AtmAse judI hI ho jAyagI to jJAna AtmAkA svabhAva na ho sakegA / jJAnako hai hU~ AtmAkA svabhAva na mAnanepara vaha jJAnarahita hogA tathA asAdhAraNa paryAya jJAnake abhAvameM usakI siddhi hU~ hI nahIM ho sakegI isaliye jJAnasvarUpa hI AtmA hai jJAna aura AtmAmeM bheda nhii| yadi yahAMpara yaha TU kahA jAya kiarthAtarAtsaMpatyaya iti cennobhayAsattvAt // 7 // nIlIdravyasaMbaMdhAcchATIpaTakaMbalAdiSu, nIlasaMpatyayavat // 8 // daMDadaMDivat // 9 // V ASIRSISRO Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 19 artha-jisaprakAra dhotI kapaDA kaMbala sapheda haiM kintu jisa samaya unheM nIla raMga meM raMga diyA jAtA hai usasamaya nIla dravyake saMbadha se ve nIle kahe jAte haiM usI prakAra uSNa guNa bhI agnise judA haiM kintu samavAya saMbaMdha se agnimeM vaha rahatA hai isaliye usIse 'agni uSNa hai' yaha vyavahAra hotA hai / usahI prakAra jJAna guNa bhI AtmAse judA hai kintu samavAya saMbaMdhase vaha AtmAmeM rahatA hai isaliye jJAna guNa se | AtmA jJAnI hai yaha vyavahAra hotA hai ? aisI AzaMkA bhI ThIka nhiiN| saMbaMdhase pahile jo padArtha siddha | hoM unakA to saMbaMdha ho sakatA hai kintu jo padArtha asiddha hai / jude 2 kabhI raha hI nahI sakate, unakA | saMbaMdha nahI ho sakatA jisa taraha daMDa aura puruSa ke saMbaMdha se daMDI vyavahAra hotA hai yahAMpara jaba taka puruSake sAtha daMDakA saMbaMdha nahI huA hai usake pahale hI puruSa apane jAti guNa Adi lakSaNoMse prasiddha hai daMDa bhI saMbaMdha ke pahile gola laMbAI Adi lakSaNoMse prasiddha hai isaliye donoM padArthoMkI judI judI | sattA siddha rahane se daMDa aura puruSakA saMyoga saMbaMdha iSTa hai aura vaha puruSa, daMDa saMyoga ke rahanese daMDI hai| yaha vyavahAra ThIka hai / usI prakAra ghotI kapaDA kaMbala Adi padArthoM ke sAtha jaba taka nIlakA saMbaMdha nahI huA hai usake pahile nIla padArtha kI sattA siddha hai aura saMbaMdhase pahile dhotI kapaDA Adi padArthoM kI bhI sattA maujUda hai isaliye ghotI Adi nIle haiM yaha vyavahAra bhI ThIka hai parantu agni ke sAtha uSNa guNake saMbaMdha ke pahale na to koI agnikA aisA vizeSa guNa agni se bhinna siddha hai jo usakI sacA siddha kara sake aura na koI uSNa guNakA hI AdhAra prasiddha hai jisase uSNa guNakI sattA siddha ho sake kyoMki guNa kisI na kisIke AdhAra rahate haiM binA AdhArake unakI sattA siddha nahIM ho sakatI, uSNa bhI guNa hai, isaliye vinA kisI AdhArase usakI bhI sattA siddha nahIM ho sakatI tathA jo padArtha jude jude siddha 1 bhASA C 19 Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ GREHRSHASHISHIRSHAN BRSMSGABREAK nahIM haiM unakA saMbaMdha nahI bana sakatA isaliye agni aura uSNakA samavAya saMbaMdha nahIM ho sktaa| usahI prakAra AtmAke sAtha jJAna guNake saMbaMdha ke pahale AtmAkA koI aisA vizeSa guNa nahIM jo usakI 5 4 sacA siddha kara sake aura na koI jJAna guNakA AdhAra AtmAke sivA prasiddha hai jisase jJAna guNakI sacA siddha ho sake kyoMki jJAna guNa hai| guNa vinA AdhArake Thahara nahIM sakatA / tathA saMbaMdhake pahale hU~ jo padArtha asat haiM mojUda nahIM haiM unakA saMbaMdha nahIM bana sakatA isaliye AtmA aura jJAnakA samavAya hai saMbaMdha kabhI siddha nahIM ho sktaa| vizeSa- . jisaprakAra jaina siddhAMtameM dravya aura guNakA tAdAtmya saMbaMdha mAnA hai usIprakAra naiyAyika aura vaizeSika saMpradAyavAloMne samavAya saMbaMdha mAnA hai samavAyakA lakSaNa unhoMne yaha mAnA hai guNaguNI Adi 1 meM jo donoMko bhinna na hone denevAlA nitya saMbaMdha hai use hI samavAya saMbaMdha kahate haiM arthAt jo padArtha ApasameM kArya aura kAraNarUpa haiM athavA akArya aura akAraNa rUpa haiN| parasparameM jude jude nahIM haiN| 4 aura eka AdhAra to dUsarA Adheya isa rUpase sthita haiM aise padArthoM kA jo 'yaha yahAM hai' aisI pratIti || , karAnevAlA tathA deza kAlakI avadhise niyata aura apane apane svarUpase sarvathA bhinna padArthoM ko judAI hai na hone denevAlA jo bhI koI saMbaMdha hai vaha samavAya hai| jisa prakAra isa pAtrameM dahI hai' yahAMpara koI hai| na koI saMbaMdha jAna paDatA hai aura vaha saMyoga saMbaMdha mAnA jAtA hai usI prakAra taMtuoMmeM kaMpaDA hai| vIraNoM (sIMkoM) meM caTAI, dravyameM guNa aura karma, dravyatguNa-kA~meM sacA, dravyameM dravyatva, guNameM guNatva 1 dravyAzrayA nirguNA guNAH / jo dravyake prAdhIna haiM aura jinameM koI guNa nahIM rahatA ve guNa haiM / 2 prazastapAda bhASya 325 pRSTha dekho| REJGGC Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 21 karma meM karmatva, nitya dravyameM vizeSa, ityAdi pratIti hotI hai aura vaha kisI na kisI saMbaMdhakI vatAnevAlI hai saMyogAdi saMbaMdha bAdhita hai kyoMki dravyakA dravyake sAtha saMyoga mAnA gayA hai isaliye yahAM jo saMbaMdha siddha hogA usIkA nAma samavAya hai aura vaha nitya tathA eka saMbaMdha hai ityAdi (uSNa aura agni, AtmA aura jJAnAdi padArtha saMbaMdha se pahile apane apane svarUpate sarvathA bhinna pramANase siddha nahIM ho sakate isaliye samavAyakA lakSaNa na ghaTaneke kAraNa inakA samavAya saMbaMdha siddha nahIM hotA ) jJAna aura AtmA ke abheda siddha karane meM aura bhI yaha puSTa hetu hai ubhayathApyasadbhAvAt // 10 // sarvAsadvAdivarta // 11 // jo vAdI agni aura uSNa evaM AtmA aura jJAnAdikA samavAya saMbaMdha mAnanevAle haiM unase yaha pUchanA cAhiye ki agnike sAtha jisasamaye uSNa guNakA saMbaMdha huA usase pahile usameM uSNa guNa thA yA nahIM ? yadi uSNa guNake saMbaMdha se pahile bhI agnimeM uSNa guNa maujUda thA aura agni uSNa hai| yaha pratIti thI, taba usameM saMbaMdhase uSNa guNa mAnanA vyartha hai / yadi saMbaMdha se pahile uSNa guNa agnimeM na thA to uSNa jJAnake abhAva se agnikA svabhAva uSNa nahIM bana sakegA isaliye daMDake saMbaMdha se jisa | prakAra daMDI vA daMDavAn yaha vyavahAra hotA hai usaprakAra uSNa guNake saMbaMdha hone para uSNI vA uSNavAn yahI vyavahAra agnimeM ho sakegA 'agni uSNa hai' yaha vyavahAra na bana sakegA kintu yaha vyavahAra to abheda pakSa hI hotA hai isaliye agni aura uSNakA abheda saMbaMdha hI mAnanA paDegA anyathA donoM hI padArthoM kI siddhi na hogI / asadvAdiyoM ke samAna asat padArtha hI siddha hogA / aura bhI yaha vAta hai ki SPING bhASA 21 Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA OEG4-3RECENTERS *HECREDIBANERISPELAGIRMrsa anavasthApratijJAhAnidoSaprasaMgAt // 12 // sarvasatpratipakSavAdivat 13 // * agnimeM uSNa guNakA samavAya saMbaMdha mAnakara usameM uSNatAkI pratIti ho jAyagI aura 'agni 18/ 5 uSNa hai' yaha vyavahAra bhI ho skegaa| paraMtu uSNa guNameM uSNatAkI pratIti kaise hogI ? yadi yaha mAnA dU jAyagA ki uSNaguNameM uSNatAkI pratItike liye samavAya saMbaMdha mAnanekI AvazyakatA nahIM, svabhAva-s hai sehI usameM uSNatAkI pratIti ho jAyagI, taba phira agnimeM bhI svabhAvase hI uSNa guNakI pratIti mAna hai lenI cAhiye / vahAM bhI agnimeM uSNaguNake samavAya saMbaMdhakI koI AvazyakatA nhiiN| yAda yaha kahA hai 2 jAyagA ki uSNaguNameM bhI eka uSNatva jAti-vA dharma maujUda hai usase uSNaguNameM uSNatA kI pratIti ho jAyagI to vahAM para bhI yaha pUchA jA sakatA hai ki uSNava dharmameM uSNapanekI pratIti kisa saMbaMdhase hogI? yadi usameM svabhAvase hI uSNapanA mAnA jAyagA taba agnimeM bhI svabhAvase hI uSNapanA mAna E lenA cAhiye vahAM para bhI samavAya saMbaMdhakI kalpanA karanekI koI AvazyakatA nhiiN| yadi yaha kahA / TU jAyagA ki animeM svabhAvase uSNapanA mAnanA hameM iSTa nahIM, uSNatva dharmameM uSNatA kI pratItike liye hU~ hama dUsarA uSNatvatva dharma mAna leMge aura usase usameM uSNapanekI pratIti ho jAyagI usI prakAra uSNaH hai tvatvameM bhI dUsarA (uSNatvatvatva) dharma mAna leMge usase uSNatvasameM bhI uSNapane kI pratIti ho jAyagI hai isI prakAra Age bhI dharmoMkI kalpanA kara unase pahile pahileke dharmoM meM uSNapanekI pratIti hotI calI hai| 1 nityatve sati anekasamavetatvam jAtitvam / jo nitya ho aura anekoMmeM samavAya sambandhase rahe vaha jAti hai naiyAyika aura vaizeSika uSNatvako jAti mAnate haiM kyoMki vaha dharma aneka uSNoMmeM rahatA hai aura unake matAnusAra nitya bhI hai| muktAvalI pRSTha 7 / RSECRECRUGRESCRIBE Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 22 EUR At | jAyagI so mAnanA ThIka nhiiN| isataraha mAnane se anavasthA doSa AvegA kyoMki apramANabhUta aneka padArthoMkI kalpanA karate calA jAnA anavasthA doSa hai yahAM para bhI agnimeM uSNapanAkI pratItike liye samavAya saMbaMdha se uSNa guNakI kalpanA, uSNa guNameM uSNapane kI pratIti ke liye uSNatvadharmakI, uSNatvameM usakI pratIti ke liye uSNatvatva kI kalpanA Adi apramANika padArthoM kI kalpanA kI gaI hai| anavasthA doSake dUra karaneke liye yadi yaha kahA jAya ki uSNatvadharmameM uSNapanAko pratIti svataH hI ho jAyagI vahAM para uSNapane kI pratIti ke liye anya dharmake kalpanAkI AvazyakatA to nahIM so bhI ThIka nahI kyoMki naiyAyika aura vaizeSikoM kI jo yaha pratijJA hai ki jaba kabhI kisI padArthakI pratIti hotI hai to vaha dUsare padArtha ke dvArA hotI hai jisa taraha agnimeM uSNapane kI pratIti uSNa guNake saMbaMdhase, uSNaguNa meM uSNatvadharmase ityAdi vaha chinna bhinna ho jAyagI / usI prakAra -- AtmAmeM jJAna guNakA samavAya saMbaMdha rahanese AtmA jJAnI kahA jA sakatA hai paraMtu jJAna guNameM jJAnatAkI pratIti kaise hogI ? yadi jJAna guNameM svataH hI jJAnatAkI pratIti kahI jAyagI to phira AtmAko bhI svataH hI jJAnI mAno jJAna guNakA samavAya saMbaMdha rahanese AtmA ko jJAnI mAnanA vyartha hai / yadi kahoge jJAna guNameM eka jJAnatva dharma hai usase jJAnatAkI pratIti ho jAyagI to yahAM para bhI yaha zaMkA hogI ki jJAnatvameM jJAnatAkI pratIti kaise hogI ? yadi yahAM para bhI svataH jJAnatAkI pratIti mAnI jAyagI taba AtmAmeM bhI svataH jJAnatAkI pratIti mAna lenI cAhiye / samavAya saMbaMdhase jJAna guNakI kalpanA kara AtmA meM jJAnatAkI pratIti mAnane kI koI AvazyakatA nahIM / yadi yaha kahA jAya 1 apramANika padArthaparamparAparikalpanAvizrAMtya bhAvazcAnavasthA / saptabhaMgItaraMgiNI pRSTha 82 / bhASA 22 Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RSS-40 + K ARINCIENTREECHAKREECHECICE ki AtmAkA svataH jJAnapanA iSTa nahIM isaliye jJAnatvameM jJAnatokI pratItikeliye hama dUsarA jJAnasatva dharma mAneMge 'jJAnatvatvameM jJAnatAkI pratItike liye anya jJAnavatatva dharma svIkAra kareMge isI prakAra hai Age bhI dharmoM kI kalpanA kara usake pahile pahile dharmoM meM jJAnatAkI pratIti hotI calI jAyagI? so bhI ThIka nahIM isataraha AtmAmeM jJAnatAkI pratItikeliye samavAya saMbaMdhase jJAnaguNakI kalpanA, 6 jJAnaguNameM jJAnatAkI pratItikeliye jJAnasvakI, jJAnatvameM jJAnatAko pratikeliye jJAnatvatvakI ityAdi / anaMte aprAmANika dharmoMkI kalpanA karanese anavasthA doSa AvegA / anavasthA doSake dUra karanekeliye hai yadi jJAnatvameM jJAnatAkI pratIti svataH hI mAnI jAyagI taba bhI jo yaha pratijJA hai ki eka padArthakA hai jJAna dUsare padArthako sahAyatAse hotA haiM jisataraha AtmAmeM jJAnatAko pratIti jJAnaguNase, jJAnaguNameM hai jJAnatvadharmase ityAdi, vaha naSTa ho jAyagI isaliye jo vAdI sarvathA padArthoM ko sat hI mAnanevAle haiM OM asara nahIM mAnate unake matameM jisaprakAra anavasthA aura pratijJAhAni doSa Ate haiM usIprakAra Upara 8 likhe anusAra jaba yahAM bhI una doSoMkA udaya hotA hai taba unakI nivRtti koliye agnimeM uSNatA kI 6 aura AtmAmeM jJAnatAkI pratIti svataH hI svIkAra karanI hogI tathA vaha pratIti abheda pakSameM hI vana hU~ sakegI, bhedapakSameM nahIM, isaliye AtmA aura jJAnAdikakA kathaMcit abheda saMbaMdha hI mAnanA ThIka hai| hai aura bhI yaha bAta hai tatpariNAmAbhAvAt // 14 // - "daMDI puruSake sAtha daMDakA saMyoga to hai paraMtu daMDa usakA pariNAma nhiiN| daMDa aura daMDI donoM hI 4 bhinna bhinna haiM isaliye vahAM para daMDI yahI vyavahAra hotA hai daMDa vyavahAra nahIM / usIprakAra uSNameM jo 12 16H SRISHCF1STROFROHARU Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PMS tarAkhAmArapasAlA 5555 ra uSNatva (uSNapanA) dharma hai vaha uSNatvarUpa jo sAmAnya (jAti) usake saMbaMghase hai arthAt uSNa guNa hai / aura uSNatva jAti hai tathA guNa jAti aura vizeSa padArtha ApasameM jude jude haiM arthAt guNa padArtha hai| jAti Adi svarUpa nahIM ho sakatA, jAti Adi padArtha guNasvarUpa nahIM ho sakate isaliye uSNatvake / saMbaMdhase uSNaguNameM uSNatvavAna yahI pratIti ho sakegI, uSNaguNa uSNa hai, yaha nhiiN| usIprakAra yadyapi agni kA meM uSNaguNakA saMbaMdha hai to bhI dravya guNa Adi padArtha bhinna bhinna mAne hai isaliye agni aura uSNa-1|| IS guNa jaba bhinna bhinna haiM taba agnimeM uSNavAn vA uSNI yahI pratIti hogI 'agni uSNa hai yaha pratIti / DA nahIM ho sktii| kiMtu jaba guNa jAti vA dravya guNakA abheda saMbaMdha mAnA jAyagA taba uSNaguNa aura | uSNatva jAti ina donoM meM bheda na rahane para uSNaguNa uSNatvavAna hai isakI jagaha 'uSNaguNa uSNa hai' aisA bhI vyavahAra hogA tathA agni dravya aura uSNaguNameM abheda rahane para agni uSNavAn hai' isakI jagaha bhagni uSNa hai yaha vyavahAra hogaa| yaha vyavahAra yathArtha hai isaliye dravya guNa AdikA kathaMcit abheda | saMbaMdha hI mAnanA ThIka hai| yadi yahAM kahA jAya ki ___samavAyAbhAvAditi cenna pratiniyamAbhAvAt // 15 // jo padArtha ApasameM jude jude nahIM ho sakate unakA jo saMbaMdha hai vaha samavAya hai aura yaha yahAM hai' isaprakAra jJAnavAkya pravRtti evaM kriyApravRttikA hetu rUpa jo abhedajanaka saMbaMdha vizeSa hai vahI hai| / samavAya hai aura usIse bhinna bhinna padArthoMkA abheda rUpa vyavahAra hotA hai jisataraha dravyameM guNa, guNameM hai| guNapanA Adi aisI pratItikA vaha karanevAlA hai / isa saMbaMdha jo padArtha ApasameM abhinna jAna paDate haiM jisa taraha AtmA aura jJAna Adi padArtha, unakA vyavahAra hotA hai isaliye uSNaguNameM GURUGRESSURESORNERALLOCACHERan BINDAN Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / ' uSNatvakA samavAya saMbaMdha rahanese 'uSNaguNa uSNatvavAna hai isakI jagaha 'uSNaguNa uSNa haiM yaha vyavahAra , ho sakatA hai tathA uSNaguNa bhI samavAya saMbaMdhase AgnameM rahatA hai isaliye vahAMpara bhI 'agni uSNavAna hai ka hai' isakI jagaha agni uSNa hai yaha vyavahAra ho sakatA hai dravyaguNa AdikA abheda saMbaMdha mAnanA vyartha hai hai hai ? aisI AzaMkA ThIka nahIM / jaba uSNaguNa aura uSNatva jAti tathA uSNaguNa aura, agni ApasameM 15 I sarvathA bhinna bhinna padArtha haiM taba uSNaguNakA agnimeM hI samavAya hai jalameM nahIM tathA zItaguNakA jalameM | 1 hI samavAya hai, agnimeM nahIM yaha niyama kaise bana sakegA ? usIprakAra uSNapanAkA uSNaguNake hI sAtha 16 / samavAya hai zItaguNa Adi anya guNoM ke sAtha nahIM yaha bhI niyama kaise banegA ? isaliye jaba yaha hU~ niyama nahIM hI dIkha paDatA hai ki uSNaguNakA samavAya agnimeM hI hai jala AdimeM nahIM athavA uSNatva / dharma uSNaguNameM hI samavAya saMbaMdhase rahatA hai zIta Adi guNoMmeM nahIM taba yahI mAnanA cAhiye ki hai uSNaguNa agnikA pariNAma hI hai| yadi naiyAyika vA vaizeSika yahAM para yaha tarka kareM ki-: uSNa guNa agnimeM hI hai jala AdimeM nahIM yaha svataH siddha vAta hai| isa niyamake karane ke lie % anya kisI bhI kAraNakI AvazyakatA nahIM ? taba uSNa guNa agnikA pariNAma hI siddha ho jAtA hai hU~ kyoMki svabhAva aura pariNAmameM koI bheda nahIM isaliye yaha vAta siddha ho cukI ki samavAya sambandhase hai uSNa guNa uSNa hai athavA agni uSNa hai yaha vyavahAra nahIM ho sakatA kyoMki vaha vyavahAra abheda pakSa hU~ hai meM hI hotA hai kiMtu vahAMpara 'uSNa guNa uSNatvavAna' vA 'agni uSNavAna hai, yahI vyavahAra hogaa| aura hai meM bhI yaha bAta hai ki samavAyAbhAvo vRttyaMtarAbhAvAta // 16 // CHECHACHCHECHAKREGISTRUGRECIBCCISISTERON Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ artha-naiyAyika aura vaizeSikoMne 'guNoM kI sacA dravyameM samavAya saMbandhase mAnI hai jaba samavAya bhI || bhASA . eka padArtha hai to usakI sattA dravya AdimeM kisa sambandhase mAnI jAyagI ? yadi dUsare samavAya sambandhase 8 |mAnI jAyagI, yaha kahoge so ThIka nhiiN| kyoMki dUsarA samavAya sambandha padArtha mAnA hI nahIM hai | hai 'svarUpase samavAya eka hI padArtha hai' aisA samavAya vAdiyoM ke zAstroMkA vacana hai / yadi yaha mAnA jAyagA | ki dravya AdimeM samavAya saMbandhakI sattA saMyoga saMbandhase mAna. leMge so bhI ThIka nhiiN| jo padArtha | bhinna 2 ho jAnevAle haiM una vichuDe hue padArthoM kA mila jAnA saMyoga saMbandha hai / samavAya, dravya Adi / yA padArthoM se judA raha nahIM sakatA isaliye saMyoga saMbandhase dravya AdimeM usakI sattA nahIM mAnI jA saktI / tathA samavAya aura saMyoga saMbandhase bhinna anya koI bhI aisA saMbandha nahIM jisase dravya AdimeM sama|| vAya saMbandhakI sacA bana sake kintu jisa taraha kharaviSANa-gadheke sIMga asiddha haiM usI taraha dravya || AdimeM kisI bhI saMbandhase samavAya padArthakI sacA siddha na honese samavAya padArtha bhI asiddha hai / ima liye naiyAyika aura vaizeSikoMne jisa samavAya padArthakI kalpanA kara rakkhI hai vaha koI padArtha hI nhiiN| || yadi samavAyake viSayameM yaha kahA jAya ki prAptitvAtprAptyaMtarAbhAva iti cenna vyabhicArAta // 17 // | dravya guNa Adi padArtha saMbandhavAle haiM isaliye unakA koI na koI saMbandha honA Avazyaka hai| || samavAya padArtha to khAsa saMbaMdha hai, saMbaMdhavAn nahIM, isaliye usakI sacA siddha karaneke liye kisI saMbaMdha | // kI AvazyakatA nahIM vaha svataH siddha hai| so ThIka nhiiN| yadi khAsa sebandhakI sacA kisI anya saMbaMdhI ra se na mAnI jAyagI to saMyogasaMbandhakI sacA bhIsamavAya saMvandhase na bana saMkegI kyoMki saMyoga bhI ABRDS-4555EGIST-DEOSSSR SEAUCRACHECHNOLORSONAGACASEX Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ To saMbaMdha hI hai isaliye jisataraha saMbaMdha honepara bhI saMyogakI dravya Adi padArthoM meM sattA samavAya saMbaMdha se mAnI hai isItaraha samavAyakI sattA bhI dravya Adi padArthoM meM kisI anya saMbaMdha se mAnanA cAhiye kiMtu dravya AdimeM samavAyakI saccA siddha karanevAlA koI bhI saMbaMdha hai nahIM isaliye samavAya padArtha siddha hI nahIM ho sktaa| aura bhI yadi yaha kahA jAya ki - . pradIpavaditi cenna tatpariNAmAdananyatvasiddheH // 18 // jisaprakAra dIpaka dUsare dIpakakI kucha bhI apekSA na kara apane ko bhI prakAzita karatA hai aura ghaDA Adi anya padArthoMko bhI prakAzita karatA hai usIprakAra samavAya saMbaMdha bhI anya kisI bhI saMbaMdhI apekSA na kara dravya Adi padArthoM meM apanI sattAkA svayaM nizcaya karAtA hai aura dravyameM dravya, vA dravya guNa ityAdirUpase dravya AdikI sattAkA bhI nizcaya karAtA hai ? so ThIka nahIM / kyoMki anya kisI bhI saMbaMdha kI apekSA na kara yadi samavAya saMbaMdha dravya Adi padArthoM meM svataH hI apanI sattAkA nizcaya karAnevAlA kahA jAyagA to vaha dravya AdikA pariNAma hI siddha ho gayA taba jisataraha prakAza pariNAmakA dhAraka dIpaka apane svarUpa prakAzaMse bhinna nahIM, yadi bhinna mAnA jAyagA to dIpaka padArtha hI siddha na ho sakegA, kyoMki prakAzasvarUpa hI dapika hai prakAza naSTa ho jAne para dIpaka koI padArtha hI nahIM raha jAtA usIprakAra jainadharma kA yaha siddhAMta hai ki- guNa karma sAmAnya vizeSa aura samavAya ye saba dravyake hI pariNAma haiM / dravyase bhinna guNa Adi padArtha haiM hI nahIM kiMtu vAhya aura abhyaMtara kAraNoM ke | dvArA dravya hI guNa kahA jAtA hai evaM vahI karma sAmAnya vizeSa aura samavAya bhI kahA jAtA hai kyoMki ye saba hI dravyake pariNAma haiM isa rUpase samavAya yadi dravyakA pariNAma hI hai taba vaha usase bhinna nahIM bhASa 28 Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA0rA0 29 | ho sakatA, dravyasvarUpa hI hai / taba jo samavAyako eka saMbaMdha aura dravyase bhinna padArtha mAnA hai vaha mithyA hai / tathA yaha bhI vAta hai ki ghaTa Adi padArthoM kA prakAza karanevAlA dIpaka jisataraha apane svarUpase prasiddha aura ghaTAdise bhinna sabake pratyakSagocara hai usataraha dravyameM dravyakI vA guNa AdikI satAkA nizcaya karAnevAlA samavAya apane kisI bhI svarUpase prasiddha nahIM aura dravya Adise bhinna pratyakSarUpa se bhI kisIko dIkha nahIM paDatA isaliye dIpaka ke samAna kabhI samavAya padArtha kI siddhi nahIM ho sakatI / guNa karma sAmAnya aura samavAya padArthoMse dravya padArtha bhinna hai yaha to kahA hI nahIM jA sakatA kyoMki guNa Adi svarUpaM hI dravya hai yadi guNa Adi usase bhinna mAna liye jAyage to dravya | padArtha hI na siddha ho sakegA / yadi yaha kahA jAya ki guNa karma Adi dravyake vizeSa nahIM aura na 'unase dravya kI prasiddhi hai / dravyakI prasiddhi karanevAlA to aura hI koI vizeSa hai aura usa vizeSa se dravyakA guNa karma Adi se saMbaMdha hai so bhI ThIka nahIM kyoMki guNa karma Adise bhinna svataH siddha to koI dravyakA vizeSa guNa dIkha nahIM paDatA hai yadi ho to usakA nAma lenA cAhiye / vinA batalAye usakI siddhi ho nahIM sakatI / isaliye yaha bAta vilakula nizrita ho cukI hai ki guNa karma sAmAnya aura samavAya ye dravyake pariNAma haiM pariNAma pariNAmIkA abheda rahatA hai / jaba samavAya pariNAma hai taba vaha dravya svarUpa hI hai usase bhinna nahIM isaliye samavAya saMbaMdha dravyase judA eka aura nitya padArtha | hai yaha jo naiyAyika aura vaizeSikoM kA kahanA hai kevale kalpanAmAtra hai / aura bhI yaha bAta hai kivizeSaparijJAnAbhAvAt // 19 // yaha sAdhAraNa bAta hai ki jisa eka puruSane pitA aura putra donoMko dekhA hai vahI yaha kaha sakatA L bhASA 29 Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FORMA-CARCIBRARA-MIRPRILCOHORMER / hai ki yaha isakA pitA aura yaha usakA putra hai kintu eka puruSane pitA dekhA hai dUsarene putra dekhA hai ) vahAMpara eka puruSa 'yaha isakA pitA aura yaha usakA putra hai' yaha nahIM batA sakatA usItaraha jisake 6 matameM yutasiddha-ApasameM jude ho jAnevAle aura ayutasiddha-ApasameM jude na ho sakane vAle padArthoMko 5 viSaya karanevAlA eka hI jJAna hai usake matameM ayutasiddha padArtha AtmA aura jJAnAdikA samavAya aura hU~ yutasiddha padArtha puruSa aura daMDa AdikA saMyoga saMyogasaMbaMdha yaha vizeSa jJAna ho sakatA hai kintu yuta hai hai siddha padArthoMko jAnanevAlA anya jJAna aura ayutasiddha padArthoM ko jAnanevAlA anya jJAna hogA vahAM hai para vaha vizeSa nahIM bana skegaa| naiyAyika aura vaizeSika matameM padArthako viSaya karaneke liye jJAna sacA hai 5 eka kSaNa hI mAnI hai aura eka jJAna eka hI padArthako viSaya karatA hai, yaha unako iSTa hai taba unake / . matameM jo jJAna yutasiddha padArthako viSaya karegA vaha ayutasiddhako nahIM kara sakatA aura jo ayutasiddha ko viSaya karegA vaha yutasiddhako viSaya nahIM kara sakatA isaliye unake matAnusAra ayutAsiddha padArthoM % hU~ kA samavAya saMbaMdha aura yutasiddha padArthoM kA saMyoga yaha vizeSa jJAna nahIM ho sktaa| jaba yaha jJAna hI TU hU~ na hogA taba koI bhI saMbaMdha nahIM siddha hogaa| vizeSa naiyAyika aura vaizeSikoMkA yaha siddhAMta hai ki jJAna prathama kSaNameM utpanna hotA hai| dvitIya kSaNameM 5 arthalAbha arthAt padArthoMko viSaya karatA hai aura tRtIya kSaNameM naSTa ho jAtA hai isa prakriyAse padArthoM ko hai viSaya karanekeliye jJAnako eka dUsarA hI kSaNa hai| aneka kSaNa nahIM tathA vaha jJAna eka kSaNameM eka hI 6 padArthako viSaya karatA hai / yadi vizeSa jJAna karanekeliye yaha upAya batalAyA jAya ki saMskArAditi cenna tasyApi tAdAtmyAt // 20 // PRECISRAELCREGASTRISADRASISAMAGISTRATISTIANE Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAtA ' artha-eka kSaNameM rahanevAle jJAnase Upara batalAyA huA vizeSa vijJAna mata ho parantu usa jJAnase utpanna | ta0TII || honevAle vizeSa saMskArase vizeSa jJAna ho jAyagA ? so bhI ThIka nhiiN| jo saMskAra jJAnase utpanna huaa| hai vaha jJAnakharUpa hI hai| jJAnase bhinna nahIM isaliye jisataraha eka jJAna eka kSaNameM eka hI padArtha grahaNa karatA hai usIprakAra saMskAra bhI eka hI padArthako grahaNa karegA tathA jisaprakAra eka jJAna eka kSaNameM aneka padArthoMko grahaNa nahIM karatA usIprakAra saMskAra bhI aneka padArthoM ko grahaNa na kara skegaa| isa rUpase jisa samaya eka kSaNavartI jJAnase "yutasiddha padArthoM kA saMyoga saMbaMdha aura ayutasiddha paMdA thA~kA samavAya saMbaMdha yaha" vizeSa jJAna nahIM hotA usIprakAra saMskArase bhI na ho sakegA / isaliye || samavAya saMbaMdha siddha ho hI nahIM sakatA / athavA ___"kartRkaraNayoranyatvAdanyatvamAtmajJAnAdInAM parazvAdivaditi cenna / tatpariNAmAdagnivat" 'yaha 15 jo pahile sUtrakI pAMcavI vArtika kaha Aye haiM usakA tAtparya yaha hai-vAdIne jo yaha zaMkA kI hai 18|| ki-jisataraha 'devadaca pharasAse lakaDI kATatA hai' yahAM para kartA devadatta aura karaNa pharasA donoM bhinna ma bhinna padArtha haiM usIprakAra AtmA jJAnase padArthako jAnatA hai| yahAMpara bhI AtmA kartA aura jJAna ra karaNa hai isalie AtmA aura jJAnakA bhI bheda mAnanA cAhiye kyoMki katA aura karaNa minna 2 huA hai | karate haiM ? so nhiiN| jisataraha paryAyArthika nayakI apekSA dAha svabhAvase agni bhinna hai parantu vaha 1 isa vArtikakA pahile jo artha likhA gayA hai vaha dravyArthika nayakI pradhAnatAse hai kyoMki vahAM uSNako hI agni aura jJAna darzanako hI prAtmA mAnA hai| paryAyoMkI kalpanA nahIM kii| yahAM para paryAyArthika nayakI pradhAnatAse artha hai kyoMki yahAM para dAhasvabhAva kA jJAna svabhAvake ullekhase agni vA AtmAvoM kI paryAyoMkI pradhAnatA hai| pahale arthase yaha bhartha sugama hai isaliye dUsarI tarahase yaha vArtikakA artha likhA gayA hai| ESCHEMOVEDGEASROCHUREGREEMERESCHEBARE BIOTSABRDESASURBISANABRARIES Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA KOREAUMORORSASSISTACEACHES dAha pariNAma agnikA hI hai isaliye jisasamaya vaha lakaDIko jalAtI hai usa samaya jalanArUpa hai kriyAkI vaha kartA hai tathA vaha apane hI dAha pariNAmase jalAtI hai isaliye vahI karaNa hai usIprakAra paryAyArthika nayakI apekSA jJAna paryAyase AtmA bhinna hai parantu vaha pariNAma AtmAkA hI hai isaliye jisasamaya AtmA padArthoM ko jAnatA hai usa samaya jAnanA kriyAkA kartA AtmA hI hai tathA vaha apane hI jJAna guNase jAnatA hai isaliye vahI karaNa hai / yadi jJAnako AtmAkA svabhAva na mAnA jAyagA to jisaprakAra dAha svabhAvake vinAgnikA nizcaya nahIM ho sakatAusIprakAra jJAna svabhAvake vinA AtmAkA hai bhI nizcaya na ho sakegA ityAdi bhAva dahana svabhAvakI apekSA samajhanA caahiye| aura bhI yahavAta hai ki anekAMtAtparyAyaparyAyiNorathAMtarabhAvasya ghaTAdivat // 21 // mUla bheda nayoM ke dravyArthika aura paryAyArthika do haiM / jisa nayase paryAyakI gauNatA rakhate hue OM dravyakA pradhAna rUpase bodha ho vaha dravyArthika hai aura dravyakI gauNarUpa apekSA rakha kara paryAyoMkA 6 jAnanevAlA naya paryAyArthika hai| ghaTakA artha miTTIkA ghaDA aura jina donoM palaDoMmeM ghaDA rahatA hai hU~ arthAt ghaDeko phoDanese yA ghaDeko tayAra karanemeM jo samAna rUpa ghaDeke do bhAga hisse hote haiM unheM hI hai kapAla kahate haiN| jisa samaya ghaTa aura kapAlameM paryAyArthika nayakI ora dhyAna na dekara dravyArthika nayakI apekSA rakkhI jAtI hai usa samaya yaha ghaDA hai vA yaha kapAla hai, isataraha paryAyoMkI vivakSAkahanekI icchA nahIM rahatI kintu miTTI dravya vA aMjIva dravya vA anupayoga (jJAnadarzanasvarUpa upa-hai 1 ghaTa kapAla prAdi ajIva drazke paryAya haiM isaliye unakA dravya ajIba hai / 2 jJAnadarzanasvarUpa upayogarahita ghaTa dravyake hai 31 kapAlAdi paryAya haiM isaliye unakA dravya anupayoga bhI hai| 90SASARBASNA Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA tarA. - | yogarahita ) dravya yaha vivakSA rahatA hai kyoMki ghaTa kapAla Adi paryAyeM kisI avasthAmeM miTTI vAda ajIva vA anupayoga dravyoMse judI nahIM raha saktI, miTTo Adi svarUpa hI honeke kAraNa miTTI, // ajIva vA anupayogake kahanese unakA grahaNa ho jAtA hai isaliye dravyArthika nayakI apekSA ghaTa / FI kapAla Adi paryAyeM miTTI ajIva vA anupayoga svarUpa hI haiN| parantu unhIM donoM meM jisa samaya dravyAArthika nayakI ora dhyAna na dekara paryAyArthika nayakI apekSA rakkhI jAtI hai usa samaya miTTI ajIva || vA anupayoga dravyakI vivakSA nahIM rahatI kintu yaha ghaTa hai, yaha kapAla hai' isa taraha paryAyoMkI vivakSA rahatI hai kyoMki ghaTa paryAya bhinna aura kapAla paryAya bhinna hai, ghaTa kapAla nahIM kahA jAtA aura kapAla ghaTa nahIM kahA jAtA isaliye paryAyArthika nayakI apekSA ghaTa aura kapAla jude jude haiM / tathA || ghaTa aura kapAla miTTIke hI pariNAma hai isaliye vAhya aura abhyaMtara kAraNoMse jisa samaya miTTI, ghaTa R|| kapAla Adi apanI paryAyasvarUpa pariNata hotI hai usa samaya vaha miTTI hI ghaTa aura kapAla svarUpa kahI | jAtI hai kyoMki miTTIse ghaTa kapAla Adi paryAya judI nahIM aura ghaTa kapAla Adi paryAyoMse miTTI judI All nhiiN| vinA miTTIke ghaTa kapAla Adi paryAyeM raha nahIM sakatIM isaliye pariNAma pariNAmIkI jaba abheda | vivakSA rahatI hai taba miTTI aura ghaTa kapAla Adi paryAyeM eka hI haiM kiMtu paryAyArthika nayakI apekSA | jisa samaya paryAyI miTTI aura paryAya kapAla Adi bhinna 2 mAne jAte haiM usa samaya miTTI aura ghaTa | do kapAla Adi bhinna 2 haiN| isI taraha dravyArthika aura paryAyArthika nayoMkI apekSA khAMDa aura zakara | |meM bhI ekatA aura bheda samajha lenA caahiye| . 1par3Ako tayAra karanevAle cAka DhorA prAdi / 2 miTTIkI ghaTa Adi pariNamanerUpa zakti / B555555BREGIBABASSIBEEN AAAAAAAANAGEMAMAILOESALCINE 5 Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 4 46 usI prakAra jisa samaya paryAyArthika nayakI ora dhyAna na dekara dravyArthika nayakI apekSA rakkhI jAtI hai usa samaya 'yaha jJAna hai vA yaha darzana hai' isataraha paryAyoMkI vivakSA nahIM rahatI kiMtu 'anAdi pAriNAmika caitanyasvarUpa jIva dravya hai' yaha vivakSA rahatI hai kyoMki anAdi pAriNAmika caitanyasvarUpa jIva dravyako choDakara jJAna darzana Adi raha nahIM sakate / jIvadravyasvarUpa hI hone ke kAraNa AtmA grahaNase unakA bhI grahaNa ho jAtA hai / isaliye dravyArthika nayakI apekSA jJAna darzana Adi pariNAma AtmasvarUpa hI haiM parantu unhIM jJAnAdimeM dravyArthika nayakI ora dhyAna na dekara jisasamaya paryAyArthika nayakI apekSA kI jAtI hai usa samaya AtmA dravyakI vivakSA nahIM rahatI kiMtu yaha jJAna hai yaha darzana hai isataraha paryAyoMkI vivakSA rahatI hai kyoMki jJAna paryAya bhinna aura darzana paryAya bhinna hai | jJAna, darzana nahIM kahA jAtA aura darzana, jJAna nahIM kahA jAtA isaliye paryAyArthika nayakI apekSA jJAna aura darzana jude 2 haiM / tathA jJAna darzana Adi paryAya AtmA ke hI pariNAma haiM isaliye vAhyaM aura abhyaMtara kAraNoM se jisa samaya AtmA, jJAna darzana Adi apanI paryAyasvarUpa pariNata hotA hai usa samaya vaha AtmA hI jJAna aura darzana svarUpa kahA jAtA hai kyoMki AtmAse jJAna darzana Adi pariNAma' jude nahIM aura jJAna darzana Adi pariNAmoMse AtmA judA nahIM, vinA AtmAke jJAna darzana Adi paryAyeM raha hI nahIM sakatIM / isaliye pariNAma pariNamIkI jaba abheda vivakSA rahatI hai taba AtmA aura jJAna darzana paryAyeM eka hI haiM kiMtu paryAyArthika nayakI apekSA jisa samaya paryAyI AtmA aura paryAya jJAna darzana Adi bhinna 2 mAne jAte haiM usa samaya AtmA aura jJAna darzana Adi paryAya jude jude haiM 1 pustakAdikA avalokana / 2 jJAnAvaraNa darzanAvaraNakI kSayopazamarUpa zaktivizeSa / bhA Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA ta0rA0 1 isaprakAra dravyArthika nayakI apekSA paraspara guNoMmeM bhI abheda hai evaM guNI aura guNoMmeM bhI abheda hai, paryAyArthika nayakI apekSA guNa bhI eka dUsarese ApasameM jude 2 haiM evaM guNI aura guNa bhI ApasameM bhinna 2 haiN| isa rUpase paryAyArthika nayakI apekSA jaba agni aura uSNa evaM AtmA aura usake guNa jJAnAdika ApasameM bhinna 2 haiM taba vAdIne jo yaha doSa diyA thA ki yadi AtmA aura jJAnameM kA karaNakI vyavasthA mAnI jAyagI to donoMko bhinna 2 mAnanA paDagA vaha doSa dUra hogayA kyoMki jaina siddhAMtameM kathaMcit-paryAyArthika nayakI apekSA AtmA aura jJAnakA bheda bhI mAnA hai| . itarathA hi ekArthaparyAyAdanyatvaprAptirvRkSavat // 22 // yadi kartA aura karaNakA sarvathA bheda hI mAnA jAyagA to eka hI padArthakI arthAt kartAsvarUpa 7 padArthakI paryAya jahAM karaNa mAnI jAtI hai vahAMpara kartA karaNakA abheda rahatA hai parantu aba kartA || karaNakA sarvathA bheda mAnanA paDegA isa rAtise "devadatta pharasA Adise (lakaDIkA) makAna banAtA hai hai " jisa taraha yahAM kartA-devadaca aura karaNa pharasA Adi sarvathA bhinna haiM usa taraha "zAkhAoMke yA vajanase vRkSa TUTA jAtA hai" yahAM para vRkSarUpa kartAkI paryAya zAkhAke karaNa honepara bhI donoMkA | sarvathA bheda hI mAnA jAnA cAhiye / paraMtu yaha vAta yuktise bAdhita hai kyoMka zAkhAbhArase bhinna vRkSa OM padArtha hai nahIM, zAkhAoMkA samudAya hI vRkSa kahA jAtA hai isaliye vRkSa aura zAkhAoMkA ApasameM 8 abheda hai| tathA yaha vRkSaM aura yaha zAkhA hai isaprakAra bheda vivakSA rahane para vRkSa aura zAkhA jude jude. | bhI haiM isaliye vRkSa aura zAkhAoMkA ApasameM bheda bhI hai isataraha kathaMcit bhedAbheda arthAt dravyA-1 hArthika nayakI apekSA abheda aura paryAyArthika nayakI apekSA bheda hI mAnanA cAhiye / yadi kartA karaNa GRBADIREDIBASEARBATE-EFER-1975 R-CHEREALEGEDEOCHEMICAUSEGRESPEECHNICIPMARE Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAra CLICK kI vyavasthA sarvathA bheda pakSameM hI mAnI jAyagI to 'zAkhAoMke vajanase vRkSa TUTA jAtA hai yahaoNpara / ___0 eka hI padArthakI paryAya zAkhA karaNa na paDa sakegI parantu vaha eka hI paDatI hai| usIprakAra AtmAme 65 bhinna jJAna padArtha nahIM / jJAnAdi svarUpa hI AtmA hai isaliye AtmA aura jJAnakA ApasameM abheda hai| * tathA yaha AtmA hai aura yaha jJAna hai / isaprakAra bheda vivakSA rahanepara (vRkSa aura zAkhAke samAna) 9 jude 2 bhI haiM isaliye AtmA aura jJAnakA ApasameM bheda bhI hai| isa taraha AtmA aura jJAnameM kathaMcit / bhedAbheda arthAta dravyArthika nayakI apekSA abheda aura paryAyArthika nayakI apekSA bheda mAnanA cAhiye yadi kartA karaNakI vyavasthA sarvathA bheda pakSameM hI mAnI jAyagI to 'AtmA jJAnake dvArA padArthoM ko jAnatA hai| yahAM para eka hI padArthakA pariNAma jJAna, karaNa na ho skegaa| isaliye kathaMcit bhedAbheda pakSameM hI kartR karaNakI vyavasthA mAnanA ThIka hai aura bhI yaha hai ki karaNasyobhayathopapatte vyasya mUrtimadamUrtibhedavat // 23 // dravya mUrtika bhI hai aura amUrtika bhI hai| kiMtu dravyake viSayameM yaha Agraha nahIM ki vaha mUrtika hI hai amUrtika nahIM athavA amUrtika hI hai mUrtika nhiiN| kyoMki jIva pudgala dharma adharma AkAza aura kAlake bhedase dravyoMke chai bheda haiN| unameM pudgala dravya mUrtika hai aura dharma adharma AkAza aura kAla amUrtika haiM tathA dravyArthika nayakI apekSA AtmA amUrtika hai aura paryAyArthika nayakI apekSA AtmAke sAtha anAdi kAlase kArmANa zarIrakA sambandha hai isaliye vaha mUrtika bhI hai isa rItise jisa prakAra mUrtika aura amUrtikake bhedase dravya do prakArakA hai usIprakAra vibhaktakartRka aura avibhakta ' 1 jisameM rUpa rasa gaMpAdika hoM vaha mUrtika aura jisameM ve na hoM vaha amUrtika hai| PHSSPISABPSSS Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAnA tarA0 kartRkake bhedase karaNa bhI do tarahakA hai| jo karaNa, kartAse bhinna ho vaha vibhaktakartRka hai jisataraha / || devadatta pharasAse lakaDI kATatA hai yahAMpara pharasA bhinna karaNa hai, kyoMki vaha devadacase bhinna hai tathA jo||7 37 hai karaNa kartAsvarUpa hI hai, kartAse bhinna nahIM vaha avibhaktakartRka hai jisa taraha 'agni apane uSNa hai| pariNAmase kAThako jalAtI haiM yahAM para uSNa-pariNAma abhinna karaNa hai kyoMki vaha agnisvarUpa hI hai usI taraha "AtmA jJAnase padArthoM ko jAnatA hai" ihAM para jJAna bhI avibhaktakartRka karaNa hai kyoMki || jJAna AtmAkA hI pariNAma hai , usase judA nahIM "isaliye jaba abheda pakSameM bhI kartA karaNakI vya vasthA hai tava vAdIkA jo yaha kahanA hai ki' : bheda pakSameM hI katI karaNakI vyavasthA hotI hai" vaha nira18// rthaka hai aura bhI yaha vAta hai ki dRSTAMtAcca kuzUlasvAtaMtryavat // 24 // hai jisaprakAra devadatta kuzUlako toDatA hai yahAM para jisa samaya kuzala atyaMta jIrNa honeke kAraNa hai apane Apa hI TUTa jAtA hai vahAM para svayaM hI vaha karaNa bana jAtA hai / usako toDanevAlA kartAse | bhinna koI karaNa nahIM hotA usI prakAra AtmA padArthoM ko jAnatA hai yahAM para jAnanevAlA AtmA hai| hI karaNa hai AtmAse bhinna karaNa padArtha nahIM isaliye bheda hone para hI kartA karaNa vyavahAra hotA hai | || abheda hone para nahIM, yaha haTha nahIM kI jaasktii| aura bhI yaha vAta hai ki ekArthaparyAyavizeSopapattariMdrAdivyapadezavat // 25 // eka padArthakI aneka paryAyeM hotI haiM paraMtu vaha padArtha paryAyoMse bhinna nahIM kahA jAtA jisataraha | eka hI devarAjakI iMdra zaka puraMdara Adi aneka paryAya haiM paraMtu una paryAyoMse devarAja bhinna nhiiN| SAMEBORECARERABASGESRAELECREBACHEBABA uRASAABASEASEASOURGERUA Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ e6ml RISAE tathA jisa samaya aizvaryakA bhoga karatA hai usasamaya iMdra kahalAtA hai jisasamaya sAmarthya kA kAma karatA hai usasamaya zakra kahalAtA hai aura, jisasamaya nagaroMko vidAraNa karatA hai usasamaya puraMdara kahalAtA hai isaprakAra vizeSa vizeSa kAryoMse devarAja hI iMdra zakra aura puraMdara Adi vizeSa nAmoM kA dhAraka ginA jAtA hai isaliye jisa kArya vizeSa ke karane se vaha iMdra kahA jAtA hai usa kArya vizeSase zakra aura puraMdara nahIM / jisa kArya vizeSase zakra kahA jAtA hai usase iMdra aura puraMdara nahIM aura jisa kArya vizeSase puraMdara kahA jAtA hai usase iMdra aura zaka nahIM kahA jAtA kyoMki inakI zakrAdi rUpa pratyeka avasthA bhinna 2 vyaMjana paryAyarUpa pragaTa hotI hai / dravyakI paryAya ko vyaMjanaparyAya kahate haiM / paraMtu kArya vizeSa ke kAraNa iMdra zakra puraMdara Adi nAmoMke rahate bhI unase devarAja hI kahA jAtA hai ve paryAyeM devarAja se bhinna anya kisI padArtha kI nahIM usIprakAra AtmA kI bhI jJAna darzana sukha Adi paryAya mojUda hai tathA jAnanA dekhanA Adi kArya vizeSoMse una paryAyoMkA bheda bhI hai paraMtu bodha unase AtmA kA hI hotA hai| anya kisI padArthakA bodha nahIM hotA isaliye eka hI padArtha kI paryAya ko karaNa mAnane se 'AtmA jJAnake dvArA padArthoM ko jAnatA hai' yahAM para AtmAkI jJAna paryAyake karaNa paDajAne para AtmA aura jJAnakA sarvathA bheda siddha nahIM ho sakatA / kathaMcit bhedAbheda hI yuktiyukta hai / athavA kartRsAdhanatvAdvA doSAbhAvaH // 26 // jJAna darzana aura cAritra ye tIno zabda kertRmAdhana haiM / kartA arthameM pratyaya karane para inakI siddhi 1 jahAM kartA pradhAna hotA hai vaha kartRsAdhana kahA jAtA hai jisataraha devadasa bhAta khAtA hai yahAM para bhAta khAnevAlA devadata pradhAna hai isaliye vaha kartA hai / bhASa 38 Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 39 huI hai kiMtu karaNasAdhana nahIM -karaNa artha meM pratyaya kara inakI siddhi nahIM hai / una jJAnAdi pariNAmoM ko dhAraNa karanevAlA AtmA hI jAnatA hai isaliye jJAnarUpa kahA jAtA hai, vahI dekhatA hai isaliye darzanarUpa kahA jAtA hai, vahI AcaraNa karatA hai isaliye cAritrarUpa kahA jAtA hai / isaprakAra kartA meM pratyaya karane para evaMbhUta nayakI apekSA AtmA hI jJAna darzana aura cAritra hai / isarItise jJAna darzana ko karaNa mAnane para jo vAdIne yaha doSa diyA thA ki "kartA aura karaNa padArtha sarvathA bhinna hote haiM / yadi jJAna aura darzanako karaNa aura AtmAko kartA mAnA jAyagA to AtmA aura jJAna darzanAdimeM sarvathA bheda mAnanA paDegA" vaha doSa dUra hogayA / yadi yahAM para yaha kahA jAya ki lakSaNAbhAva iti cenna bAhulakAt // 27 // - yuddha pratyaya bhAva aura karma meM hotA hai kartA meM nahIM, phira yahAM kartA meM yuddha pratyaya kahanA ayukta hai ? so ThIka nahIM / 'yuDyA bahula? yuT aura kRt pratyaya bahulatA se hote haiM) vyAkaraNa ke isa sUtra se kartA meM bhI yuddha aura Nitra pratyaya hote haiM evaM kartA meM yuddha pratyaya karanese jJAna aura darzana aura mitra pratyaya karane se cAritra zabdakI siddhi ho jAtI hai / sUtrameM jo bahula pada hai usakA tAtparya yaha hai ki jina pratyayoM kA jahAM vidhAna kiyA gayA hai usase anyatra bhI ve pratyaya hote haiM / kRt pratyayoM kA vidhAna bhAva aura karmameM hai ve karaNa Adi meM bhI ho jAte haiM jisataraha jisase snAna kiyA jAya vaha snAnIya cUrNa ( sAbuna Adi) kahA jAtA hai ihAMpara karaNa meM pratyaya hai / jisake liye de vaha dAnIya- atithi kahA jAtA hai yahAM 1 pahile artha likhA jA cukA hai / 2 vartamAnakriyA pariNAma pariNata padArtha kI vivakSA rakhanevAlA evaMbhUtanaya kahalAtA hai / jisasamaya par3ha rahA hai usIsamaya chAtra hai, paDhAte samaya vahI pAThaka kahA jAtA hai / bhASA Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ M EAGUPEGEOG para saMpradAna arthameM pratyaya hai tathA jisake dvArA samAvartana-AdarasatkAra kiyA jAya vaha samAvartanIya guru kahA jAtA hai ihAM para apAdAna paMcamI kArako pratyaya hai| tathA karaNa aura adhikaraNameM jo yuda pratyaya kahA gayA hai vaha karma Adi kArakoMmeM bhI hotA hai jisataraha jo kATe vaha niradana-dAMtarA yahAM para karmameM pratyaya hai jisase reca (dasta) hojAve vaha praskaMdana virecana kahA jAtA hai yahAM apAdAna kAraka meM yuT pratyaya hai| . athavA bhAvasAdhanA jJAnAdizabdAstattvakathanAdAtrasya karaNavyapadezavat // 28 // athavA tRNa Adiko na bhI kATanevAlA dAMtarA jisa samaya udAsInarUpase judA par3A rahatA hai / usa samaya "yadyapi vaha bhAvasAdhana hai kyoMki usameM kATanekI sAmarthya hai| kATa nahIM rahA hai to bhI hai vaha nAma mAtrase karaNa kahA jAtA hai usI prakAra jAnanA dekhanA aura AcaraNa karanArUpa apanI kriyAoMko na karanevAlA jJAna darzana aura cAritra jisa samaya udAsIna rUpase AtmAmeM sthita hai usa samaya ve nAma mAtrase karaNa kahe jAte haiM vAstavameM bhAvasAdhana haiM kyoMki unameM karanekI zakti hai kriyA hU~ ko ve kara nahIM rahe haiM ihAM para jJAna darzana cAritra svarUpa mokSa mArga hai / tathA jJAnAdikI jAnanArUpa hU~ jJAna, dekhanArUpa darzana, AcaraNa rUpa cAritra isa prakAra bhAva sAdhana vyutpatti hai kyoMki bhAvasAdhanakA artha svasvarUpa siddha karatA hai yahAM vyutpacise svasvarUpa siddha hotA hai isaliye yahAM para kartA Adi kisI kArakakA vyavahAra nahIM kintu jahAM para kriyAkI apekSA vyutpaci hai jisa taraha-jisake dvArA jAne vA jo jAne vaha jJAna jisake dvArA dekhe vA jo dekhe vaha darzana jisake dvArA AcaraNa kare vA jo AcaraNa kare vaha cAritra vahAM para kartA karaNa AdikA vyavahAra hotA hai| isa rItise jaba jJAna Adi 50 AAAAAAAAAE - - Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA HARSHAHISHEKHABARSAARRIOR | ko bhAva sAdhana mAna liyA taba kartA karaNake vyavahArakI yogyatA nahIM rahI / isaliye vAdIne jo yaha | doSa diyA thA ki kartA karaNa sarvathA bhinna hote haiM yadi jJAnako karaNa aura AtmAko kartA mAnA | jAyagA to AtmAse. jJAnako sarvathA bhinna kahanA pddegaa| vaha doSa dUra ho gayA / yadi yahA~ para | yaha zaMkA ho ki vyaktibhedAdayuktamiti cennaikArthe zabdAnyatvAd vyAktabhedagataH // 29 // 8 vizeSyake jaise liMga aura vacana hote haiM usI prakAra vizeSaNake hote haiM jJAnaM AtmA arthAt AtmA 5 ho jJAna hai jaba yahAM vizeSya AtmA aura vizeSaNa jJAna hai taba AtmA jisa taraha puMliMga zabda hai usI | prakAra jJAna bhI puliMga honA cAhiye isarItise 'jJAnaM AtmA' kahanA ThIka nahIM, jJAna AtmA yaha kahanA hai caahiye| so ThIka nhiiN| eka hI arthameM zabdoMke bhedase liMga vacana AdikA bheda hotA hai jisa taraha geha kuTI aura maTha ye tInoM zabda ghara rUpa arthake vAcaka haiM. tathApi zabda bhinna 2 haiM isaliye geheM yaha napuMsaka liMga zabda kuTI strIliMga zabda aura maTha puliMga zabda hai, isI taraha puSya tArakA nakSatra ye tInoM zabda nakSatra rUpa arthake kahanevAle haiM to bhI zabdoMkA ApasameM bheda rahanese puSya puliMga, tArakA || strIliMga, aura nakSatra napuMsaka liMga zabda hai| usIprakAra yadyapi jJAna zabda napuMpaka liMga aura AtmA | zabda puliMga hai tathApi zabdoMkA bheda honese liMga AdikA bheda rahane para bhI koI doSa nhiiN| ' jJAnagrahaNamAdau nyAyyaM tatpUrvakatvAddarzanasya // 30 // alpAntaratvAcca darzanAt // 31 // .. nobhayoryugapatpravRtteH pratApaprakAzavat // 32 // 'zraddhAna, jJAna pUrvaka hotA hai jabataka padArthoMke svarUpakA jJAna nahIM hotA taba taka unakA zraddhAna Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA FRORSCIENCHORRORISASARASTRORDERABARIOR bhI nahIM hotA isaliye 'samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH' yahAMpara darzanase pahile jJAna paDhanA cAhiye hai eka vAta / dUsare jisa zabdameM thoDe khara-akSara hote haiM vaha adhika akSaravAle zabdase pahale paDhA jAtA hai kA hai| yaha vyAkaraNa zAstrakA niyama hai / darzana zabdakI apekSA jJAna zabdake akSara kama haiM isaliye bhI darzana zabdase pahile jJAna zabdakA pATha honA caahiye| isa rUpase samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH15 i aisA sUtra na rakhakara 'samyagjJAnadarzanacAritrANi mokSamArgaH' aisA hI rakhanA cAhiye ? so ThIka nhiiN| DU jisataraha meghapaTalake dUra ho jAnepara sUrya kA pratApa aura prakAza-uSNapanA aura rozanI eka sAtha | pragaTa hote haiN| usIprakAra darzanamohanIya karmake upazama, kSayopazama aura kSaya ho jAnepara jisa samaya AtmAmeM samyagdarzana guNa pragaTa hotA hai usI samaya mati ajJAna aura zruta ajJAnake dUra ho jAne para matijJAna aura zrutajJAnarUpa samyagjJAna pragaTa ho jAte haiM / arthAt___AtmA, jJAna, darzana Adi svarUpa hai / usako aisI koI bhI avasthA nahIM jahAM jJAna aura darzana kI nAsti ho ske| nahIM to jJAna darzana Adike abhAva ho jAnepara AtmA padArtha hI nahIM bana skegaa| hAM! yaha vAta avazya hai ki hara eka avasthAmeM samyagjJAna aura samyagdarzana nahIM rhte| kisI avasthA 6 meM mithyAjJAna aura mithyAdarzana to kisI avasthAmeM samyagjJAna aura samyagdarzana rahate haiN| isa rIti hU~ hai sai AtmAmeM vibhAvarUpase rahanevAle mithyAdarzana aura mithyAjJAnoM meM vibhAvarUpa paryAya utpanna karanevAle hai kAraNoMkA abhAva honese jaba mithyAdarzana, samyagdarzanasvarUpa pariNata hotA hai usIsamaya mithyAjJAna bhI samyagjJAna ho jAtA hai isaliye samyagdarzana aura samyagjJAnakI pragaTatAkA jaba eka hI samaya hai 3 taba darzanase pahale jJAna paDhanA cAhiye yaha zaMkA nirarthaka hai kyoMki sAthameM honevAloMmeM kauna pahile 1 SCHECRECIESCAPERCICICIENCERICISTRASTRockx Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | paDhanA cAhiye aura kauna pIche ? yaha saMdeha kiyA hI nahIM jA sakatA isaliye jaisA sUtra hai vaisA hI | bhASA ThIka hai| yadi yaha kahA jAya ki samyagdarzana aura samyagjJAnakI eka sAtha AtmAmeM pragaTatA siddha ho | jAnepara jo yaha zaMkA kI gaI thI ki-'vinA jJAnake zraddhAna nahIM hotA isaliye darzanake pahile jJAna kA hI pATha rakhanA ThIka hai' usakA to parihAra ho gayA parantu 'jisameM thoDe akSara hote haiM usakA adhika akSaravAle zabdase pahile pATha rahatA hai darzanakI apekSA jJAnameM akSara kama haiM isaliye darzanase |pahile jJAnakA hI pATha rakhanA pramANasiddha hai' yaha zaMkA to jyoMkI tyoM maujUda hai so bhI ThIka nhiiN| kyoMki darzanasyaivAbhyarhitatvAt // 33 // ___ thoDe akSaravAle zabdase adhika akSaravAlA bhI zabda yadi pUjya-pradhAna hogA to usakA hI 18 hU~ pahile pATha rhegaa| thoDe akSaravAlekA nhiiN| yaha bhI usakA bAdhaka vyAkaraNakA siddhAnta hai| samya gdarzanake hote hI mithyAjJAna samyagjJAnarUpa ho jAtA hai, vinA samyagdarzanake pragaTa hae padArthako jAna hai kara bhI usakA vAstavika zraddhAna nahIM hotA isaliye vaha jJAna mithyAjJAna hI samajhA jAtA hai isa rItise mithyAjJAnako samyagjJAna banAnevAlA jaba samyagdarzana hai taba vahI pradhAna hai| jJAna pradhAna nhiiN| | isaliye samyagdarzanakA hI pahile pATha rakhanA ThIka hai| _ madhye jJAnavacanaM jJAnapUrvakatvAccAritrasya // 34 // mana vacana AdikI jina vizeSa kriyAoMse karma AMve una kriyAoMkA ruka jAnA samyakcAritra 43 1abhyantara aura bAsa kAraNa-phapAya pariNAma aura mana vacana kAyarUpa tIna yogoMkI pravRtti karmoke bandhanameM prAvazyaka kAraNa hai| SHORRORROR SHORROCHURRASSA Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sapI ASARAMBRI SSARSHASTRASABHARASHIONSHORT OM hai| yaha samyakacAritra jIva ajIva Adi padArthoMke vAstavika svarUpake jJAna ho jAnepara jisa samaya OM cAritra mohanIya karmakA upazama kSayopazama aura kSaya hotA hai usa samaya hotA hai kiMtu vinA samyagjJAna 7 ke cAritra, mithyAcAritra kahA jAtA hai isaliye uktaM sUtrameM cAritrase pahile vIcameM jJAna zabdakA 6 prayoga kiyA hai| itaretarayoge dvaMdo mArga prati parasparApekSANAM prAdhAnyAt // 35 // , yathA plakSanyagrodhapalAzA iti // 36 // jahAM para vizeSatAse cakAra Ave aura usake sabhI padArtha paraspara sApekSa aura pradhAna hoM vaha dvaMdra samAsa kahA jAtA hai| dvaMdvasamAsake samuccaya anvAcaya itaretarayoga aura samAhAra ye cAra bheda haiN| 4 jahAM para do zabdoMke antameM dvivacana aura tIna Adi zabdoMke antameM bahuvacana Ave, jitane padArthoM 19 kA ApasameM samAsa kiyA jAya ve sabhI padArtha ApasameM sApekSa aura pradhAna hoM evaM vizeSatAse cakAra | A, vaha itaretarayoga nAmaka dvaMdva samAsa hai| jisataraha plakSazca nyagrodhazca palAzazca plakSanyagrodha hU~ palAzAH ihAMpara vRkSa vizeSake vAcaka plakSa nyagrodha aura palAza tInoM zabdoMke antameM bahuvacana hai| haiM astitva Adi kriyAoMkI, eka hI kAlameM tInoMke andara samAna rUpase maujUdagI hai isAleye tInoM hI hai pradhAna haiM / ApasameM eka dUsarekI apekSA rakhanevAle haiM aura vizeSatAse pratyeka zabdake antameM cakAra hai| - imaliye ihAM itaretarayoga nAmaka dvaMdva samAsa hai usIprakAra 'darzanaM ca jJAnaM ca cAritra ca darzanajJAnaOM cAritrANi' ihAM para bhI darzana jJAna aura cAritraina tInoM zabdoMke antameM bahuvacana hai| tInoM hI Apasa 6 14 1 khulAsA vyAkaraNa graMthoM meM dekhanA caahie| -RemixRA-CANCHETANA Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RWAREAC 3 bhAsa -AA meM eka dUsarekI apekSA rakhanevAle haiN| astitva Adi kiyAoMkI eka hI kAlameM tInoMke andara / samAnarUpase mojUdagI hai isaliye tInoM hI pradhAna haiM aura vizeSa rUpase pratyekake aMtameM cakAra hai isa liye yahAM bhI itaretarayoga nAmaka dvaMdva samAsa hai / itaretara yoga dvaMdameM saba padArthoM kI pradhAnatA isa-15 liye rakkhI gaI hai ki jina padArthoM kA itaretarayoga dvaMdva kiyA. gayA hai ve sabhI padArtha jisa padArtha ke hai| vizeSaNa mAne gae haiM usa padArthakA (vizeSyakA) samAna rUpase pradhAna banakara evaM ApasameM eka dUsare kI apekSA rakhakara bodha karAte haiN| jisataraha plakSanyagrodhapalAzAH vRkSaH' ihAMpara plakSa Adi. tInoM hI samAna rUpase pradhAna hokara evaM Apasa meM sApekSa hokara vRkSako janAte haiM kiMtu yaha nahIM ki eka pradhAnatAse vRkSako janAve, dUsarA gauNarUpase, athavA do pradhAnatAsejanAveM, eka gauNarUpase / usItaraha 'samya-13 gdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH' ihAMpara darzana Adi tInoM hI pradhAna hokara evaM ApasameM sApekSa ho / kara mokSamArgako janAte haiM kiMtu yaha nahIM ki samyagdarzana pradhAnatAse mokSamArgako janAve aura jJAna || cAritra gauNarUpase athavA samyagdarzana samyagjJAna mukhyarUpase aura samyakcAritra gauNarUpase janAve isa liye yaha vAta siddha huI ki samyagdarzana samyagjJAna aura samyakacAritra tInoM hI pradhAnarUpase mokSamArga ko janAte haiM taba tInoM milakara hI mokSake mArga haiN| eka vA do mokSake mArga nahIM kahe jA skte| - pratyekaM samyagvizeSaNaparisamAptirmujivat // 37 // . . . | devadatta jinadatta gurudaca tInoM bhojana kareM, yahAMpara jisataraha bhojana kAryakA tInoMke sAtha | sambandha hai arthAt devadatta bhojana kare, jinadatta bhojana kare aura gurudatta bhI bhojana kare usI prakAra || 45 'samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH' ihAM para bhI samyaka zabdakA darzana jJAna aura cAritra tInoMke sAtha HAGWEEKSECRECIRECTOGRECEBGREECREEMEMOR R AKESAGACASH Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 FIBISHESARLSHARE ANDRAKASIR-CROPEACREASE saMbaMdha hai arthAt samyagdarzana samyagjJAna aura samyaka vAritra e tInoM milakara mokSake mArga haiM / samyak zabdakA artha prazaMsA hai| isaliye cAhai samyagdarzana Adi kaha diyA jAya, cAhai prazastadarzana Adi kahA, jAya eka hI bAta hai| pUrvapadasAmAnAdhikaraNyAttadvyaktivacanaprasaMga iti cenna mokSopAyasyAtmapradhAnatvAt // 38 // ___samAnAdhikaraNakA artha eka jagaha rahanA hai jinakA ApasameM vizeSaNa vizeSyabhAva hotA hai ve niyamase eka jagaha rahate haiM jisa taraha ghaDA pIlA hai yahAMpara pIlA vizeSaNa aura ghaDA vizeSya hai jisa prakAra rUpa ghaDAmeM rahatA hai usIprakAra ghaDA bhI apane svarUpa ghaDAmeM rahatA hai| sampagdarzana jJAna aura cAritra mokSamArga hai yahAMpara samyagdarzana jJAna aura cAritra vizeSya aura mokSamArga vizeSaNa hai aura jahAMpara samyagdarzanAdi hai vahIMpara mokSamArga hai kyoMki samyagdarzana Adi svarUpa hI mokSamArga hai| tathA ra vizeSyake jo liMga aura vacana haiM ve hI vizeSaNake hote haiN| jaba vizeSya 'samyagdarzanajJAnacAritrANi' hU~ yahAM napuMsaka liMga aura bahuvacana hai to vizeSaNa mokSamArgameM bhI bahuvacana aura napuMsaka liMga honA , cAhiye vaisI avasthAmeM "samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgANi" aisA sUtra banAnA cAhiye ? so ThIka nhiiN| mokSakA upAya svabhAvakI pradhAnatAse hai, jisa svabhAvaMse mokSakA upAya batalAyA gayA hai vaha hai svabhAva samyagdarzana jJAna aura cAritrakI ekatArUpa hai, svayaM eka aura puliMga hai isaliye mokSamArgako pradhAnatA hai| isa rItise 'sAdhavaH pramANaM, saba sAdhu pramANa svarUpa haiM' ihAMpara pramANa aura sAdhuoMkA samAnAdhikaraNa vA vizeSaNa vizaSya bhAva rahanepara bhI jisataraha vizeSya sAdhu zabdakA liMga-puliMga 1 yaha niyama abhinna padArthoMke liye hai| USERECORNSRABASISASTRISSA* Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 47 aura vacana bahuvacana hai, usa taraha pramANakA nahIM kiMtu pramANaM' yaha ekavacana aura napuMka liMga hI hai usI prakAra samyagdarzana samyagjJAna aura samyakacAritrakA liMga - napuMsakaliMga aura vacana bahuvacana hai. tathApi pradhAnatA rahane ke kAraNa mokSamArgakA vaisA nahIM, kiMtu 'mokSamArgaH' yaha ekavacana aura puliMga hI hai / AtyaMtika: sarvakarmanikSepo mokSaH // 39 // jJAnAvaraNa Adi samasta karmoMkA sarvathA naSTa ho jAnA mokSa hai / mokSa dhAtukA artha kSepaNa-dUra kara denA hai| usase bhAva sAdhana artha meM ghaJ pratyaya karanepara vyAkaraNa zAstrako rIti ke anusAra mokSa padArtha siddha hotA hai / mRH zuddhikarmaNo mArga ivArthAbhyaMtarIkaraNAt // 40 // zuddhi karanA rUpa artha ko kahanevAle mRji dhAtuse ghaJ pratyaya karane para mArga zabdakI siddhi hotI hai aura jo zuddha ho vaha mArga hai yaha usakA artha hai / tathA mArga zabda ke andara iva avyayako gupta mAnA hai / iva pratyayakA artha upamA- samAnatA batalAnA hai isa rIti se mArga zabda ke andara iva avyaya mAnanese 'mArga iva mArgaH' aisI mArga zabdako vyutpatti ho jAtI hai aura usakA artha yaha hai ki ji taraha yaha TIlA kAMTe patthara kaMkara Adike dUra kara dene para rAstA sApha ho jAtA hai aura rAstAgIra bar3e ArAma se apane iSTa sthAna para pahuMca jAte haiM usI taraha mithyAdarzana mithyAjJAna aura asaMyama mithyAcAritra rUpa doSoMke dUra ho jAnepara jisa samaya samyagdarzana samyagjJAna aura samyakcAritra kha rUpaM zuddha mokSa mArga prApta ho jAtA hai usa samaya bhavya loga baDI AsAnIse mokSa sukha pAlete haiM isa | liye mArga - rAstA ke samAna honese mokSamArga yahAMpara mArga zabda kahA gayA hai / bhASA Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PEG bhenn%% -el anveSaNayisya vA karaNatvopapatteH // 41 // athavA DhUMDhanAM rUpa arthako kahanevAle mArga dhAtuse bhI mArga zabdakI siddhi hotI hai tathA samyagdarzana samyagjJAna Adiko karaNa kAraka pahile mAna hI liyA hai isa rUpase jinake dvArA mokSa DhUMDhI jA sake vaha mokSa mArga hai yaha mokSamArga zabdakA artha hai / mokSa samyagdarzana samyagjJAna aura samyak cAritra guNoM ke dvArA DhUMDhI jAtI hai isaliye samyagdarzana samyagjJAna aura samyak cAritra hI mokSamArga haiM / yadi vahAM para yaha kahA jAya ki yuktyanabhidhAnAdamArga iti cenna mithyAdarzanAjJAnAsaMyamAnAM pratyanIkatvAdauSadhavaT // 42 // samyagdarzana samyagjJAna aura samyak cAritra hI mokSakA mArga hai isameM koI yukti to dI nahIM phira vinA yuktike yaha kaise mAnA jAya ki samyagdarzana Adi hI mokSake mArga haiM anya nahIM / isaliye samyagdarzana Adiko mokSa mArgapanA nahIM siddha ho sakatA ? so ThIka nahIM / jisa taraha vAta pitta Adike vikAroM se utpanna honevAle rogoMko maya kAraNoMke naSTa karanevAlI snigdha rUkSa-cikanA aura rUkhApanA guNakI dhAraka auSadhi hotI haiM usI taraha mithyAdarzana mithyAjJAna aura mithyAcAritra Adi doSoM ko maya unake kAraNoM ke naSTa karanevAle samyagdarzana samyagjJAna aura samyak cAritra haiM / yadi aisA nahIM mAnA jAyagA to mithyAdarzana Adike dvArA saMsAra meM hI ghUmanA paDegA isa rIti se jaba samyagdarzana Adi hI mokSa mArga yuktise siddha ho cuke taba vAdIkI yaha zaMkA ki - " samyagdarzanAdi hI mokSake mArga haiM yaha vAta vinA yukti ke ThIka nahIM' vaha sarvathA nirarthaka hai / isa prakAra zrI tattvArtha rAjavArtikAlaMkArakI bhASATIkA meM prathamAddhika samApta huA // 1 // la 6- 6 bhASA 6 Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA viparyayAvadhasyAtmalAbhe sati jJAnAdeva tdvinivRttstritvaanuppttiH||1|| kisIkA mata hai ki viparyayajJAnase karmoMkA baMdha hotA hai| jisasamaya viparyayajJAna naSTa ho jAtA hai usasamaya AtmAmeM tattvajJAna pragaTa ho jAtA hai aura usase phira karmabaMdha nahIM hotA kyoMki kAraNake | naSTa ho jAnese kAryakA bhI nAza ho jAtA hai / yahAM para kAraNa viparyayajJAna, aura kArya karmabaMdhakA honA hai / tathA baMdhakA na honA hI mokSa hai / isarItise jaba mokSakI prAptimeM tattvajJAna hI kAraNa hai taba samyagdarzana samyagjJAna aura samyakbAritra tInoMko kAraNa kahanA vyartha hai| yadi kadAcit jainasiddhAMB takAra yaha kahaiM ki pratijJAmAtramiti cenna sarveSAmavisaMvAdAt // 2 // viparyayajJAnase karmabaMdha hotA hai yaha bAta kahanemAtra hai yuktisiddha nahIM / so bhI ThIka nhiiN| | "viparyayajJAnase baMdha honA" sabhI vAdI prativAdIko iSTa hai| jisataraha ki .. .. . dharmeNa gamanamUrdhvamityAdivacanamekeSAM // 3 // dharmAcaraNa karanese UlokakI brAhmaya 1 saumya 2 prAjApatya 3 iMdra gAMdharva 5 yakSa rAkSasa | aura pizAca 8 nAmaka jAtiyoM meM utpatti hotI hai / adharmAcaraNase mAnuSa 1 pazu ra mRga 3 matsya 5 1 dharmeNa gamanamUrdhva gamanamaghastAdbhavatyayoMNa / jJAnena cApavargoM viparyayAdibhyate pandhaH // 44 // sAMkhyatacakaumudI / 2 prakRte. mahAMstato'haMkArastasmAdyazca ssoddshkH| tasmAdapi SoDazakAt paMcabhyaH paMcabhUnAni // 22 // sAMkhyatatvakaumudo // arthAt prakRtise P buddhi, buddhise abhimAna, abhimAnase sparzana rasanA Adi pAMca buddhIMdriya pANI pAyu liMga Adi pAMca karmeMdriya aura mana ye gyAraha / indriyoM tathA zabda sparzana Adi pAMca tanmAtra ye solaha tathA sparzana Adi pAca tanmAtrAoMse AkAza pRthvo Adi pAMca bhUtoMkI usatti hotI hai| + 5955555OMy RBALARAMBREASEDGEARNEDASRECIAL Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 45PEUSERSIDASISAR sarIsRpa 5 aura sthAvara 6 nAmake sthAnoM meM utpaci hotI hai| aura jJAnase mokSakI prApti hotI hai rajo. guNa aura tamoguNa jisasamaya gauNa paDa jAte haiM evaM satvaguNa pradhAna ho jAtA hai usasamaya prakRti aura puruSakA bhedAvejJAna-tattvajJAna hotA hai usase mokSako prApti hotI hai tathA viparyayajJAnase karmabaMdha hotA 9 hai aura vaha viparyayajJAna AtmasvarUpame bhinna prakRti aMtaHkaraNa abhimAna aura zabda sparza rasa gaMdha 2 varNa rUpa paMcatanmAtra tathA ahaMkAra tattva ke vikAra pAMca iMdriyAM unheM apanA mAnanese hotA hai isataraha 9 isa sAMkhya siddhAMtameM tattvajJAnase hI mokSakA ullekha hai / tathA tathA'nAtmIyeSvAtmAbhimAnaviparyayAttasya zabdAdyupalabdhirAdiH, gunnpurussaaNtroplbdhirNtH||4|| hai kAna Adi iMdriyoM ke viSaya zabda sparza rasa Adi yadyapi cetanase bhinna haiM kyoMki ve jaDa prakRti hai ke pariNAma haiM to bhI zabda sparza rasa AdikA sunane chUne aura cAkhanevAlA Adi maiM hUM isaprakArakI hai 1 abheda buddhi rakhanese tathA zira hAtha AdikA samUharUpa zarIra pRthvI jar3a padArthoM kA banA huA hai to 9 bhI usa zarIrasvarUpa meM hI hUM' isaprakArakI abheda buddhi rakhanese saMsArameM ghUmanA paDatA hai kiMtu jisa 5 8 samaya puruSa-AtmAko yaha jJAna ho jAtA hai ki puruSake sivAya anya saba vikAra prakRtikA kIyA 6 hU~ huA hai| vaha rajoguNa tamoguNa aura satvaguNasvarUpa hai / acetana aura bhogya hai tathA puruSa bhoganevAlA hU~ hU~ hai para kucha karanevAlA nahIM vaha cetana aura prakRtise bhinna hai evaM rajoguNa tamoguNa aura satvaguNa ye ai hai sabhI guNa acetana haiM usasamaya prakRti aura puruSakA bhedavijJAna ho jAtA hai aura usa bhedavijJAnase hai - saMsArakA nAza ho jAtA hai isa rUpase jJAnase mokSa aura viparyaya-ajJAnase karmabaMdha hotA hai yaha eka dezI sAMkhyakAroMkA siddhAMta hai / tathA SPASSPORTRESCRESCRIGRSCIETIES Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA ASGANGANCE5CHAR- C icchAdveSAbhyAmapareSAM // 5 // tarA0 // * mohakA artha ajJAna hai| jo puruSa moharahita haiM unake mithyA zraddhAna nahIM hotA / ve dravya guNa Adi chaha padArthoM ke jAnakAra aura vairAgyake dhAraka hote haiN| jisa taraha dIpakake bujha jAnepara prakAza bhI naSTa ho jAtA hai kyoMki yaha niyama hai-jo jisakI sahAyatAse utpanna hotA hai vaha apane sahAyIke hai naSTa ho jAnepara naSTa ho hI jAtA hai| prakAza dIpakakI sahAyatAse utpanna hotA hai isaliye dIpakake hai| Pil bujha jAnepara prakAzakA naSTa honA ThIka hI hai usItaraha yathArthajJAnase sukha duHkha icchA aura dveSa naSTa ho jAte haiM / icchA AdikA nAza ho jAnepara dharma adharma bhI naSTa ho jAte haiN| dharma adharmake nAzase saMyogakA abhAva ho jAtA hai| ihAMpara saMyogazabdase jIvana nAmake saMyogakA grahaNa hai evaM dharma aura adharmI ke dvArA zarIrasahita AtmAkA jo manake sAtha saMbaMdha rahanA hai vaha jIvana hai arthAt dharma aura adharmase hU~| AtmA aura zarIra Adi sarvathA jude 2 ho jAte haiM evaM saMyogake nAzase dharma adharmakA nAza ho jAtA hai| hai hai isaprakAra dharma aura adharmake nAzase mokSakI prApti hotI hai tathA jaba taka dharma adharma maujUda rahate haiM | taba taka unase baMdha hotArahetA hai kyoMki adharma nAmake adRSTase ajJAna, ajJAnase moha, mohase icchA dveSa, unase dharma adharma aura dharma adharmase baMdha aura baMdhase saMsArakI utpaci hotI hai isaprakAra yaha vAta siddha ho cukI ki-dharma adharmake nAzase saMyogakA nAza aura Age honevAle zarIroMkA sarvathA na utpanna kA honA hI mokSa hai| dharma adharmakA nAzaanAgatAnutpaci aura saMcitanirodha do tarahase hotA hai / bhaviSyatakA kAlameM utpanna na honA anAgatAnutpaci hai aura vidyamAnakA naSTa ho jAnA saMcitanirodha hai / adharmako da utpanna karanevAle zarIra iMdriya aura mana haiM jisa samaya inakA nAza ho jAtA hai usa samaya zarIra iMdriya DMROSAROBAISI NESSREENSH LARGEOGRAHATEEG Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S aura manase bhinna AtmAke svarUpakA darzana hone lagatA hai usase phira adharmakI utpaci nahIM hotI usI ||| OM prakAra dharmako utpanna karanevAle bhI zarIra Adika haiM jisa samaya unakA sarvathA nAza ho jAtA hai usa 8 bhA 8 samaya zarIra Adise bhinna AtmAko sAkSAtkAra ho jAtA hai aura uptase phira dharmakI bhI utpaci nahIM * hotii| kyoMki dharma adharmakA jaba taka AtmAke sAtha saMbaMdha rahatA hai tabhI taka baMdha hotA hai sambandha TU chUTa jAnepara baMdha nahIM hotA isataraha anAgatAnutpacise yaha dharma adharmakA nAza ho jAtA hai / hai usItaraha zarIrakI ora dRSTi DAlane para ThaMDI garamI aura zoka Adi kAraNoMse honevAle zarIrake hai khedako dekara adharma naSTa ho jAtA hai tathA viSaya bhogoMke doSa dekhane aura dravya guNa Adi chaho padA thoMka vAstavika jJAnase Ananda pradAna kara dharmakA bhI nAza ho jAtA hai isataraha yaha saMcitanirodha rUpa dharma adharmakA nAza ho jAtA hai isaprakAra donoM tarahase dharma adharmakA nAza ho jAnepara jisasamaya saMyogakA S, nAza ho jAtA hai usa samaya mokSakI prApti hotI hai ihaoNpara bhI mokSakI prAptimeM tattvajJAna hI kAraNa hai| 4. yaha vaizeSikoMkA siddhAnta hai / tathA. duHkhAdinivRttirityanyeSAM // 6 // . . 'duHkhajanmapravRttidoSImathyAjJAnAnAmuttarocarApAye tadanaMtarAyApAdapavargaH' arthAt-duHkha janma? hai pravRtti doSa aura mithyAjJAna inameM uttara uttara padArthoMke. nAza ho jAnepara pUrva pUrva pdaarthoNkaa| ra bhI nAza ho jAtA hai aura jaba duHkha Adi samasta padArthoMkA sarvathA nAza. ho jAtA hai usa samaya * mokSa prApta ho jAtI hai yaha nyAyadarzanakA dUsarA sUtra hai / sUtra meM sabase ucara mithyAjJAna hai usakA 52 1 tatvajJAnase nAza ho jAtA hai / mithyAjJAnase pahile doSa hai aura vaha mithyAjJAnakA kArya bhI hai isa RUAEORDARGEOHDCPEEIGNEDROCARRIERESTHA Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A N - 53. SASASAASAGAR Sliye mithyAjJAnake nAzase doSakA nAza ho jAtA hai| doSase pahile pravRci hai aura vaha doSakA kArya hai| 20rA0 / isaliye doSake nAzase pravRttikA nAza ho jAtA hai| pravRcise pahale janma hai aura vaha pravRcikA kArya 15 hai isaliye pravRtti ke nAzase janmakA nAza ho jAtA hai| janmase pahile duHkha hai aura vaha janmakA kArya hai isaliye janmake nAzase duHkhakA bhI nAza ho jAtA hai isaprakAra tattvajJAnase mithyAjJAna, ISA mAyAcArI lobha Adi doSa, pravRtti-prayatna janma aura duHkha jisa samaya sarvathA naSTa ho jAte haiM usasamaya sukha duHkhakA jarA bhI anubhava nahIM hotA arthAt usa samaya sukha duHkhakA bhoktA AtmA nahIM rahatA, basa yahI mokSa hai yaha naiyAyikoMkA siddhAnta hai| . avidyAMpratyayAH saMskArA ityAdivacanaM kessaaNcit||7|| . , vidyAse viparIta-anitya padArthoM meM nityatAkA, AtmasvarUpase bhinna padArthoMmeM AtmasvarUpatA hU~|kA, apavitra padArthoMmeM pavitratAkA aura duHkhameM sukhakA abhimAna karanevAlI avidyA hai aura usakA kAraNa saMskAra hai| rAga dveSa Adi svarUpa saMskAra kahA jAtA hai aura puNya apuNya evaM, Anejyake bheda se vaha saMskAra tIna prakArakA hai| jo saMskAra puNyake kAraNa haiM unakA vijJAna puNyake honepara hotA hai aura usase yaha kahA jAtA hai ki avidyA kAraNa saMskAra hai aura pratiniyatarUpase vastukA jAnanA 5 vijJAna hai / jo saMskAra apuNyameM kAraNa haiM unakA jJAna apuNyake honepara hotA hai aura usase yaha kahA 18|| jAtA hai ki saMskArase vijJAnako utpaci hotI hai| jo saMskAra AnejyameM kAraNa haiM unakA vijJAna || Anejyake honepara hotA hai| usase yaha kahA jAtA hai ki nAma rUpakI utpatti vijJAnase hotI hai| nAma hU~ rUpameM lIna iMdriyAM SaDAyatana kahA jAtA hai kyoMki nAmarUpakI vRddhi honepara SaT AyatanoMse karma SAREERUPSCENEMALEECHESCENCES - -SASSISTARTUPUR Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FASURRORISPREACHES aura kriyA utpanna hote haiM isa rUpase nAma pratyaya hIkA nAma SaDAyatana hai| viSaya iMdriya aura vijJAna 9 ina tInoM dharmoMkA jo.ApasameM mila jAnA hai vaha sparza hai evaM chai AyatanoMse hI chai sparzakAyoMkI 26 pravRci hotI hai isaliye sparzameM chai Ayatana hI kAraNa haiM / sparzakA anubhava karanA vedanA hai kyoMki jisa tarahakA sparza hotA hai usI tarahakI vedanA hotI hai isaliye vedanAmeM kAraNa sparza hai| vedanAko jo jAne vaha tRSNA hai kyoMki vizeSa vizeSa vedanAoMko jo bhoge baDhAvai jAne evaM unakI lAlasA rakkhe vaha tRSNA hai aura vaha vedanAse hotI hai isaliye usakI utpatti meM kAraNa vedanA hai| adhika tRSNA I 2 kA rakhanA upAdAna hai kyoMki adhika tRSNA rakhanesa hI merI strI mujhAra pUrNa prema kareM isa lAlasAse , kisI prakArakI virakti na rakha, usase bAra bAra prArthanAkA prayatna kiyA jAtA hai isaliye upAdAnameM 3. kAraNa tRSNA hai / upAdAnase phirase saMsArako utpanna karanevAle karma 'jisakA dUsarA nAma bhava bhI hai' 5 utpanna hotA hai kyoMki merI strI mujhapara pUrNarUpase anurAga kara ityAdi mana vacana aura kAyase prArthanA hU~ karanese bAra bAra saMsArameM utpanna karanevAle karmakI uttaci hotI hai| kamase jo skaMdha utpanna hotA hai hU~ vaha jAtiskaMdha hai / jAtiskaMdhakA jo paripAka hai vaha jarA-buDhApA hai yahAMpara paripAka zabdakA artha hU~ jAtise race hue skaMdhoMkA jIrNa honA hai| tathA jAtiskaMdhake paripAkase jaba vinAza ho jAtA hai vaha hai ra maraNa kahA jAtA hai isa rItise buDhApA aura maraNarme jAtiskaMdha kAraNapaDatA hai isaprakAra isa dvAdazAMga 3 se jIvana maraNako vyavasthA hai aura isa dvAdazAMgameM pratyeka aMga ApasameM eka dUsarekA kAraNa hai| yahAM OM para vidyAse avidyAkA nAza hotA hai / avidyAke nAzase saMskArakA nAza, saMskArake nAzase vijJAna kA nAza, vijJAnake nAzase nAmarUpakA nAza, nAmarUpake nAzase paDAyatanakA nAza, SaDAyatanake nAza ASHIKARRESTEEG tentan Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Mit G - | se sparzakA nAza, sparzake nAzase vedanAkA nAza, vedanAke nAzase tRSNAkA nAza, tRSNAke nAzase upA- 1, dAnakA nAza, upAdAnake nAzase janmakA nAza, janmake nAzase jarAkA nAza, jasake nAzase maraNakA nAza hotA hai| vidyAkA artha samasta padArthoMko anitya mAnanA AtmAse bhinna, apavitra aura duHkhasvarUpa samajhanA hai| isa rItise yaha vAta siddha ho cukI ki avidyA-ajJAnase baMdha aura vidyA-jJAnase || mokSa hotI hai| yaha bauddhoMkA siddhAnta hai| vizeSa-jisa prakAra jainasiddhAntakAroMne ajJAna viparIta bodhameM kAraNa mAnA hai aura usase * rAga dveSa evaM karma baMdhakI zrRMkhalA mAnI hai usI prakAra bauddhoMne eka saMskArase dUsare saMskArakI usase ||3 || tIsare AdikI utpatti mAnI hai bauddha darzanavAle anitya duHkhAdirUpa bhAvoMmeM nitya sukhAdi rUpa viparIta pariNAmako avidyA kahate haiN| usase rAgadveSAdi rUpa saMskAroM kI utpaci mAnate haiM, unase | puNyapApa rUpa bhAvoMkI utpatti mAnate haiM, unase karma tRSNA vedanA Adise saMsAra mAnate haiN| vidyA avidyAkA nAza mAnakara usase kramazaH saMsArakA nAza mAnate haiM isaliye unake yahAM bhI jJAna se hI mokSa hotI hai| ' mithyAdarzanAdiriti mataM bhavatAM // 8 // tathA kevala, vijJAnase hI mokSa padArthako mAnanevAlA jainasiddhAMta para bhI yaha AkSepa karatA hai | ki-" mithyAdarzanAviratipramAdakaSAyayogA bNdhhetvH"| mithyAdarzana avirati pramAda kaSAya aura 3 mA yoga ye baMdhake kAraNa haiM / yaha ahaMta bhagavAnako pUjanevAle ApalogoMkA bhI siddhAMta hai / haThase padA-da PA~kA viparIta zraddhAna karanA mizyA darzana hai / viparIta haTha mohase hotA hai| mohakA nAma ajJAna hai - RCHAEECRECRCAMERESEASESEKHS ey*3*108*ALOROCURA mundaman - - 55 CERIA - M Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FIR bhAza EGERMELORE isarItise ajJAnase hI baMdha hotA hai kyoMki mithyAdarzanako baMdhakA pradhAna kAraNa mAnA hai tathA sAmAyika mAtrase anaMte jIvoMne mokSalAbha kiyA hai kyoMki "anaMtA: sAmayikamAtrasiddhAH" kevala sAmAyikake dvArA anaMta jIva siddha ho cuke haiN| yaha AgamakA bhI vacana hai aura sAmAyikakA artha jJAna hai| isaliye jJAnase ho mokSa kA vidhAna hai isarItise jaba jaina siddhAntameM ajJAnase baMdha aura jJAnase mokSa / hai mAnI hai tathA sAMkhya naiyAyika Adi siddhAMtakAra bhI ajJAnase baMdha aura vijJAnase mokSa svIkAra karate hai| hai hai taba vijJAnako hI mokSakA mArga kahanA cAhiye / samyagdarzana samyagjJAna samyakcAritra tInoMko mokSa hU~ mArga batalAnA nirarthaka hai / aura bhI yaha.vAta hai- / dRSTAMtasAmarthyAvaNikvapriyaikaputravat // 9 // jisataraha kisI vaniyAke eka hI putra thA aura vaha use atyaMta pyArA thA eka dina usane apane hI putrake samAna kisI bAlakako hAthIke pairase, khudA huA dekhA / dekhate hI vaha mAre duHkhake / hU~ vehoza hogyaa| usake zarIrakI samasta ceSTAyeM naSTa ho gaI aura vaha marA sarIkhA jAna paDane lgaa| vaniyAkI vaisI dazA usake catura mitroMne dekha use hoza lAnekA prayatna kiyaa| usakA asalI putra hai| usake sAmane lAkara khaDA kara diyA jisa samaya usakI mUchI jagI 'yahI merA putra hai' yaha usako - vAstavika jJAna hogyaa| apane putrake samAna bAlakako hAthIke paira tale kucalA huA dekha jo use 1--samaya nAma mAtmAkA hai, umaphA jo pariNAma-jJAnarUpa-vahI sApAyika kahalAtA hai| athanA samaya nAma zAstroMkA hai unase utpanna jo jJAna vaha sAmayika kahalAtA hai / isa vyutpattise vivakSAvaza sAmAyika nAma zAnakA bhI hai parantu jaina siddhAMtameM hai| , sAmayikamAtrasiddhAH anantAH isa vAkyakA artha judA hI hai| uktavAkyameM sAmAyika cAritrakA medarUpa hai / jinhoMne sAmA'. yiMkacAritra prApta karake hI yathAkhyAMta cAritra pAyA ho unheM sApAyikamAtra siddha kahate haiN| CONCERESCREE NAGEMEGESNECES . C- C Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA va0rA0 HASIRDSSSBACHAONSAR atyaMta dukha huA thA vaha usakA duHkha saMrvathA dUra hogayA aura use aisA jAna par3ane lagA mAnoM pahile | kabhI duHkha huA hI na thA yahA~para ajJAnase duHkha aura jJAna ho jAne paraM sukhakI prApti. dIkha par3atI hai isaliye ajJAnase baMdha aura jJAnase mokSa hotI hai yahI vAta ThIka hai kintu samyagdarzana samyagjJAna samyakcAritra tInoMko mokSa mArga mAnanA mithyA hai| uttr-| " __ 'navA nAMtarIyakatvAdrasAyanavat // 1 vAdIne jo kevala vijJAnako mokSakA mArga batalAyA hai vaha ThIka nahIM kyoMki yaha bAta prAyaH mUrkhase mUrkha manuSya bhI mAnanekeliye tayAra hai ki jo manuSya rogako dUra karanevAlI rasAyanako kevala pahicAnatA hai kiMtu yaha zraddhAna nahIM rakhatA ki yaha.roga dUra kara degI evaM vidhipUrvaka usakA sevana bhI nahIM karatA usa rasAyanake jJAnase usakA roga dUra nahIM hotA kyoMki zraddhAna aura sevanavidhika vinA kevala | rasAyanako pahicAnane mAtrase kisIkA roga dUra ho gayA ho yaha bAta Ajataka sunI nahIM gii| tathA jo manuSya vidhipUrvaka rasAyanakA sevana to karatA hai paraMtu vaha rasAyana cIja kyA hai isa bAtakA jJAna nahIM rakhatA aura na usakA use vizvAsa hai usakA bhI roga dUra nahIM hotA tathA jisako isa vAtakA zraddhAna to hai ki rasAyana roga dUra karanevAlI hai paraMtu usako vaha pahicAnatA nahIM aura na vidhipUrvaka sevana karatA hai usakA bhI roga dUra nahIM hotaa| kiMtu rasAyanako jo acchI taraha pahicAnatA hai| yaha hA roga dUra karanevAlI hai isa vAtakA jise vizvAsa hai aura jo vidhipUrvaka usakA sevana karatA hai usIkA hU~ roga dUra hotA hai / usIprakAra jo puruSa guru Adike upadezase mokSako kevala pahicAnatA hai paraMtu usake | svarUpa para vizvAsa nahIM rakhatA aura na usake pAnekA prayatna karatA hai use mokSa nahIM miltii| tathA jo ANDROINHEMESGRORESANGALOREADAR Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA RESPEECRETRISHTEROFERSIOBORN hai puruSa mokSake svarUpakA zraddhAna to rakhatA hai paraMtu vaha kyA cIja hai nahIM jAnatA aura na usakI prAptihai keliye prayatna karatA hai use bhI mokSakI prApti nahIM hotI / tathA jo puruSa mokSakI prAptikeliye prayatna hai| to karatA hai paraMtu usake svarUpako jAnatA nahIM aura na zraddhAna karatA hai use bhI mokSa nahIM miltii| kyoMki vinA jJAna aura zraddhAnake cAritra pAlA nahIM jA sakatA kiMtu mokSake svarUpakA saccA zraddhAna , jJAna aura usake anukUla cAritrakA pAlana karanese hI mokSakI prApti hotI hai / jJAnamAtra rakhanese kisI 6 bhI padArthakI siddhi Ajataka saMsArameM nahIM dekhI gaI isaliye samyagdarzana samyagjJAna aura samyakcA- hU~ hU~ ritra tInoMko mokSamArga kahanA hI yuktiyukta hai| bAdIne jo 'anaMtAH sAmAyikasiddhAH' yahAM sAmAyika hU~ zabdakA artha jJAnakara yaha kahA thA ki jainasiddhAMtameM bhI jJAnamAtrase mokSa mAnA hai / so ThIka nahIM hai jo AtmA samyagjJAnasvarUpa hai aura tattvoMkA zraddhAna karanevAlA hai usIke sAmAyika nAmakA samyak hai cAritra bhaleprakAra palatA hai vinA samyagjJAna aura samyagdarzanake nahIM, isaliye sAmAyika zabdase samyagdarzana samyagjJAna aura samyakcAritra tInoMkA grahaNa hai tathA samaya ekatva aura abheda ye tInoM zabda 8 eka hI arthake vAcaka haiM isaliye samaya zabdakA artha abheda hai aura samaya aura sAmAyika donoM eka 6 hI haiN| tathA cAritra zabdakA artha 'pApa kAryoMkI nivRtti honA hai' isa rItise abhedarUpase pApakAryoMkI hU~ hU~ !nivRci honA so sAmAyika cAritra hai taba samyagdarzana aura samyagjJAnake sAtha hI rahanevAlA sAmA- TU hai yika cAritra samyakcAritra ho sakatA hai aura vaha mokSakA mArga hai yahI usakA vAstavika artha hai isa hai + liye samyagdarzana samyagjJAna aura samyakcAritra tInoM hI mokSake mArga haiM kevala samyagjJAna nhiiN| yahI hai 58 siddhAMta dUsarI jagaha bhI pratipAdana kiyA gayA hai| yathA GEGURUGREALECHEESELECOLOG GANA Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SO- A mApA sarA0 AASPASPBABPSSANSABBCSAEFEN558 hataM jJAnaM kriyAhInaM hatA cAjJAninAM kriyaa|dhaavn kilAMdhako dagdhaH pazyannapi ca pNgulH||1|| __ kriyA-cAritrake binA jJAna kisI kAmakA nahIM, jaba jJAna kisI kAmakA nahIM taba usakA saha| cArI darzana bhI kisI kAmakA nahIM jisataraha vanameM Aga lagajAne para usameM rahanevAlA laMgaDA manuSya nagarako jAnevAle mArgako jAnatA hai 'isa mArgase jAnepara maiM agnise baca sakU~gA' isa bAtakA use hai| zraddhAna bhI hai paraMtu calanerUpa kriyA nahIM kara sakatA isaliye vahIM jalakara naSTa ho jAtA hai usIprakAra hai| || jJAna (aura darzana ) rahita kriyA bhI nirarthaka hai jisataraha banameM Aga laga jAnepara usameM rahanevAlA | || aMdhA jahAM tahAM doDanA rUpa kriyA karatA hai kiMtu usako nagarameM jAnevAle mArgakA jJAna nahIM aura na || usako yaha zraddhAna hI hai ki amuka mArga nagarameM pahuMcAnevAlA hai isaliye vaha vahIM jalakara naSTa ho ||4|| 5 jAtA hai / isa rItise samyagdarzana samyagjJAna aura samyakcAritra tInoM hI mokSake mArga haiM / tathA saMyogameveha vadaMti tajjJA na hyekacakreNa rthHpryaati| aMdhazca paMguzca vanaM praviSTau tau saMprayukto nagaraM praviSTauM // 2 // eka cakra-pahiyese ratha nahIM calatA kiMtu donoM cakroMke rahate hI ratha calatA hai usIprakAra akele | | samyagdarzana vA samyagjJAna vA samyakcAritrase mokSa nahIM prApta hotI kiMtu tInoMke milanese hI mokSakI prApti hotI hai| kyoMki vanameM Aga laganepara jaba andhA aura laMgaDA jude 2 rahate haiM taba to ve vahIM || jalakara naSTa ho jAte haiM kiMtu jisa samaya ve mila jAte haiM laMgaDekI pIThapara aMdhA savAra ho letA hai || 1 saMjogameva ti vadaMti tagaNA gavekakacakkeNa raho pyaadi| anyo ya paMgR ya vaNaM paviTTA te saMpajuttA Nayara paviTThA // 12 // ttraagomttttsaarkrmkaaNdd| - SCIRREGAOOLEGRECALCALCAREERESPECT Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Fle usa samaya sukhapUrvaka ve nagarameM AjAte haiM / isaliye yaha bAta siddha ho cukI ki samyagdarzana Adi tInoM milakara hI mokSake mArga haiM jude 2 nahIM / jJAnAdeva mokSa iti cedanavasthAnAdupadezAbhAvaH // 11 // dIpakase aMdhakAra naSTa ho jAtA hai isaliye dIpakake rahate vaha kSaNamAtra bhI nahIM dIkha paDatA kyoMki dIpaka jala rahA ho aura andhakAra maujUda ho yaha vAta yuktiyukta nahIM jAna paDatI / jo vAdI jJAnamAtrase hI mokSa mAnatA hai usake matameM AtmasvarUpake jJAnake hote hI mokSa ho jAyagI kyoMki vijJAna pragaTa ho jAya aura usakA kArya mokSa na ho yaha vAta anubhavaviruddha hai, isa rIti se vijJAna ke hote hI usI kSaNa mokSa ho jAne se zarIra aura iMdriyoMke vyApAra bhI naSTa ho jAyage isaliye phira upadeza denA na ho sakegA tathA yaha vAta ThIka nahIM kyoMki divyajJAna - kevalajJAna ke ho jAnepara Ayukarma ke avazeSa rahane ke kAraNa bahuta varSa taka kevalI upadeza dete haiM isaliye akele jJAnase hI mokSa kahanA ayukta hai / yadi yaha kahA jAya ki saMskArakSayAdavasthAnAdupadeza iti cainna pratijJAtavirodhAt // 12 // vijJAnake utpanna ho jAne para bhI pahile saMskAroM kA nAza nahIM hotA isaliye jabataka ve saMskAra mojUda rahate haiM taba taka AtmAkI mokSa nahIM hotI, vaha kucha dina saMsArameM rahA AtA hai isaliye upadeza denakA samaya mila sakatA hai koI doSa nahIM ? so bhI ayukta hai / jJAnake utpanna ho jAnepara bhI jaba taka saMskArakA kSaya nahIM hotA tabataka saMsArameM rahanA paDatA hai, mokSa nahIM prApta hotI yadi yaha kahA jAyagA taba mokSakI prApti saMskAra ke kSayase huI, jJAnase to huI nahIM isaliye 'jJAna se mokSa kI prApti bhASA 60. Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarA0 - GREATESCREECRECIPEGERMANE..' hotI hai' yaha jo vAdIkI pratijJA thI vaha naSTa hogaI / pratijJAke naSTa ho jAnepara akele jJAnase mokSako 6 siddhi nahIM ho sakatI aura bhI yaha vAta hai ki- . ubhayathA doSopapatteH // 13 // saMskAroMkA nAza jJAnase mAnA jAyagA vA anya kisI kAraNase ? yadi jJAnase kahA jAyagA | hai taba jJAnake ho jAnepara usIsamaya saMskAroMkA bhI nAza ho jAyagA isa gItise saMskAroMke naSTa hojAne para saMsArameM rahanA bana na sakegA phira upadeza denA kaise. siddha hogA ? yadi anya kisI kAraNako 21 saMskAroMkA nAzaka kahoge to phira vaha sivAya cAritrake dUsarA koI hai nahIM isa rItise cAritrako ho| 3 mokSako siddhikA kAraNa ho jAnepara 'jJAnase hI mokSa hotI hai ' yaha vAdIkI pratijJA chinna bhinna ho| 6 jAtI hai / tathA pravRjyAdyanuSThAnAbhAvaprasaMgazca // 14 // yadi jJAnase hI mokSakA vidhAna mAnA jAyagA to phira jJAna ke liye hI prayatna karanA cAhiye, | hai mUr3a muDAnA, DADhI kapaTavAnA, kaSAyale raMgake kapaDe pahinanArUpa sanyAsa aura yama niyama Adi bhAva' nAoMkA bhAnA vyartha hai / kAlakI maryAdAkara kisI cIjakA tyAga karanA niyama aura jIvana paryaMta tyAga kara denA yama kahA jAtA hai| ___ jJAnavairAgyakalpanAyAmapi // 15 // '. yadi yaha mAnA jAyagA ki-'akele jJAnase mokSakA vidhAna nahIM kiMtu jJAna aura vairAgyase mokSa prApta hotI hai ? so bhI ThIka nhiiN| jisa samaya padArthoM kA jJAna aura viSaya bhogoMmeM anAsaktirUpa CARRORESORTSARANASIRSAGARMERSS Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A URISAREEREGREER REASTRUCTURNSAR vairAgya prApta ho jAyagA usI samaya mokSa ho jAyagI / saMsArameM kSaNamAtra bhI na Thaharaneke kAraNa upa9 deza Adi bana hI nahIM sktaa| isa rItise jJAna aura vairAgyakI kalpanA karane para bhI upadeza Adi 6 kA avasara milanA kaThina hai aura bhI yaha vAta hai ki nityAnityaikAMtAvadhAraNe tatkAraNAsaMbhavaH // 16 // ___ kathaMcit nitya aura kathaMcit anitya mAnane para hI jJAna aura vairAgya mokSake kAraNa bana sakate hai haiM kiMtu padArtha sarvathA nitya hI hai vA anitya hI hai isaprakAra ekAMtarUpase haTha karanepara jJAna aura * vairAgya mokSake kAraNa nahIM ho sakate / khulAsA tAtparya usakA yaha hai ki nityatvaikAMte'pi vikriyAbhAvAt jJAnavairAgyAbhAvaH // 17 // vikiyAkA artha vikAra hai| usake do bheda haiM eka jJAnAdivipariNAmalakSaNA dUsarI dezAMtarasaMkra3 mruupaa| jisake dvArA jJAna darzana AdikA pariNamana ho vaha jJAnAdipariNAmalakSaNA vikriyA hai aura 4 hU~ jisake dvArA ekadezase dUsare dezameM jAnA ho vaha dezAMtarasaMkramarUpA vikriyA hai / jinake zAstroMmeM hU~ ekAMtarUpase yaha likhA hai ki AtmA sarvathA nitya aura vyApaka hai unake matameM donoM vikriyAoMmeM hai hai eka bhI vikriyA nahIM ho sakatI kyoMki jo padArtha sarvathA nitya hai usakA kisIrUpase pariNamana nahIM hai ho sakatA / jaba AtmA naiyAyika Adike siddhAMtoMmeM sarvathA nitya hai taba jJAna darzana Adi usake guNoMkA pariNamana nahIM ho sakatA isaliye jJAnAdivipariNAmarUpa vikriyA AtmAmeM bAdhita hai| isI 8 prakAra jo padArtha vyApaka-sarvatra mojUda hai vaha eka jagahame dUsarI jagaha nahIM jA sakatA / naiyAyika 6 Adi matoMmeM jaba AtmA saba jagaha para rahanevAlA vyApaka hai taba vaha eka jagahase dUsarI jagaha nahIM REskeckose Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - bhASA 63 || gamana kara sakatA isAlaye AtmAmeM dezAMtarasaMkramarUpa vikriyA bhI bAdhita hai isarItise pratyakSa anu-I 0rA0 |mAna upamAna aura zabdake saMbaMdhase honevAle vA pratyakSa anumAna zabdase utpanna honevAle vA pratyakSa aura anumAnase honevAle jJAnakA jaba AtmAmeM abhAva hai aura vairAgyarUpa pariNAma bhI nahIM siddha ho sakatA | taba jJAna aura vairAgya mokSakI prAptimeM kAraNa nahIM ho sakate evaM jisataraha bhUta bhaviSyat vartamAna tInoM 5|| kAloMmeM samAnarUpase rahanevAle AkAzakI mokSa nahIM ho sakatI kyoMki usameM sarvathA nitya aura vyA|paka honese vikriyAkA abhAva hai usIprakAra AtmA bhI jaba sarvathA nitya aura vyApaka hai taba vikriyA / | na honeke kAraNa use bhI mokSakI prApti nahIM ho sktii| yadi yaha kahA jAyagA ki donoM prakArakI vi. meM kriyAkI sacA-samavAya saMbaMdhase AtmAmeM mAna lenepara use mokSa prApta ho sakegI ? so bhI nahIM / sama- | || vAya sambandha koI bhI padArtha nahIM yaha hama pahile khaMDana kara Ae haiM / tathA kSaNikaikAMtepyavasthAnAbhAvAjjJAnavairAgyabhAvanAbhAvaH // 18 // jinakA yaha siddhAMta hai ki "kSaNikAH sarvasaMskArAH" samasta padArtha kSaNika haiM,unake matameM jisa || kSaNameM jJAna Adi padArthoM kI utpaci hogI usI kSaNameM unakA nAza ho jAnese dUsare kSaNameM ye mojUda // raha nahIM sakate isaliye padArthoM kA jJAna vA upadeza Adi nahIM bana sakate / yadi yaha kahA jAya ki | jJAnoMse saMskAra rUpa padArthakI utpaci hogI aura vaha cirasthAyI padArtha rahegA jisase upadeza Adiko vyavasthA ho sakatI hai ? so bhI ThIka nhiiN| jaba sabhI padArtha kSaNavinAzIka hai taba jJAnoMse utpanna 1 jaba ki AtmA nitya aura vyApaka hai taba vaha sadA eka rUpameM aura eka hI sthAnameM AkAzakI taraha ThaharA rahegA, usameM | | vizeSa jJAna aura vairAgyarUpa pariNAma bhI nahIM ho sakatA aura na mokSa gamanarUpa kriyA hI ho sakatI hai| REPEEGLEELCOMESSIEOSHREELCAREORIEBARELGEBEEGik VISISTEPSINESSPEASANSAR Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASaNa PEECitiecesaHAREKALICHUGERLIANCE hai honevAlA padArtha bhI kSaNika hI ho sakatA hai, cirasthAyI nhiiN| isaliye cirasthAyI kisI bhI padArtha hai| ke na honeke kAraNa jJAna aura vairAgyakI bhAvanA na ho sakegI isarItise jJAna aura vairAgya mokSake , kAraNa nahIM ho sakate / tathA yaha bhI bAta hai ki bauddhoMne utpacike bAda padArthoM ko niranvaya vinAza 3 mAnA hai arthAt ve mAnate haiM ki jJAnAdi padArtha jisa samaya utpanna hote haiM usI samaya unakA nAza ho / jAtA hai aisI avasthAmeM unakI santAna bhI nahIM cala saktI / jaba yaha vAta hai taba pUrva padArtha aura ucara i padArthoMmeM kisI prakArakA saMbaMdha na honeke kAraNa pUrva padArtha kAraNa aura uttara padArtha kArya isa hU~ kArya kAraNa vyavahArakA sarvathA lopa ho jAyagA phira 'avidyApratyayAH saMskArAH" saMskAroMkI utpacimeM hai kAraNa avidyA hai yaha jo bauddhoMke,AgamakA vacana hai vaha viruddha ho jAyagA kyoMki yahAM avidyA hai kAraNa aura saMskAroMko kArya mAnA hai / avidyAkA niranvaya vinAza mAnane para avidyAke kArya saMskAra OM na ho skeNge| yadi yaha mAnA jAyagA ki padArthoM kA niranvaya vinAza nahIM hotA, saMtAna kramase hI 4 6 vinAza hotA hai| pUrva pUrva padArtha naSTa hote cale jAya to bhI unakI saMtAna varAvara banI rahegI isarUpase 6 pUrva pUrva padArthoMko kAraNapanA aura ucara uttara padArthoM kA kAryapanA siddha hojAnepara avidyA kAraNa hU~ aura saMskAra kArya ho jAyageM koI doSa nahIM ? so bhI ayukta hai / yadi santAnakI kalpanA kI jAyagI hai| hai to vaha saMtAna apane AdhArasvarUpa-saMtAnI padArthase bhinna hai vA abhinna hai ? ityAdi aneka doSoMkI hai| utpaci ho jAyagI arthAt jJAna Adi padArthoM kI saMtAna apane AdhArasvarUpa jJAnAdi padArthoM se bhinna hai| mAnI jAyagI to jisataraha 'ghaTakA paTa' yaha vyavahAra nahIM hotA kyoMki ghaTa paTa donoM hI padArtha kA ApasameM bhinna hai usItaraha jJAnakI saMtAna vA AtmA AdikI saMtAna yaha bhI vyavahAra na hogA kyoMki Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA 99999 ta0rA0 65 990SASARDARSHAN jJAna vI AtmA Adi padArthoM se saMtAna padArtha bhinna hai| yadi yaha kahA jAyagA ki saMbaMdha vizeSase vaisA vyavahAra ho jAyagA, koI doSa nahIM A sakatA ? so bhI ThIka nhiiN| vaha saMbaMdha kaunasA hogA ? jisa samaya yaha vicAra kiyA jAyagA usasamaya koI saMbaMdha hI nahIM siddha ho sakatA / tathA vahI saMtAna apane jJAnAdi padArthoM se yadi abhinna mAnI jAyagI to jJAna Adi aura saMtAna donoM eka hI ho jAyage phira jJAnake nAza hote hI saMtAnakA bhI nAza hogaa| isa rUpase saMtAna padArthakI kalpanA vyartha ) hI hogii| isaprakAra yaha bAta siddha ho cukI hai ki jJAna vairAgyakA saMbhava na sarvathA nitya pakSameM ho| sakatA hai aura na sarvathA anitya pakSameM, kiMtu kathaMcit nityAnitya pakSameM hI hogA / kathaMcit-nityA| nitya pakSa naiyAyika Adi svIkAra nahIM karate isaliye jJAna vairAgyako mokSakA kAraNa mAnanA sarvathA ayukta hai| isaprakAra tatvajJAnamAtra mokSakA kAraNa nahIM ho sakatA yaha yuktipUrvaka kaha diyA gayA aba / 'viparyayase baMdha hotA hai| yaha jo vAdIkA kahanA hai usapara vicAra kiyA jAtA hai| viparyayAbhAvaH prAganupalabdharupalabdhau vA baMdhAbhAvaH // 19 // | yaha bAta lokameM prasiddha hai ki jisa puruSako yaha jAnakArI hai ki "jisake hAtha paira mastaka | Adi vizeSa hoM vaha puruSa aura jisameM TeDApana kholAra Adi vizeSa hoM vaha sthANu kahA jAtA hai" vaha puruSa jisasamaya apanese dUra pradezameM rahanevAle sthANuko dekhatA hai aura vizeSa aMdhakArase vA kisI cIjake vyavadhAnase vA iMdriyoMkI azaktise usake TeDApana vA koTara Adi vizeSoMkA nizcaya nahIM kara sakatA kiMtu kevala sAmAnya dharma ucAI dekhatA hai use yaha puruSa hai' yaha ekakoTInizcayAtmaka viparIta jJAna hotA hai kiMtu jo puruSa pRthvIke bhItara utpanna huA hai aura jisane sthANu aura puruSake vizeSoMko 2 kisI gupta pradezameM utpanna hokara vahIMpara jisane vRddhi pAI hai| bAhya pradezoMkA jise parijJAna nahIM hai| RMACISNUGER-ANGRESHAMARGINCRECTAR Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'kabhI nahIM jAnA hai use sthANumeM 'yaha puruSa hai' aisA viparIta jJAna nahIM hotA / usIprakAra anAdikAla se saMsAra meM ghUmanevAle jisa puruSako pahile kabhI prakRti aura puruSa ke bhedakA jJAna nahIM huA hai usake bhI prakRti aura puruSa meM viparIta jJAna nahIM ho sakatA / kyoMki donoM kA pahile vizeSa jJAna honA hI viparIta jJAnameM kAraNa hai so pahile kabhI bhI nahIM huA isa rUpase prakRti aura puruSa ke vizeSoMkI anupalabdhi se viparIta jJAnakA abhAva hai / tathA anitya, AtmasvarUpase bhinna, apavitra aura duHkharUpa samasta padArthoMko nitya Atmika pavitra aura sukhasvarUpa mAnanA viparIta jJAna hai vaha aba na vana sakegA kyoMki samasta padArthoMkI anityatA Adi pahile kabhI anubhavameM nahIM AI aura jina padArthoMkA sAmAnya vA vizeSa svarUpa kabhI anubhavameM nahIM AyA unakA viparIta jJAna Ajataka hotA huA sunA nahIM gayA isaliye viparIta jJAna ke abhAva se baMghakA abhAva jaba siddha ho jAtA hai taba 'viparIta jJAna se baMdha hotA hai' yaha jo sAMkhya AdikA Agama hai vaha khaMDita ho jAtA hai / yadi yaha kahA jAya ki prakRti aura puruSa vivekakI upalabdhi athavA samasta padArthoM ke anityatA vA nityatA Adi vizeSoM kI upalabdhi pahile bhI ho jAtI hai isaliye viparIta jJAnakA abhAva nahIM kahA jA sakatA ? so bhI ThIka nahIM / prakRti aura puruSakA vivekajJAna vA samasta padArthoMkA anityatvAdi jJAna hI mokSa mAnI gaI hai yadi vaisA vizeSa jJAna pahile ho cukA to usI samaya mokSa bhI ho cukI aisA samajhanA cAhiye / viveka jJAna ho aura mokSa na ho yaha bAta sAMkhya Adi siddhAntoM ke viruddha hai aura bhI yaha bAta hai kipratyarthavazavartitvAcca // 20 // jinakA yaha siddhAnta hai ki jJAna eka samaya meM eka hI padArthako viSaya karatA hai unake mata meM bhI SAK shl bhASA 66 Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAtA tarA0 | viparIta jJAna vA saMzayajJAna nahIM bana sakatA kyoMki eka samayameM eka hI arthako viSaya karanevAlA |3|| | jJAna jisa samaya sthANuko viSaya karegA usa samaya puruSako viSaya nahIM kara sakatA aura jisa samaya || 67 puruSako viSaya karegA usa samaya sthANuko viSaya nahIM kara sakatA kiMtu jahA~para sthANu aura puruSa donoM ke bhedakA jJAna hogA vahIM para 'yaha sthANu hai vA puruSa ?' isaprakArakA saMzaya evaM sthANumeM 'yaha puruSa haiM isaprakArakA viparIta jJAna hotA hai| tathA jisa samaya jJAna eka samayameM aneka padArthoMko viSaya karane vAlA hogA usI samaya vaha samasta padArthoM ke anityatva anAtmIyatva Adianeka vizeSoMko eka smy| meM jAna tA hai kiMtu yadi vaha eka hI arthako viSaya karegA taba vaha aneka vizeSoMko nahIM jAna || 7 sakatA kyoMki eka samayameM eka hI padArthako viSaya karanevAlA jJAna do Adi padArthoM ke vizeSoMko nahIM || || jAna sakatA yaha niyama hai isaliye eka samayameM aneka padArthoM ke vizeSoMkI upalabdhi na honeke kAraNa || viparIta jJAna nahIM ho sktaa| viparIta jJAnake na honese baMdha bhI nahIM ho sakatA phira 'viparIta jJAnase hai| baMdha hotA hai yaha sAMkhya Adi vAdiyoMkA kathana mithyA ho jAtA hai / tathA prakRti aura puruSakA viveka jJAna athavA samasta padArthoM meM anitya anAtmika azuci duHkharUpa jJAnase mokSa hotI hai aisA siddhAnta || bauddhoMne mAnA hai aisI avasthAmeM yadi jJAna eka samayameM eka hI padArthako viSaya karegA taba prakRti aura * puruSake vivekakA vA samasta padArthoM meM anityatva Adi vizeSoMkA jJAna hogA nahIM isaliye mokSa padArtha | bhI siddha nahIM ho sakatA / yadi kadAcit yaha kahA jAya ki jJAnadarzanayoryugapatpravRttarekatvamiti cenna tattvAvAyazraddhAnabhedAttApaprakAzavat // 21 // jJAna aura darzanakI pravRti--prakaTatA vA AtmalAbha eka sAtha hotA hai isaliye una donoMko | SABSASAASANABRSPASSIST SACRACREACANCARBORLDREOGRESCRECACILISALC Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 eka hI kahanA ThIka hai bhinna 2 mAnane kI AvazyakatA nahIM ? so ThIka nahIM / ucApa aura prakAza donoM hI eka sAtha sUrya se prakaTa hote haiM kiMtu uttApa dAha paidA karatA hai aura prakAza ujAlA karatA hai isa - liye dAha aura udyatarUpa bhinna 2 sAmarthya rahane ke kAraNa pratApa aura prakAza bhinna 2 mAne jAte haiM / usIprakAra jJAna aura darzana yadyapi AtmAmeM eka sAtha prakaTa hote haiM to bhI tattvoM kA jAnanA jJAna aura unakA zraddhAna darzana kahA jAtA hai isaliye tattvajJAna aura zraddhAna ke bheda se jJAna aura darzana bhinna 2 haiM / tathA yaha bhI vAta hai ki dRSTavirodhAcca // 22 // eka sAtha pragaTavA utpanna honA hI ekatAmeM kAraNa hai arthAt jo padArtha eka sAtha pragaTa vA utpanna hote haiM ve jude 2 nahIM hote eka hI mAne jAte haiM jisakA yaha mata hai vaha pratyakSabAdhita hai kyoMki gauke donoM sIMga eka sAtha prakaTa hote haiM parantu eka na hokara donoM jude jude rahate haiM isaliye jisataraha eka sAtha pragaTa honevAle donoM sIMga eka nahIM ho sakate, bhinna 2 rahate haiM usI prakAra eka sAtha AtmA meM prakaTa honevAle bhI jJAna darzana eka nahIM mAne jA sakate bhinna 2 hI mAnane hoNge| tathAubhayanaya sadbhAve'nyatarasyAzritatvAdvA rUpAdipariNAmavat // 23 // * dravyArthika aura paryAyArthika ke bhedase naya do prakArakA hai yaha Upara kahA jA cukA hai| paramANu dvayaka Adi pudgala dravyoMmeM bAhya abhyantara kAraNoMse rUpa rasa Adi eka sAtha pragaTa hote haiM / donoM nayoM meM vahAM para jisa samaya paryAyArthika nayakI apekSA kI jAtI hai usa samaya pudgalakI rUpa paryAya evaM rasa Adi paryAyeM judI 2 mAnI jAtI haiM isaliye pudgala dravyameM apane kAraNoMse eka sAtha utpanna bhASA 68 Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ u - sa0rA0 honevAle bhI rUpa rasa Adi paryAya paryAyArthika nayako apekSA jisataraha jude jude mAne jAte haiM usI dU|| prakAra yadyapi AtmAmeM jJAna aura darzana paryAya eka sAtha prakaTa hote haiM to bhI paryAyoMkI ora dRSTi |||| bhASA hai DAlanepara jJAna paryAya judI aura darzana paryAya judI hai isaliye paryAyArthika nayakI apekSA jJAna aura darzana donoM bhinna bhinna hI haiM eka nahIM / athavA. pudgala dravyameM eka sAtha utpanna honevAle bhI rUpa rasa Adi dravyArthika nayakI apekSA kathaMcit eka aura paryAyArthika nayakI apekSA kathaMcit aneka haiM kyoMki rUpa Adi paryAyoMmeM jisa samaya paryA|| yArthika nayakA gauNapanA aura dravyArthika nayakA mukhyapanA rakkhA jAyagA usa samaya rUpa Adi pryaa|| yoMkI ora dRSTi jAyagI nahIM, dravyakI ora hI dRSTi jAyagI aura usase rUpa rasa Adi svarUpa anAdi pAriNAmika pudgala dravya hai yaha bodha hogA vahAMpara bhinna 2 rUpase rasa rUpa Adi paryAyoMkA bodhana hogA isaliye dravyArthika nayakI apekSA rUpa rasa Adi eka hI haiM tathA jisasamaya unhIM rUpa AdiI guNoMmeM dravyArthika nayakA gauNapanA aura paryAyArthikanayakA pradhAnapanA mAnA jAyagA usasamaya dravyako || ora dRSTi na jAkara paryAyoMkI ora dRSTi jAyagI aura usase yaha rUpa hai aura ye rasa Adi paryAyeM haiN| || yaha bodha hogA kiMtu ve saba eka haiM yaha bodha na ho sakegA isaliye paryAyArthika nayakI apekSA rUpa rasa || |Adi bhinna bhinna haiN| usIprakAra jJAna darzanameM bhI jisasamaya paryAyArthika nayako gauNa aura dravyArthika || nayako pradhAna mAnA jAyagA usasamaya paryAyoMkI ora dRSTi na jAkara dravyakI ora hI dRSTi jAyagI hai aura anAdi pAriNAmika jJAna darzanasvarUpa eka jIva dravya hai yaha bodha hogA arthAt jJAna bhI AtmA kI haimAnA jAyagA aura darzana bhI AtmA mAnA jAyagA isaliye dravyArthika nayakI apekSA jJAna darzana SASREMESGREASERERAKSRAERISTISGAREKAR ESARSASARSAREASE Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SA ! donoM eka haiM tathA unhIM jJAna darzanameM dravyArthika nayako gauNakara paryAyArthika nayako jisasamaya pradhAna mAnA jAyagA usasamaya dravyakI ora dRSTi na jAkara paryAyoM kI ora dRSTi jAyagI aura jJAna paryAya bhinna aura darzana paryAya bhinna hai yaha bodha hogA isaliye paryAyArthika nayakI apekSA jJAna darzana donoM bhinna bhinna haiM / isaliye dravyArthika aura paryAyArthika nayakI apekSA jJAna darzanako kathaMcita eka aura kathaMcit aneka hI mAnanA cAhiye sarvathA eka mAnanA yukti aura anubhavase bAdhita hai / yadi yaha kahA jAya ki jJAnacAritrayorakAlabhedAdekatvamagamyAvabodhavaditi cennAzutpattau sUkSmakAlApratipatterutpalapatrazatavyaghanavat // 24 // mohake tIvra udayase kisI puruSako parastrIke sAtha maithuna karane kI icchA huI / megha ke hone se atyaMta aMdhakAravAlI rAtri meM vaha parastrIke pAsa calA / daiva yogase usakI mA bhI vyabhicAriNI thI vaha bhI usI galI meM A phuNcii| donoM kA Apasa meM milApa ho gayA / puruSane strIko vyabhicAriNI jAna usake sAtha ramaNa karane kI icchA kI aura usakA sparza karane lagA / acAnaka hI vijalakei camakanese kucha prakAza huA strIkA mukha dekhate hI use yaha mAlUma huA ki yaha merI mA hai, usIsamaya usako yaha jJAna bhI huA ki yaha merolaye agamya haiM - isake sAtha merA maithuna karanA yogya nahIM aura usIsamaya usake sAtha maithuna karane kI nivRtti bhI ho gaI isaliye jisataraha yahAM para mAke sAtha maithuna karanA ayogya hai yaha jJAna aura maithuna se nivRttirUpa kriyA donoM hI eka sAtha hue haiM isaliye donoM kA kAla eka hai usI taraha jisa kAlameM jJAnAvaraNa karmake kSayopazamase yaha jJAna huA hai ki ye jIva haiM usIsamaya 'unheM t bhASA 70 Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kha0rA0 REGNANCEURDE R EDSASARDAREKAREERLUSTEREOG na mAranA cAhiye' isa hiMsAkI bhI nivRtti hai| kiMtu jIvoMke jJAnakA kAla aura hiMsA nivRcikA kAlAI bhinna bhinna nahIM tathA nivRcikA nAma cAritra hai isarItise jJAna aura cAritrakI utpattikA kAla jaba lA samAna hai taba jJAna aura cAritra donoMko eka hI mAnanA cAhiye bhinna bhinna mAnanA ThIka nahIM ? so bhI ayukta hai / kyoMki jisataraha eka sAtha tara Upara rakkhe hue kamalake sau patroMko eka hI samaya | talavAra vA sUjA Adise chede jAne para unake chedanekA eka hI samaya jAna paDatA hai kiMtu vahAM para eka yA patrake vAda dUsare patrakA chidanA usake bAda tIsare patrakA chidanA isaprakAra kramase chiinemeM asaMkhyAta samaya vIta jAte haiM, yahAMtaka ki eka patrake chidaneke vAda dUsare hI patrake chidanemeM asaMkhyAte samaya hai| vyatIta ho jAte haiM paraMtu vaha kAla atyaMta sUkSma hai sivAya sarvajJake koI bhI alpajJAnI use jAna nahIM || sakatA isaliye sau patroMke chedanekA kAla eka nahIM kahA jAtA kiMtu asaMta sUkSma kahA jAtA hai usI-|| | prakAra jJAna aura cAritrakA kAla bhI eka nahIM kiMtu atyaMta sUkSma hai isaliye eka sarIkhA jAna paDatA || // hai| vAstavameM 'mAke sAtha maithuna karanA ayogya hai| isa jJAnakA kAla aura maithunase nivRttikA kAla donoN| || jude jude haiM isa rUpase jJAna aura cAritrakA jaba samAna kAla siddha nahIM hotA taba donoMkA eka kAla || mAnakara eka mAnanA yaha vAta bhI mithyA hai| aura bhI yaha vAta hai arthabhedAca // 25 // jJAnakA artha tattvoMkA jAnanA hai aura cAritrakA jina vizeSa vizeSa kriyAoMse karma Akara hai AtmAmeM saMbaMdha karate haiM una kriyAoMkA tyAganA yaha artha hai| isa rUpapte jJAna aura cAritra donoMkA artha bhinna bhinna honeke kAraNa ve donoM bhinna hI haiM eka nahIM ho sakate / tathA ISGARIKSSSNORE5%945HRECORMASS Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BARUNIJ 6l kAlabhedAbhAvo nAthabhedaheturgati jAtyAdivat // 26 // jina padArthoM kA kAla eka hai ve saba padArtha ApasameM abhinna- eka haiM yaha bAta ayukta hai kyoMki yaha sabhI ko mAlUma hai ki jisa samaya devadatta nAmake puruSakA janma hotA hai usIke sAtha manuSya, gati, paMceMdriya, jAti, varNa gaMdha Adi bhI utpanna hote haiM vahA~para yaha vAta nahIM ki manuSyagatikI utpattikA kAla- dUsarA aura paMceMdriya jAti varNa gaMdha AdikA kAla dUsarA ho parantu sabakI utpattikA kAla eka honepara bhI devadatta manuSyagati, paMceMdriya jAti Adi padArtha eka nahIM hote, bhinna bhinna hI mAne jAte haiM | yadi ise koI yaha mAne ki jina padArthoMkA kAla eka hai ve padArtha bhI Apasa meM bhinna nahIM, eka hI haiM use devadaca manuSyagati paMceMdriya jAti Adi sabhI sAtha utpanna honevAle padArthoM ko eka mAnanA paDegA kintu unakA eka honA kisIko iSTa nahIM isaliye yaha bAta siddha ho cukI ki jJAna aura cAritrakI utpatikA kAla eka bhI mAna liyA jAya to bhI ve donoM eka nahIM ho sakate, bhinna 1 hI mAnane hoMge / aura bhI yaha bAta hai ki1 1 uktaM ca // 27 // dravyArthika nayakI apekSA jJAna aura cAritra eka haiM evaM paryAyArthika nayakI apekSA bhinna bhinna haiM yaha vAta Upara vistAra se kahI jA cukI hai isaliye jJAna aura cAritrako sarvathA eka vA sarvathA aneka na mAnakara kathaMcit eka aneka hI mAnanA yuktiyukta hai / yadi yaha kahA jAya ki - lakSaNabhedAtteSAmekamArgAnupapattiriti cenna parasparasaMsarge satyekatvaM pradIpavat // 28 // + jina padArthoM kA lakSaNa bhinna bhinna hai kisI rUpase ve eka nahIM kahe jA sakate / samyagdarzana 1 SAK bhAga 72 Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA va0sa0 ASSARSH I samyagjJAna aura samyakcAritra ina tInoMke bhI lakSaNa ApasameM bhinna haiM isaliye ye tInoM eka mArga svarUpa nahIM ho sakate, bhinna 2 mArgasvarUpa hI kahe jAyage isa sItase samyagdarzana Adi tInoMkA | milanA eka mokSakA mArga hai yaha nahIM kahanA cAhiye kiMtu ve tInoM tIna mokSake mArga haiM yaha artha kahanA cAhiye ? so ThIka nahIM / bAhya aura abhyaMtara kAraNoMse ApasameM bhinna 2 bhI vacI tela aura agni tInoM padArtha ApasameM mila jAte haiM usa samaya vaha samudAya eka dIpaka kahA jAtA hai vahAM para ||3|| S|| tIna padArthoM kA saMyoga honepara tIna dIpaka koI nahIM kahatA usIprakAra yadyapi samyagdarzana Adi tInoM * apane apane lakSaNoMse ApasameM bhinna haiM to bhI una tInoMkA samudAya eka mokSamArga kahA jA sakatA // hai, tInakA samudAya rahanese tIna mokSamArga nahIM kahe jA sakate / aura bhI yaha vAta hai ki . sarveSAmavisaMvAdAt // 29 // . ____ApasameM apane apane lakSaNoMse padArtha bhinna bhI raheM to bhI unheM kisI rUpase eka mAnanemeM kisI bhI prativAdIko visaMvAda nhiiN| jisa taraha sAMkhya matavAloM kA kahanA hai ki-satvaguNa rajoguNa aura | tamoguNa ina tInoM guNoM meM sattvaguNa prasannatA aura lAghavasvarUpa hai| rajoguNazoSa aura tApasvarUpa hai| | tamoguNa AvaraNa karanA vA virAdhanA karanA svarUpa hai isataraha ye tInoM guNa apane apane lakSaNoMme , | bhinna bhinna haiM to bhI tInoMkA samudAya pradhAna padArtha eka hI hai, tInakA saMyoga rahanese pradhAnake tIna | bheda nahIM / bauddhoMkA kahanA hai ki kAkavaDatA Adi cAro bhUta evaM varNa gaMdha Adi bhUtoMmeM rahanevAle dharma yadyapi apane apane lakSaNoMkI apekSA ApasameM bhinna bhinna haiM to bhI una sabakA samudAyarUpa hai| 1 pRthvI, jala ami, vAyu / PiREGARDAIRSettineCHAMALACE RISHAISABREA 10 Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OM REGAR PRECISHASMA9ASSISTRUCRIB paramANu eka hI hai| kAkavaDatA vA rUpa Adi bhedoMke samAna paramANuke bheda nhiiN| vijJAnAdetavAdiyoM meM % bhASA kA kahanA hai ki rAga dveSa Adi dharma vA pramANa prapeya vijJAnarUpa padArtha Adi apane apane lakSaNoMme bhinna haiM to bhI una sabakA samudAya vijJAna padArtha eka hI hai| rAga dveSa vA pramANa Adi bhedoMke samAna vijJAnake bheda nahIM / naiyAyika vaizeSika vA sarvasAdhAraNakA kahanA hai ki paTake kAraNa taMtu kAle pIle 6 hare Adi aneka prakArake hote haiM to bhI unakA samudAya citrapaTa eka hI hai| taMtuoMke bhedase citrapaTa ke bheda nahIM hote usIprakAra yadyApe apane apane lakSaNoMse samyagdarzana Adi bhinna bhinna haiM to bhI hai tInoMkA samudAya mokSamArga eka hI hai| tInoMke samudAyasvarUpa mokSamArgako eka kahanemeM kisIprakAra hai kA virodha nahIM A sktaa| eSAM pUrvasya lAbhe bhajanIyamuttaraM // 30 // samyagdarzana samyagjJAna aura samyakcAritra tInoMmeM pahile pahilekI prApti honepara uttara uttarako prApti bhAjya hai / arthAt samyagdarzanake ho jAnepara samyagjJAna aura samyakcAritra vA samyagjJAnake ho 5 jAnepara samyakacAritra prApta ho yA na ho yaha niyama nahIM, prApta ho bhI sakate haiM aura na bhI prApta ho sakate haiN| parantu vijJAnAdvaitavAdo, pramANa, prameya, pramiti prAdi jJAnake hI meda mAnate haiM / vijJAnase bhinna pramANAdi padArtha unake yahAM kucha bhI nahIM haiN| 2 samyagdarzana samyagjJAna aura svarUpAcaraNa cAritra yadyapi tInoM cauthe guNasthAnameM sAtha 2 hote haiM parantu samyagdarzana hone para zrutajJAna tathA kevalajJAnakI prApti kramase pajanIya hai-arthAt zrutajJAnakI pUrNatA evaM avadhi manAparyaya Adi jJAnakA kSayopazamavizeSa kevalajJAna paryaMta prAptavya hai saMgrAhya hai, usIpakAra samyagjJAna honepara bhI dezacAritra, sakalacAritra, yathAkhyAta. cAritraparyaMta kramazaH prAptavya haiM-gRhItavya haiN| CLASS Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uttaralAme tu niyataH pUrvalAmaH // 31 // . samyagdarzana Adi tInoMmeM ucara ucarakI prApti hone para to pUrva pUrvakI prApti niyamase hotI hai| // sUtrameM jaisA pATha rakkhA gayA hai usakI apekSA pUrva samyagdarzana aura uttara samyagjJAna hai / samyagdarzana hai ke ho jAnepara samyagjJAna ho bhI sakatA hai, nahIM bhI ho sakatA, parantu samyagjJAnake honepara samyagdarzana se | niyamase rahatA hai| vinA samyagdarzanake samyagjJAna ho nahIM sktaa| usIprakAra samyagjJAnase uttara samyak hai Pil cAritra aura pUrva samyagdarzana samyagjJAna hai| samyagjJAnake rahate samyakcAritra raha bhI sakatA hai aura nahIM nA bhI raha sakatA parantu samyakcAritrake rahate samyagdarzana aura samyagjJAna niyamase rahate haiM vinA samyagdarzana || aura samyagjJAnake cAritra kabhI samyakcAritra ho hI nahIM sktaa| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki tadanupapattirajJAnapUrvakazraddhAnaprasaMgAt // 32 // ___ pUrva pUrvake prApta ho jAnepara ucara uttara bhAjya hai taba samyagjJAnase samyagdarzana pUrva hai isaliye samyagdarzanake ho jAnepara bhI samyagjJAnakA honA to niyamarUpa rahA nhiiN|vh ho bhI sakatA hai nahIM bhI ho sktaa| isa rItise samyagdarzanake ho jAnepara jahAM jJAna samyagjJAna nahIM huA hai vahAMpara zraddhAnako ajJAna-mithyAjJAnapUrvaka mAnanA paDegA ? tathA ___anupalabdhasvatattve'rthe zraddhAnAnupapattiravijJAtaphalarasopayogavat // 33 // __ yadi ajJAnapUrvaka zraddhAna mAnA jAyagA to jisataraha phalako vinAjAne usake rasakI bhI pahicAna || na hogI isaliye usa phalake rasako tayAra karo 'vaha phala rasavAlA hai aisAzraddhAna nahIM ho saktA usIprakAra || 75 jIvaajIva AditattvoMko vinA jAne yaha jIva haivAajIva hai aisA zraddhAna honA bhI asaMbhava hai| tathA-hU~ BASAHASRAEBASISASARASWER GALLERGREALISGAGGLEGREEMALERSALI Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AtmasvarUpAbhAvaprasaMgAt // 34 // yadi samyagdarzana ke ho jAne para samyagjJAnako bhAjya mAnA jAyagA taba vaha asat-kabhI hogA to kabhI nahIM bhI hogA - kahanA paDegA taba jisasamaya samyagdarzanakA virodhI mithyAjJAna samyagdarzana ke pragaTa hote hI naSTa ho jAyagA aura bhAjya honese samyagjJAna bhI umasamaya raha na sakegA usa samaya AtmAmeM jJAnopayogakA abhAva mAnanA paDegA vaha jJAnopayoga AtmAkA lakSaNa hai "lakSaNa ke abhAva meM lakSyakA bhI abhAva ho jAtA hai" -ipsa niyamake anusAra lakSyabhUta AtmAkA bhI abhAva ho jAyagA phira mokSamArgakI parIkSA karanA vyartha hai kyoMki AtmAke rahate hI mokSakI vyavasthA hai jaba AtmA | padArtha hI saMsAra meM na rahegA taba mokSa kisakI siddha kI jAyagI ? isaliye zraddhAna, ajJAnapUrvaka na ho isa bAtakI rakSA ke liye "pUrva pUrvake prApta ho jAne para uttara uttara bhAjya hai" yaha niyama samyagdarzana samyagjJAna aura samyak cAritrameM mAnanA ayukta hai ? uttara navA yAvati jJAnamityetatparisamApyate tAvato'saMbhavAnnayApekSaM vacanaM // 35 // 'UparakI vArtikameM jo zaMkAkArane yaha zaMkA uThAI thI ki yadi samyagdarzana ke hone para samyagjJAna | bhajanIya hai, to samyagdarzanake hone para kucha kAla samyagjJAnakA abhAva rahanese AtmAkA jJAnopayoga rUpa lakSaNa hI nahIM ghaTita hogA ? isa zaMkAke uttara meM yaha samajhanA cAhiye ki samyagdarzana ke hone para samyagjJAna bhajanIya hai yahAM para samyagjJAnase zrutajJAna tathA kevalajJAna se prayojana hai / sAmAnya jJAnamAtra | ko bhajanIya nahIM batalAyA gayA hai / isaliye uparyukta doSa nahIM AtA / jJAna sAmAnya to prANI mAtra meM pAyA jAtA hai parantu vizeSa samyagjJAna asaMbhava hai isaliye usIko bhajanIya kahA gayA hai / nayakI 1 bhASA 76 1 Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kharI0 77 MEAGUGGESARSOS apekSAsa hI samyagjJAna bhajanIya hai yaha-vAkya kahA gayA hai| zrutajJAna aura kevalajJAnako grahaNa karane vAlA zabdanaya zrutajJAna tathA kevalajJAnako hI viSaya karatA hai isaliye unhIMkA yahAM para grahaNa hai| mAtA | sArAMza yaha hai ki yadyapi cauthe guNasthAnameM jisasamaya samyagdarzana pragaTa hotA hai usIsamaya samyagjJAnaM |6|| || bhI pragaTa ho jAtA hai| paraMtu dvAdazAMga caturdazapUrvalakSaNa rUpa niyamase nahIM hotA isaliye vaha prAptavya hai| hai athavA samyagdRSTikeliye vAMcchanIya hai / usIprakAra avadhi manaHparyaya jJAna bhI ucarocara vAMchanIya haiN| isaprakAra vizeSa jJAnoMkI bhajanIyatA vahAMtaka calI jAtI hai jahAMtaka ki kevalajJAna nahIM hotaa| jisaprakAra samyagdarzanake lAbha hone para samyagjJAna bhajanIya hai usIprakAra samyagjJAna hone para smy||6/caaritr bhajanIya hai / jisasamaya samyagdarzana hotA hai usIsamaya svarUpAcaraNa cAritra pragaTa ho jAtA hai | paraMtu kriyAtmaka evaM bhAvAtmaka dezacAritra, sakala cAritra, aura yathAkhyAta cAritra kramase prAptavya hai| / arthAt avirata samyagdRSTikeliye dezacAritra prAptavya hai dezacAritraprApta puruSakeliye sakala cAritra prAptavya hai sakalacAritra chaThe.guNasthAmase dazaveM taka kramase vikAzazIla hai, isaliye jahAM jitanA sk-hai| lacAritra jipsa jIvako prApta ho cukA hai usakoliye usase AgekA sakalacAritra prAptavya hai, sakalacAritraprApta puruSakeliye yathAkhyAta cAritra prAptavya hai| . yahAM para yaha zaMkA uThAI jAsaktI hai ki samyagjJAnake hone para sampacAritra kyoM bhajanIya baMta| lAyA gayA hai kyoMki samyagjJAna to kevalajJAnakI apekSA bhI kahA gayA hai isaliye vaha to terahaveM guNa-|| sthAnameM prApta hotA hai paraMtu sampaMkcAritra to dazaveMkI samApti evaM bArahaveMke prAraMbhameM hI ho jAtA hai | | aisI avasthAmeM samyakcAritradvArA samyagjJAna hI bhajanIya honA caahiye| vaisI avasthAmeM sUtrapAThakrama CRETARGEOGRAM iancinmains PEOGRA-NCREASEOCERess m BARSHANGEE ma - Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PEECHESTRATEASERAIBARHEORAISINECHES OM samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH-bhI badalanA paDegA aura vinA vaisA kiye uparyukta zaMkA khaDI 9 rahatI hai, isa zaMkAkA parihAra isaprakAra samajha lenA cAhiye ki jo sUtrakrama hai usIke anusAra bhajanIyatA AtI hai, anyathA nhiiN| samyagjJAna honepara samyakacAritra hI bhajanIya hai kAraNa vinA hU~ samyagjJAnake prApta kie samyakcAritrakI prApti asambhava hai| bArahaveM guNasthAnameM bhale hI samyakvAritra haiM kSAyikacAritra pUrA ho jAtA hai parantu paramAvagADha yathAkhyAta cAritra caudahaveM guNasthAnameM hI prApta hotA hai hai isaliye vaha samyagjJAnakI pUrti honepara bhI bhajanIya rahatA hai| pUrvasamyagdarzanalAme bhajanIyamuttaramiti cenna nirdezasyAgamakatvAt // 35 // 'pUrva pUrvaka prApta ho jAnepara uttara uttara bhAjya hai' isa niyamake anusAra jisa samaya yaha artha 8 kiyA jAtA hai ki pUrva-samyagdarzanake prApta ho jAnepara samyagjJAna bhAjya hai usa samaya to zraddhAnako hai ajJAnapUrvakapanA AtA hai aura usa doSakI nivRcike lipe zabda nayakI apekSA jJAna kA artha zrunajJAna , vA kevalajJAna kiyA jAtA hai kiMtu jaba yaha artha kiyA jAyagA ki-'sampagdarzana aura samyagjJAna ke hU~ haiM prApta ho jAnepara samyakcAritra bhAjya hai' taba ajJAnapUrvaka zraddhAnakA prasaMga nahIM AtA kyoMki samya- hU~ hai gdarzana aura samyagjJAnakA kAla eka hI hai isaliye samyagdarzanake prApta ho jAnepara samyagjJAna bhAjya hai| 5 yaha artha na kara samyagdarzana aura samyagjJAnake prApta ho jAnepara samyakcAritra bhAjya hai yahI artha karanA * yukta hai so ThIka nhiiN| jaisA nirdeza hotA hai usIke anusAra artha kiyA jAtA hai 'eSAM pUrvasya lAbhe. 8 bhajanIyamutraM' isa vArtikameM pUrvasya' yaha SaSThI vibhaktike eka vacanakA nirdeza hai isaliye pUrva zabdase 5 6 akele samyagdarzanakA hI grahaNa ho sakatA hai, samyagdarzana aura samyagjJAna donoMkA nhiiN| hAM! yadi t 70 URSSRHARASTRIASISASANSAANSARBARSANSTRORISTER Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'pUrvayoH' isa dvivacanakA nirdeza hotA taba samyagdarzana samyagjJAna donoMkA grahaNa ho sakatA thaa| so hai nahIM isaliye samyagdarzana aura samyagjJAna ke prApta ho jAne para samyakcAritra bhAjya hai yaha artha nahIM mApA ho sktaa| yadi yaha kahA jAyagA ki 'pUrvasya' yaha sAmAnya nirdeza hai isaliye sAmAnyarUpase samyagda|zana aura samyagjJAna donoMkA grahaNa ho jAyagA koI doSa nahIM ? so bhI ayukta hai| pUrvasya' isa nirde7 zase ekahIkA grahaNa hogA yaha vyavasthA nizcita ho cukI hai yadi yaha vyavasthA svIkAra na kI jAyagI 8 aura 'pUrvasya' isa nirdezase javarana samyagdarzana samyagjJAna donoMkA grahaNa kiyA jAyagA to vArtikameM ucara zabda mojUda hai usakI bhI vyavasthA na mAnanI paDegI kyoMki vahAM para 'uttaraM' isa napuMsakarliMga hai| eka vacanase ekahIkA grahaNa hai jaba eka vacanake nirdezase ekake grahaNako koI vyavasthA na mAnI jAyagI taba ucara zabdase dokA bhI grahaNa kiyA jA sakatA hai isarItise 'samyagdarzana ke prApta ho jAne para samyagjJAna aura samyakacAritra donoM bhAjya hai| yaha artha hogA aura isa artha ke hone para jo yaha doSa diyA gayA thA ki yadi 'samyagdarzanake prApta ho jAnepara samyagjJAna bhAjya hai' yaha artha kiyA jAyagA | to 'zraddhAnako ajJAnapUrvakapanA AvegA' vaha doSa jyoMkA yo kAyama rahegA isaliye 'samyagdarzanake prApta ho jAne para zrutajJAna aura kevalajJAnarUpa samyagjJAna bhAjya hai' yaha jo zabdanayakI apekSA artha kiyA gayA thA vahI yukta hai| athavA . kSAyika samyagdarzanake prApta ho jAne para kSAyika samyagjJAna bhAjya hai yaha artha hai / isa arthake na karane para koI doSa nahIM AtA kyoMki kSAyikasamyagjJAna kA artha kevalajJAna hai| kSAyikasamyagdarzanake honepara vaha hovegA hI yaha koI niyama nahIM kiMtu ho bhI sakatA hai aura nahIM bhI, isaliye samyagdaH / RECRUGADCALCROPERRORTED AIME SBISHROPHIBBARGIN-gAvara O CONNECTOR Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HSE SREFEBRecisiAERARLICHIKEKCICES zinake prApta ho jAnepara samyagjJAna bhAjya hai yaha artha nirdoSa hai| kiMvA-parvata aura nArada donoM eka hai sAtha rahate haiM isaliye unakA sAhacarya saMbaMdha hai / parvatake grahaNa karane para nAradakA aura nAradake grahaNa , karanepara parvatakA bhI grahaNa ho jAtA hai usIprakAra samyagdarzana aura samyagjJAna donoM eka sAtha utpanna hote haiM isaliye unakA bhI sAhacarya saMbaMdha hai samyagdarzana aura samyagjJAna ina donoMmeM kisI ekake hone para samyakcAritra bhajanIya hai isarItise 'pUrvasya' isa eka vacana nirdezase samyagdarzanakA bhI grahaNa hoI sakatA hai aura sAhacarya saMbaMdhase samyagdarzana aura samyagjJAna donoMkA bhI / jaba yaha bAta hai taba 'samyagdarzana aura samyagjJAnake prApta ho jAnepara samyakcAritrabhAjya hai' yaha uktaniyamakA artha hone para ajJAna pUrvaka zraddhAnakA prasaMga AvegA' yaha doSa na aaskegaa| "yahAM yaha zaMkA nahIM ho sakatI ki jisataraha 'pUrvasya' isa eka vacana nirdezase samyagdarzana aura samyagjJAna donoMkA grahaNa hai usItaraha 'uttaraM isa eka vacanase samyagjJAna aura samyakcAritrakA grahaNa kara samyagdarzanake prApta ho jAne para samyagjJAna aura samyakcAritra bhAjya hai yaha artha hogA, aura ajJAnapUrvaka zraddhAnakA prasaMga jyoMkA yo kAyama rahegA ? kyoMki jisataraha samyagdarzana aura samyagjJAnakA sAhacarya saMbaMdha hai usataraha samyagjJAna aura samyakcAritrakA nahIM isaliye 'uttara' isa eka vacana nirdezase una donoMkA grahaNa nahIM ho sktaa|" tathA samyagdarzana athavA samyagjJAnameM kisI ekake prApta ho jAne para samyakvAritra-yathAkhyAtacAritra bhAjya hai-ho bhI sakatA hai nahIM bhI ho sakatA yaha cAritrako ucara mAnane para artha samajhanA caahiye| hai isaprakAra zrItattvArtharAjavArtikAlaMkArakI bhASATIkAke prathamAdhyAyameM dUsarA ahika samApta huA // 2 // The Sonic SANKARKICKAScience Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mApA samyagdarzana samyagjJAna aura samyakcAritra tInoMko sAmAnyarUpase mokSamArgapanA siddha ho cukA hai| | aba unhIMke vizeSa svarUpake jAnaneke liye yaha kahate haiM _ tattvArthazraddhAnaM samyagdarzanaM // 2 // artha-jo padArtha jisa rUpase sthita haiM unakA usI rUpase zraddhAna karanA samyagdarzana hai| PII. samyak yaha kyA zabda hai ? isa vAtakA khulAsA karate haiM samyagiti prazaMsAoM nipAtaH kyaMto vaa||1|| samyak yaha zabda nipAta aura usakA artha prazaMsA hai isaliye samasta utcama rUpa gati jAti kula 81 5 Ayu aura vijJAna Adi abhyudaya evaM mokSakA pradhAna kAraNa honese prazasta darzana, vaha samyagdarzana hai| / yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki 'samyagiSTArthatatvayo' isa vacanase samyak zabdakA artha iSTa padArtha aura tU | tattva hai prazaMsA artha nahIM ho sakatA ? so-ThIka nhiiN| nipAta rUpa zabdoMke aneka artha hote haiN| samyaka hai zabda jaba nipAta mAnA hai taba usakA iSTa padArtha aura tattva bhI artha hai aura prazaMsA bhI hai koI doSa nhiiN| athavA tattarUpa arthameM samyak zabda yahAM nipAtita hai / tattvaM darzanaM samyagdarzanaM yaha samyak zabda kA tatvarUpa artha karanepara samyagdarzanakI vyutpaci hai aura tatva zabdakA artha 'aviparIta arthAt jo padArtha jisa rUpase vyavasthita hai vaha padArtha' yaha hai / athavA sam upasargapUrvaka aJcu dhAtuse ki pratyaya |6|| karanepara samyak zabda siddha huA hai aura jo padArtha jisa rUpase sthita hai usakA usI rUpase jJAna honA || samyaka zabdakA artha hai / darzana zabdakI siddhi kisa taraha hai? ' . . . . karaNAdisAdhano darzanazabda uktH||2|| .. : ROCEDGEOGESGRREGARDOSGRROREA REGAAAAAABAR Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mApA Dance BANESSPARSHURRIORASSHILOPORRORSCIERROR ___ artha-kartA karma karaNa aura bhAvameM daza'dhAtuse yuT pratyaya karanepara darzana zabda siddha hotA hai yaha vyAkhyAna pahile kiyA jA cukA hai / yadi yaha zaMkA kI jAya ki dazerAlokArthatvAdabhipretArthAsaMpratyaya iti cennAnekArthatvAta // 3 // hazi dhAtukA artha Aloka-dekhanA hai aura iMdriya evaM manake dvArA padArthoM kA prApta honA dekhanA kahA jAtA hai / samyagdarzana zabdameM hAzedhAtukA artha dekhanA na lekara zraddhAna kiyA gayA hai jo ki hai. hazi dhAtukA artha ho hI nahIM sakatA isaliye darzanakA artha zraddhAna mAnanA ayukta hai ? so ThIka nahIM huuN| dhAtuoMke aneka artha hote haiM yaha vyAkaraNasiddhAntasiddha vAta hai / hAzi bhI dhAtu hai| usake bhI haiN| aneka artha hoMge isaliye dekhanA Adi aneka arthoM meM zraddhAna artha bhI usakA hotA hai, koI doSa nahIM hai| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki dAza dhAtukA prasiddha artha dekhanA yahAM iSTa nahIM aura aprasiddha hai| artha zraddhAna iSTa hai yaha kaise ? usakA samAdhAna yaha hai ki moksskaarnnprkrnnaacchddhaangtiH||4|| yahAM mokSake kAraNoM ke vicArakA prakaraNa cala rahA hai / jo padArtha jisarUpase sthita haiM unakA , usI rUpase zraddhAna karanA mokSakA kAraNa hai, dekhanA mokSakA kAraNa nahIM ho sakatA isAlaye prakaraNase yahAM dRzi ghAtukA artha zraddhAna hI iSTa hai, dekhanA iSTa nahIM / tatvArthazraddhAnamityAdi sUtrameM tatva zabdakA hU~, tAtparya yaha hai prakRtyapekSatvAtpratyayasya bhAvasAmAnyasaMpratyayastattvavacanAt // 5 // sAmAnya arthako kahanevAlA tat yaha zabda sarvanAma hai / tat zabdase tva pratyaya karanepara tatva zabda SURGURRESCResAGEGREGASREGISTRANONSTOM Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 83 66una kI siddhi hotI hai isaliye yahAM para 'tat' zabda prakRti hai aura usase bhAva arthameM tva pratyaya kiyA gayA hai / tat zabda jisa arthako kahe vaha bhAva kahA jAtA hai / yahAM sarvanAma honese tat zabda sabhI arthoM kA pratipAdana karatA hai isaliye saba arthoMkA nAma yahAM bhAva hai / tathA tat zabda sabhI athakA pratipAdana karatA hai usakI apekSA yahAM bhAvakA artha bhAvasAmAnya hai / isa rIti se jo zabda jisa rUpa se sthita hai | usakA usI rUpase honA tatva kahA jAtA hai / usI sUtra meM tatvArtha zabdakA artha yaha haitatvenAryata iti tatvArthaH // 6 // jo jAnA jAya-jJAnakA viSaya ho vaha artha hai aura jo padArtha jisa rUpa se sthita ho usakA usI rUpase jJAnakA viSaya honA tatvArtha hai / isa rIti se jisake dvArA -jo padArtha jisa rUpase sthita hai usa kA usI rUpase zraddhAna ho vaha samyagdarzana kahA jAtA hai / zraddhAnazabdasya karaNAdisAdhanatvaM pUrvavata // 7 // dhAtuse yuddha pratyaya karanepara jisa taraha darzana zabdakI siddhi Upara kaha Ae haiM usIprakAra zrut avyaya pUrvaka dhAraNArthaka 'dhA' dhAtuse yuT pratyaya karanepara zraddhAna zabda kI bhI siddhi samajha lenI cAhiye / satvAtmapariNAmaH // 8 // karaNa vA kartA Adi saMjJAoMkA dhAraka vaha zraddhAna zabdakA vAcya artha AtmAkA pariNAma hai / yadi yaha zaMkA kI jAya ki vakSyamANanirdezAdisUtravivaraNAtpudgaladravya saMpratyaya iti cennAtmapariNAme'pi tadupapatteH // 9 // - isI adhyAya meM Age nirdezasvAmitva Adi sUtroM kA ullekha hai aura nirdeza Adi pudgala dravyameM bhASA Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAga bhI hote haiM yaha unakA vivaraNa kiyA gayA hai / samyagdarzana Adi AtmAke guNa haiM yaha to kahIM nahIM gayA isaliye yahAM bhI samyagdarzana Adi pudgala dravyake dharma haiM yaha kahA jA sakatA hai ? 'so. nahIM / samya. gdarzana Adi pariNAma sivAya AtmAke kisIke bhI nahIM, isaliye ve pudgala dravyake pariNAma nahIM 6 kahe jA sakate / tatvArthoMkA zraddhAna AtmAke hI hotA hai isaliye vaha AtmAkA hI pariNAma hai isI prakAra samyagjJAna Adiko bhI AtmAke hI pariNAma samajhanA cAhiye / yadi yaha kahA jAya ki karmAbhidhAyitvepyadoSa iti cenna mokSakAraNatvena svapariNAmasya vivakSitatvAt // 10 // jisa taraha samyaktva karma pudgala hai usI taraha samyagdarzana samyagjJAna aura samyakcAritrako bhI / pudgala mAnanemeM koI doSa nahIM ho sakatA? so ThIka nahIM / ihAMpara mokSake kAraNoMkA prakaraNa cala rahA hai isaliye mokSake kAraNa AtmAke pariNAmoMkI ho vivakSA hai / ve mokSake kAraNa AtmAke pariNAma aupazAmika samyagdarzana kSAyika samyagdarzana Adi haiM isaliye unhIMkI vivakSA hai| samyaktvakarma pudgalakA vikAra honese pudgalakI paryAya hai isaliye mokSakA kAraNa AtmAkA pariNAma na honese usakI vivakSA nahIM / kadAcit yaha zaMkA ho ki- . ... . svaparanimittatvAdutpAdasyati cennopakaraNamAtratvAt // 11 // padArtha jitane bhI hote haiM unakI utpatti parapadArthoM se bhI hotI hai aura apanese bhI hotI hai jisake * taraha ghaDA miTTIkA kArya hai usakI utpacimeM miTTI bhI kAraNa hai aura parapadArtha daMDa cAka DorA Adi 5 bhI kAraNa haiM usItaraha samyagdarzana bhI kArya hai usakI utpatti meM svayaM AtmA bhI kAraNa hai aura samaya 1--samyaktva prakRtike udayameM bAyopazamika samyagdarzana pragaTa hotA hai isaliye vaha bhI samyagdarzana kI utpattimeM kAraNa hai| BREARRESGARGRIORA:-NCREASCA 1505555AMSHERS- 135 R ROCIETARRECRECR Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA takarA0 PURINNAIRIORIFIANERNARDINO va nAmakA karma bhI kAraNa hai isa rItise samyagdarzanakI utpattikA kAraNa honese samyaktva nAmakA karma bhI mokSakA kAraNa hai koI doSa nahIM / so bhI ayukta hai kyoMki samyaktva nAmakA karma kevala upa- 1 karaNa hai aura upakaraNa bAhya kAraNa kahA jAtA hai asAdhAraNa kAraNa nahIM.isaliye samyaktta karma mokSa kA kAraNa nahIM ho sktaa| tathA-: . ... . , AtmapariNAmAdeva tadrasaghAtAt // 12 // ... darzanamohanIya karma AtmAke samyagdarzana guNakA ghAtaka hai vAhya aura abhyaMtara kAraNoMse jisa || samaya AtmAkA pariNamana prathamopazamarUpa vizuddhasvarUpase hone lagatA hai usasamaya kucha zaktike kSINa ho jAnepara darzanamohanayikA hI eka halakA khaMDa samyaktva kama ho jAtA hai isarItise sampagdarzanakI 6] utpattima pradhAna kAraNa AtmA hI hai kyoMki apanI sAmarthyase vahI samyagdarzanarUpa pariNamatA hai kiMtu || darzanamohanIyakI hI paryAya honese' samyaktva kama mokSakA kAraNa nahIM isaliye samyagdarzana Adi AtmA || ke pariNAma hI mokSake kAraNa ho sakate haiM samyaktva karma nahIM / tathA aheyatvAtsvadharmasya // 13 // jo chUTa na sake vaha aheya kahA jAtA hai / AtmAke. ataraMga pariNAma samyaktvaguNake rahate niyama se AtmA samyagdarzanasvarUpa pariNata hotA hai isaliye vaha, samyaktvaguNa aheya hai kiMtu samyaktva nAmaka | karmake vinA bhI AtmA kSAyikasamyaktvasvarUpa pariNata ho jAtA hai isaliye samyaktvakarma heya hai AtmAse. judA ho jAtA hai isaliye samyaktvakarma-mokSakA kAraNa nahIM ho sakatA aura bhI yaha bAta hai1--vAstavameM to jitane aMzameM samyaktva prakRtikA udaya haiM utane aMzameM vaha samyagdarzanakA ghAtaka hai / / SABRISHRUGALASARDARSASRBPORARBA - Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HTRANCHISHASTRORROREGISTE pradhAnatvAt // 14 // samyagdarzanake rahate hI vAhya kAraNa samyaktva karma usakA upagrAhaka-upakAra karanevAlA hotA hai18 hai| isaliye aMtaraMga Atmika pariNAma samyagdarzana pradhAna hai tathA aMtaraMga pariNAma sampagdarzanakA upakAra karanevAlA aura vAhya kAraNa samyaktvakarma sivAya samyagdarzanakA vAhya upakAra karaneke aura kucha upakAra nahIM karatA isaliye apradhAna hai / "pradhAnApradhAnayoH pradhAnaM valavat" pradhAna aura apradhAnameM pradhAna hii| hai| balavAna hai, isa niyamake anusAra pradhAna hI balavAna hotA hai isaliye samyagdarzana hI mokSakA kAraNa hai samyaktva kama nhiiN| tathA prtyaastteH||15|| AtmAkA pariNAma samyagdarzana hI mokSakA kAraNa hai kyoMki samyagdarzana aura AtmAkA tAdAtmya saMbaMdha rahanese vahI pratyAsanna atyaMta samIpa kAraNa hai / samyaktva karma asaMta dUra hai aura usakA evaM , AtmAkA tAdAtmya saMbaMdha bhI nahIM hai isaliye vaha mokSakA kAraNa nahIM ho sakatA isaliye yaha bAta hai| siddha ho cukI hai ki aDeya pradhAna aura pratyAsanna honese AtmAkA pariNAma hI mokSakA kAraNa hai| pudgalakA pariNAma samyaktvakarma mokSakA kAraNa nahIM ho sakatA / yadi yaha zaMkA ho ki alpabahutvakalpanAvirodha iti cennopazamAdyapekSasya samyagdarzanatrayasyaiva tduppttH||16|| samyagdarzanameM alpabahutakI kalpanA rahanese koI samyagdRSTi alpa aura koI bahuta aisA vyavahAra hotA hai yadi usako AtmAkA guNa mAnA jAyagA to samyagdarzanake aMdara kamIvezI hogI nahIM, phira usameM alpabahutvakI kalpanA kaise hogI? so.ThIka nhiiN| aupazamika kSAyika aura kSAyopazamikake R Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa0rA0 KAISEOCESCHEDNESAS | bhedase samyagdarzanake tIna bheda haiM isaliye upazama Adike nimicase samyagdRSTiyoMmeM kamAvezI honemeM | kisI prakArakI Apatti nahIM / sabase thoDe upazama samyagdRSTi jIva haiM unase asaMkhyAtaguNe kSAyikasamyagdRSTi haiN| unase asaMkhyAtaguNe kSAyopazAmika samyagdRSTi haiM aura kSAyikasamyagdRSTi siddha anaMtaPI guNe haiM isarItise AtmAkA pariNAma samyagdarzana mokSa kalyANakA pradhAna kAraNa hai / yadi yaha zaMkA kI. jAya ki ___ tatvAgrahaNamarthazraddhAnamityastu laghutvAt // 17 // na, sarvArthaprasaMgAt // 18 // sUtrameM kama akSaroMkA rahanA vidvacA hai| 'tattvArthazraddhAnaM samyagdarzanaM' yahAM lAghavase 'arthazraddhAnaM || samyagdarzana' yahI sUtra rakhanA ThIka hai / tatva zabdakA kahanA vyartha hai ? yaha ThIka nahIM / artha zabda sAmA-I nyarUpase sabhI padArthoM kA kahanevAlA hai isaliye artha zabdase sabhI padArthoM kA grahaNa hone para jo padAryada mithyAvAdiyoMne mizyArUpa mAna rakkhe haiM unakA zraddhAna bhI samparadarzana kahA jAyagA / tatva zabdake | grahaNa karane para yaha doSa nahIM ho sakatA kyoMki jo padArtha jisa rUpase sthita hai usakA usI rUpase, honA tatva kahA jAtA hai / mithyAvAdiyoMne jo padArtha mAna rakkhe haiM ve tatva ho nahIM sakate kyoMki ve ! jisarUpase mAne haiM unakA usarUpase honA pramANavAdhita hai isaliye mithyAvAdiyoMdvArA mAne gaye tatvoM kA zraddhAna samyagdarzana na kahA jAya isa bAtakI rakSAkaliye sUtrameM tatva zabdakA rahanA asaMta Avazyaka hai / aura bhI yaha bAta hai ki saMdehAccArthazabdakasyAnekArthatvAt // 19 // artha zabda aneka arthoM kA kahanevAlA hai jisataraha "dravyaguNakarmasu, arthAt artha zabdakI vRtti RAAKAIRA SANDARIESGRetirikRRERESTRIBGAsReviCRECEIGAR - - U RESIRESER. NE Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ EBRURESOURCULUMPERATUREGRECReso dravyaguNa aura karmameM hai" isa vacanase artha zabda dravya guNa aura karmakA pratipAdana karatA hai| kahIM para hai artha zabdakA artha'prayojana hai jisataraha "kimarthamihAgamanaM bhavataH kiM prayojanamiti" arthAt kisa artha-prayojanase ApakA ihAM AnA huA ? kahIM para artha zabdakA dhana bhI artha hai jisataraha 'arthavAnayaM, ( devadaco dhanavAniti' arthAt devadara, artha-dhanavAlA hai / kahIM para artha zabdakA artha vAcya-artha hI hai jisataraha 'zabdArthasaMbaMdha iti' arthAt zabda aura arthakA saMbaMdha / isaprakAra artha zabdake aneka artha 6 hU~ rahane para yaha saMdeha hogA ki kisa arthakA zraddhAna samyagdarzana hai ? isaliye tatva zabdakA ullekha sUtrameM hU~ hai kiyA gayA hai arthAt tasvarUpa arthakA zraddhAna samyagdarzana hai / yadi kadAcit yaha kahA jAya ki sarvAnugrahAdadoSa iti cennAsadarthaviSayatvAt // 20 // sabhI prakArake arthoMke zraddhAnako samyagdarzana mAnanemeM koI doSa nahIM kyoMki samyagdarzanako , mokSakA kAraNa mAnA hai yadi sabhI prakArake arthakA zraddhAna samyagdarzana mAna liyA jAyagA to sabhI mokSake pAtra ho jaaygeN| isa rItise saba para upakAra hogA tathA ApakA yaha dveSa bhI nahIM ki sabhI loga mokSake pAtra na baneM kiMtu sabhI loga mokSa prApta kareM ApakI yaha bhAvanA hai isaliye sUtrameM tatva cha zabda na rahanepara 'sabhI prakArake arthoM kA zraddhAna samyagdarzana mAnA jAyagA' yaha jo Upara doSa diyA hU~ gayA hai vaha mithyA hai / so nhiiN| 'saba loga mokSake pAtra na baneM' yaha koI hamArA dveSa nahIM kiMtu yadi * sabhI prakArake arthoMkA zraddhAna samyagdarzana mAnA jAyagA to jo padArtha asat-mithyA haiM unakA bhI hai zraddhAna samyagdarzana kahA jAyagA tathA vaha zraddhAna mokSakA kAraNa na ho sakegA saMsArakA hI kAraNa hai 6 hogA kyoMki 'asat padArthoMkA zraddhAna saMsArakA kAraNa hai yaha siddhAnta hai' isaliye saba jIva mokSa ERISPERIORISRORISTRISTRISTISTORISTOTRSANE / Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA ALGEBRANA-SA * kalyANa prApta kareM-sabakA upakAra ho isa kAraNa artha zabdakA vizeSaNa tatva zabda denA hI caahiye| barA* yadi yaha kahA jAya ki arthagRhaNAdeva tatsiddhiriti cenna viparItagRhaNadarzanAt // 21 // jisakA nizcaya kiyA jAya, vaha artha hai, artha zabdakA yaha artha mAnanepara mithyAvAdiyoMne jina padArthoMko mAna rakkhA hai unakA grahaNa nahIM ho sakatA kyoMki ve saba asadartha haiM isaliye sUtrameM kevala 51 | artha zabdake rahate hI jaba tatva aura artha donoM padArthoM kA abhiprAya siddha ho jAtA hai taba tatva grahaNa |6|| 8 karanA vyartha hai / so ThIka nhiiN| picake prakopavAle manuSyako jisa taraha mIThA bhI rasa kaDavA jAna paDatA | hai usItaraha jisa manuSyake mithyAtva karmakA tIvra udaya hai vaha puruSa ekAMtarUpase padArtha haiM hI, vA nahIM | hI haiM, vA nitya hI haiM, vA anitya hI haiM, vA bhinnarUpa hI haiM, vA abhinna rUpa hI haiM, isa prakAra mithyAnizcaya kara baiThatA hai / isaprakAra usakA bhI ekAMtarUpase nizcaya kiyA huA padArthoM kA svarUpa artha kahanA paDegA aura usakA zraddhAna samyagdarzana kahA jAyagA isaliye usa mithyArUpa arthakA zraddhAna samya gdarzana na ho isa kAraNa sUtrameM tatva zabdakA grahaNa hai| tatva zabdake grahaNa karanepara vaha doSa nahIM kyoMki 5/ 18 jo jisa rUpase sthita hai usakA usI rUpase honA tatva hai| mithyAvAdiyoMne jo ekAMtarUpase vastukA || || svarUpa mAnA hai vaha vaisA nahIM isaliye tatva zabdase usakA parihAra ho jAtA hai|..". . . | ___ yadi yaha zaMkA kI jAya ki-jo tatva haiM ve hI padArtha haiM tatva aura padArtha donoM eka hI jagaha hai| meM rahanevAle haiM isaliye tatva zabdase hI abhISTakI siddhi ho jAyagI artha zabdakA grahaNa karanA vyartha hai| so ThIka nhiiN| NBROREA4% SAHARANAS -BACCAMARCH Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %3 BREALCSHRSSRISHNSARSHRISHISHASRRENCES arthagrahaNamavyabhicArArtha // 22 // aniSTa arthakI prApti ho jAnA vyabhicAra kahA jAtA hai vyabhicAra doSakI nivRtti ke liye sUtrameM artha zabdakA grahaNa hai arthAt jo padArtha vAstAvika padArtha haiM unhIMkA zraddhAna samyagdarzana hai mithyAvAdiyoMdvArA mAne hue padArthoMkA zraddhAna samyagdarzana nahIM / isaliye sUtrameM artha zabdakA grahaNa kiyA , gayA hai| vaha vyabhicAra doSa isa prakAra hai tatvamitizraddhAnamiti cedekAMtanizcite'pi prasaMgaH // 23 // sUtrameM artha zabda na grahaNa karanepara 'tattvazraddhAnaM samyagdarzana' aisA sUtra rhegaa| 'tatvazraddhAnaM' yaha hai samasta pada hai aura samAsake dvArA usake aneka artha hote haiN| unameM 'tatvamiti zraddhAnaM tatvazraddhAnaM' hai| arthAt tatvasvarUpa jo zraddhAna vaha tatvazraddhAna kahA jAtA hai yadi yaha artha kiyA jAyagA to ekAMtavAdiyoMne 'AtmA koI padArtha nahIM hai vA vaha sarvathA nitya hI hai ityAdi tatvoMkA zraddhAna kara rakkhA hai / vaha bhI samyagdarzana kahA jAyagA imaliye tatvasvarUpa jo zraddhAna vaha tatvazraddhAna kahA jAtA hai yaha artha nahIM ho sakatA / tathA tattvasya zraddhAnamiti cehAvamAtrapUsaMgaH // 24 // yadi tatvasya zraddhAnaM tatvazraddhAnaM arthAt tatvakA jo zraddhAna vaha tatvazraddhAna hai yaha artha kiyA jAya to bhI ThIka nhiiN| naiyAyika Adine tatva zabdakA artha bhAvasAmAnya mAnA hai aura vaha dravya hai| OM guNa Adise bhinna dravyatva guNatva karmatva Adi svarUpa hai / usakA bhI zraddhAna samyagdarzana kahanA paDegA , kiMtu vaha bAdhita hai kyoMki dravya guNa-Adise bhinna dravyatva Adi sAmAnya kisI bhI pramANase nizcita SPA este deschefe leslegesen Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SANSKRESMSTERALASSA-SM-T5PEASANSAR || nahIM hai athavA 'puruSa evaMdaM sarva ityAdi rUpase puruSAdvaitavAdiyoMne tatva zabdakA artha eka puruSa hI mAna rakkhA hai, usakA bhI zraddhAna samyagdarzana kahanA pddegaa| so bhI ThIka nhiiN|' kriyA kAraka kArya kAraNa AdikA bheda jo pratyakSa dIkha rahA hai usa sabakA lopa ho jAyagA isaliye tatvakAjo zraddhAna vaha tatva|| zraddhAna hai yaha artha bhI tatvazraddhAna zabdakA nahIM ho sakatA / tathA tatvena zraddhAnamiti cetkasya kasminveti prshnaanivRttiH||25|| yadi tatvena zraddhAnaM tatvazraddhAnaM' arthAt tatvake dvArA jo zraddhAna hotA hai vaha tatvazraddhAna kahA jAtA hai yadi yaha artha kiyA jAyagA to tatvake dvArA zraddhAna kisake aura kisameM hotA hai ? yaha prazna nahIM dUra ho sktaa| kyoMki tatvake dvArA zraddhAna Aja taka sunanemeM nahIM AyA isaliye tatvake dvArA cha jo zraddhAna hotA hai vaha tatvArthazraddhAna kahA jAtA hai yaha bhI artha bAdhita hai isa gautase tatvArtharUpa jo zraddhAna vaha tatvazraddhAna hai isa arthameM bhI vyabhicAra hai / tatvakA jo zraddhAna vaha tatvazraddhAna kahA jAtA hai isa arthaka karane meM bhI vyabhicAra hai evaM tatvake dvArA jo zraddhAna ho vaha tatvazraddhAna hai isa arthameM bhI vyabhicAra hai isaliye vyabhicArakI nivRtti ke liye sUtrameM artha zabdakA kahanA nirdoSa hai| ___icchAzraddhAnamityapare varNayaMti // 26 // tadyuktaM mithyAdRSTerapi prasaMgAt // 27 // kisI vAdIkA kahanA hai ki icchAse jo zraddhAna hotA hai vaha samyagdarzana hai, vaha ayukta hai| kyoMki mithyAdRSTI loga hama bahuta zAsroMke jAnakAra haiM' isa vAtakI prasiddhikI icchAse athavA ahaMtamatake jItanekI icchAse jainazAstroMkA adhyayana karate haiN| vinA icchAke ve adhyayana nahIM kara | sakate / yadi icchAse jo zraddhAna hotA hai vaha samyagdarzana hai' yaha mAnA jAyagA to mithyAdRSTiyoMke SRUPEBAREIGERESTOREECRETURESORLDGEMECORGANGANAGAR M Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ LadAAAAAAAADARSHANBARBIBAB bhI icchA rahanese unake bhI samyagdarzana mAnanA paDegA / vaha ho nahIM sakatA isaliye 'icchAse zraddhAna || honA samyagdarzana haiM' yaha samyagdarzanakA svarUpa nahIM mAnanA cAhiye / tathA __ kevalini samyaktvAbhAvapasaMgAcca // 28 // hai| yadi icchAke dvArA zraddhAna honA hI samyagdarzana mAnA jAyagA to kevalI bhagavAna ke samyagdarzana kA abhAva kahanA paDegA kyoMki icchA lobhakI paryAya hai / lobhakA daza hI guNasthAnameM nAza hojAne ke kAraNa kSINamoha bhagavAna kevalIke usakA abhAva hai| lobhakA abhAva rahanepara icchA bhI nahIM raha se sakatI isa rItise icchAke na rahanepara icchAke dvArA honevAlA samyagdarzana kevalIke bAdhita hai| isaliye / jo padArtha jisa rUpase sthita haiM unakA usI rUpase zraddhAna jisake dvArA ho vahI samyagdarzana hai anya bhI samyagdarzanAbhApta hai| ___ tahividhaM sarAgavItarAgavikalpAt // 29 // ___ vaha samyagdarzana do prakArakA hai eka sarAgasamyagdarzana dUsarA vItarAga samyagdarzana / sarAgatAkA kAraNa samyagdarzana sarAgasamyagdarzana kahA jAtA hai aura vItarAgatAkA kAraNa vItarAga samyagdarzana hai| unameM prazamasaMvegAnukaMpAstikyAbhivyaktalakSaNaM prathamaM // 30 // . prazama saMvega anukaMpA aura Astikya Adise pragaTa jAnA jAtA hai vaha sarAgasamyaktva kahA || jAtA hai / rAga dveSa AdikI utkaTatAko davA denA prazama hai| saMsArameM bhayabhIta rahanA saMvega hai| saba || jIvoMko apanA mitra samajhanA anukaMpA hai aura jIva ajIva Adi padArthoMkA jo svarUpa hai usI LOCIEDARNESCRISGARDAR CHORAGARHGADRASIRCB+ Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ba D sa0rA0 ERABHABHEDGETS svabhAvase unakA vizvAsa karamA Astikya kahA jAtA hai jahAM para ye guNa pragaTarUpase jAna paDeM use sarAgasamyaktva samajhanA caahiye| * AtmavizuddhimAtramitarat // 31 // anaMtAnubaMdhI krodha mAna mAyA lobha, samyaktva, mithyAtva, aura samyagmithyAtva ina sAtoM karma prakRtiyoMke sarvathA nAza ho jAne para AtmAkI vizuddhikA honA vItarAga samyaktva kahA jAtA hai| sarAga aura vItarAga donoM samyaktvoMmeM sarAga samyaktvake ho jAnepara vItarAga samyaktva hotA hai isaliye sarAga samyaktva kAraNa aura vItarAga samyaktva kArya hai tathA vItarAga samyaktya svayaM kAraNa bhI hai aura kArya bhI hai| sil jIva ajIva Adi padArthoMko viSaya karanevAlA samyagdarzana kaise utpanna hotA hai ? usakA ucara | | yaha hai tnnisrgaaddhigmaahaa||3|| artha-samyagdarzanakI utpaci svabhAvase bhI hotI hai aura guruke upadeza Adi kAraNoMse honevAle | | jJAnase bhI hotI hai| ni' upasargapUrvaka sRj dhAtuse bhAvasAdhana arthameM ghaJ pratyaya karane para nisarga zabda siddha hotA hai| nisargakA artha svabhAva hai aura 'nisarjanaM nisargaH' yaha usakI vyutpaci hai| adhipUrvaka gam' dhAtuse bhAvasAdhana arthameM 'ac pratyaya karanepara adhigama zabda siddha hotA hai adhigama zabdakA artha jJAna aura 'adhigamanaM SASASABASISARSAWARE 1 Au - Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SHIRSARGALSCRIBE-% adhigamaH' yaha usakI vyutpatti hai| 'nisargAt aura adhigamAt' ye donoM pada paMcamyaMta haiM aura vahAM para 9 kAraNa arthameM paMcamI vibhaktikA nirdeza hai / sUtra saba hI sAdhyAhAra hote haiN| yadi unameM kisI zabdakI kamI 8 mAra hai hotI hai to yA to pUrva sUtroMse usakI anuvRtci kara lI jAtI hai athavA Uparase joDa liyA jAtA hai / isa % hU~ sUtrameM kAraNa arthameM paMcamI vibhaktikA nirdeza mAnA hai aura vaha kAraNa utpacirUpa kriyAkA iSTa hai isa hai liye yahAM 'utpadyate' kriyA Uparase joDa lI gaI hai / isa rItise kAraNa arthameM paMcamI mAnakara aura te hai 'utpadyate' isa kriyAko sUtrameM Uparale joDa kara vaha samyagdarzana nisarga-svabhAva aura adhigama paropa dezajanya jJAna ina do kAraNoM se utpanna hotA hai yaha tannisargAdadhigamAdvA' isa sUtrakA spaSTa artha hai / - yahAM para kisIkI zaMkA hai ki samyagdarzanadvavidhyakalpanAnupapattiH, anupalabdhatattvasya zraddhAnAbhAvAt rasAyanavat // 1 // jisa rasAyana-auSadhakA phala atyaMta parokSa hai / isake khAnese mujhe kyA phala milegA ? rogI hU~ apane Apa use jAna nahIM sakatA / usa rasAyana para jisataraha use vizvAsa nahIM hotA usItaraha jisako hU~ jIva ajIva Adi padArthoM ke svarUpakI jarA bhI jAnakArI nahIM, vaha bhI vinA kiptIke samajhAye svayaM hai unakA zraddhAna nahIM kara sakatA isaliye vinA kisIke samajhAye java svabhAvase hI jIva Adi padArthoMkA hai zraddhAna nahIM ho sakatA tava upadeza Adi nimicake vinA svabhAvase hI honevAlA nisargaja samyagdarzana " siddha nahIM ho sakatA isarItise nisargaja aura adhigamajake bhedase jo samyagdarzana ke do bheda mAne haiM yaha ThIka nhiiN| yadi yahAM para yaha uttara diyA jAya ki zUdravedabhaktivaditi cenna vaiSamyAt // 2 // RESHSCCTeskSCIENCIESCARSANELGARISHCAREER RASREAL Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA0 95 zUdra, vedoMkA paThana pAThana nahIM kara sakatA vedAnuyAyiyoM kA yaha siddhAMta hai isarIti se vedoMkA artha na jAnakara bhI zUdra jisaprakAra una para parama zraddhAna bhakti rakhatA hai usIprakAra jise jIva ajIva Adi padArthoM ke svarUpakA jJAna bhI nahIM hai to bhI usakA zraddhAna unameM kara sakatA hai 1 so ThIka nahIM / zUdra mahAbhArata Adi purANoMse vedakA mahatva jAnatA hai tathA jo puruSa vedoMke jAnakAra haiM unake vacanoMpara calatA hai isaliye usakI jo vedoMpara bhakti hai vaha mahAbhArata Adi vacana aura vedajJoMke vacanoMse hone ke kAraNa paranimittase hai / svabhAvase nahIM / nisargaja samyagdarzanameM parake nimitta ke vinA svabhAvase zraddhAna - iSTa hai isaliye zUdrakI vedabhaktikA udAharaNa denA viSama paDajAtA hai, samAna nahIM paDatA / yadi zUdra ke bhI svabhAva se hI vedoM meM bhakti siddha hotI taba sama udAharaNa mAnA jAtA aura usase nisargaja samyagdarzanakI siddhi kara lI jAtI so huA nahIM, isaliye nisargaja samyagdarzana siddha nahIM ho sakatA / athavA sai para samyaktvA prakaraNa cala rahA hai isaliye jIva ajIva Adi padArthoM kA yathArtha zraddhAna hI samyagdarzana grahaNa kiyA jA sakatA hai / vedoMpara jo zudrakA zraddhAna hai vaha yathArtha zraddhAna nahIM isaliye bhI zUdrakI bhaktikA udAharaNa yahAM viSama udAharaNa ho jAtA hai / dRSTAMtake viSama rahane para dASTItakI bAta siddha ho nahIM sakatI yaha niyama hai isaliye zUdrakI vedabhaktike dRSTAMtase dAta nisargaja samyagdarzana nahIM siddha ho sakatA / phira bhI yadi yaha kahA jAya ki maNigrahaNavaditi cenna pratyakSeNopalabdhisadbhAvAt // 3 // maNiko na bhI jAnanevAle manuSyako jisasamaya maNi mila jAtI hai to vaha turaMta uThA letA hai| | aura usake mila jAnese khuzI Adi jo phala hone cAhiye ve bhI usameM dIkha paDate haiM usIprakAra jIva bhASAM 15 Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mASA SHORSELEGAURIGALURSECRECEREMOCK ke ajIva Adi padArthoMkI na bhI jAnakArI ho to bhI unakA zraddhAna ho sakatA hai aura yathArtha zraddhAnase jo hai phala honA cAhiye vaha bhI ho sakatA hai ? isataraha nisargaja sampagdarzanake hone koI vAdhA nahIM hai so ThIka nhiiN| maNikA dIkhanA pratyakSa hai / atyaMta parokSa nahIM / isaliye pratyakSase dekhakara vaha maNiko 6 grahaNa karatA hai aura mANise viparIta padArthako grahaNa nahIM karatA athavA maNike viparyaya vizeSako to 6 vaha nahIM jAnatA hai / isarItise maNikA svarUpa na bhI jAnane para pratyakSameM dIkhaneke kAraNa usakA hU~ grahaNa ho sakatA hai parantu jIva ajIva Adi padArthoM kA svarUpa atyanta parokSa-sUkSma hai isaliye vinA hai parakI sahAyatAke unakA zraddhAna nahIM kiyA jA sktaa| jaba vinA parake nimittakai svabhAvase samyahai, gdarzana nahIM ho sakatA taba samyagdarzanakA nisargaja samyagdarzana bheda mAnanA vyartha hai| yadi yaha kahA jAyagA ki upadeza vA zAstra ke dvArAjIvAdi padArthoM kA sAmAnya jJAna ho jAnepara unakA yathArtha zraddhAna OM ho jAyagA aura vahI nisargaja samyagdarzana kahA jAyagA koI doSa nahIM ? so bhI ayukta hai| yadi 6 upadeza vA zAstra Adi paranimicoMse vaha zraddhAna mAnA jAyagA to vaha adhigamaja samyagdarzana hI hai 5 nisargaja samyagdarzana nahIM kahA jA sktaa| tathA tApapUkAzavayugapadutpatterabhyupagamAcca // 4 // ___ yadi samyagdarzanake pahile vinA kisI nimicake samyagdarzana ho, taba to vaha nisargaja samyagdarzana | hai kahA jA sakatA hai so to mAnA nahIM kiMtu jisaprakAra sUryase uttApa aura prakAzakI eka sAtha utpatti hai hotI hai usIprakAra jisasamaya AtmAmeM samyagdarzana paryAya prakaTa hotI hai usI samaya mati ajJAna aura / zruta ajJAna samyagjJAnasvarUpa ho AtmAmeM prakaTa ho jAte haiM isa rItise samyagdarzana aura samyagjJAnakI SPEPARSADNESSPAPERBASNEPARAS+ Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA ta0rA0 manA AGRABHABISE prakaTatAkA kAla jaba eka hI hai taba samyagjJAnake sAtha samyagdarzanakI prakaTatA honeke kAraNa adhigamaja samyagdarzana siddha ho sakatA hai nisargaja nahIM / isaliye nisargaja samyagdarzana koI bhI cIja nahIM ina saba zaMkAoMkA samAdhAna vArtikakAra karate haiM- .. ubhayatra tulye'taraMgahetau bAhyopadezApekSAnapekSabhedAd bhedH||5|| darzanamohanIya karmakA upazama kSaya aura kSayopazama to samyagdarzanakI utpacimeM aMtaraMga kAraNa 4aa hai aura upadeza Adi bAhya kAraNa haiN| cAhe nisargaja hocA adhigamaja samyagdarzana ho aMtaraMga kAraNa 4 donoMmeM hI barAbara haiN| isa rItise darzanamohake upazama Adi aMtaraMga kAraNoMke honepara jahAM bAhya | / upadezake vinA hI jIvAdi padArthoM kA zraddhAna ho jAya vaha to nisargaja samyagdarzana hai aura upadeza Adi parakI sahAyatAse jahAM jIvAdi padArthoM kA zraddhAna hove vaha adhigamaja samyagdarzana hai| aura bhI hai| yaha vAta hai ki- . aparopadezapUrvake nisargAbhiprAyo lokavat // 6 // MI lokameM yaha vAta pratyakSa dIkha paDatI hai ki jo siMha hotA hai usakI svabhAvase hI krUra prakRti hotI hai / Baa tathA aSTApadakI zUra aura bheDiyAkI kAyara hotI hai evaM sarpa Adi svabhAvase hI pavanAhArI kahe jAte | haiN| siMha Adi jIvoMkI krUra Adi prakRtiyAM Akasmika-vinA kAraNake nahIM hotI kyoMki unake honemeM karma kAraNa hai yathAyogya apane karmAnusAra siMha Adi yoniyoMmeM janma lenese vaise svabhAvoMko dhAraNa karanA paDatA hai isaliye jisa taraha siMha AdikI krUra Adi prakRtiyAM parake upadezake vinA hI honeke kAraNa nisargaja-svAbhAvika haiM usIprakAra upadeza Adi bAhya kAraNoMkI sahAyatAke vinA AREERSNECTIRSANSAREABREACHERBALAGTAK 13 Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ReckeFIGGESTESCIENCESSISTERY kahI jahAM samyagdarzana hotA hai vaha nisargaja samyagdarzana kahA jAtA hai| yadi yahA~para koI yaha zaMkA hai| kare ki bhavyasya kAlena niHshreysopptterdhigmsmyktvaabhaavH|| 7 // na vivakSitAparijJAnAt // 8 // jisa jIvakA mokSakAla kevalI bhagavAnake jJAnake dvArA nizcita hai, usa kAlase pAhile. hI yadi | du adhigamaja samyagdarzanase mokSa prApta ho jAya taba to adhigamaja samyagdarzana mAnanA phalaprada hai| so to 6 hU~ hai nhiiN| kiMtu jo kAla nizcita ho cukA hai usI meM jAkara mokSakI prApti hotI hai aura vahAMpara nisa- huuN| hai gaMja samyagdarzana hI mokSakI prAptimeM kAraNa hotA hai arthAt yadi niyata kAlameM hI mokSakI prApti hotI hai| hai hai taba usI samaya AtmAmeM samyagdarzana utpanna hogA jaba ki mokSagamana kAla nikaTa hogA isaliye hai| nisargaja samyagdarzanakI siddhi hotI hai yadi adhigamaja samyagdarzana hI kAraNa mAnA jAya to upadeza hai| dvArA samyagdarzana prApta karAkara kisI jIvako niyata kAlase pahale bhI mokSa prApta karAI jA sakatI hai| vaha to hotI nahIM isaliye jaba kAla labdhise hI bhavyako mokSakI prApti hotI hai taba adhigamaja samya. gdarzanake mAnanekI koI AvazyakatA nahIM ? so ThIka nhiiN| hameM jo kahanA iSTa hai zaMkA karanevAlene 6 usapara dhyAna hI nahIM diyaa| hameM yaha kahanA iSTa hai ki samyagdarzana samyagjJAna aura samyakcAritra ina TU tInoMse mokSakI prApti hotI hai tathA tInoMmeM samyagdarzanakI utpaci kaise hotI hai ? yaha vAta batalAneke hai hai liye 'vaha samyagdarzana nisarga-svabhAva aura adhigama-upadeza Adise hotA hai' yaha kahA gayA hai yadi hai jJAnacAritrake vinA kevala nisargajasamyagdarzanase vA kevala adhigamajasamyagdarzanase mokSakI prApti iSTa / hotI taba to 'jaba bhavyako kAlalabdhike hI dvArA mokSa prApta ho jAyagI taba adhigamaja samyagdarzana PROIN Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarA0 bhASA, HOPENSIREDIBAAREERSA mAnanA viphala haiM' yaha doSa AtA so to mAnA nahIM kiMtu samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra | jisa samaya vizuddharUpase AtmAmeM prakaTa hoMge usI samaya mokSa hogI yaha mAnA hai isaliye kAlalabdhi se mokSakI prApti svIkAra kara Adhigamaja samyagdarzana viphala nahIM kahA jA saktA / athavA kurukSetrameM kahIM kahIM para puruSake prayatnarUpa bAhya kAraNake vinA bhI svabhAvase hI sonA utpanna hai ho jAtA hai isaliye jisataraha vaha nisargaja kahA jAtA hai usIprakAra puruSake upadezase utpanna honevAle | jIva Adi padArthoM ke jJAnarUpa bAhya kAraNake vinA hI jahAM svabhAvase hI samyagdarzana ho vaha nisargaja samyagdarzana hai aura jahA~para soneke utpanna karanekI tarakIbako jAnanevAle puruSake prayatnase suvarNapASANa se sonA nikAlA jAtA hai aura vaha prayatnajAnita kahA jAtA hai usIprakAra jIva Adi padArthoMke sva rUpake jAnakAra puruSake upadezase unakA svarUpa jAna lene para jahAM zraddhAna hotA hai vaha adhigamaja samyahU~ gdarzana kahA jAtA hai / isa gItase samyagdarzanake nisargaja aura adhigamaja donoM bheda svAbhAvika haiM hU~ ekakA bhI abhAva nahIM kahA jA sakatA isaliye 'jo kahanA iSTa thA use na samajhakara zaMkAkArakI jo yaha zaMkA thI ki kAlalabdhise hI samyagdarzana prApta ho jAyagA adhigamaja samyagdarzana mAnanA viphala hai vaha vyartha thii| tathA yaha bhI vAta hai ki - kAlAniyamAJca nirjarAyAH // 9 // ___samasta karmoMkI nirjarA ho jAnepara jisa mokSakI prApti hotI hai usa mokSake kAlakA koI niyama nahIM kyoMki bahutase jIva saMkhyAtakAlameM hI mokSa prApta kara lete haiM bahutase asaMkhyAta kAla to bahutase anantakAlameM jAkara mokSa prApta karate haiM tathA bahutase jIva aise bhI haiM jinheM anantAnantakAla bIta AAAAAALANCREENNALCOM Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jAnepara bhI mokSa nahIM prApta hotI isaliye bhavyajIvoMko kAlalabdhike dvArA mokSa prApta ho jaaygii| 9 adhigamaja samyagdarzanakI koI AvazyakatA nahIM yaha vAta mithyA hai / aura bhI yaha vAta hai ki caudanAnupapattezca // 10 // jo kevala jJAnahIse mokSa mAnanevAle haiM vA kevala cAritrahIse vA jJAna cAritra donoMse athavA I 9 samyagdarzana samyagjJAna aura samyakcAritra tInoMse mokSakI prApti mAnate haiM unake zAstrameM yaha kahIM nahIM hai mAnA gayA ki bhavyako kAlalabdhise mokSakI prApti hotI hai isaliye kAla mokSakI prAptimeM kAraNa nahIM * ho sakatA yadi samasta matake anuyAyI mokSakI prAptimeM kAlahIko kAraNa mAneMge to pratyakSa vA anuH / * mAnase mokSake kAraNa nizcita haiM ve saba viruddha ho jAyage isaliye mokSakI prAptimeM kAla kisItaraha kAraNa nahIM ho sktaa| ___ tadityanaMtaranirdezArtha // 11 // itarathA hi maargsNbNdhprsNgH||12|| hU~ tanisargAdadhigamAdvA' isa sUtrameM jo tat zabdakA ullekha kiyA gayA hai vaha thoDe hI pIche varNana 3 hU~ kiye gaye samyagdarzanake grahaNakeliye hai arthAt nisarga aura adhigamase samyagdarzana utpanna hotA hai anya padArtha nhiiN| yadi yahAM para yaha kahA jAya ki samIpameM samyagdarzanakA hI varNana hai isaliye sUtrameM tatzabdake vinA bhI samyagdarzanahIkA grahaNa hogA anya padArthakA nahIM, tat zabdakA ullekha karanA vyartha hI hai / so ThIka nhiiN| yadi ukta sUtrameM tat zabdakA grahaNa nahIM kiyA jAyagA to pAsameM mokSa mArgakA bhI varNana ho cukA hai usakA bhI isa sUtrameM saMbaMdha ho jAyagA taba vaha mokSamArga nisargamAtra 5 100 svabhAvase hI prApta hotA hai yaha artha hogA tathA 'hama bahuta zAsroMke vidvAn haiM' isa bAtakI prasiddhikI hai CREENSATISHTRISANEERAPIECESSORISTISH-HIGHESTRACK Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - MR ajIvake sAtha saMbaMdha rahate hI saMsArakI sacA hai isa rItise ajIvadravyakA bhIjudA ullekha karanA sArthaka hai| jIva aura ajIvake saMbaMdha honepara jaba saMsArakA honA nizcita hai taba usake pradhAna kAraNa AsUva / aura baMdha haiM isaliye unakA bhI pRthak kahanA sArthaka hai tathA jIva ajIvake ApasI saMbaMdhake naSTa ho / jAnepara mokSa hotI hai aura usa mokSakI prAptimeM saMvaraaura nirjarA kAraNa haiM isaliye unakA bhI pRthak / | rUpase ullekha karanA paramAvazyaka hai isaprakAra jIva Adi samasta tattvoMke bhale prakAra jAnanepara mokSa | kI prApti hotI hai isaliye sAtoM tattvoMkA jo pRthak pRthak rUpase ullekha kiyA hai vaha ThIka hI hai| yahAM hai para yaha na samajhanA cAhiye ki sAmAnyase hI jaba iSTAsaddhi ho jAtI hai taba vizeSako judA kahanA lAbhadAyaka nahIM kyoMki sAmAnyake kahanepara vizeSakA grahaNa ho jAnepara bhI jo usakA judA kathana hai| kiyA jAtA hai vaha kisI khAsa prayojanake liye hotA hai jisataraha kSatriyA AyAtAH zUravarmApIti' | arthAt saba kSatrI Agae aura zaravarmA bhI A gayA ihapara zUravarmAko judA kahanA usakI pradhAnatA 18 pragaTa karaneke liye hai usIprakAra yadyapi Asava AdikA grahaNa jIva aura ajIvake kahanese hI ho jAtA hai to bhI AsUva aura baMdha saMsArake pradhAna kAraNa evaM saMvara aura nirjarA mokSake pradhAna kAraNa haiM yaha || khAsa prayojana pragaTa karaneke liye unakA pRthak grahaNa hai| isaliye AsUva AdikA pRthakrUpase ullekha karanA vyartha nahIM kahA jA sktaa| tathA ubhayathApi codnaanuppttiH||4|| || jo manuSya jIva aura ajIvameM samAveza honeke kAraNa AsUva AdikA judA kathana karanA nira / / rthaka samajhatA hai usase yaha pUchanA hai ki-jIva aura ajIvase AsUva Adi bhinnarUpase upalabdha haiM ki *HORRORRIEDERAB4-9CHEME SAA - FOREASIBABASSSSSS REIGAResslesed 100 Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CHISFORMECHIDARSAGAHARRORISTREATEREONEE* jIvAjIvAsravabaMdhasaMvaranirjarAmotAstattvaM // 4 // artha-jIva 1 ajIva 2 Asrava 3 baMdha 4 saMvara 5 nirjarA 6 aura mokSa 7 ye sAta tata haiN| yadi koI yahAM para yaha zaMkA kare ki jIva ajIva Adi padArtha dravyake hI bheda haiM isaliye kevala dravyakA hI ullekha karanA cAhiye jIva ajIva AdikA bhinna bhinna rUpase nAma lenekI koI AvazyakatA nahIM usakA vArtikakAra samAdhAna dete haiM ekAdyanaMtavikalpopapattau vineyAzayavazAnmadhyamAbhidhAnaM // 1 // padArthoM ke eka do tIna saMkhyeya asaMkhyeya aura anaMta bheda haiM / unameM eka padArtha dravya hai kyoMki 'ekaM dravyamanaMtaparyAyamiti' anaMta paryAyoMkA ghAraka dravya padArtha eka hai aisA vacana hai| do padArtha jIva 8 ajIva haiN| tIna, padArtha 1 zabda 2 aura jJAna 3 haiM tathA jitane vacanoMke bheda haiM utane hI padArtho ke bheda OM haiM isaprakAra vacana bhedoMkI apekSA padArthoM ke asaMkhyAte bheda haiM evaM jJAna aura jJeyakI apekSA anaMte bheda haiN| padArthoM ke bhedoMkA jo nirUpaNa hotA hai vaha ziSyoMkI buddhiko lakSyakara hotA hai| yadi saMkSeSarUpasehU~ hI unakA varNana kiyA jAya to jo ziSya vidvAna haiM ve to samajha sakate haiM alpajJAnI nahIM samajha skte| yadi asaMta vistArase varNana kiyA jAya to bahuta kAlake vIta jAnepara bhI padAyA~ke bhedoMkA jJAna nahIM hU~ ho sakatA kyoMki padArthoMke anaMte bheda ho sakate haiM aura unake samajhane meM bahutasA kAla laga jAsakatA hai 1 ananta paryAyoMvAlA dravya sAmAndharUpase eka hI hai, kyoMki dranya sAmAnyameM sabhI dravya mA jAte haiM, padAryako yadi do koTiyoM meM bAMTA jAya to jIva, ajIva, ina do meM saba padArtha pA jAte haiM, yadi unheM tIna medoM meM bAMTA jAya to vAya, vAcaka aura usakA bodha ye tInoM meda ho jAte haiN| BIRSSIESTHESREPISRORS-N-AL-959295ASTRIESTION Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CIT - | hai| isaliye vidvAna aura alpajJAnI donoM samajha leN| yahAM para jIva ajIva Adi padArthoM kA kramase || MON || madhyamarUpase varNana kiyA gayA hai isarItise saba padArtha dravyake hI bheda hote haiM isaliye jIva ajIva 103 Adi bheda na mAnanA cAhiye' yaha kahanA nirmUla hai| yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki jiivaajiivyornytrtraivaaNtrbhaavaadaasrvaadiinaamnupdeshH||2|| na vA parasparopazleSe saMsArapravRttitaduparamapradhAnakAraNapratipAdanArthatvAt // 3 // Asrava saMvara Adi jIvAdirUpa haiM ki ajIva svarUpa ? yadi jIva svarUpa mAne jAyage to jIva ke kahanese hI unakA grahaNa ho jAyagA unakA jatA kathana karanA vyartha hai| yadi ajIvasvarUpa mAnera hai jAMyage to bhI unakA pRthakarUpase varNana karanA vyartha hai kyoMki ajIvake kahanese unakA bhI grahaNa hoI || jAyagA isaliye jIva aura ajIva do hI tatva mAnanA ThIka hai AsUtra AdikA ullekha karanA nirarthakA yA hai ? so ThIka nahIM / jIva aura ajIva tattvoM ke ApasameM sambandha rahanepara saMsArakI pravRti aura saMbaMdha chUTa jAnepara mokSa prApta hotI hai| saMsArakI pravRttimeM AsUva aura baMdha pradhAna kAraNa haiN| mokSameM saMvara | aura nirjarA pradhAna kAraNa haiM isaliye Asava Adi tatvoMkA jIva aura ajIvameM aMtarbhAva hone para / bhI saMsAra aura mokSameM pradhAna kAraNa honese unakA judA judA ullekha kiyA gayA hai / jIva ajIva || Adi sAtoM tattvoMkA pRthak pRthaka rUpale ullekha isaprakAra sArthaka hai--ihAM mokSamArgakA prakaraNa cl| rahA hai / mokSamArgakA phala mokSa hai isaliye mokSakA judA ullekha avazya karanA cAhiye / mokSa kI prApti jIvake hI hotI hai isaliye jIvakA bhI judA ullekha karanA Avazyaka hai / mokSakA artha chaTanA-saMsAra , PIL kA chUTanA hai' vaha chUTanA saMsArake rahate hI hotA hai isaliye mokSakI prApti saMsArapUrvaka hai / jIvakA POPMEGHACHCARBONESCEBORRECTROGREEMEGAAAAAY chajanAkAnajanakananavASHESARG nawwamruarPawanv a Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SUSHIERROCHECRese hai ajIvake sAtha saMbaMdha rahate hI saMsArakI sacA hai isarItise ajIva dravyakA bhaujudA ullekha karanA sArthaka , hai| jIva aura ajIvake saMbaMdha honepara jaba saMsArakA honA nizcita hai taba usake pradhAna kAraNa AsUvara , aura baMdha haiM isaliye unakA bhI pRthak kahanA sArthaka hai tathA jIva ajIvake ApasI saMbaMdhake naSTa ho| 6 jAnepara mokSa hotI hai aura usa mokSakI prAptimeM saMvara aura nirjarA kAraNa haiM isaliye unakA mApRthak rUpase ullekha karanA paramAvazyaka hai isaprakAra jIva Adi samasta tattvoMke bhale prakAra jAnanepara mokSa / kI prApti hotI hai isaliye sAtoM tattvoMkA jo pRthak pRthak rUpase ullekha kiyA hai vaha ThIka hI hai| yahAM para yaha na samajhanA cAhiye ki sAmAnyase hI jaba iSTasiddhi ho jAtI hai taba vizeSako judA kahanA lAbhadAyaka nahIM kyoMki sAmAnyake kahanepara vizeSakA grahaNa ho jAnepara bhI jo usakA judA kathana kiyA jAtA hai vaha kisI khAsa prayojanake liye hotA hai jisataraha kSatriyA AyAtAH zUravarmApIti' arthAt saba kSatrI Agae aura zaravarmA bhIA gayA ihAMpara zUravarmAko judA kahanA usakI pradhAnatA pragaTa karaneke liye hai usIprakAra yadyapi AsUva AdikA grahaNa jIva aura ajIvake kahanese hI ho jAtA hai to bhI AsUva aura baMdha saMsArake pradhAna kAraNa evaM saMvara aura nirjarA mokSake pradhAna kAraNa haiM yaha khAsa prayojana pragaTa karaneke liye unakA pRthak grahaNa hai| isaliye AsUva AdikA pRthakrUpase ullekha karanA vyartha nahIM kahA jA sktaa| tathA ubhayathApi codnaanuppttiH||4|| . jo manuSya jIva aura ajIvameM samAveza honeke kAraNa AsUva AdikA judA kathana karanA nirarthaka samajhatA hai usase yaha pUchanA hai ki-jIva aura ajIvase AsUva Adi bhinnarUpase upalabdha haiM ki || DRISTRISRAEBARDASIBHABINDRABIRBHABINDAASHNE -SPSNECTEGREECResi. Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA anupalabdha ? yadi bhinnarUpase upalabdha mAne jAyage taba AsUva AdikA bhinnapanA hI siddha hogyaa| IONICjIva aura ajIvameM unake samAvezakI zaMkA karanA vyartha hai| yadi anupalabdha haiM taba samAvezakA prazna 105 ho hI nahIM sakatA kyoMki jo padArtha upalabdha hI nahIM-Ajataka kisIne dekhA sunA nahIM usake viSaya meM kucha bhI nahIM kahA jA sktaa| tathA yaha bhI pUchanA Avazyaka hai ki-jina AsUva Adi padArthoM| ko jIva aura ajIvameM samAveza karanekI zaMkA kI jAtI hai ve AsUva Adi padArtha jIva aura ajIva 5 se bhinna, siddha haiM ki asiddha ? yadi bhinna siddha haiM taba unakA jIva aura ajIvase bhinnapanA hI siddha hogayA, samAvezakI zaMkA karanA nirmUla hai| yadi asiddha haiM to jisataraha gadheke sIMga asiddha-asat | | honeke kAraNa kisI padArthameM unake samAvezakI kalpanA nahIM kI jAtI, usItaraha AsUva 'Adi bhI asiddha honeke kAraNa jIva aura ajIvameM unake samAvezakI bhI kalpanA nahIM kI jA sktii| vizeSa-upalabdhakA artha prApta aura anupalabdhakA artha aprApta hai| kArmANa jAtikI vargaNA vA | paramANu Adi bahutase aise padArtha haiM jo aprApta haiN| yadi 'aprApta padArthoM ke viSayameM kucha bhI nahIM khaa| jA sakegA to kArmANa jAti vargaNA vA paramANu Adike viSayameM bhI kucha bhI na kahA jA skegaa| / unakA svarUpa hI kucha na ho sakegA kyoMki ye bhI aprApta haiM isIliye vArtikakArane upalabdha aura anu palabdha pakSako choDakara siddha aura asiddha pakSakA ullekha kiyA hai / siddhakA artha sat aura asiddhakA ra artha asat hai / asat kahanemeM koI doSa nahIM kyoMki kArmANa jAtikI vargaNA vA paramANu Adi aprApta to haiM para asara nahIM / tathA anekaaNtaac||5|| chaASABSASRHABADARA ACADASAARCAMERACTESCHEMEECREGAR Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 pApA NiSTABOLLARSHIDARSHAN ____ artha-jisa samaya paryAyArthika nayako gauNa aura dravyArthika nayako pradhAna mAnA jAyagA usasamaya hai Asava baMdha Adi bhinna bhinna paryAyoMkI to vivakSA hogI nahIM kiMtu anAdikAlIna pAriNAmika jIva hai aura ajIva dravyakI hI vivakSA rahegI isaliye dravyArthika nayakI apekSA Asava AdikA jIva aura ajIvameM samAveza kahA jA sakegA kyoMki AsUva baMdha Adi padArtha dravyArthika nayakI apekSA jIva ajIva svarUpa hI haiN| tathA jisa samaya dravyArthika nayako gauNa aura paryAyArthika nayako pradhAna mAnA jAyagA usa samaya anAdi pAriNAmika jIva ajIva dravyako vivakSA to hogI nahIM kiMtu AsUva baMdha Adi paryAyoMkI hI vivakSA hogI isaliye paryAyArthika nayakI apekSA AsUva AdikA jIva aura hU~ ajIvameM samAveza nahIM ho sakegA kyoMki AsUva baMdha Adi paryAyeM paryAyArthika nayakI apekSA jIva ajIvase bhinna haiM isa rItise dravyArthika nayakI apekSA Asva AdikA jIva aura ajIvameM samAveza aura paryAyArthika nayakI apekSA samAvezakA abhAva isaprakAra anekAMtase jaba AsUva baMdha AdikA jIva aura ajIvameM samAveza aura asamAveza donoM siddha haiM taba jIva aura ajIvameM hI Asava Adi / kA samAveza honeke kAraNa unakA judA kathana karanA vyartha hai' yaha vAta yukta nhiiN| teSAM nirvacanalakSaNakramahetvamidhAnaM // 6 // jIva ajIva Adi tattvoMkA bhinna bhinna kahanekA prayojana batalA diyA gayAaba unakA vyutpatti, 9 lakSaNa aura jIvake bAda ajIva, ajIvake bAda AsUva isaprakArake kramake kahanekA kAraNa, batalAyA haiM jAtA hai| vaha isaprakAra hai trikaalvissyjiivnaanubhvnaajjiivH||7|| CEKACCHERREARREARSIRECASGNECORRESTRAIsot Noteli Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ba artha-jinake AdhArapara jIvoMkI sacA nirbhara ho ve prANa kahe jAte haiN| ve prANa dravyaprANa aura bhAva| prANake bhedase do tarahake haiN| bhAvaprANa-jJAna darzana Adi caitanyasvarUpa aneka prakAra haiM aura dravyaprANasparzana rasanA ghrANa netra aura zrotra ye pAMca iMdriyAM, manobala, vacanabala, kAyavala ye tIna bala,Ayu aura zvAsocchvAsa ye daza haiN| inameM ekeMdriyake 4 prANa, dvIMdriyake 6, trIMdriyake 7, caturidriyake 8, asainI paMceMdriyake 9 aura sainI paMceMdriyake 10 hote haiM / epheMdriya Adi jAtike. anusAra daza prANoM meM hIna ||| adhikarUpase pAye hue prANoMke AdhArapara apanI jIvana paryAyakA anubhava karatA huA jo jIce, jIyA | aura jIvegA, vaha jIva kahA jAtA hai| yadyapi vartamAnameM ye prANa siddhoMmeM nahIM tathApi pahile the isa| liye bhUtapUrva naigamanayakI apekSA siddha bhI jIva haiN| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki bhUtapUrva naigamakI ||5|| kI apekSA siddhoMmeM daza prANa mAna bhI liye jAya to bhI vartamAnameM to unake ve haiM nahIM isaliye unheM varta-18 mAnameM jIva nahIM kahA jA sakatA so ThIka nhiiN| yadyapi unake dravya prANoMkA siddha avasthAmeM abhAva hai tathApi jJAna darzana rUpa bhAva prANa unake maujUda haiM aura pratisamaya ve unakA anubhava kiyA karate haiN| isaliye bhAvaprANoM kI apekSA vartamAnameM bhI ve jIva haiM athavA 'jIva' yaha rUDhi zabda hai / rUDhi zabdakA jo vyutpattilabhya artha hotA hai vaha kevala zabdasiddhikeliye hotA hai hara eka avasthAmeM vaha artha rahai, yaha koI niyama nahIM jisataraha 'gacchatIti gauH' jo gamana kare vaha gAya hai yahAM yadyapi vyutpacilabhya | 'gamana karanA' artha hai tathApi gAyako sadA gamana hI karanA cAhiye tabhI vaha gAya kahI jAyagI anyathA || 1vikAle cadu pANA iMdiya valamAu ANapANo ya / vavahArA so jIvo NicchayaNayado du cedaNA jassa // 3 // dravyasaMgraha / || 2 bItI cAtako vartamAnameM mAna lenA bhUtapUrva naigamanaya hai| PARISHISHRISHAIRISHAIRASAIRAT ECARALLAGAANDONGLISHEDCASHAGALPHALCHAR A SIAS Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA RECASTISAR S HASHISHASHASHISHASI nahIM, yaha koI niyama nahIM kisI eka samaya gamana karane para bhI hara eka avasthAmeM vaha gAya kahI jAtI 9 hai athavA baiThI khaDI leTI huI avasthAmeM bhI 'gAya' aisA vyavahAra hotA hai vaha na ho sakegA usI taraha 'jIvatIti jIvaH' jo jIve vaha jIva hai yahAM vyutpacilabhya artha prANoMse jInA hai vahAM para sadA prANoMse 5 % jInA hI cAhiye yaha koI niyama nahIM kiMtu kisIsamaya prANoMse jInepara bhI jIva kahA jA sakatA hai| dU siddha yadyapi isasamaya nahIM jIte tathApi siddhaparyAyase pahile jIte the isaliye unheM jIva kahanA bAdhita hai nahIM kahA jA sktaa| tdvipryyo'jiivH||8|| na jo kisI bhI prANase na jIve / kahe hue prANoMmeM jisameM kisI bhI prANakA saMbhava na ho sake vaha * ajIva hai / arthAt jaDa-acetanako ajIva kahA jAtA hai| AsravatyanenAsravaNamAtraM vAsravaH // 9 // jisake dvArA karma Ave vA jo karmoMkA AnA svarUpa ho vaha Asrava hai| ' ' ' badhyate'nena baMdhanamAtraM vA bNdhH||10|| jisake dvArA AtmA bAMdhA jAya parataMtra kiyA jAya athavA parataMtra karanA-baMdha honA vaha baMdha hai| saMviyate'nena saMvaraNamAtraM vA sNvrH||11|| jisake dvArA karmoMkA Agamana rokA jAya athavA koMke AgamanakA rukanA hI saMvara hai|... 1 nizcayarUpase cetanA hI prANa hai vaha saba jIvoMmeM sadA trikAla pAI jAtI hai, siddhoMmeM bhI vaha sadA rahatI hai isaliye ve 5 bhI-sadA jIvanaguNa viziSTa rahate haiN| . . SOHARHARGURUGRECRUAERSUPEECRUA 00 Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAMSA sarA nirjIyate yayA nirjaraNamAtraM vA nirjarA // 12 // .. _ jisake dvArA karmoMkA ekadeza rUpase kSaya ho athavA jo ekadezarUpase kaukA kSaya honA hai vahI 1096 nirjarA hai| mokSyate yena mokSaNamAtraM vA mokSaH // 13 // jisake dvArA sarvathA karmoMkA nAza ho athavA jo samasta karmoM kA nAza honA hai vahI mokSatattva kahA yA jAtA hai / isaprakAra 'jIvazca ajIvazca Asravazva baMdhazca saMvarazca nirjarA ca mokSazca jIvAjIvAsavabaMdhajA saMvaranirjarAmokSA' yaha itaretarayoga baMdasamAsa hai / paraspara sApekSa padArthoM kA jo ApasameM saMbaMdha honA || hai vaha itaretarayoga hai / isa rItise jIva ajIva Adiko vyutpacikA kathana kara diyA gayA aba | unakA lakSaNa kahA jAtA hai| cetanAsvabhAvatvAttadvikalpalakSaNo jIvaH // 14 // __jIvakA svabhAva cetanA hai| apane asAdhAraNa lakSaNa cetanAhIse vaha ajIva Adi padArthoM se bhinna | mAnA jAtA hai| jJAna darzana Adi usa cetanAke bheda haiM isa rItise jisake saMsargase AtmA jAnanevAlA | dekhanevAlA karanevAlA aura bhoganevAlA kahA jAtA hai vaha cetanA padArtha hai aura jisake aMdara vaha // cetanA pAI jAya vaha jIva padArtha hai isaliye jIvakA lakSaNa cetanA hai| tadviparItatvAdajIvastadabhAvalakSaNaH // 15 // __jIvase viparIta, acetana svabhAvakA dhAraka aura jJAna darzana Adi cetanAkA jisake aMdara // abhAva ho vaha ajIva hai| yadi yahAMpara abhAvako tuccha padArtha mAnanevAlA yahazaMkA karai ki isa ajI RECEOESARILABORAEBARECEGOR NSURANUSHINAGEMSRPUR - Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OTISISTRANGABASILICATI- GOPIECES , vake lakSaNameM jJAna Adike abhAvako bhI ajIvakA lakSaNa kahA hai| abhAva jaba koI padArtha nahIM taba , vaha lakSaNa nahIM ho sakatA ? so ThIka nhiiN| jisa taraha bhAvako hetukA aMga mAnA hai usItaraha abhAva bhI hetukA aMga hai arthAt 'pakSasatva sapakSesatva vipakSAvyAvRttva abAdhitaviSayatva aura asatpatipakSatva ye pAMca hetuke aMga svIkAra kie gaye haiN| yahAMpara pakSameM hetukA rahanA, sapakSame hetukA rahanA ye 6 do aMga to bhAvasvarUpa haiM kiMtu vipakSameM hetukA na rahanA, hetukA viSaya bAdhita na honA aura hetukA hai dUsarA koI pratipakSa na rahanA ye tIna aMga abhAvasvarUpa haiN| yadi abhAva koI padArtha na mAnA jAyagA hai to vipakSAvyAvRttva Adi tIna hetuke aMga hI na mAne jA sakeMge, isa rItise jaba abhAva nAmakA bhI padArtha saMsArameM nirvAdharUpase maujUda hai taba abhAvako lakSaNa mAnanA ayukta nhiiN| tathA sarveSAM yugapasAptiH saMkaraH saba padArthoM kI eka svarUpase prApti honA saMkara doSa kahA jAtA hai| padArthoM meM jo bheda hai vaha abhAva padArthake mAnanese hI siddha hotA hai kyoMki ghaTakA abhAva paTameM hai arthAt ghaDA kapaDA svarUpa nahIM isaliye ghaTase paTa bhinna hai / isIrUpase abhAva padArtha ke hI AdhArapara maTha Adise vRkSa hU~ Adi bhinna haiM yadi abhAvako padArtha na mAnA jAyagA taba ghaTa Adise paTa Adi bhinna padArtha to hai ho na sakeMge kiMtu saba eka hI svarUpa ho jAyage isa rItise saMkara doSa hogA / isaliye abhAva padArtha hai kA lopa nahIM kahA jA sktaa|ydi kadAcit yaha zaMkA kI jAya ki jJAnapUrvaka ceSTAoMse jJAnakA nizcaya hotA hai aura jJAnapUrvaka ceSTA hita karanevAlI cIjake grahaNa aura ahita karanevAlI cIjake choDanese jAna paDatI hai| kahA bhI hai1 saptabhaMgItaraMgiNI pRSTha 6 / SRISTRIEGORIESPONSOREGANESHEORREN9NSFIEDANDRIST*SHASTRAL Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FII bhASA buddhipUrvI kriyAM dRSTvA svadehe'nyatra tahAt / . manyate buddhisadbhAva sAna yeSu na teSu dhiiH||1|| iti | arthAt-apane zarIrameM buddhipUrvaka kriyA dekhakara yadi dUsareke zarIrameM bhI buddhipUrvaka kriyA dIkha yA paDatI hai to usase dUsaremeM buddhikA nizcaya kara liyA jAtA hai kiMtu jahA~para buddhipUrvaka kriyA nahIM vahAM 5| para jJAna bhI nahIM rhtaa| vanaspati jala teja AdimeM buddhipUrvaka ceSTA mAlUma nahIM paDatI isaliye jJAna MS AdikA abhAva honese vanaspati Adi bhI ajIva kahe jAyage ? so ThIka nhiiN| vanaspati AdimeM jJAna darzana Adi maujUda hI haiM parantu sivAya sarvajJake unheM koI nahIM jAna sakatA isaliye vanaspati | AdimeM jJAna Adika sarvajJake jJAnake gocara haiN| bhagavAna sarvajJake dvArA AgamakA pratipAdana huA hai| aura AgamameM vanaspati AdimeM jJAna batalAyA hai isaliye Agama pramANakI kRpAse hameM bhI unameM jJAna kI mAlUma paDatA hai evaM jipsa kAyake andara jIva rahatA hai AhAra karanepara vaha puSTa hotA hai aura AhAra ke abhAvameM kumhalA jAtA hai yaha yuktiyukta vAta hai / Agama aura vijJAna donoMse yaha siddha hai ki vana|| spati Adi jala pavana AdikA yathAyogya AhAra karate haiN| jisasayaya ve AhAra karate haiM hare bhare puSTa 6|| hote haiM aura jisasamaya AhAra nahIM milatA taba kumhalA jAte haiN| AtmA jJAnasvarUpa hai isaliye yukti / || se bhI vanaspati AdimeM jJAna siddha hai| tathA jahAM buddhipUrvaka kriyA hotI hai vahAM jJAna rahatA hai yaha || zaMkAkArakI vyApti hai aura isa vyAptimeM 'buddhipUrvaka kriyA' hetu evaM 'jJAnakA astitva' sAdhya hai| jo jIva aMDeke bhItara rahate haiM vA jo garbhameM athavA mUrchita rahate haiM unameM buddhipUrvaka kriyA nahIM jAna paDatI | l kiMtu jJAna avazya maujUda hai isaliye aMDaja Adi jIvoM meM jJAnakA astitvarUpa sAdhya rahanese aura SAMECREEROIRCTECECRECORATECONGRS REAbarakhAnchan-851 5REASUR Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA BURISPEECRECORROREVENUGREECREACHECRECRUA buddhipUrvaka kriyArUpa hetu na rahanese vaha hetu nahIM, hetvAbhAsa hai isa gItase ajIvakA jo bhI lakSaNa hai| kahA hai nirdoSa hai| puNyapApAgamahAralakSaNa AsavaH // 16 // puNya pApa-zubha azubha rUpa karmoM ke AnekA dvAra Asrava kahA jAtA hai Asravake samAna honese 3 ise Asrava kahA gayA hai kyoMki jisataraha agaNita nadiyoMke dvArA rAta dina samudrakA jala pUrNa kiyA / jAtA hai isaliye samudrake jalake pUraNa karanemeM nadiyAM AsravasvarUpa haiM usItaraha mithyAdarzana avirati OM Adike dvArA sadA karma AtmAmeM Ate rahate haiM isaliye mizyAdarzana Adi Asrava kahe jAte haiN| AtmakarmaNoranyonyapradezAnupravezalakSaNo bNdhH||17|| mithyAdarzana avirati Adi kAraNoMse AtmAmeM baMdhe hue karma pradezoMkA aura AtmAke pradezoMkA, jo ApasameM ekamaeka ho jAnA hai vaha baMdha hai| baMghakA artha baMdhanA hai ba~dhanAke samAna honese ise baMdha, kahA gayA hai kyoMki jisataraha veDI vA rassI Adise baMdhA huA devadaca parataMtra ho jAneke kAraNa apane abhilaSita sthAnapara nahIM jA sakatA vahIM paDA raha kara atyaMta duHkha bhogatA rahatA hai usItaraha hU~ karmarUpI baMdhanase baMdhA huA AtmA bhI parataMtra ho jAneke kAraNa saMsArameM paDA rahanese zArIrika mAnahU~ sika aneka prakArake duHkhoMko bhogatA rahatA hai| AsavanirodhalakSaNaH saMvaraH // 18 // pUrvokta mithyAdarzana Adi dvAroMkA jo zubha pariNAmoMse ruka jAnA hai vaha saMvara hai / saMvarakA artha |112 5 ruka jAnA hai| saMvarake samAna honese ise saMvara kahA gayA hai kyoMki jisataraha jisa nagarake daravAje ke FERISPERABHASRAEPISATISFAISALA Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ takarA. bhASA 55539SABREGDS | kivADa surakSita aura majabUtIse baMda haiM vaha nagara surakSita samajhA jAtA hai aura zatruloga usameM praveza 6 nahIM kara sakate usItaraha Age kahe jAnevAle gupti samiti dharma anuprekSA aura parISahajayarUpa cAritroM RI ke dvArA jisake iMdriya kaSAya aura yoga vaza ho cuke haiM usake karmoM ke lAnemeM kAraNa mithyAdarzana Adi ruka jAte haiM isaliye usake saMvara hotA hai| / vizeSa-manogupti vacanagupti aura kAyagupti ye tIna guptiyAM haiN| IryA bhASA eSaNA AdAnanikSe. paNa aura Alokita-pAnabhojana ye pAMca samiti haiN| uttama kSamA mArdava Arjava satya zauca saMyama tapa | tyAga AkiMcanya aura brahmavarya daza dharma haiM / anitya azaraNa saMsAra ekatva anyatva azucitva AsUva | saMvara nirjarA loka bodhidurlabha aura dharma ye bAraha anupekSA haiM / kSudhA tRSNA zIta uSNa dezamazaka | nAmya arati strI caryA niSadyA zayyA Akroza vadha yAcanAalAbha roga tRNasparza mala satkArapuraskAra prajJA ajJAna aura adarzana ye bAIsa parISaha haiN| ye saMvarake kAraNa haiM aura inake dvArA mithyAdarzana a| virati pramAda kaSAya aura yoga ye jo AsUva aura baMdhake kAraNa haiM unakA pratirodha ho jAtA hai| ina | sabakA svarUpa Age yathAvasara vistArase kahA jaaygaa| ekadezakarmasaMkSayalakSaNA nirjarA // 19 // jo karma gRhIta-maujUda haiM unakA tapakI tapakI vizeSatAse ekadezarUpase kSaya ho jAnA nirjarA hai|| nirjarAkA artha jhaDa jAnA hai| jo nirjarAke samAna ho vaha nirjarA hai kyoMki maMtra auSadhake balase jisa | kI zakti naSTa ho cukI hai aisA viSa jisataraha kisI prakArakI hAni karanevAlA nahIM hotA usItaraha | savipAka aura avipAka nirjarAke kAraNa viziSTa tapa dvArA jina karmoMkI zakti naSTa ho cukI hai ve phira | saMsArameM AtmAko nahIM ghumA skte| MACASHRESCENCESGACANCERSECRES S Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ASSISPle hai / vizeSa-jisataraha AmakA phala apane pakanekA kAla pUrA kara pakatI aura gira paDatA hai usIra prakAra jo karma apanI sthitiko pUrAkara phala dekara khira jAte haiM vaha to savipAka nirjarA hai aura hu bhASA jisataraha kaccA Ama vIca hImeM pAla Adike dvArA pakA diyA jAtA hai usataraha jo karma sthitiko pUrI vinA hI kiye tapa vizeSase vIcameM hI khirA diye jAte haiM vaha avipAka nirjarA hai / savipAka nirjarA pratyeka saMsArI jIvake sadA kAla huA karatI hai kyoMki pratisamaya anaMte karmoM kA baMdha hotA hai OM rahatA hai aura sthiti pUrI kara anaMte hI khirate rahate haiM kiMtu avipAka nirjarA yama niyama dhArakoM ke hI hotI hai| kRtsnakarmaviyogalakSaNo mokssH||20|| samyagdarzana samyagjJAna aura samyakvAritrakI prakRSTatA honepara jJAnAvaraNa Adi karmoM ke prakRti sthiti anubhAga aura pradeza ina cArobaMdhoMko jo sarvathA AtmAse viyoga-nAMza ho jAnA hai vaha mokSa hai| mokSakA artha chUTa jAnA hai / mokSake samAna honese ise mokSatatva kahA gayA hai kyoMki jisatarahabeDI 9 vA rassI Adise chuTakArA pA jAnepara svataMtratAse abhISTa sthAnameM jA sakaneke kAraNa puruSa apaneko / OM sukhI samajhatA hai usIprakAra samyagdarzana AdikI prakRSTatA honepara samasta karmoMke naSTa ho jAneke hai Rs kAraNa AtmA svAdhIna AtyaMtika jJAna darzana aura anupama sukhakA anubhava karatA hai / vizeSa-moha ajJAna Adi vibhAva pariNAmoMke karanevAle aura jJAna darzana Adi AtmAke svabhAva / guNoMke ghAtaka svabhAvavAle kArmANa pudgala skaMdhoMkA jo AtmAse sambandha honA hai vaha prakRtibaMdha hai aura usake jJAnAvaraNa Adi bheda haiN| koMmeM AtmAke sAtha rahanekI hada paDaneko sthitibaMdha kahate haiN| SPEECIALSCREEREG LECREGALSARLAHARIESCAPAN Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA tarA 15 BARDA III phala denekI zaktikI hInAdhikatAko anubhAgabaMdha kahate haiM |bNdhnvaale karmoM kI saMkhyA nirNayako pradeza 5 baMdha kahate haiM / yaha prakRti sthiti AdikA pAribhASika artha hai inake uttarottara bheda aura vizeSasvarUpa | || kA vistArase varNana svayaM graMthakAra kareMge / isaprakAra jIva ajIva Adi tatvoMkA lakSaNa batalA diyA |gyaa| aba unako kramase kahanekA kAraNa batalAte haiM tAdarthyAtparispaMdasyAdau jIvagrahaNaM // 21 // mokSamArgake svarUpakA kathana AtmAke liye hai kyoMki mokSa paryAya AtmA hIkI hai tathA jIva R ajIva Adi tatvoMkA jo upadeza hai vaha bhI AtmAke hI liye hai kyoMke upayoga svabhAvakA dhAraka | AtmA hI hai isaliye vahI upadeza grahaNa kara sakatA hai isarItise jIva padArtha hI sabameM mukhya hai ataH 5 'jIvAjIvAsUvetyAdi' sUtrameM sabase pahale jIvakA grahaNa kiyA hai| tadanugrahArthatvAttadanaMtaramajIvAbhidhAnaM // 22 // zarIra vANI mana zvAsocchvAsapse ajIva, jIvakA upakAra karatA hai isaliye jIvakA upakArI || honese jIvake bAda ajIvakA ullekha kiyA gayA hai| "jIvakA ajIva kaise upakAra karatA hai yaha 'zarIravAmanaHprANApAnAH pudgalAnAM' isa sUtrakI vyAkhyAmeM khulAsArUpase kahA jaaygaa|" ___tadubhayAdhInatvAttatsamIpe AsravagrahaNaM // 23 // * AtmA aura karmake ApasameM saMbaMdha hone para AsravatattvakI siddhi hotI hai isaliye jIva aura | ajIvakA nikaTa saMbaMdhI honese ajIvake bAda AsravakA vidhAna hai| SRRORBAGLUG56490, KAILASHLOROPAGEGROGRAMMERIALLECREGA 115 Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ +GLEGAksorakASARA ABP3063D-SSPORDARSBUR. tatpUrvakatvAIdhasya tataHparaM baMdhavacanaM // 24 // baMdha AsravapUrvaka hotA hai-karmake Ane para hI unakA AtmAke sAtha saMbaMdha ho sakatA hai isaliye Asravake bAda baMdhatattvakA nirdeza kiyA gayA hai| saMvRtasya baMdhAbhAvAttatpratyanIkapratipattyartha saMvaravacanaM // 25 // jo AtmA saMvara avasthA dhAraNa kara letA hai arthAt jisake kisI bhI karmakA AsUva nahIM hotA hai hai usake phira baMdha nahIM hotA isagItase saMvara tatva, baMdhakA virodhI hai yaha batalAnekeliye baMdhake bAda saMvarakA ullekha kiyA gayA hai| saMvare sati nijaropapattestadanaMtare nirjarAvacanaM // 26 // jisasamaya navIna kA~ke AgamanakA ruka jAnA rUpa saMvara ho jAtA hai usake bAda nirjarA hotI hai isaliye saMvarake bAda nirjarAkA ullekha kiyA hai| . aMta prAptatvAnmokSasyAMte vacanaM // 27 // jJAnAvaraNa Adi samasta karmoM ke sarvathA naSTa ho jAnepara sabase aMtameM jAkara mokSa prApta hotI hai isaliye saba tatvoMke aMtameM mokSatatva rakkhA hai| yadi yaha zaMkA kI jAya ki puNyapApapadArthopasaMkhyAnamiti cennAsUve baMdhe vAMtarbhAvAt // 28 // puNya aura pApa donoM padArthoM kA ullekha zAsroMmeM milatA hai anya siddhAMtakAroM ne bhI puNya pApa 8 padArtha jude mAne haiM isaliye 'jIvAjIvAsavetyAdi sUtrameM jIva aura ajIva Adike samAna unakA bhI 1 naiyAyika aura vaizeSika dharma aura adharma jude padArya svIkAra karate haiM dharma aura adharma kA artha puNya aura pApa hai| NGABASAHARArge Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cha bhASA SECHECRECORRECEMEIGHEREMEMBECTION judA ullekha honA cAhiye ? so nahIM / AsUva aura baMdha puNya pApa svarUpa hai arthAt zubha karmoMkA // AsUva puNyAsava aura azubha karmoMkA AsUva pApAsUva svarUpa mAnA hai isItaraha zubha karmoMkA baMdha puNya baMdha aura azubha kamaukA baMdha pApa baMdha mAnA hai isaliye AsUva aura baMdhameM puNya aura pApakA samAveza honeke kAraNa unake jude kahanekI koI AvazyakatA nahIM isaliye jIva ajIva AdikI taraha unakA pRthag ullekha nahIM kiyA gyaa| yadi kadAcit yaha zaMkA kI jAya kitattvazabdasya bhAvavAcitvAjjIvAdibhiH sAmAnAdhikaraNyAnupapattiH // 29 // na vaa'vytirekaattaavaasddheH||30|| samAnAdhikaraNakA artha do Adi padArthoM kA eka jagaha rahanA hai / jIvAjIvetyAdi sUtrameM tatva zabda bhAvavAcI hai yaha Upara kahA jA cukA hai aura jIva aura ajIva Adi dravyavAcaka haiM isaliye 18 | jIva ajIva Adi hI tatva haiM yaha jo bhAvavAcaka tala zabdakA aura dravyavAcaka jIva ajIva Adi kA samAnAdhikaraNa batalAyA gayA hai vaha bAdhita hai / so ThIka nhiiN| jisataraha jJAna hI AtmA hai yahAMpara jJAna guNa aura AtmadravyakA sAmAnAdhikaraNya, yadyapi guNa aura dravyakA sAmAnAdhikaraNya honeke / kAraNa viruddha sarIkhA jAna paDatA hai to bhI jJAna AtmAse koI bhinna padArtha nahIM, donoM eka hI haiN| isaliye koI doSa nahIM mAnA jAtA usIprakAra bhAva bhI dravyase bhinna padArtha nahIM / bhAvarUpase hI dravyakA adhyAropaNa hotA hai isaliye dravya aura bhAva isa nAmase bhinnatA rahane para bhI vAstavika dRSTise donoM kA abheda honeke kAraNa sAmAnAdhikaraNya bAdhita nahIM / yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki jaba bhAvarUpa kara hI dravyako svIkAra kiyA jAtA hai, bhAva dravyase bhinna nahIM ho sakatA taba jo liMga vacana MBABASAHEBARSABRETOO Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MADHURMILARSHIREACHEORAPE dravyake haiM ve hI bhAvake hone cAhiye paraMtu yahAM so bAta nahIM hai| jIvAjIvAsavabaMdhasaMvaranirjarAmokSA' ina dravyavAcaka zabdoMkA liMga-pulliMga aura vacana bahuvacana hai aura 'tatvaM' isa bhAvavAcaka zabdakA liMga, bhASA napuMsakaliMga vacana eka vacana hai vaha viruddha hai ? so ThIka nhiiN| talliMgasaMkhyAnuvRttau coktaM // 31 // liMga aura saMkhyA viSayameM samyagdarzanajJAnetyAdi sUtrameM kahA jA cukA hai vaisA hI yahAM samajha lenA cAhiye arthAt jisataraha 'samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH' yahAM tInoMkA milanA rUpa se mokSamArga eka hai isaliye 'mokSamArgaH' yahAM eka vacana evaM 'jo zabda nityaliMgI haiM ve apanA liMga nahIM hai choDate' isa vyAkaraNake niyamAnusAra mArga zabda nityapuliMga honese pulliMga hai| usItaraha 'jIvAjIvAsUvaMbaMdhasaMvaranirjarAmokSAstatvaM' yahAM milanA rUpa tatva padArtha eka hai isaliye ,tatvaM' yahAM eka vacana aura nityanapuMsakaliMgI honese napuMsakaliMga hai| tathA jisataraha samyagdarzanajJAnatyAdi sUtroM samyagda-9 rzanAdi tInoM ApasameM jude jude pradhAna haiM isaliye 'samyagdarzanajJAnacAritrANi' yahAM bahuvacana aura cAritra zabda nityanapuMsakaliMga honese napuMsakaliMga hai usItaraha jIvAjIvetyAdi sUtrameM bhI jIva ajIva Adi jude jude pradhAna haiM isaliye 'jIvAjIvAsavabaMdhasaMvaranirjarAmokSAH' yahAM vahuvacana evaM mokSa zabda nityapulliMga honese pulliMga hai isarItise jahAM jo liMga aura saMkhyA hai usakI usI rUpase pramANatA siddha hone para jIvAjIvetyAdi sUtrameM liMga saMkhyAka viSayameM zaMkA karanA nirarthaka hai| isaprakAra zrItattvArAjavAtikAlaMkArakI mASATIkAke prathamAdhyAyameM cauthA Adika samApta huA // 1 // .. RECENEMIERRORECASTRIES Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - 0rA0 nAma aura lakSaNa Adi pUrvaka kahe hue jIvAdi padArthoM kA nirdoSarUpase vyavahAra kaise hotA hai ? Me|| yaha batalAne ke liye sUtrakAra sUtradvArA unake vyavahArakA upAya batalAte haiM naamsthaapnaadrvybhaavtstnnyaasH||5|| artha-nAma sthApanAdravya aura bhAvake dvArA jIvAdi padArthoM vA samyagdarzana AdikA vyavahAra hotA hai| jisase padArtha jAnA jAya vA jo padArthako janAve-sammukha lAkara upasthita kare vaha nAma nikSepa | hai| jo padArtha dUsare kisI padArthameM sthApA jAya pratinidhirUpase kahA jAya vaha sthApanA nikSepa hai| AgAmIkAlameM jisake dvArA guNa prApta kiye jAya vA jo Age jAkara prApta karegA vaha dravya hai aura // jo padArtha vartamAnameM jaisA ho usakA usIrUpase honA bhAva hai| yaha nAma Adi nikSepoMkA vyutpatti siddha artha hai / 'nAmasthApanAdravyabhAvataH' yahA~para 'nAma ca sthApanA ca dravyaM ca bhAvazca nAmasthApanAdravya bhAvAH, taiH, nAmasthApanAdravyabhAvariti nAmasthApanAdravyabhAvataH yaha itaretarayoga nAmakA dvaMda samAsa hai| vyAkaraNameM eka AdyAdi zabdoMkA gaNa mAnA hai aura usake tRtIyAMta vapaMcamyaMta zabdoMse 'AdyAdibhyastasiH 4360 / isa jaineMdra sUtrase tasi pratyaya hotA hai 'nAmasthApanAdravyabhAva' isa samAsaviziSTa eka padakA AdhAdigaNameM pATha mAnakara yahAM tRtIyAMta padase tasi pratyaya mAnakara nAmasthApanAdravyabhAvataH yaha zabda banA hai athavA 'dRzyate'nyato'pi' jina zabdoMse tasi pratyayakA vidhAna hai unase anya zabdoMse bhI tasi pratyaya hotA hai yaha bhI vyAkaraNakA siddhAnta hai isa siddhAMtake anusAra bhI tRtIyAMta nAmasthApanAdravyabhAva isa samasta padase tasi pratyaya, karanepara nAmasthApanAdravyabhAvataH isa zabdakI siddhi samajha lenI cAhiye / jo vyavahArasvarUpa ho vA jisake dvArA vyavahAra ho vaha nyAsa kahA jAtA BASEACHER-15REASRAEBAREIGAMEERS ASABASABASEASIASNABARASADASHIK Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aura usakA artha nikSepa hai / jIva ajIva Adi padArthoMkA vA samyagdarzana AdikA nikSepa tannyAsa kahA jAtA hai / isa rIti se nAma sthApanA dravya aura bhAvoMke dvArA jIva Adi padArtha vA samyagdarzana AdikA vyavahAra hotA hai yaha sUtrakA spaSTa artha hai / aba ina nAma AdikA lakSaNa nirUpaNa kiyA jAtA hai nimittAMtarAnapekSaM saMjJAkarma nAma // 1 // jAti guNakriyA Adi kisI bhI nimittakI apekSA na kara jo kisIkA nAma rakha diyA jAtA hai vaha nAma nikSepa hai / jisataraha jo paramaizvaryako bhogatA hai vaha iMdra kahA jAtA hai yaha indra zabdakA prasiddha artha hai kiMtu jahAMpara paramaizvaryakI koI parvAya na kara kisI daridrakA nAma indra rakha diyA jAtA hai aura indra nAmake pukArate hI vaha sAmane Akara khaDA hojAtA hai isaliye usakA usa prakArakA iMdra nAma rakhanA nAmanikSepa kahA jAtA hai usItaraha jahAM jIvana paryAyakA sambaMdha hai vahAM jIva aura jahAM zraddhAna kriyAkA saMbaMdha hai vahAM samyagdarzana yathArtharUpase kahA jAtA hai kiMtu jahA~para jIvana paryAyakA koI saMbaMdha nahIM vahAM para jisa kisIkA nAma jIva rakha diyA jAtA hai vaha aura jahA~para zraddhAna kriyA kA koI sambaMdha nahIM vahAM para jisa kisIkA nAma zraddhAna rakha diyA jAtA hai vaha nAmanikSepa hai- kevala vyavahAra ke liye usakA jIva aura samyagdarzana nAma hai / 1 yA nimittAMtaraM kiMcidanapekSya vidhIyate / dravyasya kasyacit saMjJA tannAma parakIrtitaM / 10 / adhyAya 1, tasyArthasAra / nAmake anusAra usameM guNoMke nahIM rahanepara kevala usa nApase use vyavahAra meM lAyA jAya isI uddezyase kisIkA kucha bhI nAma rakha denA nAmanikSepa hai| " bhASa 120 Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA va 121 AIMERASH4555885HRS-45440555ABARSHA . vizeSa-jo manuSya gauravarNakA dhAraka hai use gaura kahanA yaha guNakI apekSA nAma hai / manuSyako manuSya, devako deva, gauko gau, ghoDeko ghoDA, hAthIko hAthI kahanA ye jAtikI apekSA nAma haiN| jisa ke hAthameM daMDa ho use daMDI kahanA, jo kuMDala pahine ho use kuMDalI kahanA ye dravyalakSaNakI apekSA nAma haiN| pUjana karate samaya pUjaka kahanA, nRtya karate samaya nartaka kahanA ye kriyAkI apekSA nAma haiN| ina nAmoMmeM guNa AdikI apekSA hai / guNa Adike dvArA hI ina nAmoMkI utpatti huI hai isaliye anvartha | nAma haiM, nAmanikSepameM inakA grahaNa nahIM kiyA jA sakatA kiMtu jahAM guNa jAti dravya kriyA koI bhI | vAta na pAI jAya aura mAtA pitAke lADase ratnakumAra karoDIcaMda hAthIsiMha Adi nAma rakha diye | jAya vaha saba nAmanikSepa hai kyoMki kevala vyavahArake liye vahAMpara nAma rakkhe gaye haiN| so'yamityabhisambandhatvenAnyasya vyavasthApanAmAtra ra | eka padArthakI dUsare padArthameM yaha vaha hai' isa rUMpase. sthApanA kara denA sthApanA nikSepa hai jisaprakAra - indra ke AkArakI mUrti banAkara usameM isa rUpase sthApanA karanA ki jo parama aizvaryakA bhoganevAlA | iMdrANIkA svAmI indra hai 'vaha yaha hai' sthApanAnikSapa kahA jAtA hai aura iMdrake rahate jaisI bhakti zraddhA | honI cAhiye vaisI hI usa mUrtike aMdara hone lagatI hai usI taraha kisI putalImeM yaha jIva hai vA kisI | kriyAmeM yaha samyagdarzana hai athavA sataraMjameM lakaDIke bane pyAdoMmeM yaha hAthI hai yaha ghoDA aura UMTa hai | isaprakArakI sthApanA karanA sthApanAnikSepa hai| 1 / so'yamityakSakASThAdau sambandhenAtmavastuMna / yad vyavasthApanAmAtra sthApanA sAbhidhIyate // 11 // adhyAya 1 tatvArthasAra / __bhAvinaH pariNAmasya yatprApti prati kasyacit / syAd gRhItAmimukhyaM hi tad dravyaM bruvate janAH // 12 // adhyAya 1 tatvArtha AAAAACASREALEGALASALASARAA Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 vizeSa-sthApanA ke do bheda mAne haiM eka tadAkAra sthApanA jise sadbhAva sthApanA bhI kahate haiM aura dUsarA atadAkArasthApanA jisakA dUsarA nAma asadbhAvasthApanA bhI hai / jisa padArthakA jo AkAra hai vaisI hI mUrti tayAra kara usa padArtha kI usa mUrti meM sthApanA karanA tadAkAra sthApanA kahI jAtI hai aura padArthakA jaisA AkAra hai usase anya AkAra ke padArtha meM usakI sthApanA karanA atadAkAra sthApanA hai / RSabhadeva Adiko pratimAoM meM RSabhadeva AdikI sthApanA tadAkArasthApanA hai aura cAvala AdimeM RSabhadeva vA siddhoM kI sthApanA atadAkAra sthApanA kahI jAtI hai / nAma aura sthApanAkA bheda svayaM vArtikakAra kaheMge / anAgatapariNAmAvazeSaM prati gRhItAbhimukhyaM drevyaM // 3 // jo paryAya Age jAkara prakaTa honevAlI hai| vartamAnameM nahIM, kiMtu usake honekI yogyatA hai usa paryAyako vartamAna meM mAna lenA dravyanikSepa hai / athavA atadbhAvaM vA // 4 // jisa padArtha kI jo avasthA honevAlI hai usakI pUrva avasthAko hI honevAlI avasthA kaha DAlanA nikSepa kahA jAtA hai jisa taraha jisa kASTha se iMdrakI pratimA tayAra kI jAyagI usa kASThako hI iMdra kaha diyA jAtA hai / usI taraha jisa jIvameM Age jIvaparyAya prakaTa honevAlI hai usako pUrvaparyAya meM hI jIva kaha diyA jAtA hai tathA jisameM Age jAkara samyagdarzana paryAya pragaTa honevAlI hai usake pahile hI samyagdarzana kaha diyA jAtA hai yaha saba dravyanikSepakA viSaya hai / yadi yahAMpara yaha zaMkA kI 1 yaha upalakSaNa hai| bhAvIparyAyake samAna bhUtaparyAya bhI dravyanikSepakA viSaya hai, yaha bAta graMthAMtaroMmeM vivecita kI gaI hai| bhASA 122 Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RECASIS ABRADASASARAL-CAREERSIA jAya ki jahAM Age samyagdarzana paryAya prakaTa honevAlI hai usakI pUrva paryAyako samyagdarzana kaha denA yaha to yukta hai kyoMki paryAya sadAbadalatI rahatI haiM arthAt jIvako samyagdarzana AdipariNAmoMse rahita ) | mAna liyA jAyagA to jIva padArtha hI siddha na ho sakegA kyoMki sarvathA nitya koI padArtha nahIM parantu hai jisameM Age jIvaparyAya pragaTa honevAlI hai usakI pUrva paryAyako hI jIva kaha denA yaha vAta nahIM bana | sakatI kyoMki yadi jIvana payAryakA sadA pariNamana na mAnA jAyagA to jIvana paryAyase pahile ajIvapanA bhI A sakatA hai isa rItise kisI samaya jIva bhI ajIva ho jAneke kAraNa sarvadA koI jIva padArtha siddha na ho sakegA ? so ThIka nhiiN| manuSya jIva vA tithaMca jIva AdikI vizeSa apekSAse yaha kathana hai arthAt jo jIva isa samaya manuSya paryAyameM hai aura Age jAkara vaha deva honevAlA hai usako / 3 manuSya paryAyameM hI yaha kaha denA ki yaha deva hai athavA jo jIva isa samaya tiyaca paryAyameM hai aura | Age jAkara use manuSya paryAya milanevAlI hai use tithaMca paryAya meM hI manuSya kaha denA yaha dravyanikSepa 6|| kA viSaya hai kiMtu jisako Age sAmAnya jIva paryAya prApta honevAlI hai usakI pUrva paryAyakojIva kahanA hai yaha artha pramANabAdhita hai kyoMki aisA koI padArtha hI nahIM jise Age jAkara sAmAnya jIvaparyAya | prApta ho sake kiMtu vizeSa jIva paryAya hI prApta ho sakatI hai isaliye koI doSa nhiiN| vizeSa-isa graMthameM yahAM para jo dravya nikSepakI vyutpatti kI gaI hai aura lakSaNa kahA gayA hai vaha || uttara paryAyakI apekSAse hai bhUta Adi paryAyakI apekSAse nahIM isaliye jo manuSya isasamaya rAjAkA | putra hai Age vaha rAjA honevAlA hai kiMtu isasamaya usameM rAjAkI yogyatA hai vahI dravyanikSepakA viSaya ho sakatA hai kiMtu jo rAjA kisI kAraNavizeSase rAjakAryase vimukha hogayA hai taba bhI vaha rAjA kahA AAACHECRUGAESTHESGARCANCHALEGIOGRAPHELAM Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA CASHBARB ASTI ASSIPES jAtA hai vaha dravyanikSepakA viSaya na hogA kiMtu yaha vyavahAra loka prasiddha hai / saba loga rAjakAryase vimukha puruSoM ko bhI rAjA kaha kara pukArate haiM / isI saMbaMdhameM zrIvidyAnaMdimahArAjane zlokavArtikameM isaprakAra khulAsA kiyA hai nanvanAgatapariNAmavizeSa prati gRhItAbhimukhyaM dravyAmitidravyalakSaNamayuktaM guNaparyayavad dravyamitti tasya sUtritatvAt tadAgamanavirodhAditi ? kazcit / soape sUtrArthAnabhijJaH / paryayavadravyApiti hi I sUtrakAreNa vadatA trikAlagocarAnaMtakapabhAvipariNAmAzrayaM dravyamuktaM / tacca yadAnAgatapariNAmavizeSaM hai pratyabhimukhaM tadA vartamAnaparyAyAkrAMta parityaktapUrvaparyAyaM ca nishciiyte'nythaa'naagtprinnaamaabhimukhyaanuppceH| kharaviSANAdivat / kevalaM dravyArthapradhAnatvena vacane'nAgatapariNAmAbhimukhamatItapariNAmaMvAnapAyidravyamiti nikSepaprakaraNe tathA drvylkssnnmuktN| arthAt-AgAmI kAlameM honevAlI paryAyako vartamAna meM mAna lenA dravya hai yaha jo dravyakA lakSaNa kiyA hai vaha ThIka nahIM / guNa aura paryAyasvarUpa dravya hai yaha sUtrakArane svayaM dravyakA lakSaNa kahA hai isaliye isa sUtrakArake lakSaNase viruddha lakSaNa karane para Agama hU~ virodha AtA hai ? so ThIka nahIM / zaMkAkArane sUtrakA artha samajhA hI nahIM kyoMki paryAyavAlA dravya hai yaha kahanese sUtrakArane bhUta bhaviSyata vartamAna tInoM kAlakI kramase honevAlI anaMtI paryAyoMkA AdhAra dravya batalAyA hai isaliye tInoM kAlakI paryAyoMkA dhAraka dravya jisasamaya AgAmI kAlameM honevAlI * paryAyake prati abhimukhatA dhAraNa karegA usasamaya vaha vartamAna paryAyase bhI vyApta rahegA aura bItI huI 5 pahilA paryAyase bhI vyApta rhegaa| yadi isataraha na mAnA jAyagA to AgAmI kAlameM honevAlI abhi. mukhatA bhI dravyameM na bana sakegI kyoMki AgAmI kAlameM honevAlI paryAya vartamAna aura bhUtakAlameM hone *SAILORADARASASHASEASEAN 124 Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kharA0 masawalamaasan GEORGRESOLUREGIBGDRAKARMERECEIPOST || vAlI paryAyoMke binA siddha hI nahIM ho sakatI isaliye jisataraha gadheke sIMga koI padArtha nahIM usataraha || pramANabAdhita akelI AgAmI kAlameM honevAlI paryAyake hI mAne jAnepara dravya bhI koI padArtha siddha || hai nahIM ho sakatA isaliye nikSepa prakaraNameM jo yaha dravyakA lakSaNa kiyA gayA hai ki 'AgAmI kAlameM | honevAlI paryAyako vartamAnameM mAna lenA dravya haiN| vaha dravyArthika nayakI apekSAse samajha lenA cAhiye | || aura vahAM dravyakI tInoM kAlakI paryAyoMkA grahaNa karanA cAhiye / isarItise AgAmI hone ke kAraNa, | anupasthitako jisataraha dravyanikSepakA viSaya mAnA hai usItaraha vIta jAnese anupasthita vA vartamAnako | apekSAse anupasthitako bhI dravyanikSepakA viSaya mAnanA caahiye| |. sarvArthasiddhimeM bhI nAmasthApanetyAdi sUtrameM dravya zabdakA jo yaha 'guNairdodhyate guNAn droSyatIti | sil vA dravyaM' vyutpaci kI hai usakI TippaNImeM yaha likhA hai 'guNairguNAnvA drutaM gataM prAptamiti dravyamityaSyadAdhikapAThaH pustakAMtare, dRzyate' arthAt guNoMse jo prApta kiyA gayA vA guNoMko prApta huA vaha dravya hai hai| yaha bhI adhika-pATha dUsarI pustakameM dIkha paDatA hai, isase bhI yaha siddha hai ki bIta jAnese anupasthita bhI dravyanikSepakA hI viSaya hai isaprakAra ina do Agama pramANoM evaM uparyukta yuktibalase yaha bAta siddha nA ho cukI ki tInoM kAlakI apekSA anupasthita dravyanikSepakA viSaya hai| kevala AgAmIkAlakI apekSA | anupasthita hI nhiiN| tad dvividhamAgamanoAgamabhedAt // 5 // anupayuktaH prAbhRtajJAyyAtmAgamaH // 6 // itaratrividhaM jJAyakazarIra-bhAvi-tavyatiriktabhedAt // 7 // .. .. . * * dravyanikSepake do bheda haiM eka AgamadravyanikSepa, dUsarA noAgamadravyanikSepa / graMthakArane jIva aura GEMERGREECEMUHSREECEMSG Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KAKK samyagdarzana para cAro nikSepoMko ghaTAyA hai isaliye jIva kI apekSA dravya nikSepake Agamadravya jIva aura Agamadravya jIva ye do bheda haiM / samyagdarzana kI apekSA Agama samyagdarzana aura no Agama samyadarzana ye do bheda haiM / jisa padArthakA nikSepa kiyA jAya usa padArthako varNana karanevAle zAstrakA jAna kAra to ho paraMtu jisasamaya usake ciMtavana AdimeM upayogarahita ho aisI AtmA AgamadravyanikSepa kahA jAtA hai / yaha sAmAnyarUpa se AgamadravyanikSepakA lakSaNa hai / tathA vizeSarUpase - jo puruSa jIvana paryAya ke varNana karanevAle zAstrakA jAnakAra to hai paraMtu jisasamaya usake ciMtavana AdimeM upayogarahita vaha Agamadravya jIva hai aura jo puruSa samyagdarzanako varNana karanevAle zAstrakA jAnakAra to hai paraMtu jisasamaya usake ciMtavana AdimeM upayogarahita hai vaha Agamadravya samyagdarzana hai / no Agamadravya tIna prakAra hai / jJAyakazarIra, bhAvi aura tadvyatirikta / jo jJAtAkA zarIra hai vaha jJAyakazarIra kahA jAtA hai vaha trikAlagocara grahaNa kiyA gayA hai arthAt usake bhUta bhaviSyat aura vartamAna ye tIna bheda haiN| jo zarIra manuSya Adi jIvanaparyAya aura samyagdarzana ke zAstrakA jAnakAra hai paraMtu unheM pahile hI prApta kara cukA aura avadhi pUrNa ho jAnepara ve chUTa bhI gaye taba bhI usa zarIra ko manuSya vA samyagdarzanakA dhAraka kaha denA bhUtajJAyaka zarIra no Agamadravya hai / jo zarIra manuSya Adi jIvana paryAya aura samyagdarzana ke zAstrakA jAnakAra hai paraMtu unheM Age jAkara prApta karegA taba bhI use isa samaya manuSya Adi vA samyagdarzanakA dhAraka kahanA bhaviSyat no AgamajJAyaka zarIra hai evaM jo zarIra manuSya Adi jIvana paryAya aura samyagdarzanakA jAnakAra hai paraMtu unheM prApta kara rahA hai pUrNa rUpa se prApta nahIM kara sakA hai to bhI use manuSya vA samyagdarzanakA dhAraka kaha denA vaha vartamAna noAgama jJAyaka zarIra hai / bhASA 126 Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cha Y 20rA0 RICALISISCH .. jo zarIra manuSya Adi jIvana paryAya vA samyagdarzana paryAya prAptike sammukha hai, Age jAkara || || prApta karegA taba bhI use isa samaya manuSya Adi kahanA vA samyagdarzanakA dhAraka kahanA bhAvi no A-|| | gama (jIva vA samyagdarzana) nAmakA dUsarA no Agama dravyakA bheda hai| tadvyatirikta no Agama dravya PI ke do bheda haiM eka karma dUsarA no karma / jo manuSya Adi nAma karmakI vargaNAAge manuSya Adi paryAya rUpa pariNata honevAlI hoM una vargaNAoMko abhIse manuSya Adi kaha denA tadvyatirikta nAmaka no || Agama dravyakA 'manuSya Adi jIvakarma' nAmakA pahilA bheda hai isI taraha jo darzanamohanIyakI vargaNA Age upazama kSaya vA kSayopazamarUpa pariNata honevAlI haiM unheM isI samaya upazama Adi svarUpa hai denA tavyatirikta no Agama dravyakA samyagdarzana' karma nAmakA pahilA bheda hai| tathA AhAra Adi | nokarma jinapara manuSya Adike zarIrakI sthiti nirbhara hai aura jo Age jAkara manuSya Adike zarIra | rUpa pariNata honevAle haiM unako isI samaya manuSya Adi kaha denA tadvyatirikta no Agama dravyakA | 'manuSya Adi jIva' nokarma nAmakA dUsarA bheda hai| isItaraha upadeza, jineMdradarzana, munidarzana Adi jo darzanamohanIyake kSaya AdimeM kAraNa haiM isa samaya unhIMko samyagdarzana kaha denA yaha tadvyatirikta no|6|| Agama dravyakA ' samyagdarzana' nokarma nAmakA dusarA bheda hai| jIvana sAmAnyakI apekSA no Agama | dravya nahIM hai kyoMki jIvana sAmAnya sarvadA vidyamAna hai usameM bhUta bhAvi bheda nahIM ho sakate isaliye hai| manuSya Adi vizeSa jIvana paryAyoMkA avalambana liyA gayA hai| AgamadravyameM AtmAkA grahaNa kiyA gayA hai| no AgamadravyameM usake parikara zarIra karma vargaNA AdikA grahaNa hai| itanA vizeSa samajha lenA || | caahiye| dra 127 GEORGE GRIGALOGLIST EAAWASAAL - Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mApana BREACHEResoANASSREKRECESSTECHKARMA vizeSa-manuSya Adi jIva paryAya aura samyagdarzanake zAstrakA jAnakAra jo zarIra Age unheM hai prApta karegA vaha bhaviSyat jJAyaka zarIra no Agama dravya kahA gayA hai| yahI bhAvi no Agama dravyakA Azaya hai isaliye bhaviSyat jJAyaka zarIra no Agama dravyase hI jaba bhAvi no AgamadravyakA artha siddha ho jAtA hai taba bhAvi no Agama dravya bheda mAnanA nirarthaka hai ? so ThIka nahIM / bhaviSyat jJAyaka zarIra nAmaka no Agama dravyameM jo zarIra Age jAkara manuSya Adi jIvanaparyAya vA samyagdarzana prApta karegA vaha unake zAstrakA bhI jAnakAra honA cAhiye yaha tAtparya hai aura bhAvi no Agama dravyameM jo zarIra Age jAkara manuSya Adi jIvanaparyAya vA samyagdarzana prApta karegA use unake zAstra jAnanekI AvazyakatA nhiiN| vaha ajJAyaka hokara hI prApta kara sakegA isaliye bhaviSyat jJAyaka zarIra no Agama dravyameM jJAyakapanA aura bhAvi no Agama dravyameM ajJAyakapanA isataraha jJAyakapanA aura ajJAyakapanA kA donoMmeM jaba balavAna bheda maujUda hai taba donoMkA viSaya eka mAnakara bhAvi no Agama dravyake nAma ke bhedako nirarthaka batalAnA yuktivAdhita hai / bhAvi no Agama dravyakA yadi koI Agama dravyameM samA. vezakI zaMkA kare vaha bhI ayukta hai kyoMki Agama dravyameM AtmAkA grahaNa kiyA gayA hai aura bhAvi / 1tarhi jJAyakazarIraM bhAvinoAgamadravyAdananya eveti cenna jJAyakaviziSTasya tato'nyatvAt / tasyAgamadravyAdanyatvaM supratItamecAnAtmatvAt / karmanokarma vAnvayapratyayaparicchinnaM jJAyakazarIrAdananyaditi cet, na / kArmaNasya zarIrasya tejasasya ca zarIrasya zarIrabhAvamApannasyAhArAdipudgalasya vA jJAyakazarIratvAsiddhaH audArikavaikriyikAhArakazarIratrayasyaiva jJAyakazarIratvopapatteranyayA vigrahagatAvapi jIvasyopayuktajJAnatvaprasaMgAt / jasakAryANazarIrayoH sadabhAvAta / karma nokarma nogrAgamadravpaM mAvinomAgamadrampAdanAMtaramiti cenna jIvAviprAbhRtajJAyipuruSakarmanokarmabhAvamApannasyaiva tayAbhidhAnAt / tato'nyasya bhAvinomAgamadravyatvopagamAt / / zlokavArtika pRSTha naM0 112-113 // gAMdhI nAyAraMgagranthapAlA / HTANISTRATISTESTAITASTROPIERRORINE Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | anupasthita padArthoM kA hotA hai aura anubhavameM AtA hai isaliye tInoM kAloMkI apekSA anupasthita 100 || ko hI AgamadravyanikSepakA viSaya mAnanA ThIka hai / kevala bhaviSyat paryAyakI apekSA anupasthita hI | 131 ko nhiiN| rAjavArtikakArane jo AgamadravyakA udAharaNa diyA hai vaha upalakSaNamAtra hai| isakI samAnatA || rakhanevAle anya bhI Agamadravya nikSepake udAharaNa samajha lene cAhiye jisataraha-jo puruSa rAjanIti Pil kA jAnakAra hai parantu jisa samaya usake vicArameM vA use kAmameM lAne meM upayukta nahIM Age jAkara upayukta hogA use abhIse rAjA kaha denA yaha bhaviSyat kAlakI apekSA anupasthita, AgamadravyanikSepa 7 kA viSaya hai / jo puruSa rAjanItika zAstrakA jAnakAra hai parantu usake citavana AdimeM vA use kAma || meM lAne pahile hI upayukta ho cukA isa samaya anupayukta hai use aba bhI rAjA kahanA yaha bhUtakAla // 6 // kI apekSA anupasthita Agama dravya nikSepakA viSaya hai tathA jo puruSa rAjanItika zAstrakA jAnakAra // hai kiMtu usake ciMtavana AdimeM vA kAmameM lAnemeM upayukta ho rahA hai abhI pUrNa upayukta nahIM huA | hai use bhI rAjA kahanA yaha vartamAnakI apekSA anupasthita Agamadravya nikSepakA viSaya hai / isI taraha FI aura bhI yathAvyavahAramUlaka udAharaNa samajha lene caahiye| noAgama dravya ke tInoM bhedoMmeM jJAyaka zarIrakA viSaya tInoM kAloMkI apekSA anupasthita hI 8 graMthakAroMne svayaM varNana kiyA hai aura vaha vistRtarUpase Upara kaha diyA jA cukA hai| jJAtAke zarIrako 5 jJAtA mAnanA yaha to sthApanA nikSepakA viSaya hai aura AtmAmeM honevAle pariNAmoMko zarIrameM mAna | kara bhUta bhaviSyata vartamAna tInoM kAloMkI apekSA anupasthitako viSaya karanevAlA dravya nikSepa hai isa SADA RASASARASHASA NASASAREERSCORRUAGREEMARRIAGES - Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AzayakI samatA rakhanevAle jitane bhI udAharaNa mileM saba jJAyaka zarIra noAgamadravya ke udAharaNa samajha lene cAhiye / bhAvi noAgamadravyakA udAharaNa graMthakAroMne bhaviSyata paryAyakI apekSAse diyA hai parantu vahA~ para bhUta bhaviSyata vartamAna tInoM paryAyoMkI apekSA samajha lenI cAhiye arthAt jo zarIra manuSya Adi jIvana paryAya vA samyagdarzanakI prApti ke prati abhimukha hai Age jAkara prApta karanevAlA hai usako ima samaya bhI manuSya Adi vA samyagdarzanakA dhAraka kahanA yaha jisataraha bhAvi noAgamakA viSaya hai| usI taraha jisa zarIra se manuSya Adi jIvana paryAya paDile prApta kara lI hai use bhI manuSya AdivA samyagdarzanakA dhAraka kahanA yaha bhUtakAlakI apekSA anupasthita bhI bhAvi noAgamakA viSaya hai tathA jo zarIra vartamAnakAla meM manuSya Adi jIvana paryAya prApta kara rahA hai, pUrNarUpa se prApta nahIM kara cukA use bhI manuSya Adi vA samyagdarzanakA dhAraka kahanA yaha vartamAnakAlakI apekSA anupasthita bhI bhAvi no AgamadravyakA viSaya hai| Upara yaha kahA jA cukA hai ki bhAvi noAgama dravyameM jJAyakatAkA saMbaMdha nahIM / AtmAse bhinna zarIra Adi sabhI dravyakA yahAM para grahaNa hai isaliye isake lakSaNAnukUla jitane bhI udAharaNa mileM saba bhAvi no Agamake udAharaNa samajha lene caahiyeN| jisa IMTa cUnAse ghara bananevAlA hai use abhIse ghara kaha denA yaha bhaviSyata kAlakI apekSA anupasthita, jo ghara naSTa ho cukA use bhI ghara kahanA yaha bhUtakAlakI apekSA anupasthita, jo ghara bana rahA hai, abhI banakara pUrNa nahIM huA use bhI ghara kahanA yaha vartamAnakI apekSA anupasthita ityAdi sabhI udAharaNa bhAvi no Agamadravya ke hI jAnane cAhiye / bhASA 132 Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2. noAgamadravyameM zarIrakA grahaNa kiyA gayA hai isAlaye ApasameM virodha rahane ke kAraNa AgamadravyameM. tarA hai bhAvinoAgamakA samAveza nahIM ho sktaa| yadi kadAcit yaha zaMkA kI jAya ki zarIra karma aura hai| hai nokA~kA samudAya svarUpa hai jaba jJAyaka zarIrameM hI karma aura nokarmoMkA samAveza ho jAyagA taba no AgamadravyakA eka tadvyatirikta bheda mAnanA aura usake karma aura nokarma bheda mAnanA yaha jhagaDA - vyartha hai ? so bhI ThIka nahIM / audArika vaikriyaka aura AhAraka ina tInoM hI zarIroMmeM jJAyakapanA 9 mAnA hai, taijasa aura kArmANa karmarUpa zarIroMmeM tathA zarIrarUpa pariNata honevAle AhAra Adi nokarmaH | 6 rUpa pudgaloMmeM jJAyakapanA nahIM ho sakatA yadi inameM bhI jJAyakapanA mAna liyA jAyagA to vigrahagati || Rs meM taijasa aura kArmANa zarIra maujUda haiM vahAMpara bhI jIvako jJAna honA cAhiye parantu hotA nhiiN| isa hai| hai rItise karma aura nokarmakA jaba zarIrameM samAveza nahIM ho sakatA taba tavyatirikta nAmakA no.1 AgamadravyakA bheda aura usake karma aura nokarma bhedoMkA mAnanA paramAvazyaka hai| yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki karma aura nokarmoMkA jJAyaka zarIrameM samAveza na sahI, bhAvi noAgamadravyakA aura 9 karma nokarmakA viSaya prAyaH eka hI hai kyoMki zarIrameM honevAlI bhaviSyat kAlakI paryAyakA vartamAnameM 5 Aropa bhAvi nauAgamadravyakA bhI viSaya hai aura karma nokarmakA bhI, isaliye karma aura nokarmake artha * kI siddhi bhAvi no Agamase hI ho jAyagI, tadvyatiriktakA karma nokarbha bheda mAnanA nirarthaka hai? so ThIka nhiiN| jo puruSa-AtmA, manuSya Adi paryAya vA samyagdarzanake zAstrakA jAnakAra hai usIke dra karma aura nokarmoM kA grahaNa hai kiMtu jo puruSa manuSya Adi paryAya vA samyagdarzanake zAstrakA jAnakAra | nahIM hai usake karma aura naukarmoMkA grahaNa nahIM / bhAvi no Agama dravyameM to jo puruSa manuSya Adi POSTOSTERIORDERRORORS SAREEREGARASSAGAR- SANSAR.Rela Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 15. bhASA S w SAREIGRIHSHNADARSHASTROPRIL hai jIvanaparyAya vA samyagdarzanake zAstrakA jAnakAra nahIM usake zarIra vA karma nokarmoM kA grahaNa hai isaliye hai ApasameM arthameM viruddhatA honeke kAraNa karma aura nokarmakA bhAvi noAgama dravyameM samAveza nahIM ho sktaa| vistRta vyAkhyAna-zloka vArtikAlaMkAra sarvArthasiddhikI TippaNIkA pAThAMtara aura yuktivalase hama yaha siddha kara cuke haiM ki yadyapi lakSaNa karate samaya dravyanikSepakA viSaya bhaviSyat paryAyakI apekSA hI graMthakAroMne varNana kiyA hai to bhI vaha tInoM kAloMkI apekSA hI mAnanA ThIka hai| jisa padArthakA nikSepa kiyA jAya usa padArthako varNana karanevAle zAstrakA jAnakAra to ho parantu jisa samaya usake citavana AdimeM upayogarahita ho 'Age jAkara upayukta ho' aisA AtmA Agapadravya hai yaha sAmAnya Agama dravyakA lakSaNa kahA gayA hai aura yahAMpara bhaviSyat paryAyakI hI pradhAnatA rakkhI hai| isa rIti se jo puruSa manuSya Adi jIvana paryAya vA samyagdarzanake zAstrakA jAnakAra ho aura jisasamaya vaha usake citavana AdimeM upayogarahita ho to bhI isa samaya use upayukta kaha denA yahI Agama dravyakA viSaya kahA jA sakatA hai kiMtu jo puruSa manuSya Adi jIvana paryAya vA samyagdarzana ke zAstrakA jAna* kAra ho, unake citavana AdimeM pahile hI upayukta ho cukA, isa samaya anupayukta hai use bhI upayukta 9 kaha denA yaha bhUtakAlakI apekSA anupasthita Agama dravyanikSepakA viSaya na kahA jA sakegA tathA hai jo puruSa manuSya Adi jIvana paryAya aura samyagdarzanake zAstrakA jAnakAra ho, unake citavana Adi * meM upayukta ho rahA ho pUrNa upayukta na huA ho use bhI upayukta kaha denA yaha vartamAna kAlakI apekSA anupasthita bhI Agamadravya nikSepakA viSaya na kahA jA sakegA parantu vyavahAra tInoM kAloMkI apekSA SECREDARASANGREPRENESIREURRESEAA5% BREAK ami- RE Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ R Armed tavyAtiriktake jo karma aura nokarma do bheda batalAye haiM unake udAharaNa bhI graMthakArane bhaviSyat ||6|| sa0rA06 paryAyakI apekSA hI diye haiM paraMtu vahAMpara bhI tInoM kAloM kI apekSA udAharaNa samajhalene cAhiye kyoMki 133|| karma nokarmameM jisataraha bhaviSyat paryAyakI apekSA vyavahAra hotA hai usItaraha bhUta aura vartamAna payaryA // yoMkI apekSA bhI vyavahAra hotA hai / karma aura nokaumeM jJAyaka puruSake hI karma aura nokarmoM kA grahaNa / hai yaha Upara kaha diyA jA cukA hai| sAmAnyarUpase to cetana acetana donoM prakArake padArthoMmeM bhUta bhaviSyat aura vartamAna tInoM PI kAloMkI apekSA anupasthita padArthoMko vartamAnameM upasthitarUpase kahanA dravyanikSepakA viSaya hai paraMtu |Agama no Agama Adi jo bhI bheda kahe gaye haiM ve kucha viSayakI vizeSatA aura spaSTatAkolaye kahe 7 gaye haiM / yadyapi graMthakArako prasiddha udAharaNoMkA avalaMbana kara dravyanikSepakA svarUpa kahanA thA paraMtu 81 Uparase prakaraNa jIva Adi tattva vA samyagdarzanakA calA ArahA hai isaliye nikSepoMmeM unhIMko udAha ||4| (raNa rakha nikSepoMkA viSaya ghaTAyA hai| acchItaraha dravyAnikSepakA manana karanese dravyAnikSepake laukika aura zAstrIya donoM prakArake udAharaNa spaSTarUpase anubhavameM AjAte haiN| naigamanaya aura dravyanikSepakA viSaya samAna nahIM hai| dravyanikSepakA viSaya khulAsArUpase kahIM bhI hamAre dekhanemeM nahIM AyA isaliye zlokavArtikAlaMkArake AdhArase kucha manana kara yahAM usakA kucha vizadasvarUpa likhA gayA hai / isa 1naya jJAnarUpa paDatA hai aura nikSepa padArthoMkA vyavahAra prakAra hai| isaliye naigamanaya aura dravyanikSepameM viSaya-viSayI sambandha hai / naya viSayI hai, nikSepa viSaya hai| GURUGREEKRECEBAREDGEOGREERSANEMALECHER ASAIDARA Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DISISTERESOLAGANSROSPEAKERESCRETARIA OM kathanameM yadi koI truTi raha gaI ho to use zAstrAnusAra vidvAn ThIka kara leveM, isaprakAra yaha dravyani5 kSepakA vicAra samApta ho cukA / aba bhAvanikSepakA vicAra kiyA jAtA hai __ vartamAnatatparyAyopalakSitaM dravyaM mAvaH // 8||s dvividhaH pUrvavat // 9 // ___iMdra nAmaka nAmakarmake udayase jo AtmA iMdra paryAya prApta kara cukA hai aura jisasamaya paramaizvaryakA bhoga kara rahA hai vaha jisataraha iMdra kahA jAtA hai usItaraha jo dravya, manuSya Adi jIvana paryAya aura samyagdarzanase jisasamaya yukta hai usIsamaya use manuSya Adi aura samyagdarzana yA samyagdarzanakA dhAraka kahanA, anya samayameM na kahanA, yaha bhAva nikSepakA viSaya haiM / jisataraha dravyanikSepake eka Agama dravyanikSepa dUsarA no Agama dravyanikSepa isataraha do bheda kaha Aye haiM usItaraha bhAva nikSepake bhI eka Agama bhAva nikSepa, dUsarA no Agama bhAva nikSepa ye do bheda haiN| unameM - tatprAbhRtaviSayopayogAviSTa AtmAgamaH // 10 // jIvAdiparyAyAviSTo'nyaH // 12 // jo AtmA jisakA nikSepa kiyA jArahA hai usake zAstrakA jAnakAra hai aura jisasamaya usake / citavana AdimeM upayukta hai vaha Agama bhAva nikSepa hai| Upara kahA jA cukA hai ki zAsIya udAharaNa hai jIva aura samyagdarzanapara praiyakArane nikSapoMkA viSaya ghaTAyA hai isaliye jo AtmA jIvazAstrakA 26 jAnakAra hai aura vartamAnameM usake ciMtavana AdimeM upayukta hai vaha Agama bhAva jIvanikSepa hai isItaraha jo AtmA samyagdarzanake zAstrakA jAnakAra hai aura vartamAnameM usake citavana AdimeM upayukta haiM vaha Agama bhAva samyagdarzana hai tathA jo AtmAse bhinna zarIra Adi manuSya Adi jIvana paryAyase yukta hai ho vaha no Agama bhAva jIva hai aura jo zarIra Adi sampagdarzana paryAyase yukta hovaha no Agama bhAva RISHABHARACTEGOSSISTANDARBARE 134 Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAdha RECREGARA || samyagdarzana hai| no Agama dravyanikSepameM udAharaNa batalA Aye haiM unameM upayukta avasthA savano Agama | || bhAva nikSepakA viSaya samajha lenA cAhiye / yadi zaMkA kI jAya ki 1. nAmasthApanayorekatvaM saMjJAkarmAvizeSAditi cennAdarAnugRhAkAMkSitvAtsthApanAyAM // 12 // . | nAmanikSepameM yaha karoDIMcada hai vA hAthIsiMha Adi nAma hI rakkhe jAte haiM sthApanAnikSepameM bhI || pArzvanAthakI mUrtiko pArzvanAtha vA zAMtinAthakI mUrtiko zAMtinAtha kahanA ityAdi nAma hI rakkhe | jAte haiM tathA vinA nAmake sthApanA nikSepa siddha hI nahIM hotA isaliye jaba donoM jagaha nAma rakhanekI || hI pradhAnatA hai taba nAma nikSepa hI mAnanA cAhiye sthApanA nikSepakI koI AvazyakatA nahIM ? so hA ayukta hai / kisI padArthakA baDhakara nAma rakhanepara bhI usameM khAsa padArthake samAna Adara buddhi aura || usase kisI prakArake upakAra pAnekI AkAMkSA nahIM hotI kiMtu sthApanA nikSepameM yaha bAta nahIM, vahAM para khAsa padArthakA jaisA AdarasatkAra kiyA jAtA hai usIprakArakA AdarasatkAra hotA hai evaM khAsa || padArthase jisaprakArake ukAra prApta karanekI icchA rahatI hai vaisI hI jisameM sthApanA kI gaI hai uptase || upakAra prApta karanekI icchA rahatI hai jisataraha-jina puruSoMke ahaMta iMdra gaNeza Izvara Adi nAma rakha diye jAte haiM una puruSoM meM ahaMta AdimeM jaisI Adarabuddhi hotI hai vaisI nahIM hotI aura ahaMta Adise hU~ jaisI upakAra pAnekI icchA rahatI hai vaisI ahaMta Adi nAmadhArI puruSoMse nahIM hotI kiMtu jina jina pratimAoMmeM yaha sthApanA kI jAtI hai ki-yaha bhagavAna ahaMta haiM yaha iMdra yaha gaNeza aura yaha Izvara haiM, || unameM ahaMta Adike samAna hI AdarasatkArabuddhi hotI hai aura ahaMta Adike samAna hI unase upakAra hai All prApta karanekI icchA rahatI hai isarItise nAma nikSepa aura sthApanA nikSepa dono jagaha yadyapi nAma - BASICS50SAURUSSINESSURENSIASIS GRAAAAAECREDICADA - 1 Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SCHEIR-CHAMELIEREGIES rakhanA samAna hai tathApi nAma nikSepakI apekSA sthApanA nikSepameM Adara anugraha AkAMkSAkI vizeSatA hai hai isaliye donoM nikSepoMkA eka nikSepa nahIM kahA jA sktaa| dravyabhAvayorekatvamavyatirekAditi cenna kathaMcitsaMjJAsvAlakSaNyAdibhedAttahedasiddheH // 13 // dravyase trikAlavI paryAyoMkA samudAya grahaNa kiyA gayA hai| bhAva, dravyakI paryAya hai| kyoMki 6 nAma, sthApanA aura dravya ye tInoM nikSepa dravyako viSaya karanevAle haiM aura bhAva nikSepa kevala vartamAna 5 paryAyako viSaya karatA hai tathA paryAya aura dravyakA ApasameM abheda saMbadha hai| dravya se bhinna paryAya nahIM hU~ raha sakateM aura paryAyoM se bhinna dravya nahIM raha sakatI isaliye dravyake kahanese hI jaba bhAvakA grahaNa ho hU~ hai jAyagA taba bhAva nikSepako judA kahanA ayukta hai ? so ThIka nahIM / jinake nAma vA lakSaNa saMkhyA hai hai Adise bheda siddha hai ve padArtha ApasameM bhinna mAne jAte haiN| dravya aura bhAvake vyavahAramUlaka nAma jude jude haiM / lakSaNa bhI bhinna bhinna haiM / donoMke bheda prabheda bhI jude jude haiM isaliye ve donoM hI jude jude 1 padArtha haiM eka nahIM ho skte| 6 vizeSa-Adike tIna nikSepa dravyako viSaya karanevAle haiM aura bhAva nikSepa paryAyako viSayaM kara6 nevAlA hai yaha viSaya svAnubhava siddha hai aura zlokavArtikakArane bhI isa viSayameM yaha ullekha kiyA hai-* nAmoktaM sthApanA dravyaM dravyAthikanayArpaNAt / paryAyArthArpaNAd bhAvastaiAsaH smygiiritH|| 69 // pRSTha 153 / 1 / pajjayavijudaM davvaM dabavijuttA ya pajjayA patthi / doNI aNaNNamadaM bhAvaM samaNA parUviti // 12 // paMcAstikAyasamayamAbhUta hai 139 pRSTha 28 rAyacandra jaina shaastrmaalaa| PESAISISPONSOORSABRISTISAROINS Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BH mAyA A arthAt dravyArthikanayakI apekSA nAma sthApanA aura dravyakA kathana hai kyoMki ye tInoM hI nikSepa va00 dravyako viSaya karate haiM aura bhAva nikSepa paryAyArthikanayakI apekSA kahA gayA hai kyoMki vaha vartamAna | kAla saMbaMdhI dravyakI paryAyako hI viSaya karatA hai isaprakAra ina cAro nikSepoMse jIvAdi padArthoMkA | vyavahAra hotA hai| zaMkA dravyasyAdau vacanaM nyAyyaM tatpUrvakatvAnnAmAdInAM // 14 // ' ' ' ' dravyake rahate hI nAma aura sthApanA ho sakate haiM jaba dravya hI koI padArtha na rahegA taba kisakA | to nAma rakkhA jAyagA aura kisakI kisameM sthApanA hogii| isarItise nAma aura sthApanAkA kAraNa hA dravya padArtha honese nAmasthApanA ityAdi sUtrameM usakA sabase pahile pATha rakhanA cAhiye / nAmakA sabase / pahile pATha rakhanA ayukta hai ? so ThIka nhiiN| . saMvyavahArahetutvAtsaMjJAyAH pUrvavacanaM // 15 // lokakA samasta vyavahAra nAmapUrvaka honese nAmasvarUpa hai' yadi padArthoM kA nAma na hogA taba yaha ghaDA hai yaha kapaDA hai ityAdi vyavahAra hI siddha na ho sakegA kiMtu padArthoM ke vyavahArakA sarvathA uccheda ho jaaygaa| tathA lokake vyavahArake nAmapUrvaka honeke kAraNa yadi koI stuti karatA hai to rAga-prIti aura niMdA karatA hai to dveSa hotA hai| yadi lokameM stuti aura niMdAkA vyavahAra hI na hogA to rAga dveSa bhI na ho sakegA isarItise lokake samasta vyavahArakI sacA jaba nAma nikSepa para hI nirbhara hai taba | vahI pradhAna huA isaliye sabase pahile jo usakA pATha rakkhA hai vaha yukta hai| tataH sthApanAvacanamAhitanAmakasya sthApanopapatteH // 16 // BHARASHRSHASHARABARSHABHASHA ANASACARREARRINA Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SAHARSASARAMANESARISRRIERRORIERSPORRECale SANI-CollegeseRECAMERA artha-jisa padArthakA kucha na kucha nAma mojUda hai usIkI sthApanA hotI hai vinA nAmake sthApanA nahIM ho sakatI kyoMki nAma rahate hI 'yaha amuka hai' isaprakAra sthApanA kI jA sakatI hai isaliye nAmake vAda sthApanAkA pATha rakkhA gayA hai| dravyabhAvayoH pUrvAparanyAsaH pUrvottarakAlavRttitvAt // 17 // ___dravyakA pahile aura bhAvakA pIche jo pATha rakkhA gayA hai vaha pUrva aura ucarakAlakI apekSA hai| pUrvakAla dravyakA viSaya hai aura ucarakAla bhAvakA viSaya hai| athavA tattvapratyAsattiprakarSAprakarSabhedAvA tatkramaH // 18 // tattvazabdakA artha bhAva hai yaha Upara kahA jA cukA hai / dravya sthApanA aura nAma nikSepoMkA janma bhAvake hI AdhAra hai isaliye nAma Adi sabameM bhAva pradhAna hai / usa pradhAna bhAva zabdake samIpameM dravya zabdakA pATha rakkhA hai kyoMki bhAvakA AdhAra dravyake sivA anya nahIM / dravyake samIpameM sthApanAkA pATha rakkhA hai kyoMki jisa padArthakA atadbhAva hai-sAkSAt vaMha upasthita nahIM hai usake tadbhAvameM arthAta usako usIrUpase manavAnemeM pradhAna kAraNa sthApanA hai / sthApanAke dvArA sAkSAt padArtha na ho to bhI vaha sAkSAt sarIkhA manavA diyA jAtA hai / sthApanAke samIpameM nAmakA pATha hai kyoMki bhAvase vaha atyaMta dUra hai / isaprakAra bhAvakI apekSA samIpa vA dUra honeke kAraNa nAma Adi nikSepoMkA kramapUrvaka kathana hai| 1 dravya svayaM bhAvarUpa pariNata hotA hai isaliye bhASake samIpa hA drampakA ullekha kiyA gayA hai| bhAvakeliye dravya kAraNarUpa sAmagrI hai| SGRACHELORSTRICK Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MLSABROAISISRAE vizeSa-bhAva zabdase vartamAna paryAyakA prahaNa hai| dravya nikSepameM bhAvakI pradhAnatA hai kyoMki vahAM 8 bhaviSyat Adianupasthita paryAyoMko vartamAna kAlakA paryAya mAnakara vyavahAra kiyA jAtA hai / sthApanA | 139|| nikSepameM bhI bhAvakI hI pradhAnatA hai kyoMki vahAM atadbhAvako tadbhAva mAnA jAtA hai arthAt jo pAca nAtha Adi tIrthakara ho cuke unakI pratimAoMko vartamAnameM pArzvanAtha Adi hI kahanA paDatA hai / nAma hA nikSepameM bhI vartamAnameM kisI manuSyako karoDIcaMda vA hAthIsiMha Adi kahanA yaha bhAvakI hI pradhAnatA hai paraMtu yahAM para kucha sAkSAt pradhAnatA nahIM ApekSika pradhAnatA hai kyoMki karoDIcaMda Adi AtmakA dravyako paryAya nahIM, paryAya sarIkhI laganevAlI haiM isa rItise bhAva nikSepako pradhAna mAna usakI apekSA vyatikramase ihAM nikSepoMke kramakI sArthakatA vatalAI hai tathA samasta lokakA vyavahAra nAma para nirbhara 8 hai isaliye cAroM nikSepameM sabase pahile nAmakA ullekha hai| vinA nAmake sthApanA siddha nahIM ho sakatI // isaliye nAmake bAda sthApanAkA pATha rakkhA hai / nAma aura sthApanA donoM nikSepa dravyake AdhIna haiM-- hai| vinA dravyake nAma aura sthApanA siddha nahIM ho sakate isaliye sthApanAke vAda dravya nikSepakA ullekha hai| bhAva dravyakI hI paryAya hai / vinAdravyake bhAva ho nahIM sakatAisaliye pUrva aura uttara kAlakI apekSA dravyakA pahile aura usake bAda bhAvakA ullekha kiyA hai| isa rItise yahAM nAmako pradhAna mAna usakI jA apekSA anukramase dravyAdi nikSepoMkI sArthakatA upara vatalAI gaI hai| yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki-- nAmAdicatuSTayAbhAvo virodhAt // 19 // na vA sarveSAM saMvyavahAraM pratyavirodhAt // 20 // eka hI zabdArtha nAma sthApanA Adi cAroM nikSepa svarUpa nahIM ho sakatA kyoMki jo nAma hai vaha A-SECOEACLEANERUCOLLECREGARCISILICOPEN BABASAHEBABA nAnAHeimernme Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAma hI hai sthApanA nahIM kahA jA sakatA, yadi nAma hI sthApanA mAnA jAyagA to vaha nAma nahIM kahA jA sakatA sthApanA kahanA paDegA paraMtu sthApanA nAma ho nahIM sakatA isaliye virodha ke kAraNa jo nAmakA artha hai vaha sthApanA nahIM ho sakatA tathA eka hI jIva Adi padArtha vA eka hI samyagdarzanAdi artha nAma Adi cAro svarUpa nahIM ho sakate isaliye virodhake kAraNa jaba eka zabdakA artha nAma Adi cAro svarUpa nahIM ho sakatA taba nAma Adi cAra nikSepa nahIM siddha ho sakate ? so ThIka nahIM / nAma Adi cAro nikSepoMkI apekSA lokameM vyavahAra dIkha paDatA hai jisataraha kisI puruSakA nAma iMdra vA devadatta rakha denA yaha nAmakI apekSA vyavahAra hai| iMdrakI pratimAmeM yaha iMdra haiM aisA mAnanA sthApanA kI apekSA vyavahAra hai / jo pariNAma Age honevAlA hai usako vartamAna meM hI kaha DAlanA yaha dravya nikSepa kI apekSA lokameM vyavahAra dIkha paDatA hai / jisataraha - jo dravyasvarUpa bAlaka Age jAkara AcArya seTha vaiyAkaraNa aura rAjA hogA use vartamAna meM hI AcArya seTha vaiyAkaraNa aura rAjA kaha diyA jAtA hai isaliye jo kASTha iMdrakI pratimA banane ke liye AyA hai use iMdra kaha denA kyoMki "kASThake lAne para; 'maiM iMdra lAyA hUM' aisA kahA jAtA hai" yaha dravyakI apekSA vyavahAra hai tathA jo zacIpati iMdra jisasamaya paramaizvaryakA bhoga kara rahA hai usamamaya use iMdra kahanA yaha bhAvakI apekSA vyavahAra hai isarIti se jaba bhinna bhinna rUpase cAro nikSepoMkI apekSA saMsArakA vyavahAra pratyakSa siddha hai, eka bhI nikSepakI kamI ho jAne para vyavahAra kI bhI kamI dIkha paDatI hai taba cAro nikSepoMmeM ekakA bhI abhAva nahIM ho sktaa| aura bhI yaha bAta hai- - abhihitAna vabodhAt // 21 // bhA 14 Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarA ARBARAGAOBREASANSAR artha-jisa vAdIkA yaha kahanA hai ki jonAma hai vaha nAma hI mAnA jA sakatA hai sthApanA nahIM usane yathArtha vAtako samajhA hI nahIM? hamAre kahanekA yaha tAtparya hI nahIM ki nAma hI sthApanA mAnA jAyagAr3I |kiMtu hama yaha kahate haiM eka hI padArthakA nAma sthApanA dravya aura bhAva ina cAroM nikSepoMse vyavahAra hotA hA hai isaliye hamAre kahanemeM uparyukta koI doSa nahIM lAgU ho sktaa| aura bhI yaha bAta hai ki anekAMtAca // 22 // manuSyabrAhmaNavat // 23 // ekAMtarUpase hamArI yaha koI haTha bhI nahIM ki nAma hI sthApanA hai vA nahIM hai| athavA sthApanA hI nAma hai vA nahIM hai kyoMki jisataraha brAhmaNa jAti, manuSyajAtisvarUpa hai manuSyajAtise bhinna nahIM, isaliye brAhmaNa, manuSya kahA jAtA hai, kiMtu manuSya, brAhmaNa kSatriya vaizya Adi saba jAti svarUpa hai| K|| manuSyake kahanese sabhI jAtiyoMkA eka sAtha jJAna hotA hai isaliye vaha brAhmaNa kahA bhI jA sakatA hai| aura nahIM bhii| usIprakAra vinA nAmake sthApanA nahIM ho sakatI isAlaye sthApanA to nAma kaha dI jA | sakatI hai parantu nAma sthApanAsvarUpa bhI dIkha paDatA hai aura jisa nAmameM sthApanAkA sambandha nahIM vaha vinA sthApanAke akelA bhI dIkha paDatA hai isaliye vaha sthApanA svarUpa bhI kahA jAtA hai aura.vinA II | sthApanAke bhI kahA jAtA hai / tathA-dravyArthaka nayakI apekSA dravya, bhAvarUpa paryAyase bhinna nahIM hai| | bhAvasvarUpa hI hai isaliye dravya hI bhAva kaha diyA jAtA hai aura paryAyArthika nayakI apekSA dravya bhAva || || paryAyase bhinna hai isaliye dravya, bhAva paryAyarUpa nahIM kahA jAtA isa rItise dravyakA bhAvake sAtha kathaMcit bhedAbheda hI anubhavameM AtA hai evaM dravyArthika nayakI apekSA bhAva paryAya dravyase judI, nahIM hai ||7|| | isaliye vaha dravyasvarUpa kahI jAtI hai aura paryAyArthikanayakI apekSA bhAvaparyAya bhinna aura dravya bhinna PROGRESSISGUSARBARIRSAUR Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AURRORSCRECEISASRHANDRROPERAL hai isaliye vaha dravyasvarUpa nahIM kahI jA sakatI isa rAtise bhAvakA dravyake sAtha kathaMcit bhedAbheda hI 9 anubhavameM AtA hai / isaprakAra anekAMtake Azrayase bhI koI doSa nahIM aataa| tathA atastatsiddheH // 24 // 'vAdI jisa yuktise nAma Adi nikSapoMkA ApasameM virodha kahakara unakA abhAva kahanA cAhatA hai usIse unakA abhAva nahIM siddha ho sakatA kyoMki virodhake tIna bheda haiM-vadhyaghAtaka, sahAnava sthAna hai aura pratibadhyapratibaMdhaka / eka padArtha nAza karanevAlA ho aura dUsarA usase naSTa honevAlA ho aisI hai jagaha badhyaghAtaka virodha hotA hai jisa taraha kAka ullUko mAra DAlatA hai athavA naulA sAMpako mAra DAlatA hai jala agniko bujhA detA hai isaliye yahAMpara vadhyaghAtaka virodha kahA jAtA hai| eka sAtha jo do padArtha na raha sakeM jisataraha eka hI sthAnapara jaba chAyA rahatI hai taba dhUpa nahIM, jaba dhUpa rahatI 9 hai taba chAyA nahIM athavA eka hI AmameM jaba kaccI avasthAmeM harA raMga rahatA hai taba pIlA nahIM rahatA aura jaba pIlA raMga hotA hai taba harA nahIM rahatA yaha sahAnavasthAna nAmakA virodha hai / eka TU kAryakA rokanevAlA ho dUsarA ruka jAnevAlA ho jisa taraha eka candrakAnta nAmakI maNi hotI hai yadi hai jalatI huI agnike sAmane use rakha diyA jAtA hai to agnikA jalanA baMda ho jAtA hai yaha prativadhyapratibaMdhaka nAmakA virodha hai / vAdI nAma Adi nikSepoMmeM sahAnavasthAna nAmakA virodha batalAtA hai kyoMki usakA kahanA hai ki jisa samaya koI zabdakA artha nAmasvarUpa kahA jAyagA vaha sthApanA svarUpa nahIM ho sakatA aura jaba sthApanAsvarUpa kahA jAyagA taba nAmarUpa nahIM ho sakatA parantu jisataraha vadhyaghAtaka virodha vidyamAna padArthoMkA hI hotA hai jo padArtha Ajataka dekhane sunane meM hI ARRESSISTRISGREIGHTNERISPRORLSTARE Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 143 nahIM Ae jaise kAkake dAMta gadheke sIMga nahIM hote usItaraha sahAnavasthAna lakSaNa virodha bhI vidya mAna padArthoM kA hI hotA hai avidyamAnoMkA nahIM / yadi nAma aura sthApanA Adiko na mAnA jaaygaa| to kAkake dAMta, gadhe ke sIMgake samAna unakA bhI sahAnavasthAna nAmakA virodha siddha na ho sakegA isaliye jaba nAma aura sthApanA Adi padArtha bhinna 2 haiM taba cAroM nikSepoMkA kabhI abhAva nahIM kahA jA sakatA / aura bhI yaha bAta hai ki nAmAdyAtmakatvAnAtmakatve virodhasyAvirodhakatvAt // 25 // jisa sahAnavasthAna nAmake virodhakA nAma Adi nikSepoMmeM vAdI ullekha kara rahA hai vaha virodha nAma sthApanA Adi nikSepa svarUpa hai vA usase bhinna hai ? yadi vaha nAma Adi nikSepasvarUpa hai taba nAma | AdimeM virodha karanevAlA hI koI padArtha nahIM rahA kyoMki virodha karanevAlA sahAnavasthAna nAmaka virodha padArtha thA vaha nAma Adi svarUpa hI mAna liyA gayA yadi nAma Adi svarUpa rahakara bhI virodha padArtha nAma AdimeM virodha karanevAlA mAnA jAyagA to nAma AdikA svarUpa bhI unameM virodha karanevAlA mAnanA paDegA kyoMki jisataraha nAma Adise virodha padArtha abhinna hai to bhI vaha virodha karane| vAlA mAnA jAtA hai usIprakAra nAma AdikA svarUpa bhI nAma Adile abhinna hai vaha bhI virodha karanevAlA hogA isa rUpase svarUpako hI virodhakA karanevAlA hone ke kAraNa nAma AdikA abhAva hI ho jAyagA / yadi yaha kahA jAyagA ki vaha virodha nAma Adise bhinna hai taba to vaha nAma AdimeM vizeSa karanevAlA ho hI nahIM sakatA kyoMki nAma Adise vaha arthAntara hai bhinna hai / yadi bhinna hokara bhI vaha nAma AdimeM virodha karanevAlA mAnA jAyagA to samasta padArtha ApasameM eka dUsare se bhinna haiM isaliye bhASa 143 Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ EASREPHERBARICOLAIJRANGILCOHORICHEMES hara eka padArtha hara eka padArthakA virodha karanevAlA ho jAyagA isa gItase abheda aura bheda donoM pakSoM meM kI apekSA jaba sahAnavasthAna lakSaNa virodha nAma AdimeM virodha karanevAlA siddha nahIM hotA tava use ? jabarana virodha karanevAlA batalAnA yuktiviruddha hai| tAdguNyAd bhAvasya prAmANyamiti cannataravyavahAranivRtteH // 26 // jIvana Adi guNa vA samyagdarzana Adi guNa jisameM vidyapAna hoM vaha tadguNa kahA jAtA hai hU~ tadguNakA jo bhAva-vartamAnameM usI rUpase rahanA tAdguNya-tadguNapanA kahalAtA hai isa rItise hara hai eka padArthameM bhAvakI hI ghaniSThatA honese vahI pradhAna hai usIke dvArA lokakA vyavahAra siddha ho sakatA hai hai nAma Adi nikSepa mAnanekI koI bhI AvazyakatA nahIM kyoMki unameM tadguNapanA nahIM hai ? so ayukta hai hai| jisa taraha bhAvakI apekSA honevAlA vyavahAra anubhavameM AtA hai usIprakAra nAma sthApanA Adi * kI apekSA honevAlA vyavahAra bhI anubhavameM AtA hai yadi nAma Adiko na mAnA jAyagA to unakI & apekSA honevAle vyavahArakA lopa hI ho jAyagA isa rItise kevala bhAvakI hI pradhAnatA na hokara nAma ra AdikI bhI pradhAnatA hai isaliye unakA abhAva nahIM kahA jA sktaa| yadi yaha kahA jAya ki upacArAditi cenna tadguNAbhAvAt // 27 // jisa taraha siMho mANavaka arthAt bAlaka siMha hai yahAMpara yadyapi bAlaka siMha nahIM ho sakatA hai to bhI krUratA zUratA Adi guNoMkI kucha samAnatA rahanese use upacArase siMha kaha diyA jAtA hai usI . * taraha pradhAna to bhAva hI hai aura usase honevAlA vyavahAra hI prAmANika aura pradhAna hai tathApi upacAra se nAma Adiko mAnakara unase honevAlA vyavahAra bhI ho sakatA hai vaha nivRca nahIM ho sakatA ? so SCHORUSAHARASHTRAUCHGGXXAS HAYA Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ P mAra 4 ThIka nahIM / siMhake andara jo krUratA zUratA Adi aneka guNa bhayaMkaratAse hote haiM, bAlakameM unakA hU~ kucha aMza rahanepara usameM siMhakA vyavahAra honA ucita hai parantu nAma AdimeM to jIvana Adi guNakA | kaisA bhI kucha aMza nahIM isaliye unameM kabhI upacAra nahIM ho sakatA evaM upacArake abhAvase unakA bhI abhAva kahanA paDegA isa rItise unase honevAlA vyavahAra nivRtta hI ho jAyagA, vaha ho nahIM sktaa| aura bhI yaha vAta hai ki mukhyasaMpratyayaprasaMgAcca // 28 // 'gauNamukhyayomukhye saMpratyayaH' arthAt pradhAna apradhAna padArthoM meM pradhAnakA hI grahaNa hotA hai |da || apradhAnakA nahIM / yaha sarvasAdhAraNa niyama hai / yadi bhAvase honevAle vyavahArako mukhya vyavahAra monA jAyagA aura nAma Adise honevAle vyavahArako gauNa mAnA jAyagA to bhAvase honevAle hI pradhAna vyavahArakA grahaNa hogA, nAma Adise honevAle apradhAna vyavahArakA grahaNa na ho sakegA parantu jisa puruSako nAma Adike saMketakA jJAna hai vaha nAma Adike artha vA prakaraNakI koI apekSA na kara una kA uccAraNa hote hI tatkAla unase honevAle vyavahAraka jAna letA hai isaliye nAma Adise honevAlA vyavahAra gauNa vyavahAra nahIM kahA jA sktaa| yadi kadAcit yaha zaMkA kI jAya kikRtrimAkRtrimayoH kRtrime saMpratyayo bhavatIti loke // 29 // tanna, kiM kAraNaM ? ubhayagatidarzanAt // 30 // ihaoNpara kRtrimakA artha rUDhi aura akRtrimakA artha svabhAvasiddha artha hai / lokameM yaha vyavahAra 1 jisakA jo nAma hai usakA usI nAmase vyAkhyAna karanA artha kahA jAtA hai| 2 yahAMpara yaha vyAkhyAna isa taraha karanA cAhiye aisA jahAM upadeza hai vahAM prakaraNa samajhanA caahiye| ARENESIDEREDGELESSERECRUARBResome Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 BESTLERBARDPREPAR dIkha paDatA hai ki kRtrima aura akRtrima padArthoMmeM kRtrimahIkA grahaNa kiyA jAtA hai jisataraha gopAlaka zabdakA akRtrima artha gaukA pAlana karanevAlA hai aura kRtrima artha kisI puruSakA nAma bhI hai parantu gopAlaka kahanese gaukA pAlana karanevAlA isa arthakA bodha nahIM hotA kiMtu gopAlaka nAmakA amuka I vyakti hai yahI bodha hotA hai tathA kaTejakakA akRtrima artha caTAImeM paidA honevAlA aura kRtrima artha ra kisI puruSakA nAma bhI hai parantu kaTejaka kahanese caTAImeM utpanna honevAlA isa arthakA bodha nahIM hotA hai hU~ 'kaTejaka nAmakA amuka vyAkti hai' yahI bodha hotA hai usIprakAra jIva Adi zandoMkA akRtrima artha hU~ AtmA bhI hai aura kRtrima artha kisI puruSakA nAma bhI ho sakatA hai / ihAMpara bhI jIva vA samyagdarzana hai hai aisA uccAraNa karanepara jisa puruSake ye nAma hoMge unhIMkA bodha hogA AtmAkA vA zraddhAnarUpa artha hai hai kA bodha na ho sakegA isaliye nAma Adise honevAle vyavahArako upacArase mAnanepara bhI kisI prakAra 7 kA doSa nahIM ho sakatA ? so ThIka nhiiN| jo padArtha jisa nAmase prasiddha hai usakA usI nAmase vyA. 4 khyAna karanA artha hai / ihAMpara yaha vyAkhyAna isa rItise karanA cAhiye aisA jahAM upadeza ho vaha prakakaraNa hai| kRtrima aura akRtrima padArthoM meM jahAM jahAMpara kRtrima padArthakA artha vA prakaraNa hogA vahIM usa kA ahaNa ho sakegA kiMtu jahA~para kRtrima padAthakA artha vA prakaraNa na hogA vahAMpara kRtrima aura akR-hU~ 'trima donoM hI padArthoMkA eka sAtha jJAna hogaa| yaha vAta pratyakSarUpase dekhI gaI hai ki jisake paira dhUli hai se bhadamele ho rahe haiM, khurake samAna phaTe hue haiM aura jo prakaraNako vilakula nahIM pahicAnatA aise gAMva * se Ae hue puruSase yaha kahA jAya ki bhaaii| gopAlaka vA kaTejakako le Ao to kRtrima aura akR. Reviece%EKHEREGREEGALASALAMICRORERANSFECSCk 1rakkhA humA. naam| Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ GECAUGUAGES trimake prakaraNakA jJAna na hAneke kAraNa use donoM hIkA eka sAtha jJAna hotA hai aura vaha 'bhramameM paDa parAi jAneke kAraNa jabataka yaha nidhaya nahIM kara letA ki kisa gopAlaka vA kaTejakako lAUM tabataka una 147 ke lAnemeM vaha pravRtta nahIM hotA isaliye jaba artha aura prakaraNake vinA kRtrima aura akRtrima donoM | padArthoMkA eka sAtha bodha hogA taba kRtrimako pradhAna mAnakara nAma Adise honevAle vyavahArako upa|cArase mAnanepara bhI koI doSa nahIM, yaha kahanA yuktivAdhita hai| tathA . anekAMtAta // 31 // ekAMtase hamArA yaha bhI kahanA nahIM ki yaha kRtrima hI hai vA akRtrima hI hai kiMtu sAmAnyakI 5 apekSA akRtrima aura vizeSakI apekSA kRtrima isaprakAra kathAcit akRtrima aura kathaMcit kRtrima yaha | hama mAnate haiM arthAt sAmAnyase to akRtrima-svabhAvasiddha hI arthakA bodha hotA hai kiMtu kRtrima padA| ke jaba arthakI vizeSatA rahatI hai vA prakaraNakI vizeSatA rahatI hai taba vizeSakI vivakSAse kRtrima hai| 6 arthakI pratIti hone lagatI hai isarItise apanI apanI apekSA kRtrima aura akRtrima donoM hI bala | hai vAna haiM jahAM akRtrimakI vivakSA rahatI hai vahAM akRtrima mukhya aura kRtrima gauNa evaM jahAM kRtrimakI PI vivakSA rahatI hai vahAM kRtrima mukhya aura akRtrima gauNa ginA jAtA hai taba kRtrima aura akRtrimameM kRtrima balavAna hai aura usIkA grahaNa hotA hai yaha kahanA anekAMta pramANabAdhita hai / aura bhI | yaha bAta hai nayadyaviSayatvAt // 32 // mUlameM dravyArthika aura paryAyArthikake bhedase naya do prakArakA hai yaha Upara kahA jA cukA hai nAma RECRURALRAMEBORGEK 190 Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 148 sthApanA aura dravya kisI paryAyavizeSako viSaya na kara sAmAnyako viSaya karanevAle haiM isaliye ye tIna nikSepa to dravyArthika nayake viSaya haiM aura bhAva nikSepa paryAya pradhAna hai - vartamAna paryAyakA grahaNa kara - nevAlA hai isaliye vaha paryAyArthika nayakA viSaya hai isarItise dravyArthika nayakI apekSA nAma Adi tIna mukhya aura bhAva gauNa, tathA paryAyArthika nayakI apekSA bhAva mukhya aura nAmAdi gauNa isataraha apane apane nayakI apekSA pradhAnatA aura dUsare dUsare nayakI apekSA apradhAnatA honese sabhI nikSepa pradhAna aura apradhAna haiM taba gauNa aura mukhyameM mukhya pradhAna honese usIkA grahaNa hogA yaha bAta nahIM kahI jA sakatI kyoMki nayoMkI apekSA sabhI nikSepa gauNa aura mukhya haiM / tathA - kRtrima aura akRtrima kRtrima mukhya hai isaliye usIkA grahaNa hai yaha bhI nahIM kahA jA sakatA kyoMki nayA~kI apekSA eka mukhya hI ho vA eka gauNa hI ho yaha bAta nahIM, sabhI nikSepa mukhya bhI ho jAte haiM aura gauNa bhI ho jAte haiM isaliye yaha jo kahA gayA thA ki bhAva nikSepase honevAlA vyavahAra mukhya vyavahAra hai aura nAma Adise honevAlA vyavahAra upacArase vyavahAra hai vaha yuktivAdhita ho cukA / yadi yaha zaMkA kI jAya ki dravyArthikaparyAyArthikAMtarbhAvAnnAmAdInAM tayozca nayazabdAbhidheyatvAtpaunaruktyaprasaMgaH // 33 // na vA vineyamatibhedAdhInatvAd dvyAdinayavikalpanirUpaNasya // 34 // nAma sthApanA aura dravya ina tIna nikSepoMko dravyArthika nayakA viSaya batalAyA hai aura bhAva nikSepako paryAyArthika nayakA viSaya batalAyA hai tathA Age jAkara jahAM nayoMke bheda prabhedoM kA varNana 'kiyA jAyagA vahA~ inakA viSaya bhI varNana kiyA gayA hai isarIti se jaba nAma AdikA samAveza nayoM meM Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa0rA0 149 SClesBCKBOISGAAN hI ho jAtA hai aura unakA Age kathana kiyA hI jAyagA taba yahAM unakA kathana karanA punarukta hai| arthAt jo ekavAra pratipAdita ho cukA- usakA phira pratipAdana karanA vyartha hai ? so ThIka nahIM / || mAra ziSyoMkI buddhikI apekSA yahAM nAmAdi nikSepoMkA kathana kiyA gayA hai kyoMki jo puruSa medhAvI haithoDA kahanepara bahuta samajha lete haiM unakeliye to dravyArthika paryAyArthika do hI naya upayukta haiN|nyoNkaa| jitanA viSaya hai dravyArthika aura paryAyArthikake hI dvArA ve saba samajha lete haiM paraMtu jo maMdabuddhi haiM unameM koI to nayoMke tIna bhedoMse nayoMkA samasta viSaya pahicAnate haiN| koI cAra bhedoMse aura koI koI pAMca Adi aneka bhedoMse pahicAnate haiM / nAma Adi jo nayoMke viSaya kahe haiM vidvAnoMkI apekSA na bhI || unakA kahanA upayukta ho to bhI jo puruSa khulAsArUpase unakA viSaya samajha lenemeM asamartha haiM unake // 4 // samajhAnekeliye nAma AdikA kahanA upayukta hI hai isaprakAra alpabuddhi manuSyoMkI apekSA nAma aadi| ke viSaya vizeSatA honese ve punarukta nahIM kahe jA sakate / yadi kadAcit yaha zaMkA ho ki tacchabdAgrahaNaM prakRtatvAt // 35 // Uparase samyagdarzana AdikA prakaraNa calA ArahA hai isaliye nAma Adike sAtha unakA saMbaMdha ho | hI jaaygaa| arthAt nAma sthApanA Adise unake vyavahArameM kisI prakArakI. Apaci nahIM ho sakatI isaliye 'nAmasthApanA' ityAdi sUtrameM jo samyagdarzana Adike grahaNakeliye tat zabdakA grahaNa kiyAgayA hai vaha vyartha hai| yadi yahAM para yaha zaMkA uThAI jAya ki . pratyAsannatvAjjIvAdiSu prasaMga iti cenna samyagdarzanaviSayatvAt // 36 // 'anaMtarasya vidhirvA bhavati pratiSedho vA' arthAt jo vilakula pAsameM rahatA hai usIkA vidhAna aura DRA SREMEGESRAEMEMOCRBALASAHEB - Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ GISISTRIBHAGRICALCISFASRRORESCARREROPLA niSedha hotA hai / nAmasthApanetyAdi isa sUtrake samIpameM jIva ajIvAdikA vyAkhyAna ho cukA hai| yadi OM ihAM tat zandakA ullekha na kiyA jAyagA to nAma Adi nikSepoMse jIva ajIva AdikA hI vyavahAramA hogA samyagdarzana AdikA na ho sakegA kiMtu hotA samyagdarzana AdikA bhI hai isaliye samyagdarzana 5 AdikA bhI nAma Adi nikSepoMse vyavahAra hotA hai yaha batalAneke liye sUtra meM tat zabdakA grahaNayukta hU hI hai ? so ThIka nahIM / samyagdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritra ina tInoMkA tattvArthasUtra nAmaka hai zAmrameM pradhAnatAse upadeza hai kyoMki inhIMke svarUpake samajhAneke liye zAstrakA AraMbha huA hai isaliye ye tInoM pradhAna haiM tathA jIva ajIva Adi tattva, samyagdarzana Adike viSaya hai isaliye unakA gauNarUpase upadeza honese ve apradhAna haiN| pradhAna aura apradhAnameM pradhAnakA hI grahaNa hai isa niyamake anusAra yadi sUtrameM tat zabdakA grahaNa na kiyA jAyagA to nAma Adi nikSapoMke sAtha samyagdarzana Adi pradhAnoMkA hI sambandha ho jAyagA apradhAna jIva ajIva AdikA saMbaMdha hI na ho sakegA isa liye sUtrameM tat zabdake grahaNa na karanepara atyanta samIpameM rahanevAle jIva ajIva AdikA nAma sA- ra panA Adike sAtha saMbaMdha hogA, samyagdarzana AdikA na hogA yaha nahIM kahA jA sktaa| tathA-. _ vizeSAtidiSTatvAca // 37 // 'vizeSeNAtidiSTAH prakRtaM na bAte' arthAt jinakA varNana vizeSarUpase kiyA jAtA hai ve prakaraNa se cale AnevAle padArthameM bAdhA nahIM pahuMcAte / ihapara samyagdarzana Adi tInoMkA prakaraNa calA A 8 rahA hai aura jIva ajIva Adi samyagdarzana Adike viSaya haiM yaha bhI vizeSa rUpase kahA gayA hai isa liye jIva ajIva Adi kesa bhI asaMta samIpa kyoM na hoM ve samyagdarzana Adiko bAdhA nahIM kara sakte CHODRISPERITA Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10rA0 151 isaliye jisakA yaha kahanA thA ki yadi nAma sthApanetyAdi sUtra meM tat zabdakA grahaNa na kiyA jAyagA to atyaMta pAsa meM rahanevAle jIva ajIva AdikA hI nAma sthApanA Adike sAtha saMbaMdha hogA sampa|gdarzana AdikA nAma Adike sAtha sambandha na ho sakegA, usakA kathana bAdhita ho cukA | taba phira sUtrameM tat zabdakA grahaNa kyoM hai ? isa vAtakA samAdhAna vArtikakAra dete haiM sarvabhAvAdhigamArthaM tu // 38 // jIva ajIva Adi apradhAna aura samyagdarzana Adi pradhAna, sabakA nAma Adi nikSepoM ke sAtha saMbaMdha ho isaliye sUtra tat zabdakA grahaNa kiyA gayA hai| yadi tat zabdakA grahaNa sUtrameM na kiyA jAyagA to pradhAna aura aMpradhAnameM pradhAnakA hI grahaNa hotA hai isa niyamake anusAra samyagdarzana Adi pradhAnoMke sAtha hI nAma AdikA sambaMdha hogA jIva ajIva Adi apradhAnoMkA saMbaMdha na ho sakegA / tat zabdake rahate sabakA grahaNa hogA isaliye usakA ullekha karanA nirarthaka nahIM / jahAM para nAma Adi nikSepoMkA saMbaMdha batalAyA hai vahAM samyagdarzana aura jIvako pradhAna rakkhA hai parantu jisataraha unake sAtha nAma AdikA saMbaMdha hai usI taraha jJAna cAritra aura aMjIva Asava Adi sabake sAtha samajha lenA cAhiye // 5 // jinakA Uparase adhikAra ArahA hai aura nAma sthApanA Adi nikSepoMke sAtha saMbaMdha rahanese jinakA vAcya vAcaka saMbaMdha avyabhicarita hai - nirdoSarUpa se hai una samyagdarzana Adi vA jIva AdikA vAstavika jJAnameM kauna kAraNa hai-- kinake dvArA unakA vAstavika jJAna hotA hai ? yaha sUtrakAra batalAte haiM bhASA 151 Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ASPEOSAKALIGRUPPSCkesticist prmaannnyairaadhigmH|| 6 // "pramANe ca nayAzca pramANanayAH, taiH pramANanayaiH" yaha yahAMpara samAsa hai pramANa aura noMke dvArA hai , samyagdarzana Adi vA jIva Adi padArthoM kA jJAna hotA hai / pramANa padArtha kyA hai aura naya padArtha kyA hai ? yaha Age vistArapUrvaka kahA jaaygaa| zaMkA-jisa zabdameM thoDe akSara hote haiM usakA pahile prayoga kiyA jAtA hai / yaha vyAkaraNakA siddhAMta hai| pramANa aura naya ina donoM zabdoMmeM naya zabdameM thoDe , akSara haiM aura pramANameM adhika haiM isaliye pramANase pahile nayakA prayoga upayukta honepara 'nayapramANeradhigamaH' aisA sUtra kahanA cAhiye ? so ThIka nhiiN| abhyarhitatvAtpramANazabdasya puurvnipaatH||1||' ___ 'abhyarhitaM pUrva nipatati' arthAt jo pUjya hotA hai usakA hI pahile prayoga hotA hai yaha bhI hai usakA vAdhaka vyAkaraNakA niyama mojUda hai nayakI apekSA pramANa pUjya hai isaliye usIkA pahile prayoga rahanA upayukta hai / pramANa kyoM pUjya hai ? yaha batalAte haiM pramANaprakAziteSvartheSu nyprvRttervyvhaarhetutvaadbhyrhH||2|| ' jo padArtha pramANake viSaya haiM unhIMmeM vyavahArake kAraNa nayoMkI pravRci hai kiMtu jo pramANake viSaya nahIM unameM nayoMkI pravRtti nahIM ho sakatI isarItise jaba pramANake viSayabhUta padArthoM ko hI naya viSaya karate haiM taba pramANa hI pUjya hai| athavA samudAyAvayavaviSayatvAhA // 3 // 'sakalAdezaH pramANadhIno vikalAdezo nayAdhIna iti' arthAt samasta padArthoMko viSaya karanevAlA NCHESTERRACROCCAScterECIAGRACESSAGE Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ a SAE-% A HARAGAORTS pramANa hai aura unake eka dezakA viSaya karanevAlA naya hai aisA zAstrakA vacana hai isa rItise bhIpramANapUjya hai kyoMki vaha saba padArthoMko viSaya karanevAlA hai naya pUjya nahIM ho sakate kyoMki vepadArthake eka dezako hI viSaya karanevAle haiN| isaliye pUjya honeke kAraNa pramANakA hI sUtrameM pahile pATha rakhanA | yuktisiddha hai, nayakA nhiiN| - adhigamahetuAIvidhaH svAdhigamahetuH parAdhigamahetuzca // 4 // ___ adhigamaja hetukA artha jJAnameM kAraNa hai / vaha do prakArakA hai eka khAdhigamahetu, dUsarA parAdhiP gemahetu / jo apane hI jJAnameM kAraNa ho vaha svAdhigamahetu hai isaliye vaha jJAnasvarUpa hI mAnA hai aura I usake eka pramANasvAdhigama dUsarA nayasvAdhigama isa taraha do bheda haiM / jo dusareko jJAna karAnemeM kAraNa | ho vaha parAjiMgamahetu hai vaha vacanasvarUpa hai kyoMki dUsareko jJAna karAnemeM kAraNa vacana hI hai / isa parA6 dhigama hetuko zrutajJAna pramANa kahate haiM syAdAdanayase yukta isa zrutajJAna (Agama) pramANake dvArA hara / eka paryAyameM saptabhaMgImAna jIva Adi padArthoM kA jJAna hotA hai / saptabhaMgIkA lakSaNa isaprakAra hai praznavazAdekAsman vastunyavirodhena vidhipratiSedhavikalpanA saptabhaMgI // 5 // pUchanevAleke praznake vazase kisI eka padArthameM pratyakSa aura anumAna kisI bhI pramANase virodha na A sake isarUpase jo vidhi aura niSedhakI kalpanA karanA hai vaha saptabhaMgI kahI jAtI hai aura Astitva || nAstitva Adi sAtoM dharmoMkA jo samUha hai vaha saptabhaMgI zabdakA artha hai / vaha isaprakAra hai-kathaMcita ghaTa hai||1|| kathaMcit ghaTa nahIM hai // 2 // kathaMcit ghaTa hai bhI aura nahIM bhI hai // 3 // kathaMcit ghaTa ava 4e4%ARAST-SGARTERRBA 153 Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30BARSHASTRACRORISTRIBHASAOISTORE ktavya hai ||4||kthNcit ghaTa bhI hai aura avaktanya bhI hai // 5 // kathaMcit ghaTa nahIM bhI haiM aura avaktavya bhI hai ||6||aur kathaMcit ghaTa hai bhI, nahIM bhI hai, avaktavya bhI hai||7|| isaprakAra eka aura hai aneka dharmokI vivakSA aura avivakSArahanepara sAta bhaMga siddha ho jAte haiM / svasvarUpakI apekSA rahanepara ghaTa hai aura parasvarUpakI apekSA rahanepara vaha nahIM hai| ghaTakA svarUpa kyA hai aura parasvarUpa kyA hai ? | jisa rUpase ghaTarUpa bodha hotA ho, ghaTa saMjJA jAnI jAtI ho aura ghaTa padArthameM pravRtti hotI ho vahI 6 ghaTakA nijarUpa hai aura jisase ghaTajJAna, ghaTa saMbA aura ghaTameM-pravRtti nahIM hotI ho vaha ghaTakA pararUpa TU 6 hai| ghaTatvarUpase ghaTakA jJAna aura ghaTakA nAma tathA ghaTakI pravRtti hotI hai kyoMki ghaTatvadharma sivAya hai| hU~ ghaTake anya kisI bhI nahIM rahatA isaliye ghaTatva to ghaTakA svarUpa hai aura paTava maThatva Adise ghaTa hai| hai jJAna vA ghaTa nAma vA ghaTa pravRci nahIM hotI isaliye paTatva Adi ghaTake pararUpa haiN| yaha niyama hai ki * jahAMpara svasvarUpakA grahaNa aura parasvarUpakA parityAga rahatA hai vahIM para vastu vAstavika vastu kahI 2 jAtI hai kiMtu jahAMpara isase viparIta niyama hai vahAMpara vastukA vastupanA nahIM Thahara sktaa| ghaTa jisa taraha svasvarUpase hai usa taraha yadi parasvarUpase bhI usakA honA mAnA jAyagA to vasra Adi jitane ha bhI padArtha haiM ghaTase koI bhinna na ho sakeMge phira saba padArthoM ko ghaMTa-hI kaha denA paDegA tathA paTa Adi padArthoMse ghaTako bhinna mAnanepara bhI yadi jisa taraha paTa Adi padArtha ghaTase bhinna haiM usa taraha ghaTakA Trai svarUpa bhI yadi ghaTase bhinna mAna liyA jAyagA taba gadheke sIMgake samAna ghaTa nAmakA koI padArtha hI siddha na ho sakegA kyoMki jisaprakAra gadheke sIMgakA koI svarUpa nahIM isaliye vaha padArtha nahIM usI prakAra yadi ghaTakA svarUpa sarvathA ghaTase judA mAnAjAyagA to vaha bhI svasvarUpake abhAva meM padArthana siddha RATNACHERE Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // hai| bhAtA rA0rA0 / ho skegaa| isaliye svasvarUpake grahaNa aura parasvarUpake tyAgase hI vastukA vAstavika vastupanA hai yaha | niyama vastuko yathArtha siddhi meM kAraNa hai| .... athavA-nAma sthApanA dravya aura bhAva jo cAra nikSepa Upara kahe jA cuke haiM una cAroMmeM SaTake I sAtha saMbaMdha karanekI jisa kisIkI vivakSA ho vaha to ghaTakA svarUpa aura jo avazeSa avivakSita raha | gae ve pararUpa.samajhane cAhiye jisa taraha ghaTakA saMbaMdha nAma nikSepake sAtha vivakSita hai isaliye ghaTakA hai| IPI nAma to svarUpa hai aura sthApanA Adi pararUpa haiM apane nAma svarUpase ghaTa hai aura sthApanA Adi svarUpa II se vaha nahIM hai / sthApanA Adi parasvarUpake samAna apane svarUpa nAmase bhI yadi ghaTakA honA na bhAnA jAyagA to vaha padArtha nahIM ho sakegA kyoMki jisakA koI svarUpa hI nahIM vaha padArtha nahIM kahA jA da sakatA tathA jisa taraha svasvarUpa nAmase ghaTakA honA mAnA hai usa taraha parasvarUpa sthApanA Adise bhI / yadi ghaTakA honA mAna liyA jAyagA to svarUpa pararUpakA kucha bheda hI na rahegA phira ghaTake svarUpa hai| nAmase sthApanA Adi bhinna na ho sakeMge isa rUpase nAma AdikA bheda hI na siddha ho skegaa| ___athavA ghaTa zabda sAmAnya hai isaliye usake samAna AkAra dhAraNa karanevAle saba ghaToMkA ghaTa zabdake kahanese grahaNa ho jAtA hai unameM kisI eka ghaTake grahaNa karanepara kevala usI meM rahanevAle AkAra | Adi to ghaTakA svarUpa hai aura dUsare ghaToMmeM rahanevAle AkAra Adi ghaTake pararUpa haiN| vahAM usI ghaTameM || rahanevAle AkAra sthUlatA Adi jo ghaTakA svarUpa hai usakI apekSA to ghaTa hai aura vivakSita ghaTase 8 |bhinna ghaToMmeM rahanevAle AkAra sthUlatA Adi pararUpakI apekSA ghaTa nahIM hai yadi svasvarUpake samAna 155 | parasvarUpakI apekSA bhI ghaTakA honA mAnA jAyagA to svarUpa pararUpakA bheda to rahegA nahIM phira viva PROPORORRORSCISISRORSPECASTHAND SMESGHORSCORRECIREMEGHALCHOCALEGREGARECRUGRAMMAR Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA0 LAGIRATESTREGAON IBRUIDARSHUPSSPORORS kSita eka ghaTasvarUpa hI saba ghaTa ho jAneke kAraNa saMsAra meM kevala eka ghaTa hI kahanA paDegA tathA bahuta se ghaToMko ghaTasAmAnya aura kisI eka ghaTako ghaTavizeSa kahA jAtA hai yaha saMsArameM vyavahAra hai yadi 8 vivakSita eka ghaTasvarUpa hI saba ho jAyage to ghaTavizeSakA hI vyavahAra hogA, ghaTa sAmAnyakA vyava.8 hAra uTha jaaygaa| ___ athavA-usI vivakSita eka ghaTameM pUrvakAlameM rahanevAle sthAsa koza kuzUla paryAya aura uttarakAlameM rahanevAle kapAla Adi paryAya pararUpa haiM evaM una paryAyoMke bIca rahanevAlI ghaTaparyAya svasvarUpa hai| vahAM ghaTaparyAyarUpa svasvarUpakI apekSA ghaTa hai kyoMki ghaTaparyAyameM hI jala lAnA AdighaTake kArya ghaTake guNa aura ghaTakA nAma dekhanemeM Ate haiM aura kuzUla kapAla Adi pararUpakI apekSA ghaTa nahIM hai kyoMki. * kuzUla kapAla Adi paryAyoMmeM ghaTakA kArya Adi koI vAtaM dekhane meM nahIM aatii| yadi svAsa koza 1 kuzUla kapAla Adi svarUpase bhI ghaTakA honA mAnA jAyagA to ghaTa avasthAmeM jisa taraha ghaTaparyAya , dIkha paDatI hai usa taraha sthAza koza kapAla Adi paryAyeM bhI dekha paDanI cAhiye / kadAcit kuzUla huuN| hU~ aura kapAla Adi avasthAoMmeM bhI ghaTakA honA mAnA jAyagA to usake utpanna karane meM jo prayatna kiyA jAtA hai vaha na karanA cAhiye kyoMki ghaTa hara eka paryAyameM maujUda hai evaM usake nAzake liye prayatna karanA bhI vyartha hai kyoMki uttara paryAya kapALa AdimeM jaba ghaTakA rahanA mAnA jAyagA taba ghaTa kA nAza nahIM ho sktaa|tthaa jisa taraha kuzUla kapAla Adi parasvarUpakI apekSA ghaTa nahIM hai usa taraha ghaTaparyAyarUpa svasvarUpakI apekSA bhI ghaTakA honA na mAnA jAyagA to ghaTa avasthAmeM jo jala lAnA Adi kArya usase hote haiM, ve na ho skeNge| Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa0rA0 18 athavA ghaTa AdidravyoMmeM pratisamaya navIna navIna paryAyoMkA utpAda aura vinAza huA karatA ra hai aura una paryAyoM kI apekSA padArthoMkA bheda mAnA jAtA hai isaliye ghaTakIbhUta bhaviSyat vartamAna 157|| tInoM paryAyoMmeM RjusUtranayakI apekSA ghaTakI jo vartamAna paryAya hai vaha to svasvarUpa hai aura bhUta bhaviSyat paryAyeM parasvarUpa haiN| vartamAna paryAyakI apekSA ghaTa hai / bhUta aura bhaviSyat paryAyakI apekSA || vaha nahIM hai kyoMki vartamAna paryAyako apekSA ghaTa dIkha par3atA hai aura bhUta bhaviSyat paryAyakI apekSA vaha nahIM dIkha pdd'taa| jisataraha vartamAna paryAyarUpa svasvarUpakI apekSA ghaTakA honA mAnA gayA hai || II || usataraha bhUta aura bhaviSyat paryAyakI apekSA bhI ghaTakA honA mAnA jAyagA to svarUpa pararUpakA 18|| vibhAga to rahegA nahIM phira bhUta bhaviSyat vartamAna tInoMmeM kucha bheda bhI na rahegA saba eka hI ho || jAMyagI isalie saba ghaToMkA eka samayameM hI honA mAnanA par3egA / yadi kadAcit jisataraha bhUta hU~|| bhaviSyat paryAya rUpa pararUpakI apekSA ghaTakA honA nahIM mAnA hai usataraha vartamAna paryAyarUpa svasvarUpakI || apekSA bhI ghaTakA honA na mAnA jAyagA to jo ghaTa naSTa ho cukA athavA jo ghaTa Age jAkara || utpanna honevAlA hai usameM jisaprakAra ghaTa vyavahAra nahIM hotA usaprakAra jo ghaTa vartamAnameM mojUda hai | usameM bhI ghaTa vyavahAra na hogaa| ___athavA-usI eka samayameM rahanevAle ApasameM eka dUsareke upakAraka rUpa Adi guNoMke samUhasvarUpa ghaTameM vizAlatA aura vRkSake mUla Adike samAna gola AkAra ghaTakA svarUpa hai / usase bhinna AkAra pararUpa hai| vizAlatA aura golAI AkArarUpa svasvarUpakI apekSA ghaTa hai aura usase bhinna AkArarUpa pararUpakI apekSA ghaTa nahIM hai kyoMki vizAlatA aura gola AkArake rahate hI ghaTa vyavahAra BABAOGESCORRECOGESHUGREEKROGRESS ASSANSABAISHABASEASONSA RIER Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 158 SIRESSURESIDEREDESIGGe hotA hai aura usake abhAvameM ghaTakA vyavahAra nahIM hotaa| yadi jisataraha vizAlatA aura vRkSake mUla Adike samAna gola AkArase bhinna AkArakI apekSAghaTakA honA nahIM mAnAjAtA usataraha vizAlatA, aura vRkSake mUla Adike samAna gola AkArarUpa svasvarUpakI apekSA bhI usakA honA na mAnA jAyagA to ghaTa padArtha hI na siddha ho sakegA kyoMki jisakA svarUpa hI nahIM vaha gadheke sIMgake samAna hU koI padArtha hI nahIM kahA jA sakatA / yadi kadAcit vizAlatA aura vRkSake mUla Adike samAna gola AkArarUpa svasvarUpakI apekSA ghaTakA honA mAnA jAtA hai usataraha usase bhinna AkArarUpa pararUpakI apekSA bhI ghaTakA honA mAnA jAyagA to jahAM para vizAla aura uparyukta golAI liye AkAra na hogA usase viparIta AkAra hogA use bhI ghaTa kahanA paDegA isarUpase saba loka ghaTasvarUpa hI ho jaaygaa| ___ athavA-rUpa rasa AdikA jo saMniveza hai vaha AkAra kahA jAtA hai| rUpa Adi viziSTa ghaTa netra iMdriyase grahaNa kiyA jAtA hai isa vyavahArameM rUpa Adi viziSTa ghaTakA grahaNa rUpake dvArA netra iMdri- yase hotA hai anya iMdriyameM sAmarthya nahIM jo rUpaviziSTa ghaTakA grahaNa kara sake kyoMki rUpa rasa AdiI ko bhinna bhinna rUpase grahaNa karanevAlI bhinna bhinna iMdriyAM haiM aura jo rUpako grahaNa karanevAlI hai vaha hai rasAdiko grahaNa nahIM kara sakatI, evaM jo rasako grahaNa karanevAlI hai vaha rUpa Adiko graheNa nahIM kara * sakatI / isaliye rUpa to ghaTakA svarUpa hai aura rasa Adi pararUpa haiM / rUpakI apekSA ghaTa hai, rasa 8 AdikI apekSA ghaTa nahIM hai / yadi cakSuse rUpaviziSTa ghaTakA jisataraha grahaNa hotA hai usataraha rasa da Adi viziSTa bhI ghaTakA grahaNa mAna liyA jAyagA to saba loka kevala rUpasvarUpa hI kahanA paDegA B%ESHSAASREPHRASESAROBARSERY Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mApA 10rA0 kyoMki judI judI iMdriyAM rUparasa Adiko grahaNa karanevAlI haiM isaliye unameM bheda hai| jaba kevala ckssu||6|| iMdriyase hI rUpa rasa Adi sabakA grahaNa mAna liyA jAyagA taba unameM bhedaM to rahegA nhiiN| saba rUpaguNasvarUpa hI ho jAyage isaliye saba loka kevala rUpasvarUpa hI ho jAyagA phira sparzana rasanA aadi| pAMca iMdriyoMkI jo judI judI kalpanA hai vaha bhI vyartha hai kyoMki sparzako grahaNa karanekeliye sparzana iMdriya, rasa Adiko grahaNa karanekeliye rasanA Adi iMdriyoMkI kalpanA hai yadi una sabakA kArya cakSu iMdriyase hI ho jAyagA taba pAMca iMdriyoM ko mAnanekI koI AvazyakatA nahIM, kevala cakSu iMdriya ho / mAnanA yogya hai tathA jisataraha rasa Adi viziSTa ghaTakA cakSuiMdriyase grahaNa nahIM hotA usItaraha yadi rUpaviziSTa ghaTakA bhI cakSurAiMdriyase grahaNa na mAnA jAyagA to cakSuse phira ghaTakA jJAna hI na ho sakegA, isarItise ghaTake dekhate hI jo usake lAne dharane AdimeM pravRtti hotI hai vaha na ho skegii| athavA-jitane zabda hote haiM utane hI unake artha bhI hote haiN| isaliye aneka arthoMko kaha kara ||5kisI vizeSa arthako rUDhise grahaNa karanevAle samabhirUDha nayakI apekSA ghaTa kuTa Adi paryAyavAcaka || zabdoMkA bhI bheda mAnA gayA hai jisataraha iMdra zaka padara eka hI devarAja vyaktike vAcaka hai to bhI vahI devarAja iMdanAta iMdra' aizvaryasahita honese iMdra aura 'zakanAt zakaH zatruoMke parAjaya AdimeM 5 samartha honese zakra kahA jAtA hai / usI taraha ghaTa kuTa Adi zabda eka hI ghaDA arthaka vAcaka haiM to bhI vaha 'ghaTanAt ghaTaH' jala dhAraNa Adi kriyAoMmeM samartha honese ghaTa aura 'kauTilyAt kuTaH' kuTi| latA Adi guNake saMbaMdhase kuTa kahA jAtA hai isa rItipte jisa kriyAkA pariNAma jisa samaya hotA hai usa samaya uptI kriyAke anukUla arthavAcaka zabdakA prayoga karanA cAhiye / isaliye jisa samaya jalA RealEWAKALIGROSSARIES G BPOSANSARBHANDANSARKARISONGASAS-CISHA ROSPA Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10rA0 160 di dhAraNa kriyA ghaTameM ho rahI hai usa samaya jalAdi dhAraNa rUpa kriyAkA honA to ghaTakA svasvarUpa hai aura usase bhinna kuTilatA Adi guNakA saMbaMdha honA pararUpa haiM / svasvarUpakI apekSA ghaTa hai parasvarUpa kI apekSA ghaTa nahIM hai / parasvarUpako apekSA jisa taraha ghaTakA honA nahIM mAnA jAtA usI taraha yadi jalAdi dhAraNarUpa kriyAkA honArUpa svasvarUpakI apekSA bhI ghaTakA honA na mAnA jAyagA to ghaTa padArtha hI siddha na hogA kyoMki jisakA koI rUpa nahIM vaha padArtha nahIM kahA jA sakatA evaM yaha ghaTa vA nayA ghaTa bana gayA, ghaTa phUTa gayA Adi vyavahAra bhI na hogA / tathA jisaprakAra svasvarUpakI apekSA ghaTa hai usaprakAra parasvarUpakI apekSA bhI yadi ghaTakA honA mAnA jAyagA to jalAdi dhAraNa rUpa kriyAkA honA rUpa svasvarUpase bhinna rUpoMko dhAraNa karanevAle paTa Adiko bhI ghaTa kaha denA paDegA aura samasta loka eka ghaTasvarUpa hI kaha denA hogA / athavA - ghaTa zabda ke prayoga ke bAda hI jo jJAnAkArarUpase ghaTakA honA hai vaha to ghaTakA svarUpa hai| kyoMki vaha aheya hai-chuTa nahIM sakatA aura aMtaraMga bhI hai tathA usase bAhya padArtha jisa taraha miTTI Adi ghaDekA AkAra vaha pararUpa hai kyoMki vaha ghaTakA AkAra samIpameM na bhI ho to bhI ' vaha ghaTa rakha Ao vAle Avo, ityAdi vyavahAra hotA dIkha paDatA hai| yahAM svasvarUpa jJAnAkArakI apekSA ghaTa hai / parasvarUpa bAhya padArtha ghaTAkAra kI apekSA ghaTa nahIM hai / yadi jisa taraha bAhya padArtha ghaTAkAra kI apekSA ghaTakA honA nahIM mAnA jAtA usa taraha svasvarUpa jJAnAkAra kI apekSA bhI ghaTakA honA nahIM mAnA jAyagA to kahanevAle aura sunanevAloMkA kArya kAraNarUpa se jo jJAnAkArarUpase ghaTakA honA hai| usakA abhAva ho jAyagA isaliye usake AdhIna jo saMsAra meM ghaTakA vyavahAra hotA hai vaha na ho sakegA / Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va0rA0 161 tathA jisataraha jJAnAkAra kI apekSA ghaTakA honA mAnA hai usa taraha jJAnakArase atyaMta dUra bAhya padArtha ghaTAkArakI apekSA bhI yadi ghaTakA honA mAna liyA jAyagA to jJAnAkArase atyanta dUra bAhya padArtha jaisA ghaTAkAra hai vaise paTa Adi bhI haiM isaliye paTa Adiko bhI ghaTa kaha denA hogA phira samakha loka eka ghaTamAtra svarUpa hI mAnanA paDegA / athavA caitanya zaktike do AkAra haiM eka jJAnAkAra dUsarA jnyeyaakaar| jisameM koI prativimva nahIM paDa rahA hai aise darpaNa ke zuddha madhyabhAgake samAna to jJAnAkAra hai aura prativimbaviziSTa darpaNa ke madhyabhAgake samAna jJeyAkAra hai| yahAM jJeyAkAra ghaTakA svarUpa hai kyoMki jisa taraha darpaNa meM pratibiMba ke paDate hI vaha amukakI pratibiMba hai aisA vyavahAra hotA hai usI taraha jJAnasvarUpa ghaTa Adi jJeyAkArake rahate hI ghaTakA vyavahAra ho sakatA hai / evaM jJAnAkAra ghaTakA parasvarUpa hai kyoMki vaha jJAnAkAra sabake liye sAmAnya hai / jisa samaya ghaTakA jJAna karanA rahatA hai usa samaya bhI jJAnAkAra ghaTake samIpa rahatA hai aura jisa samaya paTa AdikA jJAna karanA hotA hai usa samaya bhI vaha paTa Adike samIpa rahatA hai aisA koI vizeSa nahIM ki vaha ghaTake vyavahAra meM hI kAraNa paDe, paTa Adike vyavahAra meM kAraNa na paDa sake / jJeyAkArako ghaTakA svarUpa mAnanemeM koI aDacana nhiiN| kyoMki jisa samaya ghaTarUpa jJeyAkAra | jJAnAtmaka rahegA usa samaya vaha ghaTa vyavahAra hIkA kAraNa hogA / isa rIti se jaba jJeyAkAra ghaTakA | svasvarUpa aura jJAnAkAra ghaTakA pararUpa nizcita hai taba svasvarUpa jJeyAkAra se ghaTa hai, parasvarUpa jJAnAkAra se ghaTa nahIM hai / yadi jisa taraha jJAnAkArakI apekSA ghaTakA honA nahIM mAnA jAtA usa taraha jJeyAkArakI apekSA bhI ghaTakA honA na mAnA jAyagA to jJeyAkArakA Azraya ghaTa hai / usake banAnekeliye 21 bhASA 161 Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ROFESSIBALEGISLCANORASSHRISHADARBARIBPSecte yatna kiyA jAtA hai vaha na karanA hogA kyoMki jJeyAkAra rUpase ghaTakA honA nizcita nahIM tathA jisa taraha jJeyAkArakI apekSA ghaTakA honA mAnA jAtA hai usa taraha jJAnAkArakI apekSA bhI ghaTakA honA mAnA jAyagA to paTa Adike jJAna ke samaya bhI jJAnAkArakI samIpatA hai isaliye paTa AdikA jJAna honepara paTa AdikA vyavahAra honA cAhiye parantu usa samaya bhI ghaTakA vyavahAra hogA isa rItise kisI bhI padArthakA jJAna kyoM na ho vahAMpara ghaTakA vyavahAra na ruka skegaa| isaprakAra uparyukta rItise hai svarUpa pararUpakI apekSA ghaTakA ghaTapanA aura aghaTapanA arthAt syAdAsta ghaTaH-kathaMcit ghaTa hai, syAnAsti ghaTaH, kathaMcit ghaTa nahIM hai ina do bhaMgokA vistArase svarUpa kaha diyA gyaa| parantu jisa taraha ghaTa aura paTa ApasameM bhinna haiM aura donoM eka jagaha nahIM raha sakate isaliye unakA sAmAnAdhikaraNya nahIM, usa taraha ghaTatva aura aghaTatva donoM bhinna nahIM, ghaTatva aghaTatva donoMkA AdhAra ghaTa hI hai / yadighaTatva aura aghaTatvameM bheda mAnA jAyagA to eka hI ghaTameM donoMkA rahanA na bana 9 sakegA aura ghaTatva aghaTatvake eka jagaha rahanese jo ghaTa jJAna aura ghaTa nAmakI pravRtti hotI hai vaha bhI na ho sakegI tathA ghaTatva aura aghaTatvakA avinAbhAva saMbaMdha hai| ghaTatvake vinA aghaTatva nahIM raha sakatA hU~ aura aghaTatvake vinA ghaTatva nahIM raha sktaa| yadi ghaTasa aghaTatvakA ApasameM sarvathA bheda mAna liyA jAyagA to donoM hIkA abhAva ho jAyagA phira ghaTa hai vAghaTa nahIM hai yaha jo ghaTatva aura aghaTatva donoMke AdhIna vyavahAra hotA hai vaha naSTa ho jAyagA isaliye ghaTatva aghaTasa donoM svarUpa ghaTakA mAnanA ThIka hai isa taraha 'syAdghaTavAghaTazca' kacit ghaTa hai kathaMcit ghaTa nahIM hai arthAtghaTatva aghaTatva donoM svarUpa ghaTa he yaha tIsarA bhaMga yuktisiddha ThaharatA hai| MASALA-SGARERARASTR-GAORANGREHSGABANSION Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ALSO4BBARBA tarA0 bhASA, 163 R BARBASASSA ghaTatva Ara aghaTatva donoM svarUpa vastuko yadi ghaTa hI kaha diyA jAyagA to aghaTakA to grahaNa hogA nahIM isaliye vaha avastu hI kahA jAyagA yadi donoM svarUpa vastuko aghaTa kahA jAyagA to ghaTakA grahaNa hogA nahIM aura aghaTamAtra vastu saMsArameM hai nahIM isaliye vaha bhI avastu kahA jaaegaa| hai dasarA koI aisA zabda hai nahIM jo svasvarUpakI apekSA ghaTatva, parasvarUpakI apekSA aghaTatva isataraha donoM svarUpa ghaTa vastuko eka sAtha kahanevAlA ho isaliye donoM svarUpa ghaTa vastuko eka sAtha kahanevAlA koI bhI zabda na honake kAraNa ghaTatva aghaTatva rUpa vastu ekasAtha kahI nahIM jA sakatI isIliye 'kathaMcit avaktavya' kisIprakArase ghaTa avAcya bhI hai yaha cauthA bhaMga mAnA gayA hai| kevala svarUpakI vivakSA rahanepara ghaTa hai aura eka sAtha svarUpa aura pararUpakI vivakSA karanepara eka sAtha ghaTasa aghaTakhako kahanevAlA koI bhI zabda nahIM isaliye vaha avaktavya bhI hai isarItise 'syAd ghaTazcAvaktavyazca kathaMcit ghaTa hai kathaMcit vaha avaktavya hai yaha pAMcavAM bhaMga mAnA gayA hai| , kevala pararUpakI vivakSA rahane para 'ghaTa nahIM haiM aura svarUpa aura pararUpakI vivakSAse honevAle ghaTatva aura aghaTatva donoM svarUpa ghaTa vastuko eka sAtha kahanevAlA koI bhI zabda nahIM isaliye vaha ghaTa avAcya bhI hai isarItise syAdaghaTavAvaktavyazca kathaMcit ghaTa nahIM hai aura kathaMcit avaktavya hai yaha chaThA bhaMga mAnA hai| kramase svasvarUpakI vivakSA rahane para 'ghaTa hai' pararUpakI vivakSA rahane para 'ghaTa nahIM hai' evaM eka sAtha svasvarUpa pararUpakI vivakSA rahanepara ghaTatva aghaTatva donoM svarUpa ghaTa vastuko kahanevAlA koI bhI zabda na honeke kAraNa vaha avaktavya bhI hai isataraha syAd ghaTavAghaTavAvaktavyazca-kathaMcit ghaTa hai kathaMcit ghaTa nahIM hai aura kathaMcit avaktavya hai yaha sAtavAM bhaMga mAnA gayA hai| " ADMASCAMGACASGANGRAPESAGARMACECTRORESCk Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CREASU isaprakAra kathaMcit ghaTa hai, kathaMcit ghaTa nahIM hai ityAdi rUpase yaha saptabhaMgI dravyArthika aura 5 rA0 OM paryAyArthika nayakI apekSA jIva ajIva AdimeM vA samyagdarzana AdimeM ghaTA lenI cAhiye / jisataraha unmaca puruSa haThase mithyAvAtako satya mAnakara yaha aise aura yahI hai aisA kahatA hai isaliye usakA DU kahanA mithyA samajhA jAtA hai usItaraha kevala dravyArthika nayake mAnane para usake dArA nizcita tattva bhI mithyAtatva hI hai kyoMki tatva, dravya aura paryAya donoM svarUpa haidravyArthika nayakI apekSA kevala dravya hI tatva hai yaha mAnA jAtA hai isaliye vaha mithyA hai / usIprakAra kevala paryAyArthika nayake mAnane para usake dArA nizcita tatva bhI mithyAtatva hai kyoMki tatva, dravya aura paryAya donoM svarUpa mAnA he paryAyArthika nayakI apekSA kevala paryAya hI tatva hai yaha mAnA jAtA hai isaliye unmaca puruSake mAne tatvake samAna vaha mithyA hI hai paraMtu jisataraha samajhadAra manuSya jo padArtha jaisA hotA hai use vaisA hI mAnatA hai hai usItaraha anekAMtavAda bhI naya AdikI apekSAse padArthoMkA yathArtharUpase kathana karatA hai isaliye 5 usake dvArA jo padArtha nizcita hai vaha yathArtha hai usake dvArA nizcitatatva mithyAtatva nahIM kahe jA skte| hU~ isItaraha jisakA yaha kahanA hai ki kevala avaktavya hI bhaMga hai-koI bhI padArtha kisI rUpase nahIM kahA hai jA sakatA, usakA kahanA bhI svavacanavirodhI honese mithyA hai kyoMki jisataraha koI puruSa apaneko 2 yaha kahe ki maiM maunI hUM-kucha bhI nahIM bolatA cAlatA, to usakA vacana svavacana virodhI mAnA jAtA hai kyoMki monI bhI banatA hai aura yaha bhI kahatA phiratA hai ki maiM maunI huuN| usItaraha kevala avaktavya bhaMga mAnanevAlekA kahanA bhI svavacanabAdhita hai kyoMki banatA to vaha avaktavya matakA anuyAyI hai paraMtu yaha kahatA hI phiratA hai ki koI padArtha kisI rUpase kahA nahIM jAtA isaliye saba avaktavya hai SOCIETECHSCRIBRREARLKHABAR RE RUPARE Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10rA0 165 kiMtu jisakA mata kathaMcit avaktavyavAda hai vaha yathArtha hai kyoMki kathaMcit avaktavyako artha kathaMcit vaktavya aura kathaMcit avaktavya hai / jisataraha jo puruSa satya asatya donoM prakArake vacanoMkA bhale prakAra jAnakAra hai vaha jo bolatA hai vaha satya hI bolatA hai aura usakA vacana yathArtha samajhA jAtA hai| usI taraha jo puruSa kathaMcit vaktavya aura kathaMcit avaktavya siddhAMtakA mAnanevAlA hai usakA vacana bhI | yathArtha hI mAnA jAtA hai kyoMki kauna padArtha kisa rUpase vaktavya aura kisa rUpase avaktavya hai isa bAtakA use yathArtha jJAna hai vAstavameM vaktavyatva avaktavyatva do hI bhaMga haiN| sAtoM bhaMgoM kA inhIM donoM meM samAveza hai isarIti se bhI kathaMcit vaktavyAvaktavya siddhAMtakA mAnanevAlA yathArtha vaktA hai / anekAMte tadabhAvAdavyAptiriti cenna tatrApi tadupapatteH // 6 // kathaMcit jIva hai kathaMcit jIva nahIM hai / vA kathaMcit samyagdarzana hai kathaMcit samyagdarzana nahIM hai| ityAdirUpase jIva aura samyagdarzana AdimeM to vidhi niSedhakI kalpanA yukta hai parantu anekAMta padArtha meM vidhi niSedhakI kalpanA nahIM ho sakatI kyoMki vahA~para vidhi niSedhakI kalpanA karanepara kathaMcit ekAMta hai, kathaMcit anekAMta hai isataraha vibhipakSa meM ekAMta matako bhI pramANIka mAnanA par3atA hai isa lie ekAMta matake mAnane meM jo doSa diye jAte haiM una sabakA yahAM bhI prasaMga hogA / yadi isa ekAMta meM kisItarahakA doSa na mAnA jAyagA to phira ekAMta sAmAnya meM bhI koI doSa na mAnanA hogA phira jisa ne ekAMta rUpase kisI tattvako mAnA hai usakA vaisA mAnanA mithyA kaha diyA jAtA hai so aba use bhI yathArtha kahanA par3egA / tathA anavasthA doSa bhI AvegA kyoMki yadi usa ekAMtako bhI anekAMta hI 1- anavasthA zabdakA artha Upara batAyA jA cukA hai / bhASAM 165 Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0sa0 166 mAnA jAyagA to usa anekAMta meM bhI vidhi niSedha kI kalpanA karanepara phira vidhipakSa kI apekSA ekAMta mAnanA par3egA yadi use bhI anekAMta hI mAnAjAyagA to phira bhI usameM vidhiniSedhakI kalpanA karanapara vidhi pakSa meM ekAMta mAnanA par3egA ityAdi rUpase kahIM bhI jAkara vyavasthA na hogI isaliye anekAMta padArtha meM vidhi niSedhakI kalpanA nahIM ho sakatI, anekAMta padArtha to sarvathA anekAMta svarUpa hI mAnanA hogA isa rIti se haraeka padArthakI saptabhaMgI calatI hai yaha sAmAnya niyama bAdhita hogA kyoMki anekAMta padArthakI saptabhaMgI uparyukta rItise nahIM calAI jA sakatI ? so ThIka nahIM | anekAMta padArtha meM sAtoM bhaMga mAne haiM jisa taraha -- tatva kathaMcit ekadharma svarUpa hai 1 kathaMcit aneka dharmasvarUpa hai 2 / kathaMcit ekadharma svarUpa bhI kathaMcit aneka dharmasvarUpa bhI hai 3 / kathaMcit avaktavya hai 4 / kathaMcit eka dharmasvarUpa bhI hai aura avaktavya bhI hai 5 / kathaMcit aneka dharmasvarUpa bhI hai aura avaktavya bhI hai 6 / kathaMcit eka dharmasvarUpa bhI hai kathaMcit aneka dharma svarUpa bhI hai aura kathaMcit avaktavya bhI hai 7 / yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki kathaMcit ekAMta hai yaha vidhipakSa meM mAnA huA ekAMta kaise nirdoSa mAnA jA sakatA hai ? to vArtikakArane usakA yaha samAdhAna diyA haipramANanayArpaNAbhedAt // 7 // ---- pramANa aura nayakI bhinnarUpase vivakSA karanepara kathaMcit ekAMta ke mAnane meM koI doSa nahIM ho sktaa| vaha isaprakAra hai- ekAMta do prakArakA hai, eka samyagekAMta dUsarA mithyaikAMta | anekAMta bhI do prakArakA hai eka samyaganekAMta dusarA mithyAnekAMta / unameM svarUpa pararUpa Adi vizeSa 2 kAraNoMkI apekSA rakhakara jo pramANake dvArA kahe gae padArtha ke eka dezako kahanevAlA hai arthAt pramANajJAna Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10rA0 167 ke dvArA nizcita padArtha ke eka dezako viSaya karanevAlA hai vaha samyagakAMta hai tathA kisI vastuke eka dharmakA nizcaya kara usa vastumeM rahanevAle anya samasta dharmoM kA niSedha kara denA yaha mithyaikAMta hai kyoM ki pratyeka vastu aneka dharma svarUpa hai isaliye kisI eka dharmake jAna lenepara dUsare dharma bhI ajJAta rUpa se usameM maujUda haiM unakA abhAva nahIM ho sakatA / tathA yukti aura Ag2ama donoMse aviruddha, astitva nAstitva Adi eka dUsare ke pratipakSI aneka dharmo ke svarUpako nirUpaNa karanevAlA sampaganekAMta hai aura | samyaganekAMtale vastukA jo vAstavika svabhAva nizcita hai usa svabhAva svarUpa vA usase anya svabhAvasvarUpa vastuse rahita dUsaroMke dvArA kevala kalpanAmAtra vacana ADambara svarUpa jo anekAMta hai vaha miM dhyAnekAMta hai / vahAM para samyagekAMta naya hai aura samyaganekAMta pramANa hai / samyakAMta se eka dharmakA nizcaya hotA hai isaliye vaha nayakI vivakSAse hai / samyaganekAMta se aneka dharmokA nizcaya hotA hai isaliye vaha pramANakI vivakSAse hai isarItise pramANako vivakSAse honevAlA samyaganekAMta jisa taraha pramANIka mAnA jAtA hai usI taraha nayakI vivakSAle honevAlA samyagekAMta bhI pramANa hai / saMsAra meM yaha vAta prasiddha hai ki bhinna 2 avayavoMke rahate hI avayavoMkA samUharUpa avayavI raha sakatA hai | yadi avaH yava nahIM hoM to avayavI bhI nahIM ho sakatA / zAkhA mUla patte Adi avayavoMke rahate hI avayavI vRkSa hai| yadi zAkhA patte Adi na hoM to vRkSa hI nahIM ho sakatA kyoMki zAkhA Adi avayavoMkA samUha hI vRkSa hai | ekAMta, anekAMtakA avayava hai / anekAMta yadi sarvathA anekAMta hI rahai, ekAMta na ho sake to ekAMta ke abhAva se usakA samUha rUpa anekAMta bhI na ho sakegA isaprakAra jo vizeSa anekAMtake vinA nahIM ho sakate unakA abhAva ho jAyagA / vizeSoMke abhAva se koI bhI padArtha na siddha hogA / phira mA 167 Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10rA0 168 samasta padArthoMkA lopa hI ho jaaygaa| isa rIti se kathaMcit ekAMta hai, kathaMcit anekAMta hai ina do svarUpa samajhA diyA gayA isIprakAra Age ke pAMca bhaMga bhI samajha lene cAhiye bharthAt aneka dharmasvarUpa vastumeM jahAM para vivakSita eka dharmakI apekSA hai vahAM vastu kathaMcita ekAMta hai // 1 // jahAM avivakSita aneka dharmokI apekSA hai vahAM kathaMcita anekAMta hai // 2 // jahA~para vivakSita eka dharma aura avivakSita aneka dharmokI kramase apekSA hai vahAM kathaMcita ekAMta bhI hai aura anekAMta bhI hai ! 3 // jahA~para vivakSita eka dharmakI aura avivakSita aneka dharmokI eka sAtha apekSA hai vahAM eka donoM dharmoM ko kahanevAlA koI zabda nahIM isaliye kathaMcita avaktavya hai // 4 // jahAM para kevala vivakSita eka dharma kI apekSA aura vivakSita eka dharma vA avivakSita aneka dharmoM kI eka sAtha vivakSA ho vahAM kathaMcita ekAMta aura avaktavya bhI hai 5 / jahAM para kevala avivakSita aneka dharmoM kI apekSA ho aura vivakSita eka dharma kI aura avivakSita aneka dharmokI ekasAtha apekSA ho vahAM kathaMcit anekAMta aura avaktavya hai 6 / evaM jahAM para vivakSita eka dharmakI aura avivakSita aneka dharmoMkI kramase aura ekasAtha donoM prakAra se apekSA ho vahAM kathaMcit ekAMta, anekAMta, avaktavya hai // 7 // vizeSa- aMtakA artha dharma hai| jahAM para aneka dharma hoM vaha anekAMta kahA jAtA hai / pratyeka vastu aneka dharmasvarUpa hai isaliye pratyeka vastukA yathArtha jJAna kathaMcit anekAMta se ho sakatA hai / yaha ane kAMtavAda svAbhAvika vAda hai isaliye isakA khaMDana nahIM ho sakatA / yadyapi vAstava meM, viruddha nahIM kiMtu viruddha sarIkhA laganevAle dharmoMkA anekAMtavAdameM praveza honeke kAraNa vaha viruddhasarIkhA jAna paDatA hai parantu una dharmokA apekSAse samAveza honepara koI doSa nahIM ho sktaa| jisa taraha eka hI puruSa pitA Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarA. RSHASHESIS9054-90%ABASAHEBHASEEM kAkA mAmA Adi kahA jAtA hai aura dekhanemeM jo pitA hai vaha kAkA nahIM ho sakatA jo kAkA hai vaha | mAmA nahIM ho sakatA kyoMki pitA kAkA Adi dharma ApasameM viruddha haiM parantu.eka hI puruSa apane putra hai kI apekSA pitA hai| bhatIjekI apekSA kAkA hai aura bhAnajekI apekSA mAmA kahA jAtA hai isaprakAra PI apekSAse kahanepara koI doSa nahIM hotA aura vaisA vyavahAra vinA kisI zaMkAse saMsArameM hotA. dIkha kA paDatA hai / usItaraha eka hI padArtha Astitva nAstitva vA nityatva anityatva Adi svarUpa kahA jAtA hai aura jo astitvasvarUpa hai vaha nAstitvasvarUpa nahIM ho sktaa| jo nAstitvasvarUpa hai vaha astitva svarUpa nahIM ho sakatA athavA jo nityasvarUpa hai vaha anityasvarUpa nahIM ho sakatA, jo anityasvarUpa he vaha nityasvarUpa nahIM ho sakatA kyoMki astitva nAstitva nityatva anityatva Adi dharma parasparameM viruddha / hai| parantu svasvarUpakI apekSA AstitvasvarUpa, parasvarUpakI apekSA nAstitvasvarUpa, dravyArthika nayakI hai apekSA nityatvasvarUpa, paryAyArthika nayakI apekSA anityatvasvarUpa isa taraha apekSAkA avalaMbana karane para koI doSa nahIM ho sakatA / sAta hI bhaMga kyoM mAne chaha, pAMca, vA cAra Adi hI kyoM nahIM mAne | gae ? eva zabdakA artha kyA hai ? cakAra zabdakA prayoga kyoM kiyA jAtA hai ? kevala astitva vA kevala || nAstitva Adi eka hI bhaMga mAnanepara kyA kyA doSa AtA hai ? isakA khulAsA zlokavArtika aura | aSTasahasrImeM kiyA gayA hai, vidvAna loga mananapUrvaka vahAM dekha leN| chalamAtramanekAMta iti cenna chalalakSaNAbhAvAta // 9 // ___jo padArtha AstitvasvarUpa hai vahI nAstitva svarUpa kaha diyA jAtA hai aura jo padArtha nityasvarUpa vA eka svarUpa hai vahI anityasvarUpa vA aneka svarUpa kahA jAtA hai isa rItise anekAMta vAdakA kathana MAUCSGLORCA MEREGAON 22 Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA0 70 karanA to chala jAna paDatA hai / chalase kabhI yathArtha vastukI siddhi nahIM ho sakatI isaliye anekAMta vAdase vastukA nirNaya yathArtha hotA hai yaha kahanA ayukta hai ? so ThIka nahIM / 'vacanavighAto'rthavikalpo papattyA chala' arthAt jisa arthake liye zabdakA prayoga kiyA gayA hai usameM vikalpa uThAkara dUsarA artha kara jo vacanako kATa denA hai vaha chala kahA jAtA hai jisa taraha kisI navIna kaMbalako oDhanevAle puruSako dekhakara kisIne yaha sAmAnyarUpase kaha diyA ki 'navakaMbalo'yaM' arthAt yaha puruSa navIna kaMbala dhAraNa karanevAlA hai vahAM para vaktAkA yahI Azaya thA ki yaha nUtana kaMbalakA dhAraNa karanevAlA hai paraMtu pAsa meM khaDe kisI manuSyane usakA abhiprAya kATa kara yaha abhiprAya sUcita kara DAlA ki isake pAsa nau kaMbala haiM cAra vA tIna nahIM haiM / athavA kisIke pAsa nau kaMbala dekha kisIne yaha kaha diyA ki 'nava' kaMbalo'yaM' arthAt isake pAsa nau kaMbala haiM usa samaya pAsameM rahanevAle puruSane usakA vaha vacana kATa yaha abhiprAya sUcita kara DAlA ki isake pAsa nUtana kaMbala hai purAnA nahIM hai / parantu anekAMta vAdameM aisA chalakA samAveza nahIM kyoMki vahAMpara jo vacana kahA jo cukA hai use kATakara dUsarA abhiprAya nahIM nikAlA jAtA kiMtu jisa rUpase jisa vacanakA prayoga kiyA gayA hai usakA usI rUpase prayoga mAnA jAtA hai jisa taraha jo ghaTa dravyArthika nayakI apekSA nitya kahA jA sakatA hai vaha dravyArthika tant apekSA nitya hI mAnA jAtA hai, anitya nahIM, evaM jo ghaTa paryAyArthika nayakI apekSA anitya kahA gayA hai vaha paryAyArthika nayakI apekSA anityaM hI mAnA jAtA hai nitya nahIM / isaliye anekAMta vAda kA lakSaNa nahIM ghaTa sktaa| hAM! jo ghaTa dravyArthika nayakI apekSA nitya mAnA gayA hai| 1 abhiprAyAMtareya prayuktasya zabdasyArthIvara parikalpya dUSaNAbhidhAnaM chalaM / saptabhaMgI taraMgiNI pR0 76 // Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ R- bhASA tarA0 5A5FERRABASIRAEBASAB usI nayakI apekSA yadi vaha anitya mAnA jAya evaM paryAyArthika nayakI apekSA jo ghaTa anitya hai | usI nayakI apekSA yadi vaha nityaM bhI mAna liyA jAya taba anekAMta vAdako chala kahanekA avakAza mila sakatA hai so hai nahIM kiMtu jisa yuktimeM astitva nAstitva vA nityatva anityatvaM Adi donoM | prakArake guNoMkI pradhAnatA hai aura vivakSita aura avivAkSitarUpa jo vyavahAra usakI siddhikI saam-hai| | ya maujUda hai aisI yuktise puSTa anekAMta vAda hai isaliye usameM chala doSakA samAveza nahIM ho sktaa| saMzayaheturiti cenna vishesslkssnnoplbdheH||9|| / yadi kadApi yaha kahA jAya ki anekAMtavAda saMzayakA kAraNa hai kyoMki 'ephavastuvizeSyaviruddha nAnAdharmaprakArakajJAnaM hi saMzayaH' arthAt kisI eka vastumeM paraspara viruddha aneka dharmoMkA jJAna ||5|| | honA saMzaya jJAna kahA jAtA hai jiptataraha nadIke usa pArameM rahanevAle vRkSameM aMdhakAra ho jAnese spaSTa 6 dikhAI na paDaneke kAraNa yaha sANu hai vA puruSa hai ? aisA jJAna hotA hai isaliye eka hI sthANumeM khA-hU~ gutva aura puruSatva do viruddha dharmoMkA jJAna honeke kAraNa vaha jJAna saMzaya jJAna kahA jAtA hai / usIkAra anekAMtavAdase eka hI ghaTa Adi padArthameM astitva nAstitva vA nisatva anityatva Adi viruddha dharmoMkA jJAna hotA hai isaliye yaha bhI saMzayajJAna hai / isarItise anekAMtavAda saMzayajJAnakA kAraNa honese ||2|| apramANa hai ? so ThIka nahIM / jahAM para sAmAnya dharma dikhAI paDatA hai, vizeSa dharma nahIM dIkha paDate || | kiMtu vizeSa dharmoMkA smaraNa rahatA hai vahAMpara saMzayajJAna hotA hai jisataraha-jahAMpara sthANu puruSa donoMke 8 rahanekA saMbhava hai aisI jagaha para rahanevAle sthANuko to dUrameM khaDA rahanevAlA puruSa saMdhyAke samaya kucha ra , 1 saptabhaMgI taraMgiNI pRSTha 80 / viruddhAnekakoTisparvijJAnaM hi saMzayaH / nyAyadIpikA / / RLADACOCKHEADSAEEDORE Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ EKAGEBARESHPERSOURABHAROSARORA aMdhakAra ho jAne ke kAraNa spaSTarUpase nahIM dekha sakatA kiMtu sAmAnya (sthANu puruSa donoM meM samAnarUpase rahanevAlA) UMcAIko dekhatA hai aura TeDApana kholAra ghosale Adi sthANumeM rahanevAle vizeSa evaM vasrakA hilanA mastakakA khujAnA coTIkA bAMdhanA Adi puruSoM meM rahanevAle vizeSa bhI spaSTa nahIM dIkha 6 par3ate kintu usako yaha smaraNa avazya usasamaya rahatA hai ki sthANuke vizeSa aise hote haiM aura puruSake 6 aise vizeSa hote haiM aise puruSako usa sthANuke aMdara yaha sthANu hai vA puruSa hai ? aisA saMzaya hotA hai paraMtu hU~ anekAMtavAdameM saMzayakA lakSaNa nahIM ghaTa sakatA kyoMki vizeSoMkI upalabdhi na rahanepara saMzaya jJAna batalAyA gayA hai parantu anekAMtavAdameM ghaTa Adi svasvarUpakI apekSA hai| pararUpakI apekSA nahIM hai isa prakAra haraeka padArthameM svarUpa pararUpa Adi vizeSoMkI upalabdhi hai isalie anekAMtavAda saMzayakA kAraNa nahIM kahA jaasktaa| yadi kadAcit anekAMtavAdako isarUpase saMzayakA kAraNa kahA jAya ki --ghaTa AdimeM jo ma mAna gae haiM unako niyamita rUpase siddha karanevAle niyamita kAraNa hai maujUda haiM yA nahIM ? yadi yaha kahA jAyagA ki niyamita rUpase kAraNa nahIM haiM to jo puruSa vyutpanna haiMhai astitva nAstitva Adi dharmoko virodhI batalAkara eka padArthameM unakA rahanA asaMbhava samajhanevAle hai haiM unheM samajhAnA kaThina hai kyoMki isarUpase ghaTa AdimeM astitva hai aura isarUpase nAstitva hai isameM prakAra niyamita kAraNoMke dvArA ghaTameM astitva nAstitvakA rahanA to ve mAna sakate haiM kintu kAraNa OM na batalAkara vacanamAtrase astitva nAstitva AdikA ghaTameM honA unheM samajhAyA jAyagA to ve kabhI bhI nahIM mAna sakate / yadi yaha kahA jAvagA ki ghaTa Adi padAthoMmeM Astitva nAstitvake niyAmaka SCREGISTRICRORISTRIEREKAMASTER a ck Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarA0 || niyamita kAraNa mojUda haiM to eka padArthameM aneka viruddha kAraNa mAnane par3ate haiM isalie eka AdhAra aneka virodhI kAraNoM ke rahanese saMzaya jJAnahI hogayA isatise anekAMtavAda saMzayakA kAraNa hai yaha 173 |prazna jyoMkA tyoM maujUda hai ? so ThIka nhiiN| . virodhaabhaavaatsNshyaamaavH||10|| arpaNAbhedAdAvarodhaH pitRputrAdisaMbaMdhavat // 11 // jisataraha jAti kula rUpa aura nAmakA dhAraka eka bhI devadaca pitA putra bhAI mAmA kahA jAtA kA hai| yadyapi jo pitA hai vaha putra nahIM hosakatA jo putra hai. vaha pitA nahIM ho sakatA / jo mAmA hai vaha |bhAnajA evaM jo bhAnajA hai vaha mAmA nahIM kahA sakatA isarUpase virodha dIkha par3atA hai parantu janya 18|| janakatvarUpa sAmarthyakI apekSA karanepara koI virodha nahIM hosakatA arthAt jo pitA hai vaha apane putra 18 kI apekSA hai| putra apane pitA kI apekSA hai| mAmA apane bhAnaje kI apekSA hai aura bhAnajA apane || mAmAkI apekSA hai kintu yaha bAta nahIM ki jisatarahaM devadaca apane putrakI apekSA pitA hai usataraha | apane pitA vA mAmA AdikI apekSA bhI pitA ho vA apane pitAkA putra, mAmAkI apekSA bhAnajA || Adi hai usataraha apane putrakI apekSA vA mAmA Adi kI apekSA bhI putra hai aura bhAnajA vA pitA| AdikI apekSA bhI bhAnajA ho / usItaraha eka bhI ghaTa astitva nAstitva nityatva anityatva Adi / aneka dharmasvarUpa kahA jA sakatA hai yadyapi jo ghaTa Astatva svarUpa hai vaha nAstitvasvarUpa nahIM ho| sakatA, jo nAstitvasvarUpa hai vaha Astitva svarUpa nahIM ho sakatA vA jo nityatva Adi svarUpa hai vaha 18 anityatva Adi svarUpa nahIM kahA jA sakatA isaliye virodha dIkha paDatA hai parantu svarUpa pararUpa Adi // 173 // zaktiyoMkI apekSA karanepara koI virodha nahIM ho sakatA arthAt svasvarUpakI apekSA ghaTa astitva sva SAEBARABANERBAR AUessCEBGREGee. RESEALS Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ECRBASHASTR 10rA0 174 I BAISAIBEOSHREGREEK rUpa hai / pararUpakI apekSA nAstitvasvarUpa hai / dravyArthika nayakI apekSA nityatva aura paryAyArthika naya kI apekSA anityatva svarUpa hai| kiMtu yaha vAta nahIM ki jisataraha svasvarUpakI apekSA Astitva svarUpa hai usa taraha pararUpakI apekSA bhI Astitva svarUpa ho aura pararUpakI apekSA jisa taraha nAstitva svarUpa hai usa taraha svasvarUpakI apekSA bhI nAstitvasvarUpa ho athavA jisa taraha dravyArthika nayakI apekSA hai nityatva svarUpa hai usa taraha paryAyArthika nayakI apekSA bhI nityatvasvarUpa ho aura jisa taraha paryAyA rthika nayakI apekSA anityasvarUpa hai usa taraha dravyArthika nayakI apekSA bhI anityasvarUpa ho / isaliye yaha vAta siddha ho cukI ki jisa taraha eka hI puruSameM pitApanA putrapanA Adi aneka dhauMkA rahanA viruddha nahIM mAnA jAtA usa taraha eka bhI ghaTameM astitva nAstitva Adi aneka dharmoMkA rahanA bhI viruddha nahIM mAnA jA sakatA isa rItise anekAMta vAdameM naya AdikI apekSA eka padArthameM aneka viruddha dharmoMkA honA jaba virodha nahIM kahA jA sakatA taba saMzaya bhI nahIM ho sakatA phira anekAMta vAda saMzayakA kAraNa hai yaha kahanA hI mithyA hai / athavA ___ sapakSAsapakSApekSopalakSitasattvAsattvAdibhedopacitaikadharmavahA // 12 // jahAMpara sAdhyakA saMdeha honepara hetu dekhakara usakI siddhi kI jAya vaha pakSa kahA jAtA hai| jahAM para sAdhya aura sAdhanakA nizcaya ho vaha sapakSa kahA jAtA hai aura jahAMpara sAdhya aura sAdhana donoMke abhAvakA nizcaya rahe vaha vipakSa kahA jAtA hai jisa taraha isa parvatameM agni hai kyoMki avicchinna 4 rUpase ghUmakI rekhA nikala rahI hai yahAMpara parvata pakSa hai kyoMki dhUmarUpa hetuse agnirUpa sAdhyakI siddhi usameM kI jAtI hai| rasoI khAnA sapakSa hai kyoMki vahAMpara agni aura dhUmakA honA pratyakSa siddha hai aura movment-2018 RSSIBEES Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tAlAba vipakSa hai kyoMki vahAMpara na agni hai na dhUma hai donoMkA abhAva hai| yahAMpara jo dhUma hetu sapakSa | ba0rA0 rasoI khAnemeM hai, usIkA vipakSa talAvameM abhAva kahA gayA hai isaliye sapakSakI apekSA satva aura 175 vipakSakI apekSA asattva isataraha ApasameM viruddha bhI satva asatvarUpa donoM dharmoMkA eka hI hetumeM| Paa honA jisataraha viruddha nahIM mAnA jAtA usItaraha ApasameM viruddha bhI Astitva nAstitva Adi aneka | dharmoMkA eka ghaTa Adi kisI padArthameM svarUpa pararUpa AdikI apekSA honA bhI viruddha nahIM kahA jA || sktaa| paraMtu hAM ! jahAM para sapakSa vipakSakI apekSA na kara kisI eka jagaha para vAdI to hetukA satva | kahe aura prativAdI uptakA asattva kahe jisataraha vAdI to yaha kahe ki zabda anitya hai kyoMki vaha kA hai. pariNAmI hai aura prativAdI yaha kahe ki zabda nitya hai kyoMki vaha apariNAmI hai arthAt vAdI pariNA mitva hetukA zabdameM satva mAne aura prativAdI usakA zabdameM abhAva kahe vahAMpara zabdameM pariNAmila hai / vA aparimANila isaprakArakA saMzayAtmaka jJAna hotA hai isalie vahAM saMzayajJAnakA honA ThIka hai| | yadi kadAcit svarUpa pararUpa AdikI apekSA rahane para bhI ghaTa Adi kisI eka padArthameM astitva || || nAstitva Adi dharmoMkA honA javarana saMzaya mAnA jAyagA to sapakSa vipakSakI apekSA eka hI hetumeM| 6 satva aura asatvakA honA bhI saMzaya mAnA jaaygaa| saMzaya yathArtha vastukA nizcAyaka hotA nahIM isa-1 hU liye dhUma hetuse jo vahni sAdhyakI siddhi mAnI jAtI hai vaha aba yathArtha siddhi na mAnI jA skegii| athavA ekasya hetoH sAdhakadUSakatAnisaMvAdavahA // 13 // uparyukta rItise astitva nAstitva nityatva anisatva Adi ApasameM viruddha bhI aneka dharma ni 15 175 MeUCCEOGLEGE0-15RAEEGREBRUARGEOCOMOPLEG unaUASHASANNEL Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BREPEACOCONSCIENCaCREACLCRIMAR doSarUpase eka padArthameM raha sakate haiM koI virodha nahIM ho sakatA yaha bAta acchI taraha batalA dene para hai bhI jo vAdI mithyAdarzanake udayase astitva nAstitva Adi dharmoMkA eka jagaha rahanA virodha hI hai mAnate haiM-asalI svarUpa nahIM samajha sakate unheM lokameM prasiddha hetuvAdakA Azraya kara isataraha samajhAyA.jAtA hai yaha bAta sabake anubhavagocara aura nizcita hai ki saMsArameM aneka siddhAMta haiM aura kisI prasiddha padArthakA nirUpaNa ve eka rUpase nahIM karate kiMtu jitane siddhAMta haiM utane hI prakAroM se usa padArthakA , nirUpaNa kiyA jAtA hai jisataraha prasiddha padArtha mokSako sabhI siddhAMtakAra svIkAra karate haiM paraMtu hara hU~ eka siddhAMtakAra usakA svarUpanirUpaNa apanI apanI icchAnusAra karatA hai paraMtu jo svarUpa hetuke hai balase sunizcita ho jAtA hai vahI yathArtha mAnA jAtA hai usase anya saba mithyA mAne jAte haiN| yadi hetuko na mAna kara vacana mAtrase hI kisI iSTa padArthakI siddhi kara lI jAya to phira vinA hetuke saba siddhAMtakAroMke abhISTa padArthoMkI siddhi ho sakatI hai kyoMki sAdhaka aura bAdhaka hetu hotA hai| vaha 5 mAnA nahiM jAtA isarItise jo eka siddhAMtakArane mokSakA svarUpa vinA hetuke manase gaDha liyA vaha saMsArakA svarUpa bhI ho sakatA hai jisase lakSyako choDa alaMkSyameM lakSaNa cale jAnese atiprasaMga (ati-TU vyAti) doSakA avasara AjAtA hai isaliye jo vAdI apane siddhAMtakI maryAdA sthira rakhanemeM dattacitta hai hai-usakA ullaMghana karanA nahIM cAhatA, managaDhaMta bAtako ThIka na samajha nyAya dharmakA anusaraNa karanevAlA hai aura jisa abhISTa arthakI siddhikI pratijJA kara cukA hai usakI siddhi karanA cAhatA hai usa 2 bAdIko hetuke vinA vacanamAtrase saba siddhAMtakAroMke abhISTa padArthoM kI siddhi na ho anyathA ativyApta +SCORRECENERelectriSGARMess Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S 177 // doSa anivArya ho jAyagA isaliye hetuko svIkAra karanA paDatA hai evaM vaha hetu sAdhaka bhI kahA jAtA hU~ va0sa0hai kyoMki jisa bAtakI siddhikeliye usakA prayoga kiyA gayA hai usa bAtako siddha karatA hai aura dUSaka bhI kahA jAtA hai kyoMki vaha apanese viruddha bAtako dUSita karatA hai / ve sAdhana aura dUSaNa hetuse | | sarvathA bhinna nahIM, jisase ve sAdhana dUSaNa dUsare kisI padArthake dharma mAne jAMya tathA sarvathA abhinna bhI nahIM jisase vaha hetu jisa rUpase apane pakSakA sAdhaka ho usI rUpase parapakSakA dUSaka bhI kaha diyA jAya vA jisa rUpase parapakSakA dUSaka ho utarUpase svapakSakA sAdhaka bhI kaha diyA jAya kiMtu sAdhaka | | aura dUSaNa dharmoMkA hetuke sAtha kathaMcit bhedAbheda hai| ___eka hI hetumeM sAdhana aura dUSaNa donoM dhA~ke mAnanemeM saMkara doSa bhI nahIM AtA kyoMki 'sarveSAM | yugapatprAptiH saMkaraH sava dharmoMkI ekasAtha ekarUpase prApti honA saMkara doSa hai| jisarUpase astitva hai hai yadi usIrUpase nAstitva mAnA jAya vA jisarUpase nAstitva hai usIrUpase astitva mAnA jAya taba to | saMkara doSa ho sakatA hai kintu svasvarUpakI apekSA Astitva parasvarUpakI apekSA nAstitva isataraha astitva nAstitva Adi bhinna bhinna apekSAse mAne gae haiM isalie saMkara doSako yahAM avakAza nahIM | mila sktaa| So ekahI hetumeM sAdhana dUSaNa donoM dharmoM ke mAnane meM virodha doSa bhI nahIM hosakatAkyoMki vadhyaghAtaka da Adi tIna prakArake virodhakA pratipAdana Upara kara Ae haiM unameMse eka bhI prakArakA virodha nahIM AtA hai| isItaraha vaiyadhikaraNya vyatikara Adi doSa bhI nahIM Asakate kyoMki unakA lakSaNa yahAM ghaTa nahIM sakatA 177 isarItise jisataraha sAdhanapanA aura dRSaNapanA donoM ApasameM viruddha dharmoM kA svapakSa parapakSakI apekSA HREE ASCUBABASABASE RECEREGARDEGREECRECOREOGRESCRECECTECRAKAS Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ B ISALALASAHARSAREERSIORIERSPEc eka hI hetumeM honA viruddha nahIM mAnA jAtA 'usItaraha astitva nAstitva Adi viruddha bhI dharmoMkA svarUpa aura pararUpakI apekSA eka hI ghaTa Adi kisI padArthameM honA bhI viruddha nahIM mAnA jaasktaa| isaprakAra samasta padArthoMmeM vyApaka yaha anekAMta prakriyA samasta padArthoM ke virodha doSakA khaMDa khaMDa kara DAlatI hai / tathA sarvapravAdhavipratipatteva // 14 // tathAtattva kathaMcit eka svarUpa bhI hai kathaMcit anekasvarUpa bhI hai isa siddhAMtake mAnanemeM kisI haiM bhI prativAdIko vivAda nahIM saba prativAdI isa bAtako svIkAra karate haiN| jisataraha-sAMkhyasiddhAMtakAra haiM * yaha mAnate haiM-satvaguNa rajoguNa aura tamoguNa ina tInoMkI jo sAmyAvasthA hai vaha pradhAnatattva hai| vahAM para prasannatA aura lAghava satvaguNakA svabhAva hai / zoSa aura tApa rajoguNakA svabhAva hai,AvaraNa (DhaMka hai denA) aura AsAdana tamakA svabhAva hai| yadyapi prasannatA zoSa AvaraNa Adi padArtha paraspara viruddha 5 haiM to bhI unheM pradhAna svarUpa mAnanemeM kisIprakArakA virodha nahIM mAnA gyaa| yadi yahAMpara yaha kahA 5 5 jAya ki satvaguNa rajoguNa tamoguNase bhinna koI bhI pradhAna nAmakA eka padArtha saMsArameM nahIM kiMtu ve hU~ hI satvaguNa rajoguNa aura tamoguNa jisasamaya sAmya avasthA dhAraNa karalete haiM unhIMkA nAma pradhAna hai paDa jAtA hai to phira bahutase pradhAna mAnane paDeMge kyoMki satva Adi avayavoMkA nAma pradhAna mAnA gayA hai satva Adi avayava aneka haiM isaliye pradhAna bhI aneka ho jaayge| yadi una sabakA samudAya hai hI eka pradhAna tatva hai taba avayavasvarUpa satva Adi guNa aura samudAyasvarUpa pradhAna donoMke mAnanemeM kisIprakArakA virodha nahIM isarItise satva raja Adi viruddha bhI guNoMkA AdhAra bhI pradhAna padArtha BSPEAKERALACHIEFECHESTRI Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ R bhASA HASTRABINDRISESSINGHBORDCASHRE jisataraha viruddha nahIM mAnA jAtA usIprakAra astitva Adi viruddha dharmoMkA AdhAra eka bhI ghaTa padArtha viruddha nahIM kahA jaasktaa| . naiyAyika aura vaizeSika siddhAMtakAroMkA yaha kahanA hai ki-jisa padArthakA jJAna anugatAkArase ho aura jo anugatAkArarUpase hI kahA jAya vaha sAmAnya padArtha hai aura jisakA jJAna vyAvRttAkAra se ho aura vyAvRttAkArarUpase hI jo kahA jAya vaha vizeSa padArtha hai| jisa taraha gau sAmAnya padArtha hai| kyoMki usameM rahanevAlA gotva dharma kAlI sapheda pIlI lAla sabhI gauoMmeM anugatarUpase rahatA hai| gau / kahanese sabhI gauoMkA sAmAnyarUpase jJAna ho jAtA hai / kAlI gau vA pIlI gau, yaha vizeSa padArtha hai| 23 kyoMki gau sAmAnyase kAlI gau vA pIlI gau vyAvRcasvarUpa hai / eka dezasvarUpa hai| parantu sAmAnya hU vizeSa isa zabdakI vyutpaci sAmAnyameva vizeSaH' arthAt-sAmAnya hI vizeSa ho jAtA hai, yaha hai I vahI yukta bhI hai kyoMki kAlI gaurUpa vizeSakA, sAmAnya goMmeM hI samAveza hai isaliye sAmAnya gaukA hai kAlI gau jaba avayava hai to vaha sAmAnyasvarUpa hI vizeSa ho gayA isa rUpase sAmAnya aura vizeSa | - donoM dharmaviruddha haiM to bhI una donoMkA eka hI AdhAra gau padArtha jisataraha viruddha nahIM mAnA jAtA usI taraha astitva nAstitva Adi aneka dharmoMkA AdhAra eka bhI ghaTa padArtha viruddha nahIM kahA jaasktaa| bauddha siddhAMtakAroMkA kahanA hai ki-varNa gaMdha Adi paramANuoMkA samudAyarUpa paramANu hai aura 6/ unhoMne bhinna 2 lakSaNoMke dhAraka kAkUtva aura baDatva Adi padArthoMko rUpaparamANusvarUpa mAnA hai to jisaprakAra kAkUpanA vA baDapanA Adi viruddha dharmoMkA dhAraka eka bhI rUpaparamANu viruddha nahIM mAnA 171 jAtA usIprakAra astitva nAstitva Adi aneka dharmoMkA AdhAra eka bhI ghaTa padArtha viruddha nahIM ho sktaa| OCUREALLARSAMACEUREAUMANGARMERECTECH Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S * ABAIGARIBHASTRIBERS vijJAnavAdiyoMkA kahanA hai ki-paramANu nAmakA koI bhI bAhya padArtha nahIM kiMtu vijJAna hI eka padArtha hai aura paramANuke AkAra pariNata honeke kAraNa vaha vijJAna hI paramANu kahA jAtA hai parantu unheM bhI padArthoMkA grahaNa karanA, padArthoMkA jhalakanA aura jAnanArUpa zakti ina tIna zaktiyoMkA * AdhAra vijJAna svIkAra karanA par3A hai isaliye grAhaka viSayAbhAsa aura saMvici ina ApasameM viruddha bhI 6 tIna zaktiyoMkA AdhAra bhI eka vijJAna viruddha nahIM mAnA jAtA usIprakAra astitva nAstitva Adi TU aneka ApasameM viruddha dharmoMkA AdhAra bhI eka ghaTa viruddha nahIM kahA jA sktaa| tathA yaha sabhI siddhAMtakAroMko mAnanA paDegA ki eka hI padArtha apane pUrvakAlake paryAyakI 9 apekSA kAraNa aura ucara kAlake paryAyakI apekSA kArya mAnA jAtA hai jisa taraha miTTIse ghaTa banAyA hU~ jAtA hai vahAMpara ghaTase pahile rahanevAlA miTTIkA kusUlarUpa paryAya kAraNa mAnA jAtA hai aura uttara# kAlameM honevAlA miTTIkA hI ghaTa paryAya kArya mAnA jAtA hai yahAM yadyapi kArya aura kAraNa donoM hai ApasameM viruddha dharma haiN| jo kArya hai vaha kAraNa nahIM ho sakatA aura jo kAraNa hai vaha kArya nahIM ho hai sakatA parantu pUrvakAlameM rahanevAle paryAyakI apekSA kAraNa aura uttara kAlameM rahanevAle ghaTa paryAyakI apekSA kArya isa taraha donoMkA eka hI miTTI padArthameM honA viruddha nahIM mAnA jAtA usI taraha astikha nAstitva Adi viruddha bhI dharmoMkA svarUpa pararUpakI apekSA eka bhI ghaTa Adi kisI padArthameM rahanA viruddha nahIM kahA jA sakatA // 6 // isaprakAra jIva ajIva Adi padArthoMke jJAnake upAya pramANa aura naya batalA diye gaye aura bhI unhIMke jJAnake upAya sUtrakAra batalAte haiM SPANSSARIATRICKSCESA673 Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / nirdeshsvaamitvsaadhnaadhikrnnsthitividhaantH||7|| ' nirdeza svAmitva sAdhana adhikaraNa sthiti aura vidhAnase bhI jIvAdi padArtha vA samyagdarzana | || Adi padArthoM kA jJAna hotA hai| nirdezakA artha nAma mAtrakA kahanA hai / svAmitvakA artha svAmIpanA hai| sAdhanakA artha kAraNa | hai| adhikaraNakA artha AdhAra hai| sthitikA artha kAlakI maryAdA hai aura vidhAnakA artha bheda hai| | vidhAnataH yahAM tRtIyAMta vA paMcamyaMta 'vidhAna' zabdase tas pratyaya kI gaI hai| sUtra sopaskAra hote haiN| jisa zabdakA ullekha sUtrameM na ho usakI anuvRtti pahile sUtrase A jAtI hai| nirdeza svAmitva Adi 18 satrameM adhigama zabdakA ullekha nahIM hai isaliye 'pramANanayairadhigamaH' isa sutrase yahAM adhigama zabda anuvRtti kI gaI hai| nirdezazca svAmitvaM ca sAdhanaM ca adhikaraNaM ca sthitizca vidhAnaMca nirdezasvAmitva- | | sAdhanAdhikaraNasthitividhAnAni taiH, tebhyo vA nirdezasvAmitvasAdhanAdhikaraNasthitividhAnataH, yaha yahAM | samAsa samajha lenI cAhiye arthAt nirdeza Adike dvArA jIva Adi padArthoM vA samyagdarzana AdikA || jJAna hotA hai yaha sUtrakA tAtparya hai| yadi yahAM para yaha kahA jAya ki 'kA' artha SaSThIkA hotA hai| jIva Adi vA samyagdarzana Adiko adhigama hotA hai yadi yaha artha kiyA jAyagA to 'jIvAdInAM / sagyagdarzanAdInAM ca' yaha pATha nirdeza svAmitva Adi sUtrameM aura bhI rakhanA caahiye| yadi isakA yaha | uttara diyA jAya ki Uparake sUtroMmeM unakA ullekha hai isaliye yahAM unakI anuvRtti A jAyagI ? to |8usakA samAdhAna yaha hogA ki Upara to prathamAMta jIva Adi vA samyagdarzana AdikA ullekha kiyA gayA ||781 | hai SaSThayaMtoMkA nahIM aura yahAMpara SaSThyaMta jIva AdikI AvazyakatA hai kyoMki yahAMpara 'jIva AdikA LALBAUGUSGARIUSBABASISCOREGAk 5A5%8BOSADCASSOSANSAR - Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 00 182 1961 vA. samyagdarzana AdikA adhigama hotA hai' yaha SaSThI vibhaktikI apekSA artha kiyA gayA hai / tathA Uparake sUtroM meM SaSThI vibhaktyaMta jIva Adi vA samyagdarzana AdikA ullekha hai nahIM, yadi prathamA vibha tyaMta jIva AdikI anuvRtti kara bhI lI jAya to prathamA vibhaktikI apekSA yahAM artha bAdhita hai isa liye "jIvAdInAM samyagdarzanAdInAM ca" itanA sUtra baDhAkara hI banAnA ThIka hai ? so nahIM / jaise artha kI jahAM AvazyakatA hotI hai usIke anusAra vibhaktiyoM kA pariNamana kara liyA jAtA hai / jisataraha 'uccAni devadattasya gRhANyA maMtrayasvanaM' arthAt U~ca bane hue ghara devadattake haiM use (devadattako ) bulA lo | sipara yadyapi 'devadattasya' yaha SaSThyaMta pada hai tathApi bulAnArUpa kriyA ke karma meM dvitIyA hI hotI hai isaliye 'devadattasya' isa SaSThI vibhaktyaMtakA pariNamana kara 'devadacaM' isa dvitIyA vibhaktyaMtakA adhyAhAra hotA hai usItaraha nirdeza svAmitva ityAdi sUtrameM prathamA vibhaktyaMta jIva Adi vA samyagdarzana AdikA artha bAdhita hai isaliye prathamAvibhaktikA SaSThI vibhakti pariNamana kara SaSThayaMta hI jIva Adi vA samyagdarzana AdikI vahAM anuvRtti hai isa rIti se SaSThyaMta jIva Adi vA samyagdarzana Adi kI anuvRtti yuktisiddha hai taba unakA sUtrameM ullekha karanA vyartha hai / nirdezasvAmitva ityAdi sUtra meM 1. nirdezakA hI sabase pahile pATha kyoM rakkhA gayA ? usakA samAdhAna avadhRtArthasya dharmavikalpapratipatterAdau nirdezavacanaM // 1 // jisa padArthakA pahile nAma jAna liyA jAtA hai usI padArtha ke svabhAva aura vizeSakA jJAna hotA hai jisa taraha AtmapadArthakA nAma jAna lenepara usakA svabhAva caitanya hai aura jJAna darzana Adi vizeSa hai yaha jJAna hotA hai kiMtu jisake nAmakA bhI jJAna nahIM, usake svabhAva vA vizeSoMkA bhI jJAna nahIM ho niya Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA BAAEGORREREORGEGREGAIRECAREGAESAL sktaa| nAmake jAna lenepara hI svAmIpanA Adi dharmoM kA jJAna hotA hai, vinA nAmajJAnake nahIM isa. liye sabase pahile sUtrameM nirdeza zabdakA ullekha kiyA gayA hai| . ' itareSAM prshnvshaatkmH||2|| svAmitva AdikA jo sUtrameM krama rakkhA gayA hai vaha praznakI apekSA hai / jaisA jaisA prazna hotA jAtA hai vaisA hI svAmitva AdikA kramase ullekha hotA calA jAtA hai| jisataraha jIvakA nAma jAna lene para yaha prazna uThatA hai ki vaha jIva padArtha kyA hai ? kaise svabhAva aura kaise vizeSakA dhAraka hai? aupazamikAdibhAvaparyAyo jIvaH paryAyAdezAt // 3 // paryAyArthika nayakI apekSA aupazamika kSAyika Adi bhAvasvarUpa jIva hai| 'opazAmakakSAyiko bhAvo' ityAdi sUtrase aupazamika Adi bhAvoMkA Age jAkara svarUpa vistArase kahA jaaygaa| drvyaarthaadeshaannaamaadiH||4|| 'dravyArthika nayakI apekSA jIva padArtha nAma Adi svarUpa bhI hai| tadubhayasaMgrahaH pramANaM // 5 // dravyArthika aura paryAyArthika donoM nayoMke arthako saMgraha karanevAlA-viSaya karanevAlA pramANa hai| arthAt pramANakI apekSA aupazamika Adi bhAva vA nAma Adi donoM svarUpa jIva padArtha hai isaprakAra. yaha to nirdezake dvArA jIvake jJAnakA upAya hai aba svAmitva Adike dvArA kahA jAtA hai| vahAM jIva kisakA svAmI hai ? isa praznakA samAdhAna SABREPEASABASAHASRANA Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0rA0 184 DRUGSPSPSRUPES OPERACTERACTICKEKHAcial-ALOR tatpariNAmasya bhedAdagnaroSNyavat // 6 // pariNAma aura pariNAmIkA kathaMcit bheda mAnaneke kAraNa jisataraha uSNatAsvarUpa agnikA jalAnA pakAnA aura paseva utpanna karanemeM samartha oSNya guNa bhinna mAnA jAtA hai aura vaha agni uSNa guNakI AdhAra mAnI jAtI hai usItaraha jIvakA jo pariNAma hai usase jIva kathaMcit bhinna hai / usa pariNAmakA hI azuddha nizcayanayase javi svAmI hai| vyavahAranayavazAtsarveSAM // 7 // kiMtu vyavahAra nayako apekSA jIva ajIva Adi saba hI padArthoM kA svAmI jIva hai arthAt ajIva Adi saba padArthoM meM asAdhAraNa caitanyaguNakI mukhyatAse jIva padArtha pradhAna hai aura saba apradhAna haiN| pradhAna 2 hI svAmI kahA jAtA hai isaliye ajIva Adi padArthoM kA svAmI jIva hai| tathA jIvase paDhakara uttama koI padArtha saMsArameM nahIM isaliye apanA svAmI Apa jIva hI hai isarItise vyavahAra nayakI apekSA jIva ajIva Adi sabakA svAmI jIva padArtha hai / jIvakA kAraNa kauna hai ? isa prazrakA samAdhAna pAriNAmikabhAvasAdhano nishcytH||8|| jIvasvarUpa pAriNAmika bhAva jJAna darzana Adise hI sadA kAla jIva jItA rahatA hai isaliye, nizrayanayase to pAriNAmika bhAva jIvake kAraNa haiM aura __aupazamikAdibhAvasAdhanazca vyavahArAt // 9 // vyavahAra nayakI apekSA aupazamika kSAyika Adi bhAvoMke dvArA jIva jItA hai isaliye aupazamika kSAyika Adi bhAva vyavahAra nayase jIvake kAraNa haiM tathA vIrya rakta AhAra Adise bhI jIva Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va0rA0 185 jItA hai isaliye vyavahAra nayakI apekSA vIrya Adi bhI jIvake kAraNa haiM / jIva ke rahane kI jagaha kauna hai ? isa praznakA samAdhAna svapradezAdhikaraNo nizcayataH // 10 // vike pradeza asaMkhyAte mAne haiM / nAma karmake udayase jIva jaisA zarIra dhAraNa karatA hai usake anusAra jIvake pradeza saMkucita aura phaila to jAte haiM. arthAt jisasamaya choTA zarIra dhAraNa karatA hai usasamaya jIvake pradeza saMkucita ho jAte haiM aura jisasamaya vizAla zarIra dhAraNa karatA hai usasamaya phaila jAte haiM to bhI yaha bAta nahIM ki choTe zarIra ke dhAraNa karanepara ve kucha kama ho jAMya aura vizAla zarIra dhAraNa karanepara adhika ho jAMya kiMtu ve asaMkhyAta hI rahate haiM isaliye jisataraha AkAzake anaMta pradeza haiM aura ve anaMta pradeza hI nizcayanayase AkAza ke rahane ke sthAna haiM usIprakAra jIvake jo asaMkhyAta pradeza haiM nizcayanayase ve hI jIvake rahane ke sthAna haiN| yadi karma ke udayase jIva nigodiyAkA zarIra dhAraNa karale to usake pradeza kama nahIM hote aura yadi mahAmatsyakA vizAla zarIra dhAraNa karale to adhika nahIM hote ve asaMkhyAtake asaMkhyAta hI rahate haiM / vyavahArataH zarIrAdyadhiSThAnaH // 11 // kiMtu karma ke udaya se jIva jaisA zarIra dhAraNa karatA hai usameM hI vaha rahatA hai isalie vyavahAra nayakI apekSA jIvake rahanekA sthAna garIra hai / jIvakI sthiti kitanI hai ? isa praznakA samAdhAna -- sthitistasya dravyaparyAyApekSAnAdyavasAnA samayAdikA ca // 12 // 1 / asaMkhyeyaH pradezA dharmAdharmaikajIvAnAM // 8 // taccArthasUtra adhyAya 5 / 24 bhASA. 185 Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dravyArthika aura paryAyArthika nayakI apekSA do prakArase jIva dravyakI sthiti mAnI hai unameM dravyArthika nayakI apekSA to jIvadravyakI sthiti anAdi anaMta hai kyoMki sAmAnyarUpase caitanya upayoga aura asaMkhyAta pradeza Adi svarUpa jIva dravyakA kabhI bhI nAza nahIM hotA tathA paryAyArthika nayakI apekSA jIva dravyakI sthiti ekasamaya Adi hai kyoMki paryAyArthika nayakI apekSA jIva bhinna bhinna paryAyoMko dhAraNa karatA rahatA hai jisa paryAyameM ekasamaya jIkara mara jAtA hai usa paryAyakI 6, apekSA jIvakI sthiti eka samaya hai / jisa paryAyameM do samaya cAra samaya ghaMTA ekadina ekamAsa ekavarSa hU~ hai Adi jIkara marajAtA hai vahAM para apane apane paryAyoMkI apekSA do samaya cAra samaya Adi jIvakI hai sthiti hai / jIva dravya ke kitane bheda haiM ? isa praznakA samAdhAna nArakAdisaMkhyeyAsaMkhyeyAnaMtaprakAro jiivH||13|| nizcaya nayakI apekSA jIvakA koI bheda nahIM kiMtu vyavahAra nayakI apekSA nArakI manuSya Adi saMkhyAta asaMkhyAta aura anaMta usake bheda haiM / isaprakAra nizcaya aura vyavahAra nayakI apekSA jIva ka dravyameM nirdeza svAmitva Adi bhedoMkA nirUpaNa karadiyA gyaa| aba tathetareSAmAgamAvirodhAgnirdezAdivacanaM // 14 // jisataraha jIva dravyameM nirdeza AdikA nirUpaNa zAstrAnukUla kiyA hai usIprakAra ajIvaAdimeM bhI zAstrAnukUla nirdeza AdikA nirUpaNa kiyA jAtA hai / ajIvadravyase pudgala dharma adharma kAla 2 AkAzakA bhI grahaNa kiyA gayA hai aura Asrava AdikA bhI grahaNa kiyA gayA hai| vaha isaprakAra hai nizcayanayase pudgala dravya indriya Adidaza prANoMse rahita hai aura vyavahArase vaha nAma sthApanA SHRECRUCTURKISARLAHABIRST SSISARDARScies Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarA. Adi svarUpa hai yaha pudgala dravyakA nirdeza hai / nizcayanayase ajIvakA svAmI ajIva hai aura vyavahAra 81 5 nayase pudgalake kAryoMkA bhoganevAlA jIva hai isalie jIva svAmI hai / dvayaNukakA bheda karanese aNurUpa 87 / pudgaladravyakI utpaci hotI hai / saMghAta-avayavoM ke milanese vA bhedase vA bheda aura saMghAta donoMse skaMdharUpa pudgaladravyakI utpatti hotI hai isalie nizcaya nayase pudgala dravyakA sAdhana-kAraNa bheda Adi hai vyavahArase kAla Adi bhI kAraNa haiM saba dravyoMkA rahanA vAstavika dRSTise apanemeM hI hai isa: lie nizcayanayase to pudgala dravyakA adhikaraNa pudgala dravya hI hai tathA vyavahAra nayase usakA | sAmAnyarUpase adhikaraNa AkAza hai aura vizeSa rUpase ghaTa Adi adhikaraNa haiM kyoMki jala Adi // pudgala, ghaTa AdimeM bhI rahate haiN| dravyArthika nayakI apekSA pudgala dravyakI sthiti anAdi anaMta hai | dU| kyoMki rUpAdiguNasvarUpa pudgala dravyakA kabhI nAza nahIM ho sakatA tathA payAyArthikanayakI apekSA haieka samaya Adi hai kyoMki jo pudgalakI paryAya eka samaya Thaharakara naSTa hotI hai usakI sthiti eka | samaya hai / jo do samaya cAra samaya ghaMTA cAra ghaMTA dina cAra dina Adi Thaharakara naSTa hotI hai usakI |sthiti do samaya Adi hai / rUpa sparza Adi pariNamanasvarUpa pudgala dravya dravyArthika nayakI apekSA | eka hai aura paryAyArthikanayakI apekSA usake aneka saMkhyAte asaMkhyAte aura anaMte paryAya haiM isaliye unakI apekSA aneka saMkhyAta asaMkhyAta aura anaMta hai| isaprakAra yaha pudgala dravyameM nirdeza Adi bhedoMke nirUpaNakA krama hai| nizcayanayase dharma dravya bhI darza prANoMse rahita hai aura vyavahAranayase nAma Adi svarUpa hai yaha dharma 1 pudgala dravyake samAna hI dharma Adi dravyoMkA yahAM nirdeza likhA gayA hai| ghame bhAdikI vizeSatA budayanusAra samajha lenA caahiye| AURABABISANSADASARAMADABASI KALANGUAGARAJGALAMGAMALAMMARCH Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA GEECECE015www. dravyakA nirdeza hai / nizcayanayase dharmadravyakA dharma dravya hI svAmI hai aura vyavahAranayase jIva aura pudgala | haiM kyoMki jIva aura pudgalake AdhIna hI gamanameM dharmadravyakA sahakArIpanA hai| tathA vaha sahakArIpanA hai agurulaghu guNake dvArA pariNamanasvarUpa hai aura vaha dharmadravyako choDakara anyatra nahIM rahatA isaliye dharma dravyasvarUpa hai isa rItise dharma dravya aura gati pariNAma donoM jaba eka haiM aura gatipariNAmameM kAraNa agurulaghu guNa hai taba nizcayanayase dharma dravyakA kAraNa agurulaghu guNa hai aura vyavahAranayase | jIva aura pudgala usake kAraNa haiM kyoMki dharma dravyakA gamanameM kAraNapanA jIva aura pudgalakI hI OM apekSA pragaTa hai| nizcayanayase dharma dravyakA dharma dravya hI adhikaraNa hai aura vyavahAranayase AkAzadravya || % adhikaraNa hai / nizcayanayase to dharma dravya eka hai aura vyavahAranayase vaha aneka saMkhyAta asaMkhyAta ||6 aura anaMta jIva aura pudgalako gamanameM sahAyatA pahuMcAtA hai isaliye aneka saMkhyAta asaMkhyAta hai aura anaMta bhI usake bheda haiM / isaprakAra dharmadravyakI apekSA yaha nirdeza Adi bhedoMke kramakA nirUpaNa hai| adharma dravyameM bhI isIprakAra krama nirUpaNa samajha lenA cAhiye, bheda itanA hai kidharma dravya jIva OM aura pudgalake gamanameM sahakArI kAraNa hai aura adharma dravya unake Thaharane meM kAraNa hai isaliye gatikI || 4 jagaha sthiti samajha lenI cAhiye / zeSa saba prakriyA dharma dravyake samAna hai| nizcayanayase kAla dravya iMdriya Adi daza prANoMse rahita hai aura vyavahAranayase nAma sthApanA Adi svarUpa hai yaha kAlakA nirdeza hai| nizcayanayase kAladravyakA kAladravya hI svAmI hai aura jIva Adi dravyoMke AdhIna usakA vartanA guNa prakaTa hotA hai isaliye vyavahAranayakI apekSA jIva Adi dravya usake svAmI haiN| kAladravyakA jo vartanA svarUpa hai vaha agurulaghu guNakI apekSA pariNamanasvarUpa 1 aguru laghu nAmakI eka prakArakI zakti mAnI hai usIse dharma AdimeM parigamana hotA hai| ECLAREEMALSAROKASGDASREGARSA FORISISBE 188 Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA0rA0 189 | hai aura vaha kAladravyase bhinna nahIM hai kAladravyasvarUpa hI hai isa rItise kAladravya aura vartanA jaba eka haiM aura vartanAmeM kAraNa agurulaghu guNa hai to nizcayanayase kAladravyakA kAraNa agurulaghu guNa hai aura vyavahAranayase jIva pudgala Adi kAraNa haiM kyoMki kAladravyakA pariNAma jIva Adike hI AdhIna hai | nizcayanayase kAladravyakA kAladravya hI adhikaraNa hai aura vyavahAranayase kAladravyakA adhikaraNa AkAza hai / dravyArthikana yakI apekSA kAladravya anAdi aura anaMta hai kyoMki kAladravyakA kabhI nAza nahIM hotA aura paryAyArthika nayakI apekSA samaya ghaMTA ghaDI pala Adi paryAya naSTa hote rahate haiM isaliye jisa paryAyakA jitanA ThaharanA hai vahIM usakI sthiti hai / nizcayanayase kAladravya eka hI hai aura vyavahAranayase vaha aneka saMkhyAta asaMkhyAta aura anaMte padArthoM ke pariNamanameM kAraNa hai isaliye parapadAthokI apekSA aneka saMkhyAta asaMkhyAta aura anaMta bhI usake bheda haiM / nizcayana se AkAzadravya iMdriya Adi daza prANoMse rahita hai aura vyavahAranayase nAma sthApanA Adi rUpa hai yaha kAlakA nirdeza hai| nizcayanayase AkAzakA AkAza hI svAmI hai aura vyavahAra* nayase ghaTAkAza-ghaTake bhItara rahanevAle AkAzakA ghaTa, maThAkAza, Adi - maThake bhItara rahanevAle AkAzake maTha Adi svAmI haiM saba dravyoMko avakAza dAna denemeM jo AkAzakA kAraNapanA hai vaha agurulaghu guNake dvArA pariNamanasvarUpa hai aura vaha avagAha pariNAma AkAzase bhinna nahIM, AkAza svarUpa hI hai isa rIti se jaba AkAza aura avagAha pariNAma donoM eka haiM aura avagAha pariNAmakA kAraNa agurulaghu guNa hai taba nizcayanayase AkAzadravyakA kAraNa agurulaghu guNa hai aura paryAyArthika nayakI apekSA jIva Adika dravya kAraNa haiM kyoMki unhIMkI apekSA se avagAha pariNAma kI pragaTatA hotI bhASA Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai| nizcayanayase AkAzakA AkAza hI AdhikaraNa hai aura vyavahAranayase ghaTAkAzakA adhikaraNa ghaTa maThAkAza AdikA adhikaraNa maThAkAza Adi haiM / nizcayanayase AkAzadravyakI sthiti anAdi anaMta hai / aura vyavahAranayakI apekSA jisa padArthakI eka samayakI sthiti hai usake naSTa ho jAnepara usake bhItara Gga rahanevAlA AkAza bhI naSTa ho jAtA hai isaliye usakI bhI eka samayakI sthiti hai isI taraha do samaya hU~ Adi bhI sthiti samajha lenI cAhiye / isaprakAra jIva pudgala Adi chahoM dravyoMke nirdeza AdikA hU~ nirUpaNa kara diyA gayA aba sAta tattvoMke nirdeza AdikA nirUpaNa karate haiM / sAta tatvoMmeM jIva ajIvake nirdeza AdikA nirUpaNa ho cukA Asrava AdikA nirUpaNa isaprakAra hai zarIra vacana aura manakI kriyAkA nAma yoga hai aura usa yogako Asrava kahate haiM isaprakAra Age AsravakA svarUpa batalAyA gayA hai isaliye nizcayanayase to zarIra vacana aura manakI kriyAoMkA pariNamana honA Asrava hai aura vyavahArase AsravakA nAma vA sthApanA Adi Asrava hai / AsravakA 6 svAmI nizcayanayase jIva hai aura vyavahAranayase karma svAmI hai kyoMki AsravakI utpacimeM karma bhI hU~ kAraNa hai / zuddha AtmAke AsUva nahIM hotA isaliye nizcayanayase to AsUvakA kAraNa AsUva vA hai AsUvaviziSTa AtmA hai aura karmoMke honepara AsUvakI pravRci hotI hai isaliye vyavahAranayase AsUba kA kAraNa karma bhI hai / saMsArI AtmAmeM AsUvakA phala jAna paDatA hai isaliye nizcayanayase to AsavakA adhikaraNa saMsArI AtmA hai aura karmameM vA karmadvArA kiye gaye zarIra AdimeM bhI AsUvakA phala dIkha paDatA hai arthAt zubhakarmake AsUvase uttama zarIra aura azubha karmake AsUvase niMdita roga AdikA 1 kAyavAGmanaH karma yogH||1|| sa zrAsravaH // 2 // adhyAya 6 tatvArthasUtra / PORIERRECAURIGANBADRISTRINSTAGR959598 190 Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10rA0 prakAzaka ORRENERARIES sthAna zarIra hotA hai isaliye vyavahArase karma vA zarIra AdiAsvake adhikaraNa haiM / vacana aura mana:kRta AsUvakI jaghanya sthiti eka samaya hai aura utkRSTa sthiti aMtarmuhUrta hai kAyakRta AsavakI jaghanya sthiti aMtarmuhurta hai / utkRSTa sthiti anaMta kAla hai aura usameM asaMkhyAte pudgala parivartana hote rahate 1 haiN|styvcnkRt AsUva 1 asatyavacanakRta AsUva 2 ubhayavacanakRta AsUva 3 anubhayavacanakRta , Asava 4 isa taraha vacanakRta AsUvake cAra bheda haiN| isIprakAra satyamanaHkRta AsUva / asatyamanaHkRta 18 AsUva 2 ubhayamanaHkRta AsUva 3 anubhayamanAkRta AsUva 4 isataraha manaHkRta AsUva bhI cAra prakAra' kA hai| kAyakRta AsUvake sAta bheda hai-audArika 1 audArika mizra 2 vaikriyika 3 vaikriyikamizra hai AhAraka 5 AhAraka mizra 6 aura kArmANa / "manuSya aura tiyacoMkA zarIra sthUla hotA hai isaliye hai unake zarIrakA nAma audArika zarIra hai aura usase honevAle yogako audArika yoga kahate haiN| jaba ra taka audArika zarIra pUrNa nahIM hotA apUrNa rahatA hai taba taka vaha audArika mizra kahA jAtA hai aura usase honevAle yogako audArika mizrayoga kahate haiN| deva aura nArakiyoMkA zarIra vaikriyika zarIra kahA jAtA hai aura usase honevAle yogako vaikriyika yoga kahate haiN| jabataka vaikriyika zarIra pUrNana ||6|| 6 ho tabataka vaha vaikriyika mizra kahA jAtA hai aura usase honevAle yogako vaikriyikAmazrayoga kahate hU~ haiN| chaThe guNasthAnavartI muniko jaba kisI tattvameM zaMkA hotI hai aura sivAya kevalIke usa zaMkAko hai koI dUra kara nahIM sakatA usa samaya jisa dizAmeM bhagavAna kevalI virAjate haiM usa dizAkI ora zubha 1 karma aura nokarmake bhedase pudgala parivartanake do bheda haiN| yathAvasara bhAge inakA svarUpa likhA jAyagA / 2 jIvakAMDa gommaTasAra pR0 na0 92 gAyA naM0 229 se dekho| va SIM laSARSANSARDOISGA Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ POROASTRASTISAR OMATOLADKALAC-AAREEREMOLECREDICINE vizuddha vyAghAtarahita eka hAtha pramANa manuSyAkAra putalA jo munike mastakase nikalakara jAtA hai vaha hU~ AhAraka zarIra hai aura usase honevAle yogako ahArakakAyayoga kahate haiN| jabataka AhAraka zarIra hai pUrNa na ho tabataka vaha AhArakamizra kahA jAtA hai aura usase honevAle yogako AhArakamizrayoga hai / kahate haiN| tathA jJAnAvaraNa Adi karmoM ke samUhakA nAma kArmANa zarIra hai / " sAta prakArake kAyayogoMmeM hai audArika aura audArikamizra ye do kAyayoga to manuSya aura tiyaMcoMke hote haiM / vakriyika aura vaikriyikamizra ye do kAyayoga deva aura nArakiyoMke hote haiN| AhAraka aura AhArakamizra ye do kAya * yoga Rddhi prApta muniyoM ke hote haiM aura kArmANa kAyayoga jo jIva vigrahagatimeM haiM unake aura samu-* hai ghAta karanevAle kevaliyoMko hotA hai "eka zarIrako choDakara dUsare zarIrakI prAptike liye jo gamana hU~ karanA hai vaha vigrahagati hai' mUla zarIrako na choDakara taijasa kArmANasvarUpa uttara dehake sAtha sAtha jo hai jIvake pradezoMkA bAhara nikalanA hai vaha samudghAta hai aura vaha vedanA 1 kaSAya 2 vaikriyika 3 mAraNAM6 tika 4 taijasa 5 AhAraka 6 aura kevalake bhedase sAta prakArakA hai| athavA Asravake bheda zubha aura azubha bhI haiM / hiMsA jhUTha corI kuzIla aura parigraha ina pAMca pApoMmeM pravRtta honese azubhakAyakRta AsUva aura unase dUra rahanese zubha-kAyakRta Asrava hotA hai| kaThora vacana bolanA kosanA cugalIkhAnA aura parako pIDA pahuMcAnevAlA vacana bolanA Adise azubha 2vigraho dekhA, tadaryA gativigrahagatiH / rAjavArtika pR0 95 / 2 mRlasarIra machaMDiya uttrdehssjiivpiNddss| NiggamaNaM dehAdo hai hodi samugdhAdaNAmaM tu // 667 / / jIvakAMDa gompaTasAra / 3 vepaNa kasAya vegubbiyo ya maraNaMtiyo smugpaado| tejAhAro chaTo sattamao kevalINaM tu // 666 // jIvakAMDa gommaTasAra / AMRO Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va0za0 193 | vacanakRta AsU aura unase viparIta moThe hitakArI Adi vacana bolanese zubha vacanakRta AsUva hotA hai | mithyA zAstroMke citavana se IrSA dveSa Adi rakhane se azubha mAnasa AsUva hotA hai / aura unase dUra rahanese zubha mAnasa AsUva hotA hai / isaprakAra yaha Asravatattva ke nirdeza AdikA nirUpaNa hai / nizrayanayase jIvake pradeza aura kama ke pradezoM kA jo ApasameM ghaniSTharUpa se mila jAnA hai vaha baMdha hai aura vyavahAranaya se baMdhake nAma sthApanA Adi bhI baMdha haiM / baMdhake phalakA saMsArI jIva bhoga karatA hai isaliye nizrayanayase to usakA svAmI saMsArI jIva hai athavA saMsArI jIva aura karma donoM hI baMdhake hone meM kAraNa haiM isaliye vyavahAranayase jIvakA svAmI karma bhI hai| mithyAdarzana avirati pramAda kaSAya aura yoga ye baMdhake kAraNa haiM athavA baMdhaviziSTa AtmA bhI baMdhakA kAraNa hai / jo vastu svAmisaMbaMdha ke yogya hotI hai svAmI kahI jAtI hai vaha, vastu adhikaraNa bhI mAna lI jAtI hai / baMdhake svAmI hone yogya jIva aura karma haiM isaliye ve hI usake AdhikaraNa haiN| yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki jo svAmisaMbaMdha ke yogya hai vaha adhikaraNa nahIM ho sakatA kyoMki svAmisaMbaMdha ke yogya padArtha bhinna hotA hai aura adhikaraNa padArtha bhinna hotA hai / 'jahA~ para svAmisaMbaMdha rahatA hai vahAM para SaSThI kAraka vibhakti hotI hai aura adhikaraNameM saptamI kAraka vibhaktikA vidhAna hai| jisataraha 'rAjJaH puruSaH' rAjAkA puruSa, yahAM svasvAmisaMbaMdha hai isaliye 'rAjJaH' yahAM para SaSThI vibhakti hai aura 'kaTe kAkaH" caTAI para kAka baiThA hai yahAM para adhikaraNakI vivakSA hai isaliye 'kaTe' yahAM saptamI vibhakti hai isarItise jaba svasvAmisaMbaMdha aura adhikaraNa viruddha padArtha haiM taba svasvAmisaMish yogya hI adhikaraNa hai yaha kahanA bAdhita hai ? so ThIka nahIM / kArakoM kI pravRtti vaktAkI icchA 25 bhASA 193 Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DRA bhASA KAAMIRHARASHT ka AdhIna hai / yadi vaha SaSThI kArakakI jagaha saptamI kAraka kahanA cAhe to kaha sakatA hai jaba yaha hai bAta hai taba svAmisabaMdhake yogya aura adhikaraNameM koI virodha nahIM ho sakatA isaliye svasvAmisaM-2 baMdhake yogyako hI adhikaraNa mAnanA bAdhita nhiiN| ... jaghanya aura utkRSTake bhedase sthiti do prakArakI hai aura baMdhakI sthiti jJAnAvaraNa Adi saba koMkI sthitikA grahaNa kiyA gayA hai / isaliye vedanIyakI jaghanya sthiti bAraha muhUrta hai arthAt jaghanyase jaghanya vAraha muhUrta taka vedanIyakarmakA baMdha AtmAke sAtha rahatA hai| nAma aura gotrakarmoMkI sthiti ATha muhUrta hai / avaziSTa jJAnAvaraNa Adi karmokI jaghanyasthiti aMtarmuhUrta mAtra hai| tathA jJAnAvaraNa darzanAvaraNa vedanIya aura aMtarAya ina cAra karmoMkI utkRSTasthiti tIsa koDAkoDi sAgarapramANa hai| mohanIyakI sattara koDAkoDi sAgarapramANa hai / nAma aura gotra karmoM kI bIsa koDAkoDi sAgarara pramANa hai aura AyukarmakI tetIsa sAgara pramANa hai arthAt adhikase adhika itane kAla taka jJAnAvaraNa OM Adi karmoM kA AtmAke sAtha baMdha rahatA hai| 9. athavA-baMdha saMtAna sAmAnyarUpase baMdhakI vivakSA karane para abhavyoMkI apekSA baMdhakI sthiti hai % anAdi aura anaMta hai tathA jo bhavya anaMtakAlameM bhI mokSa na prApta kara sakeMge unake bhI. baMdhakI sthiti hU~ saMtAnakI apekSA anAdi anaMta hai kiMtu jJAnAvaraNa darzanAvaraNakI utpaci aura vinAzakI apekSA vai I hu~ baMdhasthiti sAdi aura sAMta hai| kyoMki jJAnAvaraNa AdikI jitanI sthiti paDegI utane kAla rahaneke hai ke bAda vaha.chUTa jAyagI isalie vaha anAdi anaMta nahIM kahI jA sktii| yaha sAdi sAMta sthiti pratyeka karmakI jaghanya aura utkRSTa sthitike bhedase Upara kaha dI gaI hai| sAmAnyakI apekSA baMdhadravya eka hI RRORATIKOKHASTRIWAR ANSLReal 191, Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakArakA hai| vizeSakI apekSA zubha aura azubhake bhedase do prakArakA hai / dravya bhAva aura ubhayake bheda | parApa se tIna prakArakA hai / prakRti sthiti anubhAga aura pradezake bhedase cAra prakArakA hai| mithyAdarzana 195 // avirati pramAda kaSAya aura yogake bhedase pAMca prakArakA hai| nAma sthApanA dravya kSetra kAla aura bhAva I ke bhedase chaha prakArakA hai / nAma sthApanA dravya kSetra kAla bhAva aura bhavake bhedase sAta prakArakA hai| jJAnAvaraNa darzanAvaraNa vedanIya mohanIya Ayu nAma gotra aura aMtarAyake bhedase ATha prakArakA. hai | sItaraha kAraNa aura kAryake bhedase baMdha tatvaka saMkhyAta asaMkhyAta aura anaMta bheda haiN| : AsavakA svarUpa Upara kaha diyA gayA hai / usa AsravakA ruka jAnA saMvara kahA jAtA hai athavA | saMvaranAma saMvarasthApanA bhI saMvera hai| yaha saMvarakA nirdeza hai| saMvarakA phala jIvako bhoganA paDatA hai| | isalie jIva usakA svAmI hai athavA saMvarake ho jAnepara kA~kA nirodha hotA hai isalie rukane yogya padArtha karma honeke kAraNa vaha bhI saMvarakA svAmI hai| tIna gupti pAMca samiti. daza dharma Adi saMvarake kAraNa haiM / jo padArtha svAmisaMbaMdhake yogya hai vahI saMvarakA adhikaraNa hai / svAmisaMbaMdha ke yogya padArtha ) jIva aura karma haiM isalie ve hI adhikaraNa haiM / saMvara takhakI jaghanya sthiti aMtarmuhUrta hai, utkRSTa sthiti kucha ghATi koTi pUrva hai / saMvara tatvake ekasau ATha 108 bheda haiM athavA nirodhya nirodhaka-rukanevAlA aura rokanevAleke bhedase usake uttara bheda saMkhyAta asaMkhyAta aura anaMta haiN| ye jo saMvara tatvake ekasau ATha bheda kahe haiM ve isaprakAra hai-- " . . manogupti vacanagupti kAyagupti ye tIna gupti, IryA bhASA eSaNA AdAnanikSapaNa aura AlokitapAna' 1- sa guptisamividhAnumakSAparIpahajayacAritraH // 2 // adhyAya 910 sUtra GALREPARASite NASAHARASHRUGALBANDAR ASI Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA 5 bhojana ye pAMca samiti, uttamakSamA mArdava Ajava zauca satya saMyama tapa tyAga AkiMcanya aura brahmacarya / ye daza dharma, anitya azaraNa saMsAra ekatva anyatva azucitva Asrava saMvara nirjarAloka bodhidurlabha aura dharmAnuprekSA ye bAraha anuprekSA, kSudhA tRSA zIta uSNa daMzamazaka nAgnya aratinI caryA niSadyA zayyA meM Akroza badha yAcanA alAbha roga tRNasparza mala satkArapuraskAra prajJA ajJAna aura adarzana ye bAIsa I parISada, anazana avamodarya vRttiparisaMkhyAnarasaparityAga viviktazayyAsana aura kAyakleza ye chaha vAhya tapa evaM prAyAdhica vinaya vaiyAvRtya svAdhyAya vyutsarga aura dhyAna ye chaha aMtaraMgatapa, isataraha bAraha tapa, AlocanA pratikramaNa ubhaya (AlocanApratikramaNa) viveka vyutsarga tapa cheda parihAra aura upasthApanA ye nau prAyazcitta, jJAna darzana cAritra aura upacAra ye cAra vinaya, AcArya upAdhyAya tapasvI zakSya glAna gaNa kula saMgha sAdhu aura manojJa isataraha daza prakArake sAdhuoMkI sevA Tahala karanA daza prakArakA . vaiyAvRtya, vAcanA pRcchanA anuprekSA AmnAya aura dharmopadeza yaha pAMca prakArakA svAdhyAya, vAhya upadhi aura aMtaraMga upadhike medase do prakArakA vyutsarga, apAyavicaya upAyAvacaya jIvavicaya AjJAvicaya vipAkavicaya ajIvavicaya hetuvicaya virAgavicaya bhavavicaya saMsthAnavicaya yaha daza prakArakA dharmadhyAna, pRthaktvavitarka ekatvavitarka sUkSmakriyApratipAtI aura vyuparatakriyAnivartI yaha cAra prakArakA zukladhyAna isataraha saba milakara ekasau ATha prakArakA saMvaratatva hai / gupti AdikA svarUpa vistArase nauveM adhyAya meM varNita hai| ____ svayameva pAkase vA tapake dvArA honevAle pAkase jisa karmakI sAmarthya kSINa ho cukI hai vaha nirjarA 9 hai.athavA nirjarAkA nAma nirjarAkI sthApanA Adi bhI nirjarA hai yaha nirjarAkA nirdeza hai / nirjarA A ROAURUS 196 Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4.athavA . . .. - all ke svAmI jIva aura karma donoM haiM kyoMki dravya aura bhAvake bhedase nirjarA do prakArako hai unameM bhAva rA || nirjarA AtmAmeM aura dravya nirjarA karmakI hotI hai / nirjarAkA kAraNa tapa athavA yathAkAla karmoMkA || 1976 pAka hai| nirjarA AtmA hotI hai isaliye nirjarAkA AdhikaraNa AtmA hai athavA pratyeka padArtha apanA hai adhikaraNa Apa hI hotA hai isaliye nirjarAkA adhikaraNa nirjarA bhI hai| nirjarAkI jaghanya sthiti meM eka samaya aura utkRSTa sthiti aMtarmuhUrta hai / yahA~para nirjarAkI sthiti dhyAnakI apekSA samajhanI cAhiye || arthAt dhyAnake balase samasta karmoMkI nirjarAkA jaghanya to eka,samaya aura utkRSTa aMtarmuhUrta samaya hai || isa rItise vaha sthiti sAdi sAMta hai sAmAnyarUpase nirjarAtatva, eka hai / vizeSarUpase usake savipAkA aura avipAkake do bheda haiM athavA jJAnAvaraNa Adi mUla prakRti ATha haiM isaliye mUla prakRtiyoMkI 15 apekSA usake ATha bhI bheda haiN| isI taraha AtmA aura karmakI apekSA usake saMkhyAte asaMkhyAte aura anaMta bheda haiN| * jJAnAvaraNa Adi samasta karmoMkA sarvathA nAza honA mokSa hai athavA mokSakA nAma mokSakI || sthApanA Adi bhI mokSa hai yaha mokSakA nirdeza hai| mokSakA svAmI paramAtmA hai athavA mokSakA svAmI / svayaM mokSa hai / samyagdarzana samyagjJAna aura samyakcAritra mokSake kAraNa haiM / jo padArtha svAmIsaMbaMdhaka | yogya hotA hai vaha adhikaraNa kahA jAtA hai mokSakA svAmI paramAtmA hai isaliye vahI usakA adhikaraNa mokSakI sthiti sAdi anaMta hai| sAmAnyarUpase mokSa eka hI prakArakA hai aura vizeSa rUpase usake | 6dravya mokSa aura bhAva mokSa ye do bheda haiN| jo padArtha jisa rUpase sthita hai unakA usI rUpase zradAna karanA samyagdarzana hai athavA samya RECEREMEGERMANENERASAWARENT Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KASHIBITAASANNARY gdarzanakA 'nAma vA'samyagdarzanakI sthApanA Adi samyagdarzana' haiM yaha samyagdarzanakA nirdeza hai| samya9 gdarzana AtmAke hotA hai isaliye usakA svAmI AtmA hai vA apanA svAmI Apa hI samyagdarzana hai| mAtA darzana mohakA upazama kSaya Adi.samyagdarzanake aMtaraMga kAraNa haiM aura vAhya kAraNa dharmopadeza' zAstra hU~ svAdhyAya Adi haiM athavA apanA kAraNa svayaM samyagdarzana hI hai / samyagdarzanakA svAmI honeke yogya hU~ AtmA hai isaliye vahI adhikaraNaM hai / samyagdarzanakI jaghanya sthiti aMtarmuhUrta hai aura utkRSTaM sthiti hai kucha adhika chyAsaThi sAgara pramANa hai athavA aupazamika aura kSAyopazamikakI sthiti 'sAdi sAMta hai hai aura kSAyika samyagdarzanakI sAdi anaMta hai| sAmAnyase samyagdarzana eka prakArakA hai aura vizeSa hai rUpase usake nisargaja aura adhigamaja ye do bheda haiM vA aupazamika kSAyika aura kSAyopazamika ye tIna bheda haiM athavA saMkhyAte asaMkhyAte aura anaMte padArthoM kA zraddhAna samyagdarzana kahA jAtA hai isa-* liye usake saMkhyAta asaMkhyAta aura anaMta bhI bheda haiN| jIva ajIva Adi tatvoMko bhale prakAra jAnanA jJAna hai athavA jJAnakA nAma jJAnakI sthApanA Adi bhI jJAna hai yaha jJAnakA nirdeza hai| jJAna AtmAmeM rahatA hai isaliye jJAnako svAmI AtmA hai athavA jJAnakA AkAra bhI jJAnakA svAmI hai / jJAnAvaraNa Adi karmoMke kSayopazama kSaya Adi jJAnake kAraNa haiM athavA sva-( samyagdarzana) svarUpakI pragaTa honekI zakti bhI jJAnakA kAraNa hai| jJAna AtmA * meM rahatA hai / isaliye usakA adhikaraNa AtmA hai athavA apane AkArameM bhI jJAna-rahatA hai isaliye jJAnakA AkAra bhI jJAnakA adhikaraNa hai / matijJAna zrutajJAna avadhijJAna aura manaHparyaya jJAna ina cAra OM 11 6, kSAyopazamika jJAnoMkI sthiti sAdi sAMta hai / kSAyikajJAna-kevalajJAnakI sthiti sAdi anaMta hai| HerkesterHUGHUGASGASKASTIK PRAKASHNEKHA Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0rA0 -sAmAnyarUpase jJAna eka prakArakA hai vizeSa rUpase pratyakSa aura parokSake bhedase do prakAra, dravya guNa aura paryAya ina tIna padArthoMko viSaya karaneke kAraNa tIna prakAra, nAma sthApanA Adi bhedoMke kAraNa cAra hA prakAra, matijJAna zrutajJAna Adi bhedoMse pAMca prakAra, isa taraha jJeyAkAra pariNAmake bhedase arthAt | saMkhyAta asaMkhyAta, aura anaMta padArthoMko viSaya karaneke kAraNa usake saMkhyAta asaMkhyAta aura anaMta -- - - .. . . . jina kAraNoMse AtmAmeM karma Ate haiM una kAraNoMkI nivRci honA cAritra hai athavA cAritrakA || nAma cAritrako sthApanA,Adi bhI cAritra hai yaha cAritrakA nirdeza hai / cAritra AtmAmeM hI rahatA hai | isaliye usakA svAmI AtmA hai athavA svayaM cAritra bhI cAritrakA svAmI hai / cAritramohanIyakarmake upazama kSaya Adika cAritrake kAraNa haiM athavA jisa zaktise cAritraguNa pragaTa hotA hai vaha zakti bhI cAritrakA kAraNa hai| cAritrakA svAmI AtmA hai isaliye AtmA hI usakA adhikaraNa hai / athavA apanA svAmI Apa hI cAritra hai isaliye cAritra bhI cAritrakA adhikaraNa hai / cAritrakI jaghanya-15 sthiti aMtarmuhUrta haiN| utkRSTasthiti kucha ghATa pUrvakoTi haiN| athavA aupazamika aura kSAyopazamikakI sthiti sAdi sAMta hai kSAyikakI sthiti sAdi anaMta hai| AtmAkI jo zuddhi hai usIkA nAma cAritra mAhA hai jisasamaya zuddhikI prakaTatA ho jAtI hai phira usakA nAza nahIM hotA isaliye zuddhikI prakaTatAkI || da! apekSA kSAyika cAritrakI Adi to hai paraMtu nAza nahIM vaha sAdi aura avinAzI hai / sAmAnyarUpase || cAritra eka prakArakA hai / vizeSarUpase vAhyanivRtci aura aMtaraMganivRcike bhedase vaha do prakArakA hai athavA aupazamika kSAyika aura kSAyopazAmikake bhedase vaha tIna prakArakA hai| cAra yamoMke bhedase (1)vaha SABBANANA . ... Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SECSIDHRECRUAROGRA hai cAra prakArakA hai / sAmAyika chaidopasthApanA parihAravizuddhi sUkSmasAMparAya aura yathAkhyAtake bhedase vaha pAMca prakArakA hai / isataraha AtmAke pariNAmoMke bhedase usake saMkhyAta asaMkhyAta aura anaMta hai bheda hai // 7 // kyA itane hI jIva Adi vA samyagdarzana Adike jAnaneke upAya haiM athavA aura bhI upAya haiM ? 8 isa praznake ucarameM sUtrakAra kahate haiM satsaMkhyAkSetrasparzanakAlAMtarabhAvAlpabahutvaizva // 8 // ___ isa sUtrameM bhI adhigama zabdako anuvRci hai isaliye sat saMkhyA kSetra sparzana kAla aMtara bhAva aura alpabahutvase bhI una jIva Adi vA samyagdarzana Adi padArthoM kA jJAna hotA hai| prazaMsAdiSu sacchavRndattaricchAtaH sadbhAvagrahaNaM // 1 // ___sat zabdake prazaMsA Adi aneka artha haiM, jisataraha-'satpuruSaH sadazvazveti' yaha puruSa prazasya hai aura yaha ghoDA prazasya hai| yahAMpara sat zabdakA prazaMsA artha hai / 'saddhaTaH satpaTa' ghaDA hai kapaDA hai yahAM para sat zabdakA artha astitva hai| 'prabajitaH san kathamanRtaM brUyAt' yaha puruSa dIkSita hai isaliye yaha 6 jhUTha nahIM bola sakatA yahAM para prabajitakA artha sat zabdake yogase pratijJAyukta hai isaliye yahAM sat zabdakA artha pratijJA hai / 'satkRtyAtithIna bhojayatIti' atithiyoMkA Adara kara bhojana karatA hai yahAM para sat zabdakA artha Adara hai paraMtu sUtrameM jo sat zabdakA ullekha hai usakA artha yahAM astitva grahaNa kiyA hai arthAt padArthoM ke astitvase unakA jJAna ho jAnA hai / satke vAda saMkhyA usake vAda kSetra ityAdi sat Adi kramakA nirUpaNa FORORISTISTSBIOPOST . 200 Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RSHASTRIBHASHASTRESCRIBERSHABAR ... avyabhicArAtsarvamUlatvAcca tasyAdau vacanaM // 2 // ___ 'jo padArtha saba jagaha pAyA jAtA hai vaha vyApaka kahA jAtA hai, vyApaka hone para yadi vaha kahIM meM pAyA jAya aura kahIM nahIM, to vaha vyabhicAradoSase dUSita mAnA jAtA hai| AkAza padArtha sarvatrapAyA | * jAtA hai isalie vaha vyApaka hai / rUpa Adi guNa vA jJAna Adi guNa kisImeM pAye jAte haiM kisImeM * nahIM pAye jAte arthAt rUpa Adi guNa pudgalameM hI pAye jAte haiM anya dravyoMmeM nhiiN| jJAna Adi guNa 9 AtmAmeM hI pAe jAte haiM pudgala AdimeM nahIM, isalie rUpa Adi guNa vA jJAna Adi guNa vyApaka % nahIM, isItaraha halana calanarUpa kriyA jIva aura pudgaloMmeM hI hai dharma adharma Adi dravyoMmeM nahIM isaliye sarvatra na pAye jAneke kAraNa vaha bhI vyApaka nhiiN| astitva jisako satcA kahate haiM haraeka padArthameM pAyA hai| jAtA hai| aisA koI bhI padArtha nahIM jisameM sattA na pAI jAya, isalie samasta padArthoM meM rahane ke kAraNa sacA padArtha vyApaka hai| yadi vaha kisI padArthameM rahegA aura kisI na rahegA isa rUpase vyabhicarita hogA to na vaha vacanakA viSaya hI ho sakegA aura na usakA jJAna samyagjJAna kahAyA jA skegaa| tathA / jo padArtha vicAra karane ke yogya haiM una sabakA mUla kAraNa sattA hai| jina padArthoM kI sattA nizcita hai | unhIMkA vicAra kiyA jA sakatA hai kiMtu jinakI sacA nizcita nahIM, jisataraha gadheke sIMga, bA~jhakA lar3akA Adi unakA kisI prakArase vicAra nahIM ho sktaa| isa rItise samasta padArthoM meM rahaneke kAraNa aura samasta padArthoMkI vidyamAnatA vA unheM vicArake yogya banAnemeM kAraNa sattA hai, isalie sat saMkhyA AdimeM sabase pahile sat zabdakA pATha rakkhA hai| sataH pariNAmopalabdheH sNkhyopdeshH||3|| BAHURESUGARCASSALSAGARLOCKNOR A Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAga PLACE KALARIAIRSCRIBASTRORESUPSRASTRO artha-saMkhyAkA artha bhedoMkI ginatI karanA hai aura vaha eka do tIna saMkhyAta asaMkhyAta aura anaMta prakArakI hai| sattAke Azraya-vidyamAna padArthake rahate hI vaha saMkhyAta Adi saMkhyA kahI jA sakatI hai| avidyamAna AkAzake phUla Adi padArthoM kI saMkhyAta Adi saMkhyA nahIM kahI jA sktii| isa rItise 5 satke AdhIna saMkhyAkA svarUpa nirUpaNa rahaneke kAraNa satke bAda sUtrameM saMkhyA zabdakA pATharakkhA gayA hai| nitisaMkhyasya nivAsavipratipatteH kSetrAbhidhAnaM // 4 // kSetrakA artha vartamAna nivAsa sthAna hai| jisa padAryake bhedoMkA jJAna ho cukA hai usImeM yaha hU~ vivAda hotA hai ki vaha Upara hai vA nIce hai vA tirachA hai ? isalie usa padArSakA yaha nizcaya karAnekai hU~ lie ki vaha Upara hI hai vA nIce aura tirachA hI hai, sUtroM kSetra zabdakA pATha rakkhA gayA hai isa hai rItise saMkhyAke AdhIna kSetrakI sArthakatA hone ke kAraNa saMkhyAke bAda kSetrakA sUtrameM ullekha hai| avasthAvizeSasya vaicitryAtrikAlaviSayopazleSanizcayArtha sparzanaM // 5 // __avasthA vizeSa-padArthoke rahaneke sthAna trikoNa catu:koNa Adi aneka prakArake haiN| unakA tInoMkAla padArthoMke sAtha saMbaMdha rahanA sparzana kahalAtA hai arthAt jisa adhikaraNameM tInoMkAla padArthe 6 raha sake usa adhikaraNakA nAma sparzana hai| jisa taraha kisI kisI dravyakA sparzana-kSetra hI hai arthAt TU dharma dravya adharma dravya AkAza dravya aura kAladravya tInoM kAlameM AkAzameM hI rahatI hai isalie ina hai dravyoMkA sparzana AkAza kSetra hai / kaI eka padArthoM kA dravya hI sparzana hai arthAt jJAnAdi guNa AtmAmeM tInoMkAla niyamase rahate haiN| rUpAdi guNa pudgalameM tInoMkAla niyamase rahate haiM isalie jJAna Adi guNoMkA sparzana AtmA dravya aura rUpa Adi guNoMkA sparzana pudgala dravya hai| kaI eka padArthoM kA chaha 202 Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAga PISONSORRBIB | rAjU vA ATha rAjU sparzana hai arthAta solahaveM svarga meM rahanevAle deva yadi nIce gamana kareM aura madhyalokameM | Ave to unakA chaha rAjU aura usase bhI nIce tIsare naraka jAya to ATha rAjU sparzana hai| isItaraha | eka jIvakI apekSA sparzanakA vidhAna hai vahAM sparzanase eka jIvakA nizcaya hotA hai aura jahAM aneka jIvaoNkI apekSA sparzanakA vidhAna hai vahAMpara sparzanase aneka jIvoMkA nizcaya hotA hai| sthitimato'vadhiparicchedArtha kAlopAdAnaM // 3 // . vartamAnakAlakI apekSA vA tInoM kAloMkI apekSA jisa vastukA kSetra AdimeM rahanA nizcita ho | cukA hai usIkI kAlake dvArA avadhi kahI jAsakatI hai arthAt vaha itane kAlataka apane kSetra AdimeM 5 jA rahegI yaha kahA jA sakatA hai isaliye sUtrameM sparzanake bAda kAlakA pATha rakkhA gayA hai| aMtarazabdasyAnekArthavRttaricchadramadhyAvarahazcanyatamagrahaNaM // 7 // ___ aMtara zabdake aneka artha haiM jisataraha 'sAMtaraM kASThaM sachidramiti' yaha kASTha cheda sahita hai, yahaoNpara | aMtara zabdakA artha cheda hai| 'dravyANi dravyAMtaramAraMbhaMte' dravya hI dUsarI dravyoMkI racanA karate haiM yahA~para | aMtara zabdakA artha anya (dUsarA) hai| 'himavatsAgarAMtare' himavana parvata aura sAgarake madhyameM, yhaaNpr| aMtara zabdakA madhya artha hai| 'sphaTikasya zuklaraktAtarasya tadvarNatA' sapheda lAla Adi padArthoM ke samIpa | rahane para sphaTika, sapheda lAla rUpa pariNata ho jAtA hai| yahAMpara aMtarazabdakA samIpa artha hai| - "vAjivAraNa lohAnAM kASThapASANa vAsasAM / nArIpuruSa toyAnAmaMtaraM mahadaMtaraM // " ghoddaa||8 | hAthI aura loha, kATha patthara aura vasra, strI puruSa aura. jala inakA vizeSa, mahAna vizeSa hai| yahAMpara aMtara zabdakA artha vizeSa hai| 'prAmasyAMtaraM kUpAH' kUveM gAMvase bAhara haiM, yahaoNpara aMtara RECECRUGRAMCALCRUGRAMBAKAMALARIA ASANGACASSES Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KCEKORBONSARSA OM zabdakA bAhara artha hai / 'aMtare zATikA' (zATikA- paridhAnIyA) sAr3I. pahinanI cAhie yahA~para aMtara zabdakA paridhAna pahinanA artha hai / 'anabhiprenotRjanAMtare maMtra maMtrayate' jo sunanevAle aniSTa 6 -Apaci khaDI kara denevAle haiM unake virahameM arthAt unake na rahanepara salA masodA karatA hai, yahAM para aMtara zabdakA artha viraha hai / sUtrameM jo aMtara zabda hai usakA cheda madhya aura viraha ina tInoM arthoM-hU~ hU~ meMse kisI eka arthakA grahaNa hai arthAt eka zarIrako choDa kara jisasamaya jIva dUsare zarIrako dhAraNa hU~ karaneke lie gamana karatA hai vahAMpara pahile zarIrase nikalakara jabataka dUsare zarIrako grahaNa nahIM kara letA bIcameM hI AkAzakI zreNiyoM meM rahatA hai usako madhya bhI kaha sakate haiM, cheda bhI kaha sakate hai haiM aura viraha bhI kahate haiM, isalie aMtara zabdakA tInoM hI prakArakA artha mAna lenA ayukta nhiiN| athavA ___ anupahatavIryasya nyagbhAve punarabhRtidarzanAttadvacanaM // 8 // jisakI zakti naSTa nahIM huI hai aisI dravyako kisI kAraNase pahilI paryAyake naSTa ho jAne para * phira kisI anya kAraNase usI paryAyake utpanna honese jo samayakA vyavadhAna paDatA hai vaha virahakAla hai| hai pariNAmaprakAranirNayArtha bhAvavacanaM // 9 // .: aupazamika kSAyika Adi bhAvoMkA Age jAkara nirNaya karanA Avazyakayi hai isalie sUtrameM bhAva zabdakA ullekha kiyA gayA hai| saMkhyAtAdyanyatamanizcayepyanyonyavizeSapratipayarthamalpabahutvavacanaM // 10 // __jina padArthoM kA eka do tIna saMkhyAta asaMkhyAta aura anaMta rUpase nizcaya ho cukA hai una padA GHATAREKORANGAIRTE 205 Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jana padAthAkA - * 205 thoMkI paraspara vizeSatAke jJAnake lie alpa bahutvakA sUtrameM ullekha kiyA gayA hai arthAt-yaha padArtha || 0rA0 || isase choTA hai yaha bar3A hai isatarahase bhI padArthakA nizcaya hotA hai isalie choTA baDA rUpa vizeSa kA | jJAna karAneke lie sUtrameM alpabahutvakA grahaNa hai / zaMkA-. | nirdezavacanAtsattvaprasiddharasadgRhaNaM // 11 // na vA kAsti va nAstIti caturdazamArgaNAsthAnavizeSaNArthatvAt // 12 // nirdeza svAmitvasAdhanAdi sUtrameM padArthoMke jJAnakA kAraNa nirdeza kaha Ae haiM aura nAmamAtra | l kathana karanA usakA artha hai / jo padArtha asat hai-jisakI saMsArameM satvarUpase prasiddhi nahIM hai jaise ki ||5gadheke sIMga Adi usakA nirdeza ho nahIM sakatA kiMtu sat padArthakAhI nirdeza hotA hai isaliye nirdeza18 ke kahanese hI satke kahanekA prayojana nikala AtA hai phira satsaMkhyAkSetrasparzanAdi sUtrameM sat pratyayal kA grahaNa vyartha hai ? so nhiiN| yadi sat zabda sAmAnyase samyagdarzana Adike satvakA kahanevAlA ho | taba to nirdezameM usakA aMtarbhAva ho jAnese judA use padArthoke jJAnakA kAraNa batalAnA vyartha hai kiMtu gati iMdriya kAya yoga Adi jo caudaha mArgaNA batalAI haiM unameM kisa jagaha kisa prakArakA samyag || darzana hai kisa prakArase nahIM hai ? isaprakArake vizeSakA jJAna savase hI hotA hai| nirdezase yaha jJAna hai| nahIM ho sakatA isaliye sUtrameM saba zabdakA grahaNa vyartha nahIM kahAjA saMkatA aura bhI yaha bAta hai ki . . sarvabhAvAbhigamahetutvAt // 13 // / sUtroMkA yaha niyama hai ki jo bAta sUtrake aMdara nahIM hotI unakI anuvRci dUsare sUtroMse kara 15 lI jAtI hai| nirdeza svAmitvetyAdi sUtrameM samyagdarzana aura jIva AdikI anuvRtti hai kyoMki Upara-5205 se unakA adhikAra calA A rahA hai| yadi satsaMkhyAkSetretyAdi sUtrameM sat zabdakA ullekha na kiyA kankanchana babaramahala Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RASTRI S AMASTIST / jAyagA to nirdeza vacanase jinakA pUrva sUtroMse adhikAra calA ArahA hai aise samyagdarzana AdivA 7 jIva AdikA hI astitva jAnA jA sakegA kiMtu jIvakI krodha mAna Adi paryAya aura pudgalakI mAtra varNa gaMdha Adi vA ghaTa paTa Adi paryAya jinakA ki adhikAra nahIM A rahA hai unakA astitva na 8 / jAnA jA skegaa| sat zabdase krodha Adi vA varNa gaMdha ghaTa pada Adi sabakA astitva jAna liyA hU~ jAtA hai isaliye sat zabdakA grahaNa karanA vyartha nhiiN| yadi kadAcit yaha zaMkA ho ki ___ anadhikRtatvAditi cenna sAmarthyAt // 14 // jinakA adhikAra calA A rahA hai jaise ki samyagdarzana Adi unhIMke astitvakA sat-zabdase 2 / jJAna honA ThIka hai kiMtu jinakA adhikAra nahIM A rahA hai jaise jIvakI krodha Adi paryAya vA ajIva kI varNa gaMdha ghaTa paTa Adi paryAya unakA sat zabdase jJAna nahIM ho sktaa| jaba yaha bAta nizcita ho 5 cukI ki adhikRta padArthoM kA hI sat zabdase jJAna ho sakatA hai anadhikRtoMkA nahIM taba nirdezake kahane hai hIse unakA jJAna ho jAyagA sat zabdakA ullekha karanA vyartha hI hai| so ThIka nhiiN| padArthoMkI sAmarthya 5 aciMtya hai / koI bhI dRDharUpase yaha nahIM kaha sakatA ki amuka padArthakI sAmarthya itanI hI hai| hai sat zabdake aMdara bhI yaha sAmarthya hai ki vaha anadhikRta padArthoMke bhI AstitvakA jJAna karA sakatA hai hai isaliye koSa Adi vA varNa zabda Adi anadhikRta padArthoM ke akhilake jJAna karAneke liye sat zabda kA sUtrameM grahaNa karanA sArthaka hI hai vyartha nhiiN| vidhAnagrahaNAta saMkhyAsiddhiriti cenna bhedagaNanArthatvAta // 15 // nirdezasvAmitvetyAdi sUtrameM vidhAna zabda kaha Ae haiM / vidhAnakA artha bheda kahanA hai| APERS 206 Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RORESORRORISTORICROTRIOTISRAEMORRORIES hU~ satsaMkhyAkSetretyAdi sUtrameM bhI jo saMkhyA zabda hai usakA bhI artha bhedoM kA kahanA hai isaliye vidhAna Rs zabdake kaha denese hI saMkhyA zabdake kahanekA prayojana nikala AtA hai phira satsaMkhyAkSetretyAdi sUtra meM hai| hai saMkhyA zabdakA grahaNa vyartha hai ? so ThIka nahIM / prakAra gaNanA aura bheda gaNanAmeM bheda hai| samyaghASTake upazama-samyagdRSTi kSAyika-samyagdRSTi Adi bheda haiM yaha to prakAra-gaNanA hai aura usake bhedoMke bhedoM kI bhI ginatI karanA jisa taraha upazama samyagdRSTi itane haiM, kSAyika samyagdRSTi itane haiM, yaha bheda-18 gaNanA hai| isa vizeSatAkA jJAna saMkhyA zabdase hotA hai, isaliye uttarocara bhedoMkI gaNanAkI vizeSatA janAnemeM kAraNa honese saMkhyA zabdakA grahaNa vyartha nahIM ho sktaa| vizeSa-yadyapi vidhAna zabdake kahanese hI mUla padArthake bhedoMkA vA bhedoMke bhedoMkA grahaNa ho hai sakatA hai parantu vidhAna zabdake mUla padArthake bhedoMke grahaNa karanemeM hI zakti mAnI hai isaliye bhedoMke hai hai bhedoMkA grahaNa karane ke liye saMkhyA zabdakA ullekha sArthaka hai / vAstavameM to mUla padArthake bhedoMkA vA usahai ke bhI bhedoMkA vidhAna zabdase hI grahaNa ho sakatA hai to bhI saMkhyA zabdakA ullekha vizeSa spaSTatAke liye kiyA gayA hai| kSetrAdhikaraNayorabheda iti cennoktatvAt // 16 // __jisameM padArtha rahe usakA nAma adhikaraNa hai yahI artha kSetrakA bhI hai| nirdezasvAmitvAdi sUtroM hU~ adhikaraNa zabdakA pATha rakkhA gayA hai isaliye adhikaraNake kahanese hI kSetra zabdake kahanekA prayojana hai hai nikala AtA hai phira satsaMkhyAkSetretyAdi sUtrameM kSetra zabdakA grahaNa karanA vyartha hai ? so ThIka nhiiN| adhikaraNa zabda vyApya hai thoDI jagahako dhAraNa karanevAlA hai| kSetra zabda vyApaka hai adhika jagaha STUMERGRESSESSAURABISESGRLX P Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RBARSASUPEPISISEX ko dhAraNa karanevAlA hai| adhikaraNake kahanese saMpUrNa padArthoM kA jJAna nahIM ho sktaa| kSetrake kahanese hai se saMpUrNa padArthoM kA jJAna hotA hai isaliye samasta padArthoMke jJAnake liye kSetra zabdakA sUtrameM grahaNa kiyA hai OM gayA hai| kSetre sati sparzanopalandharaMbughaTavatpRthaggRhaNaM // 17 // na vA viSayavAcitvAt // 18 // ghaTasvarUpa kSetrake rahate hI jala usameM rahatA hai yaha niyama hai kiMtu yaha bAta nahIM ki jala ghaDAmeM hU~ rahe kiMtu vaha ghaDAse saMbaMdha na kare isaliye jisa taraha ghaTa jalakA sparzana mAnA jAtA hai| usI taraha Dra hU~ AkAzasvarUpa kSetrameM jIva Adi samasta dravyoMkA niyamase rahanA hai kiMtu yaha bAta nahIM ki ve AkAza- hU~ 1 meM raheM aura unakA AkAzake sAtha saMbaMdha na ho isaliye AkAza bhI jIva AdikA sparzana hai isa rIti- hai 2 se kSetrake kahanese hI sparzanake kahanekA prayojana nikala jAtA hai phira sparzanakA sUtrameM judA-grahaNa hai karanA vyartha hai ? so ThIka nahIM / kSetra zabda eka dezako viSaya karatA hai aura sparzana zabda saba dezako 6 viSaya karanevAlA hai / jisataraha kisIne kahA 'rAjA kahAM hai ?' ucara milA 'amuka nagarameM rahatA hai yahAM 0 para saMpUrNa nagarameM rAjA nahIM rahatA kiMtu nagarake eka dezameM rahatA hai isalie rAjAkA nivAsa nagarake 5 hU~ eka dezameM rahaneke kAraNanagara kSetra hai| isatiraha kisIne kahA 'tela kahAM hai' ucara milA 'tilameM hai vahAM . hai para tela tilake eka dezameM nahIM rahatA saba dezameM rahatA hai isalie tilameM sarvatra telake rahaneke kAraNa ke telakA tila sparzana hai, isarItise eka deza aura sarvadeza kI apekSA viSaya bheda honese kSetrake kahanese sparzana nahIM kahA jA sktaa| aura bhI yaha bAta hai 200 traikaalygocrtvaac|| 19 // Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA va0rA0 MECORDCHOREOGA artha-jisataraha vartamAnakAlIna jalakA vartamAnakAlIna ghaTase saMbaMdha hai usataraha usa jalakA pIche | ho jAne vAle atIta aura Age hone vAle anAgatake sAtha saMbaMdha nahIM isalie vartamAnakI apekSA | jalakA ghaTake sAtha saMbaMdha rahanese ghaTa jalakA sparzana nahIM kahA jA sakatA kiMtu sparzanakA trikAlagocara viSaya hai jisa jagaha tInoM kAla padArthakI sattA raha sake usakA nAma sparzana hai isarItise bhii| jaba kSetra aura sparzanameM bheda hai taba kSetra zabdakA ullekha karane para sparzanakA artha siddha nahIM ho sktaa| sthitikAlayorAMtaratvAbhAva iti cenna mukhyakAlagastitvasaMpratyayArthaM // 20 // . . . | nirdeza svAmitvetyAdi sUtrameM sthiti zabdakA ullekha kara Ae haiM aura satsaMkhyAkSetretyAdi sUtrameM || kAla zabda grahaNa kiyA gayA hai paraMtu haiM donoM eka hI, kyoMki jo sthiti hai vahI kAla hai aura jo kAla hai| hai vahI sthiti hai, isalie sthiti zabdake kahanese hI kAla zabdakA prayojana siddha ho jAtA hai phira || kAla zabdakA grahaNa karanA vyartha hai ? so ThIka nhiiN| kAla do prakArakA hai eka mukhya dUsarA vyavahAra / unameM nizcayakAla mukhyakAla kahA jAtA hai aura paryAya viziSTa padArthoMke paryAyoMkI hada jAnanevAlA | arthAt ghaMTA ghaDI pala Adi vyavahArakAla hai| sthitikA artha kAlakI maryAdA hai arthAt amuka padArtha || | itane kAla taka amuka jagaha rahegA basa isI bAtako sthiti zabda batalA sakatA hai kiMtu vaha kAla nizcaya aura vyavahArake bhedase do prakArakA hai isa tAtparyako kAla zabda hI batalAtA hai isalie nizcaya 5 aura vyavahArake bhedase kAla dravya do prakArakA hai yaha batalAneke lie sUtrameM kAlA zabdakA ullekha hai sArthaka hai| athavA sthiti zabda vyApya hai, kucha eka padArthoM ke hI kAlakI maryAdA batalAne vAlA hai aura kAla zabda vyApaka hai samasta padArthoM kI maryAdAmeM kAraNa hai / (sthiti, thor3e hI padArthoM ke jJAna enachaHEME- MEMOR-09-ARAN AEBASABREGIOGRA 27 Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SPRISONAK mAtA RSSISTRESOURABHASHASTRORSHRESTH A * karAnemeM kAraNa hai aura kAlake kahanese samasta padArthoMkA jJAna hotA hai) isalie samasta padArthoM ke jJAnameM hai kAraNa honese kAla dravyameM sUtrakA grahaNa karanA sArthaka hai, vaha vyartha nahIM kahA jA sktaa| nAmAdiSu bhAvagrahaNAtpunarbhAvAgahaNamiti cennaupazamikAbapakSatvAt // 21 // nAmasthApanA' ityAdi sUtrameM bhAva zabdakA grahaNa kara Aye haiN| usI bhAva zandake grahaNase kArya 6 cala jAyagA phira 'satsaMkhyAkSetra' ityAdi sUtrameM bhAva zabdakA ullekha karanA vyartha hai ? so ThIka nhiiN| 6, hU~ ukta sUtrameM jo bhAva zabdakA grahaNa kiyA gayA hai usakA tAtparya yaha hai ki jo dravya na ho vaha bhAva hai hU~ hai arthAt jo paryAya bhaviSyat kAlameM honevAlA ho usako vartamAnameM kaha denA, jisataraha rAjaputra Age hai hai jA kara rAjA honevAlA hai use abhIse rAjA kaha denA dravya nikSepa hai aura jo padArtha vartamAnameM jisa hai paryAyase maujUda hai use vaisA hI kahanA jisataraha 'rAjAko rAjA' yaha bhAva nikSepa hai / dravyanikSepa bhAva hai nikSepa na kahA jAya isaliye vahAM para bhAva zabdakA ullekha kiyA gayA hai kiMtu 'satsaMkhyAkSetretyAdi / sUtrameM jo bhAva zabdakA ullekha hai usase aupazamika kSAyika Adi bhAvoMkA grahaNa hai jisataraha aupa-8 kazamika bhI samyagdarzana kahA jAtA hai aura kSAyika Adi bhI samyagdarzana kahA jAtA hai| isarItise hai donoM bhAva zabdoMkA judA judA prayojana honeke kAraNa eka jagaha bhAva zabdake kahanese dUsarI jagahake bhAva zabdakA prayojana siddha nahIM ho sakatA, isaliye satsaMkhyA Adi sUtrameM grahaNa kiyA gayA, bhAva hU~ zabda vyartha nhiiN| athavA vineyAzayavazo vA tattvAdhigamahetuvikalpaH // 22 // saMsArameM koI ziSya to aise hote haiM thoDA kahane para hI vizeSa tAtparya samajha lete haiM aura aneka , Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 211 moTI buddhike aise hote haiM jinakeliye vistArase kahA jAtA hai taba unakI samajha meM AtA hai / parama | kAruNika AcAryoMkA uddeza hara ekako tattvoMke svarUpake samajhAnekA hotA hai isaliye yahAM para jo padArthoM ke svarUpakA jJAna karAnekeliye AcAryane nirdeza Adi bhedoM kA ullekha kiyA hai vaha vistAra se tattvoM ke svarUpako samajhAnevAle ziSyoM keliye kiyA huA samajha lenA cAhiye nahIM to kevala pramANase hI samasta padArthoM kA jJAna ho sakatA hai nirdeza Adiko jJAnakA kAraNa mAnanA vyartha hI hai / isarIti se jaba yaha bAta siddha ho gaI ki vistAra ruci ziSyoMkeliye nirdeza svAmitva AdikA ullekha hai taba 'ekakA dUsare meM samAveza kI kalpanA kara jo Upara zaMkAyeM uThAI gaIM haiM ve vyartha haiM, kyoMki samAveza ho bhI jAya to bhI nirdeza AdikA kathana spaSTa pratItikeliye hai / isa taraha jisaprakAra pramANa aura naya athavA nirdeza svAmitva Adi kAraNoMse jIva Adi padArthoM kA jJAna hotA hai usaprakAra sat saMkhyA kSetra Adi | kAraNoM se bhI unakA jJAna hotA hai yaha samajha lenA cAhiye // 8 // isa prakAra zrI tattvArtharAja vArtikAlaMkArakI bhASATIkAke prathamodhyAyameM pAMcavAM Ahika samApta huA // 5 // 'samyagdarzana-jJAna- cAritrANi mokSamArga :' isa sUtra meM sabase pahile samyagdarzanakA ullekha kiyA gayA hai / usakI utpatti svAmi viSaya nikSepa aura adhigama ke upAya batalA diye gaye / samyagdarzana ke saMbaMdha se jIva ajIva Adike saMjJA pariNAma Adi bhI batalA diye gaye / aba samyagdarzana ke bAda krama prApta samyagjJAna hai usa para vicAra kiyA jAtA hai bhASA 211 Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ matizrutAvadhimanaH paryayakevalAni jJAnaM // 9 // matijJAna zrutajJAna avadhijJAna mana:paryayajJAna aura kevalajJAna ye pAMca bheda samyagjJAnake haiN| maMti Adi zabdoM kA vyutpattipUrvaka artha yaha hai matizabdo bhAvakartRkaraNasAdhanaH // 1 // jJAnArthaka manu dhAtuse bhAvasAdhana artha meM kti pratyaya karane para mati zabda siddha huA hai aura mananaM matiH, matijJAnAvaraNa karma ke kSayopazamase iMdriya aura manakI sahAyatAse jo padArthoM kA jAnanA hai vaha mati hai / isItaraha udAsInatA se jahAM bAhulyakI apekSA padArthoMkA svarUpa kahA jAtA hai vahAM para 'manute'rthAn' padArthoM ko jo jAne vaha mati hai yaha kartA arthameM mati zabda kI vyutpatti hai / isItaraha jahAM para kathaMcit bheda aura abhedakI vivakSA hai vahAMpara 'manyate'neneti matiH' jisake dvArA padArtha jAne jAMya vaha mati hai yaha karaNa arthameM vyutpatti hai| yahAMpara jJAna karaNa hai aura AtmA kartA hai paraMtu AtmA se jJAnako kathaMcit bhinna vA kathaMcit abhinna mAnane para koI doSa nahIM hai / zrutazabdaH karmasAdhanazca // 2 // zrutajJAnAvaraNa vA noiMdriya (mana) AvaraNa ke kSayopazama Adi aMtaraMga vahiraMga kAraNoMke maujUda rahate jisake dvArA sunA jAya- zrutajJAnakA viSaya kiyA jAya vaha zrutajJAna hai / yahA~ para zrutazabdakI kartA karaNa aura bhAva artha meM vyutpatti samajha lenI cAhie / 'zRNotIti zrutaM' yaha zruta zabdakA kartRsAdhana vyutpatti hai aura zrutajJAnarUpa pariNata AtmA hI padArthoMko sunatA hai yaha usakA artha hai | jisasamaya zrutajJAnako AtmAse kathaMcidbhinna mAnA jAyagA usasamaya 'zrUyate'neneti zrutaM' yaha karaNa sAdhana vyutpatti - bhASA 212 Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va0rA0 mAyA 213 hai aura jisake dvArA sunA jAya vaha zruta hai yaha usakA artha hai / yahA~para karaNa honese zrutajJAna bhinna jAna ||6|| paDatA hai to bhI kathaMcit bheda pakSake avalaMbanase koI doSa nhiiN| 'zravaNa mAtraMvA zrutaM' yaha bhAvasAdhana || vyutpaci hai| sunanA-jAnanA rUpa yaha usakA artha hai|| avapUrvasya dadhAteH karmAdisAdhanaH kiH||3|| . . .. __ aba upasarga pUrvaka dhA dhAtuse karma karaNa aura bhAva tInoM arthoM meM ki pratyaya karane para avadhi zabda / siddha hotA hai| avadhijJAnAvaraNakA kSayopazama aura vIyaryAtarAyakA kSayopazama Adi aMtaraMta bahiraMga | kAraNoMke rahate jisake dvArA padArtha jAne jAya vA jo padArthoM ko jAne athavA padArthoM kA jAnanAsvarUpa hI jisakA svabhAva ho vaha avadhi-avadhijJAna kahA jAtA hai yaha kartA karaNa aura bhAva tInoM arthoM kI | apakSA avadhizabdakA vyutpacipUrvaka artha hai| jisataraha adhAkSepaNaM avakSepaNaM nIce giranA avakSepaNa | kahA jAtA hai usItaraha avadhijJAnakA artha bhI adholokake padArthoM kA jAnanA hai isarItise adholokake || bahutase padArthoMko jojJAna viSaya kare vaha avadhijJAna kahA jAtA hai| "yadyapi avadhijJAnavAlA maryAdita &|| rUpase kucha Uparake padArthoM ko bhI jAna sakatA hai paraMtu bahuta thoDA kiMtu adhika rUpase adholokake | FilpadArthoM ko hI jAna sakatA hai isalie 'adholokake bahutase padArthoM ko jo jJAnaviSaya kare vaha avadhijJAna | hai' yaha lakSaNa pradhAnatAkI apekSA kiyA gayA hai|" athavA | avadhikA artha maryAdA bhI hai| jo maryAdita rUpase padArthoM ko viSaya kare vaha avadhijJAna hai| isI 6 adhyAyake 'rUpiSvavadheH' avadhijJAnakA viSaya rUpI padArtha hai, isa sacAIsaveM sUtrameM avadhijJAnake maryAdita | viSayakA varNana kiyA gayA hai| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki kevalajJAnake sivAya maryAdita viSaya R ECOGNOUGUSAGROct ANSACTERISTICATIOBACHEts SECREG4rSCREEMEDIEOG Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SAJAISA to cAroM jJAnoMkA hai arthAt pAMca iMdriya aura manase jo matijJAna hotA hai vaha bhI maryAdArUpase hotA hai | zrutajJAnakI bhI maryAdA hai evaM manaHparyAyajJAna bhI dUsareke manameM sthita rUpI padArthoM ko jAnatA hai, isalie yahAM para bhI mayAdA hai / yadi maryAditarUpase padArthoMkA jAnanA avadhijJAna kahA jAyagA to mati Adi jJAnoM ko bhI avadhijJAna kahanA paDegA ? so ThIka nahIM / jisataraha gau zabda ke pRthvI vANI gAya Adi aneka artha hote haiM to bhI rUr3hivalase gAya hI artha liyA jAtA hai usatiraha maryA dita rUpame jAnanA yadyapi sabhI jJAnoM kA viSaya hai to bhI rUr3hivalase maryAditarUpa se padArthoM ko jAnanA avadhijJAna hI kahA jAtA hai, anya jJAna nahIM / manaH pratItya pratisaMghAya vA jJAnaM manaH paryayaH // 4 // mana:paryayajJAnAvaraNakA kSayopazama aura vIyatarAyakA kSayopazama Adi aMtaraMga vahiraMga kAraNoMke dvArA dUsareke manameM sthita padArthakA jAna lenA mana:paryayajJAna kahA jAtA hai / jisataraha mati Adi zabdoMko kartRsAdhana karaNa sAdhana aura bhAvasAdhana batalA Ae haiM usItaraha 'manaH paryeti parIyate paryayamAtraM vA manaHparyayaH' isataraha manaH paryaya zabdako bhI kartA karaNa aura bhAvasAdhana mAna lenA cAhie / manako pratIti kara vA Azraya kara jo jJAna hotA hai vaha mana:paryayajJAna kahalAtA hai yaha jo vyutpAca siddha mana:paryayajJAnakA artha hai yahAMpara mana zabdase para ke manameM sthita padArthakA grahaNa hai, kyoMki AdhAra meM rahanevAlA Adheya padArtha bhI AdhAra ke nAmase kaha diyA jAtA hai yaha vyavahAra hai / yahAMpara dUsareke manameM sthita padArtha Adheya aura mana AdhAra hai to bhI usa padArthako manake nAma se pukArane meM koI hAni nahIM / tathA vaha parake manameM rahanevAlA padArtha ghaTa Adi rUpI padArtha grahaNa kiyA gayA hai arthAt parake MI PALE bhAta 214 Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ manameM yadi rUpI padArthakA vicAra ho rahA hogA tabhI mana:paryayajJAnI usake manakI bAta jAna sakatA 10rA0 hai kiMtu yadi vaha para manuSya kisI amUrtika padArthakA ciMtavana karegA to manaHparyayajJAnI usake manakI bAta nahIM jAna sktaa| isItase parake manameM sthita rUpI padArthako pratIti kara vA Azraya kara manaHparya yAvaraNake kSayopazama Adi aMtaraMga vahiraMga kAraNoMke dvArA jo dusareke manameM sthita rUpI padArthako 5 jAna lenA hai vaha manaHparyayajJAna hai yaha khulAsA rUpase manaHparyayajJAnakA artha hai| yadi yahAMparaM yaha zaMkA | kI jAya ki matijJAnaprasaMga iti cennApekSAmAtratvAta // 5 // Upara manase matijJAnakI utpaci kaha Ae haiN| yadi manaHparyayajJAnameM bhI manakA nimica mAnAjAyagA hai to phira manaHparyayajJAnako matijJAna hI kaha denA pddegaa| AgamakA bhI yaha vacana hai ki manake dvAroM; manako Azraya kara jo jJAna hotA hai vaha manaHparyayajJAna hai isarItise manake nimicase manaHparyayajJAnakI 5 utsaci mAnane para vaha matijJAna hI kahA jAsakegA mana:paryayajJAna judA siddha nahIM ho sakatA? so ThIka nhiiN| abhre caMdramasaM pazya' AkAzameM caMdra dekho yahAMpara AkAzakA kahanA jisataraha apekSAmAtra hai 18 yadi AkAzako na kahA jAya, caMdra dekho' itanA hI kahA jAya taba bhI cadramAkA jJAna ho sakatA hai ra usItaraha manaHparyayajJAnameM bhI manakA nimitca apekSAmAtra hai / "vinA manako nimica mAna manaHparyayajJAna hogA hI nahIM, yaha bAta nhiiN| tathA jisataraha matijJAna manakA kArya hai manakI sahAyatAse hI hotA hai usataraha manaHparyayavAna manakA kArya nahIM kiMtu manaHparyayajJAnakI utpacimeM AtmAkI vizuddhatA hI nimicakAraNa hai| AtmAkI vizuddhike binA manaHparyayajJAna ho hI nahIM sktaa| ARRECEBSTERIHSRECORRECRUGREEK RANSFREEPRESSISATERIALER Sarsal Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5 ' vAhyAbhyaMtararAkriyAvizeSAt yadarthaM kevate tatkevalaM // 6 // jisa jJAna kI prAptikelie mana vacana kAya tInoM yogoMke nirodhapUrvaka vAhya aura abhyaMtara tapakA ArAdhena kiyA jAtA hai vaha kevalajJAna hai arthAt matijJAna aura zrutajJAna ye do jJAna to sAdhAraNa haiM prANimAtra pratisamaya vidyamAna rahate haiM isalie matijJAna aura zrutajJAnakI utpatti meM tapaMkI jarA bhI AvazyakatA nahIM paDatI / avadhijJAna ke lie bhI khAsa rUpase tapakI AvazyakatA nahIM, deva Adiko vA tIrthaMkara Adiko tapake binA hI avadhijJAna ho jAtA hai / mana:paryayajJAna meM bhI yaha bAta nahIM ki vaha tapa tapane se hI ho kiMtu dIkSA lete samaya pariNAmoM kI vizuddhatA se mana:paryayajJAna ho jAtA hai| kiMtu kevalajJAna anazana avamodarya Adi bAhyatapa aura prAyazcita vinaya Adi aMtaraMga taMpa ina donoM prakAra ke tapako vinA ArAdhana kiye nahIM prApta ho sakatA, isIliye kevalajJAna kI utpatti bAhya abhyaMtara donoM prakAra ke tapoMko pradhAnatAse kAraNa batalAyA hai / athavA avyutpannovA'sahAyArthaH kevalazabdaH // 7 // devadatta kevala annako khAtA hai yahAMpara kevalakA artha asahAya rahane ke kAraNa anna jisataraha anya vyaMjanoM kI sahAyatA rahita asahAya mAnA jAtA hai usItaraha kevalajJAnameM jo kevala zabda hai usakA bhI artha asahAya hai aura matijJAna Adi kSAyika jJAnoM kI sahAyatA rahita kevalajJAna asahAya jJAna kahA jAtA hai isa rIti se asahAya arthako kahanevAlA kevala zabda avyutpanna rUDhise hai vyutpattisiddha nahIM / karaNAdisAdhano jJAnazabdo vyAkhyAtaH // 8 // 'jAnAti jJAyate jJAnamAtraM vA jJAnaM' jo jAne, jisase jAnA jAya aura jo jAnanAsvarUpa ho bhASA: 216 Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "jAnAti jJAyata jJAnA - . .. .. ... ...... SENTER 4 bhASA: / vaha jJAna hai isa taraha katA karaNa bhAva sAdhana jJAna zaMndakA vistArase pahile vyAkhyAna kara diyaa| I gayA hai| - itareSAM tadabhAvaH // 9 // yaha jo bAna zandako kartA karaNa aura bhAva sAdhana kahA gayA hai vaha anekAMtavAdameM hI bana sakatA hai ekAMtavAdameM nahIM bana sakatA kyoMki ekAMtavAdameM eka hI dharmakI pradhAnatA ho sakatI hai| jisasamaya jJAnazabda kartRsAdhana kahA jAyagA usasamaya karaNasAdhana nahIM kahA jA sktaa| jisasamaya 8 | karmasAdhana kahA jAyagA usa samaya kartRsAdhana nahIM kahA jA sakatA kiMtu anekAMtavAdameM kartRsAdhana | || Adi tInoMkA kathana kathaMcit zabdakI apekSA rakhanake kAraNa viruddha nahIM mAnA jA sakatA / ekAMta| vAdiyoMke matameM jJAna zandameM kartRsAdhana Adi isaprakAra nahIM ghaTa sakate kyoMki AtmAbhAve jJAnasya karaNAditvAnupapattiH karturabhAvAta // 10 // yaha niyama hai ki kartAke rahate hI karaNa bana sakatA hai jisa taraha parazuse devadaca kASThakA chedana karatA hai yahAMpara kartA devadacake rahate hI parazuko karaNa kahA jAtA hai kiMtu vinA devadacake parazu karaNa nahIM ho sakatA usI taraha AtmA kartA aura jJAna karaNa mAnA gayA hai yahAMpara bhI AtmAke rahate kA hI jJAnako karaNapanA AsakatA hai kiMtu AtmAke abhAvameM jJAna karaNa nahIM kahA jA sakatA / bauddha I loga jJAnake sivAya AtmA padArtha nahIM mAnate isaliye kartA AtmAke abhAvameM unake matameM jJAna | hai| karaNa nahIM kahA jA sktaa| tathA kartA AtmAke abhAvameM jJAnako bhAva sAdhana bhI nahIM kahA jA sakatA hai kyoMki jJaptiAna-jAnanArUpa jJAna, bhAva kahA jAtA hai| bhAvakA adhikaraNa hI jaba AtmA siddha nahIM 55555+SIBIOS. 28 Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ONSIS BADASTURBERISPERI taba jJAna bhAvasApana bhI nahIM ho sktaa| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki AtmAke na mAne jAnepara jJAna karaNa vA bhAva sAdhana mata bano kiMtu 'jAnAtIti jJAna' jo jAne vaha jJAna hai isaprakAra kartRsAdhana , to bana sakatA hai isa rItise jJAna; karaNa aura bhAva na bhI kahA jAya kartA to kahA jA sakatA hai ? OM so ThIka nahIM / bauddha loga saba padArthoM ko nirIhaka-udAsIna mAnate haiN| joudAsIna hotA hai vaha kartA cha nahIM kahA jA sakatA kyoMki kAryake karanemeM jo svataMtra hotA hai vaha kartA mAnA jAtA hai jisa taraha 6 devadaca ghaDA banA rahA hai yahAMpara ghaTa kAryake karanemeM devadatta svataMtra hai isaliye vaha ghaDAkA kartA mAnA gayA hai yadi udAsIna padArthako bhI kartA mAnA jAyagA to jahA~para devadaca ghaDA banA rahA hai vahAMpara udAsInarUpase AkAza Adi padArtha bhI vidyamAna haiM unako bhI kartA kaha denA paDegA parantu unakA kartA honA pramANabAdhita hai / jaba bauddha saba hI padArthoM ko udAsIna mAnate haiM taba jJAna padArtha bhI una-hai ke matameM udAsIna hI hai isaliye vaha kartA nahIM ho sktaa| athavA-jisa padArthako pUrva aura ucarakI apekSA rahatI hai kucha kAla ThaharatA hai vahI kartA kahA jA sakatA hai| jisa taraha kuMbhakAra ghaDA banAtA hai| usako ghaTakI pahilI paryAya miTTIkI apekSA rahatI hai aura ucara paryAya-ghaTakA pUrNa ho jAnA yA jaladhAraNa Adi kriyAmeM ghaTakA samartha ho jAnA hU~ AdikI apekSA rahatI hai isaliye jabataka ghaTa pUrA nahIM hotA tabataka usakA rahanA kAryakArI samajhA hai jAtA hai| bauddha jJAnako jo kartA svIkAra karate haiM vaha ayukta hai| unake matameM pratyeka padArtha eka kSaNa meM rahakara naSTa honevAlA hai| jo padArtha eka kSaNameM hI naSTa ho jAnevAlA hai usako pUrva aura uttaraparyAyoM- 3 kI apekSAkA avasara nahIM mila sakatA kyoMki pUrva aura ucara paryAyoMkI apekSAke liye adhika kSaNa ICCircereCCASINGERTONE 210 Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA 7 ThaharanekI AvazyakatA paDatI hai| jJAna bhI bauddha matameM anya padArthoke samAna kSaNa bharameM vinaSTa ho | IAS jAnevAlA hai| use bhI apanI pUrva aura uttara paryAyoMkI apekSA karanekA avasara nahIM mila sakatA 5 219 isa rItise jaba jJAna padArtha nirapekSa hai-kSaNabharameM vinAzIka honeke kAraNa jisa kAryakA vaha kartA | hogA usa kAryake pUrva aura uttara paryAyoMkI apekSA nahIM rakha sakatA taba vaha kartA nahIM ho sktaa|| athavA-jo padArtha karaNake vyApArakI apekSA karanevAlA hotA hai vahI kartA kahA jAtA hai| jisa | taraha devadatta parazuse kASTha chedatA hai yahAMpara kartA devadaca hai aura usako karaNa parazukI apekSA hai yadi | | jJAnako kartA mAnA jAyagA to usake bhinna koI karaNa mAnanA cAhiye / karaNa dUsarA koI he nahIM isa- | | liye jJAnako kartA nahIM kahA jA sakatA / yadi yaha kahA jAyagA ki jJAnakI jo svazAkti hai vaha karaNI || mAna lI jAyagI taba jJAna kartA ho sakegA koI doSa nahIM ? so ayukta hai kyoMke vahAMpara yaha vikalpa || uThatA hai ki vaha jo jJAnakI svazakti hai vaha jJAnase bhinna hai ki abhinna hai ? yadi bhinna mAnI jAyagI hai taba jJAnase bhinna AtmA padArthakI siddhi ho jAyagI kyoMki zaktimAna padArtha AtmA kahanA paDegA hai | aura zakti padArtha jJAna mAnanA paDegA / jJAnako zAkti hI mAnA gayA hai| yadi zakti aura jJAna hai | abhinna-donoM eka mAne jAyage taba jo Upara doSa diyA gayA hai ki karaNake vyApArakI apekSA vinA || kIye jJAna kartA nahIM kahA jA sktaa| vaha doSa jaisAkA taisA rahegA kyoMki jJAna aura zakti eka hI | padArtha ho gaye svazaktirUpa karaNa bhinna siddha nahIM huaa| yadi kadAcit phira yaha kahA jAya ki hama || | eka jJAnako nahIM mAnate, jJAnakI saMtAna mAnate haiN| yadyapi saMtAnameM eka jJAnake utpanna honepara dUsarA para | jJAna naSTa ho jAtA hai do jJAna eka sAtha nahIM rahate to bhI jisa jJAnakI saMtAna mAnI gaI hai usa saMtAnI | PRORISTURBARAHABAR HESSALIRSALALALGIRIARTI PRIATAUPUN Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OR HKAROASTRORE 5 jJAnako kartA aura usakI saMtAnako karaNa isa rUpase upacArase kartA karaNakA vyavahAra bana sakatA hai OM isaliye saMtAnakI apekSA jJAna kartA ho sakatA hai koI doSa nahIM ? so ThIka nahIM / jJAnakI saMtAna mAna 9 bhASA kara usameM kartA karaNakA vyavahAra mAnanA aura AtmA padArthakA abhAva kahanA vAstavika tattvase vipa rIta bAta hai-mithyA hai isaliye usa prakArake tatvakA mAnanA mRSAvAda kahanA paDegA tathA vahAMpara yaha hU~ vikalpa bhI uThatA hai ki vaha jo saMtAna hai vaha saMtAnIse bhinna hai ki abhinna ? yadi bhinna mAnI jAyagI taba saMtAnIko AtmA aura saMtAnako jJAna mAnanese AtmA padArtha siddha ho jAyagA / yadi abhinna * mAnI jAyagI taba saMtAnI aura saMtAna donoM eka hI ho gaye saMtAnIse bhinna saMtAna siddha nahIM huA isa rItise saMtAnako karaNapanA na honese jJAna kartA nahIM ho sktaa| yadi yaha kahA jAya ki vinA kisI karaNake vyApArakI apekSA kIe jJAna kartA nahIM ho sakatA isaliye hama mana aura iMdriyoMko karaNa mAna leMge jJAna kartA ho jAyagA koI doSa nahIM ? so ThIka nhiiN| mana kisI padArthako nahIM jAna 5 sakatA hai usameM jAnanekI zakti nahIM hai kyoMki bauddha siddhAntameM samasta padArtha kSaNabharameM vinaza jAne-% vAle haiN| mana padArtha bhI kSaNavinAzIka hai jo kSaNavinAzIka hai vaha karaNa nahIM ho sakatA kiMtu kucha / kSaNa taka ThaharanevAlA hI padArtha karaNa kahA jA sakatA hai isaliye kSaNa vinAzIka honese mana jJAnakA hai karaNa nahIM ho sakatA / bauddha siddhAntameM kahA bhI hai 'papaNAmanaMtarAtItaM vijJAnaM yaddhi tanmanaH' arthAt chai AyatanoMke pIche atIta vijJAna hai vaha mana hai / isa rItise kSaNa vinAzIka honese mana karaNa nahIM ho sakatA / isI taraha iMdriyoMko bhI kSaNavinAzIka mAnA hai aura unheM atItaM vijJAna , 220 batalAyA hai isaliye iMdriyAM bhI karaNa nahIM ho sktiiN| yadi yaha kahA, jAyaMgA ki jisa samaya jJAna SARKETESTRORBARBARI Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAvA || maujUda hai usI samaya honevAle mana aura iMdriyAM karaNa ho sakate haiM koI doSa nahIM ? so bhI ayukta hai| 1 kyoMki jisa manuSyake sIMga utpanna hote haiM ve eka sAtha hote haiM vahAMpara yaha bAta nahIM ki donoM sIMga eka sAtha utpanna hue haiM isaliye dAhinI orake sIMgakA bAMhI orakA sIMga karaNa mAnA jAya / isa. hai| liye yaha vAta siddha ho cukI ki jo puruSa AtmAko na mAnakara jJAna hI padArtha mAnanevAlA hai aura / use kSaNa vinAzIka mAnatA hai usakA mAnA huA jJAna karaNake vyApArako apekSA vinA kiye kA nahIM hai| IPL kahA jA sktaa| aura bhI yaha vAta hai ki bauddha loga prakRtikA jo artha hai usase bhinna koI padArtha nahIM mAnate / jJAna zabdakI prakRti jJA || dhAtu hai kyoMki jJA dhAtuse yuT pratyaya karanepara jJAna zabdakI siddhi hotI hai tathA usa jJA dhAtukA artha 15 jAnanA mAtra hai usase bhinna AtmA padArtha hai nahIM jise kartA mAnA jAya isaliye prakRtikA artha jJAnaH | || kartA nahIM ho sktaa| aura bhI yaha vAta hai ki / yadi jJAnako kartA mAna bhI liyA jAya to jJAna sivAya eka kSaNake dUsare kSaNameM nahIM raha sktaa| M aura usameM rahanevAlA kartApana bhI sivAya eka kSaNake dUsare kSaNameM nahIM raha sakatA isa rItise jaba || jJAnameM rahanevAlA kartRtvadharma kSaNavinAzIka hai taba jisakA uccAraNa aneka kSaNoM meM ho sakatA hai aise ||P || kartA zabdase vaha nahIM kahA jA sakatA / yadi kadAcita kartRtvako kahanevAle kartA zabdako bhI kSaNa18|| vinAzIka mAna leve so bhI ThIka nhiiN| kartRzabda kartRtva arthako aneka kSaNa Thahara kara hI kaha sakatA hai kiMtu eka kSaNa Thahara kara vaha kartRtva arthako kabhI nahIM kaha sakatA / yadi yahA~para yaha kahA jAya ki | hama jJAnakI saMtAna mAna leNge| saMtAnI padArtha aneka kSaNasthAyI hogA aura vaha kartA kahA jA sakegA BABASEASEASCALCUSTORISERIER ki 221 Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ na BRANCISTREA SORRORISTRALIANCCIRRORNERIESREATRE koI doSa nahIM ? so bhI ayukta hai / bheda aura abhedakA vikalpa uThAkara pahile saMtAnakA spaSTatAse , khaMDana kara Ae haiN| yahAMpara avaktavyavAdIkA kahanA hai ki__ AtmA padArtha mAnA nahIM jaataa| jJAna kartA Adi bana nahIM sakatA / jaba koI padArtha kisI rUpase siddha nahIM ho sakatA taba avAcya tatva mAnanA hI ThIka hai kyoMki samasta dharmoM meM kisI prakArakA hU~ kartA karma Adi vyApAra nahIM bana sakatA isaliye vevacanake viSaya nahIM ho sakate isaliye jJAnake kartRtva Adike niSedhase (hamArA avaktavyavAdiyoMkA) abhimata siddha honese hamAre gharamai ratnoMkI varSA ke samAna atyanta harSa hai / so ThIka nahIM / unako avAcya kahanA bhI to vacanakA hI viSaya hai yadi saba dharmoMko sarvathA avAcya mAnA jAyagA to avAcya dharma bhI vacanase na kahA jA sakegA isaliye jisa taraha merI mA baMdhyA hai yaha kahanA svavacana bAdhita hai usItaraha saba dharmoMko avAcya mAnakara avAcyatva dharmakA kahanA bhI svavacana bAdhita hai| tathA jIva ajIva Adi tatva pramANasiddha hai / yadi sarvathA avAcya hI tatva mAna liyA jAyagA to jIva ajIva Adi tatvoMke jJAnakA upAya hI lupta ho jAyagA / isaliye kevala avAcya tatva nahIM mAnA jA sktaa| aura yaha vAta hai ki-- jisataraha jisa manuSyako sapheda aura nIlA AdikA jJAna hai vahI manuSya yaha kaha sakatA hai ki 5 yaha padArtha sapheda hai nIlA Adi nahIM kiMtu jise yaha sapheda hai aura yaha nIlAAdi nahIM aisA jJAna nahIM OM vaha uparyukta vizeSako nahIM jAna sakatA usI taraha jo manuSya kartRsAdhana aura karaNa Adi sAdhanakA jAnakAra hai vahI yaha vizeSa jAna sakatA hai ki yaha kartRsAdhana hai aura yaha karaNa Adi sAdhana hai kiMtu jise yaha jJAna nahIM ki yaha kartRsAdhana hai aura yahe karaNa Adi sAdhana nahIM, vaha uparyukta vizeSa nahIM' 222 Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S mA 223 HoREACKGRECIA AURABINESite =jAna sktaa| kSaNikavAdI bauddhoMke matameM jJAna padArtha eka kSaNa rahakara vinaza jAnevAlA hai aura hU~ pratyarthavazavartI hai arthAt eka jJAna eka hI padArthako viSaye karatA hai isaliye vaha kartRsAdhana aura karaNa hai Adi sAdhana ina donoM dharmoko viSaya nahIM kara sakatA / isa rItise yaha kartRsAdhana hai, karaNa Adi hai sAdhana nhiiN| isa prakArake vizeSa jJAnake na honese 'jAnAtIti jJAna' jo jAne vaha jJAna hai isa rUpase jJAnako kartRsAdhana nahIM kahA jA sktaa| isaprakAra yaha vAta nirvivAda siddha ho cukI ki yadiAtmA padArtha nahIM mAnA jAyagA jJAna hI mAnA jAyagA to jJAna kartA vA karaNa Adi na ho skegaa| ___ astitvepyavikriyasya tadabhAvo'nabhisaMbaMdhAta // 11 // pRthagAtmalAbhAbhAvAt // 12 // naiyAyika aura vaizeSikoMkA siddhAnta hai ki jo padArtha AtmA iMdriya mana aura padArthake saMbaMdhase utpanna hotA hai vaha bhinna mAnA jAtA hai jJAna padArtha, AtmA iMdriya mana aura padArthake saMbaMdhase utpanna hotA hai isaliye vaha AtmAse bhinna hai tathA AtmA padArtha niSkriya hai / koI bhI usameM kriyA nhiiN| yadyapi aisA mAnanese naiyAyika AtmA padArtha svIkAra karate haiM tathApi jJAna unake matameM karaNa nahIM mAnA jA sakatA kyoMki parazuse devadatta kASTha chedatA hai yahAMpara devadacase bhinna parazu tIkSNa bhArI aura 6 kaThina Adi apane vizeSa svarUpoMse pratyakSa siddha hai aura vaha karaNa kahA jAtA hai / yadi jJAna AtmoM se bhinna mAnA jAyagA to usakA bhI kucha vizeSa svarUpa prasiddha honA cAhiye / so prasiddha hai nhiiN| hai isaliye vaha karaNa nahIM ho sakatA isa rItise niSkriya AtmAko mAna bhI liyA jAya aura jAna usa hai kA guNa bhI svIkAra kara liyA jAya to bhI sarvathA bhinna honese usakA AtmAke sAtha kisI prakAra saMbaMdha na rahaneke kAraNa vaha karaNa Adi nahIM kahA jA sktaa| aura bhI yaha vAta hai ki 223 Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apekSAbhAvAt // 13 // devadatta ke hAthameM rahanevAlA parazu, Uparako uThanA nIceko paDanA rUpa devadaca dvArA kI jAnevAlI kriyAoM kI apekSA rakhatA hai binA ina kriyAoMkI apekSA kie parazu apanA kAma nahIM kara sakatA isalie vaha karaNa kahA jAtA hai| jJAna kartA AtmA dvArA kI jAnevAlI kisI kriyAkI apekSA nahIM karatA kyoMki AtmA niSkriya hai kisI prakArakI usameM kriyA nahIM mAnI gaI isalie vaha karaNa nahIM kahA jAsakatA / tatpariNAmAbhAvAt // 14 // jisasamaya devadatta chedanarUpa kriyAse pariNata hotA hai usasamaya usake saMbaMdha se chedana kriyAmeM pravRta parazu karaNa mAnA jAtA hai / naiyAyika aura vaizeSikoMke matameM AtmA niSkriya hai usameM kisI prakAra kI kriyAkA saMbaMdha mAnA nahIM isalie vaha jJAnarUpa kriyAse pariNata ho nahIM sakatA / AtmAko jJAnarUpa kriyA pariNata hue binA jJAna karaNa nahIM kahA jAsakatA / isalie AtmAkA sadbhAva mAnanepara bhI vaha niSkriya aura jJAna guNa sarvathA usase bhinna mAnA jAyagA to jJAna, karaNa Adi nahIM kahA jA sakatA / tathA- arthAtaratve tasyAjJatvAt // 15 // saMsArameM yaha bAta dIkha paDatI hai ki jo padArtha jJAnase bhinna mAnA jAtA hai vaha jaDa kahA jAtA hai jisataraha ghaTa paTa Adi dravya jJAnase bhinna haiM isalie ve jaDa haiM / yadi AtmAko bhI jJAnase sarvathA bhinna mAnA jAyagA to vaha bhI jaDha kahA jAyagA cetana nahIM kahA jAsakatA / yadi yaha kahA jAya ki INT 224 Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va00 jisataraha daMDa manuSyase sarvathA bhinna hai to bhI usake saMbaMdha se manuSya daMDI kahA jAtA hai| jisake hAthameM daMDa rahatA hai vahI daMDIke nAmase pukArA jAtA hai anya nahIM usItaraha jJAna bhI AtmAse bhinna rahe to 235 | bhI usake saMbaMdhase AtmA cetanaM kahA jA sakatA hai koI doSa nahIM / so bhI ayukta hai| jo padArtha | jJAnasvabhAva hogA usI ke sAtha jJAna kA saMbaMdha ho sakatA hai kiMtu jo jJAnase sarvathA bhinna hai usake sAtha jJAnakA saMbaMdha nahIM ho sakatA / AtmAko jJAnase sarvathA bhinna mAnA gayA hai isalie jisa taraha jJAna| svabhAva na hone ke kAraNa mana aura iMdriyoM ke sAtha jJAnakA saMbaMdha nahIM ho sakatA usIprakAra AtmA bhI ||3|| jJAnasvabhAva nahIM isalie AtmAke sAtha bhI jJAnakA saMbaMdha nahIM ho sktaa| kyoMki jJAnasvabhAvake ||6|| | abhAvameM AtmAke sAtha hI jJAnakA saMbaMdha hai mana aura iMdriyoM ke sAtha nahIM aisA niyama nahIM ho sktaa| tathA daMDake saMbaMdhase manuSya jisaprakAra daMDI kahA jAtA hai usaprakAra jJAnake saMbaMdhase AtmA bhI jnyaaniihai| cetana kahA jA sakatA hai yahAM jo dRSTAMta diyA hai vaha viSama dRSTAMta hai kyoMki ApasameM pRthak rUpase siddha / DIkA saMbaMdha hai usameM apane svarUpase prasiddha daMDakA kevala vizeSaNa rUpase grahaNa kiMta dNddii.|| daMDarUpa vA daMDakI kriyArUpa pariNata nahIM hotA AtmA aura jJAna ke saMbaMdhameM jJAnakA kevala vizeSaNarUpa || 5 se hI grahaNa nahIM hai kiMtu AtmA jJAnake utpanna ho jAnepara ahitakA vicAranA-jAnanArUpa jJAnakI kriyAse pariNata hotA anubhavameM AtA hai isalie dRSTAMtameM to vizeSyakA vizeSaNakI kriyArUpa pariNata 8/ na honA hai aura dASTAMtameM vizeSyakA vizeSaNakI kriyArUpa pariNata honA hai yaha spaSTa viSamatA honese, huuN| | daMDI udAharaNa ThIka nhiiN| tathA jJAnako kartA karaNa aura bhAvasAdhanasvarUpa mAnA hai| naiyAyika Adi 225 ke matameM kartA Adi tInoM svarUpa jJAna bana nahIM sakatA isaliye jisa samaya jJAna kartA mAnA jAyagA | ROCESSIOUSERIEOMA SARDARASADHANBADARSHRESS HILORESAROTESgalam 29 IPL Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mApA THALIABIRSSISTOR usa samaya karaNa aMzameM ajJAnI hai| jisa samaya karaNa mAnA jAyagA usa samaya kartA aMzameM ajJAnI hai isarUpase jaba jJAna bhI ajJAnI ho jAtA hai aura jJAnase sarvathA bhinna hone ke kAraNa AtmA ajJAnI ) hai hI, isaliye jisa taraha jo manuSya janmase aMdhe haiM una donoMkA ApasameM saMbaMdha ho jAnepara bhI donoM * aMdhe hI kahe jAte haiM dekhanevAle nahIM kahe jA sakate kyoMki unake dekhanekI zaktikA abhAva hai usItaraha hU~ jaba jJAna aura AtmA donoM jaDa haiM taba jJAna aura AtmAkA ApasameM saMbaMdha bhI ho jAya to bhI ve cetana TU nahIM kahe jA skte|jdd hI rheNge| isaliye jJAnake saMbaMdhase bhI AtmA cetana nahIM kahA jA sktaa| tathA yadi jJAnake mAnane meM kucha vizeSatA na mAnI jAyagI aura 'jJAyate anena tat jJAna' jisake dvArA jAnA jAya vaha jJAna hai isa rUpase use karaNasAdhana hI mAnA jAyagA to iMdriya aura manako bhI jJAna kahanA paDegA kyoMki iMdriyAM aura manake dvArA bhI padArtha jAne jAte haiN| tathA aura bhI yaha bAta hai kinaiyAyika loga AtmAko vyApaka-sarvatra rahanevAlA mAnate haiN| jo vyApaka hotA hai usameM koI bhI kriyA nahIM hotI isarItise AtmA unake matameM niSkriya hai evaM jJAna bhI unake matameM niSkriya mAnA gayA hai kyoMki " kriyAvattvaM dravyasyaiva lakSaNaM " arthAt kriyA dravyameM hI rahatI hai, guNa padArthameM nhiiN| 6 jJAna guNa hai isaliye usameM kriyA nahIM rahatI isa rItise naiyAyika aura vaizeSika matameM AtmA aura jJAna donoM niSkriya hai| jo kriyArahita-niSkriya hotA hai vaha kartA aura karaNa nahIM ho sakatA isa. liye jJAna na kartA ho sakatA hai aura na karaNa ho sakatA hai isaprakAra AtmAke mAnanepara bhI yadi vaha 2 jJAnase sarvathA bhinna mAnA jAyagA to AtmA jaDa kahanA pddegaa| jJAna bhI kartA aura karaNa na bana skegaa| donoM padArthoMkA abhAva hI ho jaaygaa| ABOLCALASACREASCALCHURCHANE 226 Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A * * bhASA * ** *** - sAMkhya siddhAntameM bhI puruSakA jJAna karaNa nahIM ho sakatA kyoMki usameM buddhi jJAna prakRtikA 8 vikAra svarUpa haiM, iMdriya mana ahaMkAra aura mahattvake vyApArase utpanna hai, sacA aura vikalparUpI | abhimAnakI pariNAtasvarUpa hai tathA puruSa zuddha niSkriya nitya nirvikArasvarUpa mAnA hai / saMsArameM yaha vAta pratyakSa siddha hai ki jo kartA kriyAvAna hotA hai vahI karaNakA prayoga karatA dIkha paDatA hai jisa | taraha 'devadatta talavArase zira chedatA hai yahAMpara kriyAvAna hI devadatta kartA parazu karaNako uThAkara zira hai | meM mAratA dIkha paDatA hai / sAMkhyamatameM puruSako kriyArAhita mAnA hai isaliye karaNake sAtha usakA kisI | prakArakA saMbaMdha na honeke kAraNa usakA jJAna karaNa nahIM kahAM jA sktaa| jJAnako kartA bhI nahIM maanaa| jA sakatA kyoMki devadaca talavArase zira chedatA hai yahAMpara talavAra karaNarUpase saMsArameM prasiddha hai aura 18 jaba vaha khUba painI bhArI kaThina Adi ucita vizeSoMse yukta honese sundara jAna paDatI hai usa samaya talavArakI prazaMsAmeM yaha kaha diyA jAtA hai ki "vAha yaha talavAra khUba acchI taraha chedana kriyA hU~ & karatI hai" isa rItise talavArameM kartAke kAryakA AropaNa kara use kartA kaha diyA jAtA hai| jJAnameM isa rUpase kAke kAryakA adhyAropa nahIM kiyA jA sakatA kyoMki talavAra jisataraha karaNarUpase / / saMsArameM prasiddha hai usa taraha jJAna karaNarUpase prasiddha nhiiN| yadi prasiddha na honepara bhI haThAta use karaNa || mAnA jAyagA to jo Upara jJAnako karaNa mAnanemeM aneka doSa kaha Ae haiM una doSoMke kAraNa vaha || karaNa na ho sakegA isaliye jJAna kisI rUpase kartRsAdhana nahIM kahA jA sktaa| jJAnako bhAvasAdhana bhii| kA nahIM mAna sakate kyoMki jisa padArthameM vikRta honekI zakti hai usIkA bhAva vikAra hotA dIkha paDatA 1 isakA khulAsA Upara kaha Ae haiN| ** GECENAMEACHEREGEBABA ABOBASSADA Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhApA hai jisa taraha cAvaloMmeM vikRta honekI zakti hai isaliye usameM sIjhanA Adi bhAva ho sakate haiM aura 'pacanaM pAka' pakanA hI pAka hai yaha kahA jAtA hai kiMtu jisameM vikRta honekI zakti nahIM hai unameM bhAva-vikAra utpanna nahIM ho sakatA jisataraha AkAza nirvikAra padArtha mAnA hai isaliye usameM kisI prakArakA vikAra nahIM ho sktaa| sAMkhyamatameM puruSako vikriyArahita nirvikAra mAnA gayA hai isaliye hU~ usake jJAnameM bhAvarUpa pariNAmakI utpatti nahIM ho sakatI kiMtu vaha jaisAkA taisA hI rahegA isa rItise hU~ jJAnako bhAvasAdhana nahIM kahA jA sktaa| tathA jo pramANa hotA hai vaha ajJAnakI nivRtti Adi phaloMse yukta hotA hai| jJAnako pramANa mAnA gayA hai usakA bhI koI na koI phala avazya honA cAhiye parantu jJAnake sivAya aura dUsarA koI phala anya ho nahIM sakatA aura jisa jJAnako pramANa mAnA hai yadi vahI phala bhI ho to yaha vAta bhI viruddha hai isaliye paramata meM jJAnako pramANa mAnanA bhI yukta nahIM jAna pddtaa| yadi usase anya dUsarA jJAna mAnA jAyagA aura pahilA jJAna usakA phala mAnA jAyagA ? so bhI ayukta hai kyoMki vaha phala AtmAkA hogA jJAnakA nhiiN| parantu AtmAko bhI niSkriya mAnA hai isaliye vaha phala AtmAmeM bhI nahIM ho sakatA isa rItise hai jJAna bhAvasAdhana mAnA hI nahIM jA sakatA / yadi yaha kahA jAyagA ki jAnanArUpa jo adhigama hai hai use pramANa na mAnakara phala hI mAna liyA jAyagA aura usa phalameM pramANakA upacAra kara liyA jAyagA * arthAt upacArase usa phala hIko pramANa mAna liyA jAyagA koI doSa nahIM ? so bhI ayukta hai kyoMkivinA mukhyake upacAra nahIM ho sktaa| pramANa mukhya hai isaliye usake vinA jAnanArUpa phala nahIM ho / 220 sktaa| yadi yahAMpara bhI yaha kahA jAya ki AkArake bhedase jAnanArUpa adhigamameM pramANa aura phala PAGRECRUIRIESEKASI Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ '60rA0 SSISTEA M -9GANESCREE SATORSUPA-SCRECIPORNER || kI kalpanA ho sakatI hai.arthAt jJAnasvarUpako pramANa aura ajJAna nivRci Adi AkAroMko phala |||| isaprakAra eka hI jAnanArUpa adhigamako pramANa aura phala mAnane meM koI doSa nahIM ? so bhI ayukta hai| zrI mAtA ve AkAra, AkAravAna jJAnasvarUpa pramANase bhinna haiM vA abhinna haiM ? jisasamaya yaha bhedAbheda vikalpa uThAyA jAyagA usa samaya aneka doSa Akara upasthita hoMge aura unase jAnanArUpa adhigamako pramANa aura phala na mAnA jA skegaa| jo tattvako nirvikalpaka mAnanevAle haiN| koI bhI bheda nahIM mAnate unake matameM to jJAnameM kisI ||3|| prakArake AkArakI kalpanA hI nahIM ho sakatI isaliye unake matameM kisIprakArake AkArake na honese ||5|| phalakI kalpanA nahIM ho sakatI / phalake vinA pramANa nahIM mAnA jA sakatA isaliye unake matameM jJAna pramANa nahIM ho sakatA / yadi yaha kahA jAyagA ki vAhyameM padArthoM kA bheda na honese vAhya padArthoM kI apekSA jJAnameM AkAra na ho aMtaraMga AkAra mAna liyA jAyagA aura use phala mAna liyA jAyagA ? so bhI ThIka nhiiN| vAhya padArthoke AkArake binA aMtaraMga AkAra nahIM bana sakatA isaliye vaha phalasvarUpa nahIM ho sakatA isaprakAra jo manuSya ekAMtI hai unake dvArA mAne gaye jJAnameM pramANa aura phala | donoM nahIM ghaTa sakte paraMtu jo manuSya jineMdra bhagavAnake Adezake mAnanevAle haiM, paramaRSi bhagavAna sarvajJadvArA praNIta naya bhaMgoMke gUDha vistArake jAnakAra haiM aura anekAMtavAdake prakAzase jinake jJAna| rUpI netra prakAzamAna haiM unake eka hI padArthameM apekSAse aneka paryAyoMkA saMbhava honese pramANa aura phala eka hI jJAnameM ghaTa jAte haiM isaliye anekAMta vAdakI apekSA eka hI jJAna kartA karaNa aura bhAva | | sAdhana mAnA jA sakatA hai aura eka hI jJAnameM pramANapanA aura phalapanA siddha ho sakatA hai isaliye padArthoMkA svarUpa anekAMtavAdakI apekSA hI sunizcita hai| BGeoreGRECRUSHOCEBOESCHECE Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ matyAdInAM jJAnazabdena pratyekamamisaMbaMdho bhujivat // 16 // 'devadattajinadacagurudacA bhojyaMtA' devadatta jinadaca aura gurudaca tInoMko bhojana karAo, yahAM para jisataraha devadatta AdimeM pratyekake sAtha bhuji kriyAkA saMbaMdha hai jaisa devadacako bhojana karAo 5 jinadattako bhojana karAo aura gurudattako bhojana karAo usItaraha 'matizrutAvadhi' ityAdi sUtrameM jJAna zabdakA pratyeka mati Adike sAtha saMbaMdha hai isaliye mAta ke sAtha jJAna zabdakA saMbaMdha rahane para TU matijJAna aura zruta Adike sAtha jJAna zabdakA saMbaMdha rahane para zrutajJAna avadhi manaHparyaya aura kevala hai ke sAtha saMbaMdha honese avadhijJAna manaHparyayajJAna aura kevalajJAna samajha lene cAhiye / yadyapi yahAM yaha zaMkA ho sakatI hai ki matizrutAvadhimanaHparyayakevalAni jJAna' isa sUtrameM mati Adi aura jJAna eka hI adhikaraNameM rahate haiM AtmAke sivAya anya unakA koI adhikaraNa nahIM athavA mati Adi vizeSaNa aura jJAna vizeSya hai jo vizeSyakA liMga vA vacana hotA hai vaha hI vizeSaNakA bhI hotA hai / 'jJAna' yahAM para vizeSyameM jaba eka vacana hai to 'kevalAni' yahAM para bhI vizeSaNameM kevalaM' yaha eka vacana honA hai cAhiye ? so ThIka nahIM / zabdakI zaktikI apekSA jisa zabdakA jo liMga vA vacana niyata hai yaha parivartita nahIM ho sktaa| dvaMdvasamAsameM sarva pada pradhAna honese tIna yA tInase adhika zabdoMkA yadi samAsa hotA hai to bahuvacana AtA hai isaliye 'kevalAni' yahAMpara bahuvacana hInyAyya hai aura ve saba matijJAna Adi eka jJAnake hI bheda haiM isaliye 'jJAnaM' yahAM para eka vacana hI yukta hai-heraphAra nahIM ho sktaa| yaha bAta 'samyagdarzanetyAdi' sUtrameM vA jIvAjIvatyAdi' sUtrameM vistArake sAtha kaha dI gaI hai| mati zruta Adike kramase kathana karanekA kAraNa yaha hai PLESHOROSABREASTERSTURES Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ UARBAR HE SCRIPTURI CARICHIQISHLARIGRALIRKSCHAFUAS. svaMtatvAdalpAntaratvAdalpaviSayatvAcca matigrahaNamAdau // 17 // hai jainadravyAkaraNameM 'svasAkhipati / / 2 / 110 / sUtra hai| sakhi aura pati zabdake sivAya jitane hai nA hasva ikArAMta aura hasva ukArAMta zabda haiM unameM su saMjJAkA vidhAna karatA hai isa ikArAMta honese mati zabdakI bhI samaMtA hai isaliye eka to sasaMjaka honese mati zabdakA sabase pahile satrameM ullekha kiyA, 5 gayA hai| dUsare avadhi Adi zabdoMkI apekSA mati zabdameM akSara thoDe haiN| jo thoDe akSaravAlA hotA 6 hai usakA pahile prayoga hotA hai isaliye bhI sabase pahile mati zabdakA sUtra meM ullekha hai| tIsare netra i AdikI sahAyatAse matijJAna hotA hai| netra AdikA viSaya pratiniyata hai bahuta kama honese matijJAna hU~ hU~ kA viSaya bahuta kama hai anya jJAnoMkA viSaya adhika hai isaliye viSayakI alpatAse bhI anya jJAnoMkI hai apekSA matijJAnakA sabase pahile sUtrameM ullekha hai| . vizeSa-sUtrameM jo mati zabdakA sabase pahile ullekha kiyA hai vArtikakArane usameM tIna kAraNa batalAye haiN| eka to mati zabda susaMjJaka hai, dUsare avadhi Adi zabdoMkI apekSA isameM akSara thoDe haiM, / tIsare aura jJAnoMkI apekSA isakA viSaya kama hai / yahAMpara zruta AdikI apekSA mati zabdake pUrva 6 nipAtameM kevala susaMjJakapanA kAraNa nahIM ho sakatA kyoMki ikArAMta honese jisataraha mati zabdasusaM SACREASE 1pANinIya vyAkaraNameM su saMjJAkI jagaha ghi saMjJAkA vidhAna hai| 'zeSo dhyasakhi / 1 / 4 / 7 / yaha aSTAdhyAyIkA sUtra 4 hai vaha nadI saMjJaka zabda aura sakhi (patti ) zabdako choDa jitane bhara idaMta udaMta zabda haiM unameM ghisaMjJAkA vidhAna karatA hai| hai / cakSuridriya kevala nAtinikaTa aura nAtidUravartI sammukhasthita padArthako hI dekhatI hai, bAkI indriyAM bhI sparza hue padArthakA / bodha karAtI haiM isaliye isakA niyata hI viSaya hai| Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ISSO-SERISPERBPS PRECOLORLANACHERYTBPisclesoles jJaka hai usataraha avadhi zabda bhI ikArAMta honese susaMjJaka hai isa rItise mati zabdake samAna avadhi ? zabdakA bhI sabase pahile ullekha karanemeM alpa akSarapanA dUsarA kAraNa batalAyA hai| aba avadhikA sabase pahile ullekha nahIM kiyA jA sakatA kyoMki avadhimeM akSara adhika haiM matimeM thoDe haiM isaliye mati zabdakA hI sabase pahile ullekha ho sakatA hai| __tadanaMtaraM zrutaM // 18 // viSayanibaMdhanatulyatvAcca // 19 // tatsahAyatvAcca // 20 // vinA matijJAnake zrutajJAna nahIM ho sakatA kiMtu matijJAnapUrvaka hI zruta hotA hai isaliye matike 1 hU~ bAda zrutakA pATha rakkhA hai| athavA "matizrutayonibaMdhI dravyeSvasarvapAyeSu" arthAt matijJAna aura hU~ hai zrutajJAna kucha paryAyoMke dhAraka samasta dravyoMkojAnate haiM, yaha Age jAkara donoMkA viSaya samAnarUpase hai sUtrakArane batalAyA hai isaliye donoMkA viSayasaMbaMdha samAna rUpase honeke kAraNa matike bAda zrutakA hai pATha rakkhA gayA hai| kiMvA jisa taraha parvata aura nAradakA sAhacarya hai jahAM jahAM nArada hai vahAM vahAM se parvata hai evaM jahAM jahAM parvata hai vahAM vahAM nArada hai, donoMmeM ekako choDakara dUsarA nahIM rahatA, usI 6 taraha mati aura zrutajJAnakA bhI sAhacarya hai jahAM jahAM matijJAna rahegA vahAM vahAM niyamase zrutajJAna rahegA hU evaM jahAM jahAM zrutajJAna rahegA vahAM vahAM niyamase matijJAna rahegA donomeM eka dusareko choDakara nahIM DU haiM raha sakatA isaliye bhI matike bAda zrutakA pATha rakkhA gayA hai isa prakAra ina tIna kAraNoM se zrutakA " hI krama prApta hai isaliye matike bAda zrunakA pATha rakkhA hai| pratyakSatrayasyAdAvavadhivacanaM vizuddhyabhAvAt // 21 // .. yadyapi matijJAna aura zrutajJAnakI apekSA avadhijJAnameM vizuddhatA adhika haiM kyoMki mati aura , MEROLACREASECRETRE 232 Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KISAATHIAGO GALICHOPO B | zrutajJAnakI apekSA vizeSa nirmalatAlIye vaha padArthoM ko jAnatA hai isaliye mati aura zrutajJAnase barA pahile avadhijJAnakA pATha rakhanA nyAyaprApta hai tathApi avadhijJAna manaHparyaya jJAna aura kevalajJAnake 23 bhedase jo tIna prakArakA pratyakSa mAnA hai unameM sabase pahile avadhijJAnakA ullekha hai evaM manaHparyaya aura P kevala jJAnake samAna avadhijJAnameM vizuddhatA nahIM hai isaliye zrutake bAda aura tInoM pratyakSoMmeM sabakI AdimeM kahe jAne vAle avadhijJAnakA, manaHparyayake pahile pATha rakkhA hai|| tato vizuddhataratvAnmanaHparyayagrahaNaM // 22 // __ avadhijJAnakI apekSA manaHparyayajJAna adhika vizuddha hai kyoMki avadhijJAna to deva Adi gatiyoMmeM 15 | vinA saMyama tapa Adike bhI ho jAtA hai paraMtu manaHparyayajJAna manuSya gatike sivAya dUsarI gatimeM nahIM hai| hotA aura saMyamake dvArA hI hotA hai isaliye saMyama guNakI apekSA avadhijJAnase manaHparyaya jJAnameM TU hA vizeSa nirmalatA hone ke kAraNa avadhijJAnake bAda kramaprApta manaHparyayakA pATha rakkhA hai| aMte kevalagRhaNaM tataH paraM jJAnaprakarSAbhAvAt // 23 // matijJAna Adi samasta jJAna kevalajJAnameM hI samA jAte haiN| matijJAna AdikA jo bhI viSaya hai usa | || sabako kevalajJAna jAnatA hai kiMtu kevala jJAnakA jo viSaya hai vaha kisI jJAnakA viSaya nahIM ho sakatA ||6|| kevalajJAnakA hI viSaya ho sakatA hai kyoMki isase baDhakara anya koI jJAna nahiM isaliye matizrutAvadhI- | tyAdi sUtrameM manAparyayake bAda saba jJAnoMke aMtameM kevalakA pATha rakkhA hai| aura bhI yaha bAta hai ki 1 matijJAna Adi cAroM jJAna kSayopazamarUpa haiM paraMtu kevalajJAna kSAyikarUpa hai isaliye jahAM kSAyikavAna-kevalajJAna pragaTa ho jAtA hai vahAM mAnakA pUrNa vikAza ho jAtA hai usa avasthAmeM kSayopazama jJAnakI svataMtra sacA nahIM rhtii| ABUSIRSINok LASCHE OGNIFICA2901 30 Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BIRDINESHABArkesvi-SHESeewana " tenaiva saha nirvANAJca // 24 // ....... matijJAna Adi-jo-cAra jJAna haiM ve kSAyopazamika jJAna haiN| kevalajJAna akelA kSAyika jJAna hai| mokSakI jo prApti hotI hai vaha kevalajJAnake dvArA hI hotI hai anya kSAyopazamika jJAnoMke dvArA mokSa 3 nahIM hotI isaliye yaha saba jJAnoMkI apekSA kevalajJAnameM hI utkRSTatA rahaneke kAraNa sava jJAnoM ke aMtameM 5 kevalajJAnakA pATha rakkhA hai| zaMkAmatizrutayorekatvaM sAhacaryAdekatrAvasthAnAccAvizeSAt // 25 // nAtastatsiddheH // 26 // tatpUrvakatvAcca // 27 // jahAM jahAM matijJAna hai vahAM vahAM zrutajJAna hai evaM jahAM jahAM zrutajJAna hai vahAM vahAM matijJAna hai isa hai 2 rUpase matijJAna aura zrutajJAnakA sAhacarya hai donoMmeM ekake vinA dUsarA nahIM rahatA tathA donoMkA A-" OMdhAra bhI eka hI hai| donoMmeMse eka bhI sivAya AtmAke anyatra nahIM rahatA isarItise jaba donoMkA OM ApasameM sAhacarya aura sAmAnAdhikaraNya saMbaMdha hai isaliye donoM jJAnoMkA samAna viSaya evaM samAna AdhAra % honese koI bheda nahIM hai aisI avasthAmeM donoM eka rUpa hI paDate haiM phira mati aura zruta do jJAna na kaha hU~ kara eka hI koI jJAna kahanA ThIka hai ? so nhiiN| jina padArthoM ke vizeSa bhinna bhinna rUpase nizcita haiM aura,unake kAraNa jo ApasameM bhinna haiM unhIMkA sAhacarya aura sAmAnAdhikaraNya saMbaMdha prasiddha hai kiMtu jo eka hai usameM ukta donoM saMbaMdha nahIM ghaTa sakate / matijJAna aura zrutajJAnakA sAhacarya aura samAnA. ghikaraNya siddha hai isIliye ve donoM hI bhinna bhinna jJAna haiN| eka nahIM ho skte| isaliye una donoMke ekatvakI zaMkA karanA vyartha hai| tathA "zrutaM matipUrvamityAdi" zrutajJAna matijJAnapUrvaka hotA hai, yaha 235 Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA tarA Age sUtrakAra ne kahA hai jo padArtha eka hai usameM eka Age aura eka pIche yaha vibhAga nahIM ho sakatA // paraMtu matijJAna pahile aura zrutajJAna pIche hotA hai yaha matijJAna aura zrutajJAnameM vibhAga hai isaliye 235 matijJAna aura zrutajJAna donoM eka nahIM ho sakate / yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki tata evAvizeSaH kAraNasadRzatvAdyugapadvRttazceti cennAta eva nAnAtvAt // 28 // ___jo kArya hotA hai vaha kAraNake samAna vA kAraNasvarUpa hI hotA hai jisa taraha sapheda Adi taMtu-12 HP oMkA kArya paTa hai isaliye vaha sapheda Adi taMtu svarUpa hI hai| zrutajJAna bhI matijJAnakA kArya hai isa- 12 liye vaha bhI matisvarUpa hI hai matise bhinna nahIM kahA jA sakatA isa rItise zrutajJAnako matijJAna pUrvaka kahanese hI donoMmeM ekatA siddha ho jAtI hai tathA jina padArthoM kA kisI eka padArthameM eka sAtha || jhA rahanA hotA hai ve eka mAne jAte haiM jisa taraha agnimeM uSNapanA aura prakAza eka sAtha rahate haiM isa- 18/ liye ve agnisvarUpa hI mAne jAte haiN| jisasamaya AtmAmeM samyagdarzanakI prakaTatA hotI hai usasamaya ra hai mati aura zrutako samyagjJAnake nAmase kahA jAtA hai isaliye agnimeM uSNapana aura prakAzake samAna se matijJAna aura zrutajJAna donoM eka hI haiM bhinna nahIM ? so bhI ayukta hai / kAraNakI samAnatA aura eka jagaha eka sAtha rahanA ye donoM vAteM bhI bhinna padArthoM meM hI hotI haiM kyoMki kAraNa aura kArya donoN| padArtha bhinna haiM isIliye yaha kahA jAtA hai ki kArya, kAraNasvarUpa hotA hai| yadi donoM eka hote to yaha bhedadyotaka vyavahAra ho hI nahIM sakatA tathA agnimeM pratApa aura prakAza donoM bhinna haiM isaliye || yaha kahA jAtA hai ki ve donoM agnisvarUpa haiM yadi abhinna hote to donoMkA judA judA ullekha kara ||6||23. donoM agnisvarUpa nahIM kahe jAte / mati aura zruta bhI donoM minna bhinna mAne jAyage tabhI unameM ASSSSVDC-SANGHASANSAR SSCReceBORESCOREGAMAAREERCESCR55 Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yaha kahA jA sakatA hai ki zrutajJAna, matijJAnapUrvaka hotA hai athavA matijJAna aura zrutajJAnakA AdhAra eka hai yadi donoM ko eka mAnA jAyagA to yaha vyavahAra nahIM bana sakatA isaliye kAraNake samAna kAryakA honA aura eka jagaha donoMkA eka sAtha rahanA ye donoM vAteM jaba matijJAna aura zrutajJAna donoMko bhinna siddha karanevAlI haiM taba ve donoM eka nahIM kahe jA sakate / yadi yahAM para yaha kahA jAya ki viSayAvizeSAditi cenna grahaNabhedAt // 29 // 'matizrutayornibaMgho dravyeSvasarvaparyAyeSu' matijJAna aura zrutajJAnakA viSayaniyama dravyoMke thoDe paryAyoM meM hai, isa sUtra se sUtrakAra ne matijJAna aura zrutajJAnakA viSayaniyama samAnarUpase batalAyA hai isa nItise mati aura zrutajJAna donoMkA viSaya abhinna hai taba donoM abhinna hI hue isaliye doMnoM meM eka hI kahanA cAhiye, doke kahane kI koI AvazyakatA nahIM ? so bhI kahanA ThIka nhiiN| donoMkA viSaya grahaNa karanemeM bheda hai / matijJAna anya rUpase viSayoM ko grahaNa karatA hai aura zrutajJAna anyarUpase grahaNa karatA hai yadi isa prakArakA viSaya abheda mAnakara matijJAna zrutajJAnako eka kaha diyA jAyagI taba jo ghaTa AMkha se dekhA jAtA hai vahI hAtha se chUA bhI jAtA hai| donoM iMdriyoM kA viSaya eka hI ghaTa hai phira netra aura sparzana do iMdriyAM na mAnakara eka hI iMdriya mAnanI cAhiye' vA netra se dekhane ko darzana kahA jAtA hai| aura hAtha Adise chUne ko sparzana kahate haiM jaba donoM kA viSaya ekasA hai taba darzana aura sparzana doke mAnanekI AvazyakatA nahIM, donoM meM eka kisIko mAna lenA cAhiye paraMtu so bAta nahIM, yadyapi darzana aura sparzanakA viSaya eka hai to bhI donoMkA usa viSayako grahaNa karanekA prakAra judA judA hai isaliye bhAM 236 Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va0rA0 -237 | donoM ko eka nahIM kahA jA sktaa| isa rUpase matijJAna aura zrutajJAnakA viSaya eka honepara bhI donoM kA usa viSayako grahaNa karanekA prakAra judA judA hai isaliye donoM eka nahIM kahe jA sakate / yadi phira bhI yaha zaMkA kI jAya ki ubhayodriyA naMdriyanimittatvAditi cenna asiddhatvAt // 30 // jisa taraha matijJAna iMdriya aura manase utpanna hotA hai usI taraha zrutajJAna bhI iMdriya aura manase utpanna hotA hai kyoMki iMdriya aura manase matijJAnakI utpatti sarvAnubhava siddha hai aura zrutajJAna vaktA ke kahane para aura zrotA ke sunanepara utpanna hotA hai isaliye vaktAkI jihvA aura zrotAke kAna evaM mana zrutajJAnakI utpatti meM bhI kAraNa hai / yaha niyama hai jisake utpAdaka kAraNa samAna hote haiM vaha eka hI mAnA jAtA hai usameM bheda nahIM hotA / mati aura zrutajJAna ke utpAdaka kAraNa eka haiM isaliye ve bhI Apasa meM bhinna nahIM ho sakate isa rIti se kAraNoM ke abhedase mati aura zrutajJAnameM koI eka hI mAnanA cAhiye do mAnane kI koI AvazyakatA nahIM ? so ThIka nahIM / matijJAna aura zrutajJAna eka haiM kyoMki donoM hI iMdriya aura manase utpanna hote haiM yahAMpara 'iMdriya aura manase honA' rUpa hetu asiddha hai kyoMki jihvA aura kAnako zrutajJAnakI utpattimeM kAraNa batalAyA hai so jihvA to zabdakA jo uccAraNa karatA hai usImeM kAraNa hai, zrutajJAnakI utpatti meM kAraNa nahIM / kAna bhI apanese honevAle matijJAnakI utpatti kAraNa hai zrutajJAnakI utpatti meM kAraNa nahIM isaliye zrutajJAnakI utpatti meM do iMdriyoM ko kAraNa batAkara evaM zrutajJAnako matijJAnake samAna iMdriya aura manase utpanna honevAlA siddha kara jo donoMko eka siddha karanA cAhA thA vaha mithyA ThaharA kyoMki ukta donoM iMdriyAM zrutajJAnakI utpatcimeM nimitta na 237 t Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ASTRIESISTRICROSORRIST siddha ho sakI tathA jaba jihvA aura kAna iMdriyAM zrutajJAnakI utpacimeM nimitta na ho sakI taba 'iMdriya aura manase honA' rUpa hetu hI asiddha ho gyaa| asiddha hetu sAdhyako siddha kara nahIM sktaa| isaliye bhASA, jaba iMdriya aura manase honevAlA zrutajJAna siddha na ho sakA taba matijJAna aura zrutajJAnako eka nahIM mAnA jA sktaa| to phira zrutajJAnakI utpattimeM kyA nimitta hai ? so kahate haiM __ anidriyanimitto'rthAvagamaH zrutaM // 31 // jisa padArthakA iMdriya aura manake dvArA nizcaya ho cukA hai usI padArthameM manake dvArA jo vizeSatA se jJAna honA hai vaha zrutajJAna hai| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki IhAdiprasaMga iti cennaavgRhiitmaatrvissytvaat||32|| ___ avagrahake bAda kucha vizeSatA liye ihA jJAna hotA hai aura vaha manase hotA hai| yadi iMdriya aura manase nizcita padArthameM manakI pradhAnatAse kucha vizeSatA rakhanevAle jJAnako zrutajJAna mAnA jAyagA to Tra IhAko bhI zrutajJAna kahanA paDegA ? so ThIka nahIM, IhA jJAnameM koI apUrva padArtha viSaya nahIM hotA hU~ kiMtu jisa padArthako avagrahane grahaNa kithA hai usIko IhA grahaNa karatA hai| zrutajJAna isatarahakA nahIM hai vaha apUrva padArthako viSaya karatA hai jisataraha iMdriya aura manakI sahAyatAse ghaTameM yaha nizcaya hojAnA hai ki yaha ghaTa hai, yaha matijJAna hai / usake bAda usa ghaTameM bhinna, aneka deza aneka kAlameM rahanevAle aura bhinna raMgoMke samAna jAtIya anya ghaToMkA jAna lenA yaha zrutajJAna hai isa rItise eka padArtha ke jAnane ke bAda samAnajAti dUsare padArthako jAna lenA yaha zrutajJAnakA viSaya hai taba IhA zrutajJAna nahIM paDaOM 238 1 anagrahAvAyadhAraNA // 15 / / isa sUtrameM avagrahakA khulAsA artha likhA jAyagA / Share Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hU~ | sakatA kyoMki vaha eka hI padArthameM kucha vizeSatA lIye jAnatA hai| eka padArthako choDakara anya padArtha hai kA jJAna vahAMpara nahIM hotA / athavA239 || jisa ghaTakA iMdriya aura manake dvArA yaha nizcaya ho cukA hai ki 'yaha ghaTa hai usameM usake bhedoMkA jJAna karanA ki amuka ghaTa amuka raMgakA aura amuka ghaTa amuka raMgakA hotA hai vA amukaghaTa miTTIkA 5] to amuka ghaTa pItala tAMvA AdikA hotA hai isataraha iMdriya aura manake dvArA ghaTakA nizcaya kara usa || | ke bheda prabhedoMkA jAnanevAlA jJAna zrutajJAna kahA jAtA hai| IhAmeM yaha vizeSatA nahIM kiMtu jisa eka ||4|| | padArthako avagrahane jAnA hai usIko kucha vizeSatAse IhA jJAna jAnatA hai usa padArthake bheda prabhedoMko ch| nahIM / athavA iMdriya aura manase yaha jIva hai aura yaha ajIva hai aise nizcayake vAda jisa jJAnase sat saMkhyA kSetra hai| sparzana kAla aMtara bhAva aura alpabahutva Adike dvArA unakA svarUpa jAnA jAtA hai vaha zrutajJAna hai | kyoMki sat saMkhyA Adike dvArA kahe jAnevAlA vizeSa svarUpa iMdriya aura manake nimicase nahIM ho / sakatA isaliye vaha matijJAnakA viSaya nahIM kahA jA sakatA kiMtu vaha zrutajJAnahIkA viSaya hai / jIva || aura ajIvake jAna leneke bAda unake sat saMkhyA Adi vizeSoMkA jJAna kevala manakI-sahAyatAse hI | hotA hai| IhA jJAnameM isaprakAra eka padArthake jJAnake bAda anya padArtha vA usake vizeSoMkA jJAna nahIM ho sakatA isaliye IhA jJAna kabhI zrutajJAna nahIM kahA jA sakatA / yadi yaha zaMkA kI jAya ki zrutvAvadhAraNAcchUtamiti cenna matijJAnaprasaMgAt // 33 // sunakara jisake dvArA nizcaya kiyA jAya vaha zruta hai aisA koI loga zrutajJAnakA lakSaNa mAnate haiM 6239 AAAAAJASREKANKIRTAINCREASURESOMEO ORESAEBABASIRAM Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paraMtu vaha ThIka nhiiN| jisa padArthakA jo lakSaNa kiyA jAtA hai vaha asAdhAraNa hotA hai| apane lakSya ko choDa kara alakSyameM nahIM jAtA paraMtu yaha jo zrutajJAnakA lakSaNa kiyA gayA hai vaha lakSya zrutajJAna ko choDa kara alakSya matijJAnameM bhI calA jAtA hai kyoMki zabdako sunakara yaha go zabda hai aisA jJAna hai iMdriya aura manakI sahAyatAse utpanna honeke kAraNa matijJAna kahA jAtA hai paraMtu zrutajJAna zrotra iMdriya ke vyApArakI koI apekSA nahIM karatA kyoMki jo zabda aneka paryAyoMkA samUha svarUpa hai vaha cAI iMdriya aura manake dvArA grahaNa kiyA gayA ho vA na grahaNa kiyA gayA ho zrutajJAna use jAnatA hai evaM usa zabdakA jo vAcya artha hai use bhI zrutajJAna jAnatA hai / arthAt khulAsA isakA artha yaha hai ki go zabdakI bahutasI paryAya haiM / zabdako suna kara 'yaha go zabda hai' yaha to matijJAnakA viSaya hai usake 8 bAda-pIlI gauko kahanevAlA go zabda, kAlI gauko kahanevAlA go zabda, nIlI gaukA kahanevAlA go , zabda Adi jo iMdriya aura manake dvArA grahaNa kI huI vA na grahaNa kI huI gozabdakI aneka paryAya haiM hU~ unheM zrotra iMdriyako sahAyatAke vinA zrutajJAna jAnatA hai evaM go zabdakA vAcya jo gAya artha hai use hU~ bhI zrutajJAna jAnatA hai isarItise jaba zrotra iMdriyakI apekSA vinA kiye bhI zrutajJAna nayAdi jJAnoMke hai dvArA apane viSayako jAnatA hai taba sunakara jisake dvArA nizcaya kiyA jAya vaha zrutajJAna hai yaha hai zrutajJAnakA lakSaNa nahIM ho sakatA // 9 // naya aura pramANake dvArA jIva Adi padArthoM kA vAstavikarUpase jAna lenA 'pramANanayadhigama hai isa sUtrakA artha hai vaha Upara kaha diyA jA cukA hai vahAM para koI to jJAnako pramANa mAnate haiM kinhIMke PRORISTIBRITISANSAROKARISTOTRETOISTRNORNSTISTAN Marat. Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va0rA0 INSTEADINISHESARPAN / matameM sannikarSa pramANa mAnA gayA hai isaliye jina mAtijJAna Adi jJAnoM ke nAmakA Upara ullekha kiyA K gayA hai ve hI pramANa haiM yaha bAta batalAnekeliye sUtrakAra sUtra kahate haiM tatpramANe // 10 // ___matijJAna aura zrutajJAna do jJAna parokSa aura zeSa jJAna pratyakSa haiM yaha Ageke sUtroMse kahA jAyagA ve pratyakSa aura parokSa donoM hI prakArake jJAna pramANa haiN| pramANa zabdakA artha kyA hai ? yaha batalAte haiM bhAvakartRkaraNatvopapatteH prmaannshbdsyecchaato'rthaadhyvsaayH||1|| pramANa zabdake bhAva kartA aura karaNa tInoM artha haiN| jisa samaya pramANa zabdakA bhAva artha kiyA | * jAyagA usa samaya usakI padArthoM ke jAnane rUpa vyApArameM pravRtti na hone ke kAraNa kevala usakA svarUpa kahA 18 jAyagA aura vaha pramA-pramiti (ajJAnakI nivRtti) svarUpa hI hogA isaliye bhAva sAdhana arthameM pramANa hU~ & zabdakA artha pramA hai evaM pramANamAtraM pramANaM' yaha pramANa zabdakI bhAva sAdhana vyutpaci hai| jisasamaya kartA | * artha mAnA jAyagA usasamaya padArthoM kA bhaleprakAra jAnanArUpa zaktikA AdhAra pramANa mAnA jAyagA || aura 'pramiNoti prameyamiti pramANaM' padArthoMko yathArtharUpase jo jAne vaha pramANa hai yaha usakI vyutpaci hogI tathA jipta samaya pramANa zabdakA karaNa artha mAnA jAyagA usasamaya AtmA aura jJeya padArthoM | ko evaM pramANa aura jJeya padArthoMko kathaMcit bhinna kahanA paDegA aura 'pramiNotyaneneti pramANe jisa ke dvArA AtmA padArthoko jAne vaha pramANa hai| yaha vyutpaci hogii| isaprakAra pramANa zabdake bhAva kartA 1 viSayedriyasambandho vyApAraH so'pi paviSaH / padArtha aura iMdriyoMkA jo saMbaMdha ho jAnA hai vaha sannikarSa hai| ekAvalIkArikA 61 / BREDIRECORRESPARRESOLAGAAVATA. 31 bAraka Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mApA Hereview hai aura karaNa tInoM artha haiM aura anekAMtavAdameM tInoM hI arthoMkA saMbhava aura prAmANya hai / yadi yahAM para yaha kahA jAya-ki- . . .. anavastheti cenna dRSTatvAtpradIpavat // 2 // jisataraha pramANase prameyakI siddhi Avazyaka mAnI gaI hai usI prakAra pramANakI siAddha bhI mAnanI hai Rs hogI vahAMpara ye kalpa uThate haiM ki vaha pramANakI siddhi kisI parapadArthase mAnI jAyagIvA svataH hI mAnI 6 hU~ jAyagI! yadi yaha kahA jAyagA ki jisataraha padArthoM kI siddhi pramANase hotI hai usItaraha pramANakI hU~ haiM siddhi bhI dUsare pramANa hotI hai to anavasthA doSa hogA kyoMki padArthoM ko nizcaya karAnevAle pramANa hai hai kI siddhi yadi dUsare kisI pramANase mAnI jAyagI to usa pramANakI siddhi bhI anya pramANase mAnI hai jAyagI, usakI bhI anya pramANase mAnI jAyagI isataraha aneka apramANIka pramANa padArthoM kI kalpanA * karanI paDegI, apramANIka aneka padArthoM kI kalpanA karanA hI anavasthA kahI jAtI hai| yadi anavasthA 5 doSakI nivRcikeliye yaha kahA jAyagA ki pramANahI svataH siddhi hI mAneMge taba bhI yaha doSa diyA jA hU~ sakatA hai ki jisa taraha pramANakI middhi svataHmAnI jAyagI usataraha prameyakI siddhi bhI svataHmAnanI hU~ cAhiye, usakI siddhikeliye pramANakI kalpanA karanA vyartha hai| yadi yaha kahA jAyagA ki hama prameyakI & siddhi pramANase mAnege aura pramANakI svataH siddhi mAneMge yaha hamArI icchA hai / so bhI ThIka nhiiN| icchA kisI kAryakI siddhimeM vizeSa hetu nahIM mAnI jAtI / yadi icchAko vizeSa hetu mAnA jAyagA 2 to jo manuSya apanI icchAse kisI viparIta bAtako mAnate haiM unakI viparIta bAta bhI yathArtha mAnanI 1 anavasthAkA lakSaNa Upara kaha diyA gayA hai| Hornhertentuarenten B 242 ALAN Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 243 paDegI isarIti se jaba pramANakI svataH aura parataH siddhi bAdhita hai taba pramANa padArtha siddha nahIM ho sakatA ? so ThIka nhiiN| jisataraha dIpaka ghaTa paTa Adi padArthoMko bhI prakAzita karatA hai aura apane ko bhI prakAzita karatA hai use apane prakAzana karanemeM anya dIpakakI AvazyakatA nahIM paDatI usI taraha pramANa bhI dUsare ghaTa paTa Adi padArthoM ko bhI jAnatA hai aura apane ko bhI jAnatA hai kiMtu use apane jAnane ke liye dUsare kisI pramANakI AvazyakatA nahIM paDatI isarItise dIpaka ke samAna pramANake honese usakI svataH vA parataH siddhikA vikalpa uThAkara jo anavasthA doSa diyA gayA thA vaha nahIM ho sakatA / athavA yaha bhI dUsarA artha ho sakatA hai eka padArthameM aneka viruddha dhamakA rahanA bhI anavasthA kahA jAtA hai kyoMki anavasthAkA artha | anizcaya hai jahAM para aneka viruddha dharma rahate haiM vahAM koI nizcaya nahIM ho sakatA / pramANa zabdako bhAva, kartA aura karaNa sAdhana mAnA hai aura usakA AdhAra eka hI AtmA padArtha isaliye bhAva sAdhana Adi aneka viruddha dharmokA AdhAra AtmA honese phira bhI anavasthA doSa AtA hai ? so Thoka nahIM / 'pradIpanaM pradIpaH' prakAzamAtra dIpaka hai yaha bhAvasAdhana, 'pradIpayati iti pradIpaH' jo padArthoM ko prakAza kare vaha dIpaka hai yaha kartRsAghana, evaM 'pradIpyate iti pradIpa' jisake dvArA prakAzita ho vaha pradIpa hai| yaha karaNasAdhana isaprakAra eka hI dIpaka jisataraha bhAva kartA aura karaNasAdhana tIno rUpa mAnA jAtA hai - use bhAva Adi mAnanemeM kisIprakArakA virodha nahIM usIprakAra 'pramANamAtraM pramANaM' pramitisvarUpa pramANa hai / 'pramiNotIti pramANaM' padArthoMko jAne vaha pramANa hai 'evaM pramIyate iti pramANaM' jisake dvArA jAnA jAya vaha pramANa hai isaprakAra pramANako bhI bhAva, kartA, karaNasAdhana mAnane meM koI virodha nahIM / bhASA, 243 Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -% ASA LARIBHABINDRANSPIRBARDASTRISANE itarathA hi prmaannvypdshaabhaavH||3|| jo jJAna anya padArthoMkA jAnakAra ho aura apanA bhI jAnakAra ho vaha pramANa mAnA jAtA hai| 5. bhASA ra yadi jJAnako apane svarUpakA jAnanevAlA na mAna anya kisI jJAnase usakA jJAna mAnA jAyagA to vaha pramANa hI na kahA jA sakegA kyoMki jo sva aura para padArthoMkA jAnakAra hai vahI pramANa mAnA eM jAtA hai isaliye kisI dUsare pramANase pramANakA jJAna na mAnakara use sva aura parakA jAnanevAlA hI hai la mAnanA caahiye| tathA vissyjnyaantdvijnyaanyoraavishessH||4|| yadi jJAnako nijasvarUpakA jAnanevAlA na mAnakara parapadArthoMkA hI jAnanevAlA mAnA jAyagA 5 to usameM nijAkAra-jJAnAkArasvarUpatA to hogI nahIM, ghaTa paTAdi viSayAkArasvarUpatA hI rhegii| ra usake bAda usa pahile jJAnake jAnane ke liye jo dUsarA jJAna mAnAjAyagA usameM bhI viSayAkArasvarUpatA hai hI rahegI kyoMki pahilA jJAna usameM viSayarUpase hI pratibhAsita huA hai isaliye sAmAnyarUpase jaba hU~ donoM jJAnoM meM viSayasvarUpatA hai taba phira pahilA jJAna aura usa jJAnake jAnane ke liye jo dUsarA jJAna " mAnA hai vaha, isa taraha donoM jJAna eka ho jAte haiM, koI prakArakA bheda siddha nahIM hotA isaliye jJAnako parasaMvedya na mAnakara apanA aura para padArthoMkA jAnanevAlA mAnanA hI ThIka hai / aura bhI yaha vAta SAMACHARPARDAROPATHMANCE smRtyabhAvaprasaMgazca // 5 // jo padArtha pahile nizcita kiyA jA cukA hai usIkA 'vaha' yaha smaraNa aura yaha vahI hai| yaha / 255 Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6010 245 +452 pratyabhijJAna hotA hai / anizcita padArthakA nhiiN| yadi jJAna apane svarUpako na jAnegA to svayaM ajJAnI | ho uttarakAla meM yaha kaise kaha sakegA ? ki 'maiM jJAnavAna hUM" kyoMki jaba taka jJAna apane svarUpako na jAnegA tabataka 'maiM jJAnavAna hUM' yaha smRti nahIM ho sakatI isa rIti se jaba jJAnako nija svarUpakA | jAnanevAlA na mAnanepara smRtijJAna nahIM bana sakatA taba use sva aura parakA jAnanevAlA mAnanA hI Avazyaka hai| zaMkA phalAbhAva iti cennArthAvabodhe prItidarzanAt // 6 // upekSA'jJAnanAzo vA // 7 // pramitikA artha ajJAnakI nivRtti hai aura use pramANakA phala mAnA hai / yadi pramANa zabdako bhAvasAdhana mAnA jAyagA to usakA dUsarA koI phala siddha na ho sakegA kyoMki bhAvasAdhana arthameM vaha pramiti - ajJAnakI nivRtcisvarUpa hogA aura ajJAnakI nivRtti hI pramANakA phala hai isaliye bhAvasAdhana artha meM pramANakA koI phala na hone ke kAraNa usakI bhAvasAdhana vyutpatti na mAnanI cAhiye ? so ThIka nahIM / yaha AtmA vAstavika dRSTise jJAnasvarUpa hai parantu karmase malina rahane ke kAraNa isakA jJAna parA dhIna ho rahA hai isaliye iMdriyoM ke Azrayase jisasamaya ise kisI padArthakA nizcaya hotA hai usa samaya ise jo prIti utpanna hotI hai basa vahI phala hai isarItise jaba pramiti - ajJAnako nivRttirUpa phalase atirikta bhI prItirUpa phala siddha hai taba bhAvasAdhana artha meM pramANa bhale hI pramitirUpa paDa jAya, artha nizcaya ke bAda prItirUpa phalake rahate vaha niSphala nahIM kahA jA sakatA isaliye pramANa zabdako bhAvasAdhana mAnane para koI doSa nahIM / athavA - upekSA aura ajJAnanAza bhI phala mAnA hai / rAga aura dveSakA na honA upekSA kahA jAtA hai aura AvaraNa ke haTha jAnepara padArthakA jAnanA ajJAnanAza kahA jAtA hai / bhASAH 245 Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mApA. PARE RELUGURUIREMERGER pramANa zabdako bhAvasAdhana mAnanepara bhI ye donoM phala jude jude anubhavameM Ate haiM isaliye ajJAna9 nivRtti ke sivAya jaba prIti upekSA aura ajJAnanAza ye bhinna bhI phala dIkha paDate haiM taba pramANa zabdako bhAvasAdhana mAnanA saphala hai| viphala nhiiN| jJAtapramANayoranyatvamiti cennAjJatvaprasaMgAt // 8 // naiyAyika Adi guNa guNIkA bheda mAnate haiN| unake matameM dravya padArtha judA hai aura rUpa Adi TU guNa jude mAne haiM / jJAna guNa aura AtmA guNI hai isaliye jJAna bhI AtmAse bhinna hai tathA yaha unake 2 AgamakA vacana bhI hai ki-'AtmeMdriyamanorthasaMnikarSAdyaniSpadyate tadanyaditi ' AtmA iMdriya mana aura padArthake saMbaMdhase jo utpanna ho vaha anumAnAdise anya pratyakSa jJAna hai / AtmA Adi padArthoM ke saMbaMdhase jJAna utpanna hotA hai isaliye vaha AtmAse bhinna hai isa rItise pramANa-jJAna, guNa honese jaba pramANatA-AtmA, guNIse bhinna hai taba 'pramiNotyAtmAnaM paraM vA pramANamiti,' jo nija aura parako jAne vaha pramANa hai isa rItise pramANa zabda kartRsAdhana nahIM kahA jA sakatA kiMtu use karaNa sAdhana hI mAnanA cAhiye arthAt kartRsAdhana mAnanepara AtmA aura jJAnakA abheda saMbaMdha jAna paDatA hai aura karaNa sAdhana mAnanepara sarvathA donoMkA bheda siddha hotA hai kyoMki karaNa sarvathA bhinna rahatA hai isaliye pramANa zabdako kartRsAdhana mAnanA hI ThIka hai ? so nhiiN| yadi pramANa zabdako karaNa sAdhana mAnA jAyagA aura use AtmAse sarvathA bhinna mAnA jAyagA to jisataraha jJAnase sarvathA bhinna rahane ke kAraNa ghaTa ajJAnI kahA jAtA hai usItaraha jJAnakI bhI AtmAse sarvathA bhinnatA ho jAnepara AtmA bhI ajJAnI 6 kahanA paDegA isaliye jJAna aura AtmAkA sarvathA bheda nahIM kahA jA sakatA aura na AtmA ekAMtase RECORRECORRECTEGORIGISTREECE REACHER Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ a0rA0 247 karaNa sAdhana hI mAnA jA sakatA kiMtu donoMkA kathaMcit bhedAbheda svIkAra karanA hogA aura avirodharUpase pramANa zabdako kartRsAghana Adi svIkAra karanA paDegA / yadi kadAcit yahA~para yaha samAdhAna |diyA jAya ki jJAnayogAditi cennA'tatsvabhAvatve jJAtRtvAbhAvoM'dhapradIpasaMyogavat // 9 // jJAna bhale hI AtmAse bhinna rahe kiMtu jisa taraha daMDake saMbaMdha se puruSa daMDI kahA jAtA hai usI | taraha jJAna ke saMbaMdha se AtmA bhI jJAnI ho jAyagA koI doSa nahIM ? so bhI ayukta hai / jisa taraha aMdhe puruSameM dekhane kI zakti nahIM hai usake hAthameM yadi dIpaka bhI de diyA jAya to bhI vaha dekha nahIM sakatA usI taraha jaba AtmAmeM jAnanekI zakti nahIM hai taba usake sAtha jJAnakA sambaMdha kara bhI diyA jAya taba bhI vaha jAna nahIM sakatA / isaliye jJAnake sambaMdhase AtmA jJAnI ho jAyagA use jJAnasvarUpa na mAnanA cAhiye yaha vAta ayukta hai| kiMtu jJAna aura AtmAkA kathaMcit abheda mAnanA hI yukta hai / pramANaprameyayoranyatvamiti cennAnavasthAnAta // 10 // dIpaka ghaTakA prakAzaka hai aura ghaDA prakAzya hai - dIpakase prakAzita hotA hai isaliye jisataraha dIpaka aura ghaTakA ApasameM bhinna svarUpa honese donoM bhinna bhinna haiM usI taraha pramANa, prameyakA jAnanevAlA hai aura prameya - jJeya hai-usase jAnA jAtA hai isaliye donoM kA Apasa meM bhinna bhinna svarUpa honese donoM ko bhinna mAnanA cAhiye ? so ThIka nhiiN| jisa taraha bAhya ghaTa Adi prameyAkArase pramANa anya hai usI taraha yadi aMtaraMga - jJAnasvarUpa prameyAkAra se bhI use anya mAnA jAyagA to anavasthA doSa ho jAyagA arthAt jisataraha ghaTa bAhya prameya hai usItaraha jAnanAsvarUpa jJAna bhI aMtaraMga prameya bhASA 247 Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai kahA jAtA hai| vinA pramANake jaba prameya kA jJAna honA asaMbhava hai aura pramANase prameya bhinna hai taba usa hai jJAnasvarUpa prameyakI siddhikeliye koI anya pramANa mAnanA cAhiye vaha bhI prameya hai usakI siddhike / liye bhI koI anya pramANa mAnanA cAhiye isarItise anavasthA doSa hogA isaliye pramANa aura prameya kA kathaMcit abheda mAnanA hI ThIka hai arthAt ghaTa Adi prameyAkAroMse pramANa bhinna hai kiMtu jJAnasvarUpa 3 6 prameyAkArase usakA koI bheda nhiiN| yadi yahAM para yaha kahA jAya ki prakAzavaditi cenna prtijnyaahaaneH||11|| jisa taraha prakAza ghaTa paTa Adi padArthoM ko prakAzita karatA hai aura apaneko bhI prakAzita karatA hai kiMtu prakAzako apane prakAzanakeliye anya prakAzakI AvazyakatA nahIM rahatI usItaraha ghaTapaTa Adi hai prameyoMkA jAnanA jJAnase hotA hai aura jJAnakA bhI jJAna usI jJAnase hI hotA hai kiMtu jJAnako apane " jAnane ke liye dUsare jJAnakI AvazyakatA nahIM hotI, isarItise jaba jJAnako apane svarUpake jAnanake liye dUsare jJAnakI koI AvazyakatA nahI taba pramANa aura prameyake bhinna mAnane meM jo anavasthA doSa 16 diyA thA vaha vyartha hai ? so ThIka nhiiN| aisA kahanese jo manuSya pramANa aura prameyakA sarvathA bheda mAnane hU~ vAlA hai usakI pratijJAkA bhaMga hojAtA hai kyoMki prakAzya-jisa prakAzako prakAzita kiyA gayA hai vaha hai aura jo prakAzaka-prakAzana karanevAlA hai vaha bhinna nahIM, isItaraha yadi jJAna apaneko jAnegA to svayaM hai - hI vaha prameya aura pramANa vana jAyagA / yahAM para pramANa aura prameyakA bheda na hogA isa rAtise vahI prameya aura pramANa bana jAtA hai| pramANa aura prameyakA bheda siddha nahIM hotaa| . ananyatvameveti cennobhayAbhAvapUsaMgAt // 12 // SRAEKOREGAORERESTERIES SCIEGISTORISTOTRORISTOTRASTRIESRRECE 248 Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AS va0rA0 A yadi pramAtA aura pramANake evaM pramANa aura prameyake bheda mAnanemeM doSa AtA hai taba donoMkA abheda hI hU~ mAna lenA cAhiye ? so bhI ayukta hai| yadi pramAtAse pramANako sarvathA abhinna mAnA jAyagA taba donoM meM adhyAya bhASA || eka hI kahe jAyage phira pramAtA vA pramANa donoMmeMse ekake abhAva ho jAne para donoM hIkA abhAva ho ? hI jAyagA / isItaraha yadi pramANa aura prameya ina donoMko bhI abhinna mAnA jAyagA to yahA~para bhI ekake abhAvase dusarekA abhAva kahanA paDegA isaliye pramAtA aura pramANa vA pramANa aura prameya donoM ||3|| kA sarvathA abhedasaMbaMdha bhI nahIM mAnA jA sakatA / aba pramAtA pramANa vA pramANa aura prameya inake bheda || | abhedakI siddhi siddhAMtamArgase AcArya batalAte haiM - anekaaNtaatsiddhiH||13|| . pramAtA pramANa evaM pramANa aura prameya inake lakSaNa aura nAma Adi bhinna bhinna haiM isaliye una | meM bheda hai aura pramAtA-AtmAse pramANa-jJAna kabhI bhinna nahIM ho sakatA athavA jJAnasvarUpa prameya nA se pramANa bhI kabhI bhinna nahIM ho sakatA isaliye ve ApasameM abhinna bhI haiM isarItise pramAtA pramANa Adi ApasameM kathaMcit bhinna bhI haiM kathaMcit abhinna bhI hai| yahAMpara yaha bAta bhI siddha samajha lenA | 8 cAhiye ki jo ghaTa Adi prameya haiM ve to niyamase prameya hI haiM kabhI ve pramANasvarUpa nahIM ho sakate | kiMtu pramANa jisa samaya ghaTa paTa AdikA jJAna karAtA hai usa samaya pramANa mAnA jAtA hai aura jisa 9| samaya svayaM jAnA jAtA hai usa samaya prameya mAnA jAtA hai isaliye pramANa kathaMcit prameya bhI ho sakatA hai | | aura pramANa ho sakatA hai isaliye eka hI pramANako pramANa aura prameya donoM svarUpa mAnanemeM koI virodha nahIM aataa| NGABARDASTI AMERSONALESECUREGISGASTRA Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ulaTa vakSyamANabhedApekSayA dvitvanirdezaH // 14 // 'pramANe' yaha napuMsakaliMga kA dvivacana hai / 'Adye parokSaM // 11 // pratyakSamanyat // 12 // Adise matijJAna aura zrutajJAna do parokSa jJAna haiM aura zeSa pratyakSa haiM, yaha Age kaheMge / unhIM pratyakSa aura parokSakI apekSA 'pramANe' yaha napuMsakaliMga dvivacana hai arthAt pratyakSa aura parokSa donoM jJAna pramANa haiM / tadvacanaM sannikarSAdinivRttyarthaM // 15 // sannikarSe pramANe sakalapadArthaparicchedAbhAvastadabhAvAt // 16 // matijJAna Adi jina jJAnoMkA pahile varNana kiyA jA cukA hai ve hI pramANa haiM sannikarSa Adi pramANa nahIM hai isa bAtake sUcita karane keliye sUtra meM tat zabdakA pATha rakkhA gayA hai arthAt mati Adi hI pramANa hai anya nahIM / yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki sannikarSako pramANa mAnanemeM kyA doSa hogA ? so ThIka nahIM / jo manuSya sannikarSako pramANa mAnanevAle haiM aura padArthoM ke jJAnako phala kahate haiM unake matameM samasta padArthoM ke sAtha sannikarSa nahIM hogA isaliye samasta padArthoM kA jJAna nahIM ho sakatA / vaha isaprakAra haiM koI na koI sarvajJa to avazya mAnanA paDegA yadi usa sarvajJa ke padArthajJAna meM kAraNa sannikarSa mAnA jAyagA to vaha bana nahIM sakatA kyoMki AtmA manake sAtha saMbaMdha karatA hai / mana, iMdriya ke aura iMdriya padArtha ke sAtha taba jJAna hotA hai isarItise kahIM to AtmA, mana, iMdriya aura artha ye cAra bAteM sanni karSameM kAraNa hotIM haiM / kahIM AtmAke sivAya iMdriya Adi tIna bAteM evaM kahIM iMdriya aura padArtha ye do bAteM kAraNa paDatI haiM / unameM AdikA do prakArakA sannikarSa arthAt cAra kAraNoMse honevAlA vA tIna kAraNoM se honevAlA sannikarSa to sarvajJa jJAnameM kAraNa ho nahIM sakatA kyoMki paramANu Adi sUkSma DJ adhyAya 1 250: Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhASA 251 padArtha, rAma rAvaNa Adi kAlAMtarita meru Adi viprakRSTa dezAMtarita padArtha, bhUta bhaviSyat vartamAna kAlake bheda se anaMte haiM aura mana evaM iMdriyoMkI pravRtti eka sAtha hI nahIM - kramane hotI hai tathA unakA viSaya bhI maryAdAkolIye nizcita hai| iMdriya aura manameM samasta padArthoM ke jAnane kI zakti nahIM isaliye saMsArake samasta padArthoM ke sAtha unakA sannikarSa nahIM ho sakatA tathA sannikarSa ke abhAva meM jina padArthoM ke sAtha sannikarSa nahIM huA unakA jAnanA rUpa phala bhI nahIM prApta ho sakatA isarIti se sarvajJa ke jJAnameM sannikarSako pramANa mAnane para samasta padArthoM ke sAtha sannikarSa na ghaTa sakaneke kAraNa sarvajJakA abhAva hI kahanA paDegA / isI taraha iMdriyoMkI pravRtti kramase honeke kAraNa iMdriya aura padArtha ina do kAraNoMse honevAlA bhI sannikarSa sarvajJa jJAnameM kAraNa nahIM paDa sakatA kyoMki trikAlasaMbaMdhI padArtha anaMta haiM, iMdriyAM una sabake sAtha saMbaMdha nahIM kara sakatIM isaliye samasta padArthoM ke jJAnameM kAraNa na honese sanni karSa kabhI pramANa nahIM mAnA jA sakatA / yadi yahAM para yaha samAdhAna diyA jAya ki sarvagatatvAdAtmanaH sakalenArthena sannikarSa iti canna tasya parIkSAyAmanupapatteH // 17 // hamAre mata AtmA vyApaka hai - sarvajJa mojUda hai isaliye saba padArthoM ke sAtha usakA saMbaMdha honese saba padArthoM kA jJAna ho jAyagA, sarvajJakA abhAva nahIM ho sakatA ? so bhI ThIka nahIM / yadi AtmAko vyApaka aura niSkriya mAnA jAyagA to usameM kisIprakAra kI kriyA to hogI nahIM phira vaha puNya aura pApakA kartA na ho sakegA tathA puNya aura pApake kAraNa saMsAra aura usake abhAva ho jAnepara mokSa | hotI hai so aba donoM hI bAteM AtmAke na ho sakeMgI kyoMki na usake puNya aura pApakA upArjana hoga aura na nAza ho sakegA isaliye AtmAko vyApaka mAnanepara sarvajJakI siddhi kara sannikarSa pramANa Ste adhyAya 1 25% --- Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya % nahIM ho sktaa| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki AtmAke hama saMsArakI sacA nahIM mAnate iMdriyoMke OM saMsAra hotA hai yaha kahate haiM, so bhI ThIka nahIM / saMsArakA saMbaMdha cetana padArthake sAtha ho sakatA hai - acetanake nahIM / iMdriyAM acetana haiM isaliye unake sAtha saMsArakI ghaTanA nahIM ghaTa sktii| yadi haThAt 9 iMdriyoMke hI saMsAra mAnA jAyagA to phira mokSa bhI unhIMkI hogI AtmAkI nahIM ho sakatI kyoMki TU 9 saMsArakA chuTa jAnA mokSa hai| jisake sAtha saMsArakA saMbaMdha rahegA vahI mukta hogaa| saMsArakA sambaMdha iMdriyoMke sAtha hai isaliye ve hI mukta hoMgI, AtmA nhiiN| phira AtmA padArthakA mAnanA hI vyartha ho / jAyagA isaliye AtmA vyApaka nahIM kahA jA sktaa| aura bhI yaha vAta hai ki savaidriyasannikarSAbhAvazca cakSurmanasoH prApyakAritvAbhAvAt // 18 // ___ iMdriyoM kA padArthoM se saMyoga honepara sannikarSa mAnA hai so samasta iMdriyAM to padArthoM se saMyukta hotI nahIM kyoMki netra aura manakA sambaMdha saMbhava nahIM isaliye jaba samasta iMdriyoMse sannikarSakA honA 1 asaMbhava hai taba sannikarSa pramANa nahIM mAnA jA sktaa| netra aura manakA padArthoM se saMyoga honA kaise asaMbhava hai ? yaha vAta Age vistArase likhI jaaygii| tathA sarvathA grahaNaprasaMgazca sarvAtmanA sannikRSTatvAt // 19 // jina iMdriyoMkA padArthoM se saMbaMdha mAnA gayA hai ve iMdriyAM saba orase padArthake sAtha sannikarSa karatI na hai isaliye sarva prakArase padArthakA jJAna honA cAhiye kiMtu vahAM to yat kiMcita aMzakA jJAna hotA hai // arthAt jisa padArthakI sugaMdhikA nAkase jJAna huA hai vahAMpara jaba nAsikA iMdriyakA saba orase padArtha * ke sAtha saMbaMdha hai taba isameM itane paramANu dudhike haiM itane sugaMdhita haiM ityAdi saba prakArase usakA 6 ECOGABA65445544SMARRIASIS AANNECREETESTRORSCOPERHeree 251 Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya || jJAna honA cAhiye parantu so nahIM hotA vahAM to kevala sugaMdhikA hI sAmAnyarUpate jJAna hotA hai isa|6|| liye sannikarSako pramANa nahIM mAnA jA sktaa| aura bhI yaha vAta hai ki tatphalasya sAdhAraNatvapUsaMgaHstrIpuruSasaMyogavat // 20 // | strI aura puruSakA jaba ApasameM saMyoga hotA hai taba usa saMyogase honevAlA sukha donoMko prApta hotA hai ekako nahIM, usItaraha yadi sannikarSako pramANa mAnA jAyagA to AtmA mana iMdriya aura padArtha ke saMyogakA nAma sannikarSa mAnA hai vahAM jisataraha 'padArthoM kA jJAna' rUpa phala AtmAko prApta hotA hai| | usItaraha sAdhAraNarUpase iMdriya mana aura padArthako bhI honA cAhiye-AtmAke samAna padArthoM kA jJAna' || // iMdriya Adiko bhI honA cAhiye parantu yaha vAta dIkha nahIM paDatI-padArthoM kA jJAna sivAya AtmAke | iMdriya Adiko nahIM hotA isaliye sannikarSako pramANa nahIM kahA jA sktaa| yadi yahAMpara yaha samA-|| ghAna diyA jAya ki zayyAvaditi cennAcetanatvAt // 21 // palaMga aura puruSakA saMyoga donoM meM samAnarUpase hai to bhI usa saMyogase honevAle sukhako puruSa hI 15 anubhava karatA hai, palaMga nahIM usIprakAra yadyapi AtmA mana iMdriya aura padArthake saMyogakA nAma sannikarSa hai to bhI padArthoM kA jJAna rUpa jo sannikarSakA phala batalAyA hai usakA anubhava karanevAlA AtmA | hI hai iMdriya Adi nahIM ho sakate ? so bhI ThIka nahIM / palaMga padArtha acetana hai acetanameM sukha bhogane | | kI yogyatA nahIM ho sakatI isaliye bhale hI palaMga aura puruSakA saMyoga ho tathApi usa saMyogase hone || vAle sukhakA anubhava karanevAlA cetana puruSa hI hogA, acetana palaMga nahIM ho sktaa| phira bhI kadA- 253 cit yaha kahA jAya ki PROGRAPIECRUA9BRecketNDI-SAMACISTER GESGRREGISISTEGNENESCREECesari - Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ptl SRIJA ihApi tata eveti cennAvizeSAt // 22 // palaMga acetana hai isaliye palaMga aura puruSake saMyoga honepara usa saMyogase honevAle sukhako puruSa bhoga sakatA hai acetana palaMga nahIM / usIprakAra AtmA mana iMdriya aura padArthake saMyogako jo sannikarSa mAnA hai usameM saMyogase honevAle sukhako AtmA hI bhoga sakatA hai iMdriya Adi acetana nahIM ? so bhI ThIka nahIM / paramatameM jJAna aura AtmAkA sarvathA bheda mAnA gayA hai isaliye sAmAnya rUpase jisa taraha jJAna se bhinna hone ke kAraNa iMdriya Adi padArtha acetana haiM usI taraha AtmA bhI acetana hai isa rIti se jaba AtmA iMdriya AdimeM koI vizeSa nahIM - sAmAnya rUpase sabhI acetana haiM tava padArthoM kA jJAnarUpa sannikarSake phalako cetana AtmA hI bhogatA hai acetana iMdriya Adi nahIM bhoga sakate yaha bheda nahIM kahA jA sakatA isaliye sannikarSako pramANa nahIM mAnA jA sakatA / yadi padArthoMkA jAnanArUpa sannikarSa ke phalakA bhoktA AtmA hI hai iMdriya Adi nahIM / isa vAtakI siddhi ke liye AtmAko jJAnasvarUpa mAnA jAyagA to pratijJAbhaMga doSa hogA kyoMki paramata meM jJAna guNa aura AtmA guNakA Apasa meM sarvathA bheda sambandha mAnA hai yadi use jJAnasvarUpa mAnA jAyagA to abheda siddha hogA sarvathA bhedakI pratijJA naSTa ho jaaygii| yadi yahAMpara bhI yaha samAdhAna diyA jAya ki samavAyAditi cennAvizeSAt // 23 // jisa sambaMdha se padArtha ApasameM alaga 2 na ho sakeM vaha samavAya saMbaMdha mAnA hai / usa samavAya saMbaMdha padArthoM kA jAnanA AtmA ke hI ho sakatA hai iMdriya Adike nahIM isaliye padArthoMkA jAnanA - rUpa sannikarSakA phala jaba AtmA ke sivAya iMdriya AdimeM nahIM ho sakatA taba sannikarSako pramANa mAnane adhyAya 1 254 Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10rA0 adhyAya MEROINCREACHECHIKANGAROBARELIGIONECHECLICE meM koI hAni nahIM ? so bhI ayukta hai| samavAyako vyApaka sambaMdha mAnA hai tathA AtmA iMdriya Adi sabhI padArtha sAmAnyarUpase jJasvabhAvase zUnya haiM-AtmA Adi kisI bhI padArthako jJAnasvabhAva nahIM mAnA kiMtu jJAnase bhinna mAnA hai phira sAmAnyarUpase saba padArthoM ke jJAna svabhAvase rahita honepara bhI samavAya saMbaMdhase AtmAmeM hI jJAna rahatA hai iMdriya AdimeM nahIM yaha vAta kisI bhI vidvAnako rucikara nahIM ho sakatI isaliye samavAya saMbaMdhase kabhI jJAna AtmAmeM nahIM raha sakatA tathA jaba samavAya saMbaMdha se AtmAmeM jJAnakI siddhi nahIM ho sakatI taba sannikarSa bhI pramANa nahIM mAnA jA sakatA / isI taraha yadi koI manuSya yaha kahai ki iMdriyoMmeM samavAyasaMbaMdhase jJAna mAneMge so bhI ThIka nahIM kyoMki uparyukta yuktise iMdriyoM meM bhI samavAya saMbaMdhase jJAna siddha nahIM ho sakatA // 10 // anumAna upamAna, anumAna Agama, anumAna pratyakSa, upamAna pratyakSa, upamAna Agama, Agama pratyakSa aura pratyakSa parokSa inameMse hI koI do jJAna parokSa na mAna lIye jAMya kiMtu mati Adi jo pahile pAMca jJAna batalAye gae haiM unameM hI mati aura zruta do jJAna parokSa mAne jAMya, niyama rUpase yaha vAta batalAneke liye sUtrakAra sUtra kahate haiM Aye parokSaM // 11 // __matibAna Adi jo pAMca jJAna kahe haiM unameM Adike do jJAna-matijJAna aura zrutajJAna parokSa haiN| apane honemeM iMdriya Adi para padArthoM kI apekSA rakhate haiN| __AdizabdasyAnekArthavRttitve vivakSAtaH praathmyaarthsNgrhH||1|| Adi zabdake aneka artha haiN| akArAdayo varNAH akAra Adika varNa haiM-voM meM sabase pahilA HASASSASSASSASSISALAAB5357 Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BREFRESEASE CHECHESTRALICHEDCREATERESCHECRECOLOGENERABARIES) varNa akAra hai| vA 'RSabhAdayaH tIrthakarA' RSabhako Adi lekara tIrthakara haiM-tIrthakaroM meM sabase pahile adhyAda RSabha haiN| yahAMpara Adi zabdakA artha 'pahilA' hai|' jagAdayaH parihartavyA' sarpa Adi samasta hiMsaka jIvoMse bacanA cAhiye / yahaoNpara Adi zabdakA artha 'Adi' hI hai / sarvAdi sarvanAma' sarva Adi zabda, sarvanAma saMjJaka kahe jAte haiN| yahAMpara Adi zabdakA artha vyavasthA hai kyoMki sarva Adi zabdoMko sarva nAmakI vyavasthA kI gaI hai| 'nadyAdIni kSetrANi' nadIke samIpa kSetra haiN| yahAMpara Adi zabdakA artha samIpa hai| TidAdiriti Tit Adi pratya ya, yahAMpara Adi zabdakA artha avayava hai kyoMki jina pratyayoM hU~ ke 'Ta' kA lopa ho jAtA hai ve Tit kahe jAte haiM parantu yahA~para Adi zabdakA artha 'pahilA' hI hai vivakSita hai isaliye yahAMpara Adi zabdakA 'pahilA' hI artha likhA gayA hai| jo AdimeM honevAlA hai ho vaha Adya kahA jAtA hai aura ve AdimeM honevAle matijJAna aura zrutajJAna haiM arthAt Adike mati. jJAna aura zrutajJAna donoM jJAna parokSa haiN| zrutAgRhaNamaprathamatvAt // 2 // uttarApekSayAditvamiti cennAtiprasaMgAt // 3 // dvitvanirdezAditi cennAtiprasaMgAt // 4 // na vA pratyAsatteH zrutagRhaNaM // 5 // 'matizrutAvAdhamanaHparyayakevalAni jJAnaM' isa sUtrameM sabase pahile matijJAnakA pATha rakkhA hai zruta- TU jJAnakA nahIM isaliye 'Adhe parokSaM' isa sUtroM Adi zabdase matijJAnakA hI grahaNa kiyA jAsakatA hai hai kyoMki sUtrameM sabase pahile usIko paDhA gayA hai kiMtu zrutajJAna sabase pahile nahI paDhA gayA isaliye 2 usakA grahaNa nahIM ho sakatA phira Adi zabdase matijJAna aura zrutajJAna donoMkA grahaNa karanA ayukta ru 256 hai| yadi yahA~para yaha kahA jAya ki zrutake vAda jo avadhi AdikA pATha rakkhA hai unase to zrutajJAna SAMBHASTRIHIRNSANE Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya bhASA pahilA hai isaliye matijJAnake samAna zrutajJAnakA bhI Adi zabdase grahaNa ho sakatA hai koI doSa nahIM ? | so bhI ayukta hai| kyoMki yadi isaprakAra uttarakI apekSA pUrvakI kalpanA kI jAyagI to eka kevala | hai jJAnake sivAya sabhI jJAna pahile paDa jAyage phira matijJAna aura zrutajJAna hIkA kyoM ? Adi zabdase 257 sabhIkA grahaNa hogA aura avadhi evaM manaHparyaya jJAnako bhI parokSa kahanekA prasaMga AvegA isaliye avadhi AdikI apekSA zrutajJAna Adi-pUrva nahIM kahA jA sakatA kiMtu prAraMbhameM paDhA jAnevAlA ||5| matijJAna hI pahilA kahA jAyagA / yadi kadAcit yahAMpara bhI yaha samAdhAna diyA jAya ki 'Aye || 4 parokSaM yahAMpara 'Adya' yaha dvivacana hai isaliye matijJAna aura zrutajJAna dohIkA grahaNa kiyA jA sakatA || hai| hai avadhi Adi sabakA grahaNa na hogA isaliye koI doSa nahIM ho sakatA ? so bhI ThIka nhiiN| yadi uttarakI apekSA pahileko Adi mAnAjAyagA to kevalajJAnake pahileke sabhI jJAna pUrva kahe jAyage isa liye vahAM para yaha zaMkA jyoMkI tyoM rahegI ki Aye' isa zabdase mati aura zrutajJAna ina dokA grahaNa hogA vA zruta aura avadhijJAna ina dokA vA avadhi aura manaHparyaya ina dokA isaliye avadhi A kI apekSA jaba zrutajJAna kabhI Adi-pahilA nahIM kahA jA sakatA taba Adi zabdase matijJAna aura zrutajJAna ina donoMkA kabhI grahaNa nahIM kiyA jA sakatA ? so ThIka nhiiN| 'Aye yaha dvivacanakA nirdeza kiyA gayA hai aura do jJAnoMkA grahaNa kiyA gayA hai yahAM para matijJAna Adya hai kyoMki sUtrameM sabase pahile matijJAnakA pATha hai aura usake samIpameM zrutajJAna hai anya avadhi Adi koI jJAna nahIM isaliye samIpameM rahanevAle zrutajJAnakA hI grahaNa ho sakatA hai avadhi AdikA nhiiN| zrutajJAnako prathamapanA yahAM upacArase hai vAstavameM to matijJAna hI prathama hai isa rItise jaba mati aura zruta donoMko prathama BABASAHASRAHASRECCASIA SCAASARAMARAGAAAAA Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 1 : panA siddha hai taba Aye parokSa' isa sUtrameM Adya zabdase mati aura zruta hI grahaNa kiyA jA sakatA hai hai aura ve hI parokSa kahe jA sakate haiM kiMtu avadhi AdikA na grahaNa ho sakatA hai aura na ve parokSa kahe ) jA sakate haiN| athavA zrutajJAnakA jo artha hai usakI apekSA zrutajJAnako hI samIpatA hai kyoMki zrutajJAna ko matipUrvaka mAnA hai vinA matijJAnake zrutajJAna nahIM ho sktaa| isarItisa bhI java matijJAnake 8 ; samIpa zrutajJAna hI hai taba matijJAnake sAtha usIkA grahaNa ho sakatA hai avadhi AdikA nahIM isaliye 'Adye parokSaM' isa sUtrameM Adya zabdase matijJAna aura zrutajJAnakA hI grahaNa yuktisiddha hai avadhi AdikA nhiiN| upAttAnupAttaparapAdhAnyAdavagamaH parokSaM // 6 // upAtta zabdase yahAMpara iMdriya aura manakA grahaNa hai / anupAtta zabdase prakAza aura upadeza Adi / liyA gayA hai / jo jJAna apane hone meM iMdriyAM mana prakAza aura upadeza AdikI pradhAna rUpase apekSA rakhatA hai vaha parokSa kahA jAtA hai / khulAsA rUpase tAtparya isakA yaha hai ki jisa manuSyameM gamana kara. 5 nekI zakti to hai paraMtu yaSTi AdikA sahArA vinA liye vaha gamana nahIM kara sakatA isaliye jisataraha / yaSTi Adika usake gamanameM pradhAnarUpase sahakArI mAne jAte haiM usIprakAra matijJAnAvaraNa aura zrutajJA hai| nAvaraNa karmake kSayopazamase jipta AtmAmeM jAnanekI to zakti hai paraMtu iMdriya Adi uparyukta kAraNoMkI 1 sahAyatA vinA vaha padArthoM ke jJAnameM asamartha hai-jAna nahIM sakatA usake jJAnameM bhI iMdriya Adika P pradhAna sahakArI haiM isanItise apanI utpacimeM matijJAna aura zrutajJAna iMdriya aura mana AdikI apekSA ka rakhaneke kAraNa parAdhIna haiM isIliye donoM parokSa haiN| SENSAACAREERA-SANSAREFRESS 258 Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ata eva pramANatvAbhAva itynupaalNbhH||7|| kinhIM manuSyoMkA yaha upAlaMbha thA ki jisake dvArA padArthoMkA nizcaya kiyA jAya vaha pramANa hai | parokSa to parokSa hI hai-jAnA nahIM jA sakatA isaliye usake dvArA kisI padArthakA nizcaya nahIM ho hai sakatA ataH parokSa koI pramANa hI nahIM ? vaha bhI dUra ho gayA kyoMka apanI utpattimeM iMdriya aura hai| mana AdikI apekSA rakhaneke kAraNa matijJAna aura zrutajJAnako parokSa mAnA gayA hai, jJAnakA na honA hai | parokSa nahIM isarItise jaba parokSa jJAnase padArthoM kA nizcaya hotA hai taba parokSa jJAnako pramANa mAnanemeM | koI Apatti nahIM ho sakatI isaliye pratyakSa jJAnake samAna parokSa jJAna bhI pramANa hai // 11 // isaprakAra parokSa pramANakA lakSaNa kaha diyA gayA usase bhinna jitane jJAna haiM saba pratyakSa haiM yaha bAta sUcita karanekeliye sUtrakAra sUtra kahate haiM pratyakSamanyat // 12 // ___matijJAna aura zrutajJAnake sivAya jo bAkIke avadhijJAna manaHparyayajJAna aura kevalajJAna haiM ve hA pratyakSa haiM / vArtikakAra pratyakSakA lakSaNa kahate haiM iMdriyAnidriyAnapekSamatItavyabhicAraM sAkAragrahaNaM pratyakSaM // 1 // sparzana rasanA prANa cakSu aura zrotrake bhedase iMdriya pAMca haiM aura anidriyakA artha mana hai| 15 jo jJAna cakSu Adi iMdriya aura manakI apekSAse rahita ho vaha jJAna, tathA avAstavika padArthako vAsta vika mAnanA vyabhicAra kahA jAtA hai jisataraha sIpako cAMdI mAnanA isaliye jo jJAna isaprakArake 6) vyabhicArase rahita ho vaha evaM jo savikalpaka ho vaha jJAna pratyakSa kahA jAtA hai| avadhijJAna manaHparya SSSBISALCHEESHRESTHIROCEAB LEGASAD SHEKSHEECISGetACHOTHARERANCHCHONESCREENSE Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAna kevalajJAna meM ye saba vizeSaNa ghaTa jAte haiM isaliye ve tInoM jJAna pratyakSa haiM / yahA~para pratyakSa vizeSya aura iMdriyAniMdriyAnapekSa Adi vizeSaNa haiM / pratyakSakA jo 'iMdriyAniMdriyAnapekSa' vizeSaNa hai vaha matijJAna aura zrutajJAnakI nivRttikeliye hai kyoMki yadi itanA hI pratyakSakA lakSaNa mAnA jAyagA ki 'jo jJAna vyabhicArarahita aura savikalpaka ho vaha pratyakSa hai' to vyabhicArahita aura savikalpaka to matijJAna aura zrutajJAna bhI hai unheM bhI pratyakSa kahanA paDegA jo ki bAdhita hai / yadi 'iMdriyAniMdriyAnapekSa' yaha pratyakSakA vizeSaNa kara diyA jAyagA taba matijJAna aura zrutajJAna pratyakSa nahIM kahe jA sakate kyoMki apanI utpatti meM ve iMdriya aura manakI apekSA sahita hI hai rahita nahIM / 'atItavyabhicAraM' yaha ) vizeSaNa kumati kuzruta aura kuavadhi vibhaMga jJAnoM kI nivRttike liye hai / kyoMki 'jo jJAna savikalpaka ! ho vaha pratyakSa hai' yadi itanA hI pratyakSakA lakSaNa kiyA jAyagA to kumati Adi jJAna bhI savikalpaka haiM unheM bhI pratyakSa kahanA paDegA / kiMtu yadi 'atItavyabhicAra' yaha vizeSaNa pratyakSakA rahegA to kumati Adiko pratyakSapanA nahIM A sakatA kyoMki mithyAdarzanake udayase avAstavika padArthako vAstavikarUpase jAnanA kumati AdikA viSaya hai / pratyakSakA savikalpaka vizeSaNa avadhidarzana aura kevaladarzana kI nivRttike liye hai kyoMki 'jo padArtha iMdriya aura manakI apekSArahita aura vyabhicArarahita ho vaha pratyakSa jJAna hai' yadi itanA hI pratyakSa jJAnakA lakSaNa mAnA jAyagA to avadhidarzana aura kevaladarzana meM iMdriya aura manakI apekSA nahIM hotI aura kisI prakArakA vyabhicAra bhI nahIM hotA isaliye unheM bhI pratyakSa jJAna kahanA paDegA / savikalpaka vizeSaNase ve pratyakSa jJAna nahIM kahe jA sakate kyoMki darzana ko nirAkAra - nirvikalpaka mAnA hai savikalpaka nahIM / isa rIti se jo jJAna iMdriya aura manakI apekSA 1 } 1 adhyAya 1 260 Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va0rA0 bhASA 11 |6|| rahita, vyabhicArarahita aura savikalpaka ho vaha pratyakSa jJAna hai, yaha pratyakSa jJAnakA yuktisiddha lakSaNa hai| vizeSa-bahutase vizeSaNa aniSTa bAtakI vyAvRtti ke liye huA karate haiM aura bahutase vizeSaNoMkA // prayoga svarUpa nirdezake liye kiyA jAtA hai / vArtikakArane jo yahAM pratyakSakA lakSaNa kahA hai aura usa || ke vizeSaNa diye haiM unameM matijJAna aura zrutajJAnakI nivRtti ke liye iMdriyAnidriyAnapakSa yaha vyAvartaka vizeSaNa diyA hai kyoMki usase matijJAna aura zrutajJAnako pratyakSajJAnapanekI vyAvRtti kI gaI hai| avadhi kA darzana aura kevaladarzanakI nivRcike liye jo savikalpaka vizeSaNa diyA hai vaha bhI vyAvartaka vizeSaNa hai / / kyoMki darzanako nirvikalpaka mAnA hai isaliye savikalpaka kahanese avadhidarzana aura kevalaMdarzanakI vyAvRtti ho gaI parantu kumati Adi vibhaMga jJAnoMko pratyakSajJAnakI nivRtti ke liye jo atItavyabhicAra vizeSaNa diyA hai vaha pratyakSake svarUpa nirdezake liye hai kyoMki vibhaMga jJAna iMdriya aura manakI | apekSAse hotA hai-vinA apekSAke nahIM ho sakatA isaliye 'iMdriyAnidriyAnapekSa' isa vizeSaNase hI vibhaMga jJAnoMkI nivRtti ho jAtI hai isa rItise iMdriyAnidriyAnapekSa aura savikalpaka ye pratyakSake do / vizeSaNa to vyAvartaka vizeSaNa haiN| aura atIta vyAbhicAra yaha vizeSaNa svarUpakA pratipAdaka vishe-hai| SaNa hai| ___ isa vArtikameM jisa rUpase pratyakSakA lakSaNa batalAyA hai usI rUpase pratyakSakA lakSaNa nahIM hai kiMtu 18|anya rUpase bhI hai, aura vaha isa prakAra hai akSaM pratiniyatamiti praapekssaanivRttiH||2|| .. 'akSNoti vyApnoti jAnAtIti akSaH' jo padArthoMko jAne vaha akSa kahA jAtA hai aura usa NAGSPEOPLEABLEGECREBARBADOHOREA ACASSASABREPEA Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kA artha - jJAnAvaraNa karmake kSayopazamakA dhAraka vA jJAnAvaraNa karmakA sarvathA nAza karanevAlA AtmA hai / usa kevalamAtra AtmAkI apekSA jo jJAna utpanna ho vaha pratyakSajJAna kahA jAtA hai isa avyayIbhAva samAsase avadhijJAna mana:paryayajJAna aura kevalajJAna ye tIna ho jJAna pratyakSa kahe jA sakate haiM / kyoMki inakI utpattima sivAya AtmA ke iMdriya AdikI apekSA nahIM hotI / matijJAna aura zrutajJAna pratyakSa nahIM kahe jA sakate kyoMki vinA iMdriya AdikI apekSA kIe unakI utpatti ho hI nahIM sakatI isaliye jo kevala AtmAkI apekSAse ho vaha pratyakSa hai isa samAsagarbhita pratyakSake lakSaNa se matijJAna aura zrutajJAnako pratyakSajJAnapane kI nivRtti ho jAtI hai / adhikArAdanAkAravyabhicAravyudAsaH // 3 // sUtrakArane 'pratyakSamanyat' arthAt parokSase jo bhinna hai vaha pratyakSa hai, yaha pratyakSakA svarUpa vatalAyA hai paraMtu parokSase bhinna to avadhidarzana kevaladarzana aura kumati Adi vibhaMgajJAna bhI haiM isaliye sUtrakArake matakI apekSA ve bhI pratyakSa kahe jA sakate haiM ? so ThIka nahIM / Upara ke sUtroM se 'pratyakSamanyat' isa sUtra meM 'jJAna' aura samyak donoM zabdoM kA adhikAra calA A rahA hai isaliye 'jJAna' aura 'samyakU' zabdoM ke adhikAra se 'parokSa jJAnoMse bhinna jo samyagjJAna hai vaha pratyakSa hai' jaba yaha 'pratyakSamanyat' isa sUtrakA artha hogA taba avadhidarzana aura kevaladarzanako pratyakSajJAnapanA nahIM ho sakatA kyoMki avadhidarzana Adi jJAna nahIM, darzana haiM / evaM kumati vA saMzaya Adi vibhaMga jJAnoM ko bhI pratyakSajJAnapanA nahIM ho sakatA kyoMki vibhaMgajJAna samyagjJAna nahIM, mithyAjJAna haiM / isaliye pratyakSamanyat yaha sUtra nirdoSa hai | yadi yahAM para yaha zaMkA ho ki adhyAya 1 262 Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CHERS ' karaNAtyaye gahaNAbhAva iti cenna dRSTatvAtpradIpavata // 4 // iMdriyoMkI apekSA vinA kIye kahIM bhI jJAna hotA nahIM dekhA gayA isaliye jaba iMdriyoM ke vinA hai padArthakA jJAna nahIM ho sakatA taba 'pratyakSa jJAnameM iMdriya Adi kAraNa nahIM hote' yaha bAta nahIM kahI 263 jA sakatI ? so ThIka nahIM / jisataraha jo puruSa kASTha kIla va sUlA Adi upakaraNoM ke vinA rathake banAnemeM asamartha hai vaha kASTha Adi upakaraNoMke rahate hI ratha banA sakatA hai / vinA upakaraNoMkI 4 apekSA kIe vaha ratha tayAra nahIM kara sakatA kiMtu jo puruSa tapa vizeSapte vinA hI upakaraNake rathake TrI banAnekI Rddhiko prApta kara cukA hai| kASTha Adi upakaraNoMkI apekSA kIe vinA hI ratha banA sakatA hai , huuN| usItaraha jo manuSya karmoMse malina hai vaha iMdriyAvaraNa Adi kA~ke kSayopazama hone para iMdriya pana prakAza hai aura upadeza AdikI sahAyatAse padArthoM ko jAnatA hai kiMtu jisake tapa AdikI vizeSatAse jJAnAva- hai raNa Adi jJAnake virodhI karmoM kA kSayopazama vA kSaya ho cukA hai vaha iMdriya Adike binA hI apanI sAmarthyamAtrase padArthoM ko jAnatA hai isaliye tapa vizeSakI kRpAse jaba AtmAkI yaha divya avasthA , pragaTa ho jAtI hai ki padArthoMke jAnane meM use iMdriya AdikI apekSA nahIM karanI paDatI taba vinA iMdri-8 ke yoMke koI jJAna hotA dIkha hI nahIM paDatA yaha kahanA pralApamAtra hai| aura bhI yaha bAta hai ki jJAnadarzanasvabhAvatvAcca bhAskarAdivat // 5 // jisataraha sUrya Adi padArtha prakAzasvarUpa haiM isaliye ve dUsare prakAzakI vinA apekSA kIe ghaTa hai paTa Adi prakAzana yogya padArthoM ko prakAzita karate haiM usIprakAra AtmA bhI jJAna darzanasvarUpa hai isaliye jJAnake virodhI jJAnAvaraNa Adi karmoM ke kSaya vA viziSTakSayopazamase apanI sAmarthyamAtrase hI vaha HARSALARIRAMISASARAN 8263 Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya padArthoMko jAna letA hai-padArthoMke jAnanemeM use iMdriya Adi kisI bhI padArthakI apekSA nahIM karanI paDatI / zaMkAiMdriyanimittaM jJAnaM pratyakSaM tadviparItaM parokSamityavisaMvAdi lakSaNamiti cennAptasya pratyakSAbhAvaprasaMgAt // 6 // jo jJAna iMdriyoMke vyApArase utpanna ho vaha pratyakSa aura jisameM iMdriya vyApArakI apekSA na ho / / vaha parokSa hai yahI pratyakSa aura parokSakA visaMvAdarahita nirdoSa lakSaNa hai / anya siddhAMtakAra bhI aisA " hI pratyakSakA lakSaNa mAnate haiM / jisataraha bauddhoMkA kahanA hai ki pratyakSa kalpanApoTaM nAmajAtyAdiyojanA / asAdhAraNahetutvAdaHstad vyapadizyate // 1 // jisameM nAma jAti AdikI yojanA kisI prakArakI kalpanAse rahita ho vaha pratyakSa hai aura usakI utpattimeM asAdhAraNa kAraNa iMdriyAM haiM isaliye iMdriyoM se usakA vyavahAra hotA hai isarItise bauddha hU~ siddhAMtameM pratyakSakI utpatti vA usakA vyavahAra iMdriyoMke AdhIna mAnA hai / naiyAyikoMkA mAnanA hai ki- hai "iMdriyArthasannikarSotpannaM jJAnamavyapadezyamavyabhicAri vyavasAyAtmakaM pratyakSaM / " arthAt jo jJAna iMdriya / aura padArthake saMbaMdhase uptanna ho, avyapadezya arthAt pahile kisake dvArA kahA na gayA ho, avyabhicArisaMzaya Adi vyabhicArI jJAnoMse rahita ho aura vyavasAyAtmaka nizcaya karAnevAlA ho vaha pratyakSa hai| yahAMpara bhI pratyakSajJAnameM iMdriyoMkI apekSA batalAI gaI hai| vaizeSikoMkA kahanA hai ki "AtmeMdriya 6 5 264 1mpAyavArtika satra 4 pR.30|2 vaizeSika darzana'pA 3 mA 1 sUtra 18'pR0 144 / / PORICHECISTRITISTORITISHRESTABASINESTION Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ R adhyAya 44544039RLDRESORA TRESISTANDARBARONSTARSCISSBRIDHARSARABANSAR mano'rthasannikarSAdyaniSpadyate tadanyata" / arthAt AtmA iMdriya mana aura padArthoM ke sannikarSase hai utpanna hotA hai vaha pratyakSa hai| yahAM para bhI pratyakSakI utpatti meM iMdriyoMkI apekSA rakkhI hai / sAMkhya hai hai siddhAMtakAroMkA yaha kahanA hai ki-"zrautrAdivRtti pratyakSaM" zrotra Adi iMdriyoMkA jo vyApAra hai vaha hai pratyakSa hai arthAt iMdriyAM padArthako dekhatI haiN| unake dekhe hue para mana vicAra karatA hai| manase vicAre hueko ahaMkAra mAnatA hai| ahaMkAra tatva dvArA mAne hue padArthako buddhi nizcaya karatI hai aura buddhi 9 dvArA nizcita padArthako puruSa bicAratA hai isa rUpale kAna Adi iMdriyoMke vyApArakA nAma hI pratyakSa hai (zlokavArtika pR0 187 kArikA 36 / ) isarItise sAMkhya siddhAMta meM bhI pratyakSakI utpacimeM iMdriyoM hU~ Rs kI apekSA kI gayI hai| mImAMsakamatake anyatama pravartaka jaiminikA kahanA hai ki- "satsaMprayoge puruSa- haiM hai syeMdriyANAM buddhijanma tatpratyakSamiti" arthAt padArthake sAtha iMdriyoMkA saMbaMdha hone para jo puruSameM buddhi hai hai kI utpaci honA hai vaha pratyakSa hai isaprakAra mImAMsakamatameM bhI iMdriyoMke AdhIna hI pratyakSakI utpati / mAnI hai isa rUpase jaba pratyeka siddhAMtakAra pratyakSakI utpacimeM iMdriyoMko kAraNa mAnatA hai-iMdriyoMkI , apekSA binA kIe pratyakSakI utpatti hI asaMbhava mAnatA hai taba jo jJAna iMdriyoMke vyApArase utpanna ho / vaha pratyakSa aura jisakI utpacimeM iMdriyoMke vyApArako apekSA na ho vaha parokSa hai yahI pratyakSa aura I parokSakA lakSaNa mAnanA ThIka hai ? so nhiiN| yadi iMdriyajanya jJAnako pratyakSamAnA jAyagA to sarvajJake hU jJAnameM to iMdriyoMkA vyApAra kAraNa paDatA nahIM isaliye sarvajJakA jJAna hI pratyakSa jJAnana kahA jA sakegA ? isaliye pratyakSa jJAnameM kabhI iMdriyAM kAraNa nahIM paDa sktiiN| sarvajJake jJAnameM iMdriyoMkI kAraNatA mAnane 1 yaha sAMkhyamatake vArSagagya prAcAryakA banAyA humA sUtra hai| 2 jaimini sUtra 1 a01pA04 suu| SC-TeSGAN-GN=95 34 Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAva para kisarItise sarvajJako asarvajJapanA AtA hai, yaha bAta vistArapUrvaka pahile kaha dI jA cukI hai| yadi yahAM para yaha samAdhAna diyA jAya ki AgamAditi cenna tasya pratyakSajJAnapUrvakatvAt // 7 // iMdriyoMse na bhI atIMdriya padArthoM kA jJAna ho to bhI Agamase avyAghAtarUpase unakA jJAna ho sakatA hai isaliye Agamake dvArA jaba samasta padArthoM kA jJAna ho sakatA hai tava sarvajJakA bhI abhAva nahIM hai, kahA jA sakatA ? so bhI kahanA ayukta hai| kyoMki jisakA pratipAdana samasta doSoMse rahita sarvajJAnI hU~ Aptake pratyakSajJAnase hotA hai vahI Ag2ama mAnA jAtA hai anya Agama nahIM kiMtu AgamAbhAsa hai isarItise jaba AgamakI utpaci pratyakSajJAnase mAnI gaI hai taba Agamase pratyakSa jJAnakI kabhI siddhi nahIM hai| ho sakatI / vAstavameM to yadi Agamate pratyakSa jJAnakI siddhi mAnI jAyagI to anyonyAzraya doSa hai| na hogA kyoMki "svApekSApekSakatvaM hyanyonyAzrayatvaM" do padArthoM meM ekako dUsarekI apekSAkA honA anyo nyAzraya doSa kahA jAtA hai / jaba Agamase pratyakSajJAnakI siddhi mAnI jAyagI taba Agamase pratyakSa 6 jJAna aura vinA pratyakSajJAnake AgamakA pratipAdana nahIM ho sakatA isaliye pratyakSajJAnase Agama, isa hU~ taraha pratyakSajJAnako apanI utpacibhe AgamakI apekSA aura Agamako apanI utpacimeM pratyakSajJAnakI hU~ , apekSA honeke kAraNa anyonyAzraya doSa honese Agamase atIMdriya padArthoM kA jJAna nahIM ho sktaa| hai phira bhI yadi yaha kahA jAya ki apauruSeyAditi cenna tdaasddheH||8|| jaba AgamakA pratipAdana pratyakSajJAnase mAnA jAyagA taba uparyukta doSa ho sakatA hai kiMtu hama to ASOKAARELUPIRECRRESTERESCREGISTRATION 266 Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarA. bhASA adhyAya RECEMBAREAUC 656SHSSENGEEGLOR- Agamako apauruSeya (puruSakRta nahIM) anAdinidhana aura atyanta parokSa bhI padArthoM kA apratihatarUpa 18 se jJAna karAnevAlA mAnate haiM isaliye isaprakArake Agamase samasta padArthoM kA jJAna ho sakatA hai koI | doSa nahIM ? so bhI ayukta hai| koI Agama apauruSeya hai yaha vAta hI kisI pramANase siddha nhiiN| isa liye apauruSeya AgamakI kalpanAkara usase atIMdriya padArthoM kI siddhi mAnanA sarvathA asaMbhava hai| tathA hai jisa Agamako apauruSeya mAnA jAtA hai vaha saMsArameM vedake nAmase prakhyAta hai parantu vaha hiMsA aadi| | pApa kAryoMkA pratipAdaka hai isaliye vaha kabhI pramANIka nahIM ho sakatA isa rAtise kisI Agamako ||| apauruSeya mAna usase atIMdriya padArthoMkI utpaci mAnanA kalpanAmAtra hai| atIMdriyaM yogipratyakSamiti cennArthAbhAvAt // 9 // __yadi yaha kahA jAya ki ima yogiyoMke jJAnako atIMdriya pratyakSa mAnate haiM aura vaha Agamase nahIM hU~ hU~ utpanna hotA isaliye usa yogiyoMke atIMdriyajJAnase samasta padArthoM kA jJAna ho sakatA hai koI doSa nhiiN| hai| isI vAtakA poSaka yaha vacana bhI hai-"yoginAM gurunirdezAdatibhinnArthamAtrahak' arthAt guruke upadeza hai se yogI loga atyanta bhinna-parokSa bhI samasta padArthoM ko dekhate haiN| so bhI ThIka nhiiN| pratyakSa zabda hai * kA jaba akSarArtha kiyA jAyagA usa samaya 'jo iMdriyoMkI sahAyatAse ho vaha pratyakSa hai' yaha pratyakSa zabda kA artha hogaa| aisA artha karanese yogijJAnako pratyakSa nahIM kahA jA sakatA kyoMki vahAMpara yogijJAna 5 meM iMdriyAM kAraNa nahIM paDatI isaliye pratyakSa zabdake isa uparyukta arthase yogijJAna atIMdriya pratyakSa * nahIM ho sakatA athavA dravyakA lakSaNa 'sat' mAnA gayA hai aura vaha utpAda vyaya aura prauvya svarUpa ( 267 hai kahA gayA hai| sAdAdasiddhAMta-jainasiddhAMtake sivA anya siddhAMtoMmeM padArthoM kI vyavasthA ekAMtarUpase / SHREECREA R ECORRESISTERIES Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAra mAnI hai isaliye unake matameM svarUpa pararUpa aura ubhaya-svapararUpa hetu vA ahetuoMse padArtha utpaci / * Adi svarUpa siddha ho nahIM sakate athavA eka aneka svarUpa jo sAmAnya aura vizeSa dharma hai unakA cha bhI ekAtarUpase rahanA padArthoMmeM asaMbhava Adi doSoMse paripUrNa hai isaliye paramatakI apekSA samasta | TU padArtha hI siddha nahIM ho sakate isa rItise samasta padArtha hI to yogijJAnake avalaMbana haiM jaba samasta hU~ ai padArthoMkI hI asiddhi rahegI taba yogijJAna nirAlaMbana ThaharegA jo bAdhita honese mAnA nahIM jAeM hai sktaa| yadi yahAM para yaha kahA jAya ki savikalpaka koI padArtha nahIM saba padArtha nirvikalpaka hI haiM hai hai isaliye yogijJAnako nirvikalpaka mAnanemeM koI hAni nahIM ? so bhI ayukta haiM kyoMki nirvikalpaka , padArthakA jJAna hI nahIM ho sktaa| vAstavameM to paramatake zAstroM meM na nirvikalpaka padArthakA koI lakSaNa | 1 batalAyA hai aura na nirvikalpaka padArthako viSaya karanevAle jJAnahIkA koI lakSaNa kahA hai isaliye % paramatameM na koI nirvikalpaka padArtha hai aura na nirvikalpaka padArthako viSaya karanevAlA koI jJAna hai 5 6 isarItise yogijJAnako atIMdriya pratyakSa mAna usase samasta padArthoM kA jJAna mAnanA pralApamAtra hai| hU~ hU~ aura bhI yaha bAta hai tadabhAvAca // 10 // paramatameM jisa yogIkI kalpanA kI gaI hai usakA koI vizeSa lakSaNa nahIM mAnA gayA isaliye usakA abhAva hI hai tathA paramatameM ekAMtarUpase samasta padArtha bhI siddha nahIM ho sakate isaliye jaba OM samasta padArthoM kA abhAva hai taba una samasta padArthoMke jAnanevAle yogIkA bhI abhAva sutarAM siddha hai| 8 268 yadi kadAcit yaha kahA jAya ki nirvANake do bheda mAne haiM eka sopadhivizeSa jisako ki jIvanmukta / Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -ta0rA0 bhASA -269 bhI kahate haiM aura dUsarA nirupadhivizeSa jisakA ki dUsarA nAma mukta hai unameM sopavivizeSa nirvANa meM samasta padArthoM kA jAnanevAlA yogI hai-usakA abhAva nahIM kahA jA sakatA ? so bhI ThIka nahIM / naiyAyika Adi paramatameM AtmAko niSkriya aura vyApaka mAnA gayA hai yadi yogijJAnameM vAhya iMdriyoMkI kAraNatAkA abhAva mAnA jAyagA to aMtaraMga AtmAkI pariNatikA bhI abhAva mAnanA cAhiye kyoMki niSkriya aura nitya padArtha meM kisI prakArakA pariNAma nahIM ho sakatA isarItise jaba yogIkI AtmAmeM jJAnakA pariNamana na hogA taba vaha padArthoMko na jAna sakegA phira samasta padArthoM ke pratyakSa ke vinA yogIkA abhAva hI kahanA paDegA / yadi yahAM para yaha kahA jAyagA ki yogImeM yoga se honevAlA eka dharmavizeSa rahatA hai usakI kRpAse iMdriyoM kI apekSA vinA hI kiye AtmA samasta padArthoMko jAna legA yogIkA abhAva nahIM ho sakatA ? so bhI ThIka nahIM / jo padArtha niSkriya aura nitya hotA hai usameM kisI prakArakI kriyA anugraha aura vikAra kucha bhI nahIM ho sakatA / paramatameM AtmAko niSkriya aura nitya mAnA hai isaliye usameM padArthoM kI jAnanarUpa kriyA nahIM ho sakatI / jaba yogI kI AtmA meM padArthoM kI jAnanarUpa kriyA na hogI taba vaha atIMdriya padArthoMkA sAkSAtkAra na kara sakegA isaliye javarana usakA abhAva kahanA hI paDegA / tathA tallakSaNAnupapacizca svavacanavyAghAtAt // 11 // vAstavameM to jo Upara pratyakSakA lakSaNa kahA hai vaha nirdoSarUpase siddha ho hI nahIM sakatA kyoMki jisataraha 'merI mA bAMjha hai' yaha kahanA svavacanabAdhita mAnA jAtA hai usI prakAra upara kahe gye| pratyakSa ke lakSaNa meM bhI svavacanavyAghAta hai / yadyapi kaI matoMke anusAra Upara pratyakSake lakSaNa kahe gaye haiN| adhyApa 269: Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42005 ! tathApi vArtikakAra anya matoMmeM mAnegaye pratyakSa ke lakSaNoMkI upekSA kara bauddha matameM jo pratyakSa-lakSaNa mAnA hai; usIkA prativAda karate haiM kyoMki vArtikakArakA svayaM yaha kahanA hai ki- bauddhake sivAya jo anyamata haiM unameM mAne gaye pratyakSa ke lakSaNakA bauddhoMne acchI taraha khaMDana kara diyA hai isaliye unake khaMDana karane kI yahAM hamArI vizeSa icchA nahIM hai kiMtu bauddhamatameM jo pratyakSakA lakSaNa mAnA gayA hai usameM kucha guNoMkI saMbhAvanA logoM ko dIkha paDatI hai isaliye bauddha matameM mAnegaye pratyakSa ke lakSaNa ke nirAkaraNa karanekeliya yahAM hama kucha vicAra karate haiM aura vaha isaprakAra hai bauddhoMne jo 'kalpanApoDhaM pratyakSa' arthAt jisameM kisI prakAra kI kalpanA na ho sake vaha pratyakSa hai, yaha pratyakSakA lakSaNa mAnA hai / vahAMpara jAti guNa aura kriyAkA jo kahanA usase honevAlA jo vacana aura buddhikA vikalpa arthAt yaha jAti hai, yaha guNa hai, yaha kriyA hai aisA vacana aura jAtiko jAti rUpase, guNako guNarUpa se aura kriyAko kriyA rUpase jAnanArUpa buddhi usakA jo bheda, vaha kalpanA zabdakA artha hai usase rahita pratyakSa kahA jAtA hai | vahA~para yaha prazna utpanna hotA hai ki pratyakSako jo kalpanArahita mAnA gayA hai vaha sarvathA kalpanArahita hai ki kathaMcit kalpanArahita hai ? yadi sarvathA 'kalpanAse rahita hai' yaha artha mAnA jAyagA to svavacanavyAghAta doSa hogA kyoMki 'pratyakSajJAna kalpanAse rahita hai' yaha bhI to kalpanA hI hai, isa kalpanA se rahita bhI pratyakSa jJAnako mAnanA paDegA phira pratyakSakA koI lakSaNa hI na sthira hogA / yadi yaha kahA jAyagA ki 'kalpanAse rahita hai' ityAdi kalpanA yukta hI pratyakSa mAnA jAyagA taba bhI vacanakA vyAghAta hI hai kyoMki 'pratyakSa sarvathA kalpanA se rahita hai' yaha svIkAra kiyA gayA hai aba yadi 'kalpanArahita hai' ityAdi kalpanAse yukta use mAnA adhyAya 270. Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0rA0 adhyAya bhASA SECASTEREDABASANCHEBARELI jAyagA to kathaMcit kalpanAyukta use mAnanA paDA isaliye sarvathA kalpanAse rahita hai| yaha vacana vyA| hata ho gyaa| yadi kadAcit yaha kahA jAyagA ki hama kathaMcit kalpanArahita pratyakSa svIkAra karate hai hai-arthAt pratyakSa kalpanArahita hai ityAdi kalpanAse yukta to hai parantu jAti AdikI kalpanAse rahita hai so bhI ThIka nhiiN| yahAMpara bhI vaha vacanavyAghAta doSa jyoMkA tyoM upasthita hai kyoMki bauddha log| ekAMtase pratyakSako 'kalpanArahita mAnate haiM' yadi use kathaMcit kalpanAse rahita mAnA jAyagA to ekAMtakA tyAga kara denA paDegA kyoMki kathaMcit zabda anekAMtakA dyotaka hai isaliye kathaMcit kalpanAse | rahita pratyakSa ko nahIM mAnA jA sakatA / yadi yahAMpara bhI yaha samAdhAna diyA jAya ki 'pratyakSa kalpanA se rahita hI hai' yaha hamAre ekAMta nahIM isaliye use kathaMcit kalpanAse rahita mAnanemeM svavacanavyAghAta nahIM ho sakatA ? so bhI ayukta hai| phira pratyakSakA 'kalpanApoTa' yaha vizeSaNa hI vyartha ho jaaygaa| hai kyoMki 'kalpanAse rahita hai' ityAdi anurUpa pratyakSameM kalpanA mAna lI gaI taba vaha 'kalpanApoDha' nhiiN| kahA jA sktaa| yadi yahAMpara phira yaha kahA jAya ki paramata-jaina Adi matoMmeM nAma jAti Adi kI bhedakalpanA vyavahArase mAnI gaI hai nizcayase nhiiN| isaliye vaisI kalpanAoMse rahita hama (bauddha); | pratyakSako mAnate haiM kiMtu vitarka vicAra Adi jo pratyakSasaMbaMdhI vikalpa haiM unase rahita nahIM mAnate 6 / isaliye 'kalpanApoDha' yaha jo pratyakSakA vizeSaNa hai vaha paramatakI apekSA hai, vyartha nahIM hai| isI viSaya .. meM yaha vacana bhI hai savitarkavicArA hi paMca vijJAnaghAtakaH / niruupnnaanusmrnnviklpnviklpkaaH||1|| hai arthAt-vitarka vicAra nirUpaNa anusmaraNa aura vikalpana ye pAMca vijJAnake dharma hai| vijJAnake. . ANSARSWASTASBIR9-18-STHA NEFIBHABHINE Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya NCREASELECREGNERUGALICHECRECENSIONORBSITY hI bheda haiN| so bhI ThIka nahIM / ghaTa paTa AdijJAna AlaMbanapadArthoM meM jo 'yaha ghaTa hai yaha paTa hai' ityAdi arpaNA yaha vitarka hai / usImeM vAra vAra citavana karanA vicAra hai| usa vicArakI nAma-ghaTa paTa Adi rUpase kalpanA karanA nirUpaNa hai aura pUrvakAlameM anubhava kie hue padArthoMkA vikalpana-bhedapUrvaka smaraNa | karanA anusmaraNa hai / ye dharma saMtAnarahita aura kSaNika iMdriyaviSayaka vijJAnameM nahIM utpanna ho sakate | kyoMki ye dharma jJAnameM kramase utpanna honevAle aura kucha kSaNa ThaharanevAle haiM paraMtu bauddha matameM inakI ekasAtha utpaci pAnI hai aura kSaNika mAne haiM isalie Adhika kSaNa taka Thahara nahIM skte| tathA ina dharmoMmeM pahilA pahilA dharma grAhya hai aura uttara ucara dharmako grAhaka mAnA hai yadi inakI yugapat utpatti mAnI jAyagI to jisataraha bachaDeke dAyAM aura bAyAM donoM sIMga eka sAtha utpanna hote haiM isalie hai unameM grAhya grAhakapanA nahIM hotA usItaraha vitarka AdikI bhI ekasAtha utpatti mAnI gaI hai isalie inameM bhI grAhya grAhakapanA siddha nahIM ho sktaa| yadi yaha kahA jAyagA ki hama (bauddha) vitarka Adi 18 kI yugapat utpatti na mAna kramase utpatti mAneMge taba usameM grAhya grAhakapanA hosakatA hai, koI doSa nahIM? 12 6 so bhI ayukta hai / yadi unakI kramase utpaci mAnI jAyagI to unako aneka kSaNataka ThaharanevAlA hU~ bhI mAnanA paDegA phira saba padArtha kSaNika haiM-kSaNabharameM vinaSTa ho jAnevAle haiM, yaha bauddhoMkA abhimata hai artha na siddha ho sakegA isaliye vitarka AdikI kramase utpaci nahIM mAnI jA sktii| yadi yaha kahA hU~ hai jAyagA ki hama vijJAnakI saMtAna mAnege aura vaisA mAnanese vitarka AdikI kramase utpaci bana skegii| 2 koI doSa nahIM ? so bhI ayukta hai / parIkSAkI kasoTIpara saMtAnakI jAMca karanepara vaha siddha hI nahIM hai na ho sakatA isa rItise jaba kisI prakArakA bhI vikalpa vijJAnake aMdara siddha nahIM hotA taba vijJAnameM | VISAREERArica-KASCISFACCASIASTHA 272 4 Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Y adhyAya tarA bhASA 273 'kalpanAse rahita yaha vikalpa hai jAti AdikA vikalpa nahIM hai' yaha vAta nahIM bana sakatI isaliye samasta vikalpoM ke abhAvase vijJAna padArtha hI siddha nahIM hotaa| aura bhI yaha vAta hai ki bauddha loga saba padArthoMko kSaNika mAnate haiM paraMtu unhoMne anusmaraNa Adi dharmoMko svIkAra kiyA | | hai| ve anusmaraNa Adi padArtha aneka kSaNa ThaharanevAle haiM isaliye anusmaraNa Adike svIkAra karanese || unhIMke matAnusAra eka padArtha aneka kSaNasthAyI siddha ho gayA jo ki unake mAne hue kSaNika siddhAMta || || para AghAta pahuMcAtA hai| yahAM para yaha vAta bhI nizcita samajha lenA cAhiye ki jo padArtha pahile kabhI | * anubhavameM nahIM Aye haiM athavA anyake anubhavameM Aye haiM una padArthoMkA anusmaraNa Adi nahIM hotA 6 kiMtu eka hI AtmAmeM jisakA pahile acchI taraha anubhava ho cukA hai usIke anusmaraNa Adi hote haiM isaliye anusmaraNa Adiko eka kSaNasthAyI nahIM kahA jA sakatA kiMtu ve aneka kSaNasthAyI hI haiN| tathA mAnasa pratyakSakA aMgIkAra bhI bauddhoMke kSaNika siddhAMtako siddha nahIM hone detA kyoMki 'SaNNAmanaM-12 tarAtIta vijJAnaM yaddhi tanmanaH' chai padArthoM ke anaMtara jo atIta vijJAna hai vaha mana kahA jAtA hai, yahAM para manako vijJAnakA kAraNa batalAyA hai| yadi kisI bhI padArthako aneka kSaNa ThaharanevAlA na maanaa| jAyagA taba mana bhI aneka kSaNasthAyI na ThaharegA phira kSaNabharameM hI naSTa ho jAnevAlA asatpadArtha aura | atIta mana vijJAnakA kAraNa nahIM ho sakegA isaliye yadi bauddha mAnasa pratyakSako svIkAra karate haiM to | unheM manako aneka kSaNasthAyI mAnanA hI hogA isa rItise unakA kSaNika siddhAMta kabhI siddha nahIM ho | sktaa| yadi kadAcit kArya kAraNakI siddhi ke liye yaha kahA jAya ki ___ hama pUrva padArthakA nAza aura uttara padArthakI utpaci eka sAtha mAnate haiM isaliye kArya kAraNa BAREISABGREECEBOOLOGINEERINCREGARLSCREENER 35 Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A adhyAya *SHADISTRI-SARLICISFASHASRASHRAMAGEBRURREKHECREG bhAva ho sakatA hai koI doSa nahIM / so bhI ayukta hai / yadi isa rUpase kArya kAraNabhAva mAnA jAyagA hai to eka hI kAlameM utpanna aura vinaza jAnevAle bhinna bhinna saMtAnavartI ghaTa aura paTakA bhI ApasameM hai kArya kAraNabhAva kahanA pddegaa| yadi kadAcita yaha kahA jAyagA ki eka hI saMtAna ke aMdara yaha zakti e mAnI hai ki usI saMtAnake andara eka hI kAlameM utpanna aura vinaza jAnevAle pUrva aura uttara padArthoM 5 meM kArya kAraNa bhAva ho sakatA hai kiMtu eka hI kAlameM utpanna aura vinaza jAnevAle bhinna saMtAniyoMmeM 6 nahIM isaliye bhinna saMtAniyoMmeM kArya kAraNabhAva nahIM ho sakatA ? so bhI ThIka nahIM / yadi jJAnasaMtAna hU~ meM zakti mAnI jAyagI to jJAna nirvikalpaka siddha nahIM ho sakatA kyoMki jisameM zakti jAna paDatI hai hai vaha savikalpaka mAnA jAtA hai isaliye jJAna-saMtAnameM zAkta svIkAra karanepara jJAna nirvikalpaka hai| yaha pratijJA bhaMga ho jAtI hai| isa rItise yaha acchI taraha siddha ho gayA ki pratyakSajJAna kalpanAse rahita haiN| yaha jo bauddhamatameM pratyakSakA lakSaNa mAnA gayA hai vaha nirdoSarUpase nhiiN| apUrvAdhigamalakSaNAnupapattizca sarvasya jJAnasya pramANatvopapatteH // 12 // bauddhoMne pramANake lakSaNameM 'apUrvAdhigama' vizeSaNa diyA hai aura jo jJAna pahile kisI bhI jJAna dvArA nizcita na huA ho vaha pramANa hai, yaha usa apUrvAdhigama' vizeSaNakA artha hai parantu unhoMne jJAna hai kI saMtAna mAnI hai isaliye pramANakA jo unhoMne 'apUrvAdhigama' vizeSaNa mAnA hai vaha vyartha ho jAtA hai hai kyoMki jJAnakI saMtAnameM pahilA jJAna to apUrvajJAna ho sakatA hai paraMtu usake uttara jJAna apUrva jJAna meM nahIM ho sakate / yahA~para yaha vAta nahIM kahI jA sakatI ki saMtAnameM jo pahilA jJAna hai vaha to pramANa 274 hai aura ucara jJAna pramANa nahIM kyoMki jisa taraha-aMdhakArameM vidyamAna padArthoM ko dIpaka utpanna hote ULELIGANGANAGISTRARECHARNALISTRICAN Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya tarA bhASA hI prakAzita karatA hai tathA vaha prakAzapanA hI dIpakakI sthitimeM kAraNa hai| yadi padArthoMko prakAzita | na kare to apanA 'dIpaka' nAma bhI kAyama nahIM rakha sakatA isaliye aMdhakArameM sthita padArthoM ke prkaa|| zanake bAda bhI uttara kAlameM prakAzamAna honese usakA dIpaka nAma nahIM chUTatA usI taraha jJAna bhI hai| utpanna hote hI ghaTa paTa Adi padArthoM kA jAnanevAlA hai tathA vaha jAnanA hI jJAnakI sthitimeM kAraNa hai| || yadi vaha padArthoMko na jAna sake to usakA 'jJAna' nAma hI kAyama nahIM raha sakatA isaliye ghaTa paTa Adi padArthoMke jAnaneke bAda bhI uttara kAlameM padArthoM ke jAnanAsvarUpa kAryameM pariNata rahanese usakA pramANa nAma nahIM chUTa sakatA isa rItise jaba uttarajJAna bhI pramANa siddha hote haiM aura saMtAnake prathama jJAnake sivAya unameM apUrvatA hai nahIM taba pramANakA 'apUrvAdhigama' vizeSaNa sarvathA vyartha hI hai| kiMtu jisake | dvArA padArthoM kA nizcaya ho vaha pramANa hai itanA hI pramANakA artha ThIka hai isa arthase saMtAnake, andara | rahanevAle pUrva uttara sabhI jJAnoMko.pramANatA siddha ho jAtI hai kyoMki saba jJAnoMse padArthoMkA nizcaya hai hotA hai yadi kadAcit yahAM yaha samAdhAna diyA jAya ki kSaNa kSaNameM dIpaka navIna navIna hI utpanna hotA hai aura padArthoM ko prakAzita karatA hai isaliye jo prathama kSaNameM dIpaka hai vaha uttarakAlameM dIpaka kA nahIM kahA jA sakatA taba jJAna bhI dIpakake samAna kSaNa kSaNameM navIna navIna hI utpanna honevAlA mAnanA hogA tathA jJAnako kSaNika mAnanepara pramANakA jo 'apUrvAdhigama' vizeSaNa mAnA hai vaha bhI caritArtha 18 ho jAyagA kyoMki kSaNa kSaNameM utpanna honevAlA jJAna apUrvajJAna hI hogA parantu smRtijJAna icchA aura 6 dveSa Adike samAna pUrva pUrva jJAnoM dvArA nizcita kiye gaye padArthoMko viSaya karane ke kAraNa phira phirase kahA jAnevAlA arthAt aneka kSaNasthAyI jJAna pramANa hai, bauddhoMne jo yaha kahA hai usakA vyAghAta ho 1569SALAAAAAAACASSA EHNEEMAMACHAROSAROKANGRALES Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya RECAREFRESISALCRO jAyagA kyoMki pahile jJAnako kSaNika mAnA jA cukA hai aura yahAM isa vacanase use aneka kSaNasthAyI mAnA gayA hai tathA saba padArthoM ko kSaNika mAnanepara aneka kSaNa paryaMta ThaharanevAle icchA dveSa Adi / || padArthokI bhI siddhi nahIM ho sakatI isaliye jJAnakI saMtAna aura samasta padArthoM kA kSaNikapanA donoM || lAhI vAteM asiddha haiN| aura bhI yaha vAta hai ki svasaMvittiphalAnupapattizcAAMtaratvAbhAvAt // 13 // pramANopacArAnupapattirmukhyAbhAvAt // 14 // __ saMsAra meM pramANa padArtha phalavAna dekhA gayA hai / bauddhoMne jo pramANa mAnA hai usakA bhI kucha na kucha phala | honA cAhiye paraMtu kSaNika honese usakA koI phala nahIM ho sakatA isaliye usakA mAnA huA pramANa | padArtha ThIka nhiiN| yahAM para vAdI prativAdIse bhinna taTasthakA kahanA hai ki jJAna apanA aura ghaTa paTa | Adi padArthoM kA nizcaya karAtA huA hI utpanna hotA hai isaliye apane svarUpakA aura ghaTa paTa Adi / | padArthoM kA jAnanA hI usakA phala hogA isarItise vaha phalavAna hI hai-phala rahita nahIM kahA jA sakatA? | so bhI ThIka nhiiN| jisataraha chedanevAlA, chedanake yogya kASTha Adi aura chedanakriyA ina tInoMse bhinna || | kASThake TukaDe honArUpa phala dIkha paDatA hai| usItaraha pramANakA phala bhI pramANase bhinna hI hotA hai M kiMtu apanA aura parapadArthoMkA jAnanA rUpa phala pramANa svarUpa hI hai pramANase bhinna nahIM isaliye vaha || pramANa nahIM kahA jA sktaa| yahAMpara vAdI bauddhakA kahanA hai ki-svaparakA jAnanA rUpa phala pramANa kA svarUpa hI hai isaliye vaha phala nahIM ho sakatA yaha vAta vilakula ThIka hai isaliye Adhigama-padArthoMkA || jAnanArUpa phalameM vyApArakI pratIti mAna upacArase pramANakI kalpanA mAnI hai arthAt adhigamarUpa hI pramANako mAnA hai isaliye phala aura pramANa donoMkI siddhi honese pramANa phalarahita nahIM kahA jA ABHISHASABHASHRSHABADRIDAOSSIST EAKER 276 Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhadhyAya tamrA bhASA 277 | sakatA? so bhI ayukta hai| jisataraha 'siMho mANavaka' yaha bAlaka siMha hai ityadi sthAnoM para pazuoMkA 6 rAjA, paMceMdriya, nakha, dADha, saTA, dIptimAna kiMtu pIle netra Adi avayavoMkA dhAraka siMha nAmakA mukhya kA rUpase padArtha saMsArameM mojUda hai isaliye usIke samAna bAlakameM krUratA zUratA AdiguNoMko dekhakara yaha kaha he diyA jAtA hai ki yaha bAlaka siMha hai kiMtu vinAasalI siMhake gauNarUpase vAlakameM siMhakI kalpanA nahIM | ho sakatIusItaraha mukhyarUpase pramANake rahatehI AdhigamarUpa phalako gauNarUpase pramANa mAnA jAtA hai vinA kA asalI pramANake nahIM bauddha matameM asalI pramANa siddha nahIM kiMtu adhigamako gauNa rUpase pramANa mAnane | || ke liye ceSTA kI hai isaliye adhigamarUpa phalako gauNa rUpase pramANa nahIM mAnA jA sktaa| isarIti | BI se bauddha matameM mAne gaye pramANakA koI phala siddha nahIM hotA isaliye phalarahita honese vaha pramANa nahIM) || kahA jA sktaa| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki AkArabhedAtta da iti cennaikAMtavAdatyAgAt // 15 // grAhaka, viSaya-ghaTa paTa AdikA jhalakanA aura saMvitti-jAnanA, ye tIna zaktiyAM hama jJAnameM | mAnate haiM unake bhedase pramANa prameya aura phalakA bheda ho jAyagA arthAt jJAnameM jo grAhaka zakti hai usa | PI se pramANa, viSayAbhAsa zaktise prameya aura saMvicise phalakI kalpanA ho jAyagI, pramANa bhI phalavAna | siddha ho jAyagA koI doSa nahIM ? so bhI kahanA ayukta hai / bauddhoMne ekAMtase jJAnako nirvikalpaka 18|| mAnA hai aura nirvikalpako koI bhI AkAra pratIta ho nahIM sktaa| yadi jJAnako grAhaka, viSayAbhAsa || | aura saMvicirUpa tIna zaktiyoMke AkArasvarUpa mAnA jAyagA to jJAnako sarvathA nirvikalpakarUpa jo 277 // ekAMtase mAnA hai vaha ekAMta choDa denA paDegA kyoMki eka padArtha aneka AkArasvarUpa hai yaha anekAM *SAKACCASIKACTERISONESIAN SASARALSARASTRA GAGEMEDIEGIS Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya UKSORRE GANGREACHESARIHCHORECASTUREDIE tavAdake pratipAdaka bhagavAna jineMdrakA mata hai vaha kabhI ekAMtavAdameM lAgU nahIM ho sakatA arthAt jJAna ko sarvathA nirvikalpaka mAnane para kaise bhI AkArakI kabhI bhI usameM kalpanA nahIM kI jA sktii| yadi kadAcit yahI haTha kI jAyagI ki nirvikalpaka hone para bhI hama use tIna AkArasvarUpa mAneMge hI taba dravyako anekAkAra svarUpa kahane meM kyA Apaci hai ? vahAM bhI eka paramANu dravyako rUpAdi aneka hU svarUpa, vA eka hI AtmA dravyako jJAna Adi anekasvarUpa mAna lenA cAhiye / yadi yahAMpara phira bhI hU~ vAdI bauddha yaha kahe ki uparyukta AkAroMko jJAnasvarUpa mAneM taba to aneka dharmasvarUpa dravyakI siddhi hai ho sakatI hai paraMtu hama to grAhaka Adi zaktiyoMko AkAra mAtra mAnate haiM unheM jJAnasvarUpa nahIM kahate hai isaliye hamAre matameM aneka dharmAtmaka dravyakI siddhikI Apatti nahIM ho sakatI ? so bhI ThIka nhiiN| vahAM para bhI yaha prazna uThegA ki yadi ve jJAnake AkAra nahIM haiM taba kisake AkAra haiM ? kyoMki AkAra kisI na kisI padArthake hote haiM yadi unheM kisI padArthakA AkAra na batalAkara kevala AkAramAtra 5 hU~ batalAyA jAyagA to vinA AdhArake usakA abhAva hI ho jAyagA isaliye una AkAroMko jJAnasvahU~ rUpa hI mAnanA paDegA aura jJAnasvarUpa mAnanese aneka dharmAtmaka dravyakI siddhiko Apaci jyoMkI hai so rahegI aura bhI yaha bAta hai ki una AkAroMkI jJAnameM eka sAtha utpaci hotI hai ki kramase ? yadi eka sAtha utpati mAnI jAyagI to grAhaka-pramANa aura saMvici-phala bhI eka sAtha utpanna hoMge isaliye unameM pramANa kAraNa aura phala kArya na kahAyA jA sakegA kyoMki pahile kAraNa, pIche OM kArya isaprakAra kramavRtti padArthoMmeM hI kArya kAraNake vibhAgakA niyama hai / eka sAtha utpanna honevAle padArthoMmeM kArya kAraNapanekA niyama nahIM lAgU ho sktaa| yadi una AkAroMkI kramase utpatti mAnI BARSANSFEBSTREACHES Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ta0rA0 bhASA BASE CASEAS5ECAUDAECORDCASbanacha jAyagI to bauddha loga vijJAnako to kSaNa vinAzIka mAnate haiM / kSaNa vinAzIka padArthoMmeM AkAroM ke kramakI kalpanA nahIM ho sakatI isaliye grAhaka Adi zaktiyoMke AkAroMkI kramase kalpanA nahiM kI hai| jA sktii| yadi kadAcit javarana yaha mAnA jAyagA ki kSaNika bhI vijJAnameM hama AkAroMkI kramase hI kalpanA mAneMge to AkAroM meM grAhaka-pramANa aura saMvici-phalakA bhI ullekha kiyA gayA hai yadi prAhaka aura saMvicikI kramase utpaci mAnI jAyagI to usa adhigamasvarUpa saMvici padArthako pramANa | bhinna mAnanA paDegA phira "adhigama-jAnanA koI dUsarA padArtha nahIM hai pramANa svarUpa hai" bauddhoMke isa I vacanakA vyAghAta ho jAyagA / isaliye jJAnameM grAhaka Adi zaktiyoMke AkAroMkI kramase kalpanA, | nahIM kara sakate / aura bhI yaha bAta hai ki vijJAnAdvaitavAdI bauddha sivAya vijJAnake anya koI bhI bAhya padArtha svIkAra nahIM karatA tathA || vijJAnameM grAhaka Adi zaktiyoMka AkArakI kalpanA karatA hai unheM vijJAna svarUpa hI mAnatA hai vijJAna || B se bhinna nahIM isa rItise jaba usake matameM bAhya koI padArtha nahIM-eka vijJAnamAtra hI padArtha hai taba | || taba vaha kevala eka vijJAna pramANa aura pramANAbhAsarUpa viruddha dharmasvarUpa nahIM ho sktaa| yadi yahAM 6 8| para yaha kahA jAyagA ki mithyA padArthako satya mAnanA jisa taraha sIpako cAMdI vaha pramANAbhAsa aura ra || satya padArthako satya hI samajhanA jisa taraha sIpako sIpa vA cAMdIko cAMdI vaha pramANa hai isa rItiseda || eka bhI vijJAnake svIkAra karanepara pramANa aura pramANAbhAsakA bheda ho jAyagA koI doSa nahIM ? so bhI kahanA ayukta hai / bauddha loga pratyakSa aura anumAna do hI pramANa mAnate haiM aura una donoM pramANoMkI | vizeSa aura sAmAnya ina do prameyoMke AdhIna vyavasthA mAnate haiM kyoMki bauddhoMkA siddhAMta hai ki pratyakSa / SCITISHASTRISTIONSISTARASTRARASHTRA Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAma svalakSaNako viSaya karatA hai aura usa svalakSaNako asAdhAraNa dharma mAnA hai usameM yaha ghaTa hai vA yai paTa aura maTha hai isa prakArakA kaisA bhI vikalpa nahIM rahatA tathA anumAna sAmAnyako viSaya karatA hai| yaha 3 sAmAnya svalakSaNase ThIka viparIta hai-isameM vaha amuka padArtha hai to vaha amuka padArtha hai isa tarahakA 6 bheda rahatA hai yadi mithyA padArthako satya mAnanA pramANAbhAsa aura satyako satya hI mAnanA pramANa isa6 taraha mithyA padArtha aura satya padArthoM kI bhI kalpanA karanI paDegI to pe jo pratyakSa aura anumAnakI hU~ siddhikeliye vizeSa aura sAmAnyake bhedase do hI padArtha mAne haiM vaha mAnanA vyAhata ho jAyagA kyoMki pramANa aura pramANAbhAsakI siddhi ke lie sAmAnya aura vizeSase atirikta mithyA aura satya padArthoMkI chu bhI kalpanA karanI paDatI hai isarItise jaba vijJAnake sivAya koI padArtha siddha nahIM hotA taba eka hI hai| vijJAnameM pramANa aura pramANAbhAsarUpa bhedoMkI kalpanA nahIM kI jA sktii| aura bhI yaha bAta hai ki- hai| vijJAnAdvaitavAdI bauddha vijJAnake sivAya anya samasta padArthoM ko asat bhI vizeSarUpase nahIM kaha / sakatA kyoMki padArthoM ke abhAvase unakA asattva bhinnarUpase siddha nahIM ho sakatA kiMtu ghaTa paTa Adi asattvake saMbaMdhI padArthoMke rahate hI yaha ghaTakA asatva hai yaha paTakA asatva hai ityAdi bhinnarUpase asata siddha hotA hai isaliye vijJAnamAtra tatva mAnakara samasta padArthoM ko asat kainA vauddhakA yuktiyukta nahIM mAnA jA sktaa| yadi yahAM para yaha kahA jAya ki saMbaMdhI ghaTa paTa Adi padArthoM ke abhAva rahane para hU~ haiM hI unake vizeSoMkA abhAva kahA jA sakatA hai unake vidyamAna rahate nhiiN| satva bhI ghaTa paTa AdikA 2 vizeSa hai isaliye ghaTa paTa Adike abhAvameM usakA abhAva bhI siddha hai koI doSa nahIM ? so bhI ThIka nhiiN| yadi saMbaMdhiyoMke abhAvameM unake vizeSoMkA abhAva mAnA jAyagA taba ghaTa paTa Adi padArthoM ke SIGNSAHARSANERRAISINS CHECHATEREOGRECRUILDREARRASHAREK IAS Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya FEBSIBHABISISRORSHIRSASRHERE | na mAnanepara vijJAna padArtha bhI siddha na hosakegA kyoMki ghaTa paTa Adi jJeya padArthoMke abhAvameM vijJAna hai kinakA hogA ? isa rItise jaba yathArtharUpase eka mAtra vijJAnakI siddhi na ho sakI taba nirvikalpa (avaktavya ) vAdiyoMkA kahanA hai ki hameM bhI yahI vAta siddha karanI thI ki saMsArameM nirvikalpatAke ||2|| sivA koI padArtha nahIM hai so vinA kisI kaSTa aura prayatnake ukta tarka praNAlI siddha ho gyii| isaliye | gharameM ratnavRSTi honese jisaprakAra paramAnaMda hotA hai usI taraha vinA kisI prayatnake hamAre AbhimatakI ||7|| siddhi ho jAnepara hameM bhI Ananda hai| ataeva jisameM kisI bhI vikalpa-bhedakA udaya nahIM huA hai / aise nirvikalpaka padArthako viSaya karanevAle nirvikalpaka vijJAnako pramANa mAnanA hI ThIka hai jaisA | kahA bhI hai zAstreSu prkriyaabhedairvidyaivopvrnnyte| .. ... anAgamavikalpA hi svayaM vidyA pravartate // 1 // iti zAstroMmeM jo vijJAnako prakriyAkA bheda batalAyA hai vaha saba avidyA hai zAstrIya vikalpoMse rahita / vidyAkI to svayaM pravRtti hai| isaliye nirvikalpaka vijJAnamAtra tatvake mAnanemeM koI doSa nahIM ? so bhii| ayukta hai / nirvikalpaka vijJAna hI saMsArake aMdara hai isa vAtakA nizcaya karAnevAlA koI pramANa nhiiN| kahA bhI hai / pratyakSabuddhiH kramate na yatra taliMgagamyaM na tadaliMgaM / vAco na vA tadviSayeNa yogaH kA tadgatiH kazmazRNvataste // 1 // / 1 yuktayanuzAsana zloka 22 / 'kaSTamazRyavatAM te yaha bhI pATha hai / FECEORGASCARSRECORRRRECRECEBGRESGRRERSIAS Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arthAt bauddhoMkA mAnA huA jo vijJAnAdvaitavAda hai vaha na pratyakSakA viSaya hai na anumAnakA viSaya hai vacanakA bhI usake sAtha saMbaMdha nahIM ho sakatA isaliye he bhagavan ! ApakI vAtako na sunanevAle jo bauddha loga haiM unakI kaSTamaya dazA hai Apake matakA avalaMbana liye vinA ve apane abhISTa tatvakI siddhi nahIM kara sakate / isa rIti se bauddhoM kA kalpanArahita pratyakSa pramANakA mAnanA aura vijJAna mAtra hI saMsAra ke aMdara tatva hai ityAdi kahanA yukti aura pramANase bAdhita hai // 12 // Upara kahe hue pramANa ke parokSa aura pratyakSa bhedoM meM parokSajJAnakA Adima bheda matijJAnake vizeSa bheda pratipAdana karane ke liye sUtrakAra sUtra kahate haiM matiH smRtiH saMjJA ciMtAbhinibodha ityanarthItaraM // 14 // mati smRti saMjJA - pratyabhijJAna, ciMtA - tarka aura abhinibodha - svArthAnumAna, Adi Apasa meM anarthAMtara haiM - eka hI arthakA pratipAdana karate haiM / itizabdasyAnekArthasaMbhave vivakSAvazAdAdyarthasaMpratyayaH // 1 // iti zabda ke aneka artha hote haiM jisa taraha - 'iMtIti palAyate' mAratA hai isa kAraNa bhAgatA hai / 'varSatIti ghAvati' megha barasatA hai isa kAraNa dauDatA hai yahAMpara iti zabdakA artha 'kAraNa' hai / 'iti sma upAdhyAyaH kathayati' upAdhyAya aisA kahate the yahAMpara iti zabdakA artha 'aisA' hai| gaurazvaH zuklo nIlaH carati plavate jinadatto devadatta iti arthAt gAya, ghoDA, zveta nIla, caranA kUdanA devadaca, jina adhyAya 1 282. Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya tarA. bhASA 283 9ARSHREGUAGECORREARSA datta isaprakArake zabda ! bhAvArtha-gAya ghoDA Adi prakArake zabda jAtivAcaka, zveta nIla prakArake guNa-18 vAcaka, caranA kUdanA Adi prakArake kriyAvAcaka aura devadatta jinadaca AdiprakArake saMjJAvAcaka hote haiN| yahA~para iti zabdakA artha prakAra hai| 'jvalitikasaMtANNa' jvalase lekara kasa paryaMta dhAtuoMse Na | pratyaya hotA hai yahAMpara itizabdakA artha vyavasthA hai kyoMki ihAM itizabdasa jvala aura kasa dhaatuoNke| | bIcameM ginI gaI bala Adi aneka dhAtuoMkI vyavasthA kI gaI hai / 'gaurityayamAha' yaha gau kahatA hai | PI yahAMpara iti zabdakA artha viparyAsa hai kyoMki yahAMpara 'jo gau nahIM hai use gau kahatA hai| isa viparIta [2 arthako itizabdase sUcita kiyA hai| 'prathamAhnikAmiti, dvitIyAhikamiti' prathamAhika samApta huA, dvitIyAhnika samApta huA, yahAM para iti zabdakA artha samAdhi hai / zrIdacAmiti, siddhasenamiti, yaha zrIdacakA kahanA hai, yaha siddhasenakA kahanA hai yahAM para iti zabdakA zabdoMkA utpanna karanA vA hU~ kahanA artha hai / ityAdi aneka iti zabdake artha haiM parantu sUtrameM jo iti zabda hai usakA Adi artha vivakSita hai isaliye usakA Adi artha samajhanA cAhiye / arthAt mati smRti saMjJA ciMtA aura abhini bodha Adi sabakA eka hI artha hai bhinna nhiiN| yahAMpara jo itizabdakA Adi artha kiyA gayA hai usase hai pratibhA buddhi upalabdhi AdikA grahaNa hai / ve bhI anAMtara hI haiN| athavA itizabdakA yahAM prakAra artha | hai arthAt mati AdikI tarahake zabda eka hI arthaka bodhaka haiN| mati Adiko eka hI arthakA bodhakaH | panA isaprakAra hai ___ matijJAnAvaraNakSayopazamanimittArthopalabdhiviSayatvAdanAMtaratvaM rUDhivazAt // 2 // mati Adise jo padArthoM kA jJAna hotA hai usameM matijJAnAvaraNa karbhakA kSayopazama samAnarUpase kAraNa paDatA RECRUKHABARONCREAKESAUR 283 Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arthAt bauddhoM kA mAnA huA jo vijJAnAdvaitavAda hai vaha na pratyakSakA viSaya hai na anumAnakA viSaya hai vacanakA bhI usake sAtha saMbaMdha nahIM ho sakatA isaliye he bhagavan ! ApakI vAtako na sunanevAle jo bauddha loga haiM unakI kaSTamaya dazA hai Apake matakA avalaMbana liye vinA ve apane abhISTa tatvako siddhi nahIM kara sakate / isa rIti se bauddhoM kA kalpanArahita pratyakSa pramANakA mAnanA aura vijJAna mAtra hI saMsAra ke aMdara tatva hai ityAdi kahanA yukti aura pramANase bAdhita hai // 12 // Upara kahe hue pramANake parokSa aura pratyakSa bhedoM meM parokSajJAnakA Adima bheda matijJAna ke vizeSa bheda pratipAdana karane ke liye sUtrakAra sUtra kahate haiM matiH smRtiH saMjJA ciMtAbhinibodha ityanarthItaraM // 14 // mati smRti saMjJA - pratyabhijJAna, ciMtA - tarka aura abhinibodha - svArthAnumAna, Adi Apasa meM anatara haiM - eka hI arthakA pratipAdana karate haiM / itizabdasyAnekArthasaMbhave vivakSAvazAdAdyarthasaMpratyayaH // 1 // iti zabda ke aneka artha hote haiM jisa taraha - 'ItIti palAyate' mAratA hai isa kAraNa bhAgatA hai / 'varSatIti dhAvati' megha barasatA hai isa kAraNa dauDatA hai yahAMpara iti zabdakA artha 'kAraNa' hai| 'iti sma upAdhyAyaH kathayati' upAdhyAya aisA kahate the yahA~para iti zabdakA artha 'aisA' hai| gaurazvaH zuklo nIlaH carati plavate jinadatto devadatta iti arthAt gAya, ghoDA, zveta nIla, caranA kUdanA devadaca, jina adhyAya 1 282 - Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhASA 283 13016 datta isaprakAra ke zabda ! bhAvArtha- gAya ghoDA Adi prakArake zabda jAtivAcaka, zveta nIla prakArake guNavAcaka, caranA kUdanA Adi prakArake kriyAvAcaka aura devadatta jinadatta Adi prakAra ke saMjJAvAcaka hote haiM / yahA~ para iti zabdakA artha prakAra hai / 'jvalitikasaMtANNaH' jvalase lekara kasa paryaMta ghAtuoMse Na pratyaya hotA hai yahAM para itizabdakA artha vyavasthA hai kyoMki ihAM itizabdasa jvala aura kasa dhAtuoM ke bIcameM ginI gaIM bala Adi aneka ghAtuoMkI vyavasthA kI gaI hai / 'gaurityayamAha' yaha gau kahatA hai yahA~para iti zabdakA artha viparyAsa hai kyoMki yahAMpara 'jo gau nahIM hai use gau kahatA hai' isa viparIta arthako itizabdase sUcita kiyA hai / 'prathamAhnikamiti, dvitIyAhnikamiti' prathamAhnika samApta huA, dvitIyAhnika samApta huA, yahAM para iti zabdakA artha samApti hai / zrIdacamiti, siddhasenamiti, yaha zrI kA kahanA hai, yaha siddhasenakA kahanA hai yahAM para iti zabdakA zabdoMkA utpanna karanA vA |kahanA artha hai / ityAdi aneka iti zabda ke artha haiM parantu sUtrameM jo iti zabda hai usakA Adi artha vivakSita hai isaliye usakA Adi artha samajhanA cAhiye / arthAt mati smRti saMjJA ciMtA aura abhini bodha Adi sabakA eka hI artha hai bhinna nahIM / yahAMpara jo itizabdakA Adi artha kiyA gayA hai usase pratibhA buddhi upalabdhi AdikA grahaNa hai / ve bhI anAMtara hI haiM / athavA itizabdakA yahAM prakAra artha hai arthAt mati AdikI tarahake zabda eka hI arthake bodhaka haiN| mati Adiko eka hI arthakA bodhaka - panA isaprakAra hai matijJAnAvaraNakSayopazamanimittArthopalabdhiviSayatvAdanayataratvaM rUDhivazAt // 2 // mati Adise jo padArthoM kA jJAna hotA hai usameM matijJAnAvaraNa karmakA kSayopazama samAnarUpase kAraNa paDatA 201 adhyAya 1 Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BISHNASABAR BROTE hai kiMtu yaha vAta nahIM ki matima matijJAnAvaraNa karmakA kSayopazama kAraNa ho aura smRti AdimeM anya kisI karmakA kSayopazama kAraNa hoataHmati Adizabda ekahI arthake kahanevAle haiM yadi yaha kahA jAya ki mananaM matiH jisasamaya yaha bhAvasAdhana vyutpatti kI jAyagI usasamaya matikA artha mAnanA hogA aura | jisa samaya 'manyate iti matiH' yaha karmasAdhana vyutpaci kI jAyagI usasamaya jisake dvArA mAnA jAya 6 vaha mati hai yaha artha hogA isItaraha smRti zabdakI bhAvasAdhana vyutpatti karane para yAda karanA' yaha hai usakA artha hogA aura karmasAdhana mAnanepara jisake dvArA yAda kiyA jAya yaha artha hogA, ityAdi / PI rUpase jaba mati AdikA artha bhinna bhinna hai taba mati adi ekArthavAcaka nahIM mAne jA sakate ? so ThIka nhiiN| 'gacchatIti gauH jo gamana kare vaha gAya hai, isa vyutpacise gau zabdakA, gamana karanA artha siddha hotA hai to bhI vyutpaci balase honevAle gamana arthako choDakara rUDhibalase usakA gAya artha / / liyA jAtA hai usIprakAra mati smRti Adi zabdoMkA vyutpacisiddha artha judA judA hai to bhI rUDhise ve || kA eka hI arthake vAcaka hai-matijJAnake hI paryAyAMtara haiM bhinna nahIM / yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki zabdabhedAdarthabhedo gavAzvAdivaditi cennAtaH saMzayAt // 3 // iMdrAdivat // 4 // jisaprakAra gAya ghoDA Adi zabda bhinna bhinna haiM isaliye unakA artha bhI bhinna bhinna hai eka artha nahIM mAnA jAtA usI prakAra mati smRti Adi zabda bhI ApasameM bhinna bhinna haiM unakA bhI eka / artha nahIM mAnanA cAhiye kiMtu gAya ghoDA Adi zabdoMke samAna bhinna bhinna artha hI mAnanA ucita hai | isataraha mati Adi zabdoMke bhedase jaba unakA bhinna bhinna hI artha yuktise siddha hotA hai taba unheM AUREDIRECEMBINIRECRUGREEK Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa0rA0 mASA SAGARMEREGERM anarthAtara mAnanA ayukta hai ? so bhI ThIka nahIM kyoMki zabdake bhedase jo mati smRti Adike bhedakI zaMkA kI jAtI hai usase to yaha saMzaya aura uTha khaDA hotA he ki zabdabhedase arthabheda hotA hai yA | || nahIM ? kyoMki iMdra zakra puraMdara Adi zabdoMke bhinna bhinna rahate bhI una sabakA artha ekahI zacIpati || hai hotA hai / bhinna bhinna nahIM yadi zabdoMke bhedase artha bhI bhinna hotA to eka hI zacIpati arthake vAcaka iMdra Adi zabdoMke bhedase unakA bhI artha bheda honA cAhiye thA paraMtu so nahIM isaliye jisataraha hai Baa iMdra Adi zabdoMke bheda rahanepara bhI unakA arthabheda nahIM mAnA jAtA-sabakA eka zacIpati hI artha / || hotA hai usIprakAra mati Adi zabdoMke bhinna rahate bhI unake arthameM bheda nahIM-saba matijJAnake hI paryA6] yAMtara haiM / yahAM para yaha bAta aura bhI samajha lenA cAhiye ki jisase saMzaya hotA hai usase kabhI padArthakA || nizcaya nahIM ho sakatA aura jisase padArthoMkA nizcaya hotA hai usase kabhI saMzaya nahIM ho sakatA / gAya hai aura ghoDA Adi zabdoMkA bhinna bhinna artha rahanese yaha saMzaya hotA hai ki zabdake bhedase arthakA bheda hU~ ha hotA hai yA nahIM ? isaliye zabdoMke bhedase arthakA bheda hI hotA hai yaha vAta nizcitarUpase nahIM mAnI || jAtI parantu eka hI zacIpati arthaka bodhaka aneka iMdra Adi zabdoMke rahate yaha nizcaya ho jAtA hai | ki zabdoMkA bheda rahate bhI eka bhI artha hotA hai isa rItise, isa dRSTAMtase yaha vAta nizcita ho jAtI // hai ki 'aneka zabda bhI eka arthaka bodhaka hote haiM taba mati Adi zabdoMkA eka hI artha hai-ve mati| jJAnake paryAyAMtara hI haiM, isa vAtake mAnanemeM koI bhI vivAda nahIM ho sktaa| aura bhI yahavAta haiki shbdbhedepythaiktvprsNgaat||5|| . jisa vAdIkA yaha siddhAMta hai ki jahAM para zabdabheda hai vahAM para niyamase arthabheda hai-zabdabheda IRECEIAS ABBASNBARORS Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Sataleaks arthakAraNa hai usake mata meM yaha niyama bhI mAnA jA sakegA ki jahAM para zabda to eka hai aura artha aneka haiM vahAM para zabdAbheda - eka hI zabda ke rahane se ve saba artha bhI eka hI haiM isarIti se eka hI go zabda vANI pRthvI gAya Adi nau artha haiM una sabako eka hI mAnanA paDegA paraMtu gozabda ke ve saba artha bhinna bhinna haiM isaliye unheM eka nahIM mAnA gayA - nau hI artha mAne gaye haiM isaliye jisataraha zabda ke abheda rahane para arthoMkA abheda nahIM mAnA jAtA usI taraha zabdoM ke bheda rahate arthakA bhI bheda nahIM mAnA jA sakatA / tathA AdezavacanAt // 6 // vAstava meM mati AdikA ApasameM kathaMcidbhedAbheda hai kyoMki jisataraha iMdra- Adi aneka zabda eka hI zacIpati arthake bodhaka haiM isaliye eka dravya paryAyArthika nayakI apekSA ve saba eka haiM kiMtu jisasamaya pratiniyata paryAyArthika nayako vivakSA kI jAtI hai usasamaya aizvaryakA bhoktA hone se iMdra, samartha hone se zaka aura puroMkA vidAraNa karane se puraMdara isaprakAra ye bhinna bhinna paryAya zabda haiM isaliye pratiniyata paryAyArthika nayakI apekSA iMdra Adi aneka bhI haiM / usItaraha mati AdimeM jisasamaya eka dravyaparyAya nayakI vivakSA kI jAyagI usasamaya mati smRti Adi eka hI matijJAnarUpa arthake bodhaka haiM isaliye dravyArthika nayakI apekSA eka haiM aura jisasamaya pratiniyata paryAyArthika nayakI vivakSA kI jAyagI usasamaya mAnanA mati, yAda karanA smRti, pUrva aura uttara avasthAkA ekarUpa jJAna saMjJA, vyApti 'jJAna honA ciMtA aura svayaM hetuse sAdhyakA jAna lenA abhinibodha isaprakAra mati AdikA bheda bhI isaliye paryAyArthika nayakI apekSA mati Adika ApasameM bhinna bhinna aneka bhI haiM / ataH mati l6lt adhyAya 1 286 Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarA RE Adi anAMtara nahIM kiMtu bhinna bhinna jJAna haiM yaha ekAMtarUpase nahIM kahA jA sktaa| yadi yahAMpara, bhASA hU~ yaha zaMkA kI jAya ki287 . paryAyazabdo lakSaNaM neti cenna tato'nanyatvAt // 7 // oSNyAgnivat // 8 // ___mati Adiko matijJAnakA paryAya batalAyA hai aura unheM matijJAnakA lakSaNasvarUpa mAnA hai paraMtu vaha bAta ThIka nahIM jisataraha manuSyakI mAnava martya nara Adi aneka paryAyeM hai paraMtu ve lakSaNa nahIM ho . : sakate usItaraha mati Adi bhI matijJAnake paryAyAMtara haiM isaliye ye bhI matijJAnake lakSaNa nahIM kahe jA sakate? so nhiiN| jisataraha uSNatA agnikI paryAya hai aura paryAyI-agnise Abhinna hai isaliye hU~ agnikA lakSaNa kahI jAtI hai usItaraha matijJAnake paryAya jo mati Adika haiM ve bhI apane paryAyI hai hai matijJAnase abhinna hai isaliye unheM matijJAnakA lakSaNa mAnanA ayukta nahIM kahA jA sakatA isarItise hai hai jo paryAya apane paryAyI padArthoMse abhinna haiM unheM lakSaNa mAnanemeM kisIprakArakI Apaci nhiiN| . ___athavA isa rUpase bhI paryAyI padArthoMse abhinna paryAya lakSaNa kahe jAte haiM / jisataraha-manuSya , martya manuja mAnava Adi paryAya manuSyake sivAya ghaTa Adi dravyako na honese asAdhAraNa aura manuSyase 8 3 abhinna haiM isaliye ve manuSyake lakSaNa haiN| yadi manuSya Adi paryAyoMko manuSyakA lakSaNa na mAnA hU~ jAyagA to svasvarUpake abhAvameM manuSyakA abhAva hI ho jAyagA kyoMki manuSya martya Adi paryAyava- hU~ rUpa lakSaNake sivAya manuSyakA anya koI lakSaNa nhiiN| manuSya padArthakA abhAva te liye manuSya Adi paryAyoMko manuSyakA lakSaNa mAnanA hI par3egA usItaraha matismRti AdiparyAya mati hai jJAnake sivAya anya jJAnakI na honeke kAraNa asAdhAraNa aura matijJAnase abhinna hai isaliye ve mati hai matijJA apane pAyA paryAyI padAvA ghaTa Adi RELBOURCELEBEEGAAN athavA isa Abhanna ha unheM lakSaNa hA kahA jA sakatA isItira paryAyoMkA bhaya matrya Adi ho jAyapadArthakA smRti miliye 3 mA liye manuSya AvAya manuSyakA manuSyakA abhAva manuSya AdivAna honese asAdhA jisataraha-mana de paryAyoMko mAnya koI lakSaNa nAjAyagA kyoMki sa-, 280 Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SCIETIETIERRORSCIENCIENTRAL hai jJAnake lakSaNa haiM "yadi mati Adiko matijJAnakA lakSaNa na mAnA jAyagA to matijJAnakA abhAva hI ho jAyagA kyoMki mati Adi paryAyasvarUpa lakSaNake sivAya matijJAnakA anya koI lakSaNa nahIM" isaliye mati Adi paryAyoMko matijJAnakA lakSaNa mAnanA hI paDegA isarItise paryAya zabdako lakSaNa 6 mAnanA yuktisaMgata hai / tathA isarUpase paryAya zabda lakSaNa hai / 'gatvA pratyAgatalakSaNagrahaNAta // 9 // agnyuSNavat // 10 // ___ jahA~para jAkara phira lauTanArUpa kArya jAna paDe vaha bhI lakSaNa kahA jAtA hai yathA-yaha padArtha 5 hai agni hai aisA jAnakara cicameM yaha prazna uThatA hai ki yaha kauna agni hai ? phira vahIM samAdhAna hojAtA| hai jo uSNa hai vaha yaha agni hai isalie yahA~para agni aisA jAnakara buddhi uSNa paryAyakI ora jhukatI | hai tathA uSNa aisA jAnakara yaha prazna hotA hai ki yaha kauna uSNa hai ? phira vahIM samAdhAna hojAtA hai ki 15 jo agni hai vaha uSNa hai isalie yahAMpara 'uSNa' aisA jAnakara buddhi pIche lauTakara phira agnikI ora 5 jhukatI hai isarItise yahA~para jAkara phira lauTanArUpa kAryake grahaNa honese jisaprakAra uSNa paryAya agni kA lakSaNa mAnA jAtA hai usIprakAra yaha mati hai' aisA jAnaneke bAda yaha prazna uThatA hai ki yaha kauna hU~ mati hai phira vahIM samAdhAna hojAtA hai ki 'jo smRti hai vaha yaha mati hai' isalie yahAMpara 'mati' aisA 18/ se jAnakara buddhi smRti rUpa paryAyakI ora jhukatI hai tathA yaha smRti hai aisA jAnakara. yaha prazna hotA hai | II ki yaha kauna smRti hai ? phira usIsamaya samAdhAna hojAtA hai ki jo mati hai vaha smRti hai isalie | / yahAMpara smRti aisA jAnakara buddhi phira pIche lauTakara smRtikI ora jhukatI hai isalie yahAMpara jAkara 288 OM phira lauTanArUpa kAryake grahaNa honese mati Adi bhImatijJAnake lakSaNa hosakate haiM isarItise jahAMpara jAkara BREAKISSHRISTRISASTRORAHASHAINSAISA Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhASA 289 phira lauTanArUpa kArya kA grahaNa hotA hai vahAM para paryAyazabda lakSaNa mAnA jAtA hai yahavAta nizcita hai taba jAkara lauTanArUpa kAryakA grahaNa uSNa ke samAna mati AdikameM bhI hotA hai isalie uSNaparyAya jisataraha agnikA lakSaNa hai usa taraha mati Adi paryAya bhI binA kisI bAdhA ke matijJAnake lakSaNa haiM / vAstavameM 'jAkara lauTanA rUpa kArya' guNa guNI aura paryAya paryAyI meM hI ho sakatA hai anyatra nahIM / guNa aura paryAya padArthake lakSaNa mAne gae haiM isalie mati Adi paryAyoMko matijJAnakA lakSaNa mAnanA kabhI Apatijanaka nahIM ho sakatA / aura bhI yaha bAta hai ki paryAyadvaividhyAdagnivat // 11 // pratyeka padArtha ke do prakArake paryAya mAne gae haiM eka AtmabhUta jo usa padArthase kabhI jude nahIM ho sakate tatsvarUpahI rahate haiM dUsare anAtmabhUta jo vAhyanimittase utpanna hote haiM aura usa bAhya nimitca kI judAI ho | jAnepara padArthase jude hojAte haiM unameM jo AtmabhUta paryAya haiM vehI lakSaNa hote haiM anAtmabhUta nahIM Agne padArtha meM bhI AtmabhUta aura anAtmabhUta donoM prakArake paryAya maujUda haiM unameM AtmabhUtaparyAya agnikA uSNapanA hai kyoMki kisI bhI hAlata meM vaha agnise judA nahIM hosakatA isalie vahI lakSaNa hai| tathA anAtmabhUta lakSaNa agnikA ghUAM hai kyoMki vaha apanI utpatti meM IMdhana Adi vAhya kAraNoM kI apekSA rakhatA hai / ve kAraNa rahate haiM tabataka usakA agni ke sAtha saMbaMdha rahatA hai aura kAraNoM kI judAI ho jAne para agni se judA hojAtA hai isalie sadA agnimeM na rahane se ghUma paryAya agnikA lakSaNa nahIM kahA jAsakatA / isarItise jisataraha AtmabhUta honese uSNa paryAya agnikA lakSaNa kahAjAtA hai ghUma paryAya nahIM kyoMki vaha sadA agnimeM na rahanekekAraNa anAtmabhUta hai usItaraha matijJAnake bhI AtmabhUta aura a 37 289 adhyAya 1 Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya SADRISRCANCEBSIRSAASHAKAASHRADIO nAtmabhUta donoM prakArake paryAya haiM unameM aMtaraMga jJAna svarUpa mati Adi AtmabhUta paryAya haiM aura vAhya OM pudgalasvarUpa mati Adi zabda anAtmabhUta paryAya haiM kyoMki mati AdizabdoMkI utpatti vAma karNaiMdri yake prayogake AdhIna hai| vahAMpara AtmabhUta honese jJAnasvarUpa mati Adi paryAya matijJAnake lakSaNa haiM, anAtmabhUta mati Adi zanda sadA mati jJAnameM rahate nahIM isalie ve lakSaNa nahIM kahe jAsakate / isa rItise jaba jJAnasvarUpa aMtaraMga mati Adi paryAyoMko matijJAnakA lakSaNapanA siddha hai taba 'paryAya lakSaNa nahIM hosakate' yaha kathana vyartha hojAtA hai| __ itikaraNasya vAbhidheyArthatvAt // 12 // pahile itizabdakA AbhaprAya batalA diyA jAcukA hai aba anya rUpase usakA yaha AbhiprAya batalAyA jAtA hai athavA sUtrameM jo iti zabda kahA gayA hai usakA artha 'artha' hai aura usase-mati haiM smRti saMjJA ciMtA aura abhinibodhase joartha kahAjAya vahamati jJAna hai yaha sUtrakA artha hotA hai, isarItise jaba mati AdikA arthahI matijJAna ThaharA taba mati Adi matijJAnase bhinna nahIM ho sakate hai| isalie unheM matijJAnakA lakSaNa mAnanA nirvivAda hai| yadi yahaoNpara kadAcit yaha zaMkA ho ki jisa6 prakAra mati smRti Adise matijJAna kahA jAtA hai usaprakAra zrutajJAna Adi bhI kahe jA sakeMge usakA uttara vArtikakAra dete haiM zrutAdInAmatairanabhidhAnAt // 13 // vakSyamANalakSaNasahAvAca // 14 // . jisataraha mati Adise matijJAna kahA jAtA hai usataraha zrutajJAna Adi nahIM kahe jA sakate kyoMki hai zrutajJAna AdikA matijJAnake lakSaNase bhinna lakSaNa Age vistArase kahA hai isaliye ve matijJAnasvarUpa hai 290 nahIM ho sakate // 13 // UrESARKANERGREECAKISTRY RECRUPERSTORE Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya kAraNa batalAva lida karane ko bhedase janmavarUpa isAviyAnAkI utpatti kina 'mati smRti Adi lakSaNa svarUpa matijJAna acchItaraha nizcita ho cukA aba usakI utpatti kina bhASA kina kAraNoMse hotI hai isa bAtako sUcita karanekolie sUtrakArane 'tardidriyAnidriyAnimirca' isa sUtrakA 8 Rs ullekha kiyA hai / athavA sabhI jJAna AtmAkI paryAya hai-AtmasvarUpa haiM isaliye AtmasvarUpakI avi. hai zeSatAse ve saba eka na kahAye jAve kiMtu nimicake bhedase jude jude hI mAne jAveM isa bAtako hRdayameM hai hai rakha saba jJAnoMse matijJAnako bhinna siddha karanekelie sUtrakArane 'tadiMdriyAnidriyanimi' isa sUtrase hai| , matijJAnake nimica-kAraNa batalAye haiM tadidriyAnidriyanimittaM // 14 // jisa matijJAnakA Upara varNana kara Ae haiM usa matijJAnakI utpati pAMca iMdriya aura manase hotI 6 hai| vArtikakAra iMdriya zandakA artha batalAte haiM __iMdrasyAtmano'rthopalabdhiliMgamidriyaM // 1 // iMdrakA artha AtmA hai| jJAnAvaraNa Adi karmoMse malina rahaneke kAraNa AtmA jaba svayaM padArthoM hU~ ko nahIM jAna sakatA usasamaya use padArthoMke janAvanemeM jo kAraNa hai vaha iMdriya padArtha kahA jAtA hai hai| hai kyoMki jJAnAvaraNa Adi koMke tIvra kSayopazama aura kSaya rahane ke kAraNa pratyakSa jJAnoMmeM iMdriyoMkI hai AvazyakatA nahIM paDatI vahAMpara svayaM AtmA padArthoMko jAnane laga jAtA hai parantu parokSa jJAna, iMdriyoM 8 kI sahAyatAke vinA nahIM ho sakatA-usa avasthAmeM iMdriyoM kI sahAyatAse hI AtmA padArthoko jAna | 1% sakatA hai isaliye karmose malina AtmAko padArthoMke janAvanemeM jo padArtha kAraNa hai use iMdriya mAnA hai| aba anidriya zabdakA artha batalAte haiM KORECRUCRECRJASRAECRECORRRRRRRRROTER SAKSCRIBHAKAREERCAMEREKA Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya BOSSIS5- 15653 AnaMdriyaM mano'nudarAvat // 2 // mana jisako ki aMtaHkaraNa bhI kahA jAtA hai vaha anidriya padArtha hai| yadi yahA~para yaha kahA jAya ki 'jo iMdriya na ho vaha anidriya hai' yaha anidriya zabdakA artha hai isaliye jisataraha 'abrAhmaNa-8 mAnaya' ityAdi sthaloMmeM brAhmaNa jAtise bhinna jAtivAle manuSyakA bodha hotA hai aura vahAM brAhmaNako huuN| na bulA vaizya Adiko bulA diyA jAtA hai usI taraha aniMdriya aisA kahanepara iMdriyase bhinna ghaTa paTa hU~ AdikA hI bodha ho sakatA hai AtmAke liMgasvarUpa manakA bodha nahIM ho sakatA isaliye anidriya hai | kA artha mana nahIM liyA jA sakatA ? so ThIka nhiiN| jisataraha anudarA kanyA' yahAMpara jisake peTa | nahIM hai vaha yaha kanyA hai yaha artha nahIM liyA jAtA kyoMki sarvathA peTarahita kanyAkA honA hI saMsAra | meM asaMbhava hai kiMtu isa kanyAkA peTa bahuta hI sUkSma hai isaliye yaha garbhakA bhAra nahIM vahana kara sakatI | yaha usa 'anudarA' zabdakA artha liyA jAtA hai usI taraha-jo sarvathA iMdriya nahIM hai vaha anidriya hai | yaha anidriya zabdakA artha nahIM kiMtu jisa prakAra netra Adi iMdriyoMkA rahanekA sthAna aura padArthoM ke || jAnanekI avadhi nizcita hai usa prakAra manakA rahanekA sthAna viSayoMke jAnanekI avadhi nizcita nahIM kiMtu vaha apane rahanekA sthAna aura padArthoke jAnanekI avadhise rahita hokara hI AtmAko padArthoMke / jJAna karAnemeM liMga hai isaliye 'jo ISat iMdriya ho vaha anidriya-mana hai' yaha anidriya zabdakA artha | hai| UparakA dRSTAMta jo zaMkAkArakI orase diyA gayA hai vaha bhI siddhAMtAnukUla hI ghaTita hotA hai jaise | abrAhmaNa kahanese brAhmaNa bhinna brAhmaNa sadRza vaizya kSatriya varNavAle manuSyakA hI grahaNa kiyA jAtA hai na ki brAhmaNa bhinna ghaTa paTa Adi jaDa drvyoNkaa| usIprakAra iMdriya bhinna kahanese iMdriya bhinna iMdriya 292, | tulya-manakA hI grahaNa kiyA jAtA hai na ki iMdriyabhinna kisI anupayogI padArthakA / tathA BARABAR RAI Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ C mASA aMtaraMgaM tatkaraNamidriyAnapekSatvAt // 3 // jisako apane kAryake karanemeM iMdriyoMkI apekSA na ho vaha iMdriyAnapekSa kahA jAtA hai / mana jisa || samaya guNa aura doSoMkA vicAra karanArUpa apane viSayameM pravRca hotA hai usa samaya use kisI bhI iMdriya kI apekSA nahIM karanI paDatI isaliye vaha aMtaraMga iMdriya hai| isa gItase jo jJAna pAMca iMdriya aura manake avalaMbanase ho vaha matijJAna hai isaprakAra matijJAnake kAraNoMkA nirdoSarUpase nizcaya ho cukaa| zaMkA tadityagrahaNamanaMtaratvAditi cennottarArthatvAt // 4 // isa sUtrase pahile sUtrameM matijJAnakA hI varNana kiyA gayA hai isaliye asaMta avyavahita honese | 6|| tadidriyAnidriyAnimitta' isa sUtrameM matijJAnakI hI anuvRtti AvegI aura usIke iMdriya aura ani || driya kAraNa mAne jAyage, anya kisI padArthake nahIM mAne jA sakate phira matijJAnake grahaNa karaneke liye || jo sUtrameM tat zabdakA grahaNa kiyA gayA hai vaha vyartha hai ? so ThIka nhiiN| Ageke sUtroMmeM bhI matijJAna || 8 kA saMbaMdha hai isaliye unake arthako sugamatAse khulAsA karaneke liye sUtrameM 'tat' zabdakA ullekha kiyA | gayA hai yadi isa sUtrameM tat zabdakA ullekha nahIM kiyA jAtA to 'avagrahahAvAyadhAraNAH' isa Ageke || PII 5) sUtrakA avagraha IhA avAya dhAraNA ye bheda matijJAnake haiM yaha artha nahIM jAnA jA sakatA kitu iMdriya || aura anidriyake bheda haiM yaha bhI zaMkA ho jAtI parantu tat' zabdake grahaNa karanese avagraha Adi mti||6jnyaanke bheda haiM yaha sugamarUpase artha ho jAtA hai isaliye tat zabdakA ullekha vyartha nahIM // 15 // iMdriya aura anidriyarUpa matijJAnake kAraNoMkA varNana ho cukA aura usase usakA svarUpa bhI hA viya kAraNa maniyanimitta isa samavijJAnakA hI varNana kencottarArthatvAt / APESABREAAAAAAABCISIS AMERIKARAN Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya REKHAREGAS pragaTa ho cukA parantu usake kitane bheda haiM? abhI taka yaha vAta nahIM kahI gaI isAlaye sUtrakAra aba matijJAnake bhedoMkA varNana karate haiM avgrhhaavaaydhaarnnaaH||15|| avagraha IhA avAya aura dhAraNA ye cAra bheda matijJAnake haiN| vissyvissyiisnnipaatsmnNtrmaadygrhnnmvgrhH||1|| jisa padArthako jAnA jAtA hai vaha viSaya hai aura jisake dvArA jAnA jAtA hai vaha viSayI kahA jAtA hai / iMdriyoMke dvArA padArtha jAne jAte haiM isaliye yahAM viSayI zabdase iMdriyoMkA grahaNa hai aura viSayakA artha ghaTa paTa Adi haiN| jisa samaya padArtha aura iMdriyoMkA ApasameM saMbaMdha hotA hai usa samaya padArthakA darzana hotA hai aura usake bAda jo padArthakA grahaNa hotA hai vaha jJAna kahA jAtA hai usa jJAna kA nAma avagraha hai / arthAt vizeSajJAnazUnya jo padArthoMkA iMdriyoM dvArA sAmAnya avalokana hotA hai use sacA kahate haiN| jisa samaya iMdriyAM padArthajJAnakI ora jhukatI haiM usa samaya padArthoM ke jJAnameM kAraNabhUta yogya saMbaMdhake honepara jJAnameM 'kucha hai aisA sAmAnya bodha hotA hai vaha darzana kahA jAtA hai| usake bAda yaha padArtha 'puruSa hai' isaprakAra avAMtara jAtiviziSTa vastukA grahaNa hotA hai vaha jJAna kahA jAtA hai hai usI jJAnakA nAma avagraha hai| / avagRhIte'rthe tadvizeSAkAMkSaNamIhA // 2 // jisa padArthako avagraha jJAnane viSaya kara liyA hai usa padArthaka bhASA umra aura rUpa Adike dvArA 1 jAtise prayojana dharmakA hai, vastuke dhamako choDakara jo ki vastasvarUpa hI hai aura koI svataMtra jAvi yA sacA padArtha nahIM hai| ASSADORECHSS* Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 vizeSa rUpase jAnanekI AkAMkSA honA IhA jJAna hai| arthAt 'yaha puruSa hai' yaha avagraha jJAnakA viSaya hai| hai usakI bola cAla umra aura rUpa Adi dekhakara yaha dakSiNI hai vA ucarI hai isa saMzayake vAda dakSiNI 295, honA cAhiye aisA jo eka ora jhukatA huA jJAna hotA hai vaha IhA jJAna kahA jAtA hai| vishessnirjnyaanaadyaathaatmyaavgmnmvaayH||3|| bola cAla, umra Adi vizeSoMko jAnakara usakA yathArtha jAnanA avAyajJAna hai jisataraha isa puruSakI bhASA dakSiNI hai isaliye yaha dakSiNI hai, yuvA aura gauravarNakA hai| nirzAtArthA'vismRtirdhAraNA // 4 // bola cAla, umra, rUpa Adi vizeSoM dvArA jisa puruSakA yathArtharUpase nizcaya ho cukA hai kAlAMtara 5 meM use bhUla jAnA nahIM kiMtu yaha vahI haiM' aise smaraNakA banA rahanA jisa jJAnake dvArA ho vaha dhAraNA | * jJAna hai isaprakAra ye avagraha Adi cAroM bheda matijJAna ke haiM / avagrahake vAda IhA, IhAke vAda avAyaDra .6 yaha jo kramase avagraha AdikA sUtra meM ullekha kiyA gayA hai vaha kyoM aura kaise haiM? yaha bAta vArtika RISTIRECatestKkKrafteresticosto kAra kahate haiM .avagRhAdInAmAnupUrvyamutpattikiyAnapekSaM // 5 // IhAdika jJAna vinA avagrahake nahIM ho sakate kiMtu avagrahapUrvaka hI hote haiM isaliye avagraha hai Adi cAroM bhedoMmeM sabase pahile avagrahakA ullekha hai / avAya aura dhAraNA IhApUrvaka hote haiM isaliye hai| avagrahake vAda IhAkA kathana hai / dhAraNA jJAna avAyapUrvaka hotA hai isaliye IhAke vAda avAyakA PRASTOTROPERTRENDRA ASTRA . Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya kathana hai| dhAraNA vAna sabake aMtameM hotA hai isaliye sabake aMtameM dhAraNA jJAna rakkhA gayA hai isaprakAra utpattike kramakI apekSA avagraha AdikA kramase ullekha hai| zaMkA . avagRhehayoraprAmANyaM tatsahAve'pi saMzayadarzanAcakSurvata // 6 // avagRhavacanAditi cenna saMzayAnativRtterAlocanavat // 7 // jisataraha netrake rahate bhI yaha sthANu hai ki puruSa hai ? isaprakArakA saMzaya dIkha paDatA hai kiMtu yaha 8 puruSa hI hai vA sthANu hI hai isaprakArakA nirNaya nahIM hotA usItaraha avagrahake rahate bhI yaha puruSa dakSiNI hai hai vA uttarI hai ? isaprakArakA saMzaya rahatA hai kiMtu yaha dakSiNI hI hai vA uttarI hI hai isaprakArakA nirNaya hai nahIM hotA isIliye nirNayake na honese IhA jJAnakA avalaMbana kiyA jAtA hai tathA isItaraha IhAke hai 2 rahate bhI nirNaya nahIM hotA ki-yaha dakSiNI hI hai vA ucarI hI hai kyoMki nirNayakeliye IhA jJAnakA 6 avalaMbana kiyA jAtA hai, svayaM IhA nirNayasvarUpa nahIM tathA jo jJAna nirNayasvarUpa nahIM hotA vaha saMzayakI jAtikA samajhA jAtA hai isIliye jisataraha saMzaya jJAnako apramANa mAnA hai usItaraha avagraha aura IhAjJAna bhI apramANa hai| ___ yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki avagrahakA kathana samyagjJAnake bhedoMmeM hai aura jitanA avagrahakA viSaya mAnA gayA hai utane viSayakA isase yathArtha jJAna hotA hai isaliye avagraha saMzaya nahIM kahA jA sakatA tathA 'yaha puruSa hai' yaha jo avagrahakA viSaya mAnA hai usake bola cAla vaya aura rUpa Adike dvArA vizeSa rUpase jAnanekI icchAkA honA IhA kahA gayA hai yahAMpara bhAIhAkA jo viSaya mAnA gayA hai utane viSayakA yathArtha jJAna hai isaliye yaha bhI saMzaya nahIM ho sakatA kyoMki saMzayameM yathArtha jJAna PRISTRICIASISTRATORRHORISTIANE CHAKKHABARSHARE 296 Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhASA 297 panA thoDA bhI nahIM isaliye avagraha aura IhA jJAna saMzayakI jAtike nahIM kahe jA sakate ? so ThIka nahIM / avagrahako to saMzayakA jAtIya mAnanA hI paDegA kyoMki saMzayajJAnameM dUrase kisI puruSAkAra UMce uThe padArtha ke dekhanese yaha UMcA padArtha sthANu hai yA puruSa hai ? isaprakArakA saMzaya hotA hI hai rukatA nahIM / usIprakAra 'yaha padArtha UMcA hai' isa prakArake avagraha jJAnake bAda bhI yaha puruSAkAra UMcA padArtha 'sthANu hai yA puruSa hai' yaha saMzaya bhI hotA hI hai ataH avagrahajJAna saMzayajJAna hai isIliye to avagrahake bAda IhA jJAnakI apekSA karanI paDatI hai isa rAtise jaba saMzayajJAnake samAna avagraha jJAna bhI saMzaya meM kAraNa hai taba avagrahajJAnako samyagjJAnakA bheda nahIM mAnA jA sakatA ? so nahIM / kyoMkilakSaNabhedAdanyatvabhagnijalavat // 8 // anekArthAnizcitAparyudAsAtmakasaMzayastA dvaparIto'vagrahaH // 9 // agnikA jalAnA, prakAza karanA Adi lakSaNa hai aura jalakA bahanA cikanApana Adi lakSaNa hai isaliye apane apane lakSaNoM ke bhedase jisataraha agni aura jala padArtha ApasameM jude haiM usI prakAra avagraha aura saMzayakA bhI lakSaNoM ke bhedase ApasameM bheda hai kyoMki - saMzayajJAna sthANu puruSa Adi aneka padArthoM ke sahArese hotA hai isaliye aneka padArthAtmaka hai aura avagraha puruSa Adi eka hI padArtha ke avalaMbana se hotA hai isaliye ekapadArthAtmaka hai / saMzayajJAna se sthANuke dharma aura puruSa ke dharmo kA nizcaya nahIM hotA isaliye vaha sthANu aura puruSake aneka dharmoMkA AnazcayasvarUpa hai aura avagrahase puruSa Adi kisI eka dharmakA nizcaya hotA hai isaliye vaha eka dharmakA nizcAyaka hai / evaM saMzayajJAnase na to sthANu rahanevAle dharmoM kA niSedha hotA hai aura na puruSameM rahanevAle dharmoM kA niSedha hotA hai isaliye vaha sthANu aura puruSa ke aneka dharmoMkA aniSedhaka hai aura avagraha anya paryAyoMkA niSedhakara ekamAtra puruSa 35 297 adhyAya 1 Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Agregates paryAya avalaMbana karatA hai isaliye vaha anya dharmokA niSedhaka hai isa rIti se jaba avagrahajJAna aura saMzayajJAna meM lakSaNoMke bhedase jamIna AkAzakA bheda hai taba kabhI avagrahajJAna saMzayajJAna nahIM kahA jA sakatA / zaMkA saMzayatulyatvamaparyudAsAditi cenna nirNayavirodhAtsaMzayasya // 10 // jisataraha saMzaya se sthANu aura puruSa ke vizeSoM kA niSedha nahIM hotA isaliye vaha sthANu aura puruSa ke vizeSoMkA aniSedhaka hai usItaraha avagraha se bhI puruSa ke bola cAla umra aura rUpa Adi kA niSedha nahIM hotA isaliye vaha bhI bhASA AdikA aniSedhaka hai isIliye vaha uttarakAlameM bolavAla Adi vizeSoM ke nizcaya karanekeliye IhA jJAnakA avalaMbana karatA hai isarIti se saMzayajJAna aura avagrahajJAna jaba donoM kA viSaya eka hai to avagrahajJAnako saMzayajJAna mAnanA ayukta nahIM ? so ThIka nahIM / saMzaya ke rahate nirNaya nahIM hotA avagraha ke rahate nirNaya hotA hai isaliye saMzaya to nirNaya kA virodhI hai aura avagraha nirNayakA virodhI nahIM kiMtu nirNaya karAnevAlA hai arthAta saMzayajJAna meM to sthANu aura puruSa donoM meM kisIkA nizcaya nahIM hotA aura avagrahajJAna meM 'yaha puruSa hai' aisA nizcaya rahatA hai isaliye avagraha jJAnako saMzayajJAna nahIM mAnA jA sakatA / yadi yahA~para yaha zaMkA kI jAya ki - IhAyAM tatprasa~ga iti cenna arthAdAnAt // 11 // avagrahajJAnameM 'yaha puruSa hai' aisA nizcaya hotA hai isalie nirNayakA virodhI na honese avagraha jJAna to saMzayajJAna nahIM kahA jAsakatA paraMtu IhAjJAna to nirNayakA virodhI hai kyoMki 'yaha dakSiNI honA cAhie' aise eka ora laTakate hue jJAnameM dakSiNI va uttarIkA kucha bhI nizcaya nahIM hotA isaliye adhyAya 1 298 Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hU~ hai usakasI padArtha vizeSakAzAnameM avagrahakekacha vizeSa nigaDagA ? so ThIka nahIM IhAjJAnameM nirNaya na hone ke kAraNa use saMzaya jJAna mAnanA hI paDegA ? so ThIka nhiiN| jisa padArthako avagrahajJAnane viSaya kiyA hai usI padArthake kucha vizeSa nizcayakelie IhAjJAnakA AlaMbana kiyA hai 290 hU~ jAtA hai isalie jaba IhAjJAnameM avagrahake viSayabhUta padArthase vizeSa padArthakA AlaMbana hai aura saMza-hU~ yameM kisI padArtha vizeSakA AlaMbana mAnA nahIM gayA tathA IhAjJAna jisa padArtha vizeSakA AlaMbana hai hai hai usakA usase nizcaya hotA hai aura saMzayajJAnase kisI padArthakA nizcaya hotA nahIM tava IhAjJAnako 2 kabhI saMzayajJAna nahIM ThaharAyA jaasktaa| aura bhI yaha bAta hai ki __ saMzayapUrvakatvAcca // 12 // 'yaha puruSa haiM' isa avagrahajJAnake bAda pahile 'yaha puruSa dakSiNI hai vA ucarI hai' yaha saMzaya hotA ra hai aura vahAMpara kisI bhI padArthakA nizcaya nahIM hotA isalie vaha saMzayajJAna kahAjAtA hai kiMtu usake 18/ hU~| bAda vizeSa jAnanekI abhilASAse IhAjJAnakA Azraya kiyA jAtA hai isarItise pahile saMzayajJAna hai aura pIche IhA isarUpase IhA aura saMzayajJAnakA jaba kAlabheda hai taba saMzayase bhinna hI iMhAjJAna hai-donoM eka nhiiN| arthAt saMzayajJAnake dUra karaneke lie hI IhAjJAna hotA hai isalie vaha saMzayakA nivAraka hai na ki saMzayarUpa / tathA ataeva sNshyaavcnmrthgRhiiteH||13|| avagraha IhA Adi jJAnoM meM padArthakA AlaMbana hai| saMzayajJAnameM kisI padArthakA avalaMbana nahIM cha isalie yadyapi avagrahake bAda saMzayajJAna aura usake bAda IhA Adi jJAna isarUpase jJAnoMke honekA krama 5 hai| hai to bhI padArtha vizeSakA AlaMbana na rahane ke kAraNa 'avagrahehAvAyadhAraNAH' isa sUtrameM avagrahake ASHOGALLECRUCIENCETREEKRECEMBE adhyAya RAORDINARIAGROORDARS zeSakA AlaMbana na rahane ke kAke bAda IhA Adi jJAna isarUpasakA avalaMbana nahIM hai Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAda saMzayakA ullekha nahIM kiyA hai isarItise jaba saMzayajJAnameM kisI padArthakA AlaMbana hai. nahIM aura IhAjJAnameM padArthakA AlaMbana hai isalie saMzayajJAnameM IhAkA honA bAdhita hai taba IhAjJAna kabhI saMzayajJAna nahIM kahA jA sktaa| apAya aura avAya donoM prakArake pAThoMke mAnanemeM koI doSa nahIM kyoMki yaha puruSa dakSiNI nahIM hai| jisasamaya aisA apAya niSedha kiyA jAtA hai usasamaya 'uttarI hai' isa arthase avAyajJAnase grahaNa hotA | hai aura jisa samaya 'yaha ucarI hai' isarUpase padArthakA grahaNa hotA hai usa samaya 'yaha dakSiNI nahIM haiN| isa padArthakA niSedha ho jAtA hai isalie avAya aura apAya yaha donoM prakArakA pATha iSTa hai / zaMkA__'darzanakI utpatimeM asAdhAraNa kAraNa'--padArtha aura iMdriyoMke saMbaMdhase darzana hotA hai aura usa ke bAda avagraha jJAna hotA hai yaha bAta jainasiddhAMtameM mAnI hai paraMtu yaha kahanA ayukta hai / avagraha | jJAnase bhinna darzana padArtha hai hI nahIM ? so ThIka nahIM / bAlaka jisasamaya janma letA hai usasamaya vaha / ghaTa paTa Adi bhinna bhinna dravyoMko dekhatA hai paraMtu unakI vizeSatA nahIM jAnatA isalie usakA dekhanA jisataraha darzana mAnA jAtA hai usItaraha cakSudarzanAvaraNa aura vIyAMtarAya karmake kSayopazase evaM aMgopAMga nAmaka nAmakameka balase jisasamaya AtmAmeM kucha vizeSa sAmarthya utpanna hojAtI hai usasamaya 'yaha kucha haiM isarUpase usame nirAkAra vastukI jhalaka udita hotI hai usIkA nAma darzana hai aura kevalajJAniyoMke sivA haraeka saMsArI jIvake jJAnase pahile yaha darzana hotA haiN| isa darzanake bAda do tIna Adi samayameM honevAlA netrajanya avagraha matijJAnAvaraNa aura vIyAMtarAya karmake kSayopazamase evaM 1 inakA svarUpa Age likhA jAyagA / PEDISHALCUREMEMOREGISTRUMPEGERMELORIOR Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA0rA0 bhASA 301 aMgopAMga nAmaka nAma karmake balase 'yaha rUpa hai' 'vA puruSa hai' isaprakArakI jJAnameM jo vizeSatAkA pragaTa ho jAnA hai vaha avagraha hai isarItise kAla aura kAraNoM ke bhedase jaba darzana aura avagraha meM bheda hai taba ve donoM kabhI eka nahIM ho skte| yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki janmate bAlakakA jo padAthako dekhanA hai jisako ki darzana mAnA hai vaha to avagraha jJAnakI jAtikA hai isalie vaha jJAna hI hogA darzana nahIM kahA jA sakatA ? to vahAM para yaha prazna uThatA hai ki jisa darzanako avagrahakA sajAtIya honese tuma jJAna kahanA iSTa samajhate ho vaha jJAna mithyAjJAna hai yA samyagjJAna ? yadi use mithyAjJAna mAnA jAyagA taba bhI vahAM yaha kahA jA sakatA hai vaha saMzaya nAmakA mithyAjJAna hai vA viparyaya aura anadhyavasAya nAmakA hai ? saMzaya aura viparyaya nAmakA to mithyAjJAna nahIM kahA jA sakatA kyoMki darzanako samyagjJAnakA kAraNa mAnA hai / samyagjJAnakA kAraNa mithyAjJAna nahIM ho sakatA / tathA darzanake vAda avagraha aura usake bAda saMzaya viparyayakA honA mAnA gayA hai| darzana saMzaya aura viparyayase pahile honevAlA hai isaliye vaha saMzaya aura viparyayasvarUpa nahIM mAnA jA sakatA / yadi use anadhyavasAya nAmakA mithyAjJAna mAnA jAyagA to bhI bAdhita hai kyoMki jAtyaMdha puruSako sAmane rakkhe hue padArthakA yadyapi rUpa nahIM jAna paDatA to bhI 'kucha hai' aisI use pratIti rahatI hai / vahirA kucha suna nahIM sakatA taba bhI 'kucha kaha rahA hai' aisI use pratIti rahatI hai isIprakAra darzana meM 'kucha hai' aisI vastusAmAnyakI pratIti rahatI hai paraMtu anadhyavasAya jJAnameM kisIprakAra kI pratIti nahIM rahatI isaliye darzana kabhI anadhyavasAya rUpa mithyAjJAna nahIM ho sakatA / yadi kadAcit avagrahase pahile honevAle darzanako 1 daMsaNapunnaM yA chadamatvANaM * dravyasaMgraha | 301 madhyAya R Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KATOR KECHIDARSHERLASRRIEROLAGEsa samyagjJAna kahA jAyagA so bhI nahIM kyoMki samyagjJAnameM padArthavizeSake AkArakA Azraya rahatA hai| darzanameM kisI bhI padArtha vizeSakA Azraya nahIM isaliye darzanase jJAna padArtha bhinna hai / aura bhI yaha bAta hai ki kaarnnnaanaatvaatkaarynaanaatvsiddheH|| 14 // vinA miTTIke ghaDA tayAra nahIM ho sakatA isaliye ghaTakI utpattimeM asAdhAraNa kAraNa miTTI aura hai vinA taMtuoMke paTa utpanna nahiM ho sakatA isaliye paTakI utpacimeM asAdhAraNa kAraNa taMtu haiM isarItise apane apane kAraNoMkI judAIse jisataraha ghaTa aura paTa jude jude haiM usItaraha darzanakI utpacimeM darzanAvaraNa karmakA kSayopazama kAraNa hai aura jJAnakI utpacimeM jJAnAvaraNa karmakA kSayopazama kAraNa hai isataraha apane apane kAraNoM kI judAI honese darzana aura jJAna bhI bhinna bhinna padArtha haiN| donoM kabhI eka nahIM ho sakate / darzanAdikI utpattikA krama isaprakAra hai pahile hI pahile 'yaha kucha hai' aisA darzana hotA hai / usake bAda yaha rUpa hai' isaprakArakA avagraha hU~ jJAna hotA hai avagrahake pIche vaha rUpa sapheda hai vA kAlA ? isaprakArakA saMzayajJAna hotA hai kyoMki yahAM para kisI bhI padArthakI nizcita pratIti nahIM usake bAda yaha rUpa zukla honA cAhie' aisI zuklarUpakI AkAMkSA honese IhAjJAna hotA hai usake vAda 'yaha rUpa zukla hI hai kRSNa nahIM' aisA nizcAyaka jJAna OM avAya jJAna hotA hai / evaM avAyake pIche jisa padArthakA avAyajJAnase nizcaya ho cukA hai usakA kAlAtarameM na bhUlanA rUpa dhAraNAjJAna hotA hai| yahAM para jo avagraha AdikA krama varNana kiyA gayA hai vaha 5 1 jo bhAva avAyameM nizcayarUpase jAnA jAtA hai usI yathArya mAvakI ora IhA mAna jhuka jAtA hai / isaliye vaha samyagvAna hai| SCANCIESCENERARMANESAMANG Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 RAKESHREE RECENERGREENSHAKAAREEKRAEBAREE netra iMdriyakI apekSA hai paraMtu jisataraha netra iMdriyase avagraha AdikA krama mAnA hai usItaraha kAna nAka jIbha Adi iMdriyoM se bhI samajha lenA cAhiye kyoMki netrajanya avagrahAdi jJAnAvaraNa karmakA kSayopazama . judA hai aura zrotra Adi janya avagrahAdi jJAnAvaraNa karmakA kSayopazama judA hai / ipsaprakAra bhinna bhinna AvaraNa kayoM ke kSayopazamake bhedase avagraha Adi jJAnAvaraNa karmakA bheda hai| yahaoNpara yaha zaMkA hai na karanI cAhie ki jJAnAvaraNa prakRtike to matijJAnAvaraNa Adi pAMca hI bheda mAne haiM, netrajanya avagrahAvaraNa Adi bheda kahAMse gaDha lie gaye / kyoMki matijJAnAvaraNa Adi pAMca jo jJAnAvaraNa karmakI kai prakRtiyAM mAnI haiM unake bhI utcarocara bahutase bheda haiM / isI bAtakA poSaka AgamakA bhI yaha vacana hai hU~ ki-'jJAnAvaraNasyocaraprakRtayaHasaMkhyalokAH' arthAt jJAnAvaraNa karmakI uttara prakRtiyAM asaMkhyAtI hai hai isa gItase pAMcoM iMdriyAM aura manake avagraha Adi bheda haiN| yaha bAta nizcita ho cukI / zaMkA-- hU~ ___ jo jJAna iMdriya aura manase ho vaha matijJAna hai aisA Upara kaha Ae haiN| avagraha jJAna to mati hai jJAna kahA jA sakatA hai kyoMki vaha iMdriya aura manase utpanna hotA hai parantu IhA Adi jJAna matijJAna hai nahIM kahe jA sakate kyoMki IhA Adi jJAna sAkSAt iMdriya aura manase nahIM hote kiMtu avagrahase IhA, 6 IhAse avAya, aura avAyase dhAraNA jJAna hotA hai isaliye IhAdi jJAnako matijJAna mAnanA ayukta hai ? hU~ so ThIka nhiiN| IhA Adi jJAnoMmeM na bhI sAkSAt iMdriyAM kAraNa paDeM to bhI mana to sAkSAt kAraNa hai 4 hI kyoMki vinA manakA Azraya kiye IhAdi jJAna nahIM ho sakate isaliye IhAdi jJAnakI manase utpatti * hone ke kAraNa unheM matijJAna ke bheda mAnane meM kucha bhI Apaci nhiiN| yadi yahaoNpara yaha kahA jAya ki yadi manase utpanna honemAtrase IhAdiko matijJAna mAnA jAyagA to manase to zrutajJAnakI bhI utpaci , - PO90015ISHASU ALURERESTHA Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HEAchanvAja & CHECASRACTECHEREGALISAROASTERRIERA | mAnI hai isaliye zrutajJAnako bhI matijJAna kahanA hogA ? so nahIM / yadyapi IhA Adi jJAnoM meM sAkSAt hai rUpase iMdriyAM kAraNa nahIM haiM to bhI jisa padArthako iMdriyAM grahaNa karatI haiM usI padArthako IhA Adi | jJAna viSaya karate haiM isaliye unakI utpacimeM upacArase iMdriyAM kAraNa haiM parantu zrutajJAna manakA hI | viSaya hai| usakI utpacimeM kevala mana hI kAraNa paDatA hai isaliye zrutajJAnakI utpacimeM upacArase bhI iMdriyAM kAraNa nahIM ho sktii| kisI eka ghaTako netrase dekhakara aneka deza aura kAlasaMbaMdhI usake sajAtIya kiMvA vijAtIya hai| ghaToMkA jAna lenA zrutajJAna kahA hai| yaha to IhA Adi jJAnoMke samAna hI ho gayA kyoMki jisataraha || netra Adi iMdriyoMse sAkSAta avagrahajJAnake ho jAnepara vizeSarUpase padArthoMko jAnanevAle IhA Adi Fill jJAna hote haiM vahAMpara sAkSAt iMdriyAM kAraNa nahIM paDatI usIprakAra netra Adi iMdriyoMse ghaTake jAna lene / BI para vizeSa aneka deza kAlasaMbaMdhI usake sajAtIya vijAtAya ghaToMke jAnanevAlA zrutajJAna hotA hai| || yahAMpara bhI iMdriyAM sAkSAt kAraNa nahIM hotI isa rItise jaba IhA Adi aura zrutajJAnameM samAnatA hai OM taba zrutajJAnako bhI IhA Adike samAna matijJAna kaha denA cAhiye / so ThIka nhiiN| jisa padArthako 5 iMdriyoMne viSaya kiyA hai, IhAdi jJAnakA to vahI viSaya hai isaliye vyavahArase IhAdi jJAnoMkI kAraNa iMdriyAM kahI jA sakatI haiM parantu zrutajJAnakA jo viSaya hai vaha ekadama iMdriyoMke agocara hai / iMdriyAM | kabhI use jAna hI nahIM sakatI isaliye zrutajJAnameM vyavahArase bhI iMdriyAM kAraNa nahIM ho sakatIM isa 1-arthase arthAvarakA bodha karanA zrutajJAnameM hai, parantu IhAmeM aryase arthAtara nahIM hai kiMtu jo avagrahakA viSaya hai vahI kucha vizeSarUpase paDhatA hai|' . sakcha5SAR 301 Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Adi matijJAnake tInamAla nahIM kahA jA sakAraNa nahIM ho sakA paraparAse paDa jAtI GARCISEARCARRIAssert adhyAya rItise jaba IhA Adi jJAnameM sAkSAt iMdriyAM kAraNa na bhI hoM to bhI paraMparAse paDa jAtI haiM aura zruta-hU~ T00 hU~ jJAnameM sAkSAt aura paraMparA kisI rUpase iMdriyAM kAraNa nahIM ho sakatIM taba IhAdi jJAna matijJAna kahe jA sakate haiM zrutajJAna matijJAna nahIM kahA jA sktaa| zaMkA- . ___ matijJAnake tInasai chacIsa bheda mAne haiM unameM cakSuriMdriyajanya IhA Adi zrotrahadriyajanya IhA , Adi ityAdi bheda kahe gaye haiN| yadi IhA AdikI utpatti kevala manase hI mAnI jAyagI iMdriyoMko - kAraNa nahIM kahA jAyagA to ukta bheda na ho sakeMge phira matijJAnake 336 tInasauchacIsa bheda hIna bana 5 sakeMge? so ThIka nahIM / iMdriyAkAra pariNata AtmA bhAveMdriya kahA jAtA hai| usakI viSayAkAra parihai Nati IhA Adi kahe jAte haiM isa rItise jaba bhAvadriyasvarUpa AtmAke pariNAma IhAdika haiM taba cakSu iMdriyajanya IhA Adi jo bheda mAne haiM ve akhaMDarUpase siddha ho jAte haiM / isarUpase IhA AdimeM iMdriya- | kAraNatA aura mattijJAnapanA mAnanemeM koI Apaci nahIM // 15 // jJAnAvaraNa karmake kSayopazamase honevAle matijJAnake bheda avagraha AdikA varNana kara diyA gayA | aba ve avagraha Adi kina kina padArthoM ke hote haiM ? yaha sUtrakAra batalAte haiM bahubahuvidhakSiprAniHsRtAnuktadhuvANAM setarANAM // 16 // bahu (bahutase) bahuvidha (bahuta prakAra ) kSipra (jaldI) anisRta (nahIM nikalA huA) anukta (nahIM kahA gayA) dhruva (nizcala) evaM inake ulaTe eka, eka prakAra, dhIre, nikalA huA, kahAhuA aura cala vicala isaprakAra ina bAraha prakArake padArthoM ke avagraha Adi hote haiN| 1 matijJAna ke prakaraNake samApta ho jAnepara likhe jAyage / R IA PRASAGAR 39 SABRETRIBRA Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 badhyAya MALARISRRIALCIAGNOSAURLECCASREPRENER - saMkhyAvaipulyavAcino bahuzabdasya grahaNamavizeSAt // 1 // .. bahazabdake do artha haiM eka saMkhyA jisataraha eka do aura bahuta yahAM para bahu zabdase tIna Adi saMkhyA lI jAtI hai| dUsarA artha bahuta hai jisataraha "bahurodanaH' 'vahusUpa bahutasA 'bhAta, bahutasI 6 dAla / sUtrameM jo bahu zabdakA pATha rakkhA hai vaha kisIprakArakA bheda na kara donoMhIarthakA vAcaka liyA / 8 gayA hai| zaMkA- . bahvavagRhAyabhAvaH pratyarthavazavartitvAditi cenna sarvadaikapratyayaprasaMgAt // 2 // bauddha loga jJAnako pratyarthakzavati arthAt eka samayameM ekahI padArthako viSaya karanevAlA mAnate hai haiM isaliye unakI orase yaha kahanA hai ki jaba jJAna eka samayameM ekahI padArthako grahaNa karatA hai * aneka padArthoM ko nahIM taba ekasAtha bahutase padArthoM ke avagraha IhA Adi jJAna hote haiM yaha nahIM kahA jA 1 sktaa| paraMtu unakA kahanA ThIka nahIM / yadi aisA mAnA jAyagA to sadA ekahI padArthako pratIti 5 hogI phira kisI vizAla vRkSarahita caTTAna pradezameM vA vRkSoMse ghane pradezameM eka hI puruSako dekhanevAle 8 6 puruSako jo yaha jJAna hotA hai ki aneka puruSa nahIM haiM yaha jJAna nahIM ho sakatA kyoMki aneka padArthoM hU~ ko grahaNa karanevAlA vijJAna mAnA nahIM gayA aura aneka nahIM isa jJAnameM aneka padArthoM kA avalaMbana 9 hai| yadi yahaoNpara yaha kahA jAya ki usa jJAnameM aneka nh| aisI pratIti nahIM hotI taba 'aneka haiM' yaha pratIti kahanI hogI phira eka padArthako aneka samajhanA mithyAjJAna kahA jAtA hai isaliye usa pratItiko mithyA pratIti kahanA pddegaa| tathA aneka gharoMke samUha rUpa nagarameM 'yaha nagara hai' aisI eka hI prakArakI sadA pratIti hotI hai| aneka vRkSoMke samudAyasvarUpa vanameM vA aneka grAmoMke samUhasvarUpa PAREKACTERNECESSISTANCESCIEND AUGU Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya bhASA 307 AMACHACISFREELCONSTABINETRICHESHISHABAR skaMdhAvAra-dezameM 'yaha vana hai aura 'yaha deza hai' aisI eka eka prakArakI hI sadA pratIti hotI hai| yadi jJAnako ekasamayameM ekahI padArthakA grahaNa karanevAlA mAnA jAyagA taba nagara vana skaMdhAvArakA jJAna 6 hI na ho sakegA kyoMki nagara Adi padArtha amaka padArthoM ke samUhasvarUpa hai aura vijJAna eka samayameM eka hI padArthako viSaya karatA hai| isaliye yadi isaprakAra samUhAtmaka pratIti nahIM hogI to 'yaha na-haiM gara hai, yaha vana aura deza hai' isaprakArakA jo saMsArameM vyavahAra hotA hai vaha sarvathA uThaM jAyagA / isalie ekasamayameM eka padArthakA grahaNa karanevAlA vijJAnako na mAna anekArthagrAhI hI mAnanA pddegaa| aura bhI yaha bAta hai . nAnAtvapratyayAbhAvAt // 3 // jo yaha mAnatA hai ki jJAna eka samayameM ekahI padArthakA grahaNa karanevAlA hai usase yaha pUchanA cAhie ki pUrvajJAnake naSTa hojAnepara uttarajJAnakI utpaci hotI hai athavA usake rahate hI ucarajJAna utpanna ho jAtA hai ? yadi dUsare pakSakA Azrayakara yaha kahA jAyagA ki pUrvajJAnake rahate hI uttarajJAna utpanna ho jAtA hai taba 'ekArtha ekamanastvAt' vijJAnakI utpacimeM mana eka kAraNa hai isalie vaha ekahI padArthako viSaya karatA hai yaha jo bauddhokA kahanA hai vaha bAdhita hojAyagA kyoMki pUrvajJAnake rahate uttara OM jJAnake mAnanepara jaba vijJAna anekakSaNasthAyI hogA to svayaM vaha aneka padArthoMko grahaNa karanevAlA siddha ho jaaygaa| tathA bauddha loga ekahI manase aneka jJAnoMkI utpatti mAnate haiM isalie jisataraha eka hI mana aneka jJAnoMkI utpacimeM kAraNa hai usItaraha eka jJAna bhI aneka padArthoM ko grahaNa kara sakatA hai aisA mAnane meM kyA Apaci hai| yadi kadAcit bauddha yaha kaheM ki--eka jJAna aneka padArthoM ko va BASSAGAVADESHBANSALCHAIRS Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AABAR jAnatA hai yaha bAta hameM iSTa hai to ekasya jJAnamekaM cArthamupalabhate' ekakA jJAna eka hI padArthako grahaNa karatA hai, yaha unakA vacana bAdhita ho jAtA hai isarItite yadi bauddha loga jJAnako aneka padArthoMkA grahaNa karanevAlA mAnate haiM taba unako Agama virodhakA sAmanA karanA paDatA hai aura yadi use vaisA nahIM mAnate to asaMbhava Adi aneka doSoMke sAtha saMsArakA vyavahAra naSTa hotA hai isalie saMsArake | vyavahArako rakSArtha yukti aura pramANase bhale prakAra siddha jJAnakA aneka padArthoMkA grAhakapanA hI svIkAra , karanA pddegaa| yadi pahile vikalpakA avalaMbanakara bauddha loga yahAM yaha kaheM ki pUrvajJAnake naSTa ho hai| | jAnepara hI uttarajJAnakI utpatti hotI hai aisA hama mAnate haiN| hamAre aise mAnanemeM jaba jJAna anekakSaNa | sthAyI siddha nahIM hotA taba vaha aneka padArthoM ko grahaNa karanevAlA bhI siddha nahIM ho sakatA aura jJAna | eka samayameM eka hI padArthako grahaNa karatA hai| hamAre isa vacanakI bhI rakSA ho jAtI hai isaliye koI // doSa nahIM ? so bhI ayukta hai| yadi 'ekajJAna eka samayameM ekahI padArthako viSaya karatA hai anekoMko nahIM' || | yaha siddhAMta mAnA jAyagA to yaha padArtha usase anya hai yaha vyavahAra hI lupta ho jAyagA kyoMki jJAna hU~| hU~ dvArA aneka padArthoMke grahaNa hone para hI isa vyavahArakA honA mAnA jA sakatA hai| jIva pudgalame bhinna hai| hai pudgala jIvase bhinna hai / ghaTa paTase, aura paTa ghaTase bhinna hai ityAdi vyavahAra to sarvajana prasiddha hI hai. hai| al isaliye eka jJAna hI eka padArthako viSaya karatA hai yaha saba kucha nahIM kalpanAmAtra hai| isarItise nAnA / kA padArthoM kI sacA kAyama rakhanekeliye jJAna eka samayameM eka hI padArthako grahaNa karatA hai yaha vAta nahIM OM mAnI jA sakatI aura bhI yaha bAta hai ki . .. ' aapekssiksNvyvhaarnivRttH||4|| * / / CARSARASAIRSAGAR Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhASA 309 artha - madhyamA (bIcakI) aMgulI aura pradezinI - anAmikA arthAt sabase choTI aMgulI ke pAsa kI aMgulI ina donoM aMguliyoM meM madhyamA baDI aura pradezinI choTI mAnI jAtI hai aura donoMmeM choTe baDekA vyavahAra hotA hai tathA vIcakI aMgulIkI apekSA pradezinI choTI hai aura pradezinIkI apekSA bocakI baDI hai yaha jo choTe baDekA vyavahAra hai vaha apekSAse hai| jo loga jJAnako eka samaya meM eka hI padArthako grahaNa karanevAlA mAnate haiM unake matameM jJAnake kSaNika honese apekSA siddha nahIM ho sakatI kyoMki apekSAkI siddhi aneka kSaNasthAyI jJAnake mAnane para hI avalaMbita hai isaliye jJAna eka samaya meM eka hI padArthakA grahaNa karanevAlA hai yaha vAta ayukta hai / tathA saMzayAbhAvaprasaMgAt // 5 // 'sthANu hai yA puruSa hai ?" isaprakAra aneka padArthoMke avalaMbana karanevAle jJAnako saMzaya mAnA hai| jinake mata meM vijJAna eka samayameM eka hI arthakA grahaNa karanevAlA mAnA gayA hai unake mata meM sthANu aura puruSa donoM meM eka kisIkI pratIti hogI donoMkI nahIM ho sakatI kyoMki eka jJAnase donoMkI pratIti mAna lenepara 'eka jJAna eka hI padArthako grahaNa karatA hai' yaha pratijJAvacana bAdhita ho jAtA hai| | isaliye unake mata meM yaha sthANu hai yA puruSa hai ? aisA saMzaya nahIM ho sakatA / yadi yahA~para yaha kahA jAyagA ki - jisataraha baMdhyA (bAMjha ) kA putra avastu hai isaliye sthANumeM usakA saMbhava nahIM ho sakatA usI taraha sthANu puruSakA mAnanA bhI saMbhava nahIM mAnA jA sakatA isaliye sthANu meM puruSakI pratItikA honA asaMbhava honese sthANu meM puruSakA saMzaya nahIM ho sakatA ? to vahAM para yaha bhI kahA jA sakatA hai| | ki puruSameM bhI sthANu dravyakI apekSA nahIM isaliye sthANukI asaMbhavatAse puruSameM bhI sthANukA saMzaya nahIM -adhyA 1 309 Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ho sakatA parantu saMzayasthala meM sthANumeM puruSakI aura puruSameM sthANuko pratIti nirbAdha hai isaliye sthANumeM puruSakI pratItikA aura puruSameM sthANukI pratItikA (saMzayakA ) abhAva iSTa nahIM kahA jA sakatA / ataH aika jJAna eka hI padArthako viSaya karatA hai yaha bauddhoMkI kalpanA kabhI nirdoSa nahIM mAnI jA sakatI kiMtu aneka arthoM ko grahaNa karanevAlA hI vijJAna mAnA jAyagA / tathA IpsitaniSpattiH, aniyamAt // 6 // vijJAna eka samaya meM eka hI padArthako grahaNa karatA hai yadi yahI siddhAnta mAnA jAyagA to citrakriyAmeM kuzala koI caitra nAmakA manuSya jisa samaya pUrNakalazakA citra khIMca rahA hai usa samaya 'citra kaise bananA cAhiye' isaprakAra citrakriyAkA jJAna usakA bhinna hai aura ghaTake AkAra prakArakA jJAna bhI usakA bhinna hai isaliye ApasameM unake viSayakA milApa nahIM ho sakatA tathA aneka vijJAnoMkI eka sAtha utpatti mAnI nahIM gaI isaliye usa eka kSaNasthAyI jJAnameM hI ghaTakI eka sAtha utpatti mAnanI paDegI kyoMki dUsare kSaNa meM citrakriyA aura ghaTake AkAra prakArakA jJAna upayogI ho nahIM sakatA paraMtu ghaTakI eka sAtha utpatti na hokara krama kramase hI utpatti dekhane meM AtI hai isaliye eka jJAna eka hI padArthako viSaya karatA hai yaha vAta kabhI nahIM mAnI jA sakatI kiMtu use nAnA padArthoM kA viSaya karanevAlA hI mAnanA hogaa| aura bhI yaha vAta hai U dvitryAdipratyayAbhAvAca // 7 // yadi jJAnako eka hI padArthakA viSaya karanevAlA mAnA jAyagA to usase do tIna Adi padArthoM una adhyAya 1 310 Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA0rA0 bhASA 311 kA to grahaNa hogA nahIM phira 'ye do haiM' 'ye tIna haiM' ityAdi vyavahAra hI saMsArase uTha jAyagA ]. isaliye kabhI eka padArthako viSaya karanevAlA vijJAna nahIM mAnA jA sakatA / tathAsaMtAna saMskArakalpanAyAM ca vikalpAnupapattiH // 8 // yadi yaha kahA jAyagA ki hama eka padArtha ke viSayako karane ke liye eka jJAnako hI mAneM taba to 'yaha do haiM' 'yaha tIna Adi haiM' yaha jJAna nahIM ho sakatA kiMtu yadi hama jJAnakI 'saMtAna' mAneMge athavA 'pahilA pahilA jJAna uttara uttara jJAnoM meM apanA saMskAra samarpaNa karatA jAtA hai' isa rUpase saMskAra mAneMge taba do tIna Adi padArthoMkA jJAna ho sakatA hai koI doSa nahIM ? so bhI ayukta hai kyoMki vahAM para ye prazna uThate haiM ki ve jo saMtAna aura saMskAra haiM ve jJAnakI jAtike haiM ki ajJAnakI jAti ke haiM ? yadi ajJAnakI jAtike mAna kara unheM ajJAnasvarUpa mAnA jAyagA taba unako mAnanese bhI do tIna Adi padArthoM kA jJAna nahIM ho sakatA isaliye unheM ajJAnasvarUpa mAnanA prayojanIya nahIM / yadi jJAna kI jAtikA jJAnasvarUpa mAnA jAyagA taba phira vahA~para yaha prazna maujUda hai ki vaha saMtAna vA saMskAra eka artha grahaNa karanevAle haiM vA aneka artha ke grahaNa karanevAle haiM ? yadi eka hI arthako grahaNa karanevAle haiM yaha artha mAnA jAyagA to vaise mAnanemeM jo aneka doSa Upara kaha Ae haiM ve saba ke saba phira jyoMke tyoM yahAM lAgU hoNge| yadi aneka padArthoM ko grahaNa karanevAle haiM yaha artha mAnA jAyagA taba 'eka jJAna eka hI padArthakA grahaNa karanevAlA hai' yaha bauddhakA pratijJAvacana bAdhita ho jAtA hai / isa rIti se mAnusAra 'jJAna ekArthagrAhI hai vA anekArthamA hI hai' yaha koI prakAra siddha nahIM hotA aura yukti evaM anubhava se vaha anekArthagrAhI hI siddha hotA hai taba use aneka padArthoM kA grahaNa karanevAlA hI mAnanA caahiye| adhyAna 1 311 Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vidhagrahaNaM prakArArthaM // 9 // vidhayukta gata aura prakAra ye saba zabda samAna arthake vAcaka haiM isaliye sUtra meM jo vidha zabdakA ullekha kiyA hai usakA artha 'prakAra' hai isa rItime bahuvidha zabdakA 'bahuta prakAra' yaha artha hai / kSipragrahaNamacirapratipattyarthaM // 10 // to zabdakA artha 'jaldI' hai / vijalI Adi kSiNa padArthoM ke bhI avagraha Adi hote haiM yaha batAne keliye sUtra kSitra zabdakA grahaNa kiyA gayA hai / arthAt padArthoM kI jaldI pratIti ho isake lie kSipra zabdakA prayoga hai / aniHsRtagrahaNamasakalapudgalodnamarthaM // 11 // jisa pudgalapadArtha ke avagraha Adi jJAna karane haiM usakA samasta svarUpa na bhI dIkhe, koI eka ava vahI dIkhe usa avayava mAtra ke dekhanese usa samasta padArtha ke avagraha Adi jJAna hojAte haiM, yaha bAta pratipAdana karanekelie sUtrameM aniHsRta zabdakA ullekha kiyA hai / tAlAva AdimeM samasta zarIra ke DUba jAne para bhI eka sUMDha mAtra avayavake dekhalene se hAthIke viSaya meM avagraha Adi jJAna hote hI haiN| yahAM para bAhara padArtha samasta svarUpakA nikalA na rahanA, 'kisI eka avayava kA nikalA rahanA' aniHsRta zabdakA artha hai / anuktamabhiprAyeNa pratipatteH // 12 // * vinA kahe - izAremAtra se vatalAye hue padArtha meM bhI avagraha Adi jJAna hote haiM yaha bAta batalAne ke liye sUtra meM anukta zabdakA pATha hai / yahA~para anukta zabdakA artha vinA kahA huA hai / adhyAya 1 312 Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarA0 adhyAya bhASA BHOSDISESSISTABASSIS dhruvaM yathArthagrahaNAta // 13 // ___ jo padArtha jisarUpase sthita hai usakA bahutakAlataka usIrUpase jJAna hotArahatA hai yaha vAta pratipAdana karaneke liye sUtrameM dhruva zabdakA grahaNa hai| setrgrhnnaadvipryyaavrodhH||14|| bahu bahuvidha Adi padArthoMse viparIta alpa alpaprakAra cira niHsRta ukta aura adhruva padArthoM ke grahaNa karanekeliye sUtrameM setara zabdakA grahaNa hai arthAt jisataraha bahu Adi padArthoke avagraha Adi jJAna hote haiM usItaraha alpa alpaprakAra Adi padArthoM ke bhI avagraha Adi jJAna hote haiN| avagrahAdisaMbaMdhAta krmnirdeshH||15|| 'bahubahuvidhakSiprAniHsRtAnuktadhuvANAM' yahAM para karmameM SaSThIkA nirdeza hai aura vaha avagraha Adi | hai kI apekSA hai isaliye SaSThI vibhaktike AdhIna to bahu Adike avagraha Adi jJAna hote haiM yaha artha hai / paraMtu avagraha Adi jJAna, bahu Adi padArthoM ko viSaya karate haiM yaha sUtrakA khulAsA artha hai| vahAdInAmAdau vacanaM vizuddhiprakarSayogAta // 16 // teca pratyekarmidriyAnidriyeSu dvAdazavikalpA neyAH // 17 // yadyapi bahu AdimeM yaha zaMkA ho sakatI hai ki jaba bahu bahuvidhake samAna alpa alpavidha Adi ra // padArthoM ke bhI avagraha Adi hote haiM taba alpa alpavidha AdikA sAkSAta ullekhakara setara zabdase bahu bahuvidha AdikA kyoM grahaNa nahIM kiyA gayA ? usakA samAdhAna yaha hai ki bahu Adike jo avagraha Adi hote haiM unameM jJAnAvaraNakarmakI kSayopazamarUpa vizuddhikI adhika vizeSatA hai alpa Adike honevAle RECENSECRELAMOLESALESAKARAR Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 20-MASAREASUR RESEARNERAMERG avAha AdimeM utanI nahIM isaliye alpa alpaviSa Adi nAmoMkA judA ullekha na kara bahu bahuvidha Adika nAmoMkA judA judA ullekha kiyA hai aura setara zabdase alpa alpavidha Adi zabdoMkA grahaNa kiyA hai| avagraha Adi haraeka jJAnake iMdriya aura manakI apekSA vAraha vAraha bheda hote haiM aura ve isa prakAra haiM zrotraMdriyAvaraNa aura vIyA~tarAyake tIvra kSayopazamase evaM aMgopAMga nAmaka nAmakarmake balase 6 saMbhinnasaMzrotR nAmaka Rddhi ke dhAraka vA usase bhinna kisI puruSake, ekasAtha tata (tAMtakA zabda) hU~ vitata (DaMkA vA tAlakA zabda) ghana (kAMseke vAdyakA zabda) aura suSira (vaMzI AdikA zabda) hai Adi zabdoMkA avagraha jJAna hotA hai "yadyapi nata Adi bhinna bhinna zabdoMkA grahaNa avagrahase nahIM ho hai sakatA hai tathApi unake samudAyarUpa sAmAnyako vaha grahaNa karatA hai yaha artha samajha lenA cAhiye / yahAM para yaha zaMkA ho sakatI hai ki saMbhinnasaMzrotR Rddhike dhAraka puruSake tata Adi zabdoMkA spaSTatayA bhinna bhinna rUpase jJAna rahatA hai isaliye usake avagraha jJAnakA honA bAdhita hai ? so ThIka nahIM / sAmAnya 6 manuSyake samAna ukta RddhidhArIke bhI kamase hI jJAna hotA hai isaliye usake avagrahajJAnakA honA hU~ asaMbhava nhiiN|" evaM zrotraMdriyAvaraNa Adi karmoMkI kSayopazama rUpa vizuddhikI maMdatAse AtmAke tata hU~ hU~ Adi zabdoM se kisI eka zabdakA avagraha hotA hai| zrotraMdriyAvaraNa aura vIyAMtarAya karmake tIna kSayopazamase aura aMgopAMga nAmake nAmakarmake balase hai AtmA tata Adi zabdoMmeM hara ekake do tIna cAra saMkhyAta asaMkhyAta anaMta bhedoMkA grahaNa karatA hai 2 315 : * isalie usasamaya usake bahuta prakArakA avagraha hotA hai aura zrotraMdriyAvaraNa Adi karmoMkI kSayopazama EMESSAURUS ASHOGELGEEG LEONE - -- Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ samrA bhASA RASHRSIRECAUGHEACHEATRENDRABINE B/ rUpa vizuddhike maMdarahanepara AtmA tata Adi zandoMmeM kisI eka prakArake zabdako grahaNa karatA hai isaliye usake ekavidha padArthakA avagraha kahA jAtA hai| zrotraMdriyAvaraNa aura vIyAMtarAya karmake tIna kSayopazama rUpa vizuddhise aura aMgopAMga karmake & balase AtmA bahuta zIghra zabdako grahaNa kara letA hai isalie usake kSipra padArthakA avagraha kahA jAtA hai hai aura zrotraMdriyAvaraNa Adi kaukI kSayopazamarUpa vizuddhikI maMdatA hone para AtmAke derIse hai | zabdakA grahaNa hotA hai isaliye usake cira-derIse honevAlA avagraha kahA jAtA hai| zrotraMdriyAvaraNa aura vIyAMtarAya karmake tIna kSayopazamase aura aMgopAMga nAma karmake balase pariNata AtmA jisa samaya vinA kahe vA binA batAye zabdako grahaNa karatA hai usa samaya usake aniHsRta padArthakA avagraha hotA hai aura zrotraMdriyAvaraNa Adi karmoMkI kSayopazamarUpa vizuddhikI maMdatA se jisa samaya AtmA mukhase nikale hue zabdakA grahaNa karatA hai usa samaya niHsRta padArthakA avagraha hotA hai| zrotraMdriyAvaraNa aura vIyAMtarAya karmake tIna kSayopazamase evaM aMgopAMga nAma karmake balase pariNata AtmA jisa samaya samasta zabdakA na bhI uccAraNa kiyA jAya kiMtu ekavarNake muMhase nikalate hI abhi. prAya mAtrase usa samasta zabdako grahaNa kara letA hai ki Apa yaha kahane vAle haiM usa samaya usake anukta padArthakA avagraha hotA hai aura zrotraMdriyAvaraNa Adi karmoM kI kSayopazama rUpa vizuddhikI maMdatAse jisa samaya AtmA samasta zabdake kahe jAne para use grahaNa karatA hai usa samaya usake ukta padArthakA avagraha hotA hai| athavA ukta kSayopazamAdi kAraNoMke AtmAmeM pragaTa ho jAne para taMtrIvAmRdaMga Adi monterentrent SAMADHAVALSARKALOE Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meM svarasaMcAra nahIM kiyA gayA hai ki kisa svara para gAyA jAyagA usake.pahile hI kevala una bAjoMke gAye jAne vAle svarake milApa hote hI jisa samaya AtmAko yaha jJAna ho jAtA hai ki Apa isa svara para bAjA bajAveMge' usa samaya anukta padArthakA avagraha hotA hai aura bAjoM dvArA usa svarake gAye jAne para usa svarakA jAnanA ukta padArthakA avagraha kahA jAtA hai| ___saMkleza pariNAmoMse rahita yathAyogya zrotraMdriyAvaraNa Adi karmoMkI kSayopazama Adi vizuddhise pariNata AtmAke jisaprakAra prathama samayameM zabdakA grahaNa huA hai usI prakAra nizcala rUpase kucha kAla grahaNa banA rahanA, usameM kiMcinmAtra bho kama baDhatI na honA dhruva padArthakA avagraha hai aura bAra bAra honevAle saMkleza pariNAma aura vizuddhi pariNAmarUpa kAraNoMse yukta AtmAke jisa samaya zrotraMdriya Adi karmoMkA kucha AvaraNa bhI hotA rahatA hai aura kSayopazama bhI hotA rahatA hai isa taraha zrotraMdriyAvaraNa Adi karmoMkI kSayopazamarUpa vizuddhikI kucha prakarSa aura kucha aprakarSa dazA rahatI hai usa samaya hInatA aura adhikatAse jAnaneke kAraNa kucha cala vicalapanA rahatA hai isalie usa prakArakA hU~ avagraha adhruva avagraha kahA jAtA hai tathA kabhI tata Adi bahutase zabdoMkA grahaNa karanA kabhI thoDekA kabhI bahuta prakArake zabdoMkA grahaNa karanA kabhI eka prakArakekA, kabhI jaldI zabdako grahaNa karanA, kabhI derIse karanA, kabhI aniHsRta zabdakA grahaNa karanA, kabhI niHsRta zabdakA grahaNa karanA, kabhI 3 ukta zabdakA grahaNa karanA, kabhI anukta zabdakA grahaNa karanA yaha jo cala vicalapanese zabdakA grahaNa karanA hai vaha saba usI adhruvAvagrahakA viSaya hai / zaMkA bahuta zabdoMke avagrahameM bhI tata Adi zabdoMkA grahaNa mAnA hai aura bahuta prakArake zabdoMke ava PRINCIRBALEKACIECOLORIES ARSA-ALIGIONEEM Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SANDAR sA mASA A ANSALALAECREGEAAMDAUSA 5. grahameM bhI tata Adi zabdoMkA hI grahaNa mAnA hai isarItise bahu aura bahuvidha jaba donoMprakArake zabdoMmeM avamahakA viSaya samAnarUpase mAnA hai-koI vizeSa nahIM taba una donoMmeM eka hI kahanA cAhiye, donoMkA kahanA vyartha hai ? so ThIka nhiiN| jisataraha vAcAlatArahita koI vidvAna bahutase zAsroMkA vizeSa vizeSa | artha na kara eka sAmAnya artha hI pratipAdana karatA hai| anya vidvAna bahutase zAstroMkA ApasameM eka || dUsarese atizaya rakhanevAle bahuta prakArake arthoMkA pratipAdana karatA hai usItaraha bahu aura bahuvidha | donoM prakArake zabdoMke avagrahameM sAmAnya rUpase tata Adi zabdoMkA grahaNa hai to bhI jisa avagrahameM | // tata Adi zabdoMke eka do tIna cAra saMkhyAta asaMkhyAta aura anaMta prakArake bhedoMkA grahaNa hai arthAt | aneka prakArake bheda prabhedayukta tata Adi zabdoMkA grahaNa hai vaha bahuvidha-bahuta prakArake padArthoM kA grahaNa karanevAlA avagraha kahA jAtA hai aura jisa avagrahameM bheda prabhedoMse rahita sAmAnyarUpasetata Adi zabdoMkA grahaNa hai vaha-vahutase zabdoMkA avagraha kahA jAtA hai / zaMkA mukhase pUre zabdakA nikala jAnA niHsRta kahA jAtA hai yahI artha uktakA bhI hai phira donoMmeM eka hIkA kahanA Avazyaka hai| donoM zabdoMkA jo sUtra meM ullekha kiyA gayA hai vaha vyartha hai ? so bhI ThIka nhiiN| kisI anyake kahane para jahAM zabdakA grahaNa hotA hai jisataraha kisIne gozabdakA uccAraNa kiyA vahAM para 'yaha go zabda hai aisA jJAna honA vaha ukta kahA jAtA hai aura anyake vinA hI batAye | sAmane padArthake rahanepara yaha amuka padArtha hai aisA svayaM jJAna honA niHsRta hai / isaliye ukta aura niHsRtakA bheda rahanepara ve eka nahIM kahe jA skte| isa prakAra zrotraiMdriyakI apekSA | AdikA avagraha batalA diyA gayA aba netra iMdriyakI apekSA batalAyA jAtA.hai SARDARASINORIES Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya cakSu iMdriyAvaraNa aura vIyAMtarAya karmake tIvra kSayopazamase aura aMgopAMga nAmake nAmakarmake valasai pariNata AtmA jisa samaya zukla kRSNa nIla Adi zabdoMko grahaNa karatA hai usa samaya usake bahu padArthakA avagraha kahA jAtA hai aura jisa samaya ukta kAraNoMkI maMdatA rahatI hai usa samaya AtmA zukla AdimeM thoDoMko grahaNa karatA hai isaliye usa samaya usake alpa padArthoM kA avagraha kahA jAtA hai| cakSu iMdriyAvaraNa aura vIyAMtarAya karmake tIvra kSayopazamase aura aMgopAMga nAmake nAma karmake TU balase jisa samaya AtmA zukla kRSNa Adike eka do tIna cAra saMkhyAta asaMkhyAta aura anaMta bheda prabhedoMko grahaNa karatA hai usa samaya usake bahuvidha-bahuta prakArake padArthoM kA avagraha kahA jAtA hai aura jisa samaya ukta kAraNoMkI maMdatA rahatI hai usa samaya zukla kRSNa AdimeM ekavigha-eka prakAra ko grahaNa karatA hai usasamaya usake eka prakArake padArthakA avagraha hotA hai| __ cakSu iMdriyAvaraNa aura vIyAMtarAya karmake tIvra kSayopazamase aura aMgopAMga nAmaka nAma karmake balase jisasamaya AtmA zukla Adi rUpakA jaldI grahaNa karatA hai usamaya usake kSipa padArthakA avagraha hotA hai aura ukta kAraNoMkI maMdatAse jisasamaya derIse padArthakA grahaNa karatA hai usasamaya usake cira hai avagraha hotA hai| . cakSu iMdriyAvaraNa aura vIyAMtarAya karmakai tIvra kSayopazamase evaM aMgopAMga nAmaka nAmakarmake balase jisasamaya AtmA paMcaraMge kisI vasra kaMvala vA citrake ekavAra kisI avayavameM pAMco raMgoMko dekhatA hai usasamaya yadyapi zeSa avayavoMkA paMcaraMgApana use dIkhatA nahIM aura na nikalA huA usake sAmane hI rakkhA hai to bhI usa avayavake pAMco raMgoMko dekhakara usa samasta avayavoMke paMcaraMgepanako grahaNa kara URBAREGASRHABRETOURASISASTER Rews Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10rA0 bhASA letA hai isaliye usaprakArakA grahaNa karanA usakA aniHsRta padArthakA avagraha kahA jAtA hai aura ukta kAraNoMkI maMdatAse jisasamaya AtmA sAmane nikAla kara rakkhe hue paMcaraMge vastra ke pAMcoM raMgoMko grahaNa adhyAya d karatA hai usasamaya usake niHsRta padArthakA avagraha hotA hai| . cakSu iMdriyAvaraNa aura vIyAMtarAya karmake kSayopazamase evaM aMgopAMga nAmake nAmakarmake balase jisa samaya AtmA sapheda kAlA vA sapheda pIlA Adi raMgoMko ApasameM milAte hue kisI puruSako dekhakara 8. Apa ina do prakArake raMgoMko milAkara amuka raMgako tayAra karanevAle haiM, isaprakAra vinA kahe hI jAnA letA hai usa samaya usake anukta padArthakA avagraha hotA hai athavA dUsare dezake vane huye kisI paMcaraMge hai hU~ padArthake kahate samaya, kahanevAlA puruSa kahanekA prayatna hI kara rahA hai usake pahile hI vinA kahe usa vastuke pAMcoM raMgoMko jAna letA hai usake bhI usa samaya anukta padArthakA avagraha hotA hai aura ukta ke kAraNoMkI maMdatA rahanepara kaMbala Adi paMcaraMge padArthake kahanepara jaba pAMcoM raMgoMko jAnatA hai taba usa ke ukta padArthakA avagraha hotA hai| saMkleza pariNAmoMse rahita aura yathAyogya cakSuriMdriyAvaraNa Adi karmoMke kSayopazama pariNAmarUpa 18 kAraNoMkA dhAraka AtmA jaisA pahile hI pahile rUpa grahaNa karatA hai usIprakAra nizcalarUpase aura bhI kucha kAla vaisA hI usake rUpakA grahaNa banA rahatA hai kucha bhI kama baDhatI nahIM hotA usa samaya usake dhruva padArthakA avagRha hotA hai aura bAra bAra honevAle saMkleza pariNAma aura vizuddhi pariNAmarUpa kAraNoMse yukta AtmAke jisa samaya cakSu iMdriya Adi karmoM kA kucha kucha AvaraNa bhI hotA rahatA hai aura kSayopazama bhI hotA rahatA hai isa taraha cakSu iMdriyAvaraNa Adi karmoMke kSayopazamakI kucha utkRSTa PARBACHECREATRESCRECEREMIERRECOREGIE SIRSISTABASSACREASE Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya HOLAKHREAKK aura kucha anutkRSTa donoM dazA rahatI haiM usa samaya kucha hInatA aura kucha AdhikatAse jAnane ke kAraNa / cala vicalapanA rahatA hai isaliye usaprakArakA avagRha adhruva padArthakA avagRha kahA jAtA hai tathA kRSNa 7 Adibahata rUpoMko jAnanA vA thoDe rUpoMko jAnanA, bahuta prakArake rUpoMko jAnanA, eka prakArake rUpako jAnanA, jaldI rUpako jAnanA, derIse rUpako jAnanA, aniHsRta rUpako jAnanA, niHsRta rUpa ko jAnanA, anukta rUpako jAnanA, ukta rUpako jAnanA yaha jo cala vicala rUpase jAnanA hai vaha usI adhruvAvagRhakA viSaya hai / jisa taraha zrotra aura cakSu iMdriyakI apekSA bahu bahuvidha Adiko ava grahakA viSaya kahA gayA hai usIprakAra prANa Adi iMdriyoMkI apekSA bhI samajha lenA cAhie tathA jisa | taraha bahuvidha Adiko avagrahakA viSaya mAnA hai usI taraha IhA avAya aura dhAraNA jJAnoMkA bhI viSaya mAnanA cAhiye / zaMkA jo iMdriyAM padArthase bhiDakara jJAna karAtI haiM unakA padArthake jitane avayavoMke sAtha saMbaMdha rahegA 8 utane hI avayavoMkA jJAna karA sakatI hai adhika avayavoMkA nhiiN| zrotra ghrANa sparzana aura rasanA ye * cAra iMdriyAM prApyakArI haiM-miDakara padArthoM kA jJAna karAtI haiM isaliye jitane avayavoM ke sAtha inakA , bhiDAva hogA utanehI avayavoMkA ye jJAna karA sakatI haiM adhikakA nhiiN| aniHsRta aura anuktameM 8 hai aisA nahIM kyoMki vahAMpara padArthoM kA eka deza dekha lene para vA kahe jAne para samasta padArthakA jJAna mAnA hai hai isalie zrotra Adi cAra iMdriyose jo aniHsRta aura anukta padArthoM ke avagraha IhAdika mAne haiM so vyartha hai ? so ThIka nhiiN| jisataraha ciuMTI Adi jIvoMkA nAka aura jihA iMdriyake sAtha guDa 320 Adi dravyakA bhiDAva nahIM rahatA to bhI unake gaMdha aura rasakA jJAna ciuMTI Adiko ho jAtA hai SHREEEEERUHSRISHASURESHEREGREASE ALKOREARSHA Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA hai kyoMki vahA~para atyaMta sUkSma jinako hama dekha hI nahIM sakate. aise guDa Adi dravyoMke avayavoMke sAtha tA. ciuMTI Adi jIvoMkI nAka aura jihvA iMdriyoMkA ApasameM svAbhAvika saMyoga saMbaMdha rahatA hai usameM adhyAya saMbaMdhameM kisI bhI anya padArthakI apekSA nahIM rahatI isalie sUkSma avayavoMke sAtha saMbaMdha rahanese ve 321 mA prApta hokara hI padArthako grahaNa karatI haiM usI prakAra ani:sRta aura anukta padArthoM ke avagraha AdimeM | bhI anisRta aura anukta padArthoMke sUkSma avayavoMke sAtha zrotra Adi iMdriyoMkA apanI utpacimeM para padArthakI apekSA na rakhanevAlA svAbhAvika saMyoga saMbaMdha hai isalie aniHsRta aura anukta sthaloM para bhI prApta ho kara iMdriyAM padArthoM kA jJAna karAtI hI haiM, aprApta hokara nahIM / aura bhI yaha bAta hai ki - asmadAdInAM tadabhAva iti cenna zrutApekSatvAt // 18 // hai| yadi yaha kahA jAyagA ki aniHsRta aura anukta padArthoM ke sAtha zrotra Adi iMdriyoMkA' saMyoga ha hotA hai yaha hama dekha nahIM sakate isalie hama usa saMyogako svIkAra nahIM kara sakate ? so, bhI ThIka yA nhiiN| jisataraha janmase hI jamInake bhItara pAlA gayA puruSa jaba bAhara kisI kAraNase AtA hai to || usako ghaTapaTa Adi samasta padArthoMkA AbhAsa hotA hai paraMtu yaha ghaTa hai aura yaha paTa hai ityAdi jo vizeSa ! zrA jJAna use hotA hai vaha parake upadezase hI hotA hai / vaha svayaM vaisA jJAna nahIM kara sakatA usI prakAra || hai aniHsRta aura anukta padArthoM ke sUkSma avayavoMke sAtha jo iMdriyoMkA bhiDAva hotA hai aura usase ava graha Adi jJAna hote haiM yaha vizeSa jJAna bhI parake upadezase hI jAnA jAtA hai hamAre aMdara yaha sAmarthya hai nahIM ki hama svayaM jAna sakeM isalie paropadezake dvArA jaba aniHsRta aura anukta padArthoMke avagraha | Adi siddha haiM taba unakA kabhI abhAva nahIM kahA jA sakatA / tathA HORORSHAN AUGEOGRESHREGARDAGAOCALCRORSales 41 Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya REWARA HERE landhyakSaratvAt // 19 // jahAMpara zrutajJAnake bheda prabhedoMkA nirUpaNa kiyA gayA hai vahAMpara cakSu zrotra prANa rasanA sparzana aura manake bhedase chaiprakArakA labdhyakSara zrutajJAna mAnA hai|aagmkaa yaha vacana bhI hai-'cakSuHzrotraghrANa. rasanasparzanamanolabdhyakSara' arthAt cakSu zrotra prANa rasanA spazana aura mana rUpa chaiprakArakA labdhyakSara zrutajJAna hai / isaliya zrotra ghrANa rasanA sparzana aura manarUpa labdhyakSarase yaha vAta siddha ho jAtI hai ki 18 aniHsRta aura anukta zabdoMke bhI avagraha Adi jJAna hote haiM sAra artha yaha hai ki labdhikA artha hU~! kSayopazama rUpa zakti hai aura akSarakA artha avinAzI hai arthAt jisa kSayopazama zaktikA kabhI bhI nAza na ho sake vaha labdhyakSara kahA jAtA hai yaha labdhyakSara jJAna zrutakA bahuta hI sUkSma bheda hai isaliye jaba isa labdhyakSarajJAnako bhI mAnA jAtA hai tava aniHsRta aura anukta padArthaka avagraha Adi mAnanameM koI doSa nahIM // 16 // bahu bahuvidha Adi padArthoM ko avagraha Adi viSaya karate haiM yaha kaha diyA gyaa| aba ve avagraha * Adi vizeSaNa kisake haiM isavAtako sUtrakAra kahate haiM arthasya // 17 // netra Adi iMdriyAM jise viSaya karatI haiM vaha artha-padArtha kahA jAtA hai usa arthake hI Upara kahe gaye bahu bahuvidha Adi vizeSaNa haiM arthAt-bahu bahuvidha Adi padArthoke avagraha Adi hote haiM yaha sUtra 2 321 kA artha hai / artha zabdakA vyutpacipUrvaka atha kahA jAtA hai Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ba adhyAya na iyarti paryAyAnayate vA tairityartho drvyH||1|| . vAhya aura aMtaraMga donoM kAraNoMse jinakI utpatti nizcita hai aise apane apane paryAyoMko jo prApta ho athavA jisake dvArA ve paryAya prApta kiye jAya vaha artha hai aura use dravya kahate haiN| arthasya' yaha sUtra hai kyoM nirmANa kiyA gayA vArtikakAra isakA samAdhAna dete haiM arthavacanaM guNagrahaNanivRttyartha // 2 // naiyAyika AdikA siddhAMta hai ki rUpa Adi guNoMkA hI iMdriyoMse sannikarSa hotA hai-iMdriyAM rUpa | || Adi guNoM se yukta padArthoM ko na grahaNa kara rUpa Adi guNoMko hI grahaNa karatI haiM unake siddhAMtako | mithyA siddhAMta siddha karanekeliye 'arthasya' isa sUtrakA nirmANa hai kyoMki mUrta iMdriyoMse mRtika padArthoM hU~ kA hI grahaNa ho sakatA hai amUrtika padAthoMkA nahIM / rUpa Adi guNoMko unhoMne amUrtika mAnA hai isa liye unheM iMdriyAM grahaNa nahIM kara sktiiN| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki hama rUpoMkA milakara piMDa rasoMkA milakara piMDa isataraha rUpa Adike piMDoMkI kalpanA kara leNge| piMDa svarUpa rUpa AdikA jJAna iMdriyoMse ho sakatA hai koI doSa nahIM ? so bhI ayukta hai kyoMki amUrtika rUpa Adi guNoMkI piMDa MI kalpanA kI hI nahIM jA sakatI aura bhI yaha vAta hai ki rUpa Adike piMDoMkI kalpanA karanepara yadi ve piMDa kisI anya sthUla padArtha svarUpa siddha ho jAya taba to iMdriyAM una piMDoMko grahaNakara sakatI haiM 18| paraMtu anya padArthAMtara rUpa to piMDoMko naiyAyika Adi siddhAMtakAra mAnate nahIM-rUpa Adi svarUpa hI * mAnate haiM phira jaba inakA amUrtapanA hI naSTa na hogA taba asAmarthyase iMdriyAM unheM grahaNa kara hI nahIM 6 323 | sktii| yadi kadAcit naiyAyika Adi yaha kaheM ki-jaba vinA dravyake rUpa Adi guNoMkA iMdriyoMse huuN| ECRBRECRUAEALEGALASAAEA554154545 ECALCASEALCAREECECOCALCHAS Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / grahaNa hI nahIM mAnA taba 'maiMne rUpa dekhA' 'maiMne gaMdha saMghA' yaha jo saMsArameM vyavahAra hotA hai vaha na hogA ? ) so bhI kahanA ayukta hai / jainasiddhAMta meM nizcayanayakI apekSA guNa guNIkA abheda arthAt rUpAdi guNasvarUpa hI dravya mAnA hai isaliye jaba dravyase rUpa Adika abhinna haiM aura jahAM para guNaguNIkI abheda vivakSA hai vahAM para guNI grahaNase guNa grahaNako vivakSA evaM guNagrahaNase guNI grahaNakI vivakSA saba ghaTa jAtI hai / phira uparyukta vyavahAra ke hone meM koI Apatti nahIM ho sakatI / isaliye 'arthasva' isa sUtra kA banAnA nirarthaka nahIM, sArthaka hai / zaMkA teSu satsu mtijnyaanaatmlaabhaatsptmiiprsNgH|| 3 // nAnekAMtAt // 4 // ghaTapaTa Adi viSayoMke rahane para hI matijJAna hotA hai, vinA ghaTa paTAdikI avasthitike matijJAna nahIM utpanna hotA isaliye 'arthasya' aisA SaSThacaMta sUtra na kaha kara 'arthe' yaha saptamyaMta sUtra kahanA cAhiye ? so ThIka nahIM / yadi ghaTa paTa Adi padArthoMke rahate matijJAna mAnA jAyagA to jo bAlaka jamIna ke bhItara bane hue makAna meM utpanna huA hai aura Upara Ate hI vaha ghaTa paTa Adi padArthoM ko dekhatA hai paraMtu yaha ghaTa hai yaha paTa hai aisA matijJAna use nahIM hotA use bhI matijJAna honA cAhiye kyoMki padArtha to maujUda haiM hI kiMtu use vahAM matijJAna nahIM hotA isalie padArthoM ke rahate hI matijJAna hotA hai yaha bAta hai / padArtha kI upasthiti jJAnotpattimeM Avazyaka nahIM hai usake binA bhI jJAna hotA hai jaisA ki Upara bAlakake dRSTAMta meM kahA gayA hai. isalie arthasya -yahI Thoka - hai athavA jahAM para adhikaraNakA nirdeza hogA vahIM saptamI vibhakti hogI SaSThI vibhakti Adike nirdeza meM saptamI vibhakti nahIM mAnI jA sakatI yaha bhI ekAMta nahIM kyoMki vivakSAkzAddhi: kArakANi bhavati' 'baktAkI jaisI adhyAya 1 : 324.. Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ icchA rahatI hai usIke anukUla kArakoMkI kalpanA kI jAtI hai| yadiSaSThI vibhaktikai nirdeza rahanepara use | vaktA dvitIyA vibhakti mAnanA cAhe to mAna sakatA hai| evaM vaktAkI hI icchAse SaSThI vibhakti ke nirdeza kA rahane para saptamI vibhakti mAna lI jAtI hai isa rItise jaba anya vibhakti (kAraka) ke rahate anya hai| vibhakti mAna lI jA sakatI hai taba 'arthasya' aisA SaSThavaMta sUtra na kaha kara arthe' yaha saptamyaMta kahanA | caahie| yaha kahanA ThIka nahIM, kyoMki jaba padArtha jJAnameM viSayakI upasthiti Avazyaka kAraNa nahIM siddha kA hotI tabaarthakA jJAna athavA arthake viSayameM jJAna kucha bhI kahA jAsakatA hai aisI avasthAmeM SaSThI yA saptamI || vibhaktikA prayoga vaktAkI icchA para hI nirbhara hai| kriyAkArakasaMbaMdhasya vivakSitatvAt // 5 // ___ avagraha Adi jJAnoMko kriyA vizeSa-(jAnanA, svarUpa) kaha Ae haiM kriyA karmaviziSTa hotI ra hai| usakA koI na koI karma mAnanA paDatA hai isalie yahAM avagraha Adi kriyAvoMkA bahu bahu bidha Adi bheda viziSTa arthako karma mAnA hai arthAt bahu bahu vidha Adi bheda viziSTa padArthoMko avagraha Adi jJAna jAnate haiN| zaMkA-- IPI bhlaadisaamaanaadhikrnnyaabhutvprsNgH|| 5 // navAnamisaMbaMdhAt // 7 // avgRhnnaadibhiH||8|| . | bahu bahuvidha Adi hI to padArtha haiM unase bhinna koI padArtha nahIM hai aisI avasthAmeM "bahubahuvidha| kSiprAniHsRtAnuktabhuvANAM setarANAM" yahAM para to SaSThI vibhaktike bahuvacanakA nirdeza hai aura 'arthasya' yahAM para SaSThI vibhaktike eka vacanakA nirdeza hai / isaliye vibhinna vacana honese donoMkA sAmAnAdhika raNya nahIM ho sakatAisarItise bahu bahuvidha Adi evaM artha, ina donoMkA ApasameM jaba sAmAnAdhikaraNye BABASPOR RELABRECECESSAREECREECEBODISPEECHELOREAD RERABA Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anyAya bAdhita hai taba bahu Adi viziSTa padArthoMko avagraha Adi jAnate haiM yaha artha nahIM ho sakatA ataH 'arthAnAM' yaha sUtrakA pATha honA cAhiye ? so ThIka nhiiN| jaba bahu bahuvidha Adi zabdoMko aura artha 8 zabdako ApasameM vizeSya vizeSaNa rUpa mAnA jAyagA taba uparyukta doSa ho sakatA hai / yahAM so to cha mAnA nahIM gayA kiMtu avagraha Adi jJAna kisake hote haiM ? aisA prazna hone para ve padArthaka hote haiM aura / vaha padArtha koI bahurUpa hotA hai koI bahuvidha AdirUpa hotA hai isarItise 'artha' zabdakA saMbaMdha av| graha Adike sAtha hai isaliye yahAM para uparyukta doSa nahIM lAgU ho sakatA / athavA ___ sarvasya vAryamANatvAt // 9 // athavA saMsArake samasta padArtha aryamANa-jAnane yogya haiM isaliye jAtikI apekSA 'arthasya yaha artha zabdakA SaSThI vibhaktike eka vacanakA prayoga ayukta nhiiN| arthAt padArthamAtra hI jAnane yogya hai isaliye samasta padArthoM meM padArthatva dharma rahanese ve sabhI padArtha hI kahe jAte haiM isaliye eka vacana kahane hai se savoMkA grahaNa ho jAtA hai / athavA prtyekmbhisNbNdhaadvaa||10|| athavA bahuta arthakA avagraha hotA hai| bahuta prakArake arthakA avagraha hotA hai| kSipra padArthakA avagraha 5 hotA hai isaprakAra bahu Adi zandoMmeM haraekake sAtha judA judA artha zabdakA saMbaMdha hai| bahu Adi judai , jude saba eka eka hI haiM isaliye pratyeka bahu Adi zabdake sAtha artha zabdakA saMbaMdha karane para 'arthasya' hai yaha SaSThI vibhaktike eka vacanakA prayoga hI ThIka hai // 17 // jina avagraha AdikA Upara varNana kiyA gayA hai ve avagraha Adi iMdriya aura manake viSayabhUta samasta padArthoMke hote haiM ki kucha vizeSa hai aisI zaMkA uThAkara sUtrakAra vizeSa batalAte haiM Reskoe+*** Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10rA0 bhASA 327 vyaMjanasyAvagrahaH // 18 // Sairat artha avyakta hai / jo zabda Adi padArtha vyakta nahIM - avyakta haiM unakA avagraha jJAna hotA hai| isa sUtra kA ullekha niyama karane ke liye hai arthAt avyakta padArthakA kevala avagraha jJAna hI ' hotA hai IhA avAya Adika nahIM hote / yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki avyakta padArthakA kevala avagraha jJAna hI hotA hai IhA Adi jJAna nahIM hote yaha niyama to sUtra meM 'eva' zabda joDe vinA nahIM ho sakatA isaliye 'vyaMjanasyAvagraha eva' aisA sUtra nirmANa karanA cAhiye ? isakA samAdhAna vArtikakAra dete haiM navA sAmarthyAdavadhAraNapratIteraSbhakSavat // 1 // saMsAra meM aisA koI bhI vyakti nahIM jo jalako na pItA ho kiMtu sabhI jalakA pAna karate haiM vahAM para kisI khAsa vyakti ke liye jo kevala jalake AdhArapara hI rahatA ho, 'anbhakSaH' zabdakA prayoga kara diyA jAya to usakA artha hotA hai ki yaha jala pItA hai aise vacanake rahanepara evakArake vinA bhI asipara jisataraha yaha niyama ho jAtA hai ki yaha jala hI pItA hai aura koI cIja nahIM khAtA pItA yadi aura bhI vastu khAtA pItA ho to yaha jala pItA hai yaha prayoga vyartha hai kyoMki jala to sabhI pIte isaliye vaha prayoga niyama karatA hai ki vaha jalamAtra pItA hai / usIprakAra vyakta avyakta sabhI padArthoM ke jaba avagraha Adi siddha haiM taba avyaktake avagraha hotA hai yahAMpara eva zabda ke binA bhI yahI niyama mAnanA paDatA hai ki avyakta padArthakA avagraha hI hotA hai IhA avAya Adi nahIM hote / yadi yaha niyama na mAnA jAyagA to phira 'vyaMjanasyAvagrahaH' yaha sUtra hI vyartha hai kyoMki vyaktaH avyakta adhyAda 1 327 Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sabhI padArthoMke avagraha Adi jaba mAne jAyage to avyakta padArthaka avagraha hotA hai yaha vizeSa kathana vyartha hI paDegA / avyakta padArthakA avagraha to siddha hai hI isaliye IhAdikI nivRcike liye upayukta niyama mAnanA hI hogaa| yadi kadAcit yahA~para yaha zaMkA kI jAya ki tayorabhedo grahaNavizeSAditi cenna vyaktAvyaktabhedAdabhinavazarAvavat // 2 // / jisa taraha zabda Adi padArthoMkA arthAvagrahase grahaNa hotA hai usItaraha vyaMjanAvagrahase bhI hotA he koI bheda nahIM isaliye donoM prakArake avagrahoMmeM jaba koI vizeSa nahIM taba avagrahako do prakArakA || mAnanA vyartha hai ? so ThIka nahIM / jisa taraha navIna miTTIkA korA sarAvA sUkSma jalakI eka do tIna bdoMke paDane para gIlA nahIM hotA isaliye usakA gIlApana spaSTarUpase na dIkha paDaneke kAraNa vyakta nahIM kahA jAtA kiMtu vahI korA saravA bAra bAra dhIre dhIre jalake sIMce jAnepara gIlA ho jAtA hai| aura usakA gIlApana spaSTarUpase dIkha paDaneke kAraNa vyakta kahA jAtA hai usI taraha jahAM para jJAnameM padArthoMkA vyaktarUpase grahaNa hotA hai vahAM para arthAvagraha kahA jAtA hai aura jahAM para avyaktarUpase grahaNa hotA hai vahAM para vyaMjanAvagraha kahA jAtA hai isaprakAra vyakta grahaNa aura avyakta grahaNakI // apekSA arthAvagraha aura vyaMjanAvagraha donoM prakArake avagrahoMmeM bheda hai isaliye una donoMkA mAnanA hai vyartha nahIM // 10 // jisataraha arthAvagraha saba iMdriyoMse hotA hai usataraha vyaMjanAvaprahakA honA bhI saba iMdriyoMse prApta hai paraMtu iMdriyoMse vyaMjanAvagraha hotA nahIM isaliye z2ina jina iMdriyoMse vyaMjanAvagraha nahIM hotA una una iMdriyoMkA sUtrakAra ullekha karate haiM PROIRALESALESSISROPICASSASSIBAAL Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyApa tarA mApA - BREADARSANS-SERIESGR na cakSuraniMdriyAbhyAM // 16 // netra iMdriya aura manase vyaMjanAvagraha nahIM hotA / kyoM netra aura manase vyaMjanAvagraha nahIM hotaa| I vArtikakAra usameM kAraNa batalAte haiM vyaMjanAvagahAbhAvazcakSarmanasoraprApyakAritvAta // 1 // jo padArtha aprApta ho iMdriyase prApta hokara grahaNa na kiyA jAya, avidika sanmukha rakkhA ho, yukta yogya ho, sannikarSakA viSaya hone yogya ho aura vAhya prakAzase abhivyakta-spaSTa rUpase dIkha paDanevAlA ho aise padArthakA jJAna netrase hotA hai tathA aprApta aura spaSTa padArthakA hI manase jJAna hotA hai isa rItise | jaba netra aura manase vyakta padArthakA hI grahaNa hotA hai aura vyaMjanAvaprahameM avyakta padArthoMkA hI| hai grahaNa mAnA hai taba netra aura manase arthAvagraha hI hotA hai vyaMjanAvagraha nahIM ho sktaa| icchAmAtramiti cenna saamrthyaat||2|| Agamato yuktitshc||3|| naiyAyika loga netra iMdriyako prApyakArI mAnate haiM unakA siddhAMta hai ki netra taijasa iMdriya hai, sUrya Adi taijasa padArthameM jisataraha kiraNeM haiM aura ve Akara padArthoM ke sAtha saMbaMdha karatI haiM usI taraha netra | iMdriyake aMdara bhI kiraNeM haiM aura ve padArthoM ke sAtha saMbaMdha karatI haiM taba unake jJAna hotA hai isalie ||7|| unakI orase yadi yaha zaMkA ho ki vakSa prApyakArI hai-padArthake pAsa jAkara usakA jJAna karAtI hai| | yaha yuktisiddhaHbAta hai. taba use aprApyakArI mAnanA icchAmAtra hai-yuktise siddha nahIM ? so ThIka | 1na to iMdriyase bahuta-dUra ho aura na ati nikaTa ho kiMtu jitane kSetravartI padArthako iMdriya grahaNa kara sakatI haiM utane hI kSetra para padArtha upasthita ho isIkA nAma yogyatA hai| AALAAAAAAAEECISGARCASSALSANSAR O SSEDGE 42 Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya '' MLACKACHR / nahIM, Agama aura yukti donoM prakArase cakSu aprApyakArI hI siddha hotA hai usameM Agamase isaprakAra hai puDhe suNodi sadaM apuDhe puNavi passade rUvaM / gaMdha rasaM ca phAsaM puDhe baTuM vijANAdi // 1 // ' spRSTaM bhRNoti zabdamaspRSTaM punarapi pazyati rUpaM / gaMdha rasaMca sparza spRSTaMvaddhaM vijAnAti // 1 // AtmA zabdako karNa iMdriyase sparza hone para hI sunatA hai, aura rUpako netraMdriyase sparza nahIM hone para dUravartI rahane para hI dekhatA hai / tathA gaMdha rasa aura sparzako prANa rasanA aura sparzaneMdriya dvArA sparza 8 * karane para aura baddha ho jAne para hI jAnatA hai / isa Agamase cakSu aprApyakArI hai| yuktise bhI vaha aprApyakArI hai-- jo iMdriya prApyakArI hotI hai-pAsa jAkara padArthakA jJAna karAtI hai vaha apanese saMbaMdhita padArthako hI janAtI hai| sparzana iMdriya prApyakArI-saMbaMdha kara padArthakA jJAna karAtI hai isalie vaha apanese saMbaM. dhita padArthakA jJAna karAtI hai| netra iMdriya prApyakArI nahIM kyoMki usase saMbaMdhita padArthakA jJAna nahIM hotA yadi use prApyakArI mAnA jAyagA to netrameM lage hue kAjalakA bhI netra iMdriyase jJAna honA 6 cAhie paraMtu usakA jJAna nahIM hotA isalie jisa taraha mana iMdriya aprApyakArI hai-pAsa jA kara padArthakA jJAna nahIM karAtI hai uptIprakAra netra iMdriya bhI aprApyakArI hai, vaha bhI padArthake pAsa jAye binA hI usakA jJAna karA detI hai / zaMkA jisa taraha sparzana iMdriya AvRta-Dhake hue padArthake jAnanemeM asamartha hai kyoMki vaha chUkara hI jJAna karAtI hai| isalie use prApyakArI mAnA gayA hai usI prakAra netra iMdriyase bhI Dhake hueM padArthakA grahaNa nahIM hotA isalie vaha bhI prApyakArI hai| isa rItise netra iMdriya prApyakArI hai kyoMki vaha AvRtA PRECIPASHA SHIKARINETRATEGHAGHATARNAKAR ISTMECEMAHASRIGet Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A adhyAca sarA bhASA 939SHAHDOLUGUCGAEBARELAHABAR navagraha Dhake hue padArthako grahaNa nahIM karA sakatI yaha jo netra iMdriyako prApyakArI siddha karaneke lie | anumAna hai vaha nirdoSa hai / so ThIka nahIM / jisaprakAra 'sarve jIvAH cetanAH svApavattvAt 'saba jIva || hU~| cetana haiM kyoMki saba sote haiM' yahA~para svApavattva hetu pakSAvyApaka hai kyoMki pakSameM sarvatra hetu na rahai vaha ||6|| | pakSAvyApaka kahA jAtA hai| svApavatva hetu vanaspati kAyake jIvoMmeM nahIM rahatA kyoMki ve sote nahIM hU~ | isaliye samasta jIvarUpa pakSameM na rahane ke kAraNa vaha hetu pakSAvyApaka kahA jAtA hai usIprakAra 'AvR. | tAnavagrahAt' yaha jo netrako prApyakArI siddha karane ke liye hetu diyA hai vaha bhI pakSAvyApaka hai kyoMki cakSuse Dhake hue padArthoM kA kabhI bhI grahaNa na ho sake taba to vaha hetu pakSAvyApaka nahIM ho sakatA . kiMtu 7 kAMcake bhItara rakkhe hue vA avarakha aura sphaTikamaNike bhItara rakhe hue padArthoM kA cakSuiMdriyase grahaNa 6 hotA hai isaliye Dhake hue padArthoMkA bhI grahaNa honeke kAraNa hetu pakSAvyApaka doSase dUSita huA isa hU~| kAraNa cakSuko prApyakArI siddha nahIM kara sakatA / tathA 'AvRtAnavagrahatva' yaha hetu saMzaya vyabhicArase ha bhI dUSita hai kyoMki ayaskAMta-cuMbaka patthara aprApyakArI to hai kyoMki vaha loheke pAsa jAkara loDeko | grahaNa nahIM karatA paraMtu jisasamaya vaha lohA grahaNa karatA hai usasamaya jamInake aMdara Dhake hue loheko all grahaNa nahIM karatA-sAmane rakkhe hueko hI grahaNa karatA hai isaliye ayaskAMta-cuMbaka patthara rUpa vipakSa meM 'AvRtAnavagrahatva' rUpa hetuke rahaneke kAraNa yaha saMzaya hotA hai ki yaha hetu prApyakAritva siddha karatA hai | ki aprApyakAritva ? kyoMki pakSa aura vipakSa donoMmeM rahane ke kAraNa hetu saMzayajanaka mAnA jAtA hai| aura vaha sAdhya siddha nahIM kara sakatA / 'AvRtAnavagrahatva' hetu pakSa cakSumeM bhI rahatA hai aura vipakSa 6 |cuMbaka pattharameM bhI rahatA hai, aprApyakArI honese cuMbaka patthara vipakSI hai hii| A CAR-SCAR-SAMACASSCIECCHITRA 331 Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SASARALCROFILEKARE isaliye saMzayajanaka honese vaha cakSumeM prApyakAritva siddha nahIM krsktaa| yadi yahAM para yaha zaMkA adhyAya kI jAya ki-jisa prakAra agni bhautika hai teja Adi bhUtoMkA vikAra hai aura prApyakArI hai-padArthoM para usakA prakAza paDatA hai vaha usakI kiraNa pAsa jAkara padArthoMkA prakAza karAnevAlI hai usItaraha 6 cakSu bhI teja Adi bhUtoMkA vikAra hai aura padArthoMpara usakA prakAza paDatA hai vaha usakI kiraNeM pAsa TU jAkara padArthoM ke jJAnameM kAraNa honese vaha prApyakArI hai usake prApyakArIpanekA niSedha nahIM kiyA jA sakatA ? so ThIka nhiiN| yadi bhautika honese hI padArtha prApyakArI mAnA jAyagA to cuMbaka patthara bhI hai pRthvI Adi bhUtoMkA vikAra hai use bhI prApyakArI mAnanA paDegA paraMtu aisA hai nahIM kyoMki vaha padArtha ke pAsa prApta hokara brahaNa nahIM karatA isaliye aprApyakArI hai isaliye pRthivI Adi bhUtoMkA vikAra honese cakSu prApyakArI siddha nahIM ho sktaa| yadi yaha kahA jAyagA ki sparzana AdiiMdriyAM vAhya iMdriya honese jisatarahaprApyakArI haiM usItaraha cakSu bhI vAhya iMdriya honese prApyakArI hai ? so bhI ThIka nhiiN| pudgalakA pariNAma svarUpa dravyeMdriyako sahAyaka mAnA hai pradhAna to vAhya iMdriyAkArasvarUpa pariNata Atma..* pradeza svarUpa bhAveMdriya hI hai isaliye cakSuko vAhya iMdriya nahIM kaha sakate / yadi yahAMpara yahazaMkA uThAI hai jAya ki jaba cakSuko aprApyakArI mAnA jAyagA taba padArthake pAsa jAnekI to use AvazyakatA hogI hai nahIM phira jo padArtha vyavahita bhici Adise Dhake hue haiM aura viprakRSTa atyaMta dUra haiM unakA cakSuse grahaNa honA cAhiye hamAre (naiyAyika Adike) matameM to yaha doSa nahIM ho sakatA kyoMki hama to yaha mAnate haiM ki jahAM taka cakSukA prakAza pahuMcegA usakA usase grahaNa hogaa| jahAM nahIM pahuMcegA usakA usase grahaNa nahIM ho sakatA / vyavahita aura viprakRSTa padArthoM taka usakA prakAza nahIM pahuMca sakatA isaliye hai 332.. Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya SANGAGESHPEGGo 15| unakA usase grahaNa nahIM ho sakatA ? so bhI ThIka nhiiN| cubaka pattharase yaha vAta khaMDita ho jAtI hai / || kyoMki cuMbaka patthara pAsa na jA kara loheko grahaNa karatA hai paraMtu vyavahita aura atyaMta dUra rakkhe hue |6|| loheko nahIM khIcatA arthAt cuMbaka patthara bhI aprApyakArI hai usase bhI vyavahita aura atyaMta dUra rakkhe | padArthakA grahaNa honA cAhiye paraMtu so hotA nahIM isaliye cakSuko aprApyakArI mAnanepara bhI vyavahita | aura ativiprakRSTa padArthake grahaNakA doSa nahIM lAgU ho sktaa| kyoMki vAdI yaha doSa de rahA hai-cakSu ko aprApyakArI mAnanese vyavahita aura atyaMta durameM sthita padArthakA bhI usase grahaNa honA caahiye| paraMtu cuMbaka patthararUpa dRSTAMtase yaha vAta siddha hotI hai ki aprApyakArI honepara bhI cubaMka pattharase / 5 vyavahita aura viprakRSTa lohekA usase grahaNa nahIM hotA isaliye yaha saMzaya hI ho jAtA hai ki aprApya| kArI padArtha se vyavahita aura viprakRSTa padArthakA grahaNa hotA hai yA nahIM ? isarItise cakSuke aprApyakArI | || mAne jAne para usase vyavahita aura atyaMta dUrameM sthita padArthoM kA grahaNa hI hotA hai yaha nizcaya nahIM hai kiyA jA sktaa| yadi yahAMpara phira yaha zaMkA kI jAya ki jaba cakSuko aprApyakArI mAnA hai taba // saMzaya aura viparIta nAmaka jo mithyA jJAna hote haiM ve na hone cAhiye kyoMki cakSukA padArthake pAsa JP jAnA to mAnA nahIM gayA isaliye jaba usase jJAna hogA taba yathArtha hI jJAna hogA ? so bhI ayukta hai| || yaha doSa to cakSuko prApyakArI mAnanemeM bhI tadavastha hai kyoMki jaba cakSu padArthake sAtha jAkara saMbaMdha |8|| karegA to yathArtha padArthake sAtha hI karegA ayathArthake sAtha nahIM isaliye use prApyakArI mAnanemeM bhI hA saMzaya aura viparyayakA abhAva hai| cakSuko prApyakArI siddha karaneke liye anyatarahase zaMkA . jisataraha ami padArtha tejasa hai isaliye usameM kiraNeM haiM evaM ve kiraNeM padArthoMpara jAkara paDatI haiM 555ASABALEKASIRSASABRISPURE Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya isaliye pAsa jAkara padArthoM kA prakAzaka honese use prApyakArI mAnA hai usItaraha cakSu bhI tejasa padArtha hai isaliye usameM bhI kiraNeM haiM aura ve kiraNeM padArthoMpara jAkara paDatI haiM isaliye pAsa jAkara padArthoMko jAnaneke kAraNa vaha prApyakArI hai isarItise cakSuko prApyakArI mAnanemeM koI doSa nahIM ? so bhI ayukta hai| cakSu taijasa hai yaha hameM (jainoMko) svIkAra nahIM / yadi haThAt cakSuko taijasa mAnA jAyagA to tejakA lakSaNa uSNa mAnA hai jahAM uSNapanA mAlUma paDatA hai vaha teja padArtha ginA jAtA hai aura jahAM TU para teja rahatA hai vaha sthAna garama rahatA hai cakSurrAidriyake rahanekA sthAna sparzana iMdriya hai / vaha garama hai honA cAhiye paraMtu vaha garama nahIM hai isaliye kabhI cakSuko taijasa nahIM mAnA jA sakatA aura bhI yaha bAta hai ki jo padArtha taijama hotA hai vaha bhAsura prakAzamAna rahatA hai yadi cakSuko taijasa mAnA jAyagA to vaha bhI prakAzamAna dIkha paDanA cAhiye paraMtu vaha bhAsura dIkhatA nahIM isaliye cakSu kabhI taijasa 3 nahIM kahA jA sktaa| yadi yahAM para yaha samAdhAna diyA jAya ki cakSu hai to taijasa hI padArtha, paraMtu 5 adRSTakI kRpAse vaha uSNatA aura dIptise rahita hai ? so bhI ThIka nahIM / adRSTako naiyAyika Adine , guNa vizeSa mAnA hai aura guNoMko 'nirguNA niSkriyA guNAH' isa vacanase kriyArahita mAnA hai / jo. padArtha niSkriya hotA hai vaha kisI bhI padArthake svabhAvakA vipariNAma nahIM kara sakatA isaliye aha. hai STakI kRpAse cakSumeM uSNatA aura dIpti donoM padArthoM kA nAza nahIM ho sakatA aura unake abhAvameM cakSu tejasa padArtha nahIM siddha ho sktaa| yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki rAtri meM jahAM tahAM ghUmanevAle billI Adi jIvoMke netroM meM kiraNeM dIkha paDatI haiN| yadi cakSumeM kiraNoMkA sarvathA abhAva hI ho to 5 unake netroM meM kiraNeM na dIkhanI cAhiye tathA jo kiraNoMvAlA padArtha hotA hai vaha taijasa hI mAnA jAtA 6 Red 34 Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PUIGGRIGORILOR meM hai jaba billI Adike cakSumeM kiraNeM pratyakSa siddha haiM taba haraeka cakSuko kiraNavAlA aura.tejasa, mAnA hai jA sakatA hai koI doSa nahIM ? so bhI ThIka nhiiN| ratna kAMca Adika padArtha taijasa nahIM haiM to bhI unake | aMdara kiraNeM dIkha paDatI haiM. isaliye kiraNavAlA padArtha tejasa hI hotA hai yaha bAta pramANIka nahIM mAnI jA sakatI isase siddha hotA hai ki jo pudgala taijasa nahIM hai usameM bhI bhAsura pariNAma pAyA jAtA hai| aura bhI yaha bAta hai ki18 jo gatimAn padArtha hotA hai vaha sabase pahile samIpa padArthake pAsa jAtA hai pIche dUra padArthake ||6|| * pAsa pahuMcatA hai| yaha vAta nahIM ki vaha samIpa aura dUravartI donoM padArthoM ke pAsa ekasAtha pahuMca ske|3|| / razmirUpa cakSuko paravAdI gatimAna mAnatA hai isaliye usakI gati bhI pahile samIpa padArthoM ke sAtha |6| aura pIche dUravartI padArthoMke sAtha honI cAhiye paraMtu yaha spaSTarUpase dIkha paDatA hai ki jisasamaya kisI vRkSa ke nIce khaDA rahanevAlA Uparako dekhatA hai to use eka hI samayameM zAkhA aura caMdramAkA jJAna 3 hotA hai vahAMpara.thoDA bhI kAlakA bheda nahIM jAna paDatA yadi cakSu gatimAna padArtha hotA to use samI pameM rahanevAlI zAkhA aura itanI dUrI para rahanevAlA caMdramA donoMkA jJAna eka sAtha nahIM hotA kyoMki 18 cakSu donoMke pAsa eka sAtha nahIM pahuMca sakatA isaliye gatikA vaidharmya honese bhI cakSuko prApyakArI nahIM mAnA jA sktaa| tathA yadi caMkSuko prApyakArI hI mAnA jAyagA to atyaMta aMdhakAramayI rAtrimeM jahAM para dUra pradezameM ami jala rahI hai vahIM usake pAsake padArtha to cakSuse dIkha paDate haiM kiMtu jahAM para 1 naiyAyika Adi ratnoMko bhI taijasa hI mAnate haiM aura ve kahate haiM ki ratnameM pArthiva bhAga adhika hai isaliye usakI uSNatA nahIM jAna paDhatI parantu uSNa anuSNa padArthakA eka jagaha mAnanA unhaki siddhAMtase bAdhita hai| 335 CURTAURLAPOCA KBPSGDISHSPEEDSRAEBARENA Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAra / 'khaDA hokara puruSa Agnike pAsa padArthoM ko dekha rahA hai usa pradezase lekara vIcake padArtha nahIM dIkha ? paDate yadi cakSu prApyakArI hI hai to usase bIcake padArtha bhI dIkha paDane cAhiye kyoMki agnike pAsa , meM rahanevAle padArthoM ke pAsa vaha ekadama kUdakara nahIM pahuMca sakatA krama kramase hI jAyagA parantu bIcake 3 padArtha nahIM dIkha paDate isaliye cakSu kabhI prApyakArI nahIM ho sakatA--use aprApyakArI hI mAnanA hogaa| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki jahAMpara agni jala rahI hai vahAMpara prakAza hai isaliye agnike hai AsapAsake padArtha cakSuse dIkha paDate haiM kiMtu bIcameM jo padArtha paDe haiM vahAMpara prakAza nahIM hai isaliye ve nahIM dIkha paDate / so bhI kahanA ThIka nhiiN| jo padArtha taijasa hotA hai use dUsare prakAzakI sahAyatA kI AvazyakatA nahIM hotii| agni taijasa padArtha hai isaliye jisa samaya vaha padArthoM kA prakAza karatA hai hai usa samaya unake prakAza karanemeM vaha dUsare prakAzakI apekSA nahIM rakhatA usIprakAra cakSu bhI taijasa ? padArtha hai jisa samaya usase padArtha dekhe jAMya usa samaya use bhI dUsare prakAzakI apekSA nahIM karanI 6 cAhiye parantu bIcake padArthoke na dekha sakaneke kAraNa yaha mAlUma paDatA hai ki cakSuko prakAzakI a-5 6 pekSA rahatI hai isaliye vaha kabhI taijasa nahIM kahA jA sktaa| aura bhI yaha vAta hai ki nAsikA Adi iMdriyAM jisa samaya apane gaMdha Adi viSayoMko grahaNa karatI haiM usa samaya hU~ avyavahita aura jitanA hotA hai utanA hI grahaNa karatI haiM kiMtu yaha vAta nahIM ki kisI padArtha se Dhake hai hue gaMdhako ve grahaNa kara sakeM vA jitanA gaMdha Adi padArtha hai usase adhika vA kama grahaNa kara skeN| hai yadi cakSuko prApyakArI mAnA jAyagA to jo padArtha kAMca Adike bhItara rakkhA hai usakA cakSuse grahaNa * na ho sakegA kyoMki cakSukA saMbaMdha kAMca Adi sAmane rakkhe hue padArthake sAtha hI hai kiMtu usake bhItara -10-60-RESES SAIRAAAAAAALISASTRA Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4010 bhASA 337 rakkhe hue padArtha ke pAsa vaha nahIM pahuMca sakatA tathA ghaTakA eka orakA bhAga dekhate hI samasta ghaTakA grahaNa ho jAtA hai yadi cakSuko prApyakArI mAnA jAyagA to jitane bhAga ke pAsa vaha pahuMcA hai utane hI bhAgakA grahaNa honA cAhiye parantu so nahIM hotA, samasta ghaTakA vahAM grahaNa hotA hai dUsare jo padArtha choTA hai vaha cakSudvArA baDA bhI dekhane meM AtA hai jo baDA hai vaha choTA dIkha paDatA hai isa prakArako dhika grAhakatA anya prApyakArI iMdriyoM meM nahIM pAI jAtI hai kyoMki prApyakAritAmeM jo jitanA viSaya hai vaha utane hI ko grahaNa kara sakatA hai isaliye cakSu prApyakArI siddha nahIM ho sakatA / tathA yadi yaha kahA jAya ki iMdriyoM kA adhiSThAna - rahanekA sthAna bAhya hai isaliye ve Dhake hue padArthako adhika padArthako grahaNa kara sakatIM haiM isa rIti se cakSu bhI Dhake padArthakA aura adhikakA grahaNa kara sakatA hai / so bhI ThIka nhiiN| jisako iMdriyoM ke rahanekA sthAna kahA jAtA hai vaha dravyeMdriya hai yadi use iMdriyoM ke rahanekA sthAnamAtra kahA jAyagA aura iMdriyoMko usase sarvathA bhinna mAnA jAyagA to 'kisI kAraNa se vikAra ho jAnepara usakA ilAja karanese iMdriyoMko lAbha nahIM pahuMcegA kyoMki vaha rahanemAtrakA sthAna hai dUsare usa sthAnake baMda ho jAnepara bhI iMdriyoMse padArthoM kA grahaNa ho sakegA kyoMki sthAna unako viSaya grahaNa karane meM pratibaMdhaka nahIM ho sakatA tathA yadi bAhya adhiSThAna ke rahane se hI iMdriya padArthoM ke grahaNa karanemeM samartha mAnI jAyaMgI to manase adhiSThita iMdriyAM apane apane viSayoM ko grahaNa karatI haiM yaha ApakA siddhAMta hai parantu manake rahane kA koI bAhya sthAna hai nahIM isaliye usase adhi SThita ho iMdriyAM padArthoM ko grahaNa na kara sakeMgI aura na manase hI kisI padArthakA grahaNa hogA tathA 'manase adhiSThita ho iMdriyAM apane apane viSayoMkoM grahaNa karatI haiM' aisA kahane se iMdriyoMkA adhiSThAna manake 43 adhyAya 1 337 : Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya P anukUla honA cAhiye parantu manake anukUla iMdriyoMkA adhiSThAna mAnA nahIM jA sakatA kyoMki tumane D manako aNu padArtha mAnA hai aura cakSukA kiraNa samUha sarvatra phailA huA mAnA hai isaliye itane vizAla OM kiraNa samUharUpa cakSukA aNukI barAbara mana kabhI adhiSThAna nahIM bana sktaa| isa rItise iMdriyoMkA bAhya adhiSThAna honese ve sAMtara aura adhikakA grahaNa kara sakatI haiM yaha nahIM kahA jA sktaa| aba TU yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya kida karNa iMdriyase dUravartI zabdakA grahaNa hotA hai| usa zabda taka karNa iMdriya pahuMca nahIM sakatI isa hai liye karNaiMdriya bhI aprApyakArI hai-zabdake pAsa na jAkara hI use grahaNa karanevAlI hai ? so ThIka nhiiN| hai karNaiMdriya prApyakArI hai vA aprApyakArI hai yaha vAta to pIche nizcita hogI pahile ye vikalpa uThate haiM 9 ki vaha dUravartI zabdako grahaNa karatI hai ki nAsikA iMdriyake samAna bhiDakara apane viSayarUpa pariNata hai , zabdako grahaNa karatI hai ? yadi yaha kahA jAyagA ki dUravartI zabdako grahaNa karatI hai taba kisI kAraNa 9 se jaba kAna ke bhItara macchara ghusa jAtA hai aura vaha jaba bila bilAkara zabda karatA hai taba kAnase suna paDatA hai parantu aba nahIM sunA jAnA cAhiye kyoMki aisI koI bhI iMdriya nahIM jo dUravartI padArthako bhI grahaNa kare aura samIpavartIko bhI grahaNa karai / kAnake bhItara rahanevAlA maccharakA zabda to vilakula kAnase spRSTa hai / yadi kadAcit yahAM yaha kahA jAya ki-zabda AkAzakA guNa haiM aura AkAza amUtika padArtha hai isaliye zabdameM sparza guNa na rahaneke kAraNa vaha spRSTa nahIM kahA jA sakatA ? so bhI ThIka hai nhiiN| yadi zabdako amUrtika AkAzakA guNa mAnA jAyagA to jisa taraha amUrtika AtmAke guNoM 1 zandaguNakamAkAzaM' annamadR / BAAREEDOESCREASORRECIECARROTECRETRIOTIS Facts ECISTABPLI 338 Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarA. bhASA 339 KARMA BREAAR 8 kA iMdriyoMse pratyakSa nahIM hotA usI taraha amUrtika AkAza ke guNa zabdakA bhI iMdriyoMse pratyakSa na honA / 6 cAhiye parantu karNaiMdriyase zabdakA pratyakSa hotA hai isaliye vaha AkAzakA guNa nahIM kahA jA sakatA aura na usameM sparza guNakA niSedha kiyA jA sakatA hai / isa rItise dUravartI zabdake pAsa jAkara karNahai iMdriya use grahaNa karatI hai yaha vAta nahIM kahI jA sakatI kiMtu karNaiMdriyake pAsa Akara jaba zanda karNa ke sAtha saMbaMdha karatA hai usa samaya usase zabdakA grahaNa hotA hai| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki jaba zrotra iMdriyake pAsa Akara zabda prApta hogA taba karNaiMdriya use grahaNa karegI vaha usake pAsa OM nahIM jA sakatI taba pUrva dizAmeM huA vA pazcima dizAmeM huA isa prakAra dizA aura mRdaMgakA vA maMjIrAkA, isaprakAra dezake bhedase zabdoMkA grahaNa hotA hai aba dizA aura dezake bhedase zabdoMkA grahaNa | na ho sakegA kyoMki saba zabda jaba karNameM hI Akara prApta ho jAyage taba unameM dizA aura dezakA hU~ bheda kaisA ? so ThIka nhiiN| zabdasvarUpa pariNata ho phailanevAle pudgalameM vegazakti mAnI hai usakI hai vizeSatAse jisa kSaNameM jisa dizA vA dezameM zabda huA ki tatkAla phailakara usake paramANu kAna taka pahuMca jAte haiM kucha bhI vahAM kAlakA vilaMba nahIM hotA isaliye vaha jisa dizA vA jisa dezameM hotA hai usI dezakA karNaiMdriyase jAna liyA jAtA hai tathA zabdako sUkSma honese aura apratighAtI honese arthAt kisIse nahIM rukanevAlA honese cAroM orase karNameM usakA praveza ho jAtA hai isa rItise upa6 yukta tarka vitarkase yaha acchItaraha nizcita ho cukA ki cakSu aura manako choDakara zeSa iMdriyoMse vyaM6 janAvagraha hotA hai aura cakSu evaM manasahita samasta iMdriyoMse arthAvagraha hotA hai| zaMkA manaso'nidriyavyapadezAbhAvaH svaviSayagrahaNe karaNAMtarAnapekSatvAccakSurvat ||4||n vA'pratyakSatvAt // 5 // WRESAKALASS Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / pAra NO-AAPPPERSA artha-jisa prakAra netraiMdriya jisa samaya rUpakA grahaNa karatI hai usa samaya vaha rUpake grahaNa karanemeM dUsarI iMdriyakI apekSA nahIM karatI isaliye use iMdriya kahA jAtA hai usIprakAra mana bhI jisa samaya guNa aura doSoMkA vicAra karatA hai usa samaya usa vicArameM vaha kisI bhI anya iMdriyakI apekSA nahIM 81 rakhatA isaliye use bhI iMdriya kahanA cAhiye anidriya nahIM ? so ThIka nhiiN| jisa prakAra netra Adi iMdriya ApasameM eka dUsareko pratyakSa dIkha paDatI haiM usaprakAra mana, pratyakSase nahIM dIkha paDatA kiMtu vaha hU~ sUkSma dravyakA pariNamanasvarUpa hai isaliye vaha cakSu Adi iMdriyoMke samAna iMdriya nahIM kahA jA sakatA kiMtu anidriya hI hai / jaba mana anidriya padArtha hai taba usake astitvakA jJAna kaise ho sakatA hai ? isa vAtakA samAdhAna vArtikakAra dete haiManumAnAttasyAdhigamaH // 6 // yugapajjJAnakriyAnutpattirmanaso hetuH||7|| anusmaraNadarzanAcca // 8 // yadyapi sUryakA gamana pratyakSase nahIM dIkhatA to bhI vaha pUrva dizAmeM udita ho kara pazcima dizAmeM , hai jAkara asta hotA hai yaha bAta gamana kie binA nahIM bana sakatI, isa anumAnase usakA gamana haiM nizcita kara liyA jAtA hai / Amra vRkSa Adi vanaspatiyoMkA baDhanA ghaTanA pratyakSase nahIM dIkha paDatA to bhI utpaci kAlameM vRkSa bahuta choTA hotA hai pIche bahuta bar3A ho jAtA hai| vRkSoMmeM vRddhi aura hAsa binA mAne unameM ghaTanA baDhanA nahIM ho sakatA isa anumAnase vanaspatimeM vRddhi hAsakA nizcaya kara liyA jAtA hai usI taraha yadyapi pratyakSase mana nahIM dIkha paDatA to bhI jaba netra Adi pAMcoM iMdriyAM apane apane viSayake grahaNa karanemeM asamartha haiN| unake viSayabhUta rUpa Adi padArtha bhI saMsArameM maujUda NOLOGISTEREOGADIESELECISFERE R D-SPIRE5-15 ||34.. Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAbacAva kharA0 bhASA 34 AACARPETECANSAASARAMAILOISANSAR 6 haiN| iMdriyoM ke apane apane viSayoMke jAnanemeM aneka prakArake prayojana bhI vidyamAna haiM phira kyA bAta || patA hai ki pAMcoM iMdriyoMse eka sAtha jJAna nahIM hotaa| yaha zaMkA hone para kahanA hogA ki pAMcoM iMdriyoMke || viSaya bhUta padArthoM ke sAtha yugapat mana saMbaMdha nahIM karatA kiMtu krama kramase saMbaMdha karatA hai isalie eka || sAtha pAMcoM iMdriyoMse jJAnakI utpatti nahIM hotI, krama kramase hI hotI hai / isalie eka sAtha jJAnoMkI | anutpatti rUpa hetuse mana padArthakA nizcaya ho jAtA hai| tathA jo padArtha eka bAra dekha liyA jAtA hai vA suna liyA jAtA hai kAlAMtarameM usakA smaraNa hotA hai yaha bAta sivAya manake dUsarese nahIM ho sakatI hai| aura hotI huI anubhavameM AtI hI hai isalie kabhI manakA abhAva nahIM mAnA jA sakatA isarItise || pratyakSake viSaya na bhI hone vAle padArthoM kI sattAkA jaba anumAnase nizcaya ho jAtA hai taba yadyapi mana padArtha parokSa hai to bhI usakA abhAva nahIM mAnA jA sktaa| yadi kadAcit yaha zaMkA kI jAya ki | AtmA eka hai usake aneka karaNa kaise ho sakate haiM ? usakA samAdhAna isa prakAra hai jJasvamAvasyApi karaNabhedo'nekakalAkuzala-devadattavat // 9 // eka hI devadatta jisa samaya citra kriyAmeM pravRtta hotA hai usasamaya use citrake kAraNa salAI kalama aura kucI Adi upakaraNoMkI apekSA karanI par3atI hai| jisa samaya vaha kisI kAThake kAryameM pravRtta hotA hai usa samaya use basUlA hathauDA aura ArekI apekSA karanI paDatI hai isalie eka hI devadattako jisa | prakAra aneka karaNoMkI apekSA rahatI hai usI prakAra eka bhI AtmAko kSayopazamake bhedase jJAna karAnemeM | zaktimAna cakSu Adi aneka karaNAkI apekSA karanI par3atI hai arthAta-jisa samaya AtmA rUpa Adiko 1 yugapajjJAnAnutpattirmanaso liMga pratha0 a0ma0 A0 pR0 23 nyAyadarzana / 55AAAAABAnavAchaARA Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dekhanA cAhatA hai usa samaya use cakSu iMdriya rUpa karaNakI apekSA karanI paDatI hai / jisa samaya vaha zabda sunanA cAhatA hai usa samaya use zrotraMdriyarUpa karaNakI apekSA karanI paDatI hai isI taraha Age bhI jisa jisa iMdriya ke viSaya ke grahaNa karane kI apekSA karatA hai use usa usa iMdriya svarUpa karaNakI apekSA karanI paDatI hai isalie koI doSa nhiiN| tathA sa nAmakarmasAmarthyAt // 10 // } karaNoM ke jo cakSu zrotra Adi bheda haiM ve nAma karmakI apekSAse haiM aura ve isa prakAra haiM- zarIra nAmaka nAma karma ke udaya Adise utpanna honevAlI aura jo ki nalIke samAna AkArakI dhAraka zrotra iMdriya hai vahI zabdoM ke jJAna karane meM samartha hai anya kisI iMdriyase zabdakA jJAna nahIM ho sakatA / tathA pUrvokta karmake udaya Adise utpanna honevAlI atimuktaka caMdrakake samAna AkAra kI dhAraka nAsikA iMdriya se gaMdha kA jJAna nahIM ho sktaa| pUrvokta karmake udaya Adise nirmita khurapAke samAna AkArakI dhAraka jihvA iMdriya hai usIse isakA jJAna ho sakatA hai anya iMdriya rasake jJAna karAne meM samartha nahIM / pUrvokta karmake udaya Adise nirmita aneka prakArake AkAroMko dhAraNa karanevAlI sparzana iMdriya hai / sparzake grahaNa karanemeM isIko sAmarthya hai aura kisIkA sparzana iMdriya se grahaNa nahIM ho sakatA / evaM pUrvokta karmake udaya Adi se nirmita masUrake AkAra aura kRSNa tArA maMDalase adhiSThita netra iMdriya hai / rUpake grahaNa karane meM isI iMdriyako sAmarthya hai aura kisI iMdriyase rUpakA grahaNa nahIM ho sakatA isa prakAra yaha matijJAnake pAMcoM karaNoMkI hetupUrvaka siddhi kaha dI gii| isa matijJAnakA svarUpa dravya kSetra kAla aura bhAvakI apekSA bhI mamajha lenA cAhie aura vaha isa prakAra hai ---- 1 tilakA puSpa / adhyAya 1 342 Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ABOUS matijJAnI puruSako yadi upadeza dvArA samajhAyA jAya to vaha matijJAnase samasta dravya aura unakI 10rA0 kucha paryAyoMko jAna sakatA hai samasta paryAyoMko nhiiN| yadi use kSetra saMbaMdhI upadeza diyA jAya to vaha nayA | upadezase samasta kSetroM ko jAna sakatA hai| yahAMpara kSetrakA artha viSaya bhI hai isaliye jisase iMdriyoMkI 343 ||2|| apekSA vicAra kiyA jAyagA usasamaya cakSukA kSetra saiMtAlisa hajAra dosau tresaThi yojana aura eka 13 yojanake mAtibhAgoMmase hakkIsa bhAga pramANa hai arthAta adhikase adhika cakSa itanI dara taka dekh.||4 yojanake sAThi bhAgoM se ikkIsa bhAga pramANa hai arthAt Adhi | sakatA hai usase adhika nahIM / karNa iMdriyakA kSetra bAraha yojana hai evaM nAsikA jihvA aura sparzana 8 | iMdriyakA nau nau yojana hai / yadi matijJAnIko kAla saMbaMdhI upadeza diyA jAya to vaha samasta kAlako ||3|| jAna sakatA hai aura yadi bhAvasaMbaMdhI upadeza diyA jAya to vaha jIva ajIva Adike audayika Adi bhAvoM ko jAna sakatA hai| ___sAmAnya rUpase to matijJAna eka prakArakA hai| iMdriya aura anidriyake bhedase do prakArakA hai| avagraha IhA avAya aura dhAraNAke bhedase cAra prakArakA hai / avagraha Adi cAro bhedoMkA yadi iMdriyoM ke 5 sAtha guNA kiyA jAya to vaha caubIsa prakArakA hai / vyaMjanAvagraha cAra iMdriyoMse hotA hai yadi caubIsa bhedoMmeM cAra prakArakA vyaMjanAvagraha milA diyA jAya to usake aTThAIsa bheda ho jAte haiN| inhI aTTAIsa bhedoMmeM yadi avagraha Adi cAra mUla bheda vA dravya kSetra kAla aura bhAva ye cAra milA diye jAya to matijJAnake battIsa bheda ho jAte haiN| matijJAnake caubIsa bhedoMkA yadi bahu Adi chaike sAtha guNA kiyAI | jAya to ekasau cAlisa usake bheda ho jAte haiM / yadi aTThAIsa bhedoMkA bahu Adi chaike sAtha guNA || kiyA jAya to ekasau aDasaThi aura bacIsa bhedoMkA bahu Adi chaike sAtha guNA kiyA jAya to ekasau CAUSEUMSHREEGAORAREGAROCESSIRA SREACHECREGISGSEBECAUSEOCEDEOGGEOGIST Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya bAnabe bheda ho jAte haiN| yadi unhIM caubIsa bhedoMkA bahu Adi bArahake sAtha guNA kiyA jAya to dau| sau aThAsI, yadi aTThAIsa bhedoMkA bahu Adi bArahakai sAtha guNA kiyA jAya to tInasau chattIsa aura 2 yadi battIsa bhedoMkA bahu Adi bArahake sAtha guNA kiyA jAya to tInasau caurAsI bheda ho jAte hai| zaMkA__vyaMjanAvagrahameM avyakta padArthakA avagraha mAnA hai| bahu Adi padArtha vyakta haiM isaliye unakA || vyaMjanAvagraha nahIM ho sakatA ? so ThIka nahIM / jaba avyaktakA grahaNa vyaMjanAvagraha mAnA gayA hai taba bahu Adi bheda bhI avyakta ho sakate haiM isaliye unakA vyaMjanAvagraha honA asaMbhava nahIM / yadi yaha kadAcit aura bhI zaMkA kI jAya ki aniHsRtameM vyaMjanAvagraha kaise hogA ? kyoMki vahAMpara jo padArthake avayava bAhara nikale hue haiM ve vyakta hI haiM avyakta nhiiN| yahAMpara yaha nahIM kahA jA sakatA ki / bAhara nikale hue bhI jo pudgala sUkSma haiM aura sUkSmatAse dIkha nahIM paDate vahAM vyaMjanAvagraha ho sakatA hai ? kyoMki vahAM jo nikale hue pudgalake avayava haraekako nahIM dIkha paDate haiM unake na dIkhane meM | 6 sUkSmatA kAraNa hai-sUkSma honese ve dRSTigocara nahIM ho sakate paraMtu unako avyakta nahIM kahA jA sakatA hU~ kyoMki ve dekhe jA sakate haiM isaliye aniHsRtakA vyaMjanAvagraha bAdhita hai / so ThIka nahIM hama bhI unakA || hai vyaMjanAvagraha nahIM mAnate kiMtu jo vAhara nikale hue padArtha iMdriyoMke sthAnameM Akara avagAhana karate haiN| Thaharate haiM aura vyakta nahIM hote unakA vyaMjanAvagraha hotA hai / yadyapi cakSu aura manake sthAnapara padArthoM kA avagAhana honA bAdhita hai kyoMki vahAM avagAhana ho nahIM sakatA unase vyaMjanAvagraha mAnA hI nahIM hai 355 gayA kiMtu unake sivAya cAra iMdriyoMse vyaMjanAvagraha mAnA hai aura unake sthAnameM padArthoM kA avagAhana RAMMAAAAAAASANSAR aoLAOLICICE%EOSAKISISTA Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhASA 346 matipUrvakatve zrutasya tadAtmakatvaprasaMgo ghaTavat, atadAtmakatve vA tatpUrvakatvAbhAvaH // 3 // na vA nimittamAtratvAddaMDavat // 4 // jo guNa kAraNameM hote haiM ve kAryameM Ate haiM jisataraha jo ghaTa miTTI se banAyA jAtA hai vaha apane ghaTa kAryakAlameM bhI miTTIsvarUpa hI rahatA hai / yadi matijJAnako zrutajJAnakA kAraNa mAnA jAyagA to use matijJAnasvarUpa hI kahanA paDegA / yadi zrutajJAnakI utpatti meM use kAraNa nahIM mAnA jAyagA to 'matijJAnapUrvaka zrutajJAna hotA hai' yaha bAta hI na bana sakegI / isaliye matijJAna zrutajJAnakA kAraNa nahIM ho sktaa| so ThIka nhiiN| jisataraha ghaTakI utpattimeM daMDa Adi nimitta kAraNa haiM aura " nimitta kAraNa guNa kArya meM Ate nahIM" yaha pratyakSa siddha hai isaliye daMDa Adi nimitta kAraNoM ke guNa ghaTameM Ate nahIM dIkha paDate usI prakAra zrutajJAnakI utpatti meM matijJAna nimitta kAraNa hai aura nimitta kAraNa hone se matijJAnake guNa zrutajJAnameM nahIM A sakate / isakA khulAsA isaprakAra hai miTTI jisasamaya ghaTasvarUpa pariNAmake abhimukha hotI hai / ghaTasvarUpa usakA pariNAma hotA hai usasamaya usake usa rUpa meM pariNata honemeM daMDa cAka aura puruSakA prayatna Adi nimitta kAraNa hote haiM kyoMki bAlU Adike DherasvarUpa miTTI ke piMDako yadi ghaTasvarUpa pariNata na kiyA jAya to daMDa Adi nimitta vidyamAna rahate bhI ghaTa nahIM utpanna ho sakatA isaliye jisaprakAra svayaM miTTI hI aMtaraMga meM ghaTa rUpa paryAya abhimukha hone para vAhya daMDa Adi nimitta kAraNoMkI sahAyatA se ghaTa bana jAtI hai / daMDa Adi ghaTa nahIM banate isaliye ve ghaTakI utpatti meM nimitta kAraNa mAne jAte haiM usIprakAra paryAyI AtmA aura paryAya jJAnAdikI kathaMcit bheda vivakSA rahane para jisasamaya AtmA svayaM aMtaraMga meM zruta adhyAya 1 346 Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jJAnasvarUpa pariNata honA cAhatA hai usasamaya usake usaprakAra ke pariNamanameM matijJAna nimitta kAraNa hotA hai kyoMki samyagdRSTi AtmA karNedriyakA avalaMbana rahanepara tathA vAhyameM AcAryoM dvArA padArthoM kA | upadeza milane Adi nimittoM ke samIpameM rahane para bhI jaba jJAnAvaraNa karmake udayase aMtaraMga meM zrutajJAna | svarUpa pariNata honA nahIM cAhatA taba zrutajJAnakI utpatti nahIM ho sakatI isaliye aMtaraMga meM zrutajJA|nAvaraNa karma ke kSayopazama se zrutajJAnasvarUpa paryAya ke Abhimukha AtmA hI vAhya meM matijJAna Adi nimittoM kI | apekSA rakhatA huA svayaM zrutajJAnI kahA jAtA hai / matijJAna zrutajJAna nahIM kahA jA sakatA kiMtu matijJAna usakI utpatti meM nimitta kAraNa hai / nimitta kAraNa ke guNa kAryameM A nahIM sakate isaliye jaba zrutajJAnakA matijJAna kAraNa hai taba matijJAna ke guNa zrutajJAnameM Ane cAhiye aura guNoM ke Anese use | matijJAna hI kahanA cAhiye yaha kahanA vyartha hai / aura bhI yaha bAta hai - anekAMtAcca // 5 // "kAraNa ke samAna hI kArya hote haiM yaha ekAMta nahIM hai kiMtu vahAM bhI saptabhaMgI ghaTita hotI hai kathaMcita saharA hai aura kathaMcit sadRza nahIM bhI hai yaha siddhAMta mAnA hai / jisataraha ajIvapanA aura jJAnAdi upayogarahitapanA jaisA miTTI meM hai vaisA hI ghaTameM hai isaliye ajIvapanA aura upayoga se rahitapanAkI apekSA to miTTI ke sadRza ghaTa hai aura jaisA miTTIkA piMDa hai vaisA ghaTakA nahIM evaM jaisA miTTI kA AkAra hai vaisA ghaTakA nahIM isaprakAra piMDa aura AkArakI viSamatAkI apekSA miTTIka samAna ghaTa nahIM bhI hai| yaha yahAMpara sAta bhaMgoM meM Adike do bhaMgoM kI apekSA kathana hai isItaraha kathaMcit sadRza hai bhI aura nahIM bhI hai / kathaMcit avaktavya hai ityAdi vAkIke bhaMga samajha lene cAhiye / yadi sarvathA miTTI ke adhyAya 1 347 Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarA mASA GAR ESCREECHEKAORRESTERON 6 sAmAnyarUpase zrutajJAnako matijJAnapUrvaka kahanA ayukta hai ? so ThIka nhiiN| yaha Upara kahA jA cukA || ra hai ki zrutazabda rUDha hai / jo zabda rUDha hote haiM ve apane vyutpacisiddha arthakI apekSA nahIM krte| yadyapi 'sunakara jo nizcaya honA vaha zruta hai' zrutazabdake isa arthase zrotraMdriyajanya matijJAnapUrvakatA hI zrutajJAnake siddha hotI hai to bhI rUDhibalase samasta iMdriyajanya matijJAnapUrvakatA usake mAnI hai zruta 2 kA lakSaNa yahI hai ki arthase arthAtarakA bodha honA, vaha lakSaNa jahAM pratyeka iMdriyase padArtha grahaNa hokara arthase arthAtarakA bodha hogA vahAM sarvatra ghaTita hogA isaliye sAmAnyase matijJAnapUrvaka zrutajJAna hotA hai isa arthake mAnanemeM koI Apaci nahIM / yadi kadAcit yaha kahA jAya ki' Adimato'tavattvAcchUtasyAnAdinidhanatvAnupapattiriti cenna dravyAdisAmAnyApekSayA tatsiddheH // 7 // zrutajJAna matijJAnapUrvaka hotA hai isa arthase zrutajJAnako sAdipanA siddha hotA hai / jisa padArthakI Adi hai usakA aMta bhI niyamase hai isarItise jaba zrutajJAnake Adi aMta donoM siddha haiM taba anAdinidhanaM zrutaM zrutajJAna Adi aMta rahita hai, yaha kathana bAdhita ho jAtA hai tathA jo padArtha puruSa ke prayatnasAdhya hotA hai vaha pramANika nahIM ginA jAtA yadi zrutako sAdi aura sAMta mAnA jAyagA to vaha bhI hai puruSakRta hI hone ke kAraNa prAmANika nahIM mAnA jA sakatA isalie zrutajJAnako matijJAnapUrvaka mAnane meM aneka doSa Ate haiM ? so ThIka nahIM / jisa prakAra bIjase aMkUrA, aMkUrAse bIja yahAMpara jaba saMtAnakI apekSA kI jAtI hai taba bIja aura aMkura anAdi nidhana kahe jAte haiM kyoMki bIja aura aMkurakI 6 saMtatimeM aisA koI bhI nizcayarUpase nahIM kaha sakatA ki pahile bIja hai ki pahile aMkura hai kiMtu + vizeSa rUpase jahA~para kisI bIjase aMkura huA hai vahAMpara bIja aura aMkura sAdi sAMta haiM kyoMki vahAM DU BEPROPERBANSHIPPBEBARENDRASHEDABADPES Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ para pahile bIja pIche aMkura huA hai isalie bIja aura aMkurameM jisa prakAra saMtAna kI apekSA anAdi nidhanapanA hai aura vyakti vizeSakI apekSA sAdi sAMtapanA hai usI prakAra jahAM para dravya kSetra kAla aura bhAvakI bhinna bhinna vivakSA na kara sAmAnya rUpase vivakSA hai vahAMpara to zrutajJAna anAdi nidhana hai kyoMki kisI puruSane kabhI kisI kAlameM kisI prakArase zrutakA nirmANa nahIM kiyA kiMtu jisa samaya amuka dravyase amuka kSetra meM amuka kAlameM amuka bhAvase zrutakA nirmANa kiyA gayA hai, isa taraha kI jahA~para dravya kSetra Adiko vizeSa vivakSA hai vahAM zruta sAdi sAMta hai isa rIti se kathaMcit sAmAnyakI apekSA zruta anAdi anaMta hai aura kathaMcit-vizeSakI apekSA sAdi sAMta hai isalie 'anAdinidhanaM zrutaM' yaha vacana anekAMta vAdakI apekSA kabhI bAdhita vA mithyA nahIM kahA jA sakatA / tathA sAdi sAMta pakSameM puruSakRta honese jo zrutako apramANika ThaharAyA hai vaha bhI ThIka nahIM / kyoMki corI ke upadeza ke kartAkA kisIko smaraNa nahIM hai arthAt corIkA upadeza kisane diyA isakA koI nizcaya nahIM jisase vaha puruSakRta mAnA jAya vahAM usa corI Adike upadeza ko bhI prAmANika mAnanA paDegA kyoMki vahAM para bhI puruSakI kRti kA nizcaya nahIM hai / tathA yaha bhI bAta hai ki sAdi sAMta kahane se zrutako anityapanA siddha hotA hai isIse use apramANika siddha karaneke liye yatna kiyA jAtA hai paraMtu anitya padArtha saba apramANika hI hote haiM, yaha bAta nahIM kyoMki pratyakSa Adi bhI anitya padArtha haiM / yadi anitya padArthoMko aprAmANika mAnA jAyagA to pratyakSa anumAna Adiko bhI aprAmANika mAnanA paDegA paraMtu unheM aprAmANika nahIM mAnA gayA anyathA saMsArake padArthoM kI vyavasthA hI na ho sakegI isalie sAdi sAMta honese zrutako aprAmANikapanA nahIM ho sakatA / isa rIti se Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAra ta0rA0 bhASA 351 kathaMcit anAdi nidhana aura kathaMcit sAdi sAMta zruta hai aura vahI pramANa hai yaha bAta nizcita ho cukI / zaMkA samyaktvotpattau yugapanmatizrutotpattermatipUrvakatvAbhAva iti cenna samyaktvasya tadapekSatvAt // 8 // jabataka AtmAmeM samyagdarzana guNakA prArdubhAva nahIM hotA tabataka usameM mati aura zrutakI sthiti ajJAnarUpase rahatI hai kiMtu jisa samaya prathamopazama samyaktva prakaTa ho jAtA hai upta samaya donoM hI eka sAtha samyagjJAna ho jAte haiM isa rItise jaba donoMkA samyagjJAnapanA eka sAtha siddha hai taba matijJAna| pUrvaka zrutajJAna hotA hai yaha kahanA ayukta hai ? so ThIka nhiiN| kyoMki jJAnoMkI utpaci to kramase hI hotI hai kiMtu samyagdarzanakI utpatti honepara donoM jJAnoMmeM samyakpanA sAtha 2 AtA hai isaliye usIkI hai apekSAse yugapat utpaci kahI gaI hai / AtmAmeM prathamopazama samyaktvake pragaTa ho jAnepara donoM jJAnoM || kA samyagjJAnapanA eka sAtha hotA hai parantu jisa taraha pitAse putra utpanna hotA hai usataraha zrutajJAna kI utpati matijJAnase hI hotI hai isaliye zrutajJAnako matijJAnapUrvaka mAnanA yukta hI hai-ayukta nahIM || // 8 // yadi kadAcit yaha aura bhI zaMkA kI jAya ki matipUrvakatvAvizeSAcchUtAvizeSa iti cenna, kAraNabhedAtta daasddheH||9|| | jaba zrutajJAnako matipUrvaka mAnA hai taba saba jIvoMkA zrutajJAna ekasA honA cAhiye kyoMki saba ke zrutajJAnameM matijJAnarUpa kAraNa samAna hai / so ThIka nhiiN| yadyapi zrutajJAnamAtrakI utpacimeM mati|| jJAnako kAraNa mAnA hai parantu matijJAnAvaraNa karmakA kSayopazama aneka prakArakA hai aura zrutajJAnAvaraNa Hai karmakA kSayopazama bhI aneka prakArakA mAnA hai isaliye hara eka puruSakI apekSA jaisA 2 matijJAnAvaraNa METALLRIGIPARAURTIRIRLIGHESCHIC MASTISTIBIANSIRSARKARROTRASTRORISASARSHABAR Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * RECECREATER * karmake kSayopazamakI apekSA matijJAna hogA usIke anusAra zrutajJAnAvaraNa karmake kSayopazamase zrutajJAna mAnA jAyagA isaliye kAraNa-matijJAnake bhedase kArya zrutajJAnakA bheda hai| isa rItise sabameM | ekasA zrutajJAna na hokara hInAdhikabhAvase hai yaha vAta siddha ho cukii| .: zrutAcchUtapratipattalakSaNAvyAptiriti cenna tasyopacArato matitvasiddheH // 10 // jisa puruSako ghaTa padArthakA saMketa mAlUma hai usako pahile zabdasvarUpa pariNata pudgalaskaMdhoMse varNa pada | hai vAkya Adi svarUpa jo ghaTakA jJAna hotA hai vaha matijJAna hai aura usake bAda 'ghaTa miTTokA hotA hai,8 hai. usakA aisA AkAra hotA hai' ityAdi netra Adi iMdriyoMke viSayakA avinAbhAvI jo vizeSa jJAna hotA hai hai vaha zrutajJAna hai / isa zrutajJAnake viSayabhUta ghaTase usako jaladhAraNa AdikA jo jJAna hotA hai vaha 10 B bhI zrutajJAna hai| isI taraha jisa puruSako dhUma padArthakA saMketa mAlUma hai usakA dhUma zabdakA sunanA 6 matijJAna hai aura usake bAda dhUma agnise utpanna hotA hai aura vaha kAlA kAlA hotA hai' ityAdi rUpa 6 jo netrAdi iMdriyoM ke viSayakA avinAbhAvI viziSTa jJAna hai vaha zrutajJAna hai / isa zrutajJAnake viSayabhUta hU~ dhUmase jo AgnikA jJAna hotA hai vaha bhI zrutajJAna hai isa gItise jaba zrutajJAnase bhI zrutajJAnakI utpaci | 3 hU~ dIkha paDatI hai taba matijJAnapUrvaka hI zrutajJAna hotA hai yaha vAta ayukta hai ? so ThIka nahIM / jahA~para TU matijJAnapUrvaka zrutajJAna hone ke bAda jo usa zrutajJAnase zrutajJAna hotA hai vahAMpara pahile zrutajJAnako | upacArase matijJAna hI mAnA hai isaliye zrutajJAnako matijJAnapUrvaka kahanA ayukta nhiiN| athavA mati pUrva' yahAMpara pUrva zabdakA vyavahita artha hai isaliye jisa taraha mathurAse paTanA pUrva dizAmeM hai vahAMpara OM aneka zahara gAMva Adike vyavadhAna rahate bhI paTanAko pUrva hI dizAmeM mAnA jAtA hai usI taraha zruta * ** ** Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhASA 353 jJAna matijJAnapUrvaka hotA hai vahAM para zrutajJAna se zrutajJAna honepara bhale hI zrutajJAnakA vyavadhAna hove to bhI vaha matijJAnapUrvaka hI mAnA jAtA hai, koI doSa nahIM / bhedazabdasya pratyekaM parisamAptirmujiva // 11 // "devadatta jinadatta gurudatta bhojana kareM' yahA~para bhojana kriyAkA jisa prakAra haraekake sAtha saMbaMdha hai arthAt devadatta bhojana kareM jinadaca bhI bhojana kareM aura gurudatta bhI bhojana kare vahAM yaha artha liyA jAtA hai usI prakAra yahAM bhI bheda zabdakA saMbaMdha do aneka aura dvAdazake sAtha hai arthAt zrutajJAnake do aneka aura bAraha bheda haiM / tatrAMgapraviSTamaMgavAdyaM ceti dvividhamaMgapraviSTamAcArAdidvAdazabhedaM buddhyatizayArddhayukta gaNadharAnusmRtagraMtharacanaM // 12 // bhagavAna ahaMta sarvajJarUpI himavAna parvatase nikalI huIM vacanarUpI gaMgAke artharUpI nirmala jala se jinake aMtaHkaraNa dhoye gaye haiM aise buddhike atizaya evaM Rddhiyukta gaNadharadevane unhIM sarvajJakI vANIkA smaraNa rakhate hue usI abhiprAya ke anusAra graMthoMkI racanA kI, vahI dvAdazAMgarUpa racanA aMgapraviSTake nAma se prakhyAta huI hai- aMgapraviSTa aura aMgavAhya ke bheda se zrutajJAna do prakArakA hai usameM aMgapraviSTa AcAra 1 sUtrakRta 2 sthAna 3 samavAya 4 vyAkhyA prajJapti 5 jJAtRdharmakathA 6 upAsakAdhyayana 7 aMtakRddaza 8 anuttaropapAdikadaza 9 praznavyAkaraNa 10 vipAkasUtra 11 aura dRSTivAda 12 ye bAraha bheda haiM aura vaha buddhikA atizaya rUpa RddhisaMyukta gaNadharoMse acchI taraha vicAre gaye graMthoMkI racanAsvarUpa hai / AcAra Adi aMgoM kA vizeSa vyAkhyAna isaprakAra hai 45 adhyAya 1 353 Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S LAMIREMECESSISGARDESHPERHGRESO AcArAMgameM cAritrakA vidhAna hai ATha prakArakI zuddhi IryA bhASA Adi pAMca samiti manogupti hai Adi tIna gupti isaprakAra muniyoMke AcArakA varNana hai isakI pada saMkhyA aThAraha hajAra hai| sUtrakRtAMga meM jJAnakA vinaya prajJApanA kalpya akalpya chedopasthApanA vyavahAra dharma kriyAoMkA nirUpaNa hai| isameM svasamaya aura para samayakA bhI nirUpaNa hai aura isakI padasaMkhyA chattIsa hajAra hai| sthAnAMgameM aneka dharmoMke 6 Azraya jo padArtha haiM unakA varNana hai / arthAt saMpUrNa dravyoMke ekase lekara jitane vikalpa ho sakate haiM hai una vikalpoMkA varNana hai jaise-sAmAnyakI apekSA jIva dravyakA ekahI bheda hai| saMsArI aura muktakI hU~ hU~ apekSA do bheda haiM / utpAda vyaya aura prauvyakI apekSA tIna bheda haiN| cAra gatiyoMkI apekSA cAra bheda hai hai haiM ityAdi / isItaraha pudgala Adi dravyoMke bhI samajhalenA cAhiye / athavA sthAnAMgameM ekako Adi hai hai lekara daza paryaMta gaNitakA varNana hai jisataraha eka kevalajJAna eka mokSa eka AkAza eka dharmadravya eka adharma dravya ityAdi / do darzana do jJAna do rAga dveSa ityAdi / tIna samyagdarzana samyagjJAna samyak caritra svarUpa ratna, mAyA mithyA nidAna tIna zalya, janma jarA maraNa tIna doSa ityAdi / cAra gati, 8 cAra anaMta catuSTaya cAra kaSAya ityAdi / pAMca mahAbata pAMca astikAya pAMca jJAna ityaadi| pada dravya, SaT lezyA, SaT Avazyaka ityAdi / sAta tattva sAta vyasana sAta naraka ityaadi| ATha karma ATha guNa ATha RddhiyAM ityaadi| nau padArtha nau naya nau prakArakA zIla ityaadi| daza dharma daza parigraha daza dizA ityAdi / isakI pada saMkhyA viyAlisa hajAra hai| samavAya aMgameM samasta dravyoMmeM dravya kSetra kAla bhAvakI apekSA samavAya-samAnatA vatalAI gaI hai| arthAt kisI koTI athavA pramANase aneka tattvoM 1 bhASA harivaMzapurANa pRSTha 144 / rAjavArtikakArake kathanAnusAra donoM artha aviruddha haiN| EKSIKARKESTAGRATKAR Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyA varA0 bhASA kA ekarUpa meM saMgraha kiyA jA sake use samavAya samajhanA cAhiye jisataraha dharmadravya adharmadravya lokA6 kAza aura eka jIva ina sabake pradeza barAbara asaMkhyAta loka pramANa haiM isaliye pradezoMke barAbara hU hone se yaha dravyakI apekSA samAnatA hai arthAt eka rUpa hai| jaMbUdvIpa sarvArthasiddhi vimAna apratiSThAna hU~ 355 hai naraka aura naMdIzvara dvIpakI eka vAvaDI inasabake kSetrakI cauDAI eka eka lAkha yojanakI hai isaliye |kSetrake barAbara honese yaha kSetrako apekSA samAnatA hai ekarUpa hai| athavA muktizilA pahale narakakA | pahilA sImaMtaka pAthaDA, pahile svargakA RjuvimAna aura naraloka (DhAI dIpa) ina sabakA kSetra paiMtAlIsa paiMtAlIsa lAkha yojana pramANa hai isaliye yaha bhI kSetrakI apekSA samAnatA hai| jitanA daza koDAkoDI sAgara pramANa kAla utsarpiNIkA hai utanA hI avasarpiNIkA hai yaha kAlakI apekSA samAnatA hai / kSAyika 81 6) samyaktvakevalajJAna kevala darzana aura yathAkhyAtacAritra ina cAroMkA svarUpa anaMta 2 mAnA hai yaha bhAva 15 kI apekSA samAnatA hai| isameM padoMkA pramANa eka lAkha causaTha hajAra hai| vyAkhyAprajJapti aMgameM jIva hai yA hU~ nahIM ? vaktavya hai ki avaktavya hai ? nitya hai ki anitya hai ? eka hai ki aneka hai ? nitya hai ki anitya hA hai ? ityAdi sAThi hajAra praznoM kA varNana hai| isameM pada saMkhyA do lAkha aTThAIsa hajAra hai / jJAtRdharma| kathA aMgameM AkhyAna-tIrthaMkaroMkI divyadhvani aura upAkhyAna gaNadhara AdikI upakathAoMkA varNana | hai arthAt jIvAdi padArthoM kA svabhAva tIrthakaroMkA mAhAtmya, tIrthakaroMkI divyadhvanikA samaya aura | mAhAtmya, uttama kSamA Adi daza dharma, samyagdarzana Adi ratnatraya dharmakA svarUpa batalAyA hai evaM gaNaghara iMdra cakravarti AdikI upakathAoMkA varNana hai| isakI pada saMkhyA pAMca lAkha chappana hajAra hai| 1 sAtaveM narakakA paathhaa| SASHUGRECOREGAALASARALASANSAANSAR RECACAAAAAAAACHCAREERIES Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ +ESCBABIRETRORISTION 5 upAsakAdhyayana aMgameM zrAvakoMkI samyagdarzana Adi gyAraha pratimAsaMbaMdhI vrata guNa zIla AcAra tathA 9 dUsare kriyAkAMDa aura unake maMtrAdikoMkA savistara varNana kiyA hai / isakI padasaMkhyA gyAraha lAkha sacara hajAra hai aMtakRddaza aMgameM pratyeka tIrthakarake samayameM jina daza daza muniyoMne dAruNa upasarga saha samasta karmoMkA nAzakara mokSa lAbha kiyA hai unakA varNana hai / unameM bhagavAna vardhamAnake samaya meM to namira mataMga 2 somila 3 rAmaputra 4 sudarzana 5 yama 6 vAlmIka 7 valIka ( niSkaMbala 9 pAlAMbaSTha 10 ina daza muniyoMne ghora upasarga saha samasta karmoMkA nAzakara mokSalAbha kiyA hai isItaraha RSabha Adi * teIsa tIrthakaroMmeM hara ekake tArthameM daza daza muniyoMko ghora upasarga sahakara samasta karmoMkA nAzakara | - mokSa lAbha karanevAlA samajha lenA cAhiye / athavA saMsArakA aMta karanevAle mahApuruSoMkI vyavasthA 5 kA jisameM varNana ho vaha atakRddaza hai| ve saMsArakA aMta karanevAle ahaMta siddha AcArya upAdhyAya | 1 aura muni pAMco parameSThI haiM isaliye aMtakRddazameM ahaMta Adi pAMco parameSThiyoMkA bhI varNana hai / isake | * padokA pramANa teIsa lAkha aTThAIsa hajAra hai| anucaropapAdikadazAMgameM pratyeka tIrthakarake tIrthameM | hU~ honevAle una daza daza prakArake muniyoMkA varNana hai jinhoMne deza prakArakA ghora upasarga sahakara vijaya hai vaijayaMta jayaMta aparAjita aura sarvArthasiddhi nAmake pAMco anucara vimAnoMmeM jAkara janma liyA hai| bhagavAna vardhamAna svAmIke tIrthameM RSidAsa 1dhanya 2 sunakSatra3 kArtika 4 naMda 5 naMdana 6 zAlibhadra 7 abhaya 8 vAriSaNa 9aura cilAtaputra 10 ina daza prakArake muniyoMne ghora upasarga sahakara vijaya vaija 1 puruSa strI napuMsaka ye tIna prakArake manuSyakRta , puruSa strI napuMsaka tIna prakArake tiryacakRta, puruSa strI do prakArake devakRta zarIrakA upasarga 1 aura bhIta patthara bhAdikA paDhajAnA upasarga 1 ye daza upasarga haiN| harivaMzapurANa bhASA pRSTha 145 / . SABHATARIABRECAS SARKABAR Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vA0 bhASA 6 yaMta Adi anucara vimAnoM meM janma dhAraNa kiyA hai isItaraha RSabha Adi teIsa tIrthaMkaroM ke tIrthoM meM bhI ||4|| 6 daza daza muniyoM ko bhI daza prakArake ghora upasarga sahakara vijaya Adi vimAnoMmeM janma dhAraNa karane || vAlA samajha lenA cAhiye / athavA vijayAdi anucara vimAnoMmeM upapAda janmake dhAraka jIvoMkI vyava- |3| | sthAkA jisameM varNana ho vaha bhI anucaropAdika daza kahA jAtA hai isIliye isa anuttaropapAdika | dazAMgameM anuttaravAsI devoMke AyuvikriyA AdikA varNana hai / jinakA janma upapAda hai ve aupapAdika kahe jAte haiN| anuttara zabdase vijaya vaijayaMta jayaMta aparAjita aura sarvArthasiddhiina pAMca vimAnoMkA grahaNa hai jo jIva ina anuttara vimAnoMmeM upapAda janmase utpanna honevAle haiM ve anucaraupapAdika kahe jAte haiM | || yaha anuttaraupapAdika zabdakA vyutpacisiddha artha hai| isa aMgameM padoMkA pramANa bAnavai lAkha cavAlIsa 6 hajAra hai| prazna vyAkaraNa aMgameM hetu aura nayoMke Azrita praznoMkA khaMDana maMDana dvArA vicAra karanekA varNana hai tathA laukika aura zAstrasaMbaMdhI donoM prakArake padArthoM kA bhI varNana hai arthAt-dUtavacana naSTa muSTi | ciMtA Adi aneka prakArake praznoM ke anusAra tIna kAlasaMbaMdhI dhana dhAnya AdikA lAbhAlAbha sukha duHkha jIvana maraNa jaya parAjaya Adi phalakA varNana hai aura praznake anusAra AkSepiNI (jisa kathAmeM pakSakA sthApana hai) vikSepiNI (jisameM khaMDana ho) saMvedinI (jisameM yathAvat pakSa AdikA jJAna ho) aura // nirvedinI (jisameM saMsArase bhaya ho) aisI cAra kathAoMkA varNana hai / isake padoMkA pramANa tirAnave 1 lAkha solaha hajAra hai / vipAkasUtra aMgameM dravya kSetra kAla bhAvake anusAra zubha aura azubha karmoMkI 5 tIvra maMda madhyama Adi aneka prakArakI anubhAga-phala denekI zaktirUpa vipAkakA varNana hai / isameM 5 357 padoMkA pramANa eka karoDa caurAsI lAkha haiN| bArahavAM aMga dRSTivAda hai isameM tInasokresaThi mithyASTi SUGAMDHESISESEGMEGEBARBRBOBASHIS 5A5vakAsakAeka amanna / Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RORRORRORRENESRAGISTERISTRECORRENERAL yoMkA varNana aura nirAkaraNa hai / mithyAdRSTiyoMke sAmAnyatayA tInaso tresaThi bheda haiM paraMtu mUlabheda , OM kriyAvAdI akriyAvAdI ajJAnavAdI aura vinayavAdI ye cAra haiN| unameM kautkala 1 kAMTheviddhi 24 kauzika 3 harizmazrumAMpika 5 romaza 6 hArIta 7 muMDa 8 AzvalAyana 9 Adi ekasau assI bheda kriyAvAdiyoMke haiM / mArIcakumAra 1 kapila 2 ulUka 3 gArya 4 vyAghrabhUti 5 vADvala 6 hU~ mAThara 7 maudgalAyana 8 Adi caurAsI 84 bheda akriyAvAdiyoMke haiN| zAkalpa 1 vAlkala 2 kuthumi 3 TU sAtyamuni 4 nArAyaNa 5 kaTha 6 mAdhyaMdina 7 mauda paippalAda 9 vAdarAyaNa 10 AMbuSTIkRta 11 daitya hai kAyana 12 vasu 13 jaimini Adi saDasaDi bheda ajJAnavAdiyoMke haiN| evaM vaziSTha 1 pArAsara 2 jatukarNa 3 / vAlmIki romarSi 5 satyadaca 6 vyAsa 7 elAputra 8 upamanyava 9 iMdradaca 10 ayasthUNa 11 Adi battIsa bheda vainayika mithyAdRSTiyoMke haiM / ina sabako ApasameM joDane para tInasau tresaThi bheda hote haiM e dRSTivAda aMgameM vistArase inake svarUpakA nirUpaNa kiyA gayA hai aura khaMDana bhI kiyA gayA hai isa ( aMgake padoMkA pramANa ekasau ATha karoDa aDasaThi lAkha chappana hajAra pAMca hai| vizeSa- . jina kriyAvAdI Adike kucha nAmoMkA ullekha kiyA hai ve saba una una matoMke pravartaka haiM paraMtu kaisA hai mAnanese kriyAvAdI Adike utane utane meda ho jAte haiM? vaha isa prakAra hai-niyati khabhAva 2 kAla 3 hai daiva 4 aura pauruSa 5 ina pAMcakA khataH parataH nitya aura anitya ina cArase guNA karane para bIsa bheda 1 ho jAte haiN| una bIsa bhedoMke nau padArthoM ke sAtha guNA karane para eka sau assI bheda ho jAte haiN| vahAM 15 para koI kriyAvAdI to niyatise (niyamAnukUla) koI parataH mAnatA hai| koI nitya mAnatA hai koI / anitya / koI jIvako svabhAvase svataH mAnatA hai kisIkA siddhAMta hai, ki jIva svabhAvase parata hai| Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA0rA0 bhASA 359 koI use svabhAvase nitya aura koI use anitya mAnatA hai / koI jIvako kAlase svataH mAnatA hai koI parataH mAnatA hai / koI anitya aura koI nitya / koI devase jIvako svataH mAnatA hai koI parataH koI nitya mAnatA hai aura koI anitya / kisIkA siddhAMta hai jIva pauruSase svataH hai koI kahatA hai parataH hai, aneka kahate haiM pauruSase jIva nitya hai aura bahutase use anitya mAnate haiM usI prakAra ajIva Adi padArthoM meM ghaTAne se kriyAvAdiyoM ke eka sau assI siddhAMta bheda ho jAte haiM / jIva Adi sAta tatvoM kA svataH aura parataH se guNA karane para caudaha bheda hote haiN| ina caudaha bhedoM kA niyati svabhAva Adi pAMcoMse guNA karane para sacara aura unhI jIva Adi sAta tatvoM kA punaH niyati aura kAlase guNA karanepara caudaha isa prakAra saba milAkara ye caurAsI prakAra ke siddhAMta bheda akriyAvAdiyoM ke haiM / koI mAnate haiM ki jIvAdi padArtha niyAte svabhAva Adile svataH haiM koI mAnate haiM parataH ityAdi Upara likhe anusAra samajha lenA cAhie / jIva ajIva Adi nau padArthoMko sAta bhaMgoM se guNA karane para tresaTha bheda ho jAte haiM / koI mAnatA hai jIva astitva svarUpa hai / koI nAstitva svarUpa, koI astitva nAstitva svarUpa, koI avaktavya svarUpa koI astitva viziSTa avaktavyasvarUpa, koI nAstitva viziSTa avaktavya svarUpa, aura koI astitva nAstitva viziSTa avaktavya svarUpa svIkAra karatA hai / isIprakAra ajIva Adi padArthoM meM samajha lenA cAhie isataraha saThi bheda to ye aura koI padArthakI utpatti satsvarUpa mAnatA hai 1 koI. asatsvarUpa 2 koI ubhaya svarUpa 3 koI avaktavya svarUpa svIkAra karatA hai 4 cAra bheda ye isaprakAra donoMke joDanese saDasaThi bheda siddhAMta ajJAnavAdiyoMke haiM / adhyApa 359 Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AURAISALCREATREATMELCOME MORREN mAtA 1 pitA 2 deva 3 nRpa jAti 5 bAlaka 6 vRddha tapasvI ina AThoMkA mana vacana kAya aura dAna ina cArase guNA karane para vainayika mithyAdRSTike battIsa siddhAMta bheda ho jAte haiN| vinayaOM vAdiyoMkA sadA yaha abhipAya rahatA hai ki mAtA pitA Adi AThoMkA mana vacana kAyase Adara satkAra 6 karanA cAhie aura unheM dAna dekara saMtuSTa karanA caahie| isa prakAra ye tInasai tresaThi matoMkA varNana hU~ aura khaMDana dRSTivAdameM pAyA jAtA hai| ina matoMke tInasai tresaThi bheda honeke kAraNa unake mAnanevAle 5 bhI tInasa tresaThi haiN| ___ dRSTivAdake parikarma 1 sUtra 2 prathamAnuyoga 3 pUrvagata 4 aura cUlikA 5ye pAMca bheda haiN| unameM bhI pUrvagata-utpAda pUrva 1 agrAyaNI pUrva 2 vIryapravAda pUrva 3 astinAstipravAda pUrva 4 jJAnapravAda pUrva 59 satyapravAda pUrva 6 AtmapravAda pUrva 7 karmapravAda pUrva pratyAkhyAna nAmadheya pUrva 9 vidyAnuvAda pUrva 10 kalyANanAmadheya pUrva 11 praNavAya pUrva 12 kriyAvizAla pUrva 13 lokaviMdusAra pUrva 14 ye caudaha bheda haiN| ___ kAla pudgala jIva Adike jahAM jaise paryAya utpanna hoM unakA usI rUpase varNana karanA utpAda pUrva hai 15 jina kriyAvAda AdikA ullekha kiyA gayA hai unameM kisarUpase kauna kauna kriyAvAda Adi hote haiM | hai aisI prakriyAkA nAma agrAyaNI hai| jisameM AcAra Adi bAraha aMgoMkA samavAya-samAnatA aura 11 viSayakA varNana ho vaha aprAyaNIpUrva hai / chadmastha (alpajJAnI) aura kevaliyoMkI zakti, sureMdra daityeMdra se 17 nareMdra cakravartI aura baladevoMkI RddhikA jahAMpara varNana ho evaM samyaktvake lakSaNakA jahAMpara kathana ho vaha vIryapravAda hai| pAMcoM astikAyoMke viSaya padArya aura nayoMke viSaya padArthoMkA jahA~para aneka paryAyoM - ke dvArA yaha hai, yaha nahIM hai, ityAdirUpase varNana ho vaha astinAstipravAda hai / athavA paryAyArthika nayaM AAAAAAAAAORGE Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KALASAR madhyAya SSSSSSBCRIBASINIRECE hU~ kI apekSA vA dravyArthika payAyArthika donoM nayoMkI apekSA mukhya aura gauNarUpase jahAMpara chahoM dravyoM haiM ke sva aura para paryAyoMke bhAva aura abhAvakA nirUpaNa ho vaha asti nAsti pravAda haiN| jahAM matijJAna Adi pAMcoM jJAnoMkI utpaci, unake viSaya tathA unake AdhArabhUta jJAnI, ajJAnI aura pAMcoM iMdriyoMke vibhAgakA vistArase nirUpaNa ho vaha jJAnapravAdapUrva hai / jahA~para vacanoMkI gupti, vacanoMke saMskArake kAraNa, vacanoMke prayoga, bAraha prakArakI bhASA, unake bolanevAle, aneka prakAra ke asatyoMkA ullekha 8 aura daza prakArake satyoMkA svarUpa varNana ho vaha satyapravAda hai| manogupti vacanagupti aura kAyaguptike * bhedase gupti tIna prakAra hai usakA svarUpa Age vistArase kahA jaaygaa| vacanake saMskArake kAraNa zira hU~ kaMTha tAlu Adi ATha sthAna haiN| zubha aura azubhake bhedase vacana prayoga do prakArakA hai usake svarUpa kA nirUpaNa Age kiyA jaaygaa| abhyAkhyAnavacana 1 kalahavacana 2 paizUnyavacana 3 asaMbaddhapralApa vacana : ratyutpAdakavacana 5 aratyutpAdaka vacana 6 upadhivacana 7 nikRtivacana 6 apraNativacana 1 , moSavacana 10 samyagdarzanavacana 15 mithyAdarzanavacana 12 isaprakAra bhASAke bAraha bheda haiN| jo puruSa hiMsAkA karanevAlA vA jo usase virata-rahita hai athavA jo viratAvirata kucha aMzakA tyAgI aura , kucha aMzakA tyAgI nahIM hai unake viSayameM yaha kahanA ki yaha amuka hiMsAjanaka kAryakA kartA hai yaha % hiMsAjanaka kAryakA kartA nahIM hai vaha abhyAkhyAna vacana hai / laDAI jhagaDA karanevAlA vacana kahanA * kalahavacana hai / dUsareke doSoMko pITha pIche kahanA paizUnya vacana hai.| jo vacana dharma artha kAma aura mokSa hU~ kA upadezaka na ho kevala pralApa hI pralApa ho vaha asaMbaddha pralApavacana hai / zabdarUpa Adi viSayoM meM vA deza AdimeM jo vacana ratikA utpanna karanevAlA ho vaha ratyutpAdaka vacana hai aura unhIM meM jo arati RECECA-KE-CA kA Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ LACE kA utpanna karanevAlA vacana ho vaha aratyutpAdaka vacana hai| jisa vacanake sunanese manuSyakA cica pari- tu adhyAya grahoMke upArjana aura rakSaNa AdimeM Asakta ho vaha upadhivacana hai| jisa vacanako sunakara vANijya Adi vyavahAroMmeM manuSya ThagaI AdimeM pravRtta ho vaha nikRtivacana hai| jisa vacanake sunanese AtmA tapasvI aura vizeSa jJAniyoMmeM bhI namrIbhUta nahIM hotA vaha apraNati vacana hai| jisa vacanake sunanese manuSyakI pravRtti corImeM ho vaha moSavacana hai / jo samyak mArgakA upadezaka vacana hai vaha samyagdarzana vacana hai aura jisase mithyAmArgakA upadeza mile vaha mithyAdarzana vacana hai| do iMdriya Adi jIva vaktA hai-bolanevAle haiN| kyoMki unake bhASA paryAptikI prakaTatA hai| dravya kSetra kAla aura bhAvake AdhIna hU~ jhUTha aneka prakArakA kahA gayA hai| satya daza prakArakA hai nAmasatya 1 rUpasatya 2 sthApanAsatya 3 pratatyisatya 1 saMvRtisatya 5 saMyojanAsatya 6 janapadasatya 7 dezasatya 8 bhAvasatya 9aura samayasatya 10 vaise guNavAlA padArtha na bhI ho to bhI loka vyavahArakeliye cetana acetana dravyakA jo vaisA nAma rakha denA hai vaha nAma satya hai jisa prakAra kisI puruSakA iMdra Adi nAma rakha denA 1 / asalI padArtha to na ho kiMtu usakA rUpa dekha kara use vaisA hI mAna lenA rUpasatya hai jisataraha puruSakI acetana bhI tasvIrako puruSa mAna lenaa|2| cAhai usakA AkAra ho vA na ho to bhI vyavahArakolaye kisI prasiddha vastukI dUsarI vastu meM sthApanA kara lenA sthApanAsatya hai jisataraha sataraMja AdimeM goToMko hAthI ghoDA Adi mAna lenaa'3| aupa7 zamika AdibhAvoMkAzAstrAnusAra vyAkhyAna karanA pratItyasatya hai|4|jo kArya aneka kAraNoMse utpanna ho una kAraNoM se loka vyavahArakI apekSAeka kisI kAraNakA ullekha karanA saMvRtisatya hai jisataraha RECE - . .aNSLACSIRANCHCSPREET Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhASA 363 | pRthvI Adi aneka kAraNoMse kamalakI utpatti hotI hai to bhI 'paMke jAtaM paMkajaM' kIcaDameM jo utpanna ho vaha kamala hai yahAM para kIcar3akA ullekha kiyA hai / 5 / dhUpa cUrNa vAsa anulepana aura pragharSaNa AdimeM tathA padma makara haMsa sarvatobhadra cakravyUha AdimeM cetana aura acetana dravyoM ke vibhAga ke anusAra racanAkA pragaTa karanevAlA jo vacana hai vaha saMyojanA satya hai arthAt aneka padArthoM ke milanese dhUpa banatI hai use ghUpake nAmase kahanA tathA senAmeM cetana acetana donoM prakArake samudAyasvarUpa cakravyUha Adi racanA mAnI hai to bhI use cakravyUhake nAmase pukAranA yaha saba saMyojanA satya hai / Arya aura anAyake nivAsa sthAna vacIsa hajAra dezoM meM dharma artha kAma aura mokSa cAro puruSArthoMko prApta karAnevAlA vacana kahanA janapadasatya hai / jo vacana gAMva nagara rAjA gaNa-muniyoM kA samUha pAkhaMDa jAti aura kula AdikI rIti rivAja kA batalAnevAlA ho vaha dezasatya hai / yadyapi chadmastha - alpa jJAnIko padArthoM ke yathArthasvarUpakA jJAna nahIM hotA to bhI saMyamI aura saMyatAsaMyata vratI apanI kriyAoMkA bhale prakAra pAlana karasake isakAraNa unakI kriyAoMkI rakSArtha jo yaha kaha denA hai ki yaha dravya prAsuka hai aura yaha aprAsuka hai vaha bhAvasatya hai | aura Agamagamya jIva Adi chahau dravyoM kI judI judI paryAyoMkA jo yathArthasvarUpa pratipAdana karanA hai vaha samayasatya hai / jahA~para AtmA ke astitva nAstitva nityatva anityatva kartRtva bhoktRtva Adi guNoMkA yuktipUrvaka varNana ho aura SaT jIva nikAya ke bhedoM kA bhI yuktipUrvaka varNana ho vaha AtmapravAda pUrva hai / karmoM kA baMgha, udaya, upazama, nirjarAke paryAya anubhAga- vipAka, pradeza, AdhAra, jaghanya madhyama aura utkRSTa sthitikA jahAM vistArase varNana hai vaha karmapravAda pUrva hai / jisa pUrva meM vrata niyama pratikramaNa pratilekhana tapa kalpa adhyAya 1 363 Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya upasarga AcAra pratimA virAdhanA ArAdhanA vizuddhikA kUma muniliMgakA kAraNa parimita aura apari- mita dravya aura bhAvoMkA pratyAkhyAna-tyAga, varNana kiyA gayA hai vaha pratyAkhyAna pUrva hai|jhaaNpr samasta prakArakI vidyA ATha mahAnimica unakA viSaya rAjU aura rAzikI vidhi kSetra zreNI lokakA AdhAra // 6 saMsthAna-AkAra, aura samudghAtakA nirUpaNa ho vaha vidyAnuvAdapUrva hai| aMguSTha prasenA Adi sAta sau to kalpa vidyA haiM aura rohiNI Adi pAMcau mahAvidyA haiM aMtarikSa / bhauma 2 aMga 3 svara 4 svapna 5 lakSaNa 6 vyaMjana 7 aura chinna 8 ye ATha mahAnimica haiN| inakA viSaya loka hai| kSetrakA artha AkAza hai| paTake sUtoMke samAna vA cAmake avayavoMke samAna AnupUrvI kamase Upara nIce aura tiryak rUpase sthita asaMkhyAte AkAzake pradezoMkA nAma zreNI hai| anaMta pradezI alokAkAzake bahamadhyabhAgameM supratiSThaka (ThoNA) ke samAna AkAravAlA loka hai / vaha Urdha madhya aura adholokake bhedase tIna prakArakA hai / usameM Urdhvaloka mRdaMgasarIkhe AkArakA hai / madhyaloka vetrAsana mRDheke AkArakA hai aura adholoka jhAlara sarIkhA hai / Upara nIce aura tiryag tInoM jagaha yaha loka cArau orase tanuvAtavalayase veSTita hai| caudaha rAjU laMbA hai aura meru 1 pratiSTha 2 vajra 3 vaiDUrya 4 paTala 5 aMtara 6 rucaka 7 aura saMsthita 8 ye ATha lokake madhyapradeza haiN| lokake madhya bhAgase rajjuAka dvArA jaba Urdhva lokakI laMbAIkA pramANa kiyA jAtA hai taba lokake madhya bhAgase Upara aizAna svarga paryanta yaha loka DeDha rAjU hai| mAheMdra svarga paryaMta tIna rAjU hai / 1 pUjA karate samaya jisameM sthApanA kI jAtI hai usa pAtrako ThauNA bolate haiM ThauNA zabda sthApanA kA hI apabhraMza hai| vaha pAtra lokake AkAra hotA hai| RECOULAMBASSISUALLEGES 364 Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA0rA0 bhASA 368 * mAraNAMtika 4 taijasa 5 AhAraka 6 aura kevalaki 7 bhedase sAta prakArakA hai / vAta pitta Adi roga aura viSa Adi dravya ke saMbaMdha se utpanna honevAle saMtApase jAyamAna vedanA - takalIpha se jo AtmapradezoM kA vAhira nikalanA hai vaha vedanA samudrAta hai / vAhya aura aMtaraMga donoM kAraNoM ke dvArA utpanna honevAle aa kaSAya se jo AtmA ke pradezoMkA bAhara nikalanA hai vaha kaSAyasamuddhAta hai / samayapara vA asamayameM Ayukarma nAzase honevAle meraNase jo AtmA ke pradezoMkA vAhira nikalanA hai vaha mAraNAMtika samudvA hai| jIvoMkA upakAra ho isa buddhise vA unakA nAza ho isa buddhise tejasa zarIrako racanA ke liye jo AtmA pradezoM kA bAhara nikalanA vaha taijasa samuddhAta hai| mila jAnA, judA honA, nAnAprakAra kI ceSTA karanA, aneka prakArake zarIra dhAraNa karanA, aneka prakArase vANIkA pravartAnA zastra Adi banAnA ityAdi jo nAnAprakAra kI vikriyAkA honA hai aura una vikriyAoMke anukUla AtmA ke pradezakA bAhara nikalanA hai vaha vaikriyika samuddhAta hai / jisakA samAdhAnaM kevaloke sAkSAtkAra kiye vinA nahIM ho sakatA aisI kisI sUkSma padArthaviSayaka zaMkAke utpanna hone para thoDA pApa lage isa AzAse jo kevalI ke nikaTa jAnanekelie AhAraka zarIrako racanA karanA hai aura usake anukUla AtmapradezakA bAhara nikalanA hai vaha AhAraka samudghAta hai / jisasamaya vedanI karma kI sthiti to adhika rahai aura Ayu karmakI sthiti kama rahai usasamaya vinA hI bhoga kiye una donoM kI sthiti samAna karane ke liye dravyastrabhAva se jisaprakAra zarAvake phena vega babUle uThA karate haiM aura phira usImeM jAkara 1 mAraNAMtika samudghAta maraNase kiMcit samaya pahale hotA hai, jahAM mara kara jIva jAtA hai usa yonikA pahale sparza kara bhAtA hai| * adhyAya 1 368 Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ghanodadhivAtakA sAta yojana, ghanavAtakA pAMca yojana aura tanuvAtakA cAra yojana vistAra ho gayA hai phira uttarottara ghaTavArI honeke kAraNa lokake agra bhAga taka ATho hI dizA, vidizA aura pasavADoMmeM ghanodadhikA daMDAkAra pAMca yojana, dhanavAtakA cAra yojana aura tanuvAtakA tIna yojana vistAra raha gayA hai / tathA lokake agra bhAgameM ghanodadhivAtakA vistAra do kozakA hai ghanavAtakA eka koza aura tanuvAtakA kucha kama eka kozakA hai| tathA Upara lokake mUlase kalaMkala pRthvI taka tInoM vAtavalayoMkA vistAra bIsa bIsa hajAra yojanakA kahA hai paraMtu kalaMkala pRthvIse Upara ghanodadhikA sAta yojana ghanavAtakA pA~ca yojana aura tanuvAtakA cAra yojanakA vistAra hai / agholokake mUlameM dizA aura vidizAoM meM saba jagaha lokakI caur3AI sAta rAjU hai / ghaTatIghaTatI tiryagloka meM eka rAjU raha gaI hai phira baDhakara brahmasvarga meM pAMca rAjU ho gaI hai aura ghaTatI ghaTatI lokake agra bhAgameM phira eka rAjU raha gaI hai / lokake madhya bhAgase eka rAjU nIce jA kara dUsarI zarkarA pRthvI ke aMta meM AThoM dizA vidizAoM meM saba jagaha lokakI cauDAI eka rAjU aura eka rAjU ke sAta bhAgoM meM chaha bhAga hai / zarkarA pRthvI ke aMta se eka rAjU nIce jAkara vAlukA pRthvI ke aMtameM sarvatra lokakI cauDAI do rAjU aura eka rAjU ke sAta bhAgoM meM pAMca bhAga hai| vahAMse Age eka rAjU nIce jA kara paMkaprabhAke aMta meM tIna rAjU aura eka rAjU ke sAta bhAgoM meM cAra bhAga hai vahAMse Age eka rAjU nIce jAkara dhUmraprabhAke aMtameM cAra rAjU aura eka rAjU ke sAta bhAgoM meM tIna bhAga hai / vahAMse Age eka rAjU nIce jAkara tamaHprabhAke aMtameM pAMca rAjU aura eka rAjU ke sAta bhAgoM meM do bhAga hai / usake Age eka rAjU nIce jAkara tamastamaH prabhA sAtavIM pRthvI ke aMta meM sarvatra cauDAI chaha rAjU aura eka rAjU ke adhyAya 1 366 Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ReCCEBSRECResterestECE 6 sAta bhAgoMmeM eka bhAga hai / aura sAtavIM pRthivIke aMtase eka rAjU nIce jA kara kalaMkala pRthivIke ai nIca lokake aMta taka cauDAI sAta rAjU hai| babratala-lokake madhya bhAgase, eka rAjU Upara jAne para lokakI cauDAI do rAjU aura eka rAjUke " sAta bhAgoMmeM eka bhAga hai / vahA~se Age eka rAjU Upara jAne para tIna rAjU aura eka rAjUke sAta 2 bhAgoMmeM do bhAga hai / usake eka rAjU Upara jAne para cAra rAjU aura eka rAjUke sAta bhAgoM meM tIna bhAga 6 hai| vahAMse Age AdhA rAjU Upara jAne para pAMca rAjU vahAMse Age AdhA rAjU aura Upara jAne para cha cAra rAjU aura eka rAjUke sAta bhAgoMmeM tIna bhAga hai| vahAMse Age phira ekarAjU Upara jAne para tIna hU~ rAjU aura eka rAjUke sAta bhAgoMmeM do bhAga haiN| usake Age eka rAjU Upara jAne para do rAjU aura TU hU~ eka rAjUke sAta bhAgoMmeM eka bhAga cauDAI hai aura vahAMse Age phira eka rAjU Upara jAne para hai se lokake aMtameM lokakI cauDAI kevala eka rAjU hai| yaha alokAkAzakI apekSA rAjuoMkA vidhAna hai| sam aura ut upasargapUrvaka hana dhAtuse bhAva arthameM ghaJ pratyaya karane para samuddhAta zabda banA hai| / han dhAtukA artha yahAM gamana karanA liyA gayA hai isaliye 'milakara AtmAke pradezoMkA jo vAhira nikalanA hai vaha samuddhAta hai' yaha samuddhAta zabdakA artha hai / aura vaha vedanA.1 kaSAya 2 vaikriyika 3 1 / vaiyaNakasAyavegumviyo ya maraNaMtio smugdhaado| tejAhAro chacho sacamao kevalINaM tu // 666 // mUlazarIramachaMDiya uttaradeDassa jIvapiMDassa / NiggamaNaM dehAdo hodi samugdhAdaNAmaM tu // 667 // jIvakAMDa / vedanA kaSAya Adi sAta prakArakA samudghAta hai| mUla zarIrako na choDakara taijasa kArmANa rUpa uttara dehake sAtha sAtha jIva pradezoMke zarIrase bAhara nikalaneko samudghAta kahate haiN| STIONSISTOTROPISS ASHTRAKASHASSARE 367 Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya mAraNAMtika 4 tejasa 5AhAraka 6 aura kevaloke 7 bhedase sAta prakArakA hai / vAta pica Adi roga aura viSa Adi dravyake saMbaMdhase utpanna honevAle saMtApase jAyamAna vedanA-takalIphase jo aatmprdeshoNkaa| vAhira nikalanA hai vaha vedanA samuddhAta hai| vAhya aura aMtaraMga donoM kAraNoM ke dvArA utpanna honevAle tIna kaSAyase jo AtmAke pradezoMkA bAhara nikalanA hai vaha kaSAyasamuddhAta hai| samayapara vA asamayameM Ayukarmake nAzase honevAle meraNase jo AtmAke pradezoMkA vAhira nikalanA hai vaha mAraNAMtika samu.18 dAta hai| jIvoMkA upakAra ho isa buddhise vA unakA nAza ho isa buddhise taijasa zarIrakI racanAkeliye 5 jo AtmAke pradezoMkA vAhara nikalanA vaha taijasa samuddhAta hai| mila jAnA, judA honA, nAnAprakArakI | ceSTA karanA, aneka prakArake zarIra dhAraNa karanA, aneka prakArase vANIkA pravartAnA zastra AdiI banAnA ityAdi jo nAnAprakArako vikriyAkA honA hai aura una vikriyAoMke anukUla AtmAke pradezoMkA bAhara nikalanA hai vaha vaikriyika samuddhAta hai / jisakA samAdhAna kevaloke sAkSAtkAra kiye vinA nahIM ho sakatA aisI kisI sUkSma padArthaviSayaka zaMkAke utpanna hone para thoDA pApa lage isa AzAse jo kevalIke nikaTa jAnanekolae AhAraka zarIrakI racanA karanA hai aura usake anukUla AtmapradezoMkA bAhara nikalanA hai vaha AhAraka samudghAta hai / jisasamaya vedanI karmakI sthiti to adhika rahai aura Ayu karmakI sthiti kama rahai usasamaya vinA hI bhoga kiye una donoMkI sthiti samAna karanekeliye dravyasvabhAvase jisaprakAra zarAvake phena vega babUle uThA karate hai aura phira usImeM jAkara 1 mAraNAMtika samavayAta maraNase kiMcit samaya pahale hotA hai, jahAM mara kara jIva jAtA hai usa yonikA pahale sparza kara bhAtA hai| SARKARIORRORSEE Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ esa * mila jAte haiM usIke samAna dravyasvabhAvase dehameM sthita AtmapradezoMkA jo vAhara nikalanA aura Akara haiM phira mila jAnA hai usakA nAma kevalisamudghAta hai| - . AhAraka zarIra zreNi-dizAmeM hI gamana karatA hai vidizAmeM nahIM tathA jisa kSetrameM kevalI virAjamAna rahate haiM usI kSetrameM jAtA hai anya kSetrameM nahIM isaliye jimasamaya AtmA AhAraka zarIrakI | racanAmeM pravRtta hotA hai usasamaya eka hI dizAmeM asaMkhyAte AtmAke pradezoMko bAhara nikAla vaha eka hAtha pramANa AhAraka zarIrakI racanA karatA hai| anya kSetrameM jAnekeliye AhAraka samudghAtakI raca-15 nAkI koI AvazyakatA nahIM isaliye jisa dizAmeM kevalI virAjamAna rahate haiM usI dizAmeM jAneke 8 kAraNa usakA gamana eka hI dizAmeM hotA hai tathA maraNake aMtameM jo jIvakA gamana hotA hai vaha bhI hU~ dizAmeM hI hotA hai isaliye maraNake aMta samayameM naraka Adi gatiyoM meM jahAM jIvako janma lenA hotA hai hai usI kSetrameM mAraNAMtika samuddhAta dvArA AtmAke pradeza usI dizA aura kSetrameM gamana karate haiM vidizA vA anya kSetrameM gamana nahIM karate isaliye jahaoNpara janma lenA nirdhArita ho cukA hai usI dizA vA kSetra || 1 meM mAraNAMtika samuddhAtakA gamana bhI eka hI dizA meM hotA hai isarItipte AhAraka aura mAraNAMtika 18 ina donoM samuddhAtoMkA to eka hI dizAmeM gamana hotA hai isaliye ye donoM samuddhAta ekadika haiM aura bAkIke pAMca samuddhAtoMkA chahau dizAoMmeM gamana hotA hai kyoMki vedanA kaSAya Adi samuddhAtoMke 1 / mAhAramAraNatiya durga pi NiyameNa egadisigaM tu / dasadisigadA hu sesA paMcasamugpAdayA hoti // 668 // ukta sAta prakArake samudghAtomeMse bhAhAra aura mAraNAMtika ye do samudghAta to eka hI dizAmeM gamana karate haiM kiMtu vAkIke pAMca samudghAta dazoM dizAoMmeM gamana karate haiN| B REALOREGAGAGRECASI 47 Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai dvArA vAhara nikale hue AtmAke pradezoMkA gamana pUrva pazcima uttara dakSiNa urdhva aura adhaH ina chahau . adhyApa P dizAoMmeM mAnA gayA hai isaliye vedanA kaSAya Adika pAMca SaDdika haiM tathA ina pAMca samudghAtoMke / 1: dvArA jo AtmAke pradeza vAhara nikalate haiM una sabakA bhI zreNI-dizAoMmeM, hI gamana mAnA hai vidizAB oNmeM nahIM hotaa| 6 vedanA kaSAya mAraNAMtika taijasa vaikriyika aura AhAraka ina chaha samudghAtoMkA kAla to saMkhyAta * samaya hai aura kevalisamudghAtakA kAla ATha samaya hai kyoMki cAra samayoMmeM daMDa kapATa pratara aura loka pUraNa ye cAra avasthA hotI haiM aura cAra samayoMmeM pratara kapATa daMDa aura phirase zarIrameM praveza karanA haiM ye cAra avasthA hotI haiM isa prakAra kevali samuddhAtameM ATha samayakA kAla lagatA hai| hai / sUrya caMdramA graha nakSatra aura tArAgaNake saMcAra upapAda gati aura jo viparIta-ulaTe gamanaphaloM 2 kA jahAMpara varNana hai, zakunoMkA nirUpaNa hai aura ahaMta valadeva vAsudeva cakravartI Adike garbha janma OM tapa Adi mahA kalyANoMkA jahA~para varNana hai vaha kalyANanAmadheyapUrva hai| jisa pUrvameM kAyacikitsAdi aSTAMga Ayurveda, pRthvI, jala Adi bhUtoMkA kArya sarpa Adi jaMgama jIvoMke gati AdikA varNana aura zvAsocchvAsakA vibhAga vistArase varNita hai vaha prANAvAya pUrva hai| jahAMpara vahacara prakArakI lekhana Adi kalA, causaThi prakArake striyoMke guNa, zilpa, kAvyake guNa doSa, chandoMkI racanA evaM kriyA tathA una kriyAoMke phaloMke upabhoga karanevAloMkA nirUpaNa hai vaha kriyAvizAla pUrva hai aura ATha prakArake vyavahAra, cAra prakArake bIja, parikarmarAzikA vibhAga aura samasta zrutakI saMpacikA jahAMpara nirUpaNa 370 hai vaha lokaviMdusAra hai| vizeSa MERRUPEECHEMESTERE P SPlarke REECREG Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / adhyAya tarA utpAda pUrvameM eka karoDa pada haiN| dUsare aprAyaNI pUrva meM chayAnavai lAkha pada haiN| tIsare vIryaprAvadameM 15 sacara lAkha pada haiN| cauthe AstinAstipravAda pUrvameM sATha lAkha pada haiN| pAMcaveM jJAnapravAda pUrvameM eka kama eka karoDa pada haiN| chaThe satya pravAda pUrvameM eka karoDa chaha pada haiN| sAtave Atma pravAda pUrvameM chabbIsa karoDa pada haiN| AThaveM karma pravAda pUrvameM eka karoDa assI lAkha pada haiN| nauveM pratyAkhyAna pUrvameM caurAsI hai lAkha pada haiN|dsh| vidyAnuvAda pUrvameM eka karoDa dazalAkha pada haiN| gyArahaveM kalyANa vAda pUrvameM chabbIsa karoDa pada haiN| vArahaveM prANAvAya pUrvameM teraha.karoDa pada haiN| terahaveM kriyA vizAla pUrvameM nau karoDa pada haiM aura caudahaveM trilokaviMdusArapUrvameM bAraha karoDa pacAsa lAkha pada haiM / zrutajJAnakA vizeSa svarUpa || zrIgommaTasAra aura vRhad harivaMzapurANameM nirUpaNa kiyA hai| ArAtIyAcAryakRtAMgArtha-pratyAsannarUpamaMgavAyaM // 13 // tadanekavidha kAlikotkAlikAdivikalpAt // 14 // kAlake doSase alpa buddhi alpa Ayu aura alpa balake dhAraka jIvoMke upakArakI icchAse, zAsrake rahasyake jAnakAra aura gaNagharoMke ziSya praziSya kahe jAne vAle aise ArAtIya (pIche hone vAle). 1 / gAthA-paraNahadAla paNatIsa tIsa paraNAsa paraNa terasadaM / NaudI dudAla pubve paNaNNA terasasayAI // 36 // chassaya paNNAsAI causayapaNNAsa cha tapapaNuvIsA / vihi lakkhehi du guNiyA paMcama rUUNa chajjudA uhe // 366 // chAyA-paMcAzadaSTacatvAriMzat paMcatriMzat triMzat paMcAzat paMcAzat trayodazazataM / navatiH dvAcatvAriMzava pUrva paMcapaMcAzana trayodazazatAni // 365 // paTchatapaMcAzAni catumzatapaMcAzat SaTchatapaMcaviMzatiH / dvAbhyA lakSAbhyAM tu guNitAni paMcamaM rUponaM SaTyutAni SaSThe / / 366 / / gomaTTasAra jiivkaaNdd| - ASSHRECOREGORIGINGRECORGANSAR -- RECAUSAGESCAREFREEGALOREGLAMOUS / 6 375 Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hala AcAryoM dvArA jo saMkSepase aMgoM ke artha aura vacanoMkI racanA hai: vaha aMga vAhya hai / isa : aMgavAsa ke kAlika utkAlika Adi aneka bheda haiM / svAdhyAya ke samaya meM hI jisakA samaya nizcita hai arthAt jo samaya zAstroMmeM svAdhyAyakelie nizcita hai usI samaya jo par3hA paDhAyA jAtA hai- anya samaya paDhA paDhAyA nahIM jAtA vaha kAlika nAmakA aMga vAhya hai aura jisakA koI samaya nizcita nahIM hara samaya jo paDhA paDhAyA jA sakatA hai vaha utkAlika hai usake bheda uttarAdhyayana Adi aneka haiM / vizeSa-- sAmAyika 1 caturviMzatistava 2 vaMdanA 3 pratikramaNa 4 vainAyaka 5 kRtikarma 6 dazavaikAlika 7 uttarAdhyayana 8 kalpa vyavahAra 9 kalpakalpya 10 mahAkalpa 11 puMDarIka 12 mahA puMDarIka 13 aura niSiddhiko 14 / ye caudaha bheda aMga vAhyake haiM / inako prakIrNaka bhI kahA jAtA hai / sAmAyika meM zatru mitra sukha duHkha Adi rAga dveSa kI nivRtcipUrvaka samabhAvakA varNana hai / dUsare caturviMzati stava meM tIrthaM karoMkI stutikA nirUpaNa hai| tIsare vaMdanA prakIrNakameM vaMdanA ke yogya paMca parameSThI bhagavAnakI pratimA maMdira tIrtha aura zAstroM kA pratipAdana hai aura vaMdya vaMdanAkI vidhi batalAI hai / cauthe pratikramaNa prakIrNakameM dravya kSetra kAla Adi ke dvArA kie gae pApoMkA zodhana prAyazcitta AdikA varNana hai pAMcaveM vainayika prakIkameM darzana vinaya jJAnavinaya cAritravinaya tapavinaya aura upacAra vinayakA savistara varNana hai / kRtikarma 1 | gAthA - sAmAi cavIsatthayaM tado vaMdanA paDikamaNaM / veNaiyaM kidiyammaM dasaveyAlaM ca uttarajhavaNaM // 367 // kaSpamavahArakappAkapiya mahakappiyaM ca puMDariyaM / mahapuMDarIya visihiyamidi codasa maMgavAhirayaM // 368 // chAyA - sAmAyikaM caturviMzastavaM tato vaMdanA pratikramaNaM / vaina piMka kRtikarma dazavekAlika caM uttarAdhyayanaM // 367 // kalpya - vyavahAra- kalpyAkapTayaka-mahAkalpyaM ca puMDarIkaM / mahApuMDarIkaM niSiddhikA iti caturdazAMgavAeM || 368 // go0 jIvakAMTa / adhyAya TIR Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0rA0 bhASA RECORRECEMBECARECOREGAOBASAR prakarNikameM cAra bAra mastaka navAnA, tIna bAra namaskAra karanA, hara eka namaskArameM tIna tIna Avarta || isaprakAra bAraha Avarta karanA Adi sAmayikakI vidhi batalAI haiN| sAtaveM dazavaikAlika prakIrNakameM || caMdra sUryake grahaNa AdikA varNana hai / AThaveM ucarAdhyayana prakIrNakameM mahAvIra bhagavAnake nirvANa gamanakA || kathana hai| navameM kalpavyavahAra prakIrNakameM tapasviyoMke yogya AcaraNakI vidhi batalAI hai aura ayogya AcaraNoMkA prAyazcitta nirUpaNa kiyA gayA hai / dazaveM kalpyAkalpya prakIrNakameM viSaya kaSAya Adi heya aura vairAgya Adi upAdeyakA varNana hai / gyArahaveM mahAkalpya prakIrNakameM muniyoMke lie ucita dravya se ucita kSetra ucita kAla sevanakA nirUpaNa hai| bArahaveM puMDarIka prakIrNakameM devoMkI utpacikA nirUpaNa hai| terahaveM mahApuMDarIkau deviyoMkI utpacikA nirUpaNa hai / aura caudahaveM niSiddhiko prakIrNakameM prAyaH | zcica vidhikA savistara varNana hai / zaMkA-jisataraha matijJAna AdikA jude jude rUpase ullekha kiyA | gayA hai usa taraha anumAna AdikA bhI karanA cAhie ? uttara-- anumAnAdInAM pRthaganupadezaH zrutAvarodhAt // 15 // ___anumAna Adi jJAnoMkA aMtarbhAva zrutajJAnameM hI ho jAtA hai isaliye unakA pRthak rUpase ullekha | nahIM kiyA gayA aura vaha isaprakAra hai-anumAna jJAna pratyakSa pUrvaka hotA ta aura sAmAnyatodRSTa ye tIna usake bheda haiM / pahileke samAna jahAM padArthakA grahaNa ho vaha pUrvavat anumAna kahA jAtA hai jisataraha-pahile kaI jagaha kisI puruSane agnise nikalatA huA dhUvAM dekhA usase usake || AtmAmeM yaha saMskAra jama gayA ki vinA agnike ghUvAM nahIM ho sakatA isIkA nAma avinAbhAva saMbaMdha ||hai.phir jahAM kahIM parvata AdimeM vaha dhUvAM dekhatA hai usasamaya use avinAbhAva saMbaMSakA smaraNa hotA hai BARBARAHARASHARABADAS Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RISTALORSTNERI RCIBARORRORECAS aura usase vaha ghUvA dekhakara, 'yahAM agni hai aisA pahileke samAna agnikA nizcaya kara letA hai yaha pUrvavat anumAna hai| zeSa-avaziSTa bhAgakA jAna lenA zeSavat anumAna hai| jisataraha kisI puruSane pahile 8 adhyAya % sIMga aura sIMgavAlekA saMbaMdha nizcita kara rakkhA hai, vaha jahAM sIMgoMko dekhatA hai vahAM usa sIMgavAlekA hU~ nizcaya kara letA hai / yaha zeSavat anumAna hai / tathA sAmAnyase jahAM para pratipaci ho jAtI hai vaha hai sAmAnyato dRSTa hai jisataraha-eka jagahase dUsarI jagahapara pahuMcanA devadacakA vinA cale nahIM ho sakatA hU~ hai isaliye jisaprakAra devadacakA dUsarI jagaha para pahuMcanA gatipUrvaka hai usIprakAra yadyapi sUryako gamana hai kriyA pratyakSameM nahIM dIkha paDatI to bhI vaha jo pUrva dizAmeM udita hokara pazcima dizAmeM jAkara astaOM hotA hai, 'yaha eka pradezase dUsare pradezameM jAnA' vinA gamana kriyAka nahIM ho sakatA isaliye devadatta 5 kI gamanakriyAse sUrya kI gamanakriyAkA nizcaya kara liyA jAtA hai yaha sAmAnyato dRSTa anumAna hai| zrutajJAnake anakSarazruta aura akSarazruta do bheda mAne haiM jisasamaya ukta tInoM prakArake anumAnoMse svayaM 5 jJAna karanA hogA vahAM unakA anakSara zrutameM aMtarbhAva hai aura jahAM para dUsareko jJAna karAyA jAyagA vahAM para akSara zrutameM aMtarbhAva hai isarItise zrutajJAnake hI aMtargata ho jAnese anumAnakA matijJAna hai Adike samAna pRthak ullekha nahIM kiyA jA sktaa| tathA jaisI gaU hotI hai vaisA hI gavaya (roja) hotA hai kevala sAnA (galemeM laTakatA huA mAMsapiMDa) kA bheda hai| isakA dUsare dUsare siddhAMtakAroMne upamAna pramANa mAnA hai paraMtu yaha bhI zrutajJAna hI hai kyoMki 'jaisI gaU hotI hai vaisI hI gavaya hotA hai kevala sAstrAkA bheda rahatA hai jisasamaya isaprakArakA jJAna svayaM hotA hai usasamaya usakA anakSara zrutameM aMtarbhAva hai aura jisasamaya dUsareko jJAna karAyA jAtA hai usasamaya akSarAtmaka zrutajJAnameM aMtarbhAva 37 Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yeong bhASA 375 Get AJA hai / tathA ghaTa Adi zabdoM se jo unake arthakA jJAna hotA hai use anya siddhAMtakAroMne zabda pramANa mAna rakkhA hai paraMtu vaha spaSTa zrutajJAna hai / 'isaprakAra isa bharata kSetra meM bhagavAna RSabhadeva hue' isataraha jJAnako kisI kisIne aitihya pramANa mAna rakkhA hai paraMtu yaha bAta paraMparAse puruSoM ke zAstra-vacanoM se jAnI jAtI hai isaliye vaha zrutajJAnase bhinna nahIM / tathA "amuka puruSa dinameM to khAtA nahIM paraMtu jItA jAgatA hRSTa puSTa hai vahAM para yaha sulabharUpase nizcaya kara liyA jAtA hai ki vaha rAtako jarUra khAtA hogA nahIM to vinA bhojana ke usakA jInA Adi asaMbhava hai" aise jJAnako logoMne arthApatti pramANa mAnA hai / tathA cAra prastha (pAyalI ) kA eka ADhaka ( parimANa vizeSa ) hotA hai aisA jJAna jAne para kahIM ko nAjako dekhakara yaha jAna lenA ki yaha Adhe ADhaka pramANa hai isa jJAnako loga pratipatti pramANa mAna liyA hai| tathA tRNa gulma vRkSa AdimeM harApana, patte aura phala Adi na dekha kara yaha jAna lenA ki yahAM para nizcayase megha nahIM varSA hai, isa jJAnako anya siddhAMtakAroMne abhAva pramANa mAnA hai paraMtu arthApatti pratipaci aura abhAva ye saba jJAna anumAna pramANake aMtarbhUta haiM aura anumAnako Upara zrutajJAna siddha kara Aye haiM isaliye ina sabakA zrutajJAnameM hI aMtarbhAva hai zrutajJAna se bhinna nahIM hai isarIti se zrutajJAnake kahane se hI anumAna AdikA grahaNa ho jAnese unakA pRthakU ullekha ( nahIM kiyA gayA // 20 // pramANake pratyakSa aura parokSa ye do bheda kahe the / unameM parokSa pramANakA svarUpa batalA diyA gayA / aba pratyakSa pramANapara vicAra kiyA jAtA hai / pratyakSa ke do bheda haiM eka deza pratyakSa dUsarA sakala pratyakSa / 1 upamAna arthApatti AdikA pratyakSa parokSa pramANoM meM antarbhAva prameyakamalamArtaDa patra saMkhyA 50 meM khulAsA rUpase hai / adhyApa 1 375 Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ IMACHARGREACTICLESSION avadhi aura manaHparyayajJAna ye do deza pratyakSa haiM aura kevalajJAna sakala pratyakSa hai| 'kSayopazamAtmaka | vizuddhirUMpa AtmAke prasAdako vizeSatAse jisake dvArA maryAditarUpase padArtha jAne jAya vaha avadhi-hai jJAna hai' yaha avadhijJAnakA svarUpa pahile kaha diyA jA cukA hai| vaha avadhijJAna bhava pratyaya aura guNa pratyayake bhedase do prakArakA hai athavA dezAvadhi aura sarvAvadhi ye bhI usake do bheda haiN| ( yadi yahA~para | B] yaha kahA jAya ki dUsarI jagaha dezAvadhi paramAvadhi aura sarvAMvadhike bhedase aMvadhijJAna tIna prakArakA | mAnA hai| yahAM usake dezAvadhi aura sarvAvadhi do hI bheda kiye haiM isaliye ApasameM virodha hai ? so nhiiN| hai sarvazabdakA artha saMpUrNa hai.| saMpUrNameM parama zabdakA bhI aMtarbhAva ho jAtA hai isaliye paramAvadhi bhI hai dezAvadhi hI hai isarotise paramAvadhiko dezAvadhi siddha honese avadhijJAnake dezAvadhi aura sarvAvadhi | do bheda mAnanemeM koI Apatti nahIM) aba bhavapratyaya avadhijJAna ke viSayameM sUtrakAra kahate haiM bhavapratyayo'vadhidevanArakANAM // 21 // deva aura nArakiyoMke jo avadhijJAna hotA hai vaha bhavapratyaya hai arthAt deva aura narakagatimeM jAte | hI unake avadhijJAna pragaTa ho jAtA hai| vArtikakAra bhavazabdakA artha batalAte haiM AyurnAmakarmodayavizeSApAditaparyAyo bhvH||1|| __ anya avinAbhAvI kAraNoMke sAtha Ayu aura nAma karmake udayase AtmAke jisa paryAyakI prApti ho vaha bhava kahA jAtA hai| yaha bhavakA sAmAnya lakSaNa hai| pratyayazabdasyAnekArthasaMbhave vivakSAto nimittaarthgtiH||2|| 376 ' pratyaya zabdake aneka artha haiM 'arthAbhidhAnapratyayA padArtha zabda aura jJAna yahAMpara pratyayazandakA BREGALASS-SHABADRISHABBABASAIBABAR Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ taza mAvA adhyAya artha jJAna hai / 'paradravyaharaNAdiSu satyupAlabhe pratyayo'nena kRtaH paradravyake corI Adi ho jAnepara jaba | isa puruSako ulAhanA diyA gayA taba isane zapatha kI, yahAM para pratyaya zabdakA artha zapatha hai / 'avi- | dyApratyayAH saMskArAH' saMskAra avidyAkAraNaka haiM, yahAM para pratyaya zabdakA artha kAraNa hai paraMtu isa 377 sthAna para pratyaya zabdakA nimica' artha grahaNa karanA abhISTa hai isaliye nimica artha hI liyA gayA hai hai| bhavapratyayaH' arthAt bhavakAraNaka hai| zaMkA kSayopazamAbhAva iti cenna tasmin sati sadbhAvAt khe patattrigativat // 3 // ___ avadhijJAnakI utpacimeM avadhijJAnAvaraNa aura vIyAMtarAyakA kSayopazama Adi kAraNa mAne haiM * yadi use bhavanimicaka mAnA jAyagA to karmoMkA kSayopazama mAnanA vyartha hai ? so ThIka nhiiN| jisapra-hU~ * kAra AkAzake hote pakSiyoMkI gati hotI hai yahA~para gati nAmakarmakA kSayopazama aMtaraMga kAraNa mAnA hai aura AkAzako vAhya kAraNa mAnA hai. usIprakAra avadhijJAnAvaraNa karmake kSayopazamake hone para hI hai avadhijJAna hotA hai vinA usake jJAna nahIM ho sakatA isaliye avadhijJAnAvaraNa karmakA kSayopazama avakA vijJAnameM aMtaraMga kAraNa hai aura bhava pakSiyoMkeliye AkAzake samAna vAhya kAraNa hai / aura bhI yaha bAta hai ki itarathA hyavizeSaprasaMgaH // 4 // yadi avadhijJAnakI utpacimeM bhava hI kAraNa mAnA jAyagA karmoMkA kSayopazama kAraNa na mAnA hai jAyagA to saba hI deva aura nArakiyoMke bhava kAraNa samAna hai, isaliye sabake eka samAna avadhijJAna meM honA cAhiye, paraMtu vaha kisIke kama hotA hai aura kisIke adhika hotA hai, isaliye bhavakAraNaka jApAna AGARABARBARASHILS RECE 964 377 48 Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya FSA-SARLSCLASASARDARDWARENESCREERSotes * avadhijJAnakI utpacimeM bhI aMtaraMga kAraNa kSayopazama hai / vaha jaisA jaisA tIvra maMdabhAvase rahatA hai vaisA hai vaisA kama adhika avadhijJAna hotA hai| yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki jaba bhavanimicaka avadhijJAnameM bhI kA~kA kSayopazama hI kAraNa hai taba usakI utpatti meM bhavako kAraNa mAnanA vyartha hai ? soI 6 ThIka nhiiN| jisataraha tiryaMca aura manuSyoMke avadhijJAnameM ahiMsAdika vrata niyama kAraNa haiM usIprakAra 6 deva aura nArakiyoMke avadhijJAnameM ahiMsAdika vrata niyama kAraNa nahIM kiMtu devagati aura narakagatimeM hU~ utpanna honeke sAtha hI Apase Apa vahAM avadhijJAnakI utpacike anukUla karmoMkA kSayopazama ho jAtA hai hai isaliye vahAM para jo avadhijJAna utpanna hotA hai usameM vAhya kAraNa bhava hI hai| zaMkA avizeSAta sarvaprasaMga iti cenna samyagadhikArAta // 5 // ____bhavakAraNaka avadhi deva aura nArakiyoMke hotA hai yaha sAmAnya kathana hai / devagati aura naraka gatimeM samyagdRSTiM aura mithyAdRSTi donoM prakArake nArakI rahate haiM isalie mithyAdRSTiyoMke bhI avadhi OM jJAnakA vidhAna siddha honese unake bhI avadhijJAna kahanA hogA ? kyoMki bhava donoMke samAna kAraNa 8 6 upasthita hai| so nhiiN| bhavapratyayovadhirityAdi sUtra ke lie samyagdarzana aura samyagjJAnakA adhikAra hU~ hU~ hai kyoMki pAMcoM samyagjJAnoMkA hI vivecana kramase kiyA jA rahA hai vaha bhI mokSa mArga prakaraNa honese hU~ siddha hai isalie samyagdRSTI deva nArakiyoM ke hI avadhijJAna ho sakatA hai mithyAdRSTike nahIM, unake hai 9 vibhaMga hotA hai / athavA isI adhyAyameM Age "matizrutAvadhayo viparyayazca" mati zruta aura avadhijJAna hai * ye viparIta jJAna bhI hote haiM, yaha kahA gayA hai usa saMbaMdhase siddha hotA hai ki samyagdRSTI devoM ke hI 378 3 avadhijJAna hotA hai mithyASThiyoMke avadhijJAna nahIM hotA kiMtu vibhaMgAvadhijJAna hI hotA hai| athavA REGRESREEGREENSARG FASNA Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAra tarA0 bhASA 179 434ABARABANANASA vyAkhyAnAdvizeSapratipaciH' zAstroMmeM jaisA varNana rahatA hai usIke anukUla padArtha vizeSoMkA jJAna hotA hai| zAstroMmeM avadhijJAna samyagdRSTiyoMke hI kahA hai / mithyAdRSTiyoMke nahIM isalie mithyAdRSTi deva aura | nArakiyoMke avadhijJAnakA vidhAna nahIM mAnA jA sakatA / zaMkA-- Agame prasiddhernArakazabdasya pUrvanipAta iti cennobhayalakSaNaprAptatvAddevazabdasya // 6 // | jIva Adike nirUpaNa karate samaya, sat saMkhyA Adike nirUpaNa karate samaya vA anuyogake kathana karane para devoMkI apekSA nArakiyoMkA pahile varNana kiyA hai isalie 'bhavapratyayovadhiH' ityAdi / sUtrameM bhI nArakiyoMkA hI devoMse pahile ullekha karanA ucita hai ? so nhiiN| jisa zabdameM thor3e svara se hote haiM aura jo uttama hota hai usakA pahile ullekha kiyA jAtA hai yaha vyAkaraNakA sarvamAnya siddhAMta hai| nArakakI apekSA deva zabdameM thor3e svara haiM aura usakI apekSA deva zabda ucama bhI hai isalie hai nAraka aura deva zabdoMmeM devakA hI pahile ullekha hogA nAraka zabdakA nahIM ho sktaa| tathA zAstrameM jIva sthAna Adi prarUpaNAoMmeM nArakiyoMkA pahile varNana hai aura devoMkA pIche hai isalie sUtrameM deva | zabdakA pahile ullekha na kara nAraka zabdakA hI karanA cAhie yaha yukti bhI aniyamita hai kyoMki | jisakA zAstrame pahile varNana hai usakA jahAM kahIM bhI ullekha kiyA jAya vahAM sabase pahile ullekha karanA | cAhie yaha koI niyama nahIM / bahutase zabdoMkA zAstroMmeM pahile varNana hai aura unakA pIche prayoga hotA | 8. dIkha paDatA hai isalie pUrvokta vyAkaraNake niyamAnusAra nAraka aura deva zabdoMmeM deva zabdakA hI pUrva 5 ullekha nyAyaprApta hai| 6379 tIvra aura maMda rUpase jaisA jaisA kSayopazama hotA hai usIkI apekSA avadhijJAna bhI hIna aura CELCASTLECRECEReoHOOLGACCOREALLAGES Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ C adhyApa ASTISGAR-SANSKRITI Adhika rUpase vA utkRSTa aura jaghanya rUpase hotA hai yaha Upara kahA jA cukA hai usakA vistRta varNana isa [3] prakAra hai--bhavanavAsI vyaMtara jyotiSI aura vaimAnika ye devoMke cAra bheda haiM unameM darzaprakArake bhavanavAsiyoMke jaghanya avadhi jJAnakA viSaya paccIsa yojana pramANa hai arthAt jaghanya avadhi jJAnake dhAraka dazoM prakArake bhavanavAsI avadhijJAnase paccIsa yojanase adhika nahIM jAna sakate / bhavanavAsI nikAyake hU~ bheda asurakumAra devoMke utkRSTa avadhijJAnakA viSaya nIcekI ora asaMkhyAta koDAkoDI yojana pramANa hai aura UparakI ora RjuvimAnakI coTI taka hai / nAgakumAra Adi nau prakArake bhavanavAsiyoMke hai utkRSTa avadhijJAnakA viSaya nIcekI ora asaMkhyAta hajAra yojana pramANa hai| UparakI ora meru parvatakI coTI taka hai aura tirachA asaMkhyAta hajAra yojana pramANa hai| _kiMnara kiMpuruSa mahoraga gaMdharva yakSa rAkSasa bhUta aura pizAcake bhedase vyaMtara ATha prakArake 5, haiN| AThoM hI prakArake vyaMtaroMkA jaghanya avadhikA viSaya paccIsa yojana pramANa hai / tathA utkRSTa nIcekI ora asaMkhyAta hajAra yojana hai UparakI aura apane apane vimAnoMkI coTI taka hai aura tirachA asaMkhyAta koDA koDI yojana hai| jyotiSI devoMkA jaghanya avadhijJAna nIce saMkhyAta yojana pramANa hai hai utkRSTa-asaMkhyAta hajAra yojana pramANa hai| Upara apane vimAnakI coTI taka hai| tirachA asaMkhyAta koDAkoDI.yojana pramANa hai| . HERSARGEOGSPEECURESGRASIRROR-SAs IRSHASTLESSINDIA 1-bhavanavAsino'suranAgavidyussuparNAgnivAtastaniThodadhidvIpadikkamAgaH / asurakumAra 1 nAgakumAra 2 vidyutkumAra 3 supakupAra 4 agnikumAra 5 vAtakumAra 6 stanitakumAra 7 udadhikumAra dvIpakumAra 9 aura dikkumAra 10 ye daza prakArake bhavanavAsI deva he tatvAthe sUtra a04010|2-prthm saudharmasvargakA vimAna / 380 Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya sa0rA0 bhASA SHARACTES6IGISGAESABHERAKASGAESSAGA - saudharma Adi Urdhva lokake nivAsa sthAnoMkA nAma vimAna hai una vimAnoM meM rahane vAle deva vaimA. nika kahe jAte haiN| unameM saudharma aura aizAna svargavAsI devoMke jaghanya avadhijJAnakA viSaya jyoti piyoMke utkRSTa avadhijJAnakA jitanA viSaya hai utanA hai utkRSTa avadhijJAnakA viSaya ratnaprabhAke aMtahA paryaMta hai / sAnatkumAra aura mAheMdra svargavAsI devoMke jaghanya avadhijJAnakA viSaya ratnaprabhAke aMtataka hai | aura utkRSTa zarkarAprabhAke aMtaparyaMta hai / brahma brahmocara lAMtava aura kApiSTha svargavAsI devoMke jaghanya kA avadhijJAnakA viSaya zarkarAprabhAke aMtaparyaMta hai aura utkRSTa vAlukAprabhAke aMtaparyaMta hai / zukra mahA zukra zatAra aura sahasAra svargavAsI devoMke jaghanya avadhijJAnakA viSaya vAlukAprabhAke aMtapayaMta hai 5 aura utkRSTa paMkaprabhAke aMtaparyaMta hai| Anata prANata AraNa aura acyuta svargavAsI devoMke jaghanya avadhijJAnakA viSaya paMkaprabhAke aMtaparyaMta hai aura utkRSTa dhUmaprabhAke aMtaparyaMta hai| nau graiveyakoMke jaghanya hai avadhijJAnakA viSaya dhUmaprabhAke aMtaparyaMta hai aura utkRSTa tama prabhAke aMtaparyaMta hai aura nava anudiza hU~ evaM pAMca anucaravimAnavAsI devoMke avadhijJAnakA viSaya lokanADI paryaMta hai| tathA saudharmasvargavAsI hai devoMko Adi lekara anucaraparyaMta rahanevAle devoM ke UparakA avadhijJAnakA viSaya apane apane vimAnako / coTI paryaMta hai aura tirachA asaMkhyAta koDAkoDI yojana hai / arthAt Upara nIce aura tirachA jo bhI jaghanya aura utkRSTa bheda viziSTa avadhijJAnakA viSaya batalAyA gayA hai vahIM taka avadhijJAnase / padArtha jAne jA sakate haiM usase Age nhiiN| yaha kSetrakI apekSA avadhijJAnakA viSaya vibhAga kahA gayA hai aba kAla dravya aura bhAvakI apekSA isa prakAra hai avadhijJAna jitane kSetrako viSaya karatA hai aura usameM jitane AkAzake pradezoMkA pramANa rahatA hai HIBRARAMHASIA* SACHERE Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA0 SA 83 utane hI saMkhyA pramANa bhUta bhaviSyat vartamAna trikAlavartI samayako avadhijJAna viSaya karatA hai / | kSetraka pradazoMkI saMkhyA pramANa hI asaMkhyAta bhedavAle anaMta pradezoMke dhAraka pudgala skaMdhoMko viSaya karatA hai aura utanI hI saMkhyA pramANa karma sahita jIvoMko viSaya karatA hai / yaha kAla aura dravya hi apekSA avadhijJAna viSayakA nirUpaNa hai tathA bhAvakI apekSA apane viSayabhUta pudgala skaMdhoM ke rUpa Adi bhedoM ko evaM jAva ke pariNAma svarUpa audayika aupazamika aura kSAyopazamikako bhI viSaya karatA hai | yahA~para yaha zaMkA nahIM karanI cAhiye ki avadhijJAnakA viSaya mUrtika padArtha hai vaha amUrtika jIva va usake pariNAmoMko kaise jAna sakatA hai ? kyoMki karma sahita jIvako vA karmake vikArasvarUpa usake pariNAmoM ko saMsArAvasthA meM pAnI Ara dUdhake samAna ekama eka honese paugalika - mUrtika hI mAnA | haiM | mUrtikako avadhijJAna viSaya karatA hI hai isaliye koI doSa nhiiN| Upara likhe anusAra nIce kI ora Upara kI ora tirachA isaprakAra tInoM ora dravya kSetra kAla aura bhAvakI apekSA devo meM avadhijJAna ke viSayakA nirUpaNa kara diyA gayA / aba nArakiyoMmeM tInoM bhAgoM kI apekSA avadhijJAnake viSaya | kA nirUpaNa kiyA jAtA hai nArakiyoM meM yojana pramANa avadhijJAna sAtaveM narakameM hai AdhA koza ghaTate ghaTate pahale narakameM eka koza pramANa raha jAtA hai / ratnaprabhA pahilI pRthivI meM nIce kI ora avadhijJAnakA viSaya eka yojana pramANa hai- eka yojanase Age ke padArthoMko avadhijJAna nahIM jAna sktaa| dUsarI zarkarA pRthivI 1 | 'paNuvIsa joiNAI' isa 425 kI gAthAse lekara avadhijJAna prarUpayA ke aMtataka acchItaraha gommaTasArajImeM isa viSayakA varNana hai| l adhya 1 38 Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BEAUCRA adhyAya meM nIcekI ora avadhijJAnakA viSaya sADhe tIna (gavyUti) kosa hai / tIsarI bAlukA prabhA pRthivImeM tIna kosa hai / cauthI paMkaprabhAmeM DhAI kosa, pAMcavIM dhUpaprabhAmeM do kosa, chaThI tamaH prabhAga DeDha kosa | aura sAtavIM mahAtama prabhAga avadhijJAnakA viSaya nIcekI aura eka kosa hai / tathA ratnaprabhA Adi II All saba pRthiviyoMke nArakiyoMkA UparakI ora avadhijJAnakA viSaya apane apane rahaneke viloMkI coTI || taka hai usase Uparake padArthoM ko vaha viSaya nahIM karatA aura nArakiyoMke avadhijJAnakA tirachI ora | viSaya asaMkhyAta koDAkoDI yojana pramANa hai yaha kSetrakI apekSA nArakiyoMke avadhijJAnakA viSaya | kahA gayA hai| kAla dravya aura bhAvakI apekSA pahileke samAna samajha lenA cAhiye arthAt nArakiyoMkAi avadhijJAna jitane kSetrako viSaya karatA hai aura usa kSetrameM jitanI saMkhyApramANa AkAza ke pradeza rahate hai| haiM utanI hI saMkhyApramANa kAla dravya bhUta bhaviSyat vartamAna kAlake samaya avadhijJAnake viSaya hote haiM | | tathA utanI hI saMkhyApramANa saMkhyAta bheda anaMta pradezoMke dhAraka pudgalaskaMdha usake viSaya hote haiM aura utanI hI saMkhyAmamANa karmaviziSTa jIva unake avadhijJAna ke viSaya hote haiM tathA bhAvakI apekSA apane CCAMEBAAREERS SASSASSASSADARSSISRO 1 / amarakoSa AdimeM gavyUti zabdakA artha do kosa grahaNa kiyA hai parantu yahAM para usakA eka kosa hI artha grahaNa karanA cAhiye / gommaTasArajImeM bhI kosake hisAyase hI nArakiyoM ke nIcekI ora avadhijJAnakA viSaya batalAyA hai / yathA sattapakhidimmi kosaM kosassaddhaM pabaDhade tAva / jAvaya paDhame niraye joyaNamekaM have pugaNaM // 423 // sAtamI bhUmimeM avadhijJAna ke viSayabhUta kSetrakA pramANa eka kosa hai isake Upara Adha bAgha kosakI vRddhi taba-taka hotI hai jaba taka ki prathama narakameM avadhijJAnake viSapabhUta kSetrakA pramANa pUrNa eka yojana ho jAtA hai| Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya bhUta pudgalaskaMdhoMke rUpa Adi bhedoMko aura jIvoM ke pariNAmasvarUpa audayika aupazamika aura kSAyopazamika bhAvoMko nArakiyoMkA avadhijJAna viSaya karatA hai / isaprakAra bhavapratyaya avadhijJA nakA nirUpaNa ho cukA // 21 // yadi bhavapratyaya avadhijJAna deva aura nArakiyoMke hotA hai to kSayopazamakAraNaka avadhijJAna kinake hotA hai ? isa viSayameM sUtrakAra kahate haiM kSayopazamanimittaH SaDvikalpaH zeSANAM // 22 // deva aura nArakiyoMse avaziSTa manuSya aura tiryaMcoMke jo avadhijJAna hotA hai vaha karmoMke kSayopazamase hotA hai aura usake anugAmI ananugAmI Adi chaha bheda haiM / sUtrameM jo kSayopazama zabda hai usakA artha isaprakAra hai avadhijJAnAvaraNa karmake dezaghAtI spardhakoMkA udaya sarvaghAtI spardhakoMkA udayAbhAvI kSaya aura AgAmI kAlameM udaya AnevAle sarvaghAtI sparghakoMkA sadavasthArUpa upazama aisI karmako avasthAkA hai nAma kSayopazama hai / isa karmoMke kSayopazamase jAyamAna avadhijJAna manuSya aura tiyacoMke hotA hai| vizeSa zaktike jisa aMzakA vibhAga na ho sake usa avibhAgI aMzakA nAma avibhAga praticcheda hai| e samAna avibhAga praticchedoMke dhAraka pratyeka karmaparamANu kA nAma varga hai / vargoM ke samUhako vargaNA kahate haiM | 1-jo karma vinA phala diye khira jAya use udayAmAvI kSaya kahate haiN| BRECEMBERASHISRUSSES 3URRECRUICIDESIRES Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAra SSROORBASNEHRENERASHASTOTR aura vargaNAoMkA samUha spardhaka kahA jAtA hai / vaha spardhaka do prakArakA hai eka dezaghAtI spardhaka dUsarA sarvaghAtI spardhaka / jo guNake eka dezako ghAtai vaha dezaghAtI spardhaka hai aura jo sarvadezako pAta | vaha sarvaghAtI spardhaka kahA jAtA hai tathA sthitiko pUrIkara phala denA udaya hai / vinA hI phala diye AtmAse karmake saMbaMdhakA chUTa jAnA udayAbhAvI kSaya hai aura vartamAna samayako choDakara AgAmI kAla // meM radaya AnevAle karmoMkA jo sattAmeM rahanA hai vaha sadavasthArUpa upazama kahA jAtA hai| anNtaanbNdhii|| krodha mAna mAyA aura lobha ye cAra prakRtiyAM cAritra mohanIyakI evaM samyak prakRti, mithyAtva aura 8 sampagmithyAtva ye tIna prakRtiyAM darzanamohanIyakI isataraha ye sAta prakRtiyAM samyaktva guNakI virodhI huuN| // haiN| ina sAtoMmeM krodhAdikA artha spaSTa hai / tathA jisa karma ke udayase samyaktva guNakA mUla ghAta to ho | nahIM kiMtu cala mala agADha Adi doSa utpanna ho jAya vaha samyaktva prakRti hai| jisa karmake udayase jIvake atattva zraddhAna ho vaha mithyAtva prakRti hai aura jisa karmake udayase aise mile hue pariNAma ho jinheM na samyaktvarUpa kaha sakeM aura na mithyAtvarUpa kaha sakeM vaha samyamithyAtva prakRti hai| uparyukta all sAta prakRtiyoMmeM anaMtAnubaMdhI-krodha mAna mAyA lobha, mithyAtva aura samyagmithyAtva ye chaha prakRtiyAM sarvaghAtI haiM kyoMki inase guNake sarvadezakA ghAta hotA hai aura samyaktva prakRti dezaghAtI hai kyoMki kA vaha guNake aMzako ghAtatI hai arthAt usake udaya rahanepara guNakA ghAta nahIM hotA kiMtu vaha kucha doSa6 yukta bana jAtA hai / isa rItise jahA~para avadhijJAnAvaraNa karmake dezaghAtI sparSaka samyak prakRtikA to | udaya-sthiti pUrI ho jAnepara phala dekara khira jAnA rahe, ukta krodha Adi chaha prakRtiyoMke spardhakoMkA | udayAbhAvI kSaya-vinA hI phala die khira jAnA, rahe aura AgAmI kAlameM udaya AnevAle sarvaghAtI AAAAAAS A SAE 49 Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ spardhakoM ko sadavasthArUpa, upazama-sacA meM rahanA ho vaha kSayopazama hai / yaha kSayopazama zabdakA spaSTa artha huaa| zaMkA 1 zeSagrahaNAdavizeSaprasaMga iti cenna tatsAmarthyAvirahAt // 1 // yathoktanimittasaMnidhAne sati zAMtakSINakarmaNAM tasyopalabdheH // 2 // .. sUtrameM jo zeSa zabda hai usakA 'deva aura nArakiyoMse jo anya haiM ve zeSa haiM' yaha artha liyA gayA hai| deva aura nArakiyoMse to saba tithaMca aura manuSya bhinna haiM isaliye sabhI tiyaMca aura manuSyoM ke avadhijJAna honA cAhiye parantu sabake hotA nahIM isaliye zeSa zabdakA grahaNa vyartha hai ? so ThIka nahIM / jinake (tithaMca aura manuSyoM meM) avadhijJAnake hone kI sAmarthya hai unhIM ke avadhijJAna hotA hai sabake nahIM jo jIva asaMjJI - manarahita aura aparyApta-paryAptiyoMkI paripUrNatArahita haiM unake avadhijJAnake prApta karane kI sAmarthya nahIM / tathA saMjJI - manasahita aura paryApta jIvoM meM bhI hara ekake avadhijJAnakI prApti yogyatA nahIM kiMtu samyagdarzana Adi pUrvokta kAraNoMke vidyamAna rahate jinake avadhijJAnAvaraNa karmakSayopazama hai unhoMke avadhijJAna hotA hai / pratyeka tiyaMca vA manuSya ke avadhijJAnAvaraNa karmakA kSayopazama hotA nahIM isaliye sabake avadhijJAna nahIM ho sakatA / zaMkA - Upara bhavakAraNaka avadhijJAnameM bhI kSayopazamako kAraNa kaha Ae haiM isaliye jaba sarvatra avadhijJAna kSayopazamakAraNaka hI hai* vinA kSayopazamake nahIM ho sakatA taba deva nArakiyoMse bhinna zeSoMke avadhijJAna kSayopazamase hotA hai yaha kahanA vyartha hai ? uttara - SASG adhyA 1 386 Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - A adhyAya barA. bhASA 387 sarvasva kSayopazamanimittatve tadvacanaM niyamArthamanbhakSanat // 3 // jisa taraha jalake pInevAle sabhI vyAkta haiM parantu jisake liye khAsarUpase yaha kahA jAtA hai ki | yaha jalakA pInevAlA hai vahAMpara manAyAsa hI yaha niyama bana jAtA hai ki yaha kevala jala hI pItA hai aura koI cIja nahIM khAtA pItA anyathA usake liye yaha jalakA pInevAlA hai| yaha prayoga vyartha hI hai| usIprakAra jaba saba jIvoMke kSayopazamakAraNaka avadhijJAnakI prApti saMbhava hai taba deva nArAkiyoMse | anya zeSoMka vaha kSayopazama nimicase hotA hai yahAMpara bhI vaha anAyAsa hI niyamasiddha ho jAtA hai / ki zeSoMke kSayopazamanimitcaka hI avadhijJAna hotA hai bhavanimittaka avadhijJAna nahIM ho sktaa| isa- 13 liye zeSoMke kSayopazamajAnita hI avadhijJAna hotA hai isa niyamake liye unake kSayopazamanimicaka avadhijJAnakA ullekha karanA vyartha nhiiN| ___ anugAmyananugAmivardhamAnahIyamAnAvasthitAnavasthitabhedAtSaDvidhaH // 4 // | anugAmI ananugAmI 2 vardhamAna 3 hIyamAna : avasthita 5aura anavAsthitake.6 bhedase avadhijJAna chai prakArakA hai| jisaprakAra sUryakA prakAza sUryake pIche pIche calatA hai usatiraha jo avadhijJAna jahAM AtmA jAya usake sAtha jAya vaha anugAmI hai| sAmane khaDe hue praznakartAko ucara denevAle puruSake vacanoMke || samAna joavadhijJAna vahAMkA vahIM raha jAya-AtmAke sAtha na jAya, vaha ananugAmI nAmakA avadhijJAnakA 6 bheda hai / jisataraha ApasameM vAMsoMke ghisa jAnese utpanna sUkhe pacoMke Dhera meM laga jAnevAlI agni ucajhA rocara vaDhatI hI calI jAtI hai usIprakAra jo avadhijJAna samyagdarzana Adi guNoMkI vizuddhatA rahane ||6||387 para jitanA utpanna huA hai usase uttarottara asakhyAta loka pramANa vaDhatA hI calA jAya vaha vardhamAna SEASEASCIEOSABuna GRAMSACCIAS Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SN SAGAR EGGSINGER-SHORSEHOREHRRORISTION 5 nAmakA avadhijJAnakA bheda hai| jisataraha iMdhana jyoM jyoM samApta hotA jAtA hai AgnikI zikhA bhI tyoM OM tyoM kama hotI calI jAtI hai usI taraha jo avadhijJAna samyagdarzana guNakI hInatA aura saMkleza pari6 NAmoMkI vaDhavArIse jitanA utpanna huAthA usase aMgulake asaMkhyAtave bhAga paryaMta kamatA calA jAtA // hai vaha hIyamAna nAmakA avadhijJAna hai| jo avadhijJAna samyagdarzana Adi guNoMkI samIpatAse jitane hU~ hU~ parimANase utpanna huA hai utanA hI saMsArakA nAza vA kevalajJAnakI utpaci paryaMta rahatA hai liMgake hai| ra samAna-jisaprakAra zarIrameM tila vagairaha cinha nyUnAdhikatArahita tadavastha rahate haiM usIprakAra jo ava- vijJAna ghaTatA vaDhatA nahIM, vaha avasthita nAmakA avadhijJAna hai / aura jo avadhijJAna samyagdarzana Adi guNoMkI vRddhise jitanA vaha vaDha sake utanA vaDhatA calA jAtA hai aura una guNoMkI hAnise jitanA ghaTa sake utanA ghaTatA calA jAtA hai vaha anavasthita nAmakA avadhijJAna hai / isa prakAra yaha 1 chaha prakArakA avadhijJAna hai| punarapare'vadhastrayo bhedA dezAvadhiH paramAvadhiH sarvAvadhizceti // 5 // dezAvadhi paramAvadhi aura sarvAvadhi ye bhI tIna bheda avadhijJAna ke haiN| jaghanya, utkRSTa aura aj-hai| dhanyotkRSTake medase dezAvadhi tInaprakArakA hai| paramAvadhika bhI jaghanya, utkRSTa aura ajaghanyotkRSTa ye tIna bheda hai| sarvAvadhikA koI bheda ho nahIM sakatA isaliye vaha ekahI prakArakA hai / jaghanya dezAvadhi utsedha aMgulake asaMkhyAtave bhAga kSetrako viSaya karatA hai / utkRSTa dezAvadhi samasta lokake kSetrako viSaya karatA hai aura jo jaghanya dezAvadhi aura utkRSTa dezAvadhike kSetrako viSaya na kara vIcake kSetra 1 5 ko viSaya karanevAlA hai vaha ajaghanyotkRSTa avadhi hai aura usake saMkhyAte bheda haiM / jaghanya paramAvadhi Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAba SHOBHASA |6|| kA viSaya eka pradeza adhika lokakA kSetra hai / utkRSTa paramAvadhikA viSaya asaMkhyAtaloka kSetra pramANa |||| hai aura jaghanya paramAvadhi aura utkRSTa paramAvadhise bhinna vIcake kSetrako viSaya karanevAlA ajghnyo| tkRSTa paramAvadhi hai isake bhI saMkhyAte bheda haiN| tathA utkRSTa paramAvadhike viSayabhUta kSetrase vAhira asaM-|| khyAta kSetra pramANa sarvAMvadhikA viSaya hai| 1 . vardhamAna 1 hIyamAna 2 avasthita 3 anavasthita 4 anugAmI 5 ananugAmI 6 pratipAtI 7 apratipAtI - ye oTha bheda dezavadhi avadhijJAnake hai| vardhamAna 1 avasthita 2 anavasthita 3 anugAmI / ananugAmI 5 aura apratipAti ye chaha bheda paramAvAdhika hai evaM avasthita 1 anugAmI 2 ananugAmI 3 aura apratipAti 4 ye cAra bheda sarvAvadhi nAmake avadhijJAnake haiN| yahAMpara Adike vardhamAna AdikA artha to jo upara kahA hai vahI samajhanA cAhiye aura vijalIke prakAzake samAna jo vinAzIka ho vaha 6 pratipAtI hai evaM jo isase viparIta ho vaha apratipAti hai / dezAvadhi Adike dravya kSetra kAla bhAvakArI nirUpaNa isaprakAra hai sarvajaghanya dezAvadhikA kSetra utsedha aMgulakA asaMkhyAtavAM bhAga hai, kAla AvalIkA asaMkhyAPI tavAM bhAga hai, aMgulake asaMkhyAtaveM bhAga kSetrameM jitane pradeza haiM utane pradeza pramANa usakA dravya hai| BSPHURRESCRECEBCAMERBOUPLEAS B 1 pahile anugAmI ananugAmI Adi chaha meda kahe haiM aura yahAM pratipAtI aura apatipAtI milA kara ATha bheda mAne haiM isaliye pUrvApara virodha AtA hai paraMtu pratipAtI aura apratipAtIkA anugAmI ananugAmImeM hI aMtarbhAva honese koI doSa nahI hai kyoMki anugAmIkA artha 'sAtha jAnA hai| vahI apratipAtIkA hai / ananugAmIkA artha 'sAtha nahIM jAnA hai vahI pratipAtIkA hai| pratipAtI chuTaneko aura apratipAtI nahIM chUTaneko kahate haiM / 2 asaMkhyAta samayakI eka ApalI hotI hai| REP Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SA * e usa dravya pramANa anaMta pradezoMke dhAraka asaMkhyAta skaMdhoMko sarva jaghanya dezAvAdhijJAna jAnatA hai tathA 19 jitane pramANa skaMdhoMko dezAvadhi viSaya karatA hai una skaMdhoMmeM rahanevAle anaMte rUpa rasa gaMdha Adi * usakA bhAva viSaya hai| itane pramANa bhAvameM sarva jaghanya dezAvadhi jJAnakI pravRci hai| dezAvadhi jJAnakI pravRcikA varNana isa prakAra hai dezAvadhike eka pradeza adhika kSetrakI vRddhi eka jIvakI apekSA nahIM hai kiMtu nAnA jIvoMkI apekSA sarvalokaparyaMta eka pradeza adhika kSetrakI vRddhi hai / eka jIvakI apekSA to vizuddhatA hone para maMDUkapluti nyAyase sarva lokaparyaMta aMgulake asaMkhyAtaveM bhAgase Upara eka dama aMgulake asaMkhyAta bhAga kSetra vRddhi mAnI hai tathA nAnA jIvoMkI apekSA jo eka pradeza adhika kSetra vRddhi mAnI hai vaha vahIM taka hI hotI hai jaba taka ki aMgulakA asaMkhyAtavAM bhAga samApta nahIM hotA / usake Age nahIM hotii| ru eka jIva vA nAnA jIvoMkI apekSA dezAMvadhiko kAla vRddhi bhI jaba taka AvalIkA asaMkhyAtavAM bhAga hU~ pUrA-na ho taba taka mUla AvalIke asaMkhyAtaveM bhAgase kahIM eka samaya adhika, kahIM do samaya adhika, hU~ hai kahIM saMkhyAta samaya adhika, aura kahIM asaMkhyAta samaya adhika mAnI hai| kiMtu AvalIke asaMkhyAtaveM hai hai. bhAgase Upara dezAvadhikI kAla vRddhi nahIM mAnI to isaprakArako kSetra vRddhi aura kAla vRddhi kisa prakArakI vRddhise hotI hai ? ucara-cAra prakArakI vRddhise-saMkhyAtabhAga vRddhi 1 asaMkhyAtabhAga vRddhi 2 saMkhyAtaguNa vRddhi 3 asaMkhyAtaMguNa vRddhi 4 ina cAra prakArakI vRddhiyoMse lI gaI hai tathA 1-jisataraha mairaka kUda kara calatA hai krama kramase nahIM jAtA usI prakAra eka jIvakI apekSA jo kSetra vRdi mAnI hai vaha eka dama aMgulake asaMkhyAta mAgase aMgubake asaMkhyAta mAga mAnI hai eka pradeza do pradeva Adi kramase nahIM mAnI / PISORREGISTRIOSISTISFASHASIROFOROST RORESAGPUR Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhASA haiM, dravyakI vRddhi bhI ina cAra vRddhiyoMse lI gaI hai kiMtu bhAvavRddhikA anaMtabhAga vRddhi, asaMkhyAtabhAga' huuN| hai, vRddhi saMkhyAtaMbhAga vRddhi saMkhyAtaguNa vRddhi asaMkhyAtaguNa vRddhi aura anaMtaguNa vRddhi chahA~ prakArakI adhyA meM vRddhise grahaNa hai isa prakAra yaha to dravya kSetra kAla bhAvakI vRddhi batalAI gaI hai usIse sarva loka paryaMta 3111 vRddhi samajha lenI cAhie / tathA anaMta bhAga hAni 1 asaMkhyAta bhAga hAni 2 saMkhyAta bhAga hAni / 9 saMkhyAta guNa hAni 4 asaMkhyAta guNa hAni 5 anaMta guNa hAni 6 isa prakAra hAnike bhI chaha bheda mAne gaye haiN| ina chaha prakArakI hAniyoMse dravya kSetra kAla aura bhAvakI sarva loka paryaMta hAni bhI samajha lI eM lenI cAhiye / yahAM dravya kSetra AdikI apekSA jaghanya dezAvadhikA nirUpaNa hai| ajaghanyotkRSTa dezA- hU~ vadhikA dravya kSetra AdikI apekSA nirUpaNa isa prakAra hai * jisa avadhijJAnakA kSetra aMgulake saMkhyAtaveM bhAga hai usakA kAla Avalike saMkhyAtavAM bhAga hai| aMgulake saMkhyAtaveM bhAga kSetrake AkAzake jitanI saMkhyA pramANa pradeza haiM utanI dravya hai aura pahile jo / bhAva zabdakA pramANa batAyA hai usase anaMtaguNA, asaMkhyAtaguNA, vA saMkhyAtaguNA bhAva hai / jahA~para ava. meM vijJAnakA kSetra aMgulapramANa mAtra hai vahAMpara avadhijJAnakA kAla kucha kama AvalI pramANa hai / dravya aura / ra bhAva pahileke samAna haiM arthAt aMgula pramANa kSetrake jitanI saMkhyApramANa pradeza haiM utanI saMkhyApramANa usakA dravya hai aura ajaghanyotkRSTa avadhijJAna ke viSayabhUta jitane. anaMta pradezoMke dhAraka skaMdha haiM / hU~ unake rUpa rasa Adi bhAva haiN| jisa avadhijJAnakA kSetra aMgula pRthaktva pramANa hai usakA kAla Avali hai| hai pramANa hai / aura dravya evaM bhAva pahile samAna samajha lenA caahie| jisa avadhijJAnakA kSetra eka hAtha 1-tInase Upara aura nau ke bhItarakI saMkhyAkA nAma pRthaktva hai| PersonaceCHECNBARGA-Secisi-SARLATEG-3,45960 chamachaERSARIBASABA ISARGAD Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ P 12 A6l6* pramANa hai usakA kAla Avali pRthaktva pramANa hai / yahA~para bhI dravya aura bhAva pahilake samAna haiN| jisa avadhijJAnakA kSetra eka koza pramANa hai usake kAlakA pramANa kucha adhika eka ucchvAsa hai aura dravya bhAva pahileke samAna haiN| jisa avadhijJAnakA kSetra eka yojana pramANa hai usake kAlakA pramANa bhinnamuhUrta haiN| dravya aura bhAvakA pramANa pahileke samAna hai| jisa avadhijJAnakA kSetra paccIsa yojana pramANa hai usake kAlakA pramANa kucha kama eka dina hai / dravya aura bhAvakA pramANa pahileke samAna hai / jisa avadhijJAna ke kSetrakA pramANa bharatakSetra ke barAbara hai usake kAlakA pramANa AdhA mAsa hai / dravya aura bhAvakA pramANa paDile samAna hai| jisa avadhijJAnake kSetrakA pramANa jambUdvIpa ke barAbara hai usake kAla / pramANa kucha adhika eka mAsa hai / dravya aura bhAvakA pramANa pahileke samAna hai / jisa avadhijJAna ke kSetrakA pramANa manuSyalokake samAna hai usake kAlakA pramANa eka varSa hai / dravya aura bhAvakA pramANa pahileke samAna hai / jisa avadhijJAnake kSetrakA pramANa rucaka nAmaka terahaveM dvIpa ke antake samAna hai| usake kAlakA pramANa eka varSa pRthaktva hai / dravya aura bhAvakA pramANa pahileke samAna hai| jisa avadhijJAnake kSetrakA pramANa saMkhyAte dvIpa samudra hai usa avadhijJAna ke kAlakA pramANa saMkhyAte varSa hai dravya aura bhAvakA pramANa pahile ke samAna hai jisakA asaMkhyAtadvIpasamudra kSetra hai usa avadhikA kAla bhI asaMkhyAta varSa pramANa hai / dravya bhAvakA pramANa pahale ke samAna hai / tiyaMca aura manuSyoM ke ajaghanyotkRSTa dezAvadhikA pramANa pratipAdana kara diyA gayA / tiyaMcoMke dravya kSetra AdikI apekSA utkRSTa dezAvadhi kA pramANa isaprakAra hai prAcIna bhASAkA paM0 patrAlAlajI dUnIvAloMne " jaghanya tathA utkRSTa tivega kSetra saMbaMdhI manuSvanika dezA kayau / aisA likhA hai / " yaha artha asaMgata hai| kyoMki pUrvApara saMbaMdha nahIM baiThatA / 31 Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarA bhaNyAba bhASA RIGHBHBHISABS- 155%80 tiyacoMke utkRSTa dezAvadhike kSetrakA pramANa asaMkhyAteM dvIpa aura samudra hai / kAla asaMkhyAta varSapramANa hai| dravya tejasazarIra pramANa hai aura usakI utpatti asaMkhyAte dvIpa samudroMke AkAzake prade| zoMke pramANa asaMkhyAtI taijasazarIra vargaNAoMse hotI hai isaliye una vargaNAoM ke pramANa anaMtapradezoM ke dhAraka asaMkhyAte skaMdha dravyoMko tiyacoMkA utkRSTa dezAvadhi viSaya karatA hai / bhAvakA pramANa | pahileke samAna hai / tiyaMca aura manuSya donoMke jaghanya dezAvadhi hotA hai / vaha Upara kahe anusAra samajha lenA cAhiye / tiyaMcoMke dezAvadhi hI hotA hai paramAvadhi aura sarvAvadhi nahiM hote yaha niyama hai| manuSyoMkA dravyakSetra AdikI apekSA utkRSTa dezAvadhi isaprakAra hai manuSyoM ke utkRSTa dezAvadhikA kSetra asaMkhyAte dvIpa samudra hai| kAlakA pramANa asaMkhyAta varSa hai| asaMkhyAte dvIpa aura samudroMke AkAzake pradezoMkI barAbara asaMkhyAtI jJAnAvaraNa Adi kAmAMNa ra | vargaNAoMse kArmANa zarIrakI utpatti hotI hai| usa kArmANa zarIrakA jitanA pramANa hai utanA manuSyoM ke utkRSTa dezAvadhikA dravya hai aura bhAra pramANa jaisA pahile kaha Ae haiM usIprakAra hai| yaha utkRSTa dezAvadhi manuSyoMmeM saMyamI manuSyoMke hI hotA hai sAdhAraNa manuSyoMke nahIM yaha niyama hai| dravya kSetra Adi kI apekSA paramAvadhikA pramANa isaprakAra hai. jaghanya paramAvadhikA eka pradeza Adhika loka pramANa kSetra hai| eka pradeza adhika lokAMkAzake pradezoMkI barAbara evaM jinakA vibhAga na ho sake aise samaya, kAla hai| ve samaya asaMkhyAte varSa pramANa haiN| eka pradeza adhika lokAkAzake pradezoMkI jitanI saMkhyA hai usa saMkhyA pramANa skaMdha, dravya hai aura bhAvakA pramANa pahile kahe anusAra hai| vizuddhatAkI vizeSatAse nAnA jIva aura eka jIva donoMkI GRESEASGASABAvara Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FRISTRESSINESSPERIES apekSA ajaghanyotkRSTa paramAvadhikI sAmAnyarUpase kSetrakI vRddhi asaMkhyAta loka pramANa hai aura yaha asaMkhyAtaloka paryaMta kSetravRddhi utkRSTa paramAvadhika kSetrase pahile pahilekI samajha lenI cAhiye tathA asaMkhyAta lokameM jo asaMkhyAta saMkhyA hai vaha Avalike asaMkhyAtabhAgapramANa hai| yahAMpara kAla dravya aura bhAvakA pramANa pUrvavat-jaghanya paramAvadhika kAla aura bhAvake nirUpaNameM jo rIti vatalAI hai usI 6 6 ke samAna, samajhanA cAhiye / (yaha ajaghanyotkRSTa paramAvadhike kSetra AdikA pramANa hai) tathA utkRSTa 6 * paramAvadhikA kSetra lokaalokakA jitanA pramANa hai utane pramANavAle asaMkhyAta loka hai aura ve asaM hU~ hU~ khyAtaloka agnikAyake jIvoMkI saMkhyAkI varAvara haiN| yahAMpara bhI kAla dravya aura bhAvakA pramANa ra pahile kahe anusAra haiN| isa prakAra jaghanya utkRSTa aura ajaghanyotkRSTa yaha tInoM prakArakA paramAvadhi utkRSTa cAritrake dhAraka saMyamIke hI hotA hai anyake nhiiN| vardhamAna hI hotA hai, hIyamAna nhiiN| apratipAtI-sadA rahanevAlA hI hotA hai pratipAtI nahIM hotA, chUTatA nhiiN| lokapramANa asaMkhyAta loka kSetrameM tInoM prakArakA paramAvadhi jisake jitane kSetrako lekara utpanna hotA hai usake utane hI kSetrako 6 lekara vahAMpara nizcala rUpase rahatA hai isaliye avasthita hai tathA anavAsthita bhI hai paraMtu vRddhikI apekSA 5 hU~ hI anavAsthita hai hAnikI apekSA nahIM / arthAt vaDhatA to rahatA hai paraMtu kama nahIM hotAisaloka saMbaMdhI hU~ TU dUsare dUsare pradezoMmeM jAnese anugAmI hai aura paralokameM sAtha nahIM jAtA isaliye ananugAmI hai|drvy te kSetra AdikI apekSA savidhikA varNana isa prakAra hai -- asaMkhyAtake asaMkhyAte hI bheda mAne haiM. isalie utkRSTa paramAvadhikA jo kSetra kahA hai usase asaM. 1 yA sarvAvadhijJAna nirvikalpa hai isake dezAvadhi Adike samAna jaghanya utkRSTa prAdi bheda nhiiN| CollectscetectScrector ate 31 Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . B/ khyAtaguNA sarvAvadhikA kSetra hai / kAla dravya aura bhAvakA pramANa paramAvadhike samAna samajha lenA / N: 8 caahie| vaha sarvAvadhi nAmakA avadhijJAna na varSamAna hai, na hIyamAna hai, na anavasthita hai aura na prati. pAtI hai kiMtu jaba taka saMyamI puruSakI manuSya paryAyakA nAza nahIM hotA vahAMtaka sadaiva rahatA hai ataH avasthita hai| saMyamIkI manuSyatva paryAyake pahile chUTatA nahIM-isalie apratipAtI hai| dUsare bhavameM sAtha sAtha jAtA nahIM isalie ananugAmI hai aura eka dezase dUsare dezameM jAtA hai isalie dezAMtarakI hai apekSA anugAmI hai| sarvAvadhi zabdameM sarva zabda samasta arthakA vAcaka hai isalie sarvAvadhike dravya kSetra kAla aura bhAvake pramANameM paramAvadhike dravya kSetra kAla aura bhAvakA pramANa garbhita ho jAtA hai isa kAraNa sarvAvadhi ke bhItara hI paramAvadhika garbhita ho jAnese paramAvadhi bhI dezAvadhi hI hai isa rAtise vAstava meM avadhijJAnake sarvAvadhi aura dezAvadhi ye do hI bheda yuktiyukta haiN| kAla AdikI vRddhikA jo Upara ullekha kiyA gayA hai unameM jisa samaya kAla vRddhi hotI hai usa || samaya dravya kSetra Adi cAroMkI bhI niyamase vRddhi hotI hai| jaba kSetravRddhi hotI hai taba kAla vRddhikA hai| | koI niyama nahIM vaha hotI bhI hai aura nahIM bhI hotI hai kiMtu dravya vRddhi aura bhAvakI vRddhi to niyamase oil hotI hai| jisa samaya dravyakI vRddhi hotI hai usa samaya bhAva vRddhi bhI niyamase hotI hai paraMtu kSetra aura kAla vRddhikA niyama nahIM-vaha hotI bhI hai aura nahIM bhI hotI hai / tathA jisa samaya bhAva vRddhi hotI hai upta samaya dravya vRddhi niyamase hotI hai paraMtu kSetra aura kAlakI vRddhikA vahAMpara niyama nahIM-vaha hotI bhI hai aura nahIM bhI hotI hai| yaha kSayopazamanimicaka avadhijJAnopayoga kahIM eka kSetra rUpase aura kahIM adhika kSetra rUpase PRABHAIBABA SHETHER INTERESTINHANINIRAHAN Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ isa taraha do prakArase hotA hai / jahA~para kSayopazamanimittaka avadhijJAnake vAhya upakaraNasvarUpa | zrIvRSabha svastika naMdyAvarta Adi cihnoM meM kisI eka cihnakI prakaTatA rahatI hai vahAMpara usI eka cihnaME svarUpa upayogasvarUpa upakaraNameM rahaneke kAraNa avadhijJAna kSetrameM rahanevAlA samajhA jAtA hai aura jahAM 16|| zrIvRSabha svastika Adi aneka zubha cihnoMkI prakaTatA rahatI hai vahA~para aneka kSetrameM rahanevAlA I. kahA jAtA hai / zaMkA ___yadi guNapratyaya avadhijJAnako zaMkha svastika Adi zubha cihnoMkI apekSA karanevAlA mAnAjAyagA hai to use parAdhIna honese parokSa kahanA paDegA paraMtu use mAnA svAdhIna pratyakSa hai isalie yahAM virodha AtA hai ? so ThIka nhiiN| parapanA iMdriyoM meM hI rUDhi hai arthAt jo jJAna iMdriyoMke AdhIna hai-apanI 4 utpattimeM iMdriyoMkI apekSA rakhatA hai vahI parAdhIna jJAna mAnA jAtA hai kiMtu zaMkha svastika Adi zubha | | cihnoMkI apekSA karanevAlA parAdhIna nahIM kahA jA sakatA / avadhijJAna apanI utpattimeM iMdriyoMkI | apekSA nahIM rakhatA isalie usake viSayameM parAdhInapanekI zaMkA nahIM kI jA sakatI-yahAM yaha pramANa hU~ vacana bhI hai-- 1-bhavapaJcayago suraNirayANaM nitthevi sanna aMguttho / guNapacayago NaratiriyANaM saMkhAdicinhabhayo / 370 // bhavAtyayakaM suranArakANAM tIryapi sarvAMgotthaM / guNapatyapaka naratirazcAM zaMkhAdicindabhavaM // 370 // bhava pratyaya avadhijJAna deva nArakI tathA tIrthaMkaroMke hotA hai aura yaha jJAna samasta aMgase hotA hai / guNapratyaya avadhijJAna saMjI paryApta manuSya tathA saMjJI paryApta tiyacoMke bhI hotA hai aura yaha jJAna zaMkhAdi cinhoMse hotA hai| bhAvArtha-nAbhike Upara zaMkha pana baja svastika kalapa Adi jo zubha cinha hote haiM usa jagahake prAtmamadezoMmeM honevAne avapimAnAvaraNa karmake kSayopazamase guNapratyAra avadhijJAna hotA hai kiMtu bhavapratyaya avadhi sampUrNa AtmapradezoMse hotA hai| gommaTamAra niivaatt| SHINDEmisi+BRSHASTROHSASAT SHEGAOGRASHARMACIRBASHE L Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhyAsa bArA bhASA STANDARDA iMdriyANi parANyAhuridriyebhyaH paraM mnH| manasastu parA burbuiddheH parataro hi sH||1|| 397 arthAt para iMdriyAM haiM / iMdriyoMse para mana hai| manase para buddhi hai aura buddhise paratara AtmA hai| || avadhijJAna apanI utpattimeM AtmAkI apekSA rakhatA hai isalie vaha svAdhIna pratyakSa hai, parAdhIna parokSa meM nhiiN| isa avadhijJAnakA gommaTasAra jIvakAMDakI avadhijJAna prarUpaNAmeM vistArase varNana hai| vahAMse I vizeSa jAna lenA cAhiye // 22 // ____ avadhijJAnakA varNana kara diyA gyaa| aba kramaprApta manaHparyayajJAna hai usakA bhedapUrvaka lakSaNa 1 sUtrakAra kahate haiM RvipulamatI manaHparyayaH // 23 // jo jJAna parake mana meM tiSThate hue rUpI padArthoMko jAne vaha manaHparyayajJAna hai aura usake Rjumati aura vipulamati ye do bheda haiN| __RjvI nivartitA praguNA ca // 1 // anivartitA kuTilA ca vipulA // 2 // mana vacana kAyakI saralatA lie hue dUsareke manameM tiSThe hue padArthako jo jAne vaha Rjumati || manaHparyayajJAna kahA jAtA hai aura parake manameM tiSThanevAle vacana kAya aura manake dvArA kiye gaye sarala | aura kuTila donoM prakArake rUpI padArthoMkA jAna lenA vipulamati nAmakA mana-paryayajJAna hai| jisakI || mati-(jAnanA) RjvI-sarala hai, vaha Rjumati nAmakA mana:paryayajJAna hai aura jisakI mati vipula UPDPEPREERESEARSABSEBERROBABA ECASSASREPER 397 Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / sarala aura kuTila donoM prakArakI hai vaha vipulamati manaHparyayajJAna hai| 'Rjumatizca vipulamatizca Rju OM vipulamatI' yaha vahAMpara dvaMdvasamAsa hai / yadyapi mana:paryayajJAnake Rjumati aura vipulamati aise do bheda pA haiM isaliye 'RjuvipulamatI manaHparyayaH' isa sUtrameM 'RjumativipulamatI' isaprakAra do mati zabdoMkA 9 198 Rs ullekha karanA cAhiye parantu eka hI mati zabdake ullekha se donoM mati zabdoMkA artha nikala AtA hai hU~ hai isaliye eka hI mati zabdakA ullekha kiyA hai / isaprakAra yaha manaHparyayajJAna Rjumati aura vipulamati hai ke bhedase do prakAra kaha diyaa| aba vArtikakAra usakA lakSaNa batalAta haiM manAsaMbaMdhena lbdhvRttirmnHpryyH|| 3 // jisa jJAnakI utpatti vIryAMtarAya aura manaHparyaya jJAnAvaraNakA kSayopazama evaM aMgopAMga nAmaka nAmakarmake lAbharUpa kAraNoMke vidyamAna rahate apane aura parAye manake saMbaMdhase hotI hai usakA nAma manaH' 8 paryayajJAna hai / zaMkA ___ matijJAnaprasaMga iti cennA'nyadIyamano'pekSAmAtratvAdabhre caMdravyapadezavat // 4 // __ jisaprakAra mana aura cakSu Adi iMdriyoMke dvArA cAkSuSa Adi jJAna hote haiM aura ve matijJAna kahe jAte haiM usIprakAra manaHparyayajJAna bhI dUsareke manakI apekSAse hotA hai isaliye vaha bhI matijJAna hI hai manAparyayajJAna koI bhinna jJAna nahIM ? so ThIka nahIM / 'abhre caMdramasaM pazya' AkAzameM caMdramA dekho, jisa prakAra yahAM AkAza zabdakA prayoga ApekSika kAraNa hai kiMtu jisa taraha cakSu Adi iMdriyAM cAkSuSa Adi jJAnoMkI utpAdaka kAraNa haiM usa taraha AkAza caMdrajJAnakA utpAdaka kAraNa nahIM / usI prakAra 'parake manameM tiSThanevAle rUpI padArthako manaHparyayajJAnavAlA jAtatA hai' etAvanmAtra arthake dyotana RASIRECISISALCASTRA Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PORNHEI bhASA CBREAMECREGALLA karaneke liye manaHparyayajJAnakI utpacimeM parakA mana ApekSika kAraNa hai arthAt dUsarekA mana jJAtavya. hai padArthakA avalambanamAtra hai kiMtu jisa taraha cakSu Adi iMdriyoMse matijJAna vA kevala manase zrutajJAna. hai alpAva utpanna hotA hai usa taraha parake manase manaHparyayajJAnakI utpatti nahIM hotI isaliye manaHparyayajJAna matijJAna nahIM kahA jA sktaa| athavA aura bhI yaha vAta hai ki. svamanodeze vA tadAvaraNakarmakSayopazamavyapadezAccakSuSyavadhijJAnanirdezavat // 5 // __cakSuke sthAnameM arthAta jo cakSukA sthAna hai usameM rahanevAle AtmapradezoMmeM avadhijJAnAvaraNa karmake kSayopazama ho jAnese jisa prakAra netrameM avadhijJAna mAna liyA jAtA hai kiMtu usa avadhijJAnako mati- hU~ hai jJAna nahIM kahA jAtA usIprakAra jisa sthAnapara mana rahatA hai usa sthAnake AtmapradezoMmeM manaHparyaya-hai jJAnAvaraNakA kSayopazama rahanepara unheM bhI manaHparyayajJAna hI kahA jAyagA matijJAna nahIM kahA jA sktaa| zaMkA mana pratibaMdhajJAnAdanumAnaprasaMga iti cenna pratyakSalakSaNAvirodhAta // 6 // jisataraha dhUma aura agnikA avinAbhAva saMbaMdha nizcita hai isaliye usa saMbaMdha ke jJAnase parvata Adi sthaloMmeM jahA~para agnise dhUma nikala rahA hai vahAMpara usa dhUmase agnikA jAna lenA anumAna jJAna mAnA jAtA hai usIprakAra dUsarekA mana aura usameM rahanevAle padArthakA ApasameM avinAbhAva saMbaMdha hai isaliye usa saMbaMdhake jJAnase jo manameM tiSThate hue padArthakA jAna lenA hai aura jise manaHparyaya kahA jAtA hai vaha anumAna jJAna hI hai-anumAnajJAnase bhinna nhiiN| isarItise jaba anumAnajJAnameM hI mana: hai paryayakAaMtarbhAva hai taba manaHparyayajJAnako judA mAnanA nirarthaka hai ? so ThIka nhiiN|'iNdriyaanidriynir- 24 Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pekSamatItavyabhicAraM sAkAragrahaNaM pratyakSamiti' jisa jJAnameM iMdriya aura manakI apekSA nhiiN| vyAbhicAra hai kI bhI saMbhAvanA nahIM aura jo sAkAraM padArthakA grahaNa karanevAlA hai vaha pratyakSa hai| pahile yaha pratyakSa hai kA lakSaNa kahA gayA hai| manaHparyayajJAnameM yaha pratyakSakA lakSaNa nirApada rUpase ghaTa jAtA hai isaliye vaha pratyakSajJAna hI hai, parokSa anumAnajJAna nahIM ho sakatA kiMtu anumAna jJAnameM pratyakSakA lakSaNa ghaTa nahIM sakatA isaliye vaha pratyakSajJAna nahIM kahA jA sakatA kyoMki upadezapUrvakatvAccakSurAdikaraNAnimittatvAdAnumAnasya // 7 // yaha agni hai aura yaha dhuvA hai isa prakAra kisI manuSyake upadeza-vatAnese, jAnakara, pIche netra hai Adi iMdriyoMke dvArA dhUmake dekhanese jo agni jJAna hotA hai vaha anumAna kahA jAtA hai isaliye anumAna hai jJAnameM iMdriyoMkI apekSA rahane ke kAraNa jaba pratyakSakA lakSaNa nahIM ghaTatA taba vaha pratyakSajJAna nahIM kahA 18 jAtA / manaHparyayajJAnameM upadeza iMdriya AdikI apekSA nahIM rhtii| usameM akhaMDarUpase pratyakSakA 18 lakSaNa ghaTa jAtA hai isaliye vaha pratyakSajJAna hai| sa dvedhA sUtroktavikalpAt // 8 // AyastredhArjumanovAkkAyaviSayabhedAt // 9 // ..."RjucipulamatI manaHparyayaH" isa sUtrameM manaHparyayajJAnake Rjumati aura vipulamati ye do bheda 5 kahai haiM isaliye Rjumati aura vipulamatike bhedase manAparyayajJAna do prakArakA hai| unameM Adike Rju , mati manaHparyayajJAnake tIna bheda haiM, ve isaprakAra haiM-RjumanaskRtArthajJa-sarala mana dvArA kiye gae arthakA hai jAnanevAlA , RjuvAkkRtArthajJa-sarala vacanadvArA kie gae arthakA jAnanevAlA 2 aura RjukAya. " 100 kRtArthajJa-sarala kAyadArA kiye gae arthakA jAnanevAlA 3 ina tInoM bhedoMkA khulAsA isaprakAra hai SRAEBARECECREGRECE PORELECISISTERSOURISTSSARSHABAR % Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ macAya irA. bhASA RAUTAR 101 kisI manuSyane manase vyakta-khulAsArUpa padArthakA rcitavana kiyaa| dhArmika vA laukika vacanoMko bhI bhinna bhinna rUpase uccAraNa kiyA evaM donoM lokake phalakI prAptikeM liye aMga aura upAMgoMkA paTakanA sakoDanA aura phailAnArUpa kAyakI ceSTA bhI kI kiMtu usake thoDe hI dina bAda vAbahuta kAla bAda usa | manase vicAre huevA vacanase kahe hue athavA zarIrase kie gaye kAryako bhUla jAneke kAraNa maiMne mana vacana kAyase kyA kiyA thA isa bAtake vicAraneke lie vaha asamartha ho gayA usake usa prakArake mana / vacana kAya dvArA kiye gaye kAryako cAha Rjumati manaHparyaya jJAnavAlese pUcho cAheM mata pUcho vaha apane 5 Rjumati manaHparyaya jJAnase spaSTa jAna letA hai ki tUne manase vaha padArtha isa rUpase vicArA thaa| vacanase isa prakAra kahA thA aura zarIrase isaprakAra kiyA thA / yahAM para yaha zaMkA na karanA cAhie ki parake manameM tiSThate huye padArthoM kA aisA jJAna kaise ho jAtA hai ? kyoMki AgamakA yaha vacana hai ki"manasA manaH parichidya pareSAM saMjJAdIna jAnAti iti manasA''tmanetyarthaH" arthAt apanI AtmAse cAro orase dUsarekA mana jAna kara usameM tiSThane vAle rUpI padArthoM ko manaHparyaya jJAnavAlA jAna letA hai, isalie manaHparyayajJAna dvArA parake manameM tiSThanevAle padArthakA jAna lenA Agamase avirodhI honeke 9 kAraNa prAmANika hai / tathA jisa prakAra maMca para baiThanevAle puruSoM ko maMca kaha diyA jAtA hai usI prakAra AgamameM jo yaha likhA hai ki 'manasA manaH paricchidya' yahA~para bhI mana zandase 'para manase vicAre gaye manameM tiSThanevAle cetana acetana saba prakArake padArthoMkA grahaNa hai' arthAt manako jAnatA hai isakA hai artha yaha hai ki parake manameM tiSThate huye samasta padArthoMko jAnatA hai| tathA apane AtmAse AtmAko jAnakara apanA aura parakA citavana jIvita maraNa sukha duHkha lAbha aura alAbha Adiko bhI Rju IKA 401 Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mati manaHparyayajJAnI jAnatA hai| kiMtu yaha niyama hai ki jo manuSya vyaktamanA hai-acchI taraha ciMtavana - adhyAya kara jinhoMne khulAsA rUpase manase padArthoM kA nizcaya kara liyA hai unhIke dvArA vicAre gae padArthoMko Rjumati manaHparyayajJAnI jAnatA hai kiMtu jo avyaktamanA hai-acchI taraha ciMtavana kara jinhoMne khulAsA rUpase padArthoMkA nizcaya nahIM kiyA hai unake dvArA manase vicAre hue padArthoMko Rjumati mana:paryayajJAnI nahIM jaantaa| yaha dravya aura bhAvakI apekSA Rjumati manaHparyaya jJAnakA viSaya hai| kAlakI apekSA Rjumati manaHparyayajJAnI jaghanya rUpase apane vA anya jIvoMke do tIna bhavoMkA jAnA AnA jAnatA hai aura utkRSTa rUpase apane vA anyake ATha sAta bhavoMkA jAnA AnA jAnatA hai / kSetrakI apekSA jaghanya rUpase ganyUtipRthaktva-tIna kozase Upara aura ATha kozake bhItarake padArthoM ko jAnatA hai usase bAhirake padArthoMko nahIM aura utkRSTa rUpase yojana pRthaktva-tIna kozase Upara aura nava kozake nIce padArthoM ko jAnatA hai usase bAhirake padArthoMko nhiiN| dvitIyaH SoDhA RjuvakramanovAkAyaviSayabhedAt // 10 // RjumanaskRtArthajJa RjuvAkRtArthajJa 2 RjukAyakRtArthajJa 3 vakramanaskRtArthajJa 4 vakravAkakRtAthaMjJaaura vakrakAyakRtArthajJa 6 isa prakAra vipulamati manaHparyayajJAna chaha prakArakA hai| vipulamati mana:paryayajJAnase parake manameM rahanevAle Rjuvaka-sIdhe TeDe, saba prakArake rUpI padAthoMkA jJAna hotA hai| apane aura parake jIvita maraNa sukha duHkha lAbha aura alAbha AdikA bhI jJAna hotA hai tathA jisa 1-'nisaMkhyAto'dhikA navasaMkhyAto nyUnA saMkhyA pRthaktvaM sarvArthasiddhikI ripasI pRSTha saM072 / -na zabdoMke artha Upara likhe anusAra samajha lenA caahiye| Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ barA0 pApA 5/ padArthakA vyakta mana kari ciMtavana kiyA gayA hai vA avyakta mana kari citavana kiyA gayA hai athavA 8 6 nahIM citavana kiyA gayA hai Age jAkara citavana hogA una saba prakArake padArthoM ko vipulamati manaH-TU hU~ paryayajJAnI jAnatA hai| yaha dravya aura bhAvakI apekSA vipulamati manAparyayajJAnake viSayakA nirUpaNa hai kAlakI apekSA vipulamati mana:payeyajJAnI jaghanya rUpase sAta ATha bhavoM ke gamana Agamanako * jAnatA hai aura utkRSTa rUpase asaMkhyAta bhavoMke gamana Agamanako jAnatA hai| kSetrakI apekSA jaghanya hai rUpase yojanapRthaktva-tIna yojanase Upara aura ATha yojanake bhItarake padArthoMko jAnatA hai aura utkRSTa rUpase mAnuSottara parvatake bhItarake padArthoM ko jAnatA hai vAhirake padArthoM ko nahIM // 23 // Rjumati aura vipulamatike bhedase do prakArake manaHparyaya jJAnakA varNana kara diyA gyaa| aba 8 una donoM prakArake bhedoMmeM ApasameM kyA vizeSatA hai ? sUtrakAra isavAtako vatalAte haiM vizuddhyapratipAtAbhyAM tahizeSaH // 24 // . pAraNAmoMkI vizuddhatA aura apratipAta hana do kAraNoM se Rjumati aura vipulamatimeM vizeSatA hU~ hai arthAt-Rjumati manaHparyayajJAnakI apekSA vipulamati manaH paryayajJAnameM adhika vizuddhatA hai tathA hai Rjumati manaHparyayajJAna bIcameM chUTa bhI jAtA hai paraMtu vipulamati manaHparyayajJAna kevalajJAnake hone taka hai rahatA hai-bIcameM nahIM chuutttaa| manaHparyayajJAnAvaraNa karmake kSayopazama honepara jo AtmAkI ujjvalatAkA honA hai usakA nAma vizuddhi hai| pratipAtakA artha giranA hai| upazAMtakaSAyI manuSya cAritra mohanIya karmakI utkaTatAse saMyamarUpI zikharase girajAtA hai isaliye usake pratipAta mAnA hai / kSINakaSAyI manuSyake giranekA hU~ RX GRECscreececreCANCIENCESS Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ J PIOTIC koI kAraNa hai nahIM isaliye usake apratipAta hai / vipulamati manaHparyayajJAnI saMyamazikhara se nahIM giratA | isaliye vaha apratipAta hai / 'vizuddhizva apratipAtazca vizuddhayapratipAtau tAbhyAM vizuddha pratipAtAbhyAM | tayorvizeSastadvizeSaH' yadda sUtrameM rahanevAle samasta padoM kI vyutpatti hai| zaMkA- 'RjuvipulamatI manaHparyayaH' isI sUtra se hI Rjumati aura vipulamatikA vizeSa spaSTa hai phira vizuddha pratipAtAbhyAmityAdi sUtrakA kyoM AraMbha kiyA gayA ? uttara- vizeSAMtarapratipattyarthaM punarvacanaM // 1 // pahile sUtrameM jo Rjumati aura vipulamatikA vizeSa vatalAyA gayA hai vaha sAdhAraNa hai / sarvasAdhAraNako usase saMtoSa nahIM ho sakatA isaliye khAsa vizeSatA batalAne ke liye vizuddhayapratipAtAbhyA mityAdi sUtrakA AraMbha kiyA gayA hai| zaMkA- ca zabdaprasaMga iti cenna prAthamakalpikabhedAbhAvAt // 2 // jisaprakAra mana:paryayajJAnake Rjumati aura vipulamati bheda haiM usIprakAra usake hI vizuddhi aura apratipAta bhI bheda haiM yadi yahI abhiprAya hai taba to isasUtrameM ca zabdakA ullekha karanA cAhiye ? so ThIka nahIM / jisataraha mana:paryayajJAnake Rjumati aura vipulamati bheda haiM usIprakAra yadi vizuddhi aura apra| tipAta bhI mana:paryayajJAnake bheda hote tatrato sUtrameM cazabda kahanA ayukta hotA / so to hai nahIM kiMtu ve to Rjumati aura vipulamatike bheda nahIM haiM kiMtu svarUpa vizeSa hai isaliye sUtrameM cazabda ke kahane kI koI AvazyakatA nahIM / vizuddhi meM Rjupati mana:paryayajJAnakI apekSA vipulamati mana:paryayajJAna dravya | kSetra kAla aura bhAvakI apekSA adhika vizuddha hai / aura vaha isaprakAra hai- 2 ngla adhyAya 1 404. Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karA. bhASA anaMtake anaMte bheda mAne haiM isaliye kArmANa dravyake jisa aMtima anaMtaveM bhAgako sarvAvadhijJAnane viSaya kara rakkhA hai usa anaMta bhAgakA bhI anaMtavAM bhAga Rjumati manaHparyayajJAnakA viSaya hai aura jisa anaMtaveM bhAgako Rjumati manaHparyayajJAnane viSaya kiyA hai usakA bhI anaMtavAM bhAga joki dUra vyavahita aura sUkSma hai vaha vipulamati manaHparyayajJAnakA viSaya hai / isataraha dravya kSetra aura kAlakI apekSA vizuddhi samajha lenI cAhiye evaM vipulamati manaHparyayajJAna atyaMta sUkSama dravyako viSaya karatA hai isaliye usakA atyaMta sUkSama padArthakA viSaya karanA hI bhAvakI apekSA vizuddhi hai|jo puruSa vipulamati manaHparyayajJAnake svAmI haiM kaSAyakI ucarocara maMdatAse niraMtara unakA cAritra pravardhamAna-vaDhA huA, rahatA hai evaM karmoMke prakRSTa kSayopazamakI vizuddhatA rahatI hai isaliye vaha apratipAtI-chUTatA nahIM, hai auraRjumati manaHparyayajJAnake svAmiyoM ke kaSAyoMkA udreka rahane ke kAraNa dinoMdina cAritrahIyamAnakama hotA calA jAtA hai, isaliye vaha pratipAtI hai bIcameM chUTa jAtA hai isarItIse dravya kSetra AdikI vizuddhatA aura pratipAti apratipAtIpanese Rjumati aura vipulamatimeM vizeSatA hai // 24 // manaHparyayajJAnake Rjumati aura vipulamati bhedoMkI apekSA vizeSatA hamane jAna lI parantu avadhijJAna aura manaHparyayajJAnameM ApasameM kyA vizeSa hai ? isa bAtako sUtrakAra batalAte haiM vizuddhikSetrasvAmiviSayebhyo'vadhimanaHparyayayoH // 25 // vizadi kSetra svAmI aura viSayakI apekSA avadhitAna aura mana:paryayavAna meM vizeSatA hai| arthAta avadhijJAnakI apekSA mana:paryayajJAna-vizuddha thor3e kSetravAlA, thor3e svAmIvAlA aura sUkSma viSayavAlA hai avadhijJAna kama vizuddhivAlA bahuta kSetravAlA bahuta svAmIvAlA aura sthUlaviSayavAlA hai.| Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AURA sUtra jo vizuddhi zabda hai usakA artha ujjvalatA hai / jahA~taka ke vidyamAna padArthoM ko jAne vaha kSetra hai | jJAnoMkA prayoga karanevAlA svAmI hai aura viSaya nAma jJeyakA hai / zaMkA avadhijJAnAnmanaH paryayasya vizuddhayabhAvo'lpadravyaviSayatvAditi cenna bhUyaH paryAyajJAnAt // 1 // zAstroMmeM mana:paryayajJAnakI apekSA avadhijJAnakA viSaya adhika dravya batalAyA gayA hai aura manaHparyayajJAnakA viSaya. alpa dravya batalAyA hai kyoMki sarvAvadhi jJAnake viSayabhUta rUpI dravyakA anaMtava bhAga mana:paryayakA dravya batalAyA hai tathA yaha prasiddha vAta hai ki jisakA viSaya adhika dravya hotA hai vaha adhika vizuddha aura jisakA viSaya kama dravya hotA hai vaha alpa vizuddha kahA jAtA hai isaliye adhika dravyako viSaya karane ke kAraNa mana:paryayajJAnakI apekSA avadhijJAna adhika vizuddha hai aura alpa dravyako viSaya karaneke kAraNa mana:paryayajJAna alpa vizuddha hai| so ThIka nahIM / saMsArameM eka manuSya to aisA hai jo samasta zAstroMkA vyAkhyAna to kara rahA hai paraMtu unakA eka dezarUpa se hI vyAkhyAna karatA hai, kahAM kyA likhA hai, kisarUpase likhA hai isataraha samastarUpase unake arthakA vyAkhyAna nahIM kara sakatA - vaisA karane meM asamartha hai| dUsarA manuSya aisA hai ki zAstrakA to ekakA hI vyAkhyAna kara rahA hai paraMtu pratyeka arthako judA judA darzA kara samastarUpase arthake kahane meM samartha hai / ina donoM prakAra ke manuSyoM meM pIchekA manuSya vizeSa vizuddhajJAnakA dhAraka samajhA jAtA hai usIprakAra yadyapi mana:paryayajJAna ) kI apekSA avadhijJAnakA viSaya adhika dravya hai paraMtu vaha use ekadeza sthUlarUpa se jAnatA hai aura manaHparyayajJAnakA viSaya avadhijJAna ke viSayakA anaMtavAM bhAga hai to bhI vaha bahutasI rUpa Adi paryAyoM ke sAtha samasta rUpase jAnatA hai isaliye avadhijJAnakI apekSA mana:paryayajJAna hI adhika vizuddha hai / shetl gun gu adhyAga 1 406 Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA 107 avadhijJAna aura manaHparyayajJAna ke kSetrakA pahile varNana kiyA jA cukA hai| isaliye viSaya Age kheNge| anyA aba svAmIke viSayameM vicAra karate haiM viziSTasaMyamaguNaikArthasamavAyI mnHpryyH||2|| manAparyayajJAnakA avinAbhAva viziSTa saMyama guNake sAtha hai / jahAM para viziSTa saMyama hogA vahIM manaHparyayajJAna hogA anyatra nahIM / anyatra usakA khulAsA isa rUpase kahA gayA hai___manaHparyayajJAnakI utpaci manuSyoMke hI hotI hai deveM nArakI aura tiryacoMmeM nahIM hotii| manuSyoM meM bhI garbhaja manuSyoMmeM hI hotI hai saMmUrchanaja manuSyoM meM nahIM hotii| garbhaja manuSyoMmeM bhI karmabhUmike manuHhU~ SyoMke hI hotI hai bhogabhUmike manuSyoMmeM nahIM ho sakatI / karmabhUmike manuSyoMmeM bhI chahau paryApi pUrNa honese jo paryAptaka haiM unhIke hotI hai, aparyAptakoMke nhiiN| paryAptakoMmeM bhI samyagdRSTiyoMke hI vaha utpanna hotA hai mithyAdRSTi sAsadana samyAgmithyAhaSTi guNasthAnavatiyoMke nhiiN| samyagdRSTiyoM meM bhI jo manuSya saMyamI haiM unhIMke hotA hai asaMyata samyagdRSTi caturthaguNasthAna aura saMyatAsaMyata pAMcaveM guNasthAnavatiyoM ke nahIM / saMyamiyoMmeM bhI chaThe guNasthAna pramacase bArahaveM kSINakapAya guNasthAna paryaMta saMyamiyoMke hI hotA hai / bArahaveM guNasthAnake Ageke guNasthAnoM meM rahanevAle saMyamiyoMke nahIM / chaThe guNasthAnase bArahaveM guNasthAna taka hone para bhI jinakA cAritra kaSAyoMkI dinoMdina maMdatAse dinoMdina vardhamAna hai-baDhane- 1 vAlA hai unhIMke hotA hai kiMtu kaSAyoMkI utkaTatAse jinakA cAritrahIyamAna hai-maMda hotA calA jAtA hai, unake nahIM hotA / pravardhamAna cAritravAloMmeM bhI sAta prakArakI RddhiyoMmeM jinake koI eka Rddhi hogI unhIMke hotA hai kiMtu jinake koI prakArakI Rddhi nahIM hai unake nahIM hotA hai / tathA praddhi RECEKACREEG Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CIC RECEBOBERSONALESALMANOHARDAGA dhAraka puruSoM meM bhI kinhIM kinhIMke hotA hai saboMke nahIM hotA isaprakAra manaHparyayajJAnakI utpacimeM viziSTa saMyamakA grahaNa pradhAna kAraNa batalAyA hai / paraMtu avadhijJAna deva manuSya tiyaca aura nArakI hai cAroM gatiyoMke jIvoMke hotA hai isa rUpase avadhi aura manaHparyayake svAmiyoMkA bheda honese bhI donoM meM 8 jJAnoMmeM bheda hai||25|| / matijJAna zrutajJAna avadhi jJAna aura manaHparyayajJAna isa prakAra cAroM prakArake jJAnoMkA varNana ho cukA aba kramaprApta kevala jJAna hai Ara usakA varNana honA cAhie paraMtu usakA varNana 'mohakSayA jJAnadarzanAvaraNAMtarAyakSayAca kevalaM' isa sUtrase dazaveM adhyAyameM kiyA hai| yahA~para kisa kisa jJAnakA , | kitanA kitanA viSaya hai ? yaha batalAnakI baDI AvazyakatA hai isalie yahAM kramaprApta kevalajJAnakA hU~ varNana na kara saba jJAnoMke viSayakA varNana kiyA jAtA hai| unameM matijJAna aura zrutajJAnakA viSaya isa prakAra hai matizrutayonibaMdho dravyeSvasarvaparyAyeSu // 26 // matijJAna aura zrutajJAnakA jAnanekA saMbaMdha dravyoMkI asarva-kucha paryAyoMmeM hai / arthAt matijJAna aura zrutajJAna jIvAdi chahau dravyoMko to jAnate haiM paraMtu unakI samasta paryAyoMko nahIM jAnate-thoDI thoDI paryAyoMko hI jAna sakate haiN| sUtroM jo nibaMdha zabda hai usakA artha saMbaMdha hai aura 'nibaMdhanaM nibaMdha' yaha usakI vyutpaci hai| matijJAna aura zrutajJAnake viSayakA saMbaMdha dravyoMkI kucha paryAyoMmeM hai, yaha nibaMdha zabdake prayogase spaSTa BAISARLACESSFERSARIURIS Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ artha hai / zaMkA-sUtrameM viSaya zabdakA ullekha nahIM hai isaliye matijJAna aura zrutajJAna ke viSayakA' yaha artha nahIM ho sktaa| yadi yaha artha karanA hI abhISTa hai to sUtrameM viSaya zabdakA ullekha karanA caahiye| tArA. bhASA uttara UO ' pratyAsatteH prakRtaviSayagrahaNAbhi sNbNdhH||1|| kisI sUtrameM koI zabda na ho kiMtu usake pahileke sUtra usa zabdakA ullekha kiyA gayA ho to | 15 yogyatA rahanepara Ageke sUtrameM usakI anuvRtti A jAtI hai| 'matizrutayorityAdi' sUtrameM yadyapi | / 'viSaya' zabdakA ullekha nahIM kiyA gayA hai to bhI 'vizuddha kSetra svAmItyAdi' pApta hIke sUtrameM usakA | ullekha hai isalie samIpatAse viSaya zabdakI anuvRci isa sUtrameM AjAtI hai isa rItise matijJAna | aura zrutajJAnake viSayakA saMbaMdha' ityAdi artha ke hone meM koI Apatti nhiiN| yadi yahA~para yaha zaMkA kI jAya ki vizuddhi kSetretyAdi sUtrameM jo viSaya zabda hai vaha paMcamyaMta hai isalie matizrutayorityAdi sUtrameM paMcamyaMta viSaya zabdakI hI anuvRtti A sakatI hai SaSThyaMta viSaya zabda kI anuvRtti nahIM paraMtu isa sUtroM 'matizruta viSayasya' yaha SaSThyaMta viSaya zabda mAnA hai isalie yaha ayukta hai ? so ThIka nhiiN| jahAM jaisA 7 artha liyA jAtA hai vahAM vaisI hI vibhaktikA vipariNAma ho jAtA hai jisa taraha-'uccAni devadacasya | gRhANi AmaMtrayasvainaM devadacamiti' devadacake ghara UMce haiM usa devadacako pukAra lo yahA~para pahile deva6 dacasya' yaha SaSTayaMta devadacakA prayoga hai phira arthake anusAra vibhaktikA parivartana kara devadat yaha dvitI| yAMta rakkhA hai| isI taraha 'devadatvasya gAvo'zvAhiraNyamADhayo vaidhaveyo devadataH devadacake gAya ghoDA | aura sonA cAMdI hai isalie vaha dhanavAna hokara bhI vidhavAkA putra hai / yahA~para bhI prAraMbhameM 'devadacasya' BARBARBAROBAR 52 Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BARBRBREALIBABURAMROPPRECRUCBROPORT yaha SaSThyaMta devadaca zabdakA prayoga hai paraMtu arthake anusAra vibhaktikA parivartana kara pIche 'devadacaH' yaha hai / prathamAMtakA prayoga rakkhA hai / matizrutayorityAdi sUtrameM bhI arthake anusAra SaSThyaMta viSaya zabdakA hI prayoga iSTa hai isalie paMcamyaMta viSaya zabdakA parivartana kara SaSThavaMta viSaya zandake mAnane meM koI doSa 6 nahIM / zaMkA-matizrutayoriyAdi sUtrameM jo 'dravyeSu' pada diyA hai vahAMpara eka vacanAMta dravya zabdakA 6 ullekha hI paryApta thA bahuvacanAMta dravya zabdakA ullekha kyoM kiyA gayA ? ucara . dravyeSviti bahutvanirdezaH sarvadravyaparyAya saMgrahArthaH // 2 // tadvizeSaNArthamasarvaparyAyagahaNaM // 3 // ____jIva dharma adharma AkAza kAla aura pudgalake bhedase dravya chaha prakArake mAne haiN| sUtroM kahe gaye hai| hai dravya zabdase una chahA~ prakArake dravyoMkA grahaNa ho isalie 'dravyeSu' yaha bahuvacanAMta dravya zabdakA hai| hai prayoga kiyA gayA hai| tathA matijJAna aura zrutajJAnake viSayabhUta dravya ke kucha hI paryAya haiM sarvaparyAya vA * anaMta paryAya nahIM yaha batalAneke lie dravyakA asarvaparyAya yaha vizeSaNa kiyA hai yadi 'dravyeSu' itanA mAtra hI kahA jAtA aura 'asarvaparyAye'' yaha usakA vizeSaNa na diyA jAtA to saba hI dravya sAmAnya 6 rUpase matijJAna aura zrutajJAnake viSaya ho jAte / yadi yahaoNpara yaha zaMkA kI jAya ki dravyoMkI kucha hI hU~ paryAyoMko kyoM matijJAna aura zrutajJAna viSaya karate haiM, sarva paryAya vA anaMta paryAyoMko kyoM nahIM ? hU~ usakA samAdhAna yaha hai ki rUpa Adi padArthoM ke jAnanemeM matijJAna cakSu AdiiMdriyoM kI apekSA rakhatA hai| * matijJAna jisa dravyako viSaya karatA hai usake jina rUpa Adi paryAyoMke jAnanekI cakSa Aditi zakti hai unhIM rUpa Adi paryAyoMko matijJAna jAnatA hai| usa dravyameM rahane vAle sarva paryAya vA anaMta hai paryAyoMke jAnane kI cakSu Adi iMdriyoM meM zakti nahIM isalie apane viSayabhUta dravyakI sarva paryAya vA PISABITERASACARAMBIRENCESCRISTORY Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AR SECREAGUA | anaMta paryAyoMko avadhijJAna viSaya nahIM kara sktaa| tathA zrutajJAna bhI zabdakAraNaka hai jisane zabda | |6|| hoMge unhIko zrutajJAna jAna sakatA hai| zAstroMmeM zabdoMkA parimANa saMkhyAta mAnA hai aura dravyake ra paryAya asaMkhyAte aura anaMte mAne haiM isalie khulAsA rUpase pRthak pRthak saba vA anaMta paryAyoMko zrutahai jJAna bhI viSaya nahIM kara sakatA / gommaTasAra jIvakAMDameM yaha kahA bhI hai paNNavaNijjA bhAvA aNaMtabhAgodu agAbhilappANaM . paNNavaNijjANaM puNa aNaMtabhAgo sudaNivado // 333 // prajJApanIyA bhAvA anaMtabhAgastu anbhilaapyaanaaN| prajJApanIyAnAM punaH anNtbhaagaashrutnivddhH||333|| anabhilApya padArthoM ke anaMtaveM bhAga pramANa prajJApanIya padArtha hote haiM aura prajJApanIya padArthoMke 6 || anaMtaveM bhAga pramANa zrutameM nibaddha haiN| bhAvArtha-jo ekamAtra kevalajJAna dvArA jAne jA sakate haiM, kiMtu ra | jinakA vacanake dvArA nirUpaNa nahIM kiyA jA sakatA aise padArtha anaMtAnaMta haiN| isatarahake padArthoM meM hai| || anaMtaveM bhAgapramANa ve padArtha haiM jinakA vacanake dvArA nirUpaNa ho sakatA hai unako prajJApanIya bhAva kahate hai| hai| jitane prajJApanIya padArtha haiM unakA bhI anaMtavAM bhAga zrutameM nirUpita hai / isarItise yaha vAta | acchItaraha siddha ho gaI ki matijJAna aura zrutajJAnake viSaya dravyake kucha paryAya haiM, saba vA anaMta paryAya nahIM zaMkA . 1 anamilApya unheM kahate haiM jo saMketa Adike dvArA bhI nahIM jAne jA sakeM aisebhAva kevalajJAnadvArA hI gamya hai|2 prajJApa&AnIya bhAva ve padArya haiM jo divyadhvani dvArA to kahe jA sakate hai paraMtu zruta nivaddha nahIM haiN| GANESHAVAAAAAAAAAAAAA GEANCHOREOGRALSCREGIS Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HSASARSASURE artIdriyeSu materabhAvAtsarvadravyAsaMpratyaya iti cenna noiMdriyaviSayatvAt // 4 // matizrutayorityAdisUtrameM matijJAna ke viSaya samasta dravyoMke kucha paryAya batalAye haiN| yadi matijJAna padArthoMke jAnanemeM iMdriyoM kI apekSA rakkhegA to dharma adharma Adi atIMdriya padArthoM ke jAnane iMdriyAM | to samartha hogI nahIM phira matijJAna saba dravyoMko viSaya karanevAlA hai yaha kathana ayukta hai ? so ThIka nahIM / matijJAna padArthoMke jAnanemeM iMdriya aura mana donoMkI apekSA rakhatA hai yadyapi sparzana Adi hai idriyAM dharma adharma Adi atIMdriya dravyoMko viSaya nahIM kara sakatIM paraMtu no iMdriyAvaraNa rUpa karmakI P kSayopazama rUpa vizuddhi viziSTa manake dharma adharma Adi atIMdriya dravya bhI viSaya ho sakate haiM / isaliye - manakA avalaMbana rakhanevAlA matijJAna jaba dharma adharma Adiko viSaya kara sakatA hai taba uparyukta zaMkAko 6 sthAna nahIM mila sakatA / yadi matijJAnakI pravRci dharma adharma Adi atIMdriya padArthoMmeM nahIM hotI, dAthoM meM hI hotI to zratajJAnake sAtha matijJAnakA ullekha na kara eka mAtra rUpI vyako viSaya karanevAle avadhijJAnake sAtha ullekha karate paraMtu vaisA nahIM kiyA isaliye spaSTa siddha hai ki matijJAna 6 aiMdriya aura atIMdriya donoM prakArake padArthoMko viSaya karatA hai aura unameM atIMdriya padArthoM ko jAnanA hai usakA mana iMdriyakI apekSA hai / sarvArthasiddhikAra bhagavAna pUjyapAdane bhI yaha likhA hai___ "dharmAstikAyAdInyatIMdriyANi teSu matijJAnaM na pravartate, ataH sarva dravyeSu matijJAnaM vartate ityayuktaM / naiSa doSaH / anidriyAkhyaM karaNamasti tadAlaMbano no iMdriyAvaraNakSayopazama labdhipUrvaka upayogo'vagrahAdi rUpaH prAgevopajAyate tatastatpUrva zrutajJAnaM tadviSayeSu svayogyeSu vyaapriyte"| arthAt dharmAstikAya Adi-atIMdriya padArtha haiM / iMdriyoM kI apekSA rakhanevAle matijJAnakI unake jAnanemeM Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A bArA mASA 113 APASABALREASEABRAHATABASS || pravRtti ho nahIM sakatI isaliye sava dravyoMko matijJAna jAnatA hai yaha kahanA ThIka nahIM ? uttara-dharmAH |. stikAya Adi padArthoMke jJAnameM kAraNa mana hai zrutajJanAvaraNa karmakI. kSayopazama -labdhirUpa- vizuddhike rahane para usase dharmAstikAya Adi atIMdriya padArthoMkA avagraha IhA Adi svarUpa upayoga pahile ho | letA hai usake bAda apane yogya dharmAstikAya Adi atIMdriya viSayoM meM zrutajJAnakI pravRci hotI hai| isaliye dharmAstikAya Adi atIMdriya padArthoM kA jJAna jaba manase hotA hai taba yaha matijJAna hI hai / kyoMki manase bhI matijJAna mAnA hai // 26 // .. matijJAna aura zrutajJAnake viSayakA nirUpaNa kara diyA gayA unake anaMtara nAmadhArI avadhijJAna | ke viSayakA nirUpaNa sUtrakAra karate haiM ___ ruupissvvdheH||27|| avadhijJAnake viSayakA niyama rUpI padArthoM meM hai arthAt vaha pudgala dravyakI paryAyoMko hI jAnatA hai| rUpazabdasyAnekArthatve sAmarthyAcchuklAdigrahaNaM // 1 // rUpa zabdake vAcya artha aneka haiN| 'rUparasagaMdhasparzA iti' rUpa rasa gaMdha aura sparza, yahA~para rUpa zabda sapheda Adi raMgakA vAcaka hai| 'anaMtarUpamanaMtasvabhAvamiti' anaMta rUpakA dhAraka hai arthAt / anaMta svabhAvavAlA hai, yahAMpara rUpakA artha svabhAva hai parantu yahAMpara netra iMdriyake viSayabhUta zukla Adi | kA hI grahaNa hai| kiMtu yahaoNpara usakA svabhAva artha nahIM liyA jA sakatA kyoMki svabhAvavAle dharmAsti | padAthe svabhAvase vihIna nhiiN| isaliye dharmAstikAya Adi arUpI ||2||413 padArthoMkA bhI jJAna avadhijJAnase kahanA pddegaa| parantu avadhijJAnase sivA pudgala dravyake anya amU vikimi RAS Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya SHREPEASEASURPREPE SAUDIOBABA tika padArthoM kA grahaNa nahIM hotA hai / isaliye rUpase zukla Adi arthake mAnane meM kisI prakArakA dossnhiiN| bhUmAyanekArthasaMbhave nityayogo'bhidhAnavazAta // 2 // rUpa jisake ho vaha rUpI kahA jAtA hai yahAMpara vyAkaraNase matvarthI 'in' pratyaya karanepara 'rUpin' zabda banA hai / matvarthIya in pratyayake 'bahuta' Adi aneka artha hote haiM parantu yahAM prakaraNavaza usakA nityayoga artha liyA gayA hai isaliye 'kSIriNo vRkSAH' jisa taraha yahA~para kSAra zabdase honevAlI matvarthIya 'in' pratyayakA artha nityayoga hai aura yahAM nityayoga artha mAnanese jo vRkSa hamezA dUdhavAle hoM ve hI kSArI vRkSa kahe jA sakate haiM anya nhiiN| usIprakAra rUpI yahA~para bhI matvarthIya 'in' pratyayakA || nityayoga artha hai evaM vaisA artha mAnanepara jo pudgala sadA rUpayukta hoM-kabhI bhI jinase rUpa judA // 5 // na ho sake unakA rUpI zabdase grahaNa hai| pudgala dravyase kabhI rUpa judA ho nahIM sakatA isaliye avadhijJAna pudgala dravyake paryAyoMko hI viSaya karatA hai yaha spaSTArtha hai / zaMkA-yadi rUpa zabdakA zukla Adi hI artha kiyA jAyagA to pudgalake paryAya rUpadvArase hI avadhijJAnake viSaya hoMge, rasAdi bArase na ho sakeMge aura zAstrameM rasa Adike dvArA bhI pudgala-paryAya avadhijJAnake viSaya mAne haiM isaliye yahAM para zAstravirodha hotA hai ? uttara _ tadupalakSaNArthatvAttadavinAmAvirasAdigrahaNaM // 3 // 1 rUpake kahanese rUpa rasa gaMdha sparza ina cAroMkA grahaNa samajhanA caahie| cAroM hI avinAmAvI hai isaliye ekake mahabase . soMkA grahaNa ho jAtA hai| . Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai| 'rUpiSvavadhe isa sUtrameM rUpa zabda upalakSaNa hai isaliye rUpa zabdake kahane se usake avinAbhAvI rasa || gaMdha AdikA bhI vahAM grahaNa hai / isa rItise jaba rUpa zabdase rUpa rasa Adi samasta avinAbhAvI guNo adhyApa // kA grahaNa hai taba jisa taraha rUpadvArase pudgalake paryAya avadhijJAnake viSaya haiM usIprakAra rasa Adi 15|| dvArase bhI ve usake viSaya haiM koI doSa nhiiN| zaMkA-yadi rUpa-rasa Adi dAroMse pudgalake paryAyoMko // 3|| avadhijJAna viSaya karatA hai taba pudgaloMke to saba paryAya anaMte haiM ve saba avadhijJAnake viSaya kahane / MI pddeNge| uttara asarvaparyAyagrahaNAnuvRttene srvgtiH||4|| jisataraha "devadacAya gau rdIyatA, jinadacAya kaMbalaH, iti dIyatAmityabhisaMbadhyate" devadacako || gAya do aura jinadatcako kaMbala do, yahAM para 'devadattAya gaurdIyatA' isa vAkyameM ullekha kiye gaye hai hA 'dIyatA' zabdakA saMbaMdha ucara vAkyameM bhI mAnA jAtA hai usIprakAra 'matizrutayo' rityAdi sUtrameM 'asa paryAya' zabdakA ullekha hai usakA rUpiSvavadheH' isa sUtrameM bhI saMbaMdha hai isaliye pudgalake anaMte paryAya // avadhijJAnake viSayabhUta nahIM kiMtu pudgalako katipaya paryAyoMko aura jIvake audayika aupazamika kSAyopazAmika pariNAmoMko hI avadhijJAna viSaya karatA hai / yahAM para yaha zaMkA na karanI cAhiye ki 1 ajaharasvArthalabhaNayAnyagrAhaka, upalakSaNa / ajaharasvAryalakSaNA [apane arSako na choDakara se jo dUsare padArthoM kA grahaNa | karanA hai usakA nAma upalakSaNa hai jisa taraha 'kAkebhyo dadhi rakSyanA' kaumoMse dahIkI rakSA karo / yahA~para kAka zanda upalamaNa hai isaliye jitane bhI jIva dahIke vighAtaka hai una sabakA kAka zabdase grahaNa hai usImakAra prakRtameM rUpa' zabdako bhI upalakSaNa mAnamese jitane usa rUpake bhavinAbhAvI rasa gaMdha Adi guNa haiM una sabakA rUpa zabdase mahaNa hai| ABGANGNBERRBOORCEMBLRBA LEASABSEBRUAEDU45 15. / Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BACCURRECRACTEGREATEGORIERENCERMENDRASHAN jIvake kSAyika aura pAriNAmika bhAvoMko tathA dharmAstikAya Adiko kyoM avadhijJAna viSaya nahIM karatA ? kyoMki rUpa rasa Adi viziSTa hI padArtha avadhijJAnake viSaya hote haiM / kSAyika aura pArigAmika bhAva tathA dharmAstikAya Adi padArtha arUpI haiM isaliye ve avavijJAna viSayabhUta nahIM ho sakate // 27 // - aba manAparyayajJAnakA viSaya sUtrakAra batalAte haiM ___ tadanaMtabhAge mnHpryysy||28|| jo rUpI padArtha sarvAvadhikA viSaya hai usake anaMtaveM bhAgako manaHparyayajJAna viSaya karatA hai // 20 // aba saba jJAnoMke aMtameM kahe jAnevAle kevalajJAna ke viSayakA varNana sUtrakAra karate haiM savadravyaparyAyeSu kevalasya // 26 // kevalajJAnake viSayakA niyama samasta dravyoMkI samasta paryAyoMmeM hai arthAt eka eka dravyakI trikA | lavartI anaMtAnaMta paryAya haiM so chahoM dravyoMkI samasta avasthAoMko kevalajJAna yugapata-eka sAtha jAnatA hai / yahAM para dravya padArthakA vivecana kiyA jAtA hai svaparyAyAn dravati druyate vA tairiti dravyaM // 1 // jo apane paryAyoMko prApta kareM athavA jisake dvArA apane paryAya prApta kiye jAga usakA nAma dravya hai / dUdhAtuse yat pratyaya karane para dravya zabdakI siddhi huI hai / yadyapi yahAM yaha zaMkA ho sakatI | hai ki karmameM 'yat' pratyaya karane para dravya zabda siddha ho sakatA hai, kAmeM yat pratyaya kaise hogA paraMtu DPURESEASESASURE Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya tarA bhASA 417 |vaha ThIka nhiiN| jina pratyayoMkI kRtya saMjJA hai ve bahulatAse hote haiM / karmameM hI hote haiM yaha niyama nahIM hai isaliye bahulatAkI apekSA kartA arthameM bhI dravya zabda sAdhu hai| kathaMcihevasiddhau ttkrtRkrmvypdeshsiddhiH||2|| itarathA hi tadaprasiddharatyaMtAvyatirekAt // 3 // kA dravya aura paryAyoMmeM kathaMcit bheda mAnanese hI kartA aura karmakI vyavasthA hai| yadi unameM srvth| hai abheda hI mAnA jAyagA to sarvathA abhinna dravya paryAyoMmeM kartA karmakI vyavasthA nahIM bana sakegI hai kyoMki sarvathA vizeSarahita abhinna aisA koI bhI padArtha nahIM jo vinA kisI anya zaktikA avalaMbana kiye kartA aura karma kahAyA jA ske| dravya aura paryAyoM meM kartA karmakI vyavasthA iSTa hai isaliye usa vyavasthAkI siddhi ke lie unameM paryAyArthika nayarUpa zaktikI apekSA kathaMcit bheda mAnanA hI hogaa| aba paryAyazabdakA vivecana kiyA jAtA haimithobhavanaM pratibirodhyavirodhinAM dharmANAmupAttAnupAttahetukAnAM zabdAMtarAtmalAbhanimittatvA darpitavyavahAraviSayo'vasthAvizeSaH paryAyaH // 4 // B. kucha dharma ApasameM eka jagaha para rahaneke virodhI haiM aura kucha avirodhI haiM tathA kucha upAca hetuka kA hai aura kucha anupAca hetuka haiM evaM jinakA AtmalAbha-vyavahAra dUsare dUsare zabdoMke AdhIna hai isa rItise apane AtmalAbhameM dUsare dUsare zabdoMkI apekSA rakhaneke hI kAraNa jinakA saMsAra meM. vyavahAra hai aise dravyake avasthA vizeSa-dharmoM kA nAma paryAya hai / isakA khulAsA isa prakAra hai-- kucha dharma eka sAtha nahIM rahate isaliye ve ApasameM virodhI haiN| aneka eka sAtha rahate haiM isaliye LASALAMUKULKASGAMESTER 17. . Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SRIE 16 ve avirAdhI haiN| unameM jIvake anAdi pAriNAmika caitanya jIvatva, dravyatva, bhavyatva, athavA aMbhavyatva IP Urdhvagati svabhAva aura astitva Adike sAtha audayika AdibhAva yathAsaMbhava eka sAtha hote haiM isa- ..1 liye ve ApasameM avirodhI haiN| tathA nAraka tiyaMca deva manuSya strI puMliMga napuMsakaliMga ekadraya doiMdriya 7 teiMdriya cauiMdriya paMceMdriya bAlya kaumAra krodha aura harSa Adi guNa ApasameM eka sAtha eka jagahaMpara 8 8 nahIM hote isaliye virodhI haiM / pudgalake anAdi pAriNAmika rUpa rasa gaMdha sparza zanda sAmAnya 8 % astitva Adi dharma, sapheda 1 kAlA 2 nIlA 3 pIlA 4 aura lAla 5 ye pAMca raMga, tIkhA 1 Amla 2 hU~ hU~ kaDavA 3 mIThA aura kaSelA 5 ye pAMca rasa, sugaMdhi 1dugaMdhi 2 ye do gaMdha, komala 1 kaThina 2 bhArI 3 haiM hai halakA 4 ThaMDA 5garama 6 cikanA 7 aura rUkhA ye ATha sparza tathAtata vitata Adi chai prakArakA zabda hai hai isaprakAra ina paryAyoMke sAtha haraeka dorUpa AdikAeka tIna cAra pAMca saMkhyAta anaMtaguNasvarUpa pariNa-hai 2 mana huA karatA hai isalie ina paryAyoMke eka sAtha eka jagaha honeke kAraNa ve ApasameM virodharahita haiM 2 aura sapheda kAlA nIlA tIkhA kaDavA sugaMdha aura durgadha Adi paryAyeM paramANuoMmeM svabhAvajAnita haiM, 6 prayogajanita nahIM haiM aura skaMdhoMmeM prayatnajanita bhI haiN| svabhAvajanita bhI haiM eka sAtha paramANu vA 6 6 skaMdhoMmeM nahIM rahatIM isalie ve ApasameM eka dUsareke virodhI haiM / isaprakAra jIva aura pudgalakI apekSA hU~ TU virodhI aura avirodhI dharmoMkA svarUpa varNana kiyA gayA hai isI taraha dharmAstikAya Adi dravyoMke bhI 9 amRtatva acetanatva asaMkhyeya pradezatva gati kAraNa svabhAva aura astitva Adi dharma aguru laghu guNake hai 1-bhavyatva tathA amaSyatva donoM eka sAtha nahIM raha sakate isalie nIvatva Adike sAtha ina donoMmeM eka kisIkA aviroSa samajhanA caahiye| BEST 1%GK Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhASA 419 hA vRddhi rUpa anaMta vikAroMke sAtha tathA svapratyaya - apanese hI hone vAle aura parapratyaya-dUsare nimittoM se honevAle, gati kAraNatva vizeSa Adi dharmo ke sAtha ApasameM eka jagaha rahaneke kAraNa virodharahita haiM aura eka jaMgaha na rahaneke kAraNa virodhasahita bhI haiM / uparyukta gharmo meM bahutase audayika Adi dharma dravya kSetra kAla aura bhAvarUpa kAraNAMsa utpanna hote haiM isalie upAca hetuka - sakAraNaka hai, aura jinakA kabhI bhI vikAra nahIM ho sakatA - cetanase acetanarUpa nahIM pariNata ho sakate, aise pAriNAmika | caitanya Adi bhAvoM kA koI bhI utpAdaka kAraNa nahIM isalie ve anupAcahetuka - akAraNaka haiM isaprakAra una upAttahetuka aura anupAttahetuka virodhI avirodhI dharmoke AtmalAbha-vyavahAra meM nimitta kAraNa | dUsare dUsare zabda haiM isIlie yaha cetana hai yaha nArakI vA bAlaka hai yaha vyavahAra hotA hai isa rItise jo dravyake avasthA vizeSa - dharma dravyArthika nayake viSaya na hokara paryAyArthika nayake viSaya haiM aura vyavahAra RjusUtra aura zabda nayase jinakA saMsAra meM vyavahAra hotA hai una dharmokA hI nAma paryAya hai| tayoritaretarayogalakSaNo dvaMdaH // 5 // sUtra meM jo 'dravyaparyAya' zabda hai usakA 'dravyANi ca payAyAzca dravyaparyAyAH" yaha itaretarayoga nAmakA dvaMdva samAsa hai / zaMkA iMddhe'nyatvaM lakSanyagrodhavaditi cenna tasya kathaMcidbhedepi darzanAt gotvagopiMDavat // 6 // jo padArtha Apasa meM bhinna hote haiM unakA itaretara yoga dvaMdva samAsa hotA hai jisataraha 'lakSazra nyagrodhazca lakSanyagrodha' yahA~para lakSa aura nyagrodha donoM bhinna bhinna padArtha haiM isalie inakA Apasa meM itaretara yoga dvaMdva samAsa hai / dravya paryAya zabdameM bhI itaretara yoga dvaMdva mAnA hai isalie dravya aura adhyAya 419 Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ASTRORISHRSSIA* CECAERASACRORE paryAya zabda bhI ApasameM sarvathA bhinna hone cAhie / so ThIka nhiiN| gopiMDase gotva padArtha sarvathA bhinna nahIM kathaMcit bhinna hai, to bhI gotvaM ca gopiMDazca 'gotvagopiMDau' yaha vahAM para itaretara yoga dvaMdra samAsa hotA hai usItaraha paryAya bhI dravyase kathaMcit bhinna hai isalie vahAMpara itaretara yoga nAmakA dvaMdva samAsa bAdhita nhiiN| isa prakAra kathaMcit bheda pakSameM bhI itaretara yoga dvaMdva samAsa hotA hai taba uparyukta ra zaMkAke AdhAra para dravya aura paryAyoMko sarvathA bhinna mAnanA nihatuka hai| naiyAyika aura vaizeSikoMne sAmAnya aura vizeSa padArthoM ko sarvathA bhinna mAnA hai isalie yadi 2 unakI orase yahAM yaha zaMkA ho ki gotva sAmAnya aura gopiMDa vizeSa ina donoMkA itaretara yoga baMda , samAsa sAdhyasama hai arthAt sarvathA Apasa meM bhinna bhinnoMkA hai isalie gotva aura gopiMDameM kathaMcita / 9 bheda mAna kara jo kacit bheda pakSameM itaretara yoga dvaMdvakA saMbhava nirdoSa kahA hai vaha ayukta hai ? so 4 ThIka nahIM / sAmAnya aura vizeSa donoM padArtha ApasameM abhinna hai yaha pahile kahA jA cukA hai| isa lie unako ApasameM sarvathA bhinna mAnanA bAdhita hai / isa rItise kathaMcit bhinna padArthoM meM bhI jaba itahU~ retara yoga dvaMda hotA hai taba dravya paryAya zabdameM itaretara yoga dvaMda mAnanA bAdhita nahIM kahA jA sktaa| hai yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki dravyagRhaNaM paryAyavizeSaNaM cennAnarthakyAt // 7 // dravyAjJAnaprasaMgAca // 8 // 'dravyaparyAya' zabdameM 'dravyANAM paryAyAH dravyaparyAyA' dravyoMkI paryAya, yaha SaSThI tatpuruSa samAsa kara dravyA paryAyakA vizeSaNa hai ? so ThIka nahIM / paryAya sivA dravyake anya padArthake nahIM ho skte| yadi dravyako paryAyakA vizeSaNa mAnA jAyegA to phira paryAya zabdakA ullekha hI upayukta hai, dravya zabda SAISF ASIA 420 Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apa avAra bA mASA 121 18 kA ullekha karanA vyartha hai| isaliye 'dravyANAM paryAyAH dravyaparyAyAH aisA SaSThI tatpuruSa samAsanamAnakara | | dravyANi ca paryAyAzca dravyaparyAyAH yaha itaretarayoga dvaMdva mAnanA hI ThIka hai tathA SaSThI tatpuruSa samAsa ucara padArtha hI pradhAna hotA hai isaliye SaSThI tatpuruSa mAnanesa paryAyoMko hI mukhyatA AvegI dravyakI ||5|| hai| mukhyatA nahIM rahegI isaliye itaretara dvaMda hI upayukta hai / yadi yahAMpara bhI yaha zaMkA kI jAya ki- / jaina siddhAMtameM paryAyoMke samudAyako dravya mAnA hai| paryAyoMse bhinna dravya koI padArtha nahIM isaliye | kevalajJAnase jaba samasta paryAya jAna lI jAyagI taba unase bhinna koI dravya padArtha to vAkI bacegA || nahIM phira paryAyoMse bhinna dravya zabdakA grahaNa nirarthaka hai ? so ThIka nahIM / yadi vAdI dravya aura | 7 paryAyoMkA bheda mAnatA hai taba to paryAyase bhinna dravya zabdakA ullekha kAryakArI hai aura yadi use paryAya / svarUpa hI mAnatA hai taba paryAyoMke jAnanese usakA bhI jJAna ho sakatA hai koI doSa nahIM / yaha viSaya || Upara vistArase nirUpaNa bhI kara diyA hai isaliye dravya aura paryAyoMkA kathaMcit bheda mAnaM 'dravya paryAya | 1 zabdakA itaretarayoga dvaMda mAnA hai vaha sArthaka hai| yadi yahA~para bhI yaha zaMkA kI jAya ki paryAyase bhinna jaba dravya padArtha koI cIja nahIM taba 'dravyaparyAya' zabdakA dvaMda samAsa mAnanepara bhI dravya grahaNa vyartha hI hai ? so bhI ThIka nahIM / yadi sarvathA dravya aura paryAyoMkA abheda saMbaMdha siddha ho, taba to avazya / hI dravya zabdakA ullekha vyartha hai kiMtu nAma saMkhyA aura lakSaNoM ke bhedase dravya aura paryAyoM kA kathaMcita || bheda mAnA hai isaliye kathaMcit bheda honese dravya zabdakA ullekha nirarthaka nahIM / anyathA saMsArameM jo || ADU yaha 'dravya, dravya vyavahAra hotA hai vaha dravyakena kahane parana hogA isarItisa jaba dravya paryAyoMka hai| kacit bheda hai taba sarvathA paryAyasvarUpa dravya mAnakara dravya zabdakA ullekha vyartha nahIM ho sakatA aura lalaSAEACHECHEECRETRIBABBRECIDATES Adunia O RTAL Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ a. HERRORISHASTRACTERIOURISPREAS na sarvathA abhedapakSameM 'dravyaparyAya' zabdakA dvaMdva samAsa hI ho sakatA isaliye kathAcit bheda pakSameM 'dravyANi ca paryAyAzca dravyaparyAyAH' yaha itaretara yoga dvaMdvasamAsa nirdoSa hai zaMkA-'sarvadravyaparyAyeSu yahAM para bahuvacanAMta zabdakA ullekha kiyA hai isaliye bahuvacanake ullekhase hI jaba bahuta se dravya aura paryAyoMkA grahaNa ho jAyagA taba vahAMpara sarva zabdakA grahaNa vyartha hI hai ? uttara sarvagRhaNaM niravazeSapratipattyartha // 9 // lokAkAza aura alokAkAzameM rahanevAle bhUta bhaviSyat vartamAna tInoM kAloMke viSayabhUta dravyoM 9 ke paryAya anaMta haiM ve samasta kevalajJAnake viSaya haiM yaha vatalAnakoliye sarvadravyeyAdi sUtrameM sarva zabda, 6 kA grahaNa kiyA gayA hai khAsa tAtparya yahA~para yaha hai ki lokAkAza aura alokAkAzakA svabhAva hU~ anaMta hai usase bhI padArtha anaMtAnaMta haiM una sabako spaSTa rUpase kevalajJAna jAnatA hai yaha aparimita mAhAtmya kevalajJAna hI kA hai yaha samajhalenA cAhiye / yadi sUtrameM sarva zabdakA ullekha nahIM hotA to hai hai yaha artha nahIM ho sakatA kyoMki bahuvacanake aMdara yaha sAmarthya hai ki usase bahutase padArthoMkA grahaNa ho hai * sakatA hai kiMtu yAvanmAtra padArthoMko kevalajJAna viSaya karatA hai yaha artha bahuvacanase nahIM liyA jA sakata // 29 // pa, matijJAna zrutajJAna Adike viSayakA saMbaMdha acchItaraha jAna liyA gayA paraMtu yaha vAta abhItaka 6 nahIM jAnI ki apane apane kAraNoM se utpanna honevAle matijJAna Adi jJAna eka AtmAmeM eka sAtha da kitane raha sakte haiM ? isa vAtako sUtrakAra batalAte haiM SANSKRISTREASTROTISTSTSISTORNSTOR Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ROMANORAMECHEREGAREE ekAdIni bhAjyAni yugapadekasminnAcaturvyaH // 30 // eka jIvake eka sAtha ekase lekara cAra paryaMta jJAna raha sakate haiM arthAt yadi kisI jIvake eka mAla jJAna ho to kevalajJAna hotA hai| do jJAna hoM to matijJAna aura zrutajJAna hote haiN| tIna jJAna ho to II matijJAna zrutajJAna avadhijJAna vA matijJAna zrutajJAna aura manaHparyayajJAna hote haiM evaM cAra hoM to matijJAna zrutajJAna avadhijJAna aura manaHparyayajJAna ye cAra hote haiN| sUtrameM jo eka zabda hai usakA vArtika kAra artha batalAte haiM anekArthasaMbhave vivakSAtaHprAthamyavacana ekshbdH||1|| ___eka zabdake aneka artha haiM / ekaM dvau bahavaH' yahAMpara eka zabdakA artha eka saMkhyA hai| eke 'AcAryA:-anye AcAryAH' yahA~para eka zabdakA artha 'anya' mAnA hai| 'ekAkinaste vicaraMti vIrAve vIra puruSa vinA kisIke sahAyatAke akele hI vihAra karate haiN| yahAMpara eka zabdakA artha asahAya' hai| 'ekamAgamanaM-prathamamAgamana' pahilA AnA huA, yahAMpara eka zabdakA artha pahilA hai / ekahatAM senA | karomi-pradhAnahatAM senAM karomItyarthaH' meM pradhAna dvArA senAko naSTa karAtA hai,.yahAMpara eka zabdakA artha 'pradhAna' hai / sUtrameM jo eka zabda kahA gayA hai usakA yahAM pradhAna artha vivakSita hai / arthAt matijJAna Adi lekara eka AtmAmeM eka sAtha cAra jJAna vivakSita haiN| aadishbdshcaavyvvcnH||2|| sAmIpyavacano vA // 3 // / Adi zabdake bhI aneka artha hote haiM / brAhmaNAdayazcatvAro varNAH-brAhmaNavyavasthAH, brAhmaNakSatriya-III. vidazagAH, ityarthaH / arthAt-brAhmaNa kSatriya vaizya aura zUdra ina cAroM vA~kI brAhmaNa varNake AdhInA HEASABAIBABASAHASABASSES Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyavasthA hai / yahA~para Adi zabdakA artha vyavasthA hai| 'bhujaMgAdayaH parihartavyAH bhujaMgaprakArA viSavaMta pA] ityarthaH sarpa Adi viSavAle jIvoMko dUrase hI choDa denA caahiye| yahA~para AdizandakA artha prakAra bheda hai / 'nadyAdIni kSetrANi-nadIsamIpAnItyarthaH' nadIke samIpa kSetra haiM, yahaoNpara Adi zabdakA artha hA samIpa hai| RgAdimadhIte-RgavayavamadhIte ityarthaH Rgvedake kucha bhAgako paDhatA hai, yahAMpara Adi zabdakA artha avayava hai| sUtrameM jo Adi zabda diyA hai usakA bhI artha yahAM 'avayava' vivakSita hai| arthAt 'ekakI prathama-parokSajJAnakI Adi-avayava-matijJAnako Adi lekara' yaha ekAdi zabdakA | artha hai / athavA Adi zabdakA artha samIpa bhI hai / matijJAnake samIpa zrutajJAna hai isaliye eka zabdake hai| ullekhase matijJAna aura Adike zabdake ullekhase zrutajJAnako grahaNa kara matijJAna aura zrutajJAnako Adi lekara eka AtmAmeM eka sAtha cAra taka jJAna hote haiM yaha sUtrakA spaSTa artha hai / zaMkA matebahirbhAvaprasaMga iti cenmAnayoH sadA'vyabhicArAt // 4 // Adi zabdakA artha samIpa mAnakara 'ekasya Adi ekAdiH' aisI vyutpacise prathama nirdiSTa ke | samIpako Adi lekara yadi yaha artha kiyA jAyagA to prathama nirdiSTa-bhatijJAnake samIpa zrutajJAna hai| isaliye zrutajJAnako Adi lekara (eka AtmAmeM eka sAtha cAra jJAna hote haiM) yaha artha hogaa| matiH jJAnako Adi lekara yaha artha na ho skegaa| isarItise matijJAna chuTa jAyagA / so ThIka nhiiN| jisa taraha nArada aura parvatakA ApasameM sahacara sambaMdha hai-avyAbhicAritarUpase nArada aura parvata eka sAtha rahate haiM, isaliye nAradakA nAma lenese parvatakA grahaNa aura parvatakA nAma lenese nAradakA grahaNa ho jAtA hai usI taraha matijJAna aura zrutajJAnako bhI ApasameM avyAbhicAratarUpase sahacArIpanA hai| aisA koI ELECREGISTRICALCGGCLCHUCHITREACHEKADARSANESS BRUIRECAUSPEARESSURE Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 355552 | bhI AtmA nahIM jahA~para donoM eka sAtha na raheM isaliye jahAMpara matijJAnakA ullekha hogA vahAMpara 10rA0 zrutajJAnakA bhI grahaNa hogA aura jahA~para zrutajJAnakA grahaNa hogA vahA~para matijJAnakA bhI grahaNa samajhA bhASA jaaygaa| yadyapi Adi zabdakA samIpa arthakara matijJAnake samIpameM rahanevAle zrutajJAnako Adi lekr'| 425| aisA artha karanepara matijJAnakA grahaNa nahIM hotA tathApi zrutajJAnake grahaNase matijJAnakA bhI sAhacarya | sambaMdhase vahAMpara grahaNa hai isaliye matijJAna aura zrutajJAnako Adi lekara eka sAtha eka AtmAmeM cAra S|| jJAna taka raha sakate haiM aise arthake mAnane meM koI Apaci nhiiN| zaMkA tato'nyapadArthe vRttAvekasyAdizabdasya nivRttiruSTramukhavat // 5 // ekAdirAdiryeSAM tAnImAnyekAdIni ekAdiko Adi lekara jo jJAna haiM ve ekAdi kahe jAte haiM, hai| yaha yahAM para jo bahuvrIhi samAsa hai usameM do Adi zabdoMkA ullekha hai isaliye samasta padameM bhI do | Adi zabda rahane cAhiye arthAt 'ekAdyAdIni' aisA samasta pada honA cAhiye ? so ThIka nahIM hai| | uSTrasya mukhaM uSTramukhaM, uSTravanmukhaM yasyeti uSTramukhaM arthAt jisakA mukha UMTa sarIkhA ho vaha uSTramukha | puruSa kahA jAtA hai aura jisakA mukha UMTake mukhavAle puruSa sarIkhA ho vaha bhI uSTramukha hI kahA jAtA hai, yahAM para jisataraha uSTramukha zabdakA bahuvrIhi samAsa karate samaya do mukha zabdoMkA ullekha rahatA | hai aura samasta padameM eka hI mukha zabda raha jAtA hai eka mukha zabdakI nivRtti ho jAtI hai usItaraha | 'ekAdIni' yahAM para bhI do Adi zabdoMmeM eka hI Adi zabda raha jAtA hai eka Adi zabdakI nivRtti ho jAtI hai| avayavena vigrahaH samudAyo vRttyarthaH // 6 // PSALADESHALSSCHLUCHACHEGASUG 456ASBHABIEBOX Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A... .. Sorrector AORARIES FOREIGRIHSAGEG - jisa padakA samAsa kiyA jAtA hai usakA vigraha to avayavoMke sAtha hotA hai aura samAsakAartha / samudAyagata mAnA jAtA hai / 'ekAdIni' yaha samasta pada hai yahAM para vigraha to eka, Adi rUpa usa ra padake avayavoMke sAtha hai paraMtu matijJAna aura 'zrutajJAnako lekara jJAna' (bhAjya haiM) yaha samAsakA artha 'ekAdIni' isa samudAyagata hai / sUtrameM jo 'AcatubhyaH pada hai vaha isa niyamakelie hai ki eka sAtha eka 8 AtmAmeM cAra paryaMta hI jJAna hote haiM saba-pAMcoM nahIM hote / yadi AcatubhyaH' pada sUtrameM na hotA to ra eka sAtha eka jagaha para pAMco jJAnoMkA vidhAna ho jAtA / yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki TU pAMcoM jJAnoMkA kyoM eka sAtha saMbhava nahIM hotA ? usakA samAdhAna isaprakAra hai kevalasyAsahAyatvAditareSAM ca kSayopazamanimittatvAdyogapadhAbhAnaH // 7 // ___pAMcoM jJAnoM meM kevalajJAna asahAya jJAna hai use karmoMke kSayopazamakI sahAyatAkI apekSA nahIM rahatI zeSa matijJAna Adi cAroM jJAnoMko kA~ke kSayopazamakI apekSA rahatI hai isaliye ve asahAya nahIM isa rItise jJAnoMmeM ApasameM virodha rahaneke kAraNa ve eka sAtha nahIM ho sakate isaliye sUtrameM jo 'AcaturyaH' pada hai, vaha niyAmaka aura sArthaka hai / zaMkA ___nAbhAvo'bhibhUtatvAdahani nakSatravaditi cenna kSAyikatvAt // 8 // ' jisasamaya sUryakA prakAza pRthvImaMDala para paDatA hai usasamaya nakSatroMkA prakAza daba jAtA hai kiMtu 9 vahAM yaha nahIM kahA jAtA ki nakSatroMkI nAsti hI ho gaI hai / usItaraha jisasamaya AtmAmeM atyaMta jAjvalyamAna kevalajJAnakA udaya hogA usasamaya kSAyopazamika matijJAna AdikA prabhAva daba jAyagA kyoMki kevalajJAna sarvathA nirAvaraNa jJAna hai kiMtu kevalajJAnake sAtha unakA Astatva hI nahIM hai yaha 42 Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ W adhyAya vArA bhASA nahIM kahA jA sktaa| isarItise jaba kevalajJAnake sAtha sAtha kSAyopazamika jJAna-matijJAna AdikA ||5|| bhI honA yukti siddha hai taba sUtrameM 'AcatubhyaH' isa padase eka sAtha eka AtmAmeM matijJAna zrutajJAnako ||6|| lekara cAra hI jJAna hote haiM yaha niyamasvarUpa kathana viruddha hai ? so ThIka nahIM / jo sthAna saba jagaha || 427 zuddha ho cukA hai vahAM para koI bhAga azuddha nahIM kahA jA sakatA usIprakAra jaba samasta jJAnAvaraNa || karmakA nirmUla nAza ho cukA hai-jarA bhI aMza nAzakelie vAkI nahIM hai taba vahAM para usakA kSAyopazama kahanA bAdhita hai / jJAnAvaraNa karmake sarvathA nAza karane para kevalajJAna hotA hai isaliye jisa AtmAmeM usakA udaya hai usameM matijJAna Adi kSayopazAmika jJAnoMkA rahanA nahIM ho sktaa| isaliye 4aa eka sAtha eka AtmAmeM matijJAnako Adi lekara cArataka jJAnoMkA jo niyama hai vaha nirvAdha aura 6 hAnirdoSa hai / yadi phira yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki iMdriyatvAditi cennArthAnavabodhAt // 9 // paMceMdriyA asaMjJipaMceMdriyAdArabhya Aayogakevalina iti, arthAta asaMjJI paMceMdriyase lekara ayoga kevalIparyaMta sava jIva paMceMdriya haiM / yaha zAstrakA vacana hai| jinake kevalajJAna haiM ve bhI jaba paMceMdriya haiM || aura unake pAMcoM iMdriyAM maujUda haiM taba iMdriyoMke kArya matijJAna Adi kSAyopazamika jJAna hone caahiye| kyoMki samartha kAraNa iMdriyoMke rahate kArya jJAna avazyaMbhAvI haiN| isaliye kevalajJAnake astitvakAlameM | matijJAna Adi nahIM ho sakate yaha kahanA nirmUla hai ? so ThIka nahIM / tumane ArSa rahasyako nahIM smjhaa| hai ApameM batalAyA hai ki-sayogakevalI aura ayogakavalIko jo paMceMdriya vatalAyA hai vaha dravyeMdriya kI apekSA hai, bhAveMdriyakI apekSA nahIM kyoMki jahAMpara bhAveMdriyakA astitva hai vahAMpara samasta jJAnA entiaCSCHEMEECHERS5EAS - wwBABASAHEGACADAISE-%ECEIGNESS 425 Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varaNa karmakA kSaya nahIM ho sakatA evaM jJAnAvaraNakarmake nirmUla kSayake vinA sarvajJapanA bhI asaMbhava hai| 8 yadi sayogakevalI aura ayogakevalIke bhAveMdriyakI sacA mAnI jAyagI to unake jJAnAvaraNa karmakA adha nirmUla kSaya na ho sakegA evaM jJAnAvaraNa karmake nirmUla kSayake vinA ve sarvajJa bhI nahIM kahe jA sakeMge || 289 tathA jahA~para bhAveMdriyakI sacA hai vahIM para matijJAna Adi kSAyopazamika jJAnoMkA AvirbhAva hotA hai, kevala dravyadriya ke astitva kAlameM nahIM kyoMke dravyoMdriyakI sacAko niHzaktika mAnA hai, vaha jJAnoMkI . hai utpacimeM kAraNa nahIM bana sakatI isaliye jaba kevalajJAnake udaya rahane para bhAveMdriyakA astitva nahIM hai rahatA taba kevalajJAnake sAtha kAraNa bhAveMdriyake abhAvameM kArya mAtajJAnAdi nahIM ho sakate ataH 'eka | AtmA meM eka sAtha matijJAna Adi cAra hI jJAna ho sakate haiM saba nahIM yaha vAta nirvAdha hai / isaprakAra uparyukta yuktipUrNa kathanase yaha vAta siddha ho cukI ki yadi eka AtmAmeM ekasAtha do jJAna hoMge to 8 matijJAna zrutajJAna hI hoNge| tIna hoMge to matijJAna zrutajJAna avadhijJAna vA matijJAna zrutajJAna mana:paryayajJAna hoMge aura cAra hoMge to matijJAna zrutajJAna avadhijJAna aura manaHparyayajJAna hoMge kiMtu pAMcoM || jJAna eka sAtha nahIM ho skte| saMkhyAvacano vaikshbdH||10|| . athavA ekAdIni yahA~para jo eka zabda hai usakA artha ekatva saMkhyA hai| jina jJAnoMkI AdimeM | eka ho ve ekAdi haiM yaha ekAdi padakA artha hai / vaha isaprakAra hai| zrutajJAna do prakArakA hai eka akSaOM rAtmaka dUsarA anakSarAtmaka / akSarAtmaka zrutajJAna do, aneka aura bAraha prakArakA hai evaM upadezapUrvaka hotA hai, yaha Upara kahA jA cukA hai| vaha akSarAtmaka zrutajJAna bhAjya hai-kinhIM jIvoMke hotA hai kinhIMke RASHISHASHISHASTROPRESSISTORE GGESCRISPROACHERECS49 - 50-RECa Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va0rA0 bhASA 429 nahIM, isalie akSarAtmaka zrutajJAnakI apekSA eka AtmAmeM akelA matijJAna bhI ho sakatA hai / do jJAna matijJAna zrutajJAna hote haiN| zeSa saba prakriyA pahileke samAna hai / dUsare dUsare AcAryoMkA kahanA hai ki eka zabda asaMkhyA asahAya aura pradhAna arthakA vAcaka hai isaliye ekakA artha kevalajJAna hai kyoMki . matijJAna Adi anya kSAyopazamika jJAna asahAya aura pradhAna nahIM ho sakate isarIti se eka aatmaayeN| eka sAtha kevalajJAnako Adi lekara cAra paryaMta jJAna ho sakate haiM yaha artha hai / yadi eka jJAna hogA to kevalajJAna hI hogA do jJAna hoMge to matijJAna aura zrutajJAna hoNge| tIna hoMge to matijJAna zrutajJAna ava vijJAna vA matijJAna zrutajJAna mana:paryayajJAna hoMge aura yadi cAra hoMge to matijJAna zrutajJAna avadhi jJAna aura mana:paryayajJAna hoMge yaha saba prakriyA pUrvavat hI hai // 30 // jina mati AdikA Upara nirUpaNa kiyA gayA hai unakI jJAna hI saMjJA hai vA aura bhI koI saMjJA hai ? isa vAtako sUtrakAra kahate haiM matizrutAvadhayo viparyayazca // 31 // mati zruta aura avadhi ye tIna jJAna viparIta bhI hote haiM arthAt mati Adi pAMcoM jJAnoMko jo samyagjJAna kaha Aye haiM unameM Adike tIna jJAna mithyAjJAna bhI ho jAte haiN| isa sUtra meM samyak zabdako anuvRti A rahI hai isaliye sUtrameM jo viparyaya zabda hai usakA artha mithyA hai / ca zabda ke artha bahuta se haiM unameM yahAM samuccaya artha hai isaliye matijJAna zrutajJAna aura avadhijJAna samyagjJAna bhI hote haiM aura mithyAjJAna bhI hote haiM / matijJAna Adi viparIta jJAna kyoM haiM ? vArtikakAra isa bAta kA samAdhAna karate haiM adhyAya 1 429 Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ s SCIENDSSSSSSSISTEREONBHAR rahanevAle matijJAna zrutajJAna aura avadhijJAna mithyAjJAna kahe jAte haiM aura jisa samaya samyagdarzana pragaTa ho jAtA hai evaM mithyAdarzanakA abhAva ho jAtA hai usa samaya mAtijJAna Adi samyagjJAna kahe | jAte haiM isa rItise samyagdarzana aura mithyAdarzanake bhedase matijJAna Adi tInoM jJAnoMke isaprakAra || do do bheda ho jAte haiM-matijJAna matyajJAna zrutajJAna zrutAjJAna avadhivAna aura vibhaMgajJAna vizeSa- // matyAdayaH samAkhyAtAsta evetyavadhAraNAt / saMgRhayete kadAcinna manaHparyayakevale // 3 // niyamena tayoHsamyagbhAvanirNayataH sdaa| ___ mithyAtvakAraNAbhAvAdizuddhAtmani saMbhavAt // 4 // dRSTacAritramohasya kSaye vopazame'pi vaa| manaHparyayavijJAnaM bhavanmithyA na yujyate // 5 // sarvaghAtikSaye'tyaMta kevalaM prabhavatkathaM / mithyA saMbhAvyate jAtu vizuddhiM paramAM dadhat // 6 // matizrutAvadhijJAnatrayaM tu syAtkadAcana / mithyeti te ca nirdiSTA viparyaya ihAMginAM // 7 // sa ca sAmAnyato mithyaajnyaanmtropvyte| saMzayAdi-vikalpAnAM trayANAM saMgRhIyate // 8 // samucinoti casteSAM samyaktvaM vyaavhaarik| - mara AGISTANEESARGABROADCAREERSSISPECIS d secadde % % S Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RECESSACREAMPIO-DPRESORRC mukhyaM ca tadanuktau tu teSAM mithyAtvameva hi // 9 // te viparyaya eveti sUtre cennaavdhaaryte| .. cazabdamaMtareNApi sadA smyktmttvtH||10|| mithyAjJAna vizeSaH syAdasminpakSe viparyayaM / saMzayAjJAnabhedasya cazabdena smuccyH||11|| zlokavArtika pRSTha 255 / matijJAna zrutajJAna aura avadhijJAna ye tIna jJAna hI viparIta jJAna haiM anya nahIM, aisA matizrutA, vaghayaH' ityAdi sUtrameM nirdhAraNa hai isaliye viparIta jJAnoMmeM manaHparyaya aura kevalajJAnakA prahaNa nahIM kyoMki mithyAdarzanake kAraNoMke sarvathA naSTa ho jAnepara samyaktva guNakI prakaTatAse jisa samaya AtmA | vizuddha ho jAtA hai usasamaya-manAparyaya aura kevalajJAnakA AtmAmeM udaya hotA hai-vinA samyaktva guNa | ke udaya nahIM ho sakatA isaliye mithyAtvake saMbaMdhase sarvathA dUra rahaneke kAraNa manaHparyaya aura kevala | jJAna kabhI mithyA nahIM ho sakate / una donoM jJAnoMmeM jipta samaya darzana mohanIya karmakA sarvathA kSaya Mail ho jAtA hai aura cAritra mohanIya karmakA upazama ho jAtA hai usa samaya AtmAmeM mana:paryayajJAnakA udaya hotA hai isaliye mithyAtvake sAtha saMbaMdha na rahane ke kAraNa vaha mithyAjJAna nahIM ho saktA tathA jJAnA varaNIya darzanAvaraNIya mohanIya aura aMtarAya ina cAraghAtiyA karmoM ke sarvathA naSTa ho jAnepara AtmAmeM kevalajJAnakA udaya hotA hai / usasamaya paripUrNa vizuddhatA kevalajJAnameM pragaTa ho jAtI hai isaliye vaha bhI hai mithyAjJAna nahIM kahA jA sktaa| paraMtu matijJAna Adi tIna jJAna jisasamaya mithyAtvake sAtha AtmA . 1-mana:payavAna chaThe guNasthAnameM bhI ho jAtA hai isaliye yaha pratyAkhyAnAdi kAryoMke upazamakI apekSAse kayana hai| ABARDAHABIRBE Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tasyeMdriyamanohetusamudbhU tiniyAmataH / iMdriyAniMdriyAjanyasvabhAvAvadhiH smRtaH // 13 // matau zrute ca trividhaM mithyAtvaM boddhavyaM, matedriyA nadriyA nImaca katvaniyamAt / zrutasyAniMdriyanimittakattvaniyamAt / dvividhamavadhau saMzayAdvinA viparyayAnadhyavasAyAvityarthaH / kutaH ? asaMzayAdidriyayAniMdviyAjanyasvabhAvaH proktaH saMzayo hi calitApratipattiH kimayaM sthANuH kiM vA puruSa iti / sa ca sAmAnya pratyakSAdvizeSApratyakSAdubhayavizeSasmaraNAt prajAyate / dUrasthe ca vastuni iMdriyeNa sAmAnyatazca sannikRSTasAmAnyapratyakSatvaM vizeSApratyakSatvaM ca dRSTaM, manasA ca pUrvAnubhUtatadubhayavizeSasmaraNena / na cAva vyutpattau kacidiMdriyavyApAro'sti manovyApAro vA svAvaraNakSayopazamavizeSAtmanA sAmAnyavizeSAtmano vastunaH svaviSayasya tena grahaNAt / tato na saMzayAtmAvadhiH / viparyayAtmA tu mithyAtvodayAdviparItavastusvabhAva zraddhAna sahabhAvAt saMbodhyate / tathAnadhyavasAyAtmApyAzu upayogasaMharaNAdvijJAnAMtarIpayogAdgacchattRNasparzavadutpAdyate / dRDhopayogAvasthAyAM tu nAvadhiradhyavasAyAtmApi / (zlokavArtika pRSTha 256 ) matijJAna aura zrutajJAna aura avadhijJAna ina tInoM jJAnoMmeM matijJAna iMdriya aura mana se hotA hai isalie usake vipariNAma saMzaya viparyaya aura anadhyavasAya tInoM mithyAjJAna haiM evaM zrutajJAna mana iMdriya kI sahAyatA se hotA hai isalie usake bhI vipariNAma saMzaya Adi tInoM mizrayAjJAna haiM kiMtu avadhijJAna ke vipariNAma viparyaya aura anadhyavasAya hI haiM, saMzaya nahIM kyoMki yaha 'sthANu hai vA puruSa hai ?' aisI aneka koTiyoM ko sparza karanevAle jJAnakA nAma saMzaya hai aura jahAMpara aMdhakAra rahane se dUrameM sthita Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhASA 434 15119% meM rahate haiM usasamaya mithyAjJAna ho jAte haiM isaliye unheM sUtrameM mithyAjJAna kahA gayA hai| sAmAnya rUpa se viparyayakA artha mithyAjJAna hai to bhI saMzaya viparyaya aura anadhyavasAya ina tInoM prakAra ke jJAnoM kA hai yahAM grahaNa hai / sUtrameM jo 'ca' avyayakA pATha hai usakA artha samuccaya hai aura usase sUtrameM mukhya aura vyavahAra donoM prakArake samyaktvoMkA grahaNa hai / yadi 'ca' zabdakA ullekha sUtrameM na hotA to matijJAna Adi tInoM jJAna, mithyAjJAna hI haiM yahI artha hotA / yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki 'matijJAna Adi viparIta hI jJAna haiM' yadi yaha nirdhAraNa sUtra ke aMdara hotA taba to 'ca' zabdakA ullekha sArthaka samajhA jAtA kyoMki usase samyaktvake grahaNa honepara 'matijJAna Adi mithyAjJAna hI hote haiM isa siddhAMtaviruddha niyamakI jagaha ve mithyA bhI hote haiM aura samyak bhI hote haiM yaha vAstavika artha hotA paraMtu 'matijJAna Adi viparIta hI hote haiM' aisA niyama sUtrameM hai nahIM, isaliye 'ca' zabda ke ullekha ke vinA bhI jaba yaha artha ho sakatA hai ki matijJAna Adi tIna jJAna mithyAjJAna bhI haiM aura samyagjJAna bhI hai taba 'ca' zabdakA ullekha karanA vyartha hI hai ? so ThIka nahIM / yadi ca zabdake vinA bhI 'matijJAna | Adi tInoM jJAna mithyajJAna bhI haiM aura samyagjJAna bhI haiM' sUtrakA yaha artha ho jAtA hai taba sUtra meM-jo'viparyaya' zabda hai usakA mithyAjJAna artha hai aura 'ca' zabdase saMzaya aura anadhyavasAyakA grahaNa hai| arthAt matijJAna Adika saMzayAdi svarUpa bhI haiM isa arthake karane meM 'ca' zabdakA ullekha hI pradhAna kAraNa hai isaliye 'ca' zabdakA ullekha vyartha nahIM / tathA tatra trighApi mithyAtvaM matijJAne pratIyate / zrute ca dvividhaM bodhyamavadhau saMzayAdvinA // 12 // adhyApa 434 Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -MAHEBGAsatta mukhyaM ca tadanuktau tu teSAM mithyAtvameva hi // 9 // te viparyaya eveti sUtre cennaavdhaaryte| cazabdamaMtareNApi sadA smyktvmttvtH|| 10 // mithyAjJAnaM vizeSaH syAdasminpakSe viparyayaM / saMzayAjJAnabhedasya cazabdena smuccyH||11||shlokvaartik pRSTha 255 / matijJAna zrutajJAna aura avadhijJAna ye tIna jJAna hI viparIta jJAna haiM anya nahIM, aisA matizrutA. vadhayaH' ityAdi sUtra meM nirdhAraNa hai isaliye viparIta jJAnoMmeM manaHparyaya aura kevalajJAnakA grahaNa nahIM kyoMki mithyAdarzanake kAraNoMke sarvathA naSTa ho jAnepara samyaktva guNako prakaTatAse jisa samaya AtmA ra vizuddha ho jAtA hai usasamaya manaHparyaya aura kevalajJAnakA AtmAmeM udaya hotA hai-vinA samyaktva guNa / ke udaya nahIM ho sakatA isaliye mithyAtvake saMbaMdhase sarvathA dUra rahane ke kAraNa manaHparyaya aura kevala * jJAna kabhI mithyA nahIM ho skte| una donoM jJAnoMmeM jisa samaya darzana mohanIya karmakA sarvathA kSaya / ho jAtA hai aura cAritra mohanIya karmakA upazama ho jAtA hai usa samaya AtmAmeM manaHparyayajJAnakA 2 udaya hotA hai isaliye mithyAtvake sAtha saMbaMdha narahane ke kAraNa vaha mithyAjJAna nahIM ho saktA tathA jJAnA5 varaNIya darzanAvaraNIya mohanIya aura aMtarAya ina cAraghAtiyA kamAke sarvathA naSTa ho jAnepara AtmAmeM e kevalajJAnakA udaya hotA hai / usasamaya paripUrNa vizuddhatA kevalajJAnameM pragaTa ho jAtI hai isaliye vaha bhI mithyAjJAna nahIM kahA jA sktaa| paraMtu matijJAna Adi tIna jJAna jisasamaya mithyAtvake sAtha AtmA , -manaHpayavAna chaThe guNasthAnameM bhI ho jAtA hai isaliye yaha pratyAkhyAnAdi kaSAyoMke upazamakI apekSAse kayana hai| EPORLectusookipe 6 Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vA mASA 437 SASRAEROBARBIEALERISPEECHERSPERIES REGHRELIERana nizcaya hotA hai aura para manuSyoMko upadeza diyA jAtA hai evaM jisataraha avadhijJAnase rUpI padArthoMkA nizcaya hotA hai usI prakAra vibhaMgajJAnase bhI hotA hai. isa prakAra matijJAna Adi tInoM samyagjJAna evaM matyajJAnAdi tInoM mithyAjJAnoMkI padArthoMke grahaNa karanemeM jaba avyabhicArIrUpase samAnatA hai taba matijJAna Adi tInoM jJAna mithyAjJAna nahIM ho sakate isalie 'matizrutAvadhayo viparyayazca' isa sUtrase jo unheM mithyAjJAna batalAyA hai vaha ThIka nhiiN| isa bAtakA samAdhAna sUtrakAra dete haiM sadasatoravizaMSAyadRcchopalabdharunmattavat // 32 // . . . unmaca puruSake samAna sat asatrUpa padArthoMke vizeSakA jJAna na honeke kAraNa svecchArUpa yadvA tadvA jAnaneke kAraNa mati Adi tIna mithyAjJAna haiN| arthAt-jisaprakAra zarAbI puruSa mAyA~ko mAtA aura mAtAko bhAryA samajhatA hai yaha usakA jJAna mithyAjJAna hai parantu kisI samaya vaha bhAryAko bhAryA / aura mAtAko mAtA kahatA hai to bhI usakA vaha jAnanA samyagjJAna nahIM kahalAtA kyoMki use bhAryA 81 aura mAtAke bhedakA yathArtha jJAna nahIM usIprakAra mithyAdarzanake udayase sata aura asat padArthakA kA l yathArtha jJAna na honeke kAraNa kumati kuzruta aura kuavadhijJAna bhI mithyAjJAna haiN| sacchabdasyAnekArthasaMbhave vivakSAtaH prazaMsAgrahaNaM // 1 // __Upara 'sat' zabdake aneka artha batalA Ae haiM unameM yahA~para prazaMsArthaka sat zabdakA grahaNa hai arthAt sat zabdakA artha prazasta jJAna hai aura asatkA aprazasta jJAna hai / jisa taraha unmAda-doSase iMdriya aura buddhike vikSipta ho jAnese unmaca puruSako viparIta rUpase padArtha bhAsamAna hone lagate haiM lie gAya aura ghoDAke bhedakA vA lohA aura sonAke bhedakA yathArtha jJAna na hone ke kAraNa svecchA. BACHEKACES Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SARKAR-SAHASRANAGAR mukhyaM ca tadanuktau tu teSAM mithyAtvameva hi // 9 // te viparyaya eveti sUtre cennaavdhaaryte| / cazabdamaMtareNApi sadA smyktvmttvtH||10|| mithyAjJAnaM vizeSaH syAdasminpakSe vipryyN| ... saMzayAjJAnabhedasya cazabdena samuccayaH ||19||shlokvaartik pRSTha 255 / . matijJAna zrutajJAna aura avadhijJAna ye tIna jJAna hI viparIta jJAna haiM anya nahIM, aisA matizrutAH vadhayaH' ityAdi sUtra meM nirdhAraNa hai isaliye viparIta jJAnoMmeM manaHparyaya aura kevalajJAnakA grahaNa nahIM | | kyoMki mithyAdarzanake kAraNoMke sarvathA naSTa ho jAnepara samyaktva guNakI prakaTatAse jisa samaya AtmA || vizuddha ho jAtA hai usasamaya manAparyaya aura kevalajJAnakA AtmAmeM udaya hotA hai-vinA samyaktva guNa | hai ke udaya nahIM ho sakatA isaliye mithyAtvake saMbaMdhase sarvathA dUra rahane ke kAraNa manaHparyaya aura kevala hai| jJAna kabhI mithyA nahIM ho skte| una donoM jJAnoMmeM jisa samaya darzana mohanIya karmakA sarvathA kSaya ho jAtA hai aura cAritra mohanIya karmakA upazama ho jAtA hai usa samaya AtmAmeM manaHparyayajJAnakA udaya hotA hai isaliye mithyAtvake sAtha saMbaMdha na rahane ke kAraNa vaha mithyAjJAna nahIM ho saktA tathA jJAnAvaraNIya darzanAvaraNIya mohanIya aura aMtarAya ina cAraghAtiyA kA~ke sarvathA naSTa ho jAnepara AtmAmeM kevalajJAnakA udaya hotA hai / usasamaya paripUrNa vizuddhatA kevalajJAnameM pragaTa ho jAtI hai isaliye vaha bhI | mithyAjJAna nahIM kahA jA sktaa| paraMtu matijJAna Adi tIna jJAna jisasamaya mithyAtvake sAtha AtmA | 1-manApayazAna chaThe guNasthAnameM bhI ho jAtA hai isaliye yaha pratyAkhyAnAdi kaSAyoMke upacamakI apekSAse kathana hai| Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAda adhyAya | mAnI jA sakatI isalie ekamAtra dravya hI padArtha hai rUpa Adi padArtha nahIM 'yaha siddhAMtabAdhita | bhASA hai isa rItise jo vAdI ekamAtra dravyahIko padArtha mAnatA hai usakA vastusvarUpase viparIta mAnanA hai| 10 koI vAdI mAnate haiM ki rUpa Adi guNa hI padArtha haiM, dravya nAmakA koI bhI saMsArameM padArtha nhiiN| || so bhI ThIka nahIM kyoMki guNa padArtha kisI anya padArthake Azraya rahatA hai yaha niyama hai / rUpa Adi || 6 guNoMkA AdhAra dravya mAnA hai / yadi rUpa Adiko hI padArtha mAnA jAyagA aura dravya padArtha na mAnA || jAyagA to AdhArake abhAvameM rUpa AdikA bhI abhAva ho jAyagA aura bhI yaha bAta hai ki kevala || rUpa Adi padArthoM ko hI mAnane vAlA vAdI unheM ApasameM bhinna bhinna mAnatA hai yadi una sabakA smu.|| || dAya mAnA jAyagA to vaha dravya hI hogA kyoMki samudAya padArtha eka-dravya padArtha se judA nahIM paraMtu ve PII jude jude rUpa Adi padArtha aura samudAya bhI Apasa meM bhinna bhinna padArtha haiM isalie sabakA hI abhAva | ho jAyagA kyoMki rUpa Adise bhinna samudAya padArtha aura samudAya padArthase bhinna rUpa Adi padArtha 5) kabhI bhI jude jude dekhe sune nahIM gae / isalie ekamAtra rUpa Adi hI saMsArameM padArtha haiM' yaha bAta | bAdhita hai isarItise jo vAdI dravyako padArtha na mAnakara kevala rUpa Adiko hI padArtha mAnatA hai usakA | bhI vastusvarUpase viparIta mAnanA hai| . .. naiyAyika AdivAdI dravya aura rUpa. Adi donoM prakArake padArthoMkA mAnate haiM aura unakA || siddhAMta hai.ki dravya padArtha bhinna hai aura rUpa Adi padArtha bhinna haiM unakA mAnanA bhI ThIka nahIM kyoMki rUpa Adi guNoMko dravyakA lakSaNa mAnA hai aura lakSaNa, lakSyakA svarUpa hotA hai / yadi dravya aura rUpa Adiko ApasameM sarvathA bhinna mAnA jAyagA to dravya aura rUpa AdikA ApasameM lakSya lakSaNa BREACHESISESHISHN5IGURUERIES SACAREERACKERALASAHASABRIYA . - Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Adi hI padArtha haiM dravya koI judA padArtha nhiiN| aneka vAdiyoMkA siddhAMta hai ki dravya padArtha bhinna hai aura rUpa Adi padArtha bhinna haiM / jo dravya padArthako hI mAnate haiM rUpa Adiko svIkAra nahIM karate unake mata viparIta rUpa se grahaNa isa prakAra hai- jina vAdiyoM kA yaha siddhAMta hai ki saMsAra meM ekamAtra dravya hI padArtha hai rUpa rasa Adi koI bhI bhinna padArtha nahIM unake mata meM dravya padArthakI siddhi nahIM ho sakatI, kyoMki guNavAna padArthako dravya mAnA hai aura ve guNa rUpa Adika haiM / yadi rUpa Adi guNoMkA hI abhAva mAnA jAyagA taba lakSaNaguNoMke abhAva se lakSya dravyakI siddhi na ho sakegI / tathA dravyameM rUpa Adi guNoMkA sadbhAva mAnanese bhinna bhinna iMdriyoMse usa dravyakA bhinna bhinna rUpa Adike sAtha sannikarSa hotA hai kisI eka iMdriya se saba orase dravyakA sannikarSa nahIM hotA aba vAdIke matAnusAra rUpa Adi koI bhI padArtha na hone se dravyameM rUpa Adi guNoM kA sadbhAva to mAnA nahIM jAyagA taba jisa kisI iMdriyase dravyakA sannikarSa hogA vaha saba orase hone lagegA phira eka hI iMdriya sakala rUpase dravyakI grAhaka kahanI paDegI / itanA hI nahIM jaba eka hI iMdriya sakala rUpase dravyakI grAhaka ho jAyagI taba judIM judIM pAMca iMdriyAM mAnanA vyartha hai kyoMki jaba rUpa rasa Adi jude jude padArthoM kA dravyameM sadbhAva mAnA jAya taba to jude jude rUpaM rasa AdikA grahaNa karaneke lie pAMca prakArakI iMdriyAM mAnI jAMya kiMtu vAdI sivAya dravya ke rUpa Adi padArthoMko mAnatA nahIM isalie usake matAnusAra eka hI iMdriyase dravyakA sarvAtmanA - sakala rUpase jJAna ho jAyagA pAMca iMdriyoMkA mAnanA nirarthaka hai| paraMtu iMdriyoM ke pAMca bheda nahIM haiM vA eka hI iMdriya se sarvAtmanA dravyakA jJAna ho sakatA hai. yaha bAta dekhI nahIM gaI aura viruddha honese iSTa bhI nahIM madhyAva 1 439 Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ WoTo bhASA 438 rUpa yadvA tadvA jAnakara vaha gAyako ghoDA vA ghoDAko gAya samajha letA hai athavA loheko sonA aura aura soneko lohA samajha letA hai tathA kabhI kabhI gAyako gAya aura ghoDeko ghoDA bhI kaha detA hai isI taraha loheko lohA aura sone ko sonA bhI kaha detA hai paraMtu kauna gAya hai kauna ghoDA hai ? kauna lohA hai kauna sonA hai isaprakArakA vizeSa jJAna na hone ke kAraNa usakA ajJAna hI samajhA jAtA hai usI prakAra mithyAdarzana ke udayase iMdriyajJAnake viparIta ho jAneke kAraNa mati zruta aura avadhi se bhI viparItarUpase padArtha bhAsane lagate haiM usasamaya bhI sata asatkA kucha bhI viveka nahIM rahatA isaliye mati Adi tInoM jJAna kumati Adi svarUpa pariNata ho jAte haiM / bhavatyarthaggrahaNaM vA // 2 // athavA sat zabdakA artha vidyamAna bhI hotA hai isaliye sUtra meM jo sat asat zabda haiM unameM satakA artha vidyamAna aura asatkA artha avidyamAna hai isarItise unmattaM puruSake samAna svecchApUrvaka yadvA tadvA vidyamAna rUpa Adi avidyamAna, avidyamAna rUpAdiko vidyamAna evaM kabhI kabhI vidyamAna rUpAdiko vidyamAna aura avidyamAnoM ko avidyamAna rUpase jahA~para mati Adi ke dvArA jJAna hotA hai vahAM vidyamAna avidyamAnapanekA kucha bhI bhedajJAna na honese mati Adi mithyAjJAna haiM / padArthoM kA viparItarUpase grahaNa kaise hotA hai ? isavAtako vArtikakAra batalAte haiM- pravAdiparikalpanAmedAd viparyayagrahaH // 3 // pravAdiyoMkI kalpanAoMke bhedase padArthoM kA viparIta rUpase grahaNa hotA hai kyoMki kinhI vAdiyoM kA mata hai ki eka mAtra dravya hI padArtha hai- rUpa Adi koI padArtha nhiiN| dUsare mAnate haiM-saMsAra meM rUpa rasa appAda 1 4.38 Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PITTING nizcaya hotA hai aura para manuSyoM ko upadeza diyA jAtA hai evaM jisataraha avadhijJAnase rUpI padArthoMkA nizcaya hotA hai usI prakAra vibhaMgajJAna se bhI hotA hai. isa prakAra matijJAna Adi tInoM samyagjJAna evaM pratyajJAnAdi tInoM mithyAjJAnoM kI padArthoM ke grahaNa karane meM jaba avyabhicArIrUpase samAnatA hai taba matijJAna Adi tInoM jJAna mithyAjJAna nahIM ho sakate isalie 'matizrutAvadhayo viparyayazra' isa sUtra se jo unheM mithyAjJAna batalAyA hai vaha ThIka nhiiN| isa bAtakA samAdhAna sUtrakAra dete haiM sadasatoravizeSAdyadRcchopalabdherunmattavat // 32 // unmata puruSake samAna sat asatrUpa padArthoMke vizeSakA jJAna na honeke kAraNa svecchArUpa-yadvA tadvA jAnane ke kAraNa mati Adi tIna mithyAjJAna haiN| arthAt jisaprakAra zarAbI puruSa bhAryAko mAtA aura mAtAko bhAryA samajhatA hai yaha usakA jJAna mithyAjJAna hai parantu kisI samaya vaha bhAryAko bhAryA aura mAtAko mAtA kahatA hai to bhI usakA vaha jAnanA samyagjJAna nahIM kahalAtA kyoMki use bhAryA aura mAtA ke bhedakA yathArtha jJAna nahIM usIprakAra mithyAdarzana ke udayase sat aura asat padArthakA yathArtha jJAna na hone ke kAraNa kumati kuzruta aura kuavadhijJAna bhI mithyAjJAna haiM / sacchandasyAnekArthasaMbhave vivakSAtaH prazaMsArthagrahaNaM // 1 // ' Upara 'sata' zabda ke aneka artha batalA Ae haiM unameM yahAMpara prazaMsArthaka sat zabdakA grahaNa hai arthAt sat zabdakA artha prazasta jJAna hai aura asatkA aprazasta jJAna hai / jisa taraha unmAda doSa se iMdriya aura buddhike vikSipta ho jAne se unmaca puruSako viparIta rUpase padArtha bhAsamAna hone lagate haiN| isalie gAya aura ghoDA ke bhedakA vA lohA aura sonAke bhedakA yathArtha jJAna na hone ke kAraNa svecchA - ogi 437 Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhASA 441 bhAva na bana sakegA / yadi yahA~para yaha uttara diyA jAya ki daMDa aura daMDI puruSa ApasameM sarvathA bhinna haiM to bhI unakA Apasa meM lakSya lakSaNa bhAva hai- daMDa lakSaNa se tatkAla daMDIkA jJAna ho jAtA hai usIprakAra dravya aura rUpa AdikA Apasa meM bheda rahane para bhI rUpa Adi dravya ke lakSaNa ho sakate haiM koI doSa nahIM ? so ThIka nahIM jo padArtha bhinna bhinna siddha hoM unakA lakSya lakSaNabhAva to bhinna bhinna siddha ho sakatA hai kiMtu jo padArtha hI nahIM unakA kabhI lakSya lakSaNa bhAva nahIM ho sktaa| daMDa aura daMr3I donoM padArtha pRthak pRthak siddha haiM isaliye una donoMkA lakSya lakSaNa bhAva ThIka hai dravya aura rUpa Adi padArtha pRthak pRthak siddha nahIM isaliye sarvathA bheda mAnane para una donoM kA ApasameM lakSya lakSaNa bhAva nahIM vana sakatA / isaliye daMDa evaM daMDI dravya evaM rUpa AdimeM viSamatA honese daMDa daMDIke samAna dravya aura rUpAdimeM Apasa meM lakSya lakSaNa bhAva nahIM ho sakatA aura bhI yaha vAta hai ki jo bAdI dravya aura guNoMkA sarvathA bheda mAnatA hai usane rUpa Adi guNoMko amUrta mAnA hai yadi rUpa Adiko dravyase sarvathA bhinna hI mAnA jAyagA to amUrta hone ke kAraNa iMdriyAM unheM viSaya na kara sakeMgI phira unakA jJAna hI na ho sakegA / yadi yahA~para yaha kahA jAya ki yadyapi rUpa Adise dravya padArtha sarvathA bhinna hai to bhI rUpa Adi jJAna karAne meM vaha kAraNa ho jAyagA isalie iMdriyoMse rUpa Adi padArthoM kA jJAna ho skegaa| so bhI ThIka nahIM, jo padArtha sarvathA bhinna hai vaha kAraNa nahIM ho sakatA / naiyAyika Adi vAdI rUpa Adi padArthoM se dravya padArthako sarvathA bhinna mAnate haiM isalie vaha rUpa Adike jJAna karAne meM kAraNa nahIM ho sakatA / isa rIti se jo vAdI dravya aura guNoMkA sarvathA ApasameM bheda mAnatA hai usakA bhI vaisA mAnanA vastusvarUpase viparIta hai / aura bhI yaha bAta hai- 56 adhyAya 441 Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 hai yadi yahAM para yaha kahA jAya ki puruSaka dvArA prerita huI prakRti mahattatva Adi kAryoM ke karane meM samartha hai isalie prakRti se ghaTa paTa Adi kAryoMkI utpatti ho sakatI hai koI doSa nahIM ? so bhI ayukta hai jo padArtha kriyArahitaniSkriya hotA hai vaha anya padArthako preraNA nahIM kara sakatA / puruSako sAMkhyamatameM niSkriya mAnA gayA hai isalie mahatva Adi kAryoMkI sRSTikelie vaha prakRtiko preraNA nahIM kara sakatA / yadi kadAcit yaha kahA jAya ki prakRti hI mahattva AdikI sRSTikelie apane ko preraNA karalegI isalie prakRti se mahattatva ghaTa paTa AdikI utpatti nirbAdha rUpase ho sakatI hai koI doSa nahIM / so bhI ayukta hai| prakRti padArthako bhI niSkriya mAnA hai isalie gamana karanemeM asamartha laMgaDA puruSa jisaprakAra apane ko hI pakar3akara uThakara calatA huA nahIM dekhA jAtA usIprakAra svayaM preraNA Adi kriyArahita prakRti svayaM apaneko mahattatva AdikI siddhikelie preraNA nahIM kara sakatI isalie prakRti se mahala AdikI sRSTi bAdhita hai| aura bhI yaha bAta hai ki vinA prayojana koI bhI kisI kArya ko nahIM karatA yaha saMsAra prasiddha bAta hai / prakRti padArthako mahadAdi padArthoMkI sRSTise koI prayojana nahIM isaliye usake dvArA mahadAdi sRSTikA honA yuktiyukta nahIM kahA jA sakatA / yadi yahAM para yaha kahA jAya ki mahadAdi vA ghaTa paTa Adi sRSTikA bhoganevAlA puruSa hai isaliye puruSakA bhogarUpa. prayojanakA lakSyakara prakRtike dvArA mahadAdi sRSTikA honA niSprayojana nahIM / so bhI ThIka nahIM ? jo bhI kArya kiyA jAtA hai apane prayojana keliye kiyA jAtA hai / puruSakA bhogarUpa prayojana prakRtikA nija prayojana nahIM isaliye puruSake bhogarUpa paraprayojana ke lie prakRti, mahadAdi sRSTikA nirmANa nahIM kara sakatI / tathA sRSTikA bhoga puruSa karatA hai yaha bAta adhyAya 6 443 Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya RSSRADABADARSHESARDARBOSSIS muulkaarnnviprtipttH||4|| bahutase vAdiyoMkA ghaTa aura rUpa Adike mUla kAraNoM meM vivAda hai ghaTa Adi padArthoMkI | utpattike kAraNoMkI ve bhinna bhinna rUpase kalpanA karate haiN| unameM sAMkhyasiddhAMtakAroMkA yaha kahanA hai prakRtise mahatvattvakI utpaci hotI hai / mahatvatvase ahaMkArakI, usase ahaMkAra rUpa Adi paMca tanmAtrAoMkI, paMca tanmAtrAoMse gyAraha prakArake iMdriyoMkI, iMdriyoMse pRthvI Adi mahAbhUtoMkI aura || mahAbhUtoMse mUpiMDa AdikI ityAdi kramase ghaTa paTa Adi vizvarUpa saMsArakI utpaci hotI hai paraMtu | unakA vaisA kahanA ThIka nahIM kyoMki sArUpa siddhAMtakAroMne prakRti padArthako amUrtika niravayava kriyA| rahita atIMdriya anaMta aura aparaprayojya-svAdhIna mAnA hai evaM ghaTa padArtha mUrtika sAvayava kriyAsahita | iMdriyoMkA viSaya sAMta Adi hai / isalie prakRtike svabhAvase atyaMta vilakSaNa rahane ke kAraNa ghaTa, | prakRtikA kArya nahIM ho sktaa| kyoMki amUrtika Adi svabhAvake dhAraka kAraNase atyaMta vilakSaNa mUrtika svabhAvavAle kAryakI kabhI bhI utpaci nahIM dekhI gaI / tathA jo padArtha kisI kAryake karaneke | | lie parase prerita rahatA hai vahI abhiprAyapUrvaka kAryoMko utpanna kara sakatA hai kiMtu jo parase prerita | 8 nahIM hai vaha baisA nahIM kara sktaa| prakRti padArtha kisI bhI para padArtha se prerita hokara kArya nahIM karatA isalie abhiprAyarahita honeke kAraNa vaha abhiprAya pUrvaka ghaTa paTa Adi kAryoMkI utpaci nahIM kara | sakatA isa rAtise amUrtika Adi vizeSaNa viziSTa prakRtise ghaTa paTa Adi kAryoMkI utpatti bAdhita 1-sarzana rasanA prAdi buddhIMdriya aura pANipAda nAdi karmeMdriya aura mana milAkara gyAraha iMdriyAM sAMkhya matameM mAnI SABABABASAHABADRABBAERMA Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAva na bana skegaa| yadi yahA~para yaha uttara diyA jAya ki daMDa aura daMDI puruSa ApasameM sarvathA bhinna haiM to bhI unakA ApasameM lakSya lakSaNabhAva hai-daMDa lakSaNase tatkAla daMDIkA jJAna ho jAtA hai usIprakAra dravya aura rUpa AdikA ApasameM bheda rahane para bhI rUpaAdidravyake lakSaNa ho sakate haiM koI doSa nahIM ? so ThIka nahIM jo padArtha bhinna bhinna siddha hoM unakA lakSya lakSaNabhAva to bhinna bhinna siddha ho sakatA hai kiMtu jo padArtha hI nahIM unakA kabhI lakSya lakSaNa bhAva nahIM ho sktaa| daMDa aura daMDI donoM padArtha pRthak pRthak siddha haiM isaliye una donoMkA lakSya lakSaNa bhAva ThIka hai dravya aura rUpa Adi padArtha pRthak pRthak siddha nahIM hai isaliye sarvathA bheda mAnane para una donoMkA ApasameM lakSya lakSaNa bhAva nahIM bana sktaa| isaliye daMDa evaM daMDI dravya evaM rUpa AdimeM viSamatAhonese daMDa daMDIke samAna dravya aura rUpAdimeM ApasameM lakSya lakSaNa bhAva nahIM ho sakatA aura bhI yaha bAta hai ki jo bAdI dravya aura guNoMkA sarvathA bheda mAnatA hai usane rUpa Adi guNoMko amUrta mAnA hai yadi rUpa Adiko dravyase sarvathA bhinna hI mAnA jAyagA to amUrta honeke kAraNa iMdriyAM unheM viSaya na kara sakeMgI phira unakA jJAna hI na ho skegaa| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki yadyapi rUpa Adise dravya padArtha sarvathA bhinna hai to bhI rUpa Adika jJAna karAnemeM vaha kAraNa ho jAyagA isalie iMdriyoMse rUpa Adi padArthoMkA jJAna ho skegaa| so bhI ThIka nahIM, jo padArtha sarvathA bhinna hai vaha kAraNa nahIM ho sktaa| naiyAyika Adi vAdI rUpaAdi padArthose dravya padArthako sarvathA bhinna mAnate haiM isalie vaha rUpa Adike jJAna.karAnemeM kAraNa nahIM ho sktaa| isa rItise jo vAdI dravya aura guNoMkA sarvathA ApasameM bheda mAnatA hai usakA bhI vaisA mAnanA vastusvarUpase viparIta hai / aura bhI yaha bAta-hai---.:. . :. 56 GURREERSE X 150 Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhASA 445 IS! Sporters paramata ke anusAra AkAza Adi kArya sarvathA nitya mAne gaye haiM isaliye unase kisI bhI kAryakI utpatti nahIM mAnI / paramANu padArthako bhI vAdI nitya mAnatA hai isalie ghaTa paTa Adi padArthoM kI usase utpatti nahIM ho sakatI / yadi haThAt paramANuoMse ghaTa para Adi kAryoM kI utpatti mAnI jAyagI to unheM nitya na mAnanA hogA kyoMki sarvathA nitya pradArtha kAryakA utpAdaka nahIM ho sakatA / tathA 'pratiniyata pRthivI Adi paramANuoM se sarvathA bhinna ghaTa Adi kAryoM kI utpatti hotI hai' yaha bAta bhI yuktivAdhita hai| kyoMki kAraNa se sarvathA bhinna kArya kI kabhI bhI utpatti nahIM ho sakatI kiMtu kAraNase kathaMcit bhinna kAryakI utpatti hotI hai / yadi kAraNa se sarvathA bhinna hI kArya kI utpatti mAnI jAyagI to kisI kisI paramANu ke samUha rUpa kAraNameM sUkSmatA rahatI hai vahI kArya meM bhI AtI hai isaliye vahAM para iMdriyoMse pratyakSatA nahIM hotI paraMtu aba jabaki kAraNase kArya sarvathA bhinna mAnA jAyagA taba paramANu ke samUha rUpa kAraNameM jo sUkSmatA hai vaha to kArya meM AvegI nahIM phira usa kAryakI iMdriyoM se pratyakSatA honI cAhiye isarIti se kArmANa jAtikI vargaNAoMkA netrase jJAna honA cAhiye / isItaraha paramANuoMke samUha rUpa kAraNameM jo mahattva (sthUlatva ) hai vaha kArya meM AtA hai taba usakA iMdriyoMse pratyakSa hotA hai| aba jabaki kAraNase sarvathA bhinna kArya hai taba kAraNakA dharma - mahattva, kAryameM AvegA nahIM phira paramANu moMke samUhase utpanna honevAle ghaTAdi kAryoM kA pratyakSa na ho skegaa| paraMtu jahA~para kAraNa kA dharma sUkSmatA kAryameM rahatA hai vahAMpara iMdriyoMse pratyakSa nahIM hotA, evaM jahAM kAraNakA dharma - mahatva kArya meM rahatA hai vahAM para iMdriyoM se pratyakSa hotA hai yaha bAta vAdIko iSTa aura anubhava siddha hai isaliye kAraNa se kArya sarvathA bhinna hI hotA hai yaha kahanA bAdhita hai, kiMtu kathaMcit bhinnatA hI mAnanA yukta hai / adhyAya 1 445. Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FORECASIOGRESSFSARNUARO hAra hogA isaliye upayukta doSoMko yahAM sthAna nahIM mila sakatA ? so bhI ThIka nhiiN| phira sattAke saMbaMdhase 'sata' vyavahAra hotA hai, isa saMsargavAdako choDa denA hogA kyoMki sattA vinA hI anya sattA ke saMsarga-saMbaMdhake yahAM vAdI sata vyavahAra svIkAra kara rahA hai| isase vAdIko yaha bhI mAnanA paDegA hai ki jisaprakAra sattAkA vyavahAra, vinA para sacAke saMbaMdhake svayaM hotA hai usIprakAra sat, dravya, ghaTa inakA bhI svayaM vyavahAra ho jAyagA unake liye bhinna jAtiyoMkA saMbaMdha mAnanA vyartha kyoM nahIM hai ? OM tathA jahAM jaisA doSa dekhA vahAM vaisI hI managaDhaMta kalpanA karalenA icchAmAtra kalpanA kahI jAtI hai / yahAM para sacAke 'sat' vyavahArake liye anavasthA pratijJAbhaMga Adi doSa dIkha paDe to unako dUra karane 8 ke liye dravyAdi padArthoMmeM zaktike saMbaMdhase 'sat' vyavahAra mAna liyA aura sattAmeM svayaM mAna liyA yaha hU~ kalpanA karalI paraMtu vAstavika bAta kyA hai ? yaha nahIM vicArA isaliye anavasthA Adi doSoMke dUra / hai karaneke liye jo dravya Adi padArthoMmeM bhinna bhinna zaktiyoM ke saMbaMdhase sat vyavahAra mAnA hai aura savA hai meM svayaM sat' vyavahAra kI kalpanA kI hai yaha mana gaDhaMta kalpanA kahI jAyagI jo ki aprAmANika hai| tathA aura bhI yaha vAta hai ki bhinna padArtha svarUpa sacAkA jo dravya AdimeM rahanA mAnA hai 'so'speti' vaha jisakA ho arthAt 6 sacA jisa padArthakI ho isa bahuvrIhi samAsake AdhIna mAnA hai vA 'so'yaM' vaha yaha hai arthAt sattA svarUpa hai isa karmadhAraya samAsake AdhIna mAnA hai ? yadi bahuvrIhi samAsake AdhIna mAnI jAyagI to sat zabdase mattvarthIya 'matu' pratyayakA vidhAna honese gomAna dhavamAna jisapakAra ina zabdoMkA siddha sva. rUpa hai usIprakAra satkI jagaha para 'sacAvAna' yaha siddhasvarUpa honA cAhiye kiMtu 'sahavya' yaha jo hai ALSHSEBERROWISHERSIRSSBIKA35 566 Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya - kahI jA cukI hai isaliye upayukta pratIti aura nAmakA vyavahAra samavAya saMbaMdhake AdhIna nahIM ho sakatA / tathA sacAke sambandhase dravyAdikA 'sata' vyavahAra ho jAya parantu sacAkA 'sata' vyavahAra kaise hogA | | yadi yaha kahA jAyagA ki kisI dUsarI sacAke saMbaMdhase hogA to anavasthA doSa hogA kyoMki vahAMpara bhI yaha prazna uThegA ki usa dUsarI satcAkA kaise sata vyavahAra hogA to vahAMpara anya tIsarI sacAke || hai|| saMbaMdhase kahanA hogaa| yahAMpara bhI yaha prazna uThegA ki usa tIsarI sacAkA 'sata' vyavahAra kaise hai to vahAM bhI kahanA paDegA ki anya cauthI sacAke saMbaMdhase hogA isaprakAra utcarocara sattAkI kalpanAToll oMke honese anavasthA doSa hogaa| yadi kadAcita yaha kahA jAyagA ki dravya Adi padArthoMkA jo | all sata vyavahAra hai vaha sacAke saMbaMdhase hotA hai parantu sacAkA jo 'sat' vyavahAra hai sattAke sambaMdhake vinA 8 hI ho jAtA hai| vahAMpara dUsarI kisI sacAke sambaMdhakI apekSA nahIM rahatI isaliye anavasthA doSa kA nahIM ho sktaa| so bhI ThIka nhiiN| isarUpase anavasthA doSakA bhale hI parihAra ho jAya parantu sacA | | ke sata vyavahArako yadi svayaM mAnA jAyagA to pratijJAbhaMga doSa tayAra hai| kyoMka 'sat' vyavahAra sacAke saMbaMghase hotA hai, vAdI yaha pratijJA kara cukA hai aba yadi sacAke 'sat' vyavahArako sacAsaMbaMdha | M ke vinA svayaM hI mAnalegA to upayukta pratijJA bhaMga ho jaaygii| isaliye sattAkA jo saMsAra meM 'sat' | vyavahAra hai vaha parase vA svayaM donoM tarahase bAdhita hai / yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki- - pratyeka padArthameM bhinna 2 zaktiyAM hotI haiM isaliye dravya AdimeM to bhinna bhinna nimicasvarUpa una zaktiyoMke saMbaMghase 'sata vyavahAra hogA aura-sacAmeM binA kisI anya nimitta ke svayaM sata 'vyava-18 PUPISPERMERCASPREASONSIBPSTBALBeca SRAERBSECSNABARDA - I Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - GESPICESSISAIDASIANSECTSANSAR municaGGAnamonline hai vaha vahiraMga satcA kahanI paDegI isarItise yadi sattAke pahile hI dravya AdimeM 'sat sat yaha pratIti aura unakA 'sat' yaha nAma mAnA jAtA hai to aMtaraMga aura vAhya ke bhedase do prakArakI sacA mAnanI paDatI hai| yadi yahAM para yaha kahA jAya do sacA mAna lI jAya to bhI koI hAni nahIM ? so ayukta hai "saliMgAvizeSAdvivizeSaliMgAbhAvAcaiko bhAvaH" arthAt sabameM 'sat cinha samAna hai-sabhI padArthoMkI 'sat sat' rUpase pratIti hotI hai aura unakA ApasameM bheda karanevAlA koI vizeSa liMga hai nahIM isaliye hai saMsArameM eka hI sat padArtha hai, isa (Apake) siddhAnta vacanakA vyAghAta ho jAyagA kyoMki yahAM ima | vacanase eka hI sacA mAnI gaI hai aura Upara do prakArakI sacA siddha hotI hai isaliye pUrvApara virodha hai isa rItise sacAsaMbaMdhase pahile dravya AdimeM 'sat sat' yaha pratIti aura unakA 'sat' yaha nAma nhiiN| siddha ho sktaa| yadi kadAcit yaha kahA jAya ki sacAsaMbaMdhase pahile unameM sat sata' yaha pratIti vA 18 unakA 'sat' nAma nahIM hai kiMtu sattA saMbaMdha ke bAda hai to jabataka unake sAtha sacAkA saMbaMdha na hogA | taba taka dravya AdikI 'sat sat' yaha pratIti aura 'sat' yaha nAma bhI na hogA phira jisaprakAra gadahe haiM kA sIMga saMsArameM asata padArtha hai usa prakAra sacAsaMbaMdhase pahile dravya Adi padArthoMko bhI asat | # mAnanA pddegaa| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki hamAre matameM guNa guNI jAti dravya AdikA samavAya sambaMdha mAnA hai aura vaha nitya hai isaliye 15 usase dravya Adi padArthoM meM 'sata sata' yaha pratIti aura unakA 'sata' yaha nAma nirvAdharUpase vyavahAra gocara ho sakate haiM dravya Adi padArthoM ke sAtha sattva dravyatva AdikA abheda saMbaMdha mAnanA nirarthaka hai? so ThIka nhiiN| samavAyasaMbaMdha kisI prakAra siddha hI nahIM ho sakatA yaha vAta pahile vistRtarUpase | ASTRIBPSIRSADARSHURARE A Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhvAna Ate haiM aura na satva dravyatva Adi ghA~se bhinna dravya Adi padArtha dekhanemeM Ate haiM / isaliye ye dravya | 18 Adi padArthoM se satta Adi dharma sarvathA bhinna nahIM / aura bhI yaha vAta hai kida : yadi sacAko dravya Adise sarvathA bhinna mAnoge aura sacAke saMbaMdhase unameM 'sata sat' yaha pratIti || kI aura unakA 'sat' yaha nAma-mAnA jAyagA to vahAMpara yaha prazna hai ki dravya Adi padArthoMmeM jo sat sat lA yaha pratAta havA unakA sat yaha nAma hai vaha sacA sabase pAhala hakipachi hai| yadi yaha kahA jAyagAta ki vaha sacA saMbaMdhase pahile hai taba jisataraha jo padArtha svayaM prakAzamAna hai usakA phira prakAzana karanA vyartha hai usItaraha sacA saMbaMdhase pahile hI dravya Adi padArthoM meM 'sat' 'sat' yaha pratIti aura unakA sat nAma prasiddha hai taba unake sAtha sacAkA saMbaMdha mAnanA vyartha hai kyoMki dravya Adi padArthoM meM 'sata sata' pratIti aura unake 'sat' nAmakI prasiddhike liye hI sattA saMbaMdha kI AvazyakatA par3atI hai / so vaha sacAke vinA saMbaMdhake hI ho jAtA hai isaliye pIche se sacAkA saMbaMdha mAnanA vyartha hai / tathA zrI yaha bhI bAta hai ki yadi sacA saMbaMdhake pahile hI dravya AdimeM 'sat sat' yaha pratIti aura sat nAma mAnA jAyagA to eka aMtaraMga aura dUsarI vAhya sacA isa prakAra sacAke do bheda mAnane par3eMge kyoMki yaha vAta nizcita hai ki vinA sacAke rahe dravya AdimeM 'sata, sat' yaha pratIti aura unakA sat nAma nahIM kahA jA sktaa|scaa saMbaMdhake pahile bhI dravya AdimeM sat sat yaha pratIti aura sat nAma mAnA 7 gayA hai isaliye jisake dvArA dravya AdimeM 'sat sat' pratIti aura unakA sat nAma anubhavameM AtA |6|| hai vaha aMtaraMga sacAkA kArya hai ataH jisa sacAkA pIchase saMbaMdha honevAlA hai usase pAhile hI 'sat sat' isa pratIti aura sat isa nAmakI niyAmaka:aMtaraMga sacA mAnanI hogI evaM jisakA pIchese saMbaMdha huA FASONEBRURANAGARI-NIRMA EGEGACASEACHEREPEASABRECE Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ L91-998-9-09-199FASALCHARY bhinna nahIM isaliye eka dravyatva dharmase sabakA grahaNa ho jAtA hai / 'ghaTa aisA uccAraNa karane para nAma sthApanA Adike bhedase, miTTI sonA Adi kAraNoMke bhedase aura varNa AkAra Adike bhedase bhinna bhinna bhI jitane ghaTa zabdake vAcya artha haiM una sabameM ghaTatva dharma abhedarUpase rahatA hai-aisA koI bhI ghaTa nahIM jisameM ghaTatva dharma na rahatA ho isaliye eka ghaTatva dharmase jitane bhI saMsArameM ghaTa haiM una sabakA grahaNa ho jAtA hai| isItaraha paMTe maTha Adi padArthoM kA bhI saMgrahanayase grahaNa samajha lenA cAhiye / saMgraha naya dravyAArthaka nayakA hI bheda hai aura isa nayakA viSaya bhI abheda hai isaliye yahAM para sat dravya aura ghaTa Adika zabda aura usakI pratIti samAna rUpase hai arthAt sat kahanese samasta sacAvAle, dravya kahanese samasta dravya aura ghaTa kahane se samasta ghaToMkA samAna rUpase jJAna ho jAtA hai vizeSa rUpase nahIM arthAt jinakI saMjJA aura pratIti samAna ho ve saba saMgrahanayake viSaya paDate haiN| isarItise sat zabdake ullekhase samasta sattAvAle, dravya zabdake ullekhase samasta dravya aura ghaTa Adi zabdoMke ullekhase samasta ghaTa AdikA grahaNa honA jo saMgrahanayakA artha kahA gayA hai vaha nirdoSa hai / zaMkA saMgrahanayuke jo sat dravya aura ghaTa Adi udAharaNa diye haiM unameM satva dravyatva aura ghaTatva Adi hai dharmoMko dravya Adi svarUpa mAnA gayA hai paraMtu satva Adi dharma dravya Adise bhinna haiM aura sattva ke saMbaMdha se sat, dravyatvake saMbaMdhase dravya, ghaTatva Adike saMbaMdhama ghaTa AdikI pratIti hotI hai isaliye satva Adi dharmoko dravya Adi svarUpa mAnanA ayukta hai ? so ThIka nahIM / yadi satva dravyatva, Adi dharma aura sat dravya Adi padArthoMko sarvathA bhinna mAnA jAyagA to satva Adi dharma aura dravya Adi padArtha donoM hI siddha na ho sakeMge kyoMki dravya Adi padArthoMse bhinna na to satva dravyatva Adi dharma dekhane FREERAGHESAREIL 250 Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarA0 mASA adhyAya 159 BARBIDIORDPRESS-964955ARHAROSAGAUREAD buddhi, nAma, anukUla pravRti ina cinhoMkI samAnatA rakhanevAlA jo sAdRzya hai vahI jAti hai arthAt jina padArthoMkI pratIti samAna hogI; nAma bhI samAna hogA, anukUla pravRci bhI samAna hogI aise padArthoM ke samUhakA nAma jAti hai / athavA jahAM svarUpakA anugama hai jisaprakAra gotva svarUpa samasta saMsArakI gauoNmeM rahatA hai isaliye vaha jAti hai / vaha jAti cetana acetana Adi padArtha svarUpa hai cetana Adi padArthoMse bhinna nhiiN| tathA usakI pravRcimeM kAraNa gotvaM ghaTatva dravyatva satva Adi aneka OM zabda haiM isaliye jahAM jo zabda hogA usIke anusAra usakA nAma bhI bhinna hogA tathA pravRti bhI / usI niyata zabdake anusAra hogii| vArtikameM jo avirodha zabda hai usakA artha svarUpase na ciganA hai / 'svA jAtiH svajAtiH svajAtyA avirodhaH, svajAtyavirodhaH, tena' yaha saMgrahake lakSaNameM jo svajAtya- hai| virodha zabda hai usakA samApta hai / ekatvopanayakA artha ekatvakA upacAra hai / isarItise apanI jAtike , avirodha honepara ekatva rUpase jo samasta bhedoMkA grahaNa kara lenA hai usakA nAma saMgraha naya hai| yaha | saMgrahanayake lakSaNakA spaSTa artha hai / saMgrahake sat dravya ghaTa Adi udAharaNa haiM / 'sat' aisA uccAraNa karane para dravya paryAya aura usake bheda prabheda saba sattAse abhinna haiM isaliye eka sattva dharmase una savakA grahaNa ho jAtA hai| 'dravya' aisA uccAraNa karane para jIva ajIva aura unake bheda prabheda jitane bhI dravya kahe jAnevAle haiM una sabameM dravyatva dharma abheda rUpase rahatA hai-jIva Adi koI bhI dravyasvase 1 naiyAyika vaizeSika dArzanikoMne gotva prAdi jAtiyAM svataMtra mAnI haiM ve vyaktiyoMse bhinna sadA'dhyApakarUpase rahatI haiM paraMtu aisI jAtiyoMkI siddhi nahIM banatI aneka-SaNa bhAte haiN| isaliye jo gaukA pAkAra hai vahI gotva jAti hai manuSyakA prAkAra hai 458 vahI manuSyatva jAti hai, usIse samAna AkAravAle saba eka jAtivAle samajhe jAte haiN| SUBSCREATESC USUR Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ REASO-90SAPNG vyavahAra hai isarItise jahAMpara bhUtakAlake padArthakA saMbaMdha hai. vahIM para bhAvi saMjJA vyavahArako pravRci hai kiMtu jahA~para bhUta kAlake padArthake sAtha saMbaMdha nahIM vahAM para bhAvi saMjJAvyavahAra nahIM hotA / naigama nayakA jo viSaya batalAyA hai usameM bhUta padArthake sAtha saMbaMdhakI koI apekSA nahIM hai kiMtu vahAM to Age honevAle kAryako dekhakara saMkalpa mAtrakA grahaNa hai isaliye negama nayakA viSaya bhAvi saMjJA vyava-13 hAra nahIM kahA jA sktaa| isakA khulAsA yaha hai ki bhAvi saMjJA vyavahArameM to kumArako yaha kahate haiN| ki yaha rAjA honevAlA hai paraMtu naigama nayameM-aisA nahIM kahate haiM kiMtu yaha rAjA hai aisA vartamAnameM | i bhaviSyatkA saMkalpa kara usIkA prayoga karate haiM / zaMkA-. upakArAnupalaMbhAtsaMvyavahArAnupapattiriti cennApratijJAnAt // 4 // jahAMpara upakAra dIkha paDe vahI kArya karanA ThIka hai| bhAvisaMjJAke viSaya rAjA AdimeM upakArakI upalabdhi hai kyoMki kumAra Adiko rAjA Adi kahanA upakArasvarUpa hai kitu naigamanayake viSayameM | 2 koI upakAra jAna nahIM paDatA isaliye usakA koI padArtha viSaya mAnanA nirarthaka hai / so ThIka nhiiN| hamane yaha pratijJA kahAM kI hai ki upakAra rahate hI naigamanayakA viSaya ho sakatA hai / kiMtu yahA~ naigama || nayake viSayakA digdarzana karAyA gayA hai paraMtu hAM ! yaha bhI bAta nahIM ki naigamanayakA viSaya upakAra rahita hI hai kiMtu jahAM vaha viSaya upakArayukta hogA vahAM naigama nayakA viSaya upakArasahita bhI ho sakatA hai isaliye naigama nayakA viSaya upakArazUnya hai yaha kahanA nimUla hai| svajAtyavirodhenaikatvopanayAtsamastagRhaNaM saMgRheH // 5 // 1 svajAtyavirodhenaika yamupanIya paryAzakAMtabhedAnavizeSeNa samastagrahaNAt saMgrahaH / sarvArthasiddhi pRSTha 78 / .. MERELCCASTROTHERussion bahana Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varA0 kI apekSAse haiM paraMtu bhUta aura vartamAna kAlakI apekSA bhI samajha lene cAhiye / jisataraha "adya bhASA dIpotsavadine zrIvardhamAnasvAmI mokSaM gataH" Aja divAlIke dina zrIvardhamAna bhagavAna mokSa pdhaare| 5 yahAM para yadyapi bhagavAnako mokSa gaye hajAroM varSa ho cuke paraMtu saMsArameM vaisA vyavahAra hotA hai isaliye || naigama nayakI apekSA vaisA vacana bAdhita nahIM kiMtu naigama nayakI apekSA ThIka samajhA jAtA hai / isI 6|| taraha jo kArya vartamAnameM hAthameM karanekeliye le liyA hai use pUrNa na hone para bhI pUrNa kaha denA yadyapi | viruddha jAna paDatA hai tathApi saMsArameM vaisA vyavahAra hai isaliye naigama nayakI apekSA vaisA kathana bAdhita nahIM / isaliye naigama nayake bhUta naigama, bhAvI negama, aura vartamAna naigama ye tIna bheda mAne haiN| jo || viSaya Upara naigama nayakA batAyA hai yadi vaha vartamAnameM pUrNatayA upasthita ho to vaha usakA (negama nayakA) viSaya nahIM ho sktaa| zaMkA bhAvisaMjJAvyavahAra iti cenna bhUtadravyAsannidhAnAta // 3 // jo padArtha pahile ho cukA usako vartamAnameM mAnanA bhUta saMjJA vyavahAra kahA jAtA hai| jo Age || jAkara honevAlA hai use vartamAnameM mAnanA bhAvI saMjJAkA vyavahAra hai aura vartamAna kAlakA hI padArtha hU~ jo abhI pUrA nahIM huA hai-ho rahA hai usako pUrA kahanA vartamAna saMjJA vyavahAra hai / naigama nayake jitane bhI Upara dRSTAMta diye haiM ve saba bhAvI saMjJA vyavahAra haiM kyoMki prastha Adi Age honevAle padArthoM || ko vartamAnameM mAnA gayA hai isaliye ve bhAvI saMjJA vyavahAra haiM naigamake viSaya nahIM ho sakate ? so ThIka Paa nhiiN| jo puruSa vartamAnameM rAjakumAra hai vaha Age jAkara rAjA hogA isaliye vahaoNpara bhAvi saMjJA vyava| hAra hotA hai| jo vartamAnameM kacce cAvala haiM ve Age jAkara bhAta kahe jAte haiM isaliye vahAM bhAvisaMjJA unnASABREASTABASEASONSTS Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BREGIONEERREREGIMERECOR iMdra banA rahA hUM"yaha vacana naigama nayakI apekSA bAdhita nhiiN| isI prakAra eka manuSya ITa cUnA kATha Adi gharake tayAra karane kI sAmagrIko ekatra karanemeM saMlagna hai yadi usase pUchA jAtA hai ki bhAI! ra bajAra hai tuma kyA kara rahe ho ? uttara milatA hai, ghara banA rahA huuN| yadyapi ghara paryAya abhI niSpanna nahIM tathApi 2 usake banAnekA saMkalpa honese meM ghara banA rahA hUM' yaha vacana naigama nayakI apekSA bAdhita nhiiN| isI prakAra bahutase manuSya eka jagaha khaDe haiN| unameM kisIne pUchA-bhAI ! amuka sthAnapara kona manuSya jA 3 rahA hai| unameM se eka manuSya jo abhI taka khaDA hai uttara detA hai-maiM jA rahA hUM vahAM para yadyapi gamana 6 kriyA meM pravRtta nahIM hai tathApi naigama nayakI apekSA usakA mai jArahA hUM' yaha vacana bAdhita nhiiN| kyoMki ( saMsArameM vaisA vyavahAra hotA hai / samajhAne ke liye yahAM kucha ina dRSTAMtoMkA ullekha kiyA gayA hai aura Rs bhI aneka dRSTAMta naigama nayake viSaya haiN| hai vizeSa-eka puruSa jala lakaDI Adi odanakI sAmagrIko ekatra karanemeM lagA huA hai| jisasamaya hai usase pUchA jAtA hai ki bhAI kyA kara rahe ho ? uttara milatA hai-bhAta pakAtA hUM, yadyapi bhAta paryAya abhI niSpanna nahIM hai kiMtu usake liye vyApAra kiyA jArahA hai to bhI vaisA saMsArameM vyavahAra honese naigama nayakI apekSA meM bhAta pakAtA huuN| yaha bacana bAdhita nhiiN| isa dRSTAMtakA sAthasidimeM vizeSa 8 rUpase ullekha hai| vArtikAlaMkArakArane jitane bhI yahAM naigama nayake viSaya dRSTAMta diye haiM ve saba bhaviSyat kAla - 1 tathA eghodakAcAharaNe vyApriyamANaM kaMcit pRcchati kiM karoti bhavAniti ! sa Aha-odanam pacAmIti tadodanaparyAyA hU~ sanihitaH1 sarvisidi pRSTha 78 / MISSION Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhASA 454 - cha vA bhava arthameM aNU pratyaya karane para naigama zabdakI siddhi huI hai / "nigacchaMtyasminniti nigamanamAtraM vA nigamaH, nigame kuzalo bhavo vA naigamaH' padArtha jisameM Akara prApta hoM vA jo prApta honAmAtra ho usakA nAma nigama hai aura nigamameM jo kuzala ho vA honevAlA ho vaha naigama hai / yahAM para nigama zabdakA artha saMkalpa hai / isalie jo saMkalpameM kuzala honevAlA ho vaha naigama zabdakA artha hai tathA jo padArtha vartamAnameM tayAra nahIM hai to bhI usake viSayameM yaha saMkalpa kara lenA ki vaha vartamAnameM maujUda hai aise saMkalpita arthakA grahaNa karanevAlA naigama naya hai prastha iMdra gRha gamI Adi sthaloM para arthake saMkalpa mAtrakA grahaNa karanA hI usa naigama nayakA vyApAra hai aura vaha isa prakAra hai hAtha meM pharasA liye kisI puruSa ko pUchA- bhAI kahAM jAte ho ? uttarameM usane kahA ki- maiM prastha ( eka sera vajanavAlA kASThapAtra ) lene jA rahA hUM / yadyapi kASThakI sera paryAya abhI taiyAra nahIM kiMtu jaba kASTha lAvegA taba usakA sera banegA tathApi lAye jAnevAle kASThase sera banAne kA saMkalpa hai isa | liye naigama naya kI apekSA meM prastha - kAThakA banA sera, lene jA rahA hUM yaha vacana bAdhita nahIM / isI prakAra eka manuSya kASThase iMdrakI pratimA banAnA cAhatA hai abhI vaha kevala iMdrakI pratimA banAnekI yojanA kara rahA hai yadi usase pUchA jAtA hai ki bhAI ! kyA kara rahe ho ? to uttara milatA hai ki maiM iMdra banA rahA hUM / yadyapi abhI iMdrakI pratimA tayArI nahIM hai kiMtu iMdrake banAne kA saMkalpa hai to bhI 'maiM 1 saMkalpo nigamastatra bhavo'yaM tatprayojanaH / tathA prasthAdisaMkalpastadabhiprAya iSyate // 18 // zlokavArtika pRSTha 269 / 2 kaMcitvaM parigRhItaparazuM gacchatamavalokya kazcit pRcchatIti kimarthaM bhavAn gacchatIti ? sa grAha prasthamAnetumiti nAsau tadA prasthaparyAya: sabhihitaH, tadabhinirvRttaye saMkalpamAtre prasthavyavahAraH / sarvArthasiddhi pRSTha 78 454 Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FACOBREPROBABURSTURBISALCURRORE ho cukA aura AgAmI kAlakA dravya abhI utpanna nahIM ataH usakA vyavahAra nahIM ho sakatA isa liye kAraNa aura kArya donoM nAmoMko dhAraNa karanevAle usa vartamAna kAlIna paryAya hIko paryAyArthika naya viSaya kara sakatA hai| dravyako nhiiN| athavA 'arthana; arthaH-prayojanaM artha zabdakA artha prayojana. hai jisa nayakA prayojana dravya hI ho vaha dravyAArthaka naya hai kyoMki saMsArameM jo dravyakI pratIti hotI hai, jo nAma hai evaM drampake anukUla pravRtti rUpa cihna haiM unakA lopa nahIM ho sktaa| arthAt dravyakA jJAna, dravya saMjJA aura dravyameM pravRci ina cinhoMse dekhe jAnevAle dravya kA apalApa-abhAva nahIM kahA jA sktaa| tathA jisa nayakA prayojana paryAya hI ho vaha paryAyArthika naya hai kyoMki kevala paryAyako viSaya karane ke kAraNa zabda aura jJAnakI nivRtti aura pravRttike AdhIna jo vyavahAra hai usakI prasiddhi hai arthAt mRta piMDase ghaTa paryAyakI utpatti hotI hai isaliye mRta piMDa rUpa zabda aura usake jJAnakI nivRtti evaM ghaTa zabda aura usake jJAnakI pravRcirUpa jo vyavahAra hai vaha hotA hai / yadi paryAyako viSaya karane vAlA paryAyArthika naya na ho to saMsArase ghaTa paTa maTha putra pitA Adi vyavahAroMkA lopa hI ho jAya / isa prakAra yaha dravyAthika aura paryAyArthikake bhedase jo do nayoMke mUla bheda kahe the unakA vivecana ho cukA / naigama Adi jo sAta prakArake naya Upara kahe gaye haiM ve dravyArthika aura paryAyAthikake hI bheda haiN| aba naigama Adike vizaSa lakSaNoMkA varNana kiyA jAtA hai arthasaMkalpamAtragAhI naigamaH // 2 // ni upasargapUrvaka gam dhAtuse ac pratyaya karane para nigama zabda banA hai aura nigama zabdase kuzala 1 anabhinicAryasaMkarapamAtramAhI naiMgamaH / sabothesidi pRSTha 78 / . BASGEEGE Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HA tarA 152 AMAVASANGA-AGNIONARMALSO-PROS439 zabdakA ullekha kiyA hai usakA tAtparya yaha hai ki pramANaprakAzita anaMtadharmasvarUpa padArthoMkI paryAyoMkA jo nayoMse prarUpaNa hai vaha nirdoSarUpase hai arthAt nayoMke dvArA nirUpaNa kiye gaye padArthameM kisI prakArake sazaya Adi dApakA sabhAvanA nahA rhtaa| isa rUpasa yaha nayakA sAmAnya lakSaNa nidoSa hai| nayoMke dravyAstika aura paryAyAstika ye do mUla bheda haiM / jahAM para dravya hai aisI buddhi hai vaha dravyAstika hai / yaha naya kevala dravyakA hI viSaya karatA hai / padArthoM ke vikAra-paryAya, aura abhAvako da| viSaya nahIM karatA kyoMki dravyase anya paryAya aura abhAva koI padArtha nhiiN| tathA paryAya hai yaha jahAM para buddhi hai vaha paryAyAstika hai / yaha naya kevala janma maraNa Adi paryAyoMko hI viSaya karatA hai dravyako nahIM kyoMki paryAyoMse bhinna koI dravya padArtha nhiiN| athavA jisa nayakA artha dravya hI ho, dravyasvarUpa zAhI honeke kAraNa guNa karma na ho vaha dravyArthika hai aura jisa nayakA rUpa Adi guNa aura utkSepaNa Adi karma hI artha ho 'paryAyoMse bhinna dravya koI padArtha nahIM isaliye dravya artha na ho' vaha paryAyArthika hai| athavA 'aryate gamyate niSpAdyate' jo banAyA jAya, vaha artha hai isaliye vaha kArya hai aura jo 'dravati gacchati iti dravyaM' jo prApta kara vaha dravya hai, yaha kAraNa hai / jahAM para dravya hI artha ho arthAt kAraNa hI kArya ho-kAraNa aura kArya donoM eka hI hoM bhinna na hoM vaha dravyArthika hai| "yahAM para yaha zaMkA na karanI cAhiye ki kAraNa aura kAryake AkArameM bheda hai isaliye ve eka nahIM ho sakate kyoMki jisaprakAra aMguli aura usake parva-gAMTha donoM aMgulisvarUpa hI haiM aMgulise bhinna nahIM usIprakAra | kAraNa aura kArya donoM eka svarUpa haiM, bhinna nhiiN|" tathA jisakI cAro orase utpatti ho vaha paryAya hai| jisakA artha paryAya hI ho dravya na ho vaha paryAyArthika naya hai kyoMki atItakAlakA dravya vinaSTa 452. Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 6l nayoMke sAmAnya aura vizeSa donoM prakArake lakSaNa batalAnA paramAvazyaka hai / unameM sAmAnya lakSaNa isaprakAra hai pramANaprakAzito'rthavizeSaprarUpako nayaH // 1 // prakRSTa, mAna - jJAna ko pramANa kahate haiM / vaha eka dharma ke dvArA padArtha ke samasta dharmoMko jAna letA hai| isaliye sakalako jAnane ke kAraNa usakA artha saMkalAdeza hai / pramANake dvArA prakAzita, astitva nAstitva nityatva anityatva Adi anaMta dharmasvarUpa jIva ajIva Adi padArthoM ke paryAyoM kA jo vizeSa rUpa se nirUpaNa karanevAlA hai usako naya kahate haiM / pramANaprakAzito'rthetyAdi nayake lakSaNa meM jo 'pramA prakAzita' padakA ullekha hai usakA yaha tAtparya hai ki jo padArtha pramANa ke dvArA prakAzita hai unhIM ke paryAyoMkA vizeSarUpa se prarUpaNa karanevAlA naya hai kiMtu jina padArthoMkA prakAza pramANAbhAsa se hai unake paryAyoMkA vizeSarUpa se prakAzaka naya nahIM / tathA ukta nayake lakSaNa meM rUpaka zabdakI jagaha jo prarUpaka 1 ekadharmabodhanamukhena tadAtmakAne kA zeSadharmAtmaka vastu viSayaka bodhajanakavAkyatvaM sakalAdezaH / vastuke kisI eka dharmake jAna lenese usake dvArA zeSa aneka dharmasvarUpa vastuko sakalatAse jAna lenA sakala deza hai| saptamaMgItaraMgiNI pRSTha 16 / anyatra bhI sakalAdezakA yaha lakSaNa kiyA gayA hai- 'ekaguNamukhena zeSavasturUpa saMgrahAtsa kalAdezaH' arthAt vastuke eka dharma ke dvArA usa vastumeM rahanevAle zeSa samasta dharmokA grahaNa-jAna lenA saphalAdeza hai| eka dharmake ullekha se vastu ke samasta dharmokA jo jJAna hotA hai usameM zrabhedavRtti aura amedopacAra kAraNa hai vahAM para dravyArthika nayakI apekSA abhedavRtti hai kyoMki dravyArthika nayakI apekSA koI dharma judA nahIM saba dravyasvarUpa haiM aura paryAyArthika nayakI apekSA abhedopacAra hai kyoMki paryAyArthika nayakI apekSA paraspara dharmokA bheda rahane para bhI vahAM ekatvakA bhAropa hai| ayAna zra Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya bArA mApA 150 aura usake kAraNoMkA ullekha hai vahIM para cAritrakA varNana upayukta hai| yadi yahAM para bhI cAritrakA varNana kiyA jAyagA aura jahAM para mokSa aura jJAnake kAraNoMkA varNana hai vahAM para bhI Avazyaka samajha cAritrakA varNana kiyA jAyagA taba do jagaha usake varNanameM graMtha vyartha vaDha jAyagA isaliye yahAM para usakA varNana adhika upayogI na honeke kAraNa vahIM para usakA varNana karanA ThIka hai / yadi yahAMpara bhI / usakA varNana kiyA jAyagA to jIvAdi padArtha bhI vivecanIya ThahareMge unakA vivecana bhI karanA pddegaa| . matijJAna Adike bhedase pramANoMkA varNana kara diyA gyaa| pramANake eka dezako grahaNa karanevAle 8 naya haiM aba unake varNana karanekA krama prApta hai kyoMki 'pramANanayairadhigamaH" sUtrakArake isa vacanase 6 pramANake varNanake vAda noMke varNanakA hI krama hai isaliye aba nayoMkA varNana kiyA jAtA hai| sUtrakAra hU~ hai mukhya mukhya nayoM ke nAma ginAte haiM naigamasaMgrahavyavahAra sUtrazabdasamabhirUDhevabhUtA nyaaH||33|| / artha-naigama saMgraha vyavahAra RjusUtra zabda samabhirUDha aura evaMbhUta ye sAta naya haiN| da vRtti-upara kaha diyA gayA hai ki zabda saMkhyAte haiM isaliye zabdoMkI apekSAM nayoM ke eka Adi saMkhyAte bheda haiN| yadi atyaMta sUkSmarUpase nayoMkA bheda batalAyA jAya.to unake svarUpakA acchItaraha jJAna nahIM ho sktaa| yadi atyaMta vistArase unake bhedoMkA nirUpaNa kiyA jAya to alpajJAnI manuSya ulajhanameM paDa jAyage isaliye unakA upakAra nahIM ho sakatA isaliye hara eka manuSya sulabhatAse nayokA svarUpa samajha le isa kAraNa sAmAnyarUpase sAta bheda batalAkara unake svarUpakA varNana kiyA gayA hai| yahAM para hai RRBARDIRECRUARBASNA BROTECRECORRORSECRETROOPort Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai isalie usakA varNana karanA cAhie paraMtu jahAM mokSa aura usake kAraNoMkA varNana kiyA gayA hai vahAM cAritrakA bhI varNana kiyA gayA hai ataH cAritrake varNanakA krama ulaMghanakara Avazyaka samajha nayoMkA varNana kiyA jAtA hai| cAritrakA yahAMpara varNana na kara mokSaprakaraNameM kyoM kiyA gayA hai isakA samAdhAna yaha hai ki samasta karmoMkA sarvathA nAza cAritrame hotA hai aura samasta kaukA sarvathA nAzasvarUpa hI mokSa hai isalie mokSa prAptime cAritrapradhAna kAraNa hai kyoMki vyuparatakriyA nAmake zukladhyAna dvArA AtmA jisasamaya anuH | pama aciMtya bala prApta kara letA hai usasamaya vaha samasta kamA~ko mUlase naSTa kara DAlatA hai isaliye jahaoNpara mokSake kAraNa aura mokSake svarUpakA ullekha hai vahIM para cAritrakA varNana kiyA gayA hai| yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki jisasamaya AtmA kSAyika samyaktva aura kevala jJAnakA dhAraka bana jAtA hai usasamaya kSAyika jJAna-kevalajJAnake vAda hI samasta karmoMkA nAza hotA hai isaliye kSAyikajJAna kevala jJAna bhI jaba samasta karmoM ke nAzameM kAraNa hai taba cAritrase samasta karmoMkA nAza hotA hai yaha kahanA vyartha hai ? so ThIka nhiiN| samasta karmoM kA nAza cAritra se hI hotA hai kyoMki yadi kSAyika samyaktva aura kSAyika jJAna samasta karmoMke nAzameM kAraNa mAne jAyeMge to kevalajJAnakI utpacike vAdahI samasta karmoMkA nAza honA cAhiye kiMtu vaisA na hokara una kA~kA sarvathA nAza vyuparatakriyAnivRtti dhyAna ke vAda hI hotA hai aura use hI uttama cAritra mAnA gayA hai kyoMki "karmAdAnahetukriyAvyuparati cAritramiti" jo kriyAyeM karmoM ke lAne meM kAraNa haiM unakA sarvathA naSTa ho jAnA cAritra hai, arthAt | vyuparatakriyAnivRtti cAritrase hI samasta kA~kA nAza hotA hai isarItise kSAyika samyaktva aura jJAna kAraNa na hokara jaba samasta karmoMke sarvathA nAzameM sAkSAt kAraNa cAritra hI hai taba jahAM para mokSa CURRESS Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ amApa ApasameM bhinna bhinna hotI hai unase kisI bhI padArthakI utpaci nahIM ho sktii| bauddha loga rUpa paramAH | PANuoMko sarvathA bhinna bhinna mAnate haiN| jo padArtha bhinna bhinna hote haiM, unakI sAmarthya bhI bhinna hIrahatI yA hai isalie ApasameM rUpaparamANuoMkA saMbaMdha na honeke kAraNa unameM ghaTapaTa Adi kAryoMke utpanna karanekI | ||| sAmarthya nahIM ho sktii| yadi yaha kahA jAya ki rUpaparamANuoMmeM ghaTa paTa AdikI utpattikelie / 6|| saMbaMdha AtmA utpanna kara degA isalie rUpaparamANuoMse ghaTa paTa Adi kAryoMkI utpaci ho sakatI hai | hU~ koI doSa nahIM / so bhI ayukta hai| kyoMki kSaNikavAdI bauddhoMke matameM AtmA padArtha siddha ho hI nahIM |5 | sktaa| jaba AtmA koI padArtha nahIM taba rUpaparamANuoMmeM saMbaMdha bhI siddha nahIM ho sakatA / isa | rItise bauddhoMkA mAnanA bhI vastusvarUpase viparIta hai| yaha pracalita aura mukhya mukhya siddhAMtoMkI | BI apekSA mUlakAraNoMmeM viparItatA batalAI hai paraMtu jisataraha picadoSake tIvra udayase jisa puruSakI | jIbhakA svAda bigaDa gayA hai usako mIThA bhI kaDavA lagatA hai usIprakAra mithyAdarzanake udayase bahutase | anya vAdiyoMne bhI sat padArthako asat aura asatko sat mAna rakkhA hai isalie vastukharUpase sarvathA viruddha honeke kAraNa unakA bhI usaprakArase mAnanA viparIta hai| isarItise jaba pravAdiyoMkI kalpa-5 nAoMke bhedase vA kAyA~kai mUlakAraNoM meM vivAdase jaba viparyayapanA siddha hai taba vAdIne jo yaha zaMkA 5 kI thI ki "jisaprakAra matijJAna Adi rUpa Adi padArthoMko viSaya karate haiM usIprakAra kumati Adi / bhI viSaya karate haiM phira mithyAdRSTike mati Adi tIna jJAnoMko jo viparItajJAna batalAyA hai vaha ThIka nahIM-unameM viparItatA kisI bhI kAraNase nahIM ho sakatI" usakA acchI taraha khaMDana ho gayA // 32 // 48 - samyagjJAnake lakSaNa bheda aura viSaya AdikA varNana kara diyA gayA usake bAda kramaprApta cAritra AAAAAAEENDRAISA - - MAASASABASSI Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BASISPECIPPINGABASINISTER bauddhoMkA siddhAMta hai ki varNa Adi paramANuoMke samudAyasvarUpa rUpa paramANu yadyapi atIMdriya haiM paraMtu jisasamaya ekatra hokara unakA samudAya ho jAtA hai usasamaya vaha samudAya iMdriyoMkA viSaya bana * jAtA hai isaliye iMdriyoMke viSayarUpa samudAyase ghaTa paTa Adi kAryoMkI utpatti hotI hai / so ThIka nahIM / jaba haraeka paramANu atIMdriya hai-iMdriyajanya pratyakSakA viSaya nahIM taba usase Abhinna ghaTa.paTa Adi kArya atIMdriya hoMge isaliye unakA bhI iMdriyoMse pratyakSa nahIM ho sktaa| tathA-jina padArthokA iMdriyoMse pratyakSa hai unakA jahAMpara yathArtha rUpase jJAna hotA hai vahAM para pramANa aura viparIta rUpase jJAna hotA hai vahAMpramANAbhAsa isaprakAra pramANa pramANAbhAsakA bhedamAnAgayA hai / yadi atIMdriya paramANuoMse ghaTa paTa AdikI utpaci mAnI jAyagI to una ghaTa AdikA iMdriyoMse pratyakSa to hogA nahIM phiravAdIne jo pramANa aura pramANAbhAsakA bheda mAna rakkhA hai vaha nirarthaka hai / arthAt jaba padArthoM meM iMdriya pratyakSa hai yogyatA hI nahIM hai taba pramANa aura pramANAbhAsa bheda bhI jJAnake nahIM bana sakate tathA paramANu samUhake hai iMdriya pratyakSa honese jo ghaTa paTAdi kArya anubhavameM Ate the ve pratyakSa na honese anubhavameM nahIM AyeMge vaisI avasthAmeM kAryakA abhAva honese unake kAraNa rUpase saMkalpita kiye gaye paramANu samudAyakA bhI abhAva samajhA jAyagA isaliye ghaTa paTa Adike abhAvameM rUpa paramANuoMkA bhI abhAva kahanA hogA aura bhI yaha bAta hai ki bauddha loga rUpa paramANuoMko kSaNika-kSaNavinAzIka aura niSkriya mAnate haiN| jo padArtha kSaNa hai bharameM naSTa ho jAnevAlA aura niSkriya hai usase kisI padArthakI utpaci nahIM ho sakatI isalie rUpa hai paramANuoMse kabhI ghaTa paTa Adi kAryoMkI utpaci nahIM ho sktii| tathA jina padArthokI sAmarthya ACTRESUs Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va0za0 bhASA 446 'pratiniyata pRthivI Adike paramANuoMke samUhase arthAMtara bhUta ghaTa Adi kAryoM kI utpatti hotI hai' yahAM para jo paramANuoMkI jAtikA niyama vatalAkara unake samUhase ghaTa Adi kAryoMkI utpatti mAnI hai vaha bhI ThIka nahIM kyoMki bhinna bhinna jAtike paramANuoMse bhI ghaTa Adi kAryoM kI utpatti hotI hai isaliye kAryoM kI utpattimeM paramANuoM kI jAtikA niyama nahIM / yadi yahAM para yaha kahA jAya ki jahA~ paramANuoM kI jAti bhinna bhinna rahatI hai vahAM para unase kevala samudAyakI hI utpatti hotI hai kisI kAryakA AraMbha nahIM hotA to vahAM para yaha samAdhAna hai ki jina tulya jAtIya paramANuoMse vAdI ghaTa paTa Adi kAryoM kI utpatti dRSTa mAnatA hai unase bhI kevala samudAya kI utpatti hotI hai kArya kI utpatti nahIM hotI isarItise adRSTa Adi kAraNoM ke rahate pratiniyata pRthivI Adi ke paramANu oMke samUhase athAM tarabhUta ghaTa paTa AdikI utpatti hotI hai yaha mAnanA yuktiyukta nahIM / yadi yahAM para yaha kahA jAyagA ki ghaTa Adi kAryoM kI utpatti AtmAse ho jAyagI ? so bhI ayukta hai / kyoMki Upara kaha diyA gayA hai ki jo padArtha sarvathA kriyArahita aura nitya hotA hai vaha kisI bhI kAryako utpanna nahIM kara sakatA paramatameM AtmA padArtha sarvathA niSkriya aura nitya hai isaliye usase ghaTa paTa Adi kAryoM kI utpatti nahIM ho sakatI / yadi yaha kahA jAya ki adRSTa guNase ghaTa paTa Adi kAryoM kI utpatti hogI ? so bhI ayukta hai / kyoMki adRSTa guNako bhI niSkriya mAnA hai niSkriya padArthase kisI kAryakI utpatti ho nahIM sakatI isaliye adRSTa guNa bhI ghaTa paTa Adiko utpanna nahIM kara sakatA / isazItase jo vAdI adRSTa Adi guNoM ke sannidhAna rahane para pratiniyata pRthivI Adi ke paramANusamUhase vA AtmA athavA adRSTase ghaTa paTa AdikI utpatti mAnatA hai usakA bhI vastusvarUpa se viparIta mAnanA hai / adhyAra 446 Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AR paramataka.anusAra AkAza Adi kArya sarvathA nitya mAne gaye haiM isaliye unase kisI bhI kAryakI utpatti nahIM maanii| paramANu padArthako bhI vAdI nitya mAnatA hai isalie ghaTapaTa Adi padArthoM kI usase utpaci nahIM ho sktii| yadi haThAt paramANuoMse ghaTa paTa Adi kAryoMkI utpatti mAnI jAyagI to unheM nitya na mAnanA hogA kyoMki sarvathA nitya padArtha kAryakA utpAdaka nahIM ho sktaa| tathA pratiniyata pRthivI Adi paramANuoMse sarvathA bhinna ghaTa Adi kAryoMkI utpatti hotI hai' yaha vAta bhI yuktivAdhita hai / kyoMki kAraNase sarvathA bhinna kAryakI kabhI bhI utpaci nahIM ho sakatI kiMtu kAraNase kathaMcit bhinna / hI kAryakI utpaci hotI hai / yadi kAraNase sarvathA bhinna hI kArya kI utpatti mAnI jAyagI to kisI kisI paramANu ke samUha rUpa kAraNameM sUkSmatA rahatI hai vahI kAryameM bhI AtI hai isaliye vahAM para 8 iMdriyoMse pratyakSatA nahIM hotI paraMtu aba jabaki kAraNase kArya sarvathA bhinna mAnA jAyagA taba paramANu hU~ ke samUha rUpa kAraNameM jo sUkSmatA hai vaha to kAryameM AvegI nahIM phira usa kAryakI iMdriyoMse pratyakSatA hai honI cAhiye isarItise kArmANa jAtikI vargaNAoMkA netrase jJAna honA cAhiye / isItaraha paramANuH | oMke samUha rUpa kAraNameM jo mahattva (sthUlatva ) hai vaha kArya meM AtA hai taba usakA iMdriyoMse. pratyakSa | hotA hai| aba jabaki kAraNase sarvathA bhinna kArya hai taba kAraNakA dharma-mahatva, kAryameM AvegA nahIM hai phira paramANu moke samUhase utpanna honevAle ghaTAdi kAryoMkA pratyakSa na ho skegaa|prNtu jahAMpara kAraNakA | dharma sUkSmatA kAryameM rahatA hai vahAMpara iMdriyoMse pratyakSa nahIM hotA, evaM jahAM kAraNakA dharma-mahatva kAryameM | rahatA hai vahAM para iMdriyoM se pratyakSa hotA hai yaha bAta vAdIko iSTa aura anubhava siddha hai isaliye kAraNase | kArya sarvathA bhinna hI hotA hai yaha kahanA cASita hai kiMtu kathaMcit bhinnatA hI mAnanA yukta hai| . - BABEACTOBER 115 Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarA0 bhASA 165 Utrectect vaha to aneka hai kyoMki nIlaraMgake paramANu jude 2 aneka haiM isaliye unakA udAharaNa dekara eka sacA || aneka padArthoke sAtha saMbaMdha karanevAlI nahIM siddha ho sktii| yadi yahAMpara bhI yaha kahA jAya ki nIlI asAva dravya aneka hai isaliye usakA udAharaNa mAnaneparanabhIekasattA aneka padArthoM se saMbaMdha karanevAlI siddha* ho paraMtunIlI dravyameM jo nIlatva jAti hai vaha to eka hai aura eka hI vaha aneka nIlI dravya padArthoM se saMbaMdha karanevAlI hai isaliye nIlatva dharmako udAharaNa mAna eka bhI sattA aneka padArthoMse saMbaMdha karanevAlI siddha ho sakatI hai| so bhI ThIka nahIM / nIlasa jAti hI saMsArameM siddha nahIM jise udAharaNa mAnA| jAya jo doSa sacA jAtimeM diye gaye haiM ve saba nIlava jAtimeM bhI Ate haiM / isarItise sattA eka 5 akhaMDa padArtha hai aura vaha dravyAdi padArthoM se bhinna hai, aisA mAnanA bAdhita hai| ato vidhipUrvakamavaharaNaM vyvhaarH||6|| jisa padArthako saMgraha nayane viSaya kara liyA hai usakA jo vidhipUrvaka grahaNa karanA hai usakA nAma | vyavahAra hai / saMgrahake lakSaNameM jo vidhi zabda hai usakA artha-jisa padArthako saMgraha nayane viSaya kiyA hai | usIke anukUla vyavahArakA honA hai| usakA khulAsA isaprakAra hai-saMgrahanaya vizeSarUpakI apekSA na kara sAmAnya rUpase padArthoMko viSaya karatA hai paraMtu vizeSakA vinA avalaMbana kie vyavahAra ho nahIM sakatA isaliye sAmAnyarUpase jisa padArthako saMgrahanayane viSaya kiyA hai usase saMsArakA vyavahAra na || ho sakaneke kAraNa vyavahAra naya mAnA gayA hai| jisa taraha-saMgrahanayakA viSaya sat padArtha hai kiMtu sat zabdase saMsArakA vyavahAra ho nahIM sakatA isaliye jo sat hai vaha dravya aura guNa hai yaha vyavahAra hai nayase mAnanA paDatA hai| tathA saMgrahanayakA viSaya dravya hai usake jIva aura ajIva bheda mAne binA aURBABA Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PUCHCHOTAS CMOR saMsArakA vyavahAra nahIM ho sakatA isaliye vaha dravya jIva aura ajIva hai yaha vyavahArase kahanA paDatA hai| tathA saMgraha nayakA viSaya jIva aura ajIva hai| vahAM para jIvake deva nAraka Adi bheda mAne vinA saMsArakA vyavahAra nahIM ho sakatA isaliye loka vyavahArakI siddhike liye jIva dravyake deva nAraka Adi bheda.vyavahArase mAnane par3ate haiN| ajIvake ghaTa paTa Adi bheda mAne vinA bhI saMsArakA vyavahAra nahIM cala sakatA isaliye uptake ghaTa paTa Adi bheda vyavahAranayase mAnane par3ate haiM / tathA kAthakADhA davA hai yahAM para kAtha padArtha saMgrahanayakA viSaya hai paraMtu sAmAnya padArtha vyavahArakA viSaya nahIM hai ho sakatA evaM sAmAnya vizeSasvarUpa hI hotA hai isaliye vyavahAranaya se kAtha padArtha ke nyagrodhake phala Adi bheda mAnane par3ate haiN| yahAM para yaha zaMkA na karanI cAhiye ki kAtha padArthake nyagrodhake phala Adi anaMta bheda haiM, ikaTThe nahIM kiye jA sakate isaliye ve vyavahArake viSaya kaise ho sakate haiM ? kyoMki unakA ikaTThA karanA to prabhU cakravartIkI bhI sAmarthyase vAhya hai-vaha bhI nahIM kara sakatA paraMtu 6 saMgrahanayake viSayabhUta kAtha padArthake bheda honekI una sabameM sAmarthya hai-nyagrodhake phala Adi sabhI kArthe hU~ padArthaka bheda ho sakate haiM isaliye ve saba vyavahAranayake viSaya haiN| tathA nAma sthApanA dravya ye tIna nikSepa saMgrAtmaka haiM unase saMgrahAtmaka vastukA grahaNa hotA hai unase bhinna bhinna vyavahAra nahIM ho saktA hai kyoMki ve tInoM hI jAtivAcaka haiM vyakti vAcaka nahIM hai isaliye vyavahArakeliye vartamAna paryAya bhAva nikSepa hI samartha hai usIkA yahAM grahaNa hai| isarItise isa vyavahAranayakA vahAMtaka viSaya samajhanA cAhiye OM jahAMtaka phira kisIprakArakA vibhAga na ho ske| . ...: ' . suutrpaatvddjusuutrH||7|| SARALUABPS Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AEDGE % bhASA 167 SABRASSASSA - jisaprakAra sUtakA giranA sarala hotA hai usIprakAra jo sarala viSayako sUcita karatA hai usakA nAma RjusUtra hai| yaha naya trikAlasaMbaMdhI viSayoMko choDakara vartamAnakAlIna viSayoMko grahaNa karatA hai kyoMki jo paryAya bIta cukI athavA jo paryAya abhI tayAra nahIM-Age jAkara tayAra hogI una donoM paryAyoMse vyavahAra cala nahIM sakatA isaliye zuddha eka samayamAtra hI RjusUtra nayakA viSaya mAnA gayA hai| ....'kaSAyo bhaiSajyaM kADhA davA hai' yahA~para jina padArthoM kA kADhA hai una padArthoMkA arka nikalakara | jisasamaya sAkSAt auSadhasvarUpa kADhA bana jAtA hai vahI zuddha vartamAnakAlIna eka samayavartI RjusUtra nayakA viSaya hai kiMtu pahile hI pahile jisakA rasa abhItaka pragaTa nahIM huA-Age jAkara pragaTa | honevAlI hai isIliye jo sAkSAt auSadha nahIM hai vaha RjusUtra nayakA viSaya nahIM / kyoMki vaha vartamAna | eka samayavartI nahIM-bhaviSyat kAlakI apekSA rakhatA hai / tathA pacyamAna-jo paka rahA hai aura paka-jo paka cukA hai yaha RjusUtra nayakA viSaya hai| yahAM pacyamAna aura pakakA artha kathaMcit pacyamAna aura kathaMcit pakka yaha samajha lenA cAhiye yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki pacyamAna yaha vartamAna paryAya aura pakka yaha atIta paryAya hai, donoMkA eka jagaha | kaise samAveza hogA ? so ThIka nhiiN| kyoMki yahAM para uttara dete samaya yaha kahA jA sakatA hai ki | pahile hI pahile jabaki samayakA koI vibhAga nahIM hai usasamaya bhAtakA kucha aMza pakA-sIjhA. hai yA nahIM! yadi nahIM sIjhA hai taba-dvitIyAdi samayoMmeM bhI vaha nahIM sIjha sakatA isaliye pAkakA abhAva | hI kahanA hogaa| paraMtu pratikSaNaM vaha sIjhatA avazya hai isaliye vaTaloImeM rakhe hue cAvaloMmeM sIza - ROPERIERLER Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % A aura vesIjhekI apekSA RjusUtranayakA kathaMcit pacyamAna aura kathaMcit pakka yaha viSaya bAdhita nhiiN| yadi yahAM para yaha apekSA na mAnI jAyagI aura pacyamAna avasthA aura pakka avasthAkA sarvathA virodha mAnA jAyagA to pacyamAna (mizrita) kathaMcit pacyamAna aura pakka isataraha viSayoMke tIna bheda ho | jAnese samaya bhI tIna prakArakA mAnanA hogA paraMtu tInabhedoMko sarvathA viruddha mAnanese eka samayameM ra vetInoM bheda nahIM raha sakate isaliye kathaMcit pacyamAna aura kathaMcit pakko sarvathA virodha nahIM mAnA taM jA sakatA isaliye yahAM yaha vAta samajha lenI cAhiye ki kisI pakAnevAlekA yaha abhiprAya ho ki * jo cAvala acchI taraha sIjha gaye haiM koI bhI kaccA bAkI nahIM hai usakI apekSA to acchI taraha pake hue cAvala hI pakka haiN| aura jisa pakAnevAlekA yaha abhiprAya ho ki vaha kucha sIjhe aura kucha vesIjhe 1 kathaMcit pacyamAna aura kathaMcit pakka aise pacyamAna cAvaloMko hI pakka kahanA cAhatA hai usakI apekSA 1 pacyamAna hI paka hai| kyoMki vaha pacyamAnoMko hI paka mAnanA sukhaprada samajhatA hai isaliye yaha vAta nizcita ho cukI ki RjusUtra nayakA pacyamAna arthAt kathaMcit pacyamAna kathaMcit pakka udAharaNa 9 nirdoSa hai tathA pakka-paka cukaneke bAda eka samayavartI padArtha bhI RjusUtra nayakA viSaya hai isItaraha hai kriyamANa kRta (kathaMcit kriyamANa kathaMcit kRta), bhujyamAna bhukta ( kathaMcit bhujyamAna kathaMcit bhukta) badhyamAna baddha (kathaMcit badhyamAna kathaMcit baddha) aura sidhyat siddha (kathaMcit sidhyata kathaMcit siddha ) Adi bhI RjusUtranayake udAharaNa samajha lene cAhiye / arthAt jo kiyA jA rahA hai aura jo kiyA jA cukA hai aura jo bhogA jA rahA hai aura jo bhogA jA cukA hai jo siddha kiyA jA rahA hai jo siddha kiyA jA cukA hai, ye saba bhI RjusUtranaya ke viSaya paDate haiM, kyoMki ina saboMmeM bhI kucha aMzoMmeM Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa0rA0 bhASA 469 - vartamAna- paryAyakA grahaNa hotA hai, jitane aMzoMmeM vartamAna paryAyakA grahaNa hai utane hI aMzoM meM Rju sUtranaya ko viSayatA hai isIliye kathaMcit padase kahA gayA hai| yahAM para virodhAdi bAtoM kA khulAzA / pacyamAna pakkake samAna hai / tathA RjusUtranayakA viSaya prastha bhI hai paraMtu jisasamaya anna Adi padArtha, sera-mApa dvArA tula rahA hai | usI samaya prasthaH RjusUtranayakA viSaya ho sakatA hai paraMtu jisase dhAnya tula cukA athavA Age jAkara tulegA vaha RjusUtranayakA viSaya nahIM ho sakatA kyoMki jo tula cukA vaha bhUtakAlakA viSaya hai / jo Age tulegA vaha bhaviSyat kAlakA viSaya hai / bhUtakAlakI paryAya aura bhaviSyatkAlakI paryAya RjusUtra kA viSaya hai nahIM, kiMtu vartamAnakAlakI eka samayavartI paryAya hI usakA viSaya hai isaliye bhUtakAla vA bhaviSyat kAlakI apekSA honevAlA prastharUpa RjusUtranayakA viSaya honA asaMbhava hai / tathA kuMbhakArakA abhAva RjusUtranayakA viSaya hai kyoMki kuMbhako karanevAlA kuMbhakAra kahA jAtA hai| jisasamaya kuMbhakAra puruSa kuMbha-ghaDA, na banAkara usakI zivika chatraka Adi paryAya banA rahA hai usa samaya vaha RjusUtranayakI apekSA ghaDAkA banAnevAlA nahIM kahA jA sakatA kyoMki zivika chatraka Adi paryAyoMke Age jAkara ghaTa paryAya bananevAlI hai isaliye bhaviSyatakAlakA viSaya hai; vartamAna kAlakA nahIM evaM jisasamaya vaha ghaDA banA rahA hai usasamaya ghaTakI utpatti usake khAsa avayavoMse ho rahI hai aura vahI zuddha vartamAnakAla RjusUtranayakA viSaya hai kiMtu usasamaya kuMbhakAra kucha nahIM kara rahA hai isaliye RjusutranayakA viSaya kuMbhakAra nahIM ho sakatA kiMtu kuMbhakArakA abhAva usakA viSaya hai / tathA abhyAna 469 Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BREPIDEOS adhyAya P koI puruSa kahIMse Akara baiThA hai kisI dUsarene pUchA-kaho bhAI kahA~se Arahe ho ? usasamaya usakA yaha kahanA ki kahIse nahIM ArahA hUM kyoMki usasamaya sarvathA gamana kriyAkA abhAva hai isaliye zuddha vartamAnakI apekSA 'isasamaya kahIMse nahIM ArahA hUM' yaha RjusUtranayakA viSaya hai| tathA- . kisI baiThe AdamIko dekhakara yaha pUchanA ki bhAI ! isasamaya tuma kisa sthAna para ho ? usasamaya vartamAnameM vaha jitane AkAzake pradezoMmeM mojUda hai utane hI pradezoMkA nAma lekara kahe ki maiM yahAM para hUM, kisI zahara gAMva ghara AdikA nAma nahIM le, vaha zuddha vartamAna kAlakI apekSA kathana honese Rju sUtranayakA viSaya hai / athavA usasamaya jitane AtmapradezoMke AkArameM usakA rahanA ho utane hI pramANa Atma pradezoMkA ullekhakara vaha yaha kahe ki maiM yahAMpara hUM vaha RjusUtranayakA viSaya hai kyoMki usakI sthitikA zuddha vartamAna samayameM vahI AkAra hai, anya nhiiN| tathA . kAka kAlA hai yaha RjusUtranayakA viSaya nahIM hai kiMtu kAka kAlA nahIM hai| yaha RjusUtranayakA viSaya hai kyoMki yahAMparaM kAka apane kAkasvarUpakA ghAraka hai aura kAlApana apane kAlepana svarUpakA dhAraka hai kiMtu kAlApana kAkasvarUpa (kAkakA svarUpa) nahIM / yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki kAlApana hai hai kAkakA svarUpahI hai taba kAlApana to bhramara Adike aMdara bhI dIkha paDatA hai isaliye bhramara Adiko * bhI kAka kahanA pddegaa| phira bhramara Adi jIvoMko kAkake nAmase hI pukArA jAyagA-bhramara Adike nAmase nhiiN| yadi kadAcit yaha kahA jAya ki hama kAlepanako kAkasvarUpa nahIM mAnate kiMtu kAle , hI kAkakA nAma kAka hai anyavarNakA kAka nahIM, yaha kahate haiN| yaha bhI ThIka nhiiN| yadi kAle varNake kAkako hI kAka mAnA jAyagA to joM kAka sapheda nIle Adi varNake dhAraka haiM unheM phira kAka na TRESCAREKARAORDIRSTRUCISHADRAKAISHES ROPUCHSGREECRETRACT Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ REG adhyAya 71 kahA jAyagA kyoMki kAka pAMcoM vargoM ke hote haiN| tathA pica iDDI rakta Adi sAta dhAtuoMkA piMDa hU~ 10rA0 svarUpa kAkakA zarIra hai inase bhinna koI kAka padArtha nahIM kiMtu picakA raMga pIlA, haDDIkA raMga sapheda bhASA aura raktakA lAla varNa mAnA hai| yadi kRSNavarNa svarUpa hI kAka mAnA jAyagA to pIle Adi vargoM ke dhAraka pica Adiko bhI kRSNa varNAtmaka hI kahanA paDegA paraMtu usaprakArakA kahanA pratyakSa bAdhita hai || | isaliye kAle varNakA hI kAka, kAka hai yaha kahanA bAdhita hai| yadi yahAM para yaha kahA jAya ki- | . kAkakA zarIra. eka akhaMDa dravya padArtha hai usameM samAnAdhikaraNa saMbaMdhase pica Adi rahate haiM | | unake pIle sapheda Adi varNa haiM kAkase unakA tAdAtmya saMbaMdha nahIM isaliye vaha kRSNAtmaka hI hai ? so 6 bhI ThIka nahIM / pica haDDI Adi kAka zarIrake paryAya hai| paryAya kabhI dravyase bhinna ho nahIM sakate hai| vAstavameM to paryAya hI vibhinna zaktiyoMke dhAraka dravya padArtha haiM unase bhinna dravya koI cIja nahIM, isa | liye kAkake zarIrako eka vibhinna dravya mAnakara pica haDDI Adi dravyoMkA usameM samAnAdhikaraNa saMbaMdha | |mAnanA bAdhita hai| yadi yahAMpara phira yaha kahA jAya ki| sapheda lAla pIle Adi saba tarahake kAka hoM paraMtu sabameM pradhAna guNa kRSNa varNa hI hai isaliye | | kRSNa guNakI pradhAnatAse kRSNa hI kAkako kAka mAnanA ucita hai / so ThIka nhiiN| yadi kRSNaguNakI 6 hI pradhAnatA mAnI jAyagI to pitta har3I Adi padArtha pIle sapheda Adi hone para bhI ve bhI pradhAnaguNa // haiM hI tathA aura bhI yaha bAta hai ki saba guNoMmeM jaba kevala kRSNaguNa hI pradhAna hai mIThA khaTTA Adi || aneka guNoM meM koI pradhAna nahIM taba madhu (zahada) yadyapi kucha kaSelApana liye mIThA hotA hai paraMtu aba || || usake mIThe rasa guNakA,bhAna na hogA, pradhAnatA honese kevala kRSNa hI kRSNaguNakA bhAna hogA paraMtu ISTRASASHIKARABAR AAAAAAAAAAASCALCIAAAAEAS Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( vahA~ para kRSNaguNakA bhAna na hokara mIThApana pratyakSarUpase jAnA jAtA hai isaliye saba guNoMmeM kRSNa guNa pradhAna nahIM mAnA jA sakatA / tathA aura bhI yaha bAta hai ki jahAM para parokSa meM kRSNa kAka kahA jAtA hai vahAM para saMzaya ho jAtA hai kyoMki eka puruSa kRSNa | kAkake vizeSakA jAnanevAlA hai vaha kisI dUsare dvIpameM pahuMcA aura vahA~ ke kisI aise puruSa ke sAmane kRSNakAka ke svarUpakA varNana kiyA jo puruSa kRSNakAkako jAnatA hI nahIM / vasa ! kRSNakAkakA svarUpa sunate hI use yaha saMdeha ho jAtA hai ki yaha manuSya jo 'kAlA kAka' kaha rahA hai vaha saba guNoM meM kRSNa guNakI pradhAnatA samajha vaisA kaha rahA hai athavA kRSNapanA dravyakI paryAya hai yaha samajha 'kAlA kAka' kaha rahA hai ? yaha nizcaya hai ki jahAM para saMzaya rahatA hai vahAM para padArthakA nirNaya nahIM hotA isaliye 'kAlA kAka' hI kAka hotA hai yaha kahanA bAdhita hai / RjusUtranaya zuddha vartamAnakAlIna eka samayavartI paryAyako viSaya karatA hai usa eka samaya meM kAka sAmAnya saMsArabharake saba kAka kAle nahIM isa | liye kAka sAmAnyarUpase kRSNAtmaka nahIM kahA jA sakatA kiMtu kRSNa kRSNAtmaka aura kAka kAkAtmaka hai isaliye 'kRSNakAka' yaha RjusUtra nayakA viSaya nahIM ho sakatA / tathA palAla (pUlA) Adike- dAikA abhAva yaha bhI RjusUtranayakA viSaya hai kyoMki RjusUtranayakA viSaya zuddha vartamAna eka samayamAtra hai aura palAla Adi cIjoM ke sAtha abhikA saMbaMdha honA usakA sulaganA, svayaM jalanA, jalAnA kArya asaMkhyAte samayoMkA hai isaliye kAlakA bheda hojAneke kAraNa palAla AdikA dAha RjusUtranayakA viSaya nahIM ho sakatA aura bhI yaha bAta hai ki jisasamaya dAha rahA hai usasamaya pAla nahIM kiMtu usakI bhasma paryAya hai aura jisasamaya palAla apane rUpa se palAla l: 472 Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vA bhASA g73 alienathasachet anatandit SASARAIBABASALALA hai usasamaya dAha nahIM isaliye RjusUtranayake viSayabhUta zuddha vartamAnaH eka samayameM palAlakA dAha bana hI nahIM sakatA isaliye palAlakA dAha RjusUtranayakA-viSaya nahIM kiMtu usakA abhAva RjusUtranayakA viSayA hai| yadi yahAM para yaha kahA jAya ki 'palAlakA dAha hotA hai| yaha kahanA iSTa nahIM kiMtu palAla | hI jalatA hai yaha kahA jAtA hai isarItise palAla aura dAhakA samAna samaya honese vaha RjusUtranayakA | viSaya ho sakatA hai koI doSA nahIM ? so bhI ayukta hai / kyoMki samasta palAla jale taba topalAla aura | dAhakA eka samaya ho sakatA hai kiMtu palAlakA kucha aMza jalatA hai kucha vAkI rahatA hai, sabakA jalanA. asaMkhyAte samayakA kArya hai isaliye palAla aura dAikA zuddha vartamAnakAla eka samayamAtra na honese | vaha RjusUtranayakA viSaya nahIM ho sktaa| yadi yahAM para bhI yaha zaMkama kI jAyaH kihai jo.zabda samudAyasvarUpa samUhavAcaka hote haiM unake kucha avayavoM meM kArya honA samudAyameM honA: | mAna liyA jAtA hai / yadyapi palAlake eka dezameM dAha hai taba bhI vahaH palAla samudAyameM mAna liyA jAyagA isaliye palAla aura dAhakA samAna samaya honese palAla dAha RjusUtranayakA viSaya ho sakatA hai| so bhI ayukta hai kyoMki avayavoMkA kArya, samudAyameM honevAlA kArya mAna bhI liyA jAya taka bhI palAlakA eka deza to binA jalA hI avasthita hai yaha Upara batalA diyA jA cukA hai evaM usa.eka | 7 dezakA jalanA asaMkhyAte samayoMkA kArya hai isaliye avayavoMkA kArya samudAyakA kArya mAnane para bhI. vaha RjusUtranayakA viSaya nahIM ho sktaa| yadi yahAMpara bhI yaha kahA jAya ki jo padArtha jalegA vaha krama kama kara jalegA eka sAtha saMpUrNaH padArthakA jalanA nahIM ho sakatA isaliye palAlakA eka deza jalane para saMpUrNa palAlakA jalanA kahA jA sakatA hai aura use zuddha vartaH HAMROSAROVARMALAMACHCHEECHERSANSAR Matth u nhateAnemate Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAnakAlakA viSaya mAnakara RjusUtranayakA viSaya kaha sakate haiM / so bhI ThIka nhiiN| aisA kahane se vacanavizeSa aura tadavastha doSa 'jo ki Upara batA diyA gayA hai' do doSa hote haiM / unameM vacanavirodha doSa isaprakAra haiRjusUtranayakI apekSA saMpUrNa palAlakA jalanA asaMbhava hai isaliye yadi palAlake eka dezake jalane se hI saMpUrNa palAlakA jalanA mAnA jAyagA to vAdIkA vacana prativAdI (jaina) ke pakSakA saMpUrNa rUpase dUSaka nahIM ho sakatA kyoMki RjusUtranayake viSayabhUta zuddha vartamAnakAla meM saMpUrNa palAlakA yadi jalanA siddha ho sake to 'palAlakA jalanArUpa' saMpUrNa pakSa dUSita ho sakatA hai kiMtu usa eka samaya meM to eka dezakA jalanA hI ho sakatA hai isaliye eka pakSakA hI dUSaka ho sakatA hai paraMtu vAdI saMpUrNa pakSako dUSita karanA cahatA hai aura yahAM para eka pakSa hI dUSita hotA hai isaliye vacanavirodha hai / yahAM para yaha na kahanA cAhiye ki eka dezake dUSita hone se samudAya dUSita mAnA jAyagA isaliye vacanavirodha nahIM ho sakatA ? kyoMki eka dezake dUSita honapara samudAya dUSita ho jAtA hai aisA sarvathA siddha karanA sAmarthya ke bAhira hai ataH isa vacanavirodharUpa doSale saMpUrNa padArthakA jalanA asaMbhava honese eka dezake dAise saMpUrNa padArthakA dAha mAnA jA sakatA hai yaha kahanA ayukta hai / tathA palAlakA jo eka deza jala rahA hai usase vAkIkA bacA eka deza tadavastha hai- vinA jalA huA hai, aura usakA jalanA asaMkhpAta samayakA kArya hai jo ki zuddha vartamAnakAlake eka samayamAtra RjusUtranayakA viSaya ho hI nahIM sakatA isaliye tadavastha doSa se bhI palAlakA jalanA vartamAnakAlIna eka samayavartI nahIM kahA jA sakatA kyoMki palAlake avayava aneka haiM unameM yadi kucha avayavoM ke jalane se saMpUrNa palAlakA Rescatess Ak RAJAJ adhyApa 1 474 Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya rA0 bhASA GHBHISHEDOS902061-5GALSAREECEBS jalanA mAnA jAyagA to usIke kucha avayavoMke na jalanese saMpUrNa palAlakA nahIM bhI jalanA (adAha) mAnA jA sakatA hai| yadi yaha kahA jAyagA ki kucha avayavoMke jalanese saMpUrNa palAlameM dAha hI mAneMge | adAha nahIM mAna sakate to vahAM para yahI samAnarUpase uttara hai ki kucha avayavoMmeM adAha-na jalanA | dekhakara saMpUrNa palAlameM adAha hI kyoM nahIM mAnA jAyagA ? isarItise yaha bAta siddha ho cukI ki RjusUtranayake viSayabhUta eka samayameM saMpUrNa palAlakA jalanA nahIM ho sakatA isaliye palAlakA jalanA RjusUtranayakA viSaya nahIM kahA jA sakatA kiMtu usakA abhAva RjusUtranayakA viSaya hai| kA isIprakAra pAnI pInA bhojana karanA Adi bhI asaMkhyAte samayoMke kArya haiM aura RjusUtranayakA viSaya eka samayavartI paryAya hai isaliye RjusUtranayakI apekSA unakA vyavahAra nahIM ho sktaa| S tathA sapheda raMga kAlA hotA hai yaha bhI RjusUtranayakA viSaya nahIM kyoMki RjusUtranaya eka samada yavartI paryAyako viSaya karatA hai sapheda raMgakA kAlA honA aneka samayasAdhya bAta hai isaliye 'sapheda | kAlA nahIM hotA hai' yahI RjusUtranayakA viSaya mAnanA cAhiye / zaMkA - yadi RjusUtranayakA viSaya vartamAnakAlIna eka samayavartI paryAya hI mAnI jAyagI to khAnA| pInA Adi paryAya aneka samayasAdhya haiM isaliye isa nayakI apekSA jaba ve siddha na ho sakeMge taba | saMsArase unakA nAma hI uTha jaaygaa| so ThIka nhiiN| yahA~para RjusUtranayakA viSayamAtra dikhAyA gayA hai| khAna pAna Adi vyavahAroMkI siddhi naigama Adi jo pahile naya kaha Aye haiM unase nirvAdharUpase hotI hai| isaliye koI doSa nhiiN| isaprakAra yaha RjusUtranayakA.vyAkhyAna kiyA gayA hai| zapatyarthamAhvayati pratyAyayatIti shbdH||8||s ca liNgsNkhyaasaadhnaadivyaabhicaarnivRttiprH||9|| N DANIELITaman RECACAASALALASGAAAALODASAN aa ISEDCASNA . . 475 Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . abbAsa -%EPE ghaTa paTa Adi zabdoMke uccAraNa karate hI una padArthoke jAnakAra puruSako jisake dvArA apane || vAcya padArthakA jJAna ho vaha zabdanaya hai aura liMga saMkhyA sAdhana AdimeM jo vyavahAranayase mAnA huA | anyAya hai-vyabhicAra hai usake dUra karanekeliye hai| puliMga strIliMga aura napuMsakaliMgake bhedase liMgake tIna bheda haiN| ekavacana dvivacana aura bahuvacanake bhedase saMkhyA tIna prakAra hai / prathama puruSa madhyama puruSa aura uttama puruSa sAdhana hai athavA yuSmad aura asmad zabda sAdhana hai| sAdhanAdi yahAM para jo Adi / zabda hai usase kAla AdikA grahaNa hai / ina liMga-kAla Adi saMbaMdhI vyabhicAroMkI nivRtti karanA hI zabdanayakA viSaya hai| strIliMgake sthAnapara puliMgakA kahanA aura pulliMgake sthAnapara strIliMgakA kahanA Adi liMgavyabhicAra hai / jisataraha-tArakA svAtiH' svAti nakSatra tAre haiN| yahAMpara tArakA zabda strIliMga aura / svAti zabda puMliMga hai isaliye strIliMgakI jagaha pulliMga vyabhicAra hai / 'avagamo vidyA' jJAna vidyA hai| yahAM para avagama zabda puMlliMga aura vidyA zabda strIliMga hai| yahAM para pulliMgakI jagaha strIliMga 6 kahanese liMgavyabhicAra hai| 'vINA Atoya' vInavAjA, Atodya kahA jAtA hai / isa sthAnapara bINA * sroliMga aura Atoya napuMsakaliMga hai isaliye strIliMgakI jagaha napuMsakaliMga kahanese liMga vyabhicAra IAL hai / 'AyudhaH zaktiH zakti Ayudha hai| yahAM para Ayudha napuMsakaliMga aura zakti strIliMga hai| yahAM para napuMsakaliMgakI jagaha strIliMga kahanese liMga vyabhicAra hai / 'paTo vastre' kapaDA vastra hai yahAM para paTa, 15 pulliMga aura vastra: napuMsakaliMga hai| pulliMgakI jagaha napuMsakaliMga kahanese vyabhicAra hai / 'dravyaM 1 yaha dUsarA pakSa zlokavArtika aura tasvArtharAjavArtikakI prAcIna bhASAke anusAra likhA gayA hai| PRERBACCINSAECAURBAR / 1C - Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 13SIR SAHEBOOPLEARCINGECHUGESABIRBA parazuH" pharasA dravya hai| yahAM para dravya zabda napuMsakaliMga aura parazu pulliMga hai / napuMsakaliMgakI jagaha puMliMga kahanese liMga vyabhicAra hai|| eka vacanakI jagaha dvivacana, eka vacanakI jagaha bahu vacana AdikA kahanA saMkhyAvyabhicAra hai | | jisataraha-nakSatraM punarvasU' punarvasu nakSatra hai, yahA~para nakSatra zabda ekavacanAMta aura punarvasU zabda divaH | canAMta hai| yahA~para ekavacanakI jagaha dvivacana kahanese saMkhyA vyabhicAra hai| 'nakSatraM zatabhiSaja' zata| bhiSajA nakSatra haiM, yahAM para nakSatra zabda ekavacanAMta aura zatabhiSag zabda bahuvacanAMta hai isajagaha eka | vacanake sthAnapara vahuvacana kahanese saMkhyA vyAbhicAra hai| godau grAmaH" gauoMko denevAle gAva haiN| yahAM | para goda zabda dvivacanAMta aura grAma zabda eka vacanAMta hai / isajagaha dvivacanake sthAnapara ekavacana kahanese saMkhyA vyabhicAra hai / 'punarvasU paMca tArakA pAMca tAre punarvasU haiN| yahAM punarvasU zabda dvivacanAMta aura paMcatArakA zabda bahuvacanAMta hai isasthAnapara dvivacanake sthAnapara bahuvacana kahanese saMkhyAvyabhicAra hai 'AmrA vana' Amake vRkSa vana haiM, yahA~para Amra zabda bahuvacanAMta aura vana zabda eka vacanAMta hai isa | jagaha vahuvacanake sthAnapara ekavacana kahanese saMkhyA vyabhicAra hai tathA 'devamanuSyA ubhI rAzI deva aura manuSya ye do rAzi haiN| yahAM para deva manuSya zabda bahuvacanAMta aura rAzizabda dvivacanAMta hai| isa || jagaha bahuvacanakI jagaha dvivacana kahanese saMkhyA vyabhicAra hai isakI nivRtti zabdanayase hotI hai arthAt | puMliMgake sAtha strIliMgakA prayoga karanA athavA ekavacanake sAtha bahuvacanakA prayogakaranA Adi zabda | nayako apekSA vyabhicAra hai| isIprakAra yusmad zabdakI jagaha asmad zabdake prayogako vA asmad zabdakI jagaha yusmad zabda HOTSABASABAS A A Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya P ke prayoga athavA uttama puruSakI jagaha madhyama puruSa Adi mAnanA sAdhana vyabhicAra hai aura usakI nivRci zabdanayase hai / jisataraha-ehi manye rathena yAsyasi yAtaste pitaa'| arthAt jAo maiM aisA samajhatA hUM ki tuma rathase jAoge paraMtu aba na jAoge tumhArA pitA calA gyaa| isa vAkyake zabdoM kA artha to yaha hotA hai paraMtu yahAM hAsya honese vyAkaraNake niyamAnusAra yuSmadkI kriyAmeM asmad, hai aura asmadkI kriyA meM yuSmad ho gayA hai evaM artha hotA hai ki tU jo rathase jAnA cAhatA thA so usa TU para to terA bApa caDhakara calA gayA yahAMpara 'emi' isa uttama puruSakI jagaha ehi' yaha madhyama puruSa, 'manyase isa madhyama puruSakI jagaha manye" yaha uttama puruSa aura 'yAsyAmi' isa utcamakI jagaha yAsyasi' yaha madhyama puruSa kiyA gayA hai athavA 'maiM' kI jagaha 'tU' aura 'tU' kI jagahapara 'maiM isaprakAra yuSmad / asmad zabdoMke prayogakA viparivartana kiyA gayA hai isaliye yahAMpara sAdhana vyabhicAra hai| isIprakAra kAla AdikA bhI vyabhicAra hai aura usakI zabdanayase nivRtti mAnI gaI hai / vaha 4 isaprakAra hai_ bhaviSyat Adi kAloMmeM honevAle kAryakA bhUtakAlameM honA mAna lenA kAla vyabhicAra hai| jisa hU~ taraha "vizvadRzvAsya putro janitA" jisane samasta brahmAMDako dekha liyA hai aisA isake putra hogaa| yahAM hai para samasta brahmAMDakA dekhanA bhaviSyat kAlakA kArya hai usakA bhUtakAlameM honA mAna liyA gayA hai 1 sarvArthasiddhimeM sAdhanavyabhicAraH (kArakanyabhicAraH) senA parvatamadhivasati / puruSavyabhicArA ehi manye rathena yAsyasi nahi yAsyasi yAtaste pitA, arthAta sAdhanakA rya kAraka mAnA hai aura sAdhana vyabhicArakA senA parvatameM rahatI hai yaha udAharaNa diyA hai| puruSa vyabhicAra eka judA vyabhicAra mAnA hai aura usakA ehi manye rathenetyAdi udAharaNa diyA hai| SNECTOR HERBARIUSHRSS 178 Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - ambAra 0rA0 bhASA GRECAUGDISCIENCESROGRECEIGIBABAGAUR | isaliye yahA~para bhinnakAla-bhaviSyatkAlakA kArya, bhinnakAla-bhUtakAlameM, kahanese kAlavyAbhicAra hai| | isItaraha bhAvikRtyamAsIt' Age honevAlA kArya ho cukA yahAMpara bhI bhinna kAlake kAryakA bhinna | | kAlameM honA mAnanese kAla vyAbhicAra hai| . / ' upagrahakA artha parasmaipada vA Atmanepada hai / parasmaipadakI jagaha Atmanepada kaha denA aura Atmane|| padakI jagaha parasmaipada kaha denA upagraha vyAbhicAra hai| sthA dhAtu parasmaipadI hai paraMtu upasargake balase use 5 AtmanepadI mAna liyA jAtA hai jaise 'tiSThati' ke sthAnapara satiSThate pratiSThate Adi prayoga kiye jAte haiN| yahAMpara parasmaipadakI jagaha Atmanepada kahanese upagraha vyabhicAra hai| isItaraha 'ramu krIDAyAM dhAtu | AtmanepadI hai / vahA~para upasargake balase use parasmaipadI mAnaliyA jAtA hai jaise 'ramate' ke sthAnapara viramati uparamati prayoga kiye jAte haiN| yahAMpara Atmanepadako parasmaipada kahanese upagraha vyabhicAra hai| yaha upagraha vyabhicArakA kathana sarvArthasiddhikI TippaNI aura arthaprakAzikA TIkAke AdhArapara hai| 1 saMvyavamAt / 1 / 2 / 21 / sam vi ava aura pra upasargase pare rahanepara sthA dhAtuse Atmanepada hotA hai / jainendravyAkaraNa / 2 vyAGazca ramaH / 1 / 2165 upAt / 1 / 2 / 96 / vi AG pari aura upa upasargase bhAge ramu dhAtu rahane para parasmaipadahotA hai| jainendravyAkaraNa / 3 atra parasmaipadopagrahaH atra sUtraM samavapravibhyaH / ramu krIDAyAmityatrAtmanepadopagrahaH / vyAparibhyo ramaH iti vyabhicArasUtraM / arthAt satiSThate pratiSThate yahAM para parasmaipada upagraha hai aura parasmaipadI sthA dhAtuse 'samavapavibhyaH' isa sUtrameM vahAM upagrahakA vyamicAra AtmanepadaM huA hai| 'ramu krIDAyAM' yahAM para prAtmanepada upagraha hai aura 'vyAparibhyo ramaH' isa sUtrase vyabhicArasvarUpa parasmai-- pada huA hai| sarvArthasiddhi TippaNI pRsstth80| 4 bahuri prAramadepadakU parasmaipada bhayA aise hI upasarga vyabhicArakU vyavahAranaya anyAya mAne haiM isa zabdanayase samasta virodha |mi hai| arthaprakAzikA pRSTha 63 / CASSIBASSISEASORROREGISTEREONE Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SACHCHEREGIONEDABASAHERS paM0pannAlAlajI dUnIvAloMkI TIkAmeM bhinna rUpase likhA hai| isIprakAra aura bhIvyAbhicAra samajha lene cAhiye / aura unakI zabdanayase vyAvRci jAnanI cAhiye / isakA khulAsA yaha hai ki ekavacanake sAtha bahuvacana hai kA puliMgake sAtha zrIliMga yA napuMsaka liMgakA ityAdi prakArase jo saMbaMdha hai evaM vyavahAra hai use vyava hAranaya to ThIka samajhatA hai usanayakI apekSA vaise prayoga kiye jA sakate haiM vyAkaraNa bhI unhIM prayogoM 8 ke anusAra siddhi karatA hai paraMtu zabdanayakI pradhAnatAse ve prayoga ThIka nahIM haiM / kAraNa jitane bhI zabda bheda haiM, liMga bheda haiM, kArakAdi bheda haiM ve saba isa nayakI apekSA bhinna bhinna arthake dyotaka haiM, isahU~ liye bhinna aA~kA paraspara saMbaMdha mAnanA ThIka nahIM hai ataeva zabdanaya usa vyavahArako dUSita-vya- * hai bhicarita samajhatA hai / vyavahAranayase bhale hI ThIka hoN| jitane bhara bhI liMga Adi vyabhicAra doSa Upara kahe gaye haiM ve sabhI ayukta haiM / vastu svarUpasera se viparIta vAtako siddha karanevAle haiM kyoMki bhinna arthakA bhinna artha ke sAtha saMbaMdha ho nahIM sktaa| / yadi haThAt liMga vyabhicAra Adiko yukta mAnA jAyagA to bhinna padArthakA bhinna padArthake sAtha saMbaMdha honA yukta hogA phira ghaTako'paTa aura paTako'ghaTa bhI kaha denA paDegA paraMtu vaisA hotA nahIM isaliye 8 samAna.liMga samAna saMkhyA aura samAna sAdhana Adi zabdoMkA hI. ApasameM saMbaMdha hotA hai isabAtakA jJApaka zabdanaya hai yadi mUlazabdake liMga Adi bhinna hoMge aura paryAya zabdake bhinna hoMge to isarIti 1 ara saMtiSThatekI evaja pratiSThate kahai ara 'viramati' kI jagaha 'uparamate' kahai so upagraha kahiye upasarga vyabhicAra hai| zlokavArtikAkAra bhI 'pratiSThate,'sthAnapara 'avatiSThate, kahanA aura 'viramati jagaha para uparamate, kahanA upagraha vyabhicAra mAnate haiN| 'bhinna -bhinna nayoMse donoM hI prakArake artha'prAmANIka hai| . nA Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya MOUNDA-SANSAMACARA & se 'tArakA svAtiH' yahA~para trIliMga tArakA zabdake puMliMga strAtizabda aura nakSatraM punarvasU yahAM ekamalA vacanAMta nakSatra zabdake dvivacanAMta punarvasU Adi jitane apara vibhinnaliMgaka Adi paryAya kahe gaye || haiM ve liMga Adi vyabhicAra svarUpa haiM ApasameM unakA saMbaMdha nahIM ho sakatA isaliye ve zabdanayake viSaya nahIM kahe jA sakate / zaMkA yadi tArakA zabdakI svAti paryAya aura nakSatra Adi zabdoMkI punarvasU Adi paryAya na mAnI jAyagI to loka aura zAstra donoMkA virodha hogA kyoMki saMsArameM vaisA vyavahAra dIkha paDatA hai aura || zAstroMmeM vyavahAranaya vaise prayogoMko ThIka mAnatA hai isaliye zAstravirodha AtA hai / isakA uttara yaha ||6|| hai hai ki yahA~para zabdanayakA vAstavika viSaya kyA hai ? isa tattvapara vicAra kiyA gayA hai| yadi isa tatta hai vicArase kisI prakArakA virodha jAna paDe to ho, usakI koI ciMtA nahIM kyoMki jo puruSa jJAnavAna hai| ve vyavahArakA svarUpa acchItaraha jAnate haiN| kisa nayakA viSaya kyA hai ? ve acchItaraha vyavahAra PI kara sakate haiM isaliye jisanayakA jo svarUpa hai vaha usI nayase ThIka hai| vizeSa-jisaprakAra ghaTa paTa Adi padArtha bhinna haiM usIprakAra jina zabdoMke liMga saMkhyA Adi | bhinna haiM ve bhI ApasameM bhinna haiM isaliye zabdanayakI apekSA jo zabda bhinnaliMgaka Adi haiM unakA ||6|| & ApasameM saMbaMdha nahIM ho sakatA kyoMki liMga saMkhyA Adike bhedase ve padArtha bhI bhinna bhinna haiM aura 6 4aa anya padArthoM kA anya padArthoM ke sAtha saMbaMdha hotA nahIM yaha siddhAMtasiddha vAta hai / yadi liMga AdikehU hU~ bhedase bhinna bhI padArthoM kA jabarana ApasameM saMbaMdha mAna liyA jAyagA taba ghaTa paTa vA.ghaTa maTha AdikA II bhI saMbaMdha yukta kahanA paDegA phira ghaTa paTa Adi bhinna bhinna padArtha bhI eka mAnane hoNge| isaliye vibhinna || BABISHNOISSESSMAG Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sanrA0 bhASA SAHESASURECRORESPERIES liMgaka vA vibhinnasaMkhyaka Adi zabdoMkA liMga Adike bhedase bheda honeke kAraNa ApasameM saMbaMdha siddha nahIM ho sakatA kiMtu jo zabda samAnaliMgaka jisataraha 'ghaTaH kuTaH' aura samAnasaMkhyAka jisataraha 'nakSatra-RkSa' Adi hoMge unhIkA ApasameM saMbaMdha ho sakatA hai yaha zabdanaya vatalAtA hai| isarItisa 'tArakA svAtiH' yahA~para liMga bheda aura nakSatraM punarvasU ityAdi sthaloMpara vacana Adike bhedoMse paraspara bhinna honeke kAraNa ApasameM saMbaMdha nahIM ho sakatA kyoMki vahAM liMga AdikA vyabhicAra hai isIliye unakA vaisA vyavahRta honA zabdanayakI apekSA vAstavika nahIM / yadi yahA~para yaha zaMkA kI jAya ki tArakA zabdakI paryAya svAti; aura nakSatra zabdakI paryAya punarvasU AdikA vyavahAra saMsArameM maujUda hai phira vahAMpara zabda nayakI apekSA liMga vyabhicAra Adi doSa nahIM mAne jA sakate kyoMki kisI bhI siddhAMtakArane vahAMpara liMga vyabhicAra Adi doSa svIkAra kara unakA parihAra nahIM kiyA hai / isaliye jabarana liMga Adi vyabhicAra doSoMko prakAzita karaneke liye zabdanayakA mAnanA nirarthaka hai? 8 so nahIM / zabda padArthapara vyAkaraNa zAstra kI sacA nirbhara hai| yadi vaiyAkaraNoMko zabdopajIvI bhI kaha diyA jAya to ayukta nhiiN| jina jina vyabhicAra doSoMkA Upara ullekha kiyA gayA hai aura unakA ra prakAza karanevAlA evaM rokanevAlA zabdanaya batAyA gayA hai, zabdamANa vaiyAkaraNoMne bhI unheM vyabhicAra hU~ doSa mAna unakA parihAra kiyA hai paraMtu vaha unakA mAnA huA parihAra sadoSa hai / vinA zabdanayake hai 'mAne liMga vyabhicAra Adi doSoMkA parihAra ho nahIM sakatA isaliye zabdanaya mAnanAhI hogaa| liMga * saMkhyA Adi saMbaMdhI vyabhicAra doSoMkI nivRcike liye vaiyAkaraNoMne kyA kyA parihAra diye haiM aura ve kisataraha sadoSa haiM.1 isaviSayameM hama zlokavArtikake vacana yahAM uddhRta karate haiM MEvilawaiiiiiiamari Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PRECA adhyAya barA. bhASA ye hi vaiyAkaraNa(NAH) vyavahAranayAnurodhena "dhAtusaMbaMdhe pratyayAH" iti sUtramArabhya vizva-15 ||6|| zvAsya putro janitA bhAvikRtyamAsAdityatra kAlabhedepyekapadArthamAhatAH, yo vizvaM drakSyati so'pi putro) bhASA hai janiteti bhaviSyakAlenAtItakAlasya bhedo'bhimataH tathA vyavahAradarzanAditi / tatra yaH (tanna zreyaH) 183 parIkSAyA mUlakSateH kAlabhede'pyarthasyAbhede'tiprasaMgAt / rAvaNazaMkhacakravartinorapyatItAnAgatakAlayo | rekatvApatteH AsIdrAvaNo rAjA zaMkhacakravartI bhaviSyatIti zabdayobhinnaviSayatvAnnakArthatati cet vizvaH || 5 dRzvAjanitetyanayorapi mAbhUttata eva / nahi vizvaM dRSTvAniti vizvadRzivetizabdasya yo'rtho'tItakAlasya 5 janiteti zabdasyAnAgatakAlaH, putrasya bhAvino'tItatvavirodhAta / atItakAlasthApyanAgatavA(tva) vyaparopAdekArthatAbhineti cet tAI na paramArthataH kaalbhedepybhinnaarthvyvsthaa| tathA karoti kriyate itikArakayoHkartRkarmaNo de'pyabhinnamarthata evAdriyate / sa eva karoti / kiMcit sa eva kriyate kenaciditi pratIteriti tadapi na zreyaH parIkSAyAM / devadattaH kaTaM karotItyatrApi 5 krtRkrmnnodevdttkttyorbhedprsNgaat| tathA puSyaM tAraketyavyaktibhede'pi na kRtArthamekamAdriyate / liMgamaziSya lokAzrayatvAditi / tadapi ||6|| na zreyaH / paTaH kuTItyatrApi paTakuTyorekatvaprasaMgAt, taliMgabhedAvizeSAt / tathApo'bha ityatra saMkhyAbhede'pyakamarthajalAkhyamAhatA saMkhyAbhedasyodbhadakatvAd gurvAdivaditi / tadapi na zreyaH parIkSAyAM ghaTasaMstava ityatrApi tathAbhAvAnuSaMgAt saMkhyAbhedAvizeSAt / ehi manye rathena yAsyasi, nahi yAsyasi yAtaste pitA iti sAdhanabhede'pi pdaarthmbhinnmaahtaaH| 'prahAse manyavAci yuSmanmanyaterasmadekavaca' iti vacanAt / tadapi na zreyaH parIkSAyAM / ahaM pacAmi vaM||6 483 6 pacasItyatrApi asmyussmtsaadhnaabhede'pyekaarthtvprsNgaat|| GOSSHREEGAACHAAHEBISODECECTIOGRAHASRA UGUARAULAGANISATURALCOHCHAR Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya tathA saMtiSThate avatiSThate ityatropasargabhede'pyabhinnamarthamAhatA upamargasya dhaatumaatrdyotktvaaditi| tadapi na zreyaH / tiSThati pratiSThate ityatrApi sthitigatikriyayorabhedaprasaMgAt tataH kAlAdibhedAdbhinna | kA evArtho'nyaghAtiprasaMgAditi zabdanayaH prakAzayati / - dhAtvarthasaMbaMdhI pratyaya jisa kAlameM kaha gae haiM unase bhinna kAlameM bhI hote haiM aise arthavAle sUtrakA & nirmANakara vizvadRzvAsya putrojanitA, bhAvikRtyamAsIt' yahAMpara jo bhaviSyata kAlake kAryako bhUtakAla hai meM mAnanese kAlakA bheda rahanepara bhI bhAviSyat aura atIta kAlako vaiyAkaraNa eka mAnate haiM aura donoM kAloke abhedamAnane meM yaha hetu dete haiM ki saMsAra meM vaisA vyavahAra hotA hai| paraMtu unakA vyavahArake AdhIna donoM kAloMkA abheda mAnanA yukta nhiiN| kyoMki yadi kAloMke spaSTarUpase bheda rahanepara bhI padArthoM ko zA eka mAna liyA jAyagA to rAvaNa to bhUtakAlameM ho cukA, zaMkha cakravartI Age honevAlA hai, yahAMpara kA bhI bhaviSyat aura bhUta donoM kAloMkA bheda hai isaliye yahAM para bhI rAvaNa aura zaMkha donoM padArthoM ko % &aa eka mAna lenA cAhiye / yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki 'AsIdrAvaNo rAjA' rAvaNa ho cukA, 'zaMkha- * cakravartI bhaviSyati' zaMkhacakravartI Age hogA yahAMpara rAvaNa aura zaMkha zabda bhinna bhinna viSayavAle honese hai | eka nahIM ho sakate isaliye rAvaNa aura zaMkhakA eka mAnanA bAdhita hai / so ThIka nhiiN| 'vizvadRzvA' / / yahAM para dRzvA zabdakA artha atItakAla hai aura 'janitA' zabdakA artha bhaviSyatkAla hai| donoM hI 7 zabdoMkA ApasameM bhinna bhinna artha hai isaliye bhaviSyatkAlameM honevAlA putra atItakAlameM huA' nahIM mAnA jA sakatA / yadi yahAMpara phira yaha kahA jAya ki atItakAlameM bhaviSyatakAlakA Aropakara donoMko eka mAnakara bhaviSyatkAla meM honevAlA putrarUpa kArya atItakAlameM huA mAnA jA sakatA hai MARRIERSAREIO OM Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA0rA0 bhASA 485 isaliye donoM kAloMke eka honepara una donoMkA kArya bhI eka ho sakatA hai to usakA uttara yaha hai ki upacArase kAlakA abheda mAnakara bhaviSyatakAlake kAryako bhUtakAlakA kArya mAna bhI liyA jAya taba bhI vaha vAstavika rUpase eka nahIM mAnA jA sakatA, aupacArika hI rahegA isarItise vaiyAkaraNa logoMne vyavahArarUpa hetu pradarzanakara jo 'vizvadRzvAsya putro janitetyAdi' yahA~para bhUta bhaviSyat donoM kAloMko eka mAnakara bhaviSyatakAla ke kAryakA bhUtakAlameM honA vAstavika batalAyA thA aura vyabhi cArakA parihAra kiyA thA vaha asaMgata siddha ho gayA isaliye zabda nayakI apekSA kAlabhedase padArthoMkA bhI bheda hone ke kAraNa vahAM Apasa meM saMbaMdha honA bAdhita hai / tathA 'karoti' yaha kartA meM pratyaya hai aura 'kriyate' yaha karmameM pratyaya hai yahAM para kartA aura karma kArakakA bheda hai paraMtu vaiyAkaraNoM kA yaha kahanA hai ki " sa eva karoti kiMcit sa eva kriyate kenacit " vahI kucha karatA hai aura vahI kisIke dvArA kiyA jAtA hai aisI saMsArameM pratIti hotI hai isaliye kartA karma donoM | eka hI haiN| Apasa meM eka dUsarekI paryAya ho sakate haiM evaM kAraka vyabhicAra doSa naSTa ho jAtA hai| vaha bhI ayukta hai / yadi kartA aura karmakA abheda mAna liyA jAyagA 'devadattaH kaTaM karoti' devadatta caTAI banAtA hai yahAM para bhI kartA devadaca aura karma caTAIko eka mAnanA paDegA isaliye uparyukta pratItise kartA karmako eka mAnakara kAraka vyabhicAra doSakA parihAra karanA vaiyAkaraNoMkA bAghita aura ayukta hai / tathA'puSyaM tArakA' yahAM para yadyapi padArthameM bheda nahIM kyoMki puSya nakSatra tArakAoMse judA nahIM paraMtu puSya zabda napuMsakaliMga hai aura tArakA zabda strIliMga hai isaliye liMgake bhedase Apasa meM donoM zabdoM adhyAye 1 gs Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lbhl ko bhI bhinna hone ke kAraNa unakA Apasa meM saMbaMdha nahIM ho sakatA isaliye vahA~para liMgavyabhicAra yukta hai / yadi isa liMgavyabhicArake parihArakeliye vaiyAkaraNa yaha kaheM ki liMga ke bhedase do abhinna padArthoM kA bheda mAnanA nirarthaka hai kyoMki lokavyavahAra se liMgabheda padArthoMkA bhedaka nahIM hotA isaliye 'puSyaM tArakA' yahAMpara donoM zabdoM kA saMbaMdha honese liMgavyabhicAra dUra ho jAtA hai / so ThIka nahIM / yadi liMgabheda honepara bhI padArtha eka samajhe jAMyeMge to 'paTaH kuTI' yahAMpara paTa aura kuTIko bhI eka kahanA paDegA kyoMki puSya aura tArakAke samAna yahA~para bhI liMga bheda hai evaM liMga bheda rahate bhI puSya aura tArakAko jisaprakAra eka mAnA jAtA hai usIprakAra paTa aura kuTIko bhI eka mAnanA cAhiye / isarItise liMga bheda rahate bhI loka vyavahArase donoM padArtha eka haiM yaha jo liMgavyabhicArakeliye vaiyA karaNoMkA parihAra hai vaha ThIka nahIM / tathA 'Apa'bhaH' yahAMpara apa zabda nitya bahuvacanAMta hai aura aMbhaH zabda eka vacanAMta hai / vacanake bhedase padArthoM kA bhI bheda ho jAtA hai isaliye yahAMpara saMkhyA vyAbhicAra doSa hai / parantu vaiyAkaraNoM kA yahAM mAnanA hai ki jisaprakAra guru Adi, padArthoM kA bheda batalAnevAle haiM, bheda karanevAle nahIM usI prakAra saMkhyAbheda bhI padArthoM ke bhedakA batalAnevAlA hai karanevAlA nahIM isaliye 'ApaDamaH' yahAM para saMkhyA bheda rahate bhI padArthoMkA bheda na honese Apasa meM saMbaMdha ho sakatA hai ataH apa aura jala donoMkA abheda honese yahAM saMkhyA vyabhicAra doSa dUra ho jAtA hai ? so bhI ThIka nhiiN| yadi saMkhyA ke bheda rahate bhI padArtha eka mAne jAyage to ghaTa saMstava ( 2 ) ( stavana ) ye padArtha eka ho jAyage kyoMki 'ApoM'bhaH' ke samAna yahAM para bhI saMkhyAbheda hai evaM saMkhyAbheda rahate bhI jisa taraha una donoM padArthoMko eka mAnA hai aisA adhyAya Las Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va0rA0 bhASA 487 HERBAR | inheM bhI mAnanA paDegA / isaliye saMrUpA vyabhicArakI nivRttike liye diyA huA bhI vaiyAkaraNoMkA parihAra kAryakArI nahIM / tathA 4 'ehi manye rathanetyAdi' yahA~para ( 'manyase' isa madhyama puruSake sthAnapara 'manye' yaha uttamapuruSa athavA ) yuSmad zabdake ( tvaM ) prayoga ke sthAnapara asmad zabdakA (ahaM) prayoga diyA hai / tathA (uttama puruSa ' yAsyAmi' 'emi' kI jagahapara madhyamapuruSa 'yAsyasi' aura ehi athavA ) asmad zabda ke. (ahaM) prayogakI jagaha yuSmad zabdakA (vaM ) prayoga kiyA hai isaliye yahAM sAdhana vyabhicAra hai kyoMki eka puruSakI jagaha dUsarA puruSa kaha denA vA yuSmad zabdake prayogakI jagaha asmad zabdakA prayoga vA asmad zabdakI jagaha yuSmad zabdakA prayoga kara denA sAdhana vyabhicAra hai yaha Upara kaha diyA gayA | hai parantu vaiyAkaraNa loga 'prahAse manyavAci yuSmanmanyaterasmadekavaca' isa sUtrAnusAra yuSmad aura asmad zabdake prayogoM ko eka mAnate haiM aura isa taraha abheda mAnakara yahA~para sAdhana vyabhicArakA parihAra karate haiN| parantu unakA vaisA mAnanA ThIka nahIM kyoMki sAdhanake bheda rahate bhI yadi padArthoM ko eka mAnA jAyagA to 'ahaM pacAmi tvaM pacAsa' yahA~para bhI yuSmad asmadrUpa sAdhanoM kA bheda hai isaliye yahAM para bhI eka mAnanA paDegA phira bhinna bhinna rUpase jo do prayoga hote haiM ve na ho sakeMge isaliye sAdhana vyabhicArake dUra karaneke liye jo vaiyAkaraNoMne samAdhAna diyA hai vaha ayukta hai| tathA saMtiSThate kI jagaha para avatiSThate kahanA upagraha vyabhicAra hai parantu vaiyAkaraNoM kA kahanA hai ki upasarga kevala 1 / prahAse manyopapade manyateruttama ekavaca | 1|4|107 // jisa dhAtukA upapada manya dhAtu ho aura haMsI artha gamyamAna ho to usa prakRtibhUta dhAtuse madhyama aura manya dhAtuse uttama puruSa hotA hai / pANinIya vyAkaraNa / adhyAda Kad Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhAtuke artha dyotana karanevAle hote haiM bheda karanevAle nahIM hote isaliye upasargoM ke bhedake rahate bhI artha bhinna nahIM hotA, eka hI rahatA hai / parantu yaha unakA kahanA ThIka nhiiN| kyoMki yadi upasarga padArthoM ke arthakA bhedaka nahIM hai- dhAtukA jo artha hai usIkA dyotana karanevAlA hai to ' tiSThati' kA artha to ThaharanA hotA hai aura 'pratiSThate' kA artha gamana karanA hotA hai / yahAMpara sthiti aura gati donoM kriyAoMkA aikya ho jAnA cAhiye parantu vaisA ho nahIM sakatA isaliye upagraha vyabhicArakI nivRtti ke liye bhI jo vaiyAkaraNoMne parihAra diyA hai vaha bhI bAdhita hai / isa uparyukta AlocanAse yaha bAta siddha ho cukI ki liMga Adike bhedase padArtha bhinna haiM aura usa bhedakA prakAza karanevAlA zabdamaya hai / isaprakAra yaha zabdanayakA varNana ho cukA / aba kramaprApta samabhirUDha nayaMkA svarUpa kahA jAtA hai nAnArthasamabhirohaNAtsamabhirUDhaH // 10 // aneka arthoko choDakara pradhAnatA se jo eka hI arthameM rUDha- prasiddha ho - usI artha ko viSaya karane vAlA ho vaha samabhirUDha naya hai / khulAsA tAtparya yaha hai ki jisataraha tIsarA sUkSmakriya nAmakA zukladhyAna artha vyaMjana aura yogoMkI palaMTana ke abhAva se avIcAra aura avatarka honese sUkSmakAya yoga meM rahaneke kAraNa sUkSmakriya hai arthAt sukSmakriya dhyAna ' 1 upasargeNa dhAtvartho balAdanyaH pratIyate / mahArAhArasaMhAravihAraparihAravat // 1 // arthAt upasargake balase jabarana ghAtukA artha badala jAtA hai jisa taraha eka hI hR dhAtukA upasarga vaLase prahAra AhAra Adi neka artha ho jAte haiM / yadi upasarga arthakA bhedaka na mAnA jAyagA to isa zloka sambandhI siddhAMta ko mithyA kahanA hogA / : adhyAya Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya * kA sUkSmakAya yogameM rahanA prasiddha hai usIprakAra gozabdake yadyapi vANI pRthvI Adi aneka artha haiM || to bhI dUsare dUsare arthoMkA vAcaka na hokara vaha gAya zabdameM hI rUDha hai|smbhiruuddh nayA rUDha padArthako hI viSaya karatA hai isaliye go zabdake kevala gAya hI arthako prakAzita karanA yaha samabhirUDha nayakA | | viSaya hai / yahAMpara yaha avazya samajha lenA cAhiye ki sotI uThatI baiThatI calatI kisI bhI hAlatameMma cAhe gAya ho vaha sava avasthAvAlI gAya samabhirUDha nayakA viSaya hai| ___athavA zabdoMkA jo prayoga kiyA jAtA hai vaha artha jJAna ke liye kiyA jAtA hai yadi vaha artha ) IS jJAna eka hI zabdake prayogase siddha ho jAya to phira dUsare paryAya zabdakA kahanA vyartha hai / yadi yaha || kahA jAya ki eka arthake pratipAdana karanevAle aneka zabda bhI hote haiM isaliye artha eka hI rahatA hai | hai| paraMtu zabda bheda vahAM rahata usakA yaha ucara hai ki yadi zabda bheda hogA to arthabheda bhI niyamase hai hogA kyoMki jitane zabda bheda haiM utane hI unake artha haiM' yaha niyama hai / jisataraha yadyapi iMdra zaka puraMdara Adi zabda eka hI zacIpati-iMdra arthake kahanevAle haiM tathApi paramaizvaryakA bhoktA honese iMdra, sAmarthyavAna honese zaka aura puravidAraNa karanese puraMdara isaprakAra una bhinna bhinna zabdoMke bhinna bhinna artha haiN| isarItise paryAyoMke anusAra iMdra zabdake aneka artha rahate bhI vaha rUDha iMdra (zacIpati) artha IS meM hI hai aura isa rUDha arthako hI samabhirUDha naya viSaya karatA hai| yahAMpara yaha vAta samajha lenI cAhiye ki cAheM iMdra paramaizvaryakA bhoga kare yA na kare kisI bhI hAlata ho taba bhI vaha samabhirUDha nayakA viSaya hai| UCLUBLEGENERASAILABLETTER 1jittiyamittA sadA ciciyamicANi hoti paramatyAH / yAvanmAtrAH zandAH tAvanmAtrAH paramArthA bhvNti|' SABA Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 1 . BriSTORISASTRORMALEBRLECREATERRORIES ___ athavA-jo padArtha jahAM sarvathA maujUda hai vahIMpara pradhAnatAse rahaneke kAraNa samabhirUDha kahA jAtA hai| jisataraha kisIne pUchA ki-bhAI ! tuma kahAM rahate ho ? ucara milA-hama apanI AtmAmeM nivAsa karate haiM / kyoMki pradhAnatAse AtmAkA rahanA AtmAmeM hI hai dUsare padArthoM meM usakA rahanA nahIM ho sakatA yadi anya padArthakA anya padArthameM bhI rahanA mAnA jAyagA to jJAna Adi vA rUpa Adi / % guNoMkA rahanA bhI AkAzameM mAnanA paDegA isaliye anya padArthakA anya padArthameM rahanA nahIM ho hU~ sakatA / apanA apanemeM hI rahanA ho sakatA hai / isarItise pradhAnatAse AtmAkA rahanA AtmAmeM hI hU~ hai rUDha hai isaliye dUsare dUmare padArthoM ko choDakara pradhAnatAse eka padArtha-apanemeM, hI rahaneke kAraNa hai AtmA samabhirUDha nayakA viSaya hai| evaMbhUtanayakA lakSaNa yenAtmanA bhuutstenaivaadhyvsaayytiityevNbhuutH||11|| jo padArtha jisa svarUpa arthAt artha kriyAse jisasamaya pariNata ho usakA usIsvarUpa arthakriyA : 6 pariNAmase nizcaya karanA evaMbhUta nayakA viSaya hai / jisataraha iMdra zabdakA artha paramezvara hai jisasamaya 8 vaha paramaizvaryakA bhoga kara rahA ho usIsamaya usako iMdrakahanA yaha evaMbhUtanayakA viSaya hai kiMtu jisakA kevala nAmamAtra iMdra hai vA jahA~para kisI padArthameM iMdrakI sthApanA hai vA jo isasamaya iMdra nahIM Age haiM jAkara iMdra honevAlA hai vaha samabhirUDha nayakA viSaya nahIM kyoMki uparyukta tInoM avasthAoMmeM paramaizvarya hai kA bhoga nahIM ho rahA hai| isIprakAra anya zabdoM meM bhI jisa jisa kSaNameM unakI jisa jisa artha kriyA hai kA pariNamana ho rahA hai usa usa kSaNake usa usa pariNamanakI apekSA evaMbhUtanayakI yojanA kara lenI cAhiye yadi arthakriyAkI pariNatikA dUsarA dUsarA kAla hogAto ve evaMbhUtanayake viSaya nahIM ho skte| 49. Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya bArA mASA 191 RSASREALISAECALCASHASABALASAThana athavA-AtmazabdakA artha svarUpa bhI hai isaliye jisa zabdakA artha jisa svarUpase ho usakA usI rUpase honekA nizcayakaranA evaMbhUtanayakA viSaya hai| jisataraha 'gacchatIti gau' jo gamana karai | usakA nAma gAya hai yaha gozabdakA vyutpacisiddha artha hai / yahA~para jisataraha jisa manuSyake hAthamaiM | || daMDa ho use hI daMDI kahanA kiMtu pUrva aura uttara kAlameM usake hAthameM daMDa na rahanese daMDI na kahanA hai | usItaraha jisasamaya gAya gamana kara rahI ho usIsamaya use gAya kahanA aura pUrva aura uttara kAlameM || |jaba ki vaha khaDI vA so rahI hai usasamaya gamana na karaneke kAraNa gAya na kahanA evaMbhUtanayakA viSaya aa hai| isI prakAra aura zabdoMmeM bhI samajha lenA caahiye| athavA-AtmazabdakA artha jJAna hai isaliye AtmA jisa kSaNameM jisa padArthake jJAnase yukta ho || || use vahI kahanA evaMbhUtanayakA viSaya hai| jisataraha jisakSaNameM AtmA iMdra padArthake jJAnase pariNata ho rahA hai use iMdra kahadenA athavA jisasamaya agni padArthake jJAnase pariNata ho rahA hai use agni kaha | denA yaha evaMbhUtanayakA viSaya hai| yahAMpara 'evaMbhUyata iti' 'aisA honA' isa evaMbhUtanayake arthakI pratIti | zabdase hotI hai isaliye zabda hI evaMbhUtanaya mAnA hai kAraNameM kAryakA upacAra hai arthAta evaMbhUtanaya ke arthakI pratItimeM kAraNa zabda hai aura kArya evaMbhUtanaya hai / zaMkA ABOBOOSEBESALESESCARBASANACEAST .1 / samabhirUda aura evaMbhUta nayake jo udAharaNa diye gaye haiM unheM bahutase loga samAna sarIkhe jAnakara yaha zaMkA kara baiThate haiM ki ina donoM nayoMmeM kyA meda hai / isaliye yahAM unakA spaSTIkaraNa kara dete haiM vyutpattisiddha artha kyA hai isa bAtakA kucha bhI vicAra na kara prasiddha arthakA jAna lenA samabhiruDha nayakA viSaya hai jisa taraha gozabdakA vyutpattisiddha artha 'jo gamana kare usakA nAma gAya hai' yaha hai isakA to vicAra na karanA kiMtu usake vANI pRthvI Adi Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ umaTavala adhyA ' dAhakatvAdyatiprasaMga iti cettavyatirekAdAtiprasaMga iti // 12 // yadi agnijJAnase pariNata AtmAko evaMbhUta nayakI apekSA agni kahA jAyagA to jalAnA. | pakAnA Adi jitane dharma agnimeM haiM ve saba AtmAmeM bhI mAnane paDeMge isaliye AtmA agni nahIM kahA jA sakatA? so ThIka nahIM / nAma sthApanA Adi jisa svarUpase kahe jAte haiM ve usase Abhinna rahate haiM aura jisa padArthake jo jo dharma hote haiM ve niyamitarUpase usImeM rahate haiN| AtmAkA jo agni hai M& nAma hai usakA AtmAke sAtha abheda hai paraMtu agnike jo jalAnA pakAnA Adi dharma haiM ve agnimeM hI 1|| meM rahate haiM AtmAmeM nahIM ho sakate isaliye noAgamabhAva arthAt sAkSAt agnimeM rahanevAlA dAhakapanA | | AgamabhAva arthAt aupacArika agnimeM nahIM ho sktaa| isarItise yadi AtmAkA nAma agni mAnA | jAyagA to agnike dAhakatva Adi dharma AtmAmeM mAnane paDeMge yaha jo Upara zaMkA kI gaI thI vaha nirmUla siddha ho cukii| -1545455 AERAIGARASIBHABHISHEKONEY aneka arthoM meM prasiddha artha 'gAya' lenA aura saba aryoko choDa denA tathA usa gAyako sotI uThatI vaiThatI calatI sabhI avasyAoMmeM gAya kahanA yaha samabhirUDha nayakA viSaya hai| isI taraha indra zabdakA vyutpattisiddha artha paramaizvaryakA bhoganA hai isakA to vicAra na karanA kiMtu zaktimAna honA, puroMkA vidAraNa karanA Adi aneka arthoM meM prasiddha artha paramaizvaryakA bhoganA hI lenA aura artha choDa denA evaM usa indrako paramaizvaryakA bhoga kara rahA ho, vAna kara rahA ho sabhI avasthAnoM meM indra karanA yaha samabhirUDhanayakA viSaya hai isI taraha aura mI udAharaNa samajha lenA cAhiye / paraMtu jahAM para kevala vyutpacisiddha ho artha viSaya ho vaha evaMbhUta naya hai jisa taraha gapana karanevAlIko hI gAya kahanA khaDI rahanevAlI vA khonevAlIko na kahanA vA jisa samaya indra paramaizvarSakA bhoga kara rahA ho usI samaya indra kahanA anya samaya indra na kahanA yaha evaMbhUta nayakA viSaya hai / 2 Agama no AgamakA artha nApasthApanetyAdi sUtrameM likha pAye haiN| SCORE Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naigamake bAda saMgraha, saMgrahake bAda vyavahAra isa rUpase jo nayoMkA krama hai usa kramake hone meM uttaro|| cara sUkSmaviSayatA evaM pUrva pUrva naya kAraNa aura ucara uttara naya kArya isaprakAra kArya kAraNabhAva kAraNa | hai| ina donoM kAraNoMmeM uttarocara sUkSmaviSayatArUpa kAraNa isaprakAra hai naigamanayakA jaisA satpadArthameM saMkalpa hai vaisA hI asatpadArthameM saMkalpa hai isaliye sat asat donoM prakArake padArthoM meM saMkalpako viSaya karaneke kAraNa sabase adhika viSaya naigamanayakA hai| saMgrahanayakA abhedayA svarUpa sat-dravyatva Adi hI viSaya hai asat nahIM hai isaliye naigamanayakI apekSA saMgraha nayakA viSaya | alpa hai| vyavahAra naya abhedako viSaya na kara sat dravya Adike bhedoMko viSaya karatA hai isaliye saMgraha || | nayakI apekSA vyavahAranayakA alpa viSaya hai| bhedoMmeM bhI vyavahAra totrikAlavartI bhedoMko viSaya karatA 6 hai paraMtu RjusUtranaya zuddha vartamAnakAlIna bhedako hI viSaya karatA hai isaliye vyavahArakI apekSA Rju-18 hai| sUtranayakA alpaviSaya hai| RjusUtranaya liMga saMkhyA AdikA bheda na kara vartamAna paryAyako viSaya karatA hai paraMtu zabdanaya usa eka paryAyameM bhI liMga saMkhyA Adike bhedase arthakA bheda prakAzana karatA hai isaliye RjusUtranayakI apekSA zabdanayakA alpaviSaya hai / arthAt RjusUtranaya artha paryAya aura zabda paryAya sabhI ko viSaya karatA hai paraMtu zabdanaya kevala zabda paryAyako hI viSaya karatA hai / isaliye RjusUtra mahAviSaya || aura zabdanaya svalpaviSaya hai / zabdanaya liMga saMkhyA Adike bhedase hI artha bheda mAnatA hai, paryAya bhedase || arthabheda nahIM mAnatA paraMtu samabhirUDha naya bhinna bhinna paryAyoMke bhinna bhinna artha hote haiM yaha dyotana | karatA hai isaliye paryAyake bhedase arthakA bheda mAnanA samabhirUDha nayakA viSaya honese zabdanayakI apekSA samabhirUDha alpaviSaya hai arthAt zandanaya nAnA zabdoMke arthako grahaNa karatA hai paraMtu samabhirUDha AURREARSABREALOUSERUAERUA Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PROTESSERECOREBURGER naya kisI niyata arthako hI dyotana karatA hai| samabhirUDhanaya sonA uThanA baiThanA Adi aneka kriyAyukta padArthako bhI dyotita karatA hai paraMtu evaMbhUtanaya jisa kAlameM jo artha kriyA ho rahI hai usIkI apekSA 8/ adhyAya usa padArthako dyotita karatA hai isaliye samabhirUDhanayakI apekSA evaMbhUtanaya alpaviSaya hai / tathA kArya ra kAraNatA isaprakAra hai naigamanayake viSayameM hI saMgrahanayakI pravRtti hai isaliye naigamanaya kAraNa aura saMgrahanaya kArya hai| saMgrahanayake viSayameM vyavahArakI pravRtti hai isaliye saMgrahanaya kAraNa aura vyavahAranaya kArya hai isItaraha se Age bhI pahilA pahilA naya kAraNa aura uttara uttara naya kArya samajha lenA cAhiye isaprakAra ucarottara sUkSmatA aura ApasameM kArya kAraNatA rahanese naigamake vAda saMgraha, saMgrahake bAda vyavahAra ityAdi krama mAnA gayA hai| ye sabhInaya pUrva pUrva mahAviruddhaviSayavAle hai aura uttarottara anukUla viSayavAle haiM kyoMki pahile nayane jitane padArthako viSaya kara rakkhA hai usako AgekA naya viSaya nahIM karatAisaliye pahilA naya viruddha mahA viSayavAlA hai tathA Ageke nayakA jo viSaya hai vaha pahileke nayameM garbhita hai isaliye hU~ hai AgekA naya pahile nayake anukUla alpaviSayavAlA hai isaprakAra pUrva pUrva mahA viruddha viSayavAle evaM hai 1 yahA para yaha dRSTAMta samajha lenA cAhiye ki kisI nagarameM pakSA bolatA yA usa bolanA suna ekane kahA isa nagarameM pakSI bolatA hai| dUsarene kahA isa nagarameM eka vRkSa hai usa para pakSI bolatA hai| tIsarene kahA vRttakI baDI DAlo para pakSI bolatA hai| cauthene kahA choTo DAlI para baiTha kara bolatA hai| pAMcavene kahA DAlIke eka deza para baiTha kara bolatA hai| chaThene kahA pakSo apane zarIrameM bolatA hai / sAtaveMne kahA vaha apane kaMThameM bolatA hai ityAdi yahAM para jisa prakAra pakSIke bolanekA sthAna pahile bahuta baTA catalA kara pIche krama kramase alpa batalAyA gayA hai usI prakAra pahile naigama nayakA viSaya bahuta batalAyA hai| phira krama kramase alpa batalApA gayA hai isaliye naigama Adi nayoM meM uttarottara samaviSayatA hai| SARABIABADRISTRETISTESTOSTERRORRECes Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S ta0rA0 bhASA ECREASEALREATERESPECARRBALA | uttarottara anukUla viSayake dhAraka naya anaMta zaktisvarUpa dravyako pratizaktikI apekSA bhinna hote jAte haiM isaliye nayoM ke bahutase bheda haiN| adhyAya isaprakAra jisataraha ApasameM eka dUsarekI apekSA karanevAle taMtU jisa samaya buna jAte haiM usakA samaya unakI paTa Adi saMjJA ho jAtI hai aura puruSoMke zItanivAraNa Adi prayojanIya kAryoMke siddha karane meM samartha ho jAte haiM kiMtu ve hI jaba jude jude rahate haiM usasamaya kisI bhI prayojanIya kAryako siddha nahIM kara sakate usIprakAra paraspara sApekSa-ApasameM eka dUsarekI apekSA rakhanevAle aura kahIM gauNa to kahIM pradhAnarUpase vivakSita hI naya samyagdarzana ke kAraNa haiN| yadi ve paraspara sApekSa na hoMge to kabhI , samyagdarzanake kAraNa nahIM ho sakate / zaMkA nirapekSa taMtU zItanivAraNa Adi kisI bhI arthakriyAko nahIM karate yaha kahanA ThIka nahIM kyoMki | koI koI taMtU carmakI-zarIrake aMzakI rakSA karanevAlA tathA, eka vakalakA taMtU vajanake bAMdhane meM samartha || dekhA gayA hai parantu naya jaba nirapekSa hote haiM usa samaya inase koI bhI arthakriyA siddha nahIM hotI isa liye Upara jo taMtuoMkA dRSTAMta diyA gayA hai vaha viSama hai ? so ThIka nahIM / nirapekSa taMtU paTa Adi / kAryarUpa honemeM samartha nahIM ho sakate hamArA yaha kahanA hai kiMtu vAdIne jo carma rakSA karanA vA kisI ra 6 kisI vakalake taMtuoMse bajanakA bAMdhA jAnA kArya batalAyA hai vaha paTa AdikA kArya nahIM / vaha kevala taMtUmAtrakA kArya hai isaliye hamAre kathanakA ThIka tAtparya na samajha viSama udAharaNa kahanekA vRthA vAdI 1 nirapekSA nayA mithyAH sApekSA vastu te'rthakat // 108 // devAgama stotra arthAt paraspara nirapekSa naya mithyA haiM aura paraspara Clot | sApekSa kAryakArI haiN| he bhagavan ! Apake matameM-jina matameM sApekSa natha hI kAryakArI vastu hai| ANSAREERSATISEASEALEGALISASTERS Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ EGLES ECRECROSECRELECRECRUGALADISHAD ne upAlaMbha diyA hai / vAstavameM to jo vAdIne kevala taMtuoMkA kArya batalAyA hai vaha apane (taMtu) haiN| avayavoMkI apekSA na kara pratyeka taMtU bhI ukta kAryake karanemeM samartha nahIM ho sktaa| isaliye paraspara nirapekSa rahanepara koI bhI kArya nahIM ho sakatA yaha hamArA kahanA kabhI bAdhita nahIM ho sktaa| yadi | yahA~para phira yaha zaMkA kI jAya ki| nirapekSa taMtuoMmeM zaktikI apekSA paTa Adi kArya karanekI sAmarthya hai isaliye nirapekSa taMtu paTa | hai Adi kAryasvarUpa kahe jA sakate haiM ? isakA samAdhAna yaha hai ki nirapekSa nayoMkA nAma aura unakA || ke bhinna bhinna jJAna bhI samyagdarzanakI prAptimeM kAraNarUpa zakti rakhatA hI hai / isaliye nirapekSa bhI naya hai samyagdarzanake kAraNa bana sakate haiM isa rItise dRSTAMta aura dASTAMta donoM meM samAnatA rahanese taMtuoMko udAharaNako viSama udAharaNa batalAnA asaMgata hai| kA vizeSa-saba nayoMke malabheda nizcaya aura vyavahAra do haiM nizcayanayakA abheda viSaya hai aura vyava hArakA bheda viSaya hai| ina do hI bhedoMke aura saba bheda haiN| nizcayanayakA artha vAstavika hai vstukaa| | vAstavika svarUpa hai vaha dravya aura paryAya do bhedoMmeM vibhakta haiM isaliye nizcayanayakI siddhi dravyArthika hU~ | aura paryAyArthikake AdhIna mAnI hai ataH dravyArthika aura paryAyArthika ye donoM naya satyArthanaya haiN| hai jo naya dravyako viSaya karatI haiM ve dravyArthaka aura jo paryAyako viSaya karatI haiM ve paryAyArthika haiN| hai| naigama saMgraha aura vyavahAra ye tIna naya dravyako viSaya karanevAlI haiM isaliye dravyAArthaka haiM aura Rju sUtra Adi cAra naya paryAyoMko viSaya karatI haiM isaliye paryAyArthika haiM isa rItise ye sAtoM naya dravyA-|- ||11 1 / NicchayavavahAraNayA mUlaM meyA NayANa sanmANaM / NicchayasAhaNaheo davyaya pajjacchiyA muNaha // 1 // BABIRECECASSASARSANE Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhASA 197 - BHASABHABHISHTRANSINGINEERA rthika aura paryAyArthika nayoMke hI bheda haiN| inhIM sAtoMmeM AdikI cAra naya to guNoMko viSaya karane | adhyAya se arthanaya kahalAtI haiM aura aMtakI tIna naya zabdako viSaya karanese zabdanaya kahalAtI haiN| vyavahAra naya bhedoMko viSaya karatA hai aura usake sadbhUta vyavahAra asadbhUta vyavahAra aura upa-12 caritAsabhUta vyavahArake bhedase tIna bheda haiM jisa nayake dvArA sat-ThIka vyavahAra ho arthAt jisa | vastuke jo guNa aura paryAya haiM ve usIke kahe jAMya paraMtu bhinnatA se kahe jAMya vaha sadbhUta vyavahAra naya ||5|| hai| jisake dvArA asat vyavahAra ho arthAt anyake guNa paryAya anyake kahe jAMya vaha asadudbhUta vya-18|| 4 vahAranaya hai aura jisake dvArA aupacArika asat vyavahAra ho vaha upacaritAsadbhUta vyavahAra naya hai| sadbhUta vyavahArake-zuddhasadbhUta vyavahAra aura azuddhasadbhUta vyavahArake bhedase do bheda haiM zuddha guNa aura zuddha guNIkA bheda kahanA jisataraha jIvake kevalajJAnAdi guNa haiM athavA zuddha paryAya aura zuddha paryAyIkA bheda kahanA jisataraha siddhajIvakI siddhaparyAya hai yaha zuddha sadbhUta vyavahAra hai evaM azuddha || guNa aura azuddha guNIkA bheda kahanA jisaprakAra jIvake matijJAna Adi guNa haiM athavA azuddhaparyAya || | aura azuddha paryAyIkA bheda kahanA jisataraha saMsArI jIvakI deva Adi paryAya haiM yaha azuddhasadbhuta 15 vyavahAranaya hai| . asadubhUtavyavahAra-svajAtyasadbhUtavyavahAra 1 vijAtyasadbhUtavyavahAra 2 aura svajAtivijAtya-15 sadbhUtavyavahArake 3 bhedase tInaprakArakA hai| jisake dvArA svajAtisaMbaMdhI asat vyavahAra hotA ho vaha hai| svajAtyasadbhUtavyavahAranaya hai jisaprakAra paramANu bahupradezI hai| yahAMpara.bahupradezI pudgala dravya paramANu kA sajAtIya hai paraMtu paramANu bahupradezI nahIM, vaha ekapradezI hI hai isaliye ekapradezIkI jagaha bahu. 63 - Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BAURISRO RECRUPLORECARRBA hai pradezI kahanese 'paramANuko bahupradezI kahanA' svajAtyasadbhUtavyavahAranayakA viSaya hai / jisanayake dvArA vijAtisaMbaMdhI asadvyavahAra hotA ho vaha vijAtyasadbhUtavyavahAra hai / jisamakAra matijJAna mUrtika / dravyase utpanna huA hai isaliye mUrtika hai / yahA~para vijAtIya mUrtikake saMbaMdhase amUrtika kI jagaha, mUrtika kahanese matijJAnako mUrtika vatalAnA vijAtyasadbhUta vyavahAranayakA viSaya hai / evaM jisa nayake 1 dvArA svajAti vijAti saMbaMdhI asat vyavahAra ho vaha svajAtivijAtyasadbhUta vyavahAranaya hai / jisa taraha jJAna jJeyameM rahatA hai| yahAMpara jJeyase jIva ajIva donoM prakArake jJeya padArthoM kA grahaNa hai| unameM jIva padArtha jJAnakA sajAtIya hai aura ajIva padArtha jJAnakA vijAtIya hai donoMko jJAnakA AdhAra kahanA svajAtivijAtyasadbhUta vyavahAranayakA viSaya hai| upacaritAsadbhUtavyavahAranayake bhI svajAtyupacaritAsadbhUta vyavahAra 1 vijAtyupacAritAsadbhuta vyavahAra 2 aura svajAtivijAtyupacaritAsadbhUta vyavahAra 3 ye tIna bheda haiM / jisanayake dvArA sva jAtisaMbaMdhI Aropita asat vyavahAra haiM vaha vyavahAra upacaritAsadbhutavyavahAra hai jisaprakAra putra ra strI Adi mere haiN| yahAMpara strI putra AtmAkI apekSA svajAtIya ho / unako merA kahanA svajAtIya Aropita asat hai isaliye vaha svajAtyupacaritAsadbhUta vyavahAranayakA viSaya hai / jisake dvArA vijAtisaMbaMdhI Aropita asat vyavahAra ho vaha vijAtyupacaritAsadbhUta vyavahAranaya hai jisaprakAra hai hai va AbharaNaM Adi mere haiN| yahAMpara vastra AbharaNa Adi acetana padArtha AtmAke vijAtIya haiM / unako merA kahanA vijAtIya Aropita asat hai isaliye vaha vijAtyupacAritAsadbhUta vyavahAra nayakA viSaya hai 198 OM hai| evaM jisanayake dvArA svajAti vijAti donoM saMbaMdhI Aropita asat vyavahAra ho vaha svajAti SANDIPIECENERA-SCRECOREIGNBARAGAOISTORICK Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 pASA 99 vijAtyasadbhUta vyavahAranaya hai| jisataraha deza rAjya kilA Adi mere haiN| yahAMpara deza Adike kahane se unameM rahanevAle manuSya tithaMca Adi jIva aura maddala kuMvA Adi ajIva donoM prakAra ke padArthoMkA grahaNa hai| unameM manuSya Adi AtmAMke svajAtIya aura mahala kuvAM Adi vijAtIya haiM isaliye deza Adi mere haiM isa sthAnapara svajAtIya vijAtIya donoM prakAra ke padArthoM ko merA kahanA svajAtivijAtyu pacaritAdbhUta vyavahAranayakA viSaya hai / isaprakAra nizcaya vyavahAra aura unake bheda dravyArthika paryAyArthika aura naigama Adi nayoMkA saMkSeparUpase yahAM kucha varNana kiyA gayA hai vizeSa zlokavArtika nayacakra AlApapaddhati Adise samajha lenA cAhiye / nizrayanayake kitane bheda haiM aura ve kyoM haiM ? tathA dravyArthika aura paryAyArthika keM kitane bheda haiM / yaha saba bhI uparyukta graMthoMmeM acchI taraha khulAsA kiyA gayA hai / naya sAta hI kyoM haiM ? zlokavArtikakArane yaha viSaya bahuta hI spaSTa kiyA hai aura saptabhaMgImArgadvArA nayoMke bahutase bheda batalAye haiM vistAra ke bhedase yahAM nahIM likhA gayA hai / asala meM kisI abhiprAya vizeSako naya kahate haiM, jitane abhiprAya ho sakate haiM utane hI naya kahe jA sakate haiM isaliye abhiprAyoMke bheda anaMta honese nayavAda bhI anaMta hai / ve sthUlarUpa se pariNata kiye jAte haiM isaliye saMkhyAte naya hai / jJAnadarzanayostattvaM nayAnAM caivaM lakSaNaM / jJAnasya ca pramANatvamadhyAye'sminnirUpitaM // 1 // 1 / mudrita granthoM meM 'jJAnadarzanayostatraM nayAnAM caiva lakSaNaM' yaha pATha milatA hai parantu 'tabhvaM' yaha judA pada kahanepara kucha arthameM bhI apUrvatA nahIM bhAtI dUsare prathamAdhyAya meM tava padArthakA bhI varNana kiyA gayA hai yadi yahAM para 'tattvaM' yaha judA pada mAnA jAtA hai to prathamAdhyAyake varNanIya padArthoMke ullekhameM tasva zabdakA ullekha chuTa jAtA hai isaliye 'tavanayAnI' yaha samasta pATha acchA adhyAya 1 499 Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaABAD-1565 yahAM para pahilA adhyAya samApta hotA hai isaliye usameM varNana kie gaye viSayoMkA sAmAnyarUpase 5 yahAM smaraNa karAyA gayA hai ki isa prathamAdhyAyameM jJAna darzana tattva aura nayoM ke svarUpa vA lakSaNoMkA adhyA varNana kiyA gayA hai aura sannikarSa AdikI pramANatAke pArahArapUrvaka jJAnakI pramANatA batalAI gaI hai| jIyAciramakalaMkabrahmA lghuh(vy)vynRptivrtnyH| anavadyanikhilavidvajananutavidyaH prshstjnhRdyH||1|| isI graMthake anya (zrItattvArtharAjavArtika) bhASATIkAkAra paM0 pannAlAlajI dUnIvAloMne isapadyakI * saMskRta TIkA likhI hai use hama yahAM uddhRta kie dete haiM| na kalaMkA aSTAdazadoSavizeSA yasya sa akalaMkaH, vRdayati vardhayati prajA iti brahmA / akalaM. 5 kazcAsau brahmA ca akalaMkabrahmA-zrIRSabhadevaH / etasya brahmatvaM karmabhUmiprayogapradarzakatvena bodhyaM, 5 AdibrahmA iti yAvat / ma ciraMjIyAt / dharmasyAnAdinidhanatve'pi upasthitAvapasarpiNIprAraMbhe prathamara. latrayasvarUpadhArakatvena pravartakatvena ca tadIyAgatasaMtAnAdasmAkaM nijasvarUpopalabdhidAyakavanAsAdhAra- hai| hai NopakArakartRtvaM vivakSitaM / ata eva ciraMjIyAditi padasya saMgatiH / kathaMbhUtaH sa laghuhavanRpativarata. hai nyH| atra havvazabdaH prAkRtaH sa ca kasyacinnRpativizeSasya vAcI sa tu dvitIyArthe grAhyaH / atra tu | prakRtibhUtatvAt havyazabdagrahaH, tathA ca laghuhavyanRpativaratanaya iti jAtaM / asyArthaH-havyazabdasya 9 bhojnvaacktaa| hu dAnAdAnayoH iti dhAtunA niSpannatvAt "havyakavye daivatrye anne" iti liMgAnu jAna paDatA hai / yadi tavakA artha sarUA kiyA jAya to judA pada rakhanese bhI koI virodha nahIM pAtA hai / jJAna darzanake svarUpameM tacoMkA svarUpa garSita ho jAtA hai / isa dRSTise 'tatvaM' bhI ThIka ho sakatA hai| SHRISHAIBFSAKASIA + 5 EAUGERS. Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 0rA0 bhASA RPORAK zAsanAcca / tathA ca laghu ivyaM yasya sa lghuhvyH| aMtimabhogabhUmijakalpavRkSodbhavabhojanakartRtvAt / | bhojane laghutvaM bhavati atra laghuzabdaH sApekSaH / kasmAlaghuH ? ityAkAMkSAyAM karmabhUmijamanuSyebhyaH, | sa cAsau nRpatiH sa ca laghuhavyanRpatiH, nAbhirAjA ityarthaH / tasya varaH putraH, RSabhaH / punaH kathaMbhUtaH hU~ anavaratanikhilaviddhajananutavidyaH, nikhilAzca te vidvajjanAzca nikhilavidvajjanA yadA vidvAMso devA vibudhaparyAyavAcakatvAt / janAH manuSyAH, taiH, anavarataM nutA prastutA vidyA kevalajJAnaM yasya / yaddhAra | vidvAna vita-avadhijJAnaM, vidyate yasya sa vidvAna saudharmeMdraH, janAH bharatAdayaH, taiH nutAH-AdareNa gRhItA || // vidyAH-heyopAdeyopadezA yasya sH| punaH kathaMbhUtaH? prazastajanahRdyaH-prazastAH prazaMsAM prAptAH saptavi1 dhiprAptAH gaNezA vRSabhasenAdayo janAH dvAdazasabhAnivAsinaH, teSAM hRdayArthaprakAzakatvAt hRdyaH ityrthH| dvitIyArthastvayaM-akalaMka eva brahmA, hayati vardhayati cAritraM yadvA hayati sUtrArthamiti brhmaa| akalaMkazcAsau brahmA ca akalaMkabrahmA, etena zAstrakartA svanAma prakhyApayati sa triraM jIyAt / pUrva | vdrthH| kathaMbhUtaH saH laghuhavvanRpativaratanayaH-havvanRpateH kaniSThaputra iti (?) yAvat / punaH kathaMbhUta 1 AcAryapravara akalaMkadevake viSayameM jo bhI kucha itihAsa milatA hai usakI bahutase bAteM saMdehAspada haiM parantu isameM | sandeha nahIM ki akalaMka niSkalaMka do sahodara bhAI the aura una donoMmeM akalaMkadeva jyeSTha the isaliye ukta pathakI saMskRtIkAse | jo akalaMkadevako kaniSTa putra batalAyA gayA hai vaha sandehAspada jAna par3atA hai| | akalaMkadevakI aitihAsika sAmagromeM unheM mantriputra batalAyA gayA hai| kisI kisI prabala mantrIko rAjAkI padavI rahatI hai haba bhI koI khAsa paricaya jAna paDatA hai anyathA usake pIche laghu vizeSaNa vyartha hI hai| vartamAnameM bhI hulakara mahArAja, seMdhiyA mahArAja Adi prasiddha hI haiM isaliye bhagavAna akalaMkadevake mantrI bhI pitAko 'laghuhanvanRpati' kahanemeM kucha Apatti nahIM jAna pddtii| LABARRICUPEECUGUAERBARBAR SHOROROREP Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya anavadyanikhilavidvajananutavidyaH-nikhilAH sakalA vidvajanA nigamadArzanaH, taH, anavarataM nirava cchinnaM nutA prastutA syAdvAdavidyA yasya saH; punaH kathaMbhUtaH prazastajanahRdyaH-prazastA janAH samyagdarza- 18 |6|| nopetA bhavyAH, teSA manohArI svavacanapIyUSeNa saMdehAdihAlAhalasya nirAvRtatvAt / isa zlokase AzIrvAdAtmaka namaskAra kiyA gayA hai| isake do artha haiN| usameM eka arthase bhagavAna RSabhadevako AzIrvAda diyA gayA hai aura dUsare arthase vArtikakAra zrIakalaMkadevako AzI. vAdakA vidhAna hai| pahilA artha isa prakAra hai zrInAbhirAjAke utkRSTa putra, sadA hI iMdra Adise stuta, avadhijJAna vA kevala jJAnake svAmI, | | gautama Adi gaNadhara aura bharata Adi bhavyoMke pyAre, doSarahita Adi brahmA, zrIRSabhadeva bhagavAna | sadA jayavaMta raho / dUsarA artha-haba rAjAke kaniSTha kiMtu utkRSTa putra, sadA baDe baDe vidvAnoMse stuta, // syAdvAda vidyA nidhAna, samyagdarzanake dhAraka, bhavya janoMke pyAre evaM sUtroMke arthako vRddhiMgata karanei kAraNa brahmA zrIakalaMkadeva cirakAla jayavaMte prvrtii| RUPEPPEDGEAUGUSARBARAHIBAHA DISTRIEBEOBABAEROBBEAUTERUSH isaprakAra zrItattvArtharAjavArtikAlaMkArakI bhASATIkAmeM prathama adhyAya samApta huA // 1 // 502 Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ASTERESTERESERRESTERese zrItattvArtharAjavArtikAlaMkAra " (prathama khaMDa samAta) "HEREIGN FIRRIGHeas e Page #522 -------------------------------------------------------------------------- Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha dvitiiyaadhyaayH| -0rA0 baTA bhASA BARABARITERATES mokSazAstra graMthameM mokSamArgakA nirUpaNa hai usake kAraNa samyagdarzana Adi haiM isaliye mokSamArgake 15 | nikaTa saMbaMdhI honese unakA isa graMthameM varNana kiyA gayA hai| prathamAdhyAyameM samyagdarzanAdike lakSaNa BI utpaci aura viSaya saMbaMdhakA varNana kara diyA gayA hai| vahAMpara samyagdarzanakA lakSaNa 'tattvArthazraddhAnaMda | samyagdarzana' yaha kahA jA cukA hai aura tattvArtha zabdase vahAMpara jIva ajIva Adi padArthoM kA grahaNa kiyA | | gayA hai| arthAta jIva Adi padArthoM kA vAstavika rUpase zraddhAna honA samyagdarzana hai| vahAMpara yaha zaMkA | | hotI hai ki jIva Adi padArthoMmeM jaba sabakA zraddhAna samyagdarzana kahA gayA hai taba unameM prathamoddiSTa | jIva padArthakA zraddhAna karanA bhI samyagdarzana vatalAyA gayA hai jIvakA zraddhAna kisa svarUpase krnaa| | cAhiye jisake nizcaya jJAna, upAsanA-ArAdhanA Adise vaha samyagdarzana pragaTa ho jaay| isakeliye | graMthakAra jIvakA svarUpa vatalAte haiM arthAt AtmAkA svabhAva vatalAte haiM aura vahI zraddhAna karane yogya | hai kyoMki svabhAva aura AtmAkA abheda hai isaliye svabhAvake zraddhAnase nirvAdharUpase jIvakA zraddhAna | ho jAtA hai| phira vahA~para zaMkA hotI hai ki vaha tattva-AtmAkA svabhAva cIja kyA hai ? usakA sUtra| kAra samAdhAna dete haiM-aupazamikakSAyikAvityAdi / athavA isasUtrakI utthAnikA isaprakAra bhI hai pramANa aura nayakA varNana pahile adhyAyameM kara diyA gayA hai ve pramANa aura naya Adi prameyoMke jJAna svarUpa haiM kyoMki unase jIva Adi padArthokA jJAna hotA hai tathA prameya zabdakA artha-jIva ajIva BABASAHARAPAASANSAR Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAra HERECREENABLEGEOGALEGECHURCHA | Adi padArtha hai| unameM prameyoMkI AdimeM kahe gaye jIva padArthakA tattva-svarUpa kyA hai ? aisA prazna hone para usake uttarameM sUtrakAra kahate haiMaupazamikakSAyikau bhAvau mizrazca jIvasya svatattvamaudayikapAriNAmikau c||1|| sUtrArtha-aupazamika,zAyika, mizra, audayika, aura pAriNAmika ye jIvake svatatva arthAt nija-9 | bhAva haiM sivAya jIvake anya kisI bhI padArthameM ye nahIM rahate / vArtikakAra pratyekakA lakSaNa vatalAte haiM karmaNo'nudbhutasvIryavRttitopazamo'dhaHprApitapaMkavat // 1 // gadale jalameM phiTakaDI Adi padArthoM ke DAlanepara jisaprakAra kIcaDa nIce baiTha jAtI hai aura hai | gadalepanake abhAvase jala svaccha ho jAtA hai usIprakAra vAhya abhyaMtara donoMprakArake kAraNoMse sattAmeM | rahakara bhI jisasamaya karmakI zakti udayameM nahIM AtI usasamayameM jo AtmAke aMdara vizuddhi rahatI hai usa vizuddhikA hI nAma upazama hai| kSayo nivRttirAtyaMtikI // 2 // phiTakIrI Adi padArthoM ke DAlanese kIcaDake nIce baiTha jAnepara jisasamaya usa nitare hue jalako hU~| kisI dUsare svaccha vAsanameM le liyA jAtA hai usasamaya vaha jisaprakAra atyaMta svaccha kahA jAtA hai | kyoMki usameM phirame gadale honekI saMbhAvanA nahIM rahatI usIprakAra tapa Adi vAhya aura abhyaMtara kAraNoMke dvArA karmoM ke sarvathA nAza hojAne para AtmAke aMdara jo atyaMta vizuddhatA prakaTa ho jAtI hai usa atyaMta vizuddhikA hI nAma kSaya hai| jina karmoMke sarvathA nAza ho jAnepara yaha kSayarUpa vizuddhatA | |501 prakaTa hotI hai phira ve karma kisI hAlatameM AtmAke sAtha saMbaMdha nahIM kara skte| SANBRECEBSASURURAL S E Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A madhyAva ta0rA0 mApA ubhayAtmako mizraH kSINAkSINamadazaktikodravavat // 3 // kodoM eka jAtikA dhAnyavizeSa hai vaha mAdaka padArtha hai jisasamaya use jalase dho diyA jAtA hai | hai usasamaya dhonese kucha mada zaktike kSINa ho jAne para aura kuchake tadavastha rahane para jisaprakAra kodoM padArtha mizra mada zaktikA ghAraka kahA jAtA hai usIprakAra koMke kSaya karanevAle kAraNoM ke upasthita rahanepara karmakI kucha zaktike naSTa ho jAnepara aura kuchake sacAmeM maujUda rahanepara evaM kucha ke udaya | rahanepara jo AtmAkI 'dahI guDake samAna' milI huI avasthA hotI hai usa avasthAkA nAma mizra hai| / dravyAdinimittavazAtkarmaNaH phlpraaptirudyH||4|| dravya kSetra kAla Adi kAraNoMse karmake pAka hone para jo phala kI prApti honA hai usakA nAma udaya hai| dravyAtmalAbhamAtrahatukaH prinnaamH||5|| jo bhAvadravyake svarUpakI prApti karAne kAraNa ho aura jisameM koI dUsarA nimitta kAraNa na ho vaha pariNAma kahA jAtA hai| tatprayojanatvAd vRttivacanaM // 6 // aupazamika Adi zabdoMmeM prayojana arthameM ThaJ pratyayakA vidhAna hai| isaliye jahAM para kauMkA Pupazama prayojana ho vaha aupazamika bhAva hai / jahA~para kSaya prayojana ho vaha kSAyika bhAva hai / jahAM para | | udaya prayojana ho vaha audayika aura jahAMpara pariNAma prayojana ho vaha pAriNAmika bhAva hai / yaha aupazamika Adi zabdoMkI vyutpaci hai| svatattvaM isa zabdakA artha yaha hai-aupazamika Adika bhAva I jIvake asAdhAraNa dharma haiN| sivAya jIvake anya kisI meM nahIM rahate / aura svaM tatva svatattvaM yaha usakA samAsa hai / zaMkA USAIDSSSSSSANDIPASSASALA AAAAAAAACREACES 505. Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BREFORESTAURUCHCISFELiceNESS / vyApterodayikapAriNAmikagrahaNamAdAviti cenna bhavyajIvadharmavizeSa ___ khyApanArthatvAdAdAvaupazamikAdibhAvavacanaM // 7 // ukta pAMco bhAvoMmeM audAyaka aura pAriNAmika bhAva sarvajIva-sAdhAraNa hai-sabhI saMsArI jIvoMke pAye jAte haiM isaliye jahAM jahAM saMsArI jIvatva hai vahAM vahAM audAyaka pAriNAmika bhAva haiM isa vyApti ise jaba sabhI saMsArI jIvoMke audayika aura pAriNAmika bhAva sadA maujUda rahate haiM taba aupazamika kSAyikAvityAdi sUtrameM pahile inhI donoM bhAvoMke nAmakA ullekha karanA cAhiye aupazamika AdikA hai, nahIM ? so ThIka nhiiN| mokSazAstrakA banAnA Adi jo bhI prayatna haiM vaha bhavya jIvoMko mokSa tatvake hai| pratipAdanake liye haiN| aupazamika Adi tIna bhAva bhanyake sivAya abhavyake nahIM hote isaliye aupa2 zamika Adi tInoM bhAva 'bhavyoMke hI hote haiM abhavyoMke nahIM yaha prakaTa karaneke liye sUtrameM pahile aupazamikAdikakA ullekha kiyA gayA hai| tatra cAdAvaupazamikavacanaM tadAditvAtsamyagdazarnasya ||8||alptvaacc // 9 // samyagdarzana rUpa pahile aupazamika bhAva hotA hai pIche kSAyopazamika aura usake vAda kSAyika 6 bhAva hotA hai arthAt jo karma samyagdarzana ke virodhI haiM anAdi mithyAhASTake pahile unakI upazama avasthA hotI hai pIche kSayopazama aura kSaya avasthA hotI hai isI kramakI apekSA sUtrameM aupazamika hU~ bhAvakA sabase pahile ullekha kiyA gayA hai / aura bhI yaha vAta hai ki upazama samyagdarzanakA kAla aMtarmuhUrta hai / aMtarmuhUrtake samaya asaMkhyAta haiM yadi hara eka samaya niravacchinnarUpase upazama samyagdRSTi ikaTThe kiye jAyaM to ve aMtarmuhUrta samayameM palyake asaMkhyAta bhAga 2 SHISARSAIRECENGAGES ECASGISTRASTRI 506 REG Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA0 bhASA 507 ASIRSARORSCRECREKKIAREAK [pramANa hI ho sakate haiM adhika nahIM paraMtu kSAyika aura kSAyopazamika samyagdRSTi inase bahuta adhika hai ||6| adhyAve | isaliye saMcayakAlakI apekSA kSAyika aura kSAyopazAmika samyagdRSTiyoMkI apekSA upazama samyagdRSTi 6 | thoDe haiM tathA jo alpa hotA hai usakA pahile nipAta hotA hai isaliye aupazamika AdimeM pahile aupazamika bhAvakA ullekha kiyA gayA hai| tathA tato vizuddhiprakarSayuktatvAta kssaayikH||10|| bahutvAca // 11 // / mithyAtva samyAmithyAtva aura samyaktvarUpa samyagdarzanakI virodhI ina tInoM prakRtiyoMke sarvathA / nAzase kSAyika samyakatva hotA hai isaliye aupazamika samyaktvakI apekSA kSAyika samyaktvakI vizuddhatA adhika honese aupazAmika samyaktvake vAda sUtrameM kSAyika samyaktvakA ullekha rakkhA hai aura bhI | yaha vAta hai ki-- hai aupazamika samyagdRSTiyoMkI apekSA kSAyikasamyagdRSTi adhika haiM kyoMki yahAM AvalIkA asNkhyaahai| tavAM bhAga guNakAra mAnA hai aura asaMkhyAtaveM bhAgake samaya asaMkhyAte hI hote haiM isa niyamAnusAra usa guNakArake asaMkhyAte samaya mAne haiM / isa guNakArase aupazamika samyagdRSTiyoMse kSAyika samyagdRSTi PI guNita haiM isaliye AvalIke asaMkhyAtave bhAga guNe honese ve aupazamika samyagdRSTiyoMse adhika haiN| tathA kSAyika samyakatvakA saMcayakAla tetIsasAgara pramANa mAnA hai aura usameM pahile samayase lekara hara | eka samayameM ikaTThe honevAle kSAyika samyagdRSTi bahutase hote haiM isaliye usa AvalIke asaMkhyAtaveMbhAga || | guNakAra pramANa upazama samyagdRSTi, kSAyika samyagdRSTi ho jAte haiM isarItise aupazamika samyagdRSTiyoMkI || apekSAkSAyika samyagdRSTi adhika honese sUtra meM aupazamikake bAda kSAyika zabdakA ullekha kiyA gyaahai| CCASSADORAESABALEKANCHHECRECOLOGIN Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhyA 8551016HSSIBIDEODAHEGAR tadasaMkhyeyaguNatvAttadanaMtaraM mizravacanaM // 12 // ' kSAyika samyagdRSTiyoMkI apekSA kSAyopazamika samyagdRSTi bhI asaMkhyeya guNe mAne haiN| yahAMpara cha OM itanI vizeSatA hai ki-kSAyika samyagdRSTiyoMse kSAyopazamika samyagdRSTi dravyakI apekSA asaMkhyeya guNe hU~ dI haiM bhAvakI apekSA nahIM kyoMki vizuddhikI adhikatAse kSAyopazamika samyaktvakI apekSA kSAyika hai ba. samyaktva anaMtaguNA mAnA hai isaliye bhAvakI apekSA kSAyopazamika samyagdRSTiyoMkI apekSA kSAyika se samyagdRSTi asaMkhyeyaguNe nahIM mAne jA sakate / tathA kSAyopazamika samyaktvakA saMcayakAla kucha hai || adhika chyAsaThi sAgara pramANa hai aura usameM prathama samayase Adi lekara samaya samaya kAlakI samApti| paryaMta ikaTThe honevAle bahutase kSAyopazamika samyagdRSTi hote rahate haiM isaliye yahA~para bhI AvalIke asaMkhyAtave bhAgapramANa guNakAra mAnanese kSAyikasamyagdRSTiyoMkI apekSAkSAyopazamika samyagdRSTi usa guNakAra pramANa haiN| isaprakAra kSAyikakI apekSA kSAyopazamika samyagdRSTiyoMke adhika honese sUtrameM kSAyikake bAda mizra zabdakA ullekha hai|| / vizeSa-sAra yaha hai ki samyagdRSTiyoMmeM sabase thoDe aupazamika samyagdRSTi haiM kyoMki upazama samya# ktvakA kAla bahuta kama aMtarmuhUrta pramANa hai| usase AvalIke asaMkhyAte bhAga guNe kSAyika samyagdRSTi kyoMki kSAyika samyaktvakA kAla kucha adhika tetIsasAgara pramANa hai / usase bhI Adhika kSAyopaza|| mika samyagdRSTi haiM kyoMki kSAyopazamika samyaktvakA kAla kucha adhika chyAsaThi sAgara pramANa hai| 6 jisakA viSaya alpa hotA hai umakA pahile prayoga kiyA jAtA hai isa niyamAnusAra aupazamikakA kA alpa viSaya honese sabase pahile sUtrameM usakA grahaNa hai usase kucha adhika kiMtukSAyopazamika samyaktvakI BALEARABIEBE Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya kI apekSA alpaviSaya kSAyikasamyaktva hai isaliye aupazamikake bAda sUtrameM kSAyika zabdakA pATha ||6hai / usake vAda adhika viSaya honese kSAyopazamika samyaktvakA pATha rakkhA gayA hai| tadanaMtaguNatvAdate dvayavacanaM // 13 // tereva cAtmanaH samadhigamAta // 14 // sarvajIvatulyatvAcca // 15 // ___ audayika aura pAriNAmika bhAva sarva jIvoMke pAye jAte haiM isaliye aupazamika AdikI apekSA audAyaka aura pAriNAmika anaMta guNe honeke kAraNa sabake aMtameM ina donoMkA ullekha kiyA gayA | hai| aura bhI yaha bAta hai ki__AtmA padArtha atIMdriya hai usakA jJAna manuSya tithaMca Adi audayika bhAvoMke dvArA aura caitanya | || jIvatva Adi pAriNAmika bhAvoMke dvArA hotA hai / yadi manuSya tiryaMca vA caitanya jIvatva Adi na FI ho to AtmAkA jJAna hI na ho sakegA isaliye sAmAnyarUpase AtmAke jJApaka honeke kAraNa audayika | hU~ aura pAriNAmika bhAvoMkA sabase aMtameM ullekha kiyA gayA hai / tathA ___ audayika aura pAriNAmika donoM bhAva samasta saMsArI jIvoMke samAna haiM isaliye bhavya abhavya | || donoM prakArake jIvoMke hone ke kAraNa sAmAnya bhAva honese saba bhAvoMke aMtameM unakA ullekha kiyA | gayA hai| zaMkA tattvamiti vahuvacanaprasaMga iti cenna bhAvasyaikatvAt // 16 // - aupazamika kSAyika Adi pAMca bhAva tatva hai yahA~para tatva zabda vizeSya aura aupazamika Adi | || vizeSaNa haiN| yaha prAyaH niyama hai ki vizeSaNa aura vizeSya donoMke liMga aura vacana samAna rahate haiN| | yahA~para aupazamika Adi vizeSaNa bahuta haiM isaliye tatva zabda vahuvacanAMta kahanA cAhiye 'tattvaM' yaha ABREAAAAAAAAEESPEEG BiABBABASAGAOREAS // 509 Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SAIRREGIsome eka vacanAMta kyoM kahA gayA ? so ThIka nhiiN| opazamika Adi bhale hI aneka raheM paraMtu jIva svabhAva eka hI hai tatvakA artha bhI svabhAva hI hai isaliye 'tattvaM' yaha eka vacanAMta prayoga ayukta nahIM / yadi 18/ adhyAya yahAMpara phira yaha zaMkA kI jAya kiphalabhedAnnAnAtvamiti cenna svAtmabhAvabhedasyAvivakSitatvAta; gAvo dhanamiti yayA // 17 // pratyekamabhisaMbaMdhAcca // 18 // jaba ki aupazamika Adi svabhAvake hI bheda haiM taba bhedoMke nAnApanese svabhAva bhI nAnA kahane paDeMge isaliye svabhAvapadArtha eka nahIM kahA jA sakatA aura svabhAva padArthake eka na honepara tatvaM' yaha eka vacanAMta prayoga asAdhu hai / so bhI ThIka nahIM 'gAvo dhana' 'bahutasI gAyeM dhana haiN| yahAMpara ghi ghAtuse 'yu' pratyaya karanepara dhana zabdakI siddhi huI hai / aura yahAMpara dhanasvarUpa gAyoMke aneka rahate bhI dhana ke bhedakI vivakSA nahIM mAnI gaI hai usIprakAra svabhAvake bhale hI aupazamika Adi bheda raheM to bhI unake bhedase yahAM svabhAvabhedakI vivakSA nahIM isaliye 'tatvaM' yaha eka vacanAMta prayoga ayukta nhiiN| hU~ arthAt svabhAvoMke nAnA bheda honepara bhI una savoM meM jIva svabhAvapanA eka hai| aura bhI yaha vAta hai ki- hai tatva zabdakA pratyeka aupazamika Adike sAtha saMbaMdha hai arthAt jIvakA aupazamika bhAva nija.2 tatva hai / kSAyika bhAva nija tatva hai / kSAyopazamikabhAva nija tatva hai ityAdi isarItise tatvazabdakA jaba pratyekake sAtha bhinna bhinna saMbaMdha haiM tava 'tatva' yaha eka vacanAMta prayoga anucita nhiiN| zaMkA iMdvanirdezo yukta iti cannomayadharmavyatirekeNAnyabhAvaprasaMgAt // 19 // sUtrakArane 'aupazamikakSAyiko bhAvau mizrazca jIvasya svatatvamodAyikapAriNAmiko ca' aisA paDhA BIBIBIANS PUGUSREGURUGUAGA 3 RER Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA0rA0 bhASA 511 hai paraMtu utane laMbe coDe sUtrakI jagahapara 'aupazamikakSAyikamizraudayikapAriNAmikAH" aisA sUtra vanAnA Thoka thA / aise sutrake banAne meM do jagaha jo do zabda kahane paDe haiM ve bhI na kahane paDate vaDA bhArI lAghava hotA jo ki sUtrakAroMke matameM mahAna lAbha mAnA gayA hai isaliye vaisA lambA cauDA sUtra nahIM banAnA cAhiye so ThIka nahIM / aupazamikakSAyiko bhAva mizrazretyAdi jaisA sUtrakArane sUtra paDhA | hai usameM cazabdase pahale kahe gaye aupazamika aura kSAyika bhAvoMkA anukarSaNa hotA hai aura usase aupazamika aura kSAyika bhAvoMkI milI huI avasthA mizrabhAva liyA jAtA hai kiMtu aba vaisA sUtrana kara yadi aupazamikakSAyikamizretyAdi dvaMdvagarbhita sUtra kiyA jAyagA to cazabdake abhAvameM | aupazamika aura kSAyikakA anukarSaNa na hone para aupazamika aura kSAyikakI milI huI avasthA to mizrabhAva kahI nahIM jAyagI kiMtu unase bhinna anya hI do bhAvoMkI milI huI avasthA mizra kahI | jAyagI jo ki viruddha hai isaliye dvaMdagarbhita sUtra na kaha kara jaisA sUtrakArane sUtra banAyA hai vahI ThIka hai aura usameM cazabdase aupazamika aura kSAyika bhAvoMkI milI huI avasthA hI mizrabhAvakA artha liyA jA sakatA hai anyakA nahIM / yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki kSAyopazamikagrahaNamiti cenna gauravAt // 20 // aupazamika aura kSAyika bhAvoMkI milI huI avasthA hI mizrabhAvakA liyA jAya isa bAtakI rakSArtha hI aupazamikakSAyikamityAdi dvaMdvagarbhita sUtra kahanekA niSedha kiyA jAtA hai paraMtu yadi mizrakI jagaha kSAyopazamika kaha diyA jAyagA to uparyukta Apatti nahIM ho sakatI isaliye mizra zabda ke sthAnapara kSAyopazamika zabdakA ullekhakara dvaMdvagarbhita hI laghusUtra karanA ThIka hai kiMtu sUtrakA adhyAya 2 511 Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - ---- --- -- - --- amApa jo kahA hai vaise gurusUtrake kahanekI koI AvazyakatA nahIM ? so bhI ayukta hai| dvaMdvagarmita sUtrake hai hai jAnepara do cakArakA to lAghava avazya hai paraMtu mizrakI jagaha kSAyopazamika kahanepara cAra akSara hai aura bar3ha jAte haiM jo ki mahA gaurava hai isaliye yaha bAta nizcita ho cukI ki sUtrakArane jo banAyA , vahI ThIka hai usake sthAnapara anya sUtrake banAne meM doSa Ate haiN| madhye mizravacanaM kriyate pUrvottarApekSArtha // 21 // aupazamika aura kSAyika yaha yugma aura audayika evaM pAriNAmika yaha yugala, ina donoM yugake bIcameM mizrabhAva pATha rakkhA hai aisA karanese itanA hI prayojana samajha lenA cAhiye ki bhavyake , pizamika Adi pAMcoM bhAva hote haiM arthAt aupazamika samyaktva aupazamika cAritra, kSAyika samya- hai sva aura kSAyika cAritra, kSAyopazamika samyaktva-darzana aura jJAna, evaM kSAyopazamika cAritra, auda-hai paika aura pAriNAmika ye pAMco bhAva bhavyoMke hI hote haiM aura abhavyoMke kSAyopazamika audayika aura pAriNAmika ye tIna hI bhAva hote haiM aupazamika aura kSAyika ye do bhAva nahIM hote / zAyopa-3 mika bhAvoMmeM bhI jJAna aura darzana do hI bhAva ho sakate haiM jJAna darzanase mithyAjJAna aura mithyAdarzana samajhanA cAhiye kyoMki samyagdarzanake binA samyagjJAna Adi nahIM hote| ___ jIvasyati vacanamanyadravyanivRttyarthaM // 22 // ___ sUtrameM jo jIvasya yaha pada diyA hai usakA tAtparya yaha hai ki aupazamika Adi saba bhAva jIvake haiM hI nija tatva haiN| jIvase bhinna anya kisI padArthaka nhiiN| yadi jIvasya yaha pada na hotA to anyake bhI ve svabhAva kahe jaate| zaMkA PAEKANERISTRIESTISASTRORISROFIBRORISTRICUR 512 Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAya 0rA0 bhASA __ svabhAvaparityAgAtyAgayoH zUnyatAnirmokSaprasaMga iti cennAdezavacanAt // 23 // aupazamika Adi jo AtmAke svabhAva batalAye haiM unheM AtmA choDa sakatA hai yA nhiiN| yadi * yaha kahA jAyagA ki ve AtmAse jude ho sakate haiM taba jisaprakAra uSNatA agnikA svabhAva hai yadi | vaha agnise judA ho jAyagA to agnikA abhAva hogA usIprakAra aupazamika Adi bhI jIvake | nija bhAva haiM yadi ve jIvase jude ho jAyage to-jIvakA bhI abhAva ho jaaygaa| jIvakA hI kyoM yadi saba padArthoM ke svabhAva unase bhinna ho jAyage to jagat hI zUnya ho jAyagA / kadAcit yaha kahA || jAyagA ki ve jIvase jude nahIM hote to phira aupazamika Adi bhAvoMke aMtargata krodha Adi bhI bhAva | || haiM isaliye krodhAdisvarUpa bhI sadA AtmA mAnanA paDegA phira isakI mokSa na ho sakegI kyoMki hai| krodha Adi samasta karmoMke nAzako mokSa mAnA hai / so ThIka nahIM / dravyArthika nayakI apekSA jIva hai anAdi pAriNAmika caitanya svarUpa hai isaliye usa nayakI apekSA to aupazamika Adi bhAva usase * bhinna ho nahIM sakate aura paryAyArthika nayakI apekSA vaha AdimAna-vinAzIka audayika Adi paryAyasvarUpa hai isaliye isa nayakI apekSA aupazamika Adi bhAva usase jude ho sakate haiM / isarItise jIva kathaMcit (dravyArthika nayakI apekSA) svasvabhAvakA aparityAgI hai / kathaMcita (paryAyArthika | 18 nayakI apekSA) tyAgI hai / kramase donoM nayoMkI apekSA karanepara kathaMcit atyAgI aura tyAgI hai| | eka sAtha donoM nayoMkI apekSA karanepara kathaMcita avaktavya hai ityAdi sAtobhaMga samajha lenA caahiye| hai jo yaha ekAMta mAnatA hai ki padArthakA svabhAva usase sarvathA judA ho jAtA hai athavA vaha usase kabhI bhI judA nahIM hotA usake matameM uparyukta doSa lAgU ho sakate haiM paraMtu jainasiddhAMta to anekAMta. vAdakI 5A8ASHASIRECARRIPATI BHARASAGARAASAGECASA Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 325 ae prakriyA para nirbhara hai - sarvathA ekAMtarUpase koI bhI tatva unake aMdara nahIM mAnA gayA isaliye usameM koI doSa nahIM hai / tathA apratijJAnAt // 24 // yaha hamane pratijJA hI kahAM kI hai ki svabhAva ke parityAga vA aparityAgase mokSa hotI hai kintu hamArA to yaha kahanA hai ki dravya kSetra Adi mokSa ke vAhya kAraNa aura prakarSatAko prApta samyagdarzana Adi aMtaraMga kAraNoMkI mojUdagI meM jJAnAvaraNa darzanAvaraNa ATha karmoMke parataMtra AtmA se jisa samaya samasta karmoM kA sarvathA viyoga ho jAtA hai usa samaya usakI mokSa hotI hai isaliye svabhAva ke parityAga vA aparityAgajanya jo Upara doSa diyA gayA hai vaha yahAM lAgU nahIM hotA / tathA yaha jo kahA gayA hai ki agni ke uSNa svabhAvake naSTa ho jAne para agnikA abhAva ho jAyagA zUnyatA hogI so bhI kahanA ThIka nahIM kyoMki - uSNatA pugalakI hI eka paryAya hai yadi usakA abhAva bhI ho jAya to bhI satarUpa se vA acetana rUpase bhasmI rUpa usakI dUsarI paryAya pragaTa ho jAnese pudgalakI nAsti nahIM ho sakatI usakA to avasthAna rahegA hI isa kAraNa zUnyatA nahIM kahA jA sakatI / tathA aura bhI yaha bAta haikarmasaMnidhAne tadabhAve cobhayabhAvavizeSopalabdherne travat // 25 // netrakA svabhAva rUpaguNakA pratyakSa karanA hai jisa samaya vaha rUpa guNakA sAkSAtkAra nahIM karatA usa samaya usakA rUpopalabdhi svabhAva nahIM rahatA paraMtu svabhAva ke parityAga rahane para bhI netrakA abhAva nahIM kahA jA sakatA tathA rUpakA jAnanA netrakA svabhAva hai aura vaha rUpopalabdhirUpa svabhAva kSAyopazamika bhAva hai| jisasamaya jJAnAvaraNa karmake sarvathA naSTa ho jAne para kevalI bhagavAnake kevalajJAna - adhyAya 2 514 Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ barA0 mASA ANSAREENAKABIES pragaTa ho jAtA hai usasamaya matijJAnake honekI yogyatA narahanese bhAva netra svarUpa rUpopalabdhi svabhAvakA abhAva ho jAtA hai kiMtu vahAM netrake rUpopalabdhi svabhAvake naSTa ho jAne para bhI dravya netrakA avasthAna hI rahatA hai abhAva nahIM hotA isa rItise ina donoM sthAnoM para jisaprakAra rUpopalabdhi rUpa svabhAvake huuN| | naSTa ho jAne para bhI netra iMdriyakA abhAva nahIM hotA usIprakAra jina audayika Adi bhAvoMkI utpatti karmajanita hai unakA bhale hI nAza ho jAya paraMtu kSAyika bhAvoMkA kabhI bhI nAza nahIM hotA kiMtu unakI pragaTatAse aura bhI AtmAmeM vizeSatA utpanna ho jAtI hai isa rItise AtmAke kSAyika bhAvoMke vidyamAna rahate jaba usakA nAza bAdhita hai taba svabhAvake parityAga vA aparityAgase AtmAke nAzakI zaMkA nirmUla hai // 1 // kI jina aupazamika Adi bhAvoMkA Upara nAmollekha kiyA gayA hai ve akhaNDa akhaNDa padArtha haiM ki || unake bheda bhI haiM ? yadi kahA jAyagA unake bheda haiM taba vatalAnA cAhiye kisake kitane bheda haiM ? isa. liye sUtrakAra kramase unake bhedoMkA ullekha karate haiM / sabase pahile aupazamika Adi bhAvoMke bhedoMkI saMkhyA batalAte haiM-- hinavASTAdazaikaviMzatitribhedA yathAkramaM // 2 // artha-do nau aThAraha ikosa aura tIna ye una pAMcoM bhAvoMke kramase bheda haiM / arthAt aupazamikake do bheda haiM, kSAyikake nau, mizrake aThAraha, audayika ikkIsa aura pAriNAmikake tIna bheda haiN| sUtrake | samAsa Adi para vArtikakAra vicAra karate haiM yAdInAM kRtadvaMdvAnAM bhedazabdena vRttiH||1|| SAHARSANERBOARLSECREGISEAUGREGERSEENE AAU Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sUtrameM jo 'dvinavASTAdazaikaviMzatitribhedAH' yaha samasta pada hai vahAM para dvau ca nava ca aSTAdaza ca ekaviMzatizva trayazca, 'dvinavASTAdazekaviMzatitrayaH' isa itaretara dvaMdva ke karaneke bAda, te bhedA yeSAM te 'dvinavASTAdazaikaviMzatitribhedAH" yaha bahuvrIhi samAsa samajha lenA cAhiye / zaMkA jahAM para tulyayoga - samAna yoga hotA hai vahIM para itaretara yoga nAmakA dvaMdvasamAsa hotA hai bhinna yoga rahane para vaha nahIM ho sakatA / dvau ca nava ca ityAdi jo Upara itaretarayoga dvaMdva mAnA hai vahAM para tulyayoga nahIM kyoMki uparyukta itaretara dvaMdva samAsAMta padameM dvi Adi zabda saMkhyeyapradhAna haiM aura ekaviMzati zabda saMkhyAnapradhAna hai arthAt dvi Adi zabda do Adi saMkhyAviziSTa zabdoM ke kahanevAle haiM aura ekaviMzati zabda saMkhyAvAcaka hai isaliye uparyukta jo itaretara dvaMdva mAnA hai vaha ayukta hai ! so ThIka nhiiN| pradhAna bhI kabhI kabhI kisI kAraNa se gauNa ho jAtA hai jisataraha rAjA pradhAna hai paraMtu kisI samaya vaha kisI avazyaMbhAvI kAraNa se maMtrI bana jAtA hai aura maMtrI ke kAryakI phala prApti hone para vaha apane pradhAna mAnatA hai isI prakAra yadyapi dvi Adi zabda saMkhyeyapradhAna haiM to bhI kisI balavAna kAraNa ke upasthita ho jAnepara ve bhI saMkhyAnapradhAna arthAt saMkhyAvAcaka mAna liye jAte haiM isaliye jaba kAraNa vizeSa se saMkhyA viziSTa zabdoM ke vAcaka bhI dvi Adi zabda saMkhyAvAcaka mAna liye jAte haiM taba yahAM para sabhI saMkhyAvAcaka zabda honese tulyayoga ho gayA phira uparyukta itaretara dvaMdva samAsa ayukta nahIM kahA jA sakatA / paraMtu saMkhyeyapradhAna dvi Adi zabdoMkA saMrUpAnapradhAna batalAnA yaha saba tarkake balapara hai vyAkaraNakA siddhAMta aisA nahIM kyoMki vyAkaraNakA yaha vacana hai ki - ekAdayaH prAviMzateH saMkhyeyapradhAnA viMzatyA adhyAya 2 516 Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ABREABBREADABA i 15|| dayastu kadAcitsaMkhyAnapradhAnAH kadAcisaMkhyeyapradhAnA iti arthAt eka dvi Adiko le kara ekonaviM adhyAya |6zati (unnIsa ) paryaMta zabda saMkhyeyapradhAna haiM aura viMzati Adi zabda kabhI saMkhyAnapradhAna ho jAte haiN| aura kabhI saMkhyeyapradhAna bhI ho jAte haiN| isa vacanase dvi Adi zabdoMko saMkhyAnapradhAna nahIM mAnA gayA / yadi yahAM para yaha kahA jAya ki di Adi zabdoMko yadyapi vyAkaraNa zAsrake anusAra saMkhyAnapradhAna nahIM mAnA jA sakatA | tathApi yadi yuktibalase saMkhyAnapradhAna mAna bhI lIyA jAya to ve viMzati Adi zabdoMke samAna ho | || sakate haiM koI doSa nahIM so bhI ayukta hai| kyoMki dvi Adi aura viMzati Adiko yadi samAna mAna liyA | 18 jAyagA to saMbaMdhI zabdoMke sAtha viMzati Adi zabdoMkA prayoga karane para jo vibhAkta hotI hai vahI || || vibhakti dvi Adi zabdoMke sAtha prayoga karane para bhI hogI aura dvi saMkhyAko svataH ekapanA mAnA hai ||6] raNa eka vacana hI AvegA jisataraha 'viMzatirgavA' arthAta vIsa bAla gAya , yahAMpara sakhyAnavAcaka viMzati zabdase ekavacana prathamA vibhaktikA vidhAna hai aura usakA saMbaMdhI | jo gozabda hai usase bahuvacana SaSThI vibhaktikA vidhAna hai| usIprakAra di Adi zabdoMse mAnanA pddegaa| taba 'viMzatirgavAM' jaisA yaha prayoga hai usI prakAra 'pad gavA' vA 'catvArI gAM' ityAdi prayoga bhI zuddha mA mAnane paDeMge isaliye dvi nava Adi zabdoMko saMkhyAnapradhAna nahIM mAnA jA sakatA isarIti se jaba dvi | ||6|| Adi zabda saMkhyAvAcaka nahIM siddha ho sakate taba tulya yogake abhAvase uparyukta itaretara dvaMdva ayakta hai| yadi yahA~para yaha kahA jAya ki ||515 yadyapi vyAkaraNa zAsrake anusAra dvi Adiko saMkhyAvAcaka mAnanA Upara viruddha vatAyA gayA hai LOSPESALEGENCEBGEECHNAERBALASAURUS Padmanmmsdes RE Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AIDS OM paraMtu usI vyAkaraNazAstrameM 'dvavekayordvivacanaikavacane' 1 / 5 / 22 / isasUtrameM 'dayekayo yahAMpara dvi aura eka zabdakA saMkhyA arthameM hI prayoga hai isaliye unnIsake pahile pahile eka do nau Adi 8 adhyAya zabda saMkhyAvAcaka bhI haiM koI doSa nahIM ? so bhI ayukta hai| kyoMki jisaprakAra 'bahuzakti kITakaM' 4 kIDA bahuta zaktivAlA hai yahAMpara bahu zabda saMkhyAvAcaka nahIM mAnA gayA, nahIM to bahuta saMkhyAkA hU~ vAcaka honese 'bahuzaktayaH kITaka' yaha prayoga karanA paDatA kiMtu bahutvaviziSTa samudAyarUpa hai zakti jisakI aisA kIDA hai isaprakAra viziSTa samudAyakA vAcaka honese vaha saMkhyeya hI mAnA hai usIprakAra hai sUtrameM jo dvi aura eka zabda hai usakA saMkhyA artha nahIM hai kiMtu di zabdakA artha 'dvisaMkhyAviziSTa , padArthake gauNa svarUpa do avayava' yaha hai aura eka zabdakA artha 'ekasaMkhyAviziSTa padArthakA gauNa , svarUpa eka avayava' yaha hai / yadi vahAMpara do aura eka zabda saMkhyAvAcaka hote to dvizabdakA do artha aura eka zabdakA eka artha milakara bahuta honese 'dvayekaSAM' aisA sUtrameM prayoga rahatA paraMtu vaisA nahIM hU~ isaliye dvi Adi zabdoMko saMkhyAvAcaka nahIM mAnA jA sakatA / yadi kadAcit yaha kahA jAya ki 'dvayekayoH' yahAMpara dvi aura eka zabda yadyapi saMkhyeyapradhAna haiM tathApi balavAna kAraNase unheM saMkhyA- * pradhAna mAnA jA sakatA hai / taba phira vahAM para yaha zaMkA uThatI hai ki jaba dvi aura eka zabdako saMkhyAvAcaka mAnA jAyagA taba 'dvavekayo' nirdezakI jagaha 'dvitvaikatvayoH' aisA honA cAhiye anyathA dizabdakA artha do aura eka zabdakA artha eka milakara bahuta honese 'dayekeSAM' aisA 6 kahanA paDegA ? so ThIka nahIM / bhAvapratyayakA tva aura talake vinA bhI nirdeza gauNa aura pradhAna 1 siddhAMtakaumudA pRSTha 16 / PROPEOSRAEBAR KAISERIAGRICANARIENDRAGIST Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rUpase mAna liyA jAtA hai isaliye bhAvapratyayake vinA bhI 'dvavekayoH' isa nirdezakI jagaha 'ditvekatvayoH' aise kahanekI koI AvazyakatA nahIM / paraMtu Upara kahA jA cukA hai ki dvi Adi zabdoM, adhvAna ko saMkhyAvAcaka kahanA kevala tarkake balapara nirbhara hai vyAkaraNazAstra unheM saMkhyAvAcaka mAnanemeM sahamata | PI nhiiN| isarItise jaba 'dayekayordivacanekavacane' zaMkAkArake matAnusAra di aura eka zabdako saMkhyA- 12 vAcakapanA siddha nahIM huA taba tulyayogake abhAvase uparyukta itaretara baMdasamAsa mAnanA ThIka nhiiN|| // isa balavAna praznakA vArtikakAra samAdhAna dete haiMIFI dvinavASTetyAdi sUtrameM jo dvi Adi zabda haiM ve saMkhyeyapradhAna hI haiM ekaviMzati zabda bhI saMkhyeyapradhAna hU~|| hai kyoMki viMzati Adi zabda kisI samaya saMkhyAnapradhAna bhI hote haiM, kisI samaya saMkhyeya pradhAna bhii| || hote haiM' yaha vyAkaraNakA siddhAMta Upara kahA jA cukA hai| isarItise jaba di Adi sabhI zabda saMkhyeya | / pradhAna ho gaye taba tulyayoga honese itaretara dvaMdvasamAsake mAnanemeM koI Apatti nahIM ho sktii| samAsa aneka padoMkA hotA hai| kisI samAsameM do padArthoM meM pUrvapadArtha pradhAna rahatA hai jisa taraha avyayIbhAvameM, kisI samAsameM uttarapadArtha pradhAna rahatA hai jisataraha tatpuruSameM, kisI samAsameM jitane 5 padArthoMkA samAsa kiyA jAya sabhI pradhAna rahate haiM jisaprakAra dvaMdva, aura kisI samAsameM jina padArthoMke | sAtha samAsa kiyA jAtA hai unase anya hI padArtha pradhAna rahate haiM jisataraha bahuvrIhi samAsameM / yahA~para hai| jo bheda zabdake sAtha dvinava Adi padoMkA samAsa hai vahAM para prazna hotA hai ki vaha svapadArtha pradhAna | 1 / pUrvapadArthapradhAno'vyayIbhAvaH / uttarapadArthapradhAnastatpuruSaH / sarvapadArthapradhAno dvaMdvaH / anyapadArthapradhAno bhuvriihiH| | siddhAMtakaumudI pRSTha 15 / SAGACASSACAFEREGAORECASIDASCAMER COBARABAR BHABHINA BRE Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ arthAt uttarapadArtha pradhAna karmadhAraya samAsa hai ki anyapadArtha pradhAna vahuvrIhi samAsa hai / yadi yaha kahA jAyagA ki 'vizeSaNa vizeSyeNeti arthAt vizeSya ke sAtha vizeSaNa kA samAsa hotA hai, isa sUtra se | vahAM dvinavASTAdazaikaviMzatitraya eva bhedAH, dvinavASTAdazaikaviMzatitribhedA, yaha karmadhAraya samAsa hai taba 'vizeSya aura vizeSaNoMmeM vizeSaNoMkA pUrvanipAta hotA hai' isa niyamake anusAra bheda zabdakA pahile prayoga honA cAhiye kyoMki dvinava Adi zabda yahAM vizeSya aura bhedazabda vizeSaNa hai / yahA~para yaha | zaMkA na karanI cAhiye ki dvi Adi zabda vizeSya ho hI nahIM sakate kyoMki 'de yamune samAhRte iti | dviyamunaM' arthAt jahAM para do yamunA ikaTThI hoM vaha dviyamuna hai' ityAdi pUrvapadArthapradhAna avyayIbhAva samAsa ke sthaloM para dvi Adi zabdoMko vizeSya aura yamunA Adi zabdoM ko vizeSaNa mAnA gayA hai | isaliye dvinavASTAdazai ketyAdi sUtrake sthAnapara bhedadvinavASTetyAdi honA cAhiye ? so ThIka nahIM / jahAM para 'ke dve ?' kauna do haiM / isa sAmAnya arthakA pratibhAsa rahanepara 'yamune' 'yamunA nAmakI do nadI | haiM' yaha vizeSa kathana hai vahIM para dvi zabdako vizeSya mAnA gayA hai kiMtu jahAMpara pahile se hI 'yamune' yaha | kahA jAyagA vahAM para dvivacanake prayogase 'do yamunA nadI haiM' yaha artha nikala AvaigA phira dvizabdakA prayoga vyartha hI hai isarIti se jahAMpara pahile hI dvizabdakA ullekha kiyA jAyagA vahAM to vizeSa akAMkSA honepara yamunA zabdake kahane se donoM pada sArthaka haiM kiMtu yadi pahile se hI 'yamune' yaha kahA | jAyagA taba dvivacana dvizabdakA arthanikala jAyagA phira dvi zabdakA prayoga hI vyartha hai paraMtu vaisI | vyavasthA 'dvinavASTAdazetyAdi' sthalapara nahIM | yahAMpara yadi pahile 'bhedAH' aisA kahAjAyagA vahAM para yaha 1 | karmadhAraya samAsa tatpurupakA hI bheda hai| 1365* aMgAna 5200 Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0rA0 bhASA * AkAMkSA hogI ki ve kitane haiN| taba 'dvinavASTAdazaikAviMzatitrayaH' arthAt ve bheda do nava Adi haiM / hai yaha kahanA pddegaa| tathA yadi pahile 'dvinavASTAdazaikaviMzatitrayaH' yaha kahA jAyagA to ve kauna haiM ? adhyApa l yaha saMdeha hogA isaliye usa saMdehakI nivRtti ke liye bhedAH' arthAt bheda haiM yaha kahA jAyagA isarItise | 521 dviyamuna' aura 'dinavASTAdazaikaviMzatitribhedAH' donoM dASTAMta aura dRSTAMtoMmeM jaba viSamatA hai taba | bheda zabdako vizeSaNa aura dvi Adi zabdoMko vizeSya nahIM mAnA jA sktaa| yadi jabarana vizeSaNa vizeSya bhAva mAnA hI jAyagA to vaha icchAnusAra hogA isaliye icchAnusAra honese bheda zabdakA dvi8 13 nava Adise pahile prayoga nahIM ho sktaa| aura bhI yaha vAta hai ki / vizeSaNa aura vizeSyameM vizeSaNakA pUrva nipAta hotA hai isa siddhAMta ke anusAra dvi Adi zabdoM | kA hI pahile prayoga hogA kyoMki yaha niyama hai ki jitane guNavAcaka zabda hote haiM jAtivAcaka zabdoMke sAtha unakA samAsa honepara ve saba vizeSaNa hote haiM / dvi Adi zabda guNavAcaka haiM isaliye | unhIMkA pUrvanipAta hogA bheda zabdakA pUrva nipAta nahIM ho sakatA hai| vizeSa-yahAM para yaha zaMkA na karanI cAhiye ki dvi Adizabda guNavAcaka kaise haiM ? kyoMki jahAM para guNoM ke bheda ginAye haiM vahAM para saMkhyAko guNa mAnA hai| di Adika saba saMkhyAke bheda haiM isaliye dvi nava Adiko guNapanA nirvAdha rUpase siddha hai tathA guNavAcaka zabda niyamase vizeSaNa hI hote haiM | hai kyoMki vyAkaraNakA yaha siddhAMta hai ki "jAtivAcakazabdasamabhihAre guNavAcakasya zabdasya vizeSaNahU~ | tvameva nIlaghaTavat" arthAt jAtivAcI saMjJAvAcI kriyAvAcI aura guNavAcIke bhedase zabda cAra prakArake haiM jahAM para jAtivAcaka zabdoMkA guNavAcI zabdoMke sAtha samAsa hotA hai vahAM para guNavAcI zabda BABASABASAHABHASHARECIES KARNERBERGREASAREERRBASNE Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PIBASASTERLECRUISTORRECHALISABEReck hai niyamase vizeSaNa hote haiM jisataraha-nIlaghaTa isa samastapadameM nIla zabda nIla rUpakA vAcaka hai aura hai adhyAya ghaTa zabda pRthubudhnodarAdi AkArakA vAcaka hai / yahAM para guNavAcaka nIla zabda vizeSaNa aura ghaTa 8 vizaSya hai / isIprakAra dvinavASTAdazaikaviMzatitribhedA yahAMpara dvi Adi zabda vizeSaNa aura bheda zabda vizeSya hai| isaliye bheda zabdakA pahile prayoga nahIM ho sktaa| ___isaprakAra yaha karmadhAraya samAsakI apekSA kathana kiyA gayA hai paraMtu 'dvinavASTAdazaikaviMzatitrayohai bhedA yeSAM ta ime dinavASTAdazaikaviMzatitribhedAH' yaha yahAMpara bahuvrIhi samAsa bhI hai / yahA~para yaha hai zaMkA na karanI cAhiye ki vizaSya vizeSaNoMmeM vizeSaNakA prayoga pahile hotA hai isaliye isa bahuvrIhi / 1 samAsameM jaba bheda zabda vizeSaNa aura dvi Adi zabda vizeSya haiM taba bheda zabdakA pahile prayoga | kyoM nahIM kiyA gayA ? kyoMki 'sarvanAmasaMkhyayorupasaMkhyAna' arthAt sarvanAma saMjJAvAcaka aura saMkhyAhU~ vAcaka jitane bhI zabda haiM (vahuvrIhi samAsameM) unakA prayoga pahile hI hotA hai, yaha vyAkaraNakA hU~ siddhAMta hai / isaliye dvinavASTAdazetyAdi sthalapara dvi Adi zabda saMkhyAvAcaka honese unhIMkA pUrvanipAta ho sakatA hai, bheda zabdakA nhiiN| . yahAMpara yaha vAta dhyAnameM rakhanI cAhiye ki dinavASTAdazekaviMzatitraya eva bhedAH, dvinavASTAda. zaikaviMzatitribhedAH, yaha karmadhAraya samAsa kahA jAya taba prathamA vibhaktikI jagaha SaSThIvibhaktikA hU~ vipariNamana kara aupazamikAdInAM aisI pUrva sUtrase isa sUtrameM anuvRtti kara lenI cAhiye aura aupa. 9 zamika Adi bhAvoMke do nava Adi bheda hote haiM yaha artha samajha lenA cAhiye / tathAjisasamaya vahuvrIhi samAsa mAnA jAya usasamaya sUtrameM jaisA nirdeza hai vaisA hI ucita hai aura Upara jo bahuvrIhi samAsake 522 AdhIna artha likhA gayA hai vahI ThIka hai| AISANSARASWAMILKKARX Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhASA 523 bhj bhedazabdasya pratyekaM parisamAptirbhujavat // 2 // jisataraha 'devadatta jinadattagurudattA bhojyatAM' arthAt devadatta jinadatta gurudatta sabhI bhojana kareM, yahAM para bhuji kriyAkA sabake sAtha sambandha hai arthAt devadatta bhojana karo jinadatta bhojana karo aura gurudatta bhojana karo yaha artha mAnA jAtA hai usIprakAra 'dvinavASTAdazaikaviMzatitribhedAH" yahAM para bhI bheda zabdakA saMbaMdha pratyeka ke sAtha hai arthAt vahAM para do bheda no bheda aThAraha bheda ikkIsa bheda aura tIna | bheda yaha artha mAnA gayA hai / yathAnirdiSTaupazamikAdibhAvAbhisaMbaMdhArthaM dvayAdikramavacanaM // 3 // AnupUrvya - naMbaravAra jo krama hai usakA nAma yathAkrama hai / 'aupazamikakSAyikau bhAva' ityAdi sUtrameM aupazamika Adi bhAvoMkA jisa AnupUrvI kramase ullekha kiyA gayA hai usI kramake anusAra dvinava AdikA saMbaMdha hai yaha prakaTa karanekeliye dvinavASTAdazetyAdi sUtrameM yathAkrama zabdakA ullekha kiyA gayA hai / yadi yathAkrama zabdakA sUtrameM ullekha nahIM kiyA jAtA to dvinava Adi bhedoM meM kisa bhAva ke kitane bheda haiM yaha saMdeha ho sakatA thA isarItile kramase aupazamika bhAvake do bheda, kSAyika ke no bheda, mizra ke aThAraha bheda, audayika ke ikkIsa bheda aura pAriNAmika ke tIna bheda haiM yaha saMpUrNa sUtrakA samudita artha hai // 2 // dvinava Adi saMkhyAvAcaka zabdoM kA ullekha to kara diyA gayA paraMtu una dvi Adike vAcya vizeSa bheda kauna kauna haiM yaha nahIM pratipAdana kiyA gayA isaliye sUtrakAra aba unake bhedoMke nAmakA ullekha karate haiM / saba bhAvoMke bhedoMke nAma eka sAtha kar3e nahIM jA sakate isaliye saba bhAvoM meM prathamoddiSTa aupazamika bhAvake bhedoM kA ullekha kiyA jAtA hai adhyAya 2 523 Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MCHO adhyAya smyktvcaaritre||3|| artha-aupazamika samyaktva aura aupazamika cAritra do bheda aupazamika bhAvake haiN| - samyaktva aura cAritrakA artha pahile kahA jA cukA hai| donoM bhAvoMmeM aupazamikapanA kyoM hai ? isa bAtako vArtikakAra batalAte haiM ___saptaprakRtyupazamAdaupazamikaM samyaktvaM // 1 // mohanIya karmake darzanamohanIya aura cAritramohanIyake bhedase do bheda haiM / cAritra moinIyake | kaSAyavedanIya aura akaSAyavedanIya ye do bheda haiN| unameM kaSAyavedanIyake anaMtAnubaMdhI krodha mAna | mAyA aura lobha ye cAra bheda Ara darzanamohanIyake samyaktva mithyAtva aura sampagmithyAtva ye tIna hai bheda ina sAta prakRtiyoMke upazamase aupazamika samyaktva hotA hai / zaMkA sAdi aura anAdi donoM prakArake mithyAdRSTi bhavyake aupazamika samyaktvakA honA batAyA | gayA hai paraMtu sadA jisakI AtmA kA~kI kAlimAse kAlI rahatI hai usa anAdi mithyAdRSTike ukta | prakRtiyoM kA upazama kaise ho sakatA hai ? isa vAtakA vArtikakAra samAdhAna dete haiM kAlalabdhyAdyapekSayA tdupshmH||2|| ABRUAROBARABAR D RISHMENDRS5-10 1 / jisa karmake udayase samyaktva guNakA mUla ghAta to ho nahIM parantu cala mala agADha ye doSa utpanna ho jAya vaha samyaka prakRti hai / jisa karmake udayase samyagdarzanakA sarvathA ghAtasvarUpa jIvake ataca zraddhAna ho vaha mithyAtva prakRti hai aura jisa karmake udayase samyagdarzanake sarvathA ghAtasvarUpa mile hue pariNAma hoM jinako ki na samyaktvarUpa kaha sakeM aura na mithyAtvarUpa kaha sakeM vaha samyagmidhyAva prakRti hai| yaha mizra pariNAma bhI. vaibhAvika bhAva hI haiN| Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lA yA adhyAya sa0rA0 bhASA kAlalabdhi jAtismaraNa Adi kAraNoMse anAdi mithyAdRSTi bhavyake bhI ukta prakRtiyoMkA upa- 15. hU~|| zama hotA hai| unakA khulAsA svarUpa isa prakAra hai kAlalabdhike sAmAnya kAlalabdhi karmasthitikI apekSA kAlalabdhi Adi bheda haiM / mokSa | || hone ke liye ardhapudgalaparAvartana mAtra kAla vAkI rahai adhika vAkI na rahai usa samaya karmase sadAmalI. masa anAdi mithyAdRSTi bhI bhavya AtmAke prathama samyaktva (prathamozama samyakta) ke grahaNa karanekI ||| yogyatA pragaTa ho jAtI hai-usa samaya vaha avazya hI prathamopazama samyaktvako grahaNa kara sakatA hai yahI || pahilI sAmAnyakAlalabdhi kahI jAtI hai / tathA utkRSTa sthitivAle vA jaghanya sthitivAle karmoM ke || vidyamAna rahate prathama samyaktvake grahaNakI yogyatA nahIM hotI kiMtu Ayu karmake vinA 'ghuNAkSaranyAya-1 || se' aMtaH koTAkoTi sAgara pramANa karma usI kAlameM baMdhe hoM aura pahileke sacAmeM vidyamAna samasta ||6| hai karmapariNAmoMkI vizuddhatAse-saMkhyAtahajAra sAgaropama ghATi aMtaHkoDAkoDi sAgara pramANa ho se gaye hoM usa samaya prathama samyaktva kI yogyatA hotI hai yaha dUsarI karmasthitikA nAmakI kAlalabdhi hai| eka bhAvakI apekSA bhI kAlalabdhi hai usakA varNana Age parivartana prakaraNameM kiyA jaaygaa| __ kAlalAbdha yahAMpara jo Adi zabda diyA gayA hai usase jAtismaraNa aura jinabiMba Adike | || darzana AdikA grahaNa kiyA gayA hai arthAt karmamalina bhI bhavya AtmAke jAtismaraNa vA jinabiMba || | Adike dekhanese ukta prakRtiyoMke upazamase aupazAmika samyaktva hotA hai yaha niyama hai / jo jIva || | bhavya paMceMdriya saMjJI mithyAdRSTi paryApta aura sarva vizuddha (anivRttikaraNacaramasamayavartI) hogA vahI prathama samyaktva prApta kara sakatA hai jisasamaya AtmA samyagdarzana prAptike unmukha ho jAtA hai usasamaya AUGUSLUGUGUGREEKHABREACHEREREG SPERISPUBABASSADOS 525 A SREPUR Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya karaNatraya rUpa pariNAma vaha prApta karatA hai unameM anivRtta karaNarUpa pariNAmake utpanna hote hI niyamase 9 aMtarmuhUrtameM samyaktva prApta hotA hai ise hI karaNalabdhi kahate haiM kiMtu isase bhinna jIvameM prathama sampa6 ktva prApta karanekI yogyatA nahIM tathA prathamopazama samyaktvakA kAla aMtarmuhUrta hI hai isaliye jisa 5 hU~ jIvake prathamopazama samyaktva hotA hai usake aMtarmuhUrta hI vaha ThaharatA hai usIkAlameM vaha jIva sattAmeM baiThe hU~ hU~ hue mithyAtva karmake tIna TukaDe kara DAlatA hai mithyAtva, samyagamithyAtva aura samyaktvaprakRti isake TU hai pahale anAdi mithyAdRSTike pAMca prakRtiyoMkA hI upazama honese prathamopazama samyaktva hotA hai| darzana mohanIya karmakA upazama cAroM gatiyoMke aMdara hotA hai / narakagatimeM paryAptaka nArakiyoMke hai hI prathamopazama samyaktva hotA hai aparyAptakoMke nahIM tathA paryAptaka nArakiyoMke bhI antarmuhUrta ke bAda ho prathamopazama samyaktvakI utpatti hotI hai aMtarmuhUrtake pahile nahIM / yaha niyama sAto narakoMke nAra. kiyoM ke liye hai / ratnaprabhA zarkarAprabhA aura bAlukAprabhA ina tIna narakoMke nivAsI nArakiyoM meM kinhIM nArakiyoMke jAtismaraNase prathamopazama samyaktva ho jAtA hai aura kinhIMke dharmake zravaNa karanese vA tIvra vedanAse vyAkula honepara hotA hai / vAkI paMkaprabhA dhUmaprabhA tamaHprabhA mahAtamaHprabhA ina cAra naraka- hU~ vAsI nArakiyoMmeM kinhIMke jAtismaraNa to kinhIMke vedanAse abhibhUta rahane para prathamopazama samyaktva prApta hotA hai / nIcake cAra narakoMmeM dharmazravaNakA avasara nahIM miltaa| ___tiyacoMmeM bhI paryAptaka tiryaMca hI prathamopazama samyaktvakI prApti kara sakate haiM aparyAptaka nahIM tathA paryAptaka bhI divasa pRthaktva arthAt sAta ATha dinake vAda prApta kara sakate haiM bhItara nahIM / yaha niyama dvIpa samudranivAsI jitane bhI tithaMca haiM sabake liye hai / unameM kinhI tiyaMcoMke pUrvajanmake smaraNase 8 FRIDARNESCORESPERISPENSIASMISS REHOSAREE UPSSA 526 Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ t0raa0|| adhyAya bhASA 527 | prathamopazama samyaktva prApta hotA hai kinhIke dharmake zravaNase vA bhagavAna jineMdrakI zAMtirasamaya mudrA // || dekhanese vaha prApta hotA hai| manuSyoMmeM bhI paryAptaka manuSya hI prathamopazama samyaktva prApta kara sakate haiM aparyAptaka nahIM tathA M paryAptakoMmeM ATha varSake vAda hI prathamopazama samyaktva hotA hai pahile nahIM hotaa| yaha DhAI dvIpanivAsI ||| sabhI manuSyoM ke liye niyama hai / unameM bahutase manuSyoMke pUrvajanmake smaraNase prathamopazama samyaktvakI | || prApti hotI hai / bahutoMke dharmake zravaNase vA bhagavAna jineMdrakI pratimAke darzanase usakI prApti hotI hai| devoMmeM bhI paryAptaka hI deva prathamopazama samyaktvakA lAbha kara sakate haiM aparyAptaka nhiiN| paryAptakoMmeM bhI aMtarmuhUrtake bAda hI kara sakate haiM pahile nahIM / yaha uparima graiveyaka paryaMta jitane bhI deva haiM sabake liye niyama hai / unameM bhavanavAsI nikAyake devoMko Adi lekara vArahaveM svarga sahasrAra paryaMtake devoM ke pUrvajanmakA smaraNa dharmakA zravaNa jineMdrakI mahimAkA avalokana aura devoMkI RddhiyoM kA nirIkSaNa ina cAra kAraNoM se prathamopazama samyaktvakA lAbha ho sakatA hai / Anata prANata AraNa aura acyuta ina | cAra svargoM ke nivAsI devoMke devoMkI RddhiyoMke nirIkSaNake sivAya ukta tIna kAraNoM se prathamopazama 3|| samyaktvakA lAbha hotA hai| nava aveyakoMmeM pUrvajanmakA smaraNa aura dharmazravaNa ina do kAraNoMse samya6|| gdarzana hotA hai / inase Uparake vimAnoM ke nivAsI arthAt nava anudiza aura paMca pacocaravimAnavAsI kA deva niyamase samyagdRSTI hote haiN| vahAMpara samyagdarzanakI utpacike liye kisI bhI kAraNakI AvazyakatA nahIM hotii| aSTAviMzatimohavikalpopazamAdaupazamikaM cAritraM // 3 // ABPMAJHALILABARHAALICIESABHARAREER - MASASURESHPISSUEICHEECISIONSHIRSAROGles 527 Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya - CLAURESECRECAUSEUMCHANCHEDROOTHER anaMtAnubaMdhi krodha mAna mAyA lobha, apratyAkhyAna krodha mAna mAyA lobha, pratyAkhyAna krodha mAna | mAyA lobha, saMjvalana krodha mAna mAyA lobha isaprakAra solaha kaSAya, hAsya rati arati zoka bhayA jugupsA strIveda veda aura napuMsaka veda ye nau nokaSAya, evaM mithyAtva samyagmithyAtva aura samyaktva ye || tIna bheda darzana mohanIyake isaprakAra ina aTThAIsa prakArake mohanIya koMke bhedake upazama rahanepara aupazamika cAritra hotA hai| samyaktvasyAdau vacanaM tatpUrvakatvAccAritrasya // 4 // AtmAmeM pahile samyaktva paryAyakI prakaTatA hotI hai pIche cAritra paryAyakA udaya hotA hai isaliye | samyaktvakI prakaTatA cAritrase pahile honeke kAraNa samyaktvacAritre' ipta sUtra meM samyaktva zabdakA prayoga pahile kiyA gayA hai // 3 // kSAyika bhAvako nauprakArakA batalA Aye haiM isaliye sUtrakAra aba una nau bhedoMke nAma ginAte haiM jJAnadarzanadAnalAbhabhogopabhogavIryANi c||4|| kevalajJAna kevaladarzana kSAyikadAna kSAyikalAbha kSAyikabhogakSAyikaupabhoga kSAyikavIrya kSAyika | samyaktva aura kSAyika cAritra ye nava bheda kSAyika jJAnake haiN| sUtrameM jo ca zabdakA grahaNa kiyA gayA | hai usase yahAM pUrvasUtrameM kahe gaye samyaktva aura cAritrakA grahaNa hai| . ___ jJAnadarzanAvaraNakSayAtkavale kSAyika // 1 // jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa karmake sarvathA naSTa ho jAnepara jo kevalajJAna aura kevaladarzana AtmA meM pragaTa hote haiM unhIMkA.nAma yahAM kSAyikajJAna aura kSAyika darzana hai| PEAREDGGLEGISTRIBUTORRUPESASURBASUR Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAva anaMtaprANigaNAnugahakara sakaladAnAMtarAyakSayAdabhayadAnaM // 2 // 0rA0 dAnAMtarAya lAbhAMtarAya bhogAMtarAya upabhogAMtarAya aura vIyAMtarAyake bhedase aMtarAyakarma pAMca bhASA prakArakA mAnA hai| unameM dAnAMtarAya karmake sarvathA nAza hojAnepara pragaTa honevAlA aura bhUta bhaviSyat 529|| vartamAna samasta prANiyoMkA upakAra karanevAlA abhayadAna kSAyikadAna hai| vizeSa-yadyapi AhAra auSadha zAstra aura abhayadAnake bhedase dAna cAra prakArakA hai paraMtu abhaya|| dAnake sivAya tIna dAna kSAyopazamika haiM, kSAyika nahIM / abhayadAna hI kSAyikadAna hai yahI kevaH | liyoMke ho sakatA hai isaliye kSAyika bhAvoMmeM dAna zabdake ullekhase anya prakArake dAnoMkA grahaNa na | cha| kara abhayadAnako hI kSAyika dAna kahA hai| azeSalAbhAMtarAyanirAsAt paramazubhapudgalAnAmAdAnaM laabhH||3|| ___lAbhAMtarAya karmake sarvathA naSTa ho jAne para kSAyika lAbha pragaTa hotA hai aura kavalAhArake tyAgI P kevalI bhagavAna ke zarIrako jyoMkA tyoM zaktimAna rakhanevAle, kevalIke sivAya anya manuSyoM meM na honeke | kAraNa asAdhAraNa paramazubha sUkSma aura anaMta pudgaloMkA jo prati samaya kevalI bhagavAnake zarIrake / 13 sAtha saMbaMdha karanA hai usIkA nAma kSAyika lAbha hai| ____audArika zarIrakI sthiti, vinA kavalAhArake kiMcinyUna pUrvakoTi varSa pramANa mAnI hai vaha isI || kSAyika lAbhake AdhIna hai isaliye jo manuSya yaha zaMkA karate haiM ki kevaliyoMke kavalahAra mAne vinA hai kiMcinyUna pUrvakoTi varSa pramANa sthiti kaise raha sakatI hai ? vaha unakA kahanA nirmUla hai| kRtsnabhogAMtarAyatirobhAvAtparamaprakRSTo bhogH||4|| RBERAHASRHABARABASAHEA SGANAGARAGAGESCHECEIGAN-SISNOR 529 Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya BRERISPREASORRECIRECISFERREEKRITHESISODI samasta bhogAMtarAya karmake sarvathA naSTa ho jAne para jo atizayavAna anaMtabhoga AtmAmeM pragaTa / OM hotA hai yaha kSAyikabhoga hai aura usake pragaTa ho jAne para paMcavarNamayI sugaMdhita puSpavRSTi, aneka prakArakI divya gaMdhavRSTi, jahAMpara kevalI caraNa rakkheM vahAMpara sAta kamaloMkI paMktikA honA, sugaMdhita hai dhUpakA mahakanA aura sukhakArI zItala pavanakA calanA Adi vAhya atizaya kevaliyoMke pragaTa ho hai jAte haiN| niravazeSopabhogAMtarAyapralayAdanaMtopabhogaH kSAyikaH // 5 // ____ upabhogAMtarAya karmake sarvathA naSTa ho jAnepara jo AtmAmeM anaMta upabhoga pragaTa hotA hai vaha kSAyika 1 upabhoga hai / AtmAmeM upabhoga bhAvake pragaTa ho jAnepara siMhAsana cauMsaTha camara azokavRkSa tIna chatra bhAmaMDala gaMbhIra aura snigdha (priya) vacanoMkA uccAraNa karanevAlI divyadhvani aura devaduMdubhi Adi atizaya kevaliyoMke hote haiN| vIyAMtarAyAtyaMtasaMkSayAdanaMtavIryaM // 6 // ___ AtmAkI vAstavika sAmarthyake virodhI vIyAMtarAya karmake sarvathA naSTa ho jAne para jo AtmAmeM anaMtavIrya pragaTa hotA hai usakA nAma kSAyikavIrya hai / isa anaMtavIrya bhAvake udayase kevaliyoMke jJAnameM mUrtika amUrtika samasta padArthoMke jAnanekI zAkta pragaTa ho jAtI hai| puurvoktmohprkRtinirvshesskssyaatsmyktvcaaritre||7|| ____ Upara kahe gaye mithyAtva Adi darzanamohanIyake tIna bhedoMkA aura cAritramohanIyake paccIsa bhedoM kA jisasamaya sarvathA nAza ho jAtA hai usasamaya samyaktva aura cAritra guNa AtmAmeM pragaTa ho jAte 6 SCRIBRRIERelectActorest 530 Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya hai| hai| arthAt mohanIya karmakI aTThAIsa prakRtiyoMmeM sAta prakRtiyoMke sarvathA kSayase samyaktva aura paccIsa 10rA0 , bhedoMke sarvathA nAzase kSAyika cAritra hotA hai| Upara spaSTarUpase samyaktva aura cAritra donoM guNoMkI bhASA prakaTatA varNana kara dI gayI hai / zaMkA531 dAnAMtarAya Adi karmoM ke sarvathA naSTa ho jAnepara dAna lAbha Adi pAMco labdhiyAM jaba abhaya | dAna Adike honemeM kAraNa mAnI gayI haiM taba siddhoMmeM bhI abhayadAna Adi mAnane cAhiye kyoMki 2 vahAMpara bhI dAnAMtarAya AdikA sarvathA abhAva hai phira jisataraha abhayadAna AdikA kArya kevaliyoMke / | dIkha paDatA hai usIprakAra siddhoMke bhI dIkha paDanA cAhiye ? so ThIka nhiiN| abhayadAna Adi bhAvoMke 8 | honemeM zarIra nAma karmake udaya AdikI apekSA hai| jahAMpara zarIra Adi hoMge vahIpara abhayadAna Adi | raheMge kiMtu jahA~para zarIra AdikA abhAva rahegA vahAMpara ve nahIM raha sakeMge / kevaliyoMmeM abhayadAna hai hai Adike hone kAraNa zarIra hai isaliye unake abhayadAna kSAyikalAbha Adi bhAva hote haiM siddha azarIra | haiM-unake kisI prakArake zarIrakA saMbaMdha nahIM isaliye unake abhayadAna Adi kArya nahIM ho skte| jisataraha anaMtavIryako kevalajJAna svarUpa mAnA hai usIprakAra anaMta avyAvAdharUpa jo siddhoMmeM | guNa mAnA hai usI svarUpa abhayadAna Adiko svIkAra kiyA gayA hai arthAt jisaprakAra kevalajJAnameM cha hI anaMtavIryakI vRtti-sacA sahayogarUpase samAI huI hai usIprakAra avyAvAdharUpase abhayadAnAdikI hU~ vRci siddhomeM parigaNita hai / yadi kadAcit yaha zaMkA kI jAya ki_____AgamameM siddhatva guNako kSAyika mAnA gayA hai paraMtu yahA~para jo kSAyika bhAvake bheda ginAye gaye haiM unameM siddhatva bhAvako choDa diyA hai isaliye jJAna darzana Adike sAtha siddhatva nAmaka kSAyika AA-SASARAKHABARBASIC BAAAAAAAASANA Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya Mara-RHGA bhAvako bhI ginAnA cAhiye ? so ThIka nhiiN| vizeSoMse sAmAnya bhinna padArtha nahIM kiMtu vizeSake ullekhapte | 2 sAmAnyakA grahaNa sutarAM ho jAtA hai jisataraha parva-poTarA Adi vizeSoMse aMguli padArtha bhinna nahIM kiMtu vaha parva Adi svarUpa hI hai isaliye jisaprakAra parva-poTarA Adi svarUpa hI aMguli | hI padArtha hai parvAdise bhinna aMguli nahIM hai usIprakAra kevalajJAna kevaladarzana Adi saba kSAyika bhAva / svarUpa hI siddhatva hai isarItise kSAyikabhAva kevalajJAna AdikA ullekha rahanese hI jaba siddhatva paryAyaDU I kA ullekha ho jAtA hai taba kSAyika bhAvoMmeM siddhatva paryAyake bhinna mAnanekI koI AvazyaktA nhiiN| kSAyopazamika bhAvake aThAraha bheda Upara kahe gaye haiM sUtrakAra bhinna bhinna rUpase unakA nAma ginAte haiMjJAnAjJAnadarzanalabdhayazcatustritripaMcabhedAH samyaktvacAritrasaMyamAsaMyamAzca // 5 // mati zruta avadhi aura manaHparyaya ye cAra jJAna, kumati kuzruta kuavadhi tIna ajJAna (kujJAna) * cakSudarzana acakSudarzana avadhidarzana ye tIna darzana, kSAyopazamikadAna kSAyopazamikalAma kSAyopa-Tra zamikabhoga kSAyopazamika upabhoga aura zAyopazAmika vIrya ye pAMca labdhiyAM, vedakasamyaktva, sarAga | cAritra aura saMyamAsaMyama (dezavrata ) isaprakAra aThAraha prakArakA kSAyopazamikabhAva hai| ina aThAraha bhAvoMkI prakaTatA AtmAmeM karmoMke kSAyopazamase hotI hai| caturAdInAM kRtadvaMdvAnAM bhedazabdena vRttiH // 1 // catvAratha trayazca trayazca paMca ca caturitripaMca, te bhedA yeSAM te caturitripaMcabhedAH, yaha yahA~para dvaMdvapUrvaka bahuvrIhi samAsa hai| zaMkA SATUREGNASALAUREGISSISPLOADES 532 Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ASPB vyAkaraNazAstroM dvaMdvasamAsakI apavAda svarUpa eka prakArako 'ekazeSa samAsa mAnI hai| usakA sa0rA0 bhASA tAtparya yaha hai ki samAna padArthoM kA samAsa karanepara ekazeSa-eka padArtha aviziSTa raha jAtA hai aura // saba padArthoMkA lopa ho jAtA hai jisataraha 'puruSAH' 'puruSazca puruSazca puruSazca puruSAH" yaha ekazeSa samAsa hai| yahAM do puruSa zabdoMkA lopa ho jAtA hai eka puruSa zabda avazeSa raha jAtA hai aura usase prathamAke bahuvacanameM jas.vibhAkta lAkara 'puruSAH' yaha rUpa siddha kara liyA jAtA hai / catvAratha trayazca trayazra paMca ca catusnitripaMca yahA~para jo Upara dvaMda samAsakA ullekha kiyA gayA hai vahAMpara usakA apavAdasvarUpa eka | zeSa samAsa mAnalenA cAhiye aura 'trayazca trayazca' yahAMpara eka tri zabdakA lopakara ekakA hI ullekha 18|| karanA cAhiye ? so ThIka nhiiN| yadi trizabdakA eka zeSa mAnaliyA jAyagA to yaha jo bhinna bhinna 14 rUpase saMkhyAviziSTa arthakA bodha hotA hai ki-ajJAna tIna prakArakA hai darzana tIna prakArakA hai, yaha na ho | sakegA kyoMki ekazeSa kiye jAnepara sUtrameM eka hI trizabdakA pATha hogA vaisI avaskhAmeM arthameM bhrama se honekI saMbhAvanA hai dUsare yadi isa sthalapara pradhAnatAse ekazeSa samAsa hI rahatA aura samAsa na hotA || taba to kadAcit uparyukta arthakI saMbhAvanA kara lI jA sakatI paraMtu yahAM to pradhAna bahuvrIhi samAsa hai| eka zeSa samAsa mAnalenepara bhI bahuvrIhi samAsake sAmane vaha gauNa ginA jAyagA ipsaliye vahAMpara trizabdakA ekazeSa samAsa mAnalene para do trizabdakA artha nahIM nikala sakatA isaliye vahAM para baMda ||6|| samAsa hI mAnI jA sakatI hai eka zeSa samAsakA saMbhava nahIM ho sktaa| tathA- .. ekazeSa na kara jo tri zabdakA pRthak ullekha kiyA gayA hai usase jJAna cAra prakAra, ajJAna naI tIna prakAra, darzana tIna prakAra, labdhi pAMca prakAra haiM, isa kramako sUcita karanA bhI prayojana hai| yadi HEREADLIROERECERESORBABASHREENA E RRERE Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya PNBARACTESCALECISFASHRE prathak rUpase trizabdakA ullekha nahIM kiyA jAtA to eka hI trizabdake rahanese uparyukta kramabaddha artha spaSTa rUpase siddha nahIM hotA isaliye ukta kramika arthake pratipAdanake liye trizabdakA do bAra ullekha karanA sArthaka hai / zaMkA yathAkramavacanaM jJAnAdibhirAnupUrvyasaMbaMdhArtha // 2 // jJAna cAra prakArakA ajJAna tIna prakArakA darzana tIna prakArakA labdhi pAMca prakArako hai isa rUpase hai jJAna Adi aura cAra saMkhyAoMkA Upara kramase saMbaMdha lagAyA gayAmAnA hai paraMtu sUtrameM yathAkrama zabdake pATha rahane para hI vaisA artha ho sakatA hai / vaha yathAkrama zabda sUtrameM paDhA nahIM gayA isaliye uparyukta krama ThIka nahIM mAnA jA sakatA / so ThIka nahIM / yadi koI zabda kisI sUtrameM na hoto pUrva sUtrase usakI OM anuvRtti kara lI jAtI hai / yadyapi isa sUtrameM yathAkrama zabdakA ullekha nahIM hai tathApi dvinavASTadazesAdi, 6 pUrva sUtrameM usakA pATha hai isaliye usakI ipta sUtrameM anuvRci A jAne para uparyukta kramika arthameM bAdhA , nahIM pahuMca sktii| kisa karmake kSaya aura kisa karmake upazamase kSAyopazamika bhAva hotA hai vArtika hai kAra isakA khulAsA karate haiM sarvaghAtispardhakAnAmudayakSayAtteSAmeva sadupazamAddezaghAtispardhakAnAmudaye kSAyopazamiko bhAvaH // 3 // . spardhakoMke do bheda mAne haiM eka dezavAti spardhaka, dUsarA sarvaghAtispardhaka / jisa samaya AtmAmeM sarvaghAti spardhakakA udaya rahatA hai usasamaya aMzamAtra bhI Atmika guNakI prakaTatA nahIM rahatI isaliye , usake udayakA sarvathA abhAva ho jAnA kSaya hai aura usI sarvaghAtI spardhakoMkI zaktikA aprakaTatAse * udayameM na Akara jo sacAmeM sthita rahanA hai usakA nAma upazama hai / isaprakAra sarvaghAti spardhakoMkA PISRHISTOASTRIOTRASTRASTROTARIORRETURNOR Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhAyA 1535 udayAbhAva kSaya aura ( upazama ) evaM dezaghAtI spardhakoM ke udaya rahane para sarva ghAtiyoM ke abhAva se jo bhAva AtmA ke aMdara prakaTa hotA hai vaha kSAyopazamika bhAva hai / vArtikakAra spardhakakA khulAsA artha batalAte haiM avibhAgaparicchannakarmapradezara sabhAgapracayapaktikramavRddhiH kramahAniH spardhakaM // 4 // jo karma udaya prApta hai usake pradeza abhavyoMse anaMtaguNe aura siddhoM ke anaMtaveM bhAga pramANa haiM / unameM sabase jaghanya guNavAlA pradeza grahaNa kiyA usake anubhAga-rasake vahA~taka buddhise TukaDe kara DAle jisase phira unakA vibhAga na ho sake una TukaDoMkA nAma avibhAga praticcheda hai aise AvibhAga praticcheda jIvarAzise ataMtaguNe mAne haiM usa jaghanya avibhAga praticchedavAle pradezoM ke paramANuoM kI eka | rAzi banAI usIprakAra phira jaghanya guNavAlA dUsarA pradeza liyA milAkara phira eka rAzi karalI / | isIprakAra Age bhI inhIM dezoM ke samAna sarvajaghanya guNavAle jitane bhI pradeza haiM una sabake anubhAgoM ke buddhise aise TukaDe kara liye gaye jinakA phira vibhAga na ho sake una saba avibhAga praticchedoM ko apane apane pradezoM ke sAtha milAkara rAziyAM kara lIM isaprakAra una samAna avibhAga praticchedoM ke dhAraka pratyeka karma pradeza (paramANu) kI vargasaMjJA hai aura vargoM ke samUhakA nAma vargaNA hai / pahile jo sarva jaghanya guNavAle pradezako grahaNa kiyA thA usase aba eka avibhAga praticcheda adhika pradezako grahaNa kiyaa| usake pahile ke hI samAna buddhise TukaDe kiye / una jIva rAzile anaMtaguNe avibhAga praticchedoM ke samAna aMza dhAraNa pradezoM kI eka rAzi kI / usIprakAra eka avibhAga praticcheda adhika dUsarA pradeza grahaNa kiyA aura use bhI vaisA hI kiyA isaprakAra jitane bhI eka avibhAga . adhyAya 2 535 Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ praticcheda adhika pradeza the unako vaise hI kiyA aura rAziyAM karalIM / una samAna avibhAga praticchedoM kI dhAraka pratyeka karmake pradezakI varga saMjJA hai aura vargoMkA samUha vargaNA hai / isa prakAra ye paMktiyAM vahAMtaka karate cale jAnA cAhiye jahAMtaka eka avibhAga praticcheda adhikakA lAbha hotA calA jAya kiMtu jahAMpara vaha avibhAga pUrticchedakA adhikapanA samApta ho jAya basa vahIM para vizeSarahita ( samAna) kramavRddhi aura kramaddAniyukta jitanI bhI ve saba paMktiyAM haiM una samasta paMktiyoM kA samudAya eka spardhaka kahA jAtA hai / yahAM para yaha samajha lenA cAhiye ki jahAM jAkara usa eka aMza adhika avibhAga praticcheda kI samApti ho jAtI hai vahAMse Age phira do tIna cAra saMkhyAte asaMkhyAte avibhAga praticcheda nahIM milate niyamase anaMtaguNe hI milate haiM / una anaMtaguNe adhika avibhAga praticchedoM ke dhAraka pradezoM meM bhI sarva jaghanya guNavAle pradezako grahaNa kiyA usake anubhAga ke pahileke samAna avibhAga praticcheda kie / usIke samAna dUsarA pradeza grahaNa * kiyA usake anubhAga ke bhI vaise hI avibhAga praticcheda kiye isIprakAra jitane bhI utane pramANavAle pradeza haiM una sabake anubhAgoM ke pahileke samAna avibhAga praticcheda kiye aura rAziyAM banA DAlIM una samAna avibhAga praticchedoM ke dhAraka pratyeka pradezakA nAma varga hai aura vargoM ke samUhakA nAma vargaNA hai / isake bAda eka avibhAga praticcheda adhika pradeza grahaNa kiyA aura usake anubhAga ke pahile ke samAna avibhAga praticcheda kara rAzi karalI usIprakAra usIke samAna dUsarA pradeza bhI grahaNa kiyA aura usake anubhAga ke vaise hI avibhAga praticcheda kara rAzi kara lI isaprakAra jitane bhI pradeza usI pari adhyAya 2 536 Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0rA0 bhASA ANDROIDSIROHRESTOREGALISAAROSAROICKER | mANavAle haiM una soMke anubhAgoMke pahileke samAna avibhAga praticchedakara rAziyAM karalI, una samAna ra adhyAya avibhAga praticchedoMke dhAraka pratyeka pradezakA nAma varga aura unake samUhakA nAma vargaNA hai / isarItise ye paMktiyAM vahAMtaka karate cale jAnA cAhiye jahAM para eka adhikakI samApti ho vasa jahAM para usa eka adhikakI samApti ho jAya vahIMpara samAna aura kramavRddhi evaM kama hAni yukta jitanI bhI paMktiyAM hoN| una paMktiyoMkA nAma dUsarA spardhaka hai|| isIprakAra eka adhikakI samApti ho jAne para anaMtaguNe avibhAgapraticcheda viziSTa pradeza mileNge| vahAMpara bhI eka AdhikakA krama jArI karane para jaba usakI samApti ho jAyagI usasamaya anaMtaguNe avi.|| bhAga praticchedayukta pradeza mileMge vahAM para bhI pahileke samAna saba vyavasthA mAnI jAyagI isarItise jahAM jahAM eka adhikakI samAptikA aMtara paDatA jAya vahIM vahIM para spardhaka mAnanA cAhiye / aise hI aise pramANavAle spardhaka abhavyoMse anaMtaguNe aura siddhoMke anaMtabhAga pramANa haiM / ina samasta spardhakoMkA samudAya eka udayasthAna kahalAtA hai / isakA khulAsA itanemeM samajha lenA cAhiye ki jina karma paramANuoMmeM sabase jaghanya phaladAna zakti hai usakI saMjJA eka avibhAga praticcheda mAna lenA cAhiye, vaise samAna-eka avibhAga praticcheda zaktivAle jitane karma paramANu hoMge ve saba bhinna bhinna vargoMke nAmase kahe jAte haiM una samAna zakti dhAraka vargoM (paramANuoM) kA samUha eka vargaNA kahalAtI haiM, isa eka vargaNAmeM anaMte paramANu hote haiM / aba eka avibhAga praticchedase Upara eka adhika aura arthAt do avibhAga praticchedarUpa zaktivAle samAna karma paramANuoMkA piMDa dUmarI vargaNA kahalAtI hai isIprakAra | tIna cAra pAMca eka eka adhika zaktivAle paramANu samUhoMkI bhinna bhinna vargaNAeM hotI jAtI haiM ve saba ACASSAGARUCARDSCALAGIRACOBCISGASTRA 68 Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya DABANSHISRUSHREFRESCISFACCIENCREALIADRASIRECE kramase adhika zaktidhAraka paramANu vargaNAe~ milakara spardhaka kahI jAtI haiM, phira dUsarI vargaNA taba banegI jaba ki eka sAtha anaMtaguNe avibhAga praticcheda Adhaka zaktivAle samAna paramANuoMkA piMDa hai| hogA phira usase eka eka adhika zaktivAle paramANuoMkI dUsarI tIsarI Adi vargaNAaiM hoMgI unakA OM piMDa dusarA spardhaka hogA yahI kA Age jAnanA caahiye| tatra jJAnaM caturvidhaM kSAyopazamikamAbhinibodhakajJAnaM zrutajJAnamavadhijJAnaM manaHparyayajJAnaM ceti // 5 // vIyAMtarAya zrutajJAnAvaraNa aura matijJAnAvaraNa karmoMke sarvaghAtI spardhakoMke udayAbhAvI kSaya hone dU hai para aura satcAmeM upazama rahanepara tathA dezaghAti spardhakoMke udaya rahanepara kSAyopazamika matijJAna aura haiM zrutajJAna hote haiN| tathApi dezaghAti spardhakoMkA anubhAga adhika aura alparUpase hotA hai isaliye hai| * guNoMke ghAtanemeM bhI kahIMpara adhikatA aura kahA~para alpatA ho jAtI hai jahA~para AtmAke jJAnaguNakA adhikatAse ghAta hai vahAMpara adhikajJAna aura jahAMpara kucha alpatAse ghAta hai vahAMpara svalpajJAna hotA hai isItaraha zrutajJAnakI apekSA jahAM kucha adhikatAse ghAta hai vahAM alpazrutajJAna jahAM svalpatAse ghAta / hai vahAM adhika zrutajJAna hotA hai isIprakAra avadhi manaHparyaya kSAyopazamika jJAnoMmeM bhedasamajhanA caahiye| vIryAMtarAya aura avadhijJAnAvaraNa karmake sarvaghAtI spardhakoMke udayAbhAvI kSaya honepara aura sattA* meM upazama rahanepara tathA dezaghAtI spardhakoMke udaya rahane para kSAyopazamika avAghajJAna hotA hai aura vIyA~tarAya evaM manaHparyayajJAnAvaraNa karmake sarvaghAtI spardhakoMke udayAbhAvI kSaya rahanepara aura sacAmeM upazama rahanepara tathA dezaghAtI spardhakoMke udaya rahanepara manaHparyayajJAna hotA hai / isaprakAra matijJAna zrutajJAna avadhijJAna aura manaHparyayajJAna isaprakAra kSAyopazamikajJAnake cAra bheda haiN| AAAAAAFAS KOREGION Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ajJAnaM trividhaM matyajJAnaM zrutAjJAnaM vibhaMgaM cati // 6 // barA mAtiaMtAna tatAna aura bibhagavAnake bhedase ajJAna tIna prakArakA hai| inako kSAyopazAmika-dU mASA hU~| panA matijJAna Adike samAna samajha lenA cAhiye / yahA~para yaha zaMkA na karanI cAhiye ki jJAnake jJAna 539 aura ajJAna ye do bheda kaise hogaye ? kyoMki jisasamaya AtmAmeM mithyAtva karmakA udaya rahegA usa samaya usake sAtha eka jagaha rahanese jJAna mithyA kahA jAyagA aura jisasamaya AtmAmeM mithyAtva karmakA udaya na rahegA usasamaya jJAnakA saMbaMdha mithyAtvake sAtha na rahane ke kAraNa vaha samyagjJAna hI rahegA isakA khalAsA varNana Upara kara diyA jA cukA hai| ___ darzanaM trividhaM kSAyopazamikaM cakSurdarzanamacakSurdarzanamavadhidarzanaM ceti // 7 // _cakSu darzana acakSu darzana avadhidarzanake bhedase kSAyopazamika samyagdarzana tIna prakArakA hai / hU~ vIyAMtarAya aura cakSurdarzanAvaraNake sarvaghAtI spardhakoMke udayAbhAvI kSaya rahanepara aura sacAmeM upazama rahanepara tathA dezaghAtI spardhakoMke udaya honepara cakSurdarzana hotA hai| vIAMtarAya aura acakSurdarzanAhai varaNake sarvaghAtI spardhakoM ke udayAbhAvI kSaya rahanepara aura sacAmeM upazama rahanepara tathA dezaghAtI * spardhakoMke udaya rahanepara acakSurdarzana hotA hai| evaM vIyAMtarAya aura avadhidarzanAvaraNa karmake sarvaghAtI * spardhakoMke udayAbhAvI kSaya rahanepara vA sacAmeM upazama rahanepara tathA dezaghAtI spardhakoMke udaya rahanepara avadhidarzana hotA hai| labdhayaH paMca kSAyopazamikAH dAnalabdhiAbhalabdhi galabdhirupabhogalabdhirvIryalabdhizceti // 8 // dAnalabdhi lAbhalabdhi bhogalabdhi upabhogalabdhi aura vIryalabdhike bhedase labdhiyAM pAMca haiN| OGICACHECORRECTLCASTRORISTRICISHABAR TABASABGURUGSALCHAUTHOURSOHDPHOTO Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dAnAMtarAya karmake marvaghAtI spardhakoMke udayAbhAvI kSaya rahanepara aura sacAmeM upazama rahanepara aura deza ghAtI spardhakoMke udaya rahane para dAnalabdhi hotI hai / lAbhAMtarAyakarmake sarvaghAtI spardhakoMke udayAbhAvI || adhyAya kSaya rahanepara aura sacAmeM upazama rahanepara tathA dezaghAtI spardhakoMke udaya rahanepara lAbhalAbdhe hotI hai| ko isItaraha bhogAMtarAya Adi karmoMke sarvaghAtI spardhakoMke udayAbhAvI kSaya rahanepara aura sattAmeM upazama hU~ rahanepara tathA dezaghAtI spardhakoMke udaya rahanepara bhoga Adi labdhiyAM hotI haiN| sUtrameM jo samyaktva pada diyA hai usase yahAM vedaka samyaktvakA prahaNa hai vahI kSAyopazamika smy-hai| kva kahA jAtA hai / anaMtAnubaMdhI krodha mAna mAyA lobha mithyAtva aura samyAgmithyAtva ina sarvaghAtI chaha prakRtiyoMke udayAbhAvI kSaya aura sacAmeM upazama rahanepara tathA dezaghAtI samyaktva prakRtike udaya | rahanepara jo tattvArtha zraddhAna hai vaha kSAyopazAmika samyaktva kahA jAtA hai / anaMtAnubaMdhI krodha mAna |5/ mAyA lobha, apratyAkhyAna krodha mAna mAyA lobha, pratyAkhyAna krodha mAna mAyA lobha ina bAraha kaSAya || rUpa sarvaghAtI spardhakoMke udayAbhAvI kSaya rahanepara aura sacAmeM upazama rahanepara tathA dezaghAtI saMjvalana | | kroSa mAna mAyA lobhoM se kisI ekake udaya rahanepara aura hAsya rati arati zoka bhaya juguptA strI.] va veda puMveda aura napuMsakaveda ina nava nokaSAyoMke yathAsaMbhava udaya rahanepara AtmAkA jo nivRcirUpa se hai pariNAma hai vaha kSAyopazamika cAritra hai| yahAMpara saMjvalana kaSAyAdikakA jitane aMzoMmeM udaya hai| PI utane aMzoMmeM cAritrakA dhAta hI samajhanA cAhiye paraMtu kSAyopazamika cAritra pUrNa cAritra nahIM hai isa-1 liye ukta karmoMkA udaya rahatA hI hai paraMtu jo cAritrake bAdhaka karma haiM unakA upazama rahanA jarUrI hai||5/ tathA anaMtAnubaMdhI krodha mAna mAyA lobha apratyAkhyAna krodha mAna mAyA lobha ina ATha kaSAyarUpa PACLUGARCASRCASHOCEASRASGANA 55 BADAGARETRIES 5 . Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya sa0rA0 bhASA 501 sarvaghAtI spardhakoMke udayAbhAvI kSaya rahanepara tathA sacAmeM upazama rahanepara, pratyAkhyAnakaSAyake udaya rahanepara dezaghAtI saMjvalana kaSAyarUpa spardhakoMke udaya rahanepara evaM ukta nava nokaSAyoMke yathAsaMbhava udaya rahanepara AtmAkA kucha virata kucha avirata mizrarUpa jo pariNAma hai vaha saMyamAsaMyama nAmakA |kSAyopazAmika bhAva hai / zaMkA-- sajJitvasamyagmithyAtvayogopasaMkhyAnamiti cenna jJAnasamyaktvalabdhigRhaNena gRhItatvAt // 9 // usa usa karmake kSaya aura upazamase jo bhAva hote haiM ve kSAyopazAmika bhAva kahe jAte haiN| kSAyo|| pazamika bhAvake matijJAna Adi aThAraha bheda sUtrakArane vatalAye haiM paraMtu karmoMke kSaya aura upazamase | 18|| saMjJitva samyagmithyAtva aura yoga bhI hote haiM isaliye kSAyopazamika bhAva honese inakA bhI sUtrameM ullekha | ta karanA cAhiye ? so ThIka nhiiN| matijJAna Adi jo zAyopazamika bhAvake bheda kahe gaye haiM unhIMmeM saMjJitva 18 hU~ AdikA aMtarbhAva ho jAtA hai aura vaha isaprakAra hai--.. saMjJitvakA artha mana viziSTapanA hai / jisa matijJAnameM noiMdriyAvaraNa karmake kSayopazamakI apekSA rahegI usa matijJAnameM saMjJitva bhAvakA samAveza hai| paMceMdriya sainI jIvake jo matijJAna hogA usameM no / | iMdriyAvaraNa karmake kSayopazamakI apekSA hai isaliye sainI paMceMdriyake matijJAnameM saMjJitvakA aMtarbhAva hai / || saMjJitvabhAvake jude ginAnekI koI AvazyakatA nhiiN| sUtrameM jo samyaktva nAmakA kSAyopazamika bhAva || 18|| ginAyA gayA hai usameM samyagmithyAtva bhAvakA samAveza hai kyoMki jisaprakAra jalaviziSTa bhI dUdhakA || saMsArameM 'dUdha' vyavahAra prasiddha hai arthAt mile hue bhI donoM padArthoMmeM dUdhakA hI grahaNa hotA hai usI | prakAra samyaktva aura mithyAtva donoMkA mizrarUpa padArtha samyagmithyAtva hai isakA bhI samyaktvake nAmase AUCAREECRESERECARBAREGUAGOISTRURES PSISRBANARASNA 51 PURE Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ m EASTRBTeekeB ASSROPLEADAREKAND grahaNa ho sakatA hai isarItise samyaktvake grahaNase jaba sampagmithyAtvakA grahaNa yuktisiddha hai taba use judA kSAyopazamika bhAva ginAnA ThIka nhiiN| yogako bala mAnA gayA hai / bala aura vIrya donoM eka cIja hai isaliye kSAyopazamika bhAvoMmeM graMthakArane vauryalabdhi bhAva ginAyA hai usameM hI yoga bhAvakA 15 samAveza ho jAtA hai usake jude ginAnekI koI AvazyakatA nhiiN| athavA jJAnAjJAnetyAdi sUtrameM 'ca' zabdakA grahaNa hai| cazabdakA vyAkaraNazAstra ke anusAra samuhU~ caya artha bhI hotA hai isaliye jitane kSAyopazamika bhAvoMkA sUtrameM ullekha nahIM kiyA gayA hai cazabda se unakA samuccaya kara lenA cAhiye / zaMkA saMjJI aura asaMjJIke bhedase paMceMdriya jIva do prakArake mAne haiM / jina jIvoMke noiMdriyAvaraNa, 1 karmakA kSayopazama hai ve saMjJI kahe jAte haiM aura jinake usakA kSayopazama nahIM ve asaMjJI kahe jAte haiM / 6 paraMtu paMceMdriyapaneke, sabameM samAnarUpase rahane para kisIke noiMdriyAvaraNa karmakA kSayopazama hotA hai % hU~ kisIke nahIM hotA hai yaha bheda kaise ho jAtA hai ? usakA uttara yaha hai ki-ekeMdriya jAti Adiko hai nAma karma mAnA hai isaliye jisaprakAra jahA~para pakeMdriya jAtikA udaya rahatA hai vahAMpara ekeMdriya jAti hai tu nAmakarmakA kSayopazama rahatA hai aura jahAMpara do iMdriya Adi jAtiyoMkA sadbhAva rahatA hai vahAM para do hai iMdriya jAti Adi nAma karmokA kSayopazama rahatA hai usIprakAra saMjJijAtiko bhI nAmakarma mAnA hai * 2 aura jahAMpara usakA sadbhAva rahatA hai vahIM para noiMdriyAvaraNa karmakA kSayopazA rahatA hai anyatra nahIM . saMjJI paMceMdriya jIvoMmeM saMjJi nAmakarmakA kSayopazama hai isaliye unhIMke noiMdriyAvaraNa karmakA kSayopazama hai| asaMjJI paMceMdriyoMke saMjJi nAma karmakA kSayopazama nahIM isaliye unake usakA kSayopazama nahIM // 1 // OSPERIOUSBARISHC STACT Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhASA AtmAkA nArakI honA nAraka nAmakA audayikabhAva hai| tiryaggati nAmaka nAmakarmake udayase AtmAkA titheca honA tiryak nAmakA audayika bhAva hai| manuSyagati nAmaka nAmakarma ke udayase AtmAkA manuSya honA manuSya nAmakA audAyakabhAva hai aura devagati nAmaka nAma karmake udayase AtmAkA deva ho jAnA deva nAmakA audayikabhAva hai| isaprakAra gatisAmAnya nAmakarmake udayase AtmAkA bhinna bhinna deva | |4|| Adi gatisvarUpa pariNata honA sAmAnyagati nAmakA audayikabhAva kahA jAtA hai| cAritramohodayAtkaluSabhAvaH kaSAya audaayikH||2|| __ AtmAko jo kaSe vipariNamAve usakA nAma kaSAya hai / kaSAyavedanIya nAmaka cAritra mohanIya hai| karmake udayase AtmAkA jo krodha Adi kaluSatArUpa parimana hotA hai vaha kaSAya nAmakA audayika bhAva hai| usake krodha mAna mAyA lobha ye cAra bheda haiM aura unake anaMtAnubaMdhI apratyAkhyAna pratyAkhyAna aura saMjvalana ye bheda haiN| vedodayApAdito'bhilASavizeSo liMgaM // 3 // strI Adi vedoMke udayase strIko puruSake sAtha, puruSako strIke sAtha aura napuMsakako strI puruSa donoM ke 6 sAtha ramaNa karanekI jo icchA ho jAnA uptakA nAma, liMga hai / vaha liMga do prakArakA hai eka dravyaliMga | dUsarA bhaavliNg| nAmakarmake udayase honevAle vAhya racanA vizeSakA nAma dravyaliMga hai / vaha pudgala kA pariNAma hai aura yahA~para AtmAke pariNAmoMkA prakaraNa cala rahA hai isaliye sUtrameM jo liMga zabdakA | ullekha kiyA gayA hai usakA artha dravyaliMga nahIM liyA jA sakatA kiMtu AtmAkA pariNAma svarUpa bhAvaliMga hai| vaha bhAvaliMga strI puruSa aura napuMsaka tInoMkI ApasameM ramaNa karanekI icchArUpa hai aura GRAASHAREREGASEARCH RECEMUCHCHERECAUSEKEBRUAEELASS - Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ EURESCREERUARREARLASSEMANCHECRUARDCREDISORS Upara audayika bhAvako ikkIsa prakAra batalA Ae haiM sUtrakAra aba una bhedoMko ginAte haiMgatikaSAyaliMgamithyAdarzanAjJAnAsaMyatAsiddhalezyAzcatuzcatu sykaikaikaikssddbhedaaH||6|| 4 manuSyagati devagati narakagati aura tiryaMcagati ye cAra gati, krodha mAna mAyA lobha ye cAra | kaSAya, strIveda puMveda napuMsakaveda ye tIna liMga, mithyAdarzana ajJAna asaMyama asiddhatva evaM pIta padma zukla | kRSNa nIla aura kApota ye chaha lezyA ye saba milA kara ikosa bheda Adayika bhAvake haiN| gatizca kaSAyazca liMgaM ca mithyAdarzanaM ca ajJAnaM ca asaMyataca asiddhazca lezyAzca, gatikaSAya|liMgamithyAdarzanAjJAnAsaMyatAsiddhalezyAH / yaha yahaoNpara itaretarayoga dvaMdvasamAsa hai| catvArazca catvArazca trayazca ekazca ekazca ekazca ekazca Sad ca 'catuzcatujyakaikaikaikaSada' te bhedA yeSAM te ctushctutryekaikaikaikssddbhedaaH| yaha yahAM para baMdvapUrvaka bahuvrIhi samAsa hai / isa samAsameM yahAM para do vAra catura zabdakA prayoga aura cAra vAra eka zabdakA prayoga karanese yaha zaMkA ho sakatI hai ki yahAMpara baMdvasamAsakA apavAda svarUpa eka zeSa samAsa honA cAhiye / paraMtu isakA samAdhAna jJAnAjJAnetyAdi sUtrameM vistArase | de diyA gayA hai vahI yahAMpara samajha lenA cAhiye isaliye yahAM para eka zeSa samApta nahIM kiyA gyaa| hai | vArtikakAra gati Adi zabdoMkA aba khulAsA artha likhate haiM gatinAmakarmodayAdAtmanastadbhAvapariNAmAdgatirodayikI // 1 // jisa karmake udayase AtmA nArakI Adi ho vaha gati nAmakA nAma hai aura vaha narakagati tiryaggati manuSyagati aura devagatike bhedase cAra prakArakA hai / narakagati nAmaka nAmakarmake udayase BABIRCLECISEASOUP 544 Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya bhASA 6 nokaSAyarUpa cAritra mohanIyake udayase evaM strIveda puruSaveda aura napuMsakavedake udayase usakI prakaTatA tarA hotI hai isaliye bhAvaliMga audayikabhAva hai| darzanamohodayAttattvArthAzraddhAnapariNAmo mithyAdarzanaM // 4 // jIva Adi padArthoM kA zraddhAna karanA AtmAkA svabhAva hai aura usa svabhAvakA vidhAta karanevAlA | darzana mohanIyakarma hai / darzana mohanIyakarmake udayase prathamAdhyAyameM kahe gaye jIva ajIva AdikA // vAstavika rUpase zraddhAnakA na honA mithyAdarzana nAmakA audayika bhAva hai| jJAnAvaraNodayAdajJAnaM // 5 // meghapaTalase Acchanna ho jAnepara teja svabhAvavAle bhI sUryakA teja jisaprakAra pragaTa nahIM hotA hai| usIprakAra jJAnAvaraNa karmake udaya rahane para jJAnasvarUpavAle bhI AtmAke jo jJAnaguNakA pragaTa na honA || hai arthAt ajJAna banA rahanA hai vaha ajJAna audayika bhAva hai| isakA khulAsA isaprakAra hai-- IN jo jIva ekeMdriya haiM unake rasaneMdriyajanya sarvaghAtispardhaka rUpa matijJAnAvaraNa karmake udayase || II rasakA, ghrANeMdriyajanya sarvaghAti spardhakarUpamatijJAnAvaraNa karmake udayase gaMdhakA, zrotraMdriyajanya sarvaghAti || | spardhakarUpa matijJAnAvaraNa karmake udayase zabdakA aura cakSurAiMdriyajanya sarvaghAti spardhakarUpa matijJAnA-15 | varaNa karmake udayase rUpakA jJAna nahIM hotA isaliye unake vaha rasa AdikA ajJAna audayika bhAva hai| || jo jIva do iMdriya haiM unake prANa Adi indriyajanya bhinna bhinna sarvaghAti spardhaka svarUpa matijJAnAvaraNa || karmake udayase gaMdhAdikA jJAna nahIM hotA isaliye unakA vaha gaMdha AdikA ajJAna audayika bhAva hai| || jo jIva teiMdriya haiM unake zrotra Adi iMdriya sarvaghAti spardhaka svarUpa bhinna bhinna matijJAnAvaraNa karmake RECEIRECEMBEREGISTER AAAAAAAAAAAABAR 19 Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SAIDAIS adhyAra SCLAIMERESGRACEKC * udayase zabda AdikA jJAna nahIM hotA isaliye unakA vaha zabda AdikA ajJAna audayikabhAva hai| zuka aura sArikA Adi pakSI jo ki spaSTa rUpase akSaroMkA uccAraNa kara sakate haiM unheM choDakara na tiryaMcoMmeM tathA jo spaSTarUpase akSaroMkA uccAraNa nahIM kara sakate aise kucha manuSyoMmeM sarvaghAti spardhaka svarUpa akSara zrutAvaraNa karmake udayase akSarAtmaka zrutakI racanA nahIM hotI isaliye unakA akSara 4 zrutakA ajJAna audayikabhAva hai| tathA asaMjJitva bhAva bhI audayika bhAva hai / yadyapi audayika bhAvake bhedoMkI gaNanA karate hU~ hai samaya usakA ullekha nahIM kiyA gayA hai tathApi ajJAnabhAvake aMdara hI usakA aMtarbhAva hai kyoMki sarva hai hai ghAti spardhakasvarUpa no iMdriyAvaraNa karmake udaya rahanepara kauna padArtha hitakArI hai aura kauna ahit-hai| kArI hai isaprakAra parIkSA karanekI zaktikA na rakhanA hI asaMjJitva hai aura vaha ajJAna svarUpa hI hai / isaliye yahAM asaMjJitva nAmaka audayika bhAvakI pRthak ullekha karanekI AvazyakatA nhiiN| isItaraha sarvaghAti spardhakasvarUpa avadhijJAnAvaraNa karmake udaya rahanepara jo avadhijJAnake viSaya 6 bhUta padArthoMkA na jAnanA rUpa ajJAna hai vaha audAyaka bhAva hai| sarvaghAti spardhakarUpa manaHparyaya jJAnAhU~ varaNa karmake udaya rahanepara manaHparyayajJAnake viSayabhUta padArthoM kA ajJAna bhI audayika bhAva hai / tathA sarvaghAtI spardhakasvarUpa kevala jJAnAvaraNakarmake udaya rahanepara kevalajJAnake viSayabhUta padArthoMkA ajJAna hU~ bhI audayika bhAva hai| caaritrmohodyaadnivRttiprinnaamo'sNytH||6|| sarvaghAti spardhakasvarUpa cAritra mohanIyakarmake udayase asaMyata nAmakA audayika bhAva hotA hai A LMERecemRASIRSTAs SABRDER Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ GG adhyAya SCHECOREGACTERIAGECHECRETABIRRESOREGISTRIBAR 8 aura usakA artha jIvoMkA mAranA aura sparza rasa Adi iMdriyoM ke viSayoMmeM rAga aura dveSakA rakhanA ( hai| arthAt AtmAmeM asaMyata bhAvake udayase jIvoMke mAranemeM aura sparza rasa Adi iMdriyoM ke viSayoM meM hU~ sadA rAga aura dveSa banA rahatA hai| usakI nivRci nahIM hotii|| karmodayasAmAnyApekSo'siddhaH // 7 // anAdikAlase kamauke parAdhIna AtmAke sAmAnya rUpase samasta karmoMke udaya rahanepara asiddhatva hai paryAya hotI hai| unameM mithyAdRSTiguNasthAnako Adi lekara sUkSmasAMparAya guNasthAnaparyaMta jIvoMke ATho koMke udayase asiddhatva bhAva hotA hai| upazAMtakaSAya aura kSINakaSAya guNasthAnavI jIvoMke moha6 nIya karmoMke sivA sAta koMke udayase AsaddhatvabhAva hotA hai aura sayoga evaM ayoga kevaloke veda nIya Ayu nAma aura gotra ina cAra aghAtiyA kA~ke udayase Asiddhatva bhAva hotA hai isaprakAra karmasAmAnyake udaya rahanepara asiddhatvabhAvake honepara vaha audayika bhAva hai| kaSAyodayaraMjitA yogapravRttilezyA // 8 // krodha Adi kaSAyoMke udayase raMgI huI jo mana vavana aura kAyarUpa yogoMkI pravRtti hai usakA | nAma lezyA hai / vaha lezyA dravyalezyA aura bhAvalezyAke bhedase do prakArakI hai| yahAMpara AtmAke bhAvoM kA prakaraNa calarahA hai isaliye sUtrameM jo lezyA zabda hai usase AtmAke bhAvasvarUpa bhAvalezyAkA hI grahaNa hai dravyalezyAkA nahIM kyoMki jina karmoMkA vipAka pudgaladravyake aMdara hotA-arthAt zarIra Adi % pudgaladravyako phala bhoganA paDatA hai una pudgalavipAkI karmoM ke udayase dravyalezyAkI utpatti hotI hai isa liye dravyalezyA Adika bhAva na honeke kAraNa usakA grahaNa nahIM / zaMkA--- RFAGARSCALERIECRETRE55 547 Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ I adhyAka SABIESEGISAPASRADIRECIRCSAREERBALA AtmAke pradezoMkI halana calana rUpa kriyAkA nAma yogapravRci hai vaha vIryalabdhi svarUpa hI hai | 5 | kyoMki jisa yogake dvArA AtmAmeM halana calana hogA usa yogake yogya vIryakA rahanA AtmAmeM Ava-19 zyaka hai aura usa vIryalabdhiko Upara kSAyopazamika bhAva batA diyA gayA hai tathA kaSAyako audayika 6 hU| bhAvoM meM ginAyA gayA hai| usa vIryalabdhi aura kaSAyoMse bhinna lezyA koI padArtha nahIM phira usakA sUtra meM pRthak ullekha karanA vyartha hai ? so ThIka nhiiN| kaSAyake udayakI tIvra aura maMda avasthAkI apekSA kaSAya aura lezyAoMmeM ApasameM bheda hai isarotise jaba kaSAya aura lezyA bhinna bhinna padArtha siddha hai hai taba audAyaka bhAvoMmeM lezyAoMkA pRthakpase ginAnA ayukta nhiiN| vaha lezyA kRSNa nIla kapota pIta padma aura zukla ke bhedase chaha prakArakI hai / yadyapi lezyA eka hI | padArtha hai tathApi AtmAke pariNAmakI vizeSa azuddhikI apekSA usake kRSNalezyA Adi vyAvahArika | nAma haiM arthAt jahAMpara AtmapariNAmoM meM hada darje kI kAlimA rahegI vahAMpara kRSNalezyA yaha vyavahAra | hogaa|jhaaNpr usase kucha kama kAlimA rahegI vahAMpara nIlalezyA vyavahAra hogaa| jahAMpara usase bhI kama rahegI vahAMpara kapotalezyA, usase bhI kama rahanepara pItalezyA usase bhI kama rahanepara pAlezyA aura bahuta kama rahanepara zuklalezyA yaha vyavahAra hogaa| zaMkA upazAMtakaSAya guNasthAnavartI kSINakaSAya guNasthAnavartI aura sayogakevaliyoMke zuklalezyA hotI AHARGEOGANSGERMERCISHERes 1 / isakA citramaya dRSTAMta jagaha jagaha maMdiroM meM vartamAnameM dIkha paDatA hai / citrameM chaha lezyAoMke sthAna para chai manuSya ravakhe gaye haiM aura eka phalasaMyukta vRkSa banAkara phaloM ke khAnekeliye una chaho manuSyoM ke uttarocara kAlimAkI kamIko liye huai jude de bhAvoMkA digdarzana karAyA gayA hai| Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PROPEASA |3|| hai aisA ogamakA vacana hai / paraMtu vahAMpara kaSAyoMke upazAMta vA sarvathA kSINa ho jAnese usake dvArA anu- || Dilery parA06 raMjana ho nahIM sakatA isaliye lezyA sAmAnya audayika bhAva nahIM kahA jA sakatA ?so ThIka nahIM / / mA naigamanayakA eka pUrvabhAvaprajJApana bheda mAnA hai aura jo bAta pahile thI kiMtu vartamAnameM nahIM hai usakA 549|| vartamAnameM honA mAna lenA yaha usa nayakA viSaya hai| yadyapi uparyukta tInoM guNasthAnoM meM yogoMkI pravRti | || kaSAyoMse anuraMjita nahIM hai tathApi pUrvabhAvaprajJApananayakI apekSA jo pahile yogoMkI pravRtti kaSAyoM II se anuraMjita thI vaha aba bhI hai aisA upacArase mAna liyA jAtA hai isarItise upazAMta kaSAya kSINa-|| 5 kaSAya aura sayogakevalIguNasthAnoMmeM honevAlI zuklalezyAmeM bhI jaba lezyAkA lakSaNa ghaTa jAtA hai taba 1 koI doSa nahIM / caudahaveM ayogakevaliguNasthAnameM lezyAkA abhAva hai kyoMki vahAMpara yoga pravRtti nahIM / || hai| isaliye ayoga kevaliyoMko alezya mAnA hai| zaMkA-- 1 / jogapauttolessA kasAya udayANu raMjiyA hoI // 489 // ayadotti challessAo suhatiyalensA hu desaviradatiye / tatto sukkA lessA ajogiThAgaM alessaM tu // 531 // yogapravRttilezyA kaSAyodayAnuraMjitA bhavati // 486 // asaMyata iti SaT lezyAH zubhatrayalezyA hi dezaviratatraye / tataH zuklA lezyA ayogisthAnamalezyaM tu // 531 // kapAyodayase anuraMjina yAgoMkI pravRttikA nAma lezyA hai / usake chaha meda haiN| unameM caturtha guNasthAnaparyaMta chaho lezyA hotI haiM / dezavirata prapattavirata apramattavirata ina tIna guNasthAnoM meM tIna zubha lezyA hI hotI haiN| apUrva karaNase lekara sayogakevalI guNasthAna paryaMta eka zuklalezyA hI hotI hai aura ayogakevalI guNasthAna lezyArahita hai / (gommaTasAra jIvakAMDa) BANKINSORBIRHURIER Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uxu- - - * 2 - / jo bhAva karmoM ke udayase hoM unheM audayika bhAva mAnA hai| sUtrakArane una audayika bhAvoMke 5 kevala ikkIsa hI bheda ginAye haiM paraMtu unake aura bhI bheda haiM aura ve isaprakAra haiM-jisaprakAra jJAnAvaraNa , adhya % karmake udayase honevAlA ajJAna bhAva audayika hai usI prakAra darzanAvaraNa karmake udayase adarzana nidrA nidrAnidrA pracalA Adi, vedanIya karmake udayase sukha duHkha, nokaSAya vedanIyake udayase hAsya rati ra hai arati Adi chaha bhAva, Ayu karmake udayase bhava dhAraNa karanA bhAva, uccagotrake udayase uccagotra pari. hai NAma, nIcagotrake udayase nIcagotra pariNAma aura nAmakarmake udayase jAti Adika bhAva hote haiM isahai liye ye bhI saba audayika bhAva haiM paraMtu inako sUtrameM bhinna bhinna rUpase ginAyA nahIM gayA isaliye / sUtrameM kamI kahI jAyagI / yadi kadAcit yaha kahA jAya ki yahAMpara AtmAke bhAvoMkA prakaraNa cala 5 rahA hai isaliye zarIra Adi kucha bhAva hoM bhI to bhI ve pudgalavipAkI karmake udayase jAyamAna haiM isa. liye yahAM sUtrameM unakA grahaNa nahIM kiyA jA sakatA ? so ThIka nhiiN| kyoMki bahutase jIvavipAkI hU~ honese jAti Adika AtmAke bhI bhAva haiM isaliye unakA grahaNa to sUtrameM honA cAhiye / binA unheM 6 grahaNa kiye sUtrakI kamI pUrI nahIM ho sakatI isavAtakA vArtikakAra khulAsA rUpase ucara dete haiM mithyAdarzane'darzanAvarodhaH // 9 // * sUtrameM jo mithyAdarzanakA ullekha kiyA gayA hai usameM adarzanakA aMtarbhAva hai tathA nidrA nidrAOM nidrA Adika bhAva bhI darzanAvaraNa sAmAnya karmake udayase hote haiM isaliye unakA bhI mithyAdarzanake 6 aMdara grahaNa hai| yadi yahA~para yaha zaMkA kI jAya ki jIva Adi padArthoM ko yAthAtmyarUpase zraddhAnakA na honA mithyAdarzana kahA gayA hai aura yahAMpara jo adarzana hai usakA artha na dIkhanA hai / ekadama Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ B adhyAya bhASA hU~ bhinna artha hai isaliye mithyAdarzanameM adarzanakA aMtarbhAva nahIM ho sakatA tathA jaba adarzanakA hI 15 sa0rA0 abhAva nahIM ho sakatA taba nidrAnidrA nidrA AdikA aMtarbhAva ho hI nahIM sakatA isaliye mithyA-18 * darzanameM adarzana AdikA aMtarbhAva kahanA ayukta hai / so ThIka nahIM / jahA~para sAmAnyakA nidarzana hai 551 kiyA jAtA hai vahAMpara vizeSoMkA grahaNa ho jAtA hai / adarzana zabda sAmAnya arthakA vAcaka hai usakA * - eka vizeSa artha-jIvAdi padArthoMkA yathArtha rUpase zraddhAna na karanA, yaha bhI hai aura dUsarA vizeSa |" 9 artha-'nahIM dekhanA' yaha bhI hai isarItise apratipati-nahIM dekhanA aura mithyAdarzana ina donoM hI 4 vizeSa arthoM kA vAcaka jaba adarzana zabda hai taba mithyAdarzanake kahanese adarzanakA grahaNa ho sakatA| * tathA adarzanake samAna nidrA AdikA bhI grahaNa ho sakatA hai isaliye audayika bhAvoMmeM pRthak rUpase | haiM unako ginAnekI koI AvazyakatA nhiiN| liMgagrahaNe hAsyaratyAdyatarbhAvaH sahacAritvAta // 10 // jisaprakAra parvatake ullekha karanese nAradakA aura nAradake ullekha karanese parvatakA grahaNa ho jAtA hai kyoMki donoMkA ApasameM sahacarita saMbaMdha hai kabhI bhI unakA judA judA rahanA nahIM mAnA gyaa| - usIprakAra nokaSAya vedanIyake bheda hAsya rati Adi, liMgake sAtha hI pratipAdita haiM isaliye sAhacarya 18 ka saMbandhase liMgake ullekha rahane para unakA bhI grahaNa kiyA jA sakatA hai| isarItise jaba sUtrameM liMga hU~ zabdakA grahaNa rahanese hAsya AdikA usImeM aMtarbhAva ho jAtA hai taba unake pRthak rUpase audayikahU~ # bhAvameM nAma ginAnekI koI AvazyakatA nhiiN| gatigrahaNamaghAtyupalakSaNaM // 11 // 559 ASTRORISTORIBHASIRSINHRORRECHESISTARSANETREN SHABARSANE Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya IASPASADASHRESCREERSIREORGEORGAPURA jisataraha 'kAkebhyo rakSatA sarpi' kAkoMse dhokI rakSA karo yahA~para kAka zabda upalakSaNa mAnA hai aura usa upalakSaNa mAnanese jitane bhI jIva ghoke vinAzaka hoM una sabase ghIkI rakSA karo yaha usa hai vAkyakA bhAva hai usIprakAra sUtrameM jo gati zabda hai vaha bhI aghAti karmoMkA upalakSaNa hai / usake upalakSaNa honese aghAtiyA kauke udayase jo bhI utpanna honevAle bhAva haiM una sabakA gati zabdase grahaNa hai isaliye nAma karmake udayase honevAle jAti Adi audayikabhAva vedanIya karmake udayase honevAle sukha aura duHkha rUpa audayikabhAva, Ayukarmake udayase honevAlA bhavadhAraNa rUpa bhAva aura hai gotrakarmake udayase honevAle nIcagotra UMcagotrarUpa bhAva saboMkA gatimeM aMtarbhAva hai / isarItise jaba hU~ jIvavipAkI karmoMke udayase honevAle adarzana Adi AtmAke audayika bhAvoMkA mithyAdarzana / AdimeM aMtarbhAva yuktisiddha hai saba adarzana Adi audayika bhAvoMkA sUtrameM ullekha na rahane para sUtrake hai banAnemeM kamI samajhI jAyagI yaha zaMkA nirmUla hogii| yahA~para dvinavASTAdazetyAdi sUtrase yathAkrama zabdakI anuvRtti A rahI hai / usake balase gati cAra prakArakI hai| kaSAya cAra prakArake haiM / liMga tIna haiM ityAdi bhAnupUrvI kramase arthakI pratIti ho jAtI hai isaliye gatikaSAyetyAdi sUtrameM yathAkrama' zabdake kahanekI kucha AvazyakatA nahIM // 6 // pAriNAmika bhAvako tIna prakArakA kaha Aye haiN| sUtrakAra aba usake tInoM bhedoMko bhinna bhinna rUpase ginAte haiM ___ jIvabhavyAbhavyatvAni ca // 7 // sUtrArtha-jIvatva bhavyatva aura abhavyattva ye tIna bheda pAriNAmika bhAvake haiN| RSSRASISGASCIENDRASAIK Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 10rA0 bhASA 553 anyadravyAsAdhAraNAstrayaH paarinnaamikaaH||1||' jIvatva bhavyattva abhavyatva ye tIna pAriNAmika bhAva AtmAke sivAya anya kisI bhI dravyameM na rahaneke kAraNa AtmAke vizeSa bhAva haiM / ye tInoM bhAva pAriNAmika kyoM haiM vArtikakAra isa bAtako MP spaSTa karate haiM karmodayakSayopazamakSayopazamAnapekSatvAt // 2 // jina bhAvoMkI utpatti kamA~ke udaya kSaya upazama aura kSayopazama kAraNa nahIM paDate ve pAriNA6 mika bhAva kahe jAte haiM / jIvatva bhavyatva abhavyatvarUpa bhAvoMkI utpattimeM karmoMke udaya kSaya upazama || kSayopazama kAraNa nahIM paDate kiMtu ye jIva dravyake svarUpa haiM-anAdikAlase ukta bhAvoMkA svarUpa saMbaMdha =|| jIvake sAtha barAbara calA AyA hai kitanA bhI balavAna AtmAke sAtha karmoM kA saMbaMdha ho jAya ina || bhAvoMkA vipariNAma nahIM ho sakatA isaliye jIvake guNa svarUpa hI honeke kAraNa, jIvala Adi pAriNAmika hI bhAva haiM / zaMkAAyurdravyApekSaM jIvatvaM na pAriNAmikamiti cenna pudgaladravyasaMbaMdhe salanyadravyasAmarthyAbhAvAt // 3 // siddhasyAjIvatvaprasaMgAt // 4 // anAdi kAlase AtmAkA pariNAma honese jIvatva bhAvako pAriNAmika bhAva batAyA hai paraMtu vaha 5 ThIka nahIM kiMtu Ayukarmake udayase jo jIve usakA nAma jIva hai isarItise Ayukarmake udayake AdhIna | jIvatvakI utpaci honese use audAyaka bhAva hI mAnanA ThIka hai pAriNAmika bhAva nahIM ho sakatA ? / so ThIka nahIM / pudgala dravya ke saMbaMdhase anya dravyakI-jIva dravyakI sAmarthya nahIM pragaTa ho sktii| jIvatva RAKARAMBINECREASOHAGARAMERA **GAMEPLAYRESGARROCHES LOGO |553 70 / Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SRIESELEASAHEREGARGALACHCHOCHHABISrian jIvakI sAmarthya vizeSa hai| usakA pudgalIka Ayukarmake udayase jIvameM pragaTa honA asaMbhava hai| yadi kadAcit jabarana pudgalIka Ayukarmake udayase jIvameM jIvatva zaktikI prakaTatA mAnI jAyagI to , 3 AyukarmakA saMbaMdha to dharma adharma Adi acetana dravyoMke sAtha bhI hai / usake saMbaMdhase unameM bhI jIvatva 6 zaktikI prakaTatA mAna lenI cAhiye aura unheM cetana kahanA cAhiye paraMtu unameM vaisA nahIM ho sakatA hai hU~ isaliye Ayukarmake udayase jIvatva bhAvakI prakaTatA nahIM ho sakatI kiMtu vaha pAriNAmika hI bhAva hai| aura bhI yaha bAta hai ki ___ yadi Ayukarmake udayase hI jIvatva bhAva mAnA jAyagA to siddhoMmeM jIvatvakI nAsti kahanI / hai paDegI kyoMki unake AyukarmakA saMbaMdha nahIM hai isaliye unheM ajIva kahanA paDegA paraMtu siddhoMmeM jIvatva bhAvakI nAsti nahIM isaliye usakI utpaci Ayukarmake AdhIna na mAnakara vaha pAriNAmika bhAva hI mAnanA pddegaa| zaMkA jIve trikAlaviSayavigrahadarzanAditi cenna rUDhizabdasya niSpattyarthatvAt // 5 // ____ jo jItA hai pahile jIyA aura Age jIvegA isaprakAra jIva zabdakA tInoM kAlasaMbaMdhI vigraha hU~ dIkha paDatA hai tathA yahAMpara jIva zabdakA artha prANa dhAraNa karanevAlA hai| prANa dhAraNa karane meM kamakI apekSA karanI par3atI hai isarItise jaba jIvatva bhAva karmApekSa siddha hotA hai taba vaha pAriNAmika bhAva nahIM ho sakatA ? so ThIka nhiiN| jitane bhI rUDhizabda haiM unakI bhUta bhaviSyat vartamAna kAlake AdhIna jo bhI kriyA hai, ve kevala unheM siddha karanekeliye haiM unase jo artha dyotita hotA hai vaha nahIM liyA * 555 jaataa| jisataraha gozabdakA vyutpatti siddha artha 'gacchatIti gauH' arthAt jo jAve vaha gAya hai, yaha hai K AISGISTRASTRIAL Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6|| paraMtu yahAM isa vyutpaci siddha arthakA Adara na kara rUDhisiddha sAsnAdiviziSTa gAya hI artha liyA | adhyAva || gayA hai / jIva zabdakI bhI siddhi karate samaya tInoM kAlasaMbaMdhI usakI vyutpaci kI jAtI hai aura usa ||6|| || vyutpacise jIva zabdakA artha prANa dhAraNa karanevAlA hotA hai paraMtu yahAMpara jIva zabdakA yaha vyutpatti | | siddha artha nahIM liyA gayA kiMtu rUDha artha caitanya hI liyA gayA hai / usa caitanya bhAvakI prakaTatAke | liye kisI bhI karmakI apekSA nahIM paDatI isaliye jIvatva pAriNAmika hI bhAva hai| athavA caitanyameva vA jiivshbdsyaarthH||6|| jIva zabdakA artha caitanya hI hai aura anAdikAlase jIvadravyakA usI rUpa honA hI usameM nimica || kAraNa hai aura koI karma nimitta kAraNa nahIM isaliye jIvatva pAriNAmika hI bhAva hai| samyagdarzanajJAnacAritrapariNAmena bhaviSyatIti bhavyaH // 7 // bhaviSyatIti bhavyaH jo Age honevAlA ho vaha bhavya hai isa vyutpacike AdhAra para bhavya aura || abhavyakA prAyaH bhaviSyata kAla hI viSaya hai usIke anusAra jo AtmA AgAmI kAlameM samyagdarzana || samyagjJAna aura samyakcAritrarUpa pariNata honevAlA hai vaha bhavya hai aise arthakA dyotana karanevAlI yahAM bhavya saMjJA mAnI gaI hai| tadviparIto'bhavyaH // 8 // jo AtmA kabhI bhI AgAmI kAlameM samyagdarzanAdi paryAyoMse pariNata honevAlA na ho vaha / abhavya hai / yaha jo bhavya aura abhavyakA bheda hai vaha kisI karmake AdhIna nahIM kiMtu vaisI bhedavyavasthA. jIvake svabhAvake hI AdhIna hai isaliye bhavya aura abhavya donoM bhAva pArimANika haiN| zaMkA SALEGALLERGROUGUAGENCECRADIBHOSREPRENA KEECREEGANESSOCHAMECHEMORRHOEASE Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BAONETEREORANSTRORISTRICRORRECIENCE SCAR yo'natenApi kAlena na setsyatyasAvabhavya eveti cenna bhavyarAzyaMtarbhAvAt // 9 // bhavyoMmeM bhI bahutase jIva aise mAne gaye haiM jinheM anaMtakAla ke bAda bhI mokSa nahIM mila sktii|15 adhya 1. jo abhavya hai unake liye bhI yaha kahA gayA hai ki ve bhI anaMtakAlake vAda bhI mokSa nahIM prApta kara ra sakate isarItise bhavya aura abhavyoMko jaba mokSakI prAptimeM kAlakI tulyatA hai taba ve bhavya bhI abhavya Rs hI haiN| yadi yaha kahA jAyagA ki bhavyoMkI siddhi ho jAtI hai taba abhavyoMkI siddhi bhI ho sakatI hai| hai phira aMtameM sabakI siddhi ho jAne para eka dina samasta jagata jIvazUnya kahA jA sakatA hai isaliye hai jo anaMtakAlake bAda bhI siddhi nahIM prApta kara sakate unheM bhI abhavya hI kahanA cAhiye ? so ThIka nahIM / kanakapASANa eka prakArakA patthara hotA hai jo kAlAMtarameM suvarNasvarUpa pariNata ho jAtA hai| OM yahAMpara jo kanakapASANa anaMtakAlake bAda bhI suvarNasvarUpa pariNata na hogA usako bhI jisaprakAra 6 kanakapASANa hI mAnA jAtA hai kyoMki usameM suvarNasvarUpa pariNata honekI zakti hai aura kAraNa kalApake mila jAne para vaha niyamase ekadina suvarNarUpa pariNata hogA kiMtu usa andhapASANa arthAt hU~ vaha kabhI suvarNarUpa pariNata hogA hI nahIM aisA pASANa, nahIM mAnA jAtA usIprakAra jisa bhavyako hai anaMtakAlake vAda bhI mokSa nahIM prApta hogI vaha bhI bhavya hI hai kyoMki bhale hI usake mokSakI prApti na hai hai ho paraMtu usameM usake prApta karanekI zakti vidyamAna hai aura kAraNa kalApake mila jAne para avazya hI| use mokSa prApta ho sakatI hai isaliye vaha abhavya nahIM kahA jA sakatA / athavA aura bhI yaha bAta hai ki jisa AgAmIkAlakA samAveza anaMtakAlameM na hogA vaha AgAmI kAla hI na kahA jAyagA yaha 8 vAta nahIM kiMtu anaMtakAlake.vAhirakA bhI kAla AgAmIkAla hai| isarItise jo bhavya anaMtakAlake SCIER-BOAR-SARDIALOG4-964-BFASTER Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya bhItarake AgAmIkAlameM siddhi lAbha na kara sakegA vaha usake vAhirake AgAmIkAlameM karegAAgAmI kAlapanA naSTa nahIM ho sktaa| paraMtu abhavya'kabhI bhI siddhi nahIM prApta kara sakatA isaliye kathaMcita | kAlakI tulyatA samajha bhavyako abhavyake samAna batAnA nirmUla hai| arthAt bhavyameM mokSaprAptikI zakti 557 // hai abhavyameM zakti bhI nahIM hai| sArAMza yahAM yaha hai ki-- ___ jo jIvAtmA anaMtakAla ke bAda bhI siddhi na prApta kara sake kiMtu usake aMdara mokSa prApta karanekI | sAmarthya ho aura yogya kAraNa kalApase usa sAmarthya ke pragaTa ho jAnekI jisameM yogyatA ho vaha bhavya | hI hai kiMtu jisake aMdara mokSa prApta karanekI sAmarthya hI na ho mokSa prAptike yogya kAraNa kalApake milane para bhI jo kabhI guNa prAkaTyakI yogyatA nahIM rakha samAnatA mila bhI jAya to bhI bhavya, abhavya nahIM kahA jA sktaa| bhAvasyaikatvanirdezo yukta iti cenna drvybhedaahaavbhedsiddheH||10|| ___ 'jIvabhavyAbhavyatvAni' yahAMpara jIvazca bhavyazcaabhavyazca jIvabhavyAbhavyA isa dvaMda samAsake karane 2 ke bAda jIva Adike bhAvakI vivakSA rahane para teSAM bhAvA jIvabhavyAbhavyatvAni aisI siddhi hai| yahAM para yaha zaMkA hotI hai ki uparyukta dvaMdvasamAsake bAda bhAvakI vivakSA rahane para 'jIvabhavyAbhavyAnAM bhAvaH, jIvabhavyAbhavyatvaM' yaha eka vacana kahanA cAhiye thA jIvabhavyAbhavyAtvAni yaha bahavacana kyoM kiyA 6 gayA ? paraMtu vaha ThIka nhiiN| jaba jIva abhavya Adi bhinna bhinna hai tava unake bhAva bhI bhinna bhinna hI hone cAhiye, tathA bhAvapratyaya rahane para eka hI vacana hotA hai yaha koI niyama bhI nahIM isaliye jIva Adi dravyoMke bhedase jaba bhAvabheda honA ayukta nahIM bhAvameM eka vacanakA kahanA bhI niyamarUpa nahIM SHRECANCHEACHECHARGESCORRECAR AURUBIRBARHASTRADASTI-CANCHOROSAND 57 Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ B taba 'jIvabhavyAmavyAnAM bhAvA, jIva bhavyAbhavyatvAni'yaha nirdeza ThIka hI hai| yahAMpara va pratyayakA 6 saMbaMdha jIva Adi pratyayake sAtha hai isaliye jIvatva bhavyatva abhavyatva yaha bhinna bhinna rUpase samajha lenA / pA caahiye| ARABARISHNB- B ASN-ORDINE-HESPECK dvitIyaguNagrahaNamA!ktatvAditicenna tasyanayApekSatvAt // 11 // eM sAsAdana nAmaka dvitIyaguNasthAnasaMbaMdhI sAsAdanasamyagdRSTibhAvako AgamameM pAriNAmika bhAva vatahai lAyA hai usIko lakSyakara zaMkAkAra yaha zaMkA karatA hai ki jaba dvitIyaguNasthAna saMbaMdhI sAsAdanasa-hai myagdRSTi bhAvako AgamameM pAraNAmikabhAva batalAyA hai taba jIva Adi pAriNAmika bhAvoMke saath| use bhI kahanA cAhiye kyoMki jIva AdikI taraha karmoMkI apekSA rahita vaha bhI sAdhAraNa pAriNAmika bhAva hai ? so ThIka nahIM / sAsAdanasamyagdRSTibhAva apanI utpacimeM mithyAtvakamake udaya kSaya aura upazamakI apekSA nahIM karatA isaliye isa apekSA to use pAraNAmika bhAva mAnA hai paraMtu apanI utpatti meM anaMtAnubaMdhI krodha mAna mAyA lAbhake udayakI apekSA rakhatA hai isaliye vaha audayikabhAva bhI mAnA + gayA hai isarItise jaba sAdhya-kisI eka apekSAse usakA pAriNAmikapanA hai sarvathA pAriNAmikapanA se nahIM kiMtu jIvatva Adi jo pAriNAmika bhAvake bheda batAye haiM ve kisI bhI apekSA pAriNAmikake * sivAya anyabhAvake bheda nahIM ho sakate isaliye sAsAdanasamyagdRSTibhAvakI jIvatva Adike sAtha gaNanA nahIM ho sktii| sUtrameM jo ca zabda hai usakA prayojana vArtikakAra batalAte haiM astitvAnyatvakartRtvabhoktRtvaparyAyavatvAsarvagatatvAnAdisaMtatibadhanabaddhatva pradezavatvArUpatvanityatvAdisamuccayArthazvazabdaH // 12 // HEADERSSPURSERIES 55 Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAra takarA.' bhASA 559 Astitva anyatva kartRtva bhAktRtva paryAyavatva asarvagatatva anAdisaMtatibaMdhanabaddhatva pradezavatva arUpatva nityatva Adi bhAva bhI pariNAmika bhAva haiM unake saMgraha karaneke liye sUtrameM ca zabdakA ullekha kiyA gayA hai / zaMkA-jaba Astitva Adi pAriNAmika bhAva haiM taba jIvatva Adike samAna sUtrameM unakA ullekha karanA cAhiye ? uttara-- . anydrvysaadhaarnntvaadsuutritaaH|| 13 // 'jIvabhavyAbhavyatvAni ca' isa sUtrameM jo pAriNAmikabhAva AtmAke hI asAdhAraNa bhAva haiM unakA ullekha hai kiMtu jo bhAva AtmA aura usase bhinna bhI dravyoM meM rahanevAle haiM unakA grahaNa nahIM / astitva hU~ Adi jo bhAva haiM ve AtmA aura usase bhinna bhI dravyoMmeM rahanevAle haiM isaliye ve sAdhAraNa haiM isaliye | sUtrameM unakA ullekha na kara ca zabdameM unakA saMgraha kiyA gayA hai astitva Adidharma kisaprakAra sAdhA-2 raNa aura pAriNAmika haiM unakA khulAsA isaprakAra hai Astitva bhAva jIva Adi chahoM dravyoMmeM rahanevAlA hai isaliye vaha sAdhAraNa hai tathA apanI utpatti meM vaha karmoM ke udaya kSaya upazama aura kSayopazamakI apekSA nahIM rakhatA isaliye pAriNAmika hai| pratyeka dravya ApasameM bhinna bhinna hai isaliye anyatva dharma chahoM dravyoMmeM rahane ke kAraNa sAdhAraNa hai tathA apanI | utpacimeM karmoMke udaya kSaya AdikI apekSA nahIM rakhatA isaliye pAriNAmika hai / saba hI apanI apanI kriyAoMke karane meM svataMtra haiM kartA svataMtra hI hotA hai isarItise kartatva dharma saba dravyoM meM rahanekeA kAraNa sAdhAraNa hai aura apanI utpacimeM karmoM ke udaya AdikI apekSA nahIM rakhatA isaliye pAriNAmika hai|shNkaa HOBHABHABISANSARSHSASSASRAELCASTRISANSAR Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ eka pradezase dUsare pradezameM jAnA kriyA hai / yaha kriyA jIva aura pudgalameM bana sakatI hai kyoMki hai 1samasta dravyoMmeM jIva aura pudgalako hI jainasiddhAMtameM kriyAvAna mAnA gayA hai / isaliye una donoMmeM / 5 to kriyAkA kartRtva raha sakatA hai dharma adharma AdimeM koI kriyA ho nahIM sakatI isaliye unameM kriyAkA 160% kartRtva siddha nahIM ho sakatA isarItise kartRtva dharma saba dravyoMmeM rahanevAlA sAdhAraNa nahIM kahA jA * sakatA ? so ThIka nhiiN| dharma Adi dravyoMmeM gamana kriyA viSayaka kartRtva na bhI ho tathApi asti Adi hU~ vizeSa kriyAviSayaka kartRtva hai hI isarItise sAmAnyarUpa apanI apanI yogya kriyAoMkA kartRtva jaba saba hU~ dravyoM meM hai taba kartRtva dharma sAdhAraNa hai aura apanI utpattimeM koMke udaya AdikI apekSA nahIM rakhatA hai isaliye vaha pAriNAmika bhAva hai / punaH zaMkA AtmAke pradezoMkA halana calana honA yoga kahA gayA hai / usakA kartRtva sAdhAraNa dharma nahIM hai kyoMki sivAya AtmAke vaha kisI bhI anya dravyameM nahIM rahatA tathA apanI utpatti karmoMke udaya , AdikI apekSA na karaneke kAraNa vaha pAriNAmika bhAva hai isaliye asAdhAraNa aura pAriNAmika honese jIvatva Adike sAtha usakA sUtrameM ullekha karanA cAhiye ? so ThIka nahIM yaha Upara kahA jAta hai cukA hai ki jisakI utpattimeM kamauke udaya AdikI apekSA nahIM vaha pAriNAmika bhAva hai / yogoMke kartRtvameM kSayopazamakI apekSA hai isaliye asAdhAraNa hone para bhI yogoMkA kartRtva kSAyopazamika hI 1vIryAtarAyakSayopazamasadbhAve sati audArikAdisaptavidhakAyavargaNAnpatamAlaMcanApekSayA zrAtmapadezaparispadaHkAyayogaH / zarIra nAmakarmodayApAdita vAgvargaNAlabane sati vIryAtarAyamatyakSarAdyAvaraNa kSayopazamApAvitAbhyaMtaravAglabdhisAMnidhye vAkpariNAmAbhimukhazyAtmanAmadezaparispado vAgyogaH / abhyaMtaravIryAtarAyanoiMdriyAvaraNakSayopazamAtmakamanolabdhisannidhAne vAdyanimittamanovargaNAlaMbane ca sati manaHpariNAbhimukhasyAtmanaH pradezaparispaMdo manoyogaH / BREASTISFORESPECIBARLECREGALKHESARSA% BRBRUAGRIES SABHASKAISPENSPIRE Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TOU01 bhASA AAK || bhAva hai pAriNAmika bhAva nahIM / yadyapi puNya aura pApakA kartRta sivAya jIvake aura kisI bhI dravyameM nahIM isaliye asAdhAraNa honese unake viSayameM yaha kahA jA sakatA hai ki jIvatva Adi jIvake asA|| dhAraNa bhAvoM meM usakI gaNanA karanI cAhiye paraMtu usake puNya aura pApakI utpatti karmoMke udaya aura kSAyopazamake AdhIna hai isaliye pAriNAmika bhAva na honeke kAraNa usakI jIvatva Adi-jIvake pAriNAmika bhAvoMke sAtha gaNanA nahIM ho sktii| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki mithyAdarzana avirati pramAda kaSAya yoga puNya aura pApako baMdhakA kAraNa batAyA gayA hai| unameM | mithyAdarzanabhAvakI utpatti darzanamohanIya karmake udayase hotI hai isaliye apanI utpatti meM karmake udaya 18/ kI apekSA rakhaneke kAraNa vaha pAriNAmikabhAva nahIM ho sktaa| avirati pramAda aura kaSAyoMkI A CONDITECAREEKRISROCARATHICE ___ arthAt-vINetarAya karmake kSayopazamarahanepara audArika audArikakAyamizra, vaikriyika vaikrayikamizra, mAhAraka AhArakamizra aura kArmANa ina sAta kAya vargaNAoMmeM anyatama kiso vargaNAkI apekSAse jo AtmAke pradezoMkA ilana calana honA hai usakA nAma kAya || yoga hai| zarIra nAma karmake udayase honevAlI vacana vargaNAke AlaMbana rahanepara vIryAtarAyakarma aura matyakSarAdi AvaraNoMkI kssaayo| pazama rUpa vAgalabdhike sannidhAnameM vacana pariNAmake abhimukha AtmAke pradezoMkA jo halana calana honA hai vaha vAgyoga hai| tathA jahAMpara vIryAtarAya aura no indriyAvaraNa karmakA kSAyopazamarUpa manolabdhikA sannidhAna to aMtaraMga kAraNa ho aura manovargaNAkA AlaMbana vAhya kAraNa ho vahAM para manarUpa pariNAmake abhimukha pAtmAkA jo halana calana honA hai vaha manoyoga hai| sarvArthasiddhi pRSTha Sll saMkhyA 183 / 1 satAvedanIya tiryaga manuSya deva Ayu, uccagotra Adi aDasaThi prakRti puNyaprakRti haiM / aura cAra ghAtiyA kaukI saiMtAlisa hai prakRti, asAtAvedanIya narakAyu nIcagotra aura nAmakarmakI pacAsa prakRti isaprakAra ye sau pApa prakRti haiN| ye puNya aura pApa donoM | prakArakI prakRtiyAM apane apane karmoM ke udaya aura kSayopazamase hotI haiN| ASCIECEKACREGISGAISABA Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ UGREE REACHESALMA hai utpattimeM cAritramohanIyakarmakA udaya kAraNa hai isaliye ve bhI apanI utpacimeM karmake udayakI apekSA rakhaneke kAraNa pAriNAmika bhAva nahIM ho skte|yogapnii utpacimeM karmoMke kSayopazamakI apekSA rakhate hai haiM yaha bAta Upara kahI jA cukI hai isaliye ve bhI pAriNAmikabhAva nahIM kahe jA sakate paraMtu puNya aura // pApakA kartRtva AtmA sivAya kisI bhI anya dravyoMmeM nahIM rahatA evaM anAdikAlIna pAriNAmika caitanya bhAvake sannidhAnameM isakI utpaci hotI hai isaliye apanI utpacimeM karmoMke udaya AdikI apekSA na 8 rakhaneke kAraNa puNya aura pApa kartRtva pAriNAmika bhAva hai aura asAdhAraNa bhI hai isaliye isakI gaNanA jIvatva Adi bhAvoMke sAtha pRthak rUpase honI cAhiye ? so ThIka nhiiN| yadi anAdi kAlIna pAriNAmika caitanya bhAvako puNya pApakI utpacimeM kAraNa mAnA jAyagA to sadAkAla AtmAmeM puNya hai pApakI utpatti hotI rahegI phira siddhoMke bhI puNya pApakI utpaci kahanI paDegI kyoMki unakI utpacikA kAraNa caitanya siddhoMke aMdara bhI virAjamAna hai| tathA puNya pApakI utpacikA kAraNa caitanya saba saMsArI jIvoMke samAna hai isaliye sAmAnyarUpase saboMke ekasamAna puNya pApakA katRtva honA / caahiye| paraMtu aisA hotA nahIM isaliye asAdhAraNa honepara bhI puNya aura pApako kartRtva pAriNAmika bhAva nahIM mAnA jA sakatA kiMtu karmoM ke udaya aura kSayopazamake AdhIna usakI utpatti hai isaliye (. use audayika aura kSAyopazamika bhAva mAnanA hI yukta hai| / bhoktRtva aura bhoga donoM eka haiM aura zaktikI adhikatAse parapadArthoMkI zaktiko grahaNa karanekA sAmarthya rakhanA bhoktRtva zabdakA artha hai / jisataraha-AtmA apanI zaktikI AdhikatAse para dravya svarUpa ghI dUdha Adi AhArakI zakti grahaNa kara letA hai isaliye vaha bhoktA hai aura usake andara RECEMSHEOREMIEREASOAMADRAS GEHORESAME% 55 Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAna 30rA0 bhASA 18 bhoktRtva dharma hai / acetana bhI viSa padArtha apanI viziSTa zaktise kodoM Adi dravyoMkI sAmarthya ko 8 || haraNa kara apane svarUpa pariNamA letA hai isaliye vaha bhoktA hai aura usake andara bhoktRtva dharma hai| 16 | tathA lavaNa Adi dravya apanI sAmarthyakI adhikatAse kASTha patthara Adi padArthoM ko lavaNa svarUpa hU || pariNamA dete haiM isaliye ve bhoktA haiM aura unake aMdara bhoktRtvadharma hai isIprakAra saba padArthoM meM apanI || | apanI yogyatAke anusAra bhoktRtva dharma samajha lenA cAhiye isarItise haraeka padArthameM rahaneke kAraNa kA bhoktRtva ( bhoga) sAdhAraNa bhAva hai aura apane hone meM vaha kisI bhI karmake udaya AdikI apekSA nahIM jA rakhatA-anAdikAlase haraeka padArthakA vaisA svabhAva calA AyA hai isaliye vaha pAriNAmikabhAva hai| 18|| yahA~para itanA vizeSa samajha lenA cAhiye ki haraeka padArthameM rahanevAlA bhogasAmAnya pAriNAmikabhAva | || hai kiMtu AtmAkA jo vizeSa bhoktRtva dharma hai vaha pAriNAmika nahIM kiMtu vaha bhogAMtarAya karmake kSayopa | hai zamase hotA hai isaliye kSAyopazamikabhAva hai AtmAke sivAya anya padArthake sAtha karmoMkA saMbaMdha ho | || nahIM sakatA isaliye sAmAnyase bhoktRtva dharma pAriNAmika hai / vIryAMtarAya karmakA kSayopazama aura aMgopAMga nAmaka nAma karmake balaseM AtmA zubha azubha karmoM ke AII phaloMke upabhogane meM samartha hotA hai| zubha aura azubha karmoMke phaloMkA upabhoganA hI AtmAkA upabho|| ktRtva (upabhoga) dharma hai / yaha upabhoktRtva dharma sAdhAraNa nahIM kyoMki sivAya AtmAke kisI bhii| 6|| anya padArthake aMdara yaha dharma nahIM rahatA / tathA apanI utpacimeM karmoMke kSayopazamakI apekSA rakhatA 18 OM hai isaliye pAriNAmika bhAva bhI nahIM / zaMkA Upara bhoktRtva sAmAnyako sAdhAraNa aura pAriNAmika batalAyA hai aura zaktikI adhikatAse REGASANASAJHASAEGORECAREERLASAREE 11 Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SAASHARASIRCLEASE para padArthakI sAmarthyako haraNa kara lenA bhoktRtva zabdakA artha pratipAdana kiyA gayA hai paraMtu AtmAke / aMdara to bhogAMtarAya karmako kSayopazama rUpa viziSTa zakti maujUda hai| usake dvArA vaha ghI dUdha AhAra AdikI zaktiko khIMca sakatA hai / tathA vIyaryAtarAya karmakI kSayopazamarUpa zaktike dvArA ghI dUdhako 6 pacA sakatA hai isaliye usake aMdara to bhoktRtva dharma kahA jA sakatA hai paraMtu viSa lavaNa Adi padA-TU thoMmeM to bhogAMtarAya karmakI kSayopazamarUpa zakti siddha ho nahIM sakatI isaliye unameM bhoktatva dharma hai siddha nahIM ho sktaa| isaliye sivAya AtmAke jaba kisI padArthameM bhoktRtva dharma siddha nahIM ho sakatA hai tathA AtmAmeM jo bhoktRtva dharma hai vaha bhogAMtarAya karmake kSayopazamase jAyamAna honeke kAraNa pArita 4 NAmika nahIM kahA jA sakatA taba saba padArthoMmeM bhoktRtva dharma mAnakara use pAriNAmika kahanAayukta hai| 5 so ThIka nhiiN| jisataraha sUryakA pratApa pratiniyata hai usakI utpacimeM kisI bhI anya padArthako aMza hU~ mAtra bhI apekSA nahIM rahatI usIprakAra saMsArameM jitane bhI padArtha haiM una sabakI zakti pratiniyata hai hai aura vaha apanI utpacimeM kisIkI apekSA na rakhaneke kAraNa svAbhAvika haiM / viSa lavaNa Adi padArthoM hai meM bhI para padArtha-kodoM anna kASTha Adiko sAmarthyako grahaNa karanekI viziSTa zakti pratiniyata aura hai | svAbhAvika hai isaliye unakA parapadArthoM kI zaktiko grahaNa kara unheM apane svarUpa pariNamAvanA nirvAdha hai | hai| isarItise jaba viSa lavaNa AdimeM bhI bhoktRtva dharmakA honA siddha hai aura viSa Adike aMdara rahanevAlA bhoktRtva apanI utpacimeM karmoMke udaya AdikI apekSA nahIM rakhatA isaliye pAriNAmika 8| bhI hai taba use AtmAkA hI dharma batAnA vA use pAriNAmika bhAva na mAnanA ayukta hai| vizeSa-vAstavameM to AtmAmeM bhI ghI dUdha AhAra AdikI sAmarthyakA grahaNa karanA rUpa bhoktRtva Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ B *adhyAya 0rA0 mASA AtmAkI pratiniyata zaktikA hI kArya hai paraMtu bhogAMtarAya karmakA saMbaMdha AtmAke sAtha siddha hai aura usake kSayopazamase bhoktRtva ho sakatA hai isaliye use bhogAMtarAya karmake kSayopazamakA kArya mAna liyA hai| yadi yahAM para yaha kahA jAya ki pratiniyata zaktike dvArA hI jaba AtmAmeM bhoktRtva dharma siddha hai 565|| taba bhogAMtarAya karmake mAnanekI kyA AvazyakatA hai ? vaha ThIka nahIM / bhogajanya sukhakA anubhava karanA hI vahAM bhogAMtarAya karmake kSayopazamakA kArya hai.| jisa AtmAke aMdara bhogAMtarAya karmakI kSayopazamarUpa labdhi hai vaha bhogajanya sukhakA anubhava karatA hai / jisake aMdara nahIM hai vaha nahIM isa|| liye bhogAMtarAya karma vyartha nahIM mAnA jA sktaa| | paryAyavattva aura paryAya donoM ekArthavAcaka haiN| jIva ajIva Adi saba dravyoMmeM samaya samaya prati niyata rUpase paryAyoMkI utpatti hotI hai isaliye saba dravyoMmeM rahane ke kAraNa paryAyavattva dharma sAdhAraNa hai || tathA paryAyavattvakI utpacimeM sAmAnyarUpase kisI bhI karmake udaya kSaya AdikI apekSA nahIM rahatI isa liye vaha pAriNAmika hai| MPI sarvagatattvakA artha sarvavyApIpanA hai| jo padArtha sarvavyApI nahIM vaha asarvagata hai| paramANu skaMdha Adi pudgala dravya asarvagata haiN| dharma adharma AtmA Adi dravya parimita asaMkhyAta pradezI hai isa. liye saba dravyoMmeM rahane ke kAraNa asarvagatattva dharma sAdhAraNa hai tathA vaha apanI utpacimeM kauke udaya AdikI apekSA nahIM rakhatA isaliye pAriNAmika bhAva hai| / vizeSa-yadyapi AkAzadravya saba jagaha rahane ke kAraNa sarvavyApI hai isaliye usameM na rahaneke | kAraNa asarvagatatva dharma sAdhAraNa nahIM kahA jA sakatA paraMtu AkAzake lokAkAza aura alokAkAza SASAREDCHUCHEREMONSTRALIAB ABASAASARACCORRORISROPIERSPUR AD 1565 Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HeKHASR962% rUpa ye do bheda mAne haiM ve donoM hI asarvagata haiM aura donoM ke aMdara asarvagatatva dharma rahatA hai, isaliye AkAzadravyakI bhedavivakSAke AdhIna yahAM asarvagatatva dharmako sAdhAraNa mAnA gayA hai / dharma adhyA adharma Adi dravyoMko parimita asaMkhyAta pradezI kahA gayA hai vahAMpara yaha zaMkA ho sakatI hai ki asaM khyAta pradezoM ko parimita arthAt parimANa kiye binA kaise rahA jA sakatA hai| paraMtu hama chadmastha-alpake jJAnI bhale hI unakA parimANa na kara sakeM paraMtu kevalajJAnI kara sakate haiM isaliye unake parimitapanekA hu hai kathana yahAM kevalajJAnakI apekSA samajha lenA caahiye| karmake AdhIna jaisA hAthI vA ciuMTI AdikA zarIra mile usIke anukUla AtmAke pradezoMkA honA kopAcazarIra pramANAnuvidhAyitva hai| yaha dharma yadyapi jIva dravyake sivAya anya kisI bhI padArtha meM nahIM rahatA isaliye asAdhAraNa hai tathApiM apanI utpacimeM koMkI apekSA rakhatA hai isaliye pAri-3 NAmika nhiiN| anAdikAlase apane apane saMtAnarUpI baMdhanoMse jo baddhapanA hai vaha anAdisaMtatibaMdhanabaddhatva dharma hU~ kahA jAtA hai| jIva dravya anAdikAlase apane pAriNAmikacaitanyopayogasvarUpa pariNAmake saMtAnarUpI hai baMdhanase baddha hai| dharma dravya gati pariNAmake saMtAnarUpI baMdhanase baddha hai / adharma dravya sthiti pariNAmake hai saMtAnarUpI baMdhanase baddha hai| AkAzadravya sabadravyoMko avakAzadAna denerUpa pariNAmasaMtAnake baMdhana 1 se baddha hai| kAla dravya vartanA pariNAmika saMtAnarUpa baMdhanase baddha hai evaM pudgala dravya varNa gaMdha rasa sparza Adi pariNAmoMke saMtAnarUpI baMdhanase baddha hai isarItise samasta hI dravya apane apane saMtAnarUpI baMdhanoM se baddha haiM isaliye anAdisaMtatibaMdhanabaddhatvadharma saba dravyoMmeM rahanevAlA honese sAdhAraNa hai aura vaha SCSRIGANWARRIORIESARIES BARBASIRASHTRA kelem Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAna 10rA0 bhASA 567 - BREASEARSICSEASESSISCCES apanI utpacimeM kisI bhI karmake udaya AdikI apekSA nahIM rakhatA isaliye pAriNAmika hai| paraMtu-da jIvakA jo anAdi karmasaMtati baMdhanabaddhatva dharma hai vaha sAdhAraNa nahIM kyoMki anAdikAlIna karmasaMtati baMdhanabaddhapanA sivAya jIvake aura kisI padArthameM nahIM tathA vaha apanI utpacimeM karmakI nimicatA rakhatA hai isaliye vaha pAriNAmika nahIM hai / yaha bAta dvitIya adhyAyake 'anAdisaMbaMdhe ca' // 51 // aura 'sarvasya' // 42 // ina sUtroMmeM khulAsArUpase batalAI gaI hai| pudgala jIva Adi dravyoMmeM koI dravya saMkhyAtapradezI hai koI asaMkhyAtapradezI hai koI anaMtapradezo hai kiMtu aisI koI dravya nahIM jo pradezarahita ho isatise samasta dravyoMmeM rahaneke kAraNa pradezavatva dharma sAdhAraNa hai tathA vaha apanI utpacimeM kisI bhI kamake udaya AdikI apekSA nahIM rakhatA isaliye pAriNAmikabhAva hai| rUpakA artha sparza rasa gaMdha Adika hai jina dravyoM meM sparza Adika nahIM rahate ve saba arUpa kahe jAte haiN| jIva dharma adharma AkAzaM kAla ina dravyoMmeM rUpakA saMbaMdha nhiiN| saba arUpa haiM isaliye pudgalake sivAya sabameM rahane ke kAraNa arUpatva dharma sAdhAraNa hai tathA vaha apanI utpacimeM kisI bhI karmake udaya | AdikI apekSA nahIM rakhatA isaliye pAriNAmika hai| ___dravyArthika nayakI apekSA saba dravya nitya haiM kisIkA bhI utpAda aura vinAza nahIM mAnA gayA | isaliye jIva Adi samasta dravyoMmeM rahaneke kAraNa nityatva dharma sAdhAraNa hai tathA apanI utpanimeM vaha | koMke udaya AdikI koI apekSA nahIM rakhatA isaliye vaha pAriNAmikabhAva hai| . .. agni AtmA Adi samasta padArthoM kA Urdhvagamana rUpa pariNAma svabhAvase hI mAnA hai isaliye NEUPESABISGARISHMAMGNREGe - 567 Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya DPURISTRIBRUARPECIRCHOPPEECREENERISPER hai sabameM rahaneke kAraNa vaha sAdhAraNa hai aura apanI utpatti meM karmoM ke udaya kSaya Adi kisIkI bhI apekSA meM nahIM rakhatA isaliye pAriNAmika bhAva hai| yahAMpara kucha sAdhAraNa pAriNAmika bhAvoMkA ullekha kara meM diyA gayA hai kiMtu AtmAke aura bhI bahutase sAdhAraNa aura pAriNAmikabhAva haiM una sabakI isIprakAra , yojanA kara lenI cAhiye / zaMkA___ anaMtarasUtranirdiSTopasaMgrahArthazvazabda iti cennAniSTatvAt // 14 // tribhedapAriNAmikabhAvapratijJAnAcca // 15 // 'jIvabhavyAbhavyatvAni ca' isa sUtrameM jo ca zabdakA ullekha kiyA hai use astitva Adi dhaukA hai grAhaka na mAnakara 'gatijAti zarIretyAdi' pahile sUtrameM jo gati AdikA ullekha kiyA hai unakA hai grAhaka mAnanA cAhiye ? so ThIka nhiiN| pAriNAmikabhAvakA jo lakSaNa kahA gayA hai vaha gati AdimeM , nahIM ghaTa sakatA isaliye gati Adiko pAriNAmikabhAva nahIM mAnA jA sakatA / aura bhI yaha bAta RECTRESRANDIDANE ___ bhAvoMkI saMkhyA pratipAdana karanevAle 'aupazamika kSAyikAbhAvI' ityAdi sUtrameM pAriNAmika hU~ bhAvako tIna hI prakArakA mAnA gayA hai isaliye ca zabdase gati jAti AdikA samuccaya nahIM kiyA jA sktaa| zaMkAgatyAdInAmubhayavattvaM kSAyopazamikabhAvavaditi cennAnvarthasaMjJAkaraNAt // 16 // tathAnabhidhAnAt // 17 // anirmokSaprasaMgAt // 18 // jisataraha kSAyopazamika bhAva kSaya aura upazamasvarUpa donoM prakArake haiM usIprakAra gati jAti Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va0rA0 || Adi bhI audayika aura pAriNAmika donoM svarUpa hai tathA jisataraha kevala kSAyikabhAvake bheda judera mAne haiM aura aupazamika bhAvake jude mAne haiM usIprakAra kevala audayika bhAvake ikkIsa bheda aura adhyAya bhASA ||8/ pAriNAmika bhAvake tIna bheda haiM yaha kahA jA sakatA hai| isarItise gati Adi bhI pAriNAmikabhAva | 569 kahe jA sakate haiM ? so ThIka nahIM / pAriNAmika yahAMpara pariNAmakA artha svabhAva hai| jo bhAva vastukA | svabhAva svarUpa ho vaha pAriNAmikabhAva hai / isarItise pAriNAmika yaha anvartha saMjJA hai gati Adi / bhAvaH jIvake svabhAva svarUpa nahIM kyoMki unakI utpaci meM nAma Adi karmoMkA udaya kAraNa hai isaliye KI ve pAriNAmika bhAva nahIM ho sakate / jIvatva AdikI utpatti meM karmoM ke udaya AdikI koI apekSA nahIM isaliye ve pAriNAmika bhAva haiM / tathA jisataraha jJAna Adi kSAyopazamika bhAva hai isaliye unakA kSAyopazamika nAmase ullekha kiyaa| gayA hai usIprakAra yadi gati jAti Adi bhI mile hue audayika pAriNAmika svarUpa hote to unakA bhI audayika pAriNAmika nAmase ullekha kiyA jAtA paraMtu vaisA kiyA nahIM gayA isaliye mile hue / BAkSAyopazamika bhAva jJAna Adike samAna mile hae audayika pAriNAmika svarUpa gati jAti Adi | bhAva nahIM kahe jA sakate / tathA aura bhI yaha sarvocca uttara hai ki pAriNAmika; svabhAva bhAva honese kabhI naSTa nahIM ho sktaa| yadi gati Adi bhAvoMko pAriNAmika | bhAva mAna liyA jAyagA to phira mokSa hI na prApta ho sakegI kyoMki jahAM gati jAti AdikA saMbaMdha || hai vaha saMsAra kahA jAtA hai| pAriNAmika bhAva mAnane para gati AdikA saMbaMdha AtmAse judA ho nahIM | sakatA isaliye sadA jIvakA saMsAra hI banA rahegA isarItise yaha bAta acchI taraha siddha ho cukI hai| AHABARSAALCALCOHOLAPBE REGISTRALBAUGHTER ATORS Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TEACHERECRACCORCHINCRECRUARORATRE ki sUtrameM jo ca zabda hai vaha astitva AdikA samuccAyaka hai, gati AdikA nahIM ho sktaa| zaMkA adhyAva . AdigrahaNamatra nyAyyamiti cenna trividhpaarinnaamikbhaavprtijnyaahaaneH||19|| jaba astitva Adiko bhI pAriNAmika bhAva mAnA gayA hai taba 'jIva bhavyAbhavyatvAni ca' isa 6 sUtrameM Adi zabdakA ullekha karanA cAhiye arthAt 'jIva bhavyAbhavyatvAdIni aisA sUtra paDhanA cAhiye? 4 hU~ so ThIka nahIM / pAriNAmika bhAva tIna prakArakA hai yaha Upara pratijJA kI jAcukI hai / yadi sUtrameM | hU~ Adi zabdakA ullekha kiyA jAyagA to jIvatva bhavyatva abhavyatva astita kartRtva Adi tInase hU~ adhika dharma pAriNAmika bhAva mAne jAyage phira 'pAriNAmika bhAva tIna prakArakA hai| yaha pratijJAbhaMga hai| ho jAyagI isaliye sUtrameM Adi zabdakA grahaNa nahIM kiyA jA sakatA yadi yahAMpara yaha zaMkA kI hai jAya ki-- samuccayArthepi cazabde tulyamiti cenna pradhAnApekSatvAt // 20 // _ 'jIva bhavyAbhavyatvAni ca' isasUtrameM Adi zabdake ullekha karanepara aura usase astitva Adi bhAvoMkA bhI grahaNa honepara pAriNAmika bhAva tIna prakArake haiN| yaha pratijJA bhaMga ho jAyagI, yaha doSa diyA gayA thA paraMtu yaha pratijJA to cazabdake ullekhase bhI bhaMga ho jAtI hai kyoMki cazabdakA artha hai samuccaya mAnA hai aura usase bhI Astitva AdikA grahaNa hotA hai isaliye cazabdakA ullekha na kara hai Adi zabdakA hI sUtrameM ullekha karanA yukta hai ? so ThIka nhiiN| sUtrakArane apane kaMThase jIvatsa Adi tIna hI pAriNAmika bhAvoMkA ullekha kiyA hai isaliye pradhAnatAse tIna hI pAriNAmika bhAva haiM tathA 570 ca zabdase astitva Adi sAdhAraNa bhAvoMkA grahaNa hai isaliye ve gauNa haiM / pAriNAmika bhova tIna HATURALLGEMEGESTEELCASS Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A Protection P4 6 prakArake haiM yaha jo pratijJA hai vaha pradhAnatAkI apekSA hai isaliye upayukta pratijJA bhaMga nahIM ho sktii| yadi sUtrameM Adi zabdakA ullekha kiyA jAyagA to Adizabdase gRhIta astitva Adi pradhAna mAne jAyaMge aura upalakSaNa honese jIvatva Adi apradhAna mAne jaayge| athavA tadguNasaMvijJAna bahuvrIhi karanepara donoM hI pradhAna hoMge isaliye uparyukta pratijJAkI rakSA na ho skegii| zaMkA sAnnipAtikabhAvopasaMkhyAnamiti cennAbhAvAt // 21 // mizrazandenA kSiptatvAcca ||22||c zabdavacanAt // 23 // - AgamameM aupazamika Adi bhAvoMke sivAya eka sAnnipAtika aura bhI bhAva mAnA hai isaliye / usakA bhI 'aupazamika kSAyiko bhAvo' ityAdi sUtrameM ullekha karanA cAhiye tathA jisataraha aupazamika Adi bhAvoMke bhedasUcaka sUtra kahe gae haiM usIprakAra usakA bhI bhedasUcaka sUtra kahanA cAhiye? so ThIka nahIM / aupazamika Adi bhAvoMke atirikta chaThA koI bhI sAnnipAtika bhAva nahIM isaliye pradhAnatAse usakA ullekha nahIM kiyA gyaa| tathA: 1apanA aura dUsare padArthoM kA grahaNa karanA upalakSaNa hai / yaha pahile kahA jA cukA hai upalakSaNa gauNasvarUpa hotA hai / 2 bahubIhi samAsake do bheda haiM eka tadguNasaMvijJAna vahuvrIhi dUsarI atadguNasavijJAna vahuvrIhi / jina padArthIkA ApasameM samAsa ho una saba padArthIkA jahAM para grahaNa ho vaha tadguNa saMvijJAna bahuvrIhi hai aura jahAM para sabakA grahaNa na ho vaha atadguNa saMvijJAna bahuvrIhi hai jisataraha 'laMcakarNamAnaya' laMbe kAnavAle puruSako lAo yahAMpara kAnaviziSTa purupa lAyA jAtA hai isaliye yaha tadguNa saMvijJAna bahuvrIhi samAsa hai aura yahAMpara laMca aura karNa donoM zabdoMkI pradhAnatA hai tathA 'sAgaramAnaya' jisako sAgara . dekhA ho vA jisane sAgara dekhA ho aise puruSako lAo yaha atadguNa saMvijJAna bahuvrIdi hai kyoMki yahAM para sAgaraviziSTa 'puruSakA pAnA nahIM hotaa| yadi sUtrameM Adi zabda mAnA jAyagA aura 'jIvabhavyAbhavyatvAdIni yahAMpara tadguNa saMvijJAna bahubrIhi mAnI jAyagI to saba ho pradhAna hoNge| A Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DORRESTHAKSHARALENORRECRETREEME yadi yaha vAta kahI jAyagI ki sAnipAtika bhAva hai usakA apalApa nahIM kiyA jA sakatA taba , sUtrameM jo mizrabhAvakA ullekha kiyA gayA hai usameM usakA aMtarbhAva hai pRthak rUpase usake ullekha karane - adhyAya 6 kI koI AvazyakatA nahIM / yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki mizra zabda to kSAyopazamika bhAvake ( grahaNArtha hai.usase sAnnipAtika bhAvakA grahaNa nahIM ho sakatA ? so bhI ThIka nhiiN| 'aupazamikakSAyiko bhAvau mizro jIvasya svatatvamaudayikapAriNAmiko ca' aisA hI sUtra upayukta thA phira 'mizrazca' yahA~para jo adhika ca zabdakA ullekha hai vaha 'kSAyopazamika aura sAnipAtika donoMkA mizra zabdase grahaNa hai, yaha ghotita karatA hai isaliye jaba mizra zabdase sAnnipAtika bhAvakA pratipAdana ho jAtA hai taba pRthakarUpase usake kahanekI koI AvazyakatA nhiiN| zaMkA yadi saMsArameM sAnnipAtika bhAva hai taba Upara jo yaha kahA gayA hai ki 'sAnnipAtika bhAvakA abhAva hai yaha kahanA ayukta hai| yadi kahA jAyagA ki sAnnipAtika bhAva nahIM hai taba AgamameM usakA pratipAdana kyoM kiyA gayA athavA mizra zabdase usakA grahaNa kyoM mAnA gyaa| isaliye usakI sattA bhI mAnanA aura abhAva bhI kahanA donoM vAteM viruddha haiM ? so ThIka nhiiN| vAstavameM sAnnipAtika koI chaThA bhAva nahIM hai isaliye to usakA abhAva kahA gayA hai aupazAmika Adi bhAvoMkA ApasameM saMyoga * hone para kucha bhAvake bheda mAne haiM evaM unheM sAnipAtika bhAva mAna liyA hai isaliye saMyogajanita 2 bhaMgoMkI apekSA vaha hai isaliye usakA AgamameM ullekha athavA mizra zabdase grahaNa mAnA hai| ina donoM pakSoMmeM jisasamaya sAnnipAtika bhAvakA abhAva hai yaha pakSa hai usasamaya to sUtrameM "mizrazca' yaha jo cakAra hai usase mizra zabdakA artha kSaya upazama svarUpa arthAta kSAyopazamika bhAva dyotita hotA hai aura RECENGTORRBAREMAIL FECG Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya SHASHARELUGUSHAILESEA RORSABERD || jaba 'sAnnipAtika bhAvakI sacA hai' yaha pakSa hai taba sAnnipAtika bhAva aura zAyopazamika bhAva donoM || bhAvoMkA mizra zabdase grahaNa hai yaha cakAra dyotana karatA hai isaliye koI virodha nahIM / yadyapi svataMtra + rUpase sAnipAtika koI bhAva na ho, tathApi AgamameM usake nAmakA ullekha hai isaliye vArtikakAra yahAM kucha usake bheda batalAte haiM SaDviMzatividhaH SaTtriMzadvidhaH ekacatvAriMzadvidha ityevamAdirAgame uktaH // 24 // | sAnipAtika bhAvake chabbIsa chatcIsa aura ikatAlAsa bheda bhAva AgamameM kahe gaye haiN| vaha Agama | vacana isaprakAra hai-- | duga tiga cadu paMce vaya saMjogA hoMti sannivAdesu / dasa dasa paMcaya ekaya bhAvo chabbIsa piMDeNa // 1 // | dvau trayaH catvAraH paMcaivaca saMyogA bhavaMti snnipaatessu| daza daza paMca ca ekazca bhAvAH SaDviMzAH piMDena // 1 // arthAt-do bhAvoMke ApasameM saMyoga rahane para daza sAnnipAtika bhAva hote haiM / tInake saMyoga | rahane para bhI daza, cArake saMyoga rahane para pAMca aura pAMcoM bhAvoMkA eka sAtha saMyoga rahane para eka | isaprakAra milakara sAnipAtika bhAvake chanvIsa bheda haiM / isa sAnnipAtika bhAvake bhedoMkA khulAsA isa | prakAra hai-- do bhAvoMkA ApasameM saMyoga rahane para daza sAnnipAtika bhAva hote haiM jahAM para audayika bhAva | pratyeka saMyogameM pradhAna rUpase rahatA hai aura zeSa aupazamika AdimeM eka eka chUTatA calA jAtA hai vaha | | pahilA dvibhAva saMyogI bheda hotA hai| usake cAra bhaMga mAne haiN| unameM audayikopazamika sAnnipAtika | jIva bhAva nAmakA pahilA bhaMga hai jisataraha manuSya upazAMtakrodhI yahAMpara upazAMtakrodha honese to| ASTRORMALE SA Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAra MAndroinancy BiANEGASTRIANDIRE aupazamika bhAva aura manuSya kahanese-manuSya gatikarmake udayase audayika bhAva ghaTita hotA hai| isI 5 prakAra sarvatra ghaTita kara lenA caahiye| audayika kSAyika sAnipAtika nAmakA dUsarA bhaMga hai jisataraha jIva kSINakaSAI hai| audayikA kSAyopazamika jIva bhAva nAmakA tIsarA bhaMga hai jisataraha manuSya paMceMdriya aura audayikapAriNAmikasAnnipAtikabhAva nAmakA cauthA bhaMga hai jisataraha manuSya jIva / yahA~para sAnipAtika jIva bhAvakA artha saMyoga svarUpa jIvakA pariNAma hai vaha kahIM do bhAvoMkA saMyoga svarUpa hotA hai kahIM tIna Adi bhAvoMkA saMyoga svarUpa pariNAma rahatA hai| uparyukta dvisaMyogI bhedameM upazAMtakoSa manuSyaM yaha audayika aura aupazamikakA saMyoga svarUpa pariNAma hai| kSINakaSAya manuSya audayika aura kSAyikakA saMyoga svarUpa pariNAma hai isIprakAra Age bhI saba jagaha samajha lenA caahiye| jahAMpara audayika bhAvako choDa diyA jAtA hai / pratyeka bhaMgameM aupazamika bhAvakA pradhAnatAse saMyoga rahatA hai aura zeSa kSAyika Adi tIna bhAvoM meM eka eka chUTatA jAtA hai vaha dUsarA dvibhAva saMyogI bheda hai aura usake tIna bhaMga haiN| unameM aupazamikakSAyikasAnipAtikajavibhAva nAmakA pahilA bhaMga hai jisataraha upazAMta lobhI darzanamohake kSINa ho jAnese kSAyika samyagdRSTi / aupazamikakSAyAMpazAmakajIvabhAva nAmakA dUsarA bhaga hai jisataraha upazAMta mAnI AminibodhikajJAnI / aura aupazamikapAriNAmikasAnnipAtikajIvabhAva nAmakA tIsarA bhaMga hai jisaprakAra upazAMtamAyAkaSAyavAlA bhvy| 574 Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya jahAMpara aupazamika bhAva bhI choDa diyA jAtA hai / pratyeka saMyogameM kSAyikabhAvakA pradhAnatAse * grahaNa rahatA hai aura kSAyopazamika aura pAriNAmikabhAvoM meM eka eka chUTatA jAtA hai vahAMpara tIsarA | dvibhAva saMyogI bheda hotA hai aura usake do bhaMga mAne haiM unameM kSAyikakSAyopazamikajIvabhAva nAmakA | 175|| pahilA bhaMga hai jisataraha kSAyika samyagdRSTi shrutjnyaanii|kssaayik pAriNAmikajIvabhAva nAmakA dUsarA bhaMga hai jisataraha kSINakaSAyI bhvy| yA tathA jahA~para kSAyika bhAvakA bhI parityAga ho jAtA hai kevala kSAyopazamika pAriNAmika rUpa saMyoga raha jAtA hai vahAMpara eka hI kSAyopazamika pAriNAmika sAnnipAtika jIvabhAva nAmakA bhaMga I hotA hai jisataraha avadhijJAnI jIva hai yahAMpara avadhijJAnI jIvakA kSAyopazarmika aura pAriNAmika || sAnnipAtika pAriNAma hai / isaprakAra ye dvibhAva saMyogI bhaMga milakara daza haiN| tIna bhAvoMkA ApasameM saMyoga rahanepara bhI sAnipAtika bhAvake daza bheda mAne haiN| jahAMpara auda- 1 Fl yika aura aupazamika donoM bhAvoMkA pratyeka saMyogameM pradhAnarUpase grahaNa rahatA hai aura kSAyika Adi / / tIna bhAvoM meM eka eka bhAva grahaNa kiyA jAtA hai vahAMpara pahilA tribhAva saMyogI bheda mAnA jAtA hai ||6|| aura usake tIna bhaMga haiM unameM audayikaupazamika kSAyika sAnnipAtika jIva bhAva nAmakA pahilA bhaMga // hai jisataraha upazAMta moha manuSya kSAyika samyagdRSTi / audayikopazamikakSAyopazamikasAnipAtika / jIva bhAva nAmakA dUsarA bhaMga hai jisataraha upazAMtakrodhI manuSya vAgyogI hai aura audyikaapshmik-hai| - pAriNAmikasAnipAtika jIva bhAva nAmakA tIsarA bhaMga hai jisataraha upazAMta mAnavAlA manuSya jIva / jahAMpara aupazamika bhAvakA parityAgakara audayika aura kSAyika bhAvakA grahaNa ho tathA kSAyopaza 4575 SANDEEBABAISINGREEMBASSANSALASA ACCESABABPBPSPSNESSNESANERISTRURES Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya NACHADHURRECORDPREGS mika evaM pAriNAmika bhAvoMmeM eka ekakA grahaNa ho vaha dUsarA tribhAvasaMyogI bheda hai aura usake do bhaMga mAne haiM / unameM audayikakSAyikakSAyopazamikasAnnipAtikajIvabhAvanAmakA pahilA bhaMga hai hai jisataraha kSINakaSAyI manuSya zrutajJAnI hai / aura audayikakSAyikapAriNAmikasAnnipAtikajIva bhAva nAmakA dUsarA bhaMga hai jisaprakAra jisakA darzanamohakarma kSINa ho gayA hai vaha manuSya jIva / ___jahAM para kevala audayika bhAvakA grahaNa hai aura aupazamika evaM kSAyikakA parityAga hai vaha tIsarA tribhAva saMyogI bheda hai aura usakA audayikakSAyopazamikapAriNAmikasAnnipAtikajIva bhAva nAmakA eka bhaMga hai jisataraha manoyogI manuSya jIva / jahAMpara audayika bhAvako choDakara zeSa aupazamikAdi cAra bhAvoMmeM eka ekakA parityAgarahe vaha cauthA tribhAva saMyogI bheda hai aura usake cAra bhaMga mAne haiM / unameM aupazamikakSAyikakSAyopazamika| sAnipAtika jIva bhAva nAmakA pahilA bhaMga hai jisataraha jisakA mAnakaSAya upazAMta ho gayA hai aura darzana moDakSINa ho gayA hai aisA kAya yogI / aupazamikakSAyikapAriNAmikasAnnipAtikajIva | bhAva nAmaka dUsarA bhaMga hai jisataraha jisakA bheda upazAMta hai vaha kSAyikasamyagdRSTi bhavya / aupazamika kSAyopazamikapAriNAmikasAnipAtika jIva bhAva nAmakA tIsarA bhaMga hai jisataraha upAzAMta mAnavAlA matijJAnI jIva / aura kSAyikakSAyopazamikapAriNAmikasAnnipAtika jIva bhAva nAmakA cauthA bhaMga hai jisataraha kSINa moha paMcedriyabhavya / isaprakAra ye tribhAva saMyogI bhaMga bhI milakara daza haiN| jahAMpara audayika Adi pAMcomeM eka ekakA parityAga rahe vaha caturbhAva saMyogI bheda hai aura usake pAMca bhaMga hai| unameM aupazamikakSAyikakSAyopazAmikapAriNAmikasAnnipAtika jIva bhAva nAmakA PREALIGERISPERISPEPISORINE 576 Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 577 ALSALEGISHALIAAAAAAACARBA | pahilA bhaMga hai jisaprakAra upazAMtalobhaM kSINadarzanamoha paMcadriya jIva / audayikakSAyikakSAyopaza-| | mikapAriNAmikasAnnipAtikajavibhAva nAmakA dusarA bhaMga hai jisataraha-manuSya kSINakaSAyI mati-1 jJAnI bhavya / audayikaupazamikakSAyopazAmekapAriNAmikasAnnipAtikajIvabhAva nAmakA tIsarA bhaMga hai jisaprakAra manuSya upazAMta veda zrutajJAnI jIva / audayikaupazamikakSAyikapAriNAmikasAnipAtikajIvabhAva nAmakA cauthA bhaMga hai jisaprakAra manuSya upazAMtarAgakSINadarzanamoha jIva / aura pAMcavAM audayikaupazamikakSAyopazamikasAnnipAtikajIvabhAva nAmakA pAMcavAM bhaMga hai ji taraha manuSya upazAMtamoi kSAyikasamyagdRSTi avdhijnyaanii| ___jahA~para pAMcoM bhAvoMkA saMyoga hai vaha paMcabhAva saMyogI bheda hai aura usakA audayikopazamikakSAyikakSAyopazamikapAriNAmika yaha eka bhaMga hai jisataraha manuSya upazAMtamoha kSAyikasamyagdRSTi paMceMdriya jIva / isaprakAra yaha chabbIsa prakArakA sAnnipAtika bhAva samApta huaa| chattIsa prakArakA sAnnipAtika bhAva isaprakAra hai-- ___ do audayika bhAvoMkA ApasameM sannipAta rahanepara tathA audayika bhAvakA aupazamika Adi cAroM se eka ekake sAtha saMyoga rahanepara pAMca bhaMga hote haiN| unameM audayikaudayikasAnnipAtakajIva. || bhAva nAmakA pahilA bhaMga hai jisataraha manuSya krodhI hai / audayikaupazamikasAnipAtikajIvabhAva nAmakA dUsarA bhaMga hai jisataraha manuSya upazAMta krodhI / audAyikakSAyikasAgnipAtikajIvabhAva nAmakA tIsarA maMga hai jisataraha manuSya kSINakaSAyI / audAyikakSAyopazAmakasAnipAtikajIvabhAva nAmakA cauthA bhaMga hai jisataraha krodhI matijJAnI / audayikapAriNAmikasAnnipAtikajIvabhAva nAmakA pAMcavAM bhaMga hai jisataraha manuSya bhvy| 73 Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AS adhyAya ALLACREATHERLECREALISEARSACREACHEDCLECTRESSISTRIES do aupazamika bhAvoMkA ApasameM saMyoga rahanepara tathA aupazamika bhAvakA audayika Adi hai cAroMmeMse eka ekake sAtha saMbaMdha rahanepara bhI pAMca bhaMga hote haiN| unameM aupazamikopazamikasAnnipA- tikajIvabhAva nAmakA pahilA bhaMga hai jisataraha upazamasamyagdRSTi upazAMtakaSAya / aupazamikodayikasAnipAtikajIvabhAva nAmakA dUsarA bhaMga hai jisataraha upazAMtakaSAyI manuSya / aupazamika-3 zAyikasAnnipAtikajIvabhAva nAmakA tIsarA bhaMga hai jisaprakAra upazAMta krodhavAlA kSAyikasamyahU~ gdRSTi / aupazamika kSAyopazamika sAnnipAtika jIvabhAva nAmakA cauthA bhaMga hai jisataraha upazAMta hai kaSAyavAlA avadhijJAnI / aura aupazamikapAriNAmikasAnnipAtikajIvabhAva nAmakA pAMcavAM bhaMga hai hai jisataraha upazAMta darzanamohavAlA jIva / do kSAyika bhAvoMkA ApasameM saMyoga rahanepara tathA kSAyika bhAvakA audayika Adi cAroM bhAvoM meM eka ekake sAtha saMbaMdha rahanepara bhI pAMca bhaMga hote haiN| unameM kSAyikakSAyikasAnnipAtikajIvabhAva nAmakA pahilA bhaMga hai jisataraha kSAyikasamyadRSTi kSINakaSAyavAlA / kSAyikaudayikasAnnipAtika jIvabhAva nAmakA dasarA bhaMga hai jisataraha kSINakaSAyavAlA manuSya / kSAyikaupazamikasAnnipAtika jIvabhAva nAmakA tIsarA bhaMga hai jisataraha kSAyikasamyagdRSTi upshaaNtvedvaalaa| kSAyikakSAyopazamika sAnnipAtikajIvabhAva nAmakA cauthA bhaMga hai jisataraha kSINakaSAyavAlA mtijnyaanii| aura kSAyikahai pAriNAmikasAnnipAtikajIvabhAva nAmakA pAMcavAM bhaMga hai jisaprakAra kSINamohavAlA bhvy| dokSAyopazamika bhAvoMkA ApasameM saMyoga rahanepara tathA kSAyopazamika bhAvake sAtha audAyika OM Adi cAroM bhAvoMmeMse eka ekake rahane para bhI pAMca bhaMga hote haiN| unameM kSAyopazamikakSAyopazamikajIva PRECReferest Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AA adhyApa A ba0rA0 bhASA 579 BOLLEGEDGESECRECOGSAOCISFIERIES bhAva nAmakA pahilA bhaMga hai jisaprakAra saMyamI avadhijJAnI / kSAyopazamikodAyakasAnnipAtakajIva bhAva nAmakA dUsarA bhaMga hai jisataraha saMyamI manuSya / kSAyopazamikaupazamikajIvabhAva nAmakA tIsarA bhaMga hai jisataraha saMyamI upazAMtakaSAyavAlA / kSAyopazamikakSAyikasAnnipAtikajIvabhAva nAmakA cauthA bhaMga hai jisaprakAra saMyatAsaMyata kSAyikasamyagdRSTi aura kSAyopazamikapAriNAmika sAnnipAtika jIvabhAva nAmakA pAMcavAM bhaMga hai jisataraha apramattasaMyamI jIva / do pAriNAmika bhAvoMkA ApasameM saMyoga rahanepara tathA pAriNAmika bhAvake sAtha audAyaka Adi cAroM bhAvoMmase eka ekakA saMbaMdha rahanepara bhI pAMca bhaMga hote haiN| unameM pAriNAmikapAriNAmikasannipAtikajIvabhAva nAmakA pahilA bhaMga hai jisaprakAra jIva bhavya / pAriNAmikaudayikasAnnipAtika jIva bhAva nAmakA dUsarA bhaMga hai jisataraha jiivkrodhii| pAriNAmikApazamika sAnnipAtika jIva bhAva nAmakA tIsarA bhaMga hai jisaprakAra bhavya upazAMtakaSAyavAlA / pAriNAmikakSAyikasAnnipAtikajIva | bhAva nAmakAcauthA bhaMga hai jisataraha bhavya kSINakaSAyavAlA / aura pariNAmikakSAyopazAmikasAnnipAtikajIvabhAva nAmakA pAMcavAM bhaMga hai jisaprakAra saMyamI bhavya / isaprakAra ye pacIsa dvi bhAva saMyogI | bhaMga pahile kahe hue daza tribhAvasaMyogI bhaMga aura eka paMca bhAvasaMyogI bhaMga milakara chatcIsa bhaMga haiN| / tathA pahile caturbhAvasaMyogI pAMca bhaMga batalAye haiN| ina chacIsa bhaMgoMmeM una pAMca bhaMgoMke joDa dene para sAnnipAtika bhAvake ikatAlIsa bhaMga ho jAte haiM isIprakAra aura bhI bahutase bheda sAnnipAtikabhAvake | haiM ve Agamake anusAra samajha lene cAhiye zaMkA aupazamikAdyAtmatattvAnupattiratadbhAvAditicenna tatpariNAmAta // 25 // AAABELBAREILCALCILITIESCEBCAL 579 Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ exaacs-CORRORECASTREATRE aupazamika Adi jina bhAvoMkA Upara ullekha kiyA gayA hai ve saba bhAva apanI utpacimeM karmoM / 3 ke baMdha udaya aura nirjarAkI apekSA rakhate haiM isaliye ve saba pudgala dravyoMkI paryAya haiM jo ki Atma-9 adhyAna tattvase sarvathA vIparIta haiM ataH aupazamika Adi bhAva jIvake tatva nahIM kahe jA sakate ? so ThIka nhiiN| jisasamaya AtmA pudladravyakI karmarUpa vizeSa zaktike Adhina ho jAtA hai usasamaya vaha pud- hU~ galake raMgameM raMga jAneke kAraNa jisa jipta pudgalake nimicase vaha jisa pariNAma svarUpa pariNata hotA hU~ hai hai usasamaya vaha usI pariNAma svarUpa ho jAtA hai| yadyapi aupazamika Adi bhAva koMke baMdha Adi / janita haiM paraMtu AtmA aupazamika Adi rUpa pAreNata hotA hai isaliye ve AtmAke hI bhAva haiN| kahA bhI hai___ pariNamadi jeNa dadhvaM takAlaM tammayaci paNNacaM / tamhA dhammapariNado AdA dhammo muNeyavo // 1 // ___ pariNamati yena dravyaM tatkAlaM tanmayamiti prajJaptaM / tasmAddharmapariNata AtmA dharmo jnyaatvyH||1|| ____ arthAt jisakAlameM jo dravya jisa pariNAmase pariNata hotA hai usa kAlameM vaha dravya usI pariNAma svarUpa hotA hai yaha mAnA gayA hai isaliye AtmA jisa pariNAmase pariNata hotA hai usI pariNAmasvarUpa, vaha kahA jAtA hai| vaha AtmAkA pariNAma anyadravyase asAdhAraNa hai-sivAya AtmAke anya kisI bhI padArthakA vaisA pariNAma nahIM hotA isaliye vaha AtmasvarUpa kahA jAtA hai / aupazamika Adi bhAva sivAya 8 AtmAke anya dravyake pariNAma nahIM, isaliye unheM Atmatatva mAnanA nirApada hai / zaMkA amUrtatvAdabhibhavAnupapattiriti cenna tadvizeSasAmopalabdhezcaitanyavat // 26 // PACHERRECRUCROREGARLS Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya TA BHABHERUGRAMSHEMEDABASInayA AtmA amUrtika padArtha hai aura karma paudgalika haiM jo ki AtmAsvarUpase sarvathA vahirbhUta haiM isa-1 | liye AtmAkA pudgala svarUpa karmoMse abhibhava nahIM ho sakatA aura jaba abhibhava hI nahIM siddha hotA |||| | taba aupazamika Adi kabhI AtmAke pariNAma nahIM kahe jA sakate ? so ThIka nhiiN| jisaprakAra jo AtmA anAdi pAriNAmika caitanyabhAvake AdhIna hai aura isaliye jo caitanyavAna bhI hai usa caitanyaH | |vAna AtmAkI nArakI aura matijJAna Adi vizeSa paryAya caitanyasvarUpa hI mAne jAte haiM usIprakAra | | yaha AtmA anAdise kArmANa zarIrake AdhIna honeke kAraNa karmavAna aura karmavAna honese mUrtimAna | 4aa bhI hai usa mUrtimAna AtmAkI gati Adi vizeSa sAmarthya bhI mUrtika hai isaprakAra jaba anAdi karmabaMdha | |saMtAnavAna AtmA mUrtika hai tathA mUrtika pudgalIka karmoMse mUrtika AtmAkA abhibhava ho sakatA hai | | taba amUrtika AtmAkA pudgalasvarUpa kA~se abhibhava nahIM ho sakatA yaha kahanA vyartha hai| tathA anekAMtAt // 28 // surAbhibhavadarzanAt // 29 // anAdikAlIna baMdhasaMtAnake parAdhIna bhI yaha AtmA karmabaMdhake sAtha ekama eka honese isa apekSAse | kathaMcit mUrtika hai aura apane jJAna darzanasvarUpase kabhI bhinna nahIM hotA isaliye isa apekSA amUrtika | bhI hai / donoMkI eka kAlameM kramame vivakSA karane para kathaMcit mUrtAmUrta bhI aura donoMkI eka sAtha vivakSA karane para avaktavya bhI hai ityAdi saptabhaMgImeM kathaMcit AtmA mUrtika bhI hai isaliye mUrtika karmapudgaloMse mUrtika hI AtmAkA abhibhava hai amUrtikakA nhiiN| jo ekAMtase AtmAko sarvathA mUrtika mAnatA hai usIke matameM vaha doSa hai kathaMcit mUrta aura amUrta mAnanevAle Aheta matameM ukta doSa sthAna nahIM pA sakatA tathA aura bhI yaha bAta hai ki-- SHORORIBABASABANDISABASABSABRRORREN Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jisataraha mada moha aura bhrAMtikI karanevAlI zarAbake pInese manuSyakI smRti naSTa ho jAtI hai, 6 aura vaha kAThake samAna nistabdha ho jAtA hai usIprakAra karmeMdriya hAtha pAMva Adika nistabdha ho jAne 8 adhyAya 4 para jJAnAdi Atmika svarUpakI prakaTatA na honeke kAraNa AtmAmUrta bana jAtA hai isaliye jaba AtmA tU mUrtika bhI hai taba pudgala karmoMse usakA abhibhava yukti siddha hai / yadi yahAM para yaha zaMkA kI & jAya ki-- karaNamohakara madyamiti cenna tadvividhakalpanAyAM dossopptteH||30|| netraAdi iMdriyAM pRthivI Adi mUrtika padArthoMkI vikArasvarUpa haiM isaliye mUrtika honese unhIMkA zarAbase abhibhava hotA hai AtmA amUrtika padArtha hai isaliye usake guNoMkA abhibhava nahIM ho sakatA ataH zarAbake dRSTAMtase jo Upara AtmAkA abhibhava mAnA hai vaha vyartha hai ? so ThIka nhiiN| vikalpoMke, AdhArase yaha doSa yahAM ThIka lAgU nahIM hotA ve vikalpa isaprakAra haiM cakSu Adi iMdriyAM cetana padArtha haiM ki acetana hai ? yadi unheM acetana mAnA jAyagA to zarAba hU~ acetana iMdriyoMkI vyAmoha karanevAlI nahIM kahI jA sakatI kyoMki yadi vaha acetana padArtha ke vyaamoh| * karanevAlI bhI mAnI jAyagI to jisa pyAle Adi pAtrameM vaha zarAba maujUda hai pahile usakA vyAmoha hai honA cAhiye paraMtu so hotA dIkha nahIM paDatA isaliye iMdriyoMko acetana mAnane para unakA abhibhava .. siddha nahIM hotA / yadi yaha kahA jAyagA ki ve cetana haiM taba pRthivI AdimeM to caitanya svabhAvakI . 6 pRthak rUpase upalabdhi hai nahIM jisake saMbaMdhapse iMdriyoMko cetana kahA jAya kiMtu cetanA (Atma) dravyake saMbaMdhase hI iMdriyoMko caitanyasvarUpa mAnA jAtA hai vaha caitanya AtmAkA hI guNa honese AtmAkA hI hai 15AISHISHASHADHKIROTE ANSINESCORRESPONSTRISTOTRADIOINSTAGRAM. Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PO SIS adhyAna bAcA vyAmoha siddha huA isarItise amUrtika honese 'AtmaguNakA zarAvase vyAmoha nahIM ho sakatA yaha kahanA vAdhita hai| yadi yahAMpara cArvAka nAstikakI orase yaha kahA jAya ki anna jala haI Adi padArthoMke eka vilakSaNa saMyoga ho jAnepara jisaprakAra madazaktikI prakaTatA ho jAtI hai usIprakAra pRthivI jala vAyu Adike vilakSaNa saMbaMdhase sukha duHkha Adi Atmika guNoMkI bhI abhivyakti ho jAtI hai AtmA koI // padArtha bhinna nahIM ? so ThIka nahIM / yadi sukha duHkha Adiko pRthivI Adike guNa mAne jAyaMge to * jisataraha unake rUpa Adi guNa haiM usIprakAra sukha duHkha Adi bhI hone cAhiye paraMtu so bAta nahIM kyoMki pRthivI Adike avayava ApasameM mile hoM cAhe bhinna hoM unake guNa rUpa AdikI kramase hAni dIkha paDatI hai-aisA kabhI nahIM hotA jo sarvathA unakI nAsti ho jAya, paraMtu zarIrake avayava cAhera ApasameM mile hue hoM cAhe bhinna ho sukha duHkha Adi guNoMkI unameM kramase hAni nahIM hotI, eka sAtha hI nArita ho jAtI hai arthAt mRtazarIrameM sukha duHkhakI jarA bhI sacA nahIM rahatI isaliye rUpa Adi guNoM ke sAtha vaiSamya honese sukha Adi pRthivI Adike guNa nahIM mAne jA skte| aura bhI yaha bAta hai ki sukha duHkha Adi pRthivI Adike guNa mAne jAyage to mRtazarIrameM jisataraha rUpa Adi || guNa dIkha paDate haiM usataraha tatkAla mRtazarIrameM sukha duHkha Adi bhI dIkha par3ane cAhiye kyoMki jIvita zarIrake samAna mRtazarIrameM bhI pRthivI AdikA saMyoga hai / yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki jIvita zarIrameM eka sUkSma bhUtasvarUpa padArtha thA aura usake rahate hI sukha duHkha AdikI sacA thI / mRtazarIrameM vaha nahIM rahA isaliye usameM sukha duHkha Adi nahIM ? so bhI ThIka nhiiN| sUkSma sthalakA STABASEASTISASTERRORECHESTRA - - 58 Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ASTREASOADERSTAGEEKRESMS koI vibhAga na kara sAmAnyarUpase sukha duHkha Adiko pRthivI AdikA guNa mAnA hai mRtazarIrameM hai , sUkSmabhUta mata ho sthUlabhUta maujUda hai isaliye sukha duHkha AdikI upalabdhi honI cAhiye paraMtu vaha OM nahIM hotI isaliye sukha duHkha Adi pRthivI Adike guNa nahIM mAne jA skte|tthaa yaha bhI bAta hai ki yadi sUkSmabhUtake nAza ho jAnepara sukha duHkha AdikI bhI upalabdhi na hogI yaha kahA jAyagA 5 taba sukha duHkha Adi pRthvI Adike vyakti saMbaMdhI dharma hI mAne jAyage samudAyake todharma na mAne jAyaMge hU~ isarItise sukha duHkha Adiko samudAyakA dharmapanA na honeke kAraNa usakI siddhike liye jo guDa hai anna Adike samudAyake dharma svarUpa zarAbakA dRSTAMta diyA gayA hai vaha ayukta hai arthAt samudAyajanya dharmakA dRSTAMta samudAya janita dharmakI hI siddhi kara sakatA pRthvI Adi vyakti janitadharmakI nahIM isa. 9 liye yahAM zarAbakA dRSTAMta viSama dRSTAMta hai / tathA aura bhI yaha vAta hai jaba sukha duHkha Adi pRthvI Adike guNa haiM taba mRta zarIrameM unakI upalabdhi kyoM nahIM hotI ? isa doSake parihArameM nAstikane yaha kahA hai ki sUkSmabhUtake rahate hI sukha duHkha AdikI upalabdhi hotI hai / jIvita zarIrameM sUkSmabhUta thA isaliye vahAMpara sukha duHkha AdikI upalabdhi thI, mRtazarIra meM vaha nahIM rahA isaliye vahAMpara sukha duHkha AdikI upalabdhi nhiiN| vahAMpara hamArA (jaina siddhAMtaRs kArakA) kahanA hai ki jisaprakAra uparyukta doSakI nivRttikelie sUkSmabhUtakI siddhi kI gaI hai usaprahai kAra AtmAkI bhI siddhi kyoM nahIM mAnI jAtI arthAt usa sUkSmabhUtako AtmAke hI nAmase kyoM nahIM kaha diyA jAtA ? isaliye yaha vAta acchItaraha siddha ho cukI ki sukha duHkha Adi pRthvI jala Adi ke dharma nahIM AtmAke hI dharma haiM aura vaha AtmA padArtha sarvasiddhAMta prasiddha hai / tathA PRIORRECICIRRORISTRATRIOTISTORE Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 185 Upara jo yaha kahA gayA hai ki pRthivI Adise janya mUrtika iMdriyoM kA hI zarAbase vyAmoha hotA TRAM hai amUrtika AtmaguNoMkA nahIM vahAMpara yaha pUchanA hai ki ve netra Adi iMdriyAM vAhya iMdriyAM haiM ki aMta- adhyAya raMga iMdriyAM haiN| yadi yaha kahA jAyagA ki ve vAhya haiM taba to ve acetana huI aura acetana padArthakA || vyAmoha hotA nahIM yaha Upara kaha diyA jA cukA hai| yadi yaha kahA jAyagA ki ve aMtaraMga iMdriyAM haiN| taba vahAMpara bhI yaha prazna uThatA hai ki ve cetana haiM vA acaMtana haiM / yadi acetana mAnA jAyagA taba ||| acetana padArthakA vyAmoha nahIM ho sakatA yaha pahile siddha kiyA jA cukA hai| yadi unheM cetana mAnA ||6|| jAyagA taba unheM vijJAnasvarUpa hI mAnanA hogA phira cetanakA hI vyAmoha honA yukti siddha ho gayA isarItise "AtmA amUrta hai isaliye karmapudgaloMse usakA vyAmoha nahIM ho sakatA" yaha kahanA yukti bAdhita hai| zaMkA-- yadi AtmAko karmoM ke udayake AdhIna vA zarAvake Avezake AdhIna mAnA jAyagA to asalI | svarUpake pragaTa na honese usakA astita hI kaThina sAdhya ho jAyagA ? so ThIka nhiiN| bhale hI koMke | | udaya vA zarAvake Avezase AtmA ajJAnI ho jAya paraMtu usake jJAnadarzanarUpa svarUpakI nAsti nahIM ho sakatI isaliye usake nijasvarUpakI upalabdhi rahaneke kAraNa usakI nAsti mAnanA ajJAna hai| isI viSayakA poSaka yaha AgamakA vacana bhI hai-- baMdha paDi eyacaM lakkhaNado hodi tassa NANacaM, tamhA amucibhAvo NeyaMto hodi jIvassa // 1 // baMdha pratyekatvaM lakSaNato bhavati tasya nAnAtvaM tasmAdamUrtibhAvo naikAMto bhavati jIvasya // 1 // arthAt karmapradeza aura AtmapradezoMke ApasameM ekama eka honese bhale hI una donoMko eka mAna 74 CADEGOALNlessRASARAM MASARDARSHATAREERREDCOLORSCkARIES 186 Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2LCLACH adhyAya AURESHMUKHREEGREENSHERS liyA jAya paraMtu lakSaNoM ke bhinna honeme donoM bhinna bhinna svarUpa haiM isaliye javikA amUrtikapanA hai ekAMtase nahIM kiMtu anekAMtase hai arthAt AtmA kathaMcit mUrtika hai kathaMcit amUrtika hai sarvathA na mUrtika hI hai aura na amUrtika hI hai| - vizeSa-bhagavAna dharmanAthake pUrvabhavake jIva rAjA dazarathako jisasamaya vairAgya huA usasamaya vaha degabarI dIkSA dhAraNa karaneke liye bana jAne lagA / usakA eka sumaMtranAmakA maMtrIcArvAka matakA anuyAyI thA jisasamaya usane apane matakA tattva batalA kara rAjAko banase rokanA cAhA usasamaya rAjAne usake matakA acchI taraha khaNDana kiyA aura digaMbara dIkSA dhAraNa karalI / yaha viSaya dharma zarmAbhyudayameM isaprakAra hai-- taM prekSya bhUpaM paraloka siddhathai sAmrAjyalakSmI tRNavattyajataM / maMtrI sumaMtro'tha vicitratattva citrIyamANAmiva vAcamUce // 62 // deva tvadArabdhamidaM vibhAti nabhaHprasUnAbharaNopamAnaM / / jIvAkhyayA tattvamapIha nAsti kutastanI tatparalokavArtA // 63 // na janmanaHprAG na ca paMcatAyAH parovibhinne'vayeva na cAMta / vizanna niryanna ca dRzyate'smAdbhinno na dehAdiva kazcidAtmA // 6 // kiM tvatra bhUvahvijalAnilAnAM saMyogataH kazcana yNtrvaahH| guDAnapiSTodakadhAtakInAmunmAdinI zaktirivAbhyudeti // 65 // vihAya tadRSTamadRSTahatovRthA kRthAH pArthiva mAprayatna / KESALESALPARASINGEETAURUS Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyA ta0rA0 bhASA IBCHUSALMAGESHDOORDARBIEBERRECPDABARDIREEG ko vA stanAgrANyavadhUya dheno gdhaM vidagdho natu dodhi zRMgaM // 66 // ___ arthAt maMtrI sumaMtrane rAjA dazarathako paralokake subhIteke liye jisasamaya vizAla rAjya lakSmIko | jIrNa tRNake samAna choDate dekhA vaha vinayapUrvaka sAmane AyA aura AzcaryakArI tattvase bharA huA | isaprakAra vacana kahane lagA-prabho ! Apane jo yaha kArya karanA prArambha kiyA hai mujhe to yaha AkAzake / phUlase banAyA gayA hAra sarIkhA jAna paDatA hai kyoMki jaba saMsArameM jIva nAmakA hI koI padArtha nahIM hai| || taba usake AdhIna paralokakA astitva to sarvathA viruddha hai| mahArAja! na to jIva padArtha zarIrake |pahile dekhA gyaa| na vAdameM dekhA gyaa| na zarIrake khaNDa khaNDa kara denepara bIcameM dekhA gyaa| praveza ||5|| | karatA aura nikalatA huA bhI nahIM dekhA gayA isaliye merA to yaha nizraya hai ki zarIrase bhinna koI ||6| 6 bhI AtmA padArtha nahIM kiMtu jisaprakAra guDa anna ATA jala haI Adike vilakSaNa saMbaMdhase mada zaktiI hU~|| vyakta ho jAtI hai usIprakAra pRthivI agni jala aura pavanake saMbaMdhase utpanna eka vilakSaNa zakti hU~ | jAna paDatI hai usIko logoMne AtmA mAna rakkhA hai / isaliye he kRpAnAtha ! isa iSTa vizAla sAmrAjya | vibhUtiyoM meM lAta mAra kara adRSTa netroMse nahIM dIkha paDanevAle paralokakeliye jo ApakA prayatna hai vaha vikalpa hai kyoMki saMsArameM aisA koI bhI vidvAna puruSa nahIM dekhA jo dUdhakI AzAse gAyake stanoMko | na duikara usake sIMga duhe|aapkaa vizAla vibhUtiko choDakara paralokake liye udyoga karanA stanoMko choDa kara gAyake sIMgoMko duhanA hai isaliye Apa banameM na jAkara isI sAmrAjya vibhUtikA upabhoga | kreN| rAjA razarathako yaha siddhAMta kaba sahya thA vasa zrutvetyavAdInRpatirvidhunvanbhAnustamAMsIva ca tadacAMsi / AAAAAAAAACCORRECRESPERMISS 187 Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya am.kusca-CHAMARAGHACHEDIASRCIAL apArthamartha vadataH sumaMtra nAmApi te nUnamabhUdapArtha // 17 // jIvaH svasaMvedya ihAtmadehe sukhAdivadvAdhakaviprayogAt / kAye parasyApi sa buddhipUrvavyApAradRSTeH sva ivaanumeyH|| 6 // tatkAlajAtasya zizorapAsya prAgjanmasaMskAramurojapAne / nAnyo'sti zAstA tadapUrvajanmA jIvo'yamityAtmavidA na vAcyaM // 69 // jJAnaika saMvedya mamUrtamenaM mUrtA paricchettumalaM na dRssttiH| vyApAryamANApi kRtAbhiyogaiminati na vyoma zitAsiyaSTiH // 7 // saMyogato bhUtacatuSTayasya yajAyate cetana ityavAdi / marujvalatpAvakatApitAmbhaH sthAlyAMmanekAMta ihAstu tsy||71 // unmAdikA zaktiracetanA yA guDAdisaMbaMdhabhavAnyadarzi / sA cetane brUhi kathaM viziSTa dRSTAMtakakSAmadhirohatIha // 72 // tasmAdamUrtazca niratyayazca kartA ca bhoktA ca sacetanazca / ekaH kathaMcidviparItarUpAdavaihi dehAtpRthageva jIvaH // 73 // nisargato'pyUrdhvagatiH prasahya prAkarmaNA haMta gtiirvicitraaH| sa nIyate durdharamArutena hutAzanasyava shikhaaklaapH||74|| tadAtmanaH karmakalaMkamUla mUnmUlayiSye sahasA tpobhiH| maNeranarghasya kuto'pi lagnaM ko vA na paMkaM parimArTi toyH||7|| SOLAREERICASSENDRSSCROSOLARSA Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ htra ammAna parA0 bhASA 589 SAGECHARACTREGARDASARADASISAR arthAta-jisataraha sUryako kiraNeM aMdhakArako titara vitara kara detI haiM usIpakAra maMtri sumaMtrake ||3|| || vacanoMko titara vitara karanevAle rAjA dazarathane uttara diyaa| bhAI sumaMtra! tere nAmakA artha to acchI || 6 taraha vicAra karanevAlA hai paraMtu tUne jo isasamaya mithyA vAta kahI hai usase tere nAmakA artha bhI mujhe || mithyA jAna paDatA hai / bhAI ! jisaprakAra' ahaM sukhI ahaM duHkhI' isa svasaMvedana pratyakSameM sukha duHkha I kA bhAna vinA kisI vAdhaka pramANake hotA hai usIprakAra apane zarIrameM 'ahaM ahaM' isa AkArase AtmAkA bhI svasaMvedana pratyakSa hotA hai koI bhI isakA vAdhaka pramANa nahIM isarItise apaneko svayaM se apane zarIrameM AtmAkA astitva jAna paDatA hai aura dUmareke zarIrameM buddhi pUrvaka kriyAoMke dekhanese arthAt 'vinA AtmAke rahate zarIrase aisI kriyAyeM nahIM ho sakI isa anumAna pramANase use jAna liyA jAtA hai| dekho utpanna hote hI manuSya gAya bhaiMsa AdikA baccA dUdha pIne laga jAtA hai usasamaya | | sivAya pUrvajanmake saMskArake use dUdha pInekI rIti batalAnevAlA koI nhiiN| yadi usakI AtmA isa janmake pahile na hotI to vaha ekadama naye kAmako kabhI nahIM kara sakatA thA isaliye vidvAna manuSya hai| RI ko yaha kabhI na kahanA cAhiye ki jIva apUrva janmA hai pahile isakA astitva hI na thaa| jisaprakAra|2|| painI talavAra mUrtika padArtha hai cAhe kitane bhI prayatnase ghumAI jAya amUrtika AkAzake khaMDa vaha nahIM hai| || kara sakatI usIprakAra yaha jIva eka jJAnake hI dvArA jAnA jAtA hai aura amUrta hai isaliye mUrtika || netra iMdriya kabhI ise nahIM dekha sktii| pRthvI Adi bhUtoMke vilakSaNa saMyogase AtmAkI utpaci || | hotI hai yaha kahanA vyabhicAradoSa prasta hai kyoMki jisa baTalohameM pavanase jalatI huI agnise tapA huA jala bharA hai vahAMpara bhI cAroM bhUtoMkA samudAya hai isaliye vahAM bhI cetanakI utpaci honI 589 SNEDPEPER Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / cAhiye paraMtu dIkha nahIM paDatI isaliye pRthvI Adi bhUta cetanakI utpacimeM kAraNa nahIM ho sakate / / 5 bhAI ! tumane jo guDa anna Adike saMbaMdhase honevAlI acetana mada zaktikA dRSTAMta cetanakI utpacimeM 8 adhyAya 3 diyA hai use tumhI vicAro ki kyA vaha dRSTAMta viSama honese yahAM upayukta hai ? kabhI nahIM / isaliye aba yaha avazya mAnanA hogAki yaha AtmA amUrtika AvinAzI kartA bhoktA sacetana aura eka padArtha hai| / tathA apane svarUpase sarvathA viparIta zarIrase sarvathA pRthak hai / isa AtmAkA Urdhagamana svabhAva hai hai paraMtu svabhAvase Uparako jAnevAlI agnikI zikhA jisaprakAra pracaMDa pavanake vegase idhara udhara jhukarA jAtI hai usIprakAra karmake prabalavegase yaha jIva bhI khedakArI aneka prakArakA gamana karatA hai| isa 1 liye jisaprakAra amUlya maNipara lagehue kIcaDako haraeka vyakti jalase dhokara sApha karadetA hai usI prakAra merI AtmApara jo kA~kI kAlimA lagI huI hai use avazya hI aba maiM pracaMDa tapoMse sarvathA , bhinnaM kruuNgaa| sarga 4 pRSTha 29 / / ___ anAdikAlase karmabaMdhake kAraNa karma aura AtmAkA ekama eka rahanepara bhI lakSaNake bhedase bheda mAnA gayA hai paraMtu abhItaka AtmAkA kyA lakSaNa hai ? yaha nahIM pratipAdana kiyA gayA isaliye sUtrakAra ' aba atmAkA lakSaNa batalAte haiM-- upayogolakSaNaM // 8 // artha-caitanyake sAtha rahanevAle AtmAke pariNAmakA nAma upayoga hai vaha upayoga hI jIvakA lakSaNa 6 hai| vArtikakAra upayoga zabdakA spaSTa artha karate haiM-- vAhyAbhyaMtarahetudvayasannidhAne yathAsaMbhavamupalabdhuzcaitanyAnuvidhAyI pariNAma upyogH||1|| AKASGEECHNISHASKAR HSHAR Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAna vAhya abhyaMtara donoM prakArake kAraNoMkA yathAsaMbhava sAnnadhAna rahanepara caitanya guNake sAtha sAtha rahanevAlA jo koI AtmAkA pariNAma hai usakA nAma upayoga hai| yahAMpara do jisake avayava hoM vaha dvaya kahA jAtA hai| vAhya aura abhyaMtarake bhedase kAraNa do prakArakA hai| zaMkA vAhya aura abhyaMtara ina do nAmoMke ullekhase hI kAraNako dvividhapanA siddha thA phira dvitva artha | | ko pratipAdana karanevAle 'dvaya' zabdakA ullekha vyartha hai ? so ThIka nhiiN| vAhya kAraNa bhIdo prakArakA hai| abhyaMtara kAraNa bhI do prakAra hai isaprakAra vAhya abhyaMtara donoM meM pratyeka kAraNake do do bheda haiM yaha pratipAdana karaneke liye dvaya zabdakA ullekha kiyA gayA hai aura vaha isaprakAra hai-- vAhya kAraNa AtmabhUta aura anAtmabhUtake bhedase do prakArakA hai / jina netra Adi iMdriyoMkA || AtmAke sAtha saMbaMdha hai aura jinake sthAnakA parimANa viziSTa nAmakarmake udayase parimita hai ve netra | Adi iMdriyAM AtmabhUta nAmakA vAhya kAraNa hai tathA anAtmabhUta vAhya kAraNa pradIpa Adi hai / aMta| raMga kAraNa bhI AtmabhUta anAtmabhUtake bhedase do prakArakA hai vahAMpara ciMtA vicAra AdikA AlaMbana | || rUpa manovargaNA vacanavargaNA aura kAyavargaNA svarUpa aMtaraMga racanA vizeSa rUpa jo dravya yoga hai vaha | AtmasvarUpase bhinna honeke kAraNa anAtmabhUta abhyaMtara kAraNa hai aura usa dravya yogase honevAlA hU~ hai| vIyAMtarAya aura jJAnAvaraNa darzanAvaraNa karmake kSayopazamase jAyamAna jo AtmAkA prasAdasvarUpa pari NAma bhAva yoga hai vaha AtmasvarUpa honeke kAraNa AtmabhUta abhyaMtara kAraNa hai / vAhya aura abhyaMtara donoM prakArake kAraNoMkA sannidhAna upalabdhike kartA AtmAke honA hI cAhiye yaha niyama nahIM kiMtu yathAsaMbhava unakI upalabdhi mAnI hai aura vaha isaprakAra hai| RAPASABBADABASANSABHA - - BABALIBASIRSANSAR Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya PRESCRECABINDRASANAS UPREMOGARCANCEB%AUReelam vinA dIpaka AdikI sahAyatAke bahutase jIvoMko netra Adi iMdriyoMke dvArA ghaTa paTa Adi | | padArthoMkA jJAna nahIM hotA isAliye unake jJAnameM dIpaka Adi kAraNoMkA sannidhAna upayukta hai paraMtu bAgha billI Adi bahutase jIvoMko padArthoMke jAnanemeM dIpaka AdikI sahAyatA nahIM lenI paDatI isa-1 | liye unake jJAnameM dIpaka AdikA sannidhAna upayukta nhiiN| padArthoM ke jJAnameM cakSu Adi iMdriyoMke bhI | kAraNapanekA niyama nahIM kyoMki jo jIva paMceMdriya hai unakI pAMcoM iMdriyAM padArthoMke jJAnameM kAraNa hotI 18 hU~ haiN| jo vikaleMdriya haiM unakI cAra tIna vA do iMdriyAM kAraNa paDatI haiM aura jo ekeMdriya haiM unakI eka hI sparzana iMdriya kAraNa paDatI hai / jJAnakI utpacimeM mana vacana kAyarUpa yoga bhI niyamitarUpase kAraNa nahIM kyoMki jo jIva asainI paMceMdriya haiM unake manoyoga nahIM hotA / sainI paMceMdriyoke tInoM yoga | ke kAraNa hote haiN| ekeMdriya jIva, vigrahagativAle jIva, tathA samuddhAta dazAko prApta bhagavAna sayogakevalI | eka kAyayoga hI kAraNa paDatA hai| tathA isItaraha dravyayogase jAyamAna bhAva mana vacana kAyasvarUpa bhAvayoga bhI niyamita rUpase jJAnakI utpatti meM kAraNa nahIM kyoMki uparyukta dravyayogake samAna asenI jIvoMke bhAva manoyoga kAraNa nahIM ekeMdriya Adi jIvoMke kevala bhAvakAyayoga hI kAraNa hai zeSa bhAva-18 yoga nahIM saMjJI paMceMdriyoMke tInoM prakArake bhAvayoga jJAnakI utpatti meM kAraNa hote haiM / tathA kSINakaSAya guNasthAnase pahile pahile kSAyopazamarUpa bhAva hai aura usake bAda kSAyikabhAva hai / isapakAra vAhya aura abhyaMtara kAraNoMke yathAsambhava sannidhAna rahate jisaprakAra suvarNamayI kaDe bAjUbaMdha aura kuNDala Adi vikAra suvarNakA anuvidhAna karanevAle haiM-suvarNase bhinna nahIM usIprakAra jo pariNAma anAdikAlIna AtmAke caitanya svabhAvakA anuvidhAna karanevAlA arthAt caitanya svarUpa hai usakA nAma upayoga hai|shNkaa Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cha adhyAya caitanyako sukha duHkha mohasvarUpa mAnA gayA hai| usake anuvidhAna karanevAle sukhaduHkha krodha Adi M. hI pariNAma hoMge isaliye yahAMpara-inhIM pariNAmoMko upayoga mAnanA paDegA paraMtu upayogake bheda Age || jJAna aura darzana mAne haiM isaliye yahAMpara pUrvApara virodha jAna paDatA hai ? so ThIka nahIM / caitanya AtmA 1933 kA eka sAmAnya dharma hai| pudgala Adi dravyoMmeM caitanyakA abhAva hai isaliye ve jIva nahIM kahe jAte || tathA usa caitanyake jJAna darzana Adi bheda haiM isarItise caitanya zabda jJAna darzana Adike samudAyakA || BI vAcaka hai| sukha Adi usI samudAyake avayava haiM isaliye kahIM kahIM para unheM bhI caitanya kahanemeM koI // 6 // |6|| hAni nahIM kyoMki yaha niyama hai ki jo zabda samudAyarUpa arthakA vAcaka hai vaha avayava svarUpa artha || || ko bhI kahatA hai| yahAMpara caitanya zabda jJAna darzana Adi samudAyako kahatA hai vahI avayava svarUpa sukhada AdikA bhI vAcaka hai / isarItise jaba sukha Adi tathA jJAna darzana saba hI caitanyake bheda haiM taba sukha duHkha krodha Adi svarUpa hI upayoga padArtha hai jJAna darzanasvarUpa nahIM, yaha kahanA bAdhita hai| upayogake || jJAna aura darzana bheda Age kahe jaayge| sUtrameM jo lakSaNa zabda hai usakA artha vArtikakAra batalAte haiM paraspara vyatikare sati yenAnyatvaM lakSyate tallakSaNaM // 2 // IS baMdha svarUpa pariNAmake dvArA ApasameM eka dUsareke anupaviSTa ho jAnese ekama eka rahanepara bhI 6 jisake dvArA bhinnatA jAnI jAya vaha lakSaNa kahA jAtA hai jisataraha baMgharUpa pariNAmake dvArA sonA 1 / 'yatikIrNavastucyAttiheturlakSaNaM' yathAnerauSNyaM / paraspara milI huI vastuoMmeMse kisI eka vastuko bhinna karanemeM jo kAraNa ho usakA nAma lakSaNa hai jisaprakAra ani uSNa hai yahAMpara padArthasamUhase amiko judA karanevAlA uSNatva hai isaliye vaha lakSaNa hai| 75 ARCAMERABACARBABA KABECASIA Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ EleSAGA RMATEGOREURESCHEMICADE ECRETEORADARSARLAST hai| cAMdI bhale hI ekama eka ho jAya tathApi unake asAdhAraNa dharma-pIlA sapheda svarUpa varNa aura pramANa Adi unakI judAImeM kAraNa he imaliye ve lakSaNa haiN| zaMkA-- alakSaNamupayogo guNaguNinoranyatvamiti cennoktatvAt // 3 // : jisaprakAra uSNatA guNa hai aura agni guNI hai usIprakAra jJAna Adi guNa aura AtmA guNI 1 8 hai| guNakA lakSaNa judA mAnA gayA hai aura guNIkA lakSaNa judA mAnA gayA hai isaliye lakSaNake bhedase 8 hU~ AtmA aura jJAna Adi guNoMko ApasameM bhinna mAnanA cAhiye ? so ThIka nhiiN| jisaprakAra uSNatA hai ko agnikA svabhAva mAne vinA AgnakA nizcaya nahIM kiyA jA sakatA usI prakAra yadi jJAna Adi hai hai guNoMko AtmAkA svabhAva na mAnA jAyagA-AtmAse bhinna mAnA jAyagA to AtmApadArthakA bhI nizcaya na ho sakegA yaha vAta khulAsArUpase Upara batA dI gayI hai isaliye AtmA aura jJAna 3 Adi guNoMkA sarvathA bheda siddha nahIM ho sktaa| yadi yahA~para phira yaha zaMkA kI jAya ki-- lakSyalakSaNabhedAditi cennAnavasthAnAt // 4 // 6 guNIko lakSya mAnA gayA hai aura guNako lakSaNa mAnA gayA hai / lakSyase lakSaNako bhinna honAhI 6 hU~ cAhie isalie lakSya lakSaNake bhedase AtmA aura guNakA ApasameM bheda mAnanA Avazyaka hai|so ThIka tU nhiiN| kyoMki vahAMpara yaha prazna uThatA hai ki jisa lakSaNase lakSya jAnA jAtA hai usa lakSaNakA koI anya lakSaNa hai ki nahIM hai| yadi yaha kahA jAyagA ki usakA koI lakSaNa nahIM hai vaha lakSaNa-svarUpa hai 'rahita hai to jisaprakAra mair3hakakI coTI vA gadheke sIMga asaMbhava padArtha haiM isalie inakA abhAva hai 1594 usIprakAra lakSaNakA bhI abhAva kahanA par3egA aura jaba lakSaNa padArtha hI saMsArameM na rahegA tava kisI WECANDRABINEEMUCEBCASTISECT Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va0rA0 bhASA |6|| lakSyakA bhI nizcaya na ho skegaa| yadi yaha kahA jAyagA ki usakA dUsarA lakSaNa hai taba vaha bhI |6|| apane lakSyasai anya kahanA paDegA usakA bhI dUsarA lakSaNa hogA vaha bhI apane lakSyase anya kahanA || | paDegA isaprakAra aprAmANika aneka padArthoM kI kalpanAse anavasthA doSa hogaa| isarItise anavasthAke | bhayase lakSya lakSaNakA sarvathA bheda nahIM mAnA jA sakatA evaM jaba lakSya lakSaNakA sarvathA bheda siddha | nahIM taba jJAna Adi guNa bhI AtmAse sarvathA bhinna siddha nahIM ho sakate / aura bhI yaha vAta hai ki AdezavacanAt // 5 // ___ lakSya aura lakSaNake kathaMcit abhedase AtmA aura jJAna Adi guNa eka haiM aura donoMke nAma bheda Adi jude jude haiM isalie ve donoM ApasameM bhinna bhI haiM yaha anekAMta siddhAMtakI AjJA hai isa lie lakSya aura lakSaNake bheda rahanese AtmA aura jJAna sarvathA bhinna bhinna padArtha haiM yaha yahA~para srvthaa| | ekAMtI doSa lAgU nahIM ho mktaa| yadi yahAMpara yaha koI zaMkA kare ki nopayogalakSaNo jIvastadAtmakatvAt // 6 // viparyaya prasaMgAt // 7 // naatsttsiddheH||8|| | saMsArameM yaha eka sAmAnya niyama pracalita hai ki jo padArtha jisa svarUpa hotA hai vaha usI svarUpase FI upayukta nahIM hotA, kiMtu apanese bhinna svarUpase upayukta hotA hai jisaprakAra dUdhakA svarUpa dUdha hai vaha || kabhI apane svarUpase upayukta nahIM dekhA gyaa| AtmAko bhI jJAna Adi guNasvarUpa mAnA gayA hai || isalie vaha bhI jJAna Adise uyayukta nahIM kahA jA sakatA isarItise jJAna Adiko jo jIvakA upa|| yoga mAnA gayA hai vaha bAdhita hai / aura bhI yaha bAta hai ki jJAnase abhinna jIva hI jJAnasvarUpase upayukta hotA hai dudha Adi apane dudha Adi svarUpase nahIM REPEGORGEOGHAREsareeMORROLORSP Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yadi yahI mAnA jAyagA to yaha bhI viparIta aura parako AniSTa kalpanA kI jA sakatI hai ki dUdha 5 | Adi padArtha hI dUdha Adi padArthoMke sAtha upayukta hote haiM, jIva apane jJAnasvarUpase upayukta nahIM hotaa| adhpha 6 isarItise abhinna rahanepara bhI yadi eka jagaha upayogakI kalpanA iSTa aura nirdoSa mAnI jAyagIto / 96 // dUsarI jagaha aniSTa aura sadoSa bhI usakI kalpanA javarana iSTa aura ThIka mAnanI hogI tathA balavAna hU | yuktike abhAvameM kSIra AdimeM upayogakI kalpanA ho jAnese aura jIvameM usakA pratiSedha hoI | jAnese aniSTa padArtha siddha hogaa| sArArtha-yaha hai ki upayoga zabdakA artha saMbaMdhita honekA hai| jo padArtha ApasameM sarvathA bhinna hote haiM unhIMke aMdara upayogakA vyavahAra ho sakatA hai sarvathA abhinna / padArthoMmeM nhiiN| AtmA aura jJAna Adi padArtha sarvathA abhinna haiM isalie unameM upayogakA vyavahAra / nahIM ho sakatA ? so ThIka nahIM / jahAMpara sarvathA bheda hai vahAMpara upayogakA vyavahAra nahIM ho sakatA / jisataraha AkAza rUpa Adi guNoMse sarvathA bhinna hai isalie 'AkAza rUpa Adi guNoMse upayukta hai| yaha vyavahAra nahIM hotA kiMtu jahAMpara kathaMcit abheda hai vahIMpara upayogakA vyavahAra hotA hai| AtmA / aura jJAnakA ApasameM abheda saMbaMdha hai isalie 'AtmA jJAna Adise upayukta haiM' yaha vyavahAra nirApada hai| tathA dUdha dUdhasvarUpa hai isalie apane svarUpase vaha upayukta nahIM ho sakatA' yaha jo kahA gayA thA / vaha bhI ThIka nahIM kyoMki abheda saMbaMdha rahanese vahAMpara bhI upayogakA vyavahAra hai aura vaha isaprakAra hai gAya bhaiMsa Adi dUdhavAle jIvoM dvArA khAe gae tRNa jala Adi padArtha dUSasvarUpa pariNata ho / | jAte haiM yaha sarva sammata bAta hai| vahAMpara tRNa jala Adi kAraNoMke dvArA jisasamaya dUdha apane dUdhasvarUpa pariNAmake sanmukha hotA hai usIsamayase usakA dUdha nAma paDa jAtA haiM evaM dUdhasvarUpa pariNamana " APER-SAMADHANBADAAISPEAKS Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10rA0 mAvA || honekI jo usake aMdara zakti hai vaha usase abhinna hai usa abhinna zaktise vaha dUdhasvarUpa pariNata ho || |6|| jAtA hai isaliye dUdhakA apane hI svarUpase pAraNata honA jisaprakAra yahAM yukta mAnA jAtA hai usI ||5 || prakAra AtmA bhI apanI jJAnAdi svabhAvarUpa zaktise abhinna hai usI zaktike AdhIna hokara vaha ghaTa ||2|| || paTa Adi padArthoM ke avagrahajJAna svarUpa pariNAmase pariNata hotA hai isaliye usakA bhI avagrahajJAna ||I || svarUpa pariNAmase pariNata honA ThIka hai / usa avagraha AdikA hI nAma upayoga hai| yadi jJAna aadi| 2 upayogakA pariNamana na mAnA jAyagA to AtmAkA svasvarUpa na siddha honese usakA abhAva hI ho| || jAyagA aura AtmAke abhAvameM upayoga padArtha bhI siddha na ho sakegA isaliye AtmAkA upayoga lakSaNa| | mAnanA ayukta nahIM tathA-- ubhayathApi tvadvavacanA siddheH // 9 // anakAMtavAda samanvita bhagavAna ahatake siddhAMtako na samajhakara zaMkAkArane jo yaha kahA thA ki | 'jo padArtha jisa svarUpa hotA hai usakA usasvarUpase pariNAma nahIM hotA' vaha bhI ayukta hai kyoMki | jahAMpara kisI vAtakA khaMDana kiyA jAtA hai vahAMpara apane pakSakI siddhi kI jAtI hai aura parapakSameM | |dUSaNa dikhAye jAte haiM paraMtu zaMkAkAra jo padArtha jisa svarUpase hai usI svarUpase to usakA pariNAma mAnatA nahIM isaliye usake matameM ye donoM hI bAteM asiddha haiM aura unakI asiddhi isaprakAra hai-- jisaprakAra jJAna guNakA 'jAnapanA' yaha pariNAma mAnA jAtA hai usIprakAra jo apanA vacana svapakSakA sAdhana aura parapakSakA dUSaNa svarUpa hai usakA bhI apane pakSako siddhakaranA' aura 'dUsareka pakSako dRSitakaranA' yaha pariNAma hai / jo vAdI upayogako AtmasvarUpa nahIM mAnatA usase bhinna SARDARSHERECIRECRUIREMESSAGAR ASABARDASREPUREER 197 Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0rA0 bhASA 598 ABRECORGBRA MOHAMMADE-1015ROINSE svIkAra karatA hai usake svapakSakA sAdhana aura parapakSakA dRSaNasvarUpa vacanakA apanepakSakA siddhakaranA aura parapakSako duSitakaranA rUpa pariNAma nahIM ho sakatA kyoMki jo padArtha jisa svarUpa hotA hai usakA 8/ usa svarUpase pariNAma nahIM hotA 'svapakSa sAdhana aura parapakSa dUSaNasvarUpa apane vacanakA svapakSako siddha karanA aura parapakSako dUSita karanA rUpa pariNAma hai isaliye vaha bhI nahIM bana sakatA paraMtu jisaprakAra vAdIko dUdhakA dahI pariNAma iSTa hai kyoMki vaha dUdhase bhinna hai kiMtu dUdhakA dUdhasvarUpase pariNamana honA iSTa nahIM kyoMki vahAMpara abheda hai usI prakAra vAdIkA jo svapakSasAdhana rUpa vacana hai usakA | svapakSakA siddha karanA yaha to pariNAma hogA nahIM kyoMki vaha svapakSasAdhanasvarUpa vacanase abhinna hai| | kiMtu parapakSakA dUSita karanA yahI pariNAma hogA kyoMki vaha svapakSasAdhanarUpa vacanase bhinna hai isaliye 'upayoga AtmAse bhinna hotA hai' isa svapakSa siddhimeM jo sAdhaka kAraNa kahe gaye haiM ve svapakSako siddha karanArUpa svasvarUpase pariNata na hone ke kAraNa ThIka nahIM / tathA isI prakAra vAdIkA jo parapakSa dUSaNa rUpa vacana hai usakA bhI parapakSako dUSitakaranA' yaha to pariNAma hogA nahIM kyoMki vaha parapakSadUSaNa svarUpa vacanase abhinna hai kiMtu svapakSakA siddhakaranA yahIM pariNAma hogA kyoMki vaha parapakSadUSaNa svarUpa vacanase bhinna hai isaliye upayoga' AtmAse abhinna hotA hai isa parapakSameM jo dUSaNa diye gaye hai haiM ve svarUpase pariNata na honeke kAraNa ayukta haiN| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki-- svapakSakA sAdhaka aura parapakSakA dUSaka bhI vacana apane pakSako siddha karanA aura parapakSako dUSita karanA rUpa apanI paryAyoMse pariNata hotA hai aisA hama mAnate haiM taba yaha jo tumane kahA hai ki upayoga, AtmasvarUpa nahIM hotA bhinnahI hotA hai / yadi use.AtmasvarUpa mAnA jAyagA to usakA upayoga hai RY Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya sa0sa0 bhASA 15515155555I- svarUpase pariNAma nahIM ho sakatA isaliye AtmAkA jJAnAdisvarUpase pariNamana mAnanA ThIka nahIM yaha kahanA bAdhita hai kiMtu svapakSasAdhaka parapakSadUSaka svarUpa vacanakA apane pakSako siddha karanA aura parapakSako dUSitakaranA rUpa Abhinna bhI pariNAmako jisaprakAra vAdI mAnatA hai usIprakAra AtmAkA bhI upayoga pariNAma mAnanA cAhiye / tathA khasamayavirodhAt // 10 // - 'jo padArtha jisa rUpase hai usa rUpase usakA pariNAma nahIM hotA' yadi nAstika vAdIko yaha iSTa. 4aa hai taba usane rUpa rasa Adi guNasvarUpa pRthivI jala teja aura vAyu ina cAra mahAbhUtoMko jo mAnA hai / unakA rUpa Adi svarUpase pariNAma na hogA kyoMki rUpa Adi pRthivI Adike hI pariNAma haiM unase bhinna nahIM / kiMtu nAstika matameM sapheda kAlA Adi rUpa, khaTTA mIThA caraMparA Adi rasAdisvarUpa vizeSa pariNAma unakA mAnA hai isaliye yaha mAnanese ki jo padArtha jisa svarUpa hotA hai usakA usarUpase / | pariNAma nahIM hotA pRthivI AdikA viziSTa rUpa Adi pariNAma jo unake zAstrama svIkAra kiyA hai| | vaha nahIM banatA yaha unake AgamakA virodha hai / tathA yaha bhI bAta hai ki kenacidvijJAnAtmakatvAt // 11 // vijJAnAdaitavAdI; AtmAko sarvathA vijJAnasvarUpa mAnatA hai anya paryAya svarUpa nahIM isaliye 'jo padArtha jipta svarUpase hai usa rUpase usakA pariNAma nahIM hotA' yaha siddhAMta usIke matameM lAgU ho sakatA hai kyoMki AtmAkA eka hI vijJAna svarUpa honese yadi vaha anya kisI paryAyasvarUpa pariNata |mAnA jAyagA to usakA kevala vijJAnasvarUpa hI naSTa ho jAyagA / yadi yahAM yaha kahA jAyagA ki 599 SANSARASTRASTRORAHASRAERABADASARSHANGA BSISRNSAR Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AURUCHAB karA. bhASA ASSIRIDIURVEEROSAREERDAMOREA jJAnasvarUpa AtmA to AIta siddhAMtameM bhI mAnA gayA hai isaliye vahAMpara bhI AtmAkA jJAnasvarUpase pariNamana nahIM bana sakatA, vijJAnavAdIke hI matameM yaha doSa kyoM diyA gayA ? so ThIka nhiiN| jaina| siddhAMtameM AtmAkI akelI vijJAna hI paryAya nahIM mAnI gaI darzana sukha Adi bhI paryAyeM svIkAra kI | gaI haiN| jisasamaya vijJAna paryAyakI vivakSA kI jAyagI usasamaya AtmA vijJAnasvarUpa hai aura jisa samaya usase bhinna kisI paryAyakI vivakSA kI jAyagI usasamaya usa paryAyasvarUpa hai isarItise kathaMcit | tatsvarUpa aura kathaMcit atatsvarUpa AtmA padArthake mAnanese usakA pariNamana honA abAdhita hai kyoMki hU~ aneka paryAyasvarUpa AtmAko mAnanepara kucha na kucha usakI paryAya sadA palaTatI mAnanI hI hogI anyathA vaha aneka paryAyasvarUpa nahIM kahA jA sakatA kiMtu jinake matameM sarvathA eka vijJAnasvarUpa hI AtmA hai athavA anya kisI eka hI svarUpa hai unake matameM AtmAkA pariNamana nahIM bana sakatA kyoMki dUsare kisI paryAyasvarUpa pariNata honepara usakA vijJAna vA anya koI nizcita svarUpa kAyama nahIM raha sakatA tathA isarItise jaba AtmAkA pariNamana hI siddha nahIM ho sakatA taba usake aMdara | dravyakA lakSaNa na ghaTanese AtmA padArtha hI siddha nahIM ho sktaa| tathA __tadAtmakasya tenaiva pariNAmadarzanAt kSIravat // 12 // dUdhakA patalApana mIThA sapheda Adi svabhAva hai usa svabhAvako na choDakara jisasamaya usakA guDa cInI Adi padArthoM ke sAtha saMbaMdha hotA hai usasamaya usake guDa mizrita dUdha cInI mizrita dUdha Adi nAma ho jAte haiN| tathA jisasamaya vaha gauke thanase nikalatA hai usasamaya garama aura thoDI derI vAda | ThaMDA ho jAtA hai| punaH agnike saMbaMdhase vaha garama aura gADhA ho jAtA hai phira thoDI dera bAda ThaMDA A SAHE Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ la FLA madhyAsa bhASA lanaAAAACRECAS ho jAtA hai isarItise usakA garama dUdha ThaMDA dUdha mIThA dUdha Adi nAmoMse saMsArameM vyavahAra hotA hai aura vaha apane dUdhasvabhAvako na choDakara apane dUdhasvarUpase hI pariNata hotA rahatA hai| yadi vaha apane dUdhasvarUpase na pariName to garama dUdha ThaMDA dUdha Adi vyavahAroMmeM jo dUdha nAma suna paDatA hai vaha na suna paDe usIprakAra isa AtmAkA bhI jJAna Adi upayoga svarUpa hai / apane upayoga svarUpako na choDakara sadA isakA jJAnasvarUpase pariNamana hotA rahatA hai isarotise jo padArtha jisa svarUpa hotA hai | jaba usakA usI rUpase pariNAma hotA dIkha paDatA hai taba jJAna bhI AtmAkA svarUpa hai isalie jJAnasvarUpase usakA pariNamana honA bAdhita nhiiN| tathA sarvopari bAta yaha hai ki , atazcaitadevaM yadi hi na syAnniSpariNAmatvaprasaMgo'rthavabhAvasakaro vA // 13 // jo padArtha jisa rUpase hai yadi usa rUpase usakA pariNAma na mAnA jAyagA to saba padArtha apariNAmI tthhreNge| apariNAmI kahane para unheM sarvathA nitya mAnA jAyagA, jo padArtha sarvathA nitya hotA aa hai usameM kriyA kArakakA vyavahAra nahIM hotA isarItise jIva jAnatA hai dekhatA jItA hai, pudgala utpanna hotA hai ityAdi sabhI saMsArakA vyavahAra lupta ho jAyagA / yadi saba padArthoM kA svarUpase pariNAma na mAnakara pararUpase pariNAma mAnA jAyagA to eka padArtha dUsare padArthasvarUpa mAnanA hogA. isriitise| samasta padArthoMke svabhAvoMkA sAMkarya honese kisI bhI padArthakA koI bhI pratiniyata svabhAva naM tthhregaa| l yadi yahA~para donoM pakSa hI svIkAra kie jAya ki svasvarUpase bhI pariNamana hotA hai aura pararUpase bhI pariNamana hotA hai to unakA svasvarUpase pariNAma hotA hai yaha bAta siddha ho gii| isarItise svasvarUpa upayogarUpase, jaba AtmAkA pariNAma yukti siddha hai taba upayoga lakSaNa usakA vAdhita Paa nhiiN| yadi yahAMpara bauddha yaha zaMkA kare ki ACASALAAAAAAAThana 76 Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KALACHER upayogalakSaNAnupapacilakSyAbhAvAt // 14 // milI huI vastuoMmeM kisI khAsa padArthako judA karanevAlA lakSaNa hotA hai aura jisakA vaha hai adhyAya lakSaNa kiyA jAtA hai vaha lakSya mAnA jAtA hai yaha bAta Upara likhI jA cukI hai| yaha niyama hai jo lakSya saMsArameM vidyamamAna hotA hai usIkA lakSaNa kiyA jAtA hai avidyamAnakA nhiiN| jisataraha 'dNddii| 6 devadataH yahAMpara lakSya devadaca nAmakA puruSa vidyamAna hai isaliye usakA daMDa lakSaNa upayukta hai kiMtu zazaviSANa vAMjhakA putra AkAza puSpa Adi padArtha saMsArameM vidyamAna nahIM isaliye unakA lakSaNa nahIM kiyA jA sakatA / yahA~para AtmA lakSya aura upayoga lakSaNa mAnA gayA hai jaba AtmA hI padArtha hai saMsArameM siddha nahIM taba usakA upayoga lakSaNa siddha nahIM ho sktaa| AtmAkA abhAva kyoM hai isakI hai pUrti nIcakI vArtikase hotI hai tdbhaavshcaakaarnntvaadibhiH|| 15 // satyapi lakSaNatvAnupapattiranavasthAnAta // 16 // saMsArameM jitane bhI padArtha dekhe gaye haiM saba hI kAraNavAna dekhe gaye haiN| AtmA bhI padArtha hai paraMtu 6 usakA kAraNa koI bhI nizcita nahIM isaliye jisaprakAra maiDhakakI coTIkA utpAdaka koI bhI kAraNa TUna siddha rahanese usakA abhAva hai usIprakAra AtmapadArthakA bhI utpAdaka koI kAraNa nahIM isaliye hU~ usakA bhI abhAva hai| athavA AtmA padArtha ho to bhI usakA jo upayoga lakSaNa mAnA hai vaha nahIM bana hU~ hai sakatA kyoMki jo padArtha anavasthita hai vaha lakSaNa nahIM kahA jAtA hai| upayogako jJAna darzanasvarUpa * mAnA hai aura vaha kSaNika hai isaliye avasthita na rahane ke kAraNa vaha lakSaNa nahIM kahA jA sakatA isameM rItise 'devadattakA ghara kauna hai aise pUchanepara ucara milatA hai ki jisake nIce kAka baiThA hai vahI deva. PHERINCESisteAIKACHARRECTECSCIORS REGAON Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyApa rA0 bhASA | dacakA ghara hai| yahA~para jisaprakAra jabataka kAka baiThA hai tabataka devadacakA ghara hai aura kAka ke uDajAne // 6 // para devadattakA ghara naSTa ho jAtA hai usIprakAra kSaNavinAzIka jJAna aura darzanasvarUpa AtmAke mAnane ||6|| / para jabataka jJAna aura darzana hai tabataka AtmA hai aura jaba unakA nAza hogA usasamaya AtmAkA bhI 603 nAza hogA kyoMki svasvarUpa upayogake abhAvameM AtmAkA bhI abhAva ho jAtA hai isarItise AtmA || kA upayoga lakSaNa nahIM bana sakatA ? isakA samAdhAna vArtikakAra dete haiM Atmaninhavo na yuktaH sAdhanadoSadarzanAt // 17 // heturayamasiddho viruddho'naikAMtikazca // 18 // 'nAstyAtmA akAraNatvAnmaMDUkazikhaMDavat' arthAt AtmA koI padArtha nahIM kyoMki usakA koI || kAraNa siddha nahIM jisataraha maiDhakakI coTI / isa anumAnase AtmAkA abhAva kiyA jAtA hai paraMtu | vaha ThIka nahIM kyoMki yahAMpara jo 'akAraNatvAt yaha hetu hai vaha asiddha viruddha aura anekAMtika rUpa | || jo hetuke doSa mAne gaye haiM unase duSTa hai / aura vaha isaprakAra hai| naraka deva Adi paryAyeM Atmadravyase bhinna nahIM, AtmadravyasvarUpa hI haiM aura naraka Adi pryaayoN| ke utpAdaka kAraNa mithyAdarzana avirati Adi zAstra meM varNita haiM isarItise jaba AtmAkA utpAdaka kA kAraNa siddha hai taba akAraNatvarUpa hetu AtmArUpa pakSameM na rahane ke kAraNa svarUpausiddha hai / tathA jo 1-'asatsattAnizcayo'siddhaH / / 22 / / adhyAya 6 / jisakI sattAkA pakSameM prabhAva ho vA nizcaya na ho use asiddha kahate haiM arthAt jisa hetukA svarUpahI nahIM bana sake use svarUpAsiddha kahate haiM aura jisakI sattAkA pakSameM nizcaya na ho vaha saMdigdhAsiddha hai| jisataraha zabda pariNAmI hai kyoMki vaha cAkSuSa netrakA viSaya hai yahAMpara zabdarUpa pakSameM na rahane ke kAraNa cAkSuSasva hetu svarUpAlA siddha hai| kyoMki zabdakA cAkSuSasvarUpa hI nahIM banatA tayA jisako dhUmakA yathAryarUpase jJAna nahIM usase yaha kahanA ki yahAM REGIOGRAPDRAGHAGRECCOREGAOCRIBPSPB BAALANASANASAMAUSAGESBCREARRIALISA 103 Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vAdI sabhI padArtha sakAraNaka haiM yaha mAnakara aura atmadravyakA koI bhI utpAdaka kAraNa na jAnakara | use nahIM mAnatA usake matameM Atmadravya to prasiddha hai nahIM paryAya padArtha hI prasiddha haiM evaM eka payAryake | Azraya dUsarI paryAya nahIM rahatI yaha niyama use iSTa hai tava 'akAraNapanA' bhI padArthakI paryAya hai isalie usakI Azraya koI bhI paryAya na honeke kAraNa akAraNatva hetu AzrayAsiddha hai| tathA dravyArthika nayakI apekSA ghaTa paTa Adi dravya akAraNa bhI haiM aura vidyamAna bhI haiN| jo vidyamAna hai| hai hai vaha sadA rahanevAlA hai usakA kabhI bhI nAza aura utpAda nahIM hotA isaliye usakeliye kAraNoMkI PI AvazyakatA nahIM paDatI kiMtu jo padArtha avidyamAna rahatA hai usIkelie kAraNoM kI AvazyakatA paDatI kA // hai kyoMki kAryakI utpatti ke liye yogya kAraNoMkA rahanA niyamita hai tathA aisA koI dravya dekha bhI nahIM gayA jo nitya vidyamAna ho aura kAraNavAna bhI ho isarItise jaba nitya aura vidyamAna padArtha hI niyamase akAraNaka hotA hai taba uparyukta anumAnameM nAstitvase viruddha astitva ke sAtha vyApti honese akAraNava viruddha hetvAbhAsa hai| tathAagni hai kyoMki dhuvAM hai yaha saMdigdhAsiddha hai kyoMki murkha manuSya baTaloImeM bhApa dekhakara yaha saMdeha kara baiThatA hai ki yahAMpara vAM hai yA nhiiN| isalie pakSameM hetukA nizcaya na rahanese mugdhabuddhi puruSakI apekSA dhUma hetu yahA~para saMdigdhAsiddha hai| parIkSAmukha / 1-janasiddhAMtameM asiddhahetvAbhAsake svarUpAsiddha aura saMdigdhAsiddha ye do hI bheda mAne haiM paraMtu parasiddhAMtameM AzrayAsiddhigadyA syAtsvarUpAsiddhirappatha / vyApyatvAsiddhiraparA spAdasidigtastriga // 76 // muktAvalI / isa kArikAke anusAra Azrayazasiddhi svarUpAsiddhi aura vyApyatvAsiddhi ye tIna bheda haiN| jisa hetukA Azraya siddha na ho / PI vaha mAzrayAsiddha hetvAbhAsa hai| 2-viparAtAnidhitamAno virudozariNAmI zabdaH kRtakatvAt // 29 // adhyAya 6 / jisa hetukA avinAbhAva saMbaMdha (vyApti) . khabamadhaAAAECRER GANGBREFREEKSIRABIRBALCHURRESAME / Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anyAya - mASA maiDhakakI zikhA vA AkAzapuSpa Adi padArtha saMsArameM Asiddha haiM tathApi asat pratAtimeM kAraNa honese kAlpanika satcA unakI saMsArake aMdara mAnI gaI hai paraMtu unake utpAdaka kAraNa koI nahIM isaliye ve akAraNaka haiM isarItise dravyArthikanayakI apekSA sat padArtha ghaTa paTa Adi rUpa pakSa aura asat svarUpa maiDhakakI zikhA Adi vipakSa donoMmeM rahane ke kAraNa akAraNava hetu anekAMtika-vyabhicArI hai| tathA 805 ASSCORRECORRORSCADABADASHALCASHBA ravase nA isaliye sAdhyasa 6 / jo hetu pakSa samAnatyaH zabdaH hI ho sakatausseuviruddha vRttirana kAtikama kitavRtti / unama tatti anaikAMti hA sAdhyase viparItake sAtha nizcita ho use viruddha hetvAbhAsa kahate haiM jisataraha zabda pariNAmI nahIM hai kyoMki vaha kRtaka hai| yahAMpara kRtakatvahetukI vyApti apariNAmiravase viparIta pariNAmitvake sAtha hai kyoMki jo kRtaka hotA hai vaha niyamase pariNAmI ( anitya) hI ho sakatA hai apariNAmI [nitya ] nahIM isaliye sAdhyase viparItake sAtha vyApti rahanese yahAM kRtakatva hetu viruddha hetvAbhAsa hai| 1-vipakSe'pyaviruddha vRttiranakAMtikaH // 30 // adhyAya 6 / jo hetu pakSa sapakSa vipakSa tInoMmeM rahe vaha anakAtika hetvAbhAsa hai / usake do bheda haiM eka nizcitavRtti dUsarA shNkitvRtti| unameM "nizcitattinityaH zabdaH prameyatvAt ghaTavat / AkAze nitye'pyasya nizcayAt // 31 // jo hetu vipakSameM nizcayarUpase rahai use nizcitatti anekAMtika kahate haiM jisaprakAra zabda bhanitya hai kyoMki prameya hai jaise ghddaa| yahA~para prameyatva hetu nizcita vipakSavRtti anekAMtika hai kyoMki vaha nitya padArtha AkAza bhAdimeM nizcita rUpase rahatA hai "zaMkitavRttistu nAsti sarvajJo vaktRtvAt / sarvajJatvena vaktRtvAvirodhAt / jo hetu vipakSameM saMzayarUpase rahe use zaMkitavRtti anaikAMtika kahate haiM jisaprakAra sarvajJa nahIM hai kyoMki volanevAlA hai yahAMpara vaktRtva hetu zaMkitavipatti anekAMtika hai kyoMki eka jagaha sarvajJa aura vaktRtva raha sakate haiM ApasameM donoMkA virodha nhiiN| prakRtameM aAtmAke abhAvakA sAdhaka akAraNatva hU~ hetu nizcitavipakSavRtti anaikAMtika hai para matameM-- cAyaH sAdhAraNastu syAdasAdhAraNako pr.| tathaivAnupasaMhArI vidhAnekAMtiko bhavet // 27-28 // muktaavlii| sAdhAraNAnakAMtika asAdhAraNAnakAMtika anupasaMhArIbhanekAMtika ye tIna bheda anekAMtikahetvAbhAsakemAne hai| uparyukta akAraNatva hetu isa matAnusAra sAdhAraNAnakAtika hai| PERSORBABEPRABASAHEBURBIBAOURISM Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SA-00 CNDRCE adhyAya ___'meDhakakI zikhAke samAna' yaha jo AtmAkI nAstitvasiddhimeM dRSTAMta diyA gayA hai usameM sAdhya * nAstitva aura sAdhana-akAraNatva, ye donoM nahIM rahate isaliye upayukta dRSTAMta sAdhya sAdhanase rahita 14 hai aura vaha isa prakAra hai-- aneka prakArake karmoM ke baMdhake AdhIna hokara nAnA yoniyoMmeM bhramaNakara jisasamaya yaha nitya , avinAzI jIva meDhaka paryAya dhAraNa karatA hai usasamaya meDhaka kahA jAtA hai phira vahI jIva apane hU~ hai karmAnusAra yuvatistrIkI paryAya jaba dhAraNa karatA hai usasamaya yuvAti kahA jAtA hai, yahAMpara meDhaka aura hai yuvatitrI donoM paryAyoMkA dhAraNa karanevAlA eka hI jIva hai isaliye eka jIvake saMbaMdhase vahAM jo meMDhaka thA vahI yaha zikhaMDaka (laMbI coTIko dhAraNa karanevAlA yuvatike zarIrakA dhAraka jIva) hai aisA pratyabhijJAna ( sAdRzya jJAna hotA hai isarItise eka jIvake saMbaMdhake AdhIna pratyabhijJAnabalase maMDUka 6 zikhaMDakI siddhi ho jAnepara usakA astitva saMsArake aMdara hai / tathA pudgalako anAdi anaMta pariiNAma svarUpa mAnanA hai isaliye yuvAta ke dvArA khAyA gayA AhAra jisasamaya kezavarUpa pariNata ho cha hU~ jAtA hai usasamaya usase yuvAtakI coTIkI utpaci hotI hai isarItise maMDUkazikhaMDakI utpacimeM yuvati I eM dvArA khAyA gayA AhAra Adi kAraNa honese vaha sakAraNaka bhI hai / isaprakAra maMDUka zikhaMDakA 1 astitva aura sakAraNatva siddha ho jAnese usameM nAstitva aura akAraNavarUpa sAdhya sAdhana dharmoMkA abhAva ho gayA ataH AtmAke nAstitva siddha karanemeM maMDUka zikhaMDa dRSTAMta nahIM ho sakatA isIprakAra 6 vaMdhyAputra aura zazaviSANa AdimeM bhI astitva aura sakAraNatvakIsiddhi honese AtmAke nAstitva siddha karanemeM ve bhI dRSTAMta nahIM ho sakate / unakA astitva aura sakAraNatva isaprakAra samajha lenA cAhiye - 4300-4100-100 GHAGRESEARSA 50HESHKADI FROFERRORISM Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karmoM ke jAlameM phaMsakara saMsArameM bhramaNa karanevAlA yaha jIva jisasamaya baMdhyAstrIkI paryAya dhAraNa || adhyAya | karatA hai usasamaya yaha baMdhyA kahA jAtA hai / phira apane karmAnusAra jisasamaya yaha putravatIstrIkI paryAya hai| dhAraNa karatA hai usasamaya vahI putravatIstrI kahA jAtA hai| yahAMpara baMdhyA aura putravatIsrIdonoM paryAyoMko II dhAraNa karanevAlA eka hI jIva hai isaliye eka hI jIvake saMbaMdhase jo baMdhyAtrI thI vahI yaha putravatI strI hai yaha yahAM pratyabhijJAna hotA hai| donoM paryAyoMmeM jIva eka hI hai isaliye putravatIstrIkA putra bhI baMdhyAkA putra kahA jA sakatA hai isaliye baMdhyAke putrakA astitva saMsArake aMdara maujUda hai| tathA vaha 3 raja vIrya Adi kAraNoM se utpanna hotA hai isaliye vaha sakAraNaka bhI hai isarItise jaba baMdhyAke putrakA Astitva aura sakAraNava siddha hai taba nAstitva aura akAraNatvarUpa sAdhya sAdhanarUpa dharmake abhAvase | hai vaha AtmAkI nAstitva siddhimeM dRSTAMta nahIM ho sktaa| isIprakAra-- ____ karmoMke jAlameM phasakara aneka yoniyoMmeM bhramaNa karanepara jisasamaya yaha jIva zazAkI paryAya dhAraNa karatA hai usasamaya zazA kahA jAtA hai| phira apane karmAnusAra jisasamaya vaha gaukI paryAya || dhAraNa karatA hai usasamaya vahI gau kahA jAtA hai / yahAMpara zazA aura gau donoM paryAyoMkA dhAraNa 15 karanevAlA eka hI jIva hai.| isaliye eka jIvake saMbaMdhase jo zazA thA vahI gau hai yaha pratyajJAna yahAM 15 Sil hotA hai| donoM paryAyoMkA dhArakajIva ekahI hai isaliye gauke sIMga bhI zazAke sIMga kahe jA sakate haiM| isaprakAra zazaviSANakA astitva saMsArake aMdara mojUda hai tathA usakI utpatti gAyake dvArA khaaye|| gaye AhAraAdise hotI hai isaliye vaha sakAraNaka bhI hai / isarItise jaba zazaviSANakA Astitva aura sakAraNatva saMsArameM siddha hai taba nAstitva aura akAraNatvarUpa sAdhya sAdhanake abhAvase AtmA 600 3535ASHARASIB6-SERISTIBRUGA SSSSSSSSSUNABISANSAR Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BRUISHISHASTRORESAMASHALARAKISHORI Rs kI nAstitva siddhimeM vaha dRSTAMta nahIM bana sktaa| isItaraha narAviSANa turaMgaviSANa Adi bhI samajha hai lene cAhiye / zaMkA maMDUka zikhaMDa baMdhyAputra zazaviSANa AdimeM uparyukta rItise astitva aura sakAraNatvakI siddhi hojAne para nAstitva aura akAraNatvarUpa sAdhya sAdhanake abhAvase ve AtmAkI nAstitvasiddhimeM dRSTAMta 13 nahIM ho sakate yaha bAta mAnI paraMtu AkAza kusumameM to usarItise astitva aura sakAraNatvakI 6 vyavasthA nahIM ho sakatI isalie nAsyAtmA akAraNatvAt' isa anumAnameM AkAzakusuma dRSTAMta ho hU~ sakatA hai so ThIka nahIM / vanaspati nAma karmake udayase jIva aura pudgalake samudAyasvarUpa vRkSakI TU utpaci hotI hai vahAMpara jo pudgala dravya puSpasvarUpa pariNata hai vaha yadyapi vRkSakI apekSA bhinna hai to bhI vRkSase vyApta honese jisaprakAra vahAM vRkSakA puSpa yaha vyavahAra hotA hai usIprakAra vaha puSpa AkAzase MOREENSHASPEPPERSSE URRE 1 yathA-vanaspatinAmakarmodayApAditavizeSasya vRkSasya puSpamiti vyapadiSyate, puSpabhAvanapariNatapudgaladravyasya tAzavRkSApekSayA minnatve'pi tena vyAptatvAt / tathA-AkAzenApi puSpasya vyAptatvaM samAnamityAkAzakusumamiti vyapadezo yuktaH / atha mallikAkRtopakArApekSayA mallikAkasumamitivyapadizyate natvAkAzakusumamita kusumasyAkAzenopakArAbhAvAt / iti cenna / AkAzakRtAvagAhanarUpopakAramAdAyAkAzakusumamiti vyapadezasya duritvAt / kiM ca vRkSAtpracyutamapi kusumamAkAzAnna pracyavata iti nityamevAkAzasaMbaMdho vartate / yadi ca mallikAlatAjanyatvAt mallikA kusupamityucane tadAkAzasyApi sarvakAryeSvavakAza pradatvena kAraNatvAdAkAzakusumamiti vyavahAro duraH / ayAnAzApekSayA puSpasya minnatvAnnAkAzakusumamiti vyvhaarH| iti cet bhinnatvaM kiM kathaMcit sarvathA vA / Aye mallikAkusumamityapi vyavahAro mAbhUta, mallikApekSayA kathaMcidbhinnatvAtpuSpatya / antye tvAkAzApekSayA puSpasya sarvathA minnasvamasiddhaM, dravyatvAdinA kathaMcidamedasyApi sadbhAgava / tammAt mallikAkusumAkAbakasumamityanayoMne ko'pi vizeSaH / saptamagI taraMgiNI pRSTha saMkhyA 57 / Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abbAsa bhI vyApta hai. isalie vahaoNpara AkAzakA puSpa yaha bhI vyavahAra ho sakatA hai isarItise AkAza ke puSpa 100 bhAvA kA astitva siddha hI hai| yadi yahA~para yaha zaMkA kI jAya ki___ puSpa para vRkSakA upakAra hai isalie vRkSakA puSpa yaha vyavahAra upayukta hai / AkAzakA to puSpapara koI upakAra nahIM isalie AkAzakA puSpa yaha vyavahAra nahIM ho sakatA? so ThIka nhiiN| sabadravyoMko avakAza dAna denA AkAzadravyakA upakAra hai / puSpako vaha avakAza dAna detA hai isalie avakAza dAnasvarUpa AkAza kRta upakArakI apekSA 'AkAzakA puSpa' yaha vyavahAra bhI nirApada hai / tathA yaha bhI bAta hai ki pratyuta vRkSakI apekSA AkAza ke sAtha hI puSpakA nitya saMbaMdha haiM kyoMki vRkSapte puSpa i jaba nIce gira jAtA hai usasamaya usase saMbaMdha chUTa jAtA hai paraMtu AkAza sarvatra vyApaka hai isalie | AkAzase kabhI puSpake saMbaMdhakA viccheda nahIM hotA isalie AkAzakA puSpa yahI vyavahAra balavAna 4 hai| "yadi yahAMpara Uparase yaha zaMkA kI jAya ki puSpa vRkSase janya hai isalie kArya honese vRkSakA puSpa | yahI vyavahAra ho sakatA hai / AkAzase vaha janya nahIM isalie usakA kArya na honese AkAzakA puSpa | | yaha vyavahAra nahIM ho sakatA ? so bhI ayukta hai / kyoMki pratyeka padArthako avakAza pradAna karanese AkAza saba padArthoMkA kAraNa hai isalie AkAzakA puSpa yaha vyavahAra mithyA nahIM kahA jA sktaa|" hA yadi yahA~para yaha zaMkA phira uThAI jAya ki AkAzase puSpa bhinna padArtha hai isalie 'AkAzakA puSpa' yaha vyavahAra nahIM ho sakatA kiMtu 'vRkSakA puSpa' yahI vyavahAra ThIka hai / yaha kathana bhI yukta nhiiN| nAma saMkhyA svalakSaNa AdikI apekSA PI saba jagaha zandoMkI yojanA mAnI hai / yadi nAma Adike bhedase puSpakA AkAzase bheda mAnA jAyagA SPLORESEARCELEGRANASANA ABPROPERMISSUESCIENDUSTED Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RRORIESCRECASTASTRISANE HERECRUICAUSER to vaisA bheda to vRkSase bhI puSpakA hai isalie yadi AkAzakA puSpa yaha vyavahAra ayukta kahA jAyagA hai to vRkSakA puSpa yaha vyavahAra bhI ayukta mAnanA pddegaa| sAra yaha hai ki yadi puSpa sarvathA AkAzase bhinna hotA taba to 'AkAzakA puSpa' yaha vyavahAra nahIM ho sakatA thA paraMtu dravyatva vastutva prameyatva Adi dharmoMse puSpake sAtha AkAzakA sAdharmya hai isalie 'AkAzakA 0 puSpa' yaha vyavahAra kabhI bAdhita nahIM kahA jA sktaa| yadi nAma Adijanya bhedakI apekSA AkAza kA puSpa' isa vyavahArameM bAdhA DAlI jAyagI to vaha bheda to puSpakA vRkSake sAtha bhI hai isalie vRkSakA e puSpa yaha vyavahAra bhI bAdhita mAnanA pddegaa| isarUpase jaba AkAzakusumakA astitva siddha hai aura te usake utpAdaka kAraNa bhI jala pavana vRkSa Adi maujUda haiM taba astitva aura sakAraNatva donoMke rahate nAstitva aura akAraNatva rUpa sAdhya sAdhana usameM nahIM raha sakate isalie AtmAke nAstitva siddha karane para gaganakusuma bhI dRSTAMta nahIM ho sktaa| aura bhI yaha bAta hai ki___'nAstyAtmA akAraNatvAt maMDUkazikhaMDavat' isa anumAnameM jo maMDUka zikhaMDa dRSTAMta diyA hai 6 usake balase vijJAnAdvaitavAdIko AtmAkA pratiSedha iSTa hai paraMtu vAhya padArthoM ke AkAra pariNata jo hU~ vijJAna hai usake viSaya maMDaka zikhaMDa zazaviSANa gaganakusuma Adi bhI haiM isarUpase jaba vijJAnA dvaitavAdIke matako hI apekSA vAhya arthIkAra pariNatavijJAna ke viSayabhUta maMDUka zikhaMDa Adi padArthoMkA astitva siddha hai aura kAraNa bhI unake nizcita haiM tava uparyukta anumAnameM kahe gaye nAstitva aura akAraNatvarUpa sAdhya sAdhanarUpa-dharmoMkA maMDUkaMzikhaMDa AdimeM abhAva rahanese ve AtmAkI nAkhitA prasiddha karanemeM dRSTAMta nahIM ho skte| isarItise vijJAnAdvaitavAdIke matAnusAra hI jaba maMDUkazikhaMDa / Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA RECECRECEPECIRCIENCRECOVERABECARPUR AdikA dRSTAMtapanA-sadoSa hai taba AtmAkA abhAva nahIM kahA jA sakatA ataH 'nAstyAtmA akA: raNatvAta maMDUkazikhaDavat' yaha anumAna nahIM anumAnAbhAsa hai / zaMkA ukta anumAna duSTa honese na AtmAkI nAstitAkA sAdhaka ho paraMtu 'nAstyAtmA apratyakSavAt zazazRMgavat' arthAt AtmA koI padArtha nahIM kyoMki vaha pratyakSake agocara hai jisaprakAra zazAke sIMga' yaha anumAna duSTa nahIM isaliye yaha AtmAkI nAstitA siddha karanemeM samartha hai ? so bhI ThIka nhiiN|| yahA~para jo 'apratyakSatvAt' yaha hetu hai vaha bhI asiddha viruddha aura anekAMtikarUpa hetuke doSoMse duSTa hai aura vaha isaprakAra hai___pAMcoM jJAnoMmeM kevalajJAna samasta dravya aura paryAyoMko viSaya karanevAlA mAnA hai / vaha zuddha AtmAko viSaya karatA hai isaliye kevalajJAnakI apekSA zuddha AtmAkA pratyakSa hai| tathA karma nokarmoM ke baMdhake | parAdhIna saMsArI AtmAkA jJAna avadhi aura manaHparyaya jJAnake dvArA bhI hotA hai isaliye ina do jJAnoMkI apekSA saMsArI AtmA bhI pratyakSa hai / isarItise jaba kevalajJAna avadhijJAna aura manaHparyayajJAna ina tIna jJAnoMke pratyakSa AtmA hai taba uparyukta anumAnameM apratyakSatva hetu AtmArUpa pakSameM na rahane ke kAraNa asiddha hai| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki 'apratyakSatvAt' isa hetumeM jo pratyakSa zabda hai usakA artha iMdriyajanya pratyakSa hai, kevalajJAnAdijanya pratyakSa nahIM / tathA iMdriyoMse AtmAkA pratyakSa hotA nahIM isaliye apratyakSatvarUpa hetu AtmAmeM rahane ke kAraNa asiddha nahIM ho sakatA ? so ThIka nahIM / iMdriyajanya jJAnako parokSa mAnA gayA hai pratyakSa nahIM aura vaha isaprakAra hai 'apratyakSA ghaTAdayo'grAhakanimittagrAhyatvAt dhUmAdyanumitAgnivat' ghaTa paTa Adi padArtha pratyakSa eRBABAAAAAAAAAER Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhya REACANCHORE | jJAnake viSaya nahIM kyoMki agrAhaka jo iMdriyAMrUpa kAraNa unase ghaTapaTa AdikA grahaNa hotA hai jisa | taraha dhUma Adisa anumita agni / arthAt jisataraha dhUma Adise anumita agni parokSa hai usIprakAra iMdriyoMse grahaNa kiye gaye ghaTa paTa Adi bhI parokSa haiM / yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki 'agrAhakanimitta hU grAhyatvAt' isa hetu agrAhakapanA iMdriyoMkA asiddha hai evaM usakI asiddhatA honese vaha asaddhetu hone ke kAraNa usase ghaTa paTa AdikI apratyakSasiddhi vAdhita hai ? so ThIka nhiiN| kyoMki 'agrAhakamidriyaM tadvigame'pi gRhItasmaraNAdvAkSavat' iMdriyAM agrAhaka haiM kyoMki unake naSTa ho jAnepara bhI jisa padArthakA grahaNa ho cukA hai usakA smaraNa hotA hai jisataraha gavAkSakA / arthAta netra Adi iMdriyoMke naSTa hojAne para bhI pahile dekhe hue gavAkSa AdikA smaraNa hotA hai yadi iMdriyAM hI ghaTa paTa AdikI grAhaka hotI to smaraNake dvArApahile dekhe hue ghaTa paTa AdikA grahaNa nahIM hotA kiMtu iMdriyoMke sAtha hI vaha smaraNa naSTa ho jAtA paraMtu naSTa nahIM hotA isaliye iMdriyoMko grAhaka na mAnakara AtmAko hI grAhaka mAnanA paMDegA isarItise jaba yaha bAta siddha ho cukI ki iMdriyoMke agrAhaka honese unase jAyamAna jJAnapratyakSa nahIM, parokSa hai jaba apratyakSavarUpa hetukI AtmAmeM saMcA siddha na honese jo Upara asiddha doSa diyA gayA thA usakA parihAra nahIM ho sakatA evaM asiddha doSase dUSita hetu. sAdhyakI siddhimeM samartha nahIM mAnA jAtA isaliye apratyakSatva hetase AtmAkAnAstitva siddha nahIM ho sktaa| tathA 'na pratyakSa iti apratyakSa' isaprakAra yahAM na samAsa' hai / paryudAsa aura prasajyake bhedase vaha najhe samAsa do prakArakI mAnI gaI hai / unameM apane sadRzakA grahaNa karanevAlA paryudAsa na hai 1 dvau nanau ca samAsyAtau paryudAsa prasaSpakau / paryudAH saMggrAhI prasavvastu nipeSakat // 1 // SCAMERABASINE / " Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya parA mASA 613 SAEECHECORRECTABHAREFRELCASHASA aura sarvathA niSedharUpa artha prasajyakA hai / 'apratyakSa yahA~para pratyakSAdanyA apratyakSa arthAt pratyakSabhinna ||8 pratyakSa sadRza yaha paryudAsa artha hai ki pratyakSo na bhavati ityapratyakSa arthAt sarvathA pratyakSa hai hI nahIM, yaha prasajya pratiSedharUpa artha hai / yadi 'pratyakSAdatyaH, apratyakSaH yaha paryudAsa pratiSeka mAnA jAyagAto ||| anyatva do padArthoM ke aMdara rahanevAlA dharma hai arthAt jahA~para do padArtha rahate haiM vahIMpara yaha isase | anya hai' aisA vyavahAra hotA hai aura usase pratyakSase bhinna dUsarI vastu (AtmA) kA astitva 'jAnA| jAtA hai isarItise 'apratyakSatva' hetu yahAM astitvakA hI sAdhaka honese jaba usakI vyapti sAdhyarUpa nAstitvase viparIta astitvake sAtha hai taba vaha viruddhahetvAbhAsa rahaneke kAraNa AtmAkI nAstitA | siddha nahIM kara sktaa| yadi prasajya pratiSedha mAnA jAyagA to jisa padArthakA niSedha kiyA jAtA hai usa padArthake rahate hI usakA niSedha ho sakatA hai sarvathA asat padArthakA niSedha nahIM ho sktaa| jaba AtmAke pratyakSakA niSedha kiyA jAyagA taba usakA kisI na kisI rUpase pratyakSa bhI mAnanA pddegaa| isa rUpase pratiSedhya padArthake rahanepara hI usakA niSedha ho sakatA hai isa niyamake anusAra jaba AtmA astikA viSaya hai taba kathaMcit usake pratyakSa rahanepara apratyakSatva hetu usameM nahIM raha sakatA isaliye isa prasajya pratiSedhameM bhI vaha phira asiddhahetvAbhAsa hai / tathA jo hetu vipakSameM bhI rahatA hai vaha anekAMtika hetvAbhAsa mAnA jAtA hai| apratyakSatva hetu asat svarUpa zazazRMga Adi vipakSameM bhI vidyamAna hai kyoMki unakA pratyakSana honese unheM apratyakSa mAnA gayA hai arthAt-paryudAsa aura prasajake medase naJ samAsa do prakArakA hai jahA~para apane samAna vastukA grahaNa hotA hai vahAM paryudAsa naya mAnI jAtI hai aura jahApara sarvathA pratiSedha artha hotA hai vahAM prasajya naya mAnI jAtI hai| , SEASOKAAAAAAAAPASUREMPLEAS / Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ evaM satsvarUpa vijJAna AdimeM bhI vaha vidyamAna hai kyoMki vAdI vijJAna Adiko apratyakSa mAnAtA hai 6 isarItise satsvarUpa vijJAnAdi pakSa aura asastvarUpa zazaviSANa Adi vipakSameM rahane ke kAraNa apra18 tyakSatva hetu anekAMtikahetvAbhAsa hai| yadi yahA~para yaha kahA jAya ki-- vijJAna AdikA svasaMvedana pratyakSa hotA hai aura yogiyoMkA pratyakSa bhI use viSaya karatA hai isa-6 liye vijJAna Adike rahanepara apratyakSatva hetukA vahAMpara abhAva hai| taba AtmAkA bhI vaisA mAnanemeM hai / kyA Apatti hai| kyoMki AtmA bhI 'ahaM ahaM' isa svasaMvedana pratyakSake gocara hai aura yogI kevalI hai * Adike jJAna kA viSaya hai / isarItise jaba apratyakSatva hetu asiddha viruddha aura anekAMtikarUpa doSoM se se duSTa hai taba usase AtmAkA nAstitva siddha nahIM ho sktaa| tathA-- upayukta anumAnameM zazazRMga dRSTAMta diyA gayA hai usameM pUrvokta rItise pratyakSatva aura astitva 11 hI siddha hai isaliye nAstitva aura apratyakSatvarUpa sAdhyasAdhanarUpa dharmoM ke abhAvase vaha AtmAkI 6 nAstitva siddhi meM kAraNa nahIM bana sakatA isaliye usake balase AtmAkI nAstitAkI siddhi bAdhita hai| aura bhI yaha bAta hai ki saMsArameM jitane bhI vAkyArtha haiM saba hI vidhi aura pratiSedha svarUpa haiN| aisA koI bhI padArtha nahIM jo sarvathA niSedhakA hI viSaya ho kiMtu jo bhI padArtha hogA vaha vidhi aura niSedha donoM svarUpa hI hogaa| jisataraha 'kuravakA araktazvetA' kuravaka jAtike vRkSa raktavarNa aura zvetavarNase rahita haiN| yahAM para raktavarNa aura zvetavarNakA niSedha kiyA gayA hai isaliye ve rakta hI haiM vA zveta hI haiM, yaha bhI nahIM kahA jA sakatA / sAthameM ve avarNa haiM-unameM koI varNa nahIM yaha bhI nahIM kahA jA sakatA isarItise sonRSHANIDIO1OM - CA FREGAORRECRUAGE Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAba saza bhASA 615 5555AMSABHA hai jisaprakAra rakta aura zveta vA~kI apekSA kuravA jAtike vRkSoMkI nAsti rahate bhI varNa sAmAnyakI apekSA unakI nAsti nahIM hai arthAta rakta aura zveta vargoM se bhinna varNa vAle kuravaka jAtike vRkSa haiN| | usIprakAra vastu parasvarUpase nahIM hai aisA niSedha rahanepara bhI vaha svasvarUpase bhI nahIM hai yaha bAta asiddha hai kiMtu svasvarUpase usakA honA hI nizcita hai| kahA bhI hai__ astitvamupalabdhizca kathaMcidasataH smRteH / nAstitAnupalabdhizca kathaMcitsata eva te // 1 // sarvathaiva sato nemo dharmoM srvaatmdosstH| sarvathaivAsato nemau vAcAM gocaratAtyayAt // 2 // kathaMcit asat padArthakA bhI smaraNa hotA hai isaliye astitva aura upalabdhi dharma kathaMcitra asat padArthake mAne haiM / kathaMcit sat padArthakI hI nAsti aura anupalabdhi hotI hai asatkI nahIM isaliye nAstitA aura anupalabdhi kathaMcit sat padArthakI hI mAnI hai / astitva aura upalabdhi jo ye do dharma sat padArthake mAne haiM ve kathaMcit rUpase mAne gaye haiM sarvathA rUpase nahIM kyoMki yadi sarvathA / | rUpase unheM mAnA jAyagA to sarvAtma doSa hogA arthAt satpadArthakA kabhI vinAza aura utpatti na hogI | aura na kabhI usakA apratyakSa hogA kiMtu use hamezA vidyamAna aura pratyakSa hI mAnanA paDegA jo ki 15 | bAdhita hai / tathA kathaMcit asat padArthake jo nAstitva aura anupalabdhi dharma mAne haiM ve bhI kathaMcit 6 8 rUpase hI haiM sarvathA rUpase nahIM kyoMki yadi unheM sarvathA rUpase mAna liyA jAyagA to asat padArtha bhI vacanakA viSaya hotA hai isaliye vacanaviSayatvena usakA astitva aura upalabdhi mAnI hai paraMtu aba sarvathA rUpase jaba usakI nAstitA aura anupalabdhi ( apratyakSa ) mAnA jAyagA to asat padArtha || vacanakA viSaya nahIM ho skegaa| isarItise 'nAstyAtmA apratyakSatvAt' isa anumAnameM AtmAmeM jo SileSRRUKHARGELAMMAUCRKA PUR Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BAURBISARBARBARICHEHORE nAstita aura apratyakSatva batAyA gayA hai vaha kathaMcit rUpase hI hai sarvathArUpase nahIM isaliye hai kathaMcita rUpase AtmAkA Astitva aura pratyakSatva siddha honese uparyukta anumAna anumAnAbhAsa hI hai| tathA-- jisataraha astitva aura pratyakSatvake vinA vastu avastu mAnI jAtI hai usIprakAra nAstitva aura | apratyakSatvake vinA bhI vaha avastu hai| kyoMki jisaprakAra astitva aura pratyakSatva vastuke dharma haiM usa | prakAra nAstitva aura apratyakSatva bhI vastuke hI dharma haiM isaliye nAstitva aura apratyakSata ina do dharmoM hai | ke vinA mAne bhI dharmI vastukI siddhi nahIM ho sakatI kiMtu astitva aura pratyakSatvake samAna pratyeka | vastumeM nAstitva aura apratyakSatva dharma bhI mAnane par3eMge isarItime upayukta anumAnake pakSasvarUpa AtmA| meM nAstitva aura apratyakSatvake vinA mAne bhI usakI siddhi nahIM ho sakatI isaliye AtmAko kathaM| cit astitvasvarUpa kathaMcit nAstitvasvarUpa kathaMcit pratyakSatvasvarUpa kathaMcit apratyakSatvasvarUpa hI | mAnanA ThIka hai isarItise AtmAkA sarvathA nAstila aura apratyakSatva nahIM vana sakanese usakI sarvathA nAsti nahIM mAnI jaatii| isIprakAra ekAMtavAdiyoMke akAraNatva.aura apratyakSatva ke samAna aura bhI aneka hetu AtmAkI astitva siddhi meM mAna rakkhe haiM unheM bhI inhIM hetuoMke samAnaM sadoSaH samajha lenA hU~ cAhiye / kyoMki AtmAkA abhAva koI bhI hetu siddha nahIM kara sktaa| AtmAke astitvakI siddhi isaprakAra hai- .... grhnnvijnyaanaasNbhviphldrshnaadgRhiitRsiddhiH|| 19 // . . ., prANa-iMdriyAM aura jJAnameM nahIM honevAlA phala (kArya) dIkha paDatA hai usa phalakA kAraNa sivAya ASAILASPASSAGResche-SA-Cry SANE / Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAya bhASA AtmAke aura koI padArtha nahIM ho sakatA isaliye usa phalase AtmAkA astitva abAdhita hai| tarA PI hai vArtikameM jo grahaNa zabda hai usakA artha-jinakI utpaci pUrvakAlameM saMcaya kiye gaye karmoM ke AdhIna hai hA hai| bhinna bhinna svabhAvoMkI sAmarthyake anusAra jinakA bheda hai aura jo kramase rUpa rasa gaMdha sparza aura | zabdako grahaNa karanevAlI haiM aisI cakSu rasanA prANa sparzana aura zrotra ye pAMca iMdriyAM haiN| ina iMdriyoM ke || saMbaMdhase jAyamAna jJAnakA nAma vijJAna hai tathA AtmAke svabhAvasthAnoMkA jAnanA aura viSayoMkA grahaNa BI karanA yaha yahAM asaMbhavi phala liyA gayA hai| yaha asaMbhavi phala caitanyasvarUpa hai isakA kAraNa cetana 6 aura nitya padArtha hI ho sakatA hai acetana aura kSaNika padArtha nahIM / iMdriyAM acetana aura kSaNika TU padArtha mAnI gaI haiM isaliye ve usa phalakI kAraNa nahIM ho sktii| vijJAna bhI usaM phalakA kAraNa nahIM hU~| ho sakatA kyoMki usako eka hI padArthakA grahaNa karanevAlA mAnA hai tathA utpacike vAda hI naSTa ho / hai|| jAneke kAraNa vaha kSaNika bhI hai / tathA vaha phala vinA hI kisI kAraNake akasmAt utpanna ho yaha bhI || II nahIM / isaliye AtmAke svabhAvasthAnoM ke jJAna aura viSayoMkI pratipattimeM kAraNa iMdriya aura jJAnase bhinna koI padArtha hai, vasa vahI AtmA hai| isa rUpase AtmAke astitvakI siddhi nirvAdha hai| aura bhI yaha bAta hai ki ___ asmadAtmAstitvapratyayasya sarvavikalpeSviSTasiddheH // 20 // 'AtmA hai' yaha jo hamArI pratIti hai vaha cAhe saMzayasvarUpa ho cAhe anadhyavasAyasvarUpa ho cAhe || * viparyayasvarUpa ho vA samyaksvarUpa ho kisI bhI vikalpasvarUpa ho saba vikalpoMmeM hamAre iSTa AtmAkI || siddhi nirvAdha hai aura vaha isaprakAra hai AAAACHAKREGA SHARASISA 2 78 Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PHO ___ 'AtmA hai' yaha pratIti saMzayasvarUpa nahIM kahI jA sakatI kyoMki AtmAke astitvakA sabako / nizcaya hai isaliye vaha nirNayasvarUpa hI hai / yadi kadAcit use saMzayarUpamAna bhI liyA jAya to vinA .9 kisI vastuko AlaMbana kiye saMzayajJAna nahIM ho sakatA yaha niyama hai / jaba ukta pratItiko saMzayAtmaka , mAnA jAyagA taba AtmAko Alambana mAnanA hI hogA isarItise ukta pratItike saMzayAtmaka honepara , Rs bhI AtmAkI astitva siddhi nirApada hai / tathA ukta pratIti anadhyavasAya svarUpa nahIM mAnI jA hai sakatI kyoMki jisaprakAra jAtyaMdha puruSako rUpakA anadhyavasAya hotA hai aura vadhirako zabdakA hai anadhyavasAya hotA hai usaprakAra AtmAkA kisIko anadhyavasAya nahIM hotA kiMtu 'AtmA hai' yaha ra anAdikAlIna nizcaya avAdhita hai| yadi AtmA hai' isa pratItiko viparIta mAnA jAyagAto puruSameM meM yaha sthANu hai' aisI viparIta pratItimeM sthANu padArtha jisaprakAra saMsArameM prasiddha hai isIliye usakA puruSameM hai Aropa kiyA jAtA hai anyathA asiddha honese usakA Aropa nahIM ho sakatA thA usIprakAra kisI padArthameM hai 6 'yaha AtmA hai' aisI viparIta pratItimeM bhI AtmA padArthako siddha mAnanA paDegA kyoMki anyatra siddha 6 hI padArthakA kisImeM Aropa ho sakatA hai asiddhakA nahIM isarItise AtmA hai' isa pratItiko viparIta hU~ (pratIti mAnanapara bhI AtmAkI siddhi nirbAdha hai / yadi usa pratItiko samyakpratIti mAnA jAyagA hai to 'AtmA hai' yaha siddhAMta avivAda hai isarItise 'AtmA hai' isa pratItiko saMzaya Adi vikalpa 1-kiMca-asmadAderAtmAstIti saMpatyayaH saMzayo viparyayo yathArthanizcayo vA syAt saMzayazceti sidaH prAgAtmA anyathA tatsaMzayAyogAt / kadAcidamasiddhasthANupuruSasya pratipattustasaMzayAyogAta / viparyayazcacathApyAtmasiddhiH kadAcidAtmani viparyayasya vanimayapUrvakatvAt / tato yathArthanirNaya evAyamAtmasiddhiAzlokavArtikaM pRSTha saMkhyA 321 / KEBRUAEECHECRECHARCHACHEDIAS acksONSCISCALCIENCSCRITISisa Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ammA ba0rA0 bhASA CALCURRECARECECRECRECEMADIRAHUADRISPEA svarUpa mAnane para bhI kisIprakAra AtmAkI nAsti nahIM kahI jA sakatI taba AtmA tatva hai' yaha hamArA pakSa nizzaMka rUpase siddha hai| yadi yahA~para vijJAnAdvaitavAdI bauddha zaMkA karai ki saMtAnAditi cenna tasya saMvRtisattvAd dravyasattve vA saMjJAbheda mAtraM // 21 // saMtAna nAmakA eka padArtha hai / use eka aura anekakSaNaparyaMta ThaharanevAlA mAnA hai vahI iMdriya tajanita | Baa jJAna Atma svabhAvake sthAnoMkA jJAna aura ghaTa paTa Adi vA rUpa rasa AdikI pratipacikA AdhAra 5|| mAna liyA jAyagA AtmA padArthake mAnanekI koI AvazyakatA nahIM ? so ThIka nahIM / jo padArtha | || vAstavika na hokara kalpita hotA hai usase vizeSakI pratIti nahIM hotI / saMtAna padArthako vAstavika || na mAna vijJAnAdvaitavAdiyoMne kalpitamAnA hai isaliye vaha AtmasvabhAvoMke sthAnajJAna Adi vizeSa pratItiyoMkA AdhAra nahIM ho sktaa| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki____ hama saMtAnako kalpita padArtha na mAnakara vAstavika aura dravyasvarUpa padArtha maaneNge| aisA mAnanese | vaha vizeSa pratItiyoMkA Azraya bana sakatA hai koI doSa nahIM ? isakA uttara yaha hai ki jaba use vAsta|| vika aura dravyasvarUpa hI mAna liyA taba saMtAna kaho to aura AtmA kaho to nAmamAtrakA hI bheda huA arthameM koI bheda nahIM huA isaliye phira use AtmA hI kahanA ThIka hai / isagItase AtmAkI || siddhi nirAvAdha hai / isaprakAra vijJAnAdvaitavAdIne akAraNa aura apratyakSatva hetuoMke balapara jo| | AtmAkA nAstitva siddha karanA cAhA thA donoM hetuoMko sadoSa batAkara usakA acchItaraha khaMDana || kara diyA gayA tathA AtmAkA astitva bhI khulAsA rUpase siddha kara diyA gyaa| aba Upara jo yaha kahA gayA thA ki 'AtmAke rahate bhI upayoga usakA lakSaNa nahIM ho sakatA hai kyoMki vaha anavasthAna kSaNika hai usapara kucha vicAra kiyA jAtA hai SURESUBSCAMBASSASR Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - HDPEPERMANGADRASIERRESEARE | . " upayoga padArtha anavasthita hai kSaNa bharameM vinaSTa ho jAnevAlA hai isaliye vaha AtmAkA lakSaNa nahIM ho sakatA yaha kahanA ThIka nahIM kyoMki upayoga padArthakA na to sarvathA nAza ho sakatA hai aura 8 adhyA hai na avasthAna hI ho sakatA hai kiMtu paryAyArthika nayakI apekSA vidyamAna rahanepara bhI usakI upalabdhi | nahIM hotI isaliye usakA kathaMcit vinAza mAnA hai aura dravyArthika nayakI apekSA sadAusakA sadbhAva | rahatA hai isaliye kathaMcit usakA avasthAna mAnA hai isarUpase jaba upayogakA kathaMcit avasthAna siddha hai taba use AtmAkA lakSaNa mAnanemeM kisI prakArakI bAdhA nahIM ho sktii| tathA taduparamAbhAvAcca // 22 // sarvathAvinAze punaranusmaraNAbhAvaH // 23 // upayogako jJAnadarzana svarUpa mAnA hai| yaha niyama hai pratikSaNa koI jJAna paryAya utpanna hotI hai 5 aura koI naSTa hotI hai / upayogakI paraMparAkA kabhI bhI nAza nahIM hotA isaliye AtmAkA upayoga hai lakSaNa bAdhita nahIM kahA jaasktaa| / yadi upayoga padArthakA sarvathA nAza mAnA jAyagA to jisa padArthakA pahile pratyakSa ho cukA hai | usakA smaraNa hotA hai aba vaha nahIM ho sakegA kyoMki smaraNa bhI upayoga svarUpa hI hai tathA yaha niyama 4aa hai ki jo padArtha pahile pratyakSakA viSaya ho cukA hai usIkA smaraNa hotA hai kiMtu jisa padArthakA pahile pratyakSa nahIM huA hai athavA kisI anya AtmAne pratyakSa kiyA hai usakA smaraNa nahIM hotA tathA jaba huuN| smaraNakA hI nAza ho jAyagA taba jitanA bhI lokakA vyavahAra hai vaha samasta smaraNa jJAnake AdhIna hai, smaraNake nAzake sAtha phira usakA bhI nAza ho jAyegA paraMtu vaisA hotA nahIM isaliye upayogakA sarvathA nAza nahIM mAnA jA sakatA kiMtu kathaMcit usakA avasthAna hai isarAtise use AtmAkA lakSaNa |PER | mAnane meM koI Apaci nahIM ho sktii| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki RUPEEGMERAGEROUPREDNERISPERIES Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S adhyAra uyayogasaMbaMdho lekSaNamiti cennAnyatve saMbaMdhAbhAvAt // 24 // jisataraha daMDa devadacase judA hai isaliye use lakSaNa na mAna, usake saMyogako lakSaNa mAnA gayA I hai| yadi daMDako hI lakSaNa mAnA jAyagA to jisakAlameM daMDa devadacase judA par3A huA hai usasamaya 621|| bhI vaha lakSaNa mAnanA paDegA jo ki bAdhita hai / usIprakAra upayoga bhI AtmAse bhinna padArtha hai isa || liye use lakSaNa na mAnakara usake saMbaMdhako lakSaNa mAnanA cAhiye isarItise kriyAvAna guNavAna aura samavAyikAraNa ho vaha dravya hai yaha dravyakA lakSaNa kahA gayA hai vaha ThIka hai kyoMki saMyogasvarUpa guNa vAna honese AtmAmeM dravyakA lakSaNa nirvAdha hai ? so ThIka nhiiN| yadi upayogarUpa guNako dravyase bhinna // mAnA jAyagA to binA kisI saMbaMdhake 'upayoga AtmAkA guNa hai' yaha nahIM kahA jA sakatA / saMbaMdha nA koI siddha hai nahIM yaha bAta Upara acchItarai kahI jA cukI hai isaliye upayogako AtmabhUta mAnakara | hI use lakSaNa mAnanA nirdoSa hai / bhinna hokara vaha AtmAkA lakSaNa nahIM kahA jA sakatA // 8 // | 'upayogo lakSaNaM' isasUtrameM jo upayoga padArthakA ullekha kiyA gayA hai sUtrakAra usake bheda batalAte haiM-- sa dvividho'ssttcturbhedH||6|| artha-jJAnopayoga aura darzanopayogake bhedase vaha upayoga do prakArakA hai| unameM mati zruta avadhi 8|| manaHparyaya kevala kumati kuzruta aura kuavadhike medase jJAnopayoga ATha prakArakA hai evaM cakSudarzana acakSudarzana avadhidarzana kevaladarzanake bhedase darzanopayoga cAra prakArakA hai / upayoga do prakArakA kisarUpase hai ? isa bAtako vArtikakAra batalAte haiM SSSHEDCOREIGEECHEDCLONDECHUDHARECHAR URGUNESCHEMERGRECLASSACRORESAR Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .. / na. STREACTERISTRIES ResixCASTABHABADSHETHERHODA HSGARHEKARE sAkArAnAkArabhedAdvividhaH // 1 // sAkAra aura anAkArake bhedase vaha upayoga do prakArakA hai / jisa upayogameM kucha AkAra-bheda, madhAma viSaya ho vaha sAkAra upayoga hai aura usakA artha jJAna hai evaM jisameM koI bhI AkAra viSaya na ho vaha anAkAra upayoga hai aura usakA artha darzana hai| abhyarhitatvAjjJAnagrahaNamAdau // 2 // sNkhyaavishessnirdeshaattnnishcyH||3|| ___ yadyapi darzana jJAnase pUrvakAlameM honevAlA hai isalie sa dividho'STetyAdi sUtrameM darzanakA pahile / hai prayoga honA nyAyaprApta hai tathApi jJAna padArthoM kA nizcAyaka hai aura darzanakA artha kevala dekhanA hai isa 1 rItise darzanakI apekSA jJAna pUjya honese usIkA pahile prayoga kiyA gayA hai jisameM thoDe svara hote / haiM aura jo pUjya hotA hai usIkA pahile prayoga hotA hai yaha vyAkaraNakA siddhAMta hai| darzanakI apekSA 6 jJAnameM thoDe svara haiM aura uparyukta rItise pUjya bhI hai isalie usIkA pahile prayoga upayukta hai| yadi 5 yahA~para yaha kahA jAya ki jJAna aura darzanakA sUtrameM to ullekha hai nahIM phira "jJAnakA pahile grahaNa karanA cAhie" yaha kaise kahA jA sakatA hai / so ThIka nahIM / sUtrameM aSTabheda aura caturbheda yaha hai saMkhyAvizeSakA ullekha kiyA gayA hai vahAMpara aSTasaMkhyAkA pahile ullekha hai aura jJAnadarzanameM ATha bheda hai jJAnake hI mAne haiM isalie sUtrameM jJAnakA AdimeM grahaNa nirvAdha siddha haizaMkA___'saMkhyAyA alpIyasyAH' jo zabda alpa saMkhyAkA vAcaka hotA hai usakA prayoga pahile hotA hai yaha vyAkaraNakA niyama hai| jisataraha 'caturdaza' yahAMpara dazakI apekSA cAra saMkhyA alpa hai isalie caturazandakA pahile prayoga kiyA gayA hai| ATha aura cArameM bhI cAra saMkhyA alpa hai isalie vahAMpara 623 Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAna [0rA0 mApA 80555535ASSORBALSO caturazabdakA hI pahile prayoga karanA ThIka hai isatise 'aSTacaturbhedaH' isakI jagaha para 'caturaSTabheda: aisA pATha paDhanA cAhie ? so ThIka nhiiN| jo pUjya hotA hai usakA pahile nipAta hotA hai yaha bAta & Upara kaha dI jA cukI hai / darzanakI apekSA jJAna pUjya hai aura sUtrameM aSTazabdase usIkA saMbaMdha hai isa lie koI doSa nhiiN| ___matijJAna zrutajJAna avadhijJAna manaHparyayajJAna kevalajJAna kumatijJAna kuzrutajJAna kuavadhijJAna ye ATha bheda jJAnopayogake haiN| tathA cakSudarzana acakSudarzana avaghidarzana aura kevaladarzana ye cAra bheda darza| nopayogake haiN| matijJAna Adike lakSaNoMkA pahile vistArase varNana kara diyA gayA hai| tathA 'avagraha jJAnase darzanapadArtha bhinna nahIM isa zaMkAkA khaMDanakara usakI bhinnatA acchI taraha Upara siddha kara dI hU~ gaI / jo puruSa chainastha alpajJAnI haiM unake pahile darzana pIche jJAna isaprakAra jJAna aura darzanakA honA hai kramase mAnA gayA hai aura bhagavAna kevalIke una donoMkA eka sAtha honA svIkAra kiyA gayA hai||9|| | AtmAke pariNAmasvarUpa aura samasta AtmAoM meM sAmAnyarUpase rahanevAle upayogaguNase yukta upaDil yogI jIvoMke do bheda haiM, isa bAtako sUtrakAra batalAte haiM PUCCESONSIBEEGREMIUCHECEMNAGAR 1-dasaNapucvaM gANaM chadamatthANaM Na dogiNa uvogA / jugavaM jamA kevali gAhe jugavaM tu te dovi // 44 // ___ chamasya jIke darzanapUrvaka jJAna hotA hai kyoMki chayasthoMke jJAna aura darzana ye donoM upayoga eka samayameM nahIM hote tathA jo kevalI bhagavAna haiM unake zana tayA darzana ye donoM hI upayoga eka samaya meM hote haiN| isakA bhI kAraNa yaha hai ki jo jJAna mana pUrvaka hotA hai vaha kramase hI hotA hai / atIMdriya jJAna yugapat hotA hai| isaliye saMsArI jIvoMkA zAna kramase hotA hai| kevalIke yugapat hotA hai| drvysNgrh| A Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMsAriNomuktAzca // 10 // ___ artha-saMsArI aura muktoMke bhedase jIva do prakArake haiN|jo jIva karmasahita haiN|krmoNkii parAdhInatAke adhyAya kAraNa aneka janma maraNoMko karate hue saMsArameM bhramaNa karate rahate haiM ve saMsArI kahe jAte haiM aura jo hai| samasta karmoMko kATakara mukta ho gaye haiM unako muktajIva yA siddhajIva kahate haiN| vArtikakAra saMsArakA lakSaNa batalAte haiM- . AtmopacitakarmavazAdAtmano bhavAMtarAvAptiH sNsaarH||1|| jJAnAvaraNa darzanAvaraNa vedanIya mohanI Ayu nAma gotra aura aMtarAyake bhedase karma ATha prakArakA hU~ hai hai tathA prakRti sthiti anubhAga aura pradeza rUpa baMdhoMke bhedase aura bhI usake aneka bheda mAne haiM / ina AThoM karmoMkA AtmA saMcaya karatA rahatA hai una karmoM ke dvArA AtmAkA jo eka bhavase dUsare bhavameM jAnA hai usakA nAma saMsAra hai / vArtikameM jo do vAra AtmA zabdakA grahaNa hai usakA tAtparya yaha hai / ki karmoMkA kartA AtmA hai aura una karmoMse jAyamAna phalakA bhoktA bhI AtmA hI hai / anya koI / bhoktA nhiiN| . sAkhyoMkA siddhAMta hai ki sattva raja aura tama svarUpa prakRti karmoMkI karanevAlI hai aura puruSa 6 TU AtmA unake phaloMkA bhoktA hai ? so ThIka nhiiN| jisaprakAra ghaTa paTa Adi acetana haiM isaliye ve puNya DU hai pApa rUpa karmoM ke kartA nahIM usIprakAra prakRti bhI acetana padArtha hai isaliye vaha bhI karmoMke karanevAlI hai nahIM mAnI jA sktii| tathA puruSako jo prakRti dvArA uparjita karmoM ke phalakA bhoktA mAnA hai vaha bhI 2 626 ThIka nahIM kyoMki parapadArtha prakRti Adi sadA rahane vAle haiM yadi unake dvArA upArjita kamauke phalakA. 15 SANGERBALSASURESHESAR SALA Page #645 -------------------------------------------------------------------------- ________________ asAya sa0sa0 bhoktA AtmA mAnA jAyagA to hamezA AtmA sukha duHkha hI bhogatA rahegA kabhI bhI usakI mokSa na hogI evaM apane dvArA jo kArya kiyAgayA hai usakA nAza ho jAyagA kyoMki svayaM usakA phala nahIM bhogA | jA sakatA isaliye jo kartA hai vahI bhoktA hai-kartAse anya koI bhoktA nahIM yahI siddhAMta nirdoSa hai| dravya kSetra kAla bhava aura bhAvake bhedase saMsAra pAMca prakArakA hai| inhIMko paMca parAvartana kahate haiM inakA svarUpa sarvArthasiddhi saMskRta TIkAmeM vistArase varNita hai tathApi thoDAsA khulAsA svarUpa hama yahAM| likhe dete haiM baMdhadi muMcadi jIvo paDisamayaM kammapuggalA vivihaa| NokammapuggalAvi ya micchattakasAyasaMjutto // 67 // svA0 kA0 a0| mithyAtva aura kaSAya bhAvoMse saMyukta yaha jIva pratisamaya karma aura nokarma pudgaloMkA bAMdhatA aura choDatA haiM isIkA nAma dravyasaMsAra vA dravyaparivartana hai / sArArtha-dravyaparivartanake do bheda haiM / eka nokarmadravyaparivartana dUsarA karmadravyaparivartana / nokarmadravyaparivartana isaprakAra hai kisI jIvane snigdha rUkSa varNa gaMdhAdikake tIna maMda madhyama bhAvoM se yathAsaMbhava bhAvoMse yukta | 18|| audArikAdi tIna zarIroMmase kisI zarIra saMbaMdhI chaha paryAptirUpa pariNamanake yogya pudgaloMkA eka | samayameM grahaNa kiyaa| pIche dvitIyAdi samayoMmeM usa karmakI nirjarA kara dii| pIche anaMtavAra agRhIta pudgaloMko grahaNa kara choDa diyaa| anaMtavAra mizradravyako grahaNa kara choDa diyaa| anaMtavAra gRhIta| ko grahaNa kara choDa diyA jaba vahI jIva unahI snigdha rUpa Adi bhAvoMse yukta unahI pudgaloMko jitane samayameM grahaNa kare utane kAla samudAyako eka nokarmadravyaparivartana kahate haiN| 625 RECARSAATA CONSURBISASURENARORISA Page #646 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya CHECEMBERRORECAMERALDAADIS ___ pUrvameM grahaNa kiye hue paramANu jisa samayaprabaddharUpa skaMdhameM hoM use gRhIta kahate haiN| jisa samayaprabaddhameM aise paramANu hoM ki jinakA jIvane pahile kabhI grahaNa na kiyA ho use agrahIta kahate haiN| jisa hai samayaprabaddhameM donoM prakArake paramANu hoM use mizra kahate haiN| yahA~para yaha zaMkA nahIM karanI cAhiye / ki jaba anAdikAlase karmapudgaloMko jIva grahaNa karatA calA ArahA hai taba usake dvArA agRhIta paramANuoMkA lokameM honA asaMbhava hai / kyoMki agRhIta paramANuoMko bhI lokameM anaMtAnaMta mAnA , gayA hai| saMpUrNa jIvarAzIkA samayaprabaddha ke pramANase guNA karanepara jo labdha Ave usakA atItakAlake 4 samasta samayapramANase guNA karanepara jo labdha Ave usase bhI anaMtaguNA pudgaladravya hai|| ___agRhItagrahaNa gRhItagrahaNa aura mizragrahaNake bhedase nokarmadravyaparivartanakA kAla tIna prakArakA mAnA gayA hai| gommaTasArajIkI donoM saMskRta TIkA vA samyagjJAnacaMdrikA nAmakI bhASA TIkAmeM isa . viSayako acchItaraha spaSTa kiyA hai| thoDAsA yaMtrapUrvaka khulAsA usakA isaprakAra hai dravyaparivartanakA yNtr| 0.4|0.4.01/0.40 04|001 xxxx.xxxxxx.xx1 xxxxxxxxxxxx 114|14|110114|114|110 isa yaMtrama zUnyase agRhIta (x) isa haMsapadake cihnase mizra aura ekake aMkase gRhIta samajhanA cAhie OM tathA do bAra likhanese anaMtabAra samajha lenA caahie| isa yaMtrase yaha bAta AsAnIse jAna lI jAtI 626 Page #647 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abbAsa || hai ki niraMtara anaMtabAra agRhItakA grahaNa ho cukanepara ekabAra mizrakA grahaNa hotA hai| mizragrahaNa | ke bAda phira niraMtara anaMtabAra agRhItakA grahaNa hocukanepara ekabAra mizrako grahaNa hotA hai| isahI kramase anaMtabAra mizrakA grahaNa ho cukanepara agRhIta grahaNake anaMtara ekabAra gRhItakA grahaNa hotA | hai| isake bAda phira usItaraha anaMtabAra agRhItakA grahaNa hocukanepara ekabAra mizrakA grahaNa aura | mizragrahaNake bAda phira anaMtabAra agRhItakA grahaNa hokara ekabAra mizrakA grahaNa hotA hai| tathA | mizrakA grahaNa anaMtabAra hocukanepara anaMtabAra agRhItakA grahaNa karake ekabAra phira gRhItakA grahaNa | hotA hai / isahI kramase anaMtabAra gRhItakA grahaNa hotA hai| yaha AbhiprAya sUcita karanekelie hI prathama ||| paMktimeM pahile tIna koThoMke samAna dUsare bhI tIna koThe kie haiM arthAt isa kramase anaMtabAra gRhItakA || grahaNa hocukanepara nokarma pudgala parivartanake cAra bhedoMmeMse prathama bheda samApta hotA hai isake bAda dUsare | bhedakA prAraMbha hotA hai| yahAMpara anaMtabAra mizrakA grahaNa honepara ekabAra agRhItakA grahaNa, phira anaMtabAra mizrakA grahaNa honepara ekabAra agRhItakA grahaNa isahI kramase anaMtabAra agRhItakA grahaNa hokara anaMtabAra mizrakA grahaNa karake ekabAra gRhItakA grahaNa hotA hai| jisa kramase ekabAra gRhItakA grahaNa kiyA usa | hI kramase anaMtabAra gRhItakA grahaNa ho cukanepara nokarma pudgala parivartanakA dUmarA bheda samApta hotA hai| isake bAda tIsare bhedameM anaMtabAra mizrakA grahaNa karake ekabAra gRhItakA grahaNa hotA hai| phira || anaMtavAra mizrakA grahaNa karake ekabAra gRhItakA grahaNa isa kramase anaMtabAra gRhItakA grahaNa hocukane para anaMtabAra mizrakA grahaNa karake ekabAra agrahItakA grahaNa hotA hai| jisataraha ekabAra agRhItakA COLORDIALOGUAGEACHEBABBCHEDOSSIPEG SOOTBABASABAIGNERASAIRSADASREPUR Page #648 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D adhyA OSTAGRACELABRANDIRSHARMASTEGORIES | grahaNa kiyA usahI taraha anaMtabAra agRhItakA grahaNa honepara nokarmapudgalaparivartanakA tIsarA bheda samApta hotA hai| isake bAda cauthe bhedakA prAraMbha hotA hai / isameM prathamahI anaMtabAra gRhItakA grahaNakara ekavAra mizrakA grahaNa hotA hai / isake bAda phira anaMtavAra gRhItakA grahaNa honepara ekavAra mizrakA grahaNa | hotA hai / isataraha anaMtavAra mizrakA grahaNa hokara pIche anaMtabAra gRhItakA grahaNakara ekabAra agRhIta kA grahaNa hotA hai / jisataraha ekabAra agRhItakA grahaNa kiyA usahI kramase anaMtavAra agRhItakAra hai grahaNa hocukanepara nokarmapudgala parivartanakA cauthA bheda samApta hotA hai| ko isa caturtha bhedake samApta hocukanepara nokarmapudgalaparivartanake prAraMbhake prathama samayameM varNa gaMdha Adike jisa bhAvase yukta jisa pudgaladravyako grahaNa kiyA thA usahI bhAvase yukta usa zuddha gRhItarUpa 6 pudgaladravyako jIva grahaNa karatA hai| isa sabake samudAyako nokarmadravyaparivartana kahate haiM aura isameM 5 | jitanA kAla lage usakA nAma nokarmadravyaparivartanakAla hai| hai isahI taraha dUsarA karmapudgalaparivartana bhI hotA hai| vizeSatA itanIhI hai ki jisataraha nokarma dravyaparivartanameM nokarmapudgaloM kA grahaNa hotA hai usItaraha yahaoNpara karmapudgaloMkA grahaNa hotA hai, kramameM * aMzamAtra bhI vizeSatA nhiiN| jisatarahake cAra bheda nokarmadravyaparivartanake hote haiM usItaraha karmadravya parivartanameM cAra bheda hote haiN| ina cAra bhedoMmeM agrahItagrahaNakA kAla sabase alpa hai| usase anaMtaguNA | kAla mizragrahaNakA hai| usase bhI anaMtaguNA gRhItagrahaNakA jaghanya kALa hai| usase anaMtaguNA gRhIta.. 628 grahaNakA utkRSTa kAla hai| LAKASAGARASOIDAREKAR Page #649 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apANa kSetraparivartanake do bheda haiM eka svakSetraparivartana dUsarA parakSetraparivartana / eka jIva sarvajaghanya |3|| sarA avagAhanAko jitane usake pradeza hoM utanI bAra dhAraNakara pIche eka eka pradeza adhika adhikakI | avagAhanAoMko dhAraNa karate karate mahAmatsyakI utkRSTa avagAhanA paryaMta avagAhanAoMko jitane 6 629|| samayameM dhAraNa kara sake utane kAlasamudAyako eka svakSetra parivartana kahate haiN| koI jaghanya avagAhanAkA dhAraka sUkSmanigodiyA labdhyaparyAptaka jIva lokake aSTa madhya pradezoM Pil ko apane zarIrake aSTaM madhya pradeza banAkara utpanna huA, pIche vahI jIva usI rUpase usasthAnameM dUsarI / || tIsarIbAra bhI utpanna huaa| isItaraha ghanAMgulake asaMkhyAtaveM bhAga pramANa jaghanya avagAhanAke | jitane pradeza haiM utanIbAra usIsthAnapara kramase utpanna huA aura zvAsake aThArahaveM bhAgapramANa kSudra || || Ayuko bhogakara maraNako prApta huaa| pIche eka eka pradezake adhika kramase jitane kAlameM saMpUrNa 8 || lokako apanA janmakSetra banA le utane kAla samudAyako eka parakSetra parivartana kAla kahate haiN| koI jIva utsarpiNIke prathama samayameM pahilIbAra utpanna huA usItaraha dUsarIbAra dUsarI utsarpiNIMP ke dUsare samayameM utpanna huA, evaM tIsarI utsarpiNIke tIsare samayameM tIsarIbAra utpanna huaa|isii kramase || Pil utsarpiNI tathA avasarpiNIke bIsa koDAkoDI sAgarake jitane samaya haiM unameM utpanna huA evaM isI / BI kramase maraNako prApta huA isameM jitanA kAla lage utane kAlasamudAyako eka kAla parivartana kahate haiN| ||4|| 6 koI jIva daza hajAravarSake jItane samaya haiM utanIbAra jaghanya daza hajAravarSakI Ayuse prathama narakameM || 18 utpanna humA, pIche eka eka samayake adhikakramase narakasaMbaMdhI tetIsasAgarakI utkRSTa Ayuko kramase || 129 | pUrNakara aMtarmuhUrtake jitane samaya haiM utanIbAra jaghanya aMtarmuhUrtakI Ayuse tiryaMca gatimeM utpanna hokara SAMBAKASORUKULAMBREACEBOOBCSADA- INCR Page #650 -------------------------------------------------------------------------- ________________ UAEKAR ADASREALGC 6 vahAMpara bhI narakagatike samAna eka eka samayake adhika kramase tiryaMca gati saMbaMdhI tIna palyakI utkRSTa pA Ayuko pUrNa kiyA / pIche tiryaggatike samAna manuSya gatikI bhI tIna palyakI utkRSTa Ayuko pUrNa kiyA usake bAda daza hajAra varSake jitane samaya haiM utanIbAra jaghanya daza hajAravarSakI Ayuse deva- 6 30 gatimeM utpanna hokara pIche ekaeka samayake adhika kramase ikatIsasAgarakI utkRSTa Ayuko pUrNa kiyaa| hU~ hai vizeSa-yadyapi devagatimeM utkRSTa Ayu tetIsasAgarakI hai tathApi yahAM ikatIsa sAgarakI AyukA hI hU~ da grahaNa kiyA gayA hai kyoMki mithyAdRSTi devakI utkRSTa Ayu ikatIsasAgara taka hI hotI hai aura ina hai parivartanoMkA nirUpaNa mithyAdRSTi jIvakI apekSA hI hai samyagdRSTi to ardhapudgalaparAvartanakA jitanA kAla hai usase adhika saMsArameM nahIM rhtaa| isakramase cAroM gatiyoMmeM bhramaNakaranemeM jitanAkAla lage, utane kAlako eka bhavaparivartanakA kAla kahate haiN| tathA itane kAlameM jitanA bhramaNa kiyA jAya , usakA nAma bhava parivartana hai| yogasthAna anubhAgabaMdhAdhyavasAyasthAna kaSAyAdhyavasAyasthAna sthiti-sthAna ina cArake nimicase hU~ bhAva parivartana hotA hai| prakRti aura pradeza baMdhako kAraNa bhUta AtmAke pradeza parispaMdarUpa yogake hai taratama rUpa sthAnoMko yogasthAna kahate haiN| jinakaSAyake taratamarUpa sthAnoMse anubhAga baMdha hotA hai unako anubhAgabaMdhAdhyavamAyasthAna kahate haiN| sthitibaMdhako kAraNabhUta kaSAyapariNAmoMko kaSAyAdhya, vaSAyasthAna vA sthitibaMdhAdhyavasAyasthAna kahate haiN| vaMdharUpa karmakI jaghanya Adi sthitiko sthitisthAna 6 kahate haiN| inakA parivartana dRSTAMta dvArA isaprakAra hai-- zreNike asaMkhyAtaveM bhAga pramANa yoga sthAnoMke hojAnepara-eka anubhAgabaMdhAdhyavasAyasthAna hotA hai ISHIDARSHA10110- 1 RECOREGISTRISTILES 5EORAKH 6 Page #651 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAna FACASA 555555 he aura asaMkhyAta lokapramANa anubhAgabaMdhAdhyavasAyasthAnoMke ho jAnepara eka kaSAyAdhyavasAyasthAna carA hotA hai tathA asaMkhyAta lokapramANa kaSAyAdhyavasAyasthAnoMke ho jAnepara eka sthiti sthAna hotA IPL hai isakramase jJAnAvaraNa Adi samasta mUla prakRti vA uttara prakRtiyoMke samasta sthAnoMke pUrNa hone 631 para eka bhAva parivartana hotA hai / jaise kisI paryApta mithyadRSTi saMjJI jIvake jJAnAvaraNa karmakI aMta:*. koDAkoDI sAgarapramANa jaghanya sthitikA baMdha hotA hai yahI yahAMpara jaghanyasthitisthAna hai isaliye isake yogya vivakSita jIvake jaghanya hI anubhAgabaMdhAdhyavasAyasthAna jaghanya hI kaSAyAdhyavasAyasthAna aura jaghanya hI yoga sthAna hote haiN| yahAM se hI bhAva parivartanakA prAraMbha hotA hai arthAt isake Age zreNIke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa yogasthAnoMke kramase ho jAnepara dUsarA anubhAgabaMdhAdhyavasAyasthAna hotA hai / isake bAda phira zreNIke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa yogasthAnoMke kramase ho jAnepara tIsarA anubhAga baMdhAdhyavasAyasthAna hotA hai| isa hI kramase asaMkhyAtalokapramANa anubhAga bNdhaadhyvsaaysthaanoNke| | ho jAnepara dUsarA kaSAyAdhyavasAyasthAna hotA hai / jisa kramase dUsarA kaSAyAdhyavasAyasthAna huA usahI kramase asaMkhyAta lokapramANa kaSAyAdhyavasAyasthAnoMke ho jAnepara jaghanya sthitisthAna hotA hai / jo krama jaghanya sthitisthAnameM batAyA vahI krama eka eka samaya adhika dvitiyAdi sthiti sthAnoMmeM | samajha lenA caahiye| tathA isI kramase jJAnAvaraNake jaghanyase lekara utkRSTa taka samasta sthitisthAnoM ke ho jAnepara aura jJAnAvaraNake sthitisthAnoMkI taraha kramase saMpUrNa malavA uttaraprakratiyoM ke samasta sthiti // sthAnoMke pUrNa ho jAnepara eka bhAvaparivartana hotA hai / isa parivartanameM jitanAkAla lage usakA nAma bhAvaH / parivartanakAla hai| pAMco parivartanoMke liye yaha niyama hai ki jahAMpara krama bhaMga hogA vahAMpara vaha gaNanA ARENDIRECIRECHECSI -BAI-SALEGA-OCT-ALARISASTER Page #652 -------------------------------------------------------------------------- ________________ P meM sAmila na kiyA jaaygaa| isaprakAra yaha saMkSepase dravyAdi pAMco parivartanoM kA svarUpa hai| inakAkAla uttarocara anaMta anaMta guNA hai| , sa yeSAmasti te saMsAriNaH // 2 // nirastadravyabhAvabaMdhA muktaaH||3|| yaha paMcaparAvartanarUpa saMsAra jinake ho ve saMsArI jIva kahe jAte haiM / dravyabaMdha aura bhAvabaMdhake 6 | bhedase baMdhatattva do prakArakA hai / jJAnAvaraNa Adi karma svarUpa aura nokarmasvarUpa pariNata pudgala dU dravyakA nAma dravyabaMdha hai aura krodha mAna rAga dveSa Adi pariNata AtmA bhAva baMdha hai / jina pavitra haiM AtmAoMne donoM prakArake baMdhoMkA tyAga kara diyA hai ve mukta haiM / zaMkA iMdvanirdezo laghutvAditi cennaarthaaNtrprtiitH||4|| ___ 'saMsariNau muktAzca' yahAMpara vAkyarUpase sUtrakA ullekha na kara saMsAriNazca muktAzca saMsArimuktAH / aisA dvaMdvasamAsa mAnanA cAhiye lAbha yaha hai ki ca zabda na kahanA paDegA isaliye lAghava hogA tathA sUtrakA jo artha hai usa artha meM kisIprakArakI bAdhA bhI na hogI? so ThIka nahIM / saMsArI aura mukta donoM zabdoMmeM mukta zabda pUjya aura alpAkSara hai isaliye dvaMdasamAsa karanepara mukta zabdakA hI pUrva nipAta honese mukta saMsAriNa' aisA sUtra karanA paDegA tathA "muktaH saMsAro yena bhAvena sa muktasaMsAraH, 8 tadvaMto muktasaMsAriNaH" arthAt jisa svarUpase saMsArakA chUTajAnA ho vaha muktasaMsAra aura usase viziSTa OM muktasaMsArI hai yaha muktasaMsArI zabdakA artha hogA evaM usase jJAnadarzanasvarUpa upayogavAna muktasaMsArI | arthAt siddha jIva hI kahe jAyage saMsArI jIva na kahe jAyage isarItisa dvaMda samAsa mAnanepara isa dUmare arthako pratItise viparIta artha hogA ataH dvaMdva samAsa na mAnakara 'saMsAriNau muktAzca yaha vAkyArtha || hI upayukta hai / yadi yahAM para phira yaha zaMkA kI jAya ki READAIEEESHEECHECREECHEEPISHALA Page #653 -------------------------------------------------------------------------- ________________ P adhyAya mAnA samuccayAbhivyaktyarthaM cazabdo'narthaka iti cennopayogasya guNabhAvapUdarzanArthatvAt // 5 // 'gaMgAriNo matAbha yahAM para zabdakA artha samaccaya mAnA hai tathA "ApasameM vizeSaNa vizeSya | rUpakI apekSA na kara aneka zabdoMkA vAkyameM bhinna bhinna rUpase rahanA" yaha samuccaya zabdakA artha hai 633 yahA~para bhI saMsArI aura mukta donoM zabda bhinna bhinna haiM yaha bAta batalAnekeliye sUtrameM cazabdakA ullekha kiyA gayA hai paraMtu jisaprakAra 'pRthivyaptejovAyuH" isa vAkyameM pRthivI Adi zabdoMkA ApasameM vizeSaNa vizeSya bhAva nahIM hai tathA artha bhI judA judA hai isaliye ve bhinna bhinna mAne jAte haiM usIpra||l kAra 'saMsAriNo muktA" yahAMpara bhI ApasameM vizeSaNa vizeSya bhAva nahIM tathA artha bhI judA hai isaliye saMsArI aura mukta donoM zabda bhinna bhinna haiM ataH unameM bheda prakaTa karanekelie samuccayArthaka cazabdakA | | ullekha karanA vyartha hai ? so ThIka nahIM / cazabdake samuccaya aura anvAcaya ye donoM artha haiM tathA ekako hai pradhAna aura dUsaroMko gauNa batalAnA yaha anvAcaya zabdakA artha hai / sUtrameM jo cazabda hai usakA artha || yahAM anvAcaya hai aura eka jagaha upayoga gauNarUpase rahatA hai aura eka jagaha mukhyarUpase rahatA hai yaha vahAM para cazabda dyotana karatA hai isarItise 'bhakSyaM cara devadattaM cAnaya' arthAt bhikSAkA AcaraNa 18|| karo aura devadattako le Ao isa anvAcayake prasiddha udAharaNameM jisaprakAra bhikSAkA AcaraNa karanA | pradhAna hai aura devadacakA lAnA gauNa hai usIprakAra saMsArI aura mukta jIvoMmeM saMsArI jIva pradhAnatAse tU upayogavAna hai aura muktajIva gauNarUpase upayogavAna hai yaha cazabdase pradarzita artha hai / yadi yahAM para hai yaha zaMkA ho ki saMsArI jIvoM meM upayogakI mukhyatA kyoM aura mukta jIvoM meM kyoM nahIM ? usakA samA dhAna vArtikakAra dete haiM ARAMECHHANGABADAAEASE SSSSSSSSSUREMESGUARA Page #654 -------------------------------------------------------------------------- ________________ TECEMB adhyAya ERLECRURALLY - pariNAmAMtarasaMkramAbhAvAt , dhyAnavat // 6 // ekAgrarUpase ciMtAkA nirodha honA dhyAna hai| jahAM para ciMtA hai vahIMpara usakA nirodha kahA jA sakatA hai / chadmastha jIvoMmeM ciMtA aura tajjanya vikSepa hote haiM isaliye mukhyarUpase unhIMke usakA nirodha hU~ ho sakatA hai isaliye dhyAna zabdakA artha pradhAnatAse chadmasthoM meM hai tathA kevaliyoM meM ciMtAkA abhAva hai hai isaliye vAstavikarUpase unake ciMtAkA nirodha bhI nahIM kahA jA sakatA kiMtu chadmasthoMke samAna karmoM cha hai kA jhaDanA rUpa dhyAnakA phala unake bhI maujUda hai isaliye dhyAna unameM vyavahArase hai usIprakAra eka hU~ pariNAmase dUsare pariNAmasvarUpa palaTa jAnA upayoga zabdakA artha hai / yaha palaTana saMsArI jIvoMke hai 7 pratisamaya hotI rahatI hai isaliye unameM pradhAnatAse upayoga hai tathA makta jIvoMmeM jo upayoga hai vaha 6 upalabdhisvarUpa hai saMsArI jIvoMke samAna unake upayogameM palaTana nahIM hotI isaliye unameM upayoga hU~ gauNarUpase mAnA hai| isarItise saMsArI jIvoMmeM mukhyarUpase aura mukta jIvoMmeM gauNarUpase jaba upayoga hai kI sacA siddha hai taba anvAcayArthaka cazabdakA sUtrameM ullekha nirarthaka nhiiN| saMsArigrahaNamAdau vahuvikalpatvAttatpUrvakatvAcca svasaMvedyatvAcca // 7 // "mukta jIvoMkI apekSA saMsArI jIvoMke gati Adi bahutase bheda haiM tathA mukta jIvoMkI apekSA 6 saMsArI jIva pahile haiM kyoMki pahile saMsArI haiM usake bAda mukta haiM evaM saMsArI jIvoMke gati Adi pariNAmoMkA anubhava jJAna hotA hai mukta jIvoMkI kisI bhI paryAyakA anubhava nahIM hotA kyoMki ve atyaMta parokSa haiM isarItise muktajIvoMkI apekSA saMsArI jIva bahuta bhedavAle haiM muktajIvoMse pahile haiM aura svasaMvedya arthAt svasaMvedana pratyakSake viSaya haiM isaliye sUtrameM pahile muktajIvoMkA ullekha na kara saMsArI jIvoMkA ullekha kiyA gayA hai| teCSCIATICAERCISCIETRISH SCREECREATERIORRER 636 Page #655 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | adhyANa SEGASAECIPEARANSFECIGAREBAREIBREA vizeSa-sUtrameM saMsArIjIvoMko pahile kahanekelie vArtikakArane vahuvikalpatva tatpUrvaka aura svasaMvedyatva ye tIna hetu diye haiN| vahAMpara yaha prazna uThatA hai ki ekahI hetukA kahanA upayukta thA tIna hetuoM kA kyoM ullekha kiyA gayA ? usakA khulAsA isaprakAra hai-yadi vahuvikalpava' yahI hetu diyA jAtA hU to usase iSTasiddhi nahIM ho sakatI thI kyoMki sUcIkaTAha nyAyake anusAra jisake thoDe bheda hote haiM | usakA pahile prayoga kiyA jAtA hai aura jisake bahuta bheda hote haiM usakA pIche prayoga kiyA jAtA hai| saMsArIkI apekSA muktajIvoMke alpa bheda haiM isalie vahuvikalpatvahetuke ullekha rahanepara bhI pahile | | muktajIvoMkA hI sUtra meM grahaNa karanA pddtaa| yadi tatpUrvakatva yaha hetu diyA jAtA taba bhI saMsArI | jIvoMkA prathama grahaNa nahIM ho sakatA kyoMki yadyapi muktajIvoMkI apekSA saMsArIjIva pahile haiM tathApi || jo abhyAhata aura alpAkSara hotA hai isIkA pahile prayoga hotA hai yaha niyama balavAna hai| isarItise saMsArIkI apekSA muktahI abhyarhita aura alpAkSara hai isalie muktazabdahIkA sUtroM pahile grahaNa karanA pddtaa| kiMtu svasaMvedyatvahetuke kahanese koI doSa nahIM kyoMki svasaMvedana pratyakSa saMsArI jIvoMkA hI hotA hai muktajIvoMkA nahIM isalie svasaMvedana pratyakSake viSayabhUta saMsArIjIvoMke astitvake AdhIna | muktajIvoMkA Astata honese sUtrameM saMsArIjIvoMkA hI AdimeM grahaNa upayukta hai // 10 // . jinakA svabhAva azubhakarmose jAyamAna phaloMke anubhavana karanekA hai| jinakA saMsArakA paribhra6 maNa nahIM chUTA hai aura pUrvopArjita nAmakarmake udayase jAyamAna jinake bahutase bheda haiM ve jIva sainI 6 asainIke bhedase do prakArake haiM isabAtako sUtrakAra batalAte haiM PASANDAREASOURISTREADARASANSARPUR Page #656 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyA EPRESEASEIGIBABASARACHIERORREE samanaskAmanaskAH // 11 // artha-samanaska aura amanaskake bhedase saMsArIjIva do prakArake haiN| jinake mana hai ve samanaska sainI haiM aura jinake mana nahIM ve amanaska-asainI haiN| ___manake saMbaMdha aura asaMbadhase saMsArIjIva do prakArake haiM / dravyamana aura bhAvamanake bhedase mana bhI do prakArakA hai| unameM jisa manakI utpaci pudgalavipAkI karmake udayase hotI hai vaha dravyamana hai aura hU~ jo vIyAMtarAya aura no iMdriyAvaraNa karmake udayase honevAlI AtmAkI vizuddhi hai vaha bhAvamana hai / jo TU hai| jIva usa manase saMyukta haiM ve samanaska aura usase rahita haiM ve amanaska haiM / isaprakAra samanaska aura amanaskake bhedase saMsArI jIva do prakArake haiM zaMkA dvividhjiivprkrnnaadythaasNkhyprsNgH||1||issttmiti cenna sarvasaMsAriNAM smnsktvprsNgaat||2|| saMsArI aura muktake bhedase pahile jIvoMke do bheda kaha Ae haiN| una donoM bhedoMkA isa sUtrameM saMbaMdha honepara saMsArIjIva samanaska haiM aura muktajIva amanaska haiM aisA yathAsaMkhya kramase artha hosktaa| hai| yadi yahA~para yaha kahA jAya ki saMsArIjIva sainI aura muktajIva asainI haiM yaha artha hameM iSTa hI huuN| hai ? so ThIka nhiiN| ekeMdriya dvaudriya trIMdriya caturiMdriya aura asaMjJipaMceMdriya jIvoMke manakA saMbaMdha nahIM mAnA gayA hai / yadi sAmAnyarUpase saMsArIjIvoMko samanaska kahA jAyagA to ukta ekeMdriya Adi sabahI jIvoMko bhI samanaska kahanA paDegAjisase siddhAMtameM jo unheM amanaska-mAnA hai usakA vyAghAta ho jAyagA isalie samasta saMsArIjIvoMko samanaska nahIM kahA jA sktaa| yathAsaMkhya kramakA vArtikakAra uttara dete haiM DABASIRGOSSISTABASERABARISRBARICS Page #657 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya pRthagyogaprakrame sNsaarisNprtyyH||3|| upariSTasaMsAravacanapratyAsattezca // 4 // yadi 'samanaskAmanaskAH ' isasUtrameM saMsArI aura mukta donoMkA saMbaMdha rahatA to 'saMsAriNo |6| muktAzca samanaskAmanaskAH ' aisA eka hI sUtra kahate paraMtu do sUtra pRthak pRthak kahe gaye haiM isaliye jAnA jAtA hai ki isa sUtrameM saMsAriyoMkA hI grahaNa hai muktoMkA grahaNa nahIM isaliye saMsArI samanaska aura mukta amanaska haiM isa viparIta arthakI yahAM kalpanA nahIM kI jA sktii| aura bhI yaha bAta hai ki-- Age saMsAriNastrasasthAvarAH' isa sUtrameM saMsArI zabdakA grahaNa kiyA gayA hai vaha samIpameM bhI hai | isaliye 'samanaskA'manaskA' isa sUtrameM usakA saMbaMdha honepara samanaska aura amanaska ye do bheda saMsArI jIvoMke hI haiM yahI artha hogA mukta zabdakA isasUtrameM saMbaMdha nahIM ho sktaa| zaMkA tdbhisNbNdheythaasNkhyprsNgH||5|| iSTameveticenna sarvatrasAnAM samanaskatvaprasaMgAta // 6 // | yadi saMsAriNatrasasthAvarA' isa sUtrameM kahe gaye saMsAri zabdakA samanaskAmanaskA: isa sUtrameM saMbaMdha hai| // kiyA jAyagA to usa sUtrameM to basa aura sthAvara zabdakA bhI ullekha kiyA gayA hai isaliye unakA saMbaMdha meM bhI isa sUtrameM hogA taba yathAsaMkhya kramase trapta samanaska haiM aura sthAvara amanaska haiM yaha isa sUtrakA artha hai| IF mAnanA paDegA / yadi yahA~para yaha kahA jAyagA ki trapta samanaska haiM aura sthAvara apanaska haiM yaha artha || || iSTa hI hai ? so ThIka nhiiN| yadi saba trasoMko samanaska kahA jAyagA to dIMdriya teiMdriya caturiMdriya aura |||| 18 asaMjJipaMceMdriya bhI trasa haiM unheM bhI samanaska kahanA hogA paraMtu AgamameM unheM samanaska nahIM mAnA hai| 15 isaliye saba hI trasa jIvoMko samanaska kahanA aniSTa hai| isa yathAsaMkhya kramakA kArtikakAra samA- 137 | dhAna dete haiM ASABHECHEREGISONSIBARDASARABAR NEESOLAGANICOLLEGACEEGLEGACK NERALASAR Page #658 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AB5 apAra -156IDHAN nAnAbhisaMbaMdhAt // 7||itrthaanytrtr saMsArigrahaNe satISTArthAtvAdupari saMsArigRhaNamanarthakaM // 8 // saMbaMdhakA karanA icchAke AdhIna hai| yahaoNpara saMsAri zabdake saMbaMdha hI kI icchA hai trasa aura sthAvarake saMbaMdhakI nahIM isaliye 'mamanaskAmanaskAH' isa sUtrameM saMsArIkAhI saMbaMdha hai / gadi 6 'saMsAriNatrasasthAvarAH' isa sUtrake saMsArI zabdake saMbaMdhake samAna trasa aura sthAvara zabdakA bhI 'sama-dU naskAmanaskAH' isa sUtra meM maMbaMdha rahatA taba "samanaskAmanaskAH saMsAriNatrasasthAvarA" aisA eka hI hU~ la sUtra banAnA ThIka thA paraMtu vaisA nahIM banAyA isaliye jAna paDatA hai ki yahaoNpara usa aura sthAvara hai| * zabdakA saMbaMdha iSTa nahIM athavA___saMsAriNo muktAca, samanaskAmanaskAH, saMsAriNastrasasthAvarAH, ina tInoM sUtroMkA eka yoga nahIM kiyA isaliye jAna paDatA hai ki pahile sUtrake saMsAri aura mukta zabdoMkA tathA Age sUtrake trasa 5 aura sthAvara zabdoMkA 'samanaskAmanaskAH ' isa sUtrameM saMbaMdha nahIM kiMtu kevala saMsArI zabdakA hI saMbaMdha hai| anyathA yadi saMsArI aura mukta evaM trasa aura sthAvara zabdoMke sAtha bhI isakA saMbaMdha mAnA jAyagA 5 hU~ to "saMsArimuktAH samanaskAmanaskAstrasasthAvarA" aisA eka yoga karanA hI ThIka hotA aisA honeme hai # samanaskAmanaskAH ' isa sUtrakI Adi vA aMtameM eka jagaha saMsAri zabdake ullekhase hI abhISTa artha / siddha ho jAtA phira 'saMsArimuktAH' yahaoNpara kahe gaye saMsAri zabdase abhISTa siddhi honepara 'saMsAri# * NasrasasthAvarAH' imasUtrameM saMsAri zabdakA grahaNa anarthaka hI thaa| paraMtu vaisA artha siddhAMtAnukUla nahIM isaliye jaisA sUtroMkA nirmANa he vaisA hI ThIka hai| Adau samanaskagrahaNamabhyarhitatvAt // 9 // 638 BADASAGABASEASOBes HROINEKHABAR Page #659 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 samanaska kahanepara samasta iMdriyoMkA grahaNa hotA hai isaliye amanaskakI apekSA samanaska abhyaH bhASA hita honese 'samanaskAmanaskA' isa sUtrameM samanaska zabdakA pahile prayoga kiyA gayA hai // 11 // adhyApa se apane dvArA upArjana kiye gaye karmoM ke anusAra pAI huI pUrNa iMdriya aura apUrNa iMdriyoMkI apekSA 239 jinake trasa sthAvara rUpa do bheda haiM aura kArmANa zarIrake AdhIna jinake avasthA vizeSa niyamita hai| || una saMsArI jIvoMkA aba sUtrakAra ullekha karate haiM-- sNsaarinnstrssthaavraaH||12|| || artha-trasa aura sthAvarake bhedase saMsArI jIva do prakAra ke haiN| unameM dIMdriya trIMdriya cauiMdriya aura | 18 paMceMdriya jIvoMkI trasa saMjJA hai aura ekeMdriyajIva sthAvara kahe jAte haiN| vArtikakAra trasa aura sthAvara zabdakA artha batalAte haiM snaamkrmodyaapaaditvRttystrsaaH||1|| jIvavipAkI arthAt jisakA phala jIvako hI bhoganA paDatA hai aise trasanAmakarma ke udaya se jisa kA vizeSa paryAyakI prakaTatA hotI hai usa paryAyakA nAma trasa hai / zaMkA sarudvejanakriyasya nasAiti cenna garbhAdiSu tadabhAvAdanasatvaprasaMgAta // 2 // trasa zabdakI siddhi trasI udvega dhAtuse hai aura usakA artha udvejana-bhayabhIta hokara bhAga jaoNnI, mAnA hai isaliye trasyaMtIti trasAH' jo jIva Dara kara bhAganevAle hoM ve trasa haiM yahI trasa zabdakA artha mAnanA cAhiye ? so ThIka nhiiN| jo jIva garbhake aMdara vA aMDeke bhItara rahanevAle haiM athavA mUrchita aura soye hue haiM ve bhayake vAhya kAraNoM ke upasthita hojAnepara bhI bhayabhIta ho bhAgate nahIM aura ve saba NDISHABANSIBI D ARSIGDAALCESS Page #660 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RUPEREPUSPELASSROGRAEBASPERMen trasa jIva haiN| yadi bhayase bhAganevAle jIva trasa kahe jAyage to jo bhayase bhAganevAle hoMge ve hI nasa azyAra kahe jAMyage, garbhastha Adi jIvoMko trasa nahIM kahA jAyagA isaliye ye 'jo jIva trasanAmakarmake udayane / | vazIbhUta haiM ve trasa haiM' yahI trasa zabdakA artha nirdoSa hai kiMtu jo bhayase bhAga jAnevAle haiM ve trasa 3] yaha artha ThIka nhiiN| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki-- jaba sa zabdake vyutpacisiddha arthakA grahaNa na kiyA jAyagA taba trasyaMtIti trasA' isarUpase 6 | usakI siddhi bAdhita hai / so ThIka nhiiN| jisataraha 'gacchatIti gauH' yahAMpara jo cale vaha gau hai, yaha vyutpacisiddha artha svIkAra na kara pazu vizeSarUpa gau artha hI pradhAnatAse liyA jAtA hai aura gozabda hai kI siddhike lie 'gacchatIti gau' yaha kevala vyutpaci mAnI jAtI hai usItaraha sazabdakI siddhike / lie 'trasyaMtIti trasAH' yaha kevala vyutpatti pradarzana hai isa vyutpacisiddha arthakI yahAM pradhAnatA nahIM hai isalie 'jo jIva trasa nAmakarmake vazIbhUta hoM ve trasa haiM' yahI trasa zabdakA artha nirdoSa hai| sthAvaranAmakarmodayopajanitavizeSAH sthaavraaH||3|| ___jIvavipAkI sthAvara nAmakarmake udayase jo vizeSa paryAya pragaTa ho usa paryAyakA nAma slAvara hU~ hai| zaMkA sthAnazIlAH sthAvarA iti cenna vAyvAdInAmasthAvaratva prasaMgAta // 4 // sthAvara zabdakI siddhi sthA gatinivRttau dhAtuse hai aura sthA dhAtukA artha ThaharanA hai isalie 'tiSTha- hai tIti sthAvarA' arthAt jo ThahareM ve sthAvara haiM yahI sthAvara zabdakA artha samajhanA cAhie / so ThIka || nahIM pavana agni aura jalakI eka dezase dUsare dezameM gamanakriyA dekhI jAtI hai| yadijo ThaharanevAle HIBABASABALECRECENESSPECHESEASERes Page #661 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA. PUBSRUSHPUR || he ve hI sthAvara haiM yahI sthAvara zabdakA artha mAnA jAyagA to jo padArtha Thaharane vAle haiM ve hI sthAvara kahe jAyage, pavana Adi sthAvara na kahe jA skeNge| yadi yahA~para yaha kahA jApa ki jaba sthAvara zabdakA vyutpacisiddha artha na liyA jAyagA taba tiSThatItisthAvarA' isa rUpase usakI siddhi bAdhita hai ? so ThIka nhiiN| yaha kevala vyutpacimAtra pradarzana hai / vyutpaci siddha arthakI yahAM pradhAnatA nahIM kiMtu rUDhikI vizeSatAse jo artha prasiddha hai usIkI yahAM pradhAnatA hai / vaha rUDhi siddha artha 'jojIva sthAvara nAmakarmake udayase hoM ve sthAvara haiM' yahI hai isalie yahAM isI arthakA grahaNa hai| yadi yahAMpara vAdI yaha kahe ki iSTamevati cenna samayArthAnavabodhAt // 5 // sthAvara zabdakA yadi sthAnazIla artha kiyA jAyagA to pavanaM Adi calanakriyA pariNata padArtha hai| sthAvara na kahe jA sakeMge yaha Upara doSa diyA gayA hai paraMtu unako sthAvara na honA hameM iSTa hI hai isalie jo Thaharane vAle hoM ve hI sthAvara haiM yahI sthAvara zabdakA artha grahaNa karanA cAhie ? so ThIka nhiiN| | vAdIko siddhAMtake abhiprAyakA yathArthajJAna nahIM kyoMki siddhAMtameM satyarUpaNAke kAyAnuvAda prakaraNameM do iMdriyako Adi lekara ayoga kevalI paryaMta jIvoMko trasa mAnA hai| ekeMdriya jIvoMko kahIM bhI trasa | panekA vidhAna nhiiN| yadi pavana agni Adi kAyake jIvoMko trasa mAnA jAyagA to Agamavirodha | hogA kyoMki ye ekeMdriya jIva haiM isalie jo jIva trasa aura sthAvara nAmakarmake udayase hoM ve hI trasa | aura sthAvara haiM yahI trasa aura sthAvara zabdakA nirdoSa artha hai kiMtu bhayase bhAga jAne vAle trasa aura hai| Thaharane vAle sthAvara yaha artha nahIM sthAvara nAmakarmakA udaya pavanakAya Adi jIvoMke hai isalie ve | sthAvara hI haiM / anyathA jo baiThe hue manuSya pazu Adi haiM ve bhI sthAvara siddha hoMge NAREGACIBRAREASABALARA I AGAR Page #662 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -%ATEST RRIAGE adhyA RECG GARCANESS trasagrahaNamAdAvalpAcataratvAdabhyArhatatvAcca // 6 // sakAyake jIvoMmeM matijJAna Adi vA cakSudarzana Adi AThoM upayoga hote haiM aura sthAvarakAyake hai jIvoMke matijJAna zrutajJAna aura cakSudarzana acakSudarzana ye cAra hI upayoga hote haiM isalie sthAvara hai jIvoMkI apekSA trasa jIva abhyarhita haiM tathA sthAvara zabdakI apekSA trasa zabda alpaakSaravAlA bhI hai isarItise alpAkSara aura abhyarhita honese 'saMsAriNatrasasthAvarA' isa sUtrameM sthAvara zabdase pahile trasazabdakA ullekha kiyA gayA hai // 12 // saMsArI jIvoMkA sAmAnya aura vizeSarUpase bhedajJAna ho cukA paraMtu unake vizeSa bheda jo trasa aura 3 sthAvara haiM unake vizeSakA jJAna nahIM huA isalie unakA jJAna karAnA caahie| unameM ekeMdriya sthAvara jIvoMke viSayameM vizeSa vaktavya na honese AnupUrvI kramase vibhAgakara arthAt AnupUrvI kramakA ullaMghana karake pahile sUtrakAra sthAvara jIvoMke bheda pratipAdana karate haiM ethivyptejovaayuvnsptyHsthaavraaH||13|| pRthvIkAyika jalakAyika tejAkAyika vAyukAyika aura vanaspatikAyika ye pAMca bheda sthAvara , * jIvoMke haiN| sthAvara jIvoMke niyamase eka sparzana iMdriya hI hotI hai isaliye pRthivIkAyika Adi saba hai jIva ekeMdriya haiN| nAmakarmodayanimittAH pRthivyAdayaH sNjnyaaH||1|| pRthivI kAya Adi sthAvara nAma karmake bheda haiN| unake udayase jIvoMke pRthivI apa AdinAma haiN| yadyapi prathate iti pRthivI' arthAt jo phailanevAlI ho vaha pRthivI hai ApnuvaMtIti Apa jo cAroM orase HERBERABLE RECEPAL Page #663 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cha rA bhASA bhara jAnevAlA hai vaha jala ho, ityAdirUpase pRthivI AdikA vyutpatti siddha artha prathana Adi kriyAoM se upalakSita hai paraMtu usa arthakI yahAM avivakSA hai kiMtu rUDhi siddha jo unakA artha hai usIkA yahAM grahaNa hai| AgamameM pRthivI AdimeMse pratyekake cAra cAra bheda mAne haiM aura ve isa prakAra haiM-- . pRthivI pRthivIkAya pRthivIkAyika aura pRthivI jIva ye cAra bheda pRthivIke haiN| unameM acetana | svabhAvasiddha pariNAmase racita aura kaThinatA Adi guNasvarUpa pRthivI kahI jAtI hai| acetana honese | isake pRthivIkAyika nAma karmakA udaya nahIM ho sakatA isaliye yaha apanI prathana-vistAra rUpa kriyAse | hI upalakSita hai| athavA pRthivI zabdakA saMbaMdha Ageke tIna bhedoMke sAtha bhI hai isaliye 'pRthivI' yaha ||| eka sAmAnya nAma hI hai| kAyakA artha zarIra hai| pRthivIkAyika jIvane jisa zarIrako choDa diyA hai || vaha pRthivIkAya kahA jAtA hai / yaha mare hue manuSya Adike kAyake samAna hai / 'pRthivIkAyo'syAhU~| stIti pRthivIkAyika isa vyutpaci ke anusAra jo jIva usa pRthivIkAyase saMbaddha hai vaha pRthivIkAyika // hai| tathA jisa jIvake pRthivIkAyika nAma karmakA udaya hai paraMtu pRthivIko kAyasvarUpase grahaNa na kara | vaha kArmANa kAya yogameM hI vidyamAna hai vaha pRthivI jIva hai| ____isItaraha ap apkAya apkAyika aura ap jIva ye cAra bheda jalake, teja tejakAya tejakAyika kA aura teja jIva ye cAra bheda tejake, vAyu vAyukAya vAyukAyika aura vAyu jIva ye cAra bheda vAyuke evaM | vanaspati vanaspatikAya vanaspatikAyika aura vanaspati jIva ye cAra bheda vanaspatike samajha lene cAhiye kA evaM jisaprakAra pRthivIke bhedoMmeM arthakI yojanA kara Aye haiM usIprakAra zAstrAnusAra inake arthoM kI + bhI kalpanA kara lenI cAhiye / BAHUCHBOOREGALGEBURNERBARABARDowa A BASASURBISTRUPERIES 643 Page #664 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4aa adhyAya RESOUREGAR sukhagrahaNahetutvAtsthUlamUrtitvAdupakArabhUyastvAccAdau pRthivIgRhaNaM // 2 // pRthivI padArthake vidyamAna rahate ghaDe kalaza Adise jalakA sukha pUrvaka grahaNa hotA hai / saravA 5II (mRtapAtra) Adise agnikA aura carmaghaTa-musaka Adise pavanakA sukhapUrvaka grahaNa hotA hai isaliye ghaDe Adi padArthoM ke dvArA jala Adike sukhapUrvaka grahaNa karanemeM pRthivI kAraNa hai / vimAna makAna || prastAra Adi sthUla pariNAma bhI pRthivIke hI haiM isaliye saba padArthoMmeM pRthivIkI hI mUrti sthUla hai tathA || jalase snAna AdikA karanA upakAra mAnA hai agnise pakAnA sukhAnA aura prakAza karanA Adi, all pavanase kheda pasInA AdikA dUra karanA aura vanaspatise bhojana vasra Adi upakAra mAnA hai paraMtu jala FI Adise honevAlA yaha samasta upakAra pRthivIke vidyamAna rahate hI ho sakatA hai kyoMki vinA pRthivIke BI jala Adi kisa jagaha raha kara upakAra kara sakate haiM ? isaliye jala AdikI apekSA pRthivIkA hI bahuta baDA upakAra hai / isaprakAra jala Adike sukhapUrvaka grahaNameM kAraNa sthUla mUrtivAlI aura adhika || upakAravAlI honeke kAraNa sUtrameM jala AdikI apekSA sabase pahile pRthivI zabdakA hI ullekha kiyA hU~ gayA hai| tadanaMtaramapAM vacanaM bhUmitejasAvirodhAdAdheyatvAcca // 3 // teja, bhUmikA nAzaka hai isaliye bhUmi aura tejake vIcameM jalakA vyavadhAna kiyA gayA hai isa prakAra pRthivI aura tejake virodhake kAraNa tathA jalakI AdhAra pRthivI hai aura Adheya jala hai isaliye jalake Adheya honeke kAraNa pRthivIke vAda jalakA ullekha kiyA gayA hai| / tatastejogRhaNaM tatparipAkahetutvAt // 4 // 1641 Page #665 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarA0 adhyAya mApA 615 - POSHABADEGREEMEECHECEPTODADAGA pRthivI aura jala donoMke paripAkakA kAraNa teja hai isaliye jalake vAda sUtrameM tejakA ullekha | kiyA gayA hai| . . tejo'naMtaraM vAyugahaNaM tadupakAratvAt // 5 // .. pavanakA svabhAva tirachA calanA mAnA hai| vaha preraNAkara tejakA upakAra karatI hai isalie tejake bAda vAyukA grahaNa hai| aMte vanaspatigRhaNaM sarveSAM tatpAdurbhAva nimittatvAdanaMtaguNatvAcca // 6 // vanaspati-vRkSa AdikI utpacimeM pRthivI jala Adi sabhI kAraNa paDate haiM tathA pRthivIkAyika AdikI apekSA vanaspatikAyika jIvoMko anaMtaguNA mAnA hai isalie sUtra meM sabake aMtameM vanaspati zabdakA grahaNa kiyA gayA hai |isprkaar pRthivI jala teja vAyu aura vanaspatike bhedase sthAvarajIva pAMca | Fi prakArake haiM aura ina pAMcoM hI prakArake sthAvaroMke sparzanaiMdriya kAyabala ucchvAsanizvAsa aura Ayu ye cAra prANa mAne haiM // 13 // aba sUtrakAra trasa jIvoMke viSayameM kahate haiM hiiNdriyaadystrsaaH||14|| artha-do iMdriyako Adi lekara paMceMdriyaparyaMta jIvoMkI trasa saMjJA hai| AdizabdasyAnekArthatve vivakSAto vyavasthA // 1 // prakAra sAmIpya vyavasthA Adi bahutase Adi zabdake Upara artha batalAe gae haiM unameM yahAM I vyavasthA arthakA grahaNa hai / doiMdriya teiMdriya cauiMdriya aura paMceMdriya jIva AgamameM trasa nAmase vyava GESGRECENGEOGRACELECRECRLGANESCHES - - Page #666 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ammAna SHRESTHA : sthita haiM 'dve iMdriye yasya so'yaM dIMdriyaH, sa AdiryeSAM te dvIMdriyAdayaH' arthAt jinake do iMdriya hoM ve dIMdriya aura dvadriya jinakI AdimeM hoM ve baudriyAdi haiM, yaha sUtrameM sthita dvIMdriyAdi zabdakI vyutpaci 5 hai| zaMkA anyapadArthanirdezAIMdriyAgRhaNaM // 2 // na vA tadguNa saMvijJAnAt // 3 // dvIMdriyAdi yahAMpara Upara bahuvrIhi samAsa batalAyA gayA hai bahuvrIhi samAsameM anya padArtha pradhAna aura vAkyagata padArtha gauNa mAne jAte haiN| yahAMpara bhI anya padArtha pradhAna aura dvIMdriya padArtha upalakSaNa haiM isalie jisaprakAra 'parvatAdIni kSetrANi' arthAt parvata Adi kSetra haiM yahAMpara kSetra ke grahaNase parvatakA grahaNa nahIM hotA usIprakAra 'dvIMdriyAdi' yahAMpara bhI driya zabdakA grahaNa nahIM ho sakatA isalie dvIMdriya jIva trasa na kahe jA sakeMge ? so ThIka nahIM / bahuvrIhi samAsake tadguNasaMvijJAna bahuvrIhi / 4 aura atadguNasaMvijJAna bahuvrIhi ye do bheda mAne haiM yadi atadguNasaMvijJAna bahuvrIhi mAnI jAyagI taba hai 'dvadriyAdi' yahA~para daudriyakA grahaNa nahIM kiyA jA sakatA kiMtu yahAM to tadguNasaMvijJAna bahuvrIhi samAsa mAnI gaI hai isalie 'zuklavAsasamAnaya' arthAt jisake vasra sapheda hoM use le Ao, yahAMpara jisaprakAra zuklavAsasa zabdakA bhI grahaNa kiyA jAtA hai usIprakAra dvIMdriyAdi yahAMpara bhI dvIMdriya zabdake grahaNameM koI Apaci nhiiN| tathA aura bhI yaha bAta hai ki avayavena vigRhe sati samudAyasya vRtyarthatvAhA // 4 // vigraha avayavoMke sAtha hotA hai aura samAsakA artha samudAyagata mAnA jAtA hai| isalie jisa5 taraha 'sarvAdi sarvanAma' arthAt sarva Adi zabda sarvanAma saMjJaka haiM yahAMpara upalakSaNabhUta bhI sarvazabdako +05+SHES Page #667 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAzi 0rA0 bhASA | sarvanAmake aMtarbhUta mAnA hai usIprakAra dvIMdriyAdi yahA~para upalakSaNabhUta bhI dvadriyakA aMtarbhAva trasakAyameM hai isalie dvaMdriya jIvoMko trasakAya mAnanA bAdhita nahIM kahA jaasktaa| yadi kadAcita yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki samAsakA artha samudAyaniSTha mAnanese jaba upalakSaNasvarUpa bhI daMdriyoMkA grahaNa trasoMmeM kara liyA hai taba 'parvatAdIni kSetrANi' yahAMpara bhI parvata zabdakA kSetroM meM aMtarbhAva karanA | caahie| yahAM parvata padArthakA parityAga kyoM ? so ThIka nhiiN| parvatakA kSetroMmeM aMtarbhAva ho hI nahIM sakatA kyoMki parvatako kSetra nahIM mAnA gayA isalie usakA kSetroM meM grahaNa nahIM mAnA hai / dIMdriyakA to trasoMmeM aMtarbhAva Agamasiddha hai isalie usakA trasoMmeM aMtarbhAva karanemeM koI Apaci nhiiN| isaprakAra hai dvaudriya teiMdriya caturiMdriya aura paMceMdriya ina cAraprakArake jIvoMkI trasa saMjJA hai / dvIdriyAdi jIvoMke hai prANoMkI saMkhyA isaprakAra hai sparzana iMdriya rasanA iMdriya vacanabala kAyabala ucchAsanizvAsa aura Ayu ye chaha prANa iMdriya jIvoM ke hote haiN| ina chaha prANoM meM ghrANa iMdriyake adhika joDadenepara sAta prANa teiMdriya jIvake hote haiN| inhIM sAtoMmeM cakSu iMdriya adhika joDadenepara AThaprANa cauiMdriya jIvoMke hote haiN| inhIM AThoMmeM zrotra iMdriya adhika joDa denepara nau prANa asaMjJA paMceMdriya tiyacoMke hote haiM / tathA manovala adhika daza prANa shii| i|| paMceMdriya tiyaMca, manuSya deva aura nArakiyoMke mAne haiM // 14 // badriyAdayastrasAH' isasUtroM Adi zabdase iMdriyoMkA nirdeza kiyA hai paraMtu ve kitanI haiM yaha nahIM || batalAyA gayA isaliye sUtrakAra aba una iMdriyoMkI iyattA batalAte haiM-athavA isa sUtrakI utthAnikA isaprakAra bhI hai-- SDESIBABASAB55-15RSIBILER MUHUREGISTEGORIEDGEORGEORAEBARENESCRM ERSAR Page #668 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAra WRUPAIPURELEASPORANGE bahutase paMDitamanya vAdiyoM meM koI pAMca iMdriya mAnate haiM koI chaha iMdriya mAnate haiM aura koI (sAMkhyamatI) gyAraha iMdriya mAnate haiM una aniSTa matoMke khaMDanArtha iMdriyAM pAMca hI haiM Adhika nahIM yaha niyama pratipAdana karate hue sUtrakAra kahate haiM paMceMdriyANi // 15 // artha-saba iMdriyAM pAMca haiN| vArtikakAra iMdriya zabdakA artha batalAte haiM ___ iMdrasyAtmanoliMgamiMdrayaM // 1 // iMdreNa karmaNA sRSTamiti vA // 2 // iMdrakA artha paramaizvaryakA bhoganevAlA paramezvara hai| karma baMdhanoMmeM jikaDe rahaneke kAraNa yadyapi | saMsArI AtmA paramezvara nahIM hai tathApi usake honekI usake aMdara zakti maujUda hai isItase karmabaMdhanoM|meM phasA rahanepara bhI iMdranAmake dhAraka upabhoga karanevAle evaM svayaM padArthoMke grahaNa karanemeM asamartha AtmAko padArthoMke dekhane aura jAnanerUpa upayogameM sahAyatA pahuMcAnevAlA jo liMga ho use iMdriya kahate haiN| athavA-- ___apane dvArA upArjana kiye gaye karmoMke dvArA yaha AtmA deveMdra Adi paryAyoMmeM tathA tiryaca Adi | paryAyoMmeM iSTa aniSTa padArthoMkA anubhava karatA hai isaliye karmakA bhI nAma iMdra hai / usa iMdra-karma bArA 1 sAMkhyasiddhAMtakArane budIMdriya aura karmeMdriyake bhedase mUlabheda iMdriyoM ke do mAne haiN| unameM . buddhIMdriyANi cakSuHzrotraghrANarasanatvagAkhyAni / vAkapANipAdapAyUpasthAH karmeMdriyAvyAhuH // 26 // isa kArikAke anusAra cakSu zrotra ghANa rasanA aura tvaka ye pAMca buddhIMdriya, vacana hAtha pAMva gudA aura liMga ye pAMca kameM-1 driya evaM mana isaprakAra gyAraha iMdriyAM mAnI haiN| sAMta. kau0 / REAAAAArt Page #669 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya AAKAASHRECENERGARURIERSAGAISE | honevAlI jo koI vizeSa paryAya hai usakA nAma iMdriya hai / iMdriyake sparzana rasanA Adi pAMca bheda haiM || unakA Age ullekha kiyA jaaygaa| zaMkA mano'pIMdriyamiti cennAnavasthAnAt // 3 // iMdriyapAraNAmAcca prAk tdvyaapaaraat||4|| ___ karmoMse malina nissahAya AtmA binA manakI sahAyatAke padArthoM ke vicAra karanemeM asamartha hai || isaliye padArthoMke citavana karanemeM mana kAraNa paDatA hai tathA no iMdriyAvaraNakarmake kSayopazamase manakI utpatti mAnI hai isaliye vaha karmajanita hai isarItise iMdriya ke jo Upara lakSaNa batalAye hai ve donoM | manake aMdara ghaTajAnase use bhI iMdriya kahanA cAhiye ? so ThIka nhiiN| jisaprakAra cakSu Adi iMdriyoMke rahanekA sthAna pratiniyata hai usaprakAra manake rahanekA koI pratiniyatasthAna nahIM dIkha paDatA isaliye pratiniyata sthAnake abhAvase vaha AnaMdriya hI hai iMdriya nahIM kahA jA sakatA tathAsaMsArameM yaha bAta pratIti siddha hai ki jisa manuSyako sapheda rUpa Adike dekhanakI icchA hotI hai vApara khaTTA mIThA Adi rasa cAkhanekI abhilASA hotI hai vaha pahile manase yaha vicAra letA hai ki maiM aisA rUpa dekhUgA vA aisA rasa cAkhUgA usI vicArake anusAra cakSu Adi iMdriyAM iSTarUpa rasa Adi viSayoM meM vyAvRta hotI haiM isa rAtise netra Adi iMdriyoM dvArA honevAle rUpa Adi jJAnase pahile hI jaba mana kA vyApAra hai taba cakSu Adi iMdriyoMmeM aura manameM viSamatA rahanase cakSu Adike samAna manaH iMdriya nahIM kahA jA sakatA kiMtu vaha anidriya hI hai / zaMkA karmedriyopasaMkhyAnamiticennopayogaprakaraNAt // 5 // anidriyatvaM vA teSAmanavasthAnAt // 6 // jisataraha rUpa rasa Adi padArthoM ke jJAnameM kAraNa sparzana Adi buddhIMdriyAM mAnI gaI haiM usIprakAra RECRUESOUCHEREIGNSGESAGAURBASHRESCENCE 82 Page #670 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya CRURILOR HOLARSHASKorea / vacana kahanA.rakhanA baiThanA Adi kriyAoMmeM kAraNa vAk pANi pAda pAyu aura upastha ye pAMca kamaiMdriya bhI mAnI gayI haiM isaliye sparzana Adi iMdriyoM ke sAtha vAk pANi Adi karmeMdriyoMkA bhI ullekha karanA cAhiye ? so ThIka nhiiN| yahAMpara jJAna darzana svarUpa upayogakA prakaraNa cala rahA hai isaliye jo iMdriyAM jJAna darzana svarUpa upayogameM kAraNa haiM unhIMkA yahAM ullekha kiyA jA sakatA hai / sparzana Adi iMdriyAM upayogameM kAraNa haiM isaliye unhIMkA yahAM grahaNa hai vAk pANi Adi iMdriyAM upayogameM 4 kAraNa nahIM isaliye unakA yahAM grahaNa nahIM hai / isaliye aprakRta honese vAk Adi iMdriyoMkA yahAM ullekha nahIM kiyA gyaa| tathA aura bhI yaha bAta hai ki jo padArtha jJAna aura darzanasvarUpa upayogameM kAraNa ho usIkA nAma iMdriya mAnA hai / sparzana Adi iMdriyAM upayogameM kAraNa haiM isaliye unheM iMdriya mAnanA yukta hai| vAka pANi Adi upayogameM kAraNa nahIM isaliye unheM iMdriya nahIM kahA jA sakatA yadi yahA~para 'jo kriyAkI sAdhana hoM ve iMdriya hai yaha iMdriya sAmAnyakA lakSaNa kiyA jAyagA to yadyapi bolanA Adi kriyAoMkI kAraNa honese vAk Adi iMdriyAM kahe jAyage paraMtu kriyAke sAdhana to mastaka Adi saba hI aMga upAMga hai / saboMko hU~ iMdriya kahanA paDegA phira kisako iMdriya kahanA kisako na kahanA athavA vAk pANi Adi pAMcako hai kamedriya kahanA auroMko na kahanA yaha avasthA hI na bana sakegI isaliye 'jo kriyAkI sAdhana hoM hai ve iMdriya haiM yaha iMdriya sAmAnyakA lakSaNa na mAnakara 'jo upayogameM kAraNa ho ve iMdriya haiN| yahI iMdriya kA lakSaNa mAnanA cAhiye / upayogakA kAraNa sparzana Adi hI hai isaliye ve hI iMdriya kahI jA 65. 7 sakatI haiM vAk pANi Adi usake sAdhana nahIM isaliye unheM iMdriya nahIM kahA jA sakatA tathA isa: Page #671 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A | GURUCUODIACALEGISGABANDHARBARIA rItise jaba vAk AdimeM iMdriyapanA siddha nahIM taba yahAM iMdriyaprakaraNameM unakA grahaNa bhI nahIM kiyA jA sktaa||15|| ___bhoktA AtmAko iSTa aniSTarUpa viSayoMkI upalabdhi karAnevAlI aura uparyukta sAmarthya vizeSase nizcita bhedavAlI jo iMdriyAM haiM unameM haraekake kitane bheda haiN| sUtrakAra yaha batalAte haiM dvividhAni // 16 // artha-pAMcoM iMdriyoM meM pratyeka iMdriyake dravyedriya aura bhAveMdriyake bhedase do do bheda haiN| vidhizabdasya prakAravAcino gRhaNaM // 1 // .. vidha-yukta-gata aura prakAra ye cAroM zabda samAna arthake vAcaka haiM isalie yahAMpara vidha zandakA | artha prakAra hai| dauvidhau yeSAM tAni dividhAni-dviprakArANi yaha dvividha zabdakA artha pUrNa vigraha hai / hai| ve donoM prakAra dravyadriya aura bhAveMdriya haiM // 16 // sUtrakAra dravyeMdriyakA svarUpa nirUpaNa karate haiM nittyupakaraNe dravyeMdriyaM // 17 // artha-nirvRtti aura upakaraNake bhedase dravyeMdriya doprakArakA hai| nirvRttyata iti nivRttiH||1|| dvaidhA vAhyAbhyaMtara bhedAt // 2 // nAmakarmake udayase jo racanA vizeSa ho use nivRtti kahate haiM aura vaha vAhyanirvRci aura aMtaraMga nicike bhedase do prakArakI hai| tatra vizuddhAtmapradezavRttirAbhyaMtarA // 3 // REAKISANSAR Page #672 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya PRASOLASHASABASEEBARELIERBA utsedhAMdulake asaMkhyAtaveM bhAga pramANa vizuddha AtmapradezoMkA jo bhinna bhinna rUpase netra Adi iMdriyoM ke masUra Adi AkAra aura pramANasvarUpa pariNata honA hai vaha aMtaraMga nivRtti hai / tathA tatra nAmakarmodayApAditAvasthAvizeSaH pudgalapracayo vAhyA // 4 // unhIM AtmAke vizuddha pradezoMmeM iMdriyoMke nAmase kahe jAnevAle bhinna bhinna AkAroMke dhAraka hai| saMsthAna nAmakarmake udayase honevAle avasthAvizeSase yukta jo pudgalapiMDa hai vaha vAhya nivRtti hai| vizeSa-AtmAke pradezoMkA iMdriyoMke AkAra pariNata honA abhyaMtaranirvRci hai aura pudgala paramANuoMkA nAsikA Adi iMdriyoMke AkAra pariNata ho jAnA vAhyanici hai / jisataraha-masUrake samAna AkAravAlI netra iMdriyameM netraMdriyake AkArarUpa jitane AtmAke pradeza vidyamAna haiM ve abhyaMtara nivRci kahe jAte haiM aura usa netra iMdriyake AkAra jitane pudgalake paramANu samUharUpase vidyamAna haiM unheM vAhya nirvRci kahate haiN| upakriyate'nenetyupakaraNaM // 5 // tadvividhaM pUrvavat // 6 // jo nicikA sahAyaka ho vaha upakaraNa hai aura vaha vAhya aura abhyaMtara upakaraNake bhedase do | prakArakA hai| 1 'kevala AtmapradezoMkA' yaha artha samajha lenA cAhiye / yavanAlamasUrAtimuktendUrdhasamAH kramAt / zrotrAzighrANajihAH syuH sparzanaM naikasaMsthiti ||50||t. sA. pRSTha 62 / kAnoMkA yavakI madhya nAlIkAsA bhAkAra hotA hai, netrakA masUrake samAna, nAkakA vila puSpake samAna, jIbhakA ardhacaMdrake. pU|| samAna aura sparzana-iMdriyakA aneka prakArakA sAkAra hotA hai| EASORRORECEMARE Page #673 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarA0 bhASA tatrAbhyaMtaraM zuklakRSNamaMDalaM vAhyamakSipatrapakSmadvayAdi // 7 // Paa adhyAya masUrake AkAra nedriyakA jo bhItara saphedabhAga aura kAlA golaka hai vaha abhyaMtara upakaraNa hai aura palaka bhApaNI Adi vAhya upakaraNa haiN| yaha netraMdriya saMbaMdhI nivRti aura upakaraNakA svarUpa batalAyA hai isIprakAra sparzana Adi iMdriyoMke viSayameM bhI yojanA kara lenI caahie| sUtrakAra aba bhAveMdriyakA svarUpa batalAte haiM labdhyupayogI bhAveMdriyaM // 18 // artha-labdhi aura upayoga ye do bheda bhAveMdriyake haiM vArtikakAra sUtrameM jo labdhi zabda hai usapara || vicAra karate haiM prAptyarthaka DulabhaS dhAtuse kti pratyaya karanepara labdhi zabda banA hai / yahA~para yadi yaha zaMkA ho 'ki-vidbhidAdibhyoHG / 2-3-101 / jina ghAtuoMkA SakAra anubaMdha gayA hai unase aura bhid Adi hU~ dhAtuoMse kartA na hokara bhAvameM strIliMgameM aG pratyaya hotA hai, yaha jaineMdra vyAkaraNakA sUtra hai| Dula, bhaSu dhAtukA pU anubaMdha gayA hai isalie usase aG pratyaya hI honA cAhie aura jRSa dhAtuse jisataraha 'jerA banatA hai aura trapuSase trapA banatA hai usIprakAra labhaS dhAtuse bhI labhAhI banA cAhie, kti pratyaya | kara jo labdhi' zabda banAyA hai vaha azuddha hai ? so ThIka nhiiN|'anubNdhkRtmnityN anubaMdhake AdhIna jo kArya hotA hai vaha anitya arthAt kahIM hotA hai kahIM nahIM hotaa| yaha bhI vyAkaraNakA hI niyama | hai ataH DulabhaS dhAtuse aG pratyayakA jo vidhAna hai vaha bhI Su anubaMdhake AdhIna hai isalie vaha honA 653 cAhie yaha niyamarUpase nahIM kahA jA sakatA isarItise jaba labhadhAtuse apratyayakA koI niya ERSHARE SABREAG Page #674 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya mita vidhAna nahIM taba usase kti pratyayakA bhI saMbhava honese labdhi zabda bhI zuddha hI hai / tathA-varNAnupalabdhau vA tadarthagateH' ityAdi sthaloMpara vyAkaraNazAstrameM labdhi zabdakA upayoga bhI kiyA gayA hai| % yadi labdhi zabda azuddha hotA to uparyukta sthalapara labdhi zabdakA prayoga nahIM kiyA jAtA / athavA striyAM ktiH| 2-3-80 / kartAse rahita bhAvalakArameM vartamAna dhAtuse sIliMgameM ki pratyaya hotA hU~ hai| tathA labhAdibhyazca / 2-3-81 / labha Adi dhAtuoMse bhI uparyuktaM avasthAmeM kti pratyaya hotA hai| / ye bhI jaineMdra vyAkaraNake hI sUtra haiM isalie DulabhaS dhAtuse kti pratyayakA vidhAna ayukta na honese labdhi / zanda kabhI asAdhu nahIM kahA jA sktaa| 'labhAdibhyazca' yahAMpara labha Adi dhAtuoMkA grahaNa icchA nukUla hai / isarItise sUtrameM sthita labdhi zabdake azuddha na honepara labdhikA lAbha artha nirdoSa hai| 1 vArtikakAra labdhi zabdakA khulAsA artha vatalAte haiM iMdriyanirvRttihetuH kSayopazamavizeSo lndhiH||1|| jisake balase AtmA dravyedriyakI racanAmeM pravRtta ho aise jJAnAvaraNa karmake vizeSakSayopazamakA nAma hU~ labdhi hai| arthAt dravyedriyakI racanAkA kAraNa AtmAkA jo jJAnAvaraNa karmakA vizeSakSayopazamarUpa haiM pariNAma hai usakA nAma labdhi hai| tannimittaH pariNAmavizeSa upyogH||2|| jJAnAvaraNa karmake usa viziSTa kSayopazamase jAyamAna jo AtmAkA pariNAma vizeSa hai usakA nAma upayoga hai / isaprakAra labdhi aura upayoga donoM svarUpa bhAveMdriya hai| yadi yahA~para yahazaMkA kI jAya ki upayogasya phalatvAdidriyavyapadezAnupapattiriti cenna kAraNadharmasya kAryAnuvRtteH // 3 // Page #675 -------------------------------------------------------------------------- ________________ + +S adhvAva kharA0 bhASA ___ upayogako jJAnadarzana svarUpa mAnA hai| vaha iMdriyoMkA phala hai kyoMki usakI utpaci iMdriyoMse hotI hai kiMtu iMdriyasvarUpa nahIM paraMtu yahAMpara upayogako bhAveMdriya mAnA hai isalie yaha ayukta hai| so ThIka nhiiN| kArya bhI lokameM kAraNa mAnA gayA hai jisataraha ghaTAkAra pariNatajJAna ghaTase jAyamAna MP honese ghaTakA kArya hai tathApi usa vijJAnako ghaTa kaha diyA jAtA hai usIprakAra upayoga yadyapi iMdriyoM | se jAyamAna honese unakA phala hai tathApi vaha iMdriya, kahA jA sakatA hai isalie upayogako bhAveMdriya mAnanemeM koI Apatti nahIM / tathA zabdArthasaMbhavAcca // 4 // Upara 'iMdriyasya liMga vA iMdreNa sRSTaM' arthAt jo AtmAkA liMga ho aura karmadvArA racA gayA ho || vaha iMdriya hai, yaha jo iMdriya zabdakA artha kaha Ae haiM vaha pradhAnatAse upayogake aMdara hI ghaTatA hai | kyoMki jJAna darzanasvarUpa upayoga AtmAkA liMga bhI hai aura karmase racita bhI hai| isalie upayogako hA bhAveMdriya mAnanA ayukta nahIM // 18 // 'iMdriyAM pAMca haiM' yaha Upara saMkhyAmAtra iMdriyoMkI batalAI hai paraMtu una pAMcoMke nAma kyA kyA haiM ? aura unakA AnupUrvIkrama kyA hai ? yaha vizeSa nahIM batalAyA sUtrakAra aba use batalAte haiM sparzanarasanaghrANacatuHzrotrANi // 16 // | artha-sparzana rasanA prANa cakSu aura zrotra ye pAMca iMdriyAM hai / sparzanakA artha tvak rasanAkA. | jIbha, prANakA nAka, cakSukA netra zrotrakA artha kAna hai| SABRETURESPEPPERNESSUREGISISRec Page #676 -------------------------------------------------------------------------- ________________ = adhyApa = = =*** . sparzanAdInAM karaNasAdhanatvaM pArataMtryAta kartRsAdhanatvaM ca svAtaMtryAbahulavacanAt // 1 // spRza Adi dhAtuoMse pud pratyaya karanepara sparzana Adi zabdoMkI siddhi hotI hai| lokameM iMdriyoM hai kI svakAryake karanemeM parataMtratA.anubhavameM AtI hai. isaliye sparzana Adi karaNa sAdhana haiM kyoMki , jisasamaya iMdriyoMkI parataMtratvena vivakSA kI jAtI hai aura AtmAkA svAtaMtrya mAnA jAtA hai usasamaya 'anenAkSNA ahaM suSTu pazyAmi' (isa AMkhake dvArA maiM acchI taraha dekhatA hUM ) 'anenakarNenAhaM suSTu, zRNomi' (isa kAnase maiM acchItaraha sunatA hUM) aisA saMsArameM vyavahAra hotA hai / yadi unheM karaNa sAdhana na mAnA jAya to isarUpase saMsArameM vyavahAra nahIM ho sakatA isarItise vIyAMtarAya aura sparzana hU~ rasanA Adi bhinna bhinna iMdriyAvaraNa kA~ke kSayopazamase evaM aMgopAMga nAmaka nAmakarmake balase jisake hai dvArA AtmA padArthoM kA sparza karai vaha sparzana iMdriya hai| jisake dvArA svAda le vaha rasanA, jisake hai dvArA sUdhai vaha prANa, jisake dvArA dekha vaha cakSu aura jisake dvArA sune vaha zrotra yaha sparzana Adi iMdriyoMkI karaNa sAdhana vyutpaci hai tathA--- lokameM iMdriyoMkI svakAryake prati svataMtratA rUpase bhI vivakSA hai isaliye ve kartRsAdhana bhI haiM kyoMki 'idaM me akSi suSTu pazyati' (yaha merA netra acchI taraha padArthoM ko dekhatA hai) aura 'ayaM me karNaH OM suSTu zRNoti' ( yaha merA kAna acchI taraha sunatA hai) yaha saMsArameM vyavahAra hotA hai / yadi unheM kartRhU~, sAdhana na mAnA jAyagA to isarUpase saMsArameM vyavahAra nahIM ho sktaa| isarItise uparyukta vIryAtarAya hai aura sparzana rasana Adi bhinna bhinna iMdriyAvaraNakarmoM ke kSayopazamase evaM agopAMga nAmaka nAmakarmake balase jo svayaM padArthoM kA sparza kare vaha sparzana hai| svayaM rasoMko cakhevaha rasanA, svayaM gaMdhavAle padArthoM ko * LIGIONALREAST Page #677 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0rA0 abhyAsa sUMghe vaha ghANa, svayaM padArthoM ko dekha vaha cakSu aura svayaM zabdoMko sune vaha zrotra iMdriya hai| isaprakAra sparzana Adi iMdriyoMkI yaha kartRsAdhana vyutpaci hai| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki yud pratyayakA vidhAna kartAmeM hI hotA hai karaNameM nahIM isaliye | jahA~para sparzana AdikI kartRsAdhana vyutpaci hogI vahIMpara spRza Adi dhAtuoMse yud pratyaya karanepara | sparzana Adi zuddha mAne jA sakate haiM kiMtu karuNasAdhana vyutpacimeM unakI siddhi nahIM ho sakatI isa|liye karaNa sAdhana arthameM jo spRza Adi dhAtuoMse yud pratyayakA vidhAna kiya gayA hai vaha ayukta hai ? | so ThIka nahIM / kartA meM jo yuT pratyayakA vidhAna mAnA hai vaha bahulatAse hai arthAt kahIMpara kAma | hotA hai aura kahIM para karaNa sAdhana arthameM bhI hotA hai isaliye karaNasAdhana arthameM bhI yuTa pratyayakA vidhAna yukta honepara sparzana Adiko kAraNa sAdhana vyutpatci ayukta nhiiN| ___ zvetAMbara graMthoM meM 'sparzanarasanaghANacakSuHzrotrANIMdriyANi' aisA sUtra pATha hai paraMtu vaha yukta nahIM | kyoMki AdhikRtatvAdidriyANItyavacanaM // 2 // 'paMcedriyANi' isa sUtrameM iMdriya zabdakA ullekha kiyA gayA hai| jitane bhara sUtra haiM sopaskAra huA hI karate haiN| isaliye usa sUtrase sparzanarasanetyAdi sUtrameM iMdriya zabdakI anuvRtti honese punaH iMdriya zabdakA kathana karanA vyartha hai / vArtikakAra sparzana Adi iMdriyoMke kramika kathanapara vicAra karate haiM sparzanagrahaNamAdau zarIravyApitvAt // 3 // sarvasaMsAriSUpalabdhezca // 4 // pAMco iMdriyoMmeM sparzana iMdriya samasta zarIrako vyApta kara rahatI haiM isaliye sUtrameM sabase pahile ABOUNCEBOSAURUCEDEOAASP-MEENA tortorturiertentuntertonR RISON 83 Page #678 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - AmARANANARRIALPHIRECRUARRESPREGRECE sparzana iMdriyakA grahaNa hai / tathA vanaspatyaMtAnAmake' arthAt pRthivIko lekara vanaspatiparyaMta samasta ? jIvoMke eka hI sparzana iMdriya hotI hai, isasUtrameM eka zabdase sparzana iMdriyakA hI grahaNa kiyA jAya hai isaliye pAMco iMdriyoM meM sparzana iMdriyakA sabase pahile grahaNa kiyA gayA hai| tathA yaha bhI bAta hai ki jitanebhara bhI saMsArameM jIva haiM sabake sparzana iMdriya vidyamAna hai isaliye samasta saMsArI jIvoM meM meM vidyamAna rahanese nAnA jIvoMkI apekSA vyApI rahane ke kAraNa sUtrameM sparzana iMdriyakA pahile ullekha kiyA gayA hai| tato rasanaghrANacakSuSAM kramavacanasuttarottarAlpatvAt // 5 // zrotrasyAMte vacanaM bahUpakAritvAt // 6 // sparzana iMdriyake vAda rasanA prANa aura cakSukA jo kathana kiyA gayA hai usameM uttarocara alpatA hai kAraNa hai aura vaha isaprakAra hai ___ sabase thoDe cakSu iMdriyake pradeza haiN| usase saMkhyAta guNe zrotra iMdriyake pradeza haiN| usase kucha vizeSa 0 adhika ghrANeMdriyake haiM / usase asaMkhyAtaguNe rasanA iMdriyake haiM aura usase anaMtaguNe sparzana iMdriyake haiN| isarItise rasanA iMdriyake pradezoMkI apekSA prANa iMdriyake aura prANa iMdriyake pradezoMkI apekSA hU~ 6 cakSu iMdriyake pradeza kama honese rasanAke vAda ghANakA aura ghANake vAda cakSukA sUtrameM ullekha kiyA hai hU~ * gayA hai| yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki jaba saba iMdriyoMkI apekSA cakSu iMdriyake pradeza kama hai taba saba iMdriyoMke aMtameM cakSu iMdriyakA hI pATha rakhanA ThIka haiM ? zrotrakA sabake aMtameM pATha kyoM rakkhA gayA ? so ThIka nhiiN| otra iMdriyake balase 650 2. upadezako sunakara manuSya hitakI prApti aura ahitake parihAra meM pravRtta hote haiM isaliye samasta iMdriyoMkI GASANREGAORATED Scheck Page #679 -------------------------------------------------------------------------- ________________ H tarA0 bhASA || apekSA zrotra iMdriya adhika upakArI honese usakA saba iMdriyoM ke aMtameM pATha rakkhA hai / yadi yahAM ||6|| para yaha zaMkA ho ki- :' rasanamapi vaktRtveneti cennAbhyupagamAt // 7 // zrotrapraNAlikApAditopadezAt // 8 // | cakravartI Adike abhyudaya aura mokSa rUpa padArthoMke uccAraNameM evaM paThana pAThana AdimeM rasanA hai | iMdriya bhI pradhAna kAraNa hai / vinA jIbhake abhyudaya Adi padArthoM kA uccAraNa evaM paThana pAThana Adi | | hitakArI bAteM siddha nahIM ho sakatI isaliye ina bAtoMmeM zrotrake samAna rasanA bhI adhika upakArI | | honese saba iMdriyoMke aMtameM rasanA iMdriyakA hI pATha rakhanA Avazyaka hai ? so ThIka nhiiN| jaba vAdIne rasanA iMdriyako adhika upakArI batalAte hue zrotrako bhI Adhika upakArI svIkAra kara liyA hai taba vAdakI samApti ho cukI kyoMki jaba zrotra aura rasanA donoM hI bahUpakArI haiM taba zrotrakA aMtameM pATha | na rakha rasanAkA rakhanA cAhiye vA rasanAkA aMtameM pATha na rakha zrotrakA rakhanA cAhiye yaha vivAda hI. nahIM uTha sktaa| jisakA aMtameM pATha rakha diyA gayA usIkA ThIka hai isaliye bahUpakArI honese rasanAkA aMtameM pATha rakhanA cAhiye yaha zaMkA nirmUla hai / athavA rasanAkI apekSA zrotra hI bahapakArI hai kyoMki zrotrarUpI nAlikA dvArA upadeza sananeke vAda hI rasanAkA bolanekeliye vyApAra hotA hai isItase rasanAkI apekSA jaba zrotra hI bahUpakArI padArtha hai taba sabake aMtameM usIkA pATha nyAya prApta hai| yadi yahAMpara yaha zaMkA ho ki sarvajJe tadabhAva iti cenneMdriyAdhikArAta // 9 // chadmamastha puruSake zrotraMdriyake valase dUsarese upadeza sunakara bhale hI bolanA ho paraMtu sarvajJa to DHIRECAUGUNESCORAKASHBAEBASAAREEOSSAR AAAAAAAEBARELECRUIDATCASANSAR - Page #680 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HOMOGReadGREADRASGDPROGRAPHARMA zrotraMdriyaMke balase parase upadeza grahaNakara bolatA nahIM kiMtu vaha to kevalajJAnAvaraNakarmake sarvathA nAza ho jAnepara jaba atIMdriya kevalajJAnako prApta kara letA hai usasamaya kevala rasanA iMdriyoMke sahAyatA mAtrase - adhyAya vaktA hokara samasta zAstrIya padArthoM kA varNana karatA hai isarItise rasanAke ktRtvavyApArameM jaba zrotra iMdriya kAraNa na paDI taba zrotra iMdriyakI apekSA rasanA hI bahupakArI siddha huI isaliye samasta iMdriyoM hai ke aMtame rasanA iMdriyakA hI grahaNa yukti siddha hai ? so ThIka nhiiN| yahAMpara iMdriyoMkA adhikAra cala rahA hai| jahAMpara sarvathA iMdriyoMke dvArA kiyA jAnevAlA hita ahitakA upadeza saMbhava hai unhoMkI apekSA yaha kahA gayA hai ki zrotra ke dvArA upadeza zravaNa kara rasanA iMdriyase bolA jAtA hai kiMtu jinake iMdriyoM kA vyApAra Avazyaka hI nahIM unake liye yaha niyama nahIM / chamastha jIvoMmeM zrotra iMdriyake dvArA upadeza zravaNake bAda hI rasanA iMdriyase bolanA hotA hai isaliye unake liye hI yaha niyama hai| sarvajJako 5 6 lakSyakara yaha kathana nahIM kiyA gayA isaliye usakI apekSA yaha niyama na honese koI doSa nahIM / ta athavA-- ' ekaikavRddhikramajJApanArthaM ca sparzanAdi grahaNaM // 10 // hai Age 'kRmipipIlikAbhramaramanuSyAdInAmekaikavRddhAni' kIDA ciuMTI bhaurA aura mamuSya Adike hai kramase eka eka iMdriya adhika hai yaha kahA gayA hai vahAMpara iMdriyoMkI kramase vRddhi batalAneke liye sparzanake bAda rasanA- rasanAke bAda ghANa ityAdi kramase sUtrameM iMdriyoMkA ullekha kiyA gayA hai| ___eSAM ca svatastadvatazcaikatvapRthaktvaM pratyanekAMtaH // 11 // sparzana Adi iMdriyoMkI ApasameM tathA iMdriyavAna AtmAse bhinnatA aura abhinnatA anekAMta LUCIETIESANSONGSecrector Page #681 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ambAra UGUSIRECEBSCLEAGUECASRAEGISTRARBA 6 rUpase mAnI gaI hai isaliye iMdriyAM ApasameM athavA iMdriyavAnse kAMcit abhinna bhI haiM aura kathaMcit / | bhinna bhI haiM aura vaha isaprakAra haiM___jJAnAvaraNakarmakI kSayopazamarUpa zakti pAMco iMdriyoMkI utpacimeM samAnatAse kAraNa hai isaliye hai |jisasamaya usa zaktike abhedakI vivakSA kI jAyagI usasamaya zaktike eka honese sparzana Adi pAMcoI | iMdriyAM eka haiM aura vaha jJAnAvaraNakarmakI kSayopazamarUpazakti pratiniyata bhinna bhinna svarUpa mAnI | jAyagI arthAt sparzana iMdriyakI utpattimeM sparzaneMdriyAvaraNakarmako kSayopazaparUpa zakti kAraNa hai | || rasanA iMdriyakI utpattimeM rasaneMdriyAvaraNakarmakI kSayopazamazakti kAraNa hai ityAdirUpase pratyeka iMdriyaH | | kI utpaci kSayopazama rUpa zaktiko bhinna bhinnarUpase svIkAra kiyA jAyagA usasamaya zaktike bhedase | sparzana Adi iMdriyAM bhI bhinna bhinna haiN| athavA samudAyI-avayava, samudAyase bhinna nahIM kitu samudAya svarUpa hI mAne jAte haiM aura vaha samudAya eka || padArtha mAnA gayA hai isaliye sparzana Adi samasta iMdriyAMrUpa avayava, samudAyasvarUpa zarIra padArthase | || bhinna nahIM isarItise avayavoMkI abheda vivakSA mAnanepara dravyArthika nayakI apekSA sparzana Adi | iMdriyAM eka haiM aura jaba sparzana iMdriyake avayava bhinna haiN| rasanAke bhinna haiM isaprakAra avayavoMkI bheda | || vivakSA hai usasamaya paryAyArthika nayakI apekSA sparzana Adi iMdriyAM bhinna bhinna haiN| athavA iMdriyajanya jJAna unakA nAma tathA pravRtti nivRttikI jahAMpara abhedarUpase vivakSA hai arthAta jJAna || Adiko judA judA nahIM mAnA jAtA vahAMpara sparzana Adi pAMco iMdriyAM eka haiM aura jahA~para sparzana |661 | iMdriya janya jJAna athavA unake nAma unakA jJAna aura pravRtti nivRttikA bheda hai unase jAyamAna-jJAna EASERICACARB0BAER Page #682 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya PRESIDDHISTORRDHAKASH Adiko judA judA mAnA jAtA hai usasamaya sparzana Adi iMdriyAM bhinna bhinna haiM / isaprakAra yaha 5 iMdriyoMkI ApasameM bheda aura abhedakI vyavasthA kahI gayI hai / iMdriyavAna padArthoMse iMdriyoMke bheda aura abhedakI vyavasthA isaprakAra hai jisataraha agnise taptAyamAna lohake piMDasvarUpa hI agni pariNamita ho jAtI hai-loheke piMDase hai bhinna nahIM dIkha paDatI isaliye vahAM lohekA piMDa aura agni donoM eka mAne jAte haiM usIprakAra vAhya hai aura aMtaraMga donoM kAraNoMse AtmA bhI caitanyasvarUpa iMdriya paryAyase pariNamita hai isaliye AtmA hai aura iMdriya donoM eka haiM / isa rUpase dravyArthika nayakI apekSA iMdriyAM iMdriyavAn AtmAse kathaMcit / abhinna haiM aura kisI eka iMdriyake naSTa ho jAnepara vA na rahanepara bhI AtmA vidyamAna rahatA hai-iMdriyake abhAvameM usakA abhAva nahIM rahatA isa apekSA iMdriyavAna AtmAse kathaMcit iMdriyoMkA bheda bhI hai / athavA paryAyIse paryAya paryAyArthika nayakI apekSA bhinna mAne haiM / yahAM para bhI paryAyI AtmA aura / paryAya iMdriyAM haiM isaliye paryAyArthika nayakI apekSA kathaMcit bheda rahanese bhI iMdriyavAna AtmAse kathaMcita iMdriyoMkA bheda hai / ghaTa padArthake samAna yadi iMdriyoMko sarvathA AtmAse bhinna mAnA jAyagA to AtmAko anidriya kahanA paDegA isItaraha yadi sarvathA abhinna mAnA jAyagA to iMdriya rUpase jo saMsArameM iMdriyoM kA vyavahAra ho rahA hai vaha na hogA isaliye iMdriyavAn AtmAse kathaMcit bheda aura abheda hI mAnanA yuktiyukta hai| athavA- / / jisasamaya AtmA aura iMdriya isaprakAra donoM nAmoMkA abheda mAnAjAyagA usasamaya iMdriyavAn AtmA 6 padArtha aura iMdriya donoMkA abheda hai aura jisasamaya donoM nAmoMko bhinna bhinnamAnAjAyagA usasamaya / Page #683 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA AtmA aura iMdriya donoMkA bheda hai / isaprakAra AlA aura iMdriyoMkA kathaMcit bhedAbheda hI yuktisiddha va00 vyavasthita hai / isarItise upayukta hetuoMke balase iMdriyoMkA vA ApasameM vA iMdriyavAnaAtmAse jisaprakAra || || adhyAya | kathaMcit ekatva aura kathaMcit anekatva vyavasthita hai usIprakAra kathaMcit ekAnekasa kathaMcit ava663ktavyatva Adi bhaMga bhI samajha lene cAhiye // 19 // sUtrakAra sparzana Adi pAMcoM iMdriyoMkA aba viSaya pradarzana karate haiM- . . ___ sparzarasagaMdhavarNazabdAstadarthAH // 20 // artha-sparza rasa gaMdha varNa aura zabda ye pAMca kramase una pAMcoM iMdriyoMke viSaya haiN| inameM sparzana iMdriyakA viSaya sparza arthAt chanA hai / rasanA iMdriyakA viSaya rasa arthAt svAda lenA hai| prANaiMdriyakA viSaya sugaMdhi durgaghi sUMghanA hai| netrahaMdriyakA viSaya varNa arthAt raMga hai aura zrotra iMdriyakA viSaya 4 zabdoMkA sunanA hai| sparzAdInAM karmabhAvasAdhanatvaM drvypryaayvivkssopptteH||1|| jisasamaya dravyako vivakSA kI jAyagI usasamaya sparza Adi karma sAdhana haiM aura jisasamaya paryAyakI vivakSA kI jAyagI usasamaya bhAva sAdhana hai| usakA khulAsA isaprakAra hai___jahAMpara pradhAnatAse dravyakI vivakSA hai vahA~para sparzana Adi dravyaple bhinna nahIM isalie iMdriyoMse / vahAMpara dravyahIke sAtha saMbaMdha hotA hai ataH pradhAnatAse dravyakI vivakSA rahanepara jisake dvArA sparza (chUnA) kiyA jAya vaha sparza, jisake dvArA cakhA jAya vaha rasa, jisake dvArA sUMghA jAya vaha gaMdha, 663 SEARSANSARSRCOSMADHAASARANG BASERISPIRISORECASSE% - Page #684 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ASPREPARISPRSA LIONAIREMERGEECHESAMACHALEGIOSASARE jisake dvArA varNana kiyA jAya vaha varNa aura jisake dvArA sunA jAya vaha zabda hai / isaprakAra sparza hai| AdikI karma-sAdhana vyutpaci hai / tathA jisasamaya pradhAnarUpase paryAyakI vivakSA hai usasamaya dravya aura paryAyoMkA ApasameM bheda rahanese huuN| jo udAsIna rUpase maujUda bhAva hai usIkA kathana kiyA jAtA hai isalie paryAyoMkI pradhAnarUpase vivakSA hai 4aa rahanepara jo sparza svarUpa ho vaha sparza, jo rasasvarUpa ho vaha rasa, jo gaMdhasvarUpa ho vaha gaMdha, jo varNa6 svarUpa ho vaha varNa aura jo zabdasvarUpa ho vaha zabda isaprakAra sparza AdikI bhAvasAdhana vyutpatti hai| || isarItise dravya aura paryAyoMkI vivakSAmeM sparza AdikI karma aura bhAvasAdhana donoM prakArako vyutpatti hai| aviruddha hai / zaMkA8 paramANu atyaMta sUkSma atIMdriya padArtha hai / jisakA sparza kiyA jAya vaha sparza jo cakhA jAya / | vaha rasa, yadi isaprakAra sparza Adiko vyutpaci mAnI jAyagI to paramANuke aMdara rahanevAle sparza AdimeM to yaha byutpatti ghaTa nahIM sakatI isalie vahAMpara sparza Adi vyavahAra na ho sakegA? so ThIka nhiiN| jo guNa kAraNameM hotA hai vaha kAryameM bhI niyamase rahatA hai| sthUla skaMdha Adi paramANuke kArya haiM aura paramANu unake utpAdaka kAraNa haiN| skaMdha AdimeM sparza Adi sAkSAt anubhavameM Ate haiM ve paramANuoMmeM sparza Adike mAne binA nahIM ho sakate isalie skaMdha AdimeM sparza Adike sAkSAtkArase | paramANuoMmeM bhI anumAnadvArA unakI sacA siddha honese paramANuoMmeM sparza AdikAvyavahAra abAdhita 161 hai yahAMpara yaha na kahanA cAhie ki sthUla skaMdhoMmeM jo sparza Adi haiM unakI utpaci paramANugata sparza RAISINSPR Page #685 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ta0rA0 bhASA AALCC A CHAALABOBALASAHESARLABABA Adise nahIM hai kiMtu vahAMpara ve svataH hI utpanna haiN| kyoMki jo padArtha asat hai usakI utpaci nahIM ho | sktii| yadi paramANuoMmeM sparza Adi na mAnakara sthUlaskaMdhoMmeM svataH unakI utpati mAnI jaaygii| to vaha bAdhita kiMvA asaMbhava kalpanA samajhI jAyagI / hAM ! yadyapi paramANugata sparza Adiko asamarthatAse iMdriyAM grahaNa nahIM kara sakatIM isalie ve iMdriyoM ke agrAhya haiM tathApi rUDhibalase paramANugata sparza | AdikA vyavahAra bAdhita nahIM / tadarthAH, teSAmarthAH tadarthAH, yahAMpara tat zabdase iMdriyoMkA grahaNa hai | arthAt sparza Adi iMdriyoMke viSaya haiM / zaMkA tadarthI iti vRttyanupapattirasamarthatvAt // 2 // na vA gamakatvAnnityasApekSeSu saMbaMdhizabdavat // 3 // vAkyagata jo avayava samartha hote haiM unhIMkA ApasameM samAsa hotA hai| asamartha avayavoMkA samAsa nahIM hotaa| tathA jo avayava dUsare padArthoM kI apekSA rakhate haiM ve asamartha kahe jAte haiN| tadarthAH isa vAkyameM rahanevAlA tat zabda iMdriyoMkI apekSA rakhatA hai isalie asamartha hai / isarItise 'teSAmarthAH / tadarthAH yaha jo tadartha zabdakA SaSThItatpuruSa samAsa Upara kahA gayA hai vaha anucita hai ? so ThIka nhiiN| jahAMpara gamakatA rahatI hai vahAMpara bhI samAsa ho jAtA hai tathA vaha gamakapanA jisataraha sadA apekSA rakhanevAle saMbaMdhI zabdoMmeM mAnA jAtA hai usIprakAra jitane bhI nityasApekSa-sadA apekSA rakhane vAle zabda haiM una sabameM mAnA jAtA hai isarItise devadattakA gurukula vA devadattakA guruputra, yahAMpara 1-vAsato janma sato na nAzo dIpastamaH pugalabhAvato'sti / (24) [ vRhatsvayaMbhUstotra ] 'nAsato vidyatebhAvo nAbhAvo vidyate sata: [anyatra ] asataH prAdurbhAve dravyANAmiha bhavedanaMtasvaM / ko vArayituM zaktaH kuMbhotpatti mRdAyabhAve'pi // 10||[pNcaadhyaayii) LCALCASALUALCORRER - Page #686 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhpAva -OCIASPECIAASPACEok saMbaMdhI zabdoMmeM jisataraha guruzabda sadA ziSyakI apekSA rakhaneke kAraNa nityasApekSI aura nitya hai / sApekSI honese ziSyakA bodhaka hai isaliye vahAMpara nirvAdharUpase samAsa ho jAtA hai usItaraha tadarthAH / yahAMpara yadyapi sAmAnya arthakA vAcaka aura vizeSakI AkAMkSA rakhanevAlAtat zabda iMdriyoM kI apekSA rakhatA hai tathApi vaha nityasApekSI hai evaM nityasApekSI honese vaha gamaka hai isaliye gamaka honese vahAM para 'teSAmastidarthAH' isa SaSThI tatpuruSa samAsake honemeM kisIprakArakI bAdhA nahIM ho sakatI / isa-5 rItise jo sApekSa hotA hai vaha asamartha hotA hai| asamartha avayavoMkA kabhI samAsa ho nahIM sakatA hU~ 'tadarthAH' yahAMpara bhI tat zabda asamartha hai usakA bhI samAsa nahIM ho sakatA yaha jo Upara kahA gayA thA vaha nirmUla siddha ho gyaa| sparzAdInAmAnupUSyeNa nirdeza iNdriykrmaabhisNbNdhaarthH||4|| sparzake bAda rasa, rasake bAda gaMdha, gaMdhake bAda varNa aura varNake bAda zabda yaha jo AnupUrvI kramase sUtrameM sparza AdikA ullekha kiyA.gayA hai vaha 'iMdriyoMke sAtha sparza AdikA kramase saMbaMdha hai' yaha, dyotana karatA hai arthAt sparzana iMdriya sparzako, rasanA iMdriya rasako, ghANa iMdriya gaMdhako, cakSu iMdriya hU~ varNako aura zrotraM iMdriya zabdako kramase grahaNa karatI hai yaha yahAM tAtparya hai| sparza rasana Adi sAmAhai nyarUpase pudgala dravyake guNa haiM paraMtu naiyAyika aura vaizeSikamatAvalaMbiyoMne ina guNoMke viSayameM eka hai haiM vizeSarUpase kalpanA kara rakkhI hai aura vaha isaprakAra hai pRthivImeM rUpa rasa gaMdha aura varNa ye cAroM guNa rahate haiN| jalameM rUpa rasa aura sparza ye tIna hI guNa rahate haiM gaMdha guNa usameM nahIM mAnA tathA use bahanevAlA aura snigdha bhI mAnA hai / tejameM rUpa aura RANDIRECEMBEReHADME. 666 Page #687 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S madhyAya varA0 mApA 667 || sparza ye do hI guNa mAne haiM gaMdha aura rasakA usameM abhAva hai aura vAyumeM kevala sparza hI guNa mAnA hai| // 6|| zeSa guNoMkI vahA~para yogyatA nahIM isaliye unakA abhAva hai| paraMtu naiyAyika AdikA yaha mAnanA || | ThIka nahIM kyoMki ina cAroM guNoMkA ApasameM sAhacarya saMbaMdha hai| jahAMpara eka hogA vahAM zeSa guNoMke || || avibhAga praticcheda-guNAMza kama honeke kAraNa ve vyakta bhale hI na hoM paraMtu unakA abhAva nahIM kahA hai jA sktaa| anumAna pramANase sparza Adi guNoMmeM kisI eka vyakta guNake sAtha zeSa guNoMkI bhI sacA mAnI hai aura vaha isaprakAra hai 'rUpAdimAn vAyuH sparzavatvAddhaTavat / jisataraha ghaTameM sparza hai isaliye usameM rUpa Adi bhI haiN| || usIprakAra vAyumeM bhI sparza hai ataH usameM bhI rUpa Adi hai| sadA sahacArI sparza guNake rahate vAyumeM rUpa 8 AdikA abhAva nahIM kahA jA sktaa| tejo'pi rasagaMdhavadurUpattvAduguDavat jisataraha guDameM rUpa hai hai| isaliye usameM rasa aura gaMdha bhI hai usIprakAra tejameM bhI rUpa hai ataH usameM bhI rasa aura gaMdha hai| rUpake hai rahate rasa aura gaMdhakA usameM abhAva nahIM kahA jA sktaa| 'Apo'pi gaMdhavatyaH rasavattvAdAmraphalavat' hai| | jisaprakAra AmraphalameM rasa hai isaliye usameM gaMdha bhI hai usIprakAra jalameM bhI rasa hai isaliye usameM bhI |gaMdha hai rasake maujUda rahate jalameM gaMdhakA abhAva nahIM kahA jA sktaa| tathA jala AdimeM pratyakSarUpase | gaMdha Adi guNoMkI pratIti hotI hai isaliye gaMdha Adi guNoMkA unameM abhAva nahIM ho sakatA / yadi | yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki ___gaMdha Adijala Adike nijI guNa nahIM, ve pRthivIke hI nijI guNa haiM kiMtu pRthivIke paramANuoMkA hai| saMyoga jala Adike sAtha rahatA hai isaliye saMyogavaza pRthivIke guNa jalake jAna paDate haiM ? so ThIka nhiiN| SRAMESGRACRISRAEBARISSAUGAADI ACSIRSAECAMEREMOCREARRESPECIPES Page #688 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya "gaMdha Adi pRthivIke paramANuoMke hI guNa haiM jala Adike nijIguNa nahIM kiMtu pRthivIke saMbaMdhase ve jala Adike bhI jAna par3ate haiM' isavAtakA sAdhaka koI bhI vizeSa hetu nahIM isaliye pArthiva paramANuoMke saMbaMdhase jala AdimeM gaMdha AdikI pratIti hotI hai jala Adike gaMdha Adi nijI guNa nahIM yaha kahanA bhramapUrNa hai / cArtikakAra apanI sammati pragaTa karate haiM ki hama to yaha kahate haiM ki jisa guNakI jisa padArthameM upalabdhi hai vaha guNa usI padArthakA hai kisI hai| anya padArthake saMyogase usameM usa guNakI pratIti nahIM hotii| yadi koI vizeSa hetu na dekara pArthiva / paramANuoMke saMyogase hI jala AdimeM gaMdha AdikI upalabdhi jabarana mAnI jAyagI taba unameM gaMdha Adike samAna rasa AdikI upalabdhi bhI jabarana mAna lenI cAhiye isarItise saMyogase hI rasa Adiko bhI pratIti jala AdimeM ho jAyagI, rasa Adiko unake nijI guNa mAnane kI koI Ava zyakatA nhiiN| isaliye jala Adike rasa Adi jisaprakAra nijI guNa haiM usIprakAra gaMdha Adi bhI OM unake nijI guNa haiM kiMtu rasa Adike samAna unakI vyakti na honese unakI upalabdhi nahIM hotI yahI hU~ mAnanA yuktiyukta hai| naiyAyika Adi siddhAMtakAroMne pRthivI jala Adiko bhinna bhinna jAtIya padArtha mAna rakkhA hai hai paraMtu ve pudgalasvarUpa honese pudgala hI haiM kyoMki jo pRthivI hai vaha nimitta kAraNoM ke balase dravita 9 (vahatA) dIkha paDatA hai / bahane svarUpa svabhAvakA dhAraka jalakarakA-Aleke patthara vA varaphake rUpa meM || kaThina dIkha paDatA hai aura vaha karakA bhI dravita hotI dIkha paDatI hai| teja bhI maSI (rAkhI) Adi / 8 rUpameM dIkha paDatA hai aura pavanake aMdara bhI rUpa Adi guNa anubhavasiddha haiM isarItise jaba pRthivI ASRANGILAUREGREENSAREER MOHSISTRURA *660 Page #689 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ambAva bhASA | Adi saba dravyoMke paramANu aura skaMdha apanI pudgala jAtiko na choDakara nimitta kAraNake balase sa0rA0 | ApasameM saba rUpa, arthAt pRthivI jalarUpa, jala pRthivIrUpa, teja pRthivIrUpa Adi pariNamate dIkha | paDate haiM taba pRthivI Adiko bhinna bhinna dravya mAnanA ayukta hai| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki| jaba vAyu AdimeM rUpa AdikI sacA mAnI jAyagI to vahAM para rUpa AdikA jJAna kaise hogA ? | to vahAMpara praznake vadalemeM yaha prazna hai ki paraNANuoMmeM bhI rUpa AdikI sacA mAnI hai vahAMpara rUpa || AdikA jJAna kaise ho jAtA hai ? yadi yahAMpara yaha uttara diyA jAyagA ki paramANuoMke kAryasvarUpa | sthUla skaMdha AdimeM rUpa Adi dIkha paDate haiM / ve rUpa Adi paramANuoMmeM rUpa Adi binA mAne ho nahIM ra sakate isaliye isa anumAna pramANake balase paramANuoMmeM rUpa Adi svIkAra kara liye jAte haiM taba vahAMpara bhI paramANuoMmeM rUpa Adike rahane para usake kAryasvarUpa vAyumeM ve na hoM yaha bAta asambhava hai hai| isaliye paramANuoMmeM anumAnapramANase rUpa AdikI sacA mAnane para vAyumeM bhI anumAnapramANase rUpa AdikA honA nirbAdha hai|| teSAM ca svatastadvatazcaikatvaM pRthaktvaM prtynekaaNtH||5|| __sparza Adi guNoM kI ApasameM vA sparza Adi yukta padArthoM se abhinnatA aura bhinnatA anekAMta ||6|| rUpase mAnI gaI hai isaliye ve ApasameM vA sparzAdibhAva padArthoMse kathaMcit abhinna aura kathaMcit bhinna yA hai| bahutase vAdI sparza Adiko sarvathA eka hI mAnate haiN| anya bahutase vAdI unheM sarvathA bhinna hI | mAnate haiM paraMtu vaha ThIka nahIM kyoMki yadi sarvathA sparza Adiko eka hI mAnA jAyagA-unakA ApasameM REGALAECAREERICAECAREGAORBAUsa 55PORAEBAISISABRDCRBCHORESMSARDAR Page #690 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya HO-ASSOSISROKAR / bheda na svIkAra kiyA jAyagA; to jisasamaya ThaMDe garama Adi sparzakA jJAna ho rahA hai usasamaya khaTTe ; mIThe Adi rasakA aura gaMdha AdikA bhI jJAna honA cAhiye kyoMki sparza Adi saba eka haiM sparzAdiko yadi sparzAdimAnase abhinna mAnA jAyagA to sparzAdi hI raheMge yA sparzAdimAna hI raheMge yadi sparzAdi mAn vastu hI mAnI jAyagI to sparzAdi lakSaNoMke abhAva ho jAnese lakSya vastu bhI nahIM siddha hogii| / yadi sparzAdihImAne jAyage to vinA sparzAdimAn padArthoMke nirAdhAra sparzAdi kahAM ThahareMge isalie hU~ haiM unakA abhAva ho jaaygaa| yadi sparza Adiko ApasameM sarvathA bhinna mAnA jAyagA to jisataraha se * rUpa guNase ghaTakA AkAra bhinna hai| isalie jisasamaya rUpakA jJAna hotA hai usasamaya ghaTake AkAra ko jJAna nahIM hotA usIprakAra jisasamaya sparzakA jJAna hogA usasamaya rUpa AdikA grahaNa hogA hii| nahIM taba sparza rasa Adi aneka guNasvarUpa ghaTa na hone ke kAraNa 'ayaM ghaTaH spRSTaH' maiMne isa ghaTakA ra sparza kiyA, yaha vyavahAra na hogA isalie sparza Adi guNoMkA sarvathA bheda vAabhedayuktisiddha nhiiN| tathA sparzavAna Adi padArthoMse yadi sparza Adi guNoMko sarvathA abhinna mAnA jAyagA to vaha hU~ abhedasvarUpa sparzAdimAna padArtha kahA jAyagA vA sparza Adi guNa kahe jAyage / yadi sparzAdimAn hai hai padArtha kahA jAyagA to yaha niyama hai ki lakSaNake abhAvameM lakSyakA bhI abhAva mAnA jAtA hai| sparzAdimAna padArthake sparza Adi lakSaNa haiM yadi unheM na mAnA jAyagA to sparzAdimAna padArtha bhI siddha na* ho skegaa| yadi vaha abheda sparza rasa Adi guNasvarUpa hI mAnA jAyagA, sparzAdimAna padArthasvarUpa na mAnA jAyagA to sparza Adi guNa; vinA kisI AdhArake raha nahIM sakate isalie nirAdhAra honese 5 sparza AdikA abhAva hI ho jAyagA isarItise sparzAdimAnapadArtha aura sparza Adi guNoMkA ApasameM HCARECTRICISCARRIERSCIETARENEWASANSARIES Page #691 -------------------------------------------------------------------------- ________________ meM adhyAya ta0rA0 sarvathA abheda nahIM mAnA jA sktaa| yadi kadAcit sparzAdimAna padArtha aura sparza Adi guNoMkA sarvathA bheda mAnA jAyagA taba donoM hI padArthoM kA abhAva ho jAyagA kyoMki bhinna bhinnarUpase donoM RIL padArtha kahIM bhI dekhe sune nahIM gaye / isaprakAra sparza Adi guNoMkA ApasameM vA sparzAdimAna padArthase 671 / sarvathA bheda kiMvA abheda na mAnakara kathaMcit bheda aura abheda hI mAnanA yuktisiddha hai| yadi yahA~para yaha Baa zaMkA kI jAya ki sparza rasa Adi guNoMkA bhinna bhinna rUpase grahaNa hotA hai isalie ve bhinna bhinna hI haiM eka nahIM ? 5 so bhI ThIka nhiiN| jinakA bhinnarUpase grahaNa hotA hai ve bhinna hote haiM yadi yaha vyApti nirdoSa ho taba | to yaha mAnA jA sakatA hai ki 'sparza Adi guNoMkA bhinna bhinna rUpase grahaNa hai isaliye ve bhinna haiN| kiMtu zukla kRSNa rakta Adi padArthoMmeM saMkhyA parimANa pRthaktva saMyoga vibhAga paratva aparatva karma sacA haiguNatva Adi haiM to ApasameM bhinna bhinna dharma, paraMtu una sabakA rUpake sAtha samavAya saMbaMdha rahanese cakSuse grahaNa abhinna rUpase hI hotA hai isa rUpase yahAMpara abhinna rUpase grahaNa honepara bhI jaba saMkhyA parimANa Adi bhinna bhinna haiM taba jinakA bhinna rUpase grahaNa hotA hai ve bhinna hote haiM yaha vyApti vyabhicarita ho gaI isaliye sparza AdikA bhinna rUpase grahaNa honepara ve bhinna bhinna hI haiM yaha kahanA ThIka nhiiN| kA yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki padArthakA nAma bhI usakA nija tattva (svarUpa vA lakSaNa ) hai jahAM para usakA bheda hogA vahAM para | | usake bhedase padArthoMkA bhI bheda mAnA jAyagA / sparza rasa Adi guNoMke sparza rasa Adi nAma bhinna | bhinna haiM isaliye nAmoMke bhedase sparza Adi guNa bhI bhinna bhinna padArtha haiM, eka nahIM ho sakate ? so ROINOSASA LABESHBASSASSISTASHREEKRISHRA - R A 671 - Page #692 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abbAba PLEARCBRUARCOACHAR bhI ThIka nhiiN| yadi padArthoMkA bheda nAmoMke bhedapara nirbhara ho taba to sparza Adi nAmoMke bhedase sparza Adi guNoMkA bheda yuktiyukta mAnA jAya paraMtu vaisA to hai nahIM kyoMki dravya guNa aura karma yahAM para | nAmoMkA abheda rahate bhI padAthoMkA bheda mAnA gayA hai arthAt dravya yaha nAma eka hai tathApi dravyoMke | pRthivI Adi aneka bheda haiN| guNa yaha nAma eka hai tathApi rUpa Adi usake bheda aneka haiM evaM karma yaha nAma eka hai to bhI utkSepaNa avakSepaNa Adi usake bheda aneka haiM / isarItise dravya AdimeM nAmake || eka rahanepara bhI jaba padArthoMkA bheda hai taba 'nAmoMke bhedase padArtha bhinna bhinna mAne jAte haiN| yaha vyApti hai siddha na ho sakI isaliye sparza rasa Adi nAmoMke bhedase sparza Adi guNoMkA bheda nahIM mAnA jA hai sktaa| yadi kadAcit yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki___dravya guNa aura karmameM pratyekako jo aneka aneka batalAyA hai vaha yukta nahIM kiMtu ve eka hI eka hai ? so bhI ThIka nhiiN| mahAna ahaMkAra paMcatanmAtrA Adi svarUpa pariNata honevAle aura pRthak rUpase anupalabdha sattvaguNa rajoguNa aura tamoguNameM pratyekako sAMkhyoMne aneka aneka prakArakA mAnA hai| yadi dravya guNa karmameM pratyekako eka eka mAnA jAyagA to satvaguNa AdimeM bhI pratyekako eka eka mAnanA paDegA / jisase sattvaguNa AdimeM pratyekako aneka prakAra mAnanekI pratijJA chinna bhinna ho jaaygii| yadi yahAMpara yaha kahA jAyagA ki ve eka hI eka haiM taba unameM vyakta aura avyakta svarUpake bhedase jo kalpanA kI gaI hai vaha vyartha ho jAyagI isaliye sparza Adi nAmoMke bhedase jo sparza Adi guNoMke sarvathA bhedakI zaMkA kI gaI thI vaha khaMDita ho gii| vAstavameM jahAMpara dravyakI vivakSA hai vahAMpara | OM sparza Adi guNa sparzAdimAna padArthase bhinna nahIM isaliye dravyArthika nayakI apekSA ve kathaMcit eka REGISTRIECERABARSASREEGANESGACASHRESGRESS 672 Page #693 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NCRECECSC-BREGARD ra svarUpa haiM aura jahA~para paryAyoMkI vivakSA hai vahAMpara sparza rasa Adi paryAya bhinna bhinna haiM evaM paryAyI || sparzAdimAna padArtha bhinna haiM isaliye paryAyArthika nayakI apekSA ve kathaMcit aneka haiM / isItaraha hai| Ageke pAMca bhaMgoMkI bhI yahAM yojanA kara lenI cAhiye // 20 // sparzana Adi iMdriyoM ke samAna manakA koI nizcita sthAna nahIM isaliye vaha iMdriya nahIM kahA jA sakatA.isarUpase Upara manako iMdriyapanekA niSedha kiyA garyA hai| vahAMpara yaha zaMkA uThatI hai ki vaha anidriyasvarUpa mana, jJAnadarzanasvarUpa upayogakA upakAraka hai yA nahIM ? yadi yaha kahA jAyagA ki mana | | kA sahArA binA liye iMdriyoMkI apane apane viSayoMmeM prayojanIya pravRci nahIM ho sakatI isaliye manaH | 6 upayogameM avazya hI upakArI hai taba vahAM yaha kahanA hai ki-apane apane viSayoM meM iMdriyoM kI sahAyatA hU mAtra karanA hI manakA kArya hai athavA aura kucha bhI usakA kArya hai ? uttarameM iMdriyoMke upakArake sivAya hai anya bhI manakA kArya hai aisA svIkAra kara sUtrakAra usa anyakAryako batalAte haiM- .. zrutamaniMdriyasya // 21 // artha-manakA viSaya zrutajJAnakA viSaya padArtha hai| vRttyartha-sUtrameM jo zrutazabda hai usase zrutajJAna ke viSayabhUta padArthakA grahaNa hai| usako mana viSaya | hai karatA hai kyoMki jisane zrutajJAnAvaraNakarmakA kSayopazama prApta kara liyA hai aise AtmAke, manake | | Azrayase jAyamAna jJAnakI zrutajJAnake viSayabhUta padArthameM pravRtti hotI hai athavA zruta zabdakA artha // zrutajJAna hai vaha manase hotA hai isaliye mana pUrvaka honese vaha zrutajJAna hI manakA kArya hai / isaprakAra BRECASSAGESCENCEBOSAURUMEHAR ERABAR 6673 85 Page #694 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AMRORIES adhyAya PECIORSCRECORI BRUARASTRICALCRELATESCHOOSE iMdriyoMke vyApArakI apekSA na kara zrutajJAnakA utpanna karanA, manakA svataMtra prayojana vA kArya hai| arthAt zrutajJAna matipUrvaka hI hotA hai| zrutaM zrotraMdriyasya viSaya iti cenna zrotraMdriyagrahaNe zrutasya matijJAnavyapadezAt // 1 // ___ zrutako manakA viSaya batAyA gayA hai paraMtu vaha zrotra iMdriyakA viSaya hai isaliye zrutajJAnako 9 manakA svataMtra kArya mAnanA ayukta hai ? so ThIka nahIM zrotra iMdriyase jAyamAna jJAnako matijJAna mAnA ra hai| yadi zrutakA zrotra iMdriyase grahaNa mAnA jAyagA to vaha matijJAna hI kahA jAyagA zrutajJAna nahIM hai kahA jA sktaa| isaliye yahAMpara yaha vyavasthA hai ki jahAMpara zrotra iMdriyase grahaNa ho vaha to matijJAna hai usake avagraha IhA Adi bheda Upara kaha diye jA cuke haiM aura usake bAda usa matijJAnapUrvaka jo jIva ajIva Adike svarUpakA grahaNa honA hai vaha 6 zrutajJAna hai / tathA vaha zrutajJAna sivAya manake apanI utpacimeM kisI bhI iMdriyakI sahAyatAkI apekSA 6 nahIM rakhatA isaliye vaha svataMtra rUpase manakA kArya hai| isarItise 'zrutajJAnake viSayabhUta padArtha vA svayaM zrutajJAnakA zrotra iMdriyase grahaNa hotA hai anidriyasvarUpa manase nahIM' yaha kathana nirhetuka hai // 21 // iMdriyoMke nAma batalA diye gaye / unake sparza rasa Adi viSayoMkA bhI varNana kara diyA gayA paraMtu kisa kisa iMdriyakA kauna kauna svAmI hai yaha abhItaka nahIM batalAyA isaliye aba unake svAmiyoMke varNana karate samaya, sUtrakAra sabase pahile kahI gaI sparzana iMdriyakA svAmI batalAte haiM ___ vanaspatyaMtAnAmekaM // 22 // artha-vanaspati kAya hai aMtameM jinake una jIvoMke arthAt pRthivIkAyika apkAyika tejaHkAyika C ISISTRICINEPPINESS 671 Page #695 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyApa AGARERAKASHASTRVASNA vAyukAyika aura vanaspatikAyika ina pAMco prakArake jIvoMke pahilI sparzana iMdriya hI hotI hai arthAt ye pAMca ekamAtra sparzana iMdriyake dhAraka sthAvara jIva haiN| . aMtazabdasyAnekArthatve vivkssaato'vsaangtiH||1|| ___ aMtazabdake aneka artha mAne haiM jisaprakAra vasrAMtaH vasanAMtaH arthAt vastrakA avayava yahAMpara aMta zabdakA artha avayava hai / udakAMtaM gataH-udaka samIpe gataH arthAt jalake samIpa gayA yahAMpara aMtazabda | kA samIpa artha hai / saMsArAMtaM gataH saMsArAvasAnaM gataH arthAt saMsArake aMtako prApta huA yahAMpara aMtazabdakA avasAna artha hai / sUtrameM jo aMta zabda hai usake avasAna arthakI yahAM vivakSA haivanaspatvaMtAnAM| vanaspatyavasAnAnAM, arthAt jinake aMtameM vanaspati hai aise pRthivIkAyika Adi jIvoM ke eka 8| | iMdriya hai| sAmIpyavacane hi vAyutrasasaMpratyayaprasaMgaH // 2 // vA yadi vanaspasaMtAnAM' yahA~para aMtazabdakA samIpa artha mAnA jAyagA to 'pRthivyptejovaayuvnsp-hai| tayaHsthAvarAH' isa sUtrameM yA to vanaspatizabdake pAsa vAyuzabda paThita hai isalie usakA grahaNa hogAyA usake Ageke sUtrameM pAsahI trasakAyakA ullekha hai isalie usakA grahaNa hogaa| pRthivI AdikA kisI prakArase grahaNa nahIM ho sakatA isalie yahA~para aMtazabdakA samIpa artha na grahaNakara avasAna hI artha || grahaNa karanA caahie| usase pRthivIkAyikako Adi lekara vanaspati paryaMta jIvoMmeM sparzana iMdriyakA. svAmIpanA nirbAdha hai| aMtazabdasya sNbNdhishbdtvaadaadisNprtyyH||3|| RECORDSCARGASURESHERS Page #696 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aMtazabdako saMbaMdhI vA sApekSa zabda.mAnA hai| isalie vaha apanese pUrva rahanevAle zabdoMkI apekSA / rakhatA hai evaM jahAM para aMtazabdakA prayoga rahatA hai vahAMpara arthataH Adi zabdakI pratIti rahatI hai isa | adhyApa lie yahA~para pRthivIse Adi lekara vanaspati paryaMta jIvoMka eka sparzana iMdriya hI hotI hai, yaha artha || samajha lenA cAhie / zaMkA ___ avaziSTaikeMdriyaprasaMgo'vizeSAt // 4||n vA prAthamyavacane sparzanasaMpatyayAt // 5 // eka zabda sAmAnyarUpase eka saMkhyAkA vAcaka hai tathA sUtrameM aisA koI vizeSa bhI nahIM kahA gayA hai hai hai jisase eka zabdase amuka hI iMdriyakA grahaNa ho isalie pRthivIko Adi lekara vanaspati paryaMta - jIvoMmeM sparzana Adi iMdriyoMmeMse koI eka iMdriya ho sakatI hai, kevala sparzana iMdriya hI nahIM ho sakatI ? so ThIka nhiiN| eka zabdakA artha prAthamya hai| satra meM jisa iMdriyakA pahile kathana hogA usIkA yahAM para || 8 grahaNa kiyA jaaygaa| sparzanarasanetyAdi sUtrameM sparzana iMdriyakA pahile ullekha kiyA gayA hai isalie yahAMpara ekazabdase usIkA grahaNa hai isarItise pRthivIkAyako Adi dekara vanaspatikAya paryaMta jIvoMke , hU~ eka sparzana iMdriya hI hotI hai anya koI iMdriya nahIM yaha kathana nirdoSa hai| yadi yahaoNpara yaha zaMkA kI| * jAya ki eka zabdakA prAthamya artha hotA hI nahIM isalie usase prathamoddiSTa sparzana iMdriyakA grahaNa nahIM | hai ho sakatA ? so ThIka nhiiN| kyoMki eko gotre prathamo gotre, arthAt gotrameM prathama, yahAMpara ekazabdakA prathama artha prasiddha hai isalie koI doSa nhiiN| sparzana iMdriyakI utpaci isaprakAra hai 'vIyAMtarAya aura sparzaneMdriyAvaraNa karmake kSayopazama rahanepara rasanA Adi zeSa iMdriyasaMbaMdhI sarva6 ghAtIspardhakoMke udaya rahane para zarIra aura 'aMgopAMga nAmakarmake lobha rahanepara tathA ekeMdriya jAti AKADRI-CHERSONSIPPERALSADAREKASARISANSAews Sote Page #697 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SU adhyAya sa0rA0 bhASA 677 |6|| nAmaka nAmakarmake udaya rahanepara sparzana iMdriyakI utpatti hotI hai isaprakAra pRthivIkAyika Adi 6 sthAvara jIva sparzana iMdriyake svAmI haiM yaha bAta nirUpaNa kara dI gaI // 22 // L aba' rasanA Adi iMdriyoM ke svAmiyoMkA nirUpaNa karate haiM kRmipipiilikaabhrmrmnussyaadiinaamekaikvRddhaani||23|| artha-laTa ciuMTI bhauMrA manuSya Adike kramase eka eka iMdriya baDhatI huI hai / arthAt laTa (giDAra) yA Adike sparzana aura rasanA ye do iMdriyAM haiN| ciuMTI Adike sparzana rasanA aura ghrANaM ye tIna iMdriyAM || haiN| bhaurA Adi jIvoMke sparzana rasana prANa aura netra ye cAra iMdriyAM haiM tathA manuSya deva nArakI aura 8 gau Adike pAMco hI iMdriyAM haiN| . ekaikamiti viipsaanirdeshH||1|| eka zabdakA do bAra uccAraNa karanese 'ekaikaM' yaha yahAM vIpsAnirdeza hai| - bahutvanirdezaH sarvaidriyApekSaH // 2 // . __'ekaikavRddhAni' yahAMpara jo bahuvacanakA nirdeza kiyA gayA hai vaha saba iMdriyoM kI apekSA hai / ekaikaM / vRddhameSAM tAni ekaikavRddhAni arthAt eka eka iMdriya Adheka hai yaha ekaikavRddhAni' padakA vigraha hai yahAM para yaha zaMkA uThatI hai ki ekaikavRddhAni hama vAkyakA eka eka iMdriya adhika hai yaha jo artha mAnA hai| | vahAM adhikapanA pahilaikI iMdriyoMmeM hai ki uttarakI iMdriyoMmeM hai arthAt sparzana iMdriya rasanA adhika kahI hai| | jAyagI ki rasanA iMdriya sparzana adhika kahI jAyagI ? isa zaMkAkI nivRci vArtikakAra karate haiM 677 asaMdigdhaM sparzanamekaikena vRddhamityAdivizeSaNAt // 3 // MUSALEMANDIRAKESHARECEMORRHOTOCHERE BASHODHRADURAISINSOMDAFan JoriteRUR mA Page #698 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kRmipipIliketyAdi sUtrameM sparzana iMdriyakI anuvRtti ArahI hai isaliye use lekara eka eka iMdriya 18 adhika hai yaha yahAMpara vizeSatA hai / arthAt jinake do iMdriyAM haiM unake sparzana iMdriya rasanA adhika hai % adhyAya 6 jinake tIna iMdriyAM haiM unake sparzana aura rasanA ghrANa iMdriya adhika hai ityAdi artha hai isaliye upayukta I saMdeha yahAM nahIM ho sakatA / ekaikavRddha itane zabdake kahanese sparzanAdi iMdriyAM ekaikavRddha haiM, yaha artha hU~ hai kaise hogA ? usakA samAdhAna vAkyAMtaropaplavAt // 4 // jo vAkya nibaMdhanasthAna arthAt nirNItaprAyaH rahatA hai usake sAtha dUsare zabdakA saMyoga ho jAtA hai hai jisataraha 'akSaH' yaha nirNIta vAkya hai usake sAtha bhakSyatA, bhajyatAM, dIvyatAM, ina dUsare dUsare zabdoMkA upaplava-saMyoga, ho jAtA hai arthAt akSo bhakSyatAM baheDA khaao| akSo bhajyatAM gADhIkA dhurA toDa do| akSo dIvyatAM jUvA khelo yaha vahAMpara anya vAkyoMke saMyogasa arthasamanvaya kara liyA jAtA hai| usItaraha eka eka vRddha hai yaha vAkya nirNItaprAyaH hai| usa nirNItaprAya vAkyase laTa Adike haiM rasanA adhika sparzana iMdriya hai| ciuMTI Adike prANa adhika sparzana aura rasanA iMdriyAM haiN| bhaurA hai Adike netra adhika sparzana rasanA aura ghrANa iMdriyAM haiM manuSya Adike zrotra adhika sparzana rasanA ghANa aura netra iMdriyAM haiM isaprakAra dUsare dUsare vAkyoMkA saMyoga kara liyA jAtA hai| isarItise sparzana, rasanA iMdriya adhika hai ityAdi arthasamanvaya nirdoSa hai| AdizabdaH prakAre vyavasthAyAM vA veditvyH||5|| 1 jina zabdoMkA jJAna anekArthaka hai unakA prakaraNavaza dUsare zabdoMkA prayoga karanese unakA artha svayaM ghaThita ho jAtA hai| 670 BALKKARBARISISTAURUIROOR SCSPREASABAIBABISHNOIESSERICIST Page #699 -------------------------------------------------------------------------- ________________ e ambAna bApA 'manuSyAdInAM yahAM para jo Adi zabda sUtrameM kahA gayA hai usake yahAM para prakAra (bheda) aura | vyavasthA donoM artha haiN| jisasamaya yahAM para AgamakI vivakSA nahIM kI jAyagI usasamaya to 'kRmyA. dayaH-kRmiprakArAH' arthAt 'kRmi Adika' yaha artha hai aura jisasamaya AgamakI vivakSA kI jAyagI |usasamaya Adi zabdakA artha vyavasthA hai kyoMki kina kinake kauna kauna iMdriya hai yaha bAta AgamameM acchI taraha vyavasthita hai / rasanA Adi iMdriyoMkI utpaci sparzana iMdriyake samAna ucarocara sarvaghAtiyA||| spardhakoMke udaya rahanepara samajha lenI cAhiye arthAt- . 15 vIryAtarAya aura rasaneMdriyAvaraNa karmakA kSayopazama, prANAdi iMdriya saMbaMdhI sarvaghAtiyA spardhakoMkA 4) udaya, zarIra aura aMgopAMganAmaka nAma karmakA bala evaM dvIMdriya jAti nAma karmake udaya rahanepara rasanA | iMdriyakI utpatti hotI hai / vIyAMtarAya aura prANeMdriyAvaraNa karmakA kSayopazama cakSu Adi iMdriyasaMbaMdhI | sarvaghAtiyA spardhakoMkA udaya zarIra aura aMgopAMga nAma karmakA bala evaM trIMdriya jAti nAma karmake | udaya rahanepara prANa iMdriyakI utpaci hotI hai / vIyAMtarAya aura cakSu iMdriyAvaraNa karmakA kSayopazama zrotraMdriya saMbaMdhI sarvaghAtiyA spardhakoMkA udaya, zarIra aura aMgopAMga nAmaka nAma karmakA bala evaM caturiMdriya jAti nAmaka nAma karmake udaya rahanepara cakSu iMdriyakI utpaci hotI hai / tathA vIyAMtarAya aura zrotraMdriyAvaraNa karmakA kSayopazama zarIra aura aMgopAMga nAmaka nAma karmakA bala aura paMceMdriya | jAti nAmaka nAmakarmake udaya rahanepara zrotra iMdriyakI utpaci hotI hai // 23 // saMsArI jIvoMke trasa aura sthAvara do bheda haiM ve kaha diye gye| unhIMke pAMca iMdriyoMke bhedase pAMca | bheda haiM ve bhI kaha diye gaye saMjJI nAmakA paMceMdriya jIvoMkA bheda nahIM kahA, sUtrakAra aba use kahate haiM nachaDSPURBAC BABERDASHIONARSAMBHARABAR 679 Page #700 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BADRISTION bama SALCOACHCECOREGALITY ' saMjJinaH samanaskAH // 24 // artha-jo jIva manasahita haiM ve saMjJI kahe jAte haiN| . mana padArthakA Upara vyAkhyAna kara diyA gayA hai / jina jIvoMke usa manako vidyamAnatA ho ve OM jIva saMjJI kahe jAte haiN| zaMkA'samanaskagrahaNamanarthakaM saMjJizabdena gatatvAt // 1 // hitAhitaprAptiparihArayorguNadoSavicAraNAtmikA saMjJA // 2 // . . . briIhyAdipaThAdinisiddhiH // 3 // na vA zabdArthavyAbhicArAt // 4 // -- 'saMjJinaH samanaskAH ' isa sUtrameM jIvake saMjJI aura samanaska ye do vizeSaNa mAne haiM vahAM para saMjJI aura samanaska donoMkA samAna artha rahanepara saMjJI vizeSaNa hI yaryApta hai samanaska vizeSaNa dene kI koI AvazyakatA nahIM kyoMki yaha padArtha hitakArI hai aura yaha ahitakArI hai| hitakI prApti honepara yaha guNa prApta hotA hai aura ahitakI prApti honepara yaha doSa hotA hai isaprakArakA jo vicAra hai vahI saMjJA hai aura yahI kArya manakA bhI hai saMjJA zabdakA brIhyAdigaNameM pATha honese 'bIhyAdibhyazca' isa sUtrase ina pratyaya karanepara saMjJI zabda siddha huA hai isarItise saMjJI aura samanaska jaba donoM zabda samAna arthake vAcaka haiM taba saMjJI kahanA hI paryApta hai samanaska vizepaNakI koI AvazyakatA nahIM ? so ThIka nhiiN| hitakI prApti aura ahitake parihArameM kramase guNa aura doSoMkI vicAraNA rUpahI yadi saMjJA zabdakA artha ho taba to saMjJI zabdakA prayoga hI upayukta hai samanaska zabda ke ullekha kI koI AvazyaktA nahIM paraMtu saMjJA zabdake to nAma Adi aneka artha haiM jo ki senI asainI donoMmeM ghaTa jAte haiM isaliye asainImeM bhI cale jAneke kAraNa saMjJitva lakSaNa vyabhicarita hai| khulAsA isaprakAra hai-- FRIBPEECHECEBOORDABADRIBREASRBAA R Page #701 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AMBODMAUSAMPARASPASSROOR yadi saMjJA zabdakA artha rUDhi 'nAma' mAnA jAyagA to vaha sainI asainI samasta prANiyoM meM pratiniyata hai| usase asainI jIvoMkI nivRtti nahIM ho sakatI isalie asainI jIvoMko bhI saMjJI kahanA || pddegaa| 'saMjJAnaM saMjJA' bhale prakAra jAnanA saMjJA hai isa vyutpAJcake balase yadi usakA artha jJAna mAnA jAyagA to vaha jJAna bhI sainI asainI saba prakArake jIvoMmeM vidyamAna hai isalie isa arthaka mAne jAne para bhI kevala saMjJI zabdake ullekhase asainI jIvoMkI vyAvRci nahIM ho sakatI, unheM bhI saMjJI kahanA 5 paDegA isalie sainI jIva hI saMjJI kahe jAMya isa nirdhAraNakelie samanaska padakA grahaNa sArthaka hai| 6 yadi kadAcit yahAMpara yaha kahA jAya ki AhArAdisaMjJeti cennAniSTatvAta // 5 // ___saMjJA zabdake nAma vA jJAna artha mAnanepara saMjJitva lakSaNa asainI jIvoM meM bhI ghaTa jAnepara ve bhI saMjJI kahe jA sakate haiM paraMtu hama to AhAra bhaya maithuna aura parigraha yaha artha saMjJI zabdakA mAnate haiM | vaha asainI jIvoMmeM nahIM ghaTa sakatA isalie koI doSa nahIM ho sakatA ? so ThIka nhiiN| AhAra bhy| | maithuna aura parigraha saMjJAeM bhI samasta saMsArI jIvoMke vidyamAna haiM isalie saMjJA zabdakA AhAra Adi | artha mAnanepara bhI asainI jIvoMkI vyAvRtti nahIM ho sakatI / asainI jIvoMko saMjJI mAnanA Agama| viruddha honese aniSTa hai isalie isa aniSTatAke parihArakelie sUtrameM samanaska padakA ullekha | sArthaka hai| / tathA samanaska zabdakA ullekha na kara yadi sUtrameM kevala saMjJI zabdakA hI ullekha kiyA jAyagA aura saMjJI zabdakA artha hita ahitakI parIkSA karanevAlA mAnA jAyagA to jo jIva garbha vA aMDeke BARBIEBRUBSORBALABOBASA Page #702 -------------------------------------------------------------------------- ________________ POPURISKETBORROR PRERASHANTABASALAUCRUAREERBAHEGAONSCH-SCREE bhItara haiM vA mUrchita vA soe huye haiM ve bhI hita ahitakI parIkSAse zUnya haiM isalie ve bhI sahI na kahe hai jAyage kiMtu samanaska padake ullekha rahanepara to jo manasahita haiM ve saMjJI haiM yaha artha hogaa| garbhastha * Adi jIva bhI manasahita haiM isalie ve bhI nirvAdharUpase saMjJI kahe jAyage ataH samanaska zabdakA 3 ullekha sArthaka hai // 24 // yadi saMsArI jIvoMke hitakI prApti aura ahitakA parihAra manake hI dArA honA mAnA jAyagA * tojo AtmA apane pUrva zarIrako choDakara navIna zarIrake pAnekelie udyata hai arthAt vigrahagatimeM hU~ vidyamAna hai vahAMpara to manakA saMbaMdha hai nahIM phira vahAMpara buddhipUrvaka gamanakriyA kaise hogI / isakAI uttara svarUpa sUtrakAra sUtra kahate haiM-vigrahagatAvityAdi athavA isa sUtrakI utthAnikA isaprakAra hU~ bhI hai manavAle samanaska jIva vicArapUrvaka hI kArya karate haiM yadi yahI siddhAMta sudRDha hai taba jisasamaya AtmA pUrva zarIrako choDakara dUsare navIna zarIrake pAnekI abhilASAse upapAda kSetrakI ora abhimukha ho pravRtci karatA hai usasamaya usake mana to mAnA nahIM gayA phira vahAMpara buddhipUrvaka usakI gamanakriyA ) e kaise hai ? sUtrakAra isa bAtakA samAdhAna dete hue sUtra kahate haiM vigrahagatau krmyogH||25|| navIna zarIra dhAraNa karanekelie jo gamana kiyA jAtA hai usakA nAma vigrahagati hai usa vigraha hai gatimeM kArmANa zarIrakA yoga hai arthAt kArmANa yogase hI jIva eka gatise dUsarI gatimeM gamana karatA * 182 hai| vArtikakAra vigrahagati zabdakA artha batalAte haiM Page #703 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ambApa tarA bhASA 683 vigraho dehastadarthA gtivigrhgtiH||1|| ____audArika vaikriyika AhAraka Adi nAmakarmake udayase audArika Adi zarIroMkI racanAmeM 18| samartha aneka prakArake pudgaloMko jo grahaNa kare athavA jisake dvArA usatarahake aneka prakArake pudgala hU grahaNa kie jAMya use vigraha kahate haiM aura usakA artha zarIra hai / usa zarIrakelie jo gati kI jAya vaha vigrahagati kahI jAtI hai / shNkaa|| tadartha artha vali hita sukha aura rakSita zabdoMke sAtha vikalpase caturthI samAsakA vidhAna mAnA hai| tathA tAdarthyameM vahI samAsa hotAhe jahAMpara prakRtikA vikAramAnAgayA hai jisataraha'yapAya dAru yapa dAru' arthAt yaha dArukI lakaDI staMbhakelie hai, yahAMpara dArurUpa prakRtikA yUpa vikAra hai| kiMtu jahAM ||! para prakRtikA vikAra nahIM rahatA vahAMpara vAdImeM caturthI samAsa nahIM hotA jisataraha raMdhanAya khAlI 6 arthAta yaha baTaloI rAMdhanekelie hai, yahAMpara raMdhanasthAlI yaha samAsaghaTita prayoga nahIM hotA kyoMki yahAM prakRtikA vikAra nhiiN| 'vigrahAya gatiH, vigrahagatiH' yahA~para bhI tAdarthyarUpa arthameM caturthI mAnI hA hai paraMtu yahAMpara prakRtikA vikAra nahIM isalie yahAMpara caturthIsamAsa bAdhita hai ? so ThIka nhiiN| azva 1-vigraho hi zarIraM syAcadartha yA gatirmavet / vizIpUrvadehasya sA vigrahagatiH smRtA // 26 // vigrahakA artha zarIra hai| usa zarIra lie jo gamana kiyA jAtA vaha vigrahagati kahI jAtI hai / jIva jiptasamaya dUsarA navIna zarIra dhAraNa karanekelie pravRtta hotA hai usasamaya pahile zarIrakA parityAgakara hI pravRtta hotA hai / tatvArthasAra pRSTha 84 / 2-'caturthI tadarthArthavalihitasukharasitaiH' caturthyatArthAya yacadvAcinArthAdibhizva caturthyataM vA prAgvat ( samasyate ) tadarthena prakRtivikRtibhAva eva gRhyate balirakSitagrahaNAbApakAt / yUpAya dAru yUpadAru / neha raMdhanAya sthAlI / siddhAMtakaumudI pRSTha 71 / SUCCELEGACANCEBCADE AUPSIGNSARDASREPRES S ISASPERIER SH Page #704 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAra DISPREENADURGESPEE ghAsAdi zabdoMmeM 'azvAya ghAsaH, azvaghAsaH' arthAt ghoDekelie ghAsa hai yahAMpara jisaprakAra prakRtike vikArake na rahate bhI tAdarthyarUpa arthameM samAsa mAnA hai usIprakAra 'vigrahagatiH' yahAMpara bhale hI prakRti kA vikAra na ho tathApi tAdarthya arthameM caturthIsamAsa bAdhita nahIM ho sktaa| 'vigrahAya gati' jisa 4 samaya yaha vAkya rahatA hai usasamaya to caturthI vibhaktise tAdarthyarUpa artha spaSTatayA bAdhita hotA hai| hU~ athavA viruddho gRho vigraho vyAghAta iti vA // 2 // vigraheNa gtirvigRhgtiH||3|| viruddha jo graha hai use vigraha kahate haiN| vigrahakA nAma vyAghAta hai / usa vyAghAtakA artha pudgalA. ghAnanirodha hai arthAt aneka prakArake pudgala jisameM Akara ikaTThe hoM vaha pudgalAdhAna-zarIra kahA jAtA hai usakA chUTa jAnA pudgalAdhAnanirodha hai / usa pudgalAdhAnanirodhapUrvaka jo gati hai usakA nAma vigrahagati hai arthAt jisasamaya jIva maratA hai usasamaya jo vaha gamana karatA hai vaha pudgalAdhAnahU~ nirodhapUrvaka zarIrako choDakara hI gamana karatA hai| vizeSa-azvaghAsa Adike samAna vigrahagati yahAMpara tAdarthyarUpa arthameM caturthItatpuruSa samAsa hai hai kahakara punaH jo 'vigraheNa gatiH, vigrahagatiH' yaha tRtIyA tatpuruSa samAsa mAnA hai usakA khAsa matalaba hai yaha hai ki kaI eka vaiyAkaraNoMne jahAM prakRtikA vikAra hogA vahIM tAdarthyarUpa arthameM caturthI samAsako * iSTa mAnA hai kiMtu jahA~para prakRtikA vikAra nahIM vahAMpara use iSTa nahIM mAnA isIliye prakRtikA " * vikRti bhAva na rahanese azvaghAsa Adi sthaloMpara caturthI tatpuruSa na mAnakara unhoMne SaSThI samAsa mAnA 1'azvaghAsAdayAtu paSThIsamAsA' arthAt azvaghAsa Adi zabdoMmeM SaSThItatpuruSa samAsa hai / siddhAMta kaumudI pRSTha71 / MKAKRESONSISTORORSCAN SHNUAR Page #705 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAya sa0rA0 bhASA 785 CAMERICAUGHOUGHCOORDABADISEX daungana | hai isaliye 'vigrahagati' yahA~para caturthI samAsameM aruci prakaTakara sarva sammata tRtIyA samAsakA vAti|| kakArane ullekha kiyA hai| karmeti sarvazarIraprarohaNasamartha kArmaNaM // 4 // yoga aatmprdeshprispNdH||5|| karmanimitto yogaH karmayogaH // 6 // ___ samasta zarIroMkI utpacioM kAraNa kArmANa zarIra hai isaliye sUtrameM jo karma zabda hai usakA artha hai yahAM kArmANa zarIra liyA gayA hai| kAyavargaNA bhASAvargaNA Adike nimicase jo AtmAke pradezoMke | aMdara halana calana honA hai usakA nAma yoga hai| yaha yoga vigraha gatimeM kArmANazarIrake dvArA hotA nA hai| usI yogake dvArA vigraha gatimeM AtmAke karmoMkA AdAna tathA manarahita bhI usa AtmAkI | navIna zarIra dhAraNa karaneke liye gati ye donoM kArya hote haiM // 25 // vAstavika nahIM kiMtu pudgalake paramANuoMke saMbaMdhase kAlpanika aise AkAzake pradezoMmeM rahane || vAle jIva aura pudgala jisasamaya eka pradezase dUsare pradezameM jAnekeliye udyata hote haiM usasamaya ve ||6|| ra pradezoMke kramase gamana karate haiM ki pradezoMke akramase ? isabAtake nizcayArtha sUtrakAra kahate haiM 1jIvasya vigrahagato karmayoga jinezvarAH / mAhardezAMtaraprAptikarmagrahaNa kAraNaM // 97 / / yogoMkI caMcalatA hue vinA zarIrasaMbaMdhI kucha bhI hInAdhikatA nahIM hone pAtI isaliye vigrahagatimeM mI koI yoga honA caahiye| vigrahagatimeM karmAdAna-karmabaMdhakA kArya aura navIna zarIra dhAraNa karanA kArya ye do kArya hote haiM jo ki kisI yogakI apekSA rakhate haiN| dUsarA koI yoga vahA~ ho nahIM sakatA isaliye ukta donoM kAryoMkA sApaka kArmANa yoga hI hai aisA bhagavAna jinezvarane kahA hai karmoMke piDhakA nAma kArmANa zarIra hai isIkA avalaMbana lekara AsmA vahAM ukta donoM kArya karatA hai / ttvaarthsaar| BARDASRAJMERECROREBAR-SA- STATESCHEMANSAR Page #706 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya BOOKSTRORISTOTROPIOISTRICT READNEPRESERESPAR anuzreNi gatiH // 26 // . jIva aura pudgaloMkA gamana AkAzake pradezoMkI zreNIke anukUla hotA hai zreNI (pradezoMkI paMkti vA krama ) ko choDakara vidizArUpa gamana nahIM hotaa| bhAvArtha-mRtyu honepara navIna zarIra dhAraNa karaneke liye jo jIvoMkA gamana hotA hai vaha AkAzake pradezoMkI zreNImeM hI hotA hai anya prakAra nhiiN| vArtikakAra zreNizabdakA artha batalAte haiM ___ AkAzapradezapaMktiH zreNiH // 1 // ___lokake madhya bhAgase lekara Upara nIce aura tirache anukramase racanAsvarUpa AkAzake pradezoMkI jo paMkti hai usakA nAma zreNI hai| anaurAnupUyeM vRttiH||2|| anuzabdakA artha AnupUrNa hai| zreNIke AnupUrvI kramase jo ho vaha anuzreNi kahA jAtA hai| hai| arthAt jIva aura pudgaloMkA jo gamana hotA hai vaha zroNike AnupUrvI kramase hotA hai pratikUlarUpase nhiiN| zaMkA jIvAdhikArAtpulAsaMpratyaya iti cenna gatigrahaNAt // 3 // yahAMpara jIvoMkA adhikAra cala rahA hai isaliye pudgaloMkI zreNike AnupUrvI kramase gati hotI hU hai yaha kahanA ayukta hai ? so ThIka nhiiN| yahA~para gatikA bhI prakaraNa cala rahA hai / yadi jIvoMkI hI anuzreNi gati iSTa hotI to 'anuzroNa gatiH' yahAMpara gatizabdakA ullekha karanA vyartha thA kyoMki hai ROGRESOSIA Page #707 -------------------------------------------------------------------------- ________________ GETC adhyAya ba0rA0 M'vigrahagato karma yogaH, isasUtrase gatikI anuvRci calI hI AtI paraMtu gati zabdakA grahaNa kiyA| MRI gayA hai isaliye jAna paDatA hai jitane bhI gatimAna padArtha haiM saboMkI yahAM anuzreNi gati iSTa hai| bhASA | samasta dravyoMmeM jIva aura pudgala ye do hI dravya gatimAna haiM isaliye jIvake samAna pudgalakI bhii| 687 zreNike AnupUrvI kramase gati bAdhita nhiiN| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki kriyAMtare nivRttyartha gatigRhaNamiti cennAvasthAnAdhasaMbhavAt // 4 // ___ 'anuzreNi gatiH' yadi isa sUtrameM gati zabdakA grahaNa nahIM kiyA jAtA to sonA baiThanA aadi| / anya kriyAoMkA bhI grahaNa hotA isaliye una kriyAoMkI nivRcikaliye sUtrameM gati zabdakA ullekha || kiyA gayA hai ? so ThIka nahIM / jo jIva vigrahagatimeM vidyamAna hai usake baiThanA sonA uThanA Adi | kriyAyeM asaMbhava hai isaliye beThanA sonA Adi kriyAoMkI nivRttikelie sUtrameM gatizabdakA ullekha | mAnanA bhrAMti hai kiMtu zroNake AnupUrvI kramase jIvoMke samAna pudgalokI bhI gati hotI hai yahI vahAM gati zabdake grahaNakA tAtparya hai / athavA uttarasUtre javigrahaNAcca // 5 // 'avigrahA jIvasya' isa Ageke sUtroM jIva zabdakA ullekha kiyA gayA hai yadi jIva aura pudgala donoMkI zreNike anukUla gati na mAnI jAtI to yahAM para jIva zabdakA grahaNa vyartha thA kyoMki yahAM jIvakA hI adhikAra cala rahA hai isaliye avigraharUpa gati jIvakI hI samajhI jAtI / paraMtu anuvRcikI yogyatA rahate bhI jo jIva zabdakA grahaNa kiyA gayA hai usase jAna paDatA hai ki zreNike anukUla gati jIva aura pudgala donoMkI hai / isarItise jaba jIva aura pudgala donoMkI zreNike anu SSIROHSASARG SONAGAREPRENDRSSCISGAREERCROREKABANESHABAR Page #708 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BRECESSAGActric kUla gati siddha hai taba 'bhAvagrahasvarUpa' gati jIvakI hI mAnI jAya pudulakI nahIM isa bAtake dyota- TU nArtha uttara sUtrameM jIva zabdakA grahaNa sArthaka hai / zaMkA vizreNigatidarzanAnniyamAyuktiriti cenna kAladezaniyamAt // 6 // ___ sadA merukI pradakSiNA denevAle caMdra sUrya Adi jyotiSI deva, maMDalika (maMDalAkAra ghUmatI huI hai 6 vAyu) aura meru AdikI pradakSiNA karate samaya vidyAdharoMkI gati Nike pratikUla dIkha paDatI hai isaliye jIva aura pudgaloMkI zreNike anukUla hI gati hotI hai yaha niyama nahIM bana sakatA ? so, | ThIka nhiiN| sarvathA jIva aura pudgaloMkI zreNike anukUla hI gati hotI hai yaha vahAM para niyama nahIM hai hai| kiMtu amuka kAla amuka devazameM zroNike anukUla gati hotI hai isaprakAra kAla aura dezakI apekSAse hai| niyama hai aura vaha isaprakAra hai___maraNake samaya eka bhavase dUsare bhavameM jisasamaya jIvoMkA gamana hogA usasamaya niyamase unakI hai gati zreNike anukUla hI hogI tathA jisasamaya mukta jIvoMkA Urdhvagamana hogA usasamaya unakI niya. | mase zreNike anukUla hI gati hogI isaprakAra jIvoMkI apekSA yaha kAlakA niyama hai tathA jisasamaya | avaMlokase adholoka jAnA hogA, adholophase Upaloka, tiryaklokase agholoka vA Urdhvaloka jAnA hogA vahAM para niyamase zroNike anukUla hI gati hogI yaha jIvoMkI apekSA dezakA niyama hai| huuN| yahAM para jisa kAla vA jisa dezakA ullekha kiyA gayA hai usa kAla aura usa dezameM to zreNike anu| kUla hI gatikA vidhAna hai kiMtu inase bhinna kAla aura dezoMmeM vaha niyama nhiiN| 1 'cakrAdInAM yaha mI pATha hai vahAM para sudarzanacakra Adi artha samajha lenA cAhiye / PLANSARKARICHNSORESORSCIENTIREMPHASGAASPRESS 688 Page #709 -------------------------------------------------------------------------- ________________ huu|| tathA pudgaloMkI bhI lokake aMtataka jo gati hai vaha bhI zroNake anukUla hI hai arthAt-jisa di samaya pudgalakA zuddha paramANu eka samayameM caudaha rAjU gamana karatA hai vaha zroNirUpa hI gamana karatA hai kiMtu anya avasthAmeM usakI gati bhajanIya hai arthAt vaha zreNike anukUla bhI gamana kara sakatA hai pratikUla bhI, koI niyama nahIM / zroNake pratikUla jo gati hogI vaha bhramaNa recana Adi svarUpa hogI | isalie saMsArameM bhramaNa recana Adi gatiyoMkI siddhi bhI nidhi hai // 26 // jo prANoMse jIve usakA nAma jIva hai isa vyutpacikI apekSA yadyapi saMsArI hI jIva haiM tathApi | pUrvabhAvaprajJApananayakI apekSA honevAle vyavahArase athavA rUDhi balase jinhoMne samasta karma baMdhanoMko hU~ naSTa kara diyA hai aise mukta bhI jIva kahe jAte haiM aisA nirdhAraNa kara sUtrakAra muktajIvoMke viSayameM vizeSa | nirUpaNa karate haiM avigrahA jIvasya // 27 // muktajIvakI gati moDerahita sIdhI hotI hai arthAt muktajIva eka samayameM sIdhA sAta rAjU UMcA || gamana karatA huA siddhakSetrameM calA jAtA hai idhara udhara nahIM muDhatA hai| vigraha vyAghAta aura kauTilya ye tInoM samAnArtha vAcaka zabda haiN| usa kA artha moDA hai| jisa gati | meM moDe na khAne paDeM vaha avigraha gati kahI jAtI hai| yaha moDArahita gati muktajIvake hotI hai| moDArahita gati muktajIvoMkI hotI hai, yaha kaise jAnA jAtA hai ? isakA samAdhAna vArtikakAra dete haiM-TU uttaratra saMsArigrahaNAdiha muktgtiH||1|| ,Agake 'vigrahavatI ca saMsAriNaH prAk caturvyaH' isa sUtrameM saMsArI zabdakA pATha hai usakI sAmarthyase COUGUSHAK MUSALESALC Page #710 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BRURSASAKAREENSHOCALSOREOGRESSIP hai yahAM muktajIvoMkI moDArahita gati kahI gaI hai| anyathA yahAMpara saMsArI jIvoMkA prakaraNa cala rahA thA isalie anuvRttike balase hI saMsArI' siddha thA punaH saMsArIgrahaNa vyartha hI thaa| zaMkAOM dUsarI zreNimeM calA jAnA vigraha zabdakA artha hai aura usakA abhAva zroNike anukUla gamana karanese siddha hai| muktajIva sIdhA Upara jAnese usakI gati zreNike anukUla hI hai isarItise muktajIvakI moDA4 rahita gati 'anuzreNi gatiH' isI sUtrase siddha thI phira 'avigrahA jIvasya' isa sUtrakA nirmANa niSpra yojana hai ? so ThIka nahIM / jIva aura pudgaloMkI kahIMpara oNake pratikUla bhI gati hotI hai isa prayo- hU~ hai janako sUcita karanekelie isa sUtrakA nirmANa kiyA gayA hai| yadi yahA~para yaha zaMkA kI jAya ki vahAMpara kAla aura dezake niyamakA grahaNa kiyA gayA hai aura usa kAla niyamameM mukta jIvoMke / * Urdhva gamana karate samaya zreNike anukUla gati batalAI gaI hai isalie muktajIvoMkI moDArahita gati anuzreNi gatiH' isa sUtroM siddha rahanepara punaH isa sUtrakA pratipAdana nirarthaka hI hai ? so bhI 18 ThIka nahIM / kAla aura dezakA niyama sUtrameM to kahA nahIM gayA kiMtu isI sUtrake dvArA vahAMpara usa niyamakI siddhi hai isalie anuzreNi gatiH isa sUtrameM kAla aura dezako niyamasidikA sApaka hone hU~ se 'avigrahA jIvasya' yaha sUtra niSSayojana nahIM // 27 // zarIrarahita mukta jIvoMkI lokake agrabhAga paryaMta moDArahita gati ekasamaya mAtra kahI gaI hai hai paraMtu saMsArI jIvoMkI gatikA koI ullekha nahIM kiyA gayA isaliye vahAMpara yaha zaMkA hotI hai ki hai 2 saMsArI jIvoMkI gati moDAsahita hai athavA mukta jIvoMke samAna moDArahita hai ! isakA samAdhAna sUtrakAra karate haiM PRECASTERSAREROINBCASSCORE Page #711 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarA0 mApA vigrahavatI ca saMsAriNaH prAk cturvyH||28|| madhyAva || saMsArI jIvakI gati cArasamayase pahile pahile vigrahavatI-moDevAlI hai| sArArtha-saMsArI jIvakI da eka samaya vA do tIna samaya paryaMta bhI gati hotI hai / arthAt pahile samayameM hI jaba vaha zarIra dhAraNa kara letA hai usasamaya use koI moDA nahIM lenA paDatA kiMtu dUsare samayameM eka moDA tIsare samayameM || do moDA aura cauthe samayase pahile pahile vaha tIsarA moDA lekara kahIM na kahIM avazya navIna zarIra dhAraNa kara letA hai phira vaha zarIrarahita nahIM rhtaa| kAlaparicchedArya 'prAkcaturvyaH' itivacanaM // 1 // samaya zandakA artha Age kahA jaaygaa| 'cAra samayake pahile pahile moDevAlI gati hotI hai| 18| yaha kAlakI maryAdA sUcita karaneke liye sUtra meM 'prAka caturya' isa padakA ullekha hai| yadi yahAMpara hai| yaha kahA jAya ki cArasamayase Upara moDhAvAlI gati kyoM nahIM hotI? vaha ThIka nahIM kyoMki cAra hai| samayase Upara moDe kI yogyatA hI nahIM, aura vaha isaprakAra hai| jisataka pahuMcanemeM sabase adhika hai| moDe lene paDeM usa kSetrako niSkuTa kSetra mAnA hai usakA artha tiryak kSetra vA lokaikA agrakoNa hai| | isa niSkuTa kSetrameM pahuMcaneke liye AnupUrvI Rju zreNIkA abhAva rahanese iSugati nahIM hotI isaliye tIna moDevAlI gati ke dvArA niSkuTa kSetrameM jAyA jAtA hai / isarItise jo jIva niSkuTakSetrameM utpanna | | honekA icchuka hai vaha tIna moDe lagAkara vahAM utpanna hotA hai / tIna moDoMse adhika vaha moDe nahIM | lagAtA kyoMki niSkuTa kSetrameM utpanna hone ke liye sabase adhika tIna moDe khAne paDate haiM usase bhinna 1. lokAgrakoNa niSkuTakSetraM / ' sarvArthasiddhi TippaNI pRSTha 101 SOUCHINESEARCASARORA-SANGRAMSAR Page #712 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BSPEECREASOURSABAIKOPARomansar aisA koI upapAda kSetra nahIM jisameM jAne ke liye cAra yA pAMca moDoMke lenakI AvazyakatA paDe isa. liye cAra Adi moDoMkA abhAva hai tathA jaba adhikase adhika tIna hI moDA liye jA sakate haiM taba 15 cAra samayase adhika samayake mAnane kI bhI koI aavshyktaanhiiN| tIna moDAoke liye cArasamayase | / pahile pahilehIkA kAla paryApta hai| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki___cauthe samayase pahile pahilekA samaya hI tIna moDoMke liye kyoM paryApta mAnA gayA adhika kAla kyoM nahIM lagatA ? so ThIka nahIM / jisaprakAra sAThI cAvaloMke pakanekA kAla parimita hai / usa parimita kAlase kama vA adhika kAlameM unakA paripAka nahIM mAnA gayA usIprakAra vigrahagatimeM adhikase adhika tIna moDoMke liye jo samaya nirdiSTa kiyA hai vahI samaya paryApta hai usase adhika vA kama samaya | B kI vahAM AvazyakatA nhiiN| cazabdaH smuccyaarthH||2|| ___sUtrameM jo cazabda hai vaha upapAdakSetrameM jAneke liye saMsArI jIvoMkI sIdhI bhI gati hotI hai| | aura moDevAlI kuTila bhI gati hotI hai isaprakAra donoMtarahakI gatioMke samuccayake liye hai|shNkaa ' AGgrahaNa laghvarthamiti cennAbhividhiprasaMgAta // 3 // 2. AG upasargakA artha bhI maryAdA hai| isaliye prAkcaturvyaH' isakI jagaha 'AcatubhyaH' yaha | kahanA cAhiye / AcaturvyaH' kahanesa bhI cArasamayase pahile pahile' yahI artha hogaa| tathA eka akSara 5 kA lAghava bhI hogA jisa sUtrakArake matameM eka mahAna phala mAnA gayA hai ? so ThIka. nahIM / AG 18 upasargake ISat kriyAyoga maryAdA aura abhividhi ye cAra artha mAne haiN| yadi AGkA Abhividhi-6 1692 CADAREERESPEECHOUGHOURUGGLSIPURNA Page #713 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhAva FORPORASAURBE vyApti, artha mAna liyA jAyagA to cAra samayako vyAptakara vigrahavAlI gati hotI hai yaha bhI artha hogaa| yaha artha iSTa hai nahIM kyoMki cAra samayase pahile pahile hI vigrahagatikA samaya mAnA hai isaliye 'AcaturthyaH' na kahakara 'prAkcaturya' yahI pATha iSTArthasAdhaka hai| punaH zaMkA ubhayasaMbhava vyAkhyAnAnmaryAdAsaMpratyaya iti cenna pratipattegauravAt // 4 // ___ yadyapi maryAdA aura abhividhi donoM arthoMmeM AG upasarga hai tathApi vyAkhyAnato vizeSapratipati' kA vyAkhyAnase vizeSa pratipaci hotI hai arthAt vyAkhyAnake anukUla hI zabdakA artha mAna liyA jAtA | hai, yaha eka niyama hai| yahA~para cAra samayase pahile pahile vigrahavAlI gati ho vyAkhyAna cala rahA hai isaliye AGkA yahA~para maryAdArUpa artha hI gRhIta honepara 'Acaturya' yahI | kahanA phalaprada hai| so ThIka nahIM / 'AcatubhyaH" aisA kahanepara Ake maryAdA aura Abhividhi donoM || arthoMkA upasthita honA phira vyAkhyAnabalase usakA 'maryAdA' artha sthira rakhanA aise kahanese usake | arthakI pratipatcimeM gaurava hai isaliye uccAraNa karate samaya hI khulAsArUpase arthapratipatti honeke liye | "prAkcaturthya yahI kahanA upayukta hai| vigrahagatimeM sIdhI gati, eka moDAvAlI gati, do moDAvAlI gati, tInamoDAvAlI gati isaprakAra / ye cAra gatiyAM hotI haiN| AgamameM kramase ina gatiyoMkI iSugati pANimuktAgati lAMgalikAgati aura |8|| gomUtrikA gati isaprakAra cAra saMjJA mAnI haiM cAro gatioMmeM iSugati moDArahita hai aura zeSa gatiyAM 15 moDArahita haiN| iSugati AdikA spaSTArtha isaprakAra hai jisaprakAra apane lakSyasthAna taka vANakI gati sIdhI hotI hai usIprakAra saMsArI aura siddha GUARAN-GODARA LADPURBISAPUR Page #714 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyApa PostSORRUPDFORORE jIvoMkI jo moDArahita sIdhI gati hotI hai use iSugati kahate haiM / isa iSugatimeM ekasamaya lagatA hai| arthAt ekahI samayameM zarIra choDanA aura dUsarA zarIra grahaNa karanA ye saba kArya ho jAte haiN|isii lie iSugatimeM saMsArI jIva anAhAraka nahIM haiN| jisataraha hAthase tirachI ora pheMke hue padArthakI gati eka moDA lekara hotI hai usIprakAra saMsArI jIvakI jo gati eka moDA lekara ho vaha pANimuktAgati hai kahalAtI hai aura usa gatimeM do samaya lagate haiN| jisataraha lAMgala-halameM do jagaha moDa rahatI hai usI TU taraha jisa gatimeM do moDe lene paDeM use lAMgalikAgati kahate haiM aura usake honemeM tIna samaya lagate haiM hai haiN| tathA jisaprakAra gauke mUtrameM bahuta moDe rahate haiM usIprakAra jisa gatimeM tIna moDe lene paDeM vaha , gomUtrikAgati hai aura isake hone cAra samaya lagate haiN| cAroM gatiyoMmeM pahilI iSugati saMsArI aura OM mukta dono prakArake jIvoMke hotI hai paraMtu zeSa gatiyAM kevala saMsArI jIvoMke hI hotI haiM // 28 // jaba moDevAlI gatiyoMkI vyavasthA cAra samaya taka mAnI hai taba jo gati moDArahita hai vaha hU~ kitane samayameM saMpanna hotI hai isa bAtako sUtrakAra kahate haiM ekasamayAvigrahA // 26 // moDArahita gati eka samayamAtra hI hotI hai / isIko Rjugati vA iSugati kahate haiN| 1-avigrahakasamayA kathiteSugatirjinaiH / anyA dvisamayA proktA pANimuktakavigrahA // 10 // dvigrihAM trisamayAM prAhulauMgalikAM manAH / gomUtrikA tu samapaizcaturmiH spaastrivigrhaa||1.1 bhagavAna jinadradvArA kahI gaI moDArahita ighugati ekasamayameM hotI hai| eka mor3hAvAlI pANimuktAMgati dosamayameM, do moDevAlo lAMgalikA vIna samayameM aura tIna moTAvAlI gomUtrikA gati cAra-samaya hoto hai / tasmAtAra pRSTha 85 / JABREAPSARAMROPSISRO Page #715 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhAva adhikRtgtisaamaanaadhikrnnyaatliiliNgnirdeshH||1|| yahA~para Uparase gati zabdakI anuvRci ArahI hai| gati zabda strIliMga hai isalie 'avigrahA' yaha Pil yahAMpara vizeSaNameM strIliMgakA nirdeza kiyA hai| jisameM eka samaya lage vaha ekasamayA kahalAtI hai| | jisameM eka bhI vigraha-moDA na lage vaha aviprahA kahI jAtI hai / gatimAna jIva aura pudgalakI BI moDArahita gati lokake agra bhAga paryaMta bhI eka hI samayameM niSpanna ho jAtI hai| naiyAyika vaizeSika AdikI orase zaMkA- Atmano'kriyAvattvasiddharayuktamiti cenna kriyApariNAmahatusahAvAlloSThavat // 2 // AtmA sarvagata ( sarvatra rahanevAlA vibhu) aura niSkriya hai| usake koI kriyA ho hI nahIM sakatI | isalie usake gatirUpa kriyAkI kalpanA nirarthaka hai ? so bhI ThIka nhiiN| jisataraha loSTha (DhelA) svayaM kriyArUpa pariNamana karanekI zaktiyukta hai aura vAhya evaM aMtaraMga donoM prakArake kAraNoMke mila jAnepara vaha eka dezase dUsare dezameM jAne svarUpa gamanakriyA karatA dekhA jAtA hai usIprakAra AtmA bhI kriyApariNAmI hai aura karmake anusAra vaha jaisA zarIra dhAraNa karatA hai usIke anukUla kriyAkA karatA anubhavameM AtA hai tathA jisasamaya zarIra Adi karmoM kA saMbaMdha chaTa jAtA hai usasamaya bhI jisa prakAra dIpakakI zikhAmeM svAbhAvika kriyA hotI rahatI hai usIprakAra AtmAmeM bhI pratikSaNa kriyA hotI rahatI hai isarItise jaba kriyA AtmAkA svabhAva hai taba vaha niSkriya nahIM kahA jA sakatA aura usameM gatirUpa kriyAkI kalpanA nirhetuka nahIM mAnI jA sktii| sarvagatatve tu sNsaaraabhaavH||3|| C R B5UBSCASSECRECENSI485A EATERSTANDINITAmarpur %3 Page #716 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mA jo padArtha sarvagata hotA hai usameM halana calana Adi kriyAeM nahIM ho sktiiN| yadi AtmAko hai sarvagata mAnA jAyagA to usameM kiyA to koI ho na sakegI phira eka gatise dUsarI gatimeM jAnArUpa jo saMsAra hai usakA hI abhAva ho jAyagA isalie AtmAko sarvagata nahIM mAnA jA sktaa||29|| baMdhasaMtAnakI apekSA anAdi aura karmoM ke saMcayakI apekSA sAdi aise dravya kSetra kAla bhava aura bhAva rUpa pAMca prakArake parivartanoMke rahanepara tathA mithyAdarzana avirati pramAda Adi karmoM ke utpAdaka / kAraNoMke upasthita rahane para upayogasvarUpa yaha AtmA sadA niravacchinnarUpase kauMko grahaNa karatA rahatA hai yaha sAmAnyarUpase AgamakA siddhAMta hai| vahAM para yaha zaMkA hotI hai ki kyA vigrahagatimeM bhI AtmA AhAraka arthAt tIna zarIra aura chaha paryAptiyoMke yogya pudgaloMko grahaNa karatA rahatA hai| isaliye vahAMpara niyamasvarUpa vacana sUtrakAra kahate haiM ekaM dvau triinvaa'naahaarkH||30|| vigrahagativAlA-jIva ekasamaya dosamaya aura tInasamayataka anAhAraka hai arthAt jaghanyase jaghanya ekasamayataka jIva anAhAraka rahatA hai aura adhikase adhika tInasamayataka, cauthesamayameM ( navIna zarIra dhAraNakara vaha niyamase AhAraka bana jAtA hai phira anAhAraka nahIM rhtaa| samayasaMpratyayaH prtyaasttH||1|| ekasamayA'vigrahA' isa pahile sUtrameM samayazabdakA ullekha kiyA gayA hai| pratyAsanna honese * usakI isa sUtrameM anuvRtti hai isaliye 'ekasamaya dosamaya tInasamaya paryaMta' yaha yahAM artha hai / zaMkA jisakA praghAnarUpase ullekha rahatA hai usIkI akhaMDarUpase anuvRtti hotI hai| ekasamayA'vigrahA' 696 Page #717 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A adhyAya yahA~para 'ekasamaya' isa samastapadakA khaMDarUpa honese samaya zabda gauNa hai isaliye usakI isa sUtrameM anuvRtti nahIM ho sakatI ? so ThIka nhiiN| 'e dau trIna' ye tInoM saMkhyAvAcaka zabda yahAMpara vizepaNa haiN| inake liye koI na koI vizeSya avazya honA cAhiye / vaha vizeSya yahAM dUsarA koI saMbhava | ho nahIM sakatA isa sAmarthyase yahA~para samaya zabdakA saMbaMdha kara liyA gayA hai| isaliye ekasamaya do | samaya tInasamaya paryaMta vigrahagatimeM jIva anAhAraka hote haiM yaha artha yahAM nirApad hai / - vAzabdo'tra vikalpArthoM jnyeyH||2|| sUtrameM jo vAzabda hai usakA artha vikalpa hai aura vikalpa yatheSTa arthakA dyotaka hai isaliye eka 6 samaya do samaya vA tIna samaya jahAM jaisI yogyatA rahatI hai usIke anusAra vahAM jIva anAhAraka da rahatA hai yaha yahAM tAtparya hai / zaMkA saptamIprasaMga iti cennAtyaMtasaMyogasya vivakSitatvAt // 3 // ' 'eka do tIna samaya taka jIva anAhAraka rahatA hai| yahAM para AhAra kriyAkA adhikaraNa kAla hai| tathA jahAM para adhikaraNa artha hotA hai vahAM para saptamI vibhakti hotI hai isaliye 'ekaM dvau trIn' / yahAM para 'ekasmin dvayoH triSu' yaha saptamI vibhakti honI cAhiye ? so ThIka nhiiN| yahAM para kAlakRta 18 asaMta saMyogakI vivakSA hai arthAt eka samaya do samaya aura tIna samayoM meM akhaMDarUpase anAhAraka || rahatA hai kisI eka khaMDameM nahIM yaha yahAM para vivakSA hai tathA yaha niyama hai ki jahA~para kAlakRta atyaMta 1 saptamyadhikaraNe ca / 23 / 36 / adhiNaraNa arthameM saptamI vibhakti hotI hai / bhASAro'dhikaraNaM / 1-4-45 pradhikaraNa kA artha AdhAra hai| siddhAMtakaumudI pRSTha 65 / KAARCHIVERSARALEGEGREECHER UGUGRASAGAAAAAAEECE Page #718 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAra PERSPESASURESRAEBARGORIESRESSHREE saMyoga rahatA hai vahAM para bhale hI adhikaraNa artha vidyamAna ho tathApi vahAM saptamI vibhaktikI bAdhaka hU~ dvitIyA vibhakti hI hotI hai / isaliye ekaM dvau trInvetyAdi yahAM para dvitIyA vibhaktikA nirdeza hI hai nirdoSa hai| trayANAM zarIrANAM SaNNAM paryAptInAM yogypudglgrhnnmaahaarH||4|| yahAM para tIna zarIroMse audArika vaikriyika.aura AhAraka inhIM tIna zarIroMkA grahaNa hai tejasa aura kArmANa zarIroMkA grahaNa nahIM kyoMki jabataka saMsArakA aMta nahIM hotA tabataka anAdi kAlase 6 | sadA inakA pratyeka jIvake sAtha saMbaMdha rahatA hai aura hamezA ye apane yogya pudgaloM ko grahaNa karate hU~ rahate haiM isaliye ina donoM zarIroMke yogya jo pudgaloMkA grahaNa hotA hai usakI AhAraka saMjJA nahIM hai haiM kiMtu audArika vaikriyika AhAraka ye tIna zarIra tathA AhArAdikI abhilASAke kAraNabhUta AhAra hai hai zarIra iMdriya nizvAsocchvAsa bhASA aura mana ye chaha paryAptike yogya jo pudgaloMkA grahaNa hai usakA hai nAma AhAra hai / inameM vighegtaavsNbhvaadaahaarkshriirnivRttiH||5|| zeSAhArAbhAvo byAghAtAt // 6 // ECARBOASTISESPECResote 1-kAlAdhvanoratyaMtasaMyoge / 2-3-5 kALa aura mAkA jahAMpara atyaMta saMyoga rahatA hai vahAMpara dvitIyA vibhakti hotI hai| kAlakRta atyanta saMyogakA udAharaNa yathA-mAsamadhIte-akhaMDharUpase mAsabhara paDhatA hai| yahAM para kAlakata atyanta saMyogase 'mAse' kI jagaha 'mAsa' yaha dvitIyA vibhakti hai| 'mAsasya dviradhIte' mAsameM dovAra paDhatA hai yahAM para atyanta saMyogake amAvase dvitIyA vibhakti nhiiN| 2-anAdisambandhe ca / 41 / sarvasya / 42 / tacArya sUtra a0 2 3-zubhaM vizuddhamanyASAti cAhArakapramattasaMyatasyaiva / 46 | tavArthasUtra a0 2 / Page #719 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SASA madhyApa sa0rA0 bhASA 699 BASSAGREHELORDCRACSIRECRBADASHISHRA AhAraka zarIra RddhidhArI pramatca guNasthAnavartI RSiyoMke hI hotA hai anya kisIke nahIM hotaa| isaliye asaMbhava honeke kAraNa vigrahagatimeM usakA abhAva honese usake yogya pudgaloMkA grahaNarUpa AhAra nahIM ho sktaa| tathA___audArika vaikriyika aura chaha paryAptiyoMke yogya pudgaloMkA grahaNarUpa jo AhAra hai vaha kuTila. gati-moDevAlI gatise Ahata-ruka jAneke kAraNa bAdhita ho jAtA hai isarItise usakA vigrahagatimeM abhAva hai / isaliye audArika vaikriyika aura chaha paryAptiyoMke yogya pudgaloMkA grahaNarUpa bhI AhAra || || vigrahagatimeM nahIM ho sktaa| khalAsA tAtparya isaprakAra hai jisataraha varSAkAlameM udaya honevAle meghase nikale hue jalameM par3A huA garama lohekA bANa uma | 6 jalake grahaNa karanemeM samartha hone ke kAraNa usa jalako khIMcatA hai usIprakAra yadyapi ATha prakArake karma hai| pudgaloMke sUkSmapariNAmase pariNata aura vRddhiko prApta jo mUrtimAna kArmANa zarIra usake nimicase 6) pUrvazarIrakI nivRci rUpa mAraNAMtika samuddhAtavAlA aura duHkhase taptAyamAna yaha jIva jisasamayameM || PI navIna zarIrako dhAraNa karanekelie gamana kara rahA hai usasamaya AhAraka hai tathApi kuTila gati karate || samaya yaha eka do aura tIna samaya taka anAhAraka rahatA hai isarItise kuTilagatike kAraNa uparyukta | AhArakI yogyatA na rahaneke kAraNa vigrahagatimeM ekasamaya dosamaya vA tInasamaya taka jIvakA anA-1 8|hAraka rahanA yuktiyukta hai| vahAMpara jisasamaya isakI ekasamayavAlI iSugati hotI hai usasamaya yaha upayukta AhArakA anubhava karatA huA hI jAtA hai isalie ekasamayavAlI iSugatimeM yaha AhAraka hai / jisasamaya isakI ekamoDevAlI G ARLAAAAAEBORGAORABHAR Page #720 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ABOUGHTSPEHARAPUResh aura do samayoMmeM honevAlI isakI pANimuktAgati hotI hai usasamaya usake pahile samaya moDAke kAraNa yaha jIva anAhAraka rahatA hai aura dUsare samayamai upayukta AhArako grahaNa karaleneke kAraNa AhAraka ho jAtA hai / jisasamaya isakI domoDevAlI aura tIna samayoMmeM samApta honevAlI lAMgalikA nAmakI gati hotI hai usasamaya domoDe lagAneke kAraNa pahile aura dUsare samayameM to yaha anAhAraka rahatA hai aura tIsare samayameM upayukta AhAra grahaNa karaneke kAraNa AhAraka kahA jAtA hai tathA jisa samaya isakI tIna moDevAlI cAra samayoM meM samApta honevAlI gomUtrikAgati hotI hai usasamaya tInamoDe lagAne ke kAraNa eka do aura tIna samayataka to yaha jIva anAhAraka rahatA hai aura cauthe samayameM uparyukta AhAra grahaNa karaneke kAraNa AhAraka kahA jAtA hai| isaprakAra kamasekama ekasamaya aura adhikase adhika tIna samayataka yaha jIva anAhAraka rahatA hai pazcAt niyamase AhAraka ho jAtA hai yaha bAta khulAsArUpase vistRta ho cukI // 30 // ___ jisakI samasta kriyAM zubha azubharUpa phalako denevAle kArmANa zarIrase upakRta haiM, pUrvopArjeta kauke phaloMko bhoganeke liye jisakA gamana zreNike anukUla hai, nAnAprakArake karmoM se jo vyApta hai evaM moDevAlI aura moDArahita isaprakAra do gatiyoMke AdhIna jisakA dUsare dezameM jAnA nizcita hai aise jIvake navIna dUsare zarIrakI racanAsvarUpa janmake bheda sUtrakAra batalAte haiM ___ saMmUrchanagIpapAdA jnm||31|| navIna zarIrakA dhAraNa karanA janma hai aura vaha saMmarchana, garbha aura upapAdake bhedase tIna prakAra hai arthAt saMmUrchanajanma garbhajanma aura upapAdajanma ye tIna janmake bheda haiN| READPRESPECIPECAREE PURBAREAM Page #721 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sa0rA0 bhASA CAREERENCIBABA samaMtatau mUrchana saMmUrchanaM // 1 // mUrchanakA artha avayavoMkA bana jAnA hai| tInoM lokoMmeM yogya dravya kSetra kAla aura bhAvarUpa | kA sAmagrI nimicase jo Upara nIce aura tirache cAroM orase zarIrake avayavoMkA bana jAnA hai use hU~ saMmUrchana kahate haiN| zukrazoNitagaraNAd grbhH||2|| mAtropabhuktAhArAtmasAtkaraNAhA // 3 // - jahA~para pitAke zukra aura mAtAke rajakA milanA ho usakA nAma garbha hai athavA mAtAke dvArA khAe gae AhArako jahA~para AtmasAt kiyA jAya arthAt mAtAke AhArako apanA AhAra banAyA |jAya athavA usa AhArakA jahAMpara mizraNa ho use garbha kahate haiN| upetya pdyte'sminnityuppaadH||5|| jisameM AkAra utpanna ho vaha upapAda kahA jAtA hai| upapUrvaka pada gatau dhAtuse halaH / 2233110 isa sUtrase adhikaraNa arthameM ghaJ pratyaya karanepara upapAda zabdakI siddhi huI hai| jisa sthAnapara deva aura nArakI utpanna hote haiM usa sthAnakI yaha vizeSa saMjJA hai / isa rItise saMmUrchana garbha aura upapAda ye | tIna prakArake janma saMsArI jIvoMke haiN| saMmUrchanagrahaNamAdAvatisthUlatvAt // 5 // saba zarIroMkI apekSA saMmUrchanaja zarIra atyanta sthUla hai isaliye sabase pahile sUtrameM saMmUrchana 1 / ilaH 2-3-118 / halatAdoH karaNAdhikaraNayoH puMkhau ghana syAt / jainendra-vyAkaraNa / isakI jagahapara halazca 3-3-121 // | halantAda ghana syAt / yaha sUtra pANinIya vyAkaraNameM hai| BABASABILARASIRSIBIOGRAPUR .O RG Page #722 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HABAR OM zabdakA ullekha kiyA hai| yadi yahA~para yaha zaMkA kI jAya ki-vaikriyika zarIrakI apekSA garbhaja zarIra bhI atyanta sthUla hai isaliye saMmUrchana aura garbha donoM zabdoMmeM kisakA pUrvanipAta nyAya prApta hogA / isakA samAdhAna vArtikakAra dete haiM ___ alpakAlajIvitvAtsaMmUrchana ||6||ttkaarykaarnnprtyksstvaat // 7 // garbhaja aura aupapAdika jIvoMkI apekSA saMmUrchanaja jIva thoDe kAla jInevAle haiM isa apekSAse , , saMmUrchana zabdakA pUrvanipAta kiyA gayA hai aura bhI yaha vAta hai ki garbha aura upapAda janmoMkA kArya kAraNa bhAva pratyakSa nahIM hai kiMtu anumAnagamya hai parantu saimUrchana janmakA kAraNa mAMsa Adi aura kArya saMmUrchanaja zarIra isa janmameM aura parajanmameM donoM jagaha pratyakSa hai isa apekSA bhI garbha aura upapAdase saMmUrchanakA ullekha pahile kiyA gayA hai| tadanaMtaraM garbhagRhaNa kaalprkrssnissptteH||8|| saMmUrchana janmakI apekSA garbhajanmakI utpatrima adhika kAlakI AvazyakatA paDatI hai isaliye OM saMmUrchana janmake anaMtara nyAyaprApta garbhajanmakA ullekha kiyA gayA hai| upapAdagRhaNamaMte dIrghajIvitvAt // 9 // ___ saMmUrchanaja aura garbhaja jIvoMkI apekSA aupapAdika jIvoMkA jIvana dIrghakAlIna hai isalie sabake aMtameM upapAda janmakA ullekha kiyA gayA hai / janmoMkA bheda kaise ho jAtA hai? vArtikakAra isa viSayako spaSTa karate haiM DISGRE-10+BREGIONEERAS BRECSIR-CHASEASESSISIS Page #723 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0rA0 bhASA adhyavasAyavizeSAtkarmabhede tatkRto janmavikalpaH // 10 // adhyavasAyakA artha pariNAma hai aura usake asaMkhyeyalokamAtra bheda haiN| pariNAmoMke kArya karma- adhyAna baMdhake bheda haiM aura karmabaMdhoMke phala janmabheda haiM kyoMki kAraNake anukUla hI lokameM kArya dIkha paDatA 703 aa hai| zubha azubha jisaprakArakA karma hotA hai usIke anukUla janmoMkI utpaci hotI hai| zaMkA prakArabhedAjanmabheda iti cenna tdvissysaamaanyopaadaanaat||11|| // sUtrameM janma padArtha vizeSya aura saMmUrchana Adi usake vizeSaNa haiM isalie una donoMkA ApasameM | sAmAnAdhikaraNya saMbaMdha hai| yaha niyama hai |jhaaNpr sAmAnAdhikaraNya rahatA hai vahAMpara samAnavacana hotA hai jisataraha jIvAdayaH padArthAH' yahA~para parasparameM vizeSaNaM vizeSyabhAva evaM sAmAnAdhikaraNya saMbaMdha hai| hai isalie donoM jagaha samAna vacana hai| 'samUrchanagarbhopapAdA' yahA~para bhI saMmUrchana Adike aneka hone se bahuvacana hai isalie 'janma' yahAMpara bhI bahuvacana honA cAhie ? so ThIka nhiiN|jisprkaar 'jIvAdayastattvaM' yahAMpara jIva AdikA viSayabhUta sAmAnya, tatva zabdase kahA gayA hai isalie tattvaM' yhaaNpr| ekavacana hai usIprakAra saMmUrchana AdikA viSayabhUta sAmAnyakA bhI yahAM janma zabdase kathana hai isalie 'janma' yaha ekavacanAMta prayogakA hI ullekha hai isarItise sAmAnyakI apekSA kathana honese yahAM ukta I doSa lAgU nahIM ho sakatA // 31 // " || jisakA Uparase AdhikAra calA ArahA hai aura jo saMsArI jIvoMkI viSayopabhogarUpa upalabdhike adhiH | || ThAna-zarIrakA kAraNa hai usa janmake yonibhedoMkA sUtrakAra varNana karate haiM-arthAt saMsArI jIvoMko viSaya- bhogoMkI prAptike AdhArabhUta zarIrakI utpattimeM jo kAraNa hai usa janmake yonibhedoMkA varNana karate haiM SASARE SABSAROBABASARAL FIEOBABIBABIRBARBARIBASACREASIASISAXE% mAmalA Page #724 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 IFSCLEODONGRESCURRENCHECEMBER ___ sacittazItasaMvRtAH setarA mizrAzcaikazastadyonayaH // 32 // sacica zIta saMvRta, inase ulaTI acica azIta (uSNa) vivRta, milI huI sacicAcica zItoSNa saMvRtavivRta isaprakAra kramase ye saMmUrchana Adi janmoMkI nava yoniyAM vA utpacisthAna haiN| - AtmanaH pariNAmavizeSAzcattaM // 1 // - caitanyasvarUpa AtmAke pariNAmavizeSakA nAma citta hai| jisa yonimeM vaha cica ho vaha sacicayoni hai| 'zIta iti sparzavizeSaH // 2 // zIta sparzIkA anyatama bheda hai / tathA zukla Adi zabda jisaprakAra guNake bhI vAcaka haiM aura hai |guNavAna padArthake bhI vAcaka haiM usIprakAra zIta zabda bhI zItaguNa aura zItaguNaviziSTa padArtha donoM kA vAcaka hai isalie yahAMpara zItaguNaviziSTa padArtha bhI zIta zabdakA artha hai| __ saMvRto duruplkssH||3|| ____jisakA dekhanA baDI kaThinatAse ho aise Dhake hue pradezakA nAma saMvRta hai / 'samyagvRtaH saMvRtaHjo bhaleprakAra DhakA huA ho vaha saMvRta hai yaha saMvRtazabdakA vigraha hai| setarAH sprtipkssaaH||4|| ____ jo apane virodhiyoMse viziSTa hoM ve setara kahe jAte haiM / sacica zIta saMvRta ina tInoMke virodhI hai acica uSNa aura vivRta haiN| -- mizragrahaNamubhayAtmakasaMgrahArtha // 5 // . / PABIRGARIBRARANASIA 701 Page #725 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAra ta0rA0 mApA NAAMKABALBAREGISGARDASTISGMEACHER sUtrameM jo mizra grahaNa hai vaha sacittAcica zItoSNa aura saMvRttavivRta ina ubhayasvarUpaM yugaloM ke grahaNa karanekeliye hai| cazabdaH pratyakasamuccayArthaH // 6 // na cAMtareNApi tatpatIteH // 7 // ___'mizrAzca' yahAMpara jo cazabda hai vaha sacica Adi pratyekake samuccayake liye hai ata eva 'sacica zIta saMvRta aura acitta uSNa vivRta aura mizra ye pratyeka yoni hai' yaha artha hotA hai yadi cazabdakA ullekha nahIM kiyA jAtA to mizra, sacica AdikA hI vizeSaNa hotA aura usase jisa samaya sacitta hai| zIta saMvRta aura acitta uSNa vivRta ApasameM mila jAte haiM usIsamaya yoniyAM kahe jAte haiM yaha viruddha | artha ho jAtA paraMtu cazabdake karanepara sacitta Adi pratyeka bhI yoni haiM aura ApasameM mile huye bhI haiM yaha spaSTa AgamAnukUla artha upalabdha hotA hai isaliye cazabdakA ullekha vahAM sArthaka hai| yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki-- 'pRthivyatejovAyuH' yahAMpara ca zabdake na rahanepara bhI jisaprakAra pRthivI apa teja aura vAya isa-18 6 prakAra samuccayarUpa artha hotA hai usIprakAra sacica AdimeM bhI samuccayarUpa artha binA cazabdake ho sakatA hai phira cagrahaNa karanA nirarthaka hai ? so ThIka nahIM / yadi cazabdakA ullekha na kiyA jAyagA to | mizra, sacica AdikA vizeSaNa hogA taba jisasamaya saciva Adi ApasameM mileMge usasamaya yoni kahe jAyage kiMtu bhinna bhinna nahIM kahe jAyage yaha viparIta artha hI sUtrakA mAnanA paDenA isaliye cazabdakA grahaNa nirarthaka nhiiN| yadi phira bhI yaha kahA jAya ki cazabda na bhI kahA jAya tathApi || usakA vizeSaNa svarUpa artha na lekara samuccaya artha hI liyA jAyagA isaliye vizeSa prayojana na honese || cazabdakA ullekha karanA vyartha hI hai ? isakA samAdhAna sUtrakAra karate haiM-- CALCUREMORIAGNOSPEECEBOCHEMLATE Page #726 -------------------------------------------------------------------------- ________________ R adhyAya EPORECASTECRECRUAESABAR itarayonibhedasamuccayArthastu // 8 // . sUtrameM jo yonike bheda batalAye haiM unase bhinna bhI bahutase bheda haiM unake samuccayake liye sUtrameM cazabdakA ullekha hai / sacica Adi yonibhedoMse atirikta bheda kauna haiM ve Age kahe jaaNyge| ekazo grahaNaM kramAmizrapratipattyarthaM // 9 // sacicAcita zItoSNa saMvRtavivRta isaprakAra kramika mizrarUpa artha jAnane ke liye sUtra meM 'ekaza': hU~ padakA ullekha kiyA gayA hai / 'ekazaH' yaha na kahA jAtA to sacicazIta saMvRtaacica ityAdi vipahai rItarUpa mizra arthakA bhI bodha hotaa| 'ekaika iti ekazaH' yahAMpara ekazabdase vIpsA arthameM zas hai pratyaya karanepara ekazaH zabdakI siddhi hai| tadbrahaNaM kriyate prakRtApekSAtha // 10 // ___Upara kahe gaye saMmUrchana AdikI ye yoniyAM haiM yaha artha prakaTa karanekelie sUtrameM tat zabdakA 6 pratipAdana hai| 'teSAM yonayastadhonayaH' yaha tadyoni zabdakA vigraha hai| yUyata iti yoniH|| 11 // saMcicAdidvaMdve puMvadrAvAbhAvo bhinnArthatvAt // 12 // na vA yonizabdasyobhayaliMgatvAt // 13 // . jisameM jIva jAkara utpanna ho usakA nAma yoni hai| yaha yoni zabda sIliMga hai isaliye usake haiM hai vizeSaNasvarUpa sacitta Adi zabda bhI strIliMga haiM isarItise sAcicAzca zItAzca saMvRtAna sacicazIta* saMvRtAH yahAM para puMvadbhAva nahIM honA cAhiye arthAt usakI jagaha 'sacicAzItAsaMvRtA' aisA prayoga , 706 honA cAhiye kyoMki jahAMpara samAnaliMgaka (puMlliga hI) Azraya rahatA hai vahIMpara puMvadbhAva hotA hai ISBAPHAAREENAKSHARAJKOLKos Page #727 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhdhAya *SHAMAKASONERGAREKASISARSANSAROR kiMtu jahAM para vibhinnaliMgaka Azraya hotA hai vahAM para puMvadbhAva nahIM hotA / yoni zabda sIliMgaka | honese yahAM para yonirUpa Azraya vibhinnaliMgaka' ataeva vibhinnArthaka hai samAnaliMgaka kiMvA samAnAtarthaka Azraya nahIM isaliye upayukta puMvadbhAva bAdhita hai ? so ThIka nhiiN| yoni zabda pulliMga strIliMga | donoM liMga hai| yahAM para vaha pulliMga hI hai isaliye samAnaliMgaka Azraya ho jAnese yahAM puMvadbhAvakA | pratiSedha nahIM ho sktaa| yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki yonijanmanoravizeSa iti cennaadhaaraadheybhedaadvissopptteH||14|| | jisasamaya AtmA devarUpa janmaparyAya vA nArakI rUpa janmaparyAyase pariNata hotA hai usasamaya vahI aupapAdika kahalAtA hai aura vahI yoni kahI jAtI hai isaliye yoni aura janma dono eka haiM, bhinna ||6| || bhinna nahIM ? so ThIka nhiiN| sacica Adi yoniyoMkA hai AdhAra jisako aisA AtmA saMmUrchana Adi hai| | janmake kAraNa zarIra AhAra aura iMdriyAdike yogya pudgaloMko grahaNa karatA hai isaliye yoni AdhAra aura janma Adheya hai isarItise AdhAra aura AdheyaMkA bheda rahanese yoni aura janma eka nahIM khe| jA skte| sacittagrahaNamAdau cetanAtmakatvAt // 15 // sacicakA artha cetanAtmaka padArtha hai / cetanAtmaka padArtha samasta lokameM pradhAna mAnA jAtA hai | isaliye sUtrameM sabase pahile saciva padakA ullekha kiyA gayA hai| tadanaMtaraM zItAbhidhAnaM tadApyAyanahetutvAt // 16 // sacetana padArthoMkI vRddhi vA utpacimeM pradhAna kAraNa zIta padArtha hai arthAt jahAM para vizeSa ThaMDI || PARSACREACHECEMSHARE 707 Page #728 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAsa BREASRESOURISHRSPARANORMER rahatI hai vahAMpara agaNita jIvoMkI utpatti aura vRddhi hotI hai isalie jIvoMkI utpacimeM pradhAna kAraNa 4] honese sacitta ke bAda zIta padakA ullekha kiyA gayA hai| .. aMta saMvRtagrahaNaM guptarUpatvAta // 17 // jo padArtha gupta rahatA hai vaha spaSTarUpase nahIM dIkhatA kiMtu kriyAse grAhya rahatA hai saMvRta bhI guptarUpa pradezakA nAma hai isalie vaha bhI kriyAgrAhya hai arthAt kAryase grAhya hotA hai spaSTarUpase nahIM dekhA jA sakatA isarItise guptarUpa rahane ke kAraNa saMvRta zabdakA aMtameM ullekha kiyA gayA hai / zaMkA eka eva yoniriti cenna pratyAtmaM sukhaduHkhAnubhavanahetusadbhAvAt // 18 // samasta saMsArI jIvoMkI ekahI yoni mAna lenI cAhie bhinna bhinna yoniyoMke mAnanekI kyA AvazyakatA hai? so ThIka nhiiN| pratyeka AtmAmeM zubha azubha pariNAma bhinna bhinna haiN| zubha azubha-pari5 NAmoMse jAyamAna karmabaMdha bhI bhinna bhinna hai usa karmabaMdhake dvArA pratyeka AtmAko sukha duHkhakA bhinna | bhinnarUpase anubhava hotA hai isalie bhinna bhinnarUpase sukha duHkhake anubhavakI apekSA yoniyoMke bhI hai bahutase bheda mAne gaye haiN| . tatrAcittayonikA devanArakAH // 19 // * deva aura nArakiyoMke upapAdasthAna ke pudgalapacaya acitta haiM isalie deva aura nArakI acica yonivAle haiN| garbhajA mishryaanyH||20|| jo jIva garbhase jAyamAna-garbhaja haiM ve sacicAcicasvarUpa mizrayonike dhAraka haiM kyoMki unakI LGHADANESAKALAMAUSE Page #729 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya RECORRECORRECENERAMESSURES utpatti ke sthAnasvarUpa mAtAke udarameM jo vIrya aura raja acica padArtha haiM unakA saMbaMdha sacetana AtmAke | sAtha hai| zeSAstrivikalpAH // 21 // aupapAdika aura garbhajoMse zeSa jo saMmUrchanaja jIva haiM unameM koI sacica yonivAle haiM koI acica | yonivAle haiM aura koI sacittAcicasvarUpa mizrayonivAle haiM isa prakAra unameM tInoM bheda haiN| unameM hai| | sAdhAraNa zarIra eka dUsareke Azrayase rahate haiM isaliye ve sacitcayonivAle haiM bAkIke koI jIva Acaca / | yonivAle to koI mizrayonivAle haiN| ... ... zItoSNayonayo devnaarkaaH||22|| - deva aura nArakiyoMmeM bahutoMke upapAda sthAna uSNa hote haiM aura bahutoMke zIta rahate haiM isaliye ve fill zIta yonivAle bhI hote haiM aura uSNa yonivAle bhI hote haiN| uSNayonistejaskAyikaH // 23 // jo jIva agnikAyika haiM unakI utpacikA sthAna niyamase uSNa hI rahatA hai isaliye ve niyama se uSNa yonivAle hI haiN| . itare triprkaaraaH||24|| / deva nArakI aura agnikAyika jIvoMse bhinna jo jIva haiM unameM bahutase zIta yonivAle hote haiM | || bahutase uSNa yonivAle hote haiM aura bahutase zItoSNasvarUpa mizrayonivAle hote haiM isa prakAra unameM zIta Adi tInoM prakArakI yoniyoMkA saMbhava hai| SARIDABALBARBRBRBRBPPER Page #730 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AGRECRU adhyAya devanArakaikeMdriyAH sNvRtyonyH||25|| deva nArakI aura ekadriya jIva saMvRtayonivAle haiM arthAt jisa sthAnapara inakI utpaci hotI hai vaha sthAna DhakA huA rahatA hai ughaDA huA nhiiN| vikaleMdriyA jIvA vivRtayonayo veditvyaaH||26|| ___ jo jIva vikaleMdriya haiM arthAt do iMdriya tehaMdriya aura cauiMdriya he ve vivRtayonivAle haiM-unakI haiM utpacikA sthAna ughaDA-khulA rahatA hai| . mizrayonayo garbhajAH // 27 // jo jIva garbhaja haiM ve saMvRta vivRtarUpa mizrayonivAle hote haiM arthAt unakI utpacikA sthAna kucha DhakA to kucha ughaDA huA rahatA hai| tabhedAzcazabdasamuccitAH pratyakSajJAnidRSTA itrepaamaagmgmyaashcturshiitishtshsrsNkhyaaH||28|| jinakA ApasakA bheda kA~ke bhedake AdhIna hai aime uparyukta yoniyoMke caurAsI lAkha bheda haiN| kevalajJAnI apane divya netrale ina bhedoMko dekhate haiM aura alpajJAnI manuSya Agamake dvArA unheM jAnate haiN| ye sabhI bheda sacicazItatyAdi sUtrameM Ae hue cazabdase grahaNa kie jAte haiN| ve yoniyoMke cau- hai rAsI lAkha bheda isa prakAra haiM nityanigota (da) aura anitya nigotoMmeM pratyekake sAta sAta lAkha yonibheda haiN| yahA~para jo 6 jIva bhUta bhaviSyat aura vartamAna tInoM kAloMmeM trasa paryAyake ayogya haiM-kabhI bhItrAsa nahIM ho sakke ve nityanigoda jIva kahe jAte haiM aura jinhoMne trasa paryAyako prApta kara liyA hai athavA Age jAkara SoSor-SCRECHACHECEMENSCIRECHES SISTRIBHISHER. Page #731 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 71 555555545555RECHEA prApta kareMge ve anitya nigoda jIva haiN| tathA pRthvI apU teja vAyumeM bhI pratyekake sAta sAta lAkha yoniH || |abAva || bheda haiM vanaspatike daza lAkha, doiMdriya teiMdriya aura cauiMdriyoM se pratyekake do do lAkha, isa prakAra hai| chaha lAkha, deva nArakI paMceMdriya-tiryaMcoMmese pratyekake cAra cAra lAkha aura manuSyoMke caudaha lAkha yonibheda haiN| isa prakAra saba milakara ye caurAsI lAkha bheda yoniyoMke haiN| gommaTasArajImeM kahA bhI hai NiccidaradhAdusaca ya tarudasaviyalidiesu chacceva / surANirayatiriyacauro coddasamaNue sadasahassA // 9 // nityetaradhAtusapta ca tarudazavikaleMdriyeSu SaT caiva / suranirayatiryakcatasraH caturdaza manuSye shtshsraaH||89|| nityanigoda itarAnigoda pRthivI jala agni vAyu ina pratyekakI sAta sAta lAkha, vanaspatikI || daza lAkha, dvIMdriya teiMdriya caturrAidriyameMse pratyekakI do do lAkha isaprakAra vikaleMdriyoMkI milakara chaha lAkha, deva nArakI aura paMceMdriya tithaMca inameM pratyekakI cAra cAra lAkha, manuSyakI caudahalAkha saba milakara caurAsI lAkha yoni hotI haiM / (jIvakAMDa) // 32 // vizeSa-AkAra yoni aura guNa yonike bhedase yoni do prakArakI hai yahAMpara ye guNayonikI apekSA | bheda mAne haiM AkAra yonike tIna bheda haiM-zaMkhAvarta, kUmAnata aura vaMzapatra / zaMkhAvartayonimeM garbha nahIM | || tthhrtaa| kUrmonnatayonimeM tIrthakara cakravartI balabhadra aura unake bhAiyoM ke sivAya koI utpanna nahIM hotA aura vaMzapatrayonimeM bAkIke garbha janmavAle saba jIva paidA hote haiN| uparyukta nau prakArake yoni bhedoMse jaTila saMmUrchana garbha aura upapAda ina tInoM prakArake janmoMkA % Page #732 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apA PRORSHACHECEMBERROREASSASS |sAmAnyarUpase sabahI prANiyoMke hone kA prasaMga AyA isaliye kina jIvoMke kauna kauna janma hote haiM ? | sUtrakAra isabAtakA khulAsA karate haiM jarAyujAMDajapotAnAM grbhH||33|| jarAyuja aMDaja aura pota ina tInaprakArake jIvoMkA garbhajanma hotA hai| - jAlavatprANiparivaraNaM jraayuH||1|| jAlake samAna cAro orase jo jIvakA DhakanevAlA ho aura jisake cAro ora mAMsa aura rakta ho vaha jarAyu kahA jAtA hai| / zukrazoNitaparivaraNamupAttakAThinyaM nakhatvaksadRzaM parimaMDalamaMDaM // 2 // kA jo nakhakI chAlake samAna kaThina ho, vIrya aura rajase AcchAdita ho aura golAkAra ho usakA nAma aMDa hai| saMpUrNAvayavaH parispaMdAdisAmopalakSitaH potH||3|| binA kisI AvaraNake hI jisake zarIrake avayava pUrNa hoM aura yonise nikalate hI jo halana calana karanemeM samartha ho usakA nAma pota hai / jo jIva jarAyumeM utpanna hoM ve jarAyuja aura jo aMDese paidA hoM ve aMDaja haiM arthAta-jo jIva jAlake samAna mAMsa aura rudhirase vyApta eka prakArakI thailIse lipaTe hue paidA hote haiM unako jarAyuja kahate haiN| mAtAke raja aura pitAke vIryase bane hue nakhakI | tvacAke samAna kaThina golAkAra AvaraNarUpa aMDese jo utpanna hoM ve aMDaja kahe jAte haiM aura jinake Upara jarA vA aMDA kucha bhI AvaraNa nahIM hotA, mAtAke udarase nikalate hI jo calane phirane lagate BABPLEGISTERESTROPIERROPORN |712 Page #733 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mA hai ve pota haiM / 'jarAyujAzca aMDajAzca potAca jarAyujADajapotAH, teSAM jarAyujAMDajapotAnA' yaha jarAyujAMDajapotakA vigraha hai| potajA ityayuktamarthabhedAbhAvAt // 4 // . __koI koI loga 'potajo aisA pATha mAnate haiM parantu vaha ayukta hai kyoMki potake andara koii| anya padArtha utpanna honevAlA ho yaha vAta nahIM kiMtu Upara jo potakA artha likhA gayA hai vahI unheM potaja zabdakA bhI artha iSTa hai isaliye jaba potaja aura pota donoM samAnArthaka haiM taba pota zabdakA pATha hI lAbhakArI aura nirdoSa hai / zaMkA AtmA potaja iti cenna tatpariNAmAt // 5 // jo potameM utpanna huA ho vaha potaja hai| potameM AtmA utpanna hotA hai isaliye potajakA artha hai AtmA ho jAnese arthabheda ho gayA so ThIka nhiiN| potarUpa pariNAmase pariNata AtmA hI pota kahA hai| jAtA hai AtmAse bhinna pota koI padArtha nahIM isarAItase pota aura potaja donoMkA samAna hI artha || hai| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki jisaprakAra jarAyumeM utpanna honeke kAraNa AtmAko jarAyuja kahA || jAtA hai usIprakAra potameM utpanna honeke kAraNa potaja kahanA bhI ucita hai so ThIka nahIM / kyoMki 6) jarAyuke samAna pota koI bhinna padArtha nahIM hai / isarItise jaba potaja aura pota donoM hI samAnArthaka hA hai taba sUtrameM pota zabdakA pATha hI upayukta hai| jarAyujagahaNamAdAvabhyarhitatvAt // 6 // kiyaarNbhshktiyogaat||7|| kessaaNcinmhaaprbhaavtvaat||8|| mArgaphalAbhisaMbaMdhAtU // 9 // . ABOBORLHABARGESHOTSABAR RECASABASASARAKHABAR Page #734 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ACAD adhyAya AMRAPEKCAREEKREC aMDaja Adi jIvoMkI apekSA jarAyuja jIva utkRSTa haiM isaliye sUtrameM sabase pahile jarAyuja eM zabdakA ullekha kiyA hai| yahAMparaM yaha zaMkA na karanI cAhiye ki aMDaja AdikI apekSA jarAyuja jIva kyoM utkRSTa haiM ? kyoMki eka to aMDaja aura pota jIvoMkI apekSA jarAyuja jIvoMmeM bola cAla aura adhyayana Adi kriyAoMkI vizeSatA hai arthAt jisarItise jarAyuja bola cAla vA adhyayana OM adhyApana Adi kArya kara sakate haiM usarItise aMDaja Adi jIva nhiiN| dUsare cakravarti vAsudeva kAma6 deva Adi prabhAvazAlI puruSa jarAyuja jIvoM meM hI hote haiM aMDaja AdimeM nhiiN| tIsare mokSake mArgasva6 rUpa samyagdarzanAdi aura mokSasukhakA saMbaMdha jarAyuja jIvoMke hI hotA hai, aMDaja Adike nahIM isa rItise bhASA adhyayana AdikI vizeSatAse jarAyuja jIva hI aMDaja Adi jIvoM kI apekSA utkRSTa haiM / hai isaliye sUtrameM jarAyuja zabdakA hI sabase pahile ullekha kiyA gayA hai| tadanaMtaramaMDajagahaNaM potebhyo'bhyarhitatvAt // 10 // pota jIvoM kI apekSA aMDaja jIva utkRSTa haiM kyoMki aMDajoMmeM jo zuka sArikA Adi pakSI haiM / 8 unameM pota jIvoMkI apekSA akSaroMkI uccAraNakriyA AdikI vizeSatA hai-ce spaSTatayA uccAraNa karane 6 meM kuzala hote haiM isaliye sUtrameM jarAyuja zabdake vAda aMDaja zabdakA ullekha kiyA hai / zaMkA uddezavannirdeza iti cenna gauravaprasaMgAt // 11 // uddezake samAna hI nirdeza honA cAhiye arthAt jisakA pahile sAmAnya kathana ho usakA vyAkhyAna haiM bhI pahile honA cAhiye 'saMmUrchanagarbhopapAdA janma' isasUtrameM uddezasvarUpa saMmUrchana zabdakA sabase pahila, 714. ullekha kiyA gayA hai isaliye yahAM para bhI saMmUrchana janmavAloMkA sabase pahile kathana karanA cAhiye SPREAL Page #735 -------------------------------------------------------------------------- ________________ barA0 bhASA | sabase pIche kyoM kiyA gayA ? so ThIka nahIM / ekadriya doiMdriya teiMdriya caturidriya jIvoMkA aura ||3|| paMceMdriyoM meM koI koI tiryaca vA manuSyoMkA saMmUrchana janma mAnA hai / yadi isa saMmUrchana janmakA saba // 6 janmoMkI apekSA pahile varNana kiyA jAyagA to isa arthakA dyotaka eka bar3A sUtra karanese zAstra gaurava hogA isaliye garbhaja auraaupapAdikoMkA pahile kathana kara unase bAkI bace jIvoMkA saMmUrchana | janma hai isa lAghavapUrvakakathana karane ke liye krama bhaMgakara sabase pIche saMmUrchana janmavAle jIvoMkA ullekha kiyA gayA hai| siDe vidhirvdhaarnnaarthH||12|| jo bAta siddha rahatI hai usakA phirase kathana karanA kisI na kisI niyamakA sUcaka hotA hai| 15 jarAyuja aMDaja AdikA sAmAnyarUpase garbhajanma siddha hI thA phira jo 'jarAyujAMDajapotAnAM garbhaH' 6) isa sUtrase unakA phirase garbha janmakA vidhAna kiyA gayA hai vaha jarAyuja aMDaja aura pota jIvoMkA hI garbha janma hotA hai anya kisIkA nahIM isa niyamakA dyotaka hai| yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya // daki-jarAyuja Adike hI garbhajanma hotA hai aise niyamakI jagaha unake garbha hI janma hotA hai yaha niyama hai kyoM nahIM kiyA jAtA ? so ThIka nahIM / yadi jarAyuja aMDaja aura pota jIvoMke garbha hI janma hotA hai yaha niyama kiyA jAyagA to inase bhinna vAkIke jIvoM ke bhI garbha janmakA prasaMga hogA paraMtu vaha 1-yadi hi jarAyujAdInAM garbha evetyavadhAraNaM syAt tadA jarAyujAdayo garbhaniyatAH syuH, garbhastu teSvaniyata iti devanArakeSu zeSeSu sa prasajyeta / yadA tu jarAyujAdInAmevetyavadhAraNaM tadA teSu garbhAbhAvI vibhAjyata iti yukto jarAyujAdInAmeva grbhH| zlokavArtika pRSTha 336 / *SSIOGALEENABALASAHEOLAMSUHAGRA GURASISAMAHARASHMAHESEARSASUR Page #736 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MA%AGESANGEROPLECTURGAREERABHA BI iSTa nahIM kyoMki zeSa jIvoMke 'zeSANAM saMmUrchana' isa Ageke sUtrase saMmUrchana janma hI mAnA hai isaliye jarAyuja aMDaja aura pota jIvoMke garma hI janma hotA hai aisA niyama na mAnakara unake hI garbhajanma 28 hotA hai' yahI niyama mAnanA vAstavika svarUpakI siddhi meM kAraNa hai // 33 // yadi jarAyuja aMDaja aura pota jIvoMke garbha janmakA nizcaya hai taba upapAda janma kina jIvoMkA hotA hai| isa zaMkAkA samAdhAna sUtrakAra karate haiM devnaarkaannaamuppaadH||34|| bhavanavAsI Adi cAro prakArake deva aura nArakiyoMkA upapAda janma hotA hai| denAdigatyudaya evAsya janmeti cenna zarIranirvartakapudgalAmAvAt // 1 // manuSya ho vA tiyaca Ayuke kSINa ho jAnepara jisasamaya vaha kArmANa kAyayogameM vidyamAna rahatA hai usasamaya deva Adi gatiyoMke udayase deva Adi saMjJA ho jAtI hai isarItise usa kArmANakAyayoga rUpa avasthAko janma mAna lenA cAhie, upapAda janmako pRthakarUpase mAnanekI koI AvazyakatA nhiiN| so ThIka nhiiN| jahAMpara deva vA tithaMca Adike zarIrakI racanA ho vahIM deva AdijanmakA mAnanA iSTa hai / kArmANakAyayoga avasthAmeM jIva anAhAraka rahatA hai isalie usasamaya deva Adike zarIrakI racanA saMbhava nahIM isa avasthAko janma nahIM mAnA jA sakatA kiMtu usase bhinna upapAda nAmakA janma hai aura vaha deva evaM nArakiyoMke hI hotA hai // 34 // ... garbha aura upapAda janmavAle jarAyuja Adi jIvoMse bhinna avaziSTa jIvoMke kaunasA janma hotA hai ? isa bAtakA ullekha sUtrakAra karate haiM PRORISTRIESCENEResMARCHASAHEBG 71 Page #737 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zeSANAM saMmUrchanaM // 35 // zeSa arthAt garbha aura upapAda janmavAle jIvoMse vAkI rahe hue saMsArI jIvoMkA saMmUrchana janma hai| ubhayatra niyamaH pUrnavat // 1 // ___ jarAyuja aMDaja aura pota jIvoMke hI garbhajanma hotA hai anyake nahIM jisaprakAra yaha Upara niyama kara Ae haiM usIprakAra deva aura nArakiyoMke hI upapAda janma hotA hai anyake nhiiN| zeSoMkA hI saMmUchana janma hotA hai anyakA nahIM yahAM para bhI donoM jagaha yaha niyama samajha lenA cAhiye / 'zeSANAM para saMmUrchana' isa sUtrameM jo zeSa zandakA ullekha kiyA gayA hai usase yahAM para janmoMkA hI niyama hai jamma vAna jIvoMkA niyama nahIM kyoMki jarAyuja aMDaja aura pota jIvoMke hI garbha hotA hai, deva aura nAra6 kiyoMke hI upapAda janma hotA hai aise niyamake rahanepara garbha aura upapAda donoM janmoMkA to niyama | || ho jAtA hai arthAt-inake sivAya anyake garma aura upapAda nahIM hosakate paraMtu jarAyuja Adike garbha hI vA upapAda hI janma hotA hai saMmUrchana nahIM' yaha niyama nahIM hotA isalie zeSa grahaNa kiyA gayA hai| / zeSa grahaNa karanese 'zeSoMke hI saMmUrchana janma hotA hai jarAyuja Adike nahIM yaha niyama honese jarAyuja vA deva Adika usakI yogyatA nahIM ho sktii| yadi janmavAle jIvoMkA bhI niyama mAnA jAyagA to || jarAyuja aMDaja aura potoMke garbha hI janma hotA hai deva aura nArakiyoMke utpAda hI janma hotA hai isa rItise garbha aura upapAdakA to niyama hogA nahIM kiMtu jarAyuja AdikA hI niyama hogA taba jahAMpara || 6 saMmUrchana vA anya kisI janmakA saMbhava hogA vahAMpara niyamase saMmUrchana hI janma hogA aura koI janma 6 nahIM ho sakatA.phira 'zeSANAM saMmUrchana' isa sUtrameM zepa zanda vyartha hI ho jAyagA isalie yahAMpara jarA AAAAAAAAAAAADISEA PROPORONSIBABACUCURRORIEOPURNA Page #738 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya yuja Adike hI garbha Adi hote haiM yaha janmoMkA hI niyama mAnanA cAhie, janmavAnoMkA nhiiN| yadi 8 yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki ___ jarAyuja Adike hI garbha Adi hote haiM vA jarAyuja Adike garbha Adi hI hote haiM isaprakAra ra janma aura janmI donoMke niyamoMko yahAM hama svIkAra karate haiM aisA karanepara jarAyuja Adike garbha * aura upapAda avyabhicaritarUpase ho sakate haiM arthAt jarAyuja Adike hI garbha upapAda hote haiM aisA hU~ hai janmoMkA niyama mAnanepara yadyapi unake saMmUrchana janmakA bhI saMbhava hotA hai paraMtu unake garbha upapAda hI hai hai janma hote haiM yaha janmavAloMkA jaba niyama mAnA jAyagA taba unake saMmUrchana janmakA saMbhava nahIM ho / sakatA isarItise jarAyuja Adike nirdoSarUpase garbha aura upapAda nizcita hai aura unase bace jitane jIva haiM unake binA kisI prakArakA ullekha karanepara bhI saMmUrchana janma arthataH siddha hai phira 'zeSANAmeva saMmUrchana' yaha sAmAnya kathana honese usa kathanakelie 'zeSANAM saMmUrchana' isa sUtrakA AraMbha vyartha hai ? so cha ThIka nahIM / uparyukta janmoMke niyamakI jo kalpanA kI gaI hai vaha 'zeSANAM saMmUrchana' isa sUtrake zeSa zabdakI dhvani se kI gaI hai| vaha dhvani eka hI prakArakA niyama dhvanita kara sakatI hai donoM prakArake hai niyamoMke dyotanameM usakI sAmarthya nahIM isalie yahA~para donoM niyamoM meM ekahI koI niyama aMgIkAra karanA hogA tathA zeSa zabdakI dhAnase jaba Upara niyamakI prakaTatA huI hai taba janmoMke niyamameM hI zeSa zabdakI sAmarthya hai janmavAnoMke niyamameM nahIM isalie janmoM ke niyamake nirdhAraNa rahanepara 'zeSANAM * saMmUrchanaM' isa sUtrakA AraMbha sArthaka hai vyartha nahIM // 35 // garbha Adi tIna prakArake janma aura aneka bhedoMse yukta nau prakArako yoniyoMke dhAraka saMsArI * 710 LORICSSCIESCRACTECNICALCONSTRIES Page #739 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ambAra ABIRENDISABHASHAISAS || jIvoMke zubha azubha karmoMse racita aura karmabaMdhake phalake anubhava ke sthAna zarIra kitane haiN| sUtrakAra | unheM ginAte haiM . audArikavaikriyikAhArakataijasakArmaNAni zarIrANi // 36 // ___ audArika vaikriyika AhAraka tejasa aura kArmaNa ye pAMca prakArake zarIra haiN| zIryata iti zarIrANi, ghaTAyatiprasaMga iti cenna nAmakarmanimittatvAbhAvAt // 1 // jo naSTa honevAle hoM ve zarIra haiN| yadi yahA~para yaha zaMkA kI jAya ki jo naSTa honevAle hoM ve || hai zarIra haiM, to naSTa honevAle to ghaTa paTa Adi padArtha bhI haiM isaliye unheM bhI zarIra mAnanA pddegaa|so ThIka | nhiiN| jisakI utpatrimeM zarIra nAma karmakA udaya kAraNa hogA vaha zarIra kahA jA sakatA hai anya nhiiN| audArika AdikI utpacimeM zarIra nAma karmakA udaya kAraNa hai isaliye ve hI zarIra kahe jA sakate haiM ghaTa AdikI utpattimeM zarIra nAma karmakA udaya kAraNa nahIM isaliye ve zarIra nahIM kahe jA sakate / isaprakAra nAmakarmakI nimittatAke vinA ghaTa Adiko zarIra kahanA bAdhita hai / zaMkA vigRhAbhAva iti cenna rUDhizabdeSvapi vyutpattau kriyAzrayAt // 2 // yadi zarIra nAmakarmake udayase zarIra saMjJA mAnI jAyagI to zIryaMta iti zarIrANi' aisA vigraha || nahIM bana sakatA ? so ThIka nahIM / go zabda yadyapi rUDha hai to bhI 'gacchatIti gauH' jo cale usakA nAma gAya hai isa vyutpacike anusAra vaha gamana kriyAkA AdhAra mAnA jAtA hai usIprakAra yadyapi zarIra bhI rUDhi zabda hai tathApi 'zIyaMta iti zarIrANi' jo naSTa hoM ve zarIra haiM isa vyutpatti ke anusAra vaha DISSORSHASGANDRAPARAN A R 711 ASA Page #740 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jamaka CHEMEECHURCHURELE | bhI naSTa honArUpa kriyAkA AdhAra hai isaliye 'zIyaMta iti zarIrANi' isa zarIra zabdake vigrahakA abhAva nahIM kahA jA sktaa| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki zarIratvAditi cenna tadabhAvAt // 3 // . zarIratva dharmako naiyAyika Adine avAMtara jAtisvarUpa mAnA hai isaliye usa zarIratvakA jahAM | sambandha ho use hI zarIra mAnanA cAhiye nAmakarmake nimittase usakI utpaci mAnanA ayukta hai ? so ThIka nahIM / vAstavameM to zarIratva jAti koI padArtha nahIM / yadi vaha padArtha ho bhI to naiyAyikoMne use DU | padArthakA svabhAva na mAnakara usase bhinna mAnA hai isaliye jisaprakAra uSNatva jAtiko agnikA sva. bhAva na mAnakara usase bhinna mAnanepara agni padArthakA nizcaya nahIM ho sakatA usIprakAra zarIratvako bhI yadi zarIrase bhinna mAnA jAyagA to usake astitvakA bhI nizcaya nahIM ho sktaa| padArthase sarvathA bhinna jAtike sambandhakI kalpanAkA pahile acchItaraha khaNDana kara diyA gayA hai isa rItise zarIratvake sambandhase zarIra padArthakA mAnanAbAdhita hai kintu nAmakarmakA udaya hI usakI utpacimeM kAraNa hai| udArAtsthUlavAcino bhave prayojane vA ThaJ // 4 // . . _udArakA artha sthUla hai usase 'bhava' arthameM vA prayojana arthameM ThaJ pratyaya karanepara audArika zabda | kI siddhi huI hai| 'udAre bhavaM vA udAraM prayojanaM yasya tat audArikaM' yaha usakI vyutpatti hai| arthAt | iMdriyoMse dekhane yogya sthUla zarIrako audArika zarIra kahate haiN| vikriyAprayojanaM vaikriyikaM // 5 // aNimA mahimA Adi ATha prakArakI RddhiyoM ke dvArA eka aneka choTA baDA Adi aneka S ALEBABIRS 720 Page #741 -------------------------------------------------------------------------- ________________ me SAGARSABASA ABOUGeetectGARICKSHREE prakArase zarIrakA ho jAnA vikriyA hai / jisakA prayojana vikriyA ho vaha vaikriyika zarIra hai / arthAt hai| / jisameM aneka prakArake sthUla sUkSma halakA bhArI ityAdi vikAra honekI yogyatA ho usakA nAma vaiki| yika zarIra hai| Ahiyate tdilaahaarkN||6|| sUkSma padAryake nirNayakelie vA asaMyama dUra karanekelie pramaca guNa sthAnavartI muniyoMke jopragaTa | jo hotA hai use mAhAraka zarIra kahate haiM-.. ( tejonimittatvAttajasaM // 7 // ___ jo tejakA kAraNa ho vA jisameM teja rahatA ho vaha tejasa zarIra kahA jAtA hai| karmaNAmidaM karmaNAM samUha iti vA kArmaNaM // 8 // . bAnAvaraNa Adi ATha karmoMkA jo kArya ho vA karmoMkA samUha ho usakA nAma kArmaNa zarIra hai| karma aura unakA samUha yadyapi abhinna padArtha hai tathApi kathaMcit bhedavivakSA mAnakara yahAM unake samUhako | kArmaNa zarIra kaha diyA gayA hai| zaMkA sarveSAM kArmaNatvaprasaMga iti cenna pratiniyataudArikAdinimittatvAt // 9 // ___ yadi karmoM ke kArya vA karmoM ke samUhako kArmaNa zarIra mAnA jAyagA to audArika Adiko bhI kArmaNa zarIra kaha denA paDegA kyoMki audArika Adi zarIra bhI karmoM ke kArya vA koMke samUharUpa isarItise kevala kArmaNa zarIra mAnanA hI ThIka hai audArika Adi bhedoMke ginAnekI koI Ava KARAMBIKARA Page #742 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyA zyakatA nahIM ? so ThIka nahIM / audArikazarIra nAmakarma vaikriyikazarIra nAmakarma ityAdi bhinna bhinna nAmakarmake bheda mAne haiM isalie unake udayake bhedase audArika Adi zarIroMkA bheda hai / tathA tatkRtatve'pyanyatvadarzanAd ghaTAdivat // 10 // miTTIrUpa kAraNake abheda rahanepara bhI jisaprakAra ghaDA saravA Adi padArthoM kA nAma aura svarUpa Adika bhedase bheda dIkha paDatA hai usIprakAra karmarUpa kAraNakA bhalehI abheda rahe tathApi nAma aura OM svarUpa Adike bhedase audArika Adi bhinna bhinna hI haiN| tathA tatpraNAlikayA caaminissptteH||11|| ___ kArmaNa zarIrake dvArA audArika vaikriyika Adi zarIroMkI utpaci hotI hai isalie kArmaNa zarIra kAraNa aura audArika Adi zarIra kArya haiM isarAtise kArya kAraNake bhedase audArika Adi zarIroM ko kArmaNa zarIra nahIM kahA jA sakatA / athavA visasopacayena vyavasthAnAt klinnaguDareNuzleSavat // 11 // __ .jisaprakAra gIle guDameM dhUlike kaNa svAbhAvika pariNAmase Akara mila jAte haiM usIprakAra svAbhA6 vika pariNAmase audArika Adi bhI karmameM vidyamAna rahate haiM sarvathA karma svarUpa nahIM isaliye kArmaNa hU~ aura audArika Adi zarIroM meM AdhAra AdheyakA bheda rahanepara ve bhinna bhinna hI haiM arthAt audATU rikAdi zarIra to nokarma haiM aura kArmaNa zarIra karma hai isaliye vargaNAoMke bhedase unameM paraspara bheda hai| : kArmaNamasannimittAbhAvAditi cenna nimittanimittibhAvAttasyaiva pUrvIpabat // 13 // ARRIERKARIERASTRIERRE SARKok RECEster 722 Page #743 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kArmaNa zarIra nahIM mAnA jA sakatA kyoMki saMsArameM jisake nimicakAraNa haiM vahI padArtha sava bhASA ||8|| mAnA jAtA hai kiMtu jisake kAraNa nahIM hai vaha kharaviSANake samAna asat hai ? so ThIka nahIM / jisa- 18 6 prakAra dIpaka svayaM prakAzya aura prakAzaka donoM svarUpa hai arthAt apaneko prakAzita karanemeM svayaM hI hU~ vaha kAraNa aura prakAzita honese svayaM hI vaha kArya hai usIprakAra kArmaNa zarIra bhI nimica nimicI|kAraNa kArya donoM svarUpa hai arthAt jisaprakAra vaha audArika Adi zarIroMkA utpAdaka hai usIprakAra | vaha apanA bhI utpAdaka honese svayaM kAraNa aura utpanna honese svayaM hI kArya hai isarItise kAraNa aura kAryasvarUpa hone se kArmaNa zarIra asatpadArtha nahIM kahA jA sktaa| tathA mithvAdarzanAdinimittatvAca // 14 // itarathA jhnirmokssprsNgH||15|| zAsroMmeM mithyAdarzana avirati Adiko kArmaNa zarIrakA kAraNa batalAyA hai isaliye 'kArmaNa | zarIrakA koI nimica nahIM hai ataH vaha koI padArtha nahIM yaha kahanA asiddha hai| tathA yaha niyama hai jisakA utpAdaka kAraNa nahIM hotA vaha nitya padArtha mAnA jAtA hai nityako vinAzaka kAraNa koI ho nahIM sakatA isaliye usakA sarvadA astitva rahatA hai| yadi kArmaNa zarIrakA koI bhI utpAdaka 15 kAraNa na mAnA jAyagA to usakA kabhI bhI vinAza na ho sakegA sadA usakA AtmAke sAtha saMbaMdha 6 rahegA isarItise sarvadA karmoM ke jAlameM jikaDe rahaneke kAraNa kisI bhI AtmAko kabhI bhI muktilAma 8 na ho sakegA isaliye kArmaNa zarIra akAraNa hai-usakA utpAdaka koI bhI nimitta kAraNa nahIM yaha bAta asiddha hai| yadi yahAMpara yaha AzaMkA ho ki UPSPCLEGEGASABARABA FAGAR-SAMBABASANTORS R Page #744 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BRURURSE-CLASPURNA azarIraM vizaraNAbhAvAditi cennopacayApacayadharmavatvAt // 16 // jisaprakAra audArika Adi zarIra ghaTate ghaTate naSTa ho jAte haiM usataraha kAmaNa zarIra ghaTatA adhyAya ghaTatA naSTa hotA nahIM dIkha paDatA isaliye 'zIyaMta iti zarIrANi' jo ghaTate ghaTate naSTa ho jAya ve zarIra haiM isa vyutpAceke AdhIna kArmANa zarIrako zarIra nahIM kahA jA sakatA? so ThIka nhiiN| nimica kAraNoMke dArA sarvadA karmoMkA Agamana aura vinAza hotA rahatA hai isaliye ghaTanA vaDhanArUpa kArya hai odArika Adike samAna kArmaNa zarIrameM bhI hai isaliye kArmaNa zarIra, zarIra nahIM kahA jA sakatA hai yaha kahanA ayathArtha hai| tadgrahaNamAdAviti cenna tadanumeyatvAta // 17 // audArika Adi samasta zarIroMkA Azraya kArmaNa zarIra hai kyoMki kArmaNa zarIrake AdhAra aura dArika Adi zarIroMkI racanA hai isaliye sabase pahile sUtrameM kArmaNa zarIrakA ullekha karanA cAhiye ? 6 so ThIka nhiiN| jisa prakAra ghaTa paTa Adi kAryoMke dekhanese unake Azraya paramANuokA anumAna kara hU~ liyA jAtA hai kyoMki vinA paramANuoMke ghaTa AdikA honA asaMbhava hai usIprakAra audArika Adi kAryoMke dekhanese unake AzrayasvarUpa kAmaNa zarIrakA bhI anumAna kara liyA jAtA hai kyoMki vinA kArmaNa zarIrake audArika Adi zarIrakA honA asaMbhava hai kAraNa kAryaliMgaka hotA hai-kAryase usa kA astitva jAna liyA jAtA hai isatise anumAnasAdhya honese kArmaNa zarIrakA sabase pahile sUtra meM ullekha nahIM kiyA jA sktaa| . ___ tata eva karmaNo mUrtimattva sihaM // 18 // . ... . . . 725 REAKERBOE RIKISANOTHER P Page #745 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BREASEA |abApa audArika Adi mUrtimAna kArya haiM aura unakI utpaci kA~se mAnI hai isaliye karma bhI mUrtika 51 6) padArtha haiM yaha vAta svataH siddha hai| sArArtha-kAryameM jitane guNa dIkha paDeMge ve saba kAraNake guNa mAne | || jAyage kyoMki kAraNake anukUla hI kArya hotA hai| karmoMke kArya audArika AdimeM mUrtikapanA dIkha paDatA hai isaliye unake kAraNa karmameM bhI mUrtikapanA svabhAvasiddha hai| isa rItise naiyAyika.Adine || jo adRSTa-dharma adharmarUpa guNase jo audArika Adi zarIroMkI utpaci. mAna rakkhI hai vaha mithyA hai || P | kyoMki adRSTa artika, AtmAkA guNa aura niSkriya padArtha hai usase mUrtika aura kriyAvAn audA-19 rika mAdi zarIroMkI utpatti nahIM ho sktii| - audArikagrahaNamAdAvAtasthUlatvAt // 19 // ___ saba zarIroMmeM maudArika zarIra atyanta sthUla iMdriyoMkA viSaya hai isaliye sabase pahile sUtrameM | audArika zarIrakA ullekha kiyA gayA hai| uttareSAM kramaH suukssmkrmprtiptyrthH||20|| audArikakI apekSA vaikiAryaka, vaikriyikakI apekSA AhAraka ityAdi kramase ucarocara zarIra I sUkSma haiM yaha vAta batalAne ke liye sUtrameM audArikake bAda vaikriyika,vaikriyikake bAda AhAraka ityAdi || kramakA ullekha hai| paraM paraM sUkSma isa sUtrase vaikriyika Adi zarIroMkI sUkSmatA svayaM sUtrakAra Age batalAveMge // 3 // jaba audArika zarIra iMdriyoMse jAnA jAtA hai taba vaikriyika Adi zarIroMkA iMdriyoMse jJAna hai| kyoM nahIM hotA ? isakA samAdhAna sUtrakAra dete haiM- ' PROGREATREGREGIENECRAKASHESASARASHIRSA S CENDABASAHERE Page #746 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya paraM paraM suukssmN||37|| audArikase Age Ageke zarIra sUkSma haiM arthAt audArikase vaikriyika, vaikriyikase AhAraka, hai| AhArakase tejasa, aura tejasase kArmaNa zarIra sUkSma hai| parazabdasyAnekArthatve vivakSAto vyvsthaarthgtiH||1|| para zandake aneka artha haiM 'pUrvaH param pahilekA aura pazcAtkA, yahAMpara parazabdakA artha vyavasthA / hai| paraputraH, parabhAti (anya putro'nyabhAryoti ) yaha putra dUsarA hai aura yaha sI dUsarI hai, yahAMpara hai| parazanda anya arthakA vAcaka hai / paramiyaM kanyA, asmina kuTuMbe prabhAnamiti, yaha kanyA isa kuTuMbameM , pradhAna hai yahAMpara para zabdakA artha pradhAna hai| paraM dhAma gataH (iSTaM bhAma gataH) vaha apane iSTa sthAnako calA gayA yahAMpara para zabdakA artha 'iSTa' hai parantu yahAMpara para zabdakA artha vyavasthA iSTa hai arthAt pazcAt pazcAta ke sUkSma hai| pRthagbhUtAnAM zarIrANAM sUkSmaguNena vIpsAnirdezaH // 2 // nAma svarUpa prayojana Adike bhedase bhinna jo audArika Adi zarIra haiM unakA yahAM sUkSmaguNake meM sAtha paraMparaM'yaha cIpsAkA nirdeza hai / arthAt Age Ageke zarIra sUkSma haiM yaha yahAMpara vIsA nirdezakA tAtparya hai // 37 // PRESCRIGINATICISMEGISTRI 1 / 'sakasaparmapratyAyanecchA vIpsA' jitane padArthoM ko sakSyakara bAta kahI jAya una samasta padArthoMkA jJAna karA denekI icchA bImA hai| maapkaudd'tii| 726 Page #747 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abbAva bakarA. ELT ' audArikase Ageke zarIra yadi uttarocara sUkSma haiM to unake pradeza bhI ucarocara kama hone caahie| | isa viparIta zaMkAkA sUtrakAra parihAra karate haiM ... pradezato'saMkhyeyaguNaM prAk taijasAt // 38 // " . pradezoMkI apekSA taijasa zarIrase pAhele pahileke zarIra asakhyAta guNe haiM arthAt audArika zarIrameM jitane pradeza haiM unase asaMkhyAtaguNe vaikriyika zarIra meM hai aura vaikriyika zarIrase asaMkhyAta guNe AhAraka zarIrameM haiN| . . pradezAH prmaannvH||1|| jo bhinna bhinna aMzarUpa vibhakta hoM unheM pradeza kahate haiM / ghaTa AdimeM avayavarUpase ve kahe jAte haiM aura unakA artha paramANu hai| athavA jinake dvArA bhinna bhinna aMza kie jAya unheM pradeza kahate haiN| AkAza Adi dravyoMke kSetroMkA vibhAga pradezoMke dvArA hI hotA hai| . padezebhyaH pradezataH // 2 // dezairvA prdeshtH||3|| apAdAne'DIyaruhoH' isa sUtrapse paMcamyaMta pradezazabdase tas pratyaya karanepara 'pradezataH zanda siddha / sA huA hai athavA vyAkaraNameM taskA jahA~para prakaraNa calA hai vahAMpara AdhAdibhya upasaMkhyAnaM yaha vArtika hai usakA 'Adi prabhRti zabdoMse tas pratyaya hotA hai' yaha artha hai yahA~para AdhAdigaNameM pradeza zandako IS mAnakara tRtIyAMta pradeza zabdase tas pratyaya karanepara 'pradezataH' yaha siddha huA hai| 1-'agadAnehIyaraho' 4-2-62 hIyarahavarjitastha poH saMbaMpinyapAdAne kApihitA tavaMtAtasiryA bhavati prAmAdAgacchati 720 grAmataH / jainendrlghuvti| FDMRIENCERCIA Page #748 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ACCORRECE sNkhyaanaatiito'sNkhyeyH||4|| . . saMkhyAkA artha gaNanA hai| jisakI gaNanA na ho sake vaha asaMkhyeya kahA jAtA hai aura jo asaM. khyAtase guNita ho vaha asaMkhyeyaguNa hai| paraMparamityanuvRtteH pAktaijasAditi vacanaM // 5 // ___'paraM paraM sUkSma isa sUtrase yahA~para paraM paraM' isakI anuci hai arthAt Age Ageke zarIra pradezoM hU~ kI apekSA asaMkhyeya asaMkhyeyaguNe haiM paraMtu yaha pradezoMkI apekSA asaMkhyeyaguNapanA kArmaNa zarIra hU~ paryata bhI prApta hogA isalie maryAdA sUcita karanekelie 'prAk tejasAt' yaha vacana hai arthAta tejasa zarIrase pahile pahileke zarIroMmeM yaha pradezoMkI apekSA asaMkhyeyaguNapanA hai Ageke zarIroMmeM nahIM hai pradezata iti vizeSaNamavagAhakSetranivRttyayaM // 6 // yahAM para pradezoMkI apekSA asaMkhyeyaguNapanA hai avagAhakI apekSA nahIM arthAt 'pahile pahile zarIroM kI apekSA Age Ageke zarIroM meM pradeza adhika adhika hai kiMtu avagAhanAkI adhikatA nahIM' yaha bAta batalAnekelie sUtrameM 'pradezataH' yaha vizeSaNa diyA gayA hai| yahAM para guNakAra palyakA asaM khyAtavAM bhAga ke dama RITAMgA hai| yahA para guNakAra palpakA asaM asaMkhyAtaguNe pradeza haiM / vaikriyikase AhA- hU~ rakake asaMkhyAtaguNe pradeza haiM, sUtrakA yaha spaSTa artha hai / zaMkA uttarottarasya mahattvaprasaMga iti cenna, pracayavizeSAdayaHpiMDatUlanicayavat // 7 // 'jaba ucarocara zarIroMmeM asaMkhyAta asaMkhyAtaguNe pradezoMkI adhikatA hai taba unakA parimANa bhI adhika honA cAhiye ? so ThIka nhiiN| jisaprakAra loheke piMDameM adhika paramANu rahate haiM paraMtu ApasameM kara sa Page #749 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 11 adhyAya 729 || baMdhakI saghanatAse usakA parimANa alpa hI rahatA hai tathA ruI ke piMDameM kama paramANu rahate haiM paraMtu unakA FOR saMyoga ApasameM zithila rahatA hai isaliye usakA parimANa Adhika hotA hai / usIprakAra yadyapi ukcara ucara zarIra adhika adhika pradezavAle haiM paraMtu baMdhakI saghanatAse unakA parimANa adhika nahIM ho jA sakatA isaliye pradezoMkI adhikatAse parimANakI bhI adhikatA honI cAhie yaha zaMkA nirmUla hai||38|| 5 taijasase pahile pahileke zarIra asaMkhyAta asaMkhyAtaguNe haiM yaha Upara kahA gayA hai paraMtu taijasa aura kArmaNake viSayameM kucha nahIM kahA gayA isaliye vahAMpara zaMkA hotI hai ki kyoM una donoMke pradeza || samAna haiM vA kucha vizeSa haiM ? iMsa zaMkAkA samAdhAna sUtrakAra karate haiM anaMtaguNe pare // 36 // | zeSake taijasa aura kArmaNa ye do zarIra anaMtaguNe paramANugAle haiM arthAt-AhAraka zarIrase 15 anaMtaguNe taijasa zarIrameM haiM aura taijasa zarIrase anaMtaguNe paramANu kArmaNa zarIrameM haiN| ___isa sUtrameM pradezato'saMkhyeyaguNamityAdi sUtrase 'pradezataH' zabdakI anuvRtti hai tathA abhavyoM kA || || anaMtaguNA aura siddhoMkA anaMtavA bhAga yahAM guNakAra hai isaliye yahAM para yaha saMbaMdha hai ki pradezoMkI apekSA AhArakase taijasa zarIra anaMtaguNA hai aura taijasase kArmaNa zarIra anaMtaguNA hai / zaMkA anaMtaguNatvAdumayostulyatvamiti cennAnaMtasyAnaMtavikalpatvAt // 1 // taijasa aura kArmaNa jaba donoM zarIra anaMta anaMtaguNe kahe gaye haiM taba donoM samAna hI ho gaye ? REAKERARASTRORIETORIA GISGARGAHARASRELAGAIBCHCRASAUR 729 Page #750 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai mampAva SCRISTRIESORRESISTREKK FASEASEARCISFECTECEBPos hai so ThIka nhiiN| jisataraha saMkhyAtake saMkhyAte bheda mAne haiM usIprakAra anaMtake bhI anaMta bheda mAne haiN| hai isaliye anaMtake bhI anaMta bheda honese taijasa aura kArmaNa donoM samAna nahIM kahe jA sakate kiMtu * tejasase kArmaNa zarIra pradezoMkI apekSA anaMtaguNA hai| AhArakAdubhayoranaMtaguNatvamiti cenna paraMparamityabhisaMbaMdhAt // 2 // AhAraka zarIrase taijasa aura kArmaNa zarIra anaMtaguNe jAna par3ate haiM taijasase kArmaNa anaMta6 guNA nahIM isaliye AhArakase jaba donoM samAnarUpase anaMtaguNe haiM taba donoM samAna hI hue? so bhI hU~ ThIka nahIM paraM paraM sUkSma isa sUtrase yahAMpara 'paraM paraM' kI anuci ArahI hai isaliye Age Ageke hU~ hai anaMtaguNe haiM arthAt AhArakase taijasa zarIra anaMtaguNA hai aura taijasase kArmaNa zarIra anaMtaguNA hai hai, yaha yahAM tAtparya hai isaliye uparyukta zaMkA ThIka nahIM / zaMkA-- parasmin satyArAtIyasyAparatvAt parApara iti nirdeshH|| 3 na vA buddhiviSayavyApArAta // 4 // saba zarIroMke aMtameM rahaneke kAraNa kArmaNa zarIra para hai aura usake samIpameM kahe jAneke kAraNa 6 taijasa zarIra apara hai isalie "anaMtaguNe pare" pare ke sthAnapara parApare aisA nirdeza karanA cAhie kevala para zabdake ullekhase taijasa kArmaNa donoM zarIroMkA ullekha nahIM ho sakatA ? so ThIka nhiiN| tejasa * zabdake bAda kArmaNa zabdakA ullekha hai isarItise zabdoMke uccAraNakI apekSA taijasa aura kArmaNako yahAM para nahIM kahA gayA hai kiMtu buddhise taijasa aura kArmaNako tirachA barAvara rakhakara AhArakase ve / donoM para haiM aisA samajhakara una donoMko para mAnA hai isarItise jaba parazabdase taijasa aura kAmaNa donoM / 73. kA grahaNa siddha hai taba pare ke sthAnapara 'parApare' nirdezakI koI AvazyakatA nahIM / athavA ISTA TE Page #751 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CA majjAva vyavahite vA parazabdaprayogAt // 5 // para zabdakA prayoga vyavadhAna rahate bhI hotA hai jisataraha 'parA pATaliputrAnmathureti' arthAt 18|| paTanAse mathurA pare hai / yahAM paTanAse aneka prAmoMse vyavahita bhI mathurAko para mAna liyA jAtA hai| || usIprakAra AhArakase para tejasa aura taijasase vyavahita bhI kArmaNako para mAnA gayA hai isalie 'pre'| meM nirdeza hI kAryakArI hai / zaMkA bahudravyopacitatvAttadupalabdhiprasaMga iti cennoktatvAt // 5 // jaba anaMta anaMta pradezoMke samUharUpa taijasa aura kArmaNa zarIra mAne haiM taba bahuta dravyavAle honese hai | unakA iMdriyoMse grahaNa honA cAhie ? so ThIka nhiiN| Upara kaha diyA gayA hai ki aneka paramANuvAle honepara bhI baMdhakI vizeSatAse taijasa aura kArmaNakA sUkSma pariNAma hotA hai isalie unakA grahaNa PI nahIM ho sakatA // 39 // MINS bANa mUrtimAna dravyoMkA piMDasvarUpa hai isalie jisaprakAra parvata Adise usakI gatikA nirodha ho jAtA hai-vaha Age nahIM jA sakatA usIprakAra taijasa aura kArmaNa zarIra bhI anaMte anaMte mUrtimAna paramANuoMke piMDa haiM aura saMsArI jIvake sadAkAla unakA saMbaMdha rahatA hai yaha Age kahA jAyagA' // isalie unake saMbaMdhase saMsArI jIvoMke bhI jAne yogya gatikA nirodha hogA arthAt agaNita vyavadhAna || karanevAle padArthoM ke vidyamAna rahate ve svarga naraka Adi sthAnoMpara gamana na kara skeNge| sUtrakAra samA. 9 dhAna dete haiM ki so ThIka nahIM kyoMki ye donoM hI zarIra ASHASABHALCHALIBABAMCEBOOBSE++ BERBAR MERAGALASSACROREA Page #752 -------------------------------------------------------------------------- ________________ IBABAB silaHUSHREE A aprtiighaate||40|| taijasa aura kArmaNa donoM zarIra apratAghAta haiM arthAt balavAna bhI mUrtimAna padArthase inakA rukanA OM nahIM hotaa| pratIghAto mUtyaMtareNa vyaaghaatH||1|| tadabhAvaH sUkSmapariNAmAdayaHpiMDe tejo'nupravezavat // 2 // mUrtika padArthase mUrtika padArthakA rukajAnA pratIghAta hai| AgnikA pariNamana sUkSma hai isalie hai kaThina bhI loheke piMDameM sUkSma pariNamanake kAraNa jisaprakAra agnikA praveza nahIM rukatA usIprakAra hai taijasa aura kArmaNa zarIrakA pariNamana bhI sUkSma hai isalie vajrapaTala Adi kaise bhI kaThina padArtha hai kyoM na bIcameM paDeM, donoM zarIroMkA rukanA nahIM hotA-ve niravacchinnarUpase praveza kara jAte haiM isalie ve taijasa aura kArmaNa donoM zarIra apratighAta kahe jAte haiN| zaMkA vaikriyikAhArakayorapyapratighAta iti cenna sarvatra vivakSitatvAta // 3 // _ vaikriyika aura AhAraka zarIroMkA bhI sUkSma pariNamana honese pratighAta nahIM hotA phira taijasa | aura kArmaNako hI apratighAta kyoM kahA gayA vaikriyika aura AhArakako kyoM nahIM kahA gayA ? so ThIka nhiiN| lokake anta paryaMta taijasa aura kArmaNa zarIroMkA kahIM bhI pratighAta nahIM hotA / vaiki-TU yika aura AhAraka zarIroMkA vaisA apratighAta nahIM kiMtu unakA pratighAta ho jAtA hai isaliye isa sarvatra gamanakI vizeSa vivakSAse taijasa aura kArmaNa zarIroMko apratighAta kahA hai // 40 // 1-kevalI aura zrutakevalIke vinA jisakA samAdhAna na ho sake aimI tattaviSayaka gUDha zaMkA ho jAnepara usakI nivRttike liye pramatta guNasthAnava saMyamIke bhAhAraka zarIrakI prakaTatA hotI hai aura jahAM kevalI vA bhatakevalI virAjate hai yahAM taka SAOREGISA-SANSAR 732 Page #753 -------------------------------------------------------------------------- ________________ B adhyAya bhASA 713 RI - tejasa aura kArmaNameM apratighAtarUpa hI vizeSa hai ki aura bhI kucha vizeSa hai| aisI zaMkA hone va0rA0 ||| para sUtrakAra kahate haiM 'anAdisaMbaMdhe ceti|' athavA isa sUtrako utthAnikA isaprakAra bhI hai-AtmA anAdi // hai aura zarIra sAdi hai / anAdi aura nitya AtmAkA zarIrake sAtha sambandha kisa kAraNase hai ? sUtrakAra isa zaMkAkA samAdhAna dete haiM anaadismbndhec||41|| All ye donoM zarIra AtmAse anAdi kAlase sambandha rakhanevAle haiM arthAt jabataka jIvoMkA saMsArameM | | rahanA hotA hai tabataka barAbara ina zarIroMkA usake sAtha sambandha rahatA hai / tathA sAdi sambandha bhii| | rahatA hai| cazabdo viklpaarthH|| 1 // baMdhasaMtatyapekSayAnAdiH saMbaMdhaH sAdizca vizeSato bIjavRkSavat // 2 // sUtrameM jo cazabda hai usakA artha vikalpa hai aura taijasa aura kArmaNa ina donoM zarIroMkA AtmA ke sAtha anAdi aura sAdi donoM prakArakA saMbaMdha hai yaha usakA prayojana hai| donoM sambandhoMkI vyavasthA | isaprakAra hai jisa samaya bIjase vRkSa, vRkSase bIja, bIjase vRkSa, vRkSase bIja isa prakAra sAmAnyarUpase kArya kAraNarUpa sambandhakI vivakSA kI jAtI hai usa samaya bIja aura vRkSakA kArya kAraNarUpa anAdi saMbaMdha meM jAkara phira bAdAraka gharIra lauTa pAtA hai| kevaliyoMkI sthiti DhAI dvIpase bAhira nahIM hotI isaliye AhAraka zarIrakA gamana adhikase adhika bAI dvIpa paryaMta hI hai| manuSyoM kA vaikriyika zarIra manuSpaloka paryaMta hI gamana karatA hai tathA devoMkA sanAlI paryaMta gamana karatA hai adhika nahIM isaliye ye donoM zarIra taijasa aura kArmaNa zarIroMke samAna sarvatra apratighAtI nhiiN| ma.pra. GARGECASPEAKERESCRescricA REASONSIBINDABANGLISHRISHNOISSEURUPER B BOREA Page #754 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CRECADRISTIBROTHE mAnA jAtA hai aura jisa samaya amuka bIjase amuka vRkSa, amuka vRkSase amuka bIja isaprakAra vizeSa rUpase kArya kAraNakI vivakSA mAnI jAtI hai usa samaya bIja aura vRkSakA vaha saMbaMdha sAdi mAnA jAtA 5 adhyAya hai usIprakAra jisa samaya AtmAke sAtha taijasa kArmaNa zarIroMke nimica naimittika saMbaMdhakI sAmAnya rUpase vivakSA kI jAtI hai usa samaya AtmA aura taijasa kArmaNakA anAdi sambandha hai kyoMki anAdi huuN| hU~ kAlase aisA koI bhI samaya nahIM vItA jisameM taijasa kArmaNakI AtmAse judAI huI ho, aura jisa hai hai samaya amuka taijasa kArmaNakA amuka avasthApana AtmAke sAtha saMbaMdha hai isaprakAra vizeSa vivakSA hai hai hai usa samaya unakA ApasameM nimitta naimicika saMbaMdha sAdi hai / isaprakAra sAmAnya aura vizeSakI apekSA AtmA aura tejasa kArmaNakA anAdi sAdi donoM prakArakA saMbaMdha yuktisiddha hai| ekAMtenAdimatve'bhinavazarIrasaMbaMdhAbhAvo ninimittatvAt // 3 // muktAtmAbhAvaprasaMgazca // 4 jo koI ekAMtase taijasa aura kArmaNakA sAdi saMbaMdha svIkAra karatA hai usake matAnusAra jisa kAlameM AtmAke sAtha taijasa aura kArmaNakA saMbaMdha nahIM hai usakAlameM AtmAko zuddha mAnanA paDegA zuddha AtmA kabhI taijasa kAmaNa zarIrakA kAraNa nahIM bana sakatA isaliye kAraNake abhAvase phira tejasa kArmaNa zarIrakA saMbaMdha nahIM ho sakatA isarItise taijasa kArmaNa zarIroMkA sAdi saMbaMdha nahIM bana sktaa| aura bhI yaha bAta hai ki yadi jabarana AtmAke sAtha taijasa kArmaNakA sAdi saMbaMdha mAnA jAyagA to vaha binA kAraNake akasmAt hogA phira jo muktAtmA hai usake bhI vaha Akasmika saMbaMdha mAnanA paDegA isarItise zarIra kA saMbaMdha honese muktAtmAoMkA hI abhAva hogaa| tathA BREAKUR-SPBERRER) AURRESTEROFES Page #755 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abbAra ekAMtenAnAditve caanirmokssprsNgH||5|| yadi taijasa aura kArmaNakA AtmAke sAtha sarvathA anAdisaMbaMdha hI mAnAjAyagA tojisaprakAra AkAza || padArtha anAdi hai, usakA aMta nahIM hotA usI prakAra taijasa kArmaNakA saMbaMdha bhI anAdi honese usakA bhI nAza na ho sakegA phira vaha kArya kAraNa saMbaMdha bhI na kahA jAyagA isarItise taijasa kAmaNa zarIroM kI kabhI bhI nAsti na honese AtmAkA mokSa hIna ho sakegA isaliye taijasa kArmaNakA AtmAke sAtha BI sarvathA anAdi saMbaMdha mAnanA ayukta hai| yadi yahA~para yaha zaMkA kI jAya ki | bIja aura vRkSakA bhI anAdi saMbaMdha hai kiMtu agnike dvArA bIja aura vRkSake bhasma ho jAnepara hai jisaprakAra unakA anAdi bhI saMbaMdha naSTa ho jAtA hai usIprakAra taijasa kArmaNakA anAdi saMbaMdha naSTa || ho sakatA hai isaliye mokSakA abhAva nahIM ho sakatA ? so bhI ThIka nhiiN| bIrya aura vRkSakA kArya | All kAraNa saMbaMdha sarvathA anAdi nahIM kiMtu jisasamaya sAmAnyakI vivakSA kI jAyagI usasamaya anAdi / saMbaMdha hai aura jisasamaya vizeSa rUpase vivakSA hai usasamaya sAdi hai isarItise Upara jo yaha kahA gayA | thA ki kisI prakArase arthAt sAmAnyakI apekSA AtmAke sAtha taijasa aura kArmaNa zarIrakA anAdi 1 saMbaMdha hai aura kisI prakArase arthAt vizeSakI apekSA sAdi saMbaMdha hai yaha bAta yuktiyukta hai // 4 // taijasa aura kArmaNa zarIra khAsa khAsa jIvoMmeM hote haiM vA sAmAnyase sabhI jIvoMke hote haiM? sUtra| kAra isa zaMkAkA ucara dete haiM srvsy||12|| taijasa aura kArmaNa ye donoM zarIra sAmAnyarUpase samasta saMsArI jIvoMke hote haiN|" YOUTABAS SARASIBIBABASISABISABICCESSISEX Page #756 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ambAra / ALCURNAKARAULAKERSISTAN sarvazando niravazeSavAcI // 1 // yahA~para sarva zabdakA niravazeSa artha hai arthAt ye donoM zarIra samasta saMsArI jIvoMke hote haiN| sNsrnndhrmsaamaanyaadekvcnnirdeshH||2|| 'sarvasya' yaha jo ekavacanakA ullekha kiyA gayA hai saMsaraNarUpa sAmAnya dharmakI apekSA hai arthAt taijasa aura kArmaNa ye donoM zarIra sAmAnyarUpase saba saMsAriyoM ke hote haiM yadi kisIke ve donoM zarIra na hoMge to vaha saMsArI hI nahIM kahA jA sakatA // 42 // ___audArika Adi pAMco zarIra saMsArI jIvoMke hote haiM yaha sAmAnyarUpase kahA gayA hai, ekasAtha kitane taka ho sakate haiM yaha nahIM kahA gayA isaliye jaba ekasAtha AtmAma pAMco zarIroMkA prasaMga AyA taba eka sAtha eka AtmAke kitane zarIroMkA saMbhava ho sakatA hai yaha bAta batalAnekelie sUtrakAra 6 kahate haiM tadAdIni bhAjyAni yugpdeksminnaacturyH||43|| ___ ina donoM zarIroMko Adi lekara eka jIvake ekasAtha cAra zarIra taka ho sakate haiN| arthAt do |' ho to taijasa kArmaNa hote haiN| tIna hoM to audArika taijasa aura kArmaNa hote haiM athavA vaikriyika tejasa aura kArmaNa bhI hote haiM aura yadi cAra hoM to audArika AhAraka taijasa aura kArmaNa hote haiN| tadrahaNaM prakRtazarIradvayapratinirdezArtha // 1 // tejasa aura kArmaNa ina do zarIroMkA yahAM prakaraNa cala rahA hai isaliye sUtrameM jo tat zabda hai OM usase una donoMkA grahaNa hai| ' 736 Page #757 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10rA0 CHECASSACRECRATES Adizabdena vyavasthAvAcinA zarIragrahaNaM // 2 // 'tadAdIni yahAM para AdizabdakA artha vyavasthA hai aura vaha pUrva sUtrameM vyavasthitarUpase kahe gaye zarIroMkA AnupUrvI krama pratipAdana karanevAlA Adi zabda vizeSaNa hai isarItise 'te AdiryeSAM tAni tadAdIni' arthAt ve taijasa aura kArmaNa zarIra jinakI AdimeM haiM ve tadAdi kahe jAte haiM yaha tadAdi zabdakA spaSTa artha hai| zaMkA pRthaktvAdeva teSAM bhAjyagrahaNamanarthakamiti cenna, ekasya dvitrictuHshriirsNbNdhvibhaagopptteH||3|| bhAjyakA artha-'jude jude karane cAhiye yaha hai' audArika Adi zarIroMke jude judai lakSaNa mAne | | gaye haiM isaliye ve svayaM ApasameM jude jude honese tathA AtmAse bhI judA honese unakI bhitratA prati pAdana karanekeliye bhAjya zabdakA grahaNa vyartha hai ? so ThIka nhiiN| kisI AtmAke taijasa aura kArmaNa hai ye do hI zarIra hote haiM / kisauke audArika taijasa aura kArmaNa vA vaikriyika taijasa aura kArmaNa ye tIna hI zarIra hote haiM aura kisIke audArika AhAraka taijasa kArmaNa ye cAra zarIra hote haiM isaprakAra | al do tIna aura cAra zarIroMkI bhinnatA pratipAdana karanekeliye sUtrameM bhAjya padakA ullekha kiyA gayA hai| yugapaditi kAlaikatve // 4 // yugapat yaha nipAta zabda hai aura usakA artha eka kAla hai arthAt eka AtmAkedo tIna AdikA jo Upara niyama batalAyA gayA hai vaha eka kAlakI apekSA hai-eka kAlameM eka AtmAke cArase adhika hai zarIra nahIM ho sakate kiMtu kAlake bhinna honepara to pAMco zarIra hote haiN| aangbhividhyrthH||5|| KAKANGAREKA 737 Page #758 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ROTHERE BRITISARSHASTRATRICKISTRICALCREAKISTRISTRESCENER 'AcatubhyaH' yahAM para AGkA artha abhividhi hai isaliye cAra taka zarIra hote haiM yaha artha hotA hai hai / yadi maryAdA artha mAnA jAtA to cArase bhItarake zarIra hote haiM yaha atha hotA jo ki aniSTa thaa| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki eka jIvake pAMco zarIra eka kAlameM kyoM nahIM hote ? usakA OM samAdhAna zAstrakAra dete haiM vaikriyikAhArakayoyugapadasaMbhavAt paMcAbhAvaH // 6 // jisa saMyamIke AhAraka zarIra hotA hai usake vaikriyika zarIra nahIM hotA aura jisa deva aura nArakIke vaikriyika zarIra hotA hai usake AhAraka zarIra nahIM hotA isaprakAra AhAraka aura vaikrihai yika zarIrakA ApasameM virodha hai isaliye eka sAtha eka jIvake pAMco zarIra nahIM ho sakate // 43 // zarIroMkI hI vizeSatAke jJAnakalie aura bhI sUtrakAra kahate haiM nirupabhogamaMtyaM // 44 // aMtakA kArmaNa zarIra upabhogarahita hai arthAt iMdriyoM dvArA honevAle zabda Adike upabhogase jo aMtameM ho usakA nAma aMtya hai / 'audArikavaikriyiketyAdi' sUtrake kramakI apekSA yahAM para aMsa zabdase kArmaNa zarIrakA grahaNa hai / sUtrameM jo nirupabhoga zabdakA ullekha kiyA gayA hai usase yaha spaSTa siddha hai ki kArmaNa zarIrase atirikta jitane bhI zarIra haiM saba sopabhoga haiM / zaMkAkarmAdAnanirjarAsukhaduHkhAnubhavanahetutvAtsopabhogamiti cenna, vivakSitAparijJAnAt // 1 // 1 730 iNdriynimittshbdaadyplbdhirupbhogH||2|| rahita hai| Dorthern Page #759 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAna barA0 kArmaNa kAyayogake dvArA karmoMkA grahaNa jhaDanA aura sukha duHkhakA anubhava hotA hai isarItise ||5|| bhASA 18 jaba kA~kA grahaNa nirjaraNa aura sukha duHkhake anubhavameM kAraNa karma hai taba kArmaNa zarIra sopabhogahI 739 ra siddha hotA hai nirupabhoga nahIM isalie use nirupabhoga kahanA ayathArtha hai ? so ThIka nhiiN| isa prakaraNameM hai jo upabhogakA artha liyA gayA hai vaha upabhoga kArmaNa zarIrameM nahIM kyoMki iMdriyoM ke dvArAzabda Adi hai| kA grahaNa honA' yaha yahAMpara upabhoga zabdakA artha liyA gayA hai| vigrahagatimeM bhAvasvarUpa iMdriyoMke / | rahate bhI dravyasvarUpa iMdriyoMkI racanAkA abhAva hai isalie zabda AdikA anubhava na honese kArmaNa zarIra nirupabhoga hI hai sopabhoga nahIM isarItise hamAre vivakSita upabhogake arthako na samajhakara jo || vAdIne kArmaNa zarIrako sopabhoga siddha karanA cAhA thA vaha vyartha huaa| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya | 6 ki taijasa zarIra bhI nirupabhoga hai kyoMki ukta upabhogakA lakSaNa usameM nahIM ghaTatA phira kArmaNazarIra ra hI nirupabhoga kyoM kahA gayA ? usakA samAdhAna zAstrakAra dete haiM taijasasya yognimitttvaabhaavaadndhikaarH||3|| hai jo zarIra yogameM nimitta haiM una zarIroMmeM antakA zarIra nirupabhoga hai audArika vaikriyika A-1 hAraka aura kaoNrmaNa ye cAra zarIra yogameM kAraNa haiM isaliye ina sabake antameM rahanevAle kArmaNa zarIra BI ko nirupabhoga kahA hai taijasa zarIra yogakA kAraNa hI nahIM mAnA gayA isaliye upabhogake vicAroM usakA adhikAra na honese use nirupabhoga nahIM kahA jA sktaa| isa rItise jaba taijasa zarIrako 1-yogake pandrada bheda haiM unameM audArika, audArikamizra, vaikriyika, vaikriyikamizra, pAhAraka, pAhArakami aura kArmaNa DU ye sAta meda kAyayogake mAne gae haiM inameM taijasayoga nAmakA koI bhI bheda nahIM mAnA gayA isalie taijasa yogameM kAraNa nahIM hai| CASSADORABASAHESABRANSL BAAR-SARLABANGESTRAGRABAD ASA Page #760 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya nirupabhogapanA siddha na ho sakA taba kArmaNa zarIrase bhinna saba zarIra sopabhoga haiM isa vivakSita vAta , kI spaSTarUpase siddhi ho gii| / janmoMke lakSaNa aura bheda Upara kaha diye gae haiM unameM honevAle jo audArika Adi zarIra bata| lAe haiM vahAMpara yaha zaMkA hotI hai ki ina pAMcoM zarIroMkI utpaci samAnarUpase hai ki kucha vizeSatA hai ? 6 vizeSatA hai aisA hRdayaMgama kara sUtrakAra saboMkI vizeSatA batalAte hue pahile audArika zarIrakI se vizeSatA batalAte haiM garbhasaMmUrchanajamAdyaM // 45 // jisakI utpaci garbha aura saMmUrchanajanmase hai vaha audArika zarIra hai| jo AdimeM ho vaha Adya kahA jAtA hai, audArika vaikriyiketyAdi sUtrakI apekSA Adya zabdase yahAM audArika zarIrakA grahaNa hai // 45 // audArika zarIrake bAda sUtrameM vaikriyika zarIrakA ullekha kiyA gayA hai isaliye vahAMpara bhI yaha zaMkA hotI hai ki usakI utpaci kisa janmameM mAnI hai ? sUtrakAra usakA samAdhAna dete haiM aupapAdikaM vaikriyikaM // 46 // jisakI utpaci upapAda janmameM hai vaha vaikriyika zarIra kahA jAtA hai| 1-karmAdAnasukhAnubhavanahetRtvAtsopabhoga kArmaNamiti cenna vivakSitAparijJAnAt / iMdriyanimittAhi zabdAdyupalabdhirUpabhoga. tasmAniSkrAMtaM nirupabhogamiti vivakSitaM / taijasamapyevaM nirupabhogamastviti cenna tasya yoganimittatvAbhAvAdanadhikArAt / yadeva hi yoganimittamaudArikAdi tadeva sopabhoga procyate nirupabhogatvAdeva ca kArmaNamaudArikAdibhyo minnaM nizcIyate / zlokavArtika pRSTha 341 / SHSGROCEROSFERESTLIGENCE PRECISIONATESTLECIRST hai 740 Page #761 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA adhyAya KARECAUTOMOPEGRE jo upapAdameM ho arthAt deva nArAkayoMkI upapAda zayyAse utpanna ho vaha aupapAdika kahA jAtA hai | KI 'adhyAtmAditvAAdekaH' isa sUtrase upapAda zabdase isatyaya karanepara aupayAdika' zabdakI siddhi hotI kI // hai / isa rItise jo upapAda janmameM ho vaha vaikriyika zarIra hai // 46 // saMyamI Adi manuSyoMke bhI vaikriyika zarIrakI utpaci mAnI hai| yadi sAmAnyarUpase yahI kahA hai| jAyagA ki jisa zarIrakI utpaci upapAda janmameM ho vahI vaikriyika hai taba anaupapAdika arthAt || | manuSyoMmeM aura tiyacoMmeM jo vaikriyika zarIra hotA hai vaha vaikriyika nahIM mAnA jaaygaa| sUtrakAra || PI isa viSayakI spaSTatA karate haiM labdhipratyayaM ca // 47 // vaikriyika zarIra labdhise arthAt tapovizeSarUpa RddhiprAptike nimicase bhI hotA hai / 'labdhipratyayaM ca / | ipta sUtrameM Uparake sUtrase vaikriyika zabdakI anuvRtti AtI hai| . pratyayazabdasyAnekArthatve vivakSAtaH kaarnngtiH||1|| pratyaya zabdake aneka artha haiN| 'arthAbhidhAnapratyayAH' artha zabda aura jJAna ye tIna padArtha haiM yahAM para pratyaya zabdakA artha jJAna hai / 'pratyayaM kuru-sasaM kuru ityarthaH satya mAno, yahA~para pratyaya zabdakA satya artha hai / 'mithyAdarzanAviratipramAdakaSAyayogAH pratyayAH' mithyAdarzana avirati pramAda kaSAya | aura yoga ye kAraNa haiM yahAMpara pratyaya zabdakA artha kAraNa hai| prakRtameM bhI pratyaya zabdake kAraNa arthakI // hI vivakSA hai isaliye yahA~para bhI kAraNArthaka pratyaya zabdakA hI grahaNa hai| tapovizeSarDiprAptilabdhiH // 2 // . SORDPREPlekiskeBGREGISANKRABARSASRela - 20 E MERGERBERISPEA Page #762 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SGEECRUSSISRBHPASSTakane tapake balase RddhikI prApti honA labdhi hai| jisakI utpacimeM labdhi kAraNa ho vaha labdhipratyaya 5| kahA jAtA hai| cArtikakAra labdhi aura upapAda zabdakA vizeSa batalAte haiM nizcayakAdAcitkIkRto vizeSo lbdhyuppaadyoH||3|| ____ upapAda, janmakA kAraNa hai arthAt janma svarUpa hI hai isaliye vaha to nizcayase hotA hI hai paraMtu bAlabdhikA honA nizcaya rUpase nahIM vaha kabhI hotI hai aura kabhI nahIM bhI hotI hai kyoMki utpanna hue puruSake pIche tapake vizeSa AdikI apekSA usakI utpaci mAnI hai isaprakAra niyamita rUpase upapAda hotA hai kAdAcitka rUpase labdhi hotI hai yahI vizeSatA upapAda aura labdhi hai| zaMkA sarvazarAiNAM vinAzitvAdvaikriyikavizeSAnupapattiriti cenna vivAkSitAparijJAnAt // 4 // vikriyAkA artha vizeSa nAza hai vaha saba zarIroM meM samAna rUpase honevAlA padArtha hai kyoMki prati samaya hara eka zarIrameM ghaTanA baDhanA aura vinAza mAnA gayA hai isarItise jaba sabahI zarIra vikriyA ke saMbaMdhase vaikriyika haiM taba vaikriyika zarIrameM koI vizaSatA narahanepara bhI use judA zarIra mAnanA ayukta hai hai ? so ThIka nahIM / vikriyA zabdakA jo artha hameM iSTa hai zaMkAkArane use nahIM samajhA, yahaoNpara hai hai vikriyA zabdakA artha vinAza nahIM kiMtu aneka prakArake vikRta AkAroMkA dhAraNa karanA hai khulAsA rUpase vaha isaprakAra hai vikriyA do prakArakI mAnI hai eka ekatvavikriyA dUsarI pRthktvvikriyaa| apane hI zarIrako siMha bAgha haMsa kurura ( pakSi vizeSa) rUpa pariNamA denA ekatvavikriyA hai aura apane zarIrakA bhinna makAna maMDapa Adi pariNata ho jAnA pRthaktva vikriyA hai| bhavanavAsI vyaMtara jyotiSI aura kalpavAsIra 752 PANEERISROIDROSbara Page #763 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ha, devoMke vaha donoM prakArakI vikriyA hotI hai| solahasvargake Uparake devoMmeM ekatva vikriyA hI hotI hai | PM aura vaha bhI prazasta hI hotI hai aprazasta nhiiN| chaThe narakatakake nArakiyoMkA zarIra trizUla cakra khaDga | Cla mudgara pharasA bhiMDimAla Adi aneka AyudhasvarUpa pariNata ho jAtA hai isaliye chaThe naraka paryaMta 343|| ke nArakiyoMke ekatva hI vikriyA hotI hai pRthaktvavikriyA nahIM / saptama narakake nArakiyoMkA zarIra || aneka prakArake AyudharUpa nahIM pariNamatA kiMtu mahAgo nAmake kIDeke pramANa lAlavarNa kuMthu jIvake | | zarIra svarUpa pariNamatA hai isaliye vahAMpara bhI ekasa vikriyA hI hai pRthaktva vikiyA nhiiN| tiryaMcoMmeM || zarIrakA kumAra yuvA Adi pariNAma hotA hai isaliye vahAM bhI vizeSarUpa ekatva vikriyA hI hai pRthaktva | vikiyA nahIM aura manuSyoMmeM tapa aura vidyA Adike dvArA viziSTa ekatva aura pRthaktva donoM prakArakI vikiyA hotI hai isaliye vahAMpara donoM prakArakI vikiyAoMkA vidhAna hai // 27 // ___ uparyukta labdhike dvArA vaikriyika zarIrakI hI utpaci hotI hai vA anya bhI kisI zarIrakI utpatti hotI hai aisI zaMkA honepara vaikriyika zarIrase bhinna bhI zarIra labdhijanya haiM. aisA sUtrakAra batalAte haiNtaijsmpi||48|| . taijasa zarIra bhI Rddhi honese prApta hotA hai isalie vaha bhI labdhikAraNaka hai| audArikatyAdi sUtrameM vaikriyikake bAda AhAraka zarIrakA ullekha kiyA gayA hai isalie vaikiyikake bAda AhAraka zarIrakA hI varNana karanA cAhie anavasaraprApta taijasa zarIrakA kyoM kiyA gayA || vArtikakAra isa zaMkAkA samAdhAna dete haiM labdhipratyayApekSArtha taijasagrahaNaM // 1 // INSISTARAK HANDARSHAN BABURBARBIEBERRORIES Page #764 -------------------------------------------------------------------------- ________________ avAra MEREGLESHWARSHEEPROMCHACROSSIRS isa sUtrameM labdhipratyayakI anuvRti AtI hai arthAt taijasa zarIra labdhikAraNaka hai isalie usa hai anuvRtcikI apekSA AhArakase pahile taijasa zarIrakA varNana kiyA gayA hai| yadi pIche kiyA jAtA hai to 'labdhipratyaya'kI anuvRci nahIM AtI // 8 // ___aba vaikriyika zarIrake bAda jisa zarIrakA ullekha kiyA gayA hai usake svarUpa aura svAmIke pratipAdana karanekelie sUtrakAra sUtra kahate haiM zubhaM vizuddhamavyAghAti cAhArakaM pramattasaMyatasyaiva // 46 // AhAraka zarIra zubha kAryakA utpAdaka-kAraNa honese zubha hai / vizuddha karmakA kArya honese vizuddha hai| vyAghAtarahita hai aura pramacasaMyamI munike hI hotA hai| zubhakAraNatvAcchubhavyapadazo'nnaprANavata // 1 // - anna prANoMkA kAraNa hai aura prANa kArya haiM tathApi vaha jisaprakAra kAraNa-prANa, kaha diyA jAtA hai aura 'annaM vai prANAH' anna hI nizcayase prANa haiM aisA saMsArameM vyavahAra hotA hai usIprakAra AhAraka 6 zarIrakA utpAdaka kAraNa AhAraka kAyayoga zubha hai isalie AhAraka zarIra bhI zubha kahA jAtA hai| vizuddhakAryatvAhizuddhAbhidhAna kAryAsataMtuvata // 2 // jisaprakAra taMtu kapAsake kArya haiM aura kapAsa kAraNa hai tathApi upacArase kAryako kAraNa mAna hU~ kara taMtuoMko kapAsa kaha diyA jAtA hai aura kArpAsA tAMtavaH' taMtu kapAsa haiM aisA saMsArameM vyavahAra hU~ hotA hai usIprakAra AhAraka zarIra bhI vizuddha nirdoSa aura svaccha puNya karmakA kArya hai isalie vaha bhI zuddha kaha diyA gayA hai| FreGECISIOHORIFIERROOTSTORIES oheb Page #765 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va0rA0 abhyAsa bhASA 705 KARNERBAGESCREASESARIABETECTION ubhayato vyAdhAtAbhAvAdavyAghAti // 3 // na to AhAraka zarIrase dUsare kisI padArthakI rukAvaTa hotI hai aura na anya kisI padArthase AhAraka zarIrakI rukAvaTa hotI hai isarItise donoM prakArase vyAghAta na honese AhAraka zarIra anyAghAti hai| cshbdsttpryojnsmuccyaarthH||4|| ___AhAraka zarIrase jo jo prayojana siddha hote haiM unake samucayArtha sUtrameM cazabdakA ullekha kiyA | gayA hai| ve prayojana isaprakAra haiM kisI samaya koI vizeSa labdhi prApta ho jAya usasamaya usakI sacA jAnanekelie AhAraka | zArIra prayojanIya hotA hai| kisI samaya sakSama padArthaka nidhAraNakaliye AhAraka zarIrakA prayojana | paDatA hai, asaMyama dUra karane athavA saMyamako pAlanakoliye bhI usakA prayojana hai / tathA jisasamaya bharata | aura airAvata kSetroMmeM tIrthakaroMkI vidyamAnatA na ho aura pramacasaMyamI muniko aisI tattvaviSayaka zaMkA upasthita ho jAya ki usakA samAdhAna kevalI vA zrutakevalIke vinA na ho sake isaliye mahAvideha kSetroM meM jahAM ki kevalI virAjamAna hoM vahAM unake jAnekI icchA hojAya aura yadi maiM audArika zarIra da se jAUMgA to jIvoMkA vidhAtarUpa mahAna asaMyama hogA aisA vicArakara vaha audArika zarIrase jAnA | ucita na samajheM usasamaya vaha saMyamakI rakSArtha AhAraka zarIrakA nirmANa karate haiM isaliye saMyamakI | rakSA bhI AhAraka zarIrakA prayojana hai| mAhArakamiti prAguktasya prtyaamnaayH||5|| BiAAAAAAAAAABA 705 94 Page #766 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BOORBASIRAHLUCRISPECARE 'AhAraka zarIra zubha vizuddha aura anyAghAtI hai' yaha batalAnekeliye sUtrameM AhAraka zarIrakA ullekha hai| pramattasaMyatagRhaNaM khAmivizeSapratipattyartha // 6 // hai jisasamaya muni AhAraka zarIrakI racanAkeliye udyata hote haiM usasamaya ve pramaca ho jAte haiM isa. hU~ liye AhAraka zarIrakA kauna svAmI hai ? yaha batalAnekelie sUtrameM 'pramacasaMyata' zabdakA ullekha hU~ kiyA gayA hai| ___iSTato'vadhAraNArthamevakAropAdAnaM // 7 // 'pramacasaMyatasyaiva' yahAM para jo eva zabdakA ullekha kiyA gayA hai vaha pramattasaMyamI munike hI 6 AhAraka zarIra hotA hai anyake nahIM, yahI samajhA jAya kiMtu pramacasaMyamIke AhAraka hI zarIra hotA hai hai audArika Adi nahIM isaliye usake audArika Adi zarIroMkI nivRci hai, yaha na samajhA jAya isa iSTa avadhAraNakaliye sUtrameM eva zabdakA ullekha kiyA gayA hai| eSAM zarIrANAM parasparataH saMjJAkhAlakSaNyasvakAraNasvAmitvasAmarthyapramANakSetrasparzanakAlAMtarasaMkhyA prdeshmaavaalpbhutvaadibhirvishesso'vseyH||8|| audArika vaikiyika Adi pAMcoM zarIroMmeM saMjJA svalakSaNa svakAraNa svAmitva sAmarthya pramANa kSetra sparzana kAla aMtara saMkhyA pradeza bhAva aura alpavahula Adise ApasameM bheda mAnA gayA hai / jo artha hai Upara kahA gayA hai aura jo nahIM kahA gayA hai una donoke saMgrahake liye arthAt zarIroMkI saMjJA Adi kucha bAteM kaha dI gaI haiM aura bahuta sI nahIM kahI gaI haiM una donoM ke saMgrahArtha yaha vArtika kahI gayI hai hai / vaha saMjJA AdikA bheda isaprakAra hai PERIERESEARCIBECAUSHIBAR RR ISSREKHA HEATREET Page #767 -------------------------------------------------------------------------- ________________ barA0 bhASA 757 HORSHISHIDAALANACHERE jisaprakAra ghaTa paTa Adike nAma bhinna bhinna haiM isalie ApasameM unakA bheda hai usIprakAra audA-18/ rika vaikriyika Adike nAma bhI bhinna bhinna haiM isalie unakA bhI ApasameM bheda hai| lakSaNakI apekSA bheda | isaprakAra hai-jisakA svarUpa sthUlatA liye ho vaha audArika zarIra hai |jo aneka prakArake RddhiguNoMse | yukta vikArasvarUpa pariNamanevAlA ho vaha vaikriyika zarIra hai| jinakA jJAna kaThinatAse ho aise sUkSma | padArthake svarUpakA nirNaya karanA jisakA lakSaNa ho vaha AhAraka zarIra hai / jo zaMkhake samAna zveta | varNakA ho vaha taijasa zarIra hai / usake do bheda haiM eka niHsaraNasvarUpa dUsarA aniHsaraNasvarUpa / audA-1 rika vaikriyika aura AhAraka zarIrake aMdara rahanevAlA aura zarIrakI dIptikA kAraNa jo zarIra ho / 4 vaha aniHsaraNAtmaka tejasa zarIra hai aura jo tIkSNa cAritrake dhAraka asaMta kuddha yatike audArika zarIrase AtmapradezoMke sAtha bAhara nikalakara aura jalAneyogya padArthoM ko cAro orase veSTita kara Rs vidyamAna ho aura jisaprakAra dhAnyakI rAzi aura hare hare padArthoM se paripUrNa sthAnako agni jalA DAlatI hai aura jalAkara hI usakA pIchA choDatI hai bIcameM nahIM bujhatI usIprakAre taijasa zarIrane jitane hai padArthoM ko jalAneke liye vyApta kara rakkhA hai ve jabataka nahIM jala jAte tabataka bahuta kAlataka una padArthoM ko vyApta kiye jalAtA rahe aura jalAkara hI pIchA choDe vaha niHsaraNAtmaka taijasa zarIra hai / tathA samasta karma aura zarIroMkA utpanna karanA hI jisakA lakSaNa ho vaha kArmaNa zarIra hai, / isaprakAra | kSaNoMke bhedase audArika Adi zarIroMkA bheda hai| ___ kAraNakI apekSA bheda-audArika zarIrakI utpatrimeM audArika zarIra nAmakarma kAraNa hai| vaiki'yika zarIrakI utpacimeM vaikriyika zarIra nAmakarma kAraNa hai| AhAraka zarIrakI utpacimeM AhAraka COUGURUGSAOREGISGARMACHALGetule Page #768 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HOREOGRessesGARERBARDASCADREAMICRACK zarIra nAma karma kAraNa hai, tejasa zarIrakI utpacimeM taijasa nAma karma kAraNa hai aura kArmaNa zarIrakI utpattimeM kArmaNazarIra nAma karma kAraNa hai isaprakAra kAraNake bhedase audArika Adi zarIroMmeM bheda hai| adhyA svAmibheda-AhAraka zarIra tiryaca aura manuSyoMke hotA hai / vaikriyika zarIra deva nArakI teja| kAyikajIva vAtakAyikajIva tathA paMceMdriya tiryaca aura manuSyoMke hotA hai| yadi yahAMpara yaha zaMkA hai kI jAya ki| jIva sthAnameM yogoMke bhaMga varNana karate samaya sAtaprakArake kAyayogoMkI prarUpaNAmeM audArika kAya hai yoga aura audArika mi kAya yoga tiryaca aura manuSyoMke kahA gayA hai aura vaikriyika kAyayoga aura vaikriyika mizrakAyayoga deva aura nArakiyoMke kahA gayA hai paraMtu yahAMpara vaikriyikakAyayoga aura 4 vikriyika mizrakAyayogoMko tiyaMca aura manuSyoMke bhI batalAyA hai isaliye yaha kathana AgamakA virodhI hai ? so ThIka nhiiN| anya graMthoM meM bhI tithaMca aura manuSyoMke bhI vaikriyikakAya yoga aura vaiki. yika mizrakAyayogakA ullekha kiyA gayA hai isaliye koI doSa nahIM hai / yadi kadAcit phira yaha zaMkA FuThAI jAya ki__vyAkhyAprajJAptike daMDakoMmeM zarIroMke bhaMgoMke varNana karate samaya vAyukAyika jIvoMke sAmAnyarUpase audArika vaikriyika taijasa aura kArmaNa ye cAra zarIra kahe gaye haiN| manuSyoMke bhI ye hI cAra zarIra * | kahe gaye haiN| paraMtu sUtrameM vaikriyika zarIrako aupapAdika aura labdhipratyaya mAnA hai isarUpase sAmAnyatAse vaha saba manuSyoMke nahIM ho sakatA tathA vAyukAyika jIvoMke bhI vaikriyika zarIra sAmAnyarIti | se nahIM kahA gayA hai isaliye yahAMpara Agamake viruddha kathana hai ? so bhI ThIka nhiiN| samasta deva aura ' 748 PRECIAAAAOR Page #769 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HOTO | samasta nArakiyoMke sarvakAla vaikriyika zarIrakA saMbaMdha rahatA hai isaliye pradhAnatAse deva aura nAra-15 |kiyoMke vaikriyika zarIrakA saMbaMdha kahA gayA hai aura tiyaMca evaM manuSyoMke labdhikAraNaka vaikriyika | sarvakAla nahIM rahatA usakA kAdAcitka saMbaMdha-kabhI rahatA hai kabhI nahIM rahatA hai isaliye unake vaiki. yika zarIrakA saMbaMdha pradhAnatAse nahIM batalAyA gayA yaha to sUtrakA tAtparya hai aura vyAkhyAprajJapti daMDakoMmeM tithaMca aura manuSyoMke cAro zarIroMkA saMbhava mAnakara sAmAnyarUpase unake astitvakA prada|zana karadiyA hai isaliye prakaraNAnukUla apane apane abhiprAyakI apekSA kathana honese koI virodha | | nahIM tathA AhAraka zarIra pramatsaMyamI munihIke hotA hai aura taijasa kArmaNa donoM zarIra samasta 18|saMsAriyoMke hote haiM isaprakAra svAmiyoMke bhedase bhI audArika Adi zarIroMmeM bheda hai| '. ___sAmarthabheda-audArika zarIrakI sAmarthya do prakArako hai eka bhavakAraNaka, dUsarI gunnkaarnnk| || tiyacoMmeM siMha aSTApada Adi aura manuSyoMmeM cakravartI vAsudeva AdimeM sAmarthyakI adhikatA aura Ma hInatA dIkha paDatI hai yaha bhavakAraNaka sAmarthya hai kyoMki cakUvartI vA aSTApada Adike hote hI vaha || sAmarthya bhI pragaTa ho jAtI hai aura tapake balase muniyoMke aMdara jo nAnA prakArake zarIroMkAdhAraNa rUpa eka vizeSa sAmarthya utpanna ho jAtI hai vaha guNakAraNaka sAmarthya hai / yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki18|| RSiyoM ke zarIroMke aMdara jo atyadhika sAmarthya prakaTa ho jAtI hai vaha tapakI sAmarthya hai auTA-|| 18||rika zarIrakI sAmarthya nahIM ? so ThIka nhiiN| vinA audArika zarIrake kevala tapakI aneka prakArake / || zarIroMkA dhAraNa karanAsvarUpa anupama vaisI sAmarthya nahIM ho sakatI isaliye vaha sAmarthya tapakI na 711 mAnakara audArika zarIrakI hI mAnanI hogii| SAURPLANE91BRANGILIGURA HOGorkeeeMPEGISLATUREGMiss Page #770 -------------------------------------------------------------------------- ________________ agAsa TUMKORBANSINHRIST meruparvatako cala vicala kara denA, samasta bhUmaMDalako uleTa pulaTa denA Adi sAmarthya vaikiyika zarIrakI hai| kisI bhI padArthake dvArA zaktikA pratighAta na honA yaha AhAraka zarIrakI sAmarthya hai| 8 yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki vajra paTala Adise vaikriyika zarIrakA bhI pratighAta nahIM hotA isaliye isakI sAmarthya bhI apratihata hai phira AhAraka zarIrako hI apratihata sAmarthyavAlA kyoM batalAyA gayA hai ? so ThIka nhiiN| iMdra hU~ hai sAmAnika trAyastriMza Adi sabhI deva vaikiyika zarIrake dhAraka haiM paraMtu unakI sAmarthyameM adhikatA hai aura hInatA hai / iMdrakI sAmarthya sabase adhika hai / usase kama sAmAnika devoMkI hai usase kama trAya- striMza devoMkI hai ityAdi kamase nIce nIcake devoMmeM sAmarthyakI hInatA hai isaliye hInAdhikatAke kAraNa, nIce nIceke devoMkI sAmarthya Upara Uparake devoMkI sAmarthyase pratihata kara dI jAtI hai tathA anaMtavIrya 6 nAmake yatina iMdrakI sAmarthako pratihata kara diyA thA aisA zAstrakA ullekha bhI hai isaliye vaikiyika * zarIrakI sAmarthya pratihata ho jAneke kAraNa vaha apratihata sAmarthyavAn nahIM ho sakatA kiMtu samasta hU~ AhAraka zarIroMkI sAmarthya samAnarUpase hai-eka dUsarese pratihata nahIM ho sakatA isaliye AhAraka hai zarIra hI apratihata sAmarthyavAna hai| ___yadi kopakA saMbaMdha hogA to tejasa zarIra jalAkara khAka karanekI sAmarthya rakhatA hai aura yadi prasannatAkA saMbaMdha hogA to aneka prakArake upakAra kara sakatA hai isaliye kopa aura prasannatAkI apekSA tejasa zarIrakI jalAnA aura upakAra karanA donoM prakArakI sAmarthya hai aura samasta karmoMko avakAza dAna denA yaha kArmaNa zarIrakI sAmarthya hai| isaprakAra sAmarthyakI apekSA bhI audArika Adi zarIroM meM bheda hai| 75. SCHECISISCESCENERSONOTRAI SABRESS Page #771 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ba.rA. adhyAya 751 ASHISHASHASHESHABAD pramANase bheda-sUkSma nigodiyA jIvake zarIrakA pramANa aMgulake asaMkhyAtaveM bhAga hotA hai isa | lie audArika zarIrakA sarva jaghanya pramANa to aMgulake asaMkhyAtaveM bhAga hai aura AThaveM dvIpa naMdI-|| zvarakI vApIke kamalake zarIrakA pramANa kucha adhika eka hajAra yojanakA hai isalie audArika zarIrakA utkRSTa pramANa kucha adhika eka hajAra yojana hai| sarvArthasiddhi ke devoMkA vaikriyika zarIra eka ma arali-hAtha pramANa hai isalie jaghanyarUpase to vaikriyika zarIrakA pramANa eka hAtha hai aura sAtaveM narakake nArakiyoM ke zarIrakA pramANa pAMcasai dhanuSakA hai isalie utkRSTarUpase vaikiyika | zarIrakA pramANa pAMcasai dhanuSakA hai / tathA deva jaMbUdvIpake samAna apane zarIrako vikriyA kara sakate haiM | isalie vikiyAkI apekSA utkRSTa zarIra jaMbUdvIpake samAna eka lAkha yojanapramANa hai / AhAraka zarIrakA pramANa ekahI hAthakA (arAni) hai| jisa kAlameM jitane pramANakA audArika zarIra dhAraNa | kiyA hai jaghanyatAse to utanA hI taijasa aura kArmaNa zarIroMkA pramANa hai aura kevAlisamuddhAta / | avasthAmeM ve samasta lokameM phaila jAte haiM isalie utkRSTatAse kevalisamuddhAtakI apekSA taijasa aura || kArmaNazarIroMkA pramANa sarvaloka-asaMkhyeya pradeza samAna hai / isaprakAra yaha pramANoMke bhedase audArika | vaikiyika AdikA ApasameM bheda hai| kSetrase bheda-audArika vaikiyika aura AhAraka zarIroMkA kSetra lokake asaMkhyAtavAM bhAga hai aura | tejasa kArmaNa zarIroMkA asaMkhyAtabhAga evaM pratara vA lokapUraNa samudAtoMmeM sarvaloka hai / isaprakAra yaha | kSetrake bhedase audArika AdikA bheda hai| sparzanase bheda-eka jIvakI apekSA audArika Adike sparzakA Age vyAkhyAna kiyA jaaygaa| DISHSASISASSOSIASPESAR BHADRE REA Page #772 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HESAGES / 2 COURAGAMACHARAKHA he sarva jIvoMkI apekSA usakA kathana isaprakAra hai-audArika zarIradvArA tiyacoMse samasta loka spRSTa hai aura manuSyoMse lokakA asaMkhyAtavAM bhAga spRSTa hai| mUla vaikiyika zarIrase lokakA asaMkhyAtavAM bhAga aura uttara vaikiyika zarIrase ATha rAjU aura usase kucha kama caudaha bhAga spRSTa hai / aura ve isa prakAra haiM- . _' saudharmasvarganivAsI deva svayaM aura anya devoMkI sahAyatAkI pradhAnatAse AraNa aura acyuta hU~ svargaparyaMta vihAra kara Ate haiM isalie Upara ve chaha rAjUparyaMta lokake kSetrakA sparza karate haiM aura apanI hai hI pradhAnatAse nIce vAlukA pRthvI paryaMta vihAra karate haiM isalie nIce do rAj kSetrakA sparza karate haiM / hai isarItise ve kucha adhika ATharAjU kSetrakA sparza karate haiM / AhAraka zarIrase lokakA asaMkhyAtavAM * bhAga spRSTa hotA hai aura tejasa evaM kArmaNa zarIroMse samasta loka spRSTa hotA hai / isaprakAra yaha 3 sparzanake bhedase audArika Adi zarIroMkA bheda hai| eka jIvakI apekSA kAlake bhedase audArika 6 Adi zarIroMkA bheda Age kahA jAyagA yahAMpara aneka jIvoMkI apekSA bheda kahA jAtA hai____kAlase bheda-audArikamizrako choDakara kevala audArika zarIrakA jaghanya kAla manuSya aura tiyoM ke aMtarmuhUrtapramANa hai aura utkuSTa aMtarmuhUrta kama tIna palya pramANa hai aura vaha aMtarmuhUrtakAla aparyAptakakA kAla hai kyoMki aparyApta avasthAmeM audArikamizrakI vidyamAnatA rahatI hai| mUlavaikiyika aura uttaravaikiyikake bhedase vaikiIyaka zarIrako do prakArakA mAnA hai| unameM devoMkI apekSA mUla vaikiyika zarIrakA jaghanyakAla aparyAptakakA aMtarmuhUrtakAla ghATi daza hajAra varSa pramANa hai aura 1-yaha vaikriyika mizrakA kAla hai isItaraha bhAge bhI samajha lenA caahiye| DPSSSSURENDINGNUE N D Page #773 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CARECHESTRONIC utkRSTakAla aparyAptakakA aMtarmuhUrtapramANa ghATi tetIsa sAgara pramANa hai / tathA uttara vaikiyikakA jaghanya aura utkRSTa donoM prakArakA kAla aMtarmuhUrtapramANa hai isIprakAra nArakiyoMkA bhI samajha lenA adhyA hai caahie| yadi yahA~para yaha zaMkA kI jAya ki tIrthakarakA janma aura naMdIzvarake caityAlaya AdikI pUjArtha devatAgaNa jAte haiM aura vahAMpara unheM tu adhika samaya taka rahanA paDatA hai tathA usasamaya unakA uttara vaikriyika zarIra hI rahatA hai kyoMki mUla vaikriyika zarIra unakA kahIM bhI nahIM jaataa| yadi uttara vaikriyikakA kAla aMtarmuhUrtapramANa mAnA 181 jAyagA to adhikasamayasAdhya tIrthakarake janma AdimeM devoMkA AnA na bana sakegA ? so ThIka nhiiN| yadyapi usasamaya unakA ucara vaikriyika zarIra hI hotA hai paraMtu phira phirase unakI vikriyAkI laDI P baMdhI rahatI hai vaha TUTatI nahIM isalie adhika samayasAdhya kAryake karane meM bhI kisI prakAra kI bAdhA / nahIM hotii| AhAraka zarIrakA jaghanya aura utkRSTa donoM prakArakA kAla aMtarmuhUrtapramANa hai| yoga kamAMkA saMtAnakI apekSA abhavyoMke anAdi anaMtakAla hai aura jo bhavya // 6 // anaMtakAla ke bAda bhI mokSa na prApta kara sakeMge unake bhI anAdi anaMta kAla hai kiMtu jo bhavya mokSa | prApta kareMge unakI apekSA anAdi sAMtakAla hai tathA eka niSekakI apekSA eka samayamAtra kAla hai kiMtu pRthakarUpase taijasakA kAla chyAsaThi sAgara pramANa mAnA gayA hai aura kArmaNa zarIrakA saMcara koDA, koDI pramANakAla hai / isaprakAra yaha kAlake bhedase audArika Adi zarIroMkA bheda hai| aMtarakA artha | - virahakAla hai| eka jIvakI apekSA to aMtarake bhedase audArika Adi pAMcoMke bheda Age kahe jaayge|| ho bhaneka jIvoMkI apekSA isaprakAra hai 1-mohanIya karmakI sthiti sattara koDAkoDI sAgara pramANa mAnI hai usakI apekSA yaha kathana hai / 'saptatirmohanIyasya' GRAMSASARARIANSWARA 95 Page #774 -------------------------------------------------------------------------- ________________ LAON apAva FEBRUABERJEEGRANDRESRRIAGE aMtarase bheda-audArikamizrako choDakara kevala audArikakA jaghanya aMtara aMtarmuhUrtapramANa hai| yahA~para aMtarmuhUrtase audArikamizrake kAlakA grahaNa hai aura vaha aMtarmuhUrtapramANa aMtara isaprakAra hai cAroM gatiyoMmeM bhramaNa karanevAlA jIva tiyaMca vA manuSyoMmeM utpanna huA vahAMpara aMtarmuhUrtaparyaMta aparyAptaka rahakara pIche paryApta ho aMtarmuhUrtakAla pramANa jIkara mara gayA phira tiryaca vA manuSyoM meM kisI eka paryAyameM utpanna huA aura aMtarmuhUrnaparyaMta apayaptika rahakara pIche paryAptaka ho gayA isaprakAra audArikakA jaghanya aMtara aMtarmuhU primANa hai arthAt-yahAM paryApta avasthAse pahileko avasthA meM audArikamizra hotA hai aura jIvake paryAptaka hote hI usakA zarIra audArika kahA jAtA hai usa audArika zarIrakI prakaTatA aMtarmuhUrta ke vAda hotI hai isalie audArikakA jaghanya aMtara aMtarmuhUrtapramANa hai / tathA utkRSTa aMtara kucha adhika tetIsa sAgara pramANa hai kyoMki jo manuSya tetIsa sAgarakI AyuvAle devoMmeM utpanna huA aura Ayuke kSaya ho jAnepara marakara phira manuSyoMmeM utpanna huA vahAM para aMtarmuhUrta taka to vaha aparyAdhaka hI rahegA aura usake audArikamizra zarIra hogA pIche paryAptaka honepara usakA audArika zarIra kahA jAyagA isalie aMtarmuhUna adhika tetIsa sAgarake vAda audArika zarIrakI ta prApti honese usakA utkRSTa aMtara aMtarmuhUrta adhika tetIsa sAgara pramANa hai| vaikriyika zarIrakA jaghanya aMtara aMtarmuhUrtapramANa hai kyoMke manuSya vA tithaMca marakara dazahajAra varSakI AyuvAle devoM meM utpanna huA, vahAMkI Ayu samAptakara phira manuSya vA tiryaca hokara aura aMtamuhUrtapramANa aparyAptakake kAlakA anubhavakara phira devoMmeM utpanna huA isaprakAra aMtarmuhUrtake bAda vaikiyika zarIrakI prApti honese vaikriyika zarIrakA jaghanya aMtara aMtarmuhUrtapramANa hai| tathAvaikriyika zarIrakA 754 Page #775 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RAHAR mabAra rA bhASA A IS utkRSTa aMtara anaMtakAla pramANa hai kyoMki koI jIva devaparyAyase vyuta hokara aura anaMtakAla paryaMta 18 // tithaMca aura manuSyoMmeM ghUmakara phira deva huA vahAMpara aparyAptakakA kAla aMtarmuhUrtakAlako anubhavakara ra | vaha vaikriIyaka zarIra prApta karatA hai isalie anaMta kAlake bAda vaikriyika zarIrakI prApti honese vaiki|yika zarIrakA utkRSTa aMtara anaMtakAlakA kahA jAtA hai| ___ AhArakakA jaghanya aMtara aMtarmuhUrtakAlakA hai kyoMki pramattasaMyaMta muni AhAraka zarIrakI | racanAkara, aMtarmuhUrtaparyaMta usa AhAraka zarIra sahita vidyamAna hokara jisakAryake liye usa AhAraka zarIrakA nirmANa kiyA gayA hai usake kAryako samApta karatA hai pIche phira kisI labdhike kAraNa aMtamuhUrta Thaharakara AhAraka zarIrakA nirmANa karate haiM / isasItase aMtarmuhUrta ke bAda AhAraka zarIrakA nirmANa honese jaghanya aMtara usakA aMtarmuhartakAla hai aura usakA utkRSTa aMtara aMtarmuhUrta kama ardhapudgalaparivartanakAlakA hai kyoMki jisa jIvane anAdikAlIna mithyAdarzana moha karmako upazamAkara upazama hai| samyaktva aura saMyamako eka sAtha prApta kiyA hai jo upazama samyaktvase cyuta hokara vedakasamyakttI / bana aMtarmuhUrta Thaharakara apramacaguNasthAnameM AhAraka zarIrakA baMdhakara phira pramacaguNasthAnameM AyA "kyoMki AhAraka zarIrake baMdha hote hI pramacaguNasthAna ho jAtA hai yaha niyama hai" vahA~para AhAraka zarIrako racakara aura use mUla zarIrameM praviSTakara mithyAtvI banA, vaha jIva aMtarmuhUrtakama ardhapudgala parivartanakAlapramANa saMsArameM ghUmakara manuSya huA, pUrvoktaprakArase samyaktva pAkara asaMyata samyagdRSTi vA saMyatAsaMyata donoM guNasthAnoM meM kisI eka jagahapara darzanamohakA kSayakara aura saMyamako prAptakara usane sAtave guNasthAnameM AhAraka zarIrakA baMdha kiyA usIsamaya usakA chaThA guNasthAna bhI ho gayA RECRUGALASHAILGADABASAUGASHASABS SARAIGADCALCUMEGESGREGISS Page #776 -------------------------------------------------------------------------- ________________ IIXI adhyAya FREEResORRORSEARCHEREGALRece usasamaya chaThe guNasthAnameM vaha jIva AhAraka zarIrakI racanA karatA hai isaliye yahAM AhAraka zarIrakI prApti takake kAlakA pramANa aMtarmuhUrtakama ardhapudgala parAvartana kAla honese AhAraka zarIrakA utkRSTa aMtara aMtarmuhurtakama ardhapudgala parAvartana kAla pramANa samajhanA cAhiye / AhAraka zarIra javataka apanA kArya nahIM karatA usake pahile cAra aMtarmuhUteM kahe gaye haiM ve isaprakAra hai-.. darzanamohopazamasamyaktvake samAnakAlIna saMyama batAyA gayA hai eka to aMtarmuhUrta yaha hai| dUsarA vedaka samyaktvakA aMtarmuhUrta hai| tIsarAAhAraka baMdhakA aMtarmuhUrta hai aura cauthA AhArakakI racanAkAra aMtarmuhurta hai / ye cAra aMtarmuhUrta pahile ho lete haiM usake vAda AhAraka zarIrake kAryakA pAMcavAM aMtamuhUrta hai tathA pramacase apramatta aura apramatse pramaca isaprakAra agaNitavAra utaranA caDhanA rUpa kaary| ko anubhava karanevAle jIvake aneka aMtarmuhUrta hote haiN| pazcAt adhaHkaraNakI vizuddhame vizuddha hokara jIva thoDI dera Thahara jAtA hai tathA aghaHkaraNase Age apUrvakaraNa anivRcikaraNa sUkSmasAparAya kSINakaSAya sayogakevalI aura ayogakevalI guNasthAna hai una sabameM pratyekakA kAla aMtarmuhUrta hai| ina samasta aMtarmuhUrtoMkA kAla milAkara jitanA kAla ho usakAlase rahita ardhapudgala parivartanakAla AhAraka zarIrakA utkRSTa aMtara hai| ___ aMtarakA artha viharakAla Upara batalA diyA gayA hai jo padArtha sadA vidyamAna rahatA hai usakA virahakAla nahIM ho sakatA / taijasa aura kArmaNa zarIroMkA sadA kAla jAMvake sAtha saMbaMdha rahatA hai isa- | * liye unakA viraha kAla nhiiN| isaprakAra yaha aMtarakI apekSA audArika AdikA ApasameM bheda hai| - saMkhyAse bheda-audArika zarIra asaMkhyAta lokapramANa hai / vaikriyika zarIra asaMkhyAta zreNI saEiRIESPANESEARNA- SANJARSANSAR. Page #777 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMkhyAsi bhada-AdArika... -.. - pramANa hai aura vaha asaMkhyAta zreNI lokapratarakA asaMkhyAtavAM bhAga hai| AhAraka saMkhyAte haiM aura yahAM | saMkhyAta cauvana akSara pramANa liyA gayA hai| tejasa evaM kArmaNa anaMtapramANa hai aura anaMtase yahAMpara ||6|| || anaMtAnaMtaloka liyA gayA hai / isaprakAra yaha saMkhyAke bhedoMkI apekSA audArika AdikA ApasameM || WRISHIDARB adhyAya CONDSPEECRUGADGEBRUAR CHIRIDIEO pradezoMse bheda-audArika zarIrake anaMtapradeza haiM aura vaha anaMta yahAM abhavyoMkA anaMtaguNA | aura siddhoMkA anaMtavAM bhAga liyA gayA hai| anaMtake anaMta hI bheda mAne haiM isaliye vAkoke cAro zarIroMmeM uttarocara adhika adhika pradeza samajha lene cAhiye / zarIroMmeM kisa kisa prakAra pradezoMkI adhikatA hai yaha bAta Upara vistArake sAtha kaha dI gayI hai| arthAt-audArika zarIrameM jitane pradeza haiM unase asaMkhyAta guNe vaikriyika zarIrameM haiN| vaikriyika zarIrase asaMkhyAtaguNe AhAraka zarIrameM haiN| | AhAraka zarIrase anaMtaguNe taijasa zarIrameM haiM aura taijasa zarIrase anaMtaguNe kArmaNa zarIrameM haiN| isaprakAra yaha pradezoMke bhedase audArika Adi zarIroMkA bheda hai| . ' ___ bhAvase bheda-audArika zarIra nAma karmake udayase audArika bhAva haiM / vaikriyika zarIra nAma yA karmake udayase vaikriyika bhAva hai| AhAraka zarIra nAma karmake udayase AhAraka bhAva haiN| taijasa zarIra nAma karmake udayase tejapta bhAva hai aura kArmaNa zarIra nAma karmake udayase kArmaNa bhAva haiN| isaprakAra audArika Adi zarIroMke bhAvoMke bhedase ApasameM audArika Adi zarIroMkA bheda hai| - alpabahutvase bheda-sabase thoDe AhAraka zarIra haiN| unase asaMkhyeyaguNe vaikriyika zarIra haiM yahAM ||757 hai para guNakAra asaMkhyAta zreNi lI gaI haiM aura ve lokapratarake asaMkhyAtaveM bhAga pramANa mAnI gaI haiN| HANDAMESSASSPEAD - Page #778 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RUPISRURES 1 vaikriyika zarIrase audArika zarIra asaMkhyAta guNe haiM yahAM para guNakAra asaMkhyAta loka pramANa maanaa| 6 gayA hai / audArika zarIrase taijasa aura kArmaNa anaMtaguNe mAne gaye haiN| yahAM para siddhoMkA anaMtaguNA guNakAra hai isaprakAra yaha alpabahutvakI apekSA audArika Adi zarIroMmeM ApasameM bheda hai // 49 // AtmAke Azrita kArmaNa zarIrake nimicase honevAle zarIroMke dhAraka evaM iMdriyoMke saMbaMdhase hU~ ra aneka bhedavAle deva nArakI Adi cAroM prakArake saMsArI jIvoMmeM pratyeka jIvake kyA tInoM tInoM liMga hote haiM ki kucha liMgoMkA niyama hai / isa zaMkAkA samAdhAna sUtrakAra dete haiM nArakasaMmUchino npuNskaani||50|| nArakI aura samUrchana jIva napuMsaka hote haiM unameM koI bhI jIva strIliMga aura puliMga nahIM hotaa| dhrmaarthkaammoksskaarynrnnaannraaH||1|| dharma artha kAma aura mokSa ye cAra puruSArtha haiM ina cAro prakArake puruSArthoM ko jo karanevAle hoM ve nara kahe jAte haiN| narAn kAyaMtIti narakANi // 2 // nRNaMtIti vA // 3 // narakeSu bhavA naarkaaH||4|| asAta vedanIya karmase honevAlI zIta uSNarUpa vedanAse jo jIvoMko rulA dukhAveM ve naraka haiN| athavA ahorAtra pApasaMcaya karanevAle prANiyoMko jo atyaMta duHkha deM-kSaNabhara bhI sukhake kAraNa na hoM ve naraka haiN| una narakoMmeM jAkara jo jIva utpanna hoM ve nArakI kahe jAte haiN| 1-yahAM para pradezoMko apekSA alpabahutva nahIM kiMtu saMkhyAkI apekSA alpavadutva liyA gayA hai| Page #779 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D samUrchanaM saMmUrchaH sa eSAmastIti smuurchinH||5|| cAroM orase honekA nAma saMmUrcha hai vaha saMmUrcha jina jIvoMke ho arthAt jinakI utpacikA koI | // nizcita sthAna na ho, jo saba jagaha cAro ora utpanna hoM ve saMmUrthI jIva kahe jAte haiN| nArakAca saMmUrchinazca 'nArakasaMmUrchinaH' yaha nArakasaMmUrthI zabdakA vigraha hai| napuMsakavedAzubhanAmodayAnnapuMsakAni // 6 // mohanIya karma do prakArakA hai eka darzanamohanIya dUsarA cAritramohanIya / cAritramohanIyake bhI do bheda haiM eka kaSAya vedanIya dUsarA nokaSAya vedanIya / nokaSAyavedanIyake hAsya rati arati zoka bhaya, juguptA strIveda veda aura napuMsakaveda ye nau bheda haiN| unameM napuMsakaveda aura azubhanAmakarmaka udayase jo hai PI jIva na strI hoM aura na puruSa hoM ve napuMsaka kahe jAte haiM / yahA~para nArakI aura saMmUrchana jIvoMke napuMsaka kA liMga hI hotA hai anya koI liMga nahIM hotA yaha niyamasvarUpa kathana hai / strI aura puruSoMke viSayabhUta | manojJa zabdoMkA sunanA sugaMdhakA sUMghanA, manohara rUpakA dekhanA, iSTa ramakA cAkhanA aura iSTa sparzakA || sparzana karanArUpa kAraNoMse jAyamAna kaNa mAtra bhI sukha, nArakI aura saMmUrchana jIvoMko nahIM prApta & hotaa|| 5 // 1 jaba nArakI aura saMmUrchana jIvoMke strIliMga aura pulligakA sarvathA niSedha kara diyA taba yaha 10 svayaM siddha ho gayA ki inase avaziSTa saba jIvoMmeM tInoM liMga hote haiN| paraMtu devoMmeM napuMsakaliMgakA IME| sarvathA abhAva hai isalie sUtrakAra isa viSayako spaSTa kie dete haiM ECORDIBUTORSHABISESENSAHARSAL Page #780 -------------------------------------------------------------------------- ________________ E uILI na devaaH||51|| - cAroM prakArake deva napuMsaka nahIM haiM arthAt devoMmeM strIveda aura puruSaveda do hI veda hote haiM napuMsakaveda nahIM hotaa| strIpuMsaviSayaniratizayasukhAnubhavanAddeveSu napuMsakAbhAvaH // 1 // 2 zubhagati nAmakarmake udayase honevAlA jo trIsaMbaMdhI aura puruSasaMbaMdhI anupama sukha hai niraMtara devara usakA bhoga karate haiM isalie unake napuMsaka liMga nahIM hotA / devoMke strI aura puruSa do hI veda hote | I haiM yaha bAta Upara kahI jAyagI // 51 // hU~ yaha samajha liyA ki nArakI aura saMmUrchana jIvoMke napuMsaka veda hI hotA hai anya koI veda nahIM hotA hai tathA yaha bhI samajha liyA ki devoMke sivAya strI aura puruSavedake napuMsaka veda nahIM hotA paraMtu isase | bhinna jo jIva haiM unake kauna kauna veda hote haiM yaha nahIM kahA gayA, sUtrakAra aba usa viSayako spaSTa ' zeSAstrivedAH // 52 // nArakI deva aura saMmUrchana jIvoMse bhinna garbhaja tiryaMca aura manuSya tInoM vedavAle arthAt puruSa hai strI aura napuMsaka hote haiM? jinake puruSa strI aura napuMsaka ye tIna veda hoM ve triveda kahe jAte haiM / trayo vedA yeSAM te 'trivedaa| OM yaha triveda padakA vigraha hai / strI Adi tInoM vedoMkI siddhi isaprakAra hai * karate haiM OLICHANNOCIALOKMADIRSA RECASINESCREENNECHECORREC Page #781 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0rA0 adhyAra BBCEMBArkestorestin ' naamkrmcaaritrmohnokssaayodyaadvedtryaasiiddhH||1|| nAmakarma aura cAritramohanIya karmake bheda nokaSAya karmake udayase srI Adi tInoM bhedoMkI utpaci | hotI hai 'vedyata iti veda' jo anubhava kiyA jAya usakA nAma veda hai aura usakA artha liMga hai / vaha liMga dravyAliMga aura bhAvAliMgake bhedase do prakArakA hai| nAmakarmake udayase yoni liMga AdikI | racanA dravyarliMga hai aura nokaSAya karmake udayase strI Adi liMgoMke anukUla icchAkA honA bhAvaliMga hai| strI vedake udayase jisameM garbha Thahare usakA nAma strI hai| puruSa vedake udayase jo saMtAnako paidA kare usakA nAma puruSa hai aura garbhakA ThaharanA evaM saMtAna utpanna karanArUpa dono prakArakI sAmarthya se jo | vihIna ho vaha napuMsaka hai| jisataraha 'gacchatIti gauH jo jAve usakA nAma gAya hai yahAMpara gamanakriyA kevala vyutpAcike | liye mAnI gaI hai pradhAnarUpase nhiiN| yadi pradhAnatAse mAnI jAyagI to jisasamaya gAya calegI usI kA samaya gAya kahI jAyagI sote baiThate khaDe hote samaya use gAya na kahA jA sakegA isaliye vahAM go. zabda rUDhi hai usIprakAra styAyatIti srI ityAdi sthaloMpara bhI garbhadhAraNa Adi kriyAyeM kevala vyutpaci 6 keliye haiM pradhAnatAse nahIM, yadi unheM pradhAnatAse mAnA jAyagA to jisasamaya garbhadhAraNa Adi kriyAM 6 hoMgI usIsamaya strI Adi kahe jAyage kiMtu bAlaka aura vRddha tiyaMca manuSya, tathA deva aura kArmaNa kAya yogoMmeM sthita jIva jinamaka garbhadhAraNa aura saMtAna utpAdanakI sAmarthya nahIM unheM sIvedI vA | puruSavedI na kahA jA sakegA isaliye strI Adi zabda rUDhi haiM yaugika nhiiN| strI vedako aMgArake samAna mAnA hai| puruSavedako phusakI agnike samAna mAnA hai aura napuMsaka ASKARMERABARABECARSASCHEMERIEOS 761 Page #782 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAna BRUAREERSOREOGREGARDHPU R hai vedako IMTakI agni arthAt avekI agnike samAna mAnA hai / sArArtha puruSakI kAmAgni pha~sakI cha agnike samAna jaldI zAMta ho jAtI hai / aMgArakI agni gupta aura kuchakAla ThaharanevAlI hotI hai , 2 isaliye strIkI kAmAgni kuchakAlataka ThaharanevAlI hotI hai / jahA~para IMTe pakAI jAtI haiM usa avekI OM Aga bahuta kAlataka rahatI aura sarvadA dhadhakatI rahatI hai isaliye napuMsakakI kAmAgni adhika kAla 3 taka rahatI hai // 52 // janma yoni zarIra liMgake bhedase jinakA ApasameM bheda hai aura nAnA prakArake puNya aura pApoMkI adhInatAse jinheM cAroM gatiyoM meM zarIra dhAraNa karane par3ate haiM aise deva AdikoMkA jo Upara ullekha kiyA gayA hai ve jitanI Ayu bAMdha cuke haiM utanI Ayuke pUrNa ho jAnepara dUsare zarIroMko dhAraNa karate haiM # haiM vA Ayuke bIca meM hI unheM prApta zarIra choDakara dUparA zarIra dhAraNa karanA paDatA hai / isa zaMkAkA samAdhAna sUtrakAra dete haiM aupapAdikacaramottamadehAsaMkhyeyavarSAyuSo'napavAyuSaH // 53 // deva nArakI caramocama dehadhArI aura asaMkhyAtavarSakI AyuvAle jIva, paripUrNa AyuvAle hote haiN| arthAt kisI bhI kAraNase nyUna Ayu hokara unakI akAlamRtyu nahIM hotii| aupapAdikA uktaaH||1|| jinakA upapAda janma ho ve aupapAdika kahe jAte haiM / deva aura nArakiyoMkA upapAda janma hotA hai isaliye deva aura nArakI aupapAdika haiN| 762 caramazabdasyAMtavAcitvAttajanmani nirvANAhagrahaNaM // 2 // BSEBRUADIRECESSARD Page #783 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ba0rA0 carama zabdakA artha aMtakI paryAya hai / jinhoMne saMsArakI yAtrA taya kara dI hai aura jo usI mAvA 8 paryAyase mokSa prApta karate haiM yahAM para carama zabdase unakA grahaNa hai / caramo deho yeSAM te 'caramadehA' yaha 753 se yahAM para caramadeha padakA vigraha hai| uttamazabdasyotkRSTavAcitvAccakradharAdigrahaNaM // 3 // uttama zabdakA artha utkRSTa hai / jo utkRSTa hoM ve uttama kahe jAte haiM / manuSya AdimeM cakravartI Adi uttama haiM isaliye sUtrameM sthita uttama zabdase yahAM cakravartI AdikA grahaNa hai| ucamo deho yeSAM te 'uttamadehAH' yaha yahAM para 'uttamadeha' padakA vigraha hai| upmaaprmaanngmyaayusso'sNkhyeyvrssaayussH||4|| jinakI AyukI eka do Adi saMkhyAse gaNanA na ho sake kiMtu upamApramANa palya Adise gamya hU~ ho unheM asaMkhyeyavarSAyu kahate haiM aura ve uttara kuru AdimeM utpanna honevAle tiryaMca aura manuSya haiN| hai arthAta asaMkhyeyavarSAyu zabdase bhogabhUmiyAM tithaMca aura manuSyoMkA grahaNa hai| vAhyapratyayavazAdAyuSo hAso'pavartaH // 5 // . upaghAta-Ayuke kamAdeneke vAhya kAraNa viSa zastra Adike dvArA jo AyukA ghaTa jAnA hai usakA nAma apavarta hai / jina jIvoMkI Ayu viSa zastra Adise ghaTa jAnevAlI ho ve apavartya AyuvAle kahe jAte haiM aura jinakI Ayu kisI bhI viSa zastra Adi kAraNoMse ghaTanevAlI na ho ve anapavayaM aayu.||4|| vAle haiN| Upara jo aupapAdika aura caramocama dehadhArI Adi kahe haiM unakI Ayu viSa zastra Adi vAhya kAraNoM ke dvArA ghaTa nahIM sakatI isalie ve anapavayaM AyuvAle haiN| zaMkA-... ... REARRASREKACRORRBRBREGNBARSHAN SOURCECRETSACRORSCORRECEN-CALLIGNORE Page #784 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6 ___ aNtyckrdhrvaasudevaadiinaamaayusso'pvrtdrshnaadvyaaptiH||6|| na vA caramazabdasyottamavizeSaNatvAt // 7 // ___ lakSyake eka dezameM hI lakSaNakA raha jAnA avyApti doSa kahA jAtA hai| cakravartI Adi uttama dehake dhArI saba anapavartya AyuvAle haiM yahAMpara yadi anapavAyupanArUpa lakSaNa uttama dehake dhAraka cakravartI Adi saboMmeM saMghaTita ho jAya taba to vaha nirdoSa mAnA jA sakatA hai kiMtu bArahaveM cakravartI Rs brahmadaca aura navameM ardhacarkI (nArAyaNa) kRSNa evaM inake sivAya aura bhI uttama dehadhAriyoMkI Ayu haiM kA vAhya kAraNoMse apavarta zAsroMmeM kahA gayA hai isalie uttama dehadhArI brahmadaca AdimeM lakSaNake na * ghaTaneke kAraNa vaha avyAdhi doSagrasta hai ? so ThIka nhiiN| yahAMpara carama zabdakA uttama zabda vizeSaNa meM hai| isalie jo carama aura uttama dehakA dhAraka hogA vahI anapavayaM AyuvAlA ho sakatA hai kiMtu jo kevala uttama dehakA dhAraka hogA vaha anapavartya AyuvAlA nahIM ho sakatA / brahmadaca aura kRSNa 8 Adika yadyapi uttama dehake dhAraka haiM paraMtu caramazarIrI nahIM isalie anapavAyurUpa lakSaNake hai lakSya na honeke kAraNa unameM lakSaNa na jAnese koI doSa nahIM / yadi yahA~para phira yaha zaMkA kI hai jAya ki- / / uttamagrahaNameveti cenna tdnivRttH||8|| ____ sUtrameM uttamazabdakA grahaNa hI upayukta hai| uttama dehavAle hI anapavanaM AyuvAle hote haiM aise meM arthameM koI doSa nahIM, carama zabdakA grahaNa vyartha hI hai ? so ThIka nhiiN| brahmadaca cakravartI aura kRSNa / 6 Adi bhI ucama dehake dhAraka haiM paraMtu ve anapavartya AyuvAle nhiiN| yadi sUtrameM carama zabdakA grahaNa na 6 kiyA jAyagA to brahmadatta Adi uttama dehake dhArakoMmeM lakSaNa na jAnese Upara kahA huA avyAptidoSa COPIDAESAMEEGORRESPECIPES SHORORSCResik 761 Page #785 -------------------------------------------------------------------------- ________________ WOR asAra jyoMkA tyoM tadavastha rhegaa| isalie carama zabdakA grahaNa vyartha nhiiN| yadi kadAcit yaha zaMkA kI jAya ki caramagrahaNameveti canna tasyocamatvapratipAdanArthatvAt // 9 // yadi uttama deha kahanepara avyApti doSa AtA hai taba caramadeha zabda hI kaha denA cAhie / brahma datta aura kRSNa Adi ucama zarIrI honepara bhI caramazarIrI nahIM isalie avyApti doSakA bhI saMbhava || nahIM ? so bhI ThIka nhiiN| 'carama deha samasta dehoMmeM uttama deha hai' isa tAtparyake pragaTa karanekelie sUtrameM | || uttama zabdakA grahaNa kiyA gayA hai isalie usakA grahaNa vyartha nhiiN| kahIM kahIMpara 'caramadehAH' itanA| ||| hI pATha rakkhA hai / uttama.zabdakA ullekha hI nahIM kiyA hai| vizeSa-vAstavameM carama zarIrakA artha yahI hai ki aba dUsarA zarIra dhAraNa nahIM karanA hogA usI zarIrase mokSa prApta ho jAyagI isaliye jo zarIra mokSakA sAkSAt kAraNa hai vaha svayaM uttama hai usakI uttamacA pragaTa karaneke liye kisI bhI zabdakI AvazyakatA nahIM isaliye vArtikakArane 'caramadehA' iti keSAMcit pAThaH' aisA bhI kahA hai| isaliye sUtrameM jo uttama zabdakA ullekha kiyA gayA vaha kevala carama zarIrake svarUpa pragaTa karaneke liye hai / isarItise aupapAdika caramocamadehadhArI aura asaMkhyAtavarSakI Ayuke dhAraka anapavalaM AyuvAle haiM yaha bAta nirdhArarUpase siddha ho gaI / yadi 6 yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki aprAptakAlasya maraNAnupalabdharapavartAbhAva iti cenna dRSTatvAdAmraphalAdivat // 1 // Ayuke aMtasamayameM hI maraNa hotA hai bIcameM maraNa nahIM ho sakatA isaliye bIcameM hI AyukA apavarta SATABASEAAAAAAABBREA REERBARS Page #786 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4. CRPUR 6 viccheda, mAnakara aupapAdika Adise bhinna saMsArI jIvoMko apavartya AyugalA mAnanA ayathArtha 6 hai ? so ThIka nhiiN| jisataraha Amra Adi phaloMkA jisasamayameM pAka honA nizcita hai usase pahile hI ayA 8 upAyake dvArA arthAt pAla AdimeM rakhanese bIcameM hI pakajAnA dIkha paDatA hai usIprakAra mRtyukA jo Rs samaya nizcita hai usake pahile hI AyukarmakI udIraNAke dvArA bIcameM hI maraNa ho jAtA hai isarItise hai jaba AMyukarmakA apavarta yuktisiddha hai taba aupapAdika Adise bhinna saMsArI jIvoMko apavalaM AyuvAlA hU~ * mAnanA ayathArtha nhiiN| aura bhI yaha vAta hai ki AyurvedasAmarthyAcca // 11 // ___ aSTAMga Ayurveda vidyAkA jAnakAra aura cikitsA karane meM parama pravINa vaidya yaha samajhakara ki / 'vAta Adike udayase zIghra hI isake zleSma Adi vikAra utpanna honevAlA hai, vAta Adike udayake pahile aprakaTa bhI use vamana aura dasta Adike dvArA naSTa kara detA hai tathA rogIkI akAla mRtyu na ho jAya isaliye rasAyana khAneke liye bhI AjJA detA hai / yadi aprAptakAla maraNa arthAta akAla mRtyu na ho taba usakA rogIko rasAyana khAnekI anumati denA nirarthaka hI hai kyoMki akAla mRtyu na mAne jAnepara rasAyana binA khAye bhI rogI bIcameM nahIM mara sakatA paraMtu rogIko rasAyana khAnekI anu. yati vaidyakI nirarthaka nahIM dIkha paDatI yaha sarvAnubhavasiddha hai isaliye Ayurveda zAstrake AdhArase bhI aupapAdika Adi jIvoMse bhinna saMsArI jIvoMkI akAla mRtyu mAnanA yuktiyukta hai / isasItase aupapAdika Adise bhinna saMsArI jIva apavartya AyuvAle haiM yaha bAta nirvivAda siddha hai| yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki 765 Page #787 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sincha ambAna bhASA duHkhapratIkArArtha iti cennobhavathAdarzanAta // 12 // AyurvedakI cikitsA akAlamRtyuke dUra karanekeliye nahIM kI jAtI kiMtu rogajanya duHkhake dUra karaneke liye kI jAtI hai ? so ThIka nhiiN| jinake rogajanya kaSTa hai unakI bhI cikitsA kI jAtI hai aura 767 jinake rogajanya kaSTa nahIM hai unakI bhI cikitsA kI jAtI hai yadi rogajanya duHkhake dUra karaneke | liye ho cikitsA hotI to jinheM koI kleza nahIM hai unakI cikitsA nahIM honI cAhiye thI paraMtu |hotI avazya unakI cikitsA hai isaliye AyurvedakI cikitsA akAlamRtyuke dUra karaneke liye hI || mAnI jAyagI isa rAtise akAla mRtyukI middhi nirvAdha hai / yadi yahaoNpara yaha zaMkA kI jAya ki kRtapraNAzaprasaMga iti cenna dattvaiva phalaM nivRtteH||13|| ___ jaba akAlamRtyu siddha hai taba jo karma jisa vyaktine kiyA hai usakA use binA phala mile bIcameM || usakI mRtyu ho jAnese-kiyA huA karma saba vyartha jAyagA / isarItise kRtapraNAza doSa AtA hai ?/ so ThIka nhiiN| jo kArya nahIM kiyA gayA hai usakA to phala nahIM bhogA jA sakatA aura jo kArya kiyaa| yA gayA hai usake phalakA vinAza nahIM ho sakatA / yadi vinA kiye kAryakA bhI phala bhogA jAyagA to | mokSakA abhAva kahanA paDegA kyoMki akRta kAryake phala sukha duHkha AdikA bhoga siddhoMke bhI saMbhava | hogaa| tathA jahAM sukha duHkhakA saMbhava hai vahAM saMsAra hai isa rUpase koI bhI jIva siddha vA mukta na kahA || jaaygaa| yadi kiye gaye karmake phalakA nAza mAnA jAyagA to dAna pUjA svAdhyAya Adi kriyAoMkA lopa hI kara denA pddegaa| kyoMki dAna AdikA phala zubhagati AdikI prApti hai jaba zubhagati Adi 4717 kI prApti hI na hogI taba dAna Adi kriyA vyartha hI hai isaliye jo kArya kiyA jAtA hai vaha apanA RATARROTRAISRTCHISARERATERIES AHARASHTRA Page #788 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . KARELATEK AR RECECRECORRECRBA phala karanevAleko dekara hI nivRtta hotA hai arthAt jaisA kArya kiyA jAyagA niyamase usakA anukla phala kartAko bhoganA pddegaa| jo corI aura hiMsA karegA usake anukUla duHkharUpa phala use bhoganA paDegA aura jo devapUjA Adi zubhakArya karegA usakA sukharUpa phala bhoganA hogA paraMtu hAM jisaprakAra gIle vastrako sikoDakara rakha diyA jAtA hai to usa gIlepanake vinAzakA jitanA kAla nizcita hai utane kAlameM hI jAkara vaha gIlApana naSTa hotA hai aura yadi havA aura ghUpameM usa vanako phailA diyA / jAtA hai to vIcameM hI usakA gIlApana naSTa ho jAtA hai usIprakAra viSa zastra Adi vAhya kAraNoMke Tra sannidhAna na honepara to AyukA jitanA kAla nizcita hai utanA hI vidyamAna rahatA hai aura ukta vAhya haiN| kAraNoMke sannidhAna honepara kAlake pUrNa na honepara bIcameM hI mRtyu ho jAtI hai yaha vizeSa hai isaliye akAlamRtyukA mAnanA sarvathA yuktiyukta hai| vizeSa atraupapAdikAdInAM nApavartya kadAcana / sauNpaacmaayuriidRkssaadRssttsaamrthysNgteH||1|| sAmarthyatastato'nyeSAmapavalaM vissaadibhiH| siddhaM cikitsitAdInAmanyathA nissphltvtH||2|| . . bAhyapratyayAnapavartanIyamAyuHkarmaprANidayAdikAraNavizeSopArjita tAdazAdRSTaM tasya sAmarthyamu. / dayastasya saMgatiH saMprAptistato bhavadhAraNamaupapAdikAdInAmanapavamiti sAmarthyAdanyeSAM saMsAriNAM tadviparItAdRSTavizeSAdapavayaM jIvanaM viSAdibhiH siddhaM / cikitsitAdInAmanyathA niSphalatvapataMgAt / nahyaprAptakAlasya maraNAbhAvaH khaDgaprahArAdibhimaraNasya darzanAt / prAptakAlasyaiva tasya tathA darzana miti / cet kaH punarasau kAlaM prApto'pamRtyukAlaM vA prathamapakSe siddhasAdhyatA / dvitIyapakSe khaDgaprahArAdinirape- : kSatvaprasaMgaH, sakalavahiHkAraNavizeSanirapekSasya mRtyukAraNasya mRtyukaalvyvsthiteH|shstrsNpaataadi vahi Page #789 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA 68 809 | rNgkaarnnaanvyvytirekaanuvidhaayinstsyaapmRtyukaalsaapptteH| tadabhAve punarAyurvedaprAmANyAcaki sitAdInAM ka sAmopayogaH / duHkhapratIkArAdAviti cet tathaivApamRtyupratIkArAdau tadupayogo'stu zAvaNAra || tasyobhayathA darzanAt / nanvAyuHkSayAnimico'pamRtyuH kathaM kenacitpratikriyate tarkhAsadvedyodayanimitvaM / duHkhaM kayaM kenacitpatikriyatAM / satyapyasadyodaya'taraMge hetau duHkhaM vahiraMge vAtAdivikAre tatpratipakSau. |paghopayogopanIte dukhasyAnutpace pratIkAraH syAditi cet tarhi satyapi kasyacidAyurudaye'taraMge hetau / da bahiraMge pathyAhArAdau vicchinne jIvanasyAbhAve prasaktai tatsaMpAdanAya jIvanApAnamevApamRtyorastu pratI- 18/ kaarH| satyapyAyuSi jIvanasyAbhAvaprasaktau kRtapraNAzaH syAt iti cait tarhi satyapyasadvadyodaye duHkha| syopazamane kathaM kRtapraNAzo na bhavet ? kaTukAdibheSajopayogajapIDAmAtra svaphalaM dattvaivAsadvedyasya nivRt | kRtapraNAzaiti ceta, tAyuSo'pi jIvanamAtraM svaphalaM dattvaiva nivRtteH kRtapraNAzo mAbhUt / viziSTaphalaPli dAnAbhAvastUbhayatra smaanH| tato'sti kasyacidapamRtyuzcikitsitAdInAM saphalatAnyathAnupapatceH, karma |NAmayathAkAlavipAkopapavezAmraphalAdivat / (zlokavArtika) jIvadayA Adi kAraNa vizeSoMse saMcita aupapAdika AdijIvoMkA Ayukarma anapavartanake yogya | | adRSTakI sAmarthyase hai viSa zastra Adi vAhya kAraNoMse asamayameM naSTa nahIM ho sakatA isalie anapavartya hai aura inase bhinna samasta saMsArI jIvoMkA Ayukarma viSa Adike dvArA apavartya hai yaha svataH sAmarthyasiddha hai| yadi aupapAdika Adise bhinna saMsArI jIvoMkI akAlamRtyu nahIM mAnI jAyagI to hai jo rogakI nivRcikelie cikitsA Adi kArya kie jAte haiM ve niSphala mAne jAyage kyoMki AyukA hai PI jitanA samaya nizcita hai usase pahile bIcameM to mRtyu hogI nahIM phira isa AzAse ki yaha rogase | RSONAGAC BARBA ROR ASSAMEEC% Page #790 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ampAva FilesANSAR IMARREAPESAs se mukta ho jI paDegA, cikitsA karAnA vyartha hai / nizcita kAlake bhItara maraNa hotA hI nahIM yaha bhI bAta hu nahIM kyoMka talavAra Adise mRtyu hotI dIkha paDatI hai isalie akAlamRtyumAnanI pddegii| yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki talavAra vA viSa Adike dvArA jo maraNa hotA hai vaha kAlaprApta hI maraNa hai akAlapApta nahIM ? so hU~ ThIka nhiiN| kyoMki vahAMpara ye do prazna uThate haiM ki talavAra Adise jo maraNa hotA hai vaha, sAmAnya hU~ rUpase kAlameM hotA hai ki mRtyu ke kAlameM hotA hai ? yadi kahA jAyagA ki prAptakAlameM hotA hai taba jo hU~ hU~ bAta siddha hai usIko siddha kiyA kyoMki sAmAnyarUpase kisI na kisI kAlameM avazya maraNa hogA hI hU~ , phira talavAra Adine kyA siddhi kI / yadi yaha kahA jAyagA ki mRtyu ke kAlameM talavAra Adise maraNa hotA hai taba talavAra AdikI koI apekSA nahIM kyoMke talavAra Adi vAhya kAraNavizeSoMse nirapekSa (aMtaraMga) mRtyukAraNase hI mRtyukAlameM maraNa ho sakatA hai, mRtyukAlameM maraNakelie talavAra Adi vAhyakAraNoMkI koI AvazyakatA nahIM kiMtu talavAra Adi vAhyakAraNoMkA anvaya vyatireka akAla mRtyuke sAtha hai arthAt talavAra Adise maraNa honepara akAla mRtyu hotI hai aura akAlamRtyu ke abhAvameM 9 talavAra Adise maraNa bhI nahIM ho sktaa| isalie jisasamaya talavAra Adise maraNa hogA vaha samaya * akAlamRtyukA mAnA jaaygaa| talavAra Adise maranA pratyakSa siddha hai isalie akAlamRtyukA abhAva nahIM mAnA jA sktaa| yadi akAlamRtyu saMsArameM na mAnI jAyagI to Ayurveda saMbaMdhI cikitsAkA mabhAva mAnanA paDegA kyoMki akAlamRtyukI rakSArtha AyurvedasaMbaMdhI cikitsA kI jAtI hai jaba 2 770 akAlamRtyu hI nahIM tava AyurvedasaMbaMdhI cikitsA nirarthaka hai| yadi yahaoNpara yaha kahA jAyagA ki Page #791 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ba0rA0 bhASA .SABRI hai ki aMtaraMga kAraNo cikitsI Adise pratIkAi ki duHkha bhI asAtavadanI usakI nivRtti nahIM ho rogajanya klezakA abhAva karanA hI usakA prayojana hai taba vahAMpara bhI yaha kahA jA sakatA hai ki akAlamRtyukA dUra karanA hI usakA prayojana mAna lenA cAhiye kyoMki rogajanya duHkha aura akAla-8 hU~ mRtyukA abhAva donoM hI kArya cikitsAke anubhavameM Ate haiM yadi kadAcit phira yahAMpara yaha zaMkA hU~ kI jAya ki akAlamRtyu Ayukarmake kSayakI kAraNa haiM isaliye cikitsA Adise usakI nivRci nahIM ho hai * sakatI taba vahAM para bhI yaha kahA jA sakatA hai ki duHkha bhI asAta vedanIya karmake udayakA kArya hai| 1 isaliye usakA bhI cikitsI Adise pratIkAra nahIM kiyA jA sktaa| yadi yahA~para yaha kahA jAya 8 ki aMtaraMga kAraNa asAtavedanIya karmakA udaya aura vahiraMga kAraNa bAta pica Adike vikArakI 6 upasthiti duHkha hotA hai vAta Adi vikArakI virodhI auSadhiyAM pratyakSasiddha haiM isaliye unheM up| yogameM lAnepara duHkhakI utpaci na honeke kAraNa usakA pratikAra hai to vahAMpara bhI yaha kahA jA sakatA hai.ki aMtaraMga kAraNa Ayukarmake udayake rahanepara aura vahiraMga kAraNa pathya AhAra Adike viccheda hai ho jAnepara jInekI koI AzA nahIM rahatI usa jIvanakI rakSArtha cikitsAse jIvanakA vidyamAna nA hI akAlamRtyukA pratikAra hai isaliye cikitsAke phalasvarUpa akAlamRtyukA niSedha nahIM jA sakatA / yadi yahA~para phira yaha zaMkA kI jAya ki yu karmake vidyamAna rahate bhI vIcameM hI yadi jIvanake abhAvakA prasaMga (akAlamaraNa) mAnA to kRtapraNAza doSa arthAt adhika Ayuke upArjana karane ke liye tathA sukha bhoganeke liye jo kiyA jAtA hai usake phalakA nAza ho jAyagA taba vahAMpara bhI yaha kahA jA sakatA hai ki CRORREKESAKASIASTE Page #792 -------------------------------------------------------------------------- ________________ EASUPASABAUJRECODIRECECREASBABU asAt vedanIya karmake vidyamAna rahate bhI yadi cikitsAke bIcameM hI duHkhakA upazama kara diyA jAyagA taba bhI kRtapaNAzarUpa doSa tadavastha hai / yadi kadAcit yahAM yaha kahA jAya ki-kaDavI kaselI Adi auSadhoM ke khAnepara kucha kleza hotA hai vahI kleza asAta vedanIya kamake udayakA phala hai usa phalakoM 6 dekara asAtavedanIya karmake naSTa ho jAnepara kRtapraNAza doSa nahIM ho sakatA ? taba vahAMpara bhI yaha kahA kahA jA sakatA hai AyukA jIvanamAtra pradAna karanA yahI phala hai jabataka Ayu rahe tabataka jInA yaha RP phala nahIM basa usa jIvanarUpa phalako pradAnakara Ayukarmake naSTa ho jAnepara bhI kRtapraNAza doSa nahIM | ho sktaa| yadi Ayukarmake kisI vizeSa phalakI kalpanA kI jAyagI to vaha vedanIya karmameM bhI mAnI jAyagI isaliye vizeSa phalakA abhAva hI samAnarUpase donoMmeM mAnanA paDegA / isaliye yaha vAta siddha ho cukI ki jisaprakAra Ama Adi phaloMke pAla Adike saMbaMdhase bIca meM hI vipAka dIkha paDatA hai anyathA usakA pAla Adi lagAnA vyartha hI hai usIprakAra cikitsA Adi kAryoMke dekhanese kisI kisI manuSyakI akAlamRtyu bhI nizrita hai anyathA cikitsA AdikA karAnA niSphala hai isaliye akAlamRtyukA mAnanA pramANasiddha hai| isaprakAra zrItattvArAjavArvikAlaMkArakI bhASATIkAmeM dUsarA bacAva samAta dumA // 2 // `m Page #793 -------------------------------------------------------------------------- Page #794 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AN AS TRASRAESTRAMSTRE-STRAMESTRASTRI zrItattvArtharAjavArtikAlaMkAra hai zrI (dvitIya khaMDa samApta) Clas SN ENG"FRIEOHIGHEIGHEpain Page #795 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrItattvArtharAjavArtikAlaMkAra / Page #796 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzakapannAlAla bAkalIvAla mahAmaMtrI-bhAratIyajainasiddhAMtaprakAzinI saMsthA vizvakoSa lena, bAdhavAjAra, klkttaa| zrIlAla jaina kAvyatIrtha, jainasiddhAMjaprakAzaka pavitra presa vizvakoSa lena, bAdhavAjAra bjkcaa| Page #797 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atha tRtiiyaadhyaayH| 00000 samyagdarzana Adike bhedase mokSamArga tIna prakArakA kahA gayA hai unameM sabase prathama uddiSTa samya-||5|| gdarzanakA viSaya pradarzana karanekeliye jIva Adi padArthoM kA upadeza Avazyaka thA isaliye jIva | Adi padArthoM kA nirdeza kiyA gayA / aba una jIva Adi padArthoMke rahanekA sthAna varNana karanA | cAhiye vaha sthAna loka hai arthAta jIva lokake bhItara rahate haiM vaha loka adholoka madhyaloka aura hai| Urdhvalokake bhedase tIna prakArakA hai / unameM kramaprApta sabase pahale agholokakA varNana kiyA jAtA hai| hai| athavA jaba taka manuSyako sukha sAmagrI prApta rahatI hai taba taka use duHkhadAyI bhI viSayabhogoMse saMsArameM | vairAgya nahIM hotA kiMtu jaba duHkha bhoganA paDatA hai usa samaya use saMsArake padArthoM se eka dama saMvega ho | jAtA hai aura usase sarvathA saMbaMdha choDaneke lie vaha udyata ho jAtA hai| tInoM lokoMmeM narakoMmeM pracaMDa | zIta aura uSNatAke kAraNa tIvra vedanA hai| use suna kara jIvoMko vairAgya ho jAya aura ve apane Atma-|| kalyANArtha pravRtta ho jAya isaliye tInoM lokoMmeM sabase pahale adholokakA varNana kiyA jAtA hai| athavA 'bhavapratyayo'vadhidevanArakANAM' arthAt deva aura nArakiyoMke bhavakAraNaka avadhijJAna hotA hai, COMCHACHECRECORDAROBABPECLARIA ABSABABEEFORPHOLORSCOR 98 Page #798 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya yahA~para nAraka zabdakA ullekha kiyA gayA hai vahAMpara yaha prazna uThatA hai ki ve nArakI kauna haiM ? isalie ' nArakiyoM ke pratipAdanake liye sabase pahile ve jahAM para rahate haiM usa sthAnakA kathana kiyA jAtA hairatnazarkarAvAlukApaMkadhUmatamomahAtamaHprabhAbhUmayo ghanAMbuvAtAkAza pratiSThAH sptaadho'dhH||1|| ratnaprabhA zarkarAprabhA vAlukAprabhA paMkaprabhA ghUmaprabhA tamaHprabhA aura mahAtamaHprabhA ye sAta bhUmiyAM haiM aura kramase ekake nIce dUsarI dUmarIke nIce tIsarI isa prakAra nIce nIce tIna vAtavalaya aura AkAzake Azraya sthira haiM arthAt samasta bhUmiyAM ghanodadhivAtavalayake AdhAra haiN| ghanodadhivAtavalaya / ghanavAtavalayake AdhAra hai / ghanavAtavalaya tanuvAtavalayake AdhIna hai tanuvAtavalaya AkAzake AdhAra hai aura AkAza apanA AdhAra Apa hai| ratnAdInAmitaretarayoge dvNdvH||1|| ratnaM ca zarkarA ca vAlukA ca paMkazcadhumazca tamazca mahAtamazca ratnazarkarAvAlukApaMkaghUmatamomahA3 tamAMsi, yaha yahA~para ratna zarkarA Adi zabdoMkA ApasameM itaretarayoga dvaMdva samAsa hai| ___prabhAzabdasya pratyeka parisamAptirmujivat // 2 // jisa taraha 'devadatta jinadatta aura gurudatta bhojana kareM' yahAMpara bhuji kriyAkA devadatta Adi sabake sAtha saMbaMdha hai usI prakAra sUtrameM jo prabhA zabda hai usakA bhI ratna Adi saboMke sAtha saMbaMdha hai| usase ratnaprabhA zarkarAprabhA vAlukAprabhA dhUmaprabhA tamaHprabhA aura mahAtama prabhA isa prakAra bhUmiyoMke nAma samajha lenA caahiye| 771 Page #799 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tArA0 bhASA 775 ASALAASABALESEDIESIBCCISHORIBRAHISARLA sAhacaryAttAcchabdyasiddhiryaSTivat // 3 // adhyAya jisa taraha yaSTisahacarita arthAt jisa puruSake hAthameM lakaDI hotI hai use bulAte samaya loga hI 'o lakaDI' kaha kara pukArate haiM usI prakAra devadattake pAsa lakaDo dekha kara devadatta yaSTi kaha diyA | jAtA hai aura yaha yaSTi hai aisA vyavahAra hone lagatA hai usI prakAra citra 1 baja ra vaiDUrya 3 lohita 4 kSemasAra 5 galva 6 gomeda 7 pravAla 8 jyotirasa 9 aMjanamUla 10 kAMka 11 sphaTika 12 caMdana 13 varvaka 17 vakula 15 aura zilAmaya 16 ina solaha prakArake ratnoMkI prabhAke samAna prabhA honese pahilI bhUmikA nAma ratnaprabhA hai| zarkarA-zakkarakIsI prabhAvAlI honese dUsarI bhUmikA nAma zarkarAprabhA hai|| vAluke samAna prabhAvAlI honese tIsarI bhUmikA nAma bAlukAprabhA hai| kIcaDake samAna prabhAvAlI honese | TU|| cauthI pRthivIkA nAma paMkaprabhA hai| dhUvAMke samAna prabhAvAlI honese pAMcavIM bhUmikA nAma dhUmaprabhA hai| aMdhakAra ke samAna prabhAvAlI honese chaThI pRthivIkA nAma tamaHprabhA hai aura vahala aMdhakArake samAna prabhAvAlI honese sAtavIM bhUmikA nAma mahAtamaHprabhA hai / zaMkA tamaHprabheti viruddhamiti cenna svaatmprbhopptteH||4|| tamakA artha aMdhakAra hai aura prabhAkA artha prakAza hai isalie zIta aura uSNake samAna donoM hI padArtha ApasameM virodhI haiN| kyoMki tamaH prabhA nahIM ho sakatA aura prabhA tama nahIM kahI jA sakatI isa rItise aMdhakArake samAna jisakI prabhA ho vaha tamaHprabhA hai yaha kahanA ayukta hai / so ThIka nhiiN| prabhAkA artha prakAza hI nahIM hai kiMtu dravyoMkA nija svarUpa bhI prabhA kahA jAtA hai isIlie manuSya AdimeM yaha vyavahAra hotA hai ki amuka manuSya cikanI prabhAvAlA hai aura amuka manuSya rUkhI prabhA UttCASSESAMER: CREASANGRECSIR-34 Page #800 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAra NROGRSiSGANG vAlA hai arthAt amuka puruSakA ceharA sapheda kAMtivAlA hai aura amukakA ceharA kAlI kAMtivAlA hai yahAMpara kAle mukhameM bhI kAMti vyavahAra hotA hai| isa rItise jaba tamakI bhI prabhA siddha hai taba jisameM aMdhakArakIsI prabhA ho vaha tamaHprabhA bhUmi hai yaha artha bAdhita nhiiN| zaMkA bhede rUDhizabdAnAmagamakatvamavayavArthAbhAvAditi cenna sUtrasya pratipAdanopAyatvAt // 5 // __ avayavoMke arthoMke bhedase zabdoMmeM bheda mAnA jAtA hai| rUDhi zabdoMmeM avayavoMkA artha liyA nahIM jAtA isaliye unakA koI bhI bhedaka na honese rUDhi zabda ApasameM bhinna nahIM ho skte| ratnaprabhA 3 Adi zabda bhI rUDhi haiN| avayavoMkA yahAM bhI artha nahIM liyA jA sakatA imalie inakA bhI ApasameM / bheda nahIM kahA jA sktaa| so ThIka nahIM / ratnaprabhA Adi saMjJAzabdoMkA bhinna bhinna rUpase pratipAdana karanevAlA sUtra maujUda hai arthAt zabdakI zaktikA grahaNa vyAkaraNape vA umamAna vA koza vA AptahU~ vAkya vA vyavahAra vA vAkya zeSa athavA prayojanake sannidhAnase hotA hai / yahAMpara ratnaprabhA Adike 18 bhedakA jJApaka sUtra hai / tathA sUtrameM jisa rUpase zabdoMkA guMphana kiyA gayA hai usakA dUsare dUsare zabda * vA vAkyoMkA saMbaMdha kara unake dvArA bhinna bhinna rUpame artha ho jAnese ratnaprabhA AdikA bheda yuktisiddha hai arthAt sUtrameM jo ratnaprabhA zabda hai vaha prasiddha ratnoMkI prabhAke samAna prabhAkA dhAraka honese ratnaprabhA arthakA dyotaka hai aisA dUsare dUsare zabdoMke sAtha saMbaMdha ho jAnese vaha zeSa chahoM narakoMse bhinna siddha ho jAtA hai isItaraha zarkarAprabhA AdimeM bhI samajha lenA caahiye| bhUmigRhaNamadhikaraNavizeSapratipattyarthaM // 6 // jisa taraha svargapaTala pRthivIkA raMcamAtra bhI sahArA na lekara avasthita haiM usataraha naraka ava SHAREGACHANGVDsix-oldDEOGA EECHERSok Page #801 -------------------------------------------------------------------------- ________________ REPS adhyAya 0rA0 bhASA 777 | sthita nahIM kiMtu ve pRthivIke sahAre hI Tike hue haiM isa prakAra narakoMke AdhAroM kA jJAna karAnakolaye hU~| sUtrameM bhUmi zabdakA ullekha kiyA gayA hai| ghanAMbvAdigrahaNaM tadAlaMbananirmAnArtha // 7 // IPI jo bhUmi narakoMkA Alabana batalAI gaI haiM unakA bAlaMbana kyA hai ? yaha vAta pragaTa karanekeliye hai| sUtroM 'dhanAMbubAtAkA mitroM 'dhanAMbavAtAkAzapratiSThAH' isazabdakA ullekha hai| ghanamevAMba ghanAMba, ghanAMbaca bAtazca AkAzaM ca 3 'ghanAMbuvAtokAzAni, tAni pratiSThA-Azrayo yAsAM tAH'dhanAMbuvAtAkAzapratiSThAH' yaha dhanAMbuvAtAkAza 6 pratiSTha zabdakA vigraha hai| mAra artha yaha hai ki-ratnaprabhA Adi samasta bhUmiyAM ghanodadhivAtavalayake AdhAra haiN| ghanodadhivAtavalaya dhanavAtavalayake AdhAra hai| ghanavAtavalaya tanuvAtavalayake AdhAra hai| tanuvAtavalaya hai| AkAzake AdhAra hai aura AkAza khayaM AdhAra aura svayaM Adheya hai uptakA koI anya AdhAra nahIM isaliye vaha apanA Apa AdhAra hai| arthAt-dhanakA artha puSTa-saghana hai aura aMbukA artha jala hai jisa vAyu maMDalameM saghana jala-udadhi ho vaha ghanodadhivAtavalaya hai / jisa vAyumaMDalameM kevala saghanatA ho vaha dhanavAtavalaya hai aura jo vAyumaM'la moTA na hokara sUkSma ho naha tanuvAtabalaya hai| ina tInoM vAtavalayoM meM pratyeka bIsa bIsa hajAra ---1-dAtazca vAtazca vAtau yaha yahA~para eka zeSa samAsa mAnI hai eka zepa samAsakA yaha niyama hai ki samAna aneka zabdoMmeM eka hI zabda avaziSTa raha jAtA hai anyakA lopa ho jAtA hai isaliye yahApara eka vAta zabdakA lopa ho gayA hai isaliye dhanAMbu vAta se yahApara dhanodadhi bAta aura dhanavAta samajhanA cAhiye tathA dhana zabda sAmAnya hai vaha tanurUra vizeSakI AkAkSA rakhatA hai ye bAta zabdase yahAM tanucAtakA bhI grahaNa hai isamakAra ghamAMbuvAta zabda ghanodadhi vAta banavAta aura tanuvAta ina tIna vAtavabokA ghotaka hai| REGISAREECR-StogalleSANCEROSCRIBERSon] - - Page #802 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya yojana moTA hai isaprakAra milakara tIno vAtavalayoMkI muTAI sATha hajAra yojanakI hai| inameM ghanodadhivAtavalayakAraMgamUMgake samAna hai / ghanavAtakA raMga gAyake mUtrake samAna hai aura tanuvAtakA raMga avyakta hai-spaSTarUpase nahIM kahA jA sktaa| ___ ratnaprabhAkI muTAI eka lAkha assI hajAra yojanakI hai aura usake kharabhAga paMkabhAga aura. abbalabhAga ye tIna bhAga haiN| unameM citra vajra vaiDUrya Adi solaha prakArake ratnoMkI prabhAse vyApta khara TU pRthvIbhAga hai vaha solaha hajAra yojanakA moTA hai "tathA citraratnakI prabhAse vyApta citrA, bajaralakI hai prabhAse vyApta vajrA, vaiDUryaratnakI prabhAse vyApta vaiDUryA ityAdi bhinna bhinna solaha prakArake ratnoMse vyApta citrA bajrA Adi bhinna bhinna solaha pRthiviyAM hajAra hajAra yojana moTI haiM / " usake nIce kA paMka bahulabhAga caurAsI hajAra yojanakA moTA hai aura usake nIce kA ap bahulabhAga assI hajAra yojana BASSASSISTRIBRURALLERS kA moTA hai| ___kharabhAgakI Upara nIcekI eka eka hajAra yojana moTI do pRthiviyoM ko choDakara bIcakI caudaha hajAra yojana moTI (aura eka rAjU laMbI cauDI) caudaha pRthiviyoMmeM kiMnara kiMpuruSa mahoraga gaMdharva hai yakSa bhUta aura pizAca ye sAta prakArake vyaMtara devoMke tathA nAgakumAra vidyutkumAra suparNakumAra amikumAra vAtakumAra stanitakumAra udadhikumAra dIpakumAra aura dikkumAra ina nau prakArake bhavanavAsI devoMke nivAsa sthAna haiN| paMkabahulabhAgameM asurakumAra jAtike bhavanavAsI aura rAkSasa jAtike vyaMtaroMke 1-kharamAe paMkamAe bhAvaNadevANa hoti bhavaNANi / vitaradevANa tahA duNDa pi ya tiriyaloe vi // 145 // svAmikArtikepAnupekSA pRSTha 85 778 Page #803 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jarA ASA BABASABA adhyAya SABASS hU~ nivAsa sthAna haiM evaM ap bahulabhAgameM prathama narakake bile haiM jinameM ki nArakI nivAsa karate haiM / isa hai prakAra milakara ratnaprabhA pRthivIkI moTAI eka lAkha assI hajAra yojanakI hai / tathA zarkarA pRthivIM kI muTAI bacIsa hajAra yojanakI hai isIprakAra chaThI pRthivIparyaMta nIce nIcekI pRthiviyoMkI muTAI cAra || / cAra hajAra yojana kama kama samajha lenA cAhiye arthAt tIsarI bAlukA pRthivIkI muTAI aTThAIsa hajAra yojanakI hai| cauthI paMkaprabhA pRthivIkI caubIsa hajAra yojanakI hai / pAMcavI dhUmaprabhA pRthivIkI bIsa ||5| hajAra yojanakI hai aura chaThI tamaHprabhA pRthivIkI solaha hajAra yojanakI muTAI hai tathA usake Age sAtavIM mahAtama prabhA pRthivI hai usakI muTAI ATha yojanakI hai / samasta pRthiviyoMkA tirachA aMtara hai| asaMkhyAta koDAkoDi yojanakA hai-arthAt eka eka rAjUkA aMtarAla pratyeka narakakA hai| ____ yahAM itanI bAta aura bhI samajha lenI cAhiye ki narakAkA pramANa sAta rAjUmeM kahA hai| vahAM || citrA pRthivIke adhobhAgase dUsare narakakA aMtara eka rAjU hai / dUsarese eka rAjU tIsarekA, tIsarese !! eka rAjU cauthekA, cauthese eka rAjU pAMcaveMkA, pAMcaveMse eka rAjU chaThekA aura chaThese eka rAjU sAtaveMkA hai isa prakAra chaha rAjuoMmeM to naraka haiM aura sAtaveM narakase eka rAjU pAtAla hai ina sAtoM pRthiviyoMkI laMbAI cauDAI lokake aMtaparyaMta jaannii| saptagrahaNamiyattAvadhAraNArtha // 8 // narakoMkI AdhAra bhUmiyAM sAta hI haiM ATha vA chaha nahIM haiM isa prakAra adhika aura nyUna saMkhyAkI 1-merussa hiTThabhAe sattavi rajjU ive aho loo| uDDhamdi uDDhalogo merusamo pajjhimo loo // 120 // svApi0a0 pRSTha 70 779 S -lAlabaranavaTa Page #804 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya HOURUGREESHARE SANSKANCIENCESCRECIPE ra nivRtti ke lie sUtrameM sapta zabdakA grahaNa kiyA gayA hai| yadi yahaoNpara yaha kahA jAya ki-bahutase hai zAsrakAroMne anaMta loka ghAtuoMmeM anaMte pRthivIke prastAra mAna rakkhe haiM unakA parihAra kaise kiyA hai 2 jAyagA ? usakA samAdhAna yaha hai ki anekAMtavAdameM karma, unakA phala aura unake saMbaMdha AdikA OM yuktipUrvaka nirUpaNa kiyA gayA hai tathA usa anekAMtavAda vA karma phala AdikA bhagavAna ahaMtake AgamameM pratipAdana hai sivAya usake anya kisI zAstrameM usakA ullekha nahIM isalie bhagavAna ahaMtakA Agama hI pramANa hai anya koI zAstra pramANIka nahIM mAnA jA sktaa| isalie bhagavAna ahaMtake hU~ AgamameM jo naraka bhUmiyAM aura unake pratara mAne gaye haiM ve hI yuktiyukta haiM, anya zAstroMmeM mAne huye hU~ mithyA haiN| adhodhovacanaM tiryakpracayanivRttyarthaM // 9 // ratnaprabhAke nIce zarkarAprabhA, zarkarAprabhAke nIce vAlukAprabhA ityAdi rUpase eka bhUmi dUsarI bhUmike nIce nIce haiM kiMtu ratnaprabhAke barAbarameM tirachI ora zarkarAprabhA ho aura zarkarAprabhAke barAbarameM tirachI ora vAlukAprabhA ho ityAdi prakArase tirache rUpase unakI sthiti nahIM hai yaha bAta batalAneke 5 liye sUtrameM adho'dhaH zabdakA ullekha kiyA gayA hai / arthAt jisa prakAra madhyalokameM nagara aura grAma, 1-ratnapramAdimA bhUmistadhodhaH shkNraaprmaa| vAlukAdipramAto'ghasnataH paMkamamA matA // 18 // tato dhumprbhaaghstaacto'dhstaattpHprbhaa| tamastamaHmamAtopo bhuvAmitvaM vyavasthitiH // 181 // madhyalokake nIce sabase pahile ratnaprabhA bhUmi hai usake nIce zarkarAmamA, upake nIce vAlukAprabhA, usake nIce paMkaprabhA, usake nIce ghUmapramA, uDake nIce tapaHprabhA aura usake nIce mahAtama:prabhA hai| tatvArthasAra pRSTha 101 / IERSPSC Page #805 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyApa tarA0 SAMBAERBACORRIORSAEKA5 ekake pIche dUsarA, dUsareke pIche tIsarA, isa prakAra tiryak rUpase nagara grAma bane huye haiM, Upara nIce | da nahIM haiM kiMtu samatalameM haiM usa prakAra narakAvAsa nahIM haiM kiMtu ekake nIce dUsarA usake nIce tIsarA, isa rUpase haiN| zaMkA sAmIpyAbhAvAda dvitvAnupapattiriti cennAMtarasyAvivakSitatvAt // 10 // jahA~para Upara nIce rahanevAle padArthaH pAsa pAsa sthita rahate haiM vahAM para 'aghodha' zabdakA prayoga | hotA hai kiMtu jahA~para adhika aMtara rahatA hai vahAMpara usa zabdakA prayoga nahIM hotaa| ratnaprabhA Adi pratyeka bhUmikA asaMkhyAta koDAkoDI yojana pramANa aMtara mAnA gayA hai isalie samIpatA na honese cha 'agho'dhaH zabdakA prayoga nahIM ho sakatA kiMtu vahAMpara 'adhaH' arthAt nIce hai isIkA prayoga honA 0 cAhiye ? so ThIka nhiiN| yadyapi pratyeka bhUmimeM asaMkhyAta kADAkoDI yojana pramANa avazya aMtara hai | paraMta usa aMtarakI yahAMpara vivakSA nahIM isalie 'adhodhaH yaha prayoga bAdhita nahIM kahA jA sktaa| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki jo padArtha vidyamAna na ho usakI avivakSA to kI jA sakatI hai kiMtu jo vidyamAna hai usakI 6 / avivakSA kaisI ? pratyeka bhUmikA balavAna aMtara vidyamAna hai isalie usakI avivakSA nahIM kI jA | sakatI ? so ThIka nahIM / jaMghA para sUkSma romoMke rahate bhI yaha strI alAmekAMDikA arthAt rAmarahita 6 jaMghAvAlI hai tathA atyaMta patale peTake rahate bhI 'anudarA kanyA' yaha kanyA peTarahita hai aisA saMsArameM hU~ 1-likhita pratimeM alomikA eDakA aisA pATha hai, usakA artha hotA hai ki jisa meDeke vAla katara diye jAte haiM usake bhI mUlameM kucha sUkSma bAla rahate hI haiM phira bhI use alomikA vAlarahita er3akA-meDA kaha diyA jAtA hai| BRECABGASIRSANASIRS A GAR Page #806 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 34 vyavahAra hotA hai| yahA~para jisa prakAra roma aura peTake vidyamAna rahate bhI unakI avivakSA mAna kara hai alomakAMDikA aura anudarA kanyA aise zabdoMkA prayoga hotA hai usI prakAra vidyamAna bhI ratnaprabhA Adike aMtarakI avivakSA hai isalie ratnaprabhA Adi bhUmiyAM ekake nIce dUsarI, dusarIke nIce tIsarI ityAdi kramase nIce nIce vyavasthita haiM isa arthake dyotana karanekelie adho'dha zabdakA prayoga nirvAdha hai| athavA ___ tulyajAtIyenAvyavadhAnaM sAmIpyamiti vA // 11 // ____ Upara jo ratnaprabhA Adi bhUmiyoMkA aMtara batalAyA gayA hai vaha pUrva aura uttara bhAgake madhyavartI / honese narakoMke ApasameM hai isI tAtparyake pragaTa karanakaliye adhodhaH, zabdakA prayoga kiyA gayA hai / , arthAt eka pRthvIke nIce dUsarI aura dUsarIke nIce tIsarI isa prakAra ina sAtoM pRthiviyoMke aMtarAlameM aura koI aMtarAla nahIM hai isaliye unakA sAmIpya hai| __pRthutarA iti keSAMcit pAThaH // 12 // kisI kisIne 'saptAdho'dhaH' isake bAda pRthutarA' yaha bhI pATha mAnA hai aura sAto naraka bhUmiyAM nIce nIce eka dUsarIkI apekSA vizAla haiM, yaha pRthutara zabdake ullekhakA tAtparya pragaTa kiyA gayA hai| / yahAM para yaha zaMkA kI jAyAki jahAMpara kucha prakarSatA hotI hai vahIM tarapa aura tamappratyayoMkA prayoga kiyA hai jAtA hai / ratnaprabhA Adi bhUmiyoMmeM to koI prakarSatA jAna nahIM par3atI isaliye pRthutarAH yahA~para tarap hai zabdakA prayoga nirarthaka hai ! so ThIka nahIM, do bhUmiyA~kA milAna karanepara unameM eka bar3I hai dUsarI choTI 7 hai isaprakAra eka dUsarekI apekSA vizeSa mahAnapanA batalAne ke liye tarazabdakA prayoga kiyA gayA hai| %ARNERG 782, RECARBA Page #807 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya | paraMtu vaha bhI ThIka nhiiN| jisa samaya ratnaprabhA bhAmekA mahAnapanA batalAyA jAyagA usasamaya usase kama ||6|| parimANavAlI to koI dUsarI naraka bhUmi hai nahIM, jisakI apekSA ratnaprabhA bhUmiko vizeSa-mahAna kahA jAya isaliye ratnaprabhA bhUmimeM tarap pratyayakA artha lAgU nahIM ho sakatA ataH samAnyarUpase sAto bhUmiyoMmeM nIce nIce mahAnapanekA dyotaka tarap pratyayakA prayoga nirdoSa nahIM kahA jA sktaa| __ dUsarI bAta yaha hai ki pratyeka bhUmimeM narakoMke biloMkA parimANa uttarottara kama mAnA gayA hai || / arthAt nArakiyoMke rahane ke sthAna bile pahile narakameM tIsa lAkha haiM dUmaremeM paccIsa lAkha haiN| tIsaremeM || paMdraha lAkha, cauthemeM dazalakha, pAMcaveMmeM tIna lAkha, chaThemeM pAMcakama eka lAkha aura sAtaveMmeM kevala pAMca | |bile batalAye haiM isarItise uttarottara narakoM (biloM) ko hInatAse ratnaprabhA Adi bhUmiyoM meM nIce nIce | || eka dUsarekI apekSA mahAnapanA ho nahIM sakatA isaliye 'agho'dhaH pRthutarAH' yahAM para tarap pratyayakA | || prayoga nirarthaka hI hai| yadi kadAcit yahAMpara yaha kahA jAya ki___adholokako vetrAsana (vetakA mUDhA) ke AkAra mAnA hai jisataraha vetrAsanakA AkAra nIce | nIce baDhatA jAtA hai usIprakAra naraka bhI nIce nIce adhika vistArayukta mAne gaye haiM arthAt-prathama narakakI citrA pRthivIse dUsare narakake aMtataka vistAra eka rAjU aura eka rAjUke sAta bhAgomeMse chaha | bhAga hai / tIsare narakake aMtameM do rAjU aura eka rAjUke sAta bhAgoMmeM pAMca bhAga hai / cauthe narakake aMtameM tIna rAjU aura eka rAjUke sAta bhAgoMmeM cAra bhAga hai / pAMcave narakake aMtameM cAra rAjU aura 6 eka rAjU sAta bhAgoM meM tIna bhAga hai| chaThe narakake aMtameM pAMca rAja aura eka rAjake sAta bhAgoM meM do 1 sAtI narakoMmeM saba bile milakara caurAsI lAkha hai| AAAAEGENERGRECARINAKAASHIRBA EMASAGAAAAAAAAAAABAR Page #808 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DOGSAHIBGS bhaag| sAtave narakake aMtameM chai rAjU aura eka rAjUke sAta bhAgoMmeM eka bhAga hai aura pAtAla lokake aMtameM vistAra sAta rAjU hai / isI rItise jaba uttarocara vistArakI adhikatAMseM do bhUmiyoMkA ApasameM 8 adhyAna saMbaMdha karane para ekakI apekSA dUsarIko pRthutva mahAnapanA siddha hai taba naraka viloMke parimANakI cha apekSA na kara vistAra rUpa parimANakI apekSAse 'pRthutarAH' yahAM para tarap pratyayakA prayoga nirarthaka nhiiN| yadi yahAM para yaha zaMkA ho ki ratnaprabhA Adi bhUmiyoMkA pRthutva-vistAra rUpa parimANa, una bhUmiyoMkA parimANa nahIM kiMtu bhUmiyoMse vAhya hai / so ThIka nhiiN| svayaMbhUramaNa samudrake eka aMtase dUsare aMtataka jo DorI hai usakA nAma rAjU hai vaha rAjU pUrva pazcima Adi dizAoMke vibhAga karanevAle kAla mahAkAla raurava aura mahA raurava rUpa viloMke aMtataka lI gaI hai aisA AgamameM kahA gayA hai isaliye vaha pRthutva-vistAra, 15 TU bhUmiyoMmeM hI parigaNita hai| aura vaha hInAdhikarUpase hai isalie tarapa pratyayakA prayoga nirarthaka nhiiN| hU~ yadi yahAM para yaha kahA jAya ki vistArakI apekSA yadi pRthutA-mahAnapanA mAnA jAyagA to samasta . hai bhamiyoM meM kathaMcit tiryakrUpase pRthutA siddha ho sakatI hai arthAt kathaMcit cauDAIkI apekSA nIce nIce - hai kI apekSA nIce nIcekI bhUmi mahAna mAnI jA sakatI hai, nIce nIce unakI pRthutA siddha nahIM ho * sakatI arthAt laMbAIkI apekSA ve mahAna nahIM mAnI jA sakatI isaliye 'tiryakpRthutarA' aisA / sUtrameM ullekha karanA cAhiye 'adhodhaH pRthutarA' yaha na kahanA cAhiye / usakA samAdhAna yaha hai ki / 1 sAtave narakameM amatiSThAna pAthaDemeM apratiSThAna nAmakA indrakavilA hai / usakI pUrva dizAmeM kAla, pazcima dizAmeM mahAkAla, dakSiNa dizAmeM raurava aura uttaradizAmeM mahAraukha nAmakA vilA hai| harivaMzapurANa mApA pRSTha 39 Page #809 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sakarA0 tiryak rUpase bhI pRthutA mAnI gaI hai isaliye kathaMcit vizeSaNa bhI sArthaka hai tathA ucarocara narakA adhyAya bhASA 8 bhUmiyoMmeM vedanAkI adhikatA aura Ayu bhI adhika adhika mAnI hai isaliye "padArthakA nimica bhI va sAkSAt padArtha svarUpa mAna liyA jAtA hai' isa niyamake anusAra ukta vedanA aura AyukI adhika hai tAkI kAraNa bhI narakabhUmiyAM vedanA aura AyusvarUpa kahI jA sakatI haiM isa niyamake anusAra athavA ukta vedanA aura AyukA saMbaMdha narakabhUmiyoM ke sAtha hI hai isa kAraNase bhI yahAM para narakabhUmipoMkI / pRthutA lI gaI hai isa rAtise vedanA aura Ayuke prakarSa apakarSakI apekSA bhUmiyoMmeM bhI pahilI pahi lIkI apekSA nIce nIcekI bhUmiyoM meM mahAnapanA siddha hai isaliye 'aghoSaH pRthutarAH' isa vacanakA / ullekha ayukta nahIM kahA jA sakatA ataH 'agho'dhaH pRthutarAH' yaha avazya kahanA cAhiye / vArtika- 18 || kAra isakA uttara dete haiM yaha bAta saba ThIka hai paraMtu ratnaprabhAkA pRthutara nAma nahIM bana sakatA kyoMki | usase anya koI narakabhUmi vistAra vedanA vA AyukI apekSA kama ho taba to ratnaprabhAko pRthu tara kahA || jA sakatA hai kiMtu so to hai nahIM isaliye 'pRthutarAH' zabdake ullekha kI koI bhI sUtroM AvazakatA nahIM / vizeSa ratnaprabhA Adi bhUmiyoMko dhanavAtavalayake AdhAra mAnA hai / ghanavAtavalayako aMbujJAtavala yake AdhAra mAnA hai| aMbuvAtavalayako tanuvAtavalayake AdhAra mAnA hai / tanuvAtavalayako AkAzake AdhAra aura AkAzako apanA Apa hI AdhAra mAnA hai| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya kiAkAzako apanA Apa hI AdhAra mAnanA ayukta hai anyathA bhUmi Adiko bhI apanA Apa AdhAra mAnanA pddegaa| yadi kahA jAyagA ki AkAzakA bhI anya AdhAra mAna liyA jAyagA taba jisako BARACHANDASHABDURABHA ANGREGASC A lwa Page #810 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 013 8 adhyAra SALEGACASSARIBASANTOSHSECONOR AkAzakA AdhAra mAnA jAyagA ura koI anya AdhAra mAnA jAyagA isalie AdhArake mAnane vAna mAnanerUpa donoM pakSoM meM doSa upasthita 3. hone para yaha saba AdhAra AdheyakI kalpanA nirmUla hai ? so ThIka nhiiN| yaha niyama hai ki jo vibhu hU~ dravya arthAta mahatparimANavAlA dravya hotA hai vaha kisIke AdhAra nahIM rahatA kyoMki jo padArtha mahatyahai rimANavAlA ho aura dUsareke Azrita bhI ho ye donoM bAteM ApasameM viruddha haiN| kiMtu jo vibhu nahIM hai hotA vaha avazya dUsareke AdhIna rahatA hai jisa tarai ghaTa Adi kyoMki ghaTa Adike AdhAra bhUmi hai Adi mAne haiN| zaMkAkArane AkAza dravyako vibhu dravya mAna rakkhA hai isalie usakA koI anya ) 3 AdhAra nahIM mAnA jA sktaa| yadi usakA AdhAra koI dUsarA padArtha mAnA jAyagA aura usa S, AdhArakA AdhAra bhI koI dUsarA padArtha mAnA jAyagA to phira kahIM bhI AdhArakA nizcaya na honese hU~ anavasthA doSa hogA isalie AkAzako apanA AdhAra Apa hI mAnanA hogaa| tathA yaha jo kahA hU~ thA ki yadi AkAzako apanA Apa AdhAra mAnA jAyagA to bhUmi Adiko apanA Apa AdhAra khIkAra karanA paDegA kisI anya padArthako unake AdhAra mAnanekI koI AvazyakatA nahIM vaha ayukta hai kyoMki vibhu dravyakA anya koI AdhAra nahIM ho sktaa| bhUmi Adi to vibhu dravya haiM nahIM, . isalie unakA to avazya koI na koI AdhAra mAnanA hogA aura ve dhanavAta Adi svIkAra karane 2 pddeNge| yadi kadAcit yaha zaMkA uThAI jAya ki. mUrtika padArthakA mUrtika padArtha hI AdhAra ho sakatA hai aura usameM usake DATanekI zakti hai 78 mUrtikako amUrtika nahIM DATa sktaa| tanuvAta mUrtika padArtha hai aura AkAza amUrtika pahArya hai Page #811 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ya adhyAya ASA 787 isalie vaha mUrtika tanuvAtakA AdhAra nahIM bana sakatA ? so bhI ThIka nhiiN| medhako dhAraNa karanevAlI | vAyu AkAzake Azraya rahatI hai yaha sarvasammata bAta hai isalie yahAM amUrtika bhI AkAza jisa-|| prakAra meghako DATanevAlI vAyukA Azraya mAnA jAtA hai usI prakAra vaha tanuvAtakA AdhAra bhI kahA ! jA sakatA hai koI doSa nahIM hai| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki meghako dhAraNa karanevAlI vAyukA AdhAra to jala hai, AkAza nahIM hai isalie AkAzakA | AzrayapanArUpa sAdhyake na rahanese meghadhAraNa vAyu' yaha dRSTAMta sAdhyavikala kahA jAyagA ? so ThIka ||4|| nhiiN| vAyuke avayavasvarUpa anaMte vAyuparamANu mAne gaye haiM aura una sabakA Azraya AkAza hai yaha || bhI svIkAra kiyA gayA hai / ve paramANurUpa avayava vAyusvarUpa avayavIse bhinna nahIM isalie megha ko | dhAraNa karanevAlI vAyukA bhI Azraya: AkAza svataH siddha hai isa rItise AkAzakA AzrayapanArUpa | sAdhyake na rahanese 'meghadhAraNavAyu' yaha dRSTAMta sAdhyavikala nahIM kahA jA sktaa| tathA- - // vipakSameM jisa hetukA na rahanA saMdeharUpa ho-nizcitarUpa na ho vaha 'saMdigdhavipakSavyAvRcika hetu' | kahA jAtA hai| tanuvAto vyomapratiSThaH, tanuvAtavizeSatvAta arthAt tanuvAta AkAzake Azraya hai || kyoMki vaha tanuvAta vizeSa svarUpa hai isa anumAnameM tanuvAtavizeSasvarUpa hetukA tanuvAtarUpa pakSase || bhinna padArthameM na rahanA saMdigdha nahIM nizcita hI hai, arthAt vaha tanuvAtarUpa pakSameM hI nizcitarUpase || rahatA hai tathA AkAzase bhinna anya koI bhI padArtha tanuvAtakA AdhAra bhI nahIM siddha ho sakatA isalie amUrtika bhI AkAza tanuvAtakA AdhAra hai yaha vAta sarvathA yuktiyukta hai / yadi yahA~para yaha zaMkA di 780 kI jAya ki RSSBASHTREACTRIBHASABA - PRBIBABASAHISABRIDDRESSIRESPUIRE - - Page #812 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya tanuvAtakA svabhAva to sarvathA kaMpita honA hai vaha aMbuvAtakA adhikaraNa kaise ho sakatA hai ? so hai ThIka nhiiN| jisa prakAra jalakI taraMgoMkA pavana vizeSa samudrakA dhAraNa karanevAlA mAnA jAtA hai usI prakAra tanuvAta; aMbuvAtako dhAraNa karatA hai| usa tanuvAtase yukta aMbuvAta ghanavAtakA dhAraNa karanevAlA OM hai aura vaha dhanavAta ratnaprabhA Adi bhUmiyoMkA dhAraNa karanevAlA hai| bahutase logoMne bhUmike AdhAra kacchapa vArAha gAyakA sIMga Adi mAna rakkhe haiM paraMtu vaha ThIka nahIM kyoMki jisaprakAra pratyakSa dekhe jAnevAle kacchapa varAha Adi binA Azrayake nahIM Thahara sakate 1Rs usI prakAra ve bhI vinA Azrayake nahIM Thahara sakate isalie unakA koI na koI Azraya avazya mAnanA hai paDegA kiMtu bhUmikA ghanavAta Adika Azraya mAnane para koI doSa nahIM kyoMki vaha sarvAnubhava siddha hai| yaha viSaya zlokavArtikameM vistArase varNita hai / bahuta se manuSya pRthvIko golAkAra mAna kara use 3 ghUmanevAlI mAnate haiM aura nakSatramaMDalako sthira mAnate haiM isa bAtakA bhI baDI yukti aura vizadatAse 1 khaMDana kiyA gayA hai vijJa pAThaka vahAMse jAna leM // 1 // jina ratnaprabhA Adi bhUmiyoMkA Upara ullekha kiyA gayA hai unameM sarvatra nArakI rahate haiM ki kahIM kahIM para rahate haiN| isa bAtake nizcayArtha sUtrakAra kahate haiN| tAsu triMzatpaMcaviMzatipaMcadazadazatripaMconaikanarakazatasahasrANi paMca caiva ythaakrm| una ratnaprabhA Adi sAto pRthiviyoM meM kramase tIsa lAkha, paccIsa lAkha, paMdraha lAkha, daza lAkha, tIna * lAkha, pAMcakama eka lAkha aura pAMca ye naraka (bile) haiM arthAt-pahilI pRthivImeM tIsa lAkha, dumarImeM ' paccIsa lAkha, tIsarImeM paMdraha lAkha, cauthAmeM daza lAkha, chaThImeM pAMcakama eka lAkha aura sAtavImeM PESABIRSSCRECSIRECE Page #813 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ta0rA0 mASA RUGLESVID kevala pAMca naraka haiN|ye naraka-bile gola trikoNa caukoNa ityAdi aneka prakArake haiN| aneka unameM saMkhyAta yojana ke aura aneka asaMkhyAta yojanake laMbe cauDe haiN| biloMke aMtarAlameM cAro ora pratyeka vilake pRthivI skaMdha hai / jaise Dholako pRthivImeM gADha denepara cAro ora pRthivI rahatI hai aura bhItara pola rahatI hai usIprakArase pRthivI skaMdhoMke bIcameM Dholake bhItarakI polake samAna ye vile haiN| isa sUtrase ratnaprabhA Adi bhUmiyoMmeM narakoMkI saMkhyA pratipAdana kI gaI hai| triMzadAdInAM parasparAbhisaMbaMdhe vRciH||1|| triMzat Adi zabdoMkA ApasameM saMbaMdha rahanepara yahAM samAsa hai aura vaha isa prakAra hai paMcabhirUna paMconaM paMconaM ca tadakaM ca tatpaMconeke / triMzaca paMcaviMzatizca paMcadaza ca daza ca | trayazca paMconakaM ca, triMzatpaMcaviMzatipaMcadazadazatripaMconaikAni / zatAnAM sahasrANi zatasahasrANi, narakANAM zatasahasrANi narakazatasahasrANi / triMzatpaMcaviMzatipaMcadazadazatripaMconaikAni ca narakazata-1|| | sahasrANi ca triMzatpaMcaviMzatipaMcadazadazatripaMconaikanarakazatasahasrANi / arthAt triMzat AdikA naraka zatasahasra padake sAtha anvaya karanepara tIsa Adi lAkha naraka-vile haiM yaha artha isa dvaMdasamAsase yahAM | SHOREGA4- 90AURASAUR E OAAN - yathAkramavacanaM yathAsaMkhyAbhisaMbaMdhArtha // 2 // sUtrameM jo yathAkrama zabdakA pATha hai vaha ratnaprabhA AdikA triMzat Adike sAtha kramase saMbaMdha hai| ki yaha artha dyotana karatA hai isaliye sUtrameM yathAkrama vacanakI sAmarthyase-ratnaprabhAmeM tIsa lAkha bile haiM zarkarAprabhAmeM paccIsa lAkha, vAlukAprabhAga paMdraha lAkha, paMkaprabhAmeM daza lAkha, dhUmaprabhAmeM tIna lAkha, tamaH AUDIO / Page #814 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ANSAR SITERTISRORSCI ACISTERLECREALEBRURes prabhAmeM pAMca kama eka lAkha, aura mahAtama prabhAmeM kevala pAMca naraka-vile haiM, yaha artha samajha lenA caahiye| ratnaprabhA bhUmike kharabhAga paMkabhAga aura abahulabhAgake bhedase Upara tIna bhAga kahe gaye haiN| unameM se 0 avvahulabhAgameM Upara nIce eka eka hajAra yojanoMko chor3akara madhyameM naraka haiM aura ve iMdraka, zreNibaddha aura puSpaprakIrNakake bhedase tIna prakArase avasthita haiN| inameM jo naraka madhyameM haiM ve to iMdraka haiM dizA aura vidizAoMmeM zreNirUpase avasthita zreNibaddha haiM aura Nivaddha narakoMke bIca bIcameM (phuTakara) hU~ naraka puSpaprakIrNaka haiN| una ratnaprabhA Adi bhUmiyoMmeM narakoMke prastAra (pAthaDe vA khane ) isaprakAra haiM-TU hU~ pahilI ratnaprabhAbhUmimeM sImaMtaka 1 niraya 2 raurava (roruka) 3 vibhrAMta 4 uddhAMta 5 saMbhrAMta 31 hai asaMbhrAMta 7 nibhrAMta 8 tapta 9 trasta 10 vyutkrAMta 11 avakrAMta 12 aura vikrAMta 13 ye teraha pAthar3e haiN| * evaM inhIM nAmoMke dhAraka teraha iMdraka haiN| zarkarAprabhAga stanaka 1 saMstana 2 manaka 3 vanaka 4 ghATa 5 / e saMghATa 6 jihva 7 ujitika 8 Alola 9 loluka 10 aura stanaloluka 11 ye gyAraha pAthar3e evaM inhIM 8 nAmoMke dhAraka gyAraha iMdraka haiN| vAlukA prabhAmeM-tapta 1 trasta 2 tapana 3 Atapana 4 nidAgha 5 jvalita 6 prajvalita 7 saMjvalita 8 saMprajvalita 9 ye nau pAthar3e haiM evaM inhIM nAmoMke dhAraka nau iMdraka haiN| pakaprabhAmeM-Ara 1 mAra 2 tAra 3 varcaska 4 vaimanaska 5 khATa 6 aura AkhATa 7 ye sAta pAthar3e haiM evaM inhIM nAmoMke dhAraka sAta iMdraka haiN| dhUmaprabhAmeM-tama 1 bhrama 2 jhaSa 3 aMdha aura tamizra 5ye pAMca pAthaDe haiM evaM inhIM nAmoMke dhAraka pAMca iMdraka haiN| tamamprabhAbhUmimeM-hima 1 vardala2 aura lallaka 3 yetIna pAthar3e haiM aura inhI nAmoMke dhAraka tIna iMdraka haiN| tathA mahAtama prabhA nAmaka bhUmimeM apratiSThAna nAmakA eka hI pAthaDA hai aura apratiSThAna nAmakA hI eka iMdraka hai| Page #815 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bArA sImaMtaka iMdraka vilekI cAroM dizAoMmeM cAra narakoMkI zroNiyAM haiM isI prakAra cAroM vidizAoMmeM adhyAya bhASA bhI cAra narakoMkI zreNiyAM haiN| inake bIcameM bahutase prakIrNaka naraka haiN| cAroM dizAoMmeM jo cAra ||6|| narakoMkI zreNiyAM kahI gaI haiM unameM eka eka zreNimeM unacAsa unacAsa (19) zreNibaddha vile ||6| haiM aura cAroM vidizAoM meM jo cAra zreNiyAM kahI gaI haiM unameM eka eka zreNimeM aDatAlIsa hai aDatAlIsa vile haiN| tathA Ageke niraya Adi iMdrakaviloMkI dizA aura vidizAoM meM eka eka hai zreNivaddha vilA kama hotA calA gayA hai / isa rItise pahilI ratnaprabhA pRthivImeM zreNivaddha aura iMdrakaviloMkI saMkhyA cAra hajAra cArasau tetIsa 1533 hai aura puSpaprakIrNaka vile unatIsa lAkha picAnabe | hajAra pAMcasai saDasaThi 2915567 haiN| saba mila kara pahilI ratnaprabhA bhUmimeM tIsa lAkha 3000000 vile haiN| dUsarI zarkarAprabhA bhUmimeM zroNabaddha aura iMdrakaviloMkI saMkhyA do hajAra chasau picAnabe 2695 hai aura puSpaprakIrNaka viloMkI saMkhyA caubIsa lAkha satAnabe hajAra tIna sau pAMca 2497305 hai| donoM rAzi mila kara dUsarI bhUmimeM paccIsa lAkha 2500000 vile haiN| tIsarI vAlukAprabhA bhUmimeM | zraNivaddha aura iMdraka viloMkI saMkhyA caudahasau picAsI 1585 haiM aura puSpaprakIrNaka viloMkI saMkhyA | caudaha lAkha aThAnabe hajAra pAMcasau paMdraha 1498515 hai / donoM rAziyoMko joDa dene para tIsarI | yA bhUmimeM saba vile paMdraha lAkha 1500000 haiM / cauthI paMkaprabhA bhUmimeM zreNivaddha aura iMdrakaviloMkI 5 18|| saMkhyA sAtasau sAta 707 hai aura puSpaprakIrNaka viloMkI saMkhyA nau lAkha ninyAnave hajAra dausai| zAtirAnave hai| donoM rAzioMko ApasameM joDane para kula vile dasa lAkha 1000000 haiM pAMcavIM dhUmaprabhA | bhUmimeM zroNivaddha aura iMdrakavile dosai paiMsaTha haiM aura puSpaprakIrNaka viloMkI saMkhyA do lAkha ninyAnabe SAHASABREASABARDASTERSAR PECIASLCSHARCHECRECRUITHCARENGILSALERS OMMITTEDine Page #816 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BAS adhyAya orieCASNELAIMESSA S ACRE-SAHEBASIRESAMEScies hajAra sAtasai paiMtIsa 299735 hai| donoM rAziyoMko ApasameM joDa dene para saba vile pAMcavIM bhUmimeM tIna lAkha 300000 haiN| chaThI ghUmaprabhA bhUmimeM zroNivaddha aura iMdrakaviloMkI saMkhyA tresaThi 63 hai aura puSpaprakIrNaka vile ninyAnave hajAra nausai battIsa 99932 haiN| donoMko ApasameM joDane para kula vile uThI bhUmime pAMca kama eka lAkha 19995 ninyAnave hajAra nausai picAnave haiN| tathA sAtavIM pRthivImeM | apratiSThAna nAmakA eka hI iMdrakavilA hai / kAla mahAkAla roraiva aura mahArauravake bhedase cAra zroNabaddha mile haiN| unameM pUrva dizAmeM kAla nAmakA vilA hai pazcima dizAmeM mahAkAla, dakSiNa dizAmeM raurava aura uttara dizAmeM mahAraurava vilA hai / isa prakAra sAtavIM pRthivImeM iMdraka aura aNivaddha pAMca vile haiN| vidizAmeM koI zreNivaddha vilA nahIM hai / sAtoM bhUmiyoMke zreNivaddha aura iMdraka vimAnoMkI kulasaMkhyA no hajAra chasau trepana 9653 hai aura puSpaprakIrNaka biloMkI saMkhyA tirAsI lAkha nabbe hajAra tInasai dU saMtAlIsa 8390347 hai isaprakAra ratnaprabhA AdisAtobhUmiyoMke kula vilecaurAsI lAkha 8400000 haiM khulAsA isaprakAra hai-- sImaMtaka pAthaDemeM cAro dizAoMmeM hara ekameM unacAsa unacAsa zreNivaddha vile haiM aura cAro dizAoMmeM hara ekameM aDatAlIsa aDatAlIsa zreNivaddha cile haiM milakara cAro dizAoM meM eka sau cyAnave aura vidizAoMmeM ekasau bAnabe haiM tathA ina donoMko ApasameM joDa lenepara sImaMtaka pAthaDemeM tInasau aThAsI kula vile haiN| dUsare niraya pAthaDemeM hara eka dizAmeM ar3atAlIsa ar3atAlIsa milakara cAro dizAoMmeM ekasau bAnabe aura hara eka dizAmeM saiMtAlIsa saiMtAlIsa milakara cAro vidizAoM meM eka sau aThAsI isa prakAra saba milakara tIna sau assI haiM / tIsare raurava pAthaDemeM hara eka dizAmeM Nonc Page #817 -------------------------------------------------------------------------- ________________ || adhyAya sarA ASA III saMtAlIsa saiMtAlIsa milakara cAroM dizAoMmeM eka sau aThAsI aura prayaika vidizAmeM cyAlIpsa 6 chayAlIsa mila kara cAroM vidizAoMmeM ekasau caurAsI caurAsI isa prakAra dizA vidizAke sarA | mila kara tInasau bahacara haiN| cauthe bhrAMta pAthaDemeM hara eka dizAmeM chiyAlIsa chiyAlIsa cAroM dizAoMmeM ||hU~| || ekasau caurAsI aura hara eka vidizAmeM paiMtAlIsa paiMtAlIsa mila kara cAroM vidizAoMmeM ekaso | assI isa prakAra saba mila kara tInasau cauMsaTha vile haiM / pAMcaveM udghAMta pAyaDe meM hara eka dizAmeM | | paiMtAlIsa paiMtAlIsa mila kara cAroM dizAoM meM ekaptau astI aura hara eka vidizAmeM cAlIsa cAlIsa || mila kara cAroM vidizAoMmeM ekasau chihacara isa prakAra saba mile kara tInasau chappana vile haiN| chaThe || ISI saMbhrAMta pAthaDe meM pratyeka dizAmeM cavAlIsa cavAlIsa mila kara cAroM dizAoMmeM ekasau chi icara aura // 5 all hara eka vidizAmeM teMtAlIsa teMtAlIsa mila kara cAroM vidizAoM meM ekasau bahacara isa prakAra saba milI kara tInasau aDatAlIsa vile haiN| sAtaveM asaMbhrAMta pAthaDemeM hara eka dizAmeM teMtAlIsa teMtAlIsa milI kara cAroM dizAoMmeM ekasau bahacara aura hara eka vidizAmeM vyAlIsa byAlIsa mila kara cAroM vidizAoMmeM ekasau aDasaTha isa prakAra saba vile tInasau cAlIsa haiM / AThaveM vinAMta pAthaDemeM hara eka dizAmeM byAlIsa byAlIsa mila kara cAroM dizAoMmeM ekasau aDasaTha aura hara eka vidizAmeM ikatA. lIsa ikatAlIsa mila kara cAroM vidizAoMmeM ekasau cauMsaTha isa prakAra saba mila kara tInasau bacIsa || vile haiN| navameM tapta pAthaDe meM hara eka dizAmeM ikatAlIsa ikatAlIsa mila kara cAro dizAoMmeM eka sau || cauMsaTha aura hara eka vidizAmeM cAlIsa cAlIsa mila kara cAroM vidizAoMmeM ekasau sATha isa prakAra hama saba mila kara tInasau caubIsa haiM / dazauM trasta pAthaDemeM hara eka dizA meM cAlIpa cAlIsa mila kara cAroM BARALEGAAMANASALA ameer Page #818 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya dizAoMmeM ekasau sATha aura hara eka vidizA meM unatAlIsa unatAlIsa mila kara cAroM vidizAoM ekasau chappana isa prakAra saba mila kara tInasau solaha vile haiM / gyArahaveM vyutakAMta pAthaDe meM hara eka dizAmeM unatAlIsa unatAlIsa mila kara cAroM dizAoM meM ekasau chappana aura hara eka vidizAmeM aDatIsa aDatIsa mila kara cAroM vidizAoM meM ekasau bAvana isaprakAra saba mila kara tInasau ATha vile haiN| bArahaveM avakrAMta pAthaDemeM hara eka dizAmeM aDatIsa aDatIsa mila kara cAroM dizAoMmeM ekasau bAvana, hara eka vidizAmeM saiMtIsa saiMtIsa mila kara cAroM vidizAoM meM ekasau aDatAlIsa isa prakAra saba mila kara tInasau bile haiN| terahaveM vikrAMta pAthaDemeM hara eka dizAmeM saiMtIsa seMtIsa mila kara cAroM dizAoM meM ekasau aDatAlIsa, pratyeka vidizAmeM chatcIsa chatcIsa milakara cAroM dizAoM meM ekasau cAlIsa e satra 1. milakara dosau bAnabe vile haiM / ye sava zreNivaddha vile milakara cAra hajAra cArasau bIsa haiM / sImaMtaka hU~ Adi uparyukta teraha pAthaDoMmeM sImaMtaka Adi nAmoMke hI dhAraka teraha iMdrakavile haiM / teraha iMdrakAle aura hai cAra hajAra cArasau bIsa zreNivaddha vile satra mila kara prathama ratnaprabhA bhUmimeM cAra hajAra caramau tetIsa * zreNivaddha aura iMdraka vile haiM tathA unatIsa lAkha pacAnabe hajAra pAMca sau aDasaTha puSAkIrNaka vile ha isa prakAra saba mila kara ratnaprabhA bhUmimeM kula bile tIsa lAkha haiN| dUsare narakake gyAraha pAthaDe batalA Aye haiM unameM pahile stanaka pAthaDe meM cAroM dizAoM meM mila kara ekasau cavAlIsa aura cAroM vidizAoMmeM ekasau cAlIsa saba mila kara dosau caurAmI vile haiN| dUsare saMstana pAthaDemeM cAroM dizAoM meM ekasau cAlIsa aura cAroM vidizAoMmeM ekaptau chattIpsa isa prakAra saba mila kara dosau chihattara vile haiN| tIsare manaka pAthaDemeM cAroM dizAoM meM mila kara ekasau NUARIURESTRISTRATNDIDRESIDAI-STRESTRIBRISTOTRISTIANE Page #819 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PASSSSSS | adhyAya chatcIsa aura cAroM vidizAoM meM ekasau bacIsa isa prakAra saba mila kara dosau aDasaTha vile haiM / cauthe| vanaka pAthaDemeM ekasau bacIsa to cAroM dizAoMmeM aura ekaptau aThAIsa cAroM vidizAoMmeM isa prakAra || saba mila kara dosau sATha bile haiN| pAMcaveM ghATa pAthaDe meM ekasau aTThAisa cAroM dizAoM meM ekapo caubIsa cAroM vidizAoMmeM isa prakAra saba milA kara dosau bAvana haiN| chaThe saMghATa pAthaDemeM saba vile mila kara dosau cavAlIsa haiM unameM ekasau cauvIsa to.cAroM dizAoM meM haiM aura ekasau bIta cAroM vidizAoM meM haiN| sAtaveM jihva pAthaDemeM cAroM dizAoMmeM ekasau bIsa aura cAroM vidizAoMmeM ekasau | solaha isa prakAra saba mila kara dosau chattIsa haiN| AThauM ujiAhve ru pAthaDemeM dopau aTThAIsa vile haiN| unameM ekasau solaha to dizAoM meM haiM aura ekasau bAraha vidizAoMmeM haiN| navale Alola pAthaDe, cAroM dizAoMmeM ekasau bAraha aura cAroM vidizAoMmeM ekasau ATha isa prakAra sAmila kA dotii| bIsa vile haiM / dazave loluka pAthaDe meM saba vile dosau bAraha haiM unameM ekasau ATha to cAroM dizAoM meM haiM aura ekasau cAra cAroM vidizAoMmeM haiN| gyArahaveM stanalolu : pAthaDe cAroM dizAoM meM ekau cAra vidizAoM meM sau isa prakAra dosau cAra hai| isa prakAra ye zreNivaddha vile do hajAra chaisau caurAsI hote hai| tathA ina gyAraha pAthoM meM eka eka iMdrakavilA hai isalie gyAraha aura do hajAra chasau caurAsIko / ApasameM joDane para iMdraka aura zreNivaddha viloM kI saMkhyA zarkarApamA bhUmimeM do ijAra cha isau pavAna hai aura usameM puSpaprakIrNaka vile caubIsa lAkha satAnave hajAra tInaptau pAMca haiM isa prakAra saba mila kara zarkarAprabhA bhUmimeM kula vile paccIsa lAkha haiN| tIsare narakameM tapta Adi nau prastAra kaha Aye haiM unameM pahile tapta pAthaDemeM ekaso chayAnave vile GREENSORRE-HEIGGEEGANESCREENSECRETURE - Page #820 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ALIGNSFECHE T-SCREEKHICHAPORNERALIOR -com haiM unameM sau to cAro dizAoMmeM aura chayAnave cAro vidizAoMmeM haiN| dUsare trasta pAthaDe meM cAro dizA oNmeM chayAnave aura cAro vidizAoM meM bAnave isaprakAra saba milakara ekasau aThAsI vile haiN| tIsare OM tapana pAthaDe meM ekasau assI vile haiM unameM bAnave to cAro dizAoMmeM haiM aura aThAsI cAro vidi. 6 zAoM meM haiN| cauthe Atapana pAthaDe meM cAro dizAoMmeM aThAsI aura cAro vidizAoM meM caurAsI isa prakAra saba milakara ekasau bahacara vile haiN| pAMcave nidAgha pAthaDemeM ekasau causaTha vile haiM unameM cAro 8 TU dizAoMmeM to caurAsI haiM aura cAro vidizAoMme assI haiN| chaThe prajvalita pAthaDemeM cAro dizAoMmeM astI aura cAro vidizAoM meM chahacara isa prakAra saba milakara ekasau chappana vile haiN| mAtave jvalita pAthaDemeM ekasau aDatAlIsa vile haiM unameM chahacara to cAroM dizAoMmeM haiM aura vahacara cAro vidizAoM meM haiN| AThave saMjvalita pAthaDemeM ekasau cAlIsa vile haiM unameM cAro dizAoM meM milakara vahacara haiM aura cAro vidizAoMmeM aDasaTha hai / navame saMpracAlita pAthaDe meM saba milakara ekasau vatIsa vile haiM unameM aDasaTha to cAro dizAoM meM haiM aura cIptaTha cAro vidizAoMmeM haiN| isaprakAra ye saba milakara zreNivaddha vile caudahase chahacara haiM inheM haraeka pAthaDemeM rahanevAle no iMdraka viloMke sAtha joDane para vAlukAprabhA Rs bhUmimeM zreNivaddha aura iMdraka vile caudaise picAsI haiM tathA isImeM caudaha lAkha aThAnave hajAra pAMcaso hai paMdraha puSpaprakIrNaka vile mAne haiM isarItise milakara kula vile vAlukAprabhA nAmakI tIsarI pRthivImeM hU~ hai paMdraha lAkha haiN| paMkaprabhA bhUmimeM sAta pAthaDe kaha Aye haiN| unameM pahilI Ara pAthaDe meM ekasau caubIsa vile haiM 3 aura ve cAro dizAoMmeM milakara causaTha evaM cAro vidizAoMmeM sATha haiN| dUsare mAra pAthaDe meM cAro HERECRUGRAMIERENSE | Page #821 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya | dizAoMmeM sATha aura cAro vidizAoMmeM chappana isa prakAra saba milakara ekasau solaha haiM / tIsare | tarAtAra pAtharDa meM cAro dizAoMmeM chappana aura cAro vidizAoMmeM vAvana isaprakAra ekasau ATha vile haiN| cauthe varcaska pAthaDemeM sau vile haiM aura ve cAro dizAoMmeM vAvana, cAro vidizAoMmeM ar3atAlIsa haiN| 7976 pAMcaveM vaimanaska pAthaDemeM cAro dizAoM meM milakara ar3atAlIma aura cAro vidizAoMmeM milakara | cavAlIsa haiM isaprakAra saba vile vAnave haiM / chaThe khAra pAthaDemeM cAro dizAoMmeM milakara cavAlIsa aura | cAro vidizAoMmeM milakara cAlIsa isapakAra caurAsI vile haiN| sAtave AkhATa pAthaDemeM cAro 6 dizAoMmeM cAlIsa aura cAro vidizAoMmeM chacIsa isaprakAra saba vile chahattara haiN| isaprakAra ye | aNivaddha vile sAtasau haiM inheM sAta pAthaDoMke sAta iMdraka viloMke sAtha joDanese zreNivaddha aura iMdraka | | diloMkI saMkhyA sAtasai sAta hotI hai tathA isI pRthivImeM puSpaprakIrNaka vile nau lAkha ninyAnavai | ijAra dosau tirAnave mAne haiM isaprakAra saboMko joDakara paMkaprabhA bhUmimeM kula vile daza lAkha haiN| . pAMcavI ghUmaprabhA bhUmimeM pAMca pAthaDe vatalAye haiM unameM pahile tama pAthaDe saba vile aDasaTha kahe || haiM unameM chattIsa to cAro dizAoMme haiM aura battIsa cAro vidizAoMme haiN| dUsare bhrama pAthaDe meM cAro | dizAoM meM baccIsa cAro vidizAoM meM aTThAIsa isa prakAra saba vile sATha haiN| tIsare jhapa pAthaDe saba vile milakara bAvana hai unameM aTThAIsa to cAro dizAoMmeM hai aura cauvIsa cAro vidizAoMmeM haiN| cauthe aMgha pAthaDemeM cAro dizAoMmeM cauvIsa aura cAro vidizAoMmeM bIsa isa prakAra saba milakara cavAlIsa vile haiN| pAMcave tamizra pAthaDe meM saba vile chacIsa haiM unameM bIsa vile to cAro dizAoM meM haiN| | aura solaha vile cAro vidizAoMmeM haiN| isa prakAra ye saba zreNivaddha vile dosau sATha haiM inameM pAMco | CHAKASGEEKASHAURAHAS RECEMBASSARORAAAAA 101 Page #822 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya nmwd UPERIESRASHASTRORRECORIES PECTECREASE haiM pAthaDoMke pAMca iMdraka vilokai joDanepara zreNibaddha aura iMdraka viloMko saMkhyA dosau paiMsaTha hai.aura.puSpa le " prakIrNaka vila isa pRthivImeM do lAkha ninyAnave hajAra sAtasau paiMtIsa haiM isa rItise pAMcavI dhUmaprabhA 2 bhUmimeM kula vile milakara tIna lAkha haiN| - chaThe narakameM tIna pAthaDe batalA Aye haiM unameM pahile hima pAthaDemeM saba vile milakara aTThAIsa haiM * saulaha to dizAoM meM haiM aura bAraha vidizAoMmeM haiN| dUsare vardala pAthaDe meM cAro dizAoMmeM bAraha / 6 aura cAro vidizaoMmeM ATha isa prakAra saba vIsa haiN| tIsare lallaka pAthaDemeM vAraha vile haiM aura ve ATha to cAro dizAoMmeM haiM aura cAra cAro vidizAoMmeM haiN| isa prakAra zreNivaddha vile sATha haiM tInoM 9 pAthaDoMmeM rahanevAle tIna iMdraka vile haiM aura ninyAnave hajAra nosau bacIsa puSpa prakIrNaka vile haiM isa hai prakAra chaThI tamaHprabhA bhUmimeM kula vile milakara pAMca kama eka lAkha haiN| sAtavI mahAtamaH prabhA bhUmimeM apratiSThAna nAmakA eka pAthaDA hai usakI cAro dizAoMmeM cAra aura eka iMdraka vilA isa prakAra milakara pAMca vile haiN| ratnaprabhA Adi sAtoM pRthiviyoMmeM kitane ho naraka saMkhyeya vistAra vAle haiM aura kitane hI asaMkhyAta vistAra vAle haiM jo saMkhyeya vistAravAle haiM unheM saMkhyeya lAkha yojana vistAravAlA samajha lenA cAhiye / hU~ aura jo asaMkhyeya vistAravAle haiM unheM asaMkhyAta lAkha yojana vistAravAlA samajha lenA caahiye| khulAsA bhAva yaha hai ki sarvatra narakoMmeM pAMcavAM bhAga to saMkhyeya vistAravAloMkA hai aura cAra bhAga / asaMkhyeya vistAravAloMke haiM / khulAsA isaprakAra hai prathama narakake tIsa lAkha viloMmeM chai lAkha vile to saMkhyAta yojana vistAravAle haiM aura caubIsa LATECARROTNERNE 79. Page #823 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A takarA0 lAkha asaMkhyAta yojana vistAravAle haiN| dUsare narakameM paccIsa lAkha vile kahe haiM unameM pAMca lAkha | adhyAya bhASA 18 viloMkA vistAra saMkhyAta yojana hai aura bIsa lAkha viloMkA vistAra asaMkhyAta yojana hai| tIsare ||6| 499 | narakake vile paMdraha lAkha haiM unameM tIna lAkha vile to saMkhyAta yojana vistAravAle haiM aura bAraha lAkha + asaMkhyAta yojana vistAravAle haiN| cauthe narakameM daza lAkha vile batalAye haiM unameM do lAkha viloMkA vistAra saMkhyAta yojana hai aura ATha lAkha viloMkA asaMkhyAta yojana hai| pAMcaveM narakameM tIna lAkha vile haiM unameM sATha hajAra vile to saMkhyAta yojana vistAravAle haiM aura do lAkha cAlIsa hajAra asaM-| | khyAta yojana vistAravAle haiN| chaThe narakameM pAMca kama eka lAkha vile kahe haiM unameM paccIsa hajAra nausai | ninyAnave viloMkA vistAra to saMkhyAta yojanakA hai aura unyAsI hajAra nausau chayAnabekA asaMkhyAta S/ yojanakA hai| sAtaveM narakameM pAMca dile haiM unameM ekakA vistAra saMkhyAta yojana hai aura bAkI ke viloMkA 6 asaMkhyAta yojana hai| una saba prakArake viloMmeM iMdraka viloMkA vistAra to saMkhyAta yojana hai| samasta zreNi | baddha viloMkA asaMkhyAta yojana hai aura puSpaprakIrNaka viloMmeM aneka saMkhyAta yojana vistAravAle haiM aura * aneka asaMkhyAta yojana vistAravAle haiN| aba narakakepAthaDoMkI maTArDakA pratipAdana kiyA jAtA haiA ratnaprabhA pRthivIke iMdrakaviloMkI muTAI eka kozakI hai AgekI bhUmiyoMmeM AdhA AdhA koza | baDhatI calI gaI hai| sAtavIM bhUmike iMdraka vilekI muTAI cAra kozakI hai| yaha samasta iMdraka viloMkI 18 muTAI hai| jisa samaya apane apane iMdrakoMkI muTAI tribhAga sahita hotI hai usa samaya vaha zreNivaddha | viloMkI muTAI kahI jAtI hai aura Nibaddha viloMkI muTAI aura iMdraka viloMkI muTAIko ApasameM 6799 joDane para jo pramANa ho vaha puSpaprakIrNaka viloMkI muTAI hai khulAsA isa prakAra hai REGISTRARASABHARA A AAAAAAA-SA-CiCAEDGEA4 - - Page #824 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya BABARJASTISFASALOCAERASAN dharmA narakake iMdraka viloMkI muTAI eka kozakI hai| zreNivaddha viloMkI muTAI eka koza aura eka 6 kozake tIna bhAga hai| evaM puSpaprakIrNaka viloMkI muTAI do koza aura eka kozake tIna bhAga hai| isI prakAra sarvatra jAnanI caahiye| Upara jina naraka-viloMkA ullekha kiyA gayA hai ve saba UMTa mukha Adi azubha AkArake dhAraka hU~ haiN| arthAt-prathama narakase tIsare naraka takake nArakiyoMkI utpacike sthAna-naraka aneka to UMTake hU~ AkArake haiM aneka kuMbhI (ghaDiyA) kusthalI mudgara aura nADIke AkArake haiN| cauthe aura pAMcaveM hai hai narakoMke nArakiyoMke janma sthAna aneka to gauke AkArake haiM aneka hAthI ghoDA bhasrA (ghA~kanI) hai nAva aura kamalapuTake sadRza haiM / chaThI aura sAtavIM pRthivImeM nAkiyoMke janmasthAna bahutase to khetake OM AkArake haiN| bahutase jhAlara aura mallikAke AkArake haiM evaM aneka bhaureke AkArake haiN| tathA una narakoMke zocana rodana aura AnaMdana Adi azubha nAma haiM // 2 // ___Upara jina somaMtaka Adi viloMkA ullekha kara Aye haiM unameM prakRSTa pApakarmake udayase utpanna hone vAle nArakI jIva kaise haiM sUtrakAra unake kucha svarUpakA ullekha karate haiM nArakA nityaashubhtrleshyaaprinnaamdehvednaavikriyaaH||3|| nArakI jIva sadA hI azubhatara lezyAvAle, azubhatara pariNAmavAle, azubhatara dehake dhAraka, 3 azubhatara vedanAvAle aura azubhatara vikriyA karanevAle hote haiN| niraMtara azubha karmakA udaya rahanake kAraNa unake pariNAmAdi sadA azubha hI rahate haiN| Page #825 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya bhASA || anesantal RECEMBIRHAAGRECRUCIENDRAISHIDARSA lezyAdizabdA uktaarthaaH||1|| lezyA Adi zabdoMkA artha Upara vatalA diyA gayA hai / lezyA ca pariNAmazca dehazca vedanA ca vikriyA ca lezyApariNAmadehavedanAvikriyA' tA yeSAM te tathAbhUtAH yaha yahAM para dvaMdvagarbhita vahuvrIhi 'samAsa hai / yadi yahAM para yaha kahA jAya ki-tarap pratyayakA vyAkaraNa zAstra ke anusAra vahIM prayoga mAnA hai jahAM ekameM dUsarekI apekSA prakarSatA hotI hai yahAM para narakoMkI apekSA kisI anya jagahapara azubhalezyA Adi kama hoM aura usakI apekSA narakoMmeM adhika hoM taba to usa anya jagaharUra pratiyogIkI apekSA narakoMmeM azubhatara lezyA Adi mAne jA sakate haiN| paraMtu so koI vaisA anya pratiyogI hai nahIM isaliye azubhatara yahAM para prakarSake nirdezArtha tarap pratyayakA prayoga ayukta hai| vArtikakAra isa viSayakA samAdhAna dete haiM tirygvypekssaa'tishynirdeshH||2|| azubha lezyA Adi tiyaca aura nArakI donoM hotI hai vahAMpara tiryacoM kI apekSA nArakiyoM kI azubhalezyA Adi prakarSatAse haiM yaha dyotana karanekeliye 'azubhatara' yahAMra tarap pratyayakA nirdeza hai| athavA aApekSo vA 'dhogatAnAM // 3 // pahile pahile narakoM kI apekSA Age Ageke narakoMmeM azubha lezyA AdikI prakarSatA hai isliye| | isa prakarSatAke dyotana karanekelie azubhatara yahAM para tara pratyayakA vidhAna sArthaka hai / zaMkA 1-pahile narakakI apekSA dusare naravameM azubhalezyA AdikI prakarSatA hai| dUsarekI apekSA tIsaremeM prakarSatA hai isarItise AURANGABARDAESCRIBREALEGALISEASE - kaman DI801 Page #826 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SMSGATION nityagrahaNAllezyAdyAnivRttiprasaMga iti cennAbhIkSNyavacanatvAt nityaprahasitavat // 4 // hai adhyAya - nitya zabdakA artha sadA rahanevAlA hai jo padArtha kUTastha aura avicala haiM unakI nityatA vata." * lAnekeliye usakA prayoga dekhA jAtA hai jisataraha svarga nitya hai| pRthivI nitya hai aura AkAza nitya la hai|naarkaa nityAzubhetyAdi sUtrameM bhI azubhalezyA AdikA vizeSaNa kara nitya zabdakA ullekha kiyA hU~ gayA hai. isaliye azubhalezyA Adi bhAvoMkA kabhI bhI vinAza to hogA nahIM sadA ve tadavastha raheMge hU~ * phira jIvoMkA kabhI bhI narakoMse nikalanA na ho sakegA ? so ThIka nhiiN| hAsyake kAraNoM ke upasthita hai rahane para bAra bAra iMsaneke kAraNa devadatta nAmakA puruSa jisaprakAra nityapahasita (sadA haMsanevAlA) " kahA jAtA hai vahAM para yaha vAta nahIM ki usakA haMsanA kabhI vaMda hI na hotA ho arthAt kAraNakI upa6 sthitimeM sadA haMsaneke kAraNa vaha sadA haMsanevAlA kahA jAtA hai kiMtu kAraNoM ke abhAva meM usakA haMsanA baMda ho jAtA hai usIprakAra jaba taka azubhalezyA Adike kAraNa azubhakA~ke udayAdi vidyamAna rahate haiM tabataka sadA azubhalezyA Adi utpanna hote rahate haiM kiMtu kAraNoM ke abhAva ho jAnepara unakI bhI nivRtti ho jAtI hai tathA unakI nivRtti honepara narakavAsa choDa denA paDatA hai isaliye yahAM para hai nisa zabda AmIkSNya arthakA dyotaka hai koI doSa nhiiN| nityamazubhatarA nityAzubhatarAH' arthAt sadA jo prakRSTa rUpase azubha hoM ve nityAzubhatara kahe 8 jAte haiN| yahAMpara supsupaa|1|3|3arthaat suSpratyayAMta zabdoMkAsuSpratyayAMta zabdoMke sAtha samAsa hotA to bhAgeke narakoMmeM prakarpatA hai aura prathama narakameM tiryaggatikI apekSA prakarpatA hai isaliye sAto narakoM kI apekSA tarap pratyayakA prayoga sArthaka hai| Sex 802 SOLAPUR Page #827 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SPENSI | hai isa sUtrase samAsa huA hai / athavA-mayUravyasakAdayazca / 1 / 3 / 63 / mayUravyaMsakAdi gaNameM tArA bhASA * paThita mayUra vyaMsakAdi zabdoMkA ApasameM samAsa hotA hai isa sUtrake anusAra nityAzubhatara zabdakA mayUravyaMsakAdigaNameM pATha honese bhI yahAM samAsa huA hai| 'nityAzubhatarA leshyaaprinnaamdehvednaa|| vikriyA yeSAM ta ime nityAzubhataralezyApariNAmadehavedanAvikriyA' arthAta jinake lezyA pariNAma Adi | sadA atyaMta azubha hoM ve nitya azubhatara lezyA AdivAle jIva kahe jAte haiM / kRSNa nIla kApota | || pIta padma aura zukla ke bhedase chaha lezyAyeM mAnI haiM unameM AdikI tIna lezyAyeM azubha hai aura narakoMmeM // ve azubhatara rUpase isa prakAra haiM___ pahile aura dUsare narakameM kapota lezyA hai| tIsaremeM Uparake bhAgameM kapota aura nIce ke bhAgameM nIla lezyA hai| cauthe narakameM sarvatra nIla lezyA hai| pAMcaveM narakameM Uparake bhAgameM nIla lezyA aura nIce bhAgameM kRSNa lezyA hai| chaThe narakameM sarvatra kRSNa lezyA hai aura sAtaveMmeM mahAkRSNa lezyA hai| ina narakoMmeM jitanA AyukA pramANa kahA gayA hai utane hI kAla taka dravya lezyA vidyamAna rahatI hai | aura chaho prakArakI bhAvalezyAoMmeM pratyeka lezyAkA aMtarmuhUrtameM hI parivartana hotA rahatA hai| .. sUtrameM pariNAma zabdase sparza rasa gaMdha varNa aura zabdoMke pariNamanakA grahaNa hai| kSetra vizeSake | || kAraNa arthAt mahAduHkhadAyI naraka kSetrake kAraNa sparza rasa gaMdha AdikA pariNAma mahAduHkhakA |kAraNa hotA hai arthAt zItakI vedanAse vyAkula ho jaba nArakI kisI padArthako uSNa samajha usakA sparza karate haiM to usa sparzase zarIrake khaMDa khaMDa ho jAte hai jisase mahA kaSTa hotA hai yadi ve acchI 1 suvaMtaM survatena na so (samAso) bhavati / jainendra (zabdArNavacaMdrikA pRSTha 16 / 2 jainendra zabdArNavacadrikA / pRSTha 24 BASABSABSE DARBHABINDABASRAORDINDIANSAIDROPEARES Page #828 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CS apAra ARRESPEASANGRECASTISAUR samajha kisI cIjako cAkhate haiM to jIbha para rakhate hI jIbhake khaMDa khaMDa ho jAte haiN| sugaMdhakI jagaha hai dugaMdhakA kaSTa bhoganA paDatA hai mahA kurUpa AkRti rahatI hai aura mahA kaTuka zabda sunane par3ate haiN| __ azubha nAma karmake udayase sadA nArakiyoMkA zarIra azubha rahatA hai| aMga upAMga sparza rasa gaMdha 6 varNa aura bolacAla mahA azubha rahate haiN| unakA mahAnikRSTa huMDaka saMsthAna rahatA hai / paMkha aura bAloMke ukhADa lene para jisa prakAra aMDese utpanna huye murgA Adi pakSiyoMkA bhayAnaka zarIra ho jAtA hai usI 6 Rs prakAra una nArakiyoM ke zarIra bhI mahA bhayAnaka hote haiN| nArakiyoM ke dekhane mAtrase yA to pariNAmoMmeM hU~ / krUratA utpanna ho jAtI hai yA karuNAbhAva yA glAni aura bhaya utpanna ho jAtA hai| tathA jisa prakAra audArika zarIrameM kapha mUtra viSTA mala rudhira nasA majjA pIba vami mahA durgadhita mAMsa keza iDDI cAma Adi azubha padArtha rahate haiM usase mahA adhika nArakiyoM ke vaikiyika bhI zarIrameM rahate haiN| nArakiyoM ke zarIrakI UMcAI pahile narakameM sAta dhanuSa tIna hAtha chaha aMgula pramANa hai| nIce nIceke narakoMmeM isase dUnI dUnI samajha lenI cAhiye / khulAsA isa prakAra hai pahile narako teraha pAthaDe batalA Ae haiN| unameM pahile sImaMtaka pAthaDemeM nArakiyoM ke zarIrako hai UMcAI tIna hAtha hai| dUsaremeM eka dhanuSa eka hAtha aura sADhe ATha aMgula pramANa hai| tIsaremeM eka dhanuSa ra tIna hAtha aura satraha aMgula hai| cauthemeM do dhanuSa do hAtha aura DeDha aMgula hai| pAMcaveMmeM tIna dhanuSa do aMgula hai| chaThemeM tIna dhanuSa do hAtha aura sADhe aThAraha aMgula hai / sAtaveMmeM cAra dhanuSa eka hAtha aura tIna aMgula hai |aatthveN meM cAra dhanuSa tIna hAtha sADhe gyAraha aMgula hai navavemeM pAMca dhanuSa eka hAtha vIsa aMgula hai dazameM chaha dhanuSa sADhe cAra aMgula hai / gyArahavemeM chaha dhanuSa do hAtha aura teraha aMgula 801 Page #829 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya hai| bArahameM sAta dhanuSa aura sADhe ikosa aMgula hai evaM terahaveM pAthaDemeM nArAkayoMke zarIrakI uMcAI ba0rA0 sAta dhanuSa tIna hAtha aura chaha aMgula hai|| bhAvA dUsare narakameM gyAraha pAthaDe batalA Aye haiM unameM pahile pAthaDemeM nArakiyoMke zarIrakI uMcAI 805|| || ATha dhanuSa do hAtha do aMgula aura eka aMgulake gyAraha bhAgoMmeM eka bhAga hai| dUsare pAthaDemeM nau || dhanuSa bAIsa aMgula aura eka aMgulake gyAraha bhAgoMmeM cAra bhAga hai| tIsare pAthaDemeM nau dhanuSa tIna | hAtha aThAraha aMgula aura eka aMgulake daza bhAgoMmeM chaha bhAga hai| cauthe pAthaDemeM daza dhanuSa do hAtha || | caudaha aMgula aura eka aMgulake gyAraha bhAgoMmeM ATha bhAga hai| pAMcaveM pAthaDemeM gyAraha dhanuSa eka hAtha daza aMgula aura eka aMgulake gyAraha bhAgoMmeM daza bhAga hai / chaThe pAthaDemeM bAraha dhanuSa sAta aMgula aura eka aMgalake gyAraha bhAgoMmeM eka bhAga hai| sAtaveM pAthaDe meM bAraha dhanuSa tIna hAtha tIna aMgala aura kA eka aMgulake gyAraha bhAgoMmeM tIna bhAga hai / AThaveM pAthaDe teraha dhanuSa eka hAtha teIsa aMgula aura eka aMgulake gyAraha bhAgoMmeM pAMca bhAga hai navameM pAthaDemeM caudaha dhanuSa unnIsa aMgula aura eka aMgulake | gyAraha bhAgoMmeM sAta bhAga hai| dazaveM pAthaDemeM caudaha dhanuSa tIna hAtha paMdraha aMgula aura eka aMgulake | gyAraha bhAgoMmeM eka bhAga hai| evaM gyArahaveM pAthaDemeM nArakiyoMke zarIrakI uMcAI paMdraha dhanuSa do hAtha | aura bAraha aMgulakI hai| tIsare narakameM nau pAthaDe kaha Ae haiM unameM pahile pAthaDemeM nArakiyoMke zarIrakI uMcAI satraha | dhanuSa eka hAtha daza aMgula aura eka aMgulake tIna bhAgoMmeM do bhAga hai| dUsare pAthaDe meM unnIsa dhanuSa MP nau aMgula aura eka aMgulake tIna bhAgoMmeM eka bhAga hai / tIsare pAthaDemeM bIsa dhanuSa tIna hAtha aura 102 SAGAGEMISHRAEROEMSHERERRORE ABPORGICADRAKASHASAOTISTRIBHASKSAISA Page #830 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyA UIDARSHANISECREGISTRUCREATENSAPNA ATha aMgula hai / cauthe pAthaDemeM bAIsa dhanuSa do hAtha chaha aMgula aura eka aMgulake tIna bhAgoMmeM do bhAga hai / pAMcaveM pAthaDemeM caubIsa dhanuSa eka hAtha pAMca aMgula aura eka aMgulake tIna bhAgoMmeM eka hai bhAga hai / chaThe pAthaDe meM chabbIsa dhanuSa cAra aMgula hai / sAtaveM pAthaDemeM sacAIsa dhanuSa tIna hAtha do aMgula aura eka aMgulake tIna bhAgoMmeM do bhAga hai / AThaveM pAthaDemeM unatIsa dhanuSa do hAtha eka aMgula aura eka aMgulake tIna bhAgoM meM eka bhAga hai / evaM navave pAthaDemeM nArakiyoM ke zarIrakI uMcAI ikatIsa dhanuSa aura eka hAtha hai| cauthe narakameM sAta pAthaDe kahe gaye haiM unameM pahile Ara pAthaDemeM nArAkiyoM ke zarIrakI uMcAI hai hai paiMtIsa dhanuSa do hAtha bIsa aMgula aura eka aMgulake sAta bhAgoMmeM cAra bhAga hai / dUsare pAthaDemeM cAlIsa hai dhanuSa satraha aMgula aura eka aMgulake sAta bhAgoMmeM eka bhAga hai| tIsare pAtharDameM cavAlIsa dhanuSa do hAtha teraha aMgula aura eka aMgulake sAta bhAgoMmeM pAMca bhAga hai / cauthe pAthaDe meM unacAsa dhanuSa daza , aMgula aura eka aMgulake sAta bhAgoMmeM do bhAga hai| pAMcave pAthaDemeM trepana dhanuSa do hAtha chaha aMgula aura eka aMgulake sAta bhAgoMmeM chaha bhAga hai| chaThe pAthaDemeM aTThAvana dhanuSa tIna aMgula aura eka aMgulake sAta bhAgoMmeM tIna bhAga hai / sAtaveM pAthaDemeM bAsaTha dhanuSa do hAtha hai| pAMcave narakameM pAMca pAthaDe kaha Aye haiN| unameM pahile pAthaDemeM nArakiyoMke zarIrakI uMcAI pacahattara dhanuSa hai / dUsare pAthaDe satAsI dhanuSa do hAtha hai| tIsare pAthaDemeM sau dhanuSa hai / cauthe pAthaDemeM ekasau vAraha dhanuSa do hAtha hai / pAMcaveM pAthaDe nArakiyoM ke zarIra kI uMcAI ekasau pacAsa dhanuSa hai| chaThe narakameM tIna pAthaDe kahe gaye haiM unameM pahile hima pAthaDemeM nArakiyoMke zarIra kI uMcAI URISMISHRRUPPSCIEFISTRESS F % Page #831 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyApa SARGUAGRAH bhASA SARALCAS chayAsaTha dhanuSa do hAtha aura solaha aMgula hai| dUsare pAthaDemeM do sau ATha dhanuSa eka hAtha aura ATha aMgula hai aura tIsare pAthaDe meM DhAI sau dhanuSa kI hai| . tathA sAtaveM. narakama apratiSThAna nAmakA eka hI pAthaDA kahA gayA hai aura usameM rahanevAle nArakiyoMke zarIrakI uMcAI pAMca sau dhanuSa pramANa hai| ____ aMtaraMga kAraNa asAtAvedanIya karmake udayase aura vahiraMga kAraNa anAdi pAriNAmika zIta aura uSNake nimittase jAyamAna aneka tIvra vedanAyeM nArakiyoMke hotI haiM kucha svarUpa unakA isaprakAra hai grISma Rtuke madhyAhna kAlameM jaba ki AkAzameM meghapaTalakI sacA nahIM hai usa samaya jahAMpara hai apanI mahA tIkSNa kiraNoMse sUryane samasta dizAoMkA madhyabhAga vyApta kara rakkhA hai, raMcamAtra bhI IP zIta pavanakA jhakorA nahIM AtA kiMtu dAvAnalake dAike samAna pavana-lUeM phakaDatI haiM aisI marubhUmimeM jisakA zarIra cAro orase jalatI huI agikI zikhAse vyApta hai, jo tIna pyAsase duHkhI hai aura jisakA zarIra pittajvarase saMtapta hai tisapara bhI jisakA koI pratIkAra (ilAja) nahIM ho rahA hai usa * puruSako jisaprakAra uSNajanita tIvra vedanA hotI hai usase bhI anaMtaguNI vedanA nArakiyoM ko uSNa narakoM meM bhoganI paDatI hai| tathA____ mAgha mahInemeM jisa samaya barphake giranese cAro dizAaiM zItase vyApta haiM, jharate hue medha jala se samasta mahI maMDala kIcaDase vyApta hai usasamaya rAtrike samaya bahatI huI mahA ThaMDI pavanase jisakA 8| zarIra kaMparahA hai aura dAMtI baja rahI hai, jisakA deha zIta jvarase kazita hai aura na jisake liye| 18 koI rahaneke liye ghara hai aura na tanapara kapaDA hai aise puruSako jisaprakAra zItajanita aciMtya kaSTa | hotA hai usase bhI anaMtaguNa kaSTa zIta vedanAvAle narakoMmeM hotA hai / athavA- . ASROSC-SeSTENEDISTRY S ASAS Page #832 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RRENEMIERS himavAna parvatake samAna sthUla bhI tAmekA pahADa yadi uSNatAke dhAraka narakoM meM DAla diyA jAya to vaha dekhate dekhate vahIM pighala sakatA hai aisI narakoMmeM prakhara uSNatA hai tathA vahI dravIbhUta yadi zIta - adhyAya vedanAvAle narakoMmeM DAla diyA jAya to vaha nimeSamAtrameM ghanarUpa ho sakatA hai aisI vahAM para vikaTa zIta vedanA hai| ratnaprabhA zarkarAprabhA vAlukAprabhA aura paMkaprabhA ina cAra bhUmiyoMmeM to jitane naraka haiM prakhara hU~ uSNatAke dhAraka haiN| pAMcavIM dhUmaprabhA pRthivImeM Uparake bhAgameM do lAkha naraka uSNatAse paripUrNa haiM aura DU nIceke bhogameM eka lAkha viloMmeM tIna zIta hai tathA tamaHprabhA aura mahAtama prabhA ina chaThI aura sAtavIM bhUmiyoM meM bhI pracaMDa zIta hai isaprakAra ratnaprabhA Adi bhUmiyoMmeM milakara vyAsI lAkha naraka (vile) hai uSNa vedanAse vyApta haiM aura zeSa do lAkha vile tIvra zIta vedanAse paripUrNa haiN| hama apanI vikriyA zubha kareM aisA vicAra kara nArakI loga apanI vikriyA karate haiM paraMtu tIna azubha karmake udayase unakI mahA azubha vikriyA hI bana jAtI hai jisase unheM vaDA duHkha hotA hai tathA jisa samaya tIbaduHkha sahate sahate ve asaMta tapta ho jAte haiM isaliye usa duHkhase chUTane kI icchA se ve bahutase upAyoMko kAmameM lAte haiM paraMtu tIba azubha karmake udayase ve saba upAya unake liye bhayaMkara kaSTake kAraNa bana jAte haiM isarItise dIna nArakiyoM ko prati samaya mahA kaSTa bhoganA paDatA hai| sUtrameM nArakiyoMke jo lezyA Adi bhAva vatalA Aye haiM ve ucarocara atyaMta azubha azubha hote cale jAte haiM yaha yahAMpara tAtparya samajha lenA cAhiye // 3 // . Horas Page #833 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jidhyAna 5. kyA nArakiyoMke zIta aura uSNajanita hI duHkha hai kiMvA anya prakArase bhI duHkha hai aisA prazna tArA bhASA || hone para sUtrakAra usa anya duHkhakA nirUpaNa karate haiM prsprodiiritduHkhaaH||4|| nArakI jIva ApasameM eka dUsareko mahAna duHkha dete rahate haiN| hara eka samaya unakA laDane aura | jhagaDanemeM hI bItatA hai| jisa rUpase nArakI ApasameM eka dusareko duHkha dete haiM vaha isa prakAra hai nirdayitvAtparasparadarzane sati kopotpatteH zvavat // 1 // jisa prakAra kuce sadAtana, akAraNa, anAdikAlase honevAle jAtIya vairase nirdayI ho kara | ApasameM kATanA bhedanA chedanA Adi duHkhadAyI kriyAoMmeM pravRtta ho jAte haiM isalie ve ApasameM 8 mahA duHkhI hote haiM usI prakAra nArakI bhI mithyAdarzanake udayase vibhaMga nAmake evaM bhavakAraNaka || avadhijJAnase 'amuka jIvane amuka rUpase mujhe kaSTa diyA thA isa prakAra pahilese hI duHkhake kAraNoMko || jAnakara prathama to khayaM atyaMta duHkhI ho jAte haiM / pazcAt jisa jIvake dvArA parabhavameM kaSTa pahuMcAyA hU~ la gayA thA usake samIpameM Ane para aura dekhane para eka dama krodhAgnise prajvalita ho jAte haiM aura hai| apanI vikriyAse banAye gaye talavAra kudAla pharasA aura bhiMDipAla Adi zatroMse tatkSaNa hI usake | | zarIrako TUka TUka karane chedane aura pIDA dene Adike lie pravRtta ho jAte haiM aisI ceSTA saba hI nAra|| kiyoMkI pratisamaya rahatI hai isa rItiseM samasta nArakI ApasameM pratisamaya mahA duHkhI bane rahate Upara nArakiyoMke duHkhake kAraNa batalAye gaye haiM kyA utane hI unake duHkhotpAdaka kAraNa haiM ki CHECRUCIAGESCHECHAKORBIRBALBAR BAGLAMBAISABASALE - Page #834 -------------------------------------------------------------------------- ________________ karate haiM CLACEIGAHABARBABU I aura bhI koI kAraNa haiN| sUtrakAra Upara kahe gaye kAraNoMse atirikta kAraNoMkA aura bhI pratipAdana saMkliSTAsurodIritaduHkhAzca prAk cturthyaaH||5|| tathA ve nArakI jIva cauthe narakase pahile arthAt pahile dUsare tIsare naraka paryaMta aMbA aMbarISa * jAtike saMkliSTa pariNAmavAle asuroM ke dvArA bhI duHkhI kiye jAte haiN| pUrvabhavasaMklezapariNAmopAcAzubhakarmodayAtsatataM kliSTAH sNklissttaaH||1|| pUrvabhavameM jo saMkzasvarUpa pariNAma hue the unase jo tIvra pApa karmakA upArjana kiyA thA usameM udayase sadA kleza svarUpa honA saMkliSTa zabdakA artha hai / arthAt sakleza pariNAmoM ke dvArA pUrvamA , upArjana kiye gaye pApa kA~se jo sadA saMklezamaya rahaiM ve saMkliSTa haiN| asurnaamkrmodyaadsuraaH||2|| devagati nAmaka nAmakarmakA bheda aura asurapanekI prAptikA kAraNa jo asurava nAmakarma hai usake / hU~ udayase jo dUsare jIvoMko dukhI kareM ve asura kahe jAte haiN| . saMkliSTavizeSaNamanyAsuranivRtyarthaM // 3 // asurakumAra jAtike bahutase deva haiN| unameM saba hI asurakumAra nArakiyoMko duHkha nahIM pahuMcAte kiMtu aMba, aMbarISa Adi katipaya jAtike jo ki sadA saMklezamaya rahate haiM ve hI pahuMcAte haiM isa bAta ke dyotana karaneke lie asurakA saMkliSTa vizeSaNa hai / isa prakAra saMkliTa vizeSaNase yahAM aMba, aMbarISa 5 Adi jAtike devoMke sivAya anya asuroMkI nivRtti ho jAtI hai| RESPEAKSCRISTIGERISTICISMECHANESH EROFESTRUMERE Page #835 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ARES vArA bhASA chanaASHISAUNDRORISE asurANAM gativiSayaniyamapradarzanArtha prAk caturthyA iti vacanaM // 4 // adhyAya nArakiyoMkI vedanAko pragaTa karanevAle saMkleza pariNAmavAle asurakumAra jAtike devoMkA gamana | Adike pahile tIna narakoM taka hI hai usake Age ve nahIM jA sakate isapakAra gatikA niyama prArzana karanekelie sUtrameM 'prAk caturthyAH' yaha vacana hai| zaMkA AGo gRhaNaM laghvarthamiti cenna saMdehAt // 5 // ___ AG upasargakA artha maryAdA bhI hai tathA 'pAkcaturthyAkI jagaha 'AcaturthAH' kahane para lAghara // bhI hai isa rItise 'AcaturthA' jaba aise kahane para bhI asurakumAroMke gamanakA niyama tIsarI pRthivI taka siddha ho jAtA hai taba lAghavase 'AcaturthyAH' yahI sUtrameM ullekha honA cAhiye ? so ThIka nhiiN| AGkA artha abhividhi bhI mAnA gayA hai aura abhividhi arthaka mAnane para 'AcaturthAH yahA~para hai | cauthe naraka taka bhI asuroMkA gamana kahA jA sakatA hai isalie abhividhi aura maryAdA donoM aoM ke || mAnane para yaha saMdeha ho sakatA hai ki asurakumAra jAtike deva cAro naraka taka jAte haiM ki tIna naraka || | taka ? usa saMdehake dUra karanekelie AGkA ullekha na kara prAkkA ullekha kiyA gayA hai| aba koI kA saMdeha nahIM ho sakatA kyoMki cauthe narakase pahile pahile arthAt tIsare naraka paryaMta asurakumAra jAtike | devoMkA gamana hai yaha spaSTa artha hai isa rAtise bhale hI akSaralAghava ho tathApi vAstavika artha kI pratItikelie 'Acatu. ke sthAna para 'prAkcaturthyAH' ullekha hI yukta hai| cazabdaH puurvhetusmuccyaarthH||6|| . 'sakliSTAsurodIritaduHkhAca' yahA~para jo cazabda hai usakA tIsare naraka paryaMtake nArakI saMkliSTa T HAORADABASIC BHABHI AurkRhRhrerkort - Page #836 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 3 RORISTREGALISKHERIENCERan asurakumAra devoMdvArA pragaTa kiye duHkhoMko evaM zItauSNajanita kiMvA ApasameM nArakiyoM hI bArA udIrita duHkhako bhI sahate haiM isaprakAra samuccaya hai / yadi sUtrameM cazabdakA ullekha nahIM kiyA jAtA to 2 pahileke tIna narakoMmeM rahanevAle nArakI saMkliSTa asurakumAra devoMdvArA udIrita duHkhoM ko hI bhogate / haiM uparyukta zIta Adi janita duHkha unheM nahIM bhoganA paDatA yahI artha hotA jo ki Agamaviruddha / 6 hai| zaMkA anaMtaratvAdudIritagRhaNAnarthakyamiti cenna tasya vRttau parArthatvAt // 7 // _ 'parasparodIritaduHkhAH' yahAMpara udIrita zabdakA ullekha kiyA gayA hai usIkI saMkliSTAsuretyAdi hai sUtrameM anuvRtti A jAyagI isaliye isa sUtrameM punaH udIrita grahaNa karanA nirarthaka hai ? so ThIka nhiiN| hai 'parasparodIritaduHkhAH' yahAMpara aneka padArthoM kI aneka samAsa hai| usa samAsake vIcameM udIrita zabda * paDA huA hai isaliye yadi anuvRtti kI jAyagI to jitane padArthoM kA milakara samAsa hai una saMbaMkI , hogI kevala udIrita zabdakI nahIM ho sakatI ataH 'saMkliSTAsuretyAdi' sUtrameM ullikhita udIrita pada 6 nirarthaka nahIM / yadi yahAMpara phira yaha zaMkA kI jAya ki vAkyavacanamiti cennodIraNahetuprakAradarzanArthatvAt // 8 // ___samAsake vIcameM paDa jAneke kAraNa yadi udIrita zabdakI anuci dUsare sUtrameM nahIM jA sakatI hai taba 'paraspareNodIritaduHkhAH sakliSTAsuraizca prAkcaturthyA' aise vAkyarUpase sUtroMkA pATha karanA cAhiye aisA karanese udIrita aura duHkha zabdakA punaH ullekha na karanese mahAna lAghava hogA? usakA samAdhAna - yaha hai ki yadyapi aisA karanese eka udIrita zabdakA prayoga nirarthaka jAna paDatA hai tathApi dUsarI bAra / 12 Page #837 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya SCORRECICIBPSERECOGLOBALABALUBA jo udIrita zabdakA ullekha kiyA gayA hai vaha udIraNa ke kAraNoM ke prakAra batalAne ke liye hai / ve isa prakAra haiM narakoMmeM nArakiyoMko tape hue loheke rasakA pAna karAyA jAtA hai| tape hue khaMbhoMse AliMgana | karAyA jAtA hai / parvata aura zAlmali vRkSapara caDhAyA utArA jAtA hai / dhanoMse kUTA jAtA hai / vasUlI khuraphAse kATA jAtA hai / kSAra tape telame pheMkA jAtA hai| lohekI kaDhAiyoMmeM pakAyA jAtA hai / bhArameM bhUjA jAtA hai evaM kolUmeM perA jAtA hai| zUla aura zalAkAse chedA jAtA hai / Arese cIrA jAtA hai| | aMgIThImeM jalAyA jAtA hai suIke agrabhAgake samAna nokadAra ghAsa para ghasITA jAtA hai / vAgha rIcha |geMDA kucA zRgAla bheDiyA koka villo naulA cUhA sAMpa kAka gIdha kaMka-kAMkapakSI ullU aura gIdha | Adi pakSiyoMse khavAyA jAtA hai / garama vAlmeM ghumAnA, talavArake samAna tIkSNaM pacoMke vRkSoMse vyApta vanoM meM praveza karanA, mahAnikRSTa pIva rakta Adise paripUrNa vaitaraNI nadImeM DubAnA Adi, evaM anya bhI hai paraspara aneka prakArakI preraNAse mahAsaMkliSTa asuroMke dvArA nArakiyoMko duHkha bhogane par3ate haiN| yadi yahA~para yaha zaMkA ho ki asura jAtike deva kyoM nArakiyoMko vaisA kaSTaM pahuMcAte haiM ? to || usakA samAdhAna yaha hai ki unheM aise pApa kAryoMke karanemeM khabhAvataH prema rahatA hai sArArtha yaha hai ki8. jo manuSya rAga dveSa aura mohase tiraskRta haiM aura jinakA puNya azubha pApakarmakA utpAdaka hai una | nirdayI manuSyoM ko jisaprakAra baila bhaiMse bakare sUara murge baTera lAI Adi pakSI vA malloMko ApaMsameM yuddha karate aura eka dUsareko baDI krUratAse mArate dekha atyaMta AnaMda hotA hai usIprakAra una daSTa | asuroMko bhI nArakiyoMko vaise kaSTa dene aura unheM ApasameM laDate mArate dekhanese mahAna Ananda hotA hai| 103 PRECA-THESEPSINESSPASSPURNEAREGER Page #838 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya .MOLARSHABDE-12- __ yahAMpara yaha zaMkA na karanI cAhiye ki jaba asurakumAra bhI deva kahe jAte haiM taba ve aisA nIca 3 kArya kyoM karate haiM ? kyoMki mAyA nidAna aura mithyArUpa tIna zalya, tIvrakaSAyakA AcaraNa, padArthaka doSoMkI avicAritA, 'AgAmIkAlameM kyA hogA' isaprakArake vicArakAna honA, pApake kAraNa khaMrUpa * puNya karmakA honA, tathA padArthoM ke guNoMko choDakara doSoMkI hI ora jhukAnevAlA tapa, ina savakA yaha * kArya hai ki aneka prakArake prItike kAraNoM ke vidyamAna rahate bhI unako azubhahI kArya prItike utpAdaka hU~ hote haiM tathA yahAMpara yaha bhI zaMkA na karanI cAhiye ki-jaba chedana bhedana Adise unake zarIrake khaMDa khaMDa kara diye jAte haiM taba unakI akAlamRtyu kyoM nahIM hotI ? kyoMki Upara kaha Aye haiM ki aupapAdika janmavAloMko viSa zastra Adike dvArA akAlamRtyu nahIM hotii| nArakI bhI aupapAdika janmavAle haiM isaliye unakI bhI akAlamRtyu nahIM ho sakatI kiMtu jaghanya madhyama aura utkRSTa jaisA unhoMne AyukA baMdha kiyA hai usakA vipAka apane kAlameM hI jAkara hotA hai kisI kAraNase usakI vIcameM hI udIraNA nahIM hotii||5|| nArakiyoMne jaghanya madhyama aura utkRSTarUpase jaisI bhI Ayu bAMdhI hai usakA vIcameM vidhAta nahIM hotA yaha kahA gayA hai paraMtu nArakiyoMkI Ayu kitanI kitanI hai ? yaha bAta abhI nahIM batalAI isaliye sUtrakAra aba nArakiyoMkI AyukA varNana karate haiM AREit%4 Page #839 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PROCESCORENA- adhyAya va0rA0 bhASA bAna BHA%DREALCREDICAERBARDASSASHAHR teSvekatrisaptadazasaptadazahAviMzatitrayastriMzatsAgaropamA sattvAnAM parA sthitiH||6|| ___una narakoMmeM rahanevAle nArakI jIvoMkI utkRSTa Ayu pahile narakameM eka sAgarakI, dUsare narakameM tIna sAgarakI, tIsare narakameM sAta sAgarakI, cauthe narakama daza sAgarakI, pAMcavemeM satraha sAgarakI, cha8meM bAIsa sAgarakI aura sAtave narakameM tetIsa sAgarakI hai| sUtrameM jo sAgaropama zabdakA ullekha kiyA gayA hai usakA "jisakI upamA sAgarake sAtha ho | arthAta sAgara jisa prakAra vizAla hai usI prakAra jo vizAla ho vaha sAgaropama kahA jAtA hai, yaha artha hai| 'sAgaropama' yahAMpara jo upama zabda hai usakA artha vArtikakAra batalAte hai-- sAgaropamasyopamAtvaM dravyabhUyastvAt // 1 // jisaprakAra sAgara bahutase jalasamUhase yukta rahatA hai usI prakAra Ayu karmake sAtha bhI saMsArako | dhAraNa karanevAle vizAla pudgala dravyake piMDakA saMbaMdha rahatA hai isaliye sAgarake samAna mahAn dravyakA dhAraka honese Ayu kameM sAgaropama kahA jAtA hai| ekAdInAM kRtadvaMdvAnAM sAgaropamAvizeSaNatvaM // 2 // ___ ekA ca tisrazca sapta ca daza ca saptadaza ca dvAviMzAtizca trayastriMzaca ekatrisaptadazasaptadazadvAvi-| zatitrayastriMzataH, tA eva sAgaropamAH, ekatrisaptadazasaptadazadvAviMzatitrayAtraMzatsAgaropamAH, isaprakAra yahAM dvaMdvasamAsaviziSTa eka Adi zabda sAgaropamA zabdake vizeSaNa haiM / yadi yahAM para yaha zaMkA kii| jAya ki -RLDARI-TECAAAAERA 815 Page #840 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jahA~para eka adhikaraNa rahatA hai vahIMpara vyAkaraNa zAstrameM puMvadbhAvakA vidhAna mAnA gayA hai / | kiMtu jahAMpara bhinna bhinna adhikaraNa hote haiM vahAMpara puddhAvakA vidhAna nahIM maanaa| ekatrisaptetyAdi adhyAya sthalapara ekazabda bhinnAdhikaraNa hai isaliye strIliMga honA cAhiye aura taba ekAtrisaptetyAdirUpase hI sUtrameM ullekha honA cAhiye naki ekatrisapretyAdi puMvaddhAvaviziSTa ullekha honA cAhiye / so ThIka hai nhiiN| eka zabdakA yahAMpara puMvaddhAva nahIM huA hai kiMtu ekasyAH kSIraM ekakSIraM yahAM para jisa prakAra hai| ekA zabdako uttarapadake pare rahate hasva ho jAtA hai usIprakAra hrasva ho gayA hai / athavA jisakI upamA sAgarake sAtha ho vaha sAgaropama kahA jAtA hai yaha sAgaropama zabda AyukA vizeSaNa hai / aisI avasthAmeM eka ca trINi ca sapta ca daza ca saptadaza ca dvAviMzatizca trayastriMzaca eka trisaptadazasaptadazadvAviMzatitrayastriMzat / ekatrisaptadazasaptadazadvAviMzatitrayastriMzatsAgaropamamAyuryasyAH 18| saikatrisaptadazasaptadazadvAviMzatitrayastriMzatsAgaropamA, yaha yahAM para samAsakA prakAra hai / yahAMpara ekaM | cetyAdi samAsameM napuMsakaliMgaka eka zabdakA prayoga rahanese puMvadbhAvakI AzaMkA nahIM hai sUtrameM sthiti | zabda strIliMga hai isaliye usakI apekSA 'sAgaropamA' yaha yahAM strIliMgakA nirdeza hai| ratnaprabhAdibhirAnupUryeNa saMbaMdho ythaakrmaanuvRtteH|| 3 // isa sUtrameM pUrva sUtrase yathAkramakI anuvRti A rahI hai isalie eka AdikA AnupUrvI kramase ratnaprabhA Adike sAtha saMbaMdha karane para ratnaprabhA nArakiyoMkI utkRSTa sthiti eka sAgara hai| zarkarAprabhAmeM tIna sAgara, vAlukAprabhAmeM sAta sAgara, paMkaprabhAmeM daza sAgara, dhUmaprabhAmeM satraha sAgara, tamaH 1 puMvadbhASitapuMskAdanaGsamAnAdhikaraNe striyAmapUraNImiyAdipu / 6 / 3 / 33 / siddhAMtakaupadI pRSTha 84 / FISSNESSURES SGRAPRADHANRAORADABADOBER Page #841 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abbAsa tarA bhASA 67 BRECEBCALCEREB prabhAmeM bAIsa sAgara aura mahAtamaHprabhAmeM tetIsa sAgara hai / yaha yahA~para artha samajha lenA cAhiye / 18|| yadi yahA~para yaha zaMkA kI jAya ki narakaprasaMgastaiSvitivacanAditi cenna ratnaprabhAdyupalakSitatvAt // 4 // teSvekatrisaptaityAdi sUtrameM pulliMga bahuvacanAMta 'teSu' padakA ullekha kiyA gayA hai usase narakoMkA hai hI grahaNa kiyA jA sakatA hai ratnaprabhA Adi strIliMga bhUmiyoMkA grahaNa nahIM ho sakatA, isa rItise || pahilI ratnaprabhA bhUmimeM iMdraka saMjJAke dhAraka sImaMtaka Adi teraha naraka batAye gaye haiM unhIM meM vaha eka sAgarakI sthiti samApta ho jAyagI / arthAt naraka caurAsI lAkha batalAe haiM aura utkRSTa Ayuke eka || sAgara Adi sAta hI prakAra kahe haiM isalie vaha Adika sAta iMdrakoMmeM hI samAta ho jAyagA bAkIke || iMdraka narakoMmeM evaM zreNibaddha Adi narakoMmeM vaha sthiti na mAnI jAyagIparaMtu usa rUpase usa eka sAgara 18 pramANa Adi sthitikA mAnanA iSTa nahIM isalie teSu' isa padakA ullekha sUtrameM ayukta hai ? so ThIka hai nhiiN| ratnaprabhA Adi bhUmiyoMko tIsa lAkha Adi narakoMkA AdhAra, Upara batalA Ae haiM isalie hai| jisa jisa bhUmimeM jitane jitane vile batalAe gaye haiM utane utane hI viloMse viziSTa ratnaprabhA Adi | Pil bhUmiyoMkA yahAM grahaNa hai ataH eka sAgara tIna sAgara Adi jisa jisa bhUmimeM jitanI jitnii| | utkRSTa sthiti yahAM batalAI gaI hai vaha samasta viloMse upalakSita akhaMDa bhUmimeM samajha lenI cAhie | isa rItise ratnaprabhA bhUmimeM tIsa lAkha vile kahe haiM una saba viloMse yukta ratnaprabhA bhUmimeM utkRSTa | sthiti eka sAgara pramANa hai / zarkarAprabhA bhUmimeM paccIsa lAkha vile kahe haiM una sava viloMse upalakSita 5017 zarkarAprabhA bhUmimeM utkRSTa sthiti tIna sAgara pramANa hai isItaraha Age bhI samajha lenA caahiye| HARAMBABASARDAR ECAMBABAAR Page #842 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abbAra -acaroCRPRESI arthAt ratnaprabhA zarkarAprabhA Adi bhUmirUpa AdhAroMko lie hue jo tIsa lAkha paccIsa lAkha Adi / vile haiM una saboMmeM nArakiyoM kI eka sAgara tIna sAgara AdikI sthiti hai aisA artha samajha lenA caahiye| athavA sAhacaryAdA taacchbdysiddhiH||5|| ratnaprabhA Adi jitanI bhUmiyAM haiM saba hI narakasahacarita haiM-narakoMse vyApta haiM, isalie sAhacarya saMbaMdhase ve bhUmiyAM hI naraka mAna lI jAtI haiM isarItise ratnaprabhA Adi narakoMmeM utpanna honevAle nArakiyoMkI utkRSTa sthiti eka sAgara Adi pramANa hai yaha yahAM saMbaMdha samajha lenA cAhiye / evaM jaba ratnaprabhA Adi bhUmiyAM bhI naraka hI haiM taba sUtrameM jo teSu' zabdakA ullekha kiyA gayA hai vaha nirarthaka nahIM, sArthaka hai / yadi yahAM bhUmiyoM ko hI naraka na mAnA jAyagA to bIcameM narakoM ke paDa jAne se vyatra dhAna ho jAneke kAraNa ratnaprabhA bhUmimeM utkRSTa sthiti nArakiyoMkI eka sAgara pramANa hai / zarkarAprabhAmeM (c) tIna sAgara pramANa haiM aisA saMbaMdha na ho skegaa| yadi kadAcit yahAM yaha zaMkA uThAI jAya ki narakasthitiprasaMga iti cenna sattvAnAmiti vacanAt // 6 // eka sAgara pramANa Adi utkRSTa sthitikA saMbaMdha pRthiviyoM se upalakSita narakoMke sAtha mAnA jAyagA to narakoMkI eka sAgara Adi pramANa sthiti mAnI jAyagI, unameM rahanevAle nArakiyoMkI nahIM ? yaha bhI ThIka nhiiN| sUtrameM 'sattvAnAM' arthAt jIvoMkI vaha sthiti hai aisA pATha hai isalie yaha hai jo eka sAgara Adi utkRSTa sthiti batAI gaI hai vaha narakoMmeM rahanevAle nArakiyoMkI hai narakoMkI nahIM hai / isalie koI doSa nhiiN| WEBCCIENCREAKNECRACK RAINSTABRETNERIES SHRESTHESTIONARIES Page #843 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bASA BRADABAD- BIBADI parotkRSTeti paryAyau // 7 // parA aura utkRSTa ye donoM paryAyavAcaka zabda haiM isalie sUtrameM jo parA zabda hai usakA yahAM utkRSTa PI artha hai / isaprakAra ratnaprabhA Adi narakoMmeM rahanevAle nArakiyoMkI utkRSTa sthitikA varNana kara diyA gayA aba una narakoMke pratyeka pAthaDe jo jaghanya sthiti hai usakA varNana kiyA jAtA hai-arthAt yA pratyeka narakameM pratyeka prastArameM utkRSTa, jaghanya aura madhyama tInoM prakArako sthiti hai usIkA varNana kiyA jAtA hai ratnaprabhA narakake pAhele sImaMtaka iMdrakameM aura usakI ATho zreNiyoM meM nArakiyoMkI jaghanya sthiti daza hajAra varSakI hai / utkRSTa nabbe hajAra varSakI hai aura ajaghanyotkRSTa madhyama sthiti samayocara hai / arthAt eka eka samaya adhika hai, jitanI jaghanya hai usase utkRSTa sthitipayaMta eka eka smy| adhika haiM ve saba madhya sthitike bheda haiN| dUsare niraya iMdraka aura usakI ATho zreNiyoM meM nArakiyoM kI hai| jaghanya Ayu navve hajAra varSa, utkRSTasthiti nabbe lAkha varSa aura ajaghanyotkRSTa madhyama sthiti samayottara hai| tIsare roruka iMdrakameM aura usakI ATho zreNiyoMmeM jaghanya Ayu eka koTi pUrva utkRSTa sthiti asaMkhyAta pUrvakoTi pramANa aura ajaghanyotkRSTa madhyama sthiti samayocara hai / cauthe bhrAMta iMdrakameM || | aura usakI ATho zreNiyoMmeM jaghanya sthiti asaMkhyAta pUrvakoTi pramANa hai / utkRSTa sAgarakA dazavAM 1-pahile iMdrakameM jo utkRSTa hai vaha dUsare iMdrakameM jaghanya kahI gayI hai isa niyamAnusAra tIsare roruka iMdrakameM jaghanya sthiti nabbe lAkha varSakI hI honI cAhiye tathA harivaMzapurANameM yahI kahA gayA hai parantu rAjavArtikakArane vaha eka koTi pUrvakI likhI hai| harivaMzapurANameM eka koDi pUrva nAmakA koI bheda nahIM mAnA hai| ECAUGREECRECEBSCRECASESSMEBORMARCANCE ma Page #844 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAga hai aura ajaghanyotkRSTa madhyama samayottara hai| pAMcaveM uddhAMta iMdrakameM aura usakI ATho zreNiyoMmeM nArakiyoM kI jaghanya sthiti sAgarakA dazavAM bhAga hai / utkRSTa sAgara ke daza bhAgoM meM do bhAga pramANa | hai aura ajaghanyotkRSTa madhyama samayottara hai| chaThe saMbhrAMta iMdrakrameM aura usakI ATho zreNiyoM meM jaghanya | sthiti sAgara ke daza bhAgoM meM do bhAga pramANa hai / utkRSTa sthiti sAgara ke daza bhAgoM meM tIna bhAga pramANa hai aura ajaghanyotkRSTa sthiti samayottara hai| sAtaveM asaMbhrAMta iMdrakameM aura usakI ATho zreNiyoM meM nArakiyoMkI jaghanyasthiti eka sAgara ke daza bhAgoM meM tIna bhAga pramANa hai / utkRSTasthiti sAgara ke daza bhAgoM meM cAra bhAga pramANa hai aura ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayocara hai / AThaveM vibhrAMta | iMdrakameM aura usakI ATho zreNiyoM meM nArakiyoMkI jaghanyasthiti eka sAgarake daza bhAgoM meM cAra bhAga pramANa hai / utkRSTa sthiti eka mAgara ke daza bhAgoM meM pAMca bhAga pramANa hai aura ajaghanyotkRSTasthiti | samayocara hai| navameM tapta iMdrakameM aura usakI ATho zreNiyoM meM nArakiyoMkI jaghanyasthiti eka sAgara ke | daza bhAgoM meM pAMca bhAga pramANa hai / utkRSTasthiti eka sAgara ke daza bhAgoM meM chaha bhAga pramANa hai aura | ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayottara hai / dazaveM trasta iMdrakameM aura usakI ATho zreNiyoM meM jaghanyasthiti eka sAgara ke daza bhAgoM meM chaha bhAga pramANa hai / utkRSTAsthiti eka sAgara ke daza bhAgoM meM sAta bhAga pramANa hai aura ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayocara hai / gyArahaveM vyutkrAMta iMdrakameM aura usakI | ATho zreNiyoM meM jaghanya sthiti eka sAgara ke daza bhAgoM meM sAta bhAga pramANa hai / utkRSTa sthati eka | sAgara ke daza bhAgoM meM ATha bhAga pramANa hai aura ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayocara hai / bArahaveM avakrAMta iMdraka meM aura usakI ATha zreNiyoMme jaghanyasthiti eka sAgara ke daza bhAgoM meM ATha bhAga pramANa adhyAya 3 90 Page #845 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya SACREACEBOBREACTERIALISAR hai|.utkRssttsthiti eka sAgarake daza bhAgoMmeM nau bhAga pramANa hai aura ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayottara hai| tathA terahaveM vikrAMta iMdrakameM aura usakI ATho zreNiyoMmeM jaghanyasthiti eka sAgarake daza bhAgoMmeM nau bhAga pramANa hai / utkRSTasthiti eka sAgara hai aura ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti | samayocara hai| isaprakAra yaha prathama narakake teraha pAthaDoMke nArakiyoMkI jaghanya Adi sthiti hai| zarkarA Adi bhUmiyoMmeM pratyeka pAthaDe meM nArakiyoMkI utkRSTasthiti karaNasUtrake anusAra samajha lenI cAhiye aura vaha isaprakAra hai| upari sthitarvizeSaH svprtrvibhaajitessttsNgunnitH| uparipRthivI sthitiyutaH svessttmtrsthitimhtii|| / arthAt-jitane jitane jisa jisa bhUmimeM pratara haiM eka sAgarake utane utane hI bhAgoMmeMse kucha hai kucha bhAga Upara UparakI utkRSTasthitimeM milA diye jAya to Age Agaike prataroM meM vahI utkRSTasthiti | ho jAtI hai / jaise-dUsarI pRthivImeM 11 pratara haiM to eka sAgarake gyAraha bhAgoMmeMse do bhAga UparakI utkRSTasthiti eka sAgarameM milA diye gaye to vahI (eka sAgara aura eka sAgarake gyAraha bhAgAMmeMse | do bhAga) dUsarI pRthivIke prathama pratarakI utkRSTasthiti samajhanI cAhiye / isa utkRSTasthitimeM yadi | eka sAgarake gyAraha bhAgoMmeMse do bhAga aura milA deM to (eka sAgara aura eka sAgarake gyAraha | bhAgoMmeMse cAra bhAga) dUsare pAthaDekI utkRSTasthiti ho jAyagI / ityaadi| ___ jo sthiti Upara utkRSTa hai vaha nIce jaghanya hai aura vaha saba jagaha samaya adhika hai| tathA | ajaghanyotkRSTa madhyasthiti samayocara hai / zarkarAprabhA Adi bhUmiyoM ke pAthaDoMmeM rahanevAle nArakiyoMkI jaghanya Adi sthitiyoMkA khulAsA isa prakAra hai-- ABORESCRECORDINOSARBARABA N 104 ASPR Page #846 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya RANIORacinar dUmarI zarkarA prabhA bhUmimeM gyAraha pAthaDe vatalAye haiM unameM pahile pAthaDemeM jaghanya sthiti eka hai samaya adhika eka sAgara pramANa hai / utkRSTasthiti eka sAgara aura eka sAgarake gyAraha bhAgoMmeM do / bhAga hai| evaM ajaghanyotkRSTa sthiti samayocara hai| dUsare pAthaDemeM nArakiyoMkI jadhanyasthiti eka sAgara aura eka sAgarake gyAraha bhAgoMmeM do bhAga pramANa hai / utkRSTa sthiti eka sAgara aura eka sAgarake / 5 gyAraha bhAgoMmeM cAra bhAga pramANa hai / ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayocara hai / tIsare pAthaDemeM nAra-3 kiyoMkI jaghanyasthiti eka sAgara aura eka sAgarake gyAraha bhAgoMmeM cAra bhAga pramANa hai / utkRSTasthiti eka sAgara aura eka sAgarake gyAraha bhAgoMmeM chaha bhAga pramANa hai / ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayocara hai| cauthe pAtharDameM nArakiyoMkI jaghanyasthiti eka sAgara aura eka sAgara ke gyAraha bhAgoM meM chaha hai bhAga pramANa hai| utkRSTasthiti eka sAgara aura eka sAgarake gyAraha bhAgoM meM ATha bhAga pramANa hai| ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayocara hai / pAMcave pAthaDemeM nArakiyoMkI jaghanyasthiAte eka sAgara 1 aura eka sAgarake gyAraha bhAgoMmeM ATha bhAga pramANa hai| utkRSTasthiti eka sAgara aura eka sAgarake 3 gyAraha bhAgoMmeM daza bhAga pramANa hai|ajghnyotkRsstt madhyamasthiti samayottara hai| chaThe pAthaDemeM naarki| yoMkI jaghanyasthiti eka sAgara aura eka sAgarake gyAraha bhAgoMmeM daza bhAga pramANa hai / utkRSTasthiti * do sAgara aura eka sAgarake gyAraha bhAgoMmeM eka bhAga hai| ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayocara eM hai| sAtave pathaDemeM nArakiyoMkI jaghanyasthiti do sAgara aura eka sAgarake gyAraha bhAgoMmeM eka bhAga hai| utkRSTasthiti do sAgara aura eka sAgarake gyAraha bhAgoMmeM tIna bhAga pramANa hai| ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayocara hai| AThave pAthaDemeM nArakiyoMkI jaghanyasthiti do sAgara aura eka sAgarake AAYEle-EADASARAMPANILERNARESMPSCles Page #847 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya barA0 bhASA 823 // gyAraha bhAgoMmeM tIna bhAga hai / utkRSTasthiti do sAgara aura eka sAgarake gyAraha bhAgoMmeM pAMca bhAga 15|| pramANa hai| ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayocara hai| navaveM pAthaDemeM nArakiyoMkI jaghanyasthiti do | sAgara aura eka sAgarake gyAraha bhAgoMmeM pAMca bhAga pramANa hai / utkRSTasthiti do sAgara aura eka sAgarake gyAraha bhAgomeM sAta bhAga pramANa hai daza pAthaDemeM nArakiyoMkI jaghanyasthiti do sAgara aura eka sAgarake gyAraha bhAgoMmeM sAta bhAga pramANa hai / utkRSTasthiti do sAgara aura eka sAgarake gyAraha | bhAgoMmeM nau bhAga pramANa hai / ajaghanyokRSTa madhyamasthiti samayottara hai / gyArahave pAthaDemeM nArakiyoMkI FI jaghanyasthiti do sAgara ora eka sAgarake gyAraha bhAgoM meM nau bhAga pramANa hai / utkRSTasthiti tIna || sAgarakI hai| ajaghanyotkRSTa sthiti samayocara hai| tIsare narakameM nau pAthaDe batalAye haiN| unameM pahile pAthaDemeM nArakiyoMkI jaghanyasthiti tIna // || sAgarakI hai| utkRSTasthiti tIna sAgara aura eka sAgarake nau bhAgoMmeM cAra bhAga hai / ajaghanyotkRSTa | hai| madhyamasthiti samayocara hai / dUsare pAthaDemeM jaghanyasthiti tIna sAgara aura eka sAgarake nau bhAgoM meM hai cAra bhAga hai| utkRSTasthiti tIna sAgara aura eka sAgarake nau bhAgoMmeM ATha bhAga hai| ajaghanyotkRSTa | sthiti samayocara hai / tIsare pAthaDemeM nArakiyoMkI jaghanyasthiti tIna sAgara aura eka sAgarake nau bhAgoMmeM ATha bhAga hai / utkRSTasthiti cAra sAgara aura eka sAgarake nau bhAgoMmeM tIna bhAga hai| ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayocara hai / cauthe pAthaDemeM nArakiyoMkI jaghanyasthiti cAra sAgara aura eka sAgarake nau bhAgoMmeM tIna bhAga hai / utkRSTasthiti cAra sAgara aura eka sAgarake nau bhAgoMmeM sAta bhAga hai / ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayocara hai| pAMcaveM pAthaDe meM nArakiyoMkI jaghanyasthiti cAra sAgara SHREEGAAAAAAAAAra 9CISCLASCAREOGLEGAOPLEASOl-solesome-CHAPUR Page #848 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -arcasRSORRUCARRORAMERICA aura paka sAgarake nau bhAgoMmeM sAta bhAga hai| utkRSTasthiti pAMca sAgara aura eka sAgarake nau bhAgoMmeM - / do bhAga hai| ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayottara hai| chaThe pAthaDameM nArakiyoMkI jaghanyasthiti pAMca 18/ adhyAya / sAgara aura eka sAgarake nau bhAgoMmeM do bhAga hai / utkRSTasthiti pAMca sAgara aura eka sAgarake nau bhAgoMmeM chaha bhAga hai| ajaghanyotkRSTasthiti samayocara hai| sAtaveM pAthaDemeM nArakiyoMkI jaghanyasthiti pAMca sAgara aura paka sAgarake nau bhAgoMmeM chai bhAga pramANa hai / utkRSTasthiti chaha sAgara aura eka hai * sAgarake nau bhAgoMmeM eka bhAga pramANa hai| ajaghanyotkRSTasthiti samayocara hai / AThaveM pAthaDemeM nAra-hai kiyoMkI jaghanyasthiti chaha sAgara aura eka sAgarake nau bhAgoMmeM eka bhAga pramANa hai / utkRSTasthiti 2 chaha sAgara aura eka sAgarake nau bhAgoMmeM pAMca bhAga hai / ajaghanyotkRSTasthiti samayocara hai / navave ! pAthaDemeM nArakiyoMkI jaghanyasthiti chaha sAgara aura eka sAgarake nau bhAgoMmeM pAMca bhAga hai / utkRSTa sthiti sAta sAgarakI hai / ajaghanyotkRSTAsthati samayocara hai| ____cauthe narakameM sAta pAthaDe batalAye gaye haiN| unameM pahile pAthaDemeM nArakiyoMkI jaghanyasthiti sAta 6 sAgarakI hai / utkRSTa sAta sAgara aura eka sAgarake sAta bhAgoMmeM tIna bhAga hai / ajaghanyotkRSTa hai| madhyamasthiti samayottara hai / dUsare pAthaDe meM nArakiyoMkI jaghanyasthiti sAta sAgara aura eka sAgarake hai sAta bhAgoMmeM tIna bhAga hai| utkRSTasthiti sAta sAgara aura eka sAgarake sAta bhAgoMmeM chaha bhAga hai| 12 ajaghanyotkRSTa madhyasthiti samayocara hai / tIsare pAthaDameM nArakiyoMkI jaghanyasthiti sAta sAgara / aura eka sAgarake sAta bhAgoMmeM chaha bhAga hai / utkRSTasthiti ATha sAgara aura eka sAgarake sAta bhAgoMmeM do bhAga hai / ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayocara hai / cauthe pAthaDemeM nArakiyoMkI jaghanya D24ISARSHA Page #849 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bu0rA0 bhASA 825 sthiti ATha sAgara aura eka sAgarake sAta bhAgoM meM do bhAga hai / utkRSTa sthiti ATha sAgara aura eka sAgara ke sAta bhAgoM meM pAMca bhAga hai| ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayocara hai| pAMcaveM pAthaDe meM nArakiyoMkI jaghanyasthiti oTha sAgara aura eka sAgarake sAta bhAgoM meM pAMca bhAga hai / utkRSTasthiti nau sAgara aura eka sAgara ke sAta bhAgoM meM eka bhAga hai / ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayocara hai / chaThe pAthaDe meM nArakiyoMkI jaghanyasthiti nau sAgara aura eka sAgarake sAta bhAgoM meM eka bhAga hai / utkRSTasthiti nau sAgara aura eka sAgarake sAta bhAgoM meM cAra bhAga hai / ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayottara hai / sAtaveM pAthaDe meM nArakiyoMkI jaghanyasthiti nau sAgara aura eka sAgara ke sAta bhAgoM meM cAra bhAga hai / utkRSTasthiti daza sAgarakI hai / ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayottara hai| pAMcaveM narakameM pAMca pAthaDe kaha Ae haiM / unameM prathama pAthaDe meM nArakiyoMkI jaghanya Ayu daza sAgarakI hai / utkRSTa gyAraha sAgara aura eka sAgarake pAMca bhAgoM meM do bhAga hai / ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayottara hai / dUmare pAthaDe meM jaghanyasthiti gyAraha sAgara aura eka sAgara ke pAMca bhAgoM meM do bhAga hai / utkRSTasthiti vArai sAgara aura eka sAgara ke pAMca bhAgoM meM cAra bhAga haiN| ajaghanyotkRSTa sthiti samayocara hai / tIsare pAthaDe meM nArakiyoM kI jaghanyasthiti bAraha sAgara aura eka sAgara ke pAMca | bhAgoM meM cAra bhAga hai / utkRSTasthiti caudaha sAgara aura eka sAgara ke pAMca bhAgoM meM eka bhAga hai| ajadhanyotkRSTa sthiti samayottara hai| cauthe pAthaDe meM nArakiyoMkI jaghanyasthiti caudaha sAgara aura eka sAgara ke pAMca bhAgoM meM eka bhAga hai| utkRSTasthiti paMdraha sAgara aura eka sAgarake pAMca bhAgoM meM tIna bhAga hai ajaghanyotkRSTa sthiti samayocara hai / pAMcaveM pAthaDe meM nArakiyoM kI jaghanpasthiti paMdraha sAgara adhyAya 3 825 Page #850 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAna aura eka sAgarake pAMca bhAgoMmeM tIna bhAga hai / utkRSTasthiti satraha sAgarakI hai| ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayottara hai| chaThe narakameM tIna pAthaDe batalAe hai| unameM pahile pAthaDemeM jaghanyasthiti satraha sAgarakI hai| utkRSTasthiti aThAraha sAgara aura eka sAgarake tIna bhAgoMmeM do bhAga hai / ajaghanyotkRSTa madhyama sthiti samayocara hai / dUsare pAthaDemeM nArakiyoMkI jaghanyasthiti aThAraha sAgara aura eka sAgarake tIna bhAgoMmeM do bhAga hai / utkRSTasthiti bIsa sAgara aura eka sAgarake tIna bhAgoMmeM eka bhAga hai| ajaya nyotkRSTa madhyamasthiti samayocara hai| tIsare pAthaDemeM jaghanyasthiti bIsa sAgara aura eka sAgarake tIna bhAgoMmeM eka bhAga hai / utkRSTasthiti bAIsa sAgara hai| ajaghanyotkRSTa madhyamasthiti samayocara hai|| sAtaveM narakameM eka apratiSThAna nAmakA pAthaDA batalAyA gayA hai usameM jaghanya Ayu bAIsa hai| sAgara aura utkRSTa tetIsa sAgarakI hai ajaghanyotkRSTa samayocara hai| ratnaprabhA Adi narakoMmeM rahanevAle nArakiyoMkI utpattikA virahakAla isaprakAra hai samasta pRthiviyoMmeM nArakiyoMkA jaghanya virahakAla eka samayamAtra hai aura utkRSTa virahakAla, ratnaprabhA Adi sAto bhUmiyoMmeM kramase caubIsa muhUrta, sAta rAtadina, eka pakSa, ekamAsa, do mAsa, cAra mAsa aura chaha mAsakA hai| arthAt-prathama ratnaprabhA narakama to eka nArakIke mara jAnepara dUmare nArakIke utpanna hone meM aMtara caubIsa muhUrtakA hai| dUsare narakameM sAta dinakA, tIsaremeM paMdraha dinakA, cauthemeM hai eka mAsakA, pAMcaveMmeM do mAsakA, chaThemeM cAra mAsakA aura sAtaveMmeM chaha mAsakA hai| adhikase adhika tu itane aMtara bAda ekake mara jAnepara dUsarA nArakI utpanna ho hI jAtA hai / kisa kisa narakameM kauna .5 kauna jIva jAte haiM ? usakA prakAra isaprakAra hai UWACHECREERIESCIENCIECREACHESTECREGIONETISGARH Page #851 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ja0rA0 bhASA 827 . asaMjJI paMceMdriya jIva pahilI bhUmi taka jAte haiM sarIsRpa ( jalasarpa goha Adi ) dUsarI taka, pakSI tIsarI taka, bhujaMga cauthI taka, siMha pAMcavIM taka, striyAM chaThI taka aura matsya evaM manuSya sAtavIM bhUmi taka jAte haiM / deva aura nArakI apanI usI paryAyase narakoM meM nahIM jAte haiM / bIcameM dUsarI paryAya dhAraNa kara jA sakate haiN| " vizeSa - jo jIva maddA mithyAtvI bahuta AraMbha aura parigrahake dhAraka haiM ve hI narakagatike baMdha | honepara naraka jAte haiM / unameM bhI tiryaca aura manuSya hI jAte haiM / tiryaMcoM meM bhI ekeMdriya se lekara cauiMdriya paryaMta jIva nahIM jaate| paMceMdriya hI jAte haiM / pahilI ratnaprabhA bhUmimeM jo jAMva mithyAtvasahita utpanna hote haiM unameM bahuta se to mithyAtvasahita hI bAhara nikalate haiN| bahutase utpanna to mithyAtva sahita hote haiM paraMtu nikalate sAsAdana samyaktva| sahita haiN| bahutase midhyAtvasahita utpanna hote haiM paraMtu nikalate samyaktvasAhita haiN| tathA bahuta se samyaktvasahita hI utpanna hote haiM aura samyaktvasahita hI nikalate haiM / yaha kathana kSAyikasamyagdarzana kI apekSA hai kyoMki samyagdarzanakA kabhI nAza nahIM hotA / dUsarI zarkarAprabhA pRthivIse lekara chaTho tamaHprabhA pRthivI paryaMta pAMca pRthiviyoMke nArakiyoM meM nArakI mithyAtva ke hI sAtha to utpanna hote haiM paraMtu unameM bahutase to mithyAtva ke sAtha hI nikalate haiM, bahutase sAsAdana samyaktva ke sAtha bAhara nikalate haiM evaM | bahuta se samyaktvake sAtha nikalate haiM / tathA sAtavIM pRthivImeM jo nArakI utpanna hote haiM ve mithyAtva ke sAtha hI utpanna hote haiM aura mithyAtva ke sAtha hI bAhara nikalate haiM / tamaHprabhA pRthivI taka jo Upara kI chaha pRthiviyAM haiM unase jo nArakI mithyAtva aura sAsAdana IRISAKS adhyAya 3 pharaha Page #852 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yAsa samyaktvake sAtha bAhara nikalate haiM ve tiyaca aura manuSyoM meM Akara janma dhAraNa karate jo tiryacoM meM utpanna hote haiM ve paMceMdriya garbhaja saMjJI paryAptaka aura saMkhyeya varSAyuvAle tiryaMcoMmeM hI utpanna hote hai anya tiyoM meM nahIM / jo manuSyoM meM utpanna hote haiM ve garbhaja paryAptaka aura saMkhyeya varSAyuvAla meM hI hote haiM | / anyoM nahIM / jo nArakI samyagmithyAdRSTi haiM ve samyagmithyAdarzanasahita bAhara nahIM nikalate arthAt samyagmithyAdRSTi guNasthAnameM maraNakA pratiSedha hai| jo nArakI samyagdRSTi hai aura samyaktva sahita hI 8 bAhara nikalate haiM ve kevala manuSyagatimeM hI janma dhAraNa karate haiM tathA manuSyoMmeM bhI garbhaja, paryAptaka ra aura saMkhyeya varSAyuvAloM meM hI utpanna hote haiM anyoMmeM nahIM / tathA sAtavIM mahAtamaHprabhA bhUmimeM rahanevAle mithyAdRSTi nArakI jisa samaya narakase bAhara nikalate haiM usa samaya kevala tiryaMcagatimeM hI janma dhAraNa karate haiM evaM tithaMcagatimeM bhI paMceMdriya garbhaja paryAptaka aura saMkhyeya va yuvAloM meM hI janma dhAraNa karate haiM anyoMmeM nhiiN| __tathA sAtavIM pRthivIse nikalakara jo nArakI tiyaca hote haiM ve saba sumatijJAna suzrutajJAna avavijJAna samyaktva samyamithyAtva aura saMyamAsaMyamako dhAraNa nahIM krte| chaThI pRthivI se nikalakara jo nArakI tithaMca aura manuSya hote haiM unameM koI koI matijJAna zrunajJAna avadhijJAna sampakva sampamithyAta aura hai saMmayAsaMyama ina chahoMko prApta hote haiM saba nhiiN| pAMcavI pRthivIse nikalakara jo jIva tiyacoM meM Akara janma dhAraNa karate haiM unameM bhI koI koI mAtijJAna Adi chahoMko dhAraNa karate haiM saba nahIM aura jo manuSyoMmeM utpanna hote haiM unameM bhI koI koI hI matijJAna zrutajJAna avadhijJAna manaHparyayajJAna samyaktva samyAmithyAtva aura saMyamAsaMyamako dhAraNa karate haiM saba nhiiN| tathA inase bhinna bhI kisI anya HOCIENCREAMPIECEIGHEROINSOMNAARAM PARENESCLASSIBIOTRE Page #853 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya guNako dhAraNa nahIM karate / cauthI pRthivIse nikalakara jo nArakI tiyacoMmeM janma dhAraNa karate haiM unameM || kinhI kinhIke matijJAna zrutajJAna avadhijJAna samyamithyAtva aura saMyamAsaMyama hote haiM sabakai nahIM tathA inase bhinna bhI anyaguNa unake nahIM hote evaM jo nArakI manuSyoMmeM janma dhAraNa karate haiM unameM kinhI | kinhIke matijJAna zrutajJAna avadhijJAna manaHparyayajJAna kevalajJAna samyaktva samyamithyAtva saMyamAsaMyama | | aura saMyama hote haiM saboMke nahIM tathA unameM koI bhI baladeva bAsudeva cakravartI aura tIrthaMkara nahIM hote BI kiMtu koI koI samasta karmoMko kATakara mokSa prApta karate haiN| UparakI tIna pRthivI arthAt ratnaprabhA || || zarkarAprabhA aura bAlukAprabhAse nikalakara jo nArakI tiryacoMmeM utpanna hote haiM unameM kinhI kinhIke || matijJAna zrutajJAna avadhijJAna samyaktva samyamithyAtva aura saMyamAsaMyama ye chaho hote haiN| inameMse bhI hai| baladeva vAsudeva aura cakravartI nahIM hote| koI koI tIrthaMkara ho jAte haiM tathA koI koI samasta | karmoMko kATakara mokSaprApti bhI karate haiM / isaprakAra ratnaprabhA Adi sAto pRthiviyoMse byApta adholo|| kakA varNana kiyA jaacukaa|| vizeSa-ratnaprabhA Adi sAtoM bhUmiyoMke iMdraka Adi vila aura nArakI AdikA Upara bahutasA || varNana kara diyA gayA hai| kucha avaziSTa vAtoMkA yahAM ullekha kiyA jAtA hai-saba bhUmiyoMke milakara | unacAsa iMdraka vile batalA Aye haiM una sabakA vistAra isaprakAra hai pahilI ratnaprabhA bhUmike pahile iMdrakakA vistAra paiMtAlIsa lAkha yojanakA hai / dUsare iMdrakakA || | cavAlIsa lAkha ATha hajAra tInasau tetIsa aura eka yojanake tIna bhAgoM meM eka bhAga hai| tIsare iMdrakakA tetAlIsa lAkha solaha hajAra chasau chayAsaTha aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM do bhAga hai| cauthe ABOURUCHAROSALMANCE ABHAROSSESSIOAAAAAAUR 829 Page #854 -------------------------------------------------------------------------- ________________ iMdrakakA viyAlIsa lAkha paccIsa hajAra hai / pAMcaveMkA ikatAlIsa lAkha tetIsa hajAra tInasau tetIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM eka bhAga hai / chaThe iMdrakakA cAlIsa lAkha ikatAlIsa hajAra chasau chayAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM do bhAga hai| sAtaveM iMdrakakA unatAlIsa lAkha pacAsa hajAra yojana hai / AThaveM iMdrakakA vistAra aDatIsa lAkha aThAvana hajAra tIna sau tetIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM eka bhAga hai / navameM iMdrakakA vistAra saiMtIsa lAkha, chyAsaTha hajAra sau chayAsaTha aura eka yojanake tIna bhAgoM meM do bhAga hai / dazaveM iMdrakakA chattIsa lAkha pacahattara hajAra yojana vistAra hai / gyArahaveM iMdrakakA paiMtIsa lAkha tirAsI hajAra tInasau tetIsa aura eka yojanake tIna bhAgoM meM eka bhAga hai / bArahaveM iMdrakakA vistAra cautIsa lAkha ikyAnave hajAra chaisau chayAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM do bhAga hai / evaM terahaveM iMdra kA vistAra kevala cauMtIsa lAkha yojanA hai| *6e6 dUsare naraka ke gyAraha iMdrakoM meM pahile iMdrakakA vistAra tetIsa lAkha ATha hajAra tIna sau tetIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgo meM eka bhAga hai| dUsare iMdrakakA vistAra battIsa lAkha solaha hajAra chahasau chayAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM do bhAga hai / tIsare iMdrakakA vistAra ikatAlIsa lAkha paccIsa hajAra yojana hai / cauthe iMdrakakA vistAra tIsa lAkha tetIsa hajAra tInasau tetIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM eka bhAga hai| pAMcaveM iMdrakakA vistAra unatIsa lAkha ikatAlIsa hajAra chahasaukhyAsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM do bhAga hai / chaThe iMdrakakA vistAra aTThAIsa lAkha pacAsa hajAra yojanakA hai| sAtaveM iMdrakakA vistAra sattAIsa lAkha aTThAvana hajAra tInasau tetIsa adhyAya 3 830 Page #855 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kha0rA0 bhASA 831 yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM eka bhAga hai| AThaveM iMdrakakA vistAra chabbIsa lAkha chyAsaTha | navaveM iMdrakakA vistAra hajAra chahasau chyAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM do bhAga paccIsa lAkha pacahattara hajAra yojana hai / dazaveM iMdrakakA vistAra cauvIsa lAkha tirAsI hajAra tInasau tetIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM eka bhAga hai / evaM gyArahaveM iMdrakakA vistAra teIsa lAkha ikyAnave hajAra chaisau chayAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM do bhAga hai / tIsare narakake nau iMdrakoM meM pahile iMdrakakA vistAra teIsa lAkha yojana hai / dUsare iMdrakakA vistAra vAIsa lAkha ATha hajAra tInasau tetIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM eka bhAga hai / tIsare iMdraaar vistAra ikkIsa lAkha solaha hajAra chahasau chyAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM do bhAga hai / cauthe iMdrakakA vistAra vIsa lAkha paccIsa hajAra yojana hai / pAMcave iMdrarUkA vistAra unnIsa lAkha tetIsa hajAra tInasau saiMtIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM eka bhAga hai / chaThe iMdrakakA vistAra aThAraha lAkha ikatAlIsa hajAra chasau chyAsaTha yojana hai / sAtaveM iMdrakakA vistAra satraha lAkha pacAsa hajAra yojanakA hai / AThave iMdrakakA vistAra solaha lAkha aThAvana hajAra tInasau tettIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM eka bhAga hai / evaM navame iMdrakakA vistAra paMdraha lAkha chayAsaTha hajAra chahasau chayAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM do bhAga hai / 'cauthe narakake sAta iMdrakoM meM se prathama iMdrakakA vistAra caudaha lAkha pacahattara hajAra hai / dUsare iMdrakakA teraha lAkha tirAsI hajAra tInasau tetIsa yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoM meM eka bhAga hai / tIsare iMdrakakA vistAra bAraha lAkha ikyAnave hajAra chahasau chyAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM adhyAya 3 831 Page #856 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya No.donwateD do bhAga hai| cauthe iMdrakakA vistAra bAraha lAkha yojanakA hai / pAMcave iMdrakakA vistAra gyAraha lAkha ATha hajAra tInasau tetIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM eka bhAga hai| chaThe iMdrakakA vistAra daza lAkha solaha hajAra chahasau chyAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoM meM do bhAga hai / evaM 6 sAtave iMdrakakA vistAra nau lAkha paccIsa hajAra hai| pAMcave narakameM pAMca iMdrakoMmeM pahile iMdrakakA vistAra ATha lAkha tetIsa hajAra tInasau tetIsa yojana || aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM eka bhAga hai / dUsare iMdrakakA vistAra sAta lAkha ikatAlIsa hajAra chahasau chayAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM do bhAga hai| tIsare iMdrakakA vistAra chaha lAkha 7 pacAsa hajAra yojana hai| cauthe iMdrakakA vistAra pAMca lAkha aThAvana hajAra tInasau tetIsa yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM eka bhAga hai| evaM pAMcaveM iMdrakakA vistAra cAra lAkha chayAsaTha hajAra chahasau / cyAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM do bhAga hai| // chaThe narakake tIna iMdrakoMmeM pahile iMdrakakA vistAra tIsa lAkha pacahacara hajAra hai| dUsare iMdrakakA do lAkha tirAsI hajAra tInasau tetIsa yojana aura eka yojana ke tIna bhAgoMmeM eka bhAga hai evaM tIsare | iMdrakakA vistAra eka lAkha ikyAnave hajAra chahasau chayAsaTha yojana aura eka yojanake tIna bhAgoMmeM eka bhAga hai| - ' sAtaveM narakameM kevala apratiSThAna nAmakA eka iMdraka hai aura usakA vistAra eka lAkha yojanakA hA hai| viloMkA ApasameM aMtara isaprakAra hai-- prathama narakake iMdraka biloMmeM eka dUsareko ApasakA aMtara chaha hajAra cArasau ninyAnave yojana 369380SASSANSPARSHISHASTROPUL ERSTARRESPECRESite 832.. Page #857 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10rA0 || do kosa aura eka kozake bAraha bhAgoMmeM gyAraha bhAga hai| zreNibaddhoMkA chaha hajAra cArasau ninyAnave ASA 6 yojana do koza aura eka kozake nau bhAgoMmeM pAMca bhAga hai evaM prakarNika biloMkA aMtara chaha hajAra 133 cArasau ninyAnave yojana, eka koza aura eka kozake chattIsa bhAgoMmeM satraha bhAga hai| dUsare narakake iMdraka || viloMkA ApasameM aMtara do hajAra nausau ninyAnave yojana aura cAra hajAra sAtasau dhanuSa hai| zreNibaddha hai| || biloMkA aMtara do hajAra nausau ninyAnave yojana aura tIna hajAra chahasau dhanuSa hai / prakIrNaka biloMkA || || aMtara do hajAra nausau ninyAnave yojana aura tInasau dhanuSa hai / tIsare narakameM iMdraka biloMkA ApasameM aMtara tIna hajAra dosau unacAsa yojana aura tIna hajAra pAMcasau dhanuSa hai / zreNibaddha | viloMkA atara tIna hajAra dosauM unacAsa yojana aura do hajAra dhanuSa hai| puSpaprakIrNakoMkA aMtara || tIna hajAra dosau aDatAlIsa yojana aura pAMca hajAra pAMcasau dhanuSa kahA hai| cauthe narakameM iMdrakA || viloMkA aMtara tIna hajAra chahasau paiMsaTha yojana aura sAta hajAra pAMcasau dhanuSa hai / zreNibaddhoMkA || || aMtara tIna hajAra chahasau paisaTha yojana, pAMca hajAra pAMcasau pacapana dhanuSa aura eka dhanuSake nau bhAgoM meM pAMca bhAga hai / prakIrNaka viloMkA aMtara tIna hajAra chahasau causaTha yojana, sAta hajAra sAtasau vAIsa | dhanuSa aura eka dhanuSa ke nau bhAgoMmeM do bhAga hai pAMcavI bhUmike iMdraka viloMkA ApasakA aMtara cAra | hajAra cArasau ninyAnave yojana aura pAMca sau dhanuSakA hai| zreNibaddha viloMkA aMtara cAra hajAra cArasau || aThAnave yojana, chaha hajAra dhanuSakA hai / puSpaprakIrNakoMkA cAra hajAra cArasau satAnave yojana aura || chaha hajAra pAMcasauM dhanuSakA hai / chaThe narakake iMdraka viloMkA aMtara chaha hajAra nausau aThAnave yojana ||833 ra aura pAMca hajAra pAMcaso dhanuSakA hai| zreNivaddhoMkA chaha hajAra nausau aThAnave yojana aura do hajAra MESSARGESCREEMEDIES SAEESABALASARASANGALAHABHAIBAI -BABA- mana Page #858 -------------------------------------------------------------------------- ________________ acAna dhanuSakA hai| prakIrNaka viloMkA aMtara chaha hajAra nausau chayAnave yojana aura sAta hajAra pAMca sau dhanuSa hai / sAtave narakameM zreNivaddha viloMse iMdraka vilakA phAsalA upara nIce tIna hajAra nausau ninyAnave yojana aura do kozakA hai| aura zreNibaddha cAra viloMkA aMtara tIna hajAra nausau ninyAnavai yojana aura eka kozake tIna bhAgoMmeM eka bhAga pramANa hai| ___prathama narakameM avadhijJAnakA viSaya cAra kosa taka hai / dUsaremeM sADhe tIna, tIsare tIna, cauthemeM DhAI, pAMcaveMmeM do, chaThemeM DeDha aura sAtaveMmeM eka kosa takakA viSaya hai / prathama pRthivIkI durgaMdha Adhe 3 kosa taka jAtI hai dUsarI kI eka kosa taka, tIsarIkI DeDha kosa taka, cauthokI do kosa taka, pAMcavIMkI DhAI kosa taka, chaThIkI tIna kosa taka aura sAtavIMkI sADhe tIna kosa taka jAtI hai| Upara jo UMTa kuMbhIra Adike samAna nikRSTa AkArake vile kaha Aye haiM unameM jaghanyarUpase aneka to eka kosa cauDe haiM / aneka do kosa, tIna kosa, eka yojana, do yojana aura tIna yojana cauDe haiM / tathA utkRSTarUpase sau yojana taka vistIrNa haiN| __samasta viloMkI uMcAI unake vistArase pAMca gunI hai / viloMmeM iMdraka vile tIna dvAravAle tikone OM haiN| zreNibaddha aura prakIrNaka vile aneka do dvAravAle dukone, bahutase tIna dvAravAle tikone, eka dvAra vAle ekakone, pAMca dvAravAle pacakone aura sAta dvAravAle saMtakone haiN| inameM saMkhyAta yojana vistAravAle viloMkA jaghanya aMtara to chaha kosakA hai aura utkRSTa aMtara bAraha kosakA hai / asaM hU~ khyAta yojana vistRta viloMkA utkRSTa aMtara asaMkhyAta yojana aura jaghanya aMtara sAta hajAra yojana * hai| jisa samaya nArakI narakoMmeM janma lete haiM to vahAMkI bhUmipara girate hI ve uchalate haiM aura phira usI jamIna para A girate haiN| HEECRECASTESOURUECRECRUIRIES 835, Page #859 -------------------------------------------------------------------------- ________________ u - | adhyAya na pahilI ratnaprabhA bhUmike narakoMme utpanna honevAle nArakI jIva sAta yojana savA tIna koza uchalakara jamInapara girate haiN| dUsarI pRthivIke narakoMmeM utpanna honevAle nArakI paMdraha yojana DhAI koza | UMce uchalakara jamInapara girate haiN| tIsarI pRthivIke narakoMmeM utpanna honevAle nArakI jIva janmate hI ikatIsa yojana aura eka koza uchalate haiM pIche jamAnapara girate haiN| cauthI pRthivIke narakoMmeM utpanna | | honevAle nArakI jIva pAhale to vAsaTha yojana aura do koza uchalate haiM pIche jamInapara girate haiN|| pAMcavI pRthivImeM utpanna honevAle nArakI jIva ekasau paccIsa yojana uchalakara jamIna girate haiN| chaThI kA pRthivIke narakoMmeM utpanna honevAle jIva DhAIsau yojana uchalakara jamInapara girate haiM aura sAtavIM || | pRthivIke narakoMmeM utpanna honevAle jIva pAMcasau yojana Upara uchalakara jamInapara girate haiN| nArakiyoM ke zarIra pAreke samAna hote haiM isaliye khaMDa khaMDa honepara bhI phira unake zarIra jyoM ke tyoM ho jAte haiN| jo jIva pApoMkA upazama kara Age tIrtha phara honevAle haiM unakA duHkha devagaNa chahamAsa pahilese dUra kara dete haiN| nArakiyoM ke niyamase napuMsakaliMga aura huMDaka saMsthAna hotA hai / yadi kisI tithaMca vA manuSya ke pravala pApakA udaya ho aura vaha narakase AyA ho evaM phira bhI naraka jAnA paDe to vaha sAtavIM pRthivIse nikala kara aura duSTa tiryaMca vA manuSya hokara sAtavIM meM phira eka vAra hI jAtA hai adhika nhiiN| chaThIse nikalakara tithaMca Adi ho phira chaThImeM do bArataka jAtA hai| pAMca se nikalakara tiryaca vA manuSya hokara phira pAMcavImeM tIna vAra, cauthIse nikalakara tiryaMca vA manuSya hokara * yaha viSaya harivaMzapurANake caturtha sargameM baDI spaSTatAse pratipAdana kiyA gayA hai| usI ke AdhArase isa prakaraNa meM vizeSa ullekha kiyA gayA hai| BASIBPSORREARRASARDARSHA / kaGAB4BHBHISHISROG R E Page #860 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya / phira cauthImeM cAra vAra, tIsarIse nikalakara tiyaMca vA manuSya hokara phira tIsarImeM pAMca vAra, dUsarI pRthivIse nikalakara tiryaca vA manuSya hokara punaH dUsarImeM chaha vAra, aura pahilI pRthivIse nikalakara, tithaMca vA manuSya hokara phira pahilImeM sAta vAra taka jA sakatA hai adhika nhiiN| ratnaprabhA Adi jo bhUmiyoMke Upara nAma kahe gaye haiM ve guNakI apekSA hai rUDhise nAma to unake ghammA 1 vaMzA 2 meghA 3 aMjanA 4 ariSTA 5 maghavI 6 aura mAdhavI 7 ye haiN| isaprakAra yaha adhAlAkakA varNana samApta huaa| HOLANAKSHRECASTURESHEREKASHASIA* ___ aba adholokake varNanake bAda tiryagloka (madhyaloka ) kA varNana avasaraprApta hai isaliye aba * usIkA varNana kiyA jAtA hai / tiryaglokameM kyA varNana karanA cAhiye ? isa zaMkAkA samAdhAna hai yaha hai ki usameM dIpa, samudra, unake adhiSThAtA, parvata vana kSetra, unake aMtara aura parimANa Adi bAteM / hai haiM unakA varNana karanA cAhiye / yadi yahAMpara yaha zaMkA ho ki dvIpa samudra AdikA varNana to rahane / hai do pahile yaha batAo ki madhyalokakA tiryagloka nAma kaise paDA ? usakA samAdhAna yaha hai ki-usaOM lokameM svayaMbhUramaNa paryaMta asaMkhyAte dopa samudra tiryakrUpase avasthita haiM isaliye isakA nAma tiryagloka : hai| ve tiryakrUpase avasthita dvIpa samudra Adi ye haiM-- jaMbUdvIpalavaNodAdayaH zubhanAmAno dvIpasamudrAH // 7 // isa citrA pRthivIpara zubha zubha nAmoMke dhAraka jaMbUdvIpako Adi lekara dvIpa aura lavaNoda ABEMBEGUSAREE Page #861 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ba0rA0 SISTERESASTE samudrako Adi lekara samudra isaprakAra asaMkhyAte dIpa aura samudra haiM / jaMbUdvIpakA jaMbUdvIpa nAma kaise paDA ? vArtikakAra isa bAtakA khulAsA karate haiM prtivishissttjNbuuvRkssaasaadhaarnnaadhikrnntvaajNbuudviipH||1|| * yaha jaMbUdvIpa apane parivAra vRkSoMse vibhUSita aura prativiziSTa arthAt dUsarI jagahapara na honevAle aise jaMbUvRkSakA asAdhAraNa sthAna hai, anya dhAtakIkhaMDa Adi dvIpa usaprakArake jaMbUvRkSake AdhAra nahIM arthAdajaMbUvRkSakA asAdhAraNa sthAna honese jaMbUdvIpa yaha nAma anAdi kAlase hai / khulAsA isaprakAra hai uttarakuru nAmaka utkRSTa bhogabhUmike madhyabhAgameM jagatI (eka golAkAra bhUmi hai| usakI laMbAI cauDAI pAMcasai yojanakI hai| usa laMbAI cauDAIse kucha adhika tigunI usakI paridhi hai| pradezoMkI nyUnatA hU~ hote hote (vAhirameM hIyamAna hotI huI)madhyameM usakI muTAI bAraha yojana aura aMtameM do kozakI raha gaI | hai / vaha jagatI suvarNamayI padmavara vedikAse veSTita hai| usake madhyabhAgameM eka pITha hai jo nAnAprakArake ||2| ratnoMse dedIpyamAna hai ATha yojana laMbA, cAra yojana cauDA, cAra yojana UMcA aura vAraha padmavedika kAoMse voSTita hai| una bAraha padmavedikAoM meM pratyekake cAra cAra toraNa dvAra haiM aura unapara cAra cAra 1|| hI suvarNamayI stUpaka-burja haiN| usa pIThake Upara eka maNimayI upapITha (dUsarA choTA pITha) hai jo 6 ki eka yojana cauDA laMbA hai aura do koza UMcA hai| usa upapIThake madhyabhAgameM do yojana UMce skaMdha | (pIr3ha) se yukta, chaha yojana UMcI DAliyoMkA dhAraka, madhyameM chaha yojanake cauDe parimaMDalase zobhita, ATha yojana laMbA, apanese Adhe UMce ATha sau jaMbUvRkSoMse anvita aura aneka devAMganAoMse vyApta sudarzana nAmakA jaMbUvRkSa hai usake saMbaMdhase dvIpakA nAma jaMbUddhIpa anAdikAlase hai| WEBCALCHALEGAOBAUGUAEBARESORTEBRAPHAAR RSTANDARDARSAWAABAR 037 Page #862 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 3 / lavaNarasAMbuyogAlavaNodaH // 2 // ____lavaNarasa (nonakhare rasa) ke dhAraka jalake saMbaMdhase samudrakA nAma lavaNoda hai / udak zabda cAheM / OM pUrvapaMda ho cAheM ucarapada ho, saMjJA arthameM usako uda Adeza ho jAtA hai aisA vyAkaraNakA siddhAMta hai| hai ataH 'lavaNoda' yahAMpara uttarapada udak zabdako uda Adeza ho gayA hai / jaMbUdvIpazca lavaNodazca jaMbUdvIpa lavaNodau tAvAdI yeSAM te jaMbUdvIpalavaNodAdayaH, yaha yahAMpara jaMbUdvIpa-lavaNoda-Adi zabdakA samAsa meM hai| dvIpAzca samudrAzca dvIpasamudrAH, yaha yahA~para dvIpa-samudra zabdakA samAsa hai| jaMbUdvIpako Adi lekara hU~ dIpa aura lavaNodako Adi lekara samudra yaha yahAM para AnupUrvI kramase saMbaMdha hai| tathA lokameM jo jo hai zubhanAma jAna paDate haiM una una zubha nAmoMke dhAraka ve dvIpa aura samudra haiM jisataraha-jaMbUdvIpa lvnnod| ghAtakIkhaMDa kAloda puSkaravara puSkaroda vAruNIvara vAruNoda kSIravara kSIrodaghRtavara ghRtoda ikSuvara ikSuda naMdIzvaravara aura naMdIzvaroda / isaprakAra jaMbUdvIpako Adi lekara svayaMbhUramaNa dvIpaparyaMta asaMkhyAta dvIpa aura lavaNodako Adi dekara khayaMbhUramaNoda paryaMta asaMkhyAte samudra haiN| jisa asaMkhyAta pramANase yahAM * para dIpa aura samudroMkI gaNanA kI gaI hai vaha DhAI sAgaropama kAlake samayoMkI jitanI saMkhyA ho utanA samajha lenI cAhiye // 7 // . aba jaMbUddhIpa Adi bIpa aura lavaNoda Adi samudroMkI cauDAI, racanA aura AkArakI vizeSa pratIti karAnekeliye sUtrakAra sUtra kahate haiM LAAAAAAHEORIAL-STAINA ANGRECE RPSena festBRARIORI o Page #863 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 00 bhASA 839 dvirdvirviSkaMbhAH pUrvapUrvaparikSepiNo valayAkRtayaH // 8 // pratyeka dvIpa samudra gola cUDIke AkAra, pahile pahile dvIpa aura samudroMko ghere hue aura eka dUsare se dUne dUne vistAravAle haiN| arthAt jaMbUdvIpase dviguNA cauDA lavaNasamudra hai| lavaNa samudra se dviguNA cauDA ghAtukI khaMDa dvIpa hai / dhAtukI khaMDase dunA cauDA kAloda samudra hai aura kAloda samudra se dunA cauDA puSkaravara dvIpa hai ityAdi / dvirdviriti vIpsAbhyAvRttivacanaM viSkaMbhadviguNatvavyAptyarthaM // 1 // prathama dvIpakI jitanI cauDAI hai usase dUnI coDAI prathama samudrako hai / prathama samudrase dunI cauDAI dUsare dvIpakI hai| dUsare dvIpase dUnI cauDAI dUsare samudrakI hai isaprakAra uttarottara sarvatra cauDAIkI dviguNatA batalAne ke liye sUtrameM 'dvir' zabdakA do bAra ullekha aura suc pratyayakA prayoga kiyA gayA hai / dvidvirviSkaMbho yeSAM te 'dvidvirviSkaMbhAH' yaha yahAMpara dvidvaiirviSkaMbha zabdakA samAsa hai / zaMkA abhyAvRttikA artha do vAra kathana karanA hai| jisataraha 'dirdaza' yahAM para sucpratyayAMta dvizabda ke prayogase dazakA dUnA ( do bAra daza ) yaha abhyAvRtti artha hotA hai usIprakAra do haiM deza jisameM vaha dvidaza hai isa bahuvrIhi samAsagarbhita dvidaza zabdakA bhI vahI abhyAvRtti artha hotA hai / tathA jisa arthakI sarvatra vyApti ho vaha vIpsA hai aura vaha bhI samAsase dyotita ho jAtI hai jaise sAta sAta haiM patte jinameM ve saptaparNa haiM isa bahuvrIhi samAsagarbhita saptaparNa zabda meM vIpsA artha hai arthAt saptaparNa zabdase sAta sAta pace vAle vRkSa hI liye jAte haiM isIprakAra - do haiM viSkaMbha jinameM ve dviviSkaMbha haiM isaprakAra dviviSkaMbha zabda se bhI 'cauDAIkA dunA' yaha abhyAvRtti aura vIpsA artha ho jAtA hai phira do vAra dvizabdakA kahanA aura adhyAya 3 839 Page #864 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S adhyAya earlesRAS6-ASCARRORE. vIsA arthakA dyotaka sucapratyayakA prayoga karanA nirarthaka hai ? so ThIka nahIM / jahA~para abhyAvRti aura vIpsA donoM artha spRSTatayA jAna paDeM vahAM to 'sucpratyaya' aura do vAra zabdake prayoga karanekI koI AvazyakatA nahIM kiMtu jahA~para vaha artha na pratIta ho sake vahAM usake prayogakI AvazyakatA hai| yahAM | para dviviSkabha zabdake prayogase 'dunI dUnI cauDAI hai' yaha artha pratIta nahIM hotA isaliye usa arthaka | dyotanaliye 'dvidira' zabdakA prayoga nirarthaka nahIM / sArArtha yaha hai ki yahAMpara pahile dvIpase pahilA | samudra dUnA hai pahile samudrase dUsarA dvIpa dUnA hai / dUsare dvIpase dUsarA samudra dUnA hai yaha artha hai / vaha | artha 'dviiivaSkama' zabdakA ullekha vinA kiye ho nahIM sakatA isaliye usakA prayoga yahAM abhISTa | arthakA sUcaka hai| aniSTavinivezavyAvRttyarthaM pUrvapUrvaparikSepivacanaM // 2 // jisataraha gAMva aura nagara AdikI racanA hai usaprakAra dvIpa samudra AdikI racanA koI na samajha baiThe isaliye sUtrameM pUrvapUrvaparikSepI vacana hai arthAt dvIpako samudra, samudrako dvIpa cAroM orase veDe hue haiM kiMtu eka dizAmeM dvIpa ho aura usakI dUsarI dizAmeM samudra haiM / isaprakAra unakI racanA nhiiN| tathA hai pUrvapUrvaparikSepI zabdake ullekhase yaha bhI bAta siddha hai ki dvIpa aura samudra ApasameM avyavahita haiM hai unameM phAsalA kucha bhI nahIM hai / pahile pahileko veDanekA hI jinakA svabhAva ho ve pUrvapUrvaparikSapI kahe , jAte haiN| yahAMpara bhI yadi pUrvapUrva' yaha vIpsAkA ullekha nahIM kiyA jAtA to pahile dvIpako pahilA | samudra veDe hai,pahile samudrako dUsarA dIpa ver3e hai tathA dUsare dvIpako dUsarA samudra veDe hai aura dUsare samudrako | tIsarA dvIpa veDe hai yaha artha nahIM hotA isalie isa arthakeliye yahAM do vAra pUrvazabdakA ullekha hai| RUNGARAANEESCROGRESSAGE 8 . Page #865 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RORIA . SSCUSSECRECTOBERO SABREA-lava- caturasrAdinivRttyarthaM valayAkRtivacanaM // 3 // AkRtikA artha saMsthAna (AkAra) hai / valayakA artha kaMkaNa hai jisakA valaya ke samAna AkAra / ho ve valayAkRti haiM arthAt Upara jina dvIpa aura samudroMkA ullekha kiyA gayA hai ve saba cUDI yA kaMkaNake || samAna gola haiM caukona vA tInakauMna Adi nahIM haiN| isaprakAra dvIpa samudrakA sUtra meM valayAkRti vize || SaNa karanese unake caukona tikauMna Adi AkAroMkI nivRtti hai / isarItise anya anya matavAloMne || III jo dIpa aura samudroMkA caukona Adi AkAra kalpita kara rakkhA hai vaha bhramapUrNa hai| vizeSa-samasta dIpa aura samudra dUnI dUnI cauDAIvAle haiM / pahile pahileko veDe hue haiM aura // || cUDIke samAna gola haiM ye jo sAmAnyarUpase saba dvIpa aura samudroMke vizeSaNa kiye haiM ve bAteM jaMbUdvIpameM | lAgU hotI haiM yA nahIM ? kyoMki na jaMbUdvIpa kisI dUsare samudra vA dvIpakI apekSA dUnI cauDAIvAlA hai hai na kisIko veDe hue hai isalie ye vizeSaNa, jaMbUdvIpameM na ghaTanepse avyApti doSagrasta hai / isakA samAmAdhAna yaha hai ki isIliye sUtrakAra mukhyarUpase jaMbUdvIpakA svarUpa samajhAne ke liye 'tanmadhye bherunAbhirvRtaH / Hel ityAdi sUtrakA ullekha karate haiM / tathA ina dvIpa aura samudroMkI sthiti madhyalokameM hI samajha lenI cAhiye / kyoMki adholokakI ratnaprabhA Adi sAta bhUmiyoMkA ullekha kiyA jAcukA hai| UbhalokakA 7 varNana Age hai yahAM kramaprApta madhyaloka hI hai||8|| ISIS jaMbUdvIpake pradeza racanA aura cauDAIke jAna lenepara hI anya dvIpa samudroMkI cauDAI AdikA bArA jJAna ho sakatA hai anyathA nahIM kyoMki jaMbUdvIpakI cauDAI Adi anya dvIpa samudrAMkI cauDAI Adi |5 || kA mUla kAraNa hai isaliye sUtrakAra jaMbUdvIpakI cauDAI AdikA ullekha karate haiM e % lAla-utpanna - Page #866 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ACLCLICORRENTORREGUSIR tanmadhye merunAbhirvRtto yojanazatasahasraviSkaMbho jaMbUdvIpaH // 6 // una saba dvIpa samudroMke bIcameM, jisake madhyameM nAbhika samAna sumeru parvata hai aisA evaM golAkAra B aura eka lAkha yojana viSkaMbhavAlA jaMbUdvIpa hai| tacchabdaH puurviipsmudraanerdeshaarthH||1|| tanmadhye yahA~para jo tat zabdakA ullekha hai vaha pahile kahe gaye asaMkhyAte dIpa samudroMke grahaNArtha hU~ hai| 'teSAM madhye tanmadhye' arthAt una samasta dvIpa aura samudroMke mdhymeN| 'meru bhiryasya sa merunAbhiH' hai arthAt nAbhike samAna apane madhyabhAgameM sumeru parvatakA dhAraka, sUryamaMDalake samAna gola, zatAnAM sahastraM zatasahasra, yojanAnAM zatamAtraM yojanazatasahasraM viSkabho yasya so'yaM yojanazatasahasraviSkabhaH arthAta eka lAkha yojana cauDA jaMbUddhopa hai / usa jaMbUdvIpakI paridhi (parakoTa) tIna lAkha solaha hajAra do sau sacAIsa yojana, tIna koza, ekasau aTThAIsa dhanuSa, sADhe teraha aMgula kucha adhika hai| use cAro orase beDe hue eka jagatI arthAt vedI hai jo AdhA yojana nIce jamInameM gaharI hai, ATha yojana hU~ UMcI hai, mUlameM bAraha yojana, madhyameM ATha yojana aura aMtameM cAra yojana cauDI hai / vaha mUlabhAgameM hU~ hai vajramayI hai| zikhara para vaiDUryamaNimayI hai aura madhyabhAgameM sarvaratnamayI hai / tathA 1 gavAkSa (jharokhe) hai hai jAla 2 ghaMTAjAla 3 muktAphalajAla 4 suvarNajAla 5 maNijAla 6 kSudraghaMTikAjAla 7 padmaratnajAla hai * sarvaratnajAla 9 ye nava uttamocama Upara Upara sthita jAloMse atyaMta zobhita hai / jAla nAma jharokhoMkA hai ye gavAkSajAla-jharokhe, pratyeka AdhA AdhA yojana UMcA aura pAMcasau dhanuSa cauDA tathA jagatIke 5 samAna lambe hai| SPECICICICIETIECERCESCRECICEKANGRESS 852 Page #867 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kha0rA0 pASA 843 usa jagata ke pUrva dakSiNa pazcima aura uttara cAro dizAoM meM kramase vijaya vaijayaMta jayaMta aura aparAjita nAmake dhAraka cAra daravAje haiM arthAt pUrvadizAmeM vijaya, dakSiNadizA meM vaijayaMta, pazcimadizAmeM jayaMta aura uttara dizA meM aparAjita hai / ye samasta daravAje cAra yojana cauDe haiM, ATha yojana UMce haiM aura inakA pravezabhAga cauDAIke samAna hI hai arthAt cAra yojanakA hai / cAro daravAjoM meM vijaya aura vaijayaMta daravAjoMkA ApasameM aMtara unyAsI hajAra bAvana ( 79052) yojana, AdhA yojana yojanakA cauthA bhAga, AghA koza, kozakA cauthA bhAga, bacIsa dhanuSa, tIna aMgula, eka aMgulakA cauthA bhAga tathA AdhA aMgulakA cauthA bhAga kucha adhika hai / jisa prakAra yaha vijaya aura vaijayaMtakA phAmalA batalAyA gayA hai usI prakAra vaijayaMta aura jayaMtakA, jayaMta aura aparAjitakA evaM aparAjita aura vijayakA samajha lenA cAhiye // 9 // jaMbUdvIpameM chaha kulAcaloMse vibhakta sAta kSetra haiN| ve kauna kauna haiM sUtrakAra unake nAma batalAte haiMbharatahaimavataharividehara myakahairaNyavatairAvatavarSAH kSetrANi // 10 // isa jaMbUdvIpa meM bharata, haimavata, hari, videDa, ramyaka, hairaNyavata aura airAvata ye sAta kSetra haiN| bharatakSetrakI bharata saMjJA kyoM huI ? vArtikakAra isa viSayakA spaSTIkaraNa karate haiM bharatakSatriyayogAdvarSo bharataH // 1 // vijayArdha parvata ke dakSiNa kI ora, evaM lavaNa samudrake uttarakI ora gaMgA aura siMdhunadI ke madhyabhAga meM vinItA (ayodhyA) nagarI hai| vaha bAraha yojana laMbI aura nau yojana cauDI hai / usameM samasta rAjalakSaNoM se zobhAyamAna, chaha khaNDakI pRthivIke bhoktA, cakravartI, rAjA bharatane janma dhAraNa adhyAya 3 843 Page #868 -------------------------------------------------------------------------- ________________ --- kotsuteotsusa kiyA thA / avasarpiNI kAlameM pahile hI pahila rAjyavibhAga ke samaya cakravartI bharatane hI pRthivIkA upabhoga kiyA thA isaliye unake saMbaMdha se jisa kSetrakI pRthivIkA unhoMne bhoga kiyA thA usakA bharatakSetra nAma hai / athavA anAdisaMjJAsaMbaMdhAd vA // 2 // yaha jagata anAdi hai kisIne bhI isa rUpase isakA nirmANa nahIM kiyA / usa jagata ke bhItara bharata yaha nAma ahetuka - kisI bhI kAraNa se na honevAlA, aura anAdi hai / yaha bharatakSetra; kahA~ para hai ? vArtikakAra isa viSayakA khulAsA karate haiM himavatsamudratrayamadhye bharataH // 3 // himavAna parvata aura pUrva pazcima evaM dakSiNa tInoM dizAoM meM rahanevAle tIna samudroM ke bIca meM bharata kSetra hai| isa bharatakSetra ke gaMgA siMdhu do nadI aura vijayArdha parvata se chaha TukaDe ho gaye haiM / vArtikakAra vijayArdhazabdakA khulAsA karate haiM paMcAzadyojanavistArastadardhotsedhaH sakrozaSaDyojanAvagAho rajatAdrivijayArtho'nvarthaH // 4 // vijayA nAmakA eka rajatamayI parvata hai arthAt cAMdI ke samAna paramANu oMvAlA hai / cakravartI jisasamaya chaha khaMDakI vijayakoliye jAtA hai, vijayArdha parvatataka usakI AdhI vijaya hotI hai isaliye vijayArdha parvatakA sthala cakravartIko AghI vijayakA sthala honese vijayArdha yaha anvaye nAma hai / isa 1 - yadyapi eka lavaNa samudra hI bharatakSetrake tInoM ora phailA huA hai parantu dizAoMke kalaMganAmedase usake tIna khabara ho jAnese vaha tIna samudroMke nAmase kahA jAtA hai| uttara bhAgameM parvata evaM kSetra haiM / adhyAya 844 Page #869 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0rA0 bApA 845 vijayArdha parvatakA vistAra pacAsa yojanakA hai paccIsa yojanakI UMcAI hai aura eka koza chaha yojana jamInameM gaharA hai / tathA yaha eka ora pUrva samudrataka aura dUsarI ora pazcima samudra taka laMbA hai| . isa vijaya parvata kI pUrva pazcima pArzvabhujA arthAt pUrva pazcima muTAI cArasau aThAsI yojana, evaM yojanake unnIsa bhAgoM meM solaha bhAga aura kucha adhika AdhA bhAga pramANa hai / vijayArdha parvatakI uttara pratyaMcA uttara dizAsaMbaMdhI pArzvabhAga meM lagI huI DorI-jIvA daza hajAra sAtasau vIsa (10720 ) yojana aura eka yojana ke unnIsa bhAgoM meM kucha kama bAraha bhAga hai / tathA isa pratyaMcAkA dhanuHpRSTha daza hajAra sAtasau tetAlIsa (10743 ) yojana aura eka yojana ke unnIsa bhAgoM meM se kucha adhika paMdraha bhAga hai / vijayArdha parvatakI dakSiNa pratyaMcA nau hajAra sAtasau aDatAlIsa ( 9748) yojana aura eka yojana ke unnIsa bhAgoM meM bAraha bhAga pramANa tathA kucha adhika hai / isa pratyaMcAkA dhanuHpRSTha nau hajAra sAtasau chayAsaTha yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoM meM kucha adhika eka bhAga pramANa hai / vijayArgha parvatake donoM pasavADoMmeM do vanakhaMDa haiM jo ki Adhe yojana cauDe evaM vijayArgha parvatake hI samAna laMbe haiM tathA una vanoMmeM pratyeka vana Aghe yojana UMcI, pAMcasau dhanuSa cauDI evaM vanoMke samAna hI laMbI, kahIM kahIM para kanakamayI stUpikAoM ( vurjoM ) kI dhAraka atyaMta zobhanIya toraNoMse bhUSita aisI padmavara vedikAoMse vyApta hai aura ve saba RtuoMke phala aura phUloMke dhAraka vRkSoM se zobhita haiM / vijayArdha parvata para tamizrA aura khaMDaprapAtA nAmakI do guphAyeM haiM jo ki pacAsa yojana uttara dakSiNa laMbI haiN| pUrva pazcima bAraha yojana cauDI haiM inake uttara aura dakSiNa dizA ke donoM dvAra ATha 107 adhyAya 845. Page #870 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ATha yojana UMca haiM, ve donoM daravAje-eka eka koza sahita chaha chaha yojana cauDe, eka eka koza moTe aura ATha ATha yojanake UMce vajramayI kivADoMse yukta haiN| inhIM daravAjoMse cakravartI ucara bharatakSetrake / vijayakeliye jAtA hai tathA inhIM dAroMse gaMgA aura siMdhu nadI nikala kara bharatakSetrameM pravAhita huI haiN| vijayA parvatakI guphAoMmeM pratyeka guphAse do do nadiyoMkA udaya huA hai| ye nadiyAM jAkara I gaMgA aura siMdhumeM praviSTa huI haiN| inake nAma unmagnajalA aura nimagnajalA haiN| ye donoM hI nAma sArthaka haiM arthAt bhItarameM paDe hue tRNa Adi padArthako javaran UparameM lAkara paTaka denese unmagnajalA nAma Rs hai aura bhItarameM paDe hue tRNa Adi padArthako javaran talImeM ghasITa lejAnese nimagnajalA nAma hai| isa vijayA parvatapara jamInase daza yojana Upara dakSiNa utcara donoM pasavADoMmeM parvatake samAna hai laMbI aura daza yojana cauDI do vidyAdhara zreNiyAM haiN| unameM dakSiNa zroNimeM rathanUpura cakravAla Adi pacAsa vidyAgharoMke nagara haiM aura uttara zreNimeM gaganavallabha Adi sATha nagara haiN| ina ekasau daza , 1 nagaroMmeM rahanevAle vidyAdharoMkI bharata kSetrake samAna asi maSi Adi chaha karmoMse jIvikA hai paraMtu bharata kSetrakI apekSA prajJapti Adi vidyAoMkI una nagaroMmeM rahanevAle vidyAdharoMmeM vizeSatA hai| yahAMse daza OM yojanakI uMcAIpara dakSiNa uttara donoM pasavADoMmeM do vyaMtarINa haiN| unakA vistAra daza yojanakA hai, Tra aura laMbAI parvatake samAna hai / ina zreNiyoM meM saudharma iMdrake soma yama varuNa aura vaizravaNa nAmake lokapAla hU~ aura Abhiyogya jAtike vyaMtara devoMke nivAsa sthAna haiM / yahA~se pAMca yojanakI UMcAIpara zikharatala hai hai hai| vaha daza yojanaM cauDA aura vijayArgha parvatake samAna laMbA hai| __isa zikharatalakI pUrvadizAmeM eka kosa adhika chaha yojana UMcA aura eka kosa adhika chaha GARASHLECI Piece PORRORISTIONA Page #871 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ARCH 1000 adhyAca bhASA | yojana hI cauDA tathA cAro Arase padmavaravedikAse pariveSTita siddhAyatana nAmakA kUTa hai / usake Upara uttara dakSiNa laMbA pUrvapazcima cauDA (eka siddhakUTa) jina maMdira hai jo ki eka koza laMbA, | 17 AdhA koza cauDA, kucha kama eka koza UMcA evaM padmAvara vedikAse veSTita hai / vaha jinamaMdira pUrva uttara hai aura dakSiNa tInoM ora vidyamAna tIna daravAjoMse vibhUSita hai evaM jinamaMdirakA jaisA varNana honA cAhiye usI varNanakA sthAna hai| PM usa jinamadirake pazcima bhAgameM dakSiNArgha bharatakUTa 1 khaMDakApAtakUTa 2 mANikabhadrakUTa 3 vijayAgha|| kUTa 4 pUrNabhadrakUTa 5 tamisrAguhAkUTa 6 uttarArdha bharatakUTa 7 vaizravaNakUTa 8 ye ATha kUTa haiM / tathA ye | ATho hI kUTa siddhAyatanakUTake samAna UMce cauDe aura laMbe haiN| ina ATho kUToMpara kramase dakSiNArdhabharata ! deva 1 vRttamAlyadeva 2 mANibhadradeva 3 vijayAgirikumAradeva 4 pUrNabhadradeva 5 kRtamAladeva 6 uttarArdha / bharatadeva 7 aura vaizravaNa 8 devoMke nivAsasthAna haiM tathA ve nivAsasthAna siddhAyatanakUTake samAna laMbe cauDe haiM aura UMce haiN| isaprakAra makaToMke samAna nau kaToMse zobhita vijayArgha parvata vizAla girirAjake samAna zobhAyamAna hotA hai| haimavatakSetrakA haimavata nAma kaise paDA ? vArtikakAra isa bAtako batalAte haiM himavato'dUrabhavaH so'sminnastIti vA haimvtH||5||. usa (haimavata ) kSetrake pAsameM himavAn parvata hai isaliye athavA himavAn parvatakA dhAraka hai isalie 18]] usa kSetrakA nAma haimavata hai / himavat zabdase samIpa vA 'vaha jisameM haiM isa arthameM aN pratyaya karanepara 4aa haimavata zabdakI siddhi huI hai / haimavata kSetra kahA~ hai ? yaha bAta kahI jAtI hai . kssudrhimvnmhaahimvtormdhye||6|| / SARABIEAAAAAAA SPN9FEMANAURENCEReceBRECEIPR | Page #872 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyA kSudra himavAn parvatake uttarabhAgamaiM aura mahAhimavAn parvatake dakSiNa bhAgameM pUrva aura pazcima | samudroMke bIcameM haimavatakSetra hai| tanmadhye zabdavAn vRttavetAbyaH // 7 // ___ usa haimavatakSetrake madhyabhAgameM eka zabdavAn nAmakA vRttavaitAbya pahADa hai jo ki nagADeke samAna gola honese sArthaka nAmakA dhAraka hai| eka hajAra yojanakA UMcA hai, DhAIsau yojana jamInameM gaharA hai hA hai| zikharabhAgameM aura mUlabhAgameM eka hajAra yojana laMbA cauDA hai / apanI cauDAIkI apekSA kucha adhika tigunI paridhikA dhAraka hai tathA Adhe yojana cauDI, parvatakI paridhike samAna laMbI, evaM pUrva | pazcima Adi cAro dizAoMmeM vidyamAna cAra toraNoMse vibhAjita aisI padmavaravedikAse vibhUSita hai| ___isa zabdavAn vRttavaitAbyake tala para do koza aura bAsaTha yojana UMcA evaM eka koza ika- 11 tIsa yojana cauDA svAti devoMke vihAra karanekA manojJa sthAna hai // harikSetrakI irivarSa saMjJA isa prakAra hai harivarNamanuSyayogAirivarSaH // 8 // ___harikA artha siMha haiM aura usake pariNAmoMko zukla mAnA hai / irikSetrameM rahanevAle manuSya siMhake samAna zukla pariNAmavAle aura usIke samAna varNavAle hote haiM isalie usa saMbaMdhase kSetrakA nAma hari| varSa hai / harivarSa kahAMpara hai ? uttara niSadhamahAhimavatAraMtarAle // 9 // 1-dUsarI pratimeM 'vRttavedAvyaH' aisA bhI pATha hai jisakA artha-pahADakA nAma vRttavedAnya hai| STOTRSTANDIRRORISTORIERSPUR Page #873 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va0rA0 bhASA 849 966 niSedha parvata ke dakSiNa bhAga meM aura mahAhimavAna parvatake uttara bhAgameM pUrva aura pazcima samudra ke bIca meM harivarSa hai / tanmadhye vikRtavAn vRcavatADhyaH // 10 // usa harikSetra ke madhyabhAgameM vikRtavAn nAmakA vRttavetADhya parvata hai / usakI samasta racanA zabdavAna vRttavetADhya ke samAna samajha lenI cAhiye / vikRtavAn vRcatretADhya ke Upara bhAgameM arugadevoM ke vihArakA sthAna hai | videhakSetrako videdasaMjJA isaprakAra hai videhayogAjjanapade videhavyapadezaH // 11 // 'vigatadehA videhA:' isa vyutpatti ke anusAra jinake deha na ho ve videha kahe jAte haiM yaha artha hai | athavA dehake vidyamAna rahate bhI jo karmabaMdha kI paraMparAko sarvathA nAza karane kelie raMcamAtra bhI | zarIrakA saMskAra nahIM karate aura na raMcamAtra bhI mamatvabhAva rakhate haiM ve bhI videha kahe jAte haiM | videha kSetra meM munigaNa dehake sarvathA nAza karanekelie ghora prayatna karate haiM aura videhatva ( azarIratva siddhatva ) avasthAko prApta kara lete haiM isa rItile videha manuSyoM ke saMbaMdha kSetrakA bhI nAma videha hai / zaMkA jina manuSyoM ke dehakA saMbaMdha nahIM ve videha kahe jAte haiM athavA dehake vidyamAna rahate bhI karmabaMdhaka saMtAna ke sarvathA nAzArtha jo raMcamAtra bhI dehakA saMskAra vA mamatva nahIM rakhate ve bhI videha kahe. jAte haiM yaha videha zabdakA artha batalAyA gayA hai / paraMtu yaha artha to bharata aura airAvata ke manuSyoM meM 1- dUsarI pratimeM 'vRttavedAvyaH' aisA pATha hai| arthAt parvatakA nAma vRcavedAvya batalAyA gayA hai / adhyAda 3 Page #874 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ? bhI ghaTatA hai kyoMki bharata aura airAvata kSetra se bhI muktikA vidhAna rahane se videhakSetra ke samAna ina donoM kSetroM manuSyoM ko bhI videha kahanA anivArya hai isalie videha manuSyoM ke saMbaMdha se kSetrakA videha nAma hai yaha kathana ayukta hai ? so ThIka nahIM / bharata aura airAvata kSetrameM sadA manuSya mukta nahIM hote isa lie unake manuSyoM meM to kabhI kabhI videhatA rahatI hai / paraMtu videhakSetra meM sarvakAla mukti prApta hotI hai| vahA~para, kabhI bhI dharmakA uccheda nahIM hotA- eka tIrthaMkara ke bAda dUsare tIrthaMkara ke utpanna honese sadA mokSake dvArasvarUpa dharmakI jAgRti banI rahatI hai isalie mokSagAmI jIvoMmeM sadA videhatA rahatI hai / yaha bharata aura airAvata kSetroMkI apekSA videhakSetrameM prakarSatA hai arthAt bharata airAvata kSetroM meM kAlakA parivartana hone se aura karma bhUmi ke samaya meM bhI eka tIrthaMkara ke asaMkhyAta evaM saMkhyAta varSoMke pIche dUsare tIrthakaskA janma honese kabhI kabhI mokSamArgakA prakAza hotA hai paraMtu videhakSetra meM sadaiva bIsa tIrthakaroMkI sattA banI hI rahatI hai / isalie vahAM videha - muktidvAra sadaiva khulA rahatA hai / isIlie isa kSetrakA nAma videha hai | isarItise videha manuSyoM kI apekSA kSetrakA videha nAma yuktiyukta hai| yaha videhakSetra kahAM para hai ? uttara BAURI niSadhanIlayoratarAle tatsannivezaH // 12 // niSadha parvatake uttara aura nIla parvata ke dakSiNabhAga meM pUrva aura pazcima samudrake vIcameM videha kSetrakI racanA hai| Baker sa caturvidhaH pUrvavidehAdibhedAt // 13 // pUrvavideha pazcima videha uttarakuru aura devakuruke bhedase vaha videha kSetra cAra prakArakA hai / meruse adhyAya 3 Page #875 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA // pUrvameM rahane ke kAraNa pUrva videha saMjJA hai / ucarameM rahane ke kAraNa ucarakuru saMjJA hai| meruse pazcima bhAgameM adhyAya rahaneke kAraNa pazcima videha aura dakSiNa bhAgameM rahanese devakuru saMjJA hai| zaMkA" meruke pUrva Adi bhAgoMmeM rahane ke kAraNa jo pUrva videha Adi saMjJA mAnI hai vaha ThIka nahIM kyoMki 851 pUrvavidehameM nIla parvatase sUryakA udaya aura niSadha parvatase asta hotA hai vahAM para pUrva dizAmeM || || nIla parvata hai| pazrimameM niSadha, dakSiNameM samudra aura uttarameM meru parvata hai / pazcima videhameM niSadha ||7|| parvatase sUryakA udaya aura nIla parvatase asta hotA hai / vahAM para pUrvadizAmeM niSadha parvata hai| pazcimameM nIla parvata hai| dakSiNa dizAmeM samudra aura uttara dizAmeM meruparvata hai| uttara kurumeM gaMdhamAdana gajadaMtase sUryakA udaya aura mAlyavAna gajadaMtase asta hotA hai / vahAM para pUrva dizAma gaMdhamAdana parvata hai| pazcima dizAmeM mAlyavAna hai| nIla parvata dakSiNameM aura meruparvata ucara meM hai| tathA devakurumeM. ME saumanasa gajadaMtase sUryakA udaya aura vidyutmabhase asta hotA hai / vahAM para saumanasa pUrvadizAmeM hai| vidyutlabha pazcima dizA meM hai| dakSiNa dizAmeM niSadhAcala aura uttara dizAmeM meruparvata hai isarItise meruke || pazcima Adi bhAgameM rahanese pazcimavideha Adi saMjJA jo mAnI gaI haiM ve mithyA haiM ? so ThIka nhiiN| yadi videha kSetrameM dizAoMke vibhAgakA Azraya kiyA jAya taba to uparyukta saMjJAyeM mithyA mAnI jA . sakatI haiM kiMtu vahAMkI apekSA dizAoMkA vibhAga nahIM mAna kara bharata kSetrameM hI dizAoMke vibhAgakI kalpanAkara meruke pUrva Adi nAma mAne haiM arthAt yadi videha kSetrasaMbaMdhI hI sUryodaya evaM sUryAstakI kalpanAse dizAbheda mAnA jAya taba to zaMkAkArakA kathana ThIka hai paraMtu yahAMpara bharatakSetrase pUrva Adi RIL.. 1-dizAoMkA vibhAga kevala sUryake udaya aura astakI apekSA mAnA hai, vAstavameM dizA nAmakA koI svataMtra padArtha nahIM hai| RBACHERECENCEBOIESS OPASSASSISEASGAJ ASREnAlana EARSHEKHABA Page #876 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ) videddoMkI kalpanA kI gaI hai isaliye zaMkAkArakA kahanA ThIka nahIM hai| isaliye meruse pUrva bhAga meM rahane se pUrvavideha, pazcima Adi bhAgoM meM rahane se pazcima videha Adi jo nAma upara kahe gaye haiM ve yathArtha haiM / videhakSetrake ThIka madhyabhAga meM meru parvata hai| isa meru parvatase pazcima uttara dizAmeM gaMdhamAlinI deza ke samIpa devAraNya nAmakA vana hai / usake pUrva kI ora gaMdhamAdana nAmakA vakSAra parvata hai jo gajadaMta bhI kahA jAtA hai / yaha vakSAra parvata uttara dakSiNa laMvA aura pUrva pazcima cauDA hai / apanI dakSiNa koTi merukA sparza karatA hai aura uttara koTise nIlAcalako sparzatA hai| Adhe yojana cauDe parvata (apane hI ) samAna laMbe do vanakhaMDoMse zobhAyamAna hai / aura nIce vocameM aura Upara saba jagaha suvarNamayI hai / yaha vakSAra parvata nIlAcala taka cAra sau yojana UMcA hai| sau yojana jamIna meM gaharA hai / pradezoM kI baDhavArIse baDhatA baDhatA meru parvata ke samIpa meM pAMcasau yojana UMcA, savAsau - 125 yojana gaharA aura ' pAMcasau yojana cauDA hai / pIche pradezoM kI hAnise ghaTatA nIlAcala parvata ke pAsa DhAI sau yojana cauDA evaM tIsa hajAra dosau nau yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoM meM chai bhAga kucha adhika laMbA hai / isa gaMdhamAdana vakSAra parvata ke Upara meru parvata ke samIpa ekasau paccIsa 125 yojana UMtrA aura savAsI - 125 yojana mUlameM cauDA eka siddhAyatana nAmakA kUTa hai| isa gaMdhamAdanakUTa ke uttara bhAga meM krama se gaMdhamAdanakUTa 1 udakkurukUTa 2 gaMdhamAlinIkUTa 3 sphaTikakUTa 4 lohitAkSakUTa 5 aura AnaMdakUTa 6 chaha kUTa vidyamAna haiM / siddhAyatanakUTa para eka jinamaMdira hai / sphaTikakUTa para eka madA manohara vizAla prAsAda banA huA hai aura usameM eka palyakI AyukI dhAraka bhogaMdharI nAmakI devI nivAsa karatI hai / lohitAkSa F adhyAya 3 vAra Page #877 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 020 bhASA 853 bUTa ke Upara bhI eka prAsAda hai aura usameM eka palyopama Ayuko dhAraka bhogAvatI nAmakI dikkumArI rahatI hai| bAka ki udakkuru Adi jo cAra kUTa haiM unameM apane apane nAmake dhAraka hI deva nivAsa karate haiM / merukI uttara pUrva dizA meM nIlAcala se dakSiNa aura kaccha dezase pazcima kI ora mAlyavAna nAmakA kSAra parvata hai / yaha bhI gajadaMtake nAmase prasiddha hai / yaha nIce bIcameM aura Upara saba jagaha vaiDUryamaNimayI hai / yaha cauDAI laMbAI UMcAI gaharAI aura AkArase gaMdhamAdana vakSAra parvata ke hI samAna hai / isa mAlyavAn vakSAra parvata ke Upara meru parvata ke samIpameM eka siddhAyatanakUTa hai aura usakA parimANagaMdhamAdana vakSAra parvatake siddhAyatana kUTa ke hI samAna samajha lenA cAhiye / isa siddhAyatanakUTa ke Upara eka jinamaMdira hai aura usakI uttara dizAmeM kramase mAlyavAna kUTa 1 udakkurukUTa 2 kacchavijayakUTa 3 sAgarakUTa 4 rajaMtakUTa 5 pUrNabhadrakUTa 6 sItAkUTa 7 irikUTa 8 aura mahAkUTa 9 aise nAmavAle nava kUTa haiM / inameM sAgara kUTa para subhagA nAmakI dikkumArIkA nivAsasthAna hai / rajatakUTa para bhogamAlinI SainathakumArIkA nivAsasthAna hai evaM zeSa sAta kUToM para apane apane kUToMke nAmadhArI devoMkA nivAsa hai / meru parvatase uttara, gaMdhamAdana vakSAragirise pUrva, nIlAcalase dakSiNa aura mAlyavAn parvatase pazcima kI ora uttarakuru bhogabhUmi hai / yaha uttarakuru bhogabhUmi pUrva pazcima laMbI aura uttara dakSiNa cauDI hai / tathA yamaka nAmaka do parvata, pAMca sarovara aura sau kAMcana parvatoMse atyaMta zobhAyamAna hai / isa uttarakuru bhogabhUmikA uttara dakSiNa vistAra gyAraha hajAra AThasai biyAlIsa yojana aura eka 108 1 adhyAya 3 853 Page #878 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yojana ke unnIsa bhAgoM meM do bhAga pramANa hai / isakI pratyaMcA nIla parvata ke samIpa trepana hajAra yojana hai tathA sATha hajAra cArasau aThAraha yojana aura eka yojanake unnosa bhAgoM meM kiMcit adhika bAraha bhAga pramANa isakA dhanuSa hai / isa uttarakuru bhogabhUmi meM sItA nadI ke pUrva kI ora jaMbUvRkSa hai / usakI uttaradizA kI zAkhApara bhagavAna arhatakA maMdira hai jo ki eka koza laMbA AdhA koza cauDA aura kucha kama eka koza UMcA hai / pUrva dizA kI zAkhApara eka mahAmanojJa prAsAda vidyamAna hai jo ki bhagavAna arhatake maMdira ke hI samAna lambA cauDA aura UMcA hai| isa prAsAdameM jaMbUdvIpakA svAmI vyaMtara jAti ke devoMkA adhipati anAvRta nAmakA deva rahatA hai tathA dakSiNa aura uttara dizA kI zAkhAoM para bhI do prAsAda haiM aura unameM anAvRta devakI madAmanohara zayyAyeM vidyamAna haiM / X isa jaMbUvRkSa kI pUrva - uttara (vAyavya) dizA meM aura pazcima-uttara (IzAna) dizA meM cAra hajAra jaMbUvRkSa haiM aura unameM anAvRta devake (samAna hI ) sAmAnika jAti ke deva nivAsa karate haiN| dakSiNa - pUrva dizAmeM battIsa hajAra jaMbUvRkSa haiM aura unameM anAvRtadevakI aMtaraMga sabhA ke deva nivAsa karate haiM / dakSiNa dizAmeM cAlIsa hajAra jaMbUvRkSa haiM aura unameM madhyama sabhA ke devagaNa nivAsa karate haiM / dakSiNa pazcima dizAmeM aDatAlIsa hajAra jaMbUvRkSa haiM aura unameM vAhya sabhA ke deva rahate haiM / pazcima dizAmeM sAta jaMbUvRkSa aura unameM anAvRta devakI sAtaprakAra kI senA ke mahattara rahate haiM / cAra jaMbUvRkSa aura bhI haiM evaM usameM apane apane dAsI dAsa Adi parivAroMke sAtha anAvRta devakI cAra paTTarAnI nivAsa karatI haiM / inake sivAya pUrva dakSiNa pazcima aura uttara ina cAro dizAoM meM solaha hajAra jaMbUvRkSa aura haiM evaM unameM anAvRta maaolaa shbhlbhlo adhyAya 3 854 Page #879 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAva rA0 bhASA HIGHREEGAAAAAAAHASROR | devake solaha hajAra AtmarakSaka deva nivAsa karate haiM / isaprakAra sudarzana nAmake dhAraka jaMbUvRkSa ke pahile | kahe gaye AThasau jaMbUvRkSake sAtha ye eka lAkha cAlIpta hajAra ekasau unnIsa (140119) parivAra ||6|| jaMbUvRkSa haiN| parivArasvarUpa ye samasta jaMbUvRkSa cAro ora padmavara vedikAse veSTita haiM sarvaratnamayI vA ||5|| | suvarNamayI haiM tathA muktAphala mANi suvarNa ghaMTA puSpamAlA dhvajApatAkA aura tIna chatroMse zobhAyamAna haiN|| yaha sadarzana nAmakA jaMbavakSa padmavara vedikAse veSTita tIna vanakhaMDoMse vyApta hai| pahile vanakhaMDameM || cAro dizAoMmeM cAra bhavana haiM jinameM pratyeka eka koza laMbA, AdhA koza cauDA aura kucha kama || Pi eka koza UMcA hai / cAro vidizAoMmeM cAra vApiyAM haiM jo daza daza yojana gaharI, pacAsa pacAsa yojana laMbI, pacIsa pacIsa yojana cauDI, caukona cAro ora vizAla aura pavitra sugaMdhita jalase 6 paripUrNa haiN| una bhavana aura vApiyoMkI ATho dizAoMmeM cAMdI aura suvarNake vane sapheda varNake ATha | || kUTa haiM / unameM pratyeka kUTa ke Upara cAra cAra prAsAda hai jinameM pratyeka eka koza laMbA, AdhA koza cauDAhU hai aura kucha kama eka koza UMcA hai| nIlAcalakI dakSiNakI ora tiryak eka hajAra yojanake bAda sItA nadIke donoM pasavADoMmeM | FI pAMcasau yojanake phAsalAse do gola yamaka parvata haiM jo ki eka hajAra yojana UMce, DhAIsau yojana | jamInameM gahare, mUlameM eka hajAra yojana, madhyameM sADhe sAtasai yojana aura Upara zikhara para pAMcasau | yojana cauDe haiN| una donoM yamaka parvatoMpara do prAsAda bane haiM jo ki sADhe bAsaTha yojana UMce, eka || koza aura ikatIsa yojana cauDe tathA eka koza ikatIsa yojanake praveza dvArake dhAraka haiN| una donoM ||55 prAsAdoMmeM yamaka nAmake do deva nivAsa karate haiN| prAsAdoMkI pUrva dizAmeM bhagavAna aItake do maMdira haiN| SARVORMALUSARALSARilesale Page #880 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya rancainaS IBEG4B SkArAds yamaka parvatoMse dakSiNakI ora pAMcasau yojanatiryak jAneke bAda sItA mahAnadIke pAsa nIla nAmakA mahAhada hai joki uttaradakSiNa eka hajArayojanalaMbA hai| pUrva pazcima pAMcasai yojana cauDAaura daza yojana gaharA hai / isa nIlahUdameM kamala haiM jo ki jalake Upara Adhe yojana Uparako uThe huye hai daza yojanake gahare nAloke dhAraka haiN| bIcameM eka yojana caur3e haiN| eka koza laMbe patroMke dhAraka haiN| do kozakI kArNikAoMse yukta haiN| agrabhAga aura mUlabhAgameM do kozake vistAravAle haiM aura padmahada sarovarake I kamaloMkA jo varNana kiyA gayA hai usa varNanase yukta haiN| isa nIlamahAddameM nIla nAmake dhAraka nAgeMdra / kumArakA nivAsa sthAna hai / nIladevake parivAra ke rahaneke kamala, sudarzana jaMbUvRkSake parivArasvarUpa jaMbU vRkSAke samAna eka lAkha cAlIsa hajAra ekasau unnIsa 140119 haiN| nIlahUdase pUrvadizAkI ora pAsameM hI daza kAMcana parvata haiM jo ki gola, ekasau yojana UMce, paccIsa yojana jamInameM nIce, mUlameM 13 sau yojana, madhya meM pacahattara yojana, aura agrabhAgameM pacAsa yojana cauDe suvarNamayI haiM / ina kAMcana parvatoke Upara eka koza ikatIsa yojana UMce aura eka koza paMdraha yojana cauDe prAsAda haiM evaM unameM hai| kAMcana nAma ke dhAraka deva nivAsa karate haiN| jisataraha pUrva dizAmeM daza kAMcana parvata kaheM gaye haiM usI prakAra hai hai pazcima dizAmeM bhI dazakAMcana parvata haiM aura una sabakA svarUpa pUrvadizAke daza kAMcana parvatoMke sapAna hai| nIladase dakSiNakI ora pAMcasau yojanake bAda uttarakuru nAmakA hUda hai aura usameM uttarakuru nAmakA nAgeMdrakumAra nivAsa karatA hai| nIlahUdakA jo kucha svarUpa varNana kara Aye haiM vahI ucarakuruhradakA bhI hai| isake bhI pUrva aura pazcimakI ora daza daza kAMcana parvata haiM aura unakA kula varNana nIrahUdake pUrva aura pazcima bhAgameM rahanevAle kAMcana parvatoMkAsA hai| HASIRESISASARDAASAR %ESTMEN Page #881 -------------------------------------------------------------------------- ________________ u0rA0 bhASA 857 uttarakuruda se dakSiNakI ora pAMcasau yojana ke bAda eka caMdra nAmakA sarovara hai / usameM caMdra nAmakA nAgeMdrakumAra nivAsa karatA hai / pahile ke samAna isa caMdra ke bhI pUrva aura pazcima bhAgameM daza daza kAMcana parvata haiM aura unakA kula varNana uparyukta kAMcana parvatoMke samAna hai / caMdradrahase dakSiNakI ora pAMcasau yojana ke bAda airAvatahUda hai aura usameM airAvata nAmake nAgeMdrakumArakA nivAsasthAna hai / isake bhI pUrva aura pazcima bhAgameM daza daza kAMcana parvata haiM aura unakA kula varNana uparyukta kAMcana parvatoM sarIkhA hI hai / airAvatahUdate dakSiNakI ora pAMcasau yojana tiryak jAne ke bAda mAlyavAna nAmakA hUda hai / usameM mAlyavAna nAmakA nAgeMdrakumAra rahatA hai| isake bhI pUrva aura pazcima bhAga meM daza daza kAMcana parvata haiM aura unakA svarUpa pUrvokta kAMcana parvatoM ke samAna hai isaprakAra saba hUdoM ke milA kara yahAM sau kA~cana parvata hote haiN| pratyeka kAMcana parvatakI pUrva dizA meM eka eka jinamaMdira hai isaprakAra sau kAMcana parvatoMpara sau jinamaMdira haiN| meru parvatako dakSiNa aura pUrva dizA meM maMgalAvata (tI ) deza se pazcima aura niSadhAcalase uttarakI ora saumanasa nAmakA vakSAragiri ( gajadaMta ) hai / yaha saumanasa vakSAragiri sarvatra sphaTikamaNimayI hai| gaMdhamAdana vakSAragirikI jo cauDAI UMcAI gaharAI aura racanA Upara kaha Ae haiM usIprakAra isa saumanasa vakSAragirikI hai / isa saumanasa vakSAragirike Upara meru ke samIpa siddhAyatana nAmakA eka kUTa hai / usakA parimANa pUrvokta siddhAyatanakUTa ke samAna hI hai / isake Upara eka bhagavAna arhatakA maMdira hai jisase yaha atyaMta zobhAyamAna jAna paDatA hai / isa siddhAyatanakUTa kI dakSiNa dizA meM krama se saumanasakUTa 1 devakurukUTa 2 maMgalAvatkUTa 3 pUrvavidehakUTa 4 kanakakUTa 5 kAMcanakUTa 6 viziSTakUTa 7 aura gAna 857 Page #882 -------------------------------------------------------------------------- ________________ JIN.J. -. -. SA ' 10 CREDIT R AJGABANDHAR ujjvalakUTa 8 ye ATha kUTa haiM / ina ATho hI kUToMkI racanA gaMdhamAdana vakSAraparvata ke kUToM ke samAna hai| inameM kanakakUTake Upara prAsAdameM subatsA nAmakI dikkumArIkA nivAsasthAna hai / kAMvanakUTa ke prAsAdameM 5 vatsamitrA nAmakI dikkumArIkA nivAsasthAna hai| bAkI ke kUToM meM apane apane kUTa ke nAmadhArI devoM kA nivAsasthAna hai| ___meru parvatake dakSiNapazcima bhAgameM niSadhAcalase ucara aura padmAvata dezase pUkI ora vidyutama nAmakA vakSAragiri (gajadaMta) hai| yaha tape hue suvarNa ke samAna raMgavAlA aura gaMdhamAdana vakSArapati ke samAna parimANavAlA hai| isa vidyutlabha vakSAraparvata ke jAra meru parvatake samIpameM bhagavAna aItake maMdira se zobhAyamAna siddhAyatanakUra hai| usa siddhAyatanakUTa ke dakSiNa bhAgoM kAse vidyumabhakUTa 1 devakurukUTa 2 padmAvataviSayakUTa 3 aparavidehakUTa 4 khasti kakUra 5zatajAlakUTa 6 zItodAkUTa aura hari. kUTa 8 ye ATha kUTa haiM tathA jisaprakAra gaMdhamAdana vakSAra parvatake kUToM kI racanA batalA Ae haiM usIprakAra ina kUToMkA bhI racanA samajha lenI caahiye| ina kUToM meM padmAvataviSayakUTake Uparake prAsAdameM vAriSeNA nAmakI dikkumArIkA nivAsasthAna hai| svastikakUTake kArake prAsAdameM valA nAmakI dikkumArIke rahanekA sthAna hai inake sivAya jo avaziSTa kUTa haiM unameM apane apane kUToMke nAmadhArI devagaga nivAsI karate haiN| __meru parvatase dakSiNa, saumanasase pazcima, niSaghAcalase uttara, vidyutlabhase pUrva devakuru bhogabhUmi hai| uttarakuru bhogabhUmimeM jisaprakAra pratyaMcA, dhanuHpRSTha aura vANakA parimANa hai usImakAra devakurumeM bhI samajha lenA caahiye| meruse dakSiNapazcima dizAmeM niSadhAcalase uttara, sItodA mahAnadIse pazcima SPORTLOGIX Regtesso SRSRITGII BUTORIES Page #883 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA || vidyutpabhase pUrva bIcameM suprabhA nAmakA zAlmalI vRkSa hai / sudarzana jaMbUvRkSakA jo kAra varNana kara | Ae haiM vahI varNana isa zAlmalivRkSakA samajha lenA caahiye| supabhA nAmaka zAlmalivRkSakI utara | zAkhAmeM ahaMta bhagavAnakA maMdira hai / pUrva, dakSiNa aura pazcimakI zAkhAoM para manojJa manojJa prAsAda haiM aura unameM garutmAn veNudeva nAmaka deva nivAsa karatA hai / anAvRta devake parivArakA jaisA varNana Pil kara Ae haiM usIprakAra isa devake parivArakA bhI varNana samajha lenA caahiye| niSadhAcala parvatase uttara tiryak eka hajAra yojanake bAda sItodA mahA nadIke donoM pasavADoMmeM citra-5 S kUTa aura vicitrakUTa nAmaka do parvata haiM / do yamaka parvatoMkA jo svarUpa varNana kara Ae haiM vahI svarUpa varNana ina donoM parvatoMkA bhI hai| niSadha devakuru sUrya sulasa aura vidyutlabha ye pAMca isa devakurumeM hUda // haiM aura ina pAMcoM hUdoM kA varNana uttarakuru ke pAMco ddoMke varNanake samAna samajha lenA caahiye| ucarakurumeM jisaprakAra sau kAMcana parvata kaha Ae haiM usI prakAra devakurumeM bhI sau kAMcana parvata samajha lenA caahiye| sItA mahAnadIse uttara videha aura dakSiNa videha bhedase pUrva videha kSetrake do vibhAga hogaye haiN| unameM vA ucarabhAga cAra vakSAra parvata aura tIna vibhaMga nadiyoMse vibhakta hokara ATha bhAga rUpa hogayA hai aura 5 una ATho bhAgoMkA ATha cakravartI upabhoga karate haiN| jina cAra vakSAra parvatoMse uttara videhakA vibhAga kA huA hai ve unake citrakUTa panakUTa nIlakUTa aura ekazila ye nAma haiM aura jina vibhaMga nadiyoMse usakA I vibhAga huA hai ve vakSAra parvatoMke madhyabhAgameM rahanevAlI grAhAvatI 1 dAvatI aura paMkAvatI 3 yera tIna nAmavAlI haiN| ye cAro hI vakSAra parvata apanI dakSiNa aura uttara koTiyoM se sItA nadI aura EPSINESSISESPEECTS 498ASARDAR Page #884 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAra MESSAGEOG hai| nIla parvatakA sparza karate haiM arthAt inakI dakSiNa koTi sItA nadI taka aura uttara koTi niSadhAcala | taka hai| ye cAro vakSAra parvata cAra cAra sau yojana UMce aura sau sau yojana gahare haiM tathA pradazoMkI vaDhavArIse vardhamAna sItA nadIke aMtameM pAMcaptau yojana UMce aura eka sau pacIsa 125 yojana gahare | | haiM, ghoDeke skaMdhake samAna AkAravAle haiM aura sarvatra pAMca sau yojana cauDe haiM tathA unakI laMbAI solaha 6 hajAra pAMcasau vAnavai 16592 yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM do bhAga pramANa hai| ___cAro vakSaroM meM citrakUTa vakSArake Upara siddhAyatanakUTa 1 citrakUTa 2 kacchavijayakUra 3 aura sukacchavijayakUTa 4 ye cAra kUra haiN| padmakUTa vakSAra ke upara siddhAyananakUTa 1 padmakUTa 2 mahAkacchAkUTa 3 aura kacchavad vijaya kUTa 4 ye cAra kUTa haiM / nalina kUTa ke kAra siddhAyatana kUTa 1 najikUra 2 nali. | nArvata kUTa 3 aura lAMgalAvartakUTa ye cAra kUTa hai aura ekazila vakSAraparvata ke Upara siddhAyatanakUra | 1 ekazilakUTa 2 puSkala kUTa 3 aura puSkalAvarta kUTa ye cAra kUTa haiN| himavAna pavarta ke kUToM kA jo kI parimANa kaha Aye haiM usI parimANakedhAraka ye kUra haiM tathA himavAna parvata ke kUToMpara jisapakAra jina maMdira aura prAsAdoMkA varNana kara Aye haiM usIprakAra ina kUToMke bhI jinamaMdira aura prAsAdoMkA varNana hU~ | samajha lenA cAhiye / cAro vakSAra parvatoMke jo siddhAyatana kUTa haiM ve sItA nadIke pravAhakI ora haiM ora | ina samasta kUToMmeM apane apane kUTa ke nAmadhArI devagaNa nivAsa karate haiN| grAhAvatI hUdAvatI aura paMkAvatI ye jo tIna vibhaMga nadiyAM kAra kaha Aye haiM unakI usAve | apane hI samAna nAmoMke dhAraka kuMDoMle huI hai / ve kuMDa do hajAra yojana cauDe laMbe, vAyI tale dhAraka, gola, kuMDoMke hI samAna nAmoMkI ghAraka deviyoMse zobhAyamAna, daza yojana aura do koza UMce, R OLOCADAIRS Page #885 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA 861 evaM solaha yojana cauDe laMbe dvIpoMse saMyukta aura nIlAcala parvatake nitaMba bhAgameM vistIrNa haiM / tIno vibhaga nadiyAM jahAMpara utpanna huI haiM vahA~para do koza adhika bAraha yojana cauDI aura eka koza gaharI haiM / mukhameM ekasau paccIsa 125 yojana cauDI aura daza yojana gaharI haiN| pratyeka vibhaMgA nadIkA aTThAIsa aTThAIsa hajAra nadiyoM kA parivAra hai aura sabakI sava sItA nadI meM jAkara praviSTa hotIM haiM / cAra vakSAra parvata aura tIna vibhaMgA nadiyoMse jo uttara videhake ATha bhAga hogaye haiM ve baDe baDe ATha deza haiM aura unake kaccha 1 sukaccha 2 mahAkaccha 3 kacchaka 4 kacchakAvarta 5 lAMgalAvarta 6 puSkala 7 aura puSkalAvarta 8 ye nAma haiM tathA ina dezoM meM krama se kSemA 1 kSemapurI 2 ariSTA 3 ariSTa purI 4 khaDgA 5 maMjUSA 6 oSadhi 7 aura puMDarIkiNI. 8 ye ATha rAjadhAnI nagarI haiM / sItA nadI se uttara nIlAcalase dakSiNa, citrakUTa se pazcima mAlyavAn dezake samIpastha devAraNya vanase pUrva kI ora kaccha deza hai| vaha kaccha deza citrakUTa vakSAra girike samAna laMbA, kucha vizeSa kama do hajAra do sau teraha yojana pUrva pazcima cauDA hai / isa kaccha dezake madhyabhAga meM vijayArdha nAmakA eka rajatagiri hai jo ki bharata kSetra ke vijayArdha parvata ke samAna UMcA gaharA aura cauDA hai aura kacchadezakI jitanI cauDAI hai utanI isakI laMbAI hai / isa kaccha deza ke vijayArgha para donoM ora do vidyAdhara zreNiyAM haiM aura pratyeka meM pacapana pacapana 55-55 nagara haiM / isa vijayArgha parvatakI donoM vyaMtara zreNiyoMmeM aizAna svarga ke iMdrake soma yama varuNa aura vaizravaNa nAmoM ke dhAraka lokapAloMke Abhiyogya jAtike devoMke nagara haiM / bharata kSetra ke vijayA parvatake jisaprakAra siddhAyatana Adi nau kUTa pahile kaha Aye haiM usIprakAra kacchadeza ke bhI siddhAyatana 106 SING adhyAya 3 861 Page #886 -------------------------------------------------------------------------- ________________ UPER adhyAya RECARRORSP-PASCHAT M A-SaralyaRGANISHAD hai Adi kUTa samajha lene cAhiye / vizeSa kevala itanA hI hai ki-vahAMpara dakSiNArtha bharata kUTa uttarArdha bharata hai 2 kUTa ye nAma haiM aura yahAMpara dakSiNArdha kacchakUTa, uttarArdha kacchakUTa ye nAma haiN| vijayA parvatase uttara, nIlAcalase dakSiNa, siddhakUTa vRSabhAcalase pUrva aura citrakUTa se pazcima eka gaMgA nAmakA kuMDa hai jo ki tresaTha yojana pramANa cauDA laMbA hai| kucha adhika isase tigunI paridhikA dhAraka hai, daza yojana gaharA aura saghana vajramayI talekA dhAraka hai| isake madhyabhAgameM eka dvIpa hai.jo ki ATha yojana cauDA laMbA, daza yojana aura do koza UMcA, cAra toraNa dvAroMkI ra dhAraka padmavaravedikAme zobhAyamAna aura gola hai tathA usameM gaMgA nAmakI devI nivAsa karatI hai| isa gaMgA kuMDake dakSiNa toraNa dvArase nikalI huI, dakSiNa kI ora rahanevAlI, bharata kSetrakI gaMgAke samAna cauDI aura gaharI, kacchadezakI laMbAIke samAna laMbAIvAlI, vijayAparvatakI khaMDaprapAtA nAmakI guphAke toraNa dvArase jAnevAlI gaMgA nadI hai jo ki caudaha hajAra nadiyoMke parivArase anvita hai aura sItA nadImeM jAkara praviSTa huI hai| vijayAparvatase uttara, nIlAcalase dakSiNa, siddhakUTa vRSabhAcalase pazcima aura mAlyavAna dezake samIpastha devAraNya vanase pUrvakI ora siMdhu nAmakA kuMDa hai| gaMgAkuMDa kA jaisA Upara varNana kara Ae haiM eM vaisA hI isa siMdhukuMDakA varNana samajha lenA cAhiye / isa kuMDameM siMdhu nAmakI devI nivAsa karatI hU~ hai| isa siMdhukuMDase siMdhu nAmakI mahAnadIkA udaya huA hai jo ki gaMgA mahAnadIke samAna hai vijA hai yAparvatakI tamizra guphAke madhyabhAgase gaI hai| caudaha hajAra nadiyoMse yukta hai aura sItA nadImeM jA 1862 kara praviSTa huI hai| A RNERAL lect Page #887 -------------------------------------------------------------------------- ________________ C adhyAya 0rA0 cApA sItA nadIse uccara, vijayAparvatase dakSiNa, gaMgA aura siMdhunadIke ThIka madhyabhAgameM kSemA nAmakI 16|| rAjadhAnI hai| isaprakAra yaha kaccha dezakA varNana kara diyA gyaa| isIprakAra bAkIke sukaccha Adi 6 sAta deza bhI pUrva dezakI ora samajha lene caahiye| .. lavaNasamudrakI vedIse pazcima, puSkalAvatI dezase. pUrva, sItAnaMdIse ucara, nIlAMcalase dakSiNakI || ora eka devAraNya nAmakA vana hai| jo ki sItA nadIke mukhake pAsa do hajAra nausauM bAIsa yojana cauDA hai aura solaha hajAra pAMcasau bAnavai yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoM meM dobhAgalaMbA hai| sItAnadIse dakSiNa, niSadhAcalase ucara, vatsadezase pUrva aura lavaNasamudra kI vedIse pazcimakI ora bhI devAraNya vana hai aura usakI cauDAI laMbAI pahile devAraNyavanake samAna hai| sItAnadIkI dakSiNa orakA jo pUrvavidehakSetra hai vaha cAra vakSAraparvata aura tIna vibhaMgA nadiyoMse hai| ATha khaMDarUpa ho gayA hai aura una AThoM khaMDoMkA ATha cakravartI upabhoga karate haiN| una vakSAraparvatoMke | trikUTa, vaizravaNakUTa, aMjana aura AtmAMjana ye cAra nAma haiM aura ina cAroM vakSAraparvatoMke madhya meM rahane vAlI taptajalA 1 macajalA 2 aura unmacajalA 3 ye tIna vibhaMga nadiyAM haiM / ina vakSAraparvata aura nadiyoMse vibhAjita ATha khaMDoMke vatsA 1 suvatsA 2 mahAvatsA 3 vatsAvatI 4 ramyA 5 ramyakA 6 ramaNIyA 7 aura maMgalAvatI ye ATha nAma haiN| tathA ina dezoMke aMdara jo ATha rAjadhAnI haiM unake susImA 1 kuMDalA 2 aparAjitA 3 prabhAkarI 4 aMkAvatI 5 padmAvatI' zubhA 7 aura ratnasaMcayA. | vatIye ATha nAma hai| vatsA Adi ATho dezoMmeM raktAaura raktodAnAmakI dodonadiyAM haiM aura eka eka vijayAparvata hai| ina nadiyoM aura vijayAddhoMkI cauDAI laMbAI AdikA pramANa pahilI nadiyoM MEGASHISHEDAAEEEEECHEBAISRAEDISEASISRO GeeCRIMEGESGHLOROPER -MS-MBER - Page #888 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KalesesCALCURSAMPUCIRSTOORDAREEResule aura vijayAdhoMke samAna samajha lenA cAhiye / uparyukta vakSAraparvatoMmeM pratyekake cAra cAra kUTa haiM aura unake siddhAyatana aura jisa dezameM jo kUTa hai usI dezake nAmaka pUrva pazcima dezake nAmoMke samAna 8 adhyAya nAmavAle kUTa haiN| sItA nadIke uttara aura dakSiNake pratyeka dezoMmeM tIna tIna tIrtha haiM aura unake mAgadha 1 varadA 2 aura prabhAsa 3 ye nAma haiM / isaprakAra milAkara pUrvavidehakSetrameM saba tIrtha aDatAlIsa haiN| sItodA mahAnadIse pazcimavidehake dakSiNakhaMDa aura uttarakhaMDa ye do khaMDa ho gaye haiN| inameM dakSiNa hai bhAgake cAra vakSAraparvata aura tIna vibhaMgA nadiyoMse ATha bhAga ho gaye haiM aura una ATho hI bhAgoMkA ATha cakravartI upabhoga karate haiN| una cAro vakSAraparvatoMke zabdavAn / vikRtavAn ra AzIviSa 3 aura sukhAvaha 4 ye nAma haiM aura una vakSAraparvatoMke aMdarakI vibhaMgA nadiyoM ke kSIrodA 1 sItodA 2 aura sroto'tavAhinI 3 ye tIna nAma haiM / ina cAra vakSAraparvata aura tIna vibhaMgA nadiyoMse vibhAjita jo ATha deza haiM unake padma 1 supadma 2 mahApadma 3 padmavAna 4 zaMkha 5 nalina 6 kumuda 7 aura sarita ye nAma haiM / tathA ina dezoM meM azvapurI siMhapurI 2 mahApurI 3 vijayapurI 4 arajApurI5virajApurI 6 hai hai azokApurI 7aura vItazokApurI ina ATha nAmoMkI dhAraka ATha nagarI haiN| ina padma Adi dezoMmeM hai bhI pratyekameM raktA raktodA nAmakI do do nadiyAM haiM aura eka eka vijayAparvata hai / ina nadiyoM aura 6 vijayAparvatoMkI cauDAI laMbAIkA pramANa pahaleke samAna hai| cAro vakSAraparvatoMmeM pratyekake cAra cAra kUTa haiM aura unake pahile hIke samAna siddhAyatana aura pUrva pazcima dezoMke jo nAma haiM ve hI una kUToMke hU~ nAma hai, jisataraha Upara do devAraNya kaha Ae haiM usIprakAra yahAMpara bhI do devAraNya samajha lene caahiye| *SHASMALSHABHOSARALABSFIRBASEASOUND Page #889 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vivAra pazcima videhake uttara bhAgake bhI cAra vakSAraparvata aura tIna vibhaMgA nadiyoMse vibhAjita ATha ||7 6|| khaMDa haiN| una ATho khaMDoMkA ATha cakravartI upabhoga karate haiN| yahAMgara caMdra 1 sUrya 2 nAga 3 aura deva 4 // nAmoMke dhAraka ye cAra vakSAraparvata haiM / ina vakSAraparvatoM ke aMtarAlameM rahanevAlI gaMbhIramAlinI 1 phena 18/ || mAlinI 2 aura UrmimAlinI 3 ina tIna nAmoM kI dhAraka tIna vibhaMgA nadiyAM haiN| tathA ina cAra || vakSAraparvatoMse aura tIna vibhaMgA nadiyoMse vibhAjita jo ATha khaMDa hue haiM ve ATha deza haiM aura unake || || vA 1 suvapra 2 mahAvA 3 vavAna 5 valgu suvalgu 6 gaMdhila 7 aura gaMvamAlinI ye nAma haiN| ina || ATho dezoMkI vijayA 1 vaijayaMtI 2 jyNt| 3 aparAjitA 4 cakrapurI 5 khaDgapurI 6 ayodhyA 7 // | aura avadhyA 8 ina ATha nAmoMkI dhAraka ATha nagarI rAjadhAnI haiM / ina ATho dezoMmeM pratyeka gaMgA para aura siMdhu nAmakI dhAraka do do nadiyAM haiN| eka eka vijayAparvata hai| ina nadiyoM aura vijayA // parvatoMkA varNana pahilekI nadiyoM aura vijayAoM ke samAna samajha lenA cAhiye / yahA~para jo cAra vakSAra | // parvata kahe gaye haiM unameM pratyekameM cAra cAra kUTa haiM aura unake pahile hI ke samAna siddhAyatana svanAma pUrvApara dezoMke nAmoMke samAna nAmoMke dhAraka haiN| jisaprakAra sItA nadIke aDatAlIsa tIrtha kAra || kaha Ae haiM usI prakAra sItodA nadIke bhI aDatAlIsa tIrtha samajha lene caahiye| videhakSetrake madhyabhAgameM meru nAmakA parvata hai| vaha pRthvItalase ninyAnave hajAra yojana UMcA hai| l nIce jamInameM eka hajAra yojana gaharI nIMvakA dhAraka hai isakA adhastalameM vistAra daza hajAra nambai Ai 10090 yojana aura eka yojanake gyAraha bhAgoMmeM daza bhAga pramANa hai / adhasta lameM isakA parakoTa 85 1-dUsarI pratimeM-dharmipAlinI, pATha hai| SHABARELIERESECRESANSARASAILOPEDIA EASABAISALCAN-ABAR-ENGALSCRERABAR Page #890 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ambAna CASTASSAYDREAMSAROOFRICAile kucha ghATi ikatIsa hajAra nausau gyAraha yojanakA pramANa hai / isakI pRthvItalapara cauDAI daza hajAra yojanakI hai aura parakoTa kucha ghATi ikatIsa hajAra chahasau teIsa yojana pramANa hai| . yaha meruparvata cAra vana, tIna khaMDa aura tIna zreNiyoMse atyaMta zobhAyamAna hai| usa parake cAro hU~ vanoMke bhadrazAlavana 1 naMdanavana 2 saumanasavana 3 aura pAMDukavana 4 ye cAra nAma haiN| pRthiyAtalapara & bhadrazAlavana pUrva pazcima dizAoMmeM bAIsa hajAra yojana laMbA hai| uttara dakSiNa DhAI sau yojana cauDA hai hai tathA AdhA yojana UMcI, pAMcasau dhanuSa cauDI, bhadrazAlavana ke samAna laMbI aura bahunase toraNa dvAroMse hai * virAjita eka padmavaravedikA hai usase vaha bhadrazAlavana veSTita hai| ... meru parvatakI cAro dizAoMmeM bhadrazAla vanameM padmottara 1 nIla 2 svastika 3 aMjana kumuda 5 palAza 6 avataMsa 7 aura rocana 8 ye ATha kUTa haiM aura ina kUToMke hara eka dizAmeM do do kUra haiN| meruparvatase pUrva aura sItA nadIke uttara taTapara padmocara nAmakA kUTa hai / meruse pUrva aura sItA nadIke 5 dakSiNa taTapara nIla kUTa hai / merume dakSiNa aura sItodA nadIke pUrva dizAke taTapara svastika kUTa hai|" meruse dakSiNa aura sItodA nadIke pazcima taTapara aMjana kUra hai / meru parvatase pazcina aura sItodA hU~ nadIke dakSiNa taTapara kumuda kUTa hai / meruse pazcima aura sItodA nadIke ucara taTapara palAza kUTa hai| meruse uttara aura sItA (todA) nadIke pazcima taTapara avataMsa nAmakA kUTa hai evaM meruse ucara aura sItA (todA) nadIka pUrva taTapara rocana nAmakA kUTa hai / ye samasta kUTa paccIsa yojanake gahare, mUla. 5 bhAgameM sau sau yojanake, madhyabhAgameM pacahacara pacahacara yojanake aura agrabhAgameM pacAsa pacAsa yojanake te cauDe haiM evaM cAro orase padmavara vedikAoMse pariveSTita haiN| ___NERIES ENBIHSHNASAILORADANESHASTRISANSARISTRITISARE Page #891 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abbAra 967 ina AThoM kUToM para madhya dezameM prAsAda haiM jo ki pratyeka ikatIsa yojana aura eka koza UMce parA hai evaM paMdraha yojana aura do koza laMbe cauDe haiM / ina ATho prAsAdoMmeM soma yama varuNa aura vaizrANa lokapAloMke Abhiyogya jAtike diggajeMdra deva joki bhAMti bhAMti ke airAvata hAtha ke rUpa dhAraNa karane meM All samartha haiM, nivAsa karate haiN| ATho kUToMmeMse padmocara, nIla, svastika aura aMjana kUToM meM to saudharma iMdra ke | lokapAloMkA bhaumavihAra hai aura kumuda palAsa avatapta aura rocana iAcAra kUToMmeM aizAna iMdra ke lokapAloMkA bhaumavihAra hai| meruse pUrva aura sItA nadIse pazcimakI ora akRtrima jinamaMdira haiN| meru parvatakI cAro dizAoMmeM bhI cAra jinamaMdira haiM jo ki sau yojana laMbe aura pacAsa yojana cauDe haiM tathA solaha yojana UMce, ATha yojana cauDe, ATha hI yojana pramANa pravezake dhAraka, pUrva, ucara, dakSiNakI ora uttamo|| cama daravAjoMke dhAraka haiM / aneka prakArake maNi suvarNa aura cAMdI ke bane hue haiN| yadi hajAra jiMdAbA kA dhAraka bhI cAhe to unakI zobhAkA varNana nahIM kara sakatA evaM hajAra netroM kA kAraka bhI apane hajAra netroM se unakI zobhA dekhe to bhI tRpta nahIM ho sakatA / una jinamaMdiroM ke Age vizAla mukh|| maMDapa zobhAyamAna haiM jo ki sau sau yojana laMbe haiM pacAsa pavAsa yojana cauDe haiM aura kucha adhika bA| solaha solaha yojana UMce haiN| una mukhamaMDapoMke Age prekSAgRha virAjamAna haiM jo ki mukhamaMDapoM ke hI | samAna sau sau yojana laMbe, pacAsa pacAsa yojana cauDe aura kucha adhika solaha solaha yojana UMce haiN| prekSAgRhoMke Age causaTha yojana laMbe cauDe aura usase kucha adhika tigunI paridhike dhAraka stUra haiN| | stUpoMke Age caityavRkSapITha haiM jo ki solaha yojana laMbe, ATha yojana coDe aura ATha yojana hI Uo RSIBHAB545555ASASineCE ID- MBAICHIBinasnisRGASMISHeBOBEAUGHELORSEEG 897 BRIES Page #892 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abbAsa RECANSPIRAHARASTYLISTISTRIOR hai haiM tathA unameM hara eka; cAra cAra toraNoMkI dhAraka caubIsa caubIsa padmaparavedikAoMse veSTita hai| .: ina caityavRkSapIThoMke madhyabhAgameM siddhArtha nAmake caityavRkSa haiM joki samasta prayojanoM ko siddha 2 karanevAle bhagavAna tIrthaMkaroM kI pratimAoMse pavitra haiN| solaha yojana UMce haiN| tayA cAra yojana UMce aura eka yojanake cauDe skaMdhoMke dhAraka haiM aura bAraha yojana cauDI aura bAraha yojana hI moTI zAkhAoMke dhAraka haiN| ina caityavRkSoMke Age maheMdra dhaja haiM jo ki bhAMti bhAMtike maNi aura ratnamayI pIThoM ke dhAraka haiN| solaha yojana UMce aura eka koza lebe cauDe haiN| ina maheMdra dhajoMke Age naMdA nAmakI vAvaDiyAM | hai jo ki sau yojana laMbI pacAsa yojana cauDI aura daza yojana gaharI haiN| ina vAvaDiyoM ke Age ani I .. bhagavAnake maMdiroM ke madhyabhAgameM virAjamAna devaccheda hai jo ki solaha pojana lo, ATha yojana ce De. aura ATha yojana hI UMce ratnamayI hai| . 8. ina devacchaMdoMke aMdara bhagavAna ahaMta devakI pratimA virAjamAna haiM jo ki pAMcasai dhanuSakI UMcI . haiM suvarNamayI dehakI dhAraka aura tape soneke hathelI pAvatalI tAlu aura jivAoMse zobhAyamAna haiN| / hU~ unake donoM netra lohita maNise vyApta cihnoM se yukta sphaTikamaNimayA haiM / netroM ke tAre ariSTapaNi / hai (nINa maNi )mayI haiN| dAtoMkI paMktiyAM cAMdI sarIkhA sapheda haiN| amarapura mUMge kImoM lAla haiN| 10 aMjana mANake mUlabhAgake samAna pakSma aura bhRkuTiyAM haiN| nIla maNile race hue zAma aura svA * keza haiN| jinake dAhI.vAhI oraH hAthoM meM sapheda aura nirmala camakI mUThoMko lio hura, nAnAprakA- gc ? rake maNi aura suvarNamayI AbharaNoMse zomita yakSa aura nAgoMke joDe haiM jo pratimA eka hajAra ATha Page #893 -------------------------------------------------------------------------- ________________ UAE pApA ASTURBA hU~ lakSaNa aura vyaMjanoMse virAjamAna haiM tathA vaiDUrya maNimayI daMDoMke dhAraka, mANi suvarNa aura motiyoMse - alaMkRta ratnazalAkAoMse zobhita, suvarNamayI laTakanoMke dhAraka aura cAMdIke patroMse manohara aise aSTa prAtihAyA~se vyApta haiN| sadA bhavyajIvoMke stavana baMdanA aura pUjAke yogya haiN| anAdi nidhana haiN| saMkhyAmeM eka sau ATha 108 haiN| saMsArameM jitane bhI viziSTa guNa haiM unase unake guNoMkA varNana | kiyA jAtA hai| kalaza jhADI Adi jo ekasau ATha upakaraNa haiM unase bhUSita haiM vizeSa kyA ? una pratimAoMkA jo vaibhava hai vaha varNanAtIta hai-koI bhI usakA varNana nahIM kara sktaa| ve pratimA sAkSAta 6 mUrtika dharmasarIkhI jAna paDatI haiN| . bhUmitalase pAMcaso yojanakI UMcAI para naMdana vana hai jo ki pAMca sau yojana cauDA, meruparvatake mamA bAdhA dhAraka, pAvara vedikAse voSThita aura caDIke samAna gola paridhikA dhAraka hai| / IIk 1. naMdana vanake samIpa meruparvatakI vAhya cauDAI nau hajAra nausau cauvana yojana aura eka yojanake gyAraha bhAgomeM chaha-bhAga pramANa hai aura vAhya parakoTa ikatIsa hajAra cArasau unAsI yojana kucha adhika hai| naMdana vanake samIpa meruparvatakI bhItarI cauDAI ATha hajAra nausauM cauvana aura bhItarI parakoTa aTThAIsa hajAra tInasau solaha yojana aura eka yojanake gyAraha bhAgoMmeM ATha bhAga hai| : ::. yahAMpara meruparvatakI cAro ora cAra guphAyeM haiM unameM pUrvadizAmeM maNiguphA hai / dakSiNa dizAmeM gaMdharvaguphA, pazcima dizAmeM cAraNa guphA aura ucaradizAmeM caMdra nAmakI guphA hai / ye cAroM guphA tIsa tIsa yojana cauDI laMbI haiN| inakA parakoTa nabbe yojana 90 yojana kucha adhika hai aura pacAsa pacAsa yojana gaharI haiN| ina guphAoMmeM kramase soma yama varuNa aura khacaroM (vaizravaNoM) kA vihAra hai arthAt BRORESOLUGURURBEEGASREPREPREPAREERENCER 11. . Page #894 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AASASS maNiguphA meM soma lokapAla vihAra karate haiN| gaMdharvaguphAmeM yama, cAraNaguphAmeM varuNa aura caMdra, guphA meM vaizravaNa lokapAla vihAra karate haiM / 36*36*6 meruparvatase pUrvottara dizAmeM naMdanavanameM valabhadra nAmakA kUTa hai jo eka hajAra yojanakA UMcA hai| mUlabhAga meM eka hajAra yojana, madhyabhAgameM sADe sAtasau yojana aura agrabhAga meM pAMcasau yojana cauDA arthAt Upara kramakramase hAnirUpa hai| isa valabhadra kUTakI paridhi kucha adhika tigunI hai| isa balabhadra kUTa para meru parvata ke adhipatikA nivAsa sthAna hai / meruparvatakI cAro dizAoM meM do do kUTa haiM / vahA~para pUrva dizA meM naMdana aura maMdira nAma ke do kUTa haiN| dakSiNa dizAmeM niSadha aura haimavata nAmake do kUTa haiN| pazcimadizA meM rajata aura rucaka nAma ke do kUTa haiM. aura uttara dizA meM sAgara aura citravatra nAmake do kUTa haiM / ye ATho hI kUTa pAMcasau yojana UMce haiN| mUlabhAga meM pAMcasau, madhyabhAga meM tIna sau picahattara aura agrabhAgameM DhAI yojana cauDe haiM / ina ATha kUToMke Upara ATha prAsAda haiM jo ki bAsaTha yojana aura do koza UMce haiM / ikatIsa yojana aura eka koza cauMDe haiM aura itane hI pramANake dhAraka pravezamArga se yukta haiM / ina ATho hI kUToMmeM kramase meghaMkarI 1 meghavatI 2 sumeghA 3 meghamAlinI 4 toyaMdharA 5 vicitrA 6 puSkaramAlA 7 aura AnaMditA 8 ye ATha deviyAM nivAsa karatI haiM / parvatase dakSiNapUrva dizA meM utpalagulmA 1 nalinI 2 utpalotpalA 3 aura ujjvalA 4 ye cAra vApiyAM haiN| dakSiNapazcima dizAmeM bhRMgA 1 bhRMganibhA 2 kajjalA 3 kajjalaprabhA 4 ye cAra vApiyAM haiM / pazcimottara dizA meM zrIkAMtA 1 zrIcaMdrA 2 zrInilayA 3 aura kumudaprabhAH 5 ye cAra vApiyAM haiN| uttara adhyAMca 3 Page #895 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya SAHEGATKAR pUrvadizAmeM padmA 1 padmagulmA 2 kumudA 3 aura kumudaprabhA 4 ye cAra vApiyAM haiN| ye samasta vApiyAM ||6|| pacAsa yojana laMbI, paccIsa yojana boDI, daza yojana gaharI caukona aura cAroM ora vizAla haiN| ina ||6|| hai| vApiyoM meM hara eka vApIke aMdara eka eka prAsAda hai jo ki bAsaTha yojana do koza UMcA, ikatIsa || yojana eka koza cauDA aura ikatIsa yojana eka koza pramANa hI pravezamArgakA dhAraka hai| yahAMpara dakSiNadizAkI vidizAoMmeM jo prAsAda kaha Ae haiM unameM to saudharmasvargake iMdrake bhIma vihAra haiM aura ucaradizAkI vidizAoMmeM IzAnasvargake iMdrake bhauma vihAra haiN| . meruparvatakI cAro dizAoMmeM naMdanavanameM cAra jinAlaya haiM jo ki chatcIsa yojana UMce haiN| pacAsa | yojana laMbe, paccIsa yojana cauDe aura paccosa yojana pramANa hI pravezamArgake dhAraka haiM tathA pUrva uttara ATha yojana UMca, cAra yojana cauDe aura cAra yojana hI laMbe dvAroMke dhAraka haiM evaM jinAlayoMkI || zobhAkA jaisA varNana honA cAhiye usI varNanase saMyukta haiN| naMdanavanake samAna bhUmibhAgase bAsaTha hajAra pAMcasau yojanakI uMcAI para saumanasavana hai jo ki AlcUDIke samAna gola paridhikA dhAraka hai pAMcasau yojana cauDA hai evaM padmavaravedikAse cAro ora veSTina || hai| saumanasavanake samIpa meru parvatakA vAhya vistAra cAra hajAra dosau bahacara yojana aura eka yojanake gyAraha bhAgoMmeM ATha bhAga hai aura usakI vAhya paridhi teraha ijAra pAMcasau gyAraha yojana aura eka yojanake gyAraha bhAgoM meM chaha bhAga pramANa hai| tathA saumanasavanake samIpa meruparvatakA bhItarI vistAra tIna hajAra dAsau bahavara yojana aura eka-yojanake gyAraha bhAgoM meM ATha bhAga pramANa hai aura abhyAsa 1-'pAgudagavAradvArANi' yaha bhI pATha milatA hai aura usakA artha 'pUrva uttara aura dakSiNa' yaha aye hai| USEURUREEOSSEthMROSE - % Page #896 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sineCREATEReck tara pamidhe kucha kama daza hajAra tInasau unacAsa yojana aura eka yojanake gyAraha bhAmoM meM tIna bhAga 5 pramANa hai| naMdanavana meM jo balabhadrakUTa aura ATha dikkumAriyoMke ATha kUTa kaha Ae haiM ve isa saumanasa vanameM nahIM haiN| isa naMdanavana meM solaha vApiyAM haiM jo ki naMdanavanakI vApiyoMke samAna laMbI caur3I aura gaharI haiM aura unake madhyabhAgoMmeM bhavana bane hue haiM jo ki pacAsa yojana laMbe, paccIsa yojana cauDe hU~ aura chatcIsa yojana pramANa Uce haiN| tathA cAroM dizAoMmeM cAra jinamaMdira haiM jo ki ATha yojana hai UMce, cAra yojana cauDe aura cAra yojana pramANa hI pUrva ucara aura dakSiNakI ora daravAjoMse zobhita haiN| ___saumanasavanakI samatalabhUmise chattIsa hajAra yojanakI UMcAI para pAMDukavana hai jo ki cUDIke samAna gola paridhikA dhAraka hai, cArasau caurAnave yojana cauDA hai, padmavaravedikAse veSTita hai aura cUlikAkI parikramArUpase vidyamAna hai| meruparvatakA UparakA zikhara eka hajAra yojana cauDA hai aura usakI paridhi tIna hajAra ekasau bAsaTha yojana kucha adhika hai / pAMDakavanake ThIka madhyabhAgameM eka cUlikA hai joki cAlIsa yojana UMcI hai| mUlabhAgameM bAraha yojana, madhyabhAgameM ATha yojana aura agrabhAgameM cAra yojana cauDI hai evaM golAkAra hai / isa cUlikAkI pUrvadizAmeM ucara dakSiNa laMbI aura pUrvapazcima coDI pAMDukazilA hai| dakSiNadizAmeM pUrvapazcima laMbI aura uttaradakSiNa cauMDI pAMDukaMbala zilA hai| pazcimadizA meM ucara dakSiNa laMbI aura pUrva pazcima cauDI raktakaMbalazilA hai evaM ucaradizAmeM pUrva pazcima laMbI aura uttara dakSiNa cauDI. atiraktakaMbalazilA hai| ina cAro zilAoMmeM cAMdI aura sonake varNakI pAMDukazilA hai| cAMdIke varNakI pAMDakaMbalazilA hai| muMgAke varNako raktakaMbalazilA hai aura jaMbUnada jAtike suvarNavarNakI atiraktakaMbalazilA hai| ye cAro hI zilAeM pAMcasau yoz2ana laMbI, Page #897 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pApA CHECKlavalanazana DhAIsau yojana cauDI, cAra yojana moTI evaM ardhacaMdramAke AkAra haiN| tathA artha yojana UMca-pAMca me | dhanuSa moTo aura zilAke samAna laMbI padmavaravaidikAkara veSTita haiM evaM rajatamayI aura suvargamayo bunause | alaMkRta cAra-toraNadvAroMse zobhAyamAna haiN| .. .... . , , | ina zilAoMke Upara madhyabhAgameM eka eka siMhAsana hai jo ki pAMcasodhanuSa UMce aura laMbe haiN|ddhaaii sau dhanuSa cauDe aura pUrva dizAkI aura unakA mukha hai| inameM jo pUrvadizAkI ora siMhAsana hai usa para pUrvavidehake tIrthaMkaroMkA, dakSiNadizAke siMhAsana para bharatakSetrake tIrthakakA, pazcima dizAke siMhAsana || para pazcima videhake tIrthaMkaroMkA aura uttaradizAke siMhAsanoM para airAvatakSetrake tIrthakaroMkA cArI nikAyake iMdra apane apane parivAra devoMke sAtha bar3I bhArI vibhUtise kSArodadhi samudrake jalase paripUrma / eka hajAra ATha suvarNamayI kalazoMse janmAbhiSeka karate haiN| jisataraha saumanasaknameM solaha vApiyAM || kaha Ae haiM usIprakAra isa pAMDukAna meM bhI solaha vApiyAM haiN| . cUlikAko pUrva Adi cArau mahAdizAoMmeM cAra jinAlaya haiM jo ki eka koza tetIsa yojn| | leba hai| do koza adhika solaha yojana cauDe aura pacIsa yojana UMce haiM tathA eka yojanake UMce, Adhe yojana cauDe aura Adhe hI yojana pramANa pravezamAgA~se saMyukta pUrva dakSiNa aura uttara kI orake daravAjoMse bhUSita haiM evaM jinAlayoMkA jaisA varNana honA cAhiye usI varNanake dhAraka haiN| .. yaha meru parvata bhadrazAla vanakI bhUmipara lohitamaNike varNake samAna varNakA dhAraka hai| usase sADhe zrItrilokasArameM cAroM zilAoMkI cauDAhe lambAI aura moTAI-pacAsa yojana sau yonana aura pATha yojana pramANa hai| | tathA IzAna Adi vidizAmoM meM inakI sthiti batAyI gaI hai| Page #898 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya KESASRAEBAROSORREGURUBE solaha hajAra yojanakI UMcAI para jo dUsarA bhAga hai vaha kamalake samAna varNavAlA hai vahAMse Age sADhe OM solaha hajAra yojanakI UMcAI para tIsarA bhAga hai aura vaha tape hue suvarNake samAna hai / usase. Age. i sADhe solaha hajAra yojanakI UMcAI para cauthA bhAga hai aura vaha vaiDUryamaNimayI hai / usase Age sADhe TU solaha hajAra yojanakI UMcAI para pAMcavAM bhAga hai aura vaha nIla vargakA hai / isake Age sADhe solaha hajAra yojanakI UMcAI para chaThA bhAga hai aura vaha haritAla (hare raMga) ke varNakA hai| tathA usake Age TU hai sADhe solaha hajAra yojanakI UMcAI para sAtavAM bhAga hai aura vaha jAMbUsada soneke varNakA hai / isaprakAra hai * yaha meru parvata bhUmike samatala bhAgase ninyAnave hajAra yojana UMcA hai| meru parvatakI adhobhAgakI bhUmiko avagAhana karanevAlA eka hajAra yojana laMbA pradeza hai jo hai ki pRthivI pASANa vAlukA aura zarAmayI hai aura usakA kArakA bhAga vaiDUryamaNimayI hai| isa meruke sAmAnya rUpase prathamakAMDa 1 dvitIyakAMDa 2 aura tRtIyakAMDa 3 ye tIna bhAga mAne haiN| unameM prathama kAMDa pAMcavAM bhAgaparyaMta saMjJA hai aura sarva ratnamayI hai| dUsarA kAMDa saptama bhAgaparyaMta saMjJA hai aura vaha suvarga-1 mayI hai jo meruke Upara cUlikA hai usakI tRtIyakAMDa saMjJA hai / vaha vaiDUryamaNimaya hai| . yaha meru parvata tInoM lokoMko nApanevAlA mAnadaMDa (gaja) hai / isa meru parvatake nIce ke bhAgameM hai adholoka hai / cUlikAke agrabhAgase Upara Uloka hai aura meru parvatakA jitanA madhyabhAga hai usakI se OM barAbara tirachA cauDA tiryagloka hai / isarItise 'lokatraya minotIti meru' arthAt tInoM lokoMko 8 jo mApe vaha meru parvata hai yaha meru parvatakI anvartha vyutpaci hai| ., bhUmitalase lekara zikharaparyaMta gyAraha.pradezoMke bAda eka pradezakI hAni mAnI hai arthAt gyAraha PREGAORReONSISROHRIRAHASHISHIROINTURE Page #899 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 80rA0 bhASA 875 SER pradeza Upara caDha jAnepara cauDAImeM eka pradeza ghaTa jAtA hai| gyAraha koza pahuMcane para eka koza kama ho jAtA hai aura gyAraha yojana caDhanepara eka yojana ghaTa jAtA hai / zikharaparyaMta yaha hAni sarvatra samajha lenI cAhiye tathA zikharabhAga se bhUmitala kI ora Anese gyAraha pradezoM ke utarane ke bAda cauDAI meM eka pradeza baDha jAtA haiM / gyAraha yojana pramANa utarane ke bAda eka yojana baDha jAtA hai isIprakAra gyAraha koza utarane ke bAda eka koza baDha jAtA hai / adhastala paryaMta yaha vRddhi sarvatra samajha lenI cAhiye / (yaha viSaya aura bhI vistArase trilokasAra aura harivaMzapurANa se jAna lenA cAhiye ) prazna - ramyakakSetra kI ramyaka saMjJA kyoM hai ? uttara . ramaNIyadezayogAdramyakAbhidhAnaM // 14 // mahAnora nadI parvata aura vana Adi pradezoM se zobhAyamAna hai isaliye una manohara nadI Adi pradezoM ke saMbaMdha se kSetrakA nAma bhI ramyakakSetra hai / zaMkA- . yadi ramaNIka nadI Adi pradezoM ke saMbaMdha se kSetra kA nAma ramyaka mAnA jAyagA to ramaNIka pradeza to anya kSetroM meM bhI vidyamAna hai isaliye unheM bhI ramthaka kahanA hogA ? so ThIka nhiiN| jisaprakAra jo gamana kare vaha gau hai isa vyutpatti ke anusAra go zabda gamanakriyAle upalakSita hai tathApi rUDhavala usakA pazuvizeSa gAya hI artha liyA jAtA hai usIprakAra yadyapi ramaNIka nadI Adi pradezoM ke dhAraka aura bhI kSetra haiM tathApi ruDhivalase isI kSetrakA nAma ramyaka kSetra liyA gayA hai ataeva vyAkaraNAnusAra saMjJA (nAma) dyotita karanekelie hI (rampa - ka= ramyaka) ke pratyapa kiyA gayA hai| prazna-rampaka kSetra kahAM para hai ? uttara- sonoatonosonotetsute dhyAya 3 875 Page #900 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nIrukmiNotarAle tatsaMnnivezaH // 15 // nIlAcala parvatase uttara aura rukmI se dakSiNa kI ora pUrva aura pazcima samudra ke madhya meM remyakakSetra hai / tanmadhye gaMghavAn vRttavedADhyaH // 16 // " 4 usa ramyakakSetra ke madhyabhAga meM gaMdhavAna nAmakA vRttavedAvya parvata hai / pahile zabdAn vRvyaparvatakA jaisA varNana kara Aye haiM usI prakArakA isakA bhI varNana samajha lenA cAhiye / isa gaMvAn vRvarenAvya ke Upara ke prAsAdapadmadevakA nivAsa sthAna haiN| prazna- hairaNyavatakSetra kI raNvata saMjJA kaise hai ? uttarahiraNyavato'dUrabhavatvAddhairaNyavatavyapadezaH // 17 // . rukamI parvatakA hiraNyavAna nAma hai| isa parvata ke samIpameM rahane ke kAraNa kSetra kA nAma hairaNyavatakSetra hai | prazna - yaha hairaNyavata kSetra kahAMpara hai ? uttara rukmizikhiriNoraMtarAle tadvistAraH // 18 // rukmI parvatase uttara aura zikharI parvata ke dakSiNa kI ora pUrva aura pazcima samudra ke bIca meM hairaNyAtakSetra hai / tanmadhye mAlyavAn vRttavekSaDhyaH // 19 // - usa hairaNyavata kSetra ke madhyabhAgame mAlyavAn nAmakA vRttavedAvya hai| usakA bhI varNana zabdavAn vRtavedAya ke samAna hai tathA usake Upara ke prAsAdameM prabhAsa nAmakA deva rahatA hai / prazna- kSetra kA airAvata nAmaH kaise hai. ? 1 - apara pustaka meM 'cavetADhyaH' pATha hai / 2 yahAM bhI yetAya pAMTha hai / adhyAya DE Page #901 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAtA SummaryAgAdarAjavAbhadhAna // 20 // , ratA aura raktopAnIke ThIka madhyabhAgameM ayodhyA nAmakI nagarI hai| usameM kisI samaya airAvatArAma nAmakA rAjA utpana hubhA thaa| usa rAjAne airAvata kSetrakA paripAlana kiyAthA isaliye usIke saMbaidhase / kSetrakA airAvata nAma pasiba hai| prazna-airAvatakSetra kazApara hai| uttara zirisarAdyAMtare dupaNAsaH // 2 // zikharI parSata aura pUrva pazcima aura uttara tInoM saguloMke bInameM airAvata kSetra hai| tanmadhye pUrNAjiyAH // 22 // usa airAvata kSetrake magamAgameM vijayA nAmakA rajatagiri hai| upara jo vijayA parvatakA varNana kiMgA gagAsAkI varNana isakA bhI samaza lenA nAhiye // 10 // jina rulAnaloke bArA bharata Adi kSetroMkA vibhAga hotA hai ve kauna I aura kisarUpase vyava-15 | khita haiM / rAsakAra isa bAta kA ullekha karate haiM| tabibhAjinaH pUrvAparAyatA himavanmahAhimavAniSadhanIlarukmizikhiriNo varSadharaparvatAH // 11 // . tAsAta noMkA vibhAga karanevAle, pUrNase pAzcima tAlabe. higavAna mahAdimavAna ra niSaSa nIla ruganI aura zirArI ye laDa nAma parvata haiN| ina pauvArA varSa kahiye kSetrokA vibhAga kiyA jAtA tathA una noMko ye parnata bhina 2 rUpase dhAraNa karate haiM isaligezana nAra arthAt KASGANOPARASCERTISEMENTSHARE - Page #902 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KHERAIBARSIO kSetroMko dhAraNa karanevAle parvata kahate haiN| isa bharata kSetra aura haimavata kSetrake vIcameM himavAna parvata hai| isaprakAra sAtoM kSetroMke vIcameM chaha parvata haiM jo SaTkulAcaloMke nAmase prasiddha haiN| tAni vibhaMjati ityevaMzIlA tadvibhAjinaH' arthAt kSetroMkA vibhAga karanA hI jinakA svabhAva hai, yaha tadvibhAjI zabdakA artha hai / pUrvAparAbhyAmAyatAH pUrvAparAyatAH pUrva aura pazcima laMbe haiM arthAt | apane pUrva aura pazcima donoM orake agrabhAgase lavaNa samudrakA sparza karate haiN| tathA ye himavAna Adi kulAcala bhinna bhinna rUpase bharata Adi kSetroMko dhAraNa karate haiM isaliye bharata Adi kSetroM ke vibhAjana honeke hI kAraNa inakA varSaghara nAma hai / prazna-himavAna parvatakI himavAna saMjJA kaise hai| uttara- . himaabhisNbNdhaaddhimvdvypdeshH||1|| hima (varapha) jisapara ho vaha himavAn hai isaprakAra varphake saMbaMdhase parvatakA nAma himavAna hai| zaMkA-hima to anya parvatoM para bhI hai isaliye himake saMbaMdhase unheM bhI himavAna kahanA hogA ? so ThIka nhiiN| rUDhikI vizeSatAse himavAn parvata saMjJA hai isaliye himake saMbaMdhase vahI himavAn kahA jA sakatA hai, anya nahIM / prazna himavAn parvata kahAM hai / uttara bharatahemavatayoH saumani sthitaH // 2 // bharata aura haimavata kSetrakI sImAmeM kSudra himavAn parvata hai| himavAnake Age sUtrameM mahAhimavAn zabdakA prayoga kiyA gayA hai isaliye usa mahAhimavAn zabdake prayogase isa himavAnkI kSudrahimavAn 1 saMjJA mAnI hai| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki sUtrameM to kSudrahimavAn zabdakA prayoga hai nahIM, phira himavA- nke kahanese kSudrAhimavAn kaise samajhAjA sakatA hai ? so ThIka nahIM eka hI nAmake dhAraka padArthoM meM yadi LURUCHARIOUSEROFESCRIPAT S SES LEASE PERS S ecrets 878. Page #903 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 79 BARSHERE .3 ekako mahAna kaha diyA jAya to cAheM dUsarekA zabda dvArA kSudra rUpase ullekha ho cAhe na ho arthataH / adhyAya pApA , use kSudra samajha liyA jAtA hai| sUtrameM himavAn aura mahAhimavAna donoM zabdoMkA prayoga hai isaliye 43 mahAhimavAn zabdake prayogase dUsarA kSudrahimavAna arthAt siddha hai| ___yaha kSudrahimavAn parvata paccIsa yojanapramANa nIce jamInameM gaharI nIMvakA dhAraka hai / sau yojana UMcA hai evaM eka hajAra bAvana yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM bAraha bhAga pramANa cauDA hai| isa kSudrahimavAnparvatakI uttarakI orakI pratyaMcA caubIsa hajAra nausau bacIsa yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM eka bhAga kucha kama hai aura isa pratyaMcAkA dhanuHpRSTha pacIsa hajAra dosai tIsa yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM cAra bhAga kucha adhika hai| tathA isakI pUrva pazcima orakI donoM bhujAoMmeM pratyeka bhujA pAMca hajAra tInase pacAsa yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM paMdraha bhAga aura kucha adhika ardhabhAga pramANa hai| usa kSudrahimavAnparvatake Upara pUrvadizAmeM siddhAyatanakUTa hai jo ki pAMcasai yojana UMcA hai| mUla hai| * bhAgameM pAMcasai yojana, madhyabhAgameM tInasau pacahacara yojana aura Uparake bhAgameM DhAIsau yojana cauDA hai| hai isaprakAra Upara Upara cauDAI hIna hotI gaI hai| isa siddhAyatanakUTakI paridhi UMcAI cauDAI Adise hai| adhika tigunI hai / isa siddhAyatanakUTake Upara ahaMtabhagavAnakA vizAla maMdira hai jo ki chattIsa na UMcA, pacAsa yojana uttaradakSiNa laMbA, pacIsa yojana pUrvapazcima cauDA evaM paJcIsa.yojanapramANa gikA dhAraka hai tathA ATha yojanake UMce, cAra yojana cauDe aura cAra yojanapramANa hI pravezoMke 8/879 uttara dakSiNa aura pUrvavartI dvAroMse bhUSita hai| FERER Page #904 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tInoM dvAroMke Upara kucha adhika-ATha yojana UMce, pacAsa yojana laMbe aura pacIsa yojana cauDe / tIna mukhamaMDapa haiN| ina mukhamaMDapoMke Age kucha adhika.ATha yojana UMce, pacAsa yojanalaMbe aura pacAsa adhyAya yojana-caur3e tIna prekSAgRha haiN| dvAroMke agrabhAgameM vidyamAna prekSAgRhoMke Age pahile varNitake samAna stUpa Adi samajha lene cAhiye aura caityAlayake bhItarI bhAgakA varNana bhI pahale samAna samajha lenA cAhiye / una samasta maMdira Adiko cAro orase veSTita karanevAlI padmavaravedikA hai jo ki cAro hai| dizAoM meM vidyamAna cAra toraNa dvAroMse vibhakta hai| bhagavAna aItake maMdirakI pazcimadizAmeM himavAn / bharata 2 ilA 3 gaMgA zrI 5rohitAsyA | 6siMdhu 7 surAhemavata 9 aura vaizravaNa 10 nAmake dhAraka daza kUTa haiM aura ina samasta kUToMkA svarUpa -varNana siddhAyatana kUTake samAna hai| ina daza kUToM para daza prAsAda bane hue haiM jo ki do koza bAsaTha / yojanapramANa UMce, eka koza ikatIsa yojanapramANa cauDe aura eka koza ikatIsa yojanapramANa hI praveza mArgake dhAraka haiN| ina samasta prAsAdoMmeM kUToMke hI nAmadhArI deva aura deviyAM nivAsa karatI hai arthAt himavAna bharata haimavata aura vaizravaNa kUToMmeM kUToMke nAmadhAraka devagaNa rahate haiM aura bAkIke haiN| kaToMmeM deviyAM nivAsa karatI haiN| prazna-mahAhimavAn parvatakI mahAhimavAn saMjJA kaise paDI ? ucaraM mahAhimavati coktaM // 3 // himake saMbaMdhase parvatakA himavAn nAma hai yaha Upara kaha diyA jA cukA hai| mahAzAsau himavAMzca mahAhimavAna' yaha mahAhimavAn zabdakA vigraha hai| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki himake na rahate himavAn saMjJA se hai ? usakA samAdhAna yaha hai ki jisaprakAra iMdragopa eka makhamalI raMgake kIDe (rAmakI HASHAXKCIASISARGA. Page #905 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rADiyA MA. bApA BRECRCISBNBRECRUITMe aEASTRAM OM guDiyA vIravoiTTI) kA nAma hai| usameM iMdrakA gopa ityAdi svarUpa artha nahIM ghaTatA tathApi use / / 6 rUDhise iMdragopa kaha diyA jAtA hai usIprakAra yadyapi himavAn parvatase himakA saMbaMdha nahIM tathApi use, . / rUDhivalase himavAn kahanA bAdhita nahIM / prazna--himavAn parvata kahA~para hai ? uMcara-''. - hemvthrivrssyorvibhaagkrH||4|| ... haimavatakSetrase ucara.aura harivarSakSetrase dakSiNakI ora una donoM kSetroM ko ApasameM jusAI karane vAlA mahAhimavAnaparvata hai / yaha mahAhimavAnparvata dosau yojana UMcA hai| pacAsa yojanakI gaharI nIce jamInameM isakI nIMva hai| cAra hajAra doso daza yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM daza bhAga 4 pramANa cauDAI hai / isakI pUrva pazcimakI orakI bhujAoMmeM pratyeka bhujA nau hajAra dosau chihacara yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM nau bhAga AdhA bhAga aura kucha adhika hai| isakI utarakI orakI pratyaMcA trepana ijAra nausau ikatIsa yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM chaha bhAga kucha adhika hai| usa pratyaMcAkA dhanuSapRSTha sacAvana hajAra dosau tirAnave yojana aura eka yojanake unnIsaha hai bhAgoM meM dazabhAga kucha adhika hai| isa mahAhimavAnparvatake Upara siddhAyatana 1 mahAhimavAnaM 2 haimavata 3 rohita 4 hari 5 harikAMtA harivarSa 7 vaiDUrya 8 ye ATha kUTa haiN| ina AThoM loMkA pramANa kSadaH himavAnke kUToMke pramANa hI samajha lenA caahiye| bhagavAna jineMdra ke maMdira aura prAsAdoMkA varNana bhI kSudra-himavAnaparvatake jinamaMdira aura prAsAdoMke samAna samajha lenA caahiye| ina kUloM ke prAsAdoMmeM bhI * apane apane kUToMke nAmoMke dhAraka devagaNa aura deviyAM nivAsa karatI haiN| prazna-niSadha parvatako niSaSaeet . saMjJA kaise hai ? uttara- . SOM Page #906 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BASTIBISHNA niSIdhati tasminniti nissdhH||5|| jisa para deva aura deviyAM krIDAke nimitta Akara rahe vaha niSadha hai isaprakAra yaha niSadha parvatakI niSadha saMjJA hai| aura pRSodarAdigaNameM pATha honese yaha vyAkaraNAnusAra zuddha zabda hai| yadi yahAMpara yaha / zaMkA kI jAya ki yadi deva deviyoMke krIDArtha Thaharanese parvatakI. niSaSa saMjJA mAnI jAyagI to deva hU~ / deviyAM to anya parvatoM para bhI krIDA karane Thaharate haiM isalie unheM bhI niSadha ke nAmase kahA jAyagI ? I ' so ThIka nahIM / rUDhikI vizeSatAse niSadhaparvatakI hI niSadha saMjJA hai anyakI nahIM isalie koI doSa hai nahIM / prazna-niSadhaparvata kahAMpara hai ? uttara ___ hrividehyomryaadaahetuH||6|| harivarSakSetrake uttara aura videhakSetrase dakSiNakI ora una donoM kSetroMkA ApasameM vibhAga karane I vAlA niSadhaparvata hai / vaha niSadhaparvata cArasau yojana UMcA hai / sau yojanapramANa nIce jamInameM gaharA hai| solaha hajAra AThasau vyAlIsa yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoM meM do bhAgapramANa. cauDADU hai| isakI pUrva pazcimakI bhujAoMmeM pratyeka bhujA bIsa hajAra ekasau paiMsaTha yojana aura eka yojanake hai unnIsa bhAgoMmeM do bhAga evaM artha bhAga kiMcit adhika hai| ucaradizAkI orakI pratyaMcA caurAno ijAra ekasau chappana yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM do bhAgakucha adhika hai| isa pratyaMcAkA 8 dhanuSapRSTha eka lAkha caubIsa hajAra tInasau chiyAlIsa yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM nava OM 8 bhAga kucha adhika hai| isa niSadhaparvatake Upara siddhAyatanakUTa 1 niSaSakUTa 2 harivarSakUTa 3 pUrvavidehakUTa 1 harikUTa 5 M RESIRECEMBER PARISTOTKE Page #907 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhRtikUTa 6 sItodAkUTa 7 pazcimavidehakUTa 8 aura rucakakUTa 9 ye nau kUTa haiM / kSudrAhimavAn parvatake jarA kUToMkA jisaprakAra varNana kara Ae haiM usIprakAra ina kUToMkA bhI varNana samajha lenA cAhiye / tathA jisaprakAra kSudrahimavAna parvata para maMdira aura prAsAda kaha Ae haiM usIprakAra pramANake dhAraka yahAMpara bhI jinamaMdira aura prAsAda samajha lene cAhiye / isa niSaSaparvatake kUToMmeM apane apane kUToMke nAmake dhAraka deva aura deviyAM nivAsa karatI haiN| prazna-nIlaparvatakI nIla saMjJA kaise hai ? uttara niilvrnnyogaaniilvypdeshH||7|| nIla varNake saMbaMdhase parvatakA nIla nAma hai athavA jisaprakAra navama vAsudevakI kRSNa yaha saMjJA hai usIprakAra nIla parvatakI 'nIla' yaha svataH siddha saMjJA hai / prazna-nIla parvata kahAM para hai ? ucara videhrmykviniveshbhaagii||8|| ___ yaha nIla parvata videha aura ramyakakSetrakA racanAkA vibhAga karanevAlA hai| jisaprakAra niSaSa parvatakA Upara pramANa batalA Ae haiM usIprakAra isa nIla parvatakA bhI samajha lenA cAhiye / arthAt9. cArasau yojana to nIla parvata UMcA hai| sau yojana pramANa nIce jamInameM gaharA hai| solaha hajAra % AThasau vyAlIsa yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoM meM do bhAga pramANa cauDA hai / isakI pUrva hU~, pazcimakI bhujAmoMmeM pratyeka bhujA bIsa hajAra ekasau paiMsaTha yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM hU~ do bhAga evaM ardhabhAga kiMcita adhika hai| ucara dizAkI orakI pratyaMcA caurAnave hajAra ekasau chappana hai yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM do bhAga kucha adhika hai| isakI pratyaMcAkA dhanuSapRSTha eka lAkha cauvIsa hajAra tInasau chiyAlIsa yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM nava bhAga kucha adhika hai| NEKICKASARAKASGANESSPIRISORBA TREKHEROHORRORORISINE Man Page #908 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . isa nIla parvatake Upara siddhAyatanakUTa 1 nIlakUTa 2 pUrva videhakUTa 3 sItAkUTa 4 kIrtikUTa 5 hai| || nArIkAMtAkUTa 6 aparavidehakUTa 7 smpakakUTa 8. aura AdarzakUTa 9 ye nau kUTa haiM / ina kUToMka bhI / svarUpakA varNana kSudrahimavAnake kUToM sarIkhA samajha lenA cAhiye / una kUToMke Uparake z2inamaMdira aura prAsAdoMkA varNana bhI kSudrahimavAna ke jinamaMdira aura prAsAdoMke samAna samajha lenA cAhiye / ina kUToMke Fil Upara jo prAsAda haiM unameM apane apane kUToM ke nAmoM ke dhAraka deva aura deviyAM nivAsa karate haiN| praznajA rukmI parvatakI rukmI saMjJA kaise hai / uttara rukmasahAvAdrukmItyabhidhAnaM // 9 // __ jahAM para rukma (:suvarNa) bAhulparUpase vidyamAna ho vaha rukmI kahA jAtA hai, isa rUpase parvatakA | rukmI yaha nAma anvartha hai| yadi yahAM para yaha zaMkA kI jAya ki rukamakI vidyamAnatA to dUsare dUsare yA parvatoMmeM bhI hai / yadi rukmake saMbaMdhase rukmI kahA jAyagA to anya parvatoMko bhI rukmI kahanA ani| vArya hogA? so ThIka nhiiN| jisake kara (hAtha vA DhUMDha) ho vaha karI kahA jAtA hai| kara manuSyake bhI // hai aura karI nAma anya vastuoMkA bhI ho sakatA hai tathApi rUDhi klase jisaprakAra karI hAthI hI kahA | jAtA hai usIprakAra bhale hI anya parvatoma rukmakI vidyamAnatA ho tathApi rukmI,yaha nAma parvata vizeSa | rukmIkA hI hai / prazna-isa rukmI parvatakI racanA kahAM hai ? uttara- . . . . . . . . . : ramyakahairaNyavatavivekakaraH // 10 // FIL... yaha rukmIparvata ramyak aura hairaNyavatakSetrakA vibhAga karane vAlA hai / mahAhimavAna parvatakA jo.. Jee pramANa varNana kara Ae haiN| usIke samAna isakA bhI samajha lenA cAhiye / arthAt- .. . . Page #909 -------------------------------------------------------------------------- ________________ B 'yaha rukmI parvata dosau yojana UMcA hai| pacAsa yojanakI gaharI nIce jamInameM isakI nIma hai| adhyAya cAra hajAra dosau daza yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM daza bhAga pramANa cauDAI hai / isakI pUrva pazcima orakI bhujAoMmeM pratyeka bhujA nau hajAra nausau chihacara yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM nau bhAga AdhA bhAga kucha adhika hai| isakI ucarakI orakI pratyaMcA trepana hajAra nausau ikatIsa yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM chaha bhAga kucha adhika hai / isakI pratyaMcAkA dhanuSapRSTha 2 sacAvana hajAra dosau tirAnave yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM daza bhAga kucha adhika hai| isa rukmI parvatake Upara siddhAyatanakUTa 1 rukmIkUTa 2 ramyakakUTa 3 narakAMtAkUTa 4 buddhikUTa 55 rUpa kUla kUTa 6 heraNyavatakUTa 7 mANakAMcanakUTa 8 ye ATha kUTa haiN| kSudrahimavAn parvatake kUToMkA jisaprakAra pramANa varNana kara Aye haiM usIprakAra inakA bhI pramANa samajha lenA cAhiye / ina kUToMparake jo jina maMdira aura prAsAda haiM ve bhI kSudrahimavAn kUToMke maMdira aura prAsAdoMke samAna samajha lenA hai cAIye / ina kUToMke agrabhAgoMmeM jo prAsAda hai unameM apane apane kUToMke nAmoMke dhAraka deva aura deviyAM nivAsa karate haiN| prazna-zikharI parvatakI zikharI saMjJA kaise hai ? ucara EBHADRASREPOPUREGEABE ANABAJANARSINGEBOBCCES PRINCESTRICkharIti saMjJA // 11 // jisapara zikhara arthAt kUTa hoM vaha zikharI kahA jAtA hai isa vyutpattike AdhArapara parvatakI zikharI hai saMjJA hai| yadi yahA~para yaha kahA jAya ki-zikhara to aura parvatoMka bhI vidyamAna haiN| yadi zikharavAlA | zikharI mAnA jAyagA to anya pahADoMko bhI zikharI kahanA hogA / so ThIka nahIM, jisaprakAra jisake zikhaMDa-zikhA athavA coTI hotI hai vaha-zikhaMDI.kahA jAtA hai / yadyapi zikhaMDa mayUrase atirikta Page #910 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya anya pakSiyoMmeM bhI hai tathApi jisaprakAra rUDhivalase zikhaMDI zabdakA artha mayUra hI liyA jAtA hai hai usIprakAra yadyapi anya parvatoMke bhI zikharoMkI vidyamAnatA hai tathApi rUDhivalase zikharI zabda parvata / vizeSakA hI vAcaka hai / prazna-zikharI parvatakI racanA kahAMpara hai ? uttara hairaNyavatairAvatasetubaMdhaH sa giriH||12|| heraNyavata aura airAvata kSetroMkA setubaMdha (pulakI racanA) ke samAna zikharI parvata vIcameM paDA , huA hai| arthAt jisaprakAra pula nadIke isa kinArese usa kinArekA saMbaMdha joDatA hai usIprakAra yaha parvata bhI hairaNyavata aura airAvata kSetroMkA saMbaMdha joDatA hai arthAt donoMke vIcameM par3A huA hai athavA pula jaise donoM kinAroMkA vibhAga karatA hai usIprakAra yaha parvata donoM kSetroMkA vibhAga karatA hai| isakA kula pramANa kSudra himavAn parvatake pramANake samAna samajha lenA cAhiye / arthAt___yaha zikharI parvata paccIsa yojana pramANa nIce jamInameM gaharA hai| sau yojana UMcA hai| eka hajAra bAvana yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM bAraha bhAga pramANa cauDA hai| isa zikharI parvatakI uttarakI ora kI pratyaMcA cauvIsa hajAra nausau vacIsa yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM eka bhAga kucha kama hai / pratyaMcAkA dhanuSa pRSTha paccIsa hajAra dosau tIsa yojanake unnIsa bhAgoMmeM cAra bhAge kucha adhika hai / tathA isakI pUrva pazcima orakI donoM bhujAoMmeM pratyeka bhujA pAMca hajAra tInasau pacAsa yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM paMdraha bhAga kucha adhika ardhabhAga pramANa hai| __isa zikharI parvatake Upara siddhAyatanakUTa 1 zikharIkUTa 2 hairaNyavatakUTa 3 rasadephUiTa 4 raktAvatI (ratyA) kUTa 5raktAkUTa 6 zlakSNakUlAkUTa 7 lakSmIkUTa gaMdhadevIkUTa 9 airAvatakUTa 10 aura FADARSASARAM Page #911 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ba0rA0 ka. . bhASA 87 | maNikAMcana kUTa 11 ye gyArahakUTa haiN| ina samasta kUToMkA pramANa kSudra himavAnake kUToMke samAna samajhanA ||7|| caahiye| tathA ina kUToMpara jo jinamaMdira aura prAsAda haiM ve bhI kSudra himavAna parvatake kUTaoNparake jina | | maMdira aura prAsAdoMke samAna samajha lene caahiye| zikharI parvatake kUTaoNparake jo prAsAda haiM unameM apane | apane kUToMke nAmadhAraka deva aura deviyAM nivAsa karate haiM // 11 // himavan Adi chaha kulAcaloMkA raMga kaisA kaisA hai ? yaha bAta pratipAdana karanakalie sUtrakAra sUtra kahate haiM . .. hemaarjuntpniiyvaidduuryrjthemmyaaH||12|| himavAnaparvata suvarNamaya arthAt pItavarNakA hai / mahAhimavAna sapheda cAMdIke samAna raMgavAlA hai| 1|| tIsarA niSadhaparvata tAye suvarNa ke samAna hai| cauthA nIlaparvata vaiDUryamaya arthAta mayUrake kaMThake samAna || nIle raMgakA hai| pAMcavAM rukmiparvata cAMdIke samAna sapheda varNakA hai aura chaThA zikharI parvata soneke hU~| samAna pItavarNakA hai| * himavAna Adi parvata hema Adi maya samajha lene cAhiye / 'hemamayA yahAMpara jo mayaT pratyayakA vidhAna hai vaha hema arjuna Adi pratyeka zabdake sAtha hai / hema AdikA saMbaMdha joDanakailie yahAMpara kramase himavAn AdikI anuvRti hai arthAt himavAnparvata hemamaya cInapaTakese varNakA hai| mahAhimavAna arjuna | maya sapheda varNakA hai| niSadha tAye hue suvarNake samAna madhyAhnakAlake camacamAte sUryake tulya hai / nIla || parvata vaiDUryamaya mayUrakI gardanake samAna nIla raMgakA hai| rukmI parvata rajatamayI saphedavarNakA hai aura zikharI parvata hemamaya cInapaTake varNakA hai| ina chahoMmeM pratyeka kulAcala apanI.donoM ora Adhe Adhe E RENCESCASTESCIENCER . Page #912 -------------------------------------------------------------------------- ________________ KAsa yojana'coDe, parvatake samAna laMbe evaM bahutase toraNadvAroMse vibhAjita padmavaravedikAse veSTita do do vanakhaMDoMse zobhAyamAna haiM // 12 // ___ aura bhI unhIM kulAcaloMkA vizeSa batalAnekelie sUtrakAra sUtra kahate haiM- ' __... maNivicitrapArdhA upari mUle ca tulyvistaaraaH|| 13 // " .. ''ina chaho kulAcaloMke pasavADe-donoM orake pArzvabhAga nAnA prakArake raMga viraMga prabhAvAle ra maNiyoMse citra vicitra haiM tathA ye Upara nIce evaM madhyabhAgame tulya vistAravAle arthAt ekase cauDai 1 'dIvAlake samAna haiN| . : nAnA prakArake varNa aura prabhAva Adi guNoMkI dhAraka nAnA prakArakI meNiyoMse uparyukta kulAcaloke pasavADe citra vicitra haiN| ' aniSTasaMsthAnanivRttyarthamuparyAdivaMcanaM // 1 // _ 'uparyukta kulAcaloMkI racanA koI anya anya prakArase na mAna baiThe usa aniSTaracanAkI nivRttike lie sUtrameM 'upari' Adi padoMkA ullekha kiyA gayA hai| sUtrameM jo 'ca' zabdakA ullekha hai vaha madhyarUpa hai hai arthaka samuccayakelie hai| sAra artha yaha hai ki jo vistAra ina parvatoMkA mUlabhAgameM hai vahI vistAra hai 'Upara aura madhyabhAgameM hai||13|| ' ' aba chaha kulAcaloke madhyabhAgameM rahanevAle chaI sarovaroMkA sUtrakAra ullekha karate haiM- -zlokavArtiSa kArane 'maNivicitrapAAH ' itanA eka sUtra mAnA hai aura upari mUle ca tulyavistArAH' itanA dUsarA sUtra mAnA hai.' ccc Aksha AAROPICARKa SOURISGAR Page #913 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10rA0 bhASA 989 padmamahApadmatigiMchakesarimahApuMDarIkapuMDarIkA hadAsteSAmupari // 14 // una parvatoMke Upara padma mahApadma tigiMcha kesarI mahApuMDarIka aura puMDaraki ye chaha sarovara haiM / ! arthAt himavAna parvatapara padma nAmakA sarovara hai / mahAhimavAn parvatapara mahApadma, niSadhapara tigicha, nIlapara kesarI, rukmI para mahApuMDarIka aura zikharI parvatapara puMDarIka nAmakA sarovara hai / padmAdibhiH sahacaraNAddhUdeSu padmAdivyapadezaH // 1 // " - padma mahApadmaM tirgicha kesari mahApuMDarIka aura puMDarIka ye chaha nAma pradhAna pradhAna kamaloMke haiM / inhIM kamaloMke sAhacaryase padma Adi sarovaroM ke padma Adi nAma haiM / arthAt padma' nAmaka kamala ke saMbaMdha me : sarovarakA padma nAma hai, mahApadma nAmaka kamalake saMbaMdha se mahApadma nAma hai / tichi nAmaka kamala ke saMbaMghase tigiMcha nAma haiN| kesarI nAmaka kamalake saMbaMdha se kesarI nAma hai / mahApuMDarIka ke saMbaMdha mahApuMDarIka aura puMDarIka nAmaka kamalake saMbaMdha se sarovarakA puMDarIka nAma hai / ye padma Adi sarovara kama se 'himavAna Adi parvatoM para haiM / arthAt himavAna parvata ke Upara padma nAmakA sarovara hai| mahAhimavAna ke Upara mahApadma nAmakA sarovara hai isIprakAra sUtrake sAmAnya artha meM likhI huI rIti ke samAna Age bhI 'samajha lenA cAhiye / padma nAmaka prathama sarovara ke saMsthAna kI vizeSatAM pratipAdana karane ke lie sUtrakAra sUtra kahate haiM'prathamo yojanasahasrAyAmastadardhaviSkaMbho hRdaH // 15 // ! padma Adi sarovaroM meM pahilA padma sarovara pUrva se pazcima taka eka hajAra yojana laMbA hai aura usase AdhA pAMcasau yojana uttara se dakSiNa taka cauDA hai / adhyAya eet Page #914 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 0 yaha padma nAmakA sarovara pUrvapazcima eka hajAra yojana laMbA hai / uttaradakSiNa pAMcasau yojana pramANa vistIrNa hai, vajramayI talakA dhAraka hai, bhAMti bhAMti kI maNiyAM suvarNa aura cAMdIse citra vicitra taToMse zobhita hai, sapheda aura uttama suvarNamayI pItavarNa ke burjoM se alaMkRta, cAra toraNadvAroMse vibhAjita, Adhe yojana UMcI, pAMcasau yojana cauDI aura padma sarovara ke samAna hI laMbI aisI padmatraravedikA se veSTita hai, cAro dizAoM meM rahanevAle cAra vanakhaMDoM se vyApta hai, pavitra sphaTikamaNike sapAna svaccha, gaMbhIra aura akSaya jalakA dhAraka hai, aneka prakArake kamalapuSpoMse zobhAyamAna hai tathA zarada Rtu caMdramA aura tArAoMse vibhUSita jo paryaMta bhAga usase pariveSTita, vicitra meghapaTala kA dhAraka aura nIce bhAga prApta AkAzake khaMDake samAna hai // 15 // yaha padma nAmakA sarovara gaharA kitanA hai ? sUtrakAra isa viSayakA ullekha karate haiM dazayojanAvagAhaH // 16 // sUtrArtha- padma nAmaka sarovara kI gaharAI daza yojanapramANa hai / COUPON avagAha zabdakA artha praveza vA nimnatA hai| 'daza yojanAni avagAho'sya sa dazayojanAvagAhaH" yaha dazayojanAvagAha zabdakI vyutpatti hai / padma' nAmakA sarovara daza yojanapramANa avagAhakA ghAraka hai // 16 // padmasarovara ke kamalakA pramANa sUtrakAra kahate haiM Pomp tanmadhye yojanaM puSkaraM // 17 // sUtrArtha - usa padmasarovara ke bhItara eka yojanakA laMbA cauDA kamala hai / ptlltlt abhyAga Page #915 -------------------------------------------------------------------------- ________________ acAna padma sarovarake kamalake pace eka koza laMbe haiN| do koza cauDI kaNikA (kalI) hai isa rUpa hai vaha kamala eka yojana laMbA cauDA hai / yahA~para yojanakA artha yojana pramANa hai| isa padma sarovara ke ra kamalakA nAla jalake talabhAgase do koza UMcA hai, do koza pramANa moTA pattoM kA samUha hai, mUla bhAga vajramayI hai, ariSTa (nIla) maNimayI kaMda hai / rajatamaNimayI mRgAla daMDa hai / vaiDUryamaNimayI nAla (pRSThabhAgakI rekhA) hai| usakA bAhirakA patra tape hue sone ke samAna hai, bhItarI patra jAMbUnada sone ke samAna hai, kesara ( taMtu ) tape suvarNake samAna hai| nAnA prakArakI maNiyoMse guMphita suvargamayI kArgakA hai| I tathA apanese Adhe pramANake UMce ekasau ATha kamaloMse pariveSTita hai aisA manohara yaha kamala hai|| ___ isa kamalakA pUrvottara IzAnakona, ucarapazcima vAyukona aura uttaradizA isaprakAra ina tInoM dizAoMmeM cAra hajAra kamala haiM aura unameM zrIdevI ke parivArakharUpa sAmAjika jAtike devagaNa rahate yA hai| dakSiNa aura pUrvadizAke madhyabhAgameM rahanevAle agnikoNameM bacIsa hajAra kamala I aura unameM All zrIdevIkI aMtaraMga sabhAke deva rahate haiN| dakSiNa dizAmeM cAlIsa hajAra kamala aura unamadhyaprasabhAke yA deva rahate haiM / dakSiNa aura pazcimadizAke madhyastha naiRsakoNameM aDatAlIsa hajAra kAla haiM aura unameM vAhyasabhAke deva rahate haiM / pazcimadizAmeM sAta kamala haiM aura unameM istrI, azva, raya, baila, gaMjI, mitrA | aura nartakI isa sAta prakArakI senAke nAyaka sAta mahacara deva nivAsa karate haiN| pUrva Adi cAro mahAdizAoMmeM solaha hajAra kamala haiM aura unameM AtmarakSa jAtike devagaNa nivAsa karate haiN| ye samata kamalapadma nAmaka kamalake parivAra kamala haiM / eka lAkha cAlIsa hajAra ekasau paMdraha haiM aura padma Mail kamalase AdhI UMcAIke dhAraka haiM // 17 // kachavanakazakazana BHOPADMROOPERATOPA - T I Page #916 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bacAva padmasarovara aura usake padma nAmaka pradhAna kamalakI laMbAI cauDAIkA varNana kara diyA gayA aba anya sarovara aura kamaloMkI laMbAI Adi batalAnekelie sUtrakAra sUtra kahate haiM- . . . tadahiguNahiguNA hradAH puSkarANi ca // 18 // sUtrArtha-usa pahile tAlAba aura kamalase dugune dugune laMbe Adi agale agale tAlAba aura kamala haiN| saca taca te tayoguiNadviguNAstadviguNadviguNAH' yaha yahA~para tadviguNadviguga zabdakA vigraha hai arthAt pahile sarovara aura pahile sarovarake kamalase Age Age sarovara aura kamala laMbAI Adima dUne dUne haiN| dviguNadviguNA iti dvitvaM vyAptyartha // 1 // _ 'dviguNadviguNAH' yaha jo vIpsAgarbhita dvitva hai vaha pahileke sarovaroMse Ageke sarovara dUne dUne haiM isa vyAptike pradarzanakelie hai| yahAMpara dviguNapanA laMbAI AdikI apekSA grahaNa karanA caahiye| jisataraha pahile sarovarase dUsarA sarovara laMbAI AdimeM dunA hai usIprakAra pahile kamalase dUsarA kamala bhI laMbAI AdikI apekSA dUnA hai yaha bhI yahAMpara saMbaMdha hai / zaMkA dvitvAttayorvahuvacanAbhAva iti cenna vivakSitAparijJAnAt // 2 // do sarovaroMmeM pahile sarovarakI apekSA dUsarA sarovara laMbAI AdimeM dUnA hai| tathApahile kamalakI 1 apekSA dUsarA kamala laMbAI AdimeM dUnA hai yaha yahAM dvivacanakA artha hai isalie taddhiguNA' yaha 1 tigicha sarovara aura tirgika padma taka lenA cAhiye / vAkoke uttarake sarovara aura kama dakSiNake sarovara aura kamaloM ke samAna kSamajha lene cAhiye / 'uttarA dakSiNA tulpAH' isa sUtrase kahA jaaygaa| SAMAkarUna Page #917 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 30 barA0 | yahAM vahuvacanAMta zabdakA ullekha na kara 'tadviguNadviguNoM' yaha dvivacanAMta zabdakA ullekha karanA cAhiye? so ThIka nhiiN| samAna pramANake dhAraka Adi aura aMtake sarovara aura kamaloMse dakSiNa pApA | aura uttarake sarovara aura kamala laMbAI AdikI apekSA dUne dUne haiM arthAt pahile padmasarovara kamalase. IM tIsare tigiMcha sarovara vA kamala taka laMbAI Adi dUnI dUnI hai / evaM aMtake puMDarIka sarovara vA kamala || se pahile kesarI taka sarovara vA-kamala, laMbAI AdimeM dUne haiM yaha yahAM tAtparya vivakSita hai / isa viva| kSita arthaka ajJAnase upayukta doSa yahAM lAgU nahIM ho sakatA isalie 'tadviguNadviguNA" yaha bahuvaca- 18 nAMta prayoga asAdhu nahIM arthAt pahalA padma aura pahalA sarovara ye do hI yahAM dviguNatAkelie viva- |kSita nahIM hai kiMtu uccarake sabhI dakSiNake padmasarovaroMke samAna dviguNita haiM isa arthako vivakSA honese | bahuta padma aura sarovaroMke varNanakI apekSA bahuvacana prayoga hI Avazyaka hai| yadi yahAM para yaha zaMkA hai kI jAya ki tat zabda pUrvanirdiSTa arthakA grAhaka hotA hai kiMtu jisa arthakA Upara nirdeza nahIM kiyA gayA hai| BI usakA tat zabdase grahaNa nahIM ho sktaa| Upara pAhile padma sarovara vA kamalakI laMbAI Adi kahIM 18 gaI hai.isaliye pahile sarovara aura kamalakI apekSA Ageke sarovara aura kamala laMbAI Adi meM dUne 5 // dUne liye jAsakate haiN| paraMtu aMtake sarovara vA kamalakI laMbAI cauDAIkA varNana nahIM kiyA gayA kiMta Age kiyA jAyagA isaliye usase uttarake pahile sarovara vA kamala laMbAI AdikI apekSA dUne dUne nahIM liye jAsakate / so ThIka nhiiN| kyoMki .bhuvcnnirdeshaattdbrhnnH||3|| .. 113 NECTORWARGAORAKARMER PROMORREKHADRABINERSHIRDERABASALA Page #918 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'taddhiguNadiguNA" yaha yahAM para bahuvacanakA ullekha kiyA gayA hai| isa bahuvacanakI sAmarthya se hai atake sarovara vA kamalase ucarake sarovara vA kamala laMbAI AdimeM dUne dUne haiM yaha artha hai anyathA , 'tadviguNadviguNo' yaha dvivacanAMta prayoga hI upayukta thA, vahuvacanakA ullekha nirarthaka hI hai| yadi yahAM para phira yaha zaMkA uThAI jAya ki-tirgicha sarovara vA kamala taka hI kyoM dUnApana liyA gayA, kesarI 8 AdimeM bhI kyoM dUnApanakA vyavahAra nahIM ? isakA samAdhAna vArtikakAra dete haiM vyAkhyAnato vkssymaannsNbNdhaacaanissttnivRttiH||4|| vyAkhyAnase vizeSa pratipaci hotI hai yadi kimI prakArakA sAmAnyazAstra ke vivecanameM saMdeha hojAya to jisa sAmAnya zAstrameM vaha vyAkhyAna hai vaha zAstra apramANIka nahIM mAnA jaasktaa| usakI puSTi vizeSazAsrake vyAkhyAnase ho jAtI hai / yaha sarvamAnya nirdhArita vacana hai| yadyapi yahAMpara sUtrake arthakI sAmarthyase kesarI AdimeM bhI dviguNapanA prApta hai paraMtu zAstrakA vyAkhyAna yahI hai ki prathama padma sarovara vA kamalase tigiMcha taka sarovara vA kamala dUne dUne haiM Age nahIM tathA aMtake puMDarIka nAmaka sarovara vA kamalase uttarake pahile sarovara vA kamala dUne dUne haiM isaliye tadviguNadviguNAH isa bahuvacanakI sAmarthya se kesarI AdimeM dviguNapanA, jo ki aniSTa hai, nahIM mAnA jA / sktaa| ___athavA-'uttarA dakSiNatulyA' arthAt ucarake sarovara Adi dakSiNake sarovara Adike samAna haiM isa satrameM aMtake sarovara vA kamalase uttarake pahile sarovara vA kapalaTaneTane yaha vAta kaTII hai| isa sUtrakA tadviguNetyAdi sUtrameM saMbaMdha hai isaliye aMtake sarovaravA kamalase ucarake pahile sarovara PISABORATORSCISE - 891 Page #919 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2010 SENT 895 vA kamala dUne dUne haiM yaha iSTa artha hai kiMtu tirgichase dUnA kaiMsarI aura usase dUMnA mahApuMDarIka aura mahApuMDarIkase dUnA puMDarIka hai yaha AneSTa artha yahAMpara nahIM / vaha khulAsArUpase isaprakAra hai mahAhimavAna parvatake upara ThIka madhyabhAga meM mahApadma nAmakA sarovara hai aura vaha do hajAra yojana laMbA, eka hajAra yojana cauDA aura vIsa yojana gaharA hai| usa mahApadma sarovara ke madhyabhAgameM mahApadma nAmakA kamala hai jo ki jalake talabhAgase do koza paryaMta UMce aura eka yojanake moTe aneka pacoMkA dhAraka hai| do koza laMbe patra aura eka yojana laMbI karNikAkA dhAraka honese do yojana laMbA cauDA hai / isa mahApadmake jo parivAra kamala haiM unakI saMkhyA padma kamalake hI samAna eka lAkha cAlIsa hajAra ekasau paMdraha hai| niSedha parvatake Upara ThIka madhyabhAgameM tigiMcha nAmakA sarovara hai joki cAra hajAra yojanakA laMbA, do hajAra yojanakA cauDA aura cAlIsa yojanakA gaharA hai / isa tigiMcha sarovara ke madhyabhAgameM |tigiMcha nAmakA kamala hai jo ki jalake talabhAgase do koza paryaMta UMcA uThA huA hai do yojana moTe | aneka patroMkA dhAraka hai eMva eka yojana laMbe patra aura do yojana laMbI karNikAkA dhAraka honese cAra yojanakA laMbA cauDA hai / isa tigiMcha kamalake parivAra kamaloMkI saMkhyA pUrvokta padma kamalake parivAra | kamaloMkI varAvara hai| parvata Upara ThIka madhya bhAga meM kesarI nAmakA sarovara hai / vaha tigiMcha sarovara ke samAna hai aura usake parivAra kamala bhI usIke samAna haiM arthAt kesarI sarovara cAra hajAra yojana laMbA, do hajAra yojana cauDA aura cAlIsa yojana gaharA hai| adhyAya 3 Page #920 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya SURESIDHA RECRORESAKAL usake aMdara kesarI nAmakA kamala hai jo ki jalake talabhAgase do koza UMcA uThA huA hai do yojana moTe bahutase patroMkA dhAraka hai evaM eka yojanapramANa laMbe patroMkA aura do yojanapramANa laMbI karNikAkA | 8 dhAraka honese cAra yojanapramANa laMbA cauDA hai isake parivAra kamaloMkI saMkhyA padma kamalake samAna hI | dU samajha lenA caahiye| rukmIparvatake Upara ThIka madhyabhAgameM mahApuMDarIka nAmakA sarovara hai vaha pahApadma nAmaka kamalake hai samAna hai aura usake parivAra kamala bhI mahApadma kamalake parivAra kamaloMke samAna hai arthAt .: mahApuMDarIka sarokra do hajAra yojana laMbA, eka hajAra yojana cauDA aura bIsa yojana gaharA hai| isake bhItara mahApuMDarIka nAmakA hI kamala hai jo ki jalake talabhAgase do koza UMcA hai| eka yojanake moTe aneka pacoMkA dhAraka hai tathA do koza laMbe patroMkA aura eka yojana laMbI kArNikAkA dhAraka honese do yojanakA laMbA cauDA hai| . zikharI parvatake Upara ThIka madhyabhAgameM puMDarIka nAmakA sarovara hai aura vaha padma sarovarake samAna hai aura usake parivAra kamala bhI usIke samAna haiM arthAt padma nAmakA sarovara eka hajAra yojana laMbA, pAMcasau yojanakA cauDA aura daza yojanakA gaharA hai| isake bhItara puMDarIka nAmakA hI kamala hai jo ki jalake talabhAgase do koza pramANa Uparako uThA huA hai do kozapramANa hI moTe pattoMkA dhAraka hai evaM eka koza labe patroMkA aura do koza coDI 4 karNikAkA dhAraka honese eka yojanapramANa laMbA cauDA hai| isake parivAra kamaloMkA pramANa padmakamalake | hai hI samAna eka lAkha cAlIsa hajAra ekasau-paMdraha hai| zaMkA A SHESAKAMAGRMALAMAU RELAHABHAR Page #921 -------------------------------------------------------------------------- ________________ o RECEREARREARREA .... 'tadAdiguNadviguNAH' yahA~para jo tat zabda hai. usakA dviguNa zabdake sAtha samAsa hai ki dviguNa-80 acAra | dviguNa zabdake sAtha ? yadi yaha kahA jAyagA ki dviguNa zabdake sAtha samAsa hai taba tadviguNa yaha jo 5| samudAya hai usakA sUtrameM do bAra ullekha karanA par3egA arthAt tadviguNatadviguNAH aisA kahanA hai gaTi kahA jAyagA ki dvigaNadviguNa zabdake sAtha samAsa hai taba dviguNadiguNarUpa samudAya / |asubaMta hai arthAt dviguNazca dviguNazca dviguNadviguNo isa rUpase nyAyaprApta dviguNadviguNa zabda subaMta hotA taba to tayodiguNadviguNau tadviguNadviguNo aisA samAsa ho jAtA paraMtu yahAM to dviguNadiguNAH / | yaha bahuvacanAMta dviguNadviguNa zabdakA prayoga hai jo ki vyAkaraNakI paripATIke viruddha asuvaMta sarIkhA | hai isalie usake sAtha tat zabdakA samAsa nahIM ho sktaa| yadi kahA jAyagA ki yaha vIpsAmeM dvitva hai 8 samAsa nahIM taba 'tayodiguNadviguNA' aise vAkyakA ullekha hI upayukta hai isarItise 'tadviguNadviguNA yaha prayoga sAdhu nahIM jAna paDatA ? so ThIka nahIM / yahA~para apAdAna paMcamIke arthameM tat zabdakA nipAta hai isalie tadviguNadviguNAH' yahAMpara samAsa nahIM kiMtu 'tato dviguNA dviguNAH' yaha vAkyArtha hai isalie koI doSa nahIM // 1 // padma Adi kamaloMmeM rahanevAlI deviyAM aura unake parivArakA sUtrakAra pratipAdana karate haiMtannivAsinyo devyaH zrIhrIdhRtikIrtibuddhilakSmyaH palyopamAsthatayaH . sasAmAnikapAriSatkAH // 16 // | .. ukta chaho kamaloM meM rahanevAlI zrI, ho, dhRti, kIrti, buddhi aura lakSmI nAmakI chaha deviyAM haiM jo ki eka palyakI AyukI dhAraka haiM aura sAmAnika evaM pAriSaka jAtike devoMke sAtha nivAsa karatI haiN| banAya SAECRECOGER Page #922 -------------------------------------------------------------------------- ________________ REMICC ___una kamaloMke bhItara karNikAkai madhyabhAgake eka pradezameM rahanevAle, zaradaRtu ke nirmala aura pUrNa caMdramAkI kAMtike samAna manohara kAMtike dhAraka, eka koza laMbe, AdhA koza cauDe aura kucha kama eka koza UMce prAsAda haiM una prAsAdoMmeM rahanevAlI zrI Adika deviyAM haiN| dhyAdInAmitaretarayoge iNdvH||1|| / 'zrIzca hozca dhRtizca kIrtizca buddhizca lakSmIzca zrIdrIdhRtikIrtibuddhilakSmyaH" yaha yahAM zrIAdikA ApasameM itaretarayoga dvaMdva samAsa hai / padma Adi sarovaroM meM kramase zrI Adi deviyoMkA nivAsa samajha lenA cAhiye arthAt padma sarovarake padma kamalameM zrIdevI rahatI hai / mahApadma sarovarake mahApadma kamalameM hrIdevI rahatI hai / tigiMcha sarovarake tigiMcha kamalameM dhRtidevI rahatI hai| kesarI sarovarake kesarIkamalameM kIrti nAmakI devI rahatI hai| mahApuMDarIka sarovarake mahApuMDarIka kamalameM buddhi nAmakI devI rahatI hai aura puMDarIka nAmake sarovarake puMDaki kamalameM lakSmI nAmakI devI rahatI hai| sthitivizeSanirjJAnArtha palyopamavacanaM // 2 // deviyoMkI sAmAnyarUpase sthitike vidyamAna rahate bhI zrI Adi deviyoMkI vizeSa sthiti janAne ke lie sUtrameM 'palyopamasthiti' zabdakA ullekha kiyA gayA hai palyApamA sthitirAsAMtAH palpopamasthitayaH' arthAt zrI Adi deviyoMkI eka palyapramANa sthiti hai| parivAraniniArtha sAmAnikapAriSatkavacanaM // 3 // __zrI Adi deviyoM ke parivArake pratipAdana karanekelie 'sAmAnikapAriSatka' zabdakA grahaNa hai| samAna sthAnameM jo hoM ve sAmAnika kahe jAte haiN| samAna zabdase "tadAdeva" isa sUtrase ThaJ pratyaya 818 Page #923 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA0rA0 yApA 8919 karane para sAmAnika zabdakI siddhi huI hai / sAmAnikAzra pariSada 'sAmAnikapariSadaH" yaha sAmA nikapariSat zabdakA vigraha hai| zaMkA sAmAnika aura pariSata zabda meM alpAkSaravAle pariSat zabdakA pUrvanipAta na kara sAmAnika zabdakA kyoM kiyA gayA ? uttara- pAriSada devoMkI apekSA sAmAnika deva pUjya haiM arthAt aizvarpa ke sivAya zrI Adika deviyoMke samAna hI sAmAnika devakI vibhUtiyAM haiM pAriSada devoM kI vaisI vibhUti nahIM isalie pAriSada zabdakI apekSA sAmAnika zabdakA prathama ullekha kiyA gayA hai / uparyukta zrI | Adika deviyAM sAmAnika aura pAriSada devoM ke sAtha nivAsa karatI haiM sAmAnika aura pAriSada devoM ke rahane ke kamaloMkA nirUpaNa kara diyA gayA hai| una kamaloMke madhya bhAgoMme jo prAsAda haiM unameM ye rahate hai // 19 // jina nadiyoMke dvArA kSetroM kA vibhAga huA hai una nadiyoM kA sUtrakAra ullekha karate haiMgaMgAsiMdhUrohidrohitAsyAhariharikAMtA sItAsItodAnArInarakAMtAsuvarNarUpyakUlAraktAraktodAH saritastanmadhyagAH // 20 // ukta sAto kSetroM meM bahanevAlI gaMgA siMdhU rohita rohitAsyA harit harikAMtA sItA sItodA nArI narakAMtA suvarNakUlA rUpyakUlA raktA aura raktodA ye caudaha nadiyAM haiM jo ki ukta cha sarovaroMse nikalIM huI haiN| gaMgA Adi padoM kA Apasa meM itaretara yoga dvaMdvasamAsa hai / arthAt gaMgA ca siMdhU ca rohica rohi| tArayA ca haricca harikAMtA ca sItodA ca nArI ca narakAMtA ca suvarNakUlA ca rUpyakUlA ca raktA caraktodA # adhyAya 3 Page #924 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ca. gaMgAsiMdhUrohitAdayaH / yaha itaretarayoga dvaMdva samAsa hai / udak zabdakA udabhAva nipAtita hotA hai| yaha Upara kaha diyA gayA hai isalie sItodA aura raktodA yahA~para udAMta zabdoM kA prayoga kiyA gayA hai / gaMgA Adika nadiyAM haiM vApiyAM nahIM yaha samajhAnekelie sUtrameM 'sarita' zabdakA ullekha kiyA gayA hai / ye gaMgA siMdhu Adi nadiyAM dUra dUra haiM ki samIpa samIpa haiN| isa saMdehakI nivRttikelie sUtra meM 'tanmadhyagA' isa zabdakA ullekha kiyA gayA hai arthAt uparyukta kSetroM meM bahane vAlI ye nadiyAM haiM // 20 // 'ye. nadiyAM eka hI kSetra meM bahanevAlI haiM' isa aniSTa bAtakI nivRttikelie athavA kisa kisa dizAmeM kauna kauna nadI bahatI hai ? isa bAta ke pratipAdana ke lie sUtrakAra sUtra kahate haiMdvayordvayoH pUrvAH pUrvagAH // 21 // - " eka eka kSetra meM jo do do nadiyAM bahatI haiM una do do nadiyoMke sAta yugaloM meM se pahilI pahilI nadiyAM pUrva samudra meM jAnevAlI haiM / arthAt gaMgA rohit harit sItA nArI suvarNakUlA aura raktA ye sAta nadiyAM pUrva samudra meM jAkara milatI haiN| dvayordvayoreka kSetraM viSaya ityabhisaMbaMdhAdekatra sarvAsAM prasaMganivRttiH // 1 // yadi kisI vAkyazeSakI AvazyakatA paDe aura sUtrameM yaha na ho to usakI kalpanA kara lI jAtI hai kyoMki vAkya vaktA ke AdhIna hotA hai isaprakAra yahAM icchAse vAkyazeSakA nizcaya kara do do nadiyoMkA eka eka kSetra viSaya hai isa vAkyazeSakI yahAM para kalpanA hai / isalie samasta nadiyAM eka hI kSetrameM bahanevAlI haiM yaha jo yahAMpara aniSTa prasaMga AyA thA usakI nivRtti ho gaI / KAJA adhyAya 900 Page #925 -------------------------------------------------------------------------- ________________ comse 10. c sieKKARAMES pUrvAH pUrvagA iti vacanaM digvizeSaptatipattyartha // 2 // 'pUrvAH pUrvagA yaha jo sUtrameM ullekha kiyA gayA hai vaha dizA vizeSake pratipAdanakalie kiyA / " gayA hai| vahAMpara jo pahilI pahilI nadiyAM haiM ve pUrva samudra meM jAkara milI haiM yaha artha hai| sUtrameM jo gaMgA siMdhU AdikA nirdeza kiyA gayA hai usakI apekSAse 'pUrvAH pUrvagA" yahAMpara pUrvapanA liyA gayA hai| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki jaba sUtranirdezakI apekSA pUrvapanA liyA gayA hai taba kahI gaI gaMgA siMdhU Adi sAta nadiyoMkoM pUrva samudra meM jAnevAlI mAnA jAyagA kyoMki sUtrameM pahile unhIMkA nirdeza hai| so ThIka nahIM / vahAMpara 'dvayordvayoH' isakA saMbaMdha hai isalie do do nadiyoMmeM jo pahilI pahilI haiM ve pUrva samudra meM jAkara milI hai haiM eka hI lavaNaM samudrake pUrva bhAgakI ora milanese pUrva samudrameM milI haiM yaha kahA jAtA hai / yaha yahAM - artha hai isatise gaMgA siMdhU do nadiyoMmeM pahilI gaMgA, rohita rohitAsyA ina do nadiyoM meM pahilI rohit ityAdi rUpase joDAkI pahilI nadiyAM hI pUrva samudrameM jAnevAlI kahI jAyagI kiMtu sUtraH nirdezake anusAra gaMgA siMdhU Adi pUrva samudra meM jAkara milanevAlI nahIM kahI jA sktii| yadi yahAM 6 para yaha zaMkA kI jAya ki- . :.: : sUtrameM jo 'dvayordvayoH kA grahaNa hai usakA artha to yaha hai ki do do nadiyoM kA eka eka kSetra viSaya hU~ hai, yahI artha Upara kahA bhI gayA hai isalie dodo nadiyoM meM pahile pahilekI pUrva samudra meM jAkara milI hai haiM isa arthasiddhikelie 'dayoyo' kA saMbaMdha yahAM nahIM kiyA jA sakatA ? so ThIka nhiiN| eka arthake hai prakAzanakalie prayukta zabdakA dUsarA bhI artha mAna liyA jAtA hai isalie 'dvayoIyoH' isakA Upara 114 PARBA Page #926 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAra MLALANDHALK kahA gayA bhI artha hai aura 'pUrvAH pUrvagA ke sAtha saMbaMdha karane para jo artha kiyA gayA hai vaha bhI artha hai hai| isalie koI doSa nahIM // 21 // do do nadiyoMmeM pahilI pahilI nadiyoMke dizAoMkA vibhAga to vatalA diyA gayA, ava zeSa nadiyoMke dizAoMkA vibhAga batalAnekelie sUtrakAra sUtra kahate haiM shessaastvprgaaH||22|| tathA zeSakI sAta nadiyAM arthAt siMdhU rohitAsyA harikAMtA sItodA narakAMtA rUpyakUlA aura raktodA ye sAta nadiyAM pazcimake samudra meM jAkara milatI haiM / arthAt lavaNa samudrake pazcima bhAgameM milatI hai| gaMgA siMdhU rohita rohitAsyA Adi joDoMmeM jo ucara uttarakI nadiyAM haiM ve pazrima samudra meM 1 jAkara milI haiN| tatra padmahadaprabhavA pUrvatoraNadvAranirgatA gaMgA // 1 // kSudra himavAna parvatake Upara cAra toraNa dvAroMse zobhAyamAna padma nAmakA sarovara hai / isa padma 6 sarovarake pUrvatoraNa dvArase gaMgA nadIkA udaya huA hai| isa gaMgA nadIne pAMcau yojana pUrva dizAkA % ora jAkara apane vipula pravAhase gaMgA kUTakA sparza kiyA hai / pIche pAMcasau teIsa yojana aura , eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM chaha bhAga pramANa dakSiNakI ora jAkara sthUla motiyoMkI mAlAke hai samAna ho gaI hai / kucha adhika sau yojana pramANa dhArAkA patana ho nikalA hai| eka koza chaha 1 102. * yojana coDI aura Adhe yojana moTo hogaI hai / tathA isI AkArase yaha gaMgA (vajramukha) kuMDameM New RANASI BRRC Page #927 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S jAkara paDI hai yaha gaMgA kuMDa sATha yojana pramANa laMbA cauDA hai| daza yojanakA gaharA hai| vajramayI talakA dhAraka hai| usake madhyabhAgameM zrIdevIke gharake pramANa laMbA cauDA mahA manohara prAsAda banA hai evaM do koza daza yojana UMcA ATha yojana laMbA cauDA asaMta zobhAyamAna eka dvIpase alaMkRta hai / isa kuMDameM gira phira bhI vaha gaMgA nadI isa kuMDake dakSiNa toraNa dvArase nikalI hai| AdhA koza gaharI, eka hai koza chaha yojana cauDI, kramase ucarocara baDhanevAlI, sarpake samAna kuTila rUpase gamana karane vAlI, khaMDaka prapAta nAmakI guphAse nikalakara aura vijayAdha parvatako taya kara dakSiNa ora mukhakara gaI hai, | * dakSiNArdha bharata kSetrake madhyabhAgako prApta kara pUrvakI ora mukhakara bahanevAlI hai vaha prAraMbhameM koza , adhika eka yojana gaharI sADhe vAsaTha yojana cauDI mAgadha nAmaka tIrthase lavaNa samudrameM jAkara praviSTa *SHRESSFULASTHAN * yaha gaMgA nadI gaMgAkUTa se pahalI ora hI dakSiNa ora bharatakSetrake sanmukha muDa kara gomukhameM hotI huI-gaMgAkuNDameM par3atI hai| yaha gagAkuMDa sATha yojana lambA utanA ho cauDA gola hai, tathA daza yojana gaharA hai| usIke bIcameM eka dvIpa kahiye TApU hai / yaha dvIpa pATha yojana cauDA utanA hI lambA gola hai, usImeM eka vajramayI parvata hai jo ki daza yojana UMcA hai, tathA mUlameM cAra yojana | lambA cauDA hai, agrabhAgameM eka yojana gola hai / usIpara zrIdevIke prAsAda samAna eka koza lambA AdhA koza cauTA eka prAsAda hai| usapara DhAIsau dhanuSake daravAje aura golAkAra cAra parakoTa haiN| vahIMpara gaMgA devIkA nivAsa sthAna hai| vahIMpara eka kamala hai, usameM karNikAke bIca siMhAsana hai usapara zrIjinendradevake ratnamayI pasiviMva haiM unhIM jinavivake zrImastaka para gagA nadIkI vAradaza yojana cauTI hokara paDatI hai, aisA vidita hotA hai ki mAnoM zrIjinendrakI pratimAkA abhiSeka hI karatI ho / yaha dhAra himavata kuLAcalase paccIsa yojana dUra jAkara paDatI hai / isamakAra gaMgAkuMDa meM paDatI huI vahAMse dakSiNa dvAra savAha yojana cauDI pravAhita ho kara vijayAdhakI khaMDaprapAtA nAmakI guphAmeM praviSTa hokara pATha yojana cauDe pravAha dvArA nikala kara bharatakSetra meM ekasau unnIsa yojana ERECENCECASHARAMONDA Page #928 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aparatoraNadvArAdvinirgatA siMdhUH // 2 // padmasarovara ke pazcima, toraNa dvArase siMdhU nadIkA udaya huA hai| vaha pAMcasau yojana jAkara apanI taraMgarUpa bhujAoM se siMdhU nAmaka kUTako sparza kara evaM uparyukta rIti se gaMgA nadIke pramANa hokara siMdhU jAkara paDI hai / tathA tamizrA nAmaka guphAmeM hokara vijayArdhako taya kara prabhAsa tIrthase pazcima samudra meM jAkara milI hai| gaMgA kuMDake dvIpakA jo prAsAda hai usameM gaMgA devIkA nivAsa sthAna hai aura siMdhU kuMDake dvIpakA jo prAsAda hai usameM siMdhU devI nivAsa karatI hai / himavAna parvatake Upara pUrva pazcima kucha bhAga choDakara gaMgA aura siMdhU nadiyoM ke madhyabhAga meM do kUTa ( khaMDa parvata ) haiM jo ki padma-kamala ke AkAra haiM / vaiDUryamaNimayI nAloMke dhAraka haiM / jalake Upara eka koza UMtra do koza laMbe cauDe, lohitAkSamaNimayI aura Adhe koza laMbe patroMke dhAraka, tape suvarNake samAna kesara se zobhAyamAna tathA sUryakAMta maNike bane hue eka koza laMbI karNikA ke dhAraka haiN| una karNikAoMke madhyabhAgameM ratnamayI eka eka kUTa banA huA hai| pratyeka kUTameM eka eka prAsAda hai| pUrva kI orake kUTake prAsAda meM valA nAmakI devI rahatI hai usakI eka palyakI Ayu hai| pazcima dizA kI ora ke kUTa ke prAsAdameM lavaNA nAmakI devI rahatI hai aura usakI bhI eka palyakI Ayu hai / . DeDhavalA pramANa pravAha bana vara vahI hai / pazrAt pUrva dizA meM baDhatI baDhatI sADe bAsaTha yojana caur3AI aura savA yojana gaharAI liye hue daravAjese lavaNodadhi samudrameM jAkara mila gaI hai| yaha zrItrilokasArakA siddhAMta hai| ina nadiyoMkI vizeSa vyAkhyA zrI trilo. kasAra, siddhAtasAra aura harivazapuyA meM kI gaI hai so vahAMse jAnanA cahiye / adhyAya 1 Page #929 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA0 bApA TON . udIcyatoraNadvAranirgatA rohitAsyA // 3 // zAjavAba padma sarovarake uttarakI orake toraNadArase rohitAsyA nadIkA udaya huA hai / vaha dosau chih|| cara yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM chaha bhAgapramANa himavAna parvatake Upara ucarakI aura | gaI hai isakI bhI gaMgA nadIke samAna vizAla dhArA giratI hai arghatrayodaza (sADhe bAraha) yojanapramANa |cauDI hai| eka yojana moTI hai / tathA isI AkArase ekasau bIsa yojanake laMbe cauDe, bIsa yojanake / gahare vajramayI talake dhAraka jisakA madhyabhAga zrIdevI ke prAsAda ke samAna laMbe cauDe prAsAdase zobhAya- 2 || mAna hai evaM do koza aura daza yojana UMce, solaha yojana laMbe cauDe dvIpase alaMkRta hai aise kuMDameM jA 6 kara girI hai| isa kuMDake uttarakI orake toraNadvArase nikala kara utprerakI aura zabdajJAna vRttavedAnya hI pradakSiNA kara Adhe yojanake aMtarase muDakara pazcimakI ora gaI hai| jahAMpara utpanna haI hai vahAMpara yaha // eka koza gaharI sADhe bAraha yojana cauDI aura jahA~para pazcima lavaNa samudrameM jAkara milA hai vahAMpara mukhameM DhAI yojana gaharI aura ekasau pacIsa yojana cauDI lapaNa samudra meM jAkara praviSTa huI hai| isa rohitAssA nadIke kuMDake prAsAdameM rohitAsyA nAmakI devI rahatI hai / isaprakAra gaMgA siMdhU aura | rohitAsyA ye tIna nadiyAM himavAn kulAcalase nikalI haiN| mahApadmahadaprabhavA'pAcyatoraNadvAreNa nirgatA rohita // 4 // ... mahAhimavAn parvatake Upara mahApadma sarovarake dakSiNakI orake toraNadArase rohitanadIkA udaya kA huA hai vaha solahasau pAMca yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM pAMca bhAgapramANa dakSiNakI ora jAkara kuMDameM girI hai ityAdi rUpase rohitanadIkA kula varNana rohitAsyA nadIke samAna samajha lenA kalAkAra CBARAGAOS - Page #930 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SA abhAva RAMSekshles10-sw - cAhiye itanA vizeSa hai ki isakI dhArA kucha adhika dosau yojanapramANa giratI hai / rohita nadIke 1 kuMDake.prAsAdameM rohita nAmakI devI rahatI hai| yaha rohita nAmakI mahAnadI pUrvasamudrameM jAkara milA hai| udIcyatoraNadvAranirgatA harikAMtA // 5 // ___mahApadma sarovarake ucarakI orake dvArase harikAMtA nAmaka mahAnadIko udaya huA hai| yaha bhI hai rohitanadIke samAna mahAhimAvanparvatake talabhAgameM pahuMca kara uttarakI ora bahatI hai kucha adhika TU dosau yojana pramANa isakI dhArA paDatI hai / do yojanapramANa moTI aura pacAsa yojanapramANa cauDI hai hai tathA apane madhyabhAgameM zrIdevI ke prAsAdake samAna prAsAdase zobhita, do koza daza yojana UMce, bacIsa * yojanapramANa laMbe cauDe dIpase manohara cAlIsa yojanake gahare evaM dosau cAlIsa yojena laMbe cauDe vajramayI talake dhAraka kuMDameM jAkara girI hai / pazcAta usa kuMDake ucarakI orake toraNadvArase nikalI hai| pravAhake sthAnapara Adhe yojanapramANa gaharI pacIsa yojana cauDI vikRtavAna vRttavedAbya parvatakI 5 Adhe yojanake aMtarase parikramA dekara pazcimakI ora mukha kara bahatI hai / tathA mukhameM pAMca yojana hU~ gaharI aura DhAI yojana cauDI hai aura pazcima samudrameM jAkara milI hai / harikAMtA mahAnadIke kuMDake hU~ prAsAdameM harikAMtA nAmakI devIkA nivAsasthAna hai| tigichadaprabhavA dakSiNadvAranirgatA harit // 6 // -- niSadha parvatake Upara tigiMcha sarovarake dakSiNakI orake toraNadArase harit nAmakI mahAnadIkA udaya huA hai| vaha sAta hajAra cArasau ikkIsa yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM eka bhAga pramANa parvatake talabhAgameM pUrvadizAkI ora jAkara girI hai ityAdi samasta varNana harikAMtA mahAnadIke RASTRISRORISTRATISAR Page #931 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya * samAna samajha lenA cAhiye / vizeSa itanA hai ki isa harit mahAnadIkI dhArAkA giranA kucha adhika vApAra cArasau yojanakA hai harita mahAnadIke kuMDake prAsAdameM harita nAmakI devI nivAsa karatI haiN| udIcyatoraNadvAravinirgatA siitodaa||7|| usa tigiMcha sarovarake ucarakI orake toraNa dArase sItodA mahAnadIkA janma huA hai| yaha bhI 12 parvatake talamAgameM ucarakI ora bahatI hai / isakI dhArAkA saMpAta kucha adhika cArasau yojanakA hai| cAra yojana moTI aura pacAsa yojana cauDI hai / tathA jisake madhyabhAgameM zrIdevI ke prAsAdake samAna 18 laMbe cauDe prAsAdase zobhAyamAna evaM do koza daza yojana UMce causaTha yojana pramANe laMbe cauDe dvIpase 5 hU~ alaMkRta hai aura jo cArasau assI yojana pramANa laMbA cauDA, assI yojana pramANa gaharA evaM vajra-cha #. mayI talakA dhAraka hai aise kuNDameM jAkara paDatI hai / pazcAt isa kuNDake ucarakI orake toraNa bArase 12 nikalakara devakurumeM aneka prakArake kUToMke madhyabhAgameM hotI huI ucarakI ora gamanakara Adhe yojana ? darase meru parvatakI pradakSiNA kara aura vidyutprabha nAmaka gajadaMtako vidIrNa kara pazcima videhake madhyabhAgameM gamana karatI hai / jahA~para isa sItodA nadIkA udaya huA hai vahAMpara yaha eka yojana gaharI aura pacAsa yojana cauDI hai| mukha bhAgameM daza yojana gairI ora pAMcasau yojana cauDI hai evaM pathima samudra meM jAkara praviSTa huI hai| sItodA nadIke kuMDake prAsAdameM sItodA nAmakI devIkA nivAsasthAna hai| - kesarihadaprabhavA'pAcyadvAranirgatA sItA // 8 // hai. nIla parvatake Upara kesarI sarovarake dakSiNa dvArase sItA nadIkA janma huA hai isakA kula varNana 2 sItodA nadIke samAna samajha lenA cAhiye / itanA vizeSa hai ki-sItA mahAnadIke kuNDake prAsAdameM SASTERSTORERNETREARRESTERSNEHOROTIBRest BiABABPORORSBANDRORISROPEREN 907 Page #932 -------------------------------------------------------------------------- ________________ badhyAma eASINISTRIBRAR MACHALCHAksarSTREECEMBIRDIAS sItA devIkA nivAsasthAna hai / yaha mAlyavAna gajadaMtako vidIrNa kara pUrva videhake madhyabhAgameM gaI hai | evaM pUrva samudrameM jAkara praviSTa huI hai| udIMcyatoraNadvAranirgatA nrkaaNtaa||7|| nIla parvatake Upara usI kesarI sarovarake uttarakI orake toraNadvArase narakAMtA mahA nadIkA 6 janma huA hai| isakA kula svarUpa varNana harita mahAnadIke samAna samajha lenA cAhiye / itanA vizeSa hai ki-narakAMtA mahAnadIke kuMDake prAsAdameM narakAMtA mahAdevIkA nivAsasthAna hai aura yaha gaMdhavAna vRttavedAnyakI pradakSiNA kara pazcima samudrameM jAkara praviSTa huI hai| mahApuMDarIkahadaprabhavA dakSiNatoraNadvAranirgatA nArI // 10 // rukmI parvatake Upara mahApuMDarIka sarovarake dakSiNakI orake toraNa dvArase nArI mahAnadIkA udaya huA hai| isakI samasta racanA harikAMtA nadIke samAna samajha lenA cAhiye / vizeSa itanA hai ki-nArI 6 kuMDake prAsAdameM nArI devIkA nivAsa hai evaM gaMdhavAna vRttavedAtyakI pradakSiNA kara pUrva samudra meM jAkara 8 milI hai| __ udIyadvAranirgatA rUpyakUlA // 11 // ___ usI mahApuMDarIka sarovarake uttarakI orake toraNa dvArase rUppakUlA mahAnadIkA janma huA hai| isakI kula racanA rohita nadIke samAna samajha lenI cAhiye / vizeSa itanA hai ki-rUpyakUlAke kuMDake prAsAdameM rUpyakUlA nAmakI devIkA nivAsa sthAna hai evaM yaha mAlyavAna vRtavedAnyakI pradakSigA kara pazcima samudra meM jAkara praviSTa huI hai| Shar Page #933 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OM adhyAya sa0sa0 mASA MEROCHUREMORRE . puMDarIkahUdaprabhavApAcyatoraNadvAranirgatA suvarNakUlA // 12 // zikharI parvatake Upara puMDarIka sarovarake dakSiNakI orake toraNa bArase suvarNakUlA mahAnadIkA janma huA hai| isakI kula racanA rohitAsya nadIke samAna samajha lenI cAhiye / vizeSa itanA hai ki- * suvarNakUlA nadIke kuMDake prAsAdameM suvarNakUlA nAmakI devI rahatI hai aura yaha mAlyavAna vRttavedAbyakI pradakSiNA kara pUrva samudrameM jAkara praviSTa huI hai| pUrvatoraNadvAranirgatA raktA // 13 // usI zikharI parvatake Upara puMDarIka sarovarake pUrvakI orake toraNa dvArase raktA mahAnadIkA janma huA hai| isakI bhI kula racanA gaMgA mahAnadIke samAna samajha lenI cAhiye / vizeSa itanA hai kiraktA nadIke kuMDake prAsAdameM raktA devIkA nivAsa sthAna hai| pratIcyaddhAranirgatA raktodA // 14 // usI puMDarIka sarovarake pazcimakI orake toraNa dvArase raktodA mahAnadIkA janma huA hai| isakI kula racanA siMdhU nadIke samAna samajha lenI caahiye| vizeSa itanA hai ki-raktodA nadIke kuMDake prAsAhU~ dameM raktodA nAmakI devIkA nivAsa sthAna hai| uparyukta caudaha nadiyoM meM gaMgA siMdhU raktA aura raktodA ye cAra nadiyAM parvatakA upari talabhAga tathA jahAM para inakI dhAra paDatI hai vaha jagaha ina do jagahoMko choDa kara sarvatra sarpake samAna kuTila hai rUpase gamana karanevAlI haiM aura vAkIkI nadiyAM meru parvata aura nAbhigirike pradezoMse. anyatra saba MISHRSSCRISPEPARASHAREERER CORGADMAA-lesCAUGIC Page #934 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jagaha Rjugati saralarUpa se gamana karanevAlI haiN| ye caudahoM nadiyAM Adhe yojana cauDe, nadiyoMke samAna laMbe, donoM pasavADoM meM rahanevAle tathA hara eka Adhe yojana UMcI pAMcase dhanuSa cauDI aura vanoMke samAna laMbI do do padmavedikAoMse vyApta do do vanakhaMDoMse zobhita haiM arthAt una nadiyoM ke donoM kinAroMmeM Adhe Adhe yojana cauDe aura nadiyoMke samAna laMbe vanakhaMDa haiM aura donoM vanakhaMDoM meM pratyeka vana Aghe yojana UMcI aura pAcau dhanuSa cauDI tathA vanoMke barAbara laMbI calI gaI eka eka padmavaravedikA se vyApta haiM / arthAt nadiyoMke kinAre do vedikA aura do vana nadiyoM ke sAtha cale gaye haiM / Upara kahI gaIM nadiyoMkI parivAra svarUpa nadiyoM ke pratipAdana ke liye sUtrakAra sUtra kahate haiMcaturdazana dasahasraparivRtA gaMgAsiMdhvAdayo nadyaH // 23 // gaMgA siMdhU Adi nadiyAM caudaha caudaha hajAra nadiyoM ke parivAra sahita haiN| zaMkAgaMgAsiMdhvAdyagrahaNaM prakaraNAditi cennAnaMtaragrahaNaprasaMgAt // 1 // Upara gaMgA siMdhU AdikA varNana kiyA gayA hai isaliye prakaraNakI sAmarthya se isa sUtra meM gaMgA siMdhU AdikI anuvRtti siddha thI phira gaMgAsiMdhAdi zabdakA kyoM grahaNa kiyA gayA ? so ThIka nahIM | 'anaMtarasya vidhirvA bhavati pratiSedho vA' arthAt jo kucha bhI vidhAna aura pratiSedha hotA hai vaha anaMtara - avyavahita pUrvakA hI hotA hai / yahAMpara bilakula samIpameM aparagA - pazcima samudra meM jAnevAlI nadiyoM kA hI ullekha kiyA gayA hai isaliye unhIMkI isa sUtra meM anuvRtti AvegI aura pazcima samudra meM praviSTa honevAlI nadiyAM caudaha caudaha hajAra nadiyoM ke parivArasahita haiM yahI aniSTa artha hogA kiMtu gaMgA siMdhU Adi nadiyAM caudaha caudaha hajAra nadiyoMke parivArasahita haiM yaha artha na hogA adhyAva 3 110 Page #935 -------------------------------------------------------------------------- ________________ // adhyAya 10rA0 mAyA SASARDAEHEACHESHARMACHAR 8 ataH isa aniSTa arthakI nivRcikeliye sUtrameM gaMgAsiMvAdi zabdakA grahaNa kiyA gayA hai| yadi yahAM para phira yaha zaMkA kI jAya ki gaMgAdigrahaNamiti cenna pUrvagAgRhaNaprasaMgAt // 2 // sUtrameM gaMgAsiMvAdikA vinA grahaNa kiye bilakula samIpameM kahI gaI pazcimakI aura jAnevAlI | / nadiyoMkI isa sUtrameM anuvRtti AsakatI hai paraMtu usakI jagaha gaMgAdikA grahaNa kiyA jAyagA taba to unakA saMbaMdha nahIM ho sakatA isaliye gaMgAdikA grahaNa karanA cAhiye / 'gaMgAsiMdhAdayo' aisA pATha nahI | honA cAhiye arthAt siMdhUkA grahaNa sUtrameM vyartha hai ? so ThIka nhiiN| yadi kevala gaMgAdikA grahaNa kiyaa| jAyagA to pUrva samudrameM praviSTa honevAlI nadiyoM kA saMbaMdha hogA aura usase pUrvasamudra meM praviSTa honevAlI hainadiyoMkI caudaha caudaha hajAra nadiyoMkA parivAra hai yaha artha hogA jo ki AneSTa hai| arthAt siMdhU Adi | | bhI caudaha 2 hajAra nadiyoMse veSTita haiM yaha artha nahIM hogA / yadi yahAM para phira yaha zaMkA kI jAya ki nadIgRhaNAtsiddhiriti cenna dviguNAbhisaMbaMdhArthatvAta // 3 // __ Upara nadiyoM kA varNana kiyA gayA hai isaliye sUtroM nadI zabdake na grahaNa karane para bhI nadiyoMkA | saMbaMdha isa sUtrameM ho sakatA hai phira bhI nadI zabdakA sUtrameM grahaNa kiyA gayA hai usase samasta nadiyoMkA | grahaNa hogA aura gaMgAsiMdhU Adi nadiyAM caudaha caudaha hajAra nadiyoMke pAravArasahita haiM yaha abhISTa artha siddha hojAyagA isaliye nadI zabdakA grahaNa hI upayukta hai gaMgAsiMvAdike grahaNakI koI Avazya-15 |katA nahIM hai ? so ThIka nahI / gaMgArsiyAdi zabdakA ullekha vinA kIe Uparase. jo dviguNa dviguNakI anuvRci ArahI hai usakA saMbaMdha nahIM baiTha sakatA isaliye usa saMbaMdhakeliye sUtrameM gaMgAsiMghAdikA GEURSROGGESEPLANGUNEKAREENA Page #936 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAya ACANUARRELEBRAPUROM grahaNa kiyA gayA hai| arthAt yadi sUtrameM kevala nadI zabdakA hI grahaNa kiyA jAyagA to Uparase 'dviguNa dviguNa' kI anuvRtti Anese gaMgA caudaha hajAra nadiyoMse parivArita hai / siMdhU usase dUnI nadiyoMse pari. 4. vArita hai| siMdhUkI apekSA dUnI nadiyoMse parivArita rohita nadI hai ityAdi aniSTa artha hotaa| yadi yahAMpara yaha kahA jAya kira gaMgAsiMdhvAdi grahaNakA dviguNA dviguNAke sAtha saMbaMdha honA vasa itanAmAtra hI prayojana hai ki zabdoMkI adhikatAse kucha arthakI adhikatA hai ? usakA ucara yaha hai ki yahI prayojana hai kyoMki hai| gaMgA zabdake grahaNa karane para to gaMgA caudaha hajAra nadiyoMse parivArita hai yaha artha hai / yadi siMdhU / zabdakA grahaNa nahIM kiyA jAyagA to gaMgAkI parivAra nadiyoMse dUnI parivAra nadiyoMse veSTita siMdhU nadI hai yaha AnaSTa artha hotA usakI nivRcikeliye siMdhU zabdakA grahaNa kiyA gayA / yadi 'gaMgAsiMdhvAdikA sUtrameM ullekha nahIM kiyA jAtA to yaha abhISTa artha nahIM hotaa| phalamukha gaurava doSI nahIM samajhA jAtA, yadi jina zabdoMke Adhikyase kucha adhika phala nikalatA ho to vaha zabdoMkA Adhikya 5 doSI nahIM mAnA jaataa| yahAM para yadi gaMgAsiMdhU ina donoM padoMkA grahaNa nahIM kiyA jAtA to gaMgAse dUne parivAravAlI siMdhU Thahara jAtI, usase dUne parivAravAlI usase AgekI nadI ThaharatI, paraMtu yaha artha hai| hai zAsraviruddha hai isaliye gaMgAsiMdhU pada denese donoMkA samAna parivAra siddha hotA hai tathA Age bhI ka donoMkA samAnarUpase dviguNita parivAra siddha hotA hai| gaMgA aura siMdhU donoM nadiyoM meM pratyeka nadI caudaha caudaha hajAra nadiyoMse parivArita hai| Age sItodA nadI paryaMtakI nadiyoMkI parivAra nadiyAM dUnI dUnI haiN| sItodAke AgekI nadiyoMkI parivAra PARISHADANGABASENSATORSAROTEST+DARSHASTROTA Page #937 -------------------------------------------------------------------------- ________________ partner adhyAya tarA0 | nadiyAM uttarottara kramase AdhI AdhI kama haiM / arthAt-gaMgAmeM caudaha hajAra nadiyAM choTI choTI Akara bhASA // 4 // milI haiM usIprakAra siMghUmeM bhI caudaha hajAra nadiyAM milI haiM / rohita rohitasyAkI parivAra nadiyAM aTThAIsa aTThAIsa hajAra haiN| harita aura harikAMtAkI chappana chappana hajAra haiN| sItA aura sItodAkI hai| eka lAkha bAraha hajAra haiM / isase uttarake tIna kSetroMkI kramase dakSiNake tIna kSetroM ke samAna parivAra nadiyAM haiM arthAt nArI narakAMtAkI chappana chappana hajAra, suvarNakUlA aura rUpyakUlAkI aTThAIsa aTThAIsa hajAra aura raktA raktodAkI caudaha caudaha hajAra parivAra nadiyAM haiN||23|| jambUdvIpakI cauDAI, samudra sarovara nadiyAM parvata aura kSetroMkI racanAkA varNana kara diyA gayA | aba yahAMpara yaha batalAnA cAhiye ki bharata Adi jo Upara kSetra kahe gaye haiM unakA vistAra samAna hai ||6|| |ki bheda hai ? isaliye sUtrakAra usa vistArake bhedakA pradarzana karate haiMbharataH SaDviMzatipaMcayojanazatavistAraH SaT caikAnnaviMza tibhAgA yojnsy||24|| bharatakSetra dakSiNa uttarameM pAMcasau chabbIsa yojana aura eka yojanake unnIsave bhAgameMse chaha bhAga arthAt ra yojana adhika vistAravAlA hai| SaDadhikA viMzatiH SaviMzatiH, SaDviMzatiradhikA yeSu tAniSaDviMzAni / SaDvizAni paMcayojana|| zatAni vistAro'sya sa SaDviMzatipaMcayojanazatavistAraH, yahA~para yaha SaDviMzatipaMcayojanazatavistAra || zabdakA vigraha hai arthAt bharatakSetra pAMca sau chabbIsa yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM chaha bhAga pramANa hai||24|| SanatanSing IBRIDGEMENUGREECEMBER BEGAMADANESCREGREEGA A RRIOR Page #938 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FASTIRRORISTIONS isaprakAra yaha bharatakSetrakA vistAra kaha diyA gayA aba anya kSetroMke vistArakA jJAna karaneke / liye sUtrakAra sUtra kahate haiM tadviguNadviguNavistArA varSadharavarSA videhaaNtaaH||25|| videhakSetra takake parvata aura kSetra bharatakSetrakI apekSA dUne dUne vistAravAle haiM / tato dviguNo. dviguNo vistAro yeSAM te ime tadviguNadviguNavistArAH' yaha yahAMpara vigraha hai| varSadharazabdasya pUrvanipAta AnupUrvyapratipattyarthaH // 1 // jisameM thoDe akSara hote haiM usakA pUrvanipAta hotA hai aisA vyAkaraNakA siddhAMta hai| varSadhara aura 2 ka varSa donoM zabdoMmeM varSa alpAkSara hai isaliye isa sUtroM varSadharavarSAH' isa jagahapara varSa zabdakA hI pahile nipAta honA nyAyaprApta hai tathApi AnupUrvI kI pratipatti ke liye arthAt pahale parvata usake vAda kSetra isI rUpase anupUrvI krama hai isaliye pahale varSadhara zabdakA hI ullekha kiyA gayA hai anyathA varSagharAca 6 varSAzca imaprakAra dvaMdva samAsake karanepara varSa zabdakA hI alpAkSara honese pUrvanipAta hogaa| yadi yahAM 3 hU~ para yaha zaMkA ho ki ___AnupUrvI kramakI pratipatti ke liye pUrvaprayoga hotA hai aisA vyAkaraNa zAstrakA to koI vacana hai hai * nahIM phira yahAM usa AnupUrvI kramakI pratipatti ke liye varSadhara zabdakA pUrvaprayoga mAnanA managaDhaMta hai ? " OM so ThIka nahIM / kyoMki yadyapi 'AnupUrvI kramakI pratipacike liye pUrvaprayoga hotA hai| yaha sUtradvArA 6 (kaNThokta ) kahA huA vacana vyAkaraNa zAstrameM nahIM hai tathApi 'lakSaNahetoH kriyAyAH" isa vyAkaraNa , 5 sUtrameM jo hetu' zabdameM alpAc hote huye bhI lakSaNa zabdakA usase pUrva prayoga kiyA gayA hai usase yaha less BROTHERRISHASTRISTROTASTROR Page #939 -------------------------------------------------------------------------- ________________ janancha agyApa 915 4aa jJApita hotA hai ki vizeSa bAta pragaTa karanekelie pUrvanipAtameM vyatikrama kara diyA jAtA hai| isalie ASAvyAkaraNa zAstra anusAra hI varSa zabdakA pUrvanipAta nahIM kiyA gayA hai| videhAntavacanaM maryAdAtha // 2 // sUtrameM jo videhAMta zabda hai vaha maryAdA sUcita karatA hai arthAt videhakSetra paryaMta hI kSetra aura |BI parvata dane dane vistAravAle haiM usase Ageke kSetra aura parvatoMkA dUnA dUnA vistAra nahIM hai| anyathA-1 || yadi maryAdA na kI jAtI to nIla AdikA bhI dUnA dUnA vistAra mAnanA paDatA jo ki aniSTa hai| 18 | videhakSetra jina kSetra aura parvatoMke antameM ho ve kSetra aura parvata videhAMta kahe jAte haiM / khulAsA isa paDU 15 prakAra hai himavAna parvatakI cauDAI eka hajAra bAvana yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoM meM bAraha bhAga || pramANa hai / hemavata kSetrakI cauDAI do hajAra ekasau pAMca yojana aura eka yojanake unIsa bhAgoM meM / MMI pAMca bhAga pramANa hai / mahAhimavAna parvatakI cauDAI cAra hajAra dosau daza yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM daza bhAga pramANa hai / harivarSa kSetrakI cauDAI ATha ijAra cArasau ikkIsa yojana aura || eka yojanake unnIsa bhAgoM meM eka bhAga pramANa hai / niSadha parvatakI cauDAI solaha hajAra AThasau vyA-18 |lIsa yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM do bhAga pramANa hai / tathA videhakSetrako cauDAI tetIsa || hajAra chahasau caurAsI yojana aura eka yojanake unnIsa bhAgoMmeM cAra bhAga pramANa hai // 25 // JA . isaprakAra bharatakSetrako Adi lekara videhakSetra paryaMta takake parvata aura kSetroMkA vistAra kaha diyaa| gayA aba videhakSetrase Ageke jo parvata aura kSetra haiM unakA vistAra sutrakAra varNana karate haiM A BARHABAR Page #940 -------------------------------------------------------------------------- ________________ OLLAR-ACA-ARIESREMEMOCHEREINSTE .... uttarA dakSiNatulyAH // 26 // ___ videhakSetrase uttarake tIna parvata aura tIna kSetra dakSiNake parvatoM aura kSetroM ke barAbara vistAra vAle haiN| uttarake airAvatakSetrako Adi lekara nIlaparvata paryaMta ke kSetra aura parvata dakSiNakI orake bharatAdi kSetra aura parvatoMke samAna samajha lene cAhiye / arthAt niSadhaparvatake samAna vistAravAlA nIlaparvata hai| 6 hariparvatake samAna vistAravAlA ramyakakSetra hai| mahAhimavAna parvatake samAna vistAravAlA rukmI parvata | hai| haimavatakSetra ke samAna vistAravAlA hairaNyavatakSetra hai / himavAna parvatake samAna vistAravAlA zikharI hai parvata hai / tathA bharatakSetrake samAna vistAravAlA airAvatakSetra hai // 26 // . bharata Adi kSetroMmeM rahanevAle manuSyoM meM anubhava Adi samAna rUpase hai ki kucha vizeSa hai ? isa zaMkAke parihArakelie sUtrakAra sUtra kahate haiM . bharatairAvatayoDihAsau SadasamayAbhyAmutsarpiNyavasarpiNIbhyAM // 27 // 6 utsarpiNI aura avasarpiNIrUpa chaha kAloMse bharata aura airAvatakSetroM ke manuSyoM kI Ayu kAya Rs bhogopabhoga saMpadA vIrya buddhayAdikakA baDhanA aura ghaTanA hotA hai arthAt utsarpiNIke chaha kAloMmeM hU~ vRddhi aura avasarpiNIke chaha kAlome dinoMdina hAni hotI calI jAtI hai| yaha baDhanA ghaTanA bharata aura airAvatakSetroMkA hai / yadi yahA~para yaha zaMkA ho ki-bharata aura hai airAvatakSetra to avasthita haiM-kabhI unakA baDhanA ghaTanA nahIM ho sakatA phira yahAM unake vRddhi hrAsakA OM ullekha kaisA ? vArtikakAra isakA uttara dete haiM 916 Page #941 -------------------------------------------------------------------------- ________________ B adhyApa sa0rA0 bApA taatsthyaattaacchbdyaasiddhirbhrtraavtyoddhihaasyogH||1|| saMsArameM tAsthyarUpase tAcchabdhakA arthAt AdheyabhUta padArthoMkA kArya AdhArabhUta padArthoMkA mAna liyA jAtA hai jisaprakAra parvatameM vidyamAna vanaspatiyoM ke jalanese giridAha-parvatakA jalanA mAnA jAtA hai usIprakAra bharata aura airAvata kSetroMke manuSyoMmeM vRddhi hAsa honese bharata airAvata kSetrakA vRddhi hAsa kaha diyA jAtA hai| adhikaraNanirdezo vA // 2 // ___athavA 'bharatairAvatayoH' yaha adhikaraNa nirdeza hai / adhikaraNa sApekSa padArtha hai vaha apane rahate avazya AdheyakI AkAMkSA rakhatA hai| bharata aura airAvatarUpa AdhArake Adheya manuSya Adi haiM isalie yahAMpara yaha artha samajha lenA cAhiye ki bharata aura airAvata kSetroMmeM manuSyoMkA vRddhi aura hrAsa || hotA hai| manuSyoMmeM kina 2 bAtoMkA vRddhi hAsa hotA hai vArtikakAra isa viSayako spaSTa karate haiManubhavAyuHpramANAdikRtau vRddhihAsau // 3 // kAlahetukau sa ca kAlo dvividha utsarpiNyavasarpiNI ceti tadbhedAH SaT // 4 // anubhava Ayu aura pramANa AdikA manuSyoMmeM vRddhi aura hrAsa hotA hai| upabhoga aura paribhoga IPI ( bhogopabhoga) kI saMpadAkA nAma anubhava hai / jIvanakA parimANa Ayu hai aura zarIrakI UMcAIkA nAma pramANa hai| tathA yaha jo anubhava AdikA ghaTanA baDhanA hotA hai vaha kAlahetuka hai-vaha kAlake dvArA hotA hai| vaha kAla utsarpiNI aura avasarpiNIke bhedase do prakArakA hai aura unameM pratyekake chaha chaha bheda haiM arthAt utsarpiNIkAla bhI chaha prakArakA hai aura avasarpiNIkAla bhI chaha prakArakA hai| M utsarpiNI aura avasarpiNI donoM kAloMkI anvarthasaMjJAkA vArtikakAra ullekha karate haiM LABEAAAABAR URUCBIBHABHISHERSEPANEERBRUA - Page #942 -------------------------------------------------------------------------- ________________ P URetardaSROPORENE 1. anubhavAdibhiravasarpaNazIlA'vasarpiNI // 5 // taddhiparItotsarpiNI // 6 // * jisa kAlameM uparyukta anubhava Adi avamarpaNa zIla hoM arthAt niraMtara ghaTate hI cale jAya vaha . "" avasarpiNIkAla hai evaM jisa kAlameM uparyukta anubhava Adi utmarpaNazIla hoM niraMtara baDhate hI cale' OM jAya vaha utmarpiNIkAla hai| .. suSamasuSamA 1 suSamA 2 suSamaduHSamA 3 duHSama suSamA 5 duSamA 5 atiduHSapA ke bhedase avasarpiNI kAla chaha prakArakA hai tathA atiduHSamA 1 duHSamA 2 duHSama suSamA 3 suSama duHSamA suSamA hU~ aura suSamasuSamA 6 ke bhedase utsarpiNI kAla bhI chaha hI prakArakA hai / avasarpiNI kAlakA parimANa hai hai daza koDA koDI sAgarakA hai| utsarpiNIkA bhI itanA hI hai / avasarpiNI aura utsarpiNI donoM ke mile / hai hue kAlakI kalpa saMjJA hai arthAt vIsa koTAkoTI sAgarakA eka kalpa kAla kahalAtA hai| pahilA suSamAsuSamA kAla cAra koDAkoDI sAgarakA hotA hai| usakI AdimeM manuSya ucarakuru / kSetrake samAna hote haiM / usake bAda kramase hAni honepara suSamA kAla tIna koDAkoDI sAgara pramANa hai| usakI AdimeM manuSya harivarSa kSetrake manuSyoM ke samAna haiN| uptake vAda kramase hAni honepara suSamA ra duHSamA kAla do koDAkoDI sAgara pramANa hai aura usakI AdimeM manuSya haimavata kSetrake manuSyoM ke hU~ samAna hote haiN| usake bAda kramase hAni honepara duHSamasuSamA kAla viyAlIsa hajAra varSa kama eka hai koDAkoDI sAgara pramANa hai aura usakI AdimeM videha kSetrake samAna manuSya hote haiM (arthAta prathama kAlameM uttama bhoga bhUmike samAna, dvitIya kAlameM madhyamabhoga bhUmike samAna aura tRtIya kAlameM jaghanyabhoga bhUmike samAna manuSya hote haiM, caturtha kAlameM videhake samAna hote haiM isIprakAra pahale kAlameM KHESACARRECASIRE Page #943 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aAyA vArA bhASA tInapalya, dUsaremeM dopalya, tIsaremeM ekapalya pramANa Ayu hai| cauthemeM eka koTipUrva phira ghaTate 2 paMcama va kAlameM AdimeM 120 varSa phira ghaTate 2 vIsa varSa, chaThemeM AdimeM vIsa varSa aura aMtameM 15varSapramANa hai| isI prakAra zarIrakI avagAhanA prathama kAlakI AdimeM tIna kosa aMtameM do kosa, dvitIya kAlakI Adi- | meM do kosa, aMtameM eka kosa, tIsare kAlakI AdimeM eka kosa aMtameM 500 dhanuSa pramANa hai caturthekAla | kI Adime 500 dhanuSa aMtameM 7 hAtha hai, paMcama kAlakI AdimeM 7 hAtha aMtameM do hAtha hai chaThe kAla- 12 l kI AdimeM do hAtha aMtameM eka hAtha pramANa zarIrakI avagAhanA hai (ipsase viparIta vRddhikrama utsa- | || piNImeM samajhanA cAhiye ) usake bAda kramase hAni honepara duHSamA kAla ikkIsa hajAra varSakA hai| usake 5 vAda kramase hAni honepara atiduHSamA kAla bhI ikosa hajAra varSakA hai| yaha kathana avasarpiNI kAlakI | || apekSA kiyA gayA hai / isIko viparIta kramase mAnanepara utsarpiNI kAlakA bhI varNana samajha lenA cAhiye // 27 // ha bharata aura airAvata kSetroMkI to paristhiti vatalA dIgaI aba vAkIke kSetroMkI paristhiti pratipAAll dana karaneke liye sUtrakAra sUtra kahate haiM tAbhyAmaparA bhRmyo'vsthitaaH||28|| ____ masta aura airAvatake sivAya anya pAMca pRthiviyAM jyoMkI tyoM nitya haiM arthAt ina kSetroMmeM vRddhi 6] hAsa nahIM hotA hai| bharata aura airAvata ina do kSetroMko choDakara anya jo bhI haimavata, hari, videha, ramyaka, hairaNyavata kSetra hai ve sarvadA avasthita rahate haiM unameM utsarpiNI aura avasarpiNI kAlakA cakra nahIM phiratA // 28 // BRECENTARVARDHAKARORER GALASARGOESEPLAC KHEALLPEPER Page #944 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3264 uparyukta kSetroM meM rahanevAle manuSyoM meM sabakI Ayu varAvara hai ki kucha vizeSa hai ? sUtrakAra isa viSayakA spaSTIkaraNa karate haiM ekadvitripalyopamasthitayo haimavata kahAvirSakadaiva kuravakA // 26 // himavAna kSetra ke harikSetra ke aura devakuru bhoga bhUmike manuSya aura tiryaca kramase eka do tIna palya kI AyuvAle hote haiM / haimavatAdibhyo bhavArthe vuJ manuSyapratipattyarthaH // 1 // haimavataka kSetra meM hoM ve haimavataka haiN| jo harivarSameM raheM ve hArivarSaka hai aura jo devakurumeM raheM ve "devakuzvaka haiM isaprakAra manuSyoMkI pratipatti ke liye haimavata Adi zabdoMse 'hone' artha meM 'vuJ' pratyayakA vidhAna kiyA gayA hai | ekAdInAM haimavatakAdibhiryathAsaMkhyaM saMbaMdhaH // 2 // haimavataka Adi bhI tIna haiM aura eka Adi bhI tIna haiM isaliye eka AdikA haimavataka Adi ke sAtha kramase saMbaMdha hai| usase haimavataka kSetra meM rahanevAle haimavataka manuSyoM kI Ayu eka palpakI hai / harivarSakSetra meM rahanevAle hAritrarSakoMkI Ayu do palyakI hai evaM devakurukSetra meM rahanevAle daivakuravakoM kI Ayu tIna palkI hai| yaha spaSTa artha hai / . DhAI dvIpa saMbaMdhI pAMcoM haimavata kSetroM meM sarvadA suSamA duHSamA kAla avasthita rahatA hai / ina pAMcoM hI haimavata kSetroM meM rahanevAle manuSya eka palyakI AyuvAle hote haiN| do hajAra dhanuSa UMce, caturtha bhaktAhAra arthAt eka dinakA aMtara dekara bhojana karanevAle aura nIla kamalake samAna varNavAle haiN| pAMco hari adhyAga 3 920 Page #945 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apavAra bhASA 6) varSa kSetroMmeM sadA suSamAkAlakI vyavasthA rahatI hai| ina pAMco harivarSa kSetroMmeM rahanevAle manuSyoMkI Ayu do palyakI hotI hai / cAra hajAra ghanuSa UMce, SaSThabhuktAhAra arthAt do dinakA aMtara dekara AhAra karane || vAle aura zaMkha sarIkhe varNavAle zakravarNa hote haiN| pAMcoM devakuruoMmeM sadA suSamA saSamAkAla nizcala rUpase vidyamAna rahatA hai / ina devakuruoMmeM rahanevAle manuSyoMkI Ayu tIna patyakI hotI hai / chaha hajAra dhanuSa UMce, aSTabhaktAhAra arthAt tIna dinoMkA antara dekara AhAra karanevAle evaM sone sarIkhe varNavAle hote haiM // 29 // ____ yaha dakSiNakai kSetroMkA svarUpa varNana kara diyA gayA aba ucarake kSetroM ke viSaya sUtrakAra sUtra kahate haiM tthottraaH||30|| jisaprakAra.dakSiNake kSetroMkI racanA hai usIprakAra ucarake kSetroMkI bhI racanA samajha lenA caahiye| na sAra yaha hai ki hairaNyavatakSetrakI racanA haimavatake tulya hai / ramyakakSetrakIracanA harikSetra ke samAna hai aura hai ucarakurukI racanA devakuruke samAna hai (tInoMbhogabhUmiyoMmeM manuSyoMkemala mUtra paseva nahIM hotA hai roga| rahita zarIra hotA hai, maraNa samaya vedanA nahIM hotI hai, maraNa samaya puruSako jambhAI aura strIko chIMka |AtI hai anya kucha vedanA maraNakAlameM nahIM hotI hai| vAla vRddhapanekA bhI kleza nahIM hotA hai / kalaha / | AdikA duHkha nahIM hotA hai / maraNa pazcAt unakA zarIra kapUra ke samAna uDa jAtA hai| vahAM vratasaMyama kA abhAva hai jinake samyaktva hotA hai ve saudharma IzAna khA~meM jAte haiM jinake mithyAtva hotA hai ve | bhavanatrikameM jAte haiM / vahAM vyabhicAra karma nahIM hai,. SaT karmajanita AjIvikA nahIM hai, kalpavRkSoMse | AASREACREAAAAAAES malnimalsessindidisesents BREASEARSAEGABASEA 921 Page #946 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ciMtita bhoga pAte haiM, vikalatraya bhI vahAM nahIM hote haiN| svAmI sevaka bhAva bhI nahIM hai / tithaMca bhI vahAMke , iparavirodharahita bhadrapariNAmI hote haiM / jalacara jIva nahIM hote haiM / tiyaMca mIThe tRga sevana karate haiN| 9 apAra / dhUpazItakI bAdhA bhI nahIM hotii| maNimaya vahAMko pRthvI hotI hai / bhogabhUmikA vizeSa varNana vyAkhyA 1 prajJavise jAna lenA caahiye)|| 30 // videha kSetroMmeM rahanevAle manuSyoMkI sthiti kyA hai ? isa vAtakA khulAsA sUtrakAra karate haiM videheSu sNkhyeykaalaaH||31|| sUtrArtha-pAMca meru saMbaMdhI pAMcoM videha kSetroMmeM saMkhyAta varSakI AyuvAle manuSya hote haiN| videha kSetroMmeM jitane manuSya rahate haiM una sabakI Ayu saMkhyAta varSa pramANa hai / vahAMpara suzma duHSama 5 kAla sadA avasthita rahatA hai| manuSya pAMca sau dhanuSa UMce hote haiM / pratidina bhojana karate haiM unakI E, utkRSTa sthiti koTi pUrva pramANa hai aura jaghanyasthiti aMtarmuhUrta kI hai // 13 // prakArAMtarase sUtrakAra bharatakSetrakI cauDAI vatalAte haiM bharatasya viSkaMbhojaMbUdvIpasya nvtishtbhaagH||32|| ____eka lAkha yojana vistAravAle jaMvUdvIpake ekanau navyatAM 120 bhAga bharatakSetrakA vistAra hai| arthAt jaMbUddhIpake 190 samAna TukaDA karane para eka TukaDApramANa bharatakSetra hai| zaMkA. bharatakSetrakA vistAra bharataHpardizatItyAdi sUtrase pahile kaha diyA gayA hai phira yaha bhAtakSetra ke vistArakA kathana kyoM ? uttara punarbharataviSkaMbhavacana prkaaraaNtrprtipttyrth||1|| o tesOfPRACHECSI BETROPIOINSINGIN-RDPRENESSNOTISTIBRUAROR . Page #947 -------------------------------------------------------------------------- ________________ acha - anyA yadyapi bharatakSetrakA vistAra Upara kaha diyA gayA tathApi bharatakSetrakI cauDAIke pramANa yadi jaMbUdvIpake TukaDe kie jAyage to ve ekasau nabbe baiTha sakate haiM adhika nahIM yaha dUsare prakArase bhrt.|| kSetrakI cauDAI pratipAdana karanekelie punaH 'bharatasya viSkama' ityAdi sUtrakA ullekha kiyA gayA hai| uttarAbhisaMbaMdhArtha vA // 2 // athavA Ageke sUtra 'dvitikIkhaMDe' 'puSkarArthe ca' ye haiM inake sAtha saMbaMdhakI yojanAkelie PI 'bharatasya viSkabhaH' ityAdi sUtrakA udaya huA hai arthAta jaMbUdvIpameM jo bharatakSetra AdikA svarUA hai DI| usase dhAtakIkhaMDake bharatAdikA dUnA hai / puSkarAdhake bharata AdikA dhAtakIkhaMDake samAna hai yaha saMbaMdha SI/ joDanekelie bharatakSetrako jaMbUdIpakA ekasau nabbeta bhAga kahA hai| isa jaMbuddhIpake cAroora vedikA hA hai usake bAda lavaNa samudra hai / aba usa lavaNasamudra ke svarUpakA varNana kiyA jAtA hai ___talamUlayordazayojanasahasavistAro lavaNodaH // 3 // ___ bhUmike samatalabhAgapara lavaNasamudrakI cauDAI do lAkha yojanakI hai. arthAt jaMbUdoMpakI cauDAI I eka lAkha yojanakI hai usase Age Age ke samudra aura dvIpoMmeM dUnI dUnI cauDAI hai isa niyama ke anuH // 1-eka mAgameM bharatakSetra, do bhAgoMmeM himavAn parvata, cAra bhAgoM meM haimavatakSetra, pATha bhAgoMmeM mahAhimavAna parvata, somaba IPL bhAgoMmeM harikSetra, pattIsa bhAgoM meM niSadha parvata, aura causaTha bhAgoMmeM videhakSetrakA vistAra hai usapakAra jammUdorake 127 bhAga ekasa BI sacAIsa bhAga to dakSiNa saMbandhI haiM aura nIla parvata battIsa bhAgoMmeM, rampaka solaha bhAgoM meM, mI ATha bhAgoM meM, haragApavata cAra TU bhAgoMmeM, zikharI do bhAgoMmeM tathA airAvatakSetra eka mAgameM vibhakta hai| aise ucara saMbandhI mAMga haiN| donoM meM milAne bhAga jambudvIpake hote. RANASIA BAR Page #948 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / haiM sAraM lavaNasamudrakI cauDAI do lAkha yojanakI hai yaha bAta Upara kaha dI gaI hai / usa lavaNasamudrakI gotIrthake samAna donoM taToMse nIce anukramase hAni honepara mUlabhAgameM usakA vistAra daza hajAra yojanakA raha jAtA hai arthAt samudrake donoM kinAroMse kramase jalake ghaTanese tathA kinAroMkI vRddhi OM honese, nIce jalakI cauDAI daza hajAra yojanakI hai tathA daza hajAra yojanakA hI vistAra jalake 6 Uparake talapara hai| tathA eka hajAra yojana gaharA hai / bhUmike samatalabhAgase isakA jala solaha hajAra hU~ yojanapramANa UMcA hai| jaukI rAzike samAna uThA huA hai| isa rUpase mRdaMgake samAna AkAravAlA vaha lavaNasamudra samajha lenA caahiye| (lavaNasamudrakI gaharAI donoM taToMke pAsa makkhIke paMkhoMke samAna hai patalA jala hai vahAMse kamase gaharAI baDhatI hai so picAnabe aMgula Age jAkara eka aMgulakI gaharAI baDhatI hai, picAnabe hAtha gaharAI baDhane para eka hAtha tathA picAnave yojana-baDhane para eka yojana gaha rAI baDhatI hai| isIprakAra picAnabe hajAra yojana Age jAkara eka hajAra yojana gaharAI baDhatI hai| 6 jahAM eka hajAra yojana gaharA hai vahAM daza hajAra yojanakA vistAra ho jAtA hai| jisaprakAra-mRdaMga, pakhAvaja-laMbAUMcA hotA hai, eka bhAga choTA aura bIcameM cauDA tathA nIce Upara donoM ora kramase ghaTatA hU~ jAtA hai / tathAdonoM mukha samAna hote haiM, usIprakAra lavaNasamudra bIca meM do lAkha cauDAhai nIce kamase ghaTatA ghaTatA hajAra yojana gaharA, daza hajAra yojana cauDA hai, tathA Upara kramase ghaTatA ghaTatA samatala bhUmisa solaha hajAra yojana UMcA hai, vahAM jalakI cauDAI daza hajAra yojanakI hai| pUrNimAke dina to samatalase solaha hajAra yojana UMcA jala ho jAtA hai, usa samaya daza hajAra yojana cauDAjala phaila jAtA hai| tathA pratipadAke dinase lekara pratidina tInasau tetIsa yojana aura eka yojanaketRtIyabhAgapramANa BEMETHOSREX 924 Page #949 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya hai UMcAIse ghaTatA hai, so amAvasyAke dina samatalase jalakI UMcAI gyAraha hajArapramANa raha jAtI hai| isase adhika nahIM ghaTatA, vahAM jalakI cauDAIkA pramANa 69375 yojanapramANa rahatA hai| tathA zukla| pakSakI pratipadAse baDhatI huI eka pakSameM pAMca hajAra yojana baDhatI hai taba 16000 yojana jalakI UMcAI hai| | ho jAtI hai| vahAM cauDAI daza hajAra yojana hai| tanmadhye dikSu mahApAtAlAni yojanazatasahasrAvagAhAni // 4 // lavaNa samudrake ThIka madhyabhAgameM cAro dizAoM meM samudrakI ratnavedikAse paMcAnave hajAra yojana | | pramANa tirache jAkara pRthvImeM vivara haiN| ina vivaroMke tala aura pasavADe vajramayI haiN| mRdaMgake samAna una | vivaroMkA AkAra haiN| pratyeka eka eka lAkha yojana pramANa gaharA, madhyabhAgameM eka eka yojana hI cauDA, | tala aura mUlabhAgameM daza daza hajAra yojana vistRta haiN| ina vivaroMkI mahApAtAla saMjJA hai / ve kula || cAra haiM aura pAtAla 1 vaDavAmukha 2 yUpakesara 3 aura kalaMbuka 4 ye unake nAma haiN| | ina cAro mahApAtAloM se pUrva dizAmeM pAtAla, pazcima dizAmeM vaDavAmukha, uttara dizAmeM yUpakesara aura dakSiNa dizAmeM kalaMbuka hai / ina mahApAtAloMmeM pratyekake tIna tIna bhAga haiM unameM eka eka tribhAga 18|| tetIsa hajAra tInasau tetIsa yojana aura eka yojanakA tIsarA bhAga kucha adhika hai / una mahApAtAla 6 vivaroMke nIce tribhAgameM pavana rahatA hai / madhyake tribhAgameM pavana aura jala evaM Uparake tribhAgameM hai eka mAtra jala hai| | ratnaprabhA pRthivIke kharabhAgameM bhavanavAsI vAta kumAra deva rahate haiM sAthameM unakI devAMganAoMkI krIDA prAraMbha hotI hai usase pavana kSubdha hojAtA hai usase pAtAloMkA unmIlana nimIlana arthAt khulanA - 117 GAAAAAAAACAR ABPSASURBIOMRABIMBABA Page #950 -------------------------------------------------------------------------- ________________ baMda honA hotA hai usase pavana aura jalakA uchalanA aura nIce baiThanA hotA hai isake kAraNa mukhameM atipara jalakI cauDAI daza hajAra yojana pramANa hai vahAM para pacAsa yojana UMcI jalakI vaDhavArI hotI hai| usakI dono ora samudrakI ratnavedikAparyaMta do koza UMcA jala baDhatA hai tathA jisasamaya pAtAlakA unmIlana vega zAMta hotA hai usa samaya jala ghaTa jAtA hai| cAro pAtAla vivaroMmeM Apasa meM pratyekakA aMtara do lAkha sacAIta hajAra ekaisau sattara yojana aura kucha adhika tIna koza pramANa hai / vidikSu kSudrapAtAlAni dazayojana sahasrAvagAhAni // 5 // usI lavaNa samudrake madhyabhAgameM cAra kSudra pAtAla vivara haiM jo ki pratyeka daza hajAra yojana gaharA madhyabhAgameM daza daza hajAra yojana hI cauDA evaM mukha aura mUla bhAga meM eka eka hajAra yojana cauDA hai / kSudra pAtAla viroMmeM bhI pratyekake tIna tIna bhAga haiM / unameM hara eka tribhAga tIna hajAra tInaso tetIsa yojana aura kucha adhika eka yojanakA tIsarA bhAga pramANa hai / tInoM tribhAgoM meM nIce ke tribhAgameM pavana hai | madhyake tribhAga meM pavana aura jala hai evaM Upara ke tribhAgameM ekamAtra jala hai / tadaMtareSu kSudrapAtAlAnAM yojanasahasrAvagAhAnAM sahasraM // 6 // uparyukta dizA aura vidizAoM meM rahanevAle pAtAloMke ATho aMtaroMmeM hajAroM kSudra pAtAla haiM jo ki eka hajAra yojana gahare, eka hajAra yojana hI madhyabhAga meM cauDe evaM mukha aura mUlabhAga meM pAMcasau yojana cauDe haiN| inameM bhI hara eka pAtAlake tIna tIna bhAga haiM aura unakA varNana pahileke tribhAgoM ke samAna hai / Upara dizAvidizAsaMbaMdhI ATha aMtara kara Aye haiM unameM eka eka aMtara meM muktAoMkI 1 dUsarI pratimeM- 'sAtasau yojana yaha artha likhA hai / 'harivaMzapurANameM ekasau sattara yojana hI artha mAnA hai / 1 adhyArtha 3 126: Page #951 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 127/8 isa paMktike samAna avasthita kSudra pAtAla ekasau pacIsa 125 haiN| anya bhI bahutase pAtAla vivara vahAMpara bhASA 15|| haiM samasta aMtarAloMke pAtAla vivaroM kI saMkhyA sAta hajAra AThasau assI pramANa haiN| . dikSu belaMdharanAgAdhipatinagarANi catvAri // 7 // lavaNa samudrakI ratnavedikAse tirachI ora viyAlIsa hajAra yojana pramANa jAnepara velaMdhara nAgAdhipatiyoMke nagara haiM jo ki vyAlIsa hajAra yojana laMbe aura utane hI cauDe haiM / ina nagaroMmeM valaMgharanAgoMke adhipati rahate haiM jo ki eka eka palyake AyuvAle, daza daza dhanuSa UMce aura hara eka cAra cAra paTTadovayoMse veSTita haiN| tathA ina nagaroMmeM velaMdharanAma jAtike deva bhI nivAsa karate haiN| samudrakI velAko dhAraNa karanevAle nAgadevoMkA nAma velaMdhara nAga hai| ina velaMdhara nAgoMmeM viyAIPH lIsa hajAra nAga lavaNa samudrakI abhyaMtara velAko dhAraNa karate haiN| vahacara hajAra vAhya velAko dhAraNa l karate haiM tathA aTThAIsa hajAra nAga kumAra jalake agrabhAgako dhAraNa karate haiN| ye saba milakara velaMdhara nAgakumAra deva eka lAkha viyAlIsa hajAra haiN| dvAdaza yojanasahasAyAmaviSkabhI gautamadvIpazca // 8 // lavaNa samudrakI ratnavedikAke tirachI aura bAraha hajAra yojana jAkara bAraha yojana laMbA cauDA lavaNa samudrake adhipati gautama devakA gautama dvIpa hai| lavaNa samudra kI gaharAI isaprakAra hai ratnavedikAse picAnave pradeza jAnepara lavaNa samudra eka pradeza gaharA hai / picAnave hAthoMkI varA-6 927 6 vara jAnepara eka hAtha gaharA hai / picAnave yojana pramANa jAnepara eka yojana pramANa gaharA hai| picA PRASACS Sake ANGRECASHEPHEEGANESELECREENER Page #952 -------------------------------------------------------------------------- ________________ F adhyAya naveso yojanoMke jAnepara ekasau yojana gaharA hai| picAnave hajAra yojanoMke jAnepara eka hajAra yojana gaharA hai| . jaisI velA lavaNodadhi samudrake bhItara hai vaisI hI vAhira hai| vijaya vaijayaMta jayaMta aura aparAjita ye cAra dvAra haiN| lavaNodadhi samudrahIkI velA hotI hai anya kisI samudrakI nhiiN| lavaNa samudra meM / hI pAtAla vivara haiM anya samudroMmeM nhiiN| lavaNa samudrako Adi lekara svayaMbhUramaNa samudra paryaMta samasta samudra eka hajAra yojana gahare haiN| dvIpa aura samudroMke aMta aMta bhAgoMmeM do do vedikA haiN| jo vedikA dvIpoMke attoMmeM haiM ve dvIpoMkI kahI jAtI haiM aura jo samudroMke aMtameM haiM ve samudroMkI kahIM jAtI haiN| * lavaNa samudrakA jala Uparako uThA huA hai aura zeSa samudroMkA jala pasarA huA hai| cAra samudroMkA jala bhinna 2 rUpa hai, tIna samudroMkA jala jalasvAdarUpa hai vAkIke asaMkhyAta samudroMkA jala ikSurasake svAda141 rUpa hai| lavaNa samudrake jalakA rasa nunakharA hai| vAruNI samudrake jalakA rasa vAruNI (madya)ke rasakA ra hai| kSIrodadhi samudrakA jala dUdhake rasakA hai evaM dhRtodadhikA jala pIke rasake samAna hai| kAlodadhi IM] puSkarodadhi aura svayaMbhUramaNa samudrakA jala jalake rasakA hai inake sivAya zeSa samasta samudroMkA rasa 1 Ikhake rasake samAna hai isaprakAra cAra samudroMke bhinna 23 / tIna ke jalake rasake samAna haiM evaM zeSa samudroMke rasa Ikhake rasake samAna haiN| , B. lavaNodadhi kAlodadhi aura svayaMbhUramaNa samudra meM matsya kachue Adi jalacara jIvoMkA nivAsa sthAna hai / inake sivA anya kisI bhI samudrameM koI bhI jalacara jIva nahIM rahatA / lavaNa samudrameM 81 jahAM para nadI Akara milI hai usa nadImukhameM nau yojanake zarIrake dhAraka matsya haiM evaM bhItara samudrameM ARM500-91- 9DISASRUSHORS KAR-Pow 925 Page #953 -------------------------------------------------------------------------- ________________ | || aThAraha yojanapramANa zarIrake dhAraka matsya haiM / kAlodadhi samudrake nadImukhameM aThArahaM yojanapramANa bAda zarIrake dhAraka matsya haiM aura samudra ke bhItara chabbIsa yojanapramANa zarIrake dhAraka matsya haiM / svayaMbhU.. ramaNa samudrake nadImukhameM pAMcaso yojanake zarIrake dhAraka matsya haiM aura samudrake bhItara eka hajAra yojanake zarIrake matsya haiN||32|| kSetra kulAcala sarovara aura kamala AdikA jo vidhAna jaMbUdvIpake bhItara kahA hai usase dUnA || dUnA ghAtakIkhaMDameM hai. yaha bAta pratipAdana, karanekelie sUtrakAra sUtra kahate haiM-, .. dvirdhaatkiikhNdde||33|| ___ghAtakIkhaMDa nAmaka dUsare dvIpameM bharatAdi kSetra do do haiN| yaha dhAtakIkhaMDa dvIpa lavaNasamudrako veDhe tU hae hai aura cAra lAkha yojana cauDA hai| zaMkA- . . . . . . . . . . . . dravyAbhyAvRttau sujabhAva iti cenna kiyAdhyAhArAd dvistAvAniti yathA // 1 // ha jahAMpara abhyAvRtti-do bAra AvRti artha rahatA hai vahIMpara suc pratyaya hotA hai tathA jahAMpara kriyAkA saMbaMdha rahatA hai vahIMpara suc pratyaya kiyA jAtA hai / yahAMpara bharata Adi dravya haiN| vyAkaraNameM prakRti pratyaya liMga saMkhyA viziSTako dravya kahA jAtA hai bharatAdi zabdaM liMga saMkhyAviziSTa honese | dravyavAcaka zabda haiM, inhIM dravyavAcI zabdoM kI dvi zabdame anuvRtti hai kriyAkA saMbaMdha yahA~para nahIM isa. lie yahAM suc pratyayakA vidhAna nahIM ho sakatA ? so ThIka nahIM / kyoMki jisaprakAra vistAvAnayaM 1-lavaNodadhi samudrakA vizeSa varNana harivaMzapurANase samajha lenA cAhiye atyanta vistRta hone se yahAM hamane usakA ullekha nahIM kiyA hai| : / GORGEOGGEDGEMEMBERS - Page #954 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FASTERRORISATERNSAR AcRAKASHNESRISHABRDASTER-HTROFILE prAsAdaH' (dUnA yaha prAsAda) isa vAkyameM 'mIyate' (mAlUma paDatA hai) kriyAkA adhyAhAra hai aura usa adhyAhAra kI huI kriyAkI apekSA suc pratyayakA vidhAna hai usIprakAra ghAtakIkhaMDa dvIpameM 'bharatAdayo / dviH saMkhyAyaMte' bharata Adi dUne dUne gine jAte haiM yahAMpara bhI ginanA rUpa kriyAkA adhyAhAra hai isa: lie isa adhyAhRta kriyAkI apekSA suc pratyayakA honA abAvita hai| yahA~para ginanA do prakArase lenA cAhiye eka svarUpabhedase aura dUsarA cauDAI Adike bhedse| * dhAtakIkhaMDa dvIpameM do bharata haiM do himavAna haiM yaha to svarUpabhedase gaNanA hai aura jaMbUdvIpameM jo hima vAn Adi parvatoMkI cauDAI hai usase dUnI dhAtakIkhaMDa dvIpameM hai, yaha viSkaMbha AdikI apekSA gaNanA / hai| dhAtakIkhaMDa dvIpameM bharatakSetrako cauDAI kyA hai ? vArtikakAra isa viSayako spaSTa karate haiM SaTSaSTizatAni caturdazAni yojanAnAM dhAtakIkhaMDabharatAbhyaMtaraviSkaMbhaH ekAnnatrizacca bhAgezataM // 2 // ____ chaha hajAra chahasau caudaha yojana aura eka yojanake dosau bAraha bhAgoMmeM ekasau unatIsa bhAga pramANa to dhAtakIkhaMDa dvIpameM bharatakSetrakI abhyaMtara cauDAI hai| tathA saikAzItipaMcazatAdhikadvAdazasahasrANi madhyaviSkabhaH SaTatrizacca bhaagaaH||3|| bAraha hajAra pAMcaso ikyAsI yojana aura eka yojanake dosau bAraha bhAgoMmeM chattIsa bhAgapramANa dhAtakIkhaMDa dvIpameM bharatakSetrake madhyabhAgakI cauDAI hai / tathA ., saptacatvAriMzatpaMcazatASTAdazasahasrANi vAhyaviSkaMbhaH paMcapaMcAzacca bhAgazataM // 4 // ghAtakIkhaMDa dvIpameM bharatakSetrakA vAhya vistAra aThAraha hajAra pAMcasau saiMtAlIsa yojana aura eka yojanake dosau bAraha bhAgoMmeM ekasau pacapana bhAgapramANa hai| easter Page #955 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA BASAHE varSAdvarSazcaturguNavistAra AvidehAta // 5 // / kSetrase kSetrakA videhakSetraparyaMta caugunA vistAra samajha lenA cAhiye / arthAta-bharatakSetrako apekSA | hemavatakSetrakA vistAra caugunA hai| haimavatakI apekSA harivarSakA caugunA hai| harivarSa kI apekSA videha kSetrakA caugunA vistAra hai| tathA bharatakSetrake samAna airAvatakSetrakA vistAra hai| airAvatakSetra caugunA vistAra hairaNyavatakSetrakA hai aura haraNyavatase caugunA vistAra ramyakkSetrakA hai| . | dhAtakIkhaMDake valayabhAgakI cauDAI cAra lAkha yojanapramANa hai| usakI paridhi ikatAlIsa lAkha || daza hajAra navasau aura kucha kama ikasaTha yojanapramANa hai| ghAtakIkhaMDa dvIpameM parvatodvArA rukA kSetra | eka lAkha aThahattara hajAra AThasau cAlIsa yojanapramANa hai| usakI paridhiko kama kara jo avaziSTa rahe usameM dosau bArahakA bhAga dene para jo labdha ho utanA hI pramANa bharatakSetrakI (vAhya)cauDAI varSANAM varSadharANAM saritAM vRttavedADhyAnAM hRdAnAmanyeSAM ca tAnyevAvagahAdIni // 6 // M. varSadhara zabdakA artha himavAna mahAhimavAna Adi parvata hai| dhAtakIkhaMDa dvIpameM unakI UMcAI aura gaharAI to jaMbUdvIpake hI samAna hai| vistAra dUnA hai| cAra vRttavedAnya haiM unakI UMcAI aura gaharAI jaMbUdvIpameM jo kahI gaI hai vahI hai aura cauDAI do hajAra yojanapramANa hai| do yamakAdrI haiM unakI UMcAI aura gaharAI jo pahile varNana kara dI gaI hai vahI hai aura cauDAI mUlameM do hajAra yojana, madhyameM | paMdrahasau yojana aura Upara eka hajAra yojanapramANa hai / kAMcana parvatoMkI UMcAI aura gaharAI jo Upara || kahI gaI hai.vahI dhAtakIkhaMDameM hai aura cauDAI dUnI dUnI hai| padma Adi chaho sarovara danI dUnI laMbAI hai cauDAI aura gaharAIke dhAraka haiN| dvIpa aura kamala dUne dUne laMbe cauDe aura gahare haiN|' 1-harivaMzapurANameM vyAlIsa pATha hai| : ' , BABIABRDERABOURJARABAR B hamAtra / Page #956 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ambAka SESCORRORECASASTRA . ..bharatairAvatavibhAjinAviSvAkAragirI // 7 // hai bharata aura airAvata donoM kSetroMke vibhAga karanevAle do iSvAkAra parvata haiN| ye apane donoM aMtoMse kAlodaghi aura lavaNodadhikA sparza karanevAle haiN| ekasau yojana gahare haiN| cArasau yojanapramANa UMce * haiN| nIce Upara eka hajAra yojana cauDe haiM aura suvarNamayI hai| isa dhAtakIkhaMDa dvIpameM do meruparvata haiN| ye meruparvata pUrva aura pazcima bhAgameM haiN| eka hajAra yojana * pramANa nIce jamInameM gahare haiM / mUlabhAgameM picAnavaisau yojana cauDe haiN| pRthvItala para caurAnavesI yojanapramANa cauDe haiN| caurAsI hajAra yojana UMce haiN| UpastalameM eka hajAra yojanapramANa vistRta haiM hai evaM pahile jo meruparvatake bhUtalakA pramANa batalA Ae haiM utane hIpramANake dhAraka haiN| .. 1. bhUmike samatalabhAgase pAMcaso yojanakI UMcAI para naMdana vana hai jo ki pAMcasau yojana pramANa cauDA hai| vahAMse pacapana ijAra pAMcasau yojanakI UMcAI para saumanasa vana hai aura vaha pAMcasau yojana pramANa cauDA hai| tathA usase aTThAIsa hajAra yojanakI UMcAI para pAMDuka vana hai aura vaha cArasau caurA: nave yojana cauDA hai| donoM meruparvatoMpara daza pradeza caDhane para eka pradezakI vRddhi hai arthAt yadi daza pradeza Upara Rs caDhA jAyagA to eka pradezakI vRddhi hogI aura yadi nIce kI ora utarA jAyagA to daza pradeza pramANa 1 yaha pATha parizodhita rAjavAtikake AdhArase likhA gayA hai mULa pustakameM yaha pATha nahIM aura na svargIya paM. pannAlAlanI dUnIvAloMne likhA hai| * dhAtakI khaMDa dvIpameM bhadrazAsa vanakA vistAra eka hajAra dosau paccIsa yojanA aura isakI lambAI eka lAkha sAta hajAra AThasau unAsI yojana-pramANa hai| harivaMzapurANa / / ANSWARACHERRORISTI Page #957 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S BASSAMBRU E nIce utarane para eka pradezakI hAni hogii| jaMbUdvIpameM jisajagaha jaMbUvRkSa hai ghAtakIkhaMDa dvIpameM usIjagaha ghAtakI vRkSa hai / jaMbUvRkSake parivArakA jaisA varNana kara Ae haiM usIprakAra dhAtakI vRkSake apAya parivAravRkSoMkA bhI samajha lenA cAhiye / isa dhAtakI vRkSapara dhAtakIkhaMDa dvIpakA adhipati rahatA hai / isaliye dIpakA nAma ghAtakIkhaMDa dIpa paDA hai| ghAtakIkhaMDa dvIpameM kSetra cakeke aroMke madhya bhAgoMke || 18 samAna haiM aura parvata cakeke aroMke samAna hai| ye kSetra aura parvata apane donoM aMtoMse lavaNa samudra 18|| aura kAlodadhi samudroMkA sparza karanevAle haiN| isa dhAtakI khaMDa dvIpako cAroM orase veDhanevAlA kAloda samudra hai / yaha samudra TAMkIse ukIle 6 | huyeke samAna yathAvasthita hai| usake valayakI cauDAI ATha lAkha yojana pramANa hai| usakI paridhi ikyAnave lAkha sattara hajAra chahasau evaM kucha adhika pAMca yojana pramANa hai| vizeSa-jisaprakAra lavaNasamudrako dhAtakIkhaMDa dvIpa ghere hai usIprakAra ghAtakIkhaMDa dvIpako kAloda | PI se samudra ghere hai| dhAtakIkhaMDa dvIpase kAloda samudrakA vistAra dUnA arthAt ATha lAkha yojanakA hai| isa l kAloda samudrakI paridhi ikyAnave lAkha sacara hajAra chahasau pAMca yojana kucha adhika hai / kAloda 18 samudrameM eka eka lAkha yojanake jaMbUdvIpake samAna chahasau bahavara khaMDa haiM / kAloda samudrakA samasta | || phailAva (kSetraphala) pAMca lAkha ikatIsa hajAra dosau bAsaTha karoDa causaTha lAkha unahattara hajAra assI | yojanakA hai| kAloda samudrakI pUrva dizAmeM jala sarIkhe mukhavAle kubhogabhUmiyAM manuSya rahate haiN| dakSiNa hai dizAmeM ghoDeke kAnake samAna kAnavAle manuSya rahate haiM / pazcima dizAmeM pakSIke mukhavAle aura uttara | dizAmeM hAthIkese kAnavAle manuSya rahate haiN| kAloda samudrakI vidizAoMmeM zUkarake samAna mukhavAle | 118 CRETABASE - A RBAREASA - - Page #958 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyApa * manuSya rahate haiM / jalamukhavAle manuSyoMkI dakSiNa ucara donoM ora UMTakese kAnavAle aura gAyakese / kAnavAle manuSya rahate haiN| hAthIkese kAnavAle aura ghoDakese kAnavAle manuSyoMkI donoM ora billIke / mukhavAle manuSya rahate haiM evaM pakSIsarIkhe mukhavAle manuSyoMke AsapAsa hAthIsarIkhe mukhavAle laMbe laMbe kAnoMke dhAraka manuSya rahate haiN| . ___ kAloda samudra ke pAsa vijayA parvatakI donoM zreNiyoM meM zizumAra (sUsa)kaise mukhavAle aura magara sarIkhe mukhavAle manuSya rahate haiN| donoM himavAna parvatake agrabhAgoMmeM bheDiyAke mukhavAle aura catike mukhavAle manuSya rahate haiN| donoM zikharI parvatoMke agrabhAgoM meM zRgAla aura bhAlU sarIkhe mukhavAle manuSya rahate haiN| donoM vijayAdhAke agrabhAgoMmeM jhADI aura cIte sarIkhe mukhavAle manuSya rahate haiN| vAhya abhgatara jAtike madhyameM bhI caute sarIkhe mukhavAle manuSya rahate haiN| ina samasta kubhoga bhUmiyoMkA Ayu varNa gRha aura AhAra, lavaNa samudrake kubhogabhUmiyoMke samAna samajhanA cAhiye jahaoNpara samudrakA taTa chinna bhinna hai vahAMpara samasta dvIpa hajAra hajAra yojana gahare haiN| kAloda samudrameM kucha Adhika pAMcasau aMtara dvIpa aura inakA vistAra lavaNa samudrake aMtara dvIpoMse dUnA hai| kAloda samudra meM kubhAgebhUmiyoMke rahane ke sthAna cauvIsa dvIpa to bhItara haiM aura cauvIsa hI vAhira haiM evaM lavaNoda aura kAloda donoM ke milakara samasta aMtara dvIpa chayAnavai haiN| (harivaMzapurANa zloka 560 se 573 sarga 5vaaN)|| 33 // ___ kAloda samudrako cAro aura veDanevAlA puSkara dvIpa hai| aura vaha solaha lAkha yojana pramANa cauDA hai| jisaprakAra ghAtakakhiMDa dvIpameM dvIpa samudrake diguNapanekA nizcaya kara Aye haiM usIprakAra dhAtakI khaMDa ke samAna hI puSkarArdhameM kSetra AdikI diguNatAkA vizeSa pratipAdana karanekeliye sUtrakAra sUtra kahate hai LADAPANERUARRESTANJAREFREEGATESARGEOGANG %AMERIEn-ore Page #959 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya pra0rA0 tayA ROSECAUSHAMBI puSkarAdhaiM ca // 34 // puSkaradIpake Adhe bhAgameM bhI bharatAdikSetra jaMbUdvIpase dUne haiN| vArtikakAra sUtroMke 'ca' zabdakA 8/ 1152 prayojana batalAte haiM sNkhyaabhyaavRttynuvrtnaarthshcshbdH||1|| 'dvirdhAtakIkhaMDe' isa sUtrameM 'dviH' yaha saMkhyAkI abhyAvRtti kaha Ae haiN| usakI anuvRttikelie 'puSkarA ca' isa sUtrameM cazabdakA ullekha kiyA gayA hai| yadi kadAcit yahAM yaha prazna kiyA jAya ki| yahAMpara jaMbUdvIpake bharatakSetra AdikI dvirAvRtti kI jAtI hai ki dhAtakIkhaMDake bharata AdikI ? usakA samAdhAna yaha hai ki yahAMpara jaMbUdvIpake bharata AdikI hI dirAvRtti kI jAtI hai / zaMkA puSkarArghase bilakala samIpa parvameM dhAtakIkhaMDakA hI varNana kiyA gayA hai isalie usIke bharata AdikI puSkarArdhameM diguNatA lI jA sakatI hai| jaMbUdvIpakA varNana vyavahita-dUra hai isalie usake bharata AdikI diguNatA nahIM lI jA sakatI ataH dhAtakIkhaMDake bharata Adiko hI apekSA puSkarAdhameM | bharata AdikI dviguNatA nyAyaprApta hai ? so ThIka nhiiN| vizeSaNakA saMbaMdha vaktAkI icchAke anusAra hotA hai isalie yahAMpara yahI samajha lenA cAhiye ki dhAtakIkhaMDadvIpameM jo himavAna AdikI dUnI cauDAI hai puSkarArdhameM bhI vahI dviguNa cauDAI hai arthAt donoM jagaha samAnatA hai kiMtu yaha bAta nahIM ki ghAtakIkhaMDake himavAna AdikI apekSA puSkarAdhake himavAna AdikI dUnI cauDAI hai| jo kSetra parvata Adike nAma dhAtakIkhaMDadvIpameM haiM ve hI puSkarArdhameM samajha lene cAhiye kiMtu yaha bAta nahIM ki 935 ghAtakIkhaMDake kSetra Adike dUsare dUsare nAma hoM aura puSkarAdhake kSetrake dUsare dUsare nAma ho isarItise MENUGREGISTRRESPONRSCAREEleceTRENDAR Page #960 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyApa SRISHRSSIBPS jaisI ghAtakIkhaMDameM racanA hai vaisI hI Adhe puSkaradvIpameM hai yaha bAta nirvAdharUpase siddha ho gii| vArtikakAra bharatakSetrake vistArakA ullekha karate haiMekAnnAzItyuttarapaMcazatAdhikaikacatvAriMzadyojanasahasrANi bharatAbhyaMtarAviSkabhaH sa trisaptatibhAgazataM ca // 2 // puSkarAdvIpake bharatakSetrakI abhyaMtara cauDAI ikatAlIsa hajAra pAMca sau unAsI yojana aura eka yojanake dosau bAraha bhAgoMmeM ekasau tihacara bhAgapramANa hai / tathA dvAdazapaMcazatottaratripaMcAzadyojanasahasrANi madhyaviSkaMbho navanavatyAdhikaM ca bhAgazataM // 3 // madhyabhAgakI cauDAI trepana hajAra pAMcasau bAraha yojana aura eka yojanake dosau bAraha bhAgoMmeM ekasau ninyAnave bhAgapramANa hai| tathA dvAcatvAriMzacatuHzatottarapaMcaSaSTisahasrANi vAhyaviSkaMbhastrayodaza ca bhaagaaH||4|| puSkarAdhakSetrake bharatakSetrakI vAhya cauDAI paiMsaTha hajAra cArasau vyAlIsa yojana aura eka yojanake dosau bAraha bhAgoMmeM teraha bhAgapramANa hai| varSAvarSazcaturguNavistAra AvidehAta drssttvyH||5|| bharatakSetrase cauguNA vistAra haimavatakSetrakA hai| haimavatase cauguNA vistAra harivarSakA hai| harivarSase cauguNA vistAra videhakSetrakA hai / isaprakAra videhakSetraparyaMta kSetrase kSetrakA vistAra cauguNA samajha lenA cAhiye / tathA bharatakSetrake samAna airAvatakSetrakA vistAra hai| airAvatase caugunA vistAra hairaNyavatakSetrakA hai evaM hairaNyavatase caugunA vistAra ramyakakSetrakA hai| . kAloda samudrake samIpameM puSkarArSadIpakI abhyaMtara paridhi eka karoDa biyAlIsa lAkha tIsa hajAra | 916 Page #961 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA0rA0 bhASA 18 dosau unacAsa yojana kucha adhika hai| tathA puSkarApadvIpameM parvatoMse ruddha kSetra tIna lAkha pacapana. hajAra || chahasau caurAsI yojanapramANa hai / parvatoMse ruddha kSetroMkA pramANa pariSikepramANameM se ghaTAne para jo AziSTa kA || bacA usameM dosau bArahakA bhAga dene para jo pramANa rahe utanI puSkarArSadIpake bharatakI cauDAI hai| . ) ____ jaMbUdvIpake varNana karate samaya kulAcala vijayAparvata aura vRtavedAbya AdikI jo UMcAI gaha rAI kahI hai vahI puSkarAdhake kulAcala AdikI samajha lenI caahiye| tayAghAtakIkhaMDadvIpameM jo unakA kA dUnA vistAra kaha Ae haiM vahI puSkarArdhameM hai| do iSvAkAra aura do meruoM kA jo parimANa kahA gayA hai || vaisA hI yahAM samajha lenA cAhiye / jaMbUdvIpameM jisaprakAra jaMbUvRkSa hai usIprakAra puSkaradvIpameM purakaravRkSa hai| isa puSkaravRkSake parivAra vRkSoMkA kula varNana jaMbUvRkSa ke parivAravRkSoM ke samAna samajha lenA cAhie / Ell puSkaradvIpakA Adhipati deva isa puSkaravRkSa para rahatA hai isalie hI dvIpakA puSkara yaha rUDha nAma hai| pada|| puSkarAdhe nAma kyoM paDA vArtikakAra isa viSayakA spaSTIkaraNa karate haiM mAnuSottarazailana vibhaktArghatvAtpuSkarAdhasaMjJA // 6 // __puSkara dropake ThIka madhyabhAgameM golAkAra eka mAnuSocara nAmakA parvata hai usane puSkara dvIpako 10 AdhA AdhA kara diyA hai isaliye pUrva ardhabhAgako yahAM puSkarAdha kahA gayA hai / vaha mAnuSottara parvata satrahasau ikosa yojana UMcA hai| cArasau tIsa yojana aura eka koza gaharA hai| isakI mUlabhAgameM || | cauDAI bAIsa hajAra pramANa hai / madhyabhAgameM sAtasau teisa yojana pramANa hai aura uparima talapara cArasau | | cauvIsa yojana pramANa hai / tathA nIceko mukhakara baiThe hue siMhakI AkRtike samAna vA artha yoMkI 930 | rAzike samAna yaha mAnuSocara parvata hai| PAAAAAAABAR - Page #962 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RECENakedicSHESA ___ isa mAnuSocara parvatakI cAro dizAoMmeM cAra bhagavAna ahaMta jineMdra ke maMdira haiM jo ki pacAsa yojajanake laMbe, paccIsa yojanake cauDe aura sADhe saiMtIsa yojanake UMce haiM tathA ATha yojana uMce, cAra yojana adhyAya pramANa hI praveza mArgake dhAraka daravAjoMse zobhAyamAna haiM aura jinamaMdiroMkA jaisA varNana honA cAhiye vaise hI varNanIya haiN| pUrva Adi dizAoMmeM pradakSiNArUpa vaiDUryakUTa 1 azmagarbhakUTa 2 saugaMdhikakUTa 3 . rucakakUTa : lohitAkSakUTa 5 aMjanakakUTa 6 aMjanamUlakUTa 7 kanakakUTa 8 rajatakUTa 9 sphaTikakUTa 109 9 aMkakUTa 11 pravAlakUTa 12 vajrakUTa 13 aura tapanIyakUTa 15 ye caudahakUTa haiM inakI UMcAI pAMca sau hai yojana pramANa hai| cauDAI mUlabhAgameM pAMca sau yojana, madhyabhAgameM tInasau picahattara yojana aura uparima bhAgameM DhAIsau yojana pramANa hai / caudahau kUToMmeM cAroM dizAoMmeM tIna tIna kUTa haiN| pUrva-ucara dizAmeM eka aura pUrva-dakSiNa dizAmeM eka kUTa hai| ina kUToMmeM eka palyakI Ayuke dhAraka yazasvAn Adi suparNakumAroMke rAjA, * nivAsa karate haiN| unameM pUrva dizAke vaiDUrya kUTameM yazasvAn haratA hai / azmagarbhameM yazaskAMta aura saugaM- dhikameM yazodhara rahatA hai| dakSiNa dizAke rucaka kUTameM naMdana, lohitAkSameM naMdocara aura aMjanakameM hai azInaghoSa rahatA hai| pazcima dizAke ajanamUla kUTameM siddhArtha, kanaka kUTameM kramaNa aura rajatameM mAnuSa hai rahatA hai / ucarake sphaTika kUTameM sudarzana, aMka kUTameM amogha aura prabAla kUTameM supabuddha rahatA hai| pUrva-uttara dizAke vajrakUTameM hanumAna aura pUrva-dakSiNa dizAke tapanIya kUTameM svAti nAmakAsuparNakumAra devoMkA svAmI rahatA hai| cAro vidizAoMmeM ratnakUTa 1 sarvaratnakUTa 2 vailaMbakUTa 3 aura prabhaMjanakUTa 4 ye cArakUTa haiN| unameM CASHASIRSALARSHISHASGESRCISHASTRO FASRANSTARSTATE Page #963 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bajarA bhASA elpeBA GHELUGU niSadhAcalako sparza karanevAle pUrva-dakSiNa dizAke ratnakUTameM nAgakumAra devoMkA svAmI veNudeva nivAsa | karatA hai| nIlAcalako sparza karanevAle pUrva-ucarake sarvaratna kUTameM suparNakumAra devoMkA svAmI veNunItA adhyAya deva nivAsa karatA hai / niSadhAcalase spRSTa bhAgake dhAraka pazcima-dakSiNake vailaMba kUTameM pavana kumAra devoM kA svAmI vailaMba deva rahatA hai evaM nIlAcalase spRSTa bhAgavAle pazcima-uttarakoNake prabhaMjana kUTameM prabhaMjana nAmakA pavana kumAroMkA svAmI rahatA hai // 34 // jaMbUdvIpake parvata sarovara AdikA dUnApana puSkarAdha-Adhe puSkara dvIpameM hI kyoM kahA jAtA hai| 5samasta puSkaradvIpameM kyoM nahIM ? isakA spaSTIkaraNa sUtrakAra karate haiM praangmaanussottraanmnussyaaH||35|| sUtrArtha-mAnuSocara parvatase pahile DhAI dvIpameM manuSya haiN| ___ mAnuSAcara parvatase pahile pahile hI manuSya haiM bAhira nahIM haiM isalie Upara jo kSetroMkA vibhAga Toll kaha Ae haiM vaha mAnuSocara parvatase Age nahIM hai / athavA jahA~para iMdriyoMke bhedoMkA ullekha kiyA gayA / hai vahAMpara 'kRmipipIlikAbhramaramanuSyAdInAmekakavRddhAni' yaha sUtra kahA gayA thA paraMtu vahAMpara yaha nhiiN| mAlUma huA thA ki-una manuSyoMke rahanekA sthAna konasA hai ? isalie manuSyoMke AdhAra vizeSake pratipAdanakeliye yaha kahA gayA hai ki-jaMbUdvIpase lekara mAnuSocara parvata ke pahile pahile manuSya haiM usase drA bAhira nhiiN| . isa prakAra mAnuSocara parvatakA vyAkhyAna kara diyA gayA / isa mAnuSocara parvatase Age upapAda janmavAle devagaNa aura samudrAtavAle manuSyoMko choDa kara vidyAdhara aura RddhidhArI bhI manuSya nahIM SINGHSDBRJASRIGANGANA BArifyCesiksakse - Page #964 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bappAva jA sakate isalie mAnuSocara arthAt manuSyoMse ucara-isake Age manuSpa nahIM yaha isakA artha / nAma hai| , isarItise dune dUne vistAravAle dvIpa aura samudroMke vIta jAnepara AThavAM naMdIzvara dvIpa hai| isakI cauDAI ekasau tresaTha karoDa caurAsI lAkha yojana hai| usakI paridhi do hajAra bahacara karoDa, tetIsa lAkha cauvana hajAra ekasau nabve yojana eka koza adhika hai / usa naMdazvira parvatake ThIka madhyabhAgoMmeM cAroM dizAoMmeM cAra aMjana parvata haiM / eka hajAra yojana pramANa unakI gaharAI hai caurAsI hajAra yojana pramANa unakI UMcAI hai tathA mUla madhya aura agrabhAgameM UMcAI ke samAna caurAsI caurAsI hajAra yojana pramANa ve cauDe haiM aura Dholake AkAra haiN| ina aMjana parvatoMkI cAroM dizAoMmeM tirachI ora eka lAkha yojanake bAda hara eka aMjanagirikI cAra cAra bAvaDiyAM haiN| OM inameM pUrva dizAke aMjanagirisaMbaMdhI naMdA 1 naMdAvatI nadocarA 3 aura naMdighoSA 4 ye cAra bADiyAM hai| ye cAroM hI bAvaDiyAM eka eka hajAra yojana gaharI haiM eka eka lAkha yojana pramANa lambI cauDI hU~ hai| caukoNa haiN| matsya kachuA Adi jalacara jIvoMse rahita haiN| padma utpala Adi kAla phUlasiyAsa, hU~ sphATika maNike samAna svaccha gaMbhIra nIrase paripUrNa haiN| aMjanAgarikI pUrva dizAmeM naMdA vApI hai aura hai vaha saudharma iMdrakI hai| dakSiNadizAmeM naMdAvatI bAvaDI hai aura vaha IzAna indrakI hai / pazrima dizAmeM hai naMdocarA vApI hai aura vaha camara indrakI hai evaM uttarAdizAmeM naMdighoSA vApI hai aura usakA svAmI vairoM2 cana deva hai| dakSiNa dizAsaMbaMdhI aMjanagirikI vijayA vaijayaMtI. jayaMtI aura aparAjitA ye cAra vApiyAM Page #965 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hI haiN| ina vApiyoMkI gaharAI lambAI cauDAI AdikA kula varNana pUrvadizAsaMbaMdhI aMjanagirikI vApi adhyAya yoMke samAna samajha lenA cAhiye tathA ine vApiyoMke svAmI saudharma indrakeM lokapAla haiN| unameM dakSiNa-| bhASA | dizAsaMbaMdhI aMjanagiriko.pUrvadizAmeM vijayA nAmakI vApI hai aura vaha varuNa lokapAlakI hai| dakSiNa | | dizAmeM vaijayaMtI vApI hai aura usakA svAmI yamalokapAla hai| pazcimAdizAmeM jayaMtI vApI hai vaha soma || lokapAlakI hai aura uttaradizAmeM aparAjitA nAmakI vApI hai aura usakA svAmI vaizravaNa deva hai| . pazcima dizAsaMbaMdhI aMjanagirikI azokA suprabuddhA kumudA aura puNDarIkiNI ye cAra vApiyAM 18 I haiN| inakI gaharAI lambAI cauDAI AdikA varNana UparakI vApiyoMke hI samAna hai| unameM pUrvadizAmeM | azokA nAmakI vApI hai aura vaha veNudevakI hai| dakSiNadizAmeM suprabuddhA (suprasiddhA) hai aura usakA | II svAmI veNatAla deva hai| pazmidizAmeM kumudA nAmakI vApI hai aura vaha varuNakI hai aura uttaradizAmeM hai| puNDarIkiNI nAmakI vApI hai aura usakA svAmI bhUtAnanda hai| uttaradizAke aMjanagirikI prabhaMkarA sumanA AnaMdA aura sudarzanA ye cAra vApiyAM haiN| pahile jo vApiyoM ke pramANakA varNana kara Aye haiM vaha pramANa ina vApiyoMkA bhI samajha lenA cAhiye evaM..ye 18 vApiyAM aizAna indra ke lokapAloMkI hai| unameM pUrvadizAmeM prabhaMkarA nAmakI vApI hai aura vaha varuNa loka-15 pAlakI hai / dakSiNadizAmeM sumanA nAmakI vApI hai aura usakA svAmI yamalokapAla hai| pazcimadizAmeM AnandA nAma vApI hai aura vaha somalokapAlakI hai aura uttaradizAmeM sudarzanA nAmakI vApI hai aura | usakA svAmI vaizravaNa lokapAla hai| - uparyukta solaho vApiyoMkA abhyaMtara phAsalA paiMsaTha hajAra pAMcasau paiMtAlIsa yojanakA hai| madhyakA 119 AARASHTRANSAR VODAFORIESCENERABPOPURERABA Page #966 -------------------------------------------------------------------------- ________________ phAsalA eka lAkha cAlIsa hajAra chahasau do yojanakA hai evaM vAhya antara do lAkha teIsa hajAra chahasau ikasaThi yojanakA hai / una solahoM vApiyoMke madhyabhAgameM eka hajAra yojana pramANa gahare, mUla madhya aura agrabhAgameM daza daza hajAra yojana pramANa lambe cauDe, daza daza hajAra yojana pramANa hI UMce, Dholake 8 AkAra aura suvarNamayI solaha dadhimukha nAmake dhAraka ucama parvata haiN| ina parvatoMkI zikhareM rUpA aura 8 suvarNamayI hai isaliye inakA dadhimukha nAma anvartha hai| uparyukta vApiyoMke cAroM ora cAro dizAvoMmeM cAra vana haiN| unake azoka saptavarNa campaka aura hai + Ana ye nAma haiN| bAvaDiyoMke samAna lambe aura unakI laMbAIke pramANase Adhe cauDe haiN| ina vanoMmeM pUrveNAzokavanaM dakSiNataH saptaparNavanamAhuH / ___ apareNa caMpakavanamucastazcUtavRkSavanaM // 1 // arthAta-pUrvadizAmeM azokavana hai| dakSiNadizAmeM saptaparNavana, pazrimadizAmeM caMpakavana aura uttara " I dizAmeM Amravana hai / uparyukta pratyeka vApIke konoM meM cAra cAra ratikara nAmake parvata haiM / ye parvata DhAI hai DhAIsau yojana jamInameM gahare haiM / eka eka hajAra yojanapramANa UMce, mUla madhya aura agrabhAgameM / eka eka hajAra yojana hI laMbe cauDe Dholake AkAra aura suvarNamayI hai / ye saba milakara ratikara parvata meM causaTha haiN| ___'bacIsa ratikara vApiyoMke abhyaMtara konoMmeM aura bacIsa hI vAhya konoM meM haiN| unameM jo abhyaMtara hai konoM meM vacIsa ratikara haiM unameM devoMke krIDAsthAna bane hue haiM unase ve atyaMta manohara jAna paDate haiM 2 evaM vAhya konoMmeM rahanevAle bacIsa ratikara, cAra aMjanagiri aura solaha dadhimukha isaprakAra bAvana EMAITASTROLOURISTIAN AURUSHORUMPEResorteresHOROSCOU C + 942 Page #967 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anyAya MOTHREAK IGNORGADARASAR parvatoM para ThIka madhyabhAgoM meM bAvana caityAlaya haiM jo ki pUrvadizAkI ora mukhake dhAraka haiN| so yojana || laMbe, pacAsa yojana cauDe aura picahattara yojana UMce haiM tathA ATha yojanake UMce, cAra. yojanapramANa || | cauDe aura cAra yojanapramANa hI pravezamArgake ghAraka pUrva ucara aura dakSiNakI orake daravAjoMse |||| || bhUSita haiM / jinamaMdiroMkA jaisA varNana honA cAhiye usa varNanase saMyukta haiM evaM cAturmAsika arthAt | | phAlguna ASADha aura kArtikake aMtake ATha dina aSTAhika parvameM baDI bhArI mahimAse vyApta rahate haiN| . uparyukta bAvaDiyoMke cauMsaTha vanakhaMDoMke ThIka madhyabhAgoMmeM causaTha mahala bane hue haiN| ye samasta mahala bAsaTha bAsaTha yojana UMce, ikatIsa ikatIsa yojana laMbe evaM ikatIsa ikatIsa yojanapramANa hI cauMDe | | haiN| ina mahaloMke dvAroMkI UMcAI ATha ATha yojana, aura cauDAI cAra cAra yojana pramANa hai / ina | | mahaloMmeM apane apane vanakhaMDoMke nAmoMke dhAraka azokavara avataMsa Adi deva nivAsa karate haiM jo ki eka palyakI Ayuke dhAraka haiM aura daza daza dhanuSa UMce haiN| isIprakAra dUne dUne vistAravAle dIpa aura samudroMke vAda gyArahavAM kuMDalavara dvIpa hai / isa kuMDalavara dvIpake ThIka madhyabhAgameM golAkAra aura akhaMDa yavoMkI rAzike samAna kuMDala nAmakA parvata hai| yaha kuMDala parvata eka hajAra yojana pramANa jamInameM gaharA hai / vyAlIsa hajAra yojana pramANa UMcA | hai| isakA mUlabhAgameM vistAra daza hajAra vAIsa yojanakA hai / madhyabhAgameM sAta hajAra teIsa yojana hai aura Uparake bhAgameM cAra hajAra cauvIsa yojana pramANa hai| isa kuMDala parvatake Upara parva Adi dizAoM meM vajra.1 vajraprabha 2 kanaka 3 kanakaprabha rajata 5 1-dUsarI pratimeM-daza hajAra bacIsa yojana pramANa hai| MUSALMERCESPREGNAMASKARISM Page #968 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rajataprabha 6 suprabha 7 mahAprabha 8 aMka 9 aMkaprabha 10 maNi 11 maNiprabha 12 sphaTika 13 sphaTikaprabha 14 himavat 15 aura maheMdra 16 ye solaha kUTa haiM / ina samasta kUToMkA kula pramANa mAnuSocara kUToMke samAna hai tathA eka eka dizAmeM cAra cAra kUTa haiN| unameM pUrva dizAmeM pahilA kUTa vajra hai aura usa para trizirA nAmakA nAgeMdra deva nivAsa karatA hai| dUsarA vajraprabha kUTa hai isakA svAmI paMcazirAnAmakA nAgeMdra deva hai / tIsarA kUTa kanaka hai aura usa para mahAzirA rahatA hai / cauthe kanakaprabha kUTamai mahAbhuja nAmakA nAgeMdra deva rahatA hai| dakSiNa dizAkA pahilA kUTa rajata hai aura usakA svAmI padmanAmakA nAgeMdra deva hai / dUsarA rajataprabha hai aura usameM padmocara deva hai / tIsarA suprabha kUTa hai aura usameM mahApadma nAmakA nAgeMdra deva rahatA hai| cauthA mahAprabha kUTa hai aura usameM vAsukI nAgeMdra deva nivAsa karatA hai / pazcima dizAkA prathama kUTa aMka hai usakA nivAsI sthira hRdaya nAgeMdra deva hai / dUsare aMkaprabha kUTa meM mahAhRdaya nAgeMdra deva rahatA hai / tIsare mANakUTa meM zrIvRkSa nAgeMdra aura cauthe maNiprabhameM svastika nAgeMdra deva rahatA hai | uttaradizA ke prathama sphaTika kUTameM suMdara nAmakA nAgeMdra rahatA hai / sphaTikaprabhameM vizAlAkSa, himavata meM pAMDara aura maheMdra kUTameM pAMDuka nAmakA nAgeMdra deva rahatA hai| tathA trizirAko lekara maheMdra paryaMta | ye solaho nAgeMdroMkI Ayu eka palyakI hai| kuMDala nAmaka parvatakI pUrva aura pazcima dizAmeM eka eka hajAra yojana U~ca, mUla bhAgameM eka eka hajAra yojana hI cauDe, madhyabhAgameM sAr3he sAta sau sAr3he sAta sau yojana aura Upara ke bhAgameM pAMcasau pAMcasau yojana cauDe do kUTa haiM aura unameM kuMDalavara dvIpakA adhipati nivAsa karatA hai / usI kuMDala parvatake Upara cAroM dizAoM meM cAra maMdira haiM aura aMjana parvata ke jinAlayoMkA jaisA varNana kara Aye haiM vaisA hI inakA varNana hai / adhyAya 3 SAMA Page #969 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sanzAta bhASA-15 SE AAAAAAAAAAAAEX . kuMDalavara dvIpakI apekSA dUnA vistAravAlA kuMDalavaroda samudra hai| usakI apekSA dUnA vistAravAlA zaMkhavaroda dvIpa hai| usase dUnA vistAravAlAzaMkhavaroda samudra hai / zaMkhavaroda samudrase dunA vistAravAlA rucakavaradvIpa hai isa rucakavaradvIpa ke ThIka madhyabhAgameM cUDauMke samAna gola rucakavara nAmakA parvata hai vaha eka hajAra yojana jamInameM gaharA hai, caurAsI hajAra yojana UMcA hai mUla madhya aura agrabhAgameM vyAlIsa hajAra yojana cauddaahai| isa rucakavara parvatake Upara pUrvaAdi dizAoMmeM naMdyAvarta svastika zrIvRkSa aura vardhamAna nAmake cAra kUTa haiM jo ki pAMca pAMca sau yojana pramANa UMce mUla madhya aura agrabhAgameM eka eka hajAra yojana pramANa | laMbe cauDe haiN| unameM pUrva dizAmeM naMdyAvarta kUTa hai aura usameM padmocara nAmakA diggajeMdra nivAsa karatA| hai| dakSiNa dizAmeM svastika kUTa hai aura uptameM suhastI nAmakA diggajeMdra rahatA hai / pazcima dizAmeM | zrIvRkSa nAmakA kUTa hai aura usameM nIla rahatA hai evaM ucara dizAmeM vardhamAna kUTa hai aura vaha ajanagiri | diggajeMdrakA nivAsa sthAna hai| ye padmocara Adi cAro diggajeMdra patya pramANa Ayuke dhAraka haiN| usI rucakavara dIpakI pUrvadizAmeM vaiDUrya / kAMcana 2 kanaka 3 ariSTa dikvastika 5 naMdana 6 | aMjana 7 aura aMjanamUlaka 8 ye ATha kUTa haiN| ina saba kUToMkA pramANa pahile kahe hue kUToMke samAna hai| inameM pahile vaiDUrthakUTameM vijayA nAmakI dikkumArI nivAsa karatI hai / kAMcanameM vaijayaMtI, kanakameM jayaMtI, ariSTameM aparAjitA, diksvastika nandA, naMdanameM naMdocarA, aMjanameM AnandA aura aMjana| mUlakameM nAMdI vardhanA nAmakI dikkumArI nivAsa karatI hai |ye AThoM dikkumAriyAM bhagavAna tiirthkrke| janmakAlameM bhagavAnakI mAtAke samIpameM jhADIko lekara pratisamaya upasthita rahatI haiN| 1 'vardhamAnA' yaha bhI pATha hai| PECIPESABHENBAHENERGolicemeBABHEEMBG - Page #970 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HONEINS 'adhyApa T rucakavara parvatakI dakSiNadizAmeM amogha 1 suprabuddha 2 mandira 3 vimala 5 rucaka 5 rucakocara 6 caMdra 7 aura supratiSTha - ye ATha kUTa haiM / pahilejo kUToMkA pramANa kaha Aye haiM vahI pramANa ina kUToMkA bhI samajha lenA cAhiye / ina kUToMmeMse amogha kUTameM susthitA nAmakI dikkumArI rahatI hai| suprabuddha meM supraNidhi, maMdirameM suprabuddhA, vimalameM yazodharA, rucakameM lakSmImatI, ruvakocarameM kIrcimatI, candrameM vasuMdharA aura supratiSThameM citrA nAmakI dikkumArI rahatI hai| ye ATha dikkumAriyAM bhagavAna tIrtha hai karake janmakAlameM Akara bhagavAna aItakI mAtAke pAsameM darpaNa lekara khaDI rahatI haiN| rucakavara dvIpake pazcimadizAmeM lohitAkSa 1 jagatkusuma 2 padma 3 nalina 4 kumuda 5 saumanasa 6, yaza 7 aura bhadra 8 ye ATha kUTa haiN| inakA bhI kula pramANa pahile kUToMke samAna samajha lenA caahiye| ina kUToMmeMse pahile lohitAkSa kUTameM ilA devI rahatI hai / dUsare jagatkusumameM surAdevI, tIsare padmameM pRthivI, cauthe nalinameM padmAvatI, pAMcaveM kumudameM kAnanA, chaThe saumanasameM navamikA, sAtaveM yazaHkUTameM 4 yazasvinI aura AThaveM bhadrakUTameM bhadrA nAmakI devI nivAsa karatI hai| ye ATha deviyAM bhagavAna tIrthakarake janmakAlameM Akara bhagavAna ahaMtakI mAtAke samIpameM chatroMko dhAraNa karatI haiM aura kAnoMko atizaya pyArA gAyana gAtI haiN| rucakavara parvatakI uttaradizAmeM sphaTika 1 aMka 2 aMjana 3 kAMcana 4 rajata " kuNDala 6 rucira 7 aura sudarzana ye ATha kUTa haiM / pahile jo pramANa kUToMkA kaha'Aye haiM vahI pramANa ina kUToMkA bhI hai| unameMse sphaTika kUTameM alaMbhUSA nAmakI dikkumArI rahatI hai / aMkameM mizrakezA, aMjanameM puNDa. rIkiNI, kAMcanameM vAruNI, rajatameM AzA, kuNDalameM hI, rucirameM zrI aura sudarzana kUTameM dhRtinAmakI ATERISTISINSENSTR ... Page #971 -------------------------------------------------------------------------- ________________ P carA pASA RSADA 17 dikkumArI rahatI hai| ye AThoM dikkumAriyAM bhagavAna tIrthakarake janmakAlameM camara grahaNakara bhagavAna | kI mAtAkI sevA karatI hai ina kUToMke sivAya pUrva Adi dizAmeM aura bhI cAra kUTa haiM aura unake vimala nityAloka svayaMprabha aura nityodyota ye, nAma haiN| pUrva dizAmeM vimala kUTa hai aura usameM citrA nAyakI vidyutkumArI || rahatI hai| dakSiNadizAmeM nityAloka kUTa hai aura usameM kanakacitrA rahatI hai| pazcimadizAmeM svayaMpramA kUTa hai aura usameM trizirA rahatI hai evaM uttarameM nityodyota kUTa hai aura usameM sUtramaNi nAmakI vidyutku|| mArI nivAsa karatI hai / ye vidyutkumAreyAM bhagavAna tIrthakarake janmakAlameM Akara jinamAtAke samIpameM | sUryake samAna prakAza karatI tiSThatI haiN| rucakavara parvatakI vidizAoMmeM bhI cAra kUTa hai| vaiDUrya rucaka maNiprabha aura rucakottama ye unake nAma haiN| unameM pUrvottara (IzAnakoNa) dizAke vaiDUrya kUTameM rucakA nAmakI dikkumAriyoMkI mahacarikA nivAsa karatI hai / pUrvadakSiNa (Ameya) dizAke rucaka kUTameM rucakAmA, pazcima dakSiga (naiRtya) dizAke maNiprabha kUTameM rucakAMtA aura pazcima-ucarake rucakocama kUTameM rucakaprabhA nAmakI dikkumaa-huuN| PriyoMkI-mahacarikA nivAsa karatI hai| vidizAoMmeM aura bhI cAra kUTa haiM aura unake ratna ratnaprabha sarvaratna aura ratnocaya ye cAra nAmA haiN| unameM se pUrvottara dizAke ratna nAmake kUTameM vijayA nAmaka vidyutkumAriyoMkI mahacarikA rahatI hai| i|pUrvadakSiNa dizAke ratnaprabha kUTameM vaijayaMtI, pazcimadakSiNa dizAke sarvaratnakUTameM jayaMtI aura pazcimo-15 || tara dizAke ralocya kUTameM aparAjitA nAmakI vidyutkumAriyoMkI mahatcarikA rahatI hai| ye ATho mahaH | hArikA bhagavAna tIrthakarake janmakAlameM Akara unakA jAtikarma karatI haiN| RASHASHARABAERSARASHTR AHASRAEER - - Page #972 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vidyutkumAriyoMke ye bAraho kUTa eka eka hajAra yojana pramANa aMce haiM / mUlabhAgameM eka hajAra / | jana pramANa madhyabhAgameM sADhe sAtase yojana pramANa aura agrabhAgameM pAMcasai yojana pramANa cauDe haiN| / vaka parvatake Upara cAroM dizAoM meM cAra jinamaMdira haiN| una parvatoMke mukha pUrva dizAkI ora haiM aura maMjana parvatake jinAlayoMkA jo varNana kara Ae haiM vahI varNana ina jinAlayoMkA hai| isaprakAra ne dUne vestAravAle asaMkhyAte dvIpa aura samudra samajha lene cAhiye // 35 // ... yaha mAnuSocara parvatake vAhirake kSetra samudroMkA varNana kara diyA gayA / isa mAnuSocara parvatase pahile honevAle aura gati nAmake nAmakarmakI apekSA kahe jAnevAle jo pahile manuSya kahe gaye haiM ve do prakAra kisataraha haiM sUtrakAra isa viSayakA spaSTIkaraNa karate haiM AryA mlecchAzca // 36 // sUtrArtha-Arya aura mlecchoMke bhedase manuSya do prakArake haiN| AryA dvividhA Rddhipraapttrviklpaat||1|| . guNa aura guNavAnoMse sevita hoM ve Arya kahe jAte haiM aura RddhimApta evaM anRddhi prAptake bhedase vai Arya do prakArake haiN| unameM anRddhiprAptAryAH paMcavidhAH kSetrajAtikarmacAritradarzanabhedAt // 2 // anRddhi prApta AyoMke pAMca bheda haiM aura ve kSetrArya jAtyArya karmArya cAritrArya aura darzanArya ye haiN| kAzI kozala Adi.kSetroMmeM honevAle kSetrArya kahe jAte haiM / ikSvAku aura bhoja Adi jAtiyoMmeM hone |959 vAle jAtyArya kahe jAte haiN| karmAyau~ke.sAvadyakArya .1 alpasAvadyakArya 2 aura asAvadyakArya.. Page #973 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ampAyu SPEPPERSON / ye tIna bheda haiN| unameM asi 1.mapi 2 kRSi 3 vidyA " zilpa 5 aura vANijya 6 kArya karanese sAvadha karmAyA~ke chaha bheda haiN| . . mApA jo puruSa talavAra aura dhanuSa Adike prahAra karanemeM samartha haiM ve asikarmArya haiN| jo drabyake Aya | vyaya (jamA kharca) Adike likhane meM pravINa haiM ve maSikArya haiM / hala kuliza (khurapA sarakhiA) dAMtA Adi / khAke sahAyI padArthoMkI vidhika jAnakAra kisAna kRSi kArya haiN| acchI taraha likhanA aura gaNita | Adi bahacara kalAoM meM jo kuzala hoM ve vidyAkArya haiN| dhobI nAI luhAra kuMbhAra aura sunAra Adi jo cAro varNoM ke manuSya haiM ve zilpakArya hai tathA candanAdi gaMdha, ghRta Adi rasa, cAvala Adi || | dhAnya kapAsa Adike bane vastra evaM muktA Adi nAnA prakAra padArthoM ke saMgraha karanevAle bahuta prakArake | | vaNikArya hai| ye chahau prakArake Arya avirati pravaNa hai-jIvoMko bacA na kara kArya karanevAle haiM isa liye sAvadhakArya haiN| paMcamaguNasthAna vartI zrAvaka alpasAvadyakArya haiM kyoMki unake pariNAma rati | viratirUpa donoM prakArake hote haiM arthAt ve ekadeza cAritrakA pAlana karanevAle hote haiM isaliye ve sthUla | rUpase hiMsAke tyAgI haiN| tathA asAvadya kArya saMyamI muni haiM kyoMki sadA unake pariNamoMmeM koMke | samUla kSayakI bhAvanA udIyamAna rahatI hai evaM tadanusAra inake pariNAmoMmeM sadA jIvoMkI hiMsAkA virati | | rUpa pariNAma rahatA hai| abhigatacAritrArya aura anabhigata cAritrAryake bhedase cAritrArya do prakArake haiM ye donoM meda I vAhya anupadeza aura upadezakI apekSAse jAyamAna haiN| unameM jo mahAnubhAva cAritramohanIya karmake || IPI upazamase vA kSayase vAhya upadezakI kucha bhI apekSA nahIM karate, AtmAkI nirmalatAse hI jo cAritra BEEGAONORMERICACEBOOPERE A KAna 120. Page #974 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MUSIS SHOGSANSTRUMERDASTR hai vAna aise upazAMtakaSAya vA kSINakaSAyaguNasthAnavartI AbhagatavAritrArya kahe jAte haiN| tathA aMta-hai raMgameM cAritramohanIya karmake kSayopazamake vidyamAna rahate bhI vAhya upadezake kAraNa jinake pariNAma hai viratirUpa haiM ve anabhigatacAritrArya kahe jAte haiM / sAra yaha hai ki vAhyameM upadeza AdikI apekSA vinA kiye hI jo svabhAvataH AtmAkI nirmalatAse cAritravAna haiM ve abhigatacAritrArya haiM aura cAritramohanIya karmake kSayopazamarUpa antaraMga kAraNa vidyamAna rahate vAhya upadezake dvArA jo cAritravAna haiM ve anabhigatacAritrArya haiN| darzanArya daza prakArake haiM aura unake AjJAruci 1 mArgaruci ra upadezaruci 3 sUtraruci 4 vIjahai ruci 5 saMkSeparuci 6 vistAraruci 7 artharuci 8 avagADharuci 9 aura paramAvagADharuci 10 ye nAma haiN| , sarvajJa bhagavAna arhatadvArA praNIta zAstrakI AjJAmAtrase jo zraddhAna karanevAle haiM-bhagavAna,aItane / jo kahA hai vaha sarvathA ThIka hai aisA jinheM vizvAsa hai ve AjJAruci nAmake darzanArya (samyagdRSTi) haiN| e jisameM jarA bhI parigrahakA saMbaMdha nahIM hai aise mokSamArgake zravaNamAtrase jinheM usa mArgapara aTalaruci hai ve mArgaruci nAmake darzanArya haiN| jinake zraddhAnameM tIrthakara valadeva Adike zubhacaritroMkA dhAraka upadeza kAraNa hai ve upadezaruci nAmake darzanArya haiM / digambara dIkSAkI maryAdAke prarUpaNa karanevAle hU~ AcAra ( AcArAMga ) sUtrake zravaNa karanemAtrase jinake samyagdarzanakI prakaTetA ho gaI hai ve sUtraruci hU~ nAmake darzanArya haiN| jinheM bIja padoMke grahaNapUrvaka sUkSmapadArtharUpa tatvArthIkA zraddhAna hai ve bIjaruci nAmake darzanArya haiN| jIva Adi padArthoM ke sAmAnya jJAnase jinheM zraddhAna ho ve saMkSeparuci nAmake darzanArya haiM / bAraha aMga aura caudaha pUrvoke viSayabhUta jIvAdi padArthoM kA vistRta svarUpa pramANa nayake ) SHIRSACRECAST ok Page #975 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAca nirUpaNase jAnakara jinheM zraddhAna ho ve vistAraruci nAmake darzanArya hai| vacanakA vistAra vinA kiye hI bhASA jinheM padArthoM ke grahaNa karanemeM Ananda mile ve artharuci nAmake darzanArtha haiN| AcAra Adi dAdazAMgoMke / 154 dvArA jinheM paripUrNa samyagdarzana prApta ho ve avagADharuci nAmake darzanArya haiN| tathA paramAvadhi jJAna | || kevalajJAna aura kevaladarzanake viSayabhUta jIva Adi padArthoM ke jJAnase jinheM atizaya AnaMda hai ve para-IA mAvagADharuci nAmaka darzanArya haiN| RddhiprAptAryA aSTavidhAH buddhikriyAvikriyAtapovalauSadharasakSetrabhedAt // 3 // . _buddhi kriyA vikriyA tapa bala auSadha rasa aura kSetrake bhedase RddhiprAtArya ATha prakArake haiN| buddhikA / artha-jJAna hai usa jJAnaviSayaka-kevalajJAna 1 avadhijJAna 2 manaHparyayajJAna 3 bIjabuddhi 4 koSThabuddhi 5 padAnusAritva 6 saMbhinna zrotRtva 7 dUrAsvAdasamarthatA dUradarzanasamarthatA 9 dUrasparzana samarthatA 10 || dUrAghANasamarthatA 19 dUrazravaNasamarthatA 12 dazapUrviva 13 catudarzapUrviva 14 aSTAMgamahAnimitajJatA 15 | prajJAzravaNatva 16 pratyekabuddhatA 17 aura vAditva 18 ye aThAraha prakArakI RddhiyAM haiN| .. uparyukta RddhiyoMmeM kevalajJAna avadhijJAna aura manaHparyayajJAna rUpa RddhiyoMkA savistara varNana Upara kara diyA gayA hai| haladvArA acchItaraha jote hue aura suhAge dvArA acchItaraha cikane kiye hue sAravAna kSetrameM kAla dravya AdikI sahAyatAkI apekSA rakhanevAlA boyA huA eka bhI bIja jisa 18 prakAra aneka-karoDoM vIjoMke utpanna karanevAlA hotA hai usI prakAra noiMdriyAvaraNa zrutajJAnAvaraNa | aura vIryAtarAya karmake kSayopazamakI prakRSTatA rahanepara eka. vIjapadake grahaNa karane mAtrase hI aneka 951 | padArthoMkA jJAna ho jAnA bIjabuddhi nAmakI'Rddhi hai| bhaMDArI dvArA rakkhe hue, ApasameM jude jude aura hU~ GWAGRAANESHARIRBARIOR PREALEASURERNAGARBARIESkayA-ASEAR Page #976 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAca akhaMDa bahutase dhAnyavAjoMkA jisa prakAra bhaMDArameM rahanA hotA hai arthAt-jitane pramANa dhAnyavIja bhaMDArameM rakhe jAte haiM utane hIpramANa rahate haiM ghaTate baDhate nahIM, paraspara milate bhI nahIM evaM java saMbhAla kI jAtI hai usasamaya utaneke utane hI nikalate haiM usIprakArajinakA nizcaya parake upadezame nahIM huA hai evaM jo ApasameM bhinna 2 haiM aise bahutase padArtha graMtha aura bIjoMkA jo eka buddhimeM rahanA hai arthAt jo hai * zabda artha vA vIja, buddhimeM praviSTa haiM ve utane hI rahate haiM eka bhI akSara Adi ghaTatA vaDhatA nahIM, Age ra pachi bhI nahIM hotA hai vaha koSThabuddhi nAmakI Rddhi hai| padAnusaritva nAmakI Rddhi anuzrota padAnusAritva 1 pratizrota padAnusAritva 2 aura anuzrota prati zrota padAnusAritva 3 ke bhedase tIna prakAra hai| Adi aMta vA madhyake eka kisI padake uccAraNa karanepara jo samasta graMthake arthakA nizcaya kara lenA hai vaha padAnusAritva nAmakI Rddhi hai| bAraha yojana pramANa laMbe aura nau yojana pramANa vistIrNa cakravartIke kaTakameM hAthI ghoDe gadhe UMTa manuSya Adike 8 eka hI kAlameM akSarAtmaka anakSarAtmaka aneka prakAraka zabdoMkI utpaci hotI hai una samasta zabdoMkA, tapake vizeSase honevAlA jo jIvake samasta pradezoMmeM zrotraMdriyAvaraNa karmakA kSayopazama rUpa pariNAma, hai usase jo bhinna bhinna rUpase grahaNa kara lenA hai vaha saMbhinnazrotRtva nAmakI Rddhi hai / tapakI vizeSa - sAmarthyase jisa munike asAdhAraNa rUpase rasaneMdriya zrutajJAnAvaraNa aura vIyAMtarAya karmakA kSayopazama pragaTa hogayA hai evaM aMgopAMga nAmaka nAma karmakA udaya hai aise munike jo nau yojana pramANa rasanA iMdriyake viSaya bhUta kSetrase bhI vAhirake bahuta yojana pramANa dUra kSetrameM sthita padArthake rasake svAdalenekI sAmarthyakA pragaTa hojAnA hai vaha durAsvAdana samarthatA nAmakI Rddhi hai| isIprakAra zeSa iMdriyoMkI bhI GARASHTRA Page #977 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bambhAva ArA0 || apane apane viSayabhUta kSetrase vAhira bahuta yojana pramANa dUrake kSetroMmeM sthita padArthoM ke sparza gaMdha Adi / || viSayoMke grahaNa karanekI sAmarthya samajha lenI caahiye| ___apane apane svarUpakI sAmarthya ke pragaTa karane aura kathana karanemeM kuzala vegavatI mahArAhiNI PM Adi tIna vidyA devatAoMse pragaTa hokara bhI jipsa munikA cAritra calAyamAna na ho vaha muni dustara || dazapUrvarUpI samudrakA pAra pAtA hai aura usI ke dazapUrvita Rddhi prApta hotI hai / tathA jo saMpUrNa zruta | kevalI hote haiM unake caturdazapUrvitva nAmakI Rddhi hotI hai|| Ma aMtarikSa : bhauma 2 aMga 3 khara : vyaMjana 5 lakSaNa china aura svapna 8 ye ATha mahAnibhica haiN| sUrya caMdramA graha nakSatra aura tArAgaNa ke udaya aura asta ke AdhIna bhUta bhaviSyat kAlakA bhitra bhitra ME rUpase phala pradarzana karanA aMtarikSa nAmakA mahAnimita hai| pRthvI kI kaThoratA komalatAvikAtA aura rukSalAdike nizcayasevA pUrva pazcima Adi dizAoM meM sUtra paDate dekhakara amuka cIjakI vRddhi hogii| vA amuka cIjakI hAni hogI vA amurukA japa hogA vA arukA parAjA hogA isAdi bAtoMkA jAna lenA vA jamInake bhItara gaDhe hue sone cAMdI Adi parthoM kA jAna lenA bhauma nAmakA mahA-1 nimica hai / aMga aura upAMgoMke darzana sparzana Adise tInoM kAlameM honevAle sukha duHkha AdikA zciya kara lenA aMga nAmakA mahAnimica hai / akSarAtmakavAanakSarAtmaka zubha azubha zabdoM ke sunanA || iSTa vA aniSTa phalakA nizcaya kara lenA svara nAmakA mahAnibhita hai| mastaka mukha grIvA Adi sthAnoM kA para tila masA-lahasana Adi cihnoMke dekhanese tIna kAla saMbaMdhI hita ahitakA jAna lenA jA 953 nAmakA mahAnimica hai| zrIvRkSa svastika (sAMtiyAM) muMgAra (jhADI) kalaza Adi lAgoM ke dekhanese CBILE-548046CRSHABAR GBANGANGACASSGAR- SAMBASSAMBO - Page #978 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhAva trikAla saMbaMdhI sthAna mAna aura aizvarya AdikA vizeSa rUpase jAna lenA lakSaNa nAmakA mahAnimica 5 hai| vastra zastra chatra jUtA bhojana 'aura zayana AdikI jagaha para deva manuSya rAkSasAdike vibhAgadvArA % vA zastra dvArA aura mUsaTI Adikara chidanA dekhakara trikAlasaMbaMdhI lAbha alAbha sukha aura duHkha , AdikA samajha lenA chinna nAmakA mahAnimitta hai / vAta pica aura kafake doSa rahita puruSake I mukhameM rAtrike pichale praharameM caMdramA sUrya pRthivI parvata aura samudrakA praviSTa honA vA samastra pRthivI8 maMDalakA AliMgana karanA Adi zubha svapna hai tathA apane zarIra para ghRta taila AdikA lepa, gadhA aura UMTa hai para caDhanA aura dakSiNa dizAmeM gamana karanA Adi azubha svapna haiN| ina zubha azubharUpa svapnoM ke dvArA / AgAmI kAlameM jIvana maraNa sukha duHkha AdikA nizcaya kara lenA svapna nAmakA mahAnimica hai| ina 1 ATha prakArake mahAnimicoMmeM kuzalatAkA honA aSTAMga mahAnimittajJatA nAmakI Rddhi hai| 4 jisakA nirUpaNa caudaha pUrvadhArIke sivAya anya na kara sake aise kisI sUkSma padArtha ke vicAra hU~ calane para bAraha aMga aura caudaha pUrvake nahIM bhI pAThI manuSyakA jo prakRSTa zrutAvaraNa aura vIyAMtarAya / 9 karmake kSayopazamase jAyamAna asAdhAraNa prajJA zaktike lAbhase usa sUkSma padArthakA saMdeharahita nirUpaNa / hai kara denA hai vaha prajJAzravaNatva nAmakI Rddhi hai| parake upadezake binA hI apanI sAmarthya kI vizeSatAse jJAna aura saMyamake vidhAnameM nipuNa honA pratyekabuddhatA nAmakI Rddhi hai / yadi iMdra bhI Akara vAda kare to use bhI niruttara kara denA aura vAdIke doSoM ko jAna lenA vAditva nAmakI Rddhi hai| kriyAviSayaka Rddhike do bheda hai-eka cAraNatva dUsarI AkAzagAmitva / unameM cAraNatva RddhimeM jala jaMghA tanu puSpa patra ANi aura agnizikhA Adike AdhAra para gamana hotA hai isalie vaha jala ICONSECRECORG SORDIN Page #979 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ARSHA jApA hai, jaMghA Adike bhedase aneka prakArako hai / unameM bAvaDI tAlAba AdimeM jalakAyake jIvoM kI raMcamAtra carA bhI virAdhanA na kara jo pRthivIke 'samAna jala para parIke uThAne aura rakhanekI kuzalatA rakhate haiM ve hai jalacAraNa nAmakI Rddhike dhAraka samajhe jAte haiN| pRthvIse cAra aMgulapramANa Upara AkAzameM jo mahAnubhAva bahuta zIghratAse jaMghAoMke uThAne aura rakhanemeM catura evaM saikar3oM yojanakI dUrIpara bahuta zIghra- 2 tAse gamana karanemeM pravINa haiM ve jaMghAcAraNa nAmakI Rddhike dhAraka haiM isIprakAra taMtuvAraNa puSavAraNa patracAraNa zreNicAraNa aura agnizikhA cAraNa Adi RddhiyoMke ghAraka samajha lene caahiye| . paryaka (palotI) Asanase baiThe baiThe hI vA kAyotsarga mudrAse hI pairoM ke uThAne rakhane ke vinA hI jo hai| munigaNa AkAzameM niravacchinna rUpase gamana karanevAle hoM ve AkAzagAmI nAmake RddhidhArI haiN| ANimA mahimA laghimA garimA prApti prAkAmya Izitva vazitva apratighAta antardhAna aura hai| IlkAmarUpitva Adike bhedase vikriyArddha anekaprakArako hai unameM atyaMta sakSama paramANake samAna zarIrakA || Fail kara lenA aNimA nAmakI vikriyarSi hai isa aNimA nAma RddhikA dhAraka visa-kamalake taMtuke chidroM || praviSTa ho kara cakravartIke parivArakI vibhUtikI bhI racanA kara sakatA hai| meruparvatase bhI mahAna shriirke| karanekI sAmarthyakA honA mahimA nAmakI Rddhi hai / pavanase bhI sUkSma zarIrakA banA lenA laSimA nAmakI Rddhi hai / vajrase bhI adhika bhArI zarIrakA banA lenA garimA nAmakI Rddhi hai / pRthivI para baiThakara aMgulIke agrabhAgase meruparvatakI zikhara aura sUrya caMdramA AdikA sparza karane kI sAmarthya hai| rakhanA prAti nAmakI Rddhi hai / jalameM bhUmike samAna gamana karanA aura bhUmimeM jalake samAna uchlne| II DUbanekI sAmarthyakA honA prAkAmya nAmakI Rddhi hai| tIna lokakI prabhutAko racanekI sAmarthyakA honA BABAR sAnchanvansaSEURBchaASALA matoaamananee R Page #980 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hai Izitva nAmakI Rddhi hai| deva manuSya aura dAnava Adi samasta jIvoMke vaza karanekI sAmarthyakA honA vizitva nAmakI Rddhi hai / parvatake madhyabhAgameM AkAzake samAna calanA ThaharanA apratIpAta nAmako Rddhi hai / adRzya honekI sAmarthyakA honA aMtardhAna nAmakI Rddhi hai evaM eka sAtha aneka AkArarUpa 8] pariNata honekI sAmarthyakA honA kAmarUpitva nAmakI Rddhi hai| ra ugratapa Rddhi 1 dIptatA Rddhi 2 taptatapa Rddhi 3 mahAtapa Rddhi 4 ghoratapa Rddhi 5ghoraparAkrama-15 tapa Rddhi 6 aura ghorabrahmacaryatapa Rddhi 7 ye sAta tapa RddhiyAM haiN| eka upavAsa do upavAsa tIna upa vAsa cAra upavAsa pAMca upavAsa tathA pakSa mAsa AdikA upavAsa rUpa yogoM se kisI eka yogake AraMbha hai kara lenepara maraNa paryaMta usa yogase vicalita na honA arthAt upavAsa aura pAraNAoMmeM kisI prakArakI | / kamitAIkA na honA aisI sAmarthya ke dhAraka munigaNa ugratapa Rddhi ke dhAraka mAne jAte haiN| mahopavAsoMke karanepara bhI jinake zarIra vacana aura manakA vala sadA vRddhiMgata hI rahatA hai ghaTanA nahIM, mukha dugaMdhi rahita rahatA hai, kamalapatrakAsA sugaMdhita nizvAsa nikalatA hai aura jinakA zarIra sadA kAMtimAna ra rahatA hai ve dIptatapa Rddhike dhAraka kahe jAte haiM / tapta lohe kI kaDhAImeM gire hue jalake kaNake samAna jinakA khAyA huA alpa AhAra tatkAla sUkha jAtA hai, mala rudhira Adi svarUpa pariNata nahIM hotA vetaptatapa nAmaka Rddhike dhAraka haiN| jo munigaNa siMha niSphIDita Adi mahopavAsake AcaraNa karanevAle haiM ve mahAtapa nAmakI Rddhike dhAraka haiN| jina muniyoM kA zarIra yadyapi vAta pitta aura kaphake 1harivaMzapurANameM jahApara upavAsa prakaraNa likhA gayA hai vahAMpara siMhanikrIDita ratnAvalo mustAvalI Adi maho pacAsoMkA sayaMtraka vistArase varNana kiyA gayA hai vahAM dekha lenA caahiye| SONBCNBCNORITURE Page #981 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaaet sApA sannipAtase utpanna jvara khAsI damA netrazUla koDha prameha Adi bhayaMkara rogoMse saMtapta haiM tathApi ve anazana | aura kAyakleza Adi tapoMse parAGmukha nahIM hote evaM bhayAnaka zmazAna parvatoMke zikhara guphA darI kaMdarA II aura zUnyagrAma Adi sthAna jahA~para ki atyaMta duSTaM yakSa rAkSasa pizAcoM dvArA kiye gaye vaitAla-| 157 rUpoMke vikAra haiM, kaThora bhRgAloMke zabda aura niraMtara siMha vyAghra cIte hAthI vA sarpa mRgoMke zabda | hote rahate haiM evaM cora Adi duSTa jIva sadA ghUmate rahate haiM, aise sthaloMmeM nidvaMdva ho tapa tapate nivAsa 5 karate haiM ve ghoratapa Rddhike dhAraka haiM / atyaMta bhayaMkara rogase pIDita aura mahAbhayaMkara ekAMta sthAnameM | rahate bhI jo munigaNa svAkRta tapoM yogoMkI vRddhi meM hI sadA tatpara rahate haiM ve ghoraparAkrama Rddhike dhAraka tathA bahuta kAlase jo askhalita brahmacaryake dhAraka haiM aura prakRSTa cAritra mohanIyakarmake kSayopazamase | jinake samasta duHsvapna naSTa ho gaye haiM ve ghorabrahmacarya Rddhike dhAraka haiN| . manobala vacanavala aura kAyabalake bhedase valAI tIna prakAra hai| unameM manaHzrutAvaraNa aura |vIyAMtarAya karmoMke kSayozamakI prakarSatAse aMtarmuhUrtakAlameM hI jinake samasta zrutajJAnake arthakI ciMta | vana karanekI sAmarthya ho, ve manobala nAmaka Rddhike dhAraka haiM / mana aura jihvAzrutAvaraNa evaM vIyAMta18| rAya karmake kSayopazamakI prakarSatA rahanepara aMtarmuhUrta kAlameM hI jinake samasta zrutajJAMnake uccAraNa || || karanekI sAmarthya prakaTa ho jAya evaM sadA UMce svarase uccAraNa karanepara bhI aMbharahita aura valavAna hai kaNThake dhAraka raheM ve vacanabala nAma RddhidhArI haiN| vIyAMtarAya karmake kSayopazamase jAyamAna asAdhAraNa da hai kAyabalake prakaTa honepara eka mAsa cAra mAsa aura eka varSa Adike pratimA yogake dhAraNa karanepara bhI jo munigaNa parizrama aura klezase rahita haiM ve kAyabala nAmaka Rddhike dhAraka haiN| Scies-MERIALSOTRESSISBNESHSASR eESHBANSFERRORENASIRSADA 957 121 Page #982 -------------------------------------------------------------------------- ________________ NCEROSPECURISPECI haiamAdhya bhI rogoMkI nivRtcikI kAraNa auSadhArddha hai aura vaha Amarza 1 khela 2 jalla / mala 4 hai viTa 5 ma^Sadhi prAptAsyAviSa 7 aura dRSTiviSa 8 ke bhedase ATha prakArako hai / AmarzakA artha sparza hai jinake hAtha paira AdikA sparza auSadharUpa hogayA ho arthAt jinake hAtha paira Adike sparzase asAdhya , bhI roga tatkAla naSTa ho jAya ve AmISadhi nAmaka Rddhike dhAraka haiN| zvelakA artha thUka hai| e jina muniyoMkA thUka hI auSadharUpa hogayA ho ve kSveloSadhi nAmaka Rddhike dhAraka kahe jAte haiM arthAt * veloSadhi Rddhike dhAraka muniyoM ke thUkake sparzamAtrase roga zAMta ho jAte haiN| pasevasAhita dhUlikA hai * samUha jalla kahA jAtA hai| jina muniyoMkA jalla hI auSadharUpa pariNata hogayA ho arthAt unake jalla ke sparzamAtrase roga dara ho jAte hoM ve jalauSadhi Rddhi prApta mani haiN| kAna nAka dAMta aura AMkhakA 1 mala hI jinakA auSadhi bana gayA ho athAt usa malake sparzamAtrase hI samasta roga dara ho jAte hoM ve 6 malauSadhi nAmaka Rddhike dhArI kahe jAte haiN| viTakA artha viSThA hai jina muniyoM kI viSThA hI auSadhasvarUpa hU~ pariNata ho gaI ho jisake ki sparzase kaThinatama bhI roga naSTa hote hoM ve viDoSadhi Rddhi prApta muni hai kahe jAte haiM / aMga pratyaMga nakha daMta keza Adi avayavoMko sparza karanevAle vAyu Adi padArtha jinake auSadhirUpa ho gaye hoM arthAt jina muniyoMke aMga Adiko sparzanevAle vAyu Adise hI rogasamUla naSTa 3 ho jAya ve muni sarvoSadhi Rddhi prApta kahe jAte haiN| bhayaMkara viSa milA huA bhI AhAra jinake mukhameM jAte hI nirviSa ho jAtA hai athavA jinake mukhase nikale hue vacanake sunanemAtrase mahAviSase vyApta bhI manuSya nirviSa ho jAte haiM ve AsyAviSa nAmaka Rddhike dhAraka muni kahe jAte haiN| tathA jina muniyoMke darzanamAtrame hI atyaMta bhayaMkara viSase dUSita bhI tatkAla viSarAhata ho jAya ve dRSTiviSa nAmaka Rddhike dhAraka muni kahe jAte haiN| Page #983 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S - AsyaviSa ra dRSTiviSa 2 kSIrAkhAvI 3 madhvAsavI sapirAkhAvI 5 aura amRtAsravI ke bhedase || adhyApa 18 sArddha prAptArya chaMha prakArake haiN| jo prakRSTatapake dhAraka munigaNa jisako yaha kaha dete haiM ki 'tU marajA' | to vaha tatkAla viSaparIta mUrchita hokara mara jAtA hai ve munigaNa AsyaviSa nAmaka Rddhike dhAraka kahe ||4|| hai jAte haiM / jo prakRSTa tapake dhAraka pracaNDakodhI ho jise AMkha uThAkara dekhadeM to vaha tatkAla mahAviSasela | vyApta hokara mara jAya aisI sAmarthyake dhAraka munigaNa dRSTiviSa nAmakI Rddhike dhAraka kahe jAte haiN| jinake hAthapara rakkhA huA virasa bhI bhojana kSaurake rasake samAna svAdiSTa ho jAtA hai athavA jinake vacana dIna daridrI prANiyoMko kSArake samAna saMtuSTa karanevAle hote haiM ve kSIrAkhavI nAmaka RddhidhArI kahe jAte haiN| jinake hAthapara rakkhA huA nIrasa bhI AhAra madhu (zaida) ke rasake samAna svAdiSTa | puSTi karanevAlA hotA hai athavA jinake manohara vacana duHkhase pIDita zrotAoMko madhuke samAna puSTi karanevAle hote haiM ve madhvAsavI nAmake RddhidhArI kahe jAte haiN| jina muniyoMke hAthameM gayA huA rUkhA bhI bhojana ghIke rasa aura dhoke balasvarUpa pariNata ho jAtA hai athavA jinake manohara vacana ghoke samAna prANiyoMko tRpta karate haiM ve sarpirAkhAvI nAmake RddhidhArI kahe jAte haiN| tathA jinake hAthapara rakkhA P huA bhojana kucha amRta sarIkhA pariNata ho jAtA hai athavA jinake vacana sunanevAloMko amRta sarIkhe | mIThe lagate haiM ve amRtAsravI nAmake RddhidhArI kahe jAte haiN| kSetrarddhiprApta Arya do prakArake haiM eka akSINamahAnasa aura dUsare akSINamahAlaya -- lAbhAMtarAyeM 5 karmake tIna kSayopazamake dhAraka muniyoMko jisa bhAjanase AhAra diyA jAtA hai usa bhAjanase yadi cakravartIkA kaTaka bhI jIma jAya to usa dina anna kama na ho isaprakArakI sAmarthyake dhAraka munigaNa RASAGARAASHASABASISAR RABARCORRECIRBALVALUORKERSBAURAR Page #984 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAga *SHASTRIES RIPRASE*6*** 2 akSINamahAnasa Rddhike dhAraka kahe jAte haiM / akSINamahAlaya RddhiprApti munigaNaM jahAM nivAsa karate hai vahAMpara yadi samasta saMsArake deva manuSya aura tithaMca bhI Akara baiTha jAya to ve bhI eka dUsareko kisI prakArakA kaSTa vinA pahuMcAye sukhase baiTha sakate haiM aisI vicitra sAmarthya ke dhAraka munigaNa akSINamahAlaya Rddhike dhAraka kahe jAte haiN| isa prakAra Upara jo ATha prakArake RddhidhArI muniyoMkA ullekha kiyA gayA thA unakA yahAM vistArase varNana kara diyA gyaa| mlecchA dvividhA aMtarabIpajAH karmabhUmijAzceti // 4 // .. aMtarvIpaja aura karmabhUmijake bhedase mleccha do prakArake haiN| jo mleccha Age kahe jAnevAle dvIpoMmeM hoM ve atIpaja mleccha haiM aura jo karmabhUmimeM utpanna honevAle hoM ve karmabhUmija mleccha haiN|' lavaNodadhi samudrakI ATho dizAoMmeM ATha aMtara dopa haiN| unake aMtarAloMmeM bhI ATha haiM tathA himavAna parvata zikharI parvata aura donoM vijAyAdhoMke atarameM ATha haiM unameM jo dvIpa dizAoM meM haiM ve, dvApakI vedikAse tiryak aura pAMcaso yojanake vAda jAkara haiN| vidizA aura aMtarAloMke dvIpa pAMcasau / pacAsa yojana tiryak jAneke vAda haiN| tathA jo dvIpa himavAna parvata zikharI parvata aura dono vijayA2 ghoMke aMtameM haiM ve chahasau yojana jAneke vAda haiN| jo dvIpa dizAoM meM haiM ve sau sau yojana pramANa vistIrNa haiN| jo vidizA aura aMtarAloMmeM haiM ve pacAsa pacAsa yojana pramANa vistIrNa haiM tathA jo dvIpa uparyukta himavAna Adi parvatoMke aMta bhAgameM . kahe gaye haiM ve pacIsa paccIsa yojana vistIrNa haiN| jo mleccha pUrvadizAmeM rahanevAle haiM ve eka TAMgavAle haiM / pazcima dizAmeM pUchavAle haiN| uttara Page #985 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bacAva dizAma gaMge aura dakSiNa dizAmeM sIMgavAle haiN| tathA vidizAoM meM kramase zazAke kAnavAle, zaSkulI rA0PI pA (pUlI) ke kAnavAle, jinake kAna hI oDhane vichAneke vastra haiM aise evaM laMbe laMbe kAnavAle haiN| dizA...|| oMke aMtarAloM meM kramase ghoDA sarIkhe mukhavAle, siMhasarIkhe mukhavAle, kucA sarIkhe mukhabAle, bhaiMsA ||| | sarIkhe mukhavAle, sUara sarIkhe mukhavAle, bAgha sarIkhe mukhavAle, ullU sarIkhe mukhabAle aura baMdara marIkhe mukhavAle haiN| zikharI parvatake donoM atoMmeM meghasarIkhe mukhAle aura bijalI ko mukhabAle haiN| | himavAna parvatake donoM aMtoMmeM machalI ke mukhabAle aura kAlake samAna mukhapAle haiN| uvara vijayA ke | Pl donoM atoMmeM hAthI ke samAna mukhabAle aura darpaNake samAna mukhabAle haiM tathA dakSiga vijayA ke donoM || atoMmeM gAyake mukhavAle evaM meSake (mer3hA) se mukhavAle haiN| . jo eka TAMgavAle mleccha haiM ke miTTIkA AhAra karate haiM aura guphAoMmeM rahate haiM / zeSa mleccha / hai| puSpa aura phaloMkA Ahara karanevAle aura vRkSoMpara rahane vAle haiN| isa samasta mlecchoMkI eka palpakI mAyu hai| Upara kahe gaye cauvIsau dIpa jalasvarUpa talabhAgase eka yojana pramANa UMce haiN| jisapakAra Upara dvIpa aura unameM rahanevAle mlecchoMkA varNana kiyA gayA hai usIpakAra kAloda samudameM bhI aMtardvIpa jA aura unameM mleccha rahate haiN| ye jo Upara kahe gaye haiM ve atIpaja mleccha haiM tathA karmabhUmimeM usana honevAle mleccha zaka yavana, zavara aura puliMda Adi haiM // 3 // aba sUtrakAra karmabhUmiyAM kauna haiM yaha pratipAdana karaneke liye sUtra kahate haiM athavA sampagdarzana Adike bhedase mokSamArga tIna prakArakA kaha Aye haiM vahAMpara yaha prazna uThanA hai ki usa mokSamArgako pravRtti samasta kSetroMmeM hai athavA nhiiN| usakA samAdhAna diyA gayA hai ki karmabhUmiyoM meM hI upakI pravRtti ROERORSCOPORA SCREClearest I - a H Page #986 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAAAAAAAAABBASS hai bhogabhUmimeM nhiiN| yadi yahAMpara bhI yaha zaMkA ho ki aisA kyoM ! usakA samAdhAna yaha hai ki bhogabhU-14 5 mike manuSyoMmeM yadyapi jJAna darzana hote haiM paraMtu unake sadA avirata bhogarUpa pariNAma rahate haiM isaliye unake cAritra nahIM hotA / yahA~para isa vAtakI zaMkA uThatI hai ki jahAMpara tIna prakArake mokSamArgakI 6 pravRci hai ve karmabhUmiyAM kauna haiM ? isaliye sUtrakAra una karmabhUmiyoM ke pratipAdana karanekeliye sUtra , kahate haiM- . .. bharatairAvatavidehAH karmabhUmayo'nyatra devkuruuttrkurubhyH|| 37 // ... ___ 'pAMca bharata, pAMca airAvata aura devakuru tathA uttarakuru kSetrako choDakara pAMca videha isaprakAra pNdrh| 12 karmabhUmiyAM haiN| zaMkA * karmabhUmaya iti vizeSaNAnupapattiH sarvatra karmaNo vyApArAta // 1 // navA prkRssttshubhaashubhkrmopaarjnnirjraadhisstthaanopptteH||2|| jJAnAvaraNa Adi AThauM kA~kA baMdha aura usake phaloMkA anubhava samasta manuSyakSetroM meM sAdhAraNa ! hU~ rUpase hai isalie bharata airAvata aura videha kSetroMkI pradhAnatAse karmabhUmi vizeSaNa nahIM diyAjA sakatA hU~ kiMtu saba hI manuSyakSetroMko karmabhUmi kahanA cAhiye ? so ThIka nhiiN| sarvArthasiddhika sukhako prApta karAne vAlA aura tIrthakarapanekI mahAna Rddhiko pradAna karanevAlA prakRSTa zubhakarma karmabhUmike bhItara hI upA jana kiyA jAtA hai evaM kalaMkala pRthivIke atyaMta krUra duHkhako denevAlA, apratiSThAna nAmaka sAtaveM 8 narakake pAthaDemeM le jAnevAlA azubhakarma bhI karmabhUmimeM hI upArjana kiyA jAtA hai kyoMki dravya bhava / 1-kalaMkala nAkakI sAtavIM pRthvI kA nAma hai / MISCLAIMERIAL Page #987 -------------------------------------------------------------------------- ________________ || kSetra kAla aura bhAva inakI apekSAko karmabaMdha kAraNa mAnA hai| tathA saMsArakA kAraNa aura saMsArakI || nirjarA karanevAlA samasta karma bharata Adi karmabhUmiyoMmeM hI utpanna hotA hai isalie bharata Adi paMdraha kSetroMkA hI nAma karmabhUmi hai samasta manuSyakSetra karmabhUmi nahIM kahe jA sakate / tathA aura bhI yaha bAta | BISHNURSINGER BEPASSPORORSROFEROUPOR - SaTkarmadarzanAcca // 3 // .. asi kRSi maSi vidyA vANijya aura zilpa ina chaha karmoMkA sadbhAva bharata Adi karmabhUmiyoMke 15 | hI bhItara dIkha paDatA hai bhogabhUmiyoM ke bhItara nahIM isalie una karmoM ke saMbaMdhase bharata AdikI karmabhUmi saMjJA yuktiyukta hai| anyatrazabdaH privrjnaarthH||4|| // sUtrameM jo anyatrazabdakA ullekha kiyA gayA hai usakA artha parivarjana-choDanA hai yathA "navacitsarvadA sarvavisaMbhagamanaM nayaH, anyatra dharmArthasya" (kahIM sadA sabako vizvAsa na karanA cAhiye paraMtu dharmapuruSArthase anya jagaha) isa vAkyameM pahile vAkyAMzase dharma artha kAma tInoM, puruSArthoM meM vizvAsa karanA caahiye| kA aisA artha pratIta hotA thA paraMtu jaba 'dharma puruSArthase anyatra kaha kara dharmapuruSArthakI vyAvRti kara dI gaI to yaha artha svayaMsiddha ho gayA ki 'dharmameM to vizvAsa hI karanA cAhiye aura zeSa do artha aura ll kAma puruSArthameM nahIM' isIprakAra "videhAH karmabhUmaya ityukte videhAbhyaMtaratvAiMvakurUcarakurUNAmapi da karmabhUmitvaprasaMge, anyatravacanAdavekurUcarakurubhyonye videhAH karmabhUmayaH, devakurucarakurakho haimavatAH hI dayazca bhogabhUmaya iti" arthAt 'videha karmabhUmi haiM aise kahanese videhake bhItara rahane vAle devakuru aura ka ma Page #988 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -C + uttara kuruoMko bhI karmabhUmipanA prApta thA paraMtu anyatra zabdake ullekha se devakuru aura uttarakuruse anya hai jo videha haiM ve karmabhUmiyAM haiM aura devakuru uttarakuru aura haimavata Adi bhogabhUmiyAM haiM yaha yahAM artha svayaMsiddha ho gayA / isarItise videhakSetrake bhItara rahane para bhI anyatra zabdakeM balase devakuru aura | uttarakuru karmabhUmi nahIM kahe jA sakate // 37 // hai| samasta bhUmiyoMmeM manuSyoM kI sthiti jJApana karane kelie sUtrakAra sUtra kahate haiM sthitI parAvare tripAlyomAMtarmuhUrte // 38 // ' manuSyoMkI utkRSTa aura jaghanya Ayu tIna palpa aura aMtarmuhUrta pramANa hai arthAta utkRSTasthiti tIna palyakI hai aura jaghanyasthiti aMtarmuhUrta pramANa hai| madhyakI sthiti ke aneka bheda haiM / muhUtakApramANa do ghaDI vA ar3atAlIsa 48 minaTakA mAnA hai itane pramANake bhItarakA kAla aMtamuhUrta kahA jAtA hai| ythaasNkhymbhisNbNdhH||1|| utkRSTa sthiti tIna palpa pramANa hai aura jaghanya sthiti aMtarmuharta pramANa hai isaprakAra tripalyopama aura aMtarmuhUrta zabdakA yahAM yathAsaMkhyarUpase saMbaMdha.samajha lenA cAhiye / palpakA pramANa Age kahA jaaygaa| jisa sthitikI upamA tIna palyoMke barAbara hai vaha tripalyopamA sthiti hai| muhUrtake bhItarakA jo samaya ho vaha aMtarmuhUrta kahA jAtA hai / vArtikakAra aba palyakA pramANa kahate haiM paraMtu usa palyakA jJAna pramANake adhIna hai isalie sabase pahile pramANavidhikA ullekha kiyA jAtA hai 1 asaMkhyAta samayakI eka AvalI kahalAtI hai / usase eka samaya Upara aura muhUse eka samaya kama minAhUrta kahalAtA hai / / usase eka samaya kamatI antarmuhUrta kahalAtA hai| / HORSCIESCRIPTIONSGHSCORCHASE * * SADHURS Page #989 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bAbA / 'pramANaM dvividhaM laukikalokosarabhedAt // 2 // laukikaM SoDhA mAnonmAnAbamAnagaNanApratimAnatatpramANabhedAt // 3 // adhyAya laukika aura lokocarake bhedase pramANa do prakArakA hai unameM laukika mAnake chaha bheda haiM aura hai| mAna 1 unmAna 2 avamAna 3 gaNanA 5 pratimAna 5 aura tatpramANa 6 ye unake nAma haiN| unameM laukika pramANakA jo mAna nAmakA bheda hai vaha rasamAna aura bIjamAnake bhedaseM do prakArakA hai || padArthoMko mApanevAlI jo SoDezikA Adi dravya hai vaha rasamAna kahA jAtA hai aura kuDava AdikA |||| nAma bIjamAna hai| kuSThA tagara Adi dravya UMceko uThAkara jisase mApI jAya vaha unmAna pramANa hai hai aura vaha tarAjU Adi kahA jAtA hai| racanA Adike vibhAgase bhItara pravezakara kSetra jisake dvArA mApA jAya vaha avamAna pramANa hai aura vaha daNDa Adi kahA jAtA hai| eka do tIna cAra pAMca chaha sAta Adi | gaNitasaMbaMdhI pramANako gaNanAmAna kahate haiM / jisaprakAra pratimalla kahanese pahile (eka) mallakI apekSA paDatI hai usIprakAra pUrva mAnakI jisa mAnameM apekSA paDe vaha pratimAna kahA jAtA hai| cAra mahAadhika OM tRNa phala eka zvetasarSapamAna kahalAtA hai / solaha sarSapaphala milakara eka dhAnyamASaphala kahA jAtA hai| do 18 dhAnyamASaphala milakara eka guMjAphala pramANa kahA jAtA hai| do guMjAphala milakara eka rUpyamASa kahA || jAtA hai / solaha rUpyamASa milakara eka dharaNa nAmakA pramANa kahA jAtA hai / DhAI dharaNa milakara eka suvarNa kahA jAtA hai aura usIkA nAma kaMsa hai| cAra kaMsa eka pala kahA jAtA hai| sau pala eka tulA | .1-pAvasera, prAdhAsera, sera Adi samAna haiM / 2 jina kASThAdike bane hue mApase dhAnya taule jAte haiM ve vIjamAna kahe jAte haiN| 3 tRNaphaLa-yaha cAvala se bhI halakA mApa karanekA padArtha hotA hai / postake samAna samajhanA caahiye| / 122 MABORALLUNSARIES-15RBARowLA ABOLECREDABANARASIDASARDARDARBARIUCEREAL Page #990 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5GHOR adhyAya nAmakA pramANa kahA jAtA hai| isIko ardhakaMsa bhI kahate haiN| tIna paloMkA nAma eka kuDava (poserA) hai hai hai| cAra pauserAoMkA nAma eka prastha (sera) hai cAra prasthoMko eka ADhaka kahate haiN| cAra ADhakoMko hai - eka droNa kahate haiN| solaha droNoMkA nAma eka khArI hai| vIsa khAriyoMkA nAma eka vAha hai / ityAdi yaha saba nAgarika mAna haiM / maNi aura jAtimAn ghoDA Adi dravyakI dIpti aura UMcAI Adi guNa / vizeSoMse jisake dvArA vastukA mUlya samajhA jAya vaha tatpramANa nAmakA mAna hai| jisataraha maNiratnakI kAMti UparakI ora jitane kSetra meM vyApta ho utanA pramANa sonekA samUha amuka padArthakA mUlya hai / amuka ghoDekI jitanI UMcAI hai utanI UMcAIke barAbara sonekA samUha amuka vastukA mUlya hai. hai| ratnoMke svAmIko jitane ratnoMse saMtoSa ho sake utane ratnoMkI barAbara ratnoMkA samUha amuka vastu* kA mUlya hai| isIprakAra anya dravyoMkA bhI pramANa samajha lenA caahiye| lokottaraM caturdhA dravyakSetrakAlabhAvabhedAt // 4 // dravya kSetra kAla aura bhAvake bhedase lokocara mAna cAra prakArakA hai| dravya nAmaka pramANake jaghanya madhyama aura utkRSTa ye tIna bheda haiN| unameM eka paramANu pramANa jaghanya dravyapramANa hai aura mahAskaMdha kharUpa utkRSTa dravyapramANa hai| kSetrapramANake bhI jaghanya madhyama aura utkRSTa ye tIna bheda haiN| unameM eka AkAzapradezajaghanya kSetrapramANa hai| do tIna cAra Adi AkAzapradeza madhyama kSetrapramANa hai / aura sarvalokapramANa AkAza utkRSTa kSetrapramANa hai| kAlapramANa bhI jaghanya madhyama aura utkRSTake bhedase tIna prakArakA hai| unameM eka samayasvarUpa jaghanyakAla mAna hai / do tIna cAra pAMca chaha sAta mAdi samaya svarUpa yadhyamakAla mAna hai aura anaMtakAlasvarUpa utkRSTakAlamAna hai| bhAvapramANa upayoga kahA jAtA ASREASOOTRASTRIFIERRESTRISARASHTRA 16 Page #991 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aNpAva | hai| vaha sAkAra aura anAkArake bhedase do prakArakA hai / unameM jaghanya upayoga labdhiaparyAptakasUkSma 18|| nigodiyAke labdhyakSarakA avibhAga praticchedapramANa hotA hai| madhyama upayoga anya jIvoMke aura utkRSTa upayoga kevaliyoMke hotA hai| tatra dravyapramANaM dvedhA saMkhyopamAbhedAt // 5 // dravyapramANake saMkhyApramANa aura upamApramANa ye bhI do bheda haiN| tatra saMkhyApramANaM tridhA saMkhyeyAsaMkhyeyAnaMtabhedAt // 6 // ___ saMkhyApramANa saMkhyeya asaMkhyeya aura anaMtake bhedase tIna prakArakA hai unameM saMkhyeyapramANake tIna 9 bheda haiM tathA asaMkhyAtapramANa aura anaMtapramANake nau nau bheda haiN| arthAt parItAsaMkhyAta yuktAsaMkhyAta | aura asaMkhyAtAsaMkhyAta ye tIna bheda asaMkhyAtake haiN| ina tInoMmeM pratyekake jaghanya madhyama aura utkRSTake || bhedase tIna tIna bheda haiM isarItise asaMkhyAtapramANa nau prakArakA ho jAtA hai isItaraha anaMtake bhI hai| parItAnaMta yuktAnaMta aura anaMtAnaMta ye tIna bheda haiM aura inameM bhI pratyeka jaghanya madhyama aura utkRSTake | IA bhedase tIna tIna prakArakA hai isarItise anaMtake bhI nau bheda ho jAte haiN| isaprakAra saMkhyAmAna ikosa I prakArakA hai / saMkhyeyapramANake jo tIna bheda kahe haiM unake jaghanya ajaghanyotkRSTa aura utkRSTa ye nAma haiN| yahAMpara itanA vizeSa aura samajha lenA cAhiye ki do saMkhyApramANa to jaghanya saMkhyAta hai| tInako 18 Adi lekara eka ghATi utkRSTasaMkhyAta paryaMta ajaghanyotkRSTa saMkhyAta hai evaM eka ghATi jaghanya parItA. saMkhyAtapramANa utkRSTasaMkhyAta hai| usa saMkhyeyapramANakA jJAna isapakAra hai 1-nigodiyA aura kevalIke sivA vAkI saMsArI jIvoMke madhyama upayoga hotA hai| ACEBSIA; BROSCLCBGASPREADMAS-PASCHEMISSAASAR PROGRABHA 167 Page #992 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CREATORS 7.bUdvIpake samAna aura eka hajAra yojana pramANa gahare zalAkA pratizalAkA mahAzalAkA aura adhyAya anavasthita nAmake cAra kuMDa karane cAhiye |ye kuMDa kevala buddhimeM kalpita kara lenA caahiye| inameM | Adike tIna kuMDoMkI avasthita saMjJA aura cauthA anavasthita hai / isa anavasthita nAmaka cauthe kuMDameM do sarasoMke DAlenapara jaghanya saMkhyeya pramANa mAnA jAtA hai| tathA usI anavasthita kuMDako ThasAThala sarasoMse bhara diyA jAya / usa sarasoMse bhare hue kuMDako koI sAmarthyavAna deva apane hAthameM lekara unameM se eka eka sarasoM jaMbUddhIpa Adi dvIpoMmeM aura lavaNa Adi samudroMmeM barAvara kSepaNa karatA calA jAya, isa rUpase usa anavasthA kuMDako rItA kara de| jisa samaya vaha anavasthA kuMDa rItA ho jAya usasamaya | usake rItepanako pragaTa karaneke liye arthAt eka vAra rItA huA isake sUcana karane ke liye eka sarasoM zalAkA kuMDameM DAla de| jahAMpara jAkara usa anavasthA kuMDakI aMtima sarasoM paDe usa dvIpa vA samudrakI sUcI pramANa eka hajAra yojana hI gahare dUsare anavasthA kuMDakI kalpanA kara use sarasoMse bhre| phira pAIle kahe anusAra use grahaNa kara jisa dvIpa vA samudra meM sarasoM samApta huI haiM usase Ageke dvIpa aura | samudroMmeM unameMse eka eka sarasoM kSepaNa karatA calA jAya, isarItise usa dUmare anavasthA kuMDako bhIrItA| karade evaM usakA rItApana sUcita karane ke liye eka anya sarasoM zalAkA kuMDameM paTaka de / isake vAda | jisa dvIpa vA samudra meM vaha dUsare anavasthA kuMDakI aMtima sarasoM paDI usI dvIpa vA samudrakI sUcIpramANa 1-jambudvIpa pramANa eka lAkha yojanake lambe aura utane hI cauDe tathA eka hajAra yojana gahare usa prathama anavasthA kuNDa II ko buddhidvArA-kalpanA karake pUrNa bharA jAya aura usa para phira sarasoMko zikhA caDhAI jAya to usa pahale anavasthA kuNDakI ||esan samasta sarasoMkA pramANa isamakAra hogA HALUESetGkSGAR HCHECK COPE Opiresile Page #993 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tArA punaH tIsare anavasthita kuMDakI kalpanA kare aura use sarasoMse bhre| phira pahile kahe anusAra use grahaNa haanusAra usatrahaNa apAra bhASA 8 kara una sarasoM se eka eka sarasoM Ageke dvIpa aura samudroMmeM kSepaNa karatA calA jAya isarUpase usa tIsare anavasthA kuMDako bhI rItA karade aura usakA rItApana sUcita karaneke liye eka anya srsoN|6| zalAkA kuMDameM DAla de| isa rItise eka eka anavasthita kuMDakI vRddhike anusAra eka eka sarasoMke RAAGAUR-Resese - - HEARRINCIPESARKARISHABREGISRORBA salavA ekaranA, usasamayakArakA sarasoM kA eka anupa hota eka lakSa yojana pramANa kuNDake eka yojana gahare, eka yojana cauDe utane hI lambe, caukora yadi khaNDa kiye jAya to vesAta lAkha pacAsa hajAra koTi khaNDa-75000000000000 hote haiN| eka eka yojanake pAMcasau pAMca sau vyavahAra yojana hote haiN| kyoMki jambUdvIpakA pramANa baDe yojanase hai / vaha bar3A yojana vyavahAra yojanase pAMcasau guNita hai| tathA vyavahAra yonana cAra kosakA hotA hai| do hajAra 2000 dhanuSakA eka kopta hotA hai cAra hAthakA eka dhanuSa hotA hai, cauvIsa aMgulakA eka hAtha hotA hai| aTha yava (jau) kA eka aMgula hotA hai| tathA ATha caukorakA sarasoM eka yatra (jau) hotA hai| ye samasta rAziyAM ghanarUpa haiM, inheM tIna 2 1 jagaha mADha kara paraspara guNA karanA, usasamaya jo kSetra cAra kosa lambA cAra kosa caur3A tathA cAra kosa UMcA ho, usakA eka kosa UMcA eka kosa laMbA eka kosa caur3A khaNDa karanA cAhiye, tathA cArake akSarako tIna jagaha mADha kara paraspara guNA karanese cauMsaTha khaNDa ho jAte haiM / isaprakAra tIna tIna jagaha mADanese aura paraspara guNA karanese, nau cokora sarasoM kI gola rUpameM solaha / sarasoM ho jAtI haiN| isamakAra usa jambUdvIpake barAbara prathama anavasthA kuNDameM bharI huI gola sarasoM kA pramANa yaha hai 197912092699680000000000000000000000000000000 itanI saMkhyA pramANa sarasoM to usa kuNDa ke samabhAga paryaMta hotI haiM / tathA usa kuMDake Upara jo zikhA hai vaha zikhA kuNDakI paridhike pramANase gyArahaveM bhAga pramANa UMcI jAtI hai usa zikhAsambandhI sarasoMkA pramANa yaha hai 17992005445516363636363636363636363636363634 / aba kuNDake samabhAgakI sarasoM aura ziMkhAkI sarasoM, donoMko milAkara samasta kuMTakI sarasoMkA pramANa isaprakAra hai 199711293845131636363636363636363636363336363636 / / --A ASASSC Page #994 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SA HARBANCHEBArww / zalAkA kaDama DAlanaparAjasa samaya zalAkA kuru marajApata samaya ta naragA 30 Kirint eka sarasoM pratizalAkA kuMDameM kSepaNa karanI cAhiye / isake bAda usa zalAkA kuMDako rItA kara Upara kahe / anusAra varAvara anavasthA kuMDaoNkI kalpanAkara unheM sarasoMse bharatA rahanA cAhiye aura pratyekakA bharanA sUcita karane ke liye eka eka sarasoM zalAkA kuMDameM kSepaNa karatA rahanA cAhiye isa rUpasa java dUsarI vAra bhI zalAkA kuMDa bhara jAya taba eka sarasoM aura pratizalAkA kuMDameM DAla denI caahiye| isIprakAra haiM hai eka eka vAra zalAkA kuMDa rItA rItA kara use bharanA cAhiye aura hara eka vArameM usakA bharanA sUcita hai karane ke liye eka eka sarasoM pratizalAkA kuMDameM DAlate jAnA cAhiye isa rUpase pratizalAkA kuMDa bhii| bhara jAya usa samaya usakA bharanA sUcita karaneke liye eka sarasoM mahAzalAkA kuMDa meM kSepaNa karanA ma cAhiye / punaH usa pratizalAkA kuMDako rItAkara Upara kahe anusAra anavasthA kuMDaoNkI kalpanA kara 4 unheM sarasoMse bharanA cAhiye unake bharane para pUrvokta rItike anusAra zalAkA kuMDoMko bharanA cAhiye / unake bharane para pUrva kathita rItike anusAra pratizalAkA kuMDoMko bharanA cAhiye / jitanI vAra prati- zalAkA kuMDa bhare jAya utanI hI vAra eka eka sarasoMke hisAbase mahAzalAkA kuMDa meM kSepaNa kara use / 2 bhara denA cAhiye isasItase jisasamaya mahAzalAkA kuMDa bhara jAya usa samaya cAro hI kuMDa bhara jAte haiN| vahAMpara aMtake anavasthA kuMDameM jitanI pramANa sarasoM bharI hoM vaha utkRSTa saMkhyAtase eka bhAga adhika hone ke kAraNa jaghanya parItAsaMkhyAtakA pramANa hai isa jaghanya parItAsaMkhyAtameM eka bhAga ghaTA dene para utkRSTa saMkhyeyakA pramANa kahA jAtA hai / tathA ajaghanyotkRSTa saMkhyeya madhyama saMkhyeya kahA jAtA hai| jahAMpara saMkhyeya zabdakA ullekha ho vahA~para ajaghanyotkRSTa saMkhyeya samajha lenA caahiye| HASSISCHGERICHES GARSAIRAALAS Page #995 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 971 - parItAsaMkhyeya yuktAsaMkhyeya aura asaMkhyAsaMkhyeyake bhedase asaMkhyeya tIna prakAra hai / inameM jaghanya parItAsaMkhyeya utkRSTa parItAsaMkhyeya aura madhyama parItAsaMkhyayake bhedase parItAsaMkhyeya tIna prakAra hai IPI isI prakAra yuktAsaMkhyeya aura asaMkhyAsaMkhyeyake bhI tIna tIna bheda samajha lenA cAhiye / anaMtake bhI parItAnaMta yuktAnaMta aura anaMtAnaMta ye tIna bheda haiN| inameM parItAnaMta, jaghanyaparItAnaMta utkRSTaparatiAnaMta aura madhyama parItAnaMtake bhedase tIna prakAra hai isItaraha yuktAnaMta aura anaMtAnaMtake bhI tIna tIna || bheda samajha lene cAhiye / utkRSTaparItAsaMkhyeyakA pramANa isa prakAra hai|| jaghanya parItAsarUpeyake jitane bhAga haiM una sabako eka eka kara viralana-barAbara judA judA rakha || kara muktAvalI-motiyoMkI paMktike samAna paMkti banAvai / hasa muktAvalImeM eka eka muktAke Upara deya rAzisvarUpa jo (jaghanya) parItAsaMkhyeyarUpa vargarAzi hai use sthApanakara pahilI muktAvalIko kucha bhI gaNanA na kara jo eka eka muktAke Upara jaghanya parItAsaMkhyAta sthApita kiye the una sabakA ApasameM kA guNAkara dUsarI muktAvalI banAnI cAhiye isarItise jaghanya parItAsaMkhyeyake guNana karanese jo rAzi yA niSpanna ho vaha deya rAzi hai / eka eka muktAke Upara isaprakAra guNana kI huI vaha rAzi utkRssttpriitaa|| saMkhyeyake pramANase eka bhAga adhika ho jAneke kAraNa utkRSTaparItAsaMkhyeyako lAMghakara jaghanya ykkaa|| saMkhyeya pramANa ho jAtI hai / isa jaghanya yuktAsaMkhyeyake pramANase eka bhAga ghaTa jAnepara utkRSTaparItA | saMkhyeyakA pramANa hai| ajaghanyotkRSTa parItAsaMkhyeya, madhyamaparItAsaMkhyeya kahA jAtA hai| jahAMpara AvalIke IPI dvArA kArya ho vahAMpara jaghanya yuktAsaMkhyeyakA grahaNa karanA cAhiye kyoMki jaghanya yuktAsaMrUpAta samayoMke samUhako AvalI kahA gayA hai arthAt jaghanya yuktAsaMkhyAtakA jo pramANa hai vahI pramANa AvalIkA hai| BHASABAISA FABREASSADODARASAREERIES Page #996 -------------------------------------------------------------------------- ________________ biSApa RSONSTREAMSARORISMATERIHANSAREAK hai jaghanya yuktAsaMkhyeyake jitane bhAga haiM una sabakA viraMlana kara muktAvalI vanAnA cAhiye / usa hai muktAvalImeMke pratyeka muktAMpara deya rAzi svarUpa jo yuktAsaMkhyeyarUpa vargarAzi hai use sthApanA cAhiye hai| pazcAt usa deyarUpa rAzike ApasameM guNana karanepara jo mahArAzi utpanna ho vaha utkRSTa yuktAsaMkhyehai yakI apekSA eka adhika ho jAneke kAraNa utkRSTa yuktAsaMkhyeyakA ullaMghana kara jaghanyAsaMkhyeyAsaM khyeya pramANa ho jAtA hai| usa jaghanyAsaMkhyeyAsaMkhyeyake pramANameMse eka bhAga ghaTa jAnepara utkRSTayuktA saMkhyeyakA pramANa hotA hai / ajaghanyotkRSTAsaMkhyeyakA artha madhyamayuktAsaMkhyeya hai| jadhanyAsaMkhyeyAsaMkhyeyake jitane vibhAga haiM una sabakA viralana kara pUrvoktaprakArase tIna bAra OM vargita saMvargita arthAt guNitakA guNana karanepara bhI utkRSTAsaMkhyeyAsaMkhyekA pramANa nahIM siddha hotA | isaliye dharmadravya adharmadravya eka jIvadravya lokAkAza pratyekazarIrI jIva vAdaranigodazarIrI jIva ina chahoM asaMkhyAtoMko, sthitibaMdhAdhyavasAya sthAna aura anubhAgavaMdhAdhyavasAyasthAnaniko, yogavi. bhAgaparicchedoMko evaM asaMkhyeyalokake pradezoMkI varAbara utsarpiNI aura avasarpiNIke samayoMko pUrvarAzimeM milAkara, tIna bAra vargita saMvargita kara jo mahArAzi utpanna ho vaha utkRSTAsaMkhyeyAsaMkhyeyase | eka bhAga adhika ho jAneke kAraNa utkRSTAsaMkhyeyAsaMkhyeyakA ullaMghana kara jaghanyaparItAnaMta pramANa hotA hai| usa jaghanyaparItAnaMtamese eka bhAga ghaTanepara utkRSTAsaMkhyeyAsaMkhyeyakA pramANa hotA hai / aja|ghanyotkRSTAsaMkhyeyAsaMkhyeyakA artha- madhyamAsaMkhyeyAsaMkhyeya hai| jahAMpara asaMkhyeyAsaMkhyeyase prayojana rakkhA ho vahAMpara ajaghanyotkRSTAsaMkhyeyAsaMkhyeya artha samajha lenA caahiye| jaghanyaparItAnaMtake jitane vibhAga haiM unheM viralana kara muktAvalI banAnA cAhiye / use muktA / 972. Page #997 -------------------------------------------------------------------------- ________________ %AAAAA A AABRDASARACTER hai valImeMke pratyeka muktApara deya rAzisvarUpa jo paratiAnaMtarUpaM vargarAzi hai use sthApita karanA caahiye| hai pazcAt usa deya rUpa rAzike ApasameM guNana karanepara jo mahArAzi utpanna ho vaha utkRSTaparItAnaMtase eka bhAga adhika ho jAneke kAraNa jaghanyayuktAnaMtakA pramANa ho jAtI hai / isa jaghanyayuktAnaMtamese Fill eka bhAga ghaTa jAnepara jaghanyayuktAnaMtakA ullaMghana kara utkRSTaparItAnaMtakA pramANa ho jAtA hai| aja| dhanyotkRSTaparItAnaMtakA artha madhyamaparItAnaMta samajha lenA cAhiye / mArgaNAoMmeM abhavya rAzikA | | pramANa jaghanyayuktAnaMta grahaNa karanA caahiye| ___ jaghanyayuktAnaMtake jitane vibhAga haiM una sabako viralanakara eka muktAvalIkI racanA karanI hU~ cAhiye / usa muktAvalI ke pratyeka muktApara deyasvarUpa jo jaghanyayuktAnaMta hai usakA. sthApana karanA hai cAhiye / pazcAt usa deyarUpa rAzikA ApaptameM guNana karanepara jo mahArAzi utpanna ho vaha utkRSTa yuktAnaMtase eka Adhika ho jAneke kAraNa utkRSTayuktAnaMtakA ullaMghana kara jaghanya anaMtAnaMtakA pramANa | all hotA hai / usa jaghanya anaMtAnaMtameM se eka bhAga ghaTA denepara utkRSTayuktAnaMtakA pramANa hotA hai| ajayaI nyotkRSTayuktAnaMtakA artha madhyamayuktAnaMta hai| 6. jaghanya anaMtAnaMtake jitane vibhAga haiM unakA viralana karanA cAhiye / pUrvokta rItise tInabAra / da guNana karanepara bhI utkRSTa anaMtAnaMtakA pramANa nahIM nikalatA isaliye siddhajIva nigotajIva vanaspati | | kAya atIta anAgatakAlakA samaya sarvapudgala sarva AkAzapradeza dharmAstikAya adharmAstikAya aura hai| | agurulaghu guNa jo ki saba milakara anaMta haiM inheM usa tInabAra vargita saMvargita mahArAMzimeM milAnA || cAhiye / siddhajIva Adike milanese yaha eka mahAna rAzi hogI isa mahArAzikA bhI pUrvoktAkArase PROPERSONABPOISSEURUPAUPHASHA 123 Page #998 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyApa tInabAra guNana karanepara utkRSTa anaMtAnaMtakA pramANa nahIM nikalatA isalie isa mahArAzima anaMtasvarUpa kevalajJAna aura kevaladarzanakA milAna karanA cAhiye taba utkRSTa anaMtAnaMtakA pramANa nika- 3 latA hai| isa utkRSTa anaMtAnaMtamese eka ghaTA denepara ajaghanyotkRSTa anaMtAnaMtakA pramANa hotA hai| / mArgaNA prakaraNameM jahA~para anaMtAnaMta kahA gayA hai vahAMpara ajaghanyotkRSTAnaMtAnaMta samajhanA caahiye| ___ upamApramANamaSTavidhaM palyasAgarasUcIprataraghanAMgulajagaccheNIlokaprataralokabhedAt // 7 // ____ aMta Adi aura madhya rahita avibhAgI adriya tathA eka rasa eka gaMdha eka varNa aura do sparza svarUpa paramANu hai| anaMtAnata paramANuoMke saMghAtakA nAma eka utsaMjJAsaMjJA (utsannAsannA) hai| ATha hai utsaMjJAsaMjJA eka saMjJAsaMjJA ( sannAsannA) hai ATha saMjJAMsajJA eka truTireNu hai| ATha truTireNuoMke mile hai hue samudAyakA nAma trasareNu hai| ATha trasareNuoMkA samudAya eka rathareNu kahA jAtA hai| ATha ratha reNuoMkA samudAya devakuru aura uttarakuruke manuSyake vAlakA agrabhAga hai / devakuru aura ucarakuruke / manuSyoM ke bAlake ATha agrabhAgoMkA samudAya ramyaka aura irivarSakSetrake manuSyoM ke bAlake agrabhAga pramANa hotA hai| ramyaka aura harivarSa manuSyoMke vAlake ATha agrabhAga pramANa hairaNyavata aura haimavata kSetrake manuSyoM ke bAlakA agrabhAga hai| hairaNyavata aura haimavata manuSyoM ke bAlake ATha agrabhAgoMke samudAyakI barAbara bharata airAvata aura videha kSetrake manuSyoMke vAlakA agrabhAga hai| bharata airAvata aura videha kSetrake manuSyoMke ATha bAloMke agrabhAgoMkI barAbara eka lokhakA pramANa hai| ATha lokhoMkA samadAya eka yakA ( 0) kahA jAtA hai| ATha yUkAoMkA pramANa eka yavakA madhyabhAga kahA jAtA 21 171. 1-sa sakhyAmAnakA vizeSa varNana zrItrilokasArase jAnanA caahiye| SPESABAILGREGISISPLA%ARGHUGEETA Page #999 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya hai| ATha yava madhyabhAgoMkA eka utseghAMgula hotA hai| isa utseghAMgula dvArA nArakI tithaMca deva manuSya 18 akRtrima caityAlaya aura pratimAoMke zarIroMkI UMcAI lI jAtI hai / pAMcasau gunA vaha utsedhAMgula 175/6 pramANAMgula kahA jAtA hai| tathA yahI pramANAMgula avasarpiNI kAlake prathama cakravartIkA AtmAMgula hai kahA jAtA hai / usa samaya usa AtmAMgulase gAMva nagara AdikA pramANa ginA jAtA hai| tathA prathama | cakravartIkI utpattikA jo yuga hai usa yugake atirikta jo yuga haiM unameM jisa kAlameM jo manuSya hoM una | manuSyoMke AtmAMgula pramANase grAma nagara AdikA pramANa liyA jAtA hai / jo Upara pramANAMgulakA kA varNana kiyA gayA hai usase dvIpa samudra unakI jagatI aura vedI parvata vimAna narakoMke prastAra Adi | akRtrima cIjoMkI laMbAI cauDAI AdikA pramANa kiyA jAtA hai| chaha aMguloMkA eka pAda kahA jAtA 15. hai bAraha aMguloMkI eka vitasti (vilAyada) kahI jAtI hai| do vitastiyoMkA eka hAtha, do hAthoMkA | ekagaja, dogajoMkA eka daMDa, do hajAra daMDoMkA eka koza aura cArakozoMkA ekayojana kahA jAtA hai| palyaM trividhaM vyavahAroddhArAddhAvikalpAdanvarthAt // 8 // vyavahArapalya, uddhArapalpa, aura addhApalyake bhedase palya tIna prakArakA hai| ye tInoM patya sArthaka nAmake dhAraka haiN| inameM uddhAra aura addhApalyake vyavahArameM kAraNa honese pahile palyakA nAma vyavahAra | palya hai / isa vyavahArapalyase kisI bhI cIjakA pramANa nahIM hotaa| dusare palyakA nAma uddhAra palya hai| 8 usase nikAle hae romacchedoMse dvIpa aura samadroM kI saMkhyAkA nirNaya hotA hai isaliye usakA uddhArapalya / yaha sArthaka nAma hai| tIsare patyakA nAma addhApalya hai aura usakA artha addhAkAla hai / isase AyukI sthiti kokI sthiti Adi jAnI jAtI hai / inakA khulAsA tAtparya isaprakAra hai PUBRUGSAORMERAMANDARMEREOS A MANA 975 Page #1000 -------------------------------------------------------------------------- ________________ palyakA artha gaDDhA hai| prakRtameM tInoM palyoMse tIna gaDDhe liye gaye haiM aura unakA parimANa upayukta pramANAMgulase parimita eka yojana pramANa lambAI eka yojana pramANa cauDAI aura. eka yojana | adhyAva pramANa gaharAI samajhanA cAhiye / arthAt una tInoM gaDhoMmeM pratyeka gaDhAcAra koza lambA cAra koza cauDAI aura cAra koza gaharA lenA cAhiye / eka dinase sAta dina rAtritakake bheDake bacce ke romoMke agrabhAgake TukaDe aise kATa kATakara bhare jAya jinake phira kaiMcI Adise TukaDe na ho sake, aise romoMke TukaDoMse hai kUTa kUTakara bhare hue gaDhekA nAma vyavahArapalya hai tathA una TukaDoMmeMse hara eka TukaDeko sau sau varSake bAda hai nikAlA jAya to jitane 'kAlameM vaha gaDhA khAlI ho jAya utane kAlakA nAma vyavahArapalyopama kAla hai| unhIM avibhAgI bAloMke TukaDoMmeMse hara eka TukaDeke jitane asaMkhyAta karoDa varSoM ke samaya hote haiM | / utane hI kalpanAse TukaDe kiye jAya aura unase utanA hI lambA cauDA aura gaharA gaDhA bharA jAya // 5 usa bhare hue gaDhekA nAma uddhArapalya hai| aura una TukaDoMmeMse eka eka samaya ke bAda eka eka TukaDoMke nikAlanepara jitane samayameM vaha gaDhA khAlI ho jAya usa kAlako uddhArapalyopama kAla kahate haiM / daza koDAkoDI uddhArapalyoMkA eka uddhArasAgaropama kAla hotA hai aura DhAI uddhArasAgaropamakAlake arthAt | paccIsa koDAkoDI uddhArapalyoMke jitane bAloMke TukaDe hoM utane hI dopa aura samudra haiM / uddhArapulyake bAloMke jitane TukaDe haiM unameM se hara eka TukaDeke sauvarSoM ke jitane samaya hote haiM utane pramANa TukaDe kiye | jAMya, una TukaDoMse-utanA hI laMbA cauDA aura gaharA gaDhA bharA jAya usa bhare hue gaDhekA nAma addhA | palya hai aura unameM se eka eka samayake bAda eka eka TukaDA nikAlanepara jitane samayameM vaha gaDhA khAlI . 1-usa gaDhemeM bhare hue romoMkI saMkhyA paiMtAlIsa aMka pramANa hai| . Page #1001 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarA pApA 977 ho utane samayakA nAma addhApalpopama kAla hai| daza koDAkoDI addhApalpoMkA eka addhAsAgaropama kAla hotA hai| daza koDAkoDI addhAsAgaropamakAloMkA eka avasarpiNI kAla hotA hai evaM daza koddaa| koDI addhAsAgaropama, kAloMkA hI eka utsarpiNI kAla hotA hai| isa addhApalpase nArakI-tiyaca deva aura manuSyoMkI kasthiti bhavasthiti Ayusthiti aura zarIrakI sthitikA pramANa hotA hai| ... .: addhApalyake ardhacchedoMkA zalAkA viralana kara aura pratyeka ardhacchedake Upara addhApalparUpa deya rAzikA sthApanakara jitane arghaccheda hoM utane pramANa AkAza pradezoMkI jo muktAvalI ho vaha sUcyaMgulakA pramANa hai| isa sUcyaMgulakA dUsare sUccaMgulake sAtha guNA karanepara pratarAMgulakA pramANa hotA hai usa pratarAMgulako sUcyaMgulase guNA karanepara ghanAMgula hotA hai / asaMkhyAta varSoM ke jitane samaya haiM utane pramANa khaNDa addhApalyake karane caahiye| unameM asaMkhyAta khaMDoMko choDakara eka asaMkhyAtaveM bhAgako buddhise viralana kara aura unake Upara ghanAMgularUpa deyarAzikA sthApana kara, paraspara guNana karanepara jo. pramANa ho vaha jaMgacchreNI hai / isa jagacchreNIko dUsarI jagacchraNIke sAtha guMgana karanepara jagatpatara hotA hai hai evaM usa jagatpatarako jagaccheNise guNana karanepara jagadghana hotA hai| isIkA nAma loka hai| arthAt sAta rAjU laMbe sAta rAjU cauDe aura sAta rAjU UMce kSetrake pradezoMkA nAma loka hai| kSetrapramANaM dvividha, avagAhakSetra vibhAganiSpannakSetra ceti // 9 // .; avagAha kSetra aura vibhAganiSpannakSetrake bhedase kSetra pramANa do prakArakA hai. / unameM eka do tIna. saMkhpAta asaMkhyAta aura anaMtapradezasvarUpa pudgala dravyake avagAhake sthAna AkAzake eka pradeza sAta rAjU pramANa lambI AkAza pradeza paMktiyAM jagacchreNIkA pramANa hai| S PORina Page #1002 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RE Ara A / do pradeza tIna pradeza cAra pradeza Adi asaMkhyeya pradezoMke bhedase avagAha kSetra aneka prakArakA hai tathA vibhAganiSpanna kSetra bhI aneka prakAra hai jisaprakAra asaMkhyAtaguNita AkAzakI zreNiyAM, kSetra pramANAMgulakA eka asaMkhyAtavAM bhAga hai| asaMkhyAta kSetra pramaNAMgulake asaMkhyAta bhAga, eka kSetra pramANAMgula kahA jAtA hai| pAda vitasti Adi bhI vibhAganiSpannakSetra svarUpa haiM aura unakA pramANa phAra kaha gayA hai| isaprakAra yaha kSetrakA pramANa samApta huaa| aba kAlakA pramANa kahA jAtA hai___ gamanazIla pudgalakA zuddha paramANu maMdagatise jitane kAlameM apanI sthiti ke pradezase dUsare prade. zama jAsake usa kAlakA nAma eka samaya hai| vaha samaya nirvibhAga padArtha hai-usakA aura koI khaMDa nahIM ho sakatA tathA vaha paramaniruddha hai-sabase choTA kAlakA khaMDa hai| asaMkhyAta samayoMkI eka AvalI hotI hai| asaMkhyAta AvaliyoMkA eka ucchvAsa aura asaMkhyAta hI AvaliyoMkA eka nivAsa hotA hai / jIvita prANIke niroga ucchvAsa nizvAsako prANa kahate haiM / sAta prANoMkA nAma stroka hai| sAta strokoMkA nAma lava hai / satahacara lavoMkA eka muhUrta hotA hai| tIsa muhUtoM kA eka ahorAtra hotA 14 hai| paMdraha ahorAtroMkA eka pakSa hotA hai| do pakSoMkA eka mAsa hotA hai| do mAsoMkI eka Rtu hotI hai hai| tIna Rtu arthAt chaha mahInoMkA eka ayana hotA hai| do ayanoMkA eka varSa hotA hai| caurAsI lAkha varSoM kI eka pUrvAMga hotA hai / tathA caurAsI lAkha pUrvAgauMkA eka pUrva hotA hai| isIprakAra pUrvAMga 7 pUrva nayutAMga nayuta kumudAMga kumuda padmAMga padma nalinAMga nalina kamalAMga kamala truTyAMga truTya aTaTAMga 1-mAvali asaMkhasamayA saMkhejjAvali haveha ucchAsA / sattuchvAsA yovo sattutthovo lavo bhnniyo| ___aThatIsaddhalavA NAlI ve NAlIyA muhuttaM tu / ityAdi / gompaTamAra // 2 rAtadina / ASHASABSCRIBANGHARSHAD MECRUCIENCECECREGIMECECRECORRESCRECEM Page #1003 -------------------------------------------------------------------------- ________________ uncha bApA 79 5 - aTaTa amamAMga amama hUhUaMga hUhU latAMga latA mahAlatAMga mahAlatA Adi saMjJAyeM samajha lenA caahiye| khulAsA isaprakAra hai gamana zIla pudgalakA paramANu maMdagatise jitane kAlameM apane pradezase dUsare pradezameM jAya aura jisakA dUsarA bhAga na ho sake use samaya kahate haiN| asaMkhyAta samayakI eka AvalI hotI hai asaM-|| | khyAta AvaliyoMkA eka ucchvAsa aura utanA hI pramANa eka nizvAsa hotA hai| isI pramANako prANa kahate | haiN| sAta prANoM kA eka stoka,sAta khokakA eka lava, satahacara lavoMkA eka muhUrta, tIsa muhUtau~kA eka || ahorAtra, paMdraha ahorAtroMkA eka pakSa, do pakSoMkA eka mAsa, do mAsoMko eka Rtu, tIna RtuoNkaa||5) 6) eka ayana, do ayanAkA eka varSa, pAMca varSoM kA eka yuga, do yugoMkai daza varSa, dazake daza gune so varSa, | sauke dazagune hajAra varSa, hajArake daza gune daza hajAra varSa, daza hajArake dazagune lAkha varSa, lAkhake caurAsI I lAkha gune caurAsI lAkha varSa, caurAsI lAkha varSakA eka pUrvAMga, caurAsI lAkha pUrvagoMkA eka pUrva, caurAsI lAkha pUrvokA eka niyutAMga, caurAsI lAkha niyutAMgoMkA eka niyuta, caurAsI lAkha niyutoMkA | eka kumudAMga, caurAsI lAkha kumudAMgoMkA eka kumuda, caurAsI lAkha kumudoMkA eka padmAMga, caurAsI lAkha padmAMgoMkA eka padma, caurAsI lAkha pajhoMkA eka nalinAMga, caurAsI lAkha nalinAMgoMkA eka nalina. || caurAsI lAkha nalinoMkA eka kamala, caurAsI lAkha kamaloMkA eka truTyAMga, caurAptI lAkha truTayAMgoMkA Kaa eka truvya, caurAsI lAkha truTayoMkA eka aTaTAMga, caurAsI lAkha aTaTAMgoMkA eka aTaTa, caurAsI lAkha hai| || aTaToMkA eka amamAMga, caurAsI lAkha amamAMgoMkAeka amama, caurAsI lAkha amamoMkA eka hUhU aMga, | caurAsI lAkha hUhU aMgoMkA eka hUhU, caurAsI lAkha hUhUoMkA eka latAMga, caurAsI lAkha latAMgoMkI eka SARASAILY / Page #1004 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pavAra KAPAASTRORESEcICTERISTRIEREST * , caurAsI lAkha latAoMkA eka mahAlatAMga, caurAsI lAkha mahAlatAMgoMkI eka mahAlatA, caurAsI lAkha mahAlatAoMko eka zira prakaMpita caurAsI lAkha zira kaMpitoMkI eka hastaprahalikA tathA caurAsI lAkha hastaprahelikAoMkA eka carcita kahA jAtA hai / ityAdi rUpase Age bhI samajha lenA caahiye| '. (harivaMzapurANa) ina savako saMkhyAMta kAla kahA gayA hai evaM yaha saMkhyeyakAla varSoM kI gaNanAse jAnA jAtA hai| isa * saMkhyeya kAlake vAda asaMkhyAta kAla hai aura vaha palyaM sAgaropama pramANa mAnA gayA hai / isa asaMkhya 1 kAlake vAda atIta anAgatarUya anaMta pramANa kAla hai aura vaha kevalI bhagavAna sarvajJake pratyakSa * gamya hai| bhAvapramANaM paMcavidhaM jnyaanN||9|| ___matijJAna zrutajJAna avadhijJAna manaHparyayajJAna aura kevalajJAnake bhedase jo pAMcaprakArakA jJAna hai 7 vahI bhAva pramANa hai / ina pAMco prakArake jJAnoMkA varNana Upara kara diyA gayA hai // 38 // . jisa prakAra yaha utkRSTa aura jaghanyasthiti manuSyoMkI kahI gaI hai usI prakAra tiryacoMkI bhI hai. hU~ isa vAtake pratipAdana karaneke liye sUtrakAra sUtra kahate haiM tiryagyonijAnAM ca // 36 // hai tiyaMcoMkI bhI utkRSTa Ayu tIna palya aura jaghanya aMtarmuhUrtakI hai| 'tirAM yonistiryagyoniH' hai arthAt tiyaMcoMkI jo yoni hai vaha tiryagyoni hai / vArtikakAra tiryagyoni zabdakA spaSTIkaraNa karate haiM tiryaGnAmakarmodayApAditajanma tirygyoniH||1|| Page #1005 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya tiyaMcagati nAmakarmake udayame jo janma prApta ho usakA nAma niyaMgyoni hai arthAta liyaca janmakA zrI nAma tiryagyoni hai| isa tiyagyonimeM jo jIva utpanna ho ce tiryagyonija arthAt tiyaca kahe jAne haiN| ina tithaMcoMkI utkRSTasthiti tIna palpakI ? / jaghanyasthiti aMtamutapramANa hai tathA madhyamasthitika aneka bheda hai| isa madhyamasthiti ke pratipAdana karanekelie vArtikakAra kahate haiM tayaMcagnividhA ekatriyavikalaMpriyAMcaMdriyabhavAt // 5 // ekaidriya vikaleMdriya aura paMceMdriyake bhedI tithaMca tIna prakArake haiN| jinake kevala eka hI iMdriya ve ekadriya tithaMca hai| doiMdriya teiMdriya coiMdriya tAke tithaMca vikaleMdriya kahe jAte hai evaM jinake pAMcoM iMdriyAM haiM ve paMdriya niyaMca haiN| bAvazadvAvizatidazarAptatrivarSasahanANi ekaMdriyANAmulakA sthitiyathAsamaya prINi vidhiyAni // 3 // ___ pRthivIkAyika jalakAyika tejaskAyika vAyukAyika aura vanaspatikAyika madame epheMdriyajIva pAMca prakArake haiN| unameM pRthivIkAyika jIvoMke do bheda haiM eka zuddhapRthivIkAyika durArA kharathivI kAyika / inameM zuddhaprathivIkAyikoMkI utkRSTasthiti bAraha hajAra varSakI hai aura khara (kaThora) pRthivI| kAyikoMkI bAIsa hajAra varSakI hai| vanaspatikAyika jIvoMkI daza hajAra varSakI, jalakAyikoMkI sAta | ijAra varSakI, vAyukAyika jIvoMkI tIna hajAra varSakI evaM tejaskAyika jIvoMkI tIna rAtadinakA hai| vikaleMdriyANAM dAdazavI ekAcapaMcAsadAdhidiyAni paNmAsAtha // 4 // doiMdriya jIvoMkI utkRSTasthiti bAraha varSakI hai| teiMdriya jIvoMkI utkRSTasthiti unacAsa rAtadina Fleet kA hai| tathA cauiMdriya jIvoMkI utkRSTasthiti chaha mahInoMkI hai| 124 / Page #1006 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyApa SAHRISTORS STOTRENA ASClean ERSEENERAST paMceMdriyANAM pUrvakoTinavapUrvAMgAni dvicatvAriMzadvAsaptativarSasahasrANi tripalyopamA ca // 5 // paMceMdriyoMmeM tithaMca paMcoMdriya jalacara, parisarpa, uraga, pakSI aura catuSpAdoMke bhedase pAMca prakArake haiN| haiM unameM macchI Adika jo jalacara haiM unakI utkRSTasthiti koDipUrvakI hai| goha naulA Adi parisapAkI nau pUrvAMgoMkI hai| uragoM (sauM) kI vyAlIsa hajAra varSakI hai / pakSiyoMkI bahacara hajAra varSakI hai evaM I caupAyoMkI tIna palyoMkI hai / Upara jitane bhI tiryaMca kahe gaye haiM una sabakI jaghanyasthiti aMtarmuhUrta pramANa hai| zaMkA-'nRsthitI parAvare' ityAdi sUtrase manuSyoMko utkRSTasthiti tIna palyakI aura jaghanya haiM, sthiti aMtarmuhUrtapramANa kahI gaI hai| isIprakAra tiyacoMkI bhI utkRSTa aura jaghanyasthiti 'tiryagyonimeM jAnAM ca' isa sutrase kahI gaI hai| isa rItise manuSya aura tiryacaukI sthiti jaba barAbara hai taba donoM / sUtroMkA eka hI sUtra karanA cAhiye thA, yogavibhAga arthAt bhinna bhinna do sUtra kyoM kahe gaye 1 ucara pRthagyogagrahaNaM yathAsaMkhyanivRttyartha // 6 // yadi 'nRsthitIparAvare ityAdi' aura 'tiryagyonijAnAM ca' ina donoM sUtroM kA eka sUtra kahAjAtA 1 to manuSyoMkI utkRSTasthiti tIna palyakI hai aura tithaMcoMkI jaghanyasthiti aMtarmuhUrta hai yaha kramika r aniSTa artha hotA isa AniSTa arthakI nivRtti kelie evaM manuSyoMkI utkRSTasthiti tIna palya aura jaghanya 2 sthiti aMtarmuhUrta hai tathA tiyacoMkI bhI utkRSTasthiti tIna palya aura jaghanyasthiti aMtarmuhUrta hai isa tu rUpase pratyekI donoM prakArakI sthitikI siddhikelie donoM sUtroMkA bhinna bhinna rUpase ullekha kiyA gayA hai| yadi yahA~para yaha zaMkA ho ki manuSya aura tiryacaukI bhavasthiti aura kAyasthiti kyA hai ? aura una donoM prakArakI sthitiyoMmeM P ress Page #1007 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RECA kyA vizeSa hai ? usakA samAdhAna yaha hai ki eka bhavasaMbaMdhI sthitikA nAma bhavasthiti hai tathA jalakAya bArA adhyAva | Adi kisI eka kAyameM aneka bhavoMkA grahaNa honA kAyasthiti kahI jAtI hai| jisataraha pRthivIkAyika jalakAyika tejaskAyika aura vAyukAyika jIvoMkI utkRSTa kAyAsthiti asaMkhyAta lokapramANa hai| arthAt yadi inhIM kAyoMmeM upajanA ho to barAbara asaMkhyAta lokapramANa kAlataka upajanA hotA rahatA hai / vanaspatikAyika jIvoMkI anaMta kAlapramANa hai jo ki asaMkhyAta pudgala parivartana pramANasvarUpa vA AvalIke asaMkhyAtabhAgasvarUpa kahI jAtI hai| doiMdriya teiMdriya cauiMdriyasvarUpa vikaleMdriyoMkI asaMkhyAta hajAravarSapramANa hai / paMceMdriya tithaMca aura manuSyoMkI utkRSTa kAyasthiti | pRthaktvakoTi pUrva adhika tIna palyapramANa hai| ina sabakI jaghanya kAyasthiti aMtarmuhUrtapramANa hai| tathA deva aura nArakiyoMkI bhavasthiti hI kAyasthiti hai| vizeSa-yadyapi yahAMpara yaha zaMkA ho sakatI hai ki tiyacoMkA to yahAMpara prakaraNa nahIM thA phira || yahA~ tiryaMcoMkI sthitikA ullekha kyoM kiyA gayA ? usakA samAdhAna yaha hai ki Uparake sUtrakI anu| vArIse saMkSepameM yahAMpara tiyacoMkI sthitikA kathana ho jAtA hai yadi anyatra kahA jAtA to adhika akSaroMke ullekhase gaurava hotA isaliye yahAMpara laghutAse tiryaMcoMkI sthitikA ullekha doSAvaha nahIM / | yadi kadAcita yaha zaMkA kI jAya ki-dvIpa to asaMkhyAte haiM una sabakA varNana na kara sUtrakArane DhAI dvIpakA hI varNana kyoM kiyA ? isakA samAdhAna yaha hai ki sUtrakAra bhagavAna umAsvAmI AcAryako manuSya lokake varNana karanekI hI vizeSa icchA thI isaliye manuSyoMke rahanekA sthAna DhAI dIpakA hI | | unhoMne varNana karanA iSTa samajhA kiMtu jahA~para manuSyoMke rahanekA sthAna nahIM aise anya dvIpoMkA ullekha ||6|993 6 karanA iSTa nahIM samajhA ataH yahAMpara DhAI dvIpakA hI varNana kiyA gayA hai / zaMkA PRESSURESGARHEADMINISABIRBA P ESASRAESA-KARA NAS Page #1008 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAna UsilentCSABSHSR yahA~para jIvatattvake nirUpaNakA prakaraNa cala rahA thA, aprakRta dvIpa aura samudroMke nirUpaNakI 8 yahAM kyA AvazyakatA thI ? samAdhAna-dvIpa aura samudroMke nirUpaNase manuSyoMke AdhArakA nizcaya hotA hai isaliye unakA nirUpaNa yahAM nirarthaka nahIM kahA jaasktaa| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki jIvoMke / AdhArasvarUpa dvIpa aura samudroMke ullekhameM nimitta kAraNa kyA hai usakA samAdhAna yaha hai kihai jisaprakAra zarIra Adi pudgaloMmeM vivecanAI pudgalavipAkI karma zarIra nAma Adika haiM tathA hai hai| bhavavipAkI nArakAyu devAyu Adi karma haiM aura jIva vipAkI sAtA vedanIya Adi karbha haiN| jo manuSya vA anya jIva zarIra Adi dhAraNa karate haiM vahAMpara ve kAraNa hote haiM usIprakAra aneka kSetroMmeM viveca-1 bhanAI aneka prakArake kSetravipAkI bhI karma haiM aura jo jIva una kSetroMmeM utpanna hote haiM ve karma unakI | utpattimeM kAraNa paDate haiM isalie una jIva Adike AdhArasvarUpa dvIpa aura samudroM kA ullekha nir| rthaka nhiiN| huuN| yadi jIvoMke AdhArasvarUpa dvIpa aura samudroMkA ullekha na kiyA jAyagA to nArakI tiyaMca aura devoMke AdhAroMkA bhI prarUpaNa Avazyaka na samajhA jAyagA isarUpase java jIvoMke AdhAroMkA hI prarU- hai paNa na hogA taba jIvatattva kA bhI vizeSarUpase nirUpaNa na ho sakegA / tathA jaba jIvake svarUpakA hI ThIka rUpase nirNaya na hogA taba taka akhaMDarUpase usakA jJAna aura zraddhAna bhI nahIM hogaa| jJAna aura zraddhAnakAraNaka cAritra mAnA hai jaba jJAna aura zraddhAna na hogA tava cAritrakA bhI saMbhava nahIM 1-jina kamaukA phala pudagala meM hI-ho ve pudgala vipAkI karma kahe jAte haiM isItA bhavavipAkI aura jIvavipAkI zandoMkA bhI prarya samajha lenA cAhiye / ASSINGS C SNBot Page #1009 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RECAUSE .10 tathA samyagdarzana samyagjJAna aura samyakcAritra ina tInoMke samudAyako mokSamArga mAnA hai yadi samyapApa gdarzana AdikI hI akhaMDarUpase siddhi na hogI to mokSamArga bhI siddha na ho sakegA / tathA jIva |tattvake akhaMDarUpase nirUpaNa na hone para zeSa ajIva Adi tatvoMkA bhI nirUpaNa na hogA / isaliye hU~ yaha Avazyaka hai ki muktimArgake upadezakI icchA rakhanevAle manuSyako samyagdarzana samparajJAna aura samyakcAritrako svIkAra karanA cAhiye kyoMki yadi unameM eka kI bhI kamI hogI to mokSamArgakI || akhaMDa siddhi na hoskegii| jaba samyagdarzana Adi svIkAra kiye jAyeMge taba unakA viSapabhUna ajIva Adi padArthoM ke samAna jIva padArtha bhI svIkara karanA par3egA / jaba jIva padArtha khIkAra kiyA jAyagA taba usake AdhAra Adi bhI mAnane paDeMge / manuSya Adike AdhArasvarUpa dvIpa samudra Adi haiM isaliye isa tRtIya adhyAyameM dvIpa samudra AdikI racanAkA jo nirUpaNa kiyA gayA vaha sarvathA yuktiyukta || hai-nirarthaka nahIM / zaMkA - vivAdAdhyAsitA dvIpAdayo buddhimatkAraNakAH sanniveza-vizeSatvAt ghaTavaditi arthAt jisamakAra ghaTa padArtha vilakSaNa racanAkA dhAraka hai isalie vaha banAnemeM kuzala kuMbhAradvArA banAyA jAtA hai usI prakAra uparyukta dvIpa aura samadra bhI vilakSaNa racanAke dhAraka haiN| jopadArtha vilakSaNa racanAkA ghAraka na hotA hai usakA avazya koI kartA hotA hai vaha akAraNaka aura binA kisI kAke nahIM ho sakatA | isalie una dvIpa aura samudroMkA banAnevAlA koI na koI buddhimAna kartA avazya honA cAhiye ? so 8 ThIka nhiiN| IzvarakA zarIra bhI vilakSaNa racanAkA dhAraka mAnA hai kyoMki vizvatazcakSuruta vizvato mukho vizvato bAhuruta vizvataH paat| SRLMSi BBARBARSIOGRAMSARDARA SAMSSBNBOGERBARUPANES Page #1010 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ana.pa saMvAhubhyAM dhamati saMpattatraivAbhUmI janayat deva ekH||1|| arthAt usa IzvarakA cakSu (kAryajJAna) cAro ora hai| usakA mukha (vacana) cAro ora hai / usa IzvarakA vAhu (vyApAra ) cAro ora hai| usa IzvarakA pAda (paira vA vyApitva) cAro ora hai tathA vaha apanI donoM bhujAoMse vA pApa puNyake dvArA saMpattatraiH-paramANuoMse AkAza aura pRthvIkI racanA re karatA hai aura vaha eka advitIya deva hai| aisA Izvarake zarIrakA poSaka AgamakA vacana hai paraMtu use hU~ kisI buddhimAnake dvArA banAyA gayA nahIM mAnA isarItise Izvarake zarIrameM sannivezavizeSatvarUpa hetu hai to hai paraMtu buddhimatkAraNakatvarUpa sAdhya nahIM / jahA~para hetu to rahe aura sAdhya narahe vahAM hetu vyabhicAra doSagrasta mAnA jAtA hai isalie yahA~para sannivezavizeSatvarUpa hetu vyabhicArI hai / isarItise upayukta anumAna: mithyA anumAna honese dvIpa samudra Adika kisI buddhimAna kartAdvArA banAe gaye haiM yaha nahIM siddha kara sktaa| dUsare manuSya jo Izvarako sRSTikA kartA mAnate haiM unakA yaha kahanA hai ki uparyukta vyabhivAra Anese IzvarakA zarIra nahIM siddha ho sakatA paraMtu vaha vilakSaNa vilakSaNa racanAke ghAraka samasta padArthoMkI utpattimeM nimitta kAraNa hai / IzvarakA zarIra nahIM hai isa bAtameM ve yaha AgamapramANaM bhI PRORISTANDANSARASIRENDRASTRORISTORI apANipAdo javano gRhItA pazyatyacakSuH sshRnnotykrnnH| . savetti vizvaM nahi tasya vecA tamAhuragryaM puruSaM mahAMtaM // 1 // arthAt vaha alaukika puruSa Izvara yadyapi hAtha paira nahIM rakhatA tathApi bahuta zIghra gamana karanevAlA Page #1011 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chan ambApa khApA 87 IBBAHERS da aura padArthoM kA grahaNa karanevAlA hai| netroMkA dhAraka na hokara bhI padArthoM ko dekhatA hai, kAna na honepara NOTICI bhI zabdoMko sunatA hai / vaha samasta brahmAMDako jAnatA hai paraMtu usakA jAnanevAlA dUsarA koI nahIM isa lie usa puruSako paramarSigaNa pradhAna aura mahAna mAnate haiN| paraMtu unakA mAnAhuA bhI Izvara vilakSaNa 2 racanAke dhAraka padArthoM ke utpanna karanemeM nimica kAraNa nahIM ho sakatA kyoMki unhIMkA mAnA huA muktAtmA jisaprakAra zarIrarahita honese kisI bhI kAryakI utpatti meM nimica kAraNa nahIM ho sakatA usIprakAra Izvarake bhI zarIra nahIM mAnA gayA isalie kisI bhI kAryakI utpacimeM use nimica kAraNa 5 nahIM mAnA jA sakatA / yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki muktAtmAko hama ajJa-jJAnazUnya mAnate haiM isalie vaha jagatakI utpacimeM nimitta kAraNa nahIM | kahA jA sakatA, Izvara yadyapi zarIrarahita hai tathApi vaha nityajJAnavAna hai isalie nityajJAnavAna honese vaha jagatakA nimicakAraNa ho sakatA hai ? so ThIka nhiiN| hetu; anvaya aura vyatireka donoM prakArako ra vyAptiyoMse prAyaH yukta rahatA hai tathA kevalAnvayI aura kevalavyatirekI bhI hetu hote haiM. jo ki anvaya aura vyatireka donoM prakArakI vyAptiyoMmeMse eka eka vyAtise hI bhUSita rahate haiN| yadi nityajJAnavAna honese Izvarako jagatakA kartA mAnA jAyagA to yahaoNpara nityajJAnasvarUpa hetukA anvaya aura // vyatireka donoM prakArakI vyApti nahIM isalie vaha IzvarameM jagatakA kartRtva nahIM siddha kara sktaa| zaMkA* jahAM jahAM nityajJAnatva ho vahAM vahAM jagatkartRtva honA cAhiye yaha to anvaya vyAti hai aura jahAM jahAM jagatkartRtvakA abhAva hogA vahAM vahAM nityajJAnavakA bhI abhAva hogA yaha vyatireka vyApti hai| janaka551585kalana SABASAHEBAR Page #1012 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ANLVALMANE amme yadyapi nityajJAnatva hetumeM anvaya vyApti nahIM bana sakatI kyoMki yaha nahIM kahA jAsakatA ki nitya- jJAnavAna hokara jagatakA kartA Izvarase atirikta amuka padArtha hai paraMtu yahAM vyatireka vyAptikA abhAva nahIM kyoMki hama loga jagatake kartA bhI nahIM aura nityajJAnavAna bhI nhiiN| isarItise vyatireka vyAsike balase nityajJAnatva hetu, Izvarako jagatakA kartA siddha kara sakatA hai so ThIka nhiiN| jisasamaya 7 kisI vizeSa jJAnakI apekSA na kara jJAna saMtAnakI apekSA kI jAyagI usa samaya hama bhI nityajJAnavAna 1 hai kyoMki hamAre bhI kabhI sAmAnyarUpase jJAnakA abhAva nahIM ho sktaa| yadi sAmAnyarUpase bhI jJAna kI nAsti ho jAyagI to AtmA padArtha hI na siddha ho sakegA / isarUpase jaba hamI nityajJAnavAna le siddha hogaye taba nityajJAnasvarUpa hetukI vyatireka vyApti na siddha huI isalie vaha IzvarameM jagatkartRta siddha nahIM kara sktaa| yadi vahAMpara yaha kahA jAya ki Upara jo jagatkartRtvakI siddhimeM nityajJAnava hetu diyA gayA hai vaha vizeSa jJAnakI apekSA hai| vizeSa jJAna kisIkA nitya ho nahIM sakatA isaliye hama logoMmeM nityajJAnatvakA abhAva honese nitya 5 jJAnatva hetukI viparIta vyApti siddha ho sakatI hai, koI doSa nahIM ! so ThIka nhiiN| vedhaso bodho na nityaH, bodhatvAt anyabodhavat' arthAt jisaprakAra Izvarase atirikta anya manuSyoMkA jJAna nitya nahIM usIprakAra IzvarakA bhI jJAna, jJAna honese nitya nahIM ho sktaa| isarUpase jaba IzvarakA jJAna nityajJAna hai nahIM taba nityajJAnatva hetu jagatkartRtvarUpa sAdhyako siddha nahIM kara sktaa| zaMkA Izvara hama logoMkI apekSA eka viziSTa vyakti hai isalie usakA jJAna bhI viziSTa honA cAhiye, isarItise IzvarameM jJAna bhI siddha ho sakatA hai aura vaha IzvarajJAna nitya bhI ho sakatA hai / yadi Izvarake SHRADDRECReciRIKANERAISINSE PERMISHRA SAPNA Page #1013 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -adhyAva tArA bhASA PAREEBRBRBASSADO-9- 1 jJAnako nitya na mAnA jAyagA to vaha sarvajJa bhI nahIM kahA jA sakegA kyoMki nityajJAnake abhAvameM sarvajJatvakA virodha hai ? so ThIka nhiiN| yadi Izvarake jJAnako pramANa mAnA jAyagA to usa pramANasvarUpa jJAnase phalasvarUpa jJAna arthAt pramitiko anitya kahanA paDegA kyoMki phalajJAnako savoMne anitya mAnA| hai| yahAMpara yaha na samajhanA cAhiye ki kevala pramANa jJAna hI mAna lenA paryApta hai / phalajJAnake mAnane-1 kI koI AvazyakatA nahIM ! kyoMki phalazUnya pramANapadArtha siddha hI nahIM ho sktaa| isarItise IzvarameM jaba phala jJAnakA bhI astitva hai taba phalajJAna kabhI nitya mAnA nahIM jAsakatA kyoMki vaha pramANakA kArya hai aura kArya padArtha anitya hI hotA hai isalie IzvarakA jJAna kabhI nitya nahIM ho sktaa| tathA | jaba IzvarakA jJAna nitya nahIM taba nityajJAnatva rUpa hetu jagakartRtva rUpa sAdhya ke siddha karanemeM asamartha lA hai| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki ____ hama Izvara jJAnako pramANa aura phala donoM svarUpa eka akhaMDa mAneMge ? vaha bhI ThIka nahIM / kriyA | apanese bhinna padArthameM hotI hai| yadi jJAnako pramANAtmaka aura phalAtmaka donoM svarUpa mAnA jAyagA to vaha apanA phalasvarUpa svayaM utpanna nahIM ho sakatA isaliye phalajJAnako pramANajJAnase bhinna hI mAnanA 7 pddegaa| yadi kadAcit yaha kahA jAya ki IzvarakA pramANabhUta jJAna nitya hai aura phalasvarUpa anitya hai isarUpase usameM nityasvarUpa aura | anityasvarUpa do jJAnoMkI kalpanA kareMge? so bhI ThIka nahIM / jisa kisI vizeSa bAtakI kalpanA kI hai jAtI hai vaha kisI khAsa prayojanake sUcita karaneke lie hotI hai| yadi Izvarake do jJAna mAne jAyage to una do jJAnoMke mAnanekA prayojana kahanA cAhiye / yadi yahA~para yaha ucara diyA jAya ki RSPEECHEDCIDENSARISHABASABRETORRECEBORDS | 4A 125 Page #1014 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PAREpika zarIrarahita IzvarameM sadA sarvajJatvakI siddhi hI una donoM jJAnoMke mAnanekA prayojana hai ? vaha bhI ThIka nahIM / kyoMki zaMkAkArake matameM ajJAnarUpa sannikarSa Adi sAmagrIko pramANa mAnA gayA hai tathA anityasvarUpa sadA samasta padoM ke jJAnako phala mAnA gayA hai usIse Izvara meM sarvajJatvakI siddhikI vyavasthA hai isaliye sarvajJatvakI siddhikI vyavasthAkeliye nitya aura anityasvarUpa do jJAnoMkI Izvara meM kalpanA karanA nirarthaka hai| zaMkA___Izvarako azarIra mAnA hai / azarIrake jisaprakAra iMdriyasannikarSakA abhAva hai usIprakAra usake aMtaHkaraNake sannikarSakA bhI abhAva hai isaliye sannikarSa sAmagrIko yogyatA nahIM honese sannikarSa Adi to pramANa kahe nahIM jAsakate isaliye anAdikAlIna samasta padoM kA viSayakaranevAlA nityajJAna hI pramANa mAnanA cAhiye ? so ThIka nahIM / zarIrake abhAvameM iMdriya sannikarSa vA aMtaHkaraNa saMnnikarSakI yogyatA na bhI ho tathApi AtmA aura padArtha saMnnikarSakI yogyatA hai isalie azarIra Izvara ke bhI AtmA aura padArthake sannikarSakI yogyatA rahane ke kAraNa sannikarSako pramANa mAnane meM kisI prakArako hai Apaci nahIM ho sktii| tathA yaha bhI bAta hai ki yugapat samasta padArthoM ke sAtha sanikarSa honese mahezvarake eka sAtha samasta padA. thoMkA jJAna ho jAtA hai aisA bhI koI koI mAnate haiN| isa kathanase sannikarSako hI pramANatA AtI hai Izvarake nityajJAnako pramANatA nahIM AtI isaliye 'Izvarona jaganimitta nirdehatvAt muktAtmavat' arthAt hU~ jisataraha muktAtmA deharahita hai isaliye vaha jagatakA nimitta kAraNa nahIM mAnA gayA usIprakAra Izvara bhI zarIrarahita hai isaliye vaha bhI jagatakA nimitta kAraNa nahIM bana sakatA / yaha anumAna kisI rUpase kisI bhI pramANase vAdhita nhiiN| zaMkA SCISCE PERCESCAPA CINESS +SHRSCRIBERecaste KATARIAN Page #1015 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sakarApApA A - kAla dravyako samasta padArthokI utpacimeM nimitta kAraNa mAnA hai| aura vaha azarIra padArtha hai| adhyAya 8. yadi yaha mAnA jAyagA ki jo nirdeha hotA hai vaha jagatakA nimitta kAraNa nahIM hotA to nirdeha|| zarIrarahita to kAla dravya bhI hai, vaha bhI jagatakA kAraNa na mAnA jAyagA isaliye 'Izvara jagatakA | kAraNa nahIM kyoMki vaha nirdeha hai isa anumAnameM jo nirdehatvarUpa hetu hai vaha alakSyasvarUpa kAla dravyameM bhI ghaTa jAnese vyabhicAra doSagrasta hai / so ThIka nahIM / nirdeha zabdase isa anumAnameM viziSTapuruSa mahe-se | zvarakA grahaNa hai isaliye nirdeha zabdakA artha yahAM zarIrarahita viziSTa puruSa lenA cAhiye / samasta kAryoMkI utpattimeM nimitta kAla dravya yadyapi zarIrarahita hai paraMtu vaha viziSTa puruSa nhiiN| dUsarI vAta | l yaha hai ki kAla dravya kisI vastakA nirmAtA nahIM hai kiMta kevala udAsIna kAraNa hai, udAsIna kAraNase // 6 / sRSTi Adi kisI padArtha kI racanA nahIM kI jAsakatI, racanA karanemeM buddhimAna hI samartha hai / yadyapi | jaDapadArthoMke kriyA pariNAmase bhI kArya ho jAte haiM paraMtu yahAM para kArya karanerUpa pravRti jJAnapUrvaka lI jAtI hai isaliye usakI apekSA nirdehatvarUpa hetu vyabhicarita nahIM ho sktaa| ata: Izvarako jagatake kartRtvakA abhAva siddha karanevAlA uparyukta anumAna apratihata hai kisI bhI pramANase vAdhita nahIM ho| sakatA / aura bhI yaha bAta hai ki ___anityajJAnavAna hokara bhI Izvara jAna kara samasta jagatakA utpAdaka hai isaliye vaha jagatakI | // utpacimeM nimica kAraNa hai| muktAtmAmeM jJAnakA astitva nahIM isaliya jAna kara vaha kisI bhI padArtha || 15 kA utpAdaka kAraNa na honese jagatakA nimica kAraNa nahIM ho sakatA-aisA bahutase loga mAnate haiM | 911, unakA yaha siddhAnta bhI khaDita hai kyoMki jo vAdI isa vAtako mAnanevAle haiM unake matameM zarIrarahita ECIALISTRICKAGARN ASSAKASGRESOREX Page #1016 -------------------------------------------------------------------------- ________________ B adhyAya ko jJAna zUnya mAnA hai isaliye zarIrarahita honeke kAraNa jisaprakAra unake matameM muktAtmA jJAnazUnya 15 hai usIprakAra Izvara bhI jJAnazUnya hI hai| yadi kadAcit Izvarako jJAnakA AdhAra mAnA jAyagA to muktAtmAko bhI jabarana jJAnakA AdhAra mAnanA pddegaa| kyoMki azarIravarUpase donoM samAna haiM | ityAdi vizeSa varNana zrIzlokavArtikameM vistArase kiyA gayA hai // 31 // isaprakAra yaha tattvArtharAjavAtika vyAkhyAnAlaMkArameM tIsarA adhyAya samApta huaa||3|| - ANGRESOUROASA RAMMARG FRIDADRASHEDURES Pos iti tRtiiyodhyaayH| Page #1017 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ..000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 prakAzaka pannAlAla bAkalIvAla mahAmaMtrI-bhAratIyajainasiddhAMtamakAzinI saMsthA. vizvakoSa jena, vAdhavAjAra, kalakattA. 00000000000000000000000000000000000000000... WML 00.000000000000000000.0000000000000000000 mudrakazrIlAla jaina kAvyatIrtha. jainasiddhAMtaprakAzaka pavitra presa vizvakoSa lena, bAdhavAjAra, klkttaa| Page #1018 -------------------------------------------------------------------------- ________________ shriitttvaarthraajvaartikaalNkaar| Page #1019 -------------------------------------------------------------------------- ________________ AAAA atha cturthodhyaayH| adhyAya ta0rA0 bhASA 193 'bhavapratyayo'vadhidevanArakANAM' ityAdi sthaloMpara kaI bAra deva zabdakA ullekha kiyA gayA hai paraMtu | yaha bAta nahIM mAlUma huI ki kaunase to ve deva haiM ? aura kitane haiM ? isalie una devoM ke nitrayArtha ||6|| sUtrakAra sUtra kahate haiM athavA samyagdarzanake viSayabhUna jIva aura unake trapta sthAvara rUpa bheda Upara kahe || gaye haiM unake nizcayArtha jIvake AdhArasvarUpa agholoka aura tiryaglokakI racanA to kaha dI gii| aba isase bhI vizeSa pratipAdanakelie UrdhvalokakA pratipAdana karanA cAhiye / UlokameM bahutasI // kahane yogya bAteM haiM unameM Urdhvalokake svAmiyoM ke pratipAdanapUrvaka unake AdhAroM ke vibhAgakA nirNaya Maa hotA hai isalie sUtrakAra sabase pahile Urdhalokake svAmiyoM kA nirUpaNa karate haiM devaashcturnnikaayaaH||1|| deva cAra prakArake haiM arthAta devoMke cAra samUha haiM / bhavanavAsI vyaMtara jyotiSka aura vaimAnika / devagatinAmakarmodaye sati dyutyaadyrthaavrodhaaddevaaH||1|| devagati nAmakarmakA udayarUpa aMtaraMga kAraNake rahate aura jhuti Adi vAhya kAraNoM ke rahate jo sadA dedIpyamAna raheM unakA nAma deva hai / zaMkA___ jAtivAcaka ekavacanAMta bhI zabda bahuta padArthoM kA pratipAdaka mAnA jAtA hai| 'devAzcaturNikAyA'lA 993 | yahA~para bhI deva zabda jAtivAcaka hai isalie 'devAzcaturNikAyAH' isa vahuvacanAMta deva zabda ke sthAnapara A AAAACAREADABADSHAHR GURURAHALALABUSPACLE Page #1020 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'devazcaturNikAya' yaha ekavacanAMta deva zabdakA prayoga hI upayukta hai ataH 'devazcaturNikAyaH" aisA hI ullekha karanA cAhiye ? so ThIka nhiiN| kyoMki bahutvanirdezoM'targatabhedapratipattyarthaH // 2 // iMdra sAmAnika trAyastriMza Adi aura Ayu Adike bhedase devoM ke bahutase bheda haiM una sabake janAnekelie 'devAzcaturNikAyA: yahAMpara bahuvacanAMta deva zabdakA ullekha kiyA gayA hai| svadharmavizeSApAditasAmarthyAt nicIyaMta iti nikaayaaH||3|| devagatinAma karmake udayasvarUpa jo nijI vizeSa dharma usakI sAmarthya se jo samUhasvarUpa ho unakA nAma nikAya hai arthAt nikAya zabdakA yahAM saMghAta artha hai| jinameM cAra nikAya hoM ve caturNikAya ' kahe jAte haiN| ve cAro nikAya bhavanavAsI vyaMtara jyotiSka aura vaimAnika haiN||1|| chaha lezyAoM se uparyukta bhavanavAsI Adi nikAyoMmeM kitanI lezyAyeM hotI haiM sUtrakAra isa / viSayakA spaSTIkaraNa karate haiM _ AditastriSu pItAMtalezyAH // 2 // pahileke tIna prakArake devomeM arthAta bhavanavAsI vyatara aura jyotiSkoMmeM pIta lezyA taka arthAt / kRSNa nIla kApota aura pIta ye cAra lezyA haiN| Adita iti vacana viparyAsanivRttyayaM // 1 // / aMta aura madhyake grahaNake niSedhArtha sutrameM 'AditaH' zabdakA ullekha kiyA gayA hai arthAt cAro Page #1021 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ma SEAS madhyAna - ---- 6 nikAyoMmeM Adike tIna nikAyoMmeM pIta paryaMta lezyA hai aMtake tIna nikAyoMmeM vA madhyake tIna nikA. parAyoMmeM nahIM hai| Adita' zabdakA artha AdimeM honevAlA hai / vyekanivRttyarthaM trigrahaNaM // 2 // do vA eka nikAyakI nivRcikelie sUtrameM tri zabdakA grahaNa kiyA gayA hai arthAt do vA eka || nikAyameM pItaparyaMta lezyA nahIM hai kiMtu Adike tInoM nikAyoMmeM haiN| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki do vA eka nikAyameM pItaparyaMta lezyA nahIM haiM, yahI trizabdake ullekhakA phala kyoM, cAro nikAyoMmeM pItaparyaMta lezyA nahIM hai yaha kyoM nahIM ? isakA samAdhAna yaha hai ki sUtroM AditaH' isa zabdakA bhI ullekha hai usakI sAmarthyase cAro nikAyoMmeM pItaparyaMta lezyAoMkA saMbhava nhiiN| kyoMki cauthI nikAyako Aditva nahIM prApta ho sakatA yadi kadAcit cAro nikAyoMmeM pItaparyaMta lezyA kahanI hotI taba phira 'AditaH' zabdakA ullekha nirarthaka thaa| lezyAvadhAraNArtha pItAMtavacanaM // 3 // ___ Upara, chaha lezyAyeM kahI gaI haiM unameM bhavanavAsI Adi tIna nikAyoMmeM cAra lezyAoMke pratipAdana karanekelie sUtrameM pItAMta zabdakA ullekha kiyA gayA hai| pItakA artha teja hai / jina lezyAoM ke aMtameM pIta lezyA ho ve pItAMta kahe jAte haiM tathA jina devoMke pItAMta lezyA hoM ve pItAMtalezya kahe jAte haiN| tAtparya yaha hai ki-Adike bhavanavAsI vyaMtara aura jyotiSka tInoM nikAyoM meM devoMkI kRSNa nIla kApota aura pIta ye cAra lezyA hotI haiM // 2 // vizeSa-yadi "AditastriSu pItAMtalezyA:" isakI jagaha lAghavArtha "trinikAyAH pItAMtalezyAH' - WISHESABREASTROOPRRIANERY E ARABINDABASINE ER L Ma music Page #1022 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Click heroke-%% / aisA sUtra banAyA jAyagA to bhavanavAsI vyaMtara aura jyotiSka ina tInoM prakArake devoMke pItaparyaMta hai lezyA hotI hai yaha abhISTa artha siddha na ho sakegA kyoMki 'trinikAyA" aise kahanepara madhya aura aMtakI bhI tIna nikAyoMkA grahaNa ho sakatA hai yadi "AyeSu pItAMtalezyA" aisA sUtra banAyA jAyagA B| taba bhI abhISTa artha na siddha hogA kyoMki Adike nikAyameM jo deva honevAle hoM ve Adya kahe jAyage. isalie Adya padase bhavanavAsI Adi tIna nikAya nahIM lie jA sakate jaisA sUtra hai vahI upayukta hai| bhavanavAsI Adi nikAyoMke aMtarbheda pratipAdana karanekelie sUtrakAra sUtra kahate haiM dazASTapaMcabAdazavikalpAH klpoppnnpryNtaaH||3|| kalpavAsI paryaMta ina cAro prakArake devoMke kramase daza ATha pAMca aura vAraha bheda haiN| aryAta daza hai prakArake bhavanavAsI, ATha prakAra ke vyaMtara, pAMca prakAra ke jyotiSka aura bAraha prakAra ke kalpopapanna vA * kalpavAsI deva haiN| caturNA dazAdimiryathAsaMkhyamamisaMbaMdhaH // 1 // bhavanavAsI Adi cAro nikAyoMkA daza Adi saMkhyA zabdoMke sAtha yathAsaMkhya saMbaMdha hai / isa yathAsaMbaMdhase daza prakArake bhavanavAsI, ATha prakArake vyaMtara, pAMca prakArake jyotiSI aura bAraha prakA. rake vaimAnika deva haiM yaha spaSTa artha hai / kalpavAsI devaH vaimAnika deva kaha jAte haiN| kalavAsiyoMka hU~ vAraha bheda kahe gaye haiM isaliye samasta vaimAnika devoM kA bAraha bhedoM meM hI aMtarbhAvakI zaMkA hone para usa hai zaMkAkI nivRcikaliye vArtikakAra kahate haiM kalpopapannaparyaMtavacanaM aveyakAdivyudAsArtha // 2 // * ABRAPARISARGREEEEEEBARDAS5 Page #1023 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Sotes aveyaka AdikA Age ullekha kiyA jAyagAusakA kalpavAsiyoM meM aMtarbhAvana samajhA jAya isaliye | sUtrameM 'kalpopapannaparyaMta' zabdakA ullekha kiyA hai / arthAt solaha svarga paryaMtake devoMko kalpavAsI kahA | PI adhyAya jAtA hai isaliye bAraha bheda unhIMke haiN| solahaveM svargake Upara deva kalpAtIta haiM. unakA aMtarbhAva ina bAraha bhedoMke bhItara nahIM hai / vArtikakAra kalpazabdapara vicAra karate haiM iMdrAdivikalpAdhInakaraNatvAtkalpA rUDhivazAta // 3 // ___Ageke sUtrameM iMdra sAmAnika Adi daza bheda kahe jaayge| jahAM para una daza bhedoMkI kalpanA ho / hai una sthAnoMko kalpa kahA jAtA hai| saudharma aizAna Adi Age kahe jAnevAle solaha svargoM meM iMdra Adi hai| daza bhedoMkI kalpanA hai isaliye unakI kalpa saMjJA hai| zaMkA___ bhavanavAsI devoMmeM bhI iMdra sAmAnika Adidaza bhedoMkI vidyamAnatA hai ataH yadi yaha kahA jAyagA ki jahA~para iMdra Adi daza bhedoMkI kalpanA ho usa sthAnakA nAma kalpa hai taba bhavanavAsI devoMke rahane / ke sthAnako bhI kalpa kahanA hogA isarItise solaha svarga hI kalpa nahIM kahe jAsakate kiMta bhavanavA-|| siyoMke rahane ke sthAna kharabhAga Adi bhI kalpa kahe jAyage ? so ThIka nahIM / vArtikameM 'rUDhivazAt / / itanA vizeSa pada aura bhI diyA hai arthAt jisa sthAnakA kalpa yaha nAma rUDha ho vahI sthAna kalpa kahA jAsakatA hai anya nahIM / solaha svargoMkA hI kalpa yaha nAma rUDhise hai, bharanavAsiyoMke rahane ke sthAnakA nahIM isalie solaha svarga hI kalpa kahe jAsakate haiM, bhavanavAsiyoMke rahaneke sthAna nhiiN| kalpa-svargoM meM jo utpanna hoM unheM klpopapanna kahate haiM aura jahAMpara kalpopapanna takake devoMkA grahaNa ho ve kalpopapannaparyaMta kahe jAte haiN| kalpeSu upapannAH kalpopapannAH' yahA~para saptamI tatpuruSa samA 126 - AASPASABALASSAURBACAECES Page #1024 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya QC ESRA-CA hU~ sakA vidhAna sAdhanaM kRtA bahulaM / / 3 / 30' isa sUtrase athavA mayUravyaMsakAdigaNameM pATha honese 'mayUrahai vyasakAdayazca / / 3 / 63 / isa sUtrase samajha lenA cAhiye // 3 // upayukta devoMkA hI vizeSa pratipAdana karanakolaye sUtra kahate haiMiMdrasAmAnikatrAyastriMzapAriSadAtmarakSalokapAlAnIkaprakIrNakA bhiyogyaaklpissikaashcaikshH||4|| bhavanavAsI Adi cAroM prakArake devoMmeM iMdra sAmAnika trAyastriMza pAriSada AtmarakSa lokapAla anIka prakIrNaka Abhiyogya aura kilviSika ye daza daza bheda hote haiN| paramaizvaryAdiMdravyapadezaH // 1 // anya devoM meM na pAI jAya aisI aNimA mahimA Adi aneka RddhiyoMse jo parama aizvaryako prApta ho so iMdra haiN| ttsthaanaarhtvaatsaamaanikaaH||2|| jinake rahane ke sthAna Ayu vIrya parivAra aura bhoga upabhoga Adi to iMdrake hI samAna ho paraMtu AjJA aura aizvarya iMdrake samAna na hoM ve sAmAnika deva kahe jAte haiN| samAne bhavAH sAmAnikAH arthAt sthAna Adise jo samAna hoM ve sAmAnika kahe jAte haiM samAnazabdase "samAnAcadAdezva" 3 / 2 / 1-sAdhana kAraka mAMta kRdaMtena saha bahulaM paso bhavati / zandAvacaMdrikA pRSTha saMkhyA 21 / 2-mayaravyasakAdayaH zabdAH pasaMhAH gaNapAgadeva nivAtyante / zabdArNavacaMdrikA pRSTha sakhyA 24 / 1-samAnAt samAnAdeva ThayA syAt / 'samAne bhavAH sAmAnikAH devAH' padArNavacaMdrikA pRSTha saMkhyA 95 / MISRORSEENSORE Page #1025 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SHORECA ALSOCHAM S 199 / isa sUtrase ThaN pratyaya karanepara sAmAnika zabda siddha huA hai| ye sAmAnika jAtike deva iMdrake pitA guru aura upAdhyAyake samAna pUjya hote haiN| mNtripurohitsthaaniiyaastraaystrishaaH||3|| jisaprakAra rAjAoMke maMtrI purohita Adi hitakI zikSA denevAle hote haiM usIprakAra jo deva | iMdrako maMtrI purohitake samAna hitakArI zikSA denevAle hoM ve trAyastriMza jAtike deva kahe jAte haiN| (ina devoMkA trAyastriMza yaha nAma sArthaka hai kyoMki ye tetIsa hI hote haiM) 'trayastriMzati jAtAH trAya- 11 triMzAH' arthAt tetIsoM meM jo utpanna hoM ve trAyastriMza deva kahe jAte haiN| yahAMpara trayastriMzat zabdase | 'tatra jAtaH' arthameM aN pratyaya kiyA gayA hai tathA 'dRSTa nAmni ca jAte ca aNa DidvA vidhIyate' arthAt ||3|| / 'tatra dRSTa' isa arthameM, 'nAma' arthameM aura 'tatra jAta' isa arthameM jo aN pratyaya AtA hai vaha Dit vikalpa || se hotA hai| yaha bhI vyAkaraNa zAstrakA vacana hai / trAyAstriMza yahAMpara 'tatra jAta' arthameM aN pratyayakAra kA vidhAna hai isaliye trayastriMzat zabdase jo aN pratyaya kiyA gayA hai vaha Dit hai / jo Dina hotA hai arthAt / jisakA DakAra isaMjJaka jAtA hai usakI TikA lopa ho jAtA hai yaha bhI vyAkaraNakA siddhAMta hai| try-hai| striMzat zabdameM TisaMjJaka 'at' hai usakA lopa honepara aura zakAra akArameM mila jAnepara evaM Adi / vRddhi arthAt "tra" meM jo akAra hai usako dIrgha honepara trAyastriMza zabda banA hai / zaMkA- . , jahAM para do padArtha bhinna bhinna hote haiM vahIM para vRtti hotI hai| trayastriMzat aura trAyastriMza yhaaNpr| to bheda hai nahIM phira 'trayAviMzati jAtAsAyastriMzA yaha jo vatti mAnI gaI hai vaha ayakta hai? so ThIka nhiiN| trayastriMzat saMkhyAna-saMkhyAvAcaka zabda hai aura trAyastriMza yaha saMkhyeya zabda hai / jisa samaya | EARDAR -GhusalheartBCHER Page #1026 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya *SAIRIDISH | saMkhyAna aura saMkhyeyakI bheda vivakSA mAnI jAyagI usasamaya trayAstraMzat rUpa saMkhyAna AdhAra hogaa| 4 aura trAyastriMza Adheya hogA isarItise AdhAra aura AdheyakI vidyamAnatAmeM donoMmeM bheda rahanese upa yukta vRtti vAdhita nhiiN| athavA- hRtaH 3 / 1 / 82 / yahAMpara 'hRt' esA eka vacanAMta zabdakA hI ullekha upayukta thA phira 'hRtaH' TU yaha bahuvacanAMta jo ullekha kiyA gayA hai usakI sAmarthyase svArthameM bhI aN Adi pratyayoMkA vidhAna hai mAnA gayA hai isaliye jisaprakAra 'aMte bhavaH aMtimaH' yahAMpara aMta zabdase svArthika Dimac pratyaya kara | aMtima zabdakI siddhi mAnI hai usIprakAra trayastriMzadeva trAyatriMzaH' yahAMpara trayastriMzat zabdase svArthameM aN pratyaya karanepara trAyastriMza zabda banA hai isaliye koI doSa nahIM hai| vayasyapIThamardasadRzAH paarissdaaH||4|| jo deva iMdrakI sabhAmeM baiThanevAle hoM arthAt iMdrakI jo vAhya abhyaMtara aura madhyako tInoM prakArako sabhAmeM baiThanevAle hoM ve pAriSada deva haiN| ye devagaNa mitrake samAna iMdrakI pichADI dAbakara arthAt iMdrako Age biThAkara baiThate haiN| ___ AtmarakSAH shirorkssopmaaH||5|| ___ aMgarakSakoMke samAna jo deva iMdrakI rakSA karanevAle hoM ve AtmarakSa deva haiN| ye deva sadA mAraneke | lie udyata rudrapariNAmI vIra veSake dhAraka aura iMdrakI pITha pIche khaDe rahate haiN| zaMkA... hRta ityayamAdhikAro veditavyaH, A icaH / zabdArNavacandrikA pRSTha saMkhyA 78 / siddhAMtakaumudImeM isa sUtrakI jagaha 'taddhitAH 4 / 1 / 76 yaha sUtra hai| +BKDN0RRiekuta AROPERAIBABAADBE Page #1027 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 bhASA 1001 iMdra ko apane nAzaka kucha bhI zaMkA nahIM rahatI aura na kisI zatrukA use bhaya hI rahatA hai phira ina AtmarakSa devoMkI use AvazyakatA nahIM ho sakatI, unakI kalpanA karanA vyartha hai ? so ThIka nahIM / RddhivizeSa-aizvaryakA ThATabATa dikhalAne kelie aura AtmarakSa devoMkI iMdrapara ghaniSTha prIti hai yaha pragaTa karane ke lie athavA ina saba parikaroM ko dekhakara iMdra ko vizeSa AnaMda AtA hai isalie unakI Ava zyakatA hai isalie unakI kalpanA nirarthaka nahIM / ArakSa kArthacarasamAH lokapAlAH // 6 // lokako pAlana karanevAle lokapAla kahe jAte haiM / ye lokapAla deva ghanake utpAdaka kotavAla ke samAna nAgararakSaka haiN| " daMDasthAnIyAnyanIkAni // 7 // piyAdA azva vRSabha ratha istI gaMdharva aura nartakI ye sAta prakArakI iMdra kI senA ke deva daMDasthAnIya anIka kahe jAte haiM / prakIrNakAH paurajAnapadakalpAH // 8 // jisaprakAra rAjAoM ko pura aura nagaranivAsI jana prItike kAraNa hote haiM usIprakAra jo deva iMdrakI prItike kAraNa haiM ve prakIrNaka deva haiM / AbhiyogyAH dAsasamAnAH // 9 // jisaprakAra yahA~para dAsa-bhRtya vAhana Adi kArya karate dIkha paDate haiM usIprakAra jo deva vAhana savArI Adi bAtoM se iMdrakA upakAra karate haiM ve Abhiyogya deva haiM / jisaprakAra 'catvArazra te varNaH mammIce 1001 Page #1028 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya caturvarNAH, caturvaNe bhavAzcAturvaryAH yahA~para caturvarNa zabdase svArtha yaN patyAkA vidhAna hai usIprakAra Abhimukhyena yogaH, abhiyogaH, abhiyoge bhavA 'AbhiyogyA' yaoNpara bhI abhiyoga zabdase svArthameM yaN pratyayakara Abhiyogya zabdakI siddhi mAnI hai| arthAt jo deva ghoDA hAthI banakara dAsa ho sadA iMdrakI sevA karate haiM ve Abhiyogya deva kahe jAte haiM / athavA___ abhiyoge sAdhavaH, AbhiyogyAH, vA abhiyogamaItIti AbhiyogyAH arthAt jina devoMkA svabhAva savArI Adi dvArA dAsavRtti karanekA ho vA dAsavRcirUpa jo vAhana AdikA kArya karanemeM samartha hoM ve Abhiyogya deva haiM isaprakAra sAdhu artha vA yogya arthameM yaN pratyaya karanese bhI Abhiyogya zabdakI siddhi hai| aMtyavAsisthAnIyAH kilvissikaaH||10|| kilviSakA artha pApa hai jinake viziSTa pApakA udaya ho ve killiSika kahe jAte haiN| ye kilipika jAtike deva nagarake aMtameM isa lokake cAMDAloM ke samAna nivAsa karate haiN| ekaza iti vIpsArthe zas // 11 // 'ekaikasya nikAyasya iti ekaza' isaprakAra vIpsA arthameM yahAM eka zabdase zas pratyaya mAnakara 'ekaza' zabdakI siddhi huI hai / arthAt eka eka nikAyake iMdra Adi bheda haiN| . vizeSa-yahA~para yaha zaMkA na karanI cAhiye ki iMdra Adi utcama aura nikRSTarUpase devoMkA aisA bheda kisa taraha ho jAtA hai ? kyoMki devagati nAma sAmAnya puNya karmake udayase jisaprakAra jIva deva hojAte haiM / bhavanavAsI Adi viziSTa deva nAmakarmake udayase bhavanavAsI Adi ho jAte haiM usIprakAra SociecksCHESCRIKkHarekNGESANEKARUARRESS Page #1029 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAvA cArA bhASA | SSSSSSBIRBALA iMdra sAmAnika Adi jaisA uttama madhyama jaghanyasvarUpa nAmakarmakA udaya hotA hai usake saMbaMdhase jIva | iMdra Adi ho jAte haiN||4|| eka eka nikAyake iMdra Adi daza daza bheda haiM aisA sAmAnyarUpase kahA gayA hai isalie cAro nikAyoMmeM daza daza bhedoMkA sAmAnyarUpase prasaMga Anepara sUtrakAra isa sAmAnyasvarUpa kathanakA apavAdasvarUpa vizeSa kathana karate haiM . trAyastriMzalokapAlavA vyaMtarajyotiSkAH // 5 // ___ vyataradeva aura jyotiSkadeva trAyastriMza aura lokapAla devoMse rahita haiM arthAtyaMtara aurajyotiSka | devoMmeM ye do bheda nahIM haiN| vyaMtara aura jyotiSka nikAyoMmeM trAyastriMza aura lokapAloMko choDakara bAkI ke ATha ATha vikalpa haiM / arthAt trAyastriMza aura lokapAla devoM ke hone trAyastriMza aura lokapAla nAmaka viziSTa nAmakarmakA udaya kAraNa hai / vaha viziSTa nAmakarmakA udaya ina donoM nikAyoM meM nahIM hai isalie ina donoM nikAyoM meM trAyastriMza aura lokapAla ina do vikalpoMko choDakara zeSa ATha vikalpa haiM // 5 // uparyukta cAro nikAyoM se pratyeka nikAyameM eka eka hI iMdra hai athavA anya kucha vizeSa pratiniyama hai ? sUtrakAra isa zaMkAkA spaSTIkaraNa karate haiM puurvyohiidraaH||6|| pahileke do nikAyoMmeM arthAt bhavanavAsI aura vyaMtaroM ke pratyeka bhedameM do do iMdra haiN| . 1-lokavArtika / RSSINERSONALISARORASRHARU Page #1030 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya pUrvayoriti vacanaM prathamadvitIyanikAyapratipattyartha // 1 // / sUtrameM jo pUrvayo' yaha vacana hai vaha Adike do nikAyoMke grahaNArtha hai arthAt bhavanavAsI aura vyaMtara donoM nikAyoMmeM do do iMdra haiN| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki pUrva zabda pahile nikAyakA to grAhaka ho sakatA hai dUsarA nikAya to pUrva ho nahIM sakatA isaliye / dUsare nikAyakA pUrva zabdase grahaNa kaise hogA ? usakA samAdhana yaha hai ki jisaprakAra dusarekI apekSA pahilA pUrva kahA jAtA hai usIprakAra tIsarekI apekSA dUsarA bhI pUrva kahA jA sakatA hai isaliye yahAM tIsarekI apekSA dasarA nikAya pUrva honese pUrva zabdase dUsare nikAyakA grahaNa abAdhita hai| yadi kadA1 cit yahAMpara yaha kahA jAya ki-.. jisa taraha tIsarekI apekSA dUsareko pUrva mAnakara pUrva zabdase dUsare nikAyakA grahaNa kara liyaa| tU jAtA hai- usIprakAra cauthekI apekSA tIsarA bhI pUrva hai isaliye sUtrameM sthita pUrva zabdase tIsare nikAyakA // bhI grahaNa kara lenA cAhiye isarItise pahile aura dUsare nikAyoMmeM hI do do iMdra haiM yaha kahanA bAdhita hai ? so ThIka nhiiN| pahile bhavanavAsI nikAyako to pUrva kahanA hI pdd'egaa| usake samIpameM dUsare nikA yakA hI pratipAdana hai tIsarekA nahIM isaliye pratyAsatti saMbaMdhapse pahale ke samIpa dUsarA hI par3atA hai isI ||5 6 liye pUrva zabdase dUsare hI nikAyakA grahaNa ho sakatA hai tIsarekA nhiiN| pUrva zabda dvivacana hai isaliye Adike dokA hI grahaNa hogA / zaMkA devoMke samUhakA nAma nikAya hai| nikAya devoMse bhinna padArtha nahIM isarItise jaba nikAya aura | hai iMdroMme ApasameM bheda nahIM taba pahileke do nikAyoM meM do do iMdra haiM yaha bhinna rUpase nirdeza nahIM karanA cAhiye kiMtu abhinna rUpase hI nirdeza yukta hogaa| vArtikakAra isakA uttara dete haiM EHENSTRISTRI 100 Page #1031 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 0rA0 BBCHECARBH . samUhasamUhinoH kathaMcidAtaratvopapattermedavivakSA // 1 // nAma svarUpa aura prayojana Adike bhedase samUha aura samUhI arthAt jinakA samUha hai una padA-16 |au~kA lokameM kathAcit bheda dekhA jAtA hai jisaprakAra yaha rAzi cAvaloMkI hai / yaha vana AmravRkSoMkA hai| hai| yahAMpara yadyapi rAzime cAvala aura vanase AmravRkSa bhinna nahIM kiMtu rAzisvarUpa hI cAvala aura hai vanasvarUpa hI AmravRkSa haiM tathApi nAma Adike bhedase unakA ApasameM bheda mAnA jAtA hai usIprakAra nAma | aura svalakSaNa Adike bhedase devoMkA bhI nikAyase kathaMcit bheda hai isarItise nikAya aura devoMkA ApasameM kathaMcita arthAt nAma svalakSaNa prayojana Adise bheda mAnanepara pahile do nikAyoMmeM do do| | iMdra haiM yaha adhikaraNa rUpase athavA Adike donoM nikAyasaMbaMdhI do do iMdra haiM yaha saMbaMdhI rUpase nirdeza ayukta nhiiN| . hIMdrA ityaMta tavIpsArthoM nirdeshH||3|| jinake do do pAda hoM ve dvipadika kahe jAte haiM evaM jinake tIna tIna pAda hoM ve tripadika kahe || jAte haiM jisaprakAra yahAM para vIpsAgarbhita nirdeza mAnA hai usIprakAra jinake do do indra hoM ve vIMdra | kahe jAte haiM yahAMpara bhI 'dIdrAH' yaha vIpsAgarmita nirdeza hai| yadi yahA~para yaha kahA jAya ki-.. vIpsA arthameM vun pratyayakA vidhAna mAnA hai| dvipadikA tripadikA yahAMpara vuna pratyayakA vidhAna | hai isaliye yahA~para vIpsA artha mAnA jA sakatA hai| dvIMdrAH' yahAMpara vun pratyaya hai nahIM isaliye yahAM | para vIpsA artha nahIM liyA jA sakatA ? taba isakA samAdhAna yaha hai ki-jisake sAta sAta pace hoM vaha saptaparNa aura jisake ATha ATha paira hoM vaha aSTApada kahA jAtA hai, yahAMpara jisaprakAra vun pratyayake chaAGECASTADASRECIBRBRBRBcha ANBARGANGANGA 1 127 ACADRI Page #1032 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya na rahanepara bhI vIpsA arthakI pratIti hai usIprakAra 'dvIMdrAH ' yahA~para bhI vun pratyayake abhAvameM vIpsA artha liyA jAsakatA hai| vIpsA arthaka viSayabhUta ve do do iMdra kauMna mAne gaye haiM vArtikakAra isa viSayakA spaSTIkaraNa karate haiM bhavanavAsiyoMke asurakumAra Adi daza bheda haiM unameM asurakumAroMke camara aura vairocana ye do cha 1 indra haiN| nAgakumAroMke caraNa aura bhUtAnaMda, vidyutkumAroMke harisiMha aura harikAMta, suparNakumAroMke veNudeva aura veNughArI, agnikumAroMke agnizikha aura agnimANava, bAtakumAroMke vailaba aura prabhaM. jana, stanitakumAroMke sughoSa aura mahAghoSa, udadhikumAroMke jalakAMta aura jalaprabha, dvIpakumAroMke pUrNa hai aura vaziSTa evaM dikkumAroMke amitagati aura AmitavAhana ye do indra haiN| . vyaMtaroMke kinnara aura kiMpuruSa Adi ATha bheda mAne haiM unameM kinnaroMke kinnara aura kiMpuruSa ye do iMdra haiN| kiMpuruSoMke satpuruSa aura mahApuruSa, mahoragoMke atikAya aura mahAkAya, gadhoMke gItarati 1 aura gItayaza, yakSoMke pUrNabhadra aura maNibhadra, rAkSasoM ke bhIma aura mahAbhIma, pizAcoMke kAla aura mahA kAla, bhUtoMke pratirUpa aura apratirUpa ye do iMdra haiM // 6 // . devoMkA kaisA sukha hai ? sUtrakAra usa sukhake jJApanArtha sUtra kahate haiM ' kAyapravIcArA A aizAnAt // 7 // aizAna vargaparyaMtake devoMmeM arthAt bhavanavAsI vyaMtara jyotiSkoMmeM tathA saudharma aizAna do svagoMke haiM devoMmeM manuSya Adike samAna zarIrase kAma sevana hotA hai| maithunopasevanaM prviicaarH||1|| CASTISGARIKAAMRPATRIKA-SCIE.. Modelabrao-RRESPARRORS 100 Page #1033 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PEGEOGSPRESENTER KISABHEEBARMEROJGIRECORDSPENSAR strI puruSake saMyogase jAyamAna sukharUpa kAryakA nAma maithuna hai / usa maithunakA sevana karanA | adhyAya 5. pravIcAra kahA jAtA hai| pra aura vi upasargapUrvaka cara dhAtuse saMjJA arthameM ghaJ pratyaya karanepara pravIcAra | | zabda siddha huA hai| pravicaraNaM pravIcAraH' yaha usakI vyutpaci hai / maithunakA-vyavahAra' yaha usakA artha hai| jinake kAya-zarIrameM pravIcAra-maithunakA sevana ho ve kAyapravIcAra kahe jAte haiN| AgrahaNamamividhyartha // 2 // . 'A aizAnAt' yahA~para AG abhividhi arthameM hai / arthAt aizAna svargaparyaMta takake devoMmeM kAyase pravIcAra hai / jisakA svAmI IzAna iMdra ho vaha aizAna kahA jAtA hai| yahA~para IzAna zabdase 'tasyedaM / 'usakA yaha' isa arthameM aMN pratyayakA vidhAna hai| 'aizAna' yaha dUsare svargakA nAma hai / AG upasargakA || / artha-isa aizAna svargase lekara nIceke deva arthAt bhavanavAsI vyaMtara jyotiSka saudharma aura aizAna svargavAsI deva sakliSTa karmake udayase manuSyoM ke samAna strIke viSayasukhakA anubhava karate haiM, yaha hai| yahAMpara yaha zaMkA nahIM karanA cAhiye ki 'A aizAnAt' kI jagaha 'prAgaizAnAta' aisA ullekha kyoM nahIM kiyA gayA ? kyoMki yadi prAk zabdakA ullekha hotA to aizAna svargake pahileke deva kAyase mnussyoNke| samAna maithuna sevana karanevAle haiM yaha artha hotaa| aizAna svargake devoMmeM kAyapravIcAra siddha nahIM hotaa| AG grahaNa karanese aizAna svargake devoMmeM bhI kAyapravIcAra siddha hotA hai kyoMki aizAna svargako vyAta || kara kAyapravIcArakA vidhAna hai isaliye sUtrameM AG kA hI ullekha ThIka hai| 1 tasya svaM / 3 / 102.| tasyeti tAsamarthAt svamiti sambandhini dvitIye yathAvihitaM tyo bhavati / isa sUtrase aizAna yahAMpara 18/15 | aNa pratyaya hubhA hai / zabdArNavacandrikA | pRSTha 102 / atopati Page #1034 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya HALAL asaMhitAnirdezo'saMdehAthaH // 3 // A aizAnAta yahAM saMdhi ho jAnepara 'aizAnAt' aisA hotA hai paraMtu aizAnA aisA saMdhiviziSTa se ullekha na kara jo 'A aizAnAt' yaha saMdhirahita ullekha kiyA gayA hai vaha saMdehake dUra karaneke liye hai| yadi aizAnAt' aisA hI ullekha hotA to yahA~para yaha saMdeha ho sakatA thA ki 'aizAnAt yaha ullekha | aizAna svargatakake devoMmeM kAyapravIcAra pratipAdanakolaye AG garbhita hai athavA yahAMpara pUrvadizA vAcaka prAk vA pUrva zabdakA adhyAhAra hai ? 'A aizAnAt' aisA saMdhirahita ullekha rahanepara koI saMdeha nahIM hotA isaliye sUtrameM saMdhirahita ullekha saMdehake nirAkaraNArtha hai / athavA yadi yaha saMzaya na bhI hotA to bhI 'pUrvayodrAH ' isa sUtrase yahAMpara pUrvayoH' kA adhikAra honese | usakI anuvRtti AtI aura usase aizAna svargase pUrvake do sthAnoMke devoMmeM hI kAyapravIcAra hai aise avadhirUpa kathanase AniSTa artha svIkAra karanA paDatA kyoMki bhavanavAsI vyaMtara jyotiSka saudharmasvagavAsI aura aizAnasvargavAsI devoMmeM kAyapravIcAra mAnA hai| 'pUrvayoH' isa dvivacanAMta pUrvazabdakI anucise yaha iSTa artha nahIM siddha hotA parantu 'A aizAnAta' aise saMdhirahita ullekhase iSTa artha siddha ho jAtA hai isaliye upayukta aniSTa arthakI 'nivRcike liye bhI 'A aizAnAta' yaha saMdhirahita ullekha | Avazyaka hai||7|| bhavanavAsI vyaMtara jyotiSka saudharmasvargavAsI aura aizAna svargavAsI devoMke sukhasvarUpakA jJAna ho gayA parantu bAkIke devoMke kyA aura kaisA sukha hai ? yaha nahIM mAlUma huA isaliye sUtrakAra ava usa sukhakA pratipAdana karate haiM Acti Page #1035 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0rA0 bhASA CASEASRASACREASECOBBE zeSAH shrpruupshbdmnHprviicaaraaH||8|| madhyAMva bAkI Uparake svargoMke deva sparza karanese, rUpa dekhanese, zabda sunanese aura vicAramAtra karanese pravI-150 cAra vA kAmasevana karanevAle haiN| sUtrameM jo zeSa zabdakA ullekha kiyA gayA hai vArtikakAra usakA prayoga hU~ jana batalAte haiM ___ uktAvaziSTasaMgrahArthaM zeSagRhaNaM // 1 // ___ Upara jitane devoMkA ullekha kiyA gayA hai unase bAkIke devoMke grahaNArtha sUtrameM zeSagrahaNa hai| ve deva yahAMpara sanatkumAra mAheMdra Adi kalpavAsI hI lenA cAhiye / yadi yahAMpara zeSa grahaNase sAmAnyase samasta devoMkA grahaNa hogA to aveyaka Adi sarvArthasiddhiparyaMtake deva bhI liye jAyage phira ||| 'pare'pravIcArA' arthAta aveyaka Adike deva pravIcArarahita haiM yaha jo AgekA sUtra kahA gayA hai usakA kucha bhI artha nizcita na honese use nirarthaka hI mAnanA paDegA isaliye yahA~para zeSagrahaNase sanatkumAra Adi kalpavAsI devoMkA hI grahaNa hai| sparzazca rUpaM ca zabdaca manazca sparzarUpazandamanAMsi, sparza| rUpazabdamanaHsu pravIcAro yeSAM ta ime sparzarUpazabdamanaHpravIcArAH, yaha yahA~para baMdagarbhita vahuvrIhi samAsa hai| shNkaavissyvivekaaprijnyaanaadnirdeshH||2|| dvayoIyoriti vacanAtsiddhiriti cennArSavirodhAt // 3 // iMdrApekSayeti cennAnatAdiSu doSAt // 4 // 'zeSAH sparzarUpazabdamanaHpravIcArAH' aise sUtrake ullekha rahane para amuka deva sparzapravIcAra haiM 2009 | amuka rUpapravIcAra haiM ityAdi bhinna bhinna rUpase viSayakA jJAna nahIM hotA isaliye uparyukta sUtrameM 'dvayo *SABSCASGANAMASSASSPORal - Page #1036 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya dvayoH' aisA pada aura joDa denA cAhie jisase do svargoM ke rahanevAle deva sparzapravIcAravAle haiN|" 5 Age do svagoM meM rahanevAle rUpapravIcAravAle haiM / ityAdi rUpase spaSTa artha ho jAyaM so ThIka nhiiN| aisA mAnanese Agamavirodha hotA hai kyoMki sAnatkumAra aura mAheMdra svargake deva sparzapravIcAravAle haiM / brahma brahmocara lAMtava aura kApiSTa svarganivAsI deva rUpapravIcAravAle haiN| zuka mahAzukra zatAra aura sahasrAra svarganivAsI deva zabdapravicAra haiM evaM Anata prANata AraNa aura acyuta svarganivAsI / deva manaHvicAra haiM, aisA AgamameM kahA gayA hai| arthAt do do svargoM meM rahanevAle deva 'sparza pIcAra vAle' Adi mAne jAyage to Agamase yaha kathana viruddha kahanA paDegA kyoMki AgamameM cAra cAra / svargoM ke deva bhI rUpapravIcAra Adi kahe gaye haiN| yadi yahAM para yaha ucara diyA jAya ki / 'dvayordvayo' kA artha do do iMdrasaMbaMdhI devoMmeM sparzapravIcAra Adi haiM aisA kareMge taba to Agapase / kucha virodha nahIM hogA arthAt sAnatkumAra aura mAheMdra svargoM meM do do iMdra haiM aura una svA~ke rahanevAle deva sparzagravIcAravAle haiN| brahma brahmocara svargoM meM eka iMdra aura lAMtava kApiSThameM eka iMdra imarItise ina hai. 6 iMdroMke sthAna brahma brahmocara lAMtava aura kAMpiSTha ina cAra svagoMke rahanevAle deva rUpavIcAravAle haiN| 1 zukra mahAzukrameM eka iMdra aura zatAra sahasrArameM eka iMdra isaprakAra ina donoM iMdroMke nivAsasthAna zuka mahAzukra zatAra aura sahasrAra svargavAsI deva zabdapravIcAravAle haiM / isa rUpase iMdroMkI apekSA 'dyo| Iyo' kA ullekha karanese koI doSa nahIM AtA ? so bhI ThIka nahIM / Anata prANata AraNa aura OM acyuta ina cAra svargoM meM pratyekameM eka eka iMdra honese cAra iMdra haiN| yahaoNpara iMdroMkI apekSA do do iMdrakA 5 saMbaMdha nahIM baiTha sktaa| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki jaisA sUtra kahA gayA hai usase vAstavika arthakA ar.ACOLAKATARRA+ PROCES Page #1037 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BIOGROFESSISTAN jJAna hotA nahIM / 'dayoyoH' itanA adhika joDa denese bhI iSTa arthakI siddhi hotI nahIM to phira NOTIC vAstavika arthakI pratItikeliye 'yathAgama' ukta sUtrameM joDa denA ucita hai jisase Agamake anusAra saMbaMdha kara liyA jAyagA vArtikakAra isakA ucara dete haiM ki ___navA punaH prviicaargRhnnaadissttaarthgteH||5|| nahIM, sUtrameM kucha bhI adhika joDanekI AvazyakatA nahIM hai kyoMki kAyapravIcArA AaizAnAt' . isa sUtrameM pravIcAra.zabda kaha Ae haiM usakI anuvRti zeSAH sparzetyAdi sUtrameM prApta thI phira jo isa sUtrameM punaH pravIcAra zabdakA grahaNa kiyA gayA hai usase amuka svarga takake deva sparzapravIcAra haiM, amuka / svargatakake deva rUpapravIcAra haiM ityAdi iSTa-AgamAnukUla arthakI siddhi ho jAtI hai / zaMkA___ 'kAyapravIcArA" itanA samAsAMta pada hai isalie yahAMpara pravIcAra zabda samAsake aMtaHpAtI honese gauNa hai| gauNakI anuvRtti hotI nahIM kiMtu mukhyakI hI anuvRci hotI hai isalie isa sUtroM pravIcAra zabdakI anuvRtti nahIM A sakatI? so ThIka nhiiN| yadi vizeSa prayojana ho to gauNasvarUpa zabdakI bhI anuci kara lI jAtI hai| yadi yahA~para yaha kahA jAya ki zeSAH sparzarUpazabdamanAsu' itanAmAtra kahane para 'pravIcAra' ina pAMca akSaroMkA mahAna lAghava to hotA paraMta Upara 'pravicaraNaM pravIcAra. isa bhAvasAdhana vyutpacike adhIna bhAvalAdhana arthameM 'gha' pratyayakara pravIcAra zabda siddha kara Ae haiM isalie jaba pravIcAra zabda bhAvasAdhana hai taba zeSa padake sAtha binA samAsa kie usakA sAmAnAdhikaraNya na bana sakatA isalie punaH pravIcAra zabda grahaNa kiyA gayA hai so ThIka nahIM, sUtrameM jo 'zeSA aisA ullekha hai usakI jagahapara 'zeSANAM' aisA kaha sakate the aura taba Uparake sUtrase anuvartana kie gaye unalyAcamAjAbalacakanya - A Page #1038 -------------------------------------------------------------------------- ________________ badhyAra pravIcAra zabdakA- ThIka samanvaya ho jAtA isa rUpase yaha bAta siddha ho cukI ki Uparake sUtrase isI sUtrameM pravIcAra zabdakI anuvRttiH binA kisI bAdhAke A sakatI hai phira jo pravIcAra zabdakA grahaNa | kiyA gayA hai usase Agamake anukUla devoMmeM pravIcAra samajha lenA yahI artha ghotita kiyA gayA hai| aura vaha isaprakAra hai___sAnatkumAra aura mAheMdra svargoMko deviyoM ko jisasamaya yaha jJAna ho jAtA hai ki hamAre svAmI hai deva maithunajanya sukhakI abhilASAse bhoga karane ke icchuka haiM baDe AnaMdase ve Apase Apa unake samIpa A jAtI haiN| una devAMganAoMke zarIrake sparzanamAtrase una devoMko atyaMta sukha milatA hai phira ve bhoga | karanekI icchAse rahita ho jAte haiN| isIprakAra jisasamaya devoMko yaha jJAna ho jAtA hai ki hamArI , kA deviyAM maithunajanya sukhakI abhilASAse viSaya bhogakelie lAlAyita haiM to ve deviyoM ke pAsa A jAte Rs haiN| una devoMke sparzamAtrase devAMganAoMko atyaMta AnaMda hotA hai evaM ve tRpta ho jAtI haiN| hai| brahma brahmocara lAMtava aura kApiSTha svarganivAsI deva rUpapravIcAra haiM ve apanI devAMganAoMkA hai hai| svabhAvase hI priya zRMgAra AkAra evaM vilAsakA sthAna manohara bheSa aura rUpake dekhanemAtrase gADha viSaya sukhakA anubhava karate haiN| isIprakAra devAMganAeM bhI viSayasukhakA anubhava karatI haiN| zuka mahAzukra 7 zatAra aura sahasrAra svarganivAsI deva madhura gAna hAsyamizrita vacana bhUSaNoMke zabdoMkA sunanArUpa | rasAyana pIkara suratasukhakA anubhava karate haiM devAMganAoMko bhI usasamaya ati AnaMda prApta hotA hai| Anata prANata AraNa aura acyuta svoM ke deva apanI devAMganAoMkA manameM vicAra karate hI suratarasase tRpta ho jAte haiN| isItaraha unakI devAMganAeM bhI apane svAmiyoMkA manameM vicAra karate hI ratijanita sukhase tRpta ho jAtI haiN||8|| RECORRENER Page #1039 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 1013 - solaha svargaparyaMtake devoMmeM viSayajanita sukhakI vyavasthA kaha dI gaI aba Ageke sthAnoM meM rahane | vAle devoMke kisa prakArakA sukha hai ? sUtrakAra usakA spaSTIkaraNa karate haiM preprviicaaraaH||6|| // solaha svargause Ageke arthAt acyutasvargase Upara nava aveyakoMke 9vimAna, nava anudiza vimAna | hai aura pAMca anucara vimAna ina sabameM rahanevAle deva apravIcAra-kAmasevanarahita haiM-inake kAmavAsanA lal hotI hI nahIM / zaMkA-'apravIcArA' itanemAtra kahanese hI Ageke devoMkA. grahaNa prApta thA kyoMki solahaveM svarga takake devoMkA sukha to uparyukta sUtroMse kaha diyA gayA isalie unase Ageke sthAnoM meM | rahanevAle deva pravIcArarahita hote haiM yaha hI artha 'apavIcArAH' itane sUtrakA hotA phira unake grahaNa || karanekelie pare' zabdakA kyoM grahaNa kiyA gayA ? uttara paravacanaM kalpAtItasarvadevasaMgrahArthaM // 1 // . || saudharmase acyutaparyaMta svargoM kA nAma kalpa hai| ina svargause Ageke sthAnoM meM rahanevAle deva kalpA-18 18|| tIta kahe jAte haiN| una samasta kalpAtIta devoMke saMgrahArtha 'para' zabdakA ullekha kiyA gayA hai| anyathA | ra arthAt yadi sUtrameM 'para' zabdakA grahaNa nahIM kiyA jAtA taba zeSa deva sparzapravIcAra Adi haiM aura apa-1 hai| vIcAra bhI haiM yaha bhI aniSTa artha hotA isalie isa aniSTa arthake nirAkaraNArtha sUtrameM para zabdakA | grahaNa atyaMta prayojanIya hai| ___ apravIcAragRhaNaM prakRSTasukhapratipattyartha // 2 // 128 KUCEBSISGDectUBSCRISISUAD-B baEOGRAHASABSPERABAR - - 1013 IBA Page #1040 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya / pravIcAra zabdakA artha viSayajanya vedanAkA pratIkAra hai| solahaveM svargase Ageke sthAnoMmeM rahanevAle devoMmeM pravIcAra nahIM hai isalie usa pravIcArake abhAva meM ve sadA paramasukhakA anubhava karate haiM isa tu vAtake sUcana karanekelie sUtra meM apravIcAra zabdakA grahaNa hai| vizeSa-yadi yahaoNpara-yaha zaMkA kI jAya ki 'vivAdApannAH surAH kAmavedanAkrAMtAH sazarIratvAt prasiddhakAmukavat' arthAt kalpAtIta devoMke zarIrakA saMbaMdha hai isaliye unheM bhI kAmavedanAse vyApta honA / cAhiye kyoMki jahAM jahAM zarIrakA saMbaMdha rahatA hai vahAM vahAM niyamase kAmavedanA rahatI hai| jaise prasiddha kAmI puruSake zarIrakA saMbaMdha hai isaliye usake kAmavedanA bhI hai| so ThIka nahIM / kAmavedanAke abhAvakA zarIrake sAtha koI virodha nahIM hai arthAt jahA~para zarIra ho vahAMpara kAmavedanA honI hI cAhiye hai yaha niyama nahIM kyoMki isIlokameM kinhIM kinhIM manuSyoM ke zarIra honepara bhI kAmavedanAkI mandatA hai ' vA atyanta maMdatA (abhAva) dIkha paDatI hai / tathA yaha bhI vyApti nahIM ki jahA~para kAmavedanA ko / hInatA hogI vApara zarIra bhI hIna hogA kyoMki cAra ghAtiyA kA~ko mUlase naSTa karanevAle keva.. liyoMke kAmavedanAkA sarvathA abhAva rahatA hai paraMtu atyanta dedIpyamAna zarIrase ve virAjamAna rahate haiN| isatise zarIrake vidyamAna rahate bhI jaba kAmavedanAkA abhAva pramANasiddha hai taba kalpAtIta devoMke 1 zarIroMkI vidyamAnatAmeM kAmavedanAkA abhAva honA yuktisaMgata hai / ukta anumAnameM jisaprakAra zarIra- hU~ tva hetu diyA gayA hai usakI jagaha bahutase manuSya 'sattvAt' vA 'prameyatvAt' Adi hetu dekara kalpAtIta hai * devoMke kAmavedanAkI sattA siddha karate haiM unake bhI sattva Adi hetu vyabhicAradoSagrasta honese mithyA 1-zlokavArtika pRSTha saMkhyA 374 / Page #1041 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5 adhyAya ASABAINGARALSU HAADA hetu haiN| unase kalpAtIta devoMmeM kAmavedanAkI sacA nahIM siddha ho sakatI isaliye unameM kAmavedanAkA abhAva sunizcitaM aura abAdhita hai // 9 // sAmAnyarUpase devoM ke kuchasvarUpakA varNana kara diyA gayA aba vizeSa devoMkA svarUpa varNana karanA | cAhiye / devoMke cAra nikAya Upara kahe gaye haiM unameM prathama bhavanavAsI nikAya hai| bhavanavAsiyoMke daza bheda haiN| sUtrakAra una daza prakArake bhavanavAsiyoMkI samAnya vizeSa saMjJAoMkA pradarzana karate haiM| bhvnvaasino'surnaagvidyutsuprnnaagnivaatstnitoddhiddiipdikkumaaraaH||10|| bhavanavAsI deva, asurakumAra nAgakumAra vidyutkumAra suparNakumAra agnikumAra vAtakumAra stanitara kumAra udAdhikumAra dIpakumAra aura dikkumAra isarItise dazaprakArake haiN| bhavaneSu vasanazIlA bhvnvaasinH||1|| jina devoMkA svabhAva bhavanoM meM hI rahanekA ho ve bhavanavAsI kahe jAte haiN| ukta cAroM nikAyoMmeM pahile nikAyakI yaha sAmAnya saMjJA hai| / asurAdayastAhikalpAH // 2 // asurakumAra nAga kumAra vidyutkumAra Adi daza bheda una bhavanavAsiyoMke haiN| sarve nAmakarmahetukAH // 3 // nAmakarmake udayase asurakumAra Adi bhedoMkI utpatti hai / arthAt asura nAmakarmake udayase asura-18/2015 kumAra, nAga nAmakarmake udayase nAgakumAra, vidyut nAmakarma ke udayase vidyutkumAra, suparNa nAya karmake ACEAEECISFRACTESCAPESASARAMESHRADERSAR Page #1042 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya CREAKERASH udayase suparNakumAra, agni nAmakarmake udayase agnikumAra, vAta nAmakarmake udayase vAtakumAra, stanita8 nAmakarmake udayase stanitakumAra, udadhi nAmakarmake udayase udadhikumAra, dIpa nAma karmake udayase dvIpaE] kumAra evaM dik nAma kamake udayase dikkumAra saMjJA hai / zaMkA ___asyati devaiH sahAsurA iti cennAvarNavAdAt // 4 // jo yuddha meM devoMke Upara zastra ke arthAt zastroMse yuddha kareM ve asura haiM yaha asura zabdakA artha | hai| so ThIka nahIM mithyAjJAnake nimicase devoMke Upara yaha avarNavAda hai-vRthA unake matthe kalaMka maDhanA | hai kyoMki mahAprabhAvatvAt // 5 // vairakAraNAbhAvAt // 6 // saudharma Adi deva mahAprabhAvavAna haiM unake prabhAvake mAhAtmyase nikRSTabalake ghAraka dUsare deva manameM | e bhI zatrutA nahIM rakha sakate isaliye saudharma Adi devoMke sAmane honabala vAle asuroMkA unake sAtha yuddha cha kahanA sarvathA mithyA hai| tathA saudharma Adi khagoMke deva viziSTa nAma karmake udayase anupama vaibhavazAlI hote haiM aura ahaMta | bhagavAnakI pUjA karanA tathA sadA uttamottama bhoga bhoganA hI unakA kArya rahatA hai isaliye parasiyoMkA haraNa karanA dhana mAranA Adi kAryoM meM pravRtti na honeke kAraNa unase jAyamAna vaira virodha unake nahIM ho sakatA isaliya asuragaNa saudharmAdi devoMke sAtha kabhI yuddha nahIM kara sakate / unakA devoMke . .1-mithyAjJAnI loga devoMko yuddha karanevAle, mAsAhArI prAdi samajhate hai paraMtu vAstavameM deva vaise nahIM hote, devoMko doSa lagAnA logoMkI ajJAnatA hai| SABRETORESARSAASARSA A NA Page #1043 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhvAba *CRPRG 2017 - - aroupcomicense-r- || sAtha yuddha vatalAnA sarvathA asatya hai| bhavanavanAsI deva, kumAra kyoM kahe jAte haiM ? vArtikakAra isa 6|| viSayakA spaSTIkaraNa karate haiM kaumAravayovizeSavikriyAdiyogAtkumArAH // 7 // yadyapi.samasta devoMkI avasthA Ayu svabhAva nizcita hai tathApi unakA vikriyA karanekA svabhAva kaumArarUpa vizeSa avasthA sarIkhA hotA hai / kumAroMke hI samAna uddhata unake veSa.rahate haiM unhIMke samAna kA bhASA bolate haiM / bhUSaNa dhAraNa karanA mAranA pITanA calanA aura savArI rakhanA bhI unhIMke samAna jA hotA hai / tathAkumAroMke samAna rAgajanita krIDAoMmeM Asakta rahate haiM isarUpase kumAroM sarIkhI ceSTAke | dhAraka hone ke saMbaMdhase bhavanavAsI devoMko kumAra kahA jAtA hai / . . . . prtyekmaabhisNbNdhH||8||. . sUtrameM jo kumAra padakA ullekha kiyA gayA hai usakA asura nAga Adipratyekake sAtha saMbaMdha hai isa liye asurakI jagahapara asurakumAra nAgakI jagahapara nAgakumAra ityAdi rUpase artha samajhanA caahiye| III-bhavanavAsI devoMke bhavana kahAM haiM ? vArtikakAra isa viSayakA spaSTIkaraNa karate haiM - asyAH ratnaprabhAyAH paMkabahulabhAge'surakumArANAM bhavanAni catuHSaSTizatasahasANa // 9 // ratnaprabhA bhUmike paMkabahulabhAgameM asurakumAra devoMke causaTha lAkha bhavana haiN| isa jaMbUdvIpase tirachI | ora dakSiNa dizAke sanmukha asaMkhyAta dvIpa samudroMke vAda paMkabahulabhAgameM camara nAmakA asura kumA: 18 raoNkA iMdra rahatA hai| vahA~para usake cautIsa lAkha bhavana haiN| causaTha hajAra usake sAmAnika deva haiN| tetIsa 80017 |trayastriMza deva haiN| tIna sabhA, sAta prakArakI senA, cAra lokapAla, pAMca paTarAnI evaM cAra hajAra causaTha navalapavana naelana Hindihemam GANGA-BASEASABAra Page #1044 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya AtmarakSaka haiM / isaprakAra divya aizvarya aura parivArase vibhUSita, dakSiNa dizAkA svAmI vaha cIreMdra bhAMti bhAMtike uttamottama bhogoMko bhogatA huA vahAMpara nivAsa karatA hai| . ucara dizAmeM asurakumAroMkA dUsarAiMdra vairocana nAmakA rahatA hai| vahAMpara usake tIsa lAkha bhavana haiN| causaTha hajAra sAmAnika deva haiN| tetIsatrAyastriMza haiN| tIna sabhA, sAtaprakArako senA, cAra lokapAla, pAMca paTarAniyAM evaM cArahajAra causaTha AtmarakSaka haiM isaprakAra divya aizvarya aura parivArase vibhUSita vaha vairocana iMdra vahAMpara bhAMti bhAMtike bhogoMko bhogatA huvA sAnaMda rahatA hai| . kharapRthvIbhAge uparyadhazcaikaikayojanasahasra varjayitvA zeSe navAnAM kumArANAM bhavanAni bhvti||10|| khara pRthvI bhAgameM Upara nIce eka eka hajAra yojana choDakara bAkIke nau bhAgoMmeM nAgakumAra Adi nau prakArake bhavanavAsI deva nivAsa karate haiN| bhAvArtha-isa jaMbUdvIpase tirachI ora dakSiNa dizAmeM asaMkhyAta dvIpa aura samudroMke bAda dharaNa nAmakA nAgakumAroMkA iMdra rahatA hai| vahAMpara usake cavAlIsa lAkha bhavana haiN| sAThi hajAra sAmAnika deva haiN| tetIsa trAyastriMza, tIna sabhA, sAta prakArakI senA, cAra lokapAla, chaha paTarAnI evaM chaha hajAra AtmarakSaka deva haiN| tathA isa jaMbUdvIpase tirachI ora uccara dizAke sanmukha asaMkhyAte dvIpa aura samudroMko choDakara nAga kumAroMke dUsare iMdra bhUtAnaMdake cAlIsa lokha bhavana haiN| sAmAnika Adi devoMkI saMkhyA dharaNeMdra ke samAna samajha lenI cAhiye isarAtise nAgakumAroMke kula bhavana caurAsI lAkha haiN| .. suparNakumAroMke bhavana bahattara lAkha haiN| unameM dakSiNadizAke svAmI suparNakumAroMke iMdra veNudevake ' aDatIsa lAMkha bhavana haiN| sAmAnika Adi devoMkI vyavasthA dharaNeMdra ke samAna samajha lenI caahiye| 1018 Page #1045 -------------------------------------------------------------------------- ________________ parA madhvAca SHASHTRANSAS PUPSSSRPRESEAE - uttaradizAke svAmI suparNakumAroMke svAmI veNudhArI iMdrake cauMtIsa lAkha bhavana haiM sAmAnika Adi devoMkA parivAra gharaNa iMdrake samAna hai| ___vidyutkumAra agnikumAra stanitakumAra udadhikumAra dvIpakumAra aura dikkumAra ina chaha prakArake bhavanavAsI devoMke chihacara lAkha bhavana haiM / dakSiNadizAkI orake jo harisiMha agnizikha sughoSa jalakAMta pUrNabhadra aura amitagati ye chaha iMdra haiM unameM haraekake cAlIsa cAlIsa lAkha bhavana haiM tathA ucara dizAkI orake jo harikAMta agnimANava mahAghoSa jalaprabha vaziSTa aura amitavAhana ye chaha iMdra haiM unameM pratyekake chattIsa chatcIsa lAkha bhavana haiN| vAtakumAra nAmake bhavanavAsiyoM ke chiyAnabe lAkha bhavana hai| unameM dakSiNa dizAke tApI vAtakumAroMke iMdra vailaMbake pacAsa lAkha bhavana haiM aura ucaradizAke svAmI suparNakumAroMke iMdra prabhaMjanake chiyAlIsa lAkha bhavana haiM / vidyutkumAra Adi sAto prakArake bhavanavAsiyoM kA sAmAnika deva Adi parivAra kula dharaNeMdrake samAna hai| isaprakAra ye bhavanavAsiyoMke milakara kula bhavana sAta karoDa bahattara || lAkha haiM // 10 // ____ isaprakAra bhavanavAsI devoMkA kucha svarUpa varNana kara diyA gayA aba dUsarA nikAya vyaMtara hai usakI | sAmAnya aura vizeSa saMjJAoM ke nizcayArtha sUtrakAra sUtra kahate haiM vyaMtarAH kinnarakiMpuruSamahoragagaMdharvayakSarAkSasabhUtapizAcAH // 11 // hA vyaMtaradeva, kinnara kiMpuruSa mahoraga gaMdharva yakSa rAkSasa bhUta aura pizAca. isarItise AThapakArake haiN| vividhadezAMtaranivAsitvAd vyNtraaH||1|| - BH - ARORECASICA O PARDA Page #1046 -------------------------------------------------------------------------- ________________ baEALISEASOler ...SIDHAN jinake rahane ke sthAna aneka bhinna bhinna deza hoM ve vyaMtara kahe jAte haiN| vyaMtaroMkA yaha anvartha nAma hai| kinnara Adi ATha bhedoMkI vyaMtara yaha sAmAnya saMjJA hai| , "...- kinnarAdayastahikalpAH // 2 // . . . . usa vyaMtara nikAyake kinnara kiMpuruSa mahoraga Adi ATha bheda haiN| nAmakarmodayavizeSatastadvizeSasaMjJAH // 3 // mUlameM jo devagati nAmakarma hai usakI uttarottara prakRtirUpa bhedoMke udayase kinnara Adi vizeSa 1 saMjJA hai / arthAt kinnara'nAmakarmake udayase kinnaramaMjJA hai| kiMpuruSa nAmakarmake udayase kiMpuruSasaMjJA hai| | mahoraga nAmakarmake udayase mahoraga, gaMdharva nAmakarmake udayase gaMdharva, yakSa nAmakarma ke udayase yakSa, rAkSasa hai nAmakarmake udayase rAkSasa, bhUta nAmakarma ke udayase bhUna aura pizAca nAmakarmake udayase pizAcasaMjJA hai| zaMkA kriyAnimicA eveti cennoktatvAt // 4 // 4. ' khoTenaroMkI jo abhilASA kareM ve kinnara haiM / khoTe puruSoMko jo cAheM ve kiMpuruSa haiN| mAMsako jo khAveM ve pizAca haiM ityAdi kriyAoMke AdhIna kinnara Adi saMjJAyeM haiM nAmakarmanimicaka nahIM isalie Upara jo nAmakarmanimittaka kinnara Adi bheda mAne gaye haiM vaha ayukta hai ? so ThIka nhiiN| isakA uttara Upara de diyA gayA hai ki uparyukta niMdita kriyAnimicaka kinnara Adiko mAnA.jAyagA to unake Upara avarNavAda hogA kyoMki ve pavitra vaikriyika zarIrake dhAraka haiN| apavitra audArika zarIroMke dhAraka manuSyoMkI ve kabhI bhI icchA nahIM kara sakate aura na ve mAMsakA hI bhojana kara sakate WHERAGEvere SPEECHESHARE Page #1047 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 0rA0 1021 haiM isalie uparyukta niMdita kriyAnimittaka jo kinnara Adi nAmoMko kahA gayA hai vaha sarvathA mithyA hai| yadi yahA~para yaha kahA jAya ki lokameM bahutase devI devatAoMkI mAMsa madirA AdimeM pravRtti dIkha paDatI hai arthAt yaha sunA hai jAtA hai ki amuka devI bakarA AdikA mAMsa vA zarAba AdikI bAla lekara kAmanA pUrNa karatI haiM ityAdi so ThIka nahIM / ve krIDAjanya sukhake nimitta vaisA kara sakate haiM unake kevala mAnasika AhAra hai mAMsa zarAba AdikA khAnA pInA unake bAdhita hai isalie unheM mAMsabhojI vA madyapAyI Adi | kahanA vA mAnanA tIna ajJAna hai / ina kinnara Adi vyaMtaroMke rahane ke sthAna kahAM haiM ? vArtikakAra isa viSayakA spaSTIkaraNa karate haiM isa jaMbUdvIpase tirachI ora dakSiNadizAke sanmukha asaMkhyAta dvIpa aura samudroMke bAda kharapRthvIbhAgake Uparale hissemeM kinnara devoMke svAmI kinnareMdrakA nivAsasthAna hai| vahAMpara usake asaMkhyAtalAkha nagaroMkA varNana kiyA gayA hai| tathA usake parivArasvarUpa cAra hajAra sAmAnika deva, tIna sabhA, sAta mA prakArakI senA, cAra paTarAniyAM aura solaha hajAra AtmarakSaka deva haiM tathA uttaradizAmeM pipa | nAmakA kinnaroMkA iMdra rahatA hai aura usakA vaibhava aura parivAra pahileke hI samAna(kinnareMdra ke samAna) hai| satpuruSa atiza(kA)ya gItarati pUrNabhadra sva(pati)rUpa aura kAla ina chaha iMdroMke bhI dakSiNadizAmeM asaMkhyAta lAkha rahaneke nagara haiM tathA mahApuruSa mahAkAya gItayaza maNibhadra apratirUpa aura mahAkAla | ina chaha iMdroMkA nivAsasthAna uttaradizAmeM hai aura unake rahaneke sthAna nagara asaMkhyAta lAkha haiN| / . rAkSasoMke iMdra bhImake dakSiNa dizAmeM paMkabahulabhAgameM asaMkhyAta lAkha nagara haiM / uttara dizAmeM 129 ASHOPPINEAREKOHAMMADR 1021 A Page #1048 -------------------------------------------------------------------------- ________________ HESARPAN EJARATIPR- MeterieRAPISRO rAkSasoMke dUsare iMdra mahAbhImake bhI paMkabahulabhAgameM asaMkhyAta lAkha nagara haiM / ina solaho prakArake adhyAya iMdroMke sAmAnika trAyastriMza Adi parivAra samAna haiN| yaha to pAtAlameM vyaMtaroMke AvAsakA kathana kiyA gayA hai paraMtu pRthvItalapara bhI dIpa parvata samudra deza gAMva nagara trika (tirAyA) caurAyA cabUtarA ghara AMgana galI tAlAba vagIcA aura maMdira Adi asaMkhyAta lAkha unake rahaneke sthAna haiN||12|| bhavanavAsI aura vyaMtara ina do nikAyoMkI sAmAnya vizeSa saMjJAoMkA varNana kara diyA gayA aba tIsare jyotiSka nikAyakI sAmAnya vizeSa saMjJAoMkA varNana karanekeliye sUtra kahate haiM jyotiSkAH sUryAcaMdramasau grahanakSatraprakIrNakatArakAzca // 12 // sUrya caMdramA graha nakSatra aura prakIrNaka tAre isataraha pAMca prakArake jyotiSka deva haiM dyotanasvabhAvatvAjjyotiSakAH ||1||jyotiHshbdaatvaarthe ke nisspttiH||2|| dyotanakA artha prakAza karanA hai jinakA prakAza karanekA hI svabhAva ho ve jyotiSka kahe jAte haiN| sUrya Adi pAMcoMkI jyotiSka yaha anvartha aura sAmAnya saMjJA hai| jyotiSka zabdakI siddhi jyo. tiSa zabdase svArthameM kapratyaya karanepara hotI hai| yahAMpara yaha zaMkA na karanI cAhiye ki jyotiS zabdase svArthameM kapratyaya kisa sUtrase hogA ? kyoMki jyotiS zabdakA yavAdi gaNameM pATha hai / yavAdigaNase svArthameM kapratyayakA vidhAna hai isaliye yahAMpara kapratyaya bAdhita nahIM / zaMkA prakRtiliMgAnuvRttiprasaMga iti cennAtivRttidarzanAt // 3 // 2 jyotiH zabda napuMsaka liMga hai| yadi svArthameM usase 'ka' pratyaya kiyA jAyagA to kakArAMta jyotiSka 5 1922 zabdako bhI napuMsaka liMga kahanA hogA isasItase sUtrameM jyotiSkA' yaha purliMgAMta jyotiSka zabda. C HAMPASAN Page #1049 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya AGRANSFER R kA ullekha ayukta hai ? so ThIka nhiiN| prakRtikA jo liMga hai usakA ullaMghana-anyaliMga hotA, bhI dIkha bhASA 6 paDatA hai jaise kuTI samI aura zuMDI zabda sIliMga haiM aura unase alpa arthameM 'ra' pratyaya karanepara kuTIrA 2023 samIrA aura zuMDIrA aisA strIliMga honA cAhiye thA paraMtu kuTIra samIra aura zuMDIra ye puliMga hI dIkha | paDate haiM isarArItase jisaprakAra yahAMpara kuTI Adi prakRtiyoMke liMgakA ullaMghana hai arthAt kuTI Adi strIliMgAMta zabdoMse ra pratyaya karanepara kuTIra Adi pulliMgAMta mAne jAte haiM usI prakAra yadyapi jyotiSa zabda napuMsaka liMgAMta hai umase svArthameM 'ka' pratyaya karanepara jyotiSka zabdako bhI napuMsakaliMgAMta honA cAhiye parantu yahAMpara ka pratyaya karanepara napuMsaka liMgakI jagaha pulliMgakA parivartana ho gayA hai isa . liye prakRti ke liMgakA atikramaNa vyAkaraNasiddha honese koI doSa nhiiN| tadvizeSAH sUryAdayaH // 4 // una jyotiSI devoMke sUrya caMdramA Adi pAMca bheda haiN| puurvvcnnivRttiH||5|| sUrya caMdramA Adi vizeSa saMjJAoMkI viziSTa devagati nAma karmake udayase pahilekI taraha racanA samajha lenI cAhiye arthAt-sUrya nAmaka viziSTa nAma karmake udayase sUryakI, utpaci hotI hai / candra nAmake viziSTa nAmake udayase candramAkI, graha nAmaka viziSTa nAma karmake udayase grahakI, nakSatra nAmaka viziSTa nAma karmake udayase nakSatra kI aura tAraka nAmaka viziSTa nAma karmake udayase tArAoMkI 'utpaci hai| sUryAcaMdramasAvityAnaJ devatAdvaMdva // 6 // ECO -OSAR Page #1050 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya SANGALORANHAINA - "sUryazca caMdramAzca sUryAcandramasau" yahA~para baMdva samAsa karanepara 'devatAdvaMdve' isa sUtrase pUrvapadako Ana huA hai arthAt pUrvapadako AnaJ karanepara sUryA banA hai| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki sarvatra prasaMga iti cenna punadvagrahaNAdiSTe vRttiH||7|| _ 'devatA daiva isa sUtrase dvaMdvasamAsameM devatAvAcaka zabdoMse pUrvapadameM AnaJ hotA hai to grahanakSatraprakIrNakatArAH' 'kinnarakiMpuruSAdaya: 'asuranAgAdayaH' yahA~para bhI pUrvapadameM AnaJ honA cAhiye | kyoMki graha Adi bhI devatAvAcaka zabda haiM aura dvaMdva samAsa unakA huA hai ? so ThIka nhiiN| 'devatA| dvaMde' isa sUtrase pahilekA sUtra 'AnaJ dvaMdve yaha hai isaliye AnaJ dvaMdve' isI sUtrase 'devatA dvaMdvai' meM dvaMdra padakI anuvRci siddha thI phira jo usameM baMda padakA ullekha kiyA gayA hai usakA tAtparya yaha hai ki | samasta devatAvAcaka zabdoMkA dvaMda karanepara AnaJ nahIM hotA kiMtu sUrya caMdramA Adi kucha iSTa-nirdhArita zabdoMkA dvaMdva karane para hI AnaJ hotA hai isalie 'sUryazca caMdramAca' isa baMdvameM to AnaJ ho / jAneme 'sUryAcaMdramasauM' ho gayA aura 'grahazya nakSatraM ca' Adi dvaMdvameM AnaJa na honese 'grahAnakSatra' Adi nahIM huaa| ... . pRthaggRhaNaM prAdhAnyakhyApanAtha // 8 // sUrya caMdramA graha AdikA eka hI sAtha dvaMdva samAsa karanA ucita thaa| eka sAtha dvaMdva samAsa kara. nase sUryAcandramograhatyAdi laghusUtra karanA paDatA phira sUryAcaMdramasauM inakA eka dvaMdva samAsa aura graha nakSatra AdikA eka dvaMdva samAsa isaprakAra do bAra dvaMdva samAsa kyoM kahA gayA ? umakA samAdhAna yaha 1-isakI jagahapara siddhAMtakaumudImeM 'AnaGR to dvaMdve' 6 / 3 / 25 / yaha sUtra hai| R URURUNUARY Page #1051 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhyA nA hai ki graha Adi savase sUrya aura caMdramAmeM pradhAnatA batalAne ke lie 'sUryAcaMdramasau' yaha pRthakrUpase // 6 // bhASA || ullekha kiyA gayA hai| pAMcoM prakArake jyotiSI devoM meM sUrya aura caMdramAkA prabhAva prakAza Adi adhika 15|| hai isalie ye hI pradhAna haiN| . . sUryasyAdau grahaNamalpAntaratvAdabhyArhatatvAcca // 9 // jisameM thoDe svara-akSara hote haiM aura jo abhyarhita-uttama, hotA hai vaha dvaMdvasamAsameM vyAkaraNa || | | zAsrake anusAra adhika svaravAle aura gauNa zabdase pahale rakkhA jAtA hai| candramAkI apekSA sUryameM kama khara haiM aura vaha apane pracaNDa tejase candramA Adi sabako dabA denevAlA honese abhyardita hai isaliye caMdramAse pahile sUrya zabda rakkhA gayA hai| * grahAdiSu ca // 10 // jisataraha sUrya caMdramAmeM alpActara aura abhyarhita hetuoMke balase sUrya zabdake pUrvanipAtakI vyavasthA || kara Aye haiM usIprakAra graha AdimeM bhI samajha lenA cAhiye / nakSatrakI apekSA grahapada thoDe svaravAlA aura hA abhyarpita hai isaliye nakSatra padase grahapadakA pUrvanipAta kiyA gayA hai| tArakA zabdakI apekSA nakSatra abhyarhita hai isaliye tArakA padase pahile nakSatra zabdakA ullekha kiyA hai| aba vArtikakAra sUrya caMdramA / PI Adike rahaneke sthAnakA nirUpaNa karate haiM|| isa bhUmike samatala bhAgase sAtasau nabve yojanakI UMcAI para samasta jyotiSI devoMmeM sabase nIce 3 rahanevAle tArakAoMkA bhramaNa hai| unase daza yojana kI uMcAIpara sUryokA saMcAra hai| unase assI |1025 || yojanakI UMcAI para caMdramA bhramaNa karate haiN| unase tIna yojanakI UMcAI para nakSatra, unase tIna yoja AAAAACHAALAABHARA BABA-CASEASON Page #1052 -------------------------------------------------------------------------- ________________ G nakI UMcAIpara budha, unase tIna yojanakI UMcAI para zukra, unase tIna yojanakI UMcAI para vRhaspati, unase cAra yojanakI UMcAI para maMgala evaM unase cAra yojanakI UMcAI para zanaizcara nAmaka jyotiSI deva 9 adhyAya bhramaNa karate haiN| isaprakAra jyotiSI devoMke paribhramaNakA AkAzadeza ekasau daza yojana moTA aura ghanodadhi paryaMta tirachA asaMkhyAta dvIpa aura samudroMke barAbara hai| arthAt isa samatala bhUmise Upara 710 yojana Upara caDhakara to jyotiSIdevoMkA saMcAra zurU hotA hai aura vaha kramase 10, 80, 3, 3. 3, 3, 4, 5, isaprakAra 110 yojana taka Upara calA gayA hai isaliye isa moTAI kI apekSA to 110 / yojanameM jyotiSIgaNa haiM laMbAImeM asaMkhyAte dvIpa samudra paryaMta phaile huye haiN| isI viSayakI puSTa / karanevAlI eka gAthA hai / vaha isa prakAra hai NavaduttarasacasayA dasasIdiccadutigaM ca dugavadukaM / tArAravisasirikkhA vuibhggaavguruaNgiraarsnnii||1|| arthAt-citrA pRthivIse sAtasau nabbe yojanakI UMcAI para tArAgaNa haiN| unake Upara daza yojanakI UMcAIpara sUrya, astI yojanakI UMcAI para caMdramA, tIna yojanakI UMcAI para nakSatra, tIna yojanakI hai UMcAIpara budha, tIna yojanakI UMcAIpara zukra, tIna yojanakI UMcAIpara vRhaspati, cAra yojana pramANa , UMce maMgala aura cAra yojana hI UMce zainezvara jyotiSI deva haiN| ___nakSatramaMDalameM abhijit nAmakA nakSatra saba nakSatroMke madhyabhAgameM gamana karanevAlA hai / mUlanakSatra sabake bAhira gamana karanevAlA hai| bharaNI nakSatra sabake nIce aura svAti sabake Upara gamana karanevAlA / hai| sUryokA vizeSa varNana isaprakAra hai ra gamana karanavAlA 102. ARRIARIHARA Page #1053 -------------------------------------------------------------------------- ________________ R bAbA E tapehue suvarNake samAna prabhAvAle, lohitAkSamaNimayI, eka yojanake ikasaTha bhAgoMmeM aDatAlIsa NOTI bhAgapramANa laMbe caur3e, tigune parimANakI paridhi dhAraka, yojanake ikasaThi bhAgameMse caubIsa bhAgapramANa MP moTe, ardhagolakake AkAra, evaM solaha hajAra devoMse calAe jAnevAle sUrya ke vimAna haiN| unheM pUrva 1027 dakSiNa ucara aura pazcima bhAgoM se pratyeka bhAgameM kramase siMha hAthI vaila aura ghoDoMke AkAroMkI vikriyAke dhAraka cAra cAra hajAra deva vahana karate haiM arthAt pUrva dizAkI ora vimAnoMko siMhake | rUpakI vikriyAke dhAraka cAra hajAra deva vahana karate haiM-dakSiNa dizAkI ora vimAnoMko hAthIke rUpakI vikriyAke dhAraka cAra hajAra deva vahana karate haiM / ucaradizAkI ora vimAnoMko bailoMke / rUpakI vikriyAke dhAraka cAra hajAra deva aura pazcima dizAkI ora vimAnoMko ghoDoMke rUpakI | || vikriyAke dhAraka cAra hajAra deva vahana karate haiN| ina vimAnoMke Upara sUrya nAmake dhAraka devoMke nivAsa hai| ina devoMmeM pratyeka devakI cAra cAra paTarAnI haiM sUryaprabhA susImAarcimAlinI prabhaMkarAye una deviyoM ke nAma haiM unameM pratyeka paTarAnI vikriyAse cAra cAra hajAra deviyoMkA rUpa dhAraNa karanemeM samartha haiN| ina ||| atyaMta manohAriNI deviyoM ke sAtha divya sukhako bhogate hue asaMkhyAta lAkha vimAnoM ke svAmI sUryadeva maryAdita AkAzamaMDalameM bhramaNa karate rahate haiN| . nirmala mRNAlataMtuke samAna sapheda cihnoMse bhUSita caMdramAke vimAna haiM / ye vimAna eka yojanake | / 1 harivaMzapurANameM vRhaspatise tIna yojanako dUrIpara maMgala aura maMgalase cAra yojanakI dUrIpara zaniyara haiM yaha kahA gayA hai| pRSTha saMkhyA 91 / 2 eka yojanake ikasaTha bhAgoMmeM attAlIsa bhAga pramANa vA eka yojanake ikasaTha bhAgoMmeM caubIsa mAga pramANa, yaha artha arthaprakAzikA aura harivaMzapurANameM kiyA gayA hai| ENERA-HABREABAR - Page #1054 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyApa hai| " LACHCHESISAHASRARESHEREGARDASS ikasaTha bhAgoM se chappana bhAgapramANa cauDe lo, aTThAIsa bhAgapramANa moTe, evaM pUrva Adi dizAoM meM kramase siMha hAthI ghoDA aura bailoMke rUpoMkI vikriyAoMke dhAraka solaha hajAra devoMse veSTita haiN| ina vimAnoMke Upara caMdra nAmake deva rahate haiN| pratyekakI cAracAra paTarAniyAM haiN| caMdraprabhA susImA Arca| mAlinI aura-prabhaMkaga ye unake nAma haiN| inameM pratyeka paTarAnI apanI vikriyAse cAra cAra hajAra | deviyoMke rUpa dhAraNa karanemeM samartha haiN| ina manohAriNI deviyoMke sAtha aneka uttamocama divyasukhoMke | bhoganevAle asaMkhyAta lAkha vimAnoMke svAmI caMdradeva niraMtara AkAzamaMDalameM ghUmA karate haiN| ___aMjanake samAna kAlI prabhAke dhAraka ariSTamaNimayI rAha ke vimAna haiM ye vimAna eka yojana laMbe cauDe aura DhAIsau dhanuSamoTe haiN| navIna mallikA (camelI) puSpakI prabhAke dhAraka, cAMdIke raMgake zukrake vimAna haiN| ye eka koza laMbe cauDe haiN| jAtimAna muktAphalakI kAMtike samAna, aMkamaNimayI vRhaspatike 5 vimAna haiN| ye vimAna kucha kama eka koza laMbe cauDe haiM / suvarNamayI arjunapuSpake varNake budhaka vimAna / hai hai| suvarNamayI aura tapahue suvarNake samAna kAMtike ghAraka zanIcarake vimAna haiN| lohitAkSamaNimayI hai tape soneke samAna prabhAke dhAraka maMgalake vimAna haiN| budha Adike vimAna AdhA koza lebe cauDe haiN| zukra Adike vimAna rAhuke vimAnoMke samAna moTe haiN| rAhu Adi vimAnoMmeM pratyeka vimAna cAra cAra hajAra devoMse le jAe jAte haiN| nakSatra vimAnoMmeM pratyeka vimAnako cAra cAra hajAra deva le calanevAle ra haiN| tArakA Adi vimAnoM meM pratyeka vimAnake do do hajAra deva vAhaka haiN| rAhu Adike Abhiyogya jAtike devoMkI rUpavikriyA caMdramAke samAna hai arthAt siMha hAthI bela aura ghoDAke rUpoMko vikriyAse dhAraNa kara ve vimAnoMko vaDana karate haiN| 1-mAcIna bhASAkArane 'baila aura ghoDoMke rUpokI vikriyAke dhAraka' yaha ulaTapherakara arya kiyA hai| 2 yahAM 'ATha' jhenA caahiye| Page #1055 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAva 000 nakSatra vimAnoMkI utkRSTa cauDAI eka kozakI hai| tArakA vimAnoMkI jaghanya muTAI eka kozakA ||6|| cauthA bhAga hai| madhyama muTAI kucha adhika kozakA cauthA bhAga hai aura utkRSTa AdhA koza pramANa hai| gASA IPL samasta jyotiSka vimAnoMkI sabase jaghanya muTAI pAMcasau dhanuSa pramANa hai / jyotiSI devoMke iMdra, sUrya 2029 aura caMdramA haiM aura ve asaMkhyAte haiN.||12|| .. * jyotiSI devoMkI gati kahAMpara hotI hai ? sUtrakAra isaviSayakA spaSTIkaraNa karate haiM- / | mespradakSiNA nityagatayo nRloke // 13 // . sava jyotiSI deva manuSyaloka arthAt DhAI dvIpa aura do samudroMmeM sumeru parvatakI pradakSiNA dete || 6 hue niraMtara gamanazIla haiN| merupradakSiNavacanaM gatyaMtaranivRttyartha // 1 // MBIN - sUtrameM jo merupradakSiNa zabdakA ullekha kiyA gayA hai vaha anya viparIta gatikI nivRcikeliye | // hai arthAt sUrya caMdramA Adi jyotiSI deva sadA meru parvatakI hI parikramA diyA karate haiM anyatra unakI gati nahIM hotii| zaMkA-' ".. gateH kSaNe kSaNe'nyatvAnnityatvAbhAva iti cannA''bhIkSNyasya vivakSitatvAt // 2 // . ___ jo padArtha kUTastha-halana calana kriyArahita hai, jisaprakAra dharmAstikAya adharmAstikAya Adi / | unhImeM nitya zabdakI pravRti dIkha paDatI hai kiMtu jo kSaNavinAzIka padArtha haiM unake lie nitya zabdakA prayoga nahIM kiyA jAtA / gati kSaNa kSaNameM anya anya rUpa honevAlA padArtha hai usakA nitya PI yaha vizeSaNa upayukta nahIM ho sakatA isalie sUtrameM 'nityagatayaH aisA ullekhakara gati zabdakA jo| usakAlA 1029 SABGANGABASAHESADABAD-MSABGUR % 3D GESABASINSECONDSASA A READAR Page #1056 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya nitya vizeSaNa diyA gayA hai vaha ayukta hai ? so ThIka nahIM / yahA~para nitya zabdakA AbhIkSaNya (sadA honevAlA) yaha artha liyA gayA hai isaliye 'nityaprahasitaH, nityajalpitaH' arthAt 'yaha sadA hasatA rahatA hai, yaha sadA bolatA rahatA haiM jisaprakAra yahA~para nitya zabdakA AbhIkSNya artha hai usIprakAra 'nityagatayaH' arthAt nityagamana karate rahate haiM yahAMpara bhI nitya zabdakA 'anuparatagatayaH' arthAt vinA Thahare gamana karate rahate haiM yaha abhIkSaNya artha hai isalie koI doSa nahIM / tathA ___ anekAMtAcca // 3 // . jisa prakAra samasta padArtha dravyArthika nayakI apekSA nitya avinAzI aura paryAyArthika nayakI apekSA Anatya avinAzI haiM usIprakAra sAmAnyarUpase gati nitya hai kyoMki usakA viccheda nahIM hotaa| aura vizeSarUpase vaha anitya hai kyoMki kSaNa kSaNa badalatI rahatI hai isaliye anekAMta siddhAMta ke anu. sAra gatizabdakA nitya vizeSaNa bAdhita nhiiN| nRlokagrahaNaM viSayArtha // 4 // DhAI dvIpa aura do samudroMke bhItara rahanevAle sUrya aura caMdramA Adi jyotiSI deva merukI parikramA denevAle aura sadA gamanazIla haiM kiMtu anya dvIpa aura samudroMke sUrya candramA vaise nahIM isaprakAra unakI gatike kSetrake nizcayArtha sUtrameM nRloka zabdakA grahaNa kiyA gayA hai / DhAI dvIpa paryata kSetrakA nAma nRloka hai| zaMkA ___ gatikAraNAbhAvAdayuktiriti cenna gatiratAbhiyogyadevavahanAt // 5 // saMsArameM jitane padArtha haiM unakI gati sakAraNaka dekhanemeM AtI hai vinA kAraNake kisIkI bhI Page #1057 -------------------------------------------------------------------------- ________________ barA. 1031 AAAA AAEMBASSAUR | gati nahIM dIkha pddtii| manuSya lokake bhItara rahanevAle sUrya Adi jyotiSka vimAnoMko bhI gati-15 adhyAya |mAna mAnA hai paraMtu unakI gatikA kAraNa nahIM batalAyA hai isaliye vinA kAraNa unakI gati mAnanA ||5|| | ayukta hai ? so ThIka nhiiN| Abhiyogya jAtike devoMkA niraMtara gamana karanA svabhAva hai / ve hI una || | vimAnoMko calAte haiM yaha pahile kaha Aye haiM isaliye manuSya lokake jyotiSka vimAnoMkI gati bAdhita | nhiiN| tathA karmaphalavicitrabhAvAcca // 6 // karmoMkA vipAka aneka prakArase mAnA gayA hai kisIke baddhakarma kisIrUpase pacate haiM to kisIke I kisIrUpase pacate haiM / jo Abhiyogya jAtike deva, manuSyalokasaMbaMdhI jyotiSka vimAnoM ko vahana karate haiM unake karmoMkA vipAka niraMtararUpase honevAle gatipariNAmake hI dvArA hotA hai anya koI khAsa kAraNa unake karmavipAkakA nahIM isaliye manuSyalokasaMbaMdhI jyotiSka devoMkI gati anivArya hai| gyArahasau ikkIsa yojana meruko choDakara jyotiSI usa meruko parikramA dete haiN| jambUdvIpameM do sUrya aura do caMdramA haiN| chappana nakSatra haiM / ekasau chihacara graha haiN| eka koDAkoDi lAkha tetIsa voDAkoDi hajAra nau koDAkoDisai pacAsa koDAkoDi tAre haiM / lavaNa samudra meM cAra sUrya aura cAra caMdramA haiM / ekasai bAraha nakSatra haiN| tInasau bAvana graha haiN| do koDAkoDi lAkha, saDasaThi koDAko? hajAra nau koDAkoDisai tAre haiN| ___ghAtakIkhaNDa dvIpameM bAraha sUrya bAraha candramA haiN| tInasau chatcIsa nakSatra haiN| eka hajAra chappana graha 1031 haiM / ATha koDAkoDi lAkha saiMtIsa koDAkoDisau tAre haiN| kAloda samudrameM viyAlIsa sUrya aura - Page #1058 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya viyAlIsa candramA haiN| gyArahase chihacara nakSatra haiN| chatcIsase chiyAnave graha haiN| aTThAIsa koDAkoDi lAkha, bAraha koDAkoDi hajAra, nau koDAkoDisa pacAsa koDAkoDi tAre haiN| puSkarArdhameM bahacara sUrya aura bahacara candramA haiN| do ijAra solaha nakSatra haiN| tresaThise chatcIsa graha haiN| aDatAlIsa koDAkoDi lAkha bAIsa koDAkoDi hajAra do koDAkoDita tAre haiM / tathA puSkarAdhake dUsare bhAgameM bhI jyotiSiyoMkI itanI hI saMkhyA hai| puSkarAdhase caugunI puSkaravaroda samudra meM hai, puSkaravaroda. samudrase Ageke dvIpa aura samudroM meM jyotiSiyoMkI dUnI dUnI saMkhyA samajha lenA caahiye| ___ tArAoMkA ApasameM jaghanya aMtara eka kozakA sAtavAM bhAga hai| madhyama pacAzakoza pramANa aura utkRSTa eka hajAra yojanakA hai| sUryokA ApasameM jaghanya aMtara ninnAnave hajAra chahase cAlIsa yojana kA hai| utkRSTa aMtara eka lAkha chahasau sATha yojanakA hai| jisataraha yaha sUryoMkA ApasakA aMtara batalAyA hai usI prakAra caMdramAoMkA bhI ApasakA aMtara samajha lenA caahiye| ___ jaMbUdIpa Adi dvIpoMmeM eka eka caMdramAke parivArasvarUpa chyAsaTha koDAkoDi hajAra, nau koDAkoDisai pacahattara koDAkoDi tAre haiN| aThAIsa mahAgraha haiM aura aThAIsa nakSatra haiN| . sUryake maNDalarUpa mArga ekasau caurAsI haiN| inhIMko ekasau caurAsI galI kahate haiM, sUrya inameM ? gamana karatA hai| ekasau assI yojana pramANa jambUdvIpake madhyako avagAhana kara sUrya prakAza karatA hai| usake abhyantara maNDala paiMsaTha haiN| lavaNa samudra meM tInaso tIsa yojana pramANa kSetrako avagAhana kara prakAza karatA hai| vahAM vAhya maMDala ekasau unnIsa haiM / pratyeka maMDalakA dusare dusare maMDalase dodo yojanakA antara hai| do yojana aura eka yojanake ikasaThi bhAgoMmeM aDatAlIsa bhAga pramANa udayakA antara hai | BookGAGECE Page #1059 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAna 1083 ||6|| arthAt eka sUryase dUsare sUryakA udaya itane phAsalAse hotA hai / meru parvatase cavAlIsa. hajAra AThase bhASA ||6|| bIsa yojanakI durIse samasta abhyaMtara maMDalako sUrya prakAzita karatA hai| usa abhyaMtara maMDalakI cauDAI | ninyAnave hajAra chahasai cAlIsa yojana pramANa hai| usa samaya dinamAna aThAraha muhUrtakA hotA hai| | eka muhUrtameM sUryakI gatikA kSetra pAMca hajAra dose ikyAvana yojana aura unatIsa yojanakA sAThivAM bhAgapramANa hai / arthAt eka muhUrtameM sUrya itane pramANa kSetrako taya kara letA hai| jisasamaya sUrya samasta vAhyamaMDalameM gamana karatA hai usasamaya meruparvatase paiMtAlIsa hajAra tInasau | tIsa yojanakI dUrIse use prakAzita karatA hai| usa vAhyamaMDalakA vistAra eka lAkha chahasausAThiyojana pramANa hai / usasamaya dinamAnabAraha muhUrtakA hotA hai / eka muhUrtameM sUryako gatikA kSetra pAMca hajAra tInasai pAMca yojana aura paMdraha yojanakA sAThivAM bhAgapramANa hai arthAt eka muhUrtameM sUrya itane yojanapramANa kSetrako taya karatA hai| usasamaya sarva abhyaMtara maMDalameM ikatIsa hajAra AThasau sADhe bacIsa yojanapramANa kSetrameM vidyamAna sUrya dIkha paDatA hai / arthAt bharatakSetrameM rahanevAlA manuSya ikatIsa hajAra AThasau sADhe battIsa 318323 yojanakI dUrIpara sarva abhyaMtara maMDalameM sUryako dekhatA hai| darzanakA kitanA viSaya hai yaha dUsare adhyAyameM iMdriyoMke varNanameM kara Ae haiN| bIca meM kama baDhatI darzanakA viSaya Agamake anusAra samajha lenA caahiye| caMdramAke maMDala-galiyAM paMdraha haiN| jisaprakAra sUryakA avagAhana dvIpa aura samudrameM kaha Ae haiM | usIprakAra caMdramAkA bhI samajha lenA cAhiye / dvIpake bhItara caMdramAke pAMca maMDala haiM aura samudra meM daza // haiN| jisaprakAra sUryake sarva vAhya aura sarva abhyaMtara maMDaloMkI cauDAI aura meruse sUryake aMtarakA pramANa . ECENGBARDAMOMERREDGEGORBARABAR . MORROREGARDA Page #1060 -------------------------------------------------------------------------- ________________ REGLISTRATHOREORRECISION kaha Ae haiM usIprakAra caMdramAkI bhI sarva vAhya aura abhyaMtara maMDaloMkI cauDAI evaM merute caMdramAke aMtarakA pramANa samajha lenA cAhiye / caMdramAke jo paMdraha maMDala kaha Ae haiM unake caudaha aMtara haiN| | unameM se pratyeka maMDalakA eka dUsarese aMtarakA pramANa paiMtIsa yojana aura eka yojanake ikasaThi bhAgoM ke Tra meMse tIsa bhAga evaM ikasaThi bhAgoM se eka bhAga ke sAtabhAga karanepara cAra bhAgapramANa hai| samasta abhyaM tara maMDalameM pAMca hajAra tihacara yojana aura sAta hajAra sAtase cAlIsa kA teraha hajAra sAtasai pacI savAM bhAgapramANa Thaharakara caMdramA eka muhUrnameM aziSTa kSetroMmeM gamana karatA hai arthAt sarva abhyaMtara hai maMDalameM caMdramAkA gamanakSetra eka muhUrtameM pAMca hajAra tihattara yojana aura pAta hajAra mAtase cavAlIsakA teraha hajAra sAtasai pacIpta bhAgapramANa hai aura sarva vAhya maMDala meM pAMca hajAra ekasau pacaura yojana aura chaha hajAra nause nabbekA teraha hajAra sAtau pacIsavAM bhAgapramANa caMdrayAkA eka muhUrtameM gamana kSetra / jisaprakAra sUryakA darzanakA viSaya kaha Ae usI prakAra caMdramA kA bhI samajha lenA caahiye| haikamatI baDhatIkA vidhAna jaisA AgamameM likhA hai vaisA jAnalenA cAhiye / sUrya aura caMdramAke cAra kSetrakI hai cauDAI pAMca daza yojanapramANa hai // 13 // ghaDI ghaMTA pala dina Adi samasta kAla vyavahAra kAla hai usakI utpaci gatimAna sUrya caMdramA , , Adi jyotiSiyoM ke saMbaMdhase hai, yahI bAta aba sUtrakAra pratipAdana karate haiM tatkRtaH kaalvibhaagH||14|| samayakA vibhAga arthAt ghaDI pala dina rAtri AdikA vyavahAra gamanazIla sUrya caMdramA Adike dvArA sUcita hotA hai| sUtrameM jo tat zabda hai vArtikakAra usakA prayojana batalAte haiM ...--RRASS ASTRORY Page #1061 -------------------------------------------------------------------------- ________________ appAka dharA bhASA - SNETSMSP3GESGk - 8555363RDERABAR mosww gatimajyotiHpratinirdezArtha tadvacanaM // 1 // sUtroM jo tat zabdakA ullekha kiyA gayA hai vaha gatimAna jyotiSiyoMke grahaNArtha hai / kevala gati | | kriyAke AdhIna kAlakA nirNaya nahIM ho sakatA kyoMki gatikI anupalabdhi hai netrase nahIM dIkha | paDatI / kevala jyotiSiyoMse bhI kAlakA nizcaya nahIM ho sakatA kyoMki gatikriyArahita kevala jyotiSiyoMko parivartana rAhata-sthira mAnA jaaygaa| sthitizIla jyotiSiyoMse kAlakA nirNaya nahIM ho sktaa| isalie kAlake nizcayameM gatimAna jyotiSo hI asAdhAraNa kAraNa haiM / unhIMse kAlakA nirNaya hotA hai| A: vyAhArika aura mukhyakAlake bhedase kAla do prakArakA hai| vyavahAra kAlakI utpatti gatimAna | jyotiSiyoMke AdhIna hai / vaha samaya AvalI ghaDI pala ghaMTA dina AdisvarUpa kahA gayA hai / tathA vaha vizeSa kriyAoMse jAnA jAtA hai evaM mukhya kAlake jJAnakA kAraNa hai arthAt vyavahAra kAlake AdhIna hI mukhya kAlakI siddhi mAnI jAtI hai / isa vyavahAra kAlase bhinna dUsarA mukhya kAla hai| usakA vizeSa Age paMcama adhyAyameM kiyA jaaygaa| zaMkA sUrya caMdramA AdikI gatise bhinna anya koI mukhyakAla nAmakA padArtha nahIM kiMtu vaha sUrya AdikI gatisvarUpaM hI hai kyoMki mukhyakAla koI padArtha hai aisA siddhi karanevAlA koI bhI nirdoSa hetu nahIM hai| tathA kalAoMke samUhakA nAma kAla hai| kalA kriyAoMke avayava haiM isarUpase bhI mukhyakAla kiyAsvarUpa hI par3atA hai, bhinna padArtha nhiiN| tathA jahA~para pAMca astikAyoMkA varNana kiyA gayA hai vahAMpara jIvAstikAya pudgalAstikAya dharmAstikAya adharmAstikAya aura AkAzAstikAya ina pAMca hI asti -- Page #1062 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH , kAyoMkA varNana kiyA gayA hai kAlako astikAya nahIM mAnA gayA isalie mukhyakAla vyavahArakAlase bhinna koI bhI viziSTa padArtha nahIM ? uttara-mukhyakAlako siddha karanevAlA koI nirdoSa hetu nahIM hai yaha | 2 jo kahA gayA hai vaha ayukta hai kyoMki kriyAyAM kAla iti gaunnvyvhaardrshnaanmukhyaasiddhiH||2|| kriyAmeM kAla arthAt kriyAnimittakakAla hai yaha gauNarUpase kAlakA vyavahAra hotI hai| gauNa mukhyake binA ho nahIM sakatA isalie gauNakAlase mukhyakAlakI siddhi nirApad hai arthAta sUryake gamana * AdimeM jo kriyA hotI hai vaha kAla hai, yaha jo usa kriyAko rUDhise vyavahArakAle mAnA hai vaha vyavahAra hai kAla bhI mukhyakAlakI racanApUrvaka hai arthAt mukhyakAlakI sattA mAne binA usa kriyAko vyavahArakAla se nahIM kahA jA sktaa| jisataraha 'gaurvAhIkaH' arthAt yaha gvAlA korA baila hai| yahAMpara gvAlAmeM jo gauNarUpase bailakA vyavahAra hai vaha anyatra mukhyarUpase bailake rahate hI hai| yadi mukhyarUpase baila padArtha 7 saMsArameM na hotA to gauNarUpase gvAlAmeM bailakA vyavahAra nahIM ho sakatA thA isarItise jaba yaha bAta 16 yuktiyukta hai ki binA mukhyake gauNa nahIM ho sakatA taba gauNa kAla ke mAne jAnepara mukhpakAlakI sacA hU~ avazya mAnanI hogii| tathA ataeva na kalAsamUha eva kaalH||3|| uparyukta rItise jaba mukhyakAlakI sattA nizcita hai taba "kalAoMkA samUha hI kAla hai / kalA]. kriyAke avayavarUpa hai isalie kriyAsvarUpa hI kAla hai" yaha jo UAra kahA gayA thA usa rUpase kriyAkA | 2069 bhI kAla nAma nahIM kahA jA sakatA kiMtu vaha vibhinna hI padArtha hai| 'kalpyate kSipyate preryate yena kriyA | 9RUARLARSHIP, Page #1063 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 00 gASA ASASALLADARES 2030 vadrvyaM sa kAlaH' arthAt jisake dvArA kriyAvAn dravya prerita ho, jo use pariNamAve vaha kAla hai yaha | kAla zabdakI vyutpatti hai / isa kAladravyakA nirNaya Agai (pAMcaveM adhyAya) vistRta rItise kiyA jaaygaa| tathA prdeshprcyaabhaavaadstikaayessvnupdeshH|| 4 // . pradezoMkA jo piMDarUpa pariNAma hai usakA nAma kAya hai jinake isaprakArakA kAya vidyamAna ho ve | AstikAya kahe jAte haiM / jIva pudgala dharma adharma aura AkAza ina pAMca dravyoM meM vaha kAya vidyamAna hai isaliye ina pAMcoMko astikAya kahA gayA hai| kAladravya eka pradeza hai usake pradeza kisI bhI rUpase piMDasvarUpa nahIM pariNata ho sakate isaliye usakA grahaNa astikAyoMke bhItara nahIM kiyA gayA hai| yadi pradezoMke piMDarUpa pariNAmake abhAvameM jisaprakAra kAla dravyako astikAya nahIM mAnA jAtA usa prakAra yadi use asti-vidyamAna dravya padArtha bhI na mAnA jAyagA taba kAlake sAtha jo chaha dravyoMkA ullekha kiyA gayA hai vaha mithyA kahanA hogaa| AgamameM kAlako dravya padArtha mAnA hai kyoMki dharma a-| dharma Adi dravyoMkA jo svarUpa kahA gayA hai usa svarUpakA kAla dravyameM abhAva hai aura kAla dravyakA jo svarUpa kahA gayA hai usakI kAla dravyameM vidyamAnatA hai isatise dravyarUpase jaba mukhyakAla zAstraprasiddha hai taba "paMcAsti kAyoMmeM kAladravyakA ullekha na rahanese usakA abhAva hai" yaha jo Upara kahA gayA thA vaha bAdhita hai| (yadi yahAMpara Uparase yaha zaMkA kI jAya ki. jo eka pradezI ho vaha AstikAya nahIM kahA jA sakatA kAladravya ekapradezI hai isaliye vaha |. 1-pradezapracayAtmakatvaM hi kAyatvaM / paMcAstikAyasaMskRta TIkA / PRESOMOBIOGESBURUKSANSAR - 1037 Page #1064 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya PORNSRADARSAGEMECISRAERIERESTORE hU~ astikAya nahIM mAnA gayA taba pudgalakA paramANu bhI AstikAya nahIM kahA jA sakatA kyoMke vaha Rs bhI ekapradezI hai| isaliye sAmAnyarUpase jo pudgalako astikAya mAnA gayA hai vaha, ayukta hai so ThIka nhiiN| zakti aura vyakti donoMkI apekSA kAyapanA mAnA gayA hai / jo padArtha svayaM piMDasvarUpa hai ho vaha to vyaktikI apekSA kAya hai aura jo padArtha svayaM to piMDasvarUpa na ho parantu usameM anya padA. thoMke saMyogase piMDarUpa honekI zakti vidyamAna ho-jo piMDarUpa ho sake vaha zaktikI apekSA kAya hai|" 8 yadyapi pudgalakA zuddha paramANu svayaM piMDasvarUpa nahIM kevala ekapradezI hai tathApi usameM piMDasvarUpa pariNamanekI zakti vidyamAna hai arthAt anya paramANuoMkA saMbaMdha hote hI vaha tatkAla piMDasvarUpa parihU~ Nata ho jAtA hai / kAladravyarUpa asaMkhyAta aNudravya ratnoMkI rAzike samAna pratyeka AkAzake pradeza hai para eka eka vidyamAna hai| ve svayaM piMDasvarUpa nahIM aura na unake bhItara yaha zakti vidyamAna hai ki hai kisI bhI avasthAmeM pudgala paramANuke samAna ve piMDarUpa pariNata ho sakeM isaliye zakti aura vyakti donoMkI apekSA kAla dravya meM kAyapanA na honese vaha AstikAya nahIM kahA jAsakatA / isasItase jaba eka pradezI bhI pudgalake paramANumeM kAyapanA siddha hai taba paramANumeM kAyapanA na ghaTanese sAmAnyarUpase pudgala astikAya nahIM kahA jAsakatA yaha jo AkSepa kiyA gayA thA vaha nimUle hai)||14|| SCREERIESGRECIRRORIESCARSANERIST 1-yaNANaM rAsImiva te kAlANU asaskhadabANi / dravyasagraha / 2 / eyapadesovi aNU NANAkhaMdhappadesado hodi / bahudeso uvayArA teNa ya kAo bhaNaMti santraNDa // 26 // arthAt eka pradezakA dhAraka bhI paramANu aneka skaMdharUpa bahuta pradezoMse bahumadezI hotA hai isakAraNa sarvajJa deva upacArase zugala paramANuko kAya kahate haiM / drvysNgrh| Page #1065 -------------------------------------------------------------------------- ________________ H 10raa0|| bhASA o DhAIdIpake jyotiSiyoMkA varNana kara diyA gayA aba DhAIdvIpase bAhirake dvIpa aura samudroM meM adhyAya rahanevAle jyotiSiyoMkI avasthAkA sUtrakAra pratipAdana karate haiM bahiravAsthitAH / / 15 // ___ manuSyalokake bAhira jo sUrya caMdramA Adi jyotiSka deva haiM ve avasthita-sthira haiM arthAt jahA~ke | tahAM hI rahate haiM gamana nahIM krte| ___Uparake 'merupradakSiNAH' ityAdi sUtrase yahAMpara nRloka zabdakI anuvRtti A rahI hai isaliye IRI 'bahiravasthitAH' yahA~para manuSyalokase bAhirake sUrya candramA Adi jyotiSI deva avasthita hai, yaha artha lenA caahiye| zaMkAII manuSya lokase vAhira' aisA artha honepara 'nRlokAt' aipse paMcamyaMta padakI anuvRtti prayojanIya | hai kiMtu "merupradakSiNA" ityAdi sUtrameM 'nRloka' aise saptamyaMta padakA ullekha kiyA gayA hai / saptamyaMta || hai naloka zabdakA artha yahAM Avazyaka nahIM isalie yahAMpara nRloka zabdako anuvRtti kAryakArI nhiiN| so ThIka nahIM 'arthavazAdvibhaktipariNAmaH' arthAt jahA~para jisa vibhaktike anukUla artha hotA hai vahAMpara usI arthake anusAra anuvartana kiye gaye zabdakI vibhaktikA parivartana kara liyA jAtA hai| 'vahiravasthitAH' yahA~para paMcamyaMta nRloka zabdakI anuvRcikA prayojana hai isalie 'nRloke' yahA~para kI saptamI | vibhaktikA parivartana kara paMcamI vibhakti mAnalI hai isa rItise vibhaktikA parivartana mAna lenepara 8 uparyukta sUtrakA artha abAdhita hai| zaMkA .. nRloke nityagativacanAdanyatrAvasthAnasiddhiriti cennobhyaasiddheH||1|| RGASABRAHABATOR AAAAESAGRESCAKRESMASIR Page #1066 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / . manuSya lokameM jyotiSI deva sadA gamana karanevAle haiM aisA Upara kahA gayA hai usase yaha vAta / || siddha hai ki manuSya lokake bhItarake sUrya caMdramA Adi jyotiSIgamana karanevAle aura usase vAhirake dvIpa | aura samudroMmeM rahanevAle sarvathA sthira haiM / isarItise manuSya lokase vAhirake sUrya caMdramA Adike jaba hU~| sthiratA svayaMsiddha hai taba unakI sthiratA dikhAnekelie 'vahiravasthitAH' isa sUtrakA pratipAdana nirarthaka hai hai ? so ThIka nhiiN| manuSya lokase bAhira sUrya caMdramA Adi jyotiSiyoMkI sacA aura sthiratA donoM hI asiddha haiN| koI bhI pramANa nahIM jisase manuSya lokake vAhira unakI sacA aura sthiratA siddha ho ske| yadi vahiravasthitAH' yaha sUtra nahIM kahA jAyagA to. yahI samajhA jAyagA ki manuSya lokameM hI sUrya caMdramA Adika haiM aura ve sarvadA gamanazIla haiM anyatra nahIM isalie manuSya lokase vAhira sUrya 15 cadramA AdikI sacA aura sthiratA siddha karanekelie "vahiravasthitAH" isa sUtrakA pratipAdana nira- 31 dU rthaka nahIM // 15 // . -- bhavanavAsI vyaMtara jyotiSka ina tIna nikAyoMkA varNana kara diyA gayA aba cauthI nikAyakI sAmAnya aura vizeSa saMjJAoMke kahanekelie sUtra kahate haiM . vaimaanikaaH||16|| jo deva vimAnoM meM raheM ve vaimAnika kahe jAte haiN| saba vimAna caurAsI lAkha sacAnave hajAra teIsa kA haiM aura eka eka vimAna saMkhyAta asaMkhyAta yojanoMke vistAravAle haiN| . vaimAnikagrahaNamadhikArArtha // 1 // jyotiSka nikAyake Upara jina devoMkA ullekha hai ve vaimAnika hI samajhe jAya anya deva na samajhe AGREE HOURSISTAASAN r'lereia Page #1067 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarA0 bhASA ||| jAya isa bAtako sUcita karanekelie 'vaimAnikAH' isa adhikArasvarUpa sUtrakA ullekha hai| arthAt || madhyAna |jyotiSka devoMke Upara rahanevAle samasta deva vaimAnika nikAyake deva haiN| 6 . apane bhItara rahanevAle devoMko jo vizeSarUpate puNyavAna manavAveM arthAt jinameM rahanevAle deva hai vi-vizeSa; mAna-sammAnAI samajhe jAMya ve vimAna kahe jAte haiM aurauna vimAnoM meM rahanevAle deva vaimAnika haiN| iMdraka vimAna, zreNivaddha vimAna aura puSpaprakIrNaka vimAnoMke bhedase ve vimAna tIna prakArake haiM / unameM iMdraka vimAna to iMdrake samAna madhyameM vidyamAna haiN| Nibaddha vimAna una iMdraka vimAnoM kI cAro || dizAoMmeM AkAzake pradezoMkI zreNike samAna sthita haiM aura puSpa prakIrNaka vimAna jude jude rUpase || 18/ phaile hue puSpoMke samAna vidizAoMmeM sthita haiM // 16 // vaimAnika devoM ke bhedoMko janAnekelie sUtrakAra sUtra kahate haiM-... - kalpopapannAH kalpAtItAzca // 17 // vaimAnika deva kalpopanna aura kalpAtItake bhedase do prakArake haiN| saudharma Adi solaha svagoMke hai vimAnoMmeM iMdra Adi daza prakArake devoMkI kalpanA hotI hai isa kAraNa una vimAnoMkI kalpa saMjJA hai| una kalpoMmeM jo utpanna hoM ve kalpopapanna kahe jAte haiM / jina vimAnoMmeM iMdra Adi daza bhedoMkI kalpanA | nahIM hai aise graiveyaka AdikoMko kalpAtIta kahate haiN| zaMkA gaiveyakAdiSu navAdikalpanAsaMbhavAtkalpatvaprasaMga iti cenna uktatvAt // 1 // nau graiveyaka vimAna haiM / nau anudiza vimAna haiN| pAMca anucara vimAna haiM isaprakAra veyaka Adi ||1041 vimAnoMmeM bhI nava AdikI kalpanA vidyamAna hai isalie graiveyaka AdikoMko bhI kalpa kahanA nyAyaprApta MEERUABLEGENREGEOGRAPESALABCDA UPSEENABEEGCRORESCUPERSONA Page #1068 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PISTE hai ? so ThIka nahIM / Upara yaha spaSTarUpase kaha diyA gayA hai ki jahA~para iMdra sAmAnika trAyastriMza Adi dazakI kalpanA ho usakA nAma kalpa hai| nava graiveyaka AdimeM iMdra AdikI kalpanA nahIM vahAMparake sabhI deva ahamiMdra haiM isalie unheM kalpa nahIM kahA jA sktaa||17|| vaimAnika deva kahAM rahate haiM ? sUtrakAra aba unake rahane ke sthAnakA nirNaya karate haiM upryupri||18|| kalpoMke yugala tathA navagraiveyaka nava anudeiza aura pAMca anucara ye saba vimAna kamase Upara Upara haiN| uparyuparivacanamatiryagasamasthitipratipattyartha // 1 // jisa prakAra jyotiSI devoMkI sthiti tirachI ora hai aura vyaMtaroMkI samAna hokara viSama rUpase sthiti hai usaprakAra vaimAnika devoMkI nahIM kiMtu ekake Upara dUsarA, dUsareke Upara tIsarA isaprakAra unakI Upara Upara sthiti hai isa vAtake pratipAdana karanekelie 'uparyupari' yaha ullekha kiyA gayA hai| 'uparyupari' yahAMpara saamiipye'gho'dhyupri|5|3|9| arthAt samIpa arthameM adhaH, adhi aura upari ina tInoM avyayoMko dvitva hojAtA hai, isa sUtrase dvitva huA hai| yadi yahAMpara zaMkA kI jAya ki. jahAMpara samIpatA artha rahatA hai vahIM para 'sAmIpye'gho'dhyupari' isa sUtrase adhaHAdiko dvitva hotA . hai, dura arthake rahanepara nahIM / saudharma Adi svargoko Upara Upara vatAnekelie 'uparyupari' yaha kahA gayA * 1-epA dve staH sAmIpye'rthe / adhodho narakANi / adhyadhi chatrANi / uparyupari svargapaTalAni / sAmIpya iti kiM upari cndrmaaH| zabdArNavacandrikA pRSTha saMkhyA 201 / RS SHRISTISFORURUS Page #1069 -------------------------------------------------------------------------- ________________ B B kA hai paraMtu saudharma Adi svargoMme asaMkhyeya asaMkhpeya yojanoMkA aMtara mAnA gayA hai isalie sAmIpya || bhASA rUpa arthake na rahate 'uparyupari' yahA~para dvitva bAdhita hai ? so ThIka nhiiN| samAna jAtike padArthase vyava dhAnakA na honA sAmIpya padakA artha mAnA gayA hai / saudharma Adi svargoM meM yadyapi asaMkhyeya yojanoMkA | 10434 // phAsalA hai tathApi samAna jAtIya kisI padArthakA vyavadhAna nahIM isaliye sAmIpya arthakI vidyamAna tAmeM uparyupari yahAMpara dvitva bAdhita nahIM / zaMkA-Upara Upara haiM, aise kahanepara yaha vicAra upasthita hotA hai ki deva Upara Upara haiM ki vimAna Upara Upara haiM vA svarga Upara Upara haiM athavA kAmacAra hai arthAt | kahIM devoMkA grahaNa hai kahIM vimAnakA to kahIM svargoMkA grahaNa hai ? vArtikakAra ucara pratyuttarapUrvaka isa bAtakA vivecana karate haiM devA iti cennAniSTatvAta // 2 // deva Upara Upara haiM yadi yaha kahA jAyagA to vaha ThIka nahIM kyoMki deva Upara Upara haiM yaha bAta MI Agamake viruddha honese aniSTa hai isaliye devoMkA Upara Upara avasthAna nahIM mAnA jaasktaa| . vimAnAnIti cenna zreNiprakIrNakAnAM tiryagavasthAnAt // 3 // yadi yaha kahA jAyagA ki vimAna Upara Upara avasthita haiM yaha bhI ThIka nahIM kyoMki hara eka I iMdraka vimAnakI cAro dizAoMmeM rahanevAle zreNivaddha vimAna aura vidizAoMmeM rahanevAle pusspprkii||nnk vimAna tiryak rUpase avasthita haiM isaliye vimAnoMkA Upara Upara mAnanA viruddha honese iSTa nhiiN| kalpA iti ceddossH||4|| yadi kahA jAyagA kalpa Upara Upara avasthita haiM taba kucha doSa nhiiN| tathA jisa bAtake mAnanemeM kamaSPECIALISASARASHTRA - SAIBABASIRSASABRIlaDarasana ||1053 - Page #1070 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BREALISAR G ISTRISHTHALEGETAKISTASSISTRE kisIprakArakA doSa nahIM vahI bAta mAnanA ThIka hai| svargoMkA Upara 2 avasthAna mAnanemeM koI doSa nahIM isarItisa deva aura vimAnoMkA Upara Upara avasthAna bAdhita honese svargoMkA hI Upara Upara avasthAna sunizrita hai| yadi kadAcit yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki upasarjanatvAdanabhisaMbandha iti cenna dRSTatvAt // 5 // 'uparyupari' yahA~para kalpazabdakA saMvandha iSTa mAnA gayA hai| parantu jo padArtha gauNa hotA hai usa-3, kA saMbandha nahIM ho sktaa| kalpopapanna itanA eka samAsAMta pada hai| yahAMpara kalpa zabda gauNa hai isaliye 'uparyupari' isa sUtroM kalpa zabdakA saMbaMdha nahIM ho sakatA ? arthAt kalpopapanna yahA~para kalpoM meM | upapanna-utpanna honevAle deva to mukhya haiM aura kalpa-paTala gauNa haiM isaliye devoMkA saMbandha siddha hotA hai so ThIka nhiiN| buddhise apekSita gauNarUpa padArthakA bhI vizeSaNake sAtha saMbandha dekhA jAtA hai jisataraha yaha rAjapuruSa kisakA hai ? yahAMpara kisa rAjAkA hai yaha samajhA jAtA hai arthAt yahaoNpara yadyapi rAja puruSa itanA samAsAMta eka pada hai isaliye rAjana zabda gauNa hai tathApi buddhise AkSipta aura samIpa 6 honese usakA saMbandha kisakA ke sAtha ho jAtA hai usIprakAra 'kalpopapanna yahAMpara bhI kalpa zabda gauNa | hai to bhI buddhise AkSipta aura samIpa honese usakA 'upayupari', yahAMpara saMbaMdha ho jAtA hai isaliye Upara |6|| | Upara kalpa haiM yaha artha nirdoSa hai| / jahAMpara kalpopapanna devoMke viSayameM kahanA ho vahAM to uparyupari' yahAMpara kalpa zabdakA saMbaMdha kara kalpa (paTala) Upara Upara haiM yaha artha samajha lenA cAhiye aura jahAMpara kalpAtIta devoMke viSayameM kahanA ||2044 | ho vahAMpara vimAnakA saMbaMdha kara kalpAtIta vimAna Upara Upara haiM yaha artha samajha lenA caahiye| . Page #1071 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vizeSa-'uparyupari yahA~para kalpa zabdakA saMbandha mAnanA sarvasammata nahIM hai kyoMki 'vaimAnikAH adhyAca | isa sUtrako adhikAra sUtra kaha Aye haiM isaliye isasUtrameM usIkA saMbaMdha mAnanA ThIka hogA isa rItise jisaprakAra vaimAnika deva kalpopapanna aura kalpAtIta haiM isaprakAra 'kalpopapannAH kalpAtItAzca' isa sUtrameM vaimAnikoMkA saMbaMdha hai usIprakAra vaimAnika deva Upara Upara haiM, isarUpase 'uparyupari' isa sUtrameM bhI vaimAnika devoMkA hI saMbaMdha hai / yadi yahaoNpara yaha kahA jAya ki pahile devoMkA Upara Upara avasthAna AniSTa kaha Aye haiM, yadi uparyupari' yahAMpara vaimAnika devoMkA saMbaMdha kara unakA Upara Upara ava-1151 | sthAna mAnA jAyagA to aniSTa hogA ? so ThIka nhiiN| vizeSaNarahita kevala devoMkA yadi Upara Upara avasthAna mAnA jAya tava AnaSTa kahA jAsakatA hai kiMtu vahAM to madhyameM sthita iMdraka vimAna, tiryak hai avasthita zroNibaddha aura prakIrNaka vimAnarUpa kalpopapannata vizeSaNaviziSTa devoMkA tathA kalpAtI| tatva (navauveyakala) Adi viziSTa devoMkA grahaNa hai| isaprakArake vizeSaNaviziSTa devoMkA Upara Upara | P | rahanA zAstrasammata hai ata eva iSTa hai isaliye kalpopapanna aura kalpAtIta donoMkI apekSA 'uparyupari' | yahAMpara vaimAnika zabdakA hI saMbaMdha ThIka hai // 18 // kitane kalpavimAnoMmeM devoMkI sthiti hai ? sUtrakAra isa bAtakA ullekha karate haiM- ... . 1-zlokavArtika / yadyapi yaha kathana sthala dRSTise pUrvApara viruddhasA mAlUma hotA hai ki rAjavArtikakArane vimAnoMko apara upara kahA hai aura zlokavArtikakArane devoMko Upara 1 kahA hai, tathApi sUkSmadRSTise donoM eka rUpa hI par3ate haiM, zlokavArtikakArane kevala devoMkoM Upara 2 nahIM kahA hai kiMtu vimAnoMse viziSTa devoMko kahA hai, vimAnasahita.deva kahA jAya.yA vimAna kahA jAya | donoMkA eka hI artha hai|- . . 132 BREPRESCUSSIRECASIRS GEBOBASEARCBSRIBABA A NASOUR Page #1072 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya * saudharmezAnasAnatkumAramAheMdrabrahmabrahmottaralAMtavakApiSThazukramahAzukrazatArasaha sAreSvAnataprANatayorAraNAcyutayornavasu graiveyakeSu vijayavaijayaMta- jayaMtA'parAjiteSu sarvArthasiddhau ca // 16 // saudharma aura aizAna, sAnAkumAra aura mAhedra, brahma aura brahmocara, lAMtava aura kApiSTha, zukra aura mahAzukra, zatAra aura sahasrAra, Anata aura prANata, AraNa aura acyuta, ina solaha svargoM meM tathA nava / aveyakoMke nava paTalaoNmeM, nava anudizake eka paTalake vimAnoMmeM tathA vijaya vaijayaMta jayaMta aparAjita aura sarvArthasiddhi vimAnoMmeM kalpopapanna aura kalpAtIta saMjJAoMke dhAraka vaimAnika devoMkA nivAsasthAna haiN| saudharma AdikI kalpasaMjJA kyoM hai ? vArtikakAra isa viSayakA spaSTIkaraNa karate haiM cAturathikenANA khabhAvato vA kalpAbhidhAnaM // 1 // vyAkaraNake taddhita prakaraNameM eka cauturarthika prakaraNa hai usameM aN Adi pratyayoMkA vidhAna hai| saudharma AdikI kalpasaMjJA yA to cAturthika aN pratyayase kara lenI cAhiye yA kalpoMke saudharma Adi svAbhAvika nAma hai yaha samajha lenA cAhiye / iMdroMkA saudharma Adi nAma kaise paDA ? uttara svabhAvataH sAhacaryAdiMdrAbhidhAnaM // 2 // svabhAvase hI vA saudharma Adi svargoM ke sAhacaryase iMdroMke saudharma Adi nAma haiN| vistAra isa prakAra hai BEEGSEASEo 1046 1 / dekho zandArNavacaMdrikA pRSTha 90 athavA tIsare adhyAyake dUsare pAdake 86veM sUtrase Age / Page #1073 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 00 1057/6 SABREABOUSE sudharmA nAma sabhAkA hai| jisa svargameM yaha sudharmA sabhA ho vaha saudharma svarga hai| yaha pahile svargakA ||5|| adhyAya bANS nAma.hai / sudharmA zabdase 'vaha jisameM ho' isa arthameM aN pratyaya kara saudharma zabda siddha huA hai| usa Bl saudharma svargake sAhacaryase iMdrakA bhI nAma saudharma hai| dUsare svargake iMdrakA svabhAvase hI IzAna nAma hai| IzAna iMdrake nivAsasthAna svargakA nAma aizAna hai| yahAMpara IzAna zabdase 'usakA nivAsa' isa arthameM | aN pratyaya huA hai| aizAna svargake sAhacaryase iMdrakA nAma bhI aizAna hai / sanatkumAra svabhAvase hI iMdrakA nAma hai usake nivAsasthAna svargakA nAma saantkumaar.hai| sAnatkumAra svargake sAhacaryase iMdrakA bhI sAna2 kumAra nAma hai / maheMdra svabhAvase hI iMdrakA nAma hai| usake nivAsasthAna svargakA nAma mAheMdra hai / mAheMdra svargake sAhacaryase iMdrakA nAma bhI mAheMdra hai| brahmA nAmakA iMdra hai usakA loka brahmaloka kahA jAtA hai| hai isIprakAra brahmottara samajha lenA cAhiye / brahma iMdrake nivAsasthAna svargakA nAma brahma hai brahma sva mAhacarya se iMdrakA bhI brahma nAma hai| lAMtava nAma iMdrakA hai usake nivAsasthAna svargakA nAma bhI lAMtava hai| lAMtava svargake saMbaMdhase iMdrakA nAma bhI lAMtava hai| zukra iMdrakA nAma hai usake nivAsasthAna svargakA nAma | zauka hai| zauka svargake sAhacarya se iMdrakA nAma bhI zauka hai / athavA zukra nAma svargakA hai usake sAha caryase iMdrakA nAma bhI zukra hai| zatAra nAma iMdrakA hai usake nivAsasthAna svargakA nAma bhI zatAra hai|| - zatAra svargake sAhacaryase iMdrakA bhI nAma zatAra hai| athavA zatAra yaha svargakA nAma hai usake sAhacaryase iMdrakA bhI zatAra nAma hai / Anata nAma iMdrakA hai usake nivAsasthAna svargakA nAma bhI Anata hai| 1-tadasminnastIti isa jaineMdrasUtrase aNa pratyapakara saudharma nAma svargakA pahA hai| 1047 2-tasya nivAsaH isa jaineMdrasUtrase aN pratyaya huA hai| SECRECENCEBOOGLEARNEGARBHASHA Page #1074 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya AnaMtasvargake sAhacaryase iMdrakA nAma bhI Anata hai / athavA Anata nAma svargakA hai usake sAhacaryase iMdrakA nAma bhI Anata hai| prANata nAma iMdrakA hai| usake nivAsasthAna svargakA nAma bhI prANata hai| prANata svargake sAhacaryase iMdrakA nAma bhI prANata hai| athavA prANata nAma svargakA hai usake sAhacaryame 5 iMdrakA nAma bhI prANata hai| AraNa nAma iMdrakA hai| usake nivAsasthAna svargakA nAma bhI AraNa hai| AraNa svargake saMbaMdhase iMdrakA nAma bhI AraNa hai / athavA AraNa nAma svargakA hai usake sAicaryase iMdrakA bhI AraNa nAma hai / acyuta nAma iMdrakA hai| usake nivAsasthAna svargakA nAma bhI acyuta hai| acyutasvargake sAhacarya se iMdrakA nAma bhI acyuta hai| athavA acyuta nAma svargakA hai usake sAhacaryase iMdrakA nAma bhI acyuta hai| ___lokako 'puruSAkAra mAnA gayA hai / evaM puruSake zarIra ke mastaka Adi avayavoMke samAna lokake avayavoMkI kalpanA kI gaI hai / isaliye lokarUpI puruSakI grIvAke sthAnapara rahanevAle vimAnoMkA nAma aveyaka hai / aveyaka vimAnoMke sAhacarya se iMdroMkA nAma bhI graiveyaka hai| kalyANakArI padArthoMke vighnoMke kAraNoMke vijayase vijaya Adi vimAna sArthaka saMjJAke dhAraka haiM / samasta prayojanoMkI siddhi pradAna karane ke kAraNa honese saMvArthasiddhi vimAnakA bhI sArthaka nAma hai / isarUpase vijaya vaijayaMta jayaMta aparAjita aura sarvArthasiddhi ye pAMca vimAna haiM ina vimAnoMke sAhacaryase iMdroMkA bhI nAma vijaya Adihai / zaMkA-sarvArthasiddhi zabdakA vijaya Adike sAtha dvaMdva samAsa na kara judA grahaNa kyoM kiyA gayA? uttara sarvArthasiddhasya pRthaggrahaNaM sthityAdivizeSapratipattyarthaM // 3 // ARTISGARDPRMANARTHAMAA 2010 Page #1075 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / enchaA vijaya vaijayaMta jayaMta aura aparAjita ina cAroMmeM jaghanya sthiti kucha adhika vAIsa sAgarapra|| mANa hai / utkRSTa sthiti tetIsa sAgarapramANa hai paraMtu sarvArthasidi vimAnake rahanevAle devoMkI utkRSTa | aura jaghanya donoM prakArako sthiti tetIsa sAgarapramANa hai tathA sarvArthasiddhi vimAnavAsI eka devakA | jitanA prabhAva aura pratApa hai utanA samasta vijaya Adi vimAnavAsI devoMkA bhI nahIM hai isaprakAra vijayAdivAsI devoMkI apekSA sarvArthasiddhivAsI devoMkI sthiti Adise vizeSatA pratipAdana karaneke| lie savArthAsaddhi zabdakA pRthak ullekha kiyA gayA hai, tathA sarvArthasiddhivAlA deva eka bhavadhAraNa kara || mokSa calAjAtA hai vijayAdikoMmeM utpanna honevAlA deva do bhavadhAraNa kara mokSa jAtA hai| gaiveyakAdInAM pRthaggahaNaM kalpAtItatvAnApanArtha // 4 // saudharma svargase Adi lekara acyutaparyaMta bAraha kalpa (iMdra AdikI kalpanA sirpha bAraha hI svargoM meM || he brahmocara kApiSTha zukra aura sahasrAra svarga to brahma, lAMtava, zukra aura zatAra iMdrake adhIna kramase haiM) athavA solaha varga haiM unake bAda kalpAtIta haiM isa bAtake spaSTa karanekelie saudharma Adise greveyakoMkA hai| judA ullekha kiyA gayA hai| * navazabdasya vRttyakaraNamanudizasUcanArtha // 5 // | nava zabdakA graiveyakake sAtha samAsa kiyA jAsakatA thA phira jo usakA aveyakake sAtha samAsa na || kara judA ullekha kiyA gayA hai usakA tAtparya yaha hai ki nau aveyaka vimAnoMke samAna nava anudiza | vimAna bhI haiM isalie yahA~para nava zabdakA pRthagyoga nau anudiza vimAnoMke saMgrahArtha hai / yadi yahA~para 051 nava zabdake pRthagyogase nava anudizoMkA grahaNa iSTa na hotA to phira nava zabdakA aveyakake sAtha RECENERBOASABALBAR -- - ISEASON RESEASABAD - Page #1076 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SRIER samAsa karanA hI ThIka hotA kyoMki samAsase 'su' akSara nahIM kahanA paDatA ataeva mahAn lAdhava vacata) hotaa| ____ anudizakA artha yahAM pratidiza hai arthAt hara eka dizAmeM ho vaha anudiza kahA jAtA hai zaMkA-diz zabda halaMta hai isalie dizaM dizamanu iti anudik' aisA siddha hogA, phira anudizaMda aisA kyoM prayoga kiyA gayA ? samAdhAna-vyAkaraNazAstrameM 'shrdaadeH||2|136 / isa sUtrase hai zaradAdi gaNameM paThita zarada Adi zabdoMse 'Ta' pratyaya hotA hai, aisA vidhAna hai / diz zabdakA bhI hai zaradAdigaNameM pATha hai isalie usase bhI 'Ta' pratyaya karanepara evaM TakAra anubaMdha aura riz zabdakA / zakAra akArameM milajAnepara anudiza zabdakI siddhi hojAtI hai / athavA dizA artha kA vAcaka AkArAMta bhI dizA zabda mAnA gayA hai| AkArAMta dizA zabda kA anu' avyayake sAtha samAsa hone para bhI anudiza zabdakI siddhi ho saktI hai| uparyuparItyanena dvyoiiyorbhisNbNdhH||6|| padArthoM kI vyavasthA AgamakI apekSAse mAnI gaI hai isalie zAsrake anusAra 'uparyupariM' isa vacanase do do kA saMbaMdha samajha lenA caahiye| aura vaha isa prakAra hai sabase pahile saudharma aura aizAna svargoMkA joDA hai / usake Upara sAnatkumAra mAheMdra, unake Upara brahmaloka aura brahmocara, unake Upara lAMtava aura kApiSTha, unake Upara zukra aura mahAzukra, unake Upara 1-zaradAdeH / 4 / 2 / 136 / asmATo bhavati he / zaradaH samIpamupazaradaM / pratizaradaM / upamanasa / anudica / zabdArNava. caMdrikA pRSThasaMkhyA 142 / - - -- - - Page #1077 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zatAra aura sahasrAra, unake Upara Anata aura prANata evaM unake Upara AraNa aura acyuta ye do all svarga haiN| . pratyekamiMdrasaMbaMdho.madhye pratidvayaM // 7 // // nIce aura Upara eka eka svargake pIche eka eka iMdra hai aura madhyameM do do vargoM ke pIche eka eka || iMdra haiN| bhAvArtha-saudharma aura aizAna svargoM meM do iMdra haiM / sAnatkumAra aura mAheMdrameM do iMdra haiM / brahma / / 1 aura brahmocara meM eka brahma nAmakA hI iMdra hai| lAMtava aura kApiSThameM eka lAMtava nAmakA iMdra hai| zukraH // || aura mahAzukrameM eka zuka nAmakA evaM zatAra aura sahastrArameM eka zatAranAmakA hai| Anata aura prANata || ina do svargoM meM do iMdra haiM tathA AraNa aura acyuta ina do svargoM meM do iMdra haiN| tathA cottarayoH pRthagvacanamarthavat // 8 // 'AnataprANatAraNAcyuteSu' aisA eka hI Ida samAsAMta eka pada upayukta thA phira jo AnataprANaIPI tayo' aura 'AraNAcyutayo' donoM yugaloMkA pRthak pRthak ullekha kiyA gayA hai vaha vizeSa prayojanake ||2|| liye hai| usa prayojanakA spaSTIkaraNa isaprakAra haikA madhyalokakI samatala bhUmise ninyAnave hajAra cAlIsa yojanakI UMcAIpara saudharma aura IzAna svarga yA hai| ina donoM svargoM meM mahaloMke samAna Rtu 1 caMdra 2 vimala 3 valguthvIra 5aruNa 6naMdana 7 nalina / S|| lohita 9 kAMcana 10 caMcat 11 mAruta 12 RddhIza 13 vaiDUrya 15 rucaka 15 rucira 16 aMka 17 sphaTika 18 1-dUsarI pratimeM-'dvIza' yaha nAma rakkhA hai parantu saMzodhita rAjavArtika aura harivaMzapurANameM 'RddhIza' nAma hai| BASSAMARORA 1.11 RUPEROR %3 . Page #1078 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 tapanIya 19 megha 20 hAridra 21 padma 22 lohitAkSa 23 va 24 naMdyAvarta 25 prabhaMkara 26 piSTAMkA 27 gaje 20 mastaka 29 citra 3. aura prabhA 31 ye ikatIsaM vimAnoMke prastAra haiN| ina paTaloMke madhya | bhAgameM unhIM nAmoMke dhAraka ikatIsa iMdraka vimAna bhI haiN| . maMdaramerukI coTIpara saudharma svargakA pahalA Rtu vimAna hai| coTI aura Rtu vimAnakA ApatakA phAsalA vAlake agrabhAgakI barAbara hai| Rtu vimAnakI cAro dizAoMmeM cAra vimAnoMkI zroNayAM haiN| pratyeka zreNike bAsaTha bAsaTha vimAna haiM arthAt Rtu nAmake iMdraka vimAnakI cAro dizAoMmeM pratyeka dizAmeM bAsaTha bAsaThake hisAbase zreNibaddha vimAna haiN| vidizAoMmeM puSpaprakIrNaka vimAna haiM tathA | aMtake prabhA nAmaka iMdraka vimAna paryaMta eka eka zreNivaddha vimAnakI hAni hotI calI gaI hai aisA samajha lenA cAhiye / arthAt Rtu nAmake iMdraka vimAnakI cAro dizAoM meM pratyeka dizAmeM bAsaTha bAsaTha zreNivaddha vimAna haiN| caMdra nAmaka iMdraka vimAnakI cAro dizAoMmeM pratyeka dizAmeM ikasaTha ikasaTha zreNivaddha vimAna haiN| vimala nAmaka iMdraka vimAnakI cAro dizAoMmeM pratyeka dizAmeM sATha sATha zreNivaddha vimAna haiM isIprakAra Age bhI samajha lenA cAhiye / tathA aMtake prabhA nAmaka paTalakI cAro dizAoMmeM prayeka | dizAmeM bacIsa vattIsa zreNibaddha vimAna raha jAte haiN| T ye jo Rtu Adi ikatIsa paTala kaha Ae haiM unameM pratyekakA ApasameM aMtara asaMkhyAta asaMkhyAta lAkha yojanakA hai arthAt Rtu paTalake Upara asaMkhyAta lAkha yojanake aMtarAla ke bAda caMdra paTala hai| .1 / prAcIna bhASAmeM lohita aura akSa do meda mAne haiM paraMtu lohita Upara navamAM vimAna bhI kaha pAye haiM / 2 prAcIna bhASAmeM gajamastaka eka hI meda rakkhA hai harivaMzapurANameM gaja aura mitra yaha-pATha hai| Page #1079 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya xge vAcA hai usake Upara asaMkhyAta lAkha yojanoMke aMtarase tIsarA vimala paTala hai isIprakAra Age bhI samajha lenA caahiye| saudharma svargake ikatIsaveM prabhA nAmaka paTalakI dakSiNa dizAmeM battIsa zreNivaddha vimAna haiN| unameM | aThArahaveM vimAnakA nAma kalpa hai| yahI saudharma svargake saudharma iMdrakA nivAsasthAna vimAna hai| isa vimAnake svastika vardhamAna aura vizruta tIna parakoTe haiM vAhya prAkArameM senA aura pAriSada deva rahate hai| madhyake prAkArameM trAyastriMza devoMkA nivAsasthAna hai evaM abhyaMtara prAkArameM svayaM saudharma iMdra rhtaahai| / / saudharma iMdrake nivAsakA jo vimAna hai usakI cAro dizAoMmeM kAMcana 1 azokamaMdira 2 mastAra |3 aura galva " ye cAra nagara haiM evaM saudharma iMdrake bacIsa lAkha vimAna haiN| tetIsa trAyatriMza deva haiN| caurAsI hajAra AtmarakSaka deva haiM / tIna sabhA haiN| sAta senA haiN| caurAsI hajAra sAmAnika deva haiN| cAra lokapAla haiN| padmA 1 zivA 2 sujAtA 3 sulasA 4 aMjukA 5kAliMdI zyAmA aura bhAnu | ye ATha usa saudharma iMdrakI paTTadeviyAM haiN| aura bhI cAlIsa hajAra vallamikA deviyAM haiN| ye samasta paTTa deviyAM aura vallamikA deviyAM pAMca pAMca palyakI AyukI dhAraka haiM aura solaha solaha hajAra deviyoM se parivArita haiN| tathA haraeka paTTadevI aura vallabhikA devI apanI apanI vikriyAse solaha solaha | hajAra deviyoMke rUpa dhAraNa karanemeM samartha hai| It saudharma svargakI abhyaMtara sabhAkA nAma samitA hai| usa sabhAke bAraha hajAra deva sabhAsada haiM aura se unameM pratyekakI pAMca pAMca palyakI Ayu hai / madhyama sabhAkA nAma candrA hai| vaha caudaha hajAra devoNkii| lediesCREE%- RE READRASHASKAR KARENCE 1053 S PECTOR Page #1080 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ' hai aura unameM pratyeka devakI cAra cAra palya pramANa Ayu hai| tathA vAhya sabhAkA nAma jAtu / isake sabhA- hU~ } :sada solaha hajAra deva haiM aura unameM pratyeka devakI tIna tIna palyakI Ayu hai| abhyaMtara sabhAke devoMmeM pratyekakI sAtasai sAtasai deviyAM haiM aura unameM pratyekakI DhAI DhAI palyakI hai Ayu hai| madhyama sabhAke devoMmeM pratyeka devakI chahasau chahasau deviyAM haiM aura unameM pratyeka devIkI do do palyakI Ayu hai| vAhya sabhAke devoMmeM pratyeka devakI pAMcaso pAMcasau deviyAM haiM aura unameM pratyeka devIkI 'DeDha DeDha palyakI Ayu hai| ye deviyAM apane vikriyAvalase itanI hI itanI deviyoMke rUpa dhAraNa karane meM samartha haiM arthAt abhyaMtara sabhAke devoMkI pratyeka devI apanI vikriyAse sAtasai deviyoMkA rUpa dhAraNa kara sakatI hai| madhyama sabhAke pratyeka devakI devI apanI vikriyAse chahasau deviyoMkA rUpa dhAraNa kara sakatI hai evaM vAhya sabhAke devoMkI pratyeka devI apanI vikriyAse pAMcasai deviyoMkA rUpa dhAraNa kara hai| sakatI hai| 8. Upara jo ATha paTTadeviyAM kahI gaI haiM una ATho paTTadeviyoMkI abhyaMtara sabhAmeM sAtasau deviyAM 6 haiN| madhyama sabhAmeM chahasau deviyAM haiM aura vAhya sabhAmeM pAMcasau deviyAM haiN| ina tInoM hI sabhAkI rahanehU~ vAlI deviyAM DhAI DhAI palyakI AyukI dhAraka haiN| pyAde ghoDe hAthI baila ratha nartakI aura gaMdharva yaha sAta prakArakI senA hai| isa sAtoM hI prakArakI hai hai senAkI eka eka palyakI Ayu hai / isa sAta prakArakI senAmeM eka eka mahacara bhI hai aura pratyekakI hai * eka eka palyakI Ayu hai / senAke mahacaroMmeM padAti senAkA mahacara vAyu hai| yaha vAyu mahattara, padAti 11054 senAkI sAta kakSAoMse veSTita hai arthAt padAti senAkI sAta kakSAyeM hai| pahilI kakSAmeM caurAsI lAkha, GREHERCASE MeGSPESARESekNGkSAMSUGUGURUNG Page #1081 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PRESEG- 4 adhyAya - bhASA // pyAde haiN| dUsarI kakSAmeM isase dUne, tIsarI kakSAmeM usase dUne isaprakAra uttarocara sAtavIM kakSAparyaMta 6 padAtiyoMkI saMkhyA dUnI dUnI hai| ghoDoMkI senAke mahatcarakA nAma hari hai| hAthiyoMkI senAke mahatcarakA nAma airAvata hai / bailoMkI | senAke mahacarakA nAma dAmayasti (STi) hai / rathoMkI senAke mahatcarakA mAtuli nAma hai| gaNikAoMkI huuN| senAkI mahacarikAkA nAma nIlAMjanA hai / evaM gaMdharvoko senAke mahattarakAnAma AriSTayazaska hai / ina chahoM |prakArakI senAkI saMkhyA padAti senAkI saMkhyAke samAna samajha lenI caahiye| yaha jo Upara padAti hai| Adike devoMkI saMkhyAkA varNana kiyA gayA hai vaha vikriyAjanita hai kiMtu svAbhAvika (asalI)deva to eka eka senAmeM chaiso chaisau haiM tathA una svAbhAvika chahasau devoMmeM pratyeka devakI chahaptau chaisau hI / deviyAM haiN| ina chaDsau deviyoM meM pratyeka devI apane vikriyAbalase chaha chaha deviyoMkA rUpa dhAraNa karane meM samartha hai evaM pratyeka devIkI Adhe Adhe palyakI Ayu hai| vAyu hari airAvata Adi jo sAta senAoM ke mahatcara kahe gaye haiM unameM bhI pratyekI chaisau chahamo deviyAM haiN| aura unameM pratyeka devI apanI vikriyoMse chaha chaha deviyoMke rUpa dhAraNa karane meM samartha hai| IF aura hara eka devIkI Ayu Adhe Adhe palyakI hai| ___eka palyakI Ayuke dhAraka jo Upara caurAsI hajAra AtmarakSaka deva kahaAye haiM una devoMmeM| 18 pratyeka devakI do dosai deviyAM haiN| pratyeka devI apane vikriyAbalase chaha chaha deviyoM ke rUpa dhAraNa karanemeM samartha haiM aura hara ekakI Ayu Adhe Adhe palpakI hai| 1055 iMdrakA bAlaka nAmakA eka Abhiyogya deva hai / vaha eka palyakI AyukA dhAraka hai aura jaMva ARSHDOLMERAPRAMOD - ana-AS-RISRA Page #1082 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A SE adhyAya dvIpakI varAvara vAhana aura vimAna svarUpa honekI viziSTa sAmarthya rakhatA hai| isa bAlaka devakI chahasau deviyAM hai / pratyeka devI apane vikriyAbalase chaha chaha deviyoMke rUpa dhAraNa karanemeM samartha hai evaM Adhe Adhe palyakI unakI Ayu hai| . pUrva dizAke svayaMprabha vimAnameM soma nAmakA lokapAla rahatA hai| usakI Ayu DhAI palyakI hai| DhAI elyakI Ayuke dhAraka usake cAra hajAra sAmAnika deva haiM / evaM DhAI palyakI hI AyukI dhAraka usakI cAra hajAra deviyAM haiN| cAro lokapAloMkI cAra paTTa deviyAM haiM aura unameM pratyekakI Ayu DhAI palyakI hai|| soma lokapAlakI abhyaMtara sabhAkA nAma ISA hai| vaha pacAsa devoMkI hai aura unameM pratyekakI - Ayu savA savA palyakI hai / madhyama sabhAkA nAma dRDhA hai / vaha cArasau devoMkI hai aura usake bhI pratyeka devakI Ayu savA palyakI hai / vAhya sabhAkA nAma caturaMtA hai vaha pAMcasau devoMkI hai evaM usake devoMkI bhI Ayu savA palyakI hai / dakSiNa dizAmeM eka varajyeSTha nAmakA vimAna hai usakA svAmI yama nAmakA lokapAla hai usakA kula varNana somalokapAlake samAna hai / pazcima dizAke aMjananAmaka vimAnameM varuNa nAmakA lokapAla hai aura vaha paune tIna palyapramANa AyukA dhAraka hai| usakI abhyaMtara sabhAkA nAma ISA hai aura vaha DeDha palyakI Ayuke dhAraka sATha devoMkI hai| madhyama sabhAkA nAma dRDhA hai / usameM rahanevAle pAMcaso deva haiM aura unakI Aya kaLa kama deva palyakI hai| tathA vAya sabhAkA nAma caturaMtA hai| usameM rahanevAle chahasau deva haiM evaM unakI Ayu eka deza adhika DeDha palyakI hai| ina tInoM sabhAke devoMkI dokyoMkI Ayu apane apane svAmiyoMkI Ayuke varAvara hai| isa varuNa lokapAlakA zeSa varNana soma lokapAlake samAna samajha lenA caahiye| ucara dizAke valgu nAmaka vimAnameM vaizravaNa CHAMKAScreeMANCHESEGIRB Page #1083 -------------------------------------------------------------------------- ________________ *manyAta PRESOURCBSE 8 nAmakA lokapAla rahatA hai| vaha tIna palyakI AyukA dhAraka hai| usakI abhyaMtara sabhA IzAke sacara || || deva haiM aura unameM pratyekakI Ayu DeDha palyakI hai| madhyama sabhA haDhAke chaisI deva haiM aura unakI Ayu || kucha kama DeDha palyakI hai / tathA vAhya sabhA caturaMtAke sAtaso deva haiM aura unakI Ayu savA palya1057 | pramANa hai / isa vaizravaNa lokapAlakI tInoM sabhAke devoMkI deviyAM apane apane svAmiyoMse AdhI | AdhI sthitivAlI haiM aura kula varNana somalokapAlake samAna samajha lenA cAhiye / cAro lokapA-II // || lomeM pratyekake sADhe tIna tIna karoDa apsarA haiN| saudharma khargake iMdraka vimAna ikatIsa haiN| zreNibaddha vimAna cAra hajAra tInasau ikahattara haiM tathA puSpaprakIrNaka vimAnakI saMkhyA ikatIsa lAkha picAnave hajAra pAMcau aTThAnave hai isaprakAra indraka ) zreNibaddha aura puSpaprakIrNaka ye milakara kula vimAna battIle lAkha haiM isaprakAra saudharma sarga kA varNana | kara diyA gyaa| aizAna svargakA varNana isaprakAra hai- ' prabhAnAmake ikatIsa indraka vimAnase uttarako dizAmeM jo vacIsa zreNibaddha vipAna haiM unameM aThArahaveM vimAnakI kalpa saMjJA hai usakA kula parivAra varNana pahile kahe gaye saudharma iMdra ke vimAnake samAna || || samajha lenA cAhiye / isa vimAnakA svAmI aizAna iMdra hai / isa prazAna iMdra ke aTThAIsa lAkha vimAna haiN| || tetIsa trAyastriMza deva haiM / assI hajAra sAmAnika deva haiN| tIna sabhA hai| sAta prakArakI senA haiN| || assI hajAra AtmarakSaka deva haiM aura cAra lokapAla haiM / zrImatI ra susImA 2 sumitrA 3 vasuMdharA || jayA 5 jayasenA 6 amalA 7 aura prabhA 8 ye ATha usakI deviyAM haiN| inameM pratyekakI sAta sAta 1 prAcIna bhASAmeM aThattara pATha hai| 2 sthala dRSTise yaha saMkhyA hai| AAKAASPEASABREAKIWARRIOR ScoresPOURNIMER ~ Page #1084 -------------------------------------------------------------------------- ________________ apavAda palyakI Ayu hai / bacIsa hajAra ballamikA devI haiM aura unakI pratyekakI Ayu sAta palpapramANa hai| aizAna iMdrakI abhyantara sabhAkA nAma samitA hai| usameM rahanevAle dasa hajAra deva haiN| aura hara / ekakI sAta sAta palyakI Ayu hai / madhyama sabhAkA nAma caMdrA hai| usameM bAraha hajAra deva haiM aura pratyeka * chaha chaha palyakI Ayuke dhAraka haiN| tathA vAhaya sabhAkA nAma jAtu hai| usameM caudaha hajAra deva haiM aura 3 / hara eka pAMca pAMca palyakI AyukA dhAraka hai| pezAna iMdrakI bhI sAta prakArakI senAke sAta mahattara haiM unameM padAti senAkA mahattara laghuparAkrama hai| ghoDoMkI senAkA mahacara amitagati hai| bailoMkI senAkA maicara drupakAnta hai / rathoMkI senAkA mahattA kinnara, hAthiyoMkI senAkA mahatcara puSpadanta, gaMdhavA~kI senAkA mahacara gItayaza aura gaNi: kAoMkI menAkI mahatvarA zvetAnAmakI gaNikA hai| padAti senAkA mahatcara sAta kakSAoMse veSTita 3 hai| pahilI kakSAmeM assI hajAra deva haiN| dUsarI kakSAmeM usase dune haiN| tIsarI kakSAmeM usase bhI dUne haiN| isIprakAra sAtavIM kakSAtaka dUne dUne deva samajha lene caahiye| isIprakAra ghoDe Adi senAke mahattaroMkI bhI vikriyArUpa senA gina lenI caahiye| ye samasta senAke deva aura unake mahatcara kucha adhika eka eka palyakI Ayuke dhAraka haiN| aizAna svargakI dakSiNa dizAke sama nAmake vimAnameM soma nAmakA lokapAla rahatA hai| vaha sADhe cAra patyakI AyukA dhAraka hai| usakI abhyaMtara sabhAmeM sAThi deva haiM / madhyama sabhAmeM pAMcasai deva haiM aura vAhya sabhAmeM chahasau sAta deva haiN| pazcima dizAke sarvatobhadra vimAnameM yama nAmakA lokapAla hai usakI Ayu sADhe cAra palyakI hai| isa yama lokapAlakA zeSa varNana soma lokapAla ke samAna hai| ucara 1058 ladiet Page #1085 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ja mapApa hai| dizAke subhadra nAmake vimAnameM varuNa nAmakA lokapAla hai| pAMca palpakI AyukA dhAraka hai| usakI | abhyaMtara sabhAmeM assI deva haiN| madhyama sabhA sAtasai deva haiM aura vAhya sabhAmeM AThasai deva haiN| pUrvadizAke | amita nAmake vimAnameM vaizravaNa nAmakA lokapAla hai| pone pAMca palyakI AyukA dhAraka hai / usakI yA abhyaMtara sabhAmeM sacara deva haiN| madhyama sabhAmeM chahasau deva haiM aura vAhya sabhAmeM sAtasau deva haiN| pezAna iMdrakA bAlakake samAna puSpaka nAmakA Abhiyogya deva hai vaha apanI vikriyAse jambU-15 | dIpake samAna puSpaka nAmakA vAhana vA vimAna banAne meM samartha hai| aizAna iMdrakA zeSa varNana saudharma iMdrake || | samAna samajha lenA cAhiye isaprakAra uttaradizAke zreNibaddha aura puSpaprakIrNaka vimAnoMke svAmI aizAna || hai| indrakA aura aizAna svargakA varNana kara diyA gyaa| aba sAnatkumAra aura mAhendrakA varNana kiyA jAtA hai saudharma svargake aMtima prabhA nAmake iMdraka vimAnake Upara hajAroM yojanoMke vAda sAnatkumAra aura || mAheMdra nAmake svarga haiN| unameM mahaloMke samAna aMjana 1 vanamAla 2 nAga 3 garuDa 4 lAMgala 5 valabhadra || aura cakra 7 nAmake sAta vimAnoMke paTala haiN| inameM aMjana vimAnakI cAro dizAoM meM cAra vimA- | noMkI zreNiyAM haiM arthAt zreNibaddha vimAna haiM evaM vidizAoMmeM puSpaprakIrNaka vimAna haiN| aMjana vimA-13 || nakI cAro dizAoMkI zreNiyoMmeM pratyekameM ikatIsa ikatIsa vimAna haiM arthAt zreNibaddha vimAna pratyeka || hai| dizAmeM ikatIsa ikatIsa haiN| Ageke cakra vimAna paryaMta eka eka kama hotA calA gayA hai arthAt- | __aMjana vimAnakI cAro dizAoM meM ikatIsa ikatIsa zreNibaddha vimAna, haiN| vanamAla vimAnakI | cAroM dizAoMmeM tIsa-tIsa zreNibaddha vimAna haiN| nAga vimAnakI cAro dizAoM meM unatIsa unatIsa - - nanAyarana javAvara Page #1086 -------------------------------------------------------------------------- ________________ REGISTRICTURISTRICKSTRORISote U aNibaddha vimAna haiN| garuDa nAmaka vimAnakI cAro dizAoMmeM aTThAIsa aTThAIsa zreNibaddha vimAna haiN| 5 lAMgala nAmaka vimAnakI cAro dizAoM meM sacAIsa.sacAIsa zreNibaddha vimAna haiN| valabhadra nAmaka vimA9 nakI cAro dizAoMmeM chabbIsa chabbIsa zreNibaddha vimAna haiN| evaM caka nAmaka vimAnakI cAro dizA6 oMmeM paccIsa paccIsa zreNibaddha vimAna haiN| ina vimAnoMkA ApasameM aMtara bahutase lAkha yojanoMkA hai / ra arthAt aMjana nAmaka iMdraka vimAnase Upara bahutase lAkha yojanoMke aMtarase vanamAla nAmakA vimAna hai / 9 vanamAlake Upara bahutase lAkha yojanoM ke aMtarase nAga nAmakA iMdraka vimAna hai isIprakAra Age bhI hai samajha lenA caahiye| cakra nAmaka aMtima iMdraka vimAnakI dakSiNa dizAke pacIsa ANabaddha vimAnoM se paMdrahave zreNibaddha vimAnakI kalpasaMjJA hai| isakA kula varNana saudharma svargake kalpa vimAnake samAna samajha lenA caahiye| usa paMdrahaveM zreNibaddha vimAnakA svAmI sAnatkumAra nAmakA iMdra hai| usake varAha lAkha vimAna haiN| tetIsa trAyastriMza deva haiN| vahacara hajAra sAmAnika deva haiN| tIna sabhA haiM / sAtaprakArakI senA hai|bh6 cara hajAra AtmarakSaka deva haiM aura cAra lokapAla haiN| tathA jisa prakAra saudharma iMdrakI ATha paTTadeviyAM kaha Aye haiM usIprakAra sAnatkumAra iMdrakI bhI ATha paTTadeviyAM haiM aura unameM praseka paTTadevIko nau nau palyakI Ayu hai / ina ATho paTTadeviyoMmeM pratyeka aThAraha aThAraha hajAra deviyoMse veSTita haiM aura hara eka apane vikriyAbalase bacIsa bacIsa hajAra deviyoMke rUpa dhAraNa karanemeM samartha hai| sAnatkumAra iMdrakI ATha paTTadeviyoMke sivAya ATha hajAra vallamikA deviyAM bhI haiM tathA unakI Ayu bhI nau nau palyakI hai aura pratyeka bacIsa hajAra deviyoMkA apanI.vikriyAse rUpa dhAraNa kara sakatI hai| Page #1087 -------------------------------------------------------------------------- ________________ e adhyAya 2011 ealDAGA PRESERECODBALATKARBASAHMAP sAnatkumAra iMdrakI abhyaMtara sabhAkA nAma samitA hai usameM ATha hajAra deva haiM aura unakI kucha | adhika sADhe tIna sAgarako Ayu hai| madhyama sabhAkA nAma caMdrA hai| usameM daza hajAra deva haiM aura unakI bhI kucha adhika sADhe tIna sAgarakI Ayu hai / tathA vAhya sabhAkA nAma jAtu hai| usameM rahanevAle vAraha hajAra deva haiM aura unakI sADhe tIna sAgarakI Aya hai| ____ abhyaMtara sabhAke devoMmeM pratyeka devakI sAta sAta sau deviyAM haiM aura unakI pAMca pAMca palyakI Ayu hai| madhyama sabhAke pratyeka devakI chaha chaha sau deviyAM haiM aura unakI Ayu bhI pAMca pAMca palyakI hai evaM vAhya sabhAke pratyeka devakI pAMca pAMcau deviyAM haiM aura unakI Ayu bhI pAMca pAMca palyakI hai| || tathA inameM hara eka devI apanI apanI vikriyAse utane hI pramANa rUpa dhAraNa krayAse utane hI pramANa rUpa dhAraNa karane meM samartha hai arthAta abhyaMtara sabhAke devoMkI pratyeka devI apanI vikriyAse sAtasau 2 deviyoMkA rUpa dhAraNa kara sakatI hai| || madhyama sabhAke devoMkI pratyeka devI chahasau chahasau aura vAhya sabhAke devoMkI pratyeka devI pAMcaso pAMcau || daviyoMke rUpa dhAraNa kara sakatI hai / sAnatkumAra iMdrakI senAke mahatcara saudharma iMdrake mahacaroMke samAna hai| haiM aura ve sADhe tIna sAgara pramANa Ayuke dhAraka haiN| __ Uparake samAna yahAMpara padAtiyoMkI sAta kakSAyeM haiN| pahilI kakSAmeM bahacara hajAra deva haiM dUsarImeM | usase dUne deva haiN| tIsarImeM usase dUne isaprakAra sAtavIM kakSA taka devoMkI dUnI dunI saMkhyA samajha lenI | | cAhiye / isIprakAra ghoDe Adi anya senAoMkI bhI sAta sAta kakSA jAna lenI caahiye| senAke mahacaroM meM pratyekakI tIna tInasau deviyAM haiM aura unakI pAMca palyakI Ayu hai| AtmarakSa 2061 devoMmeM eka ekake sau sau deviyAM haiM aura unakI bhI pAMca pAMca palyakI Ayu hai| vimAnake niyogI Page #1088 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya HPURPUR RSOPHESHPISRPRESCRESSNESSNORGARE bAlaka nAmaka Abhiyogya devakI Ayu sADhe tIna sAgarapramANa hai| tInasai usakI deviyAM haiM aura unakI pAMca pAMca palyakI Ayu hai| pUrva Adi dizAke svayaMprabha varajyeSTha svayaMjana aura valgu ina cAra vimAnoM meM rahanevAle soma yama varuNa aura vaizravaNa ye cAra lokapAla haiM / arthAt pUrva dizAmeM svayaMprabha vimAna hai usameM soma nAmakA lokapAla rahatA hai| dakSiNa dizAmeM varajyeSTha vimAna hai usameM yama lokapAla rahatA hai| pazcima dizAmeM DU svayaMjana nAmakA vimAna hai usameM varuNa lokapAla rahatA hai aura uttara dizAmeM valgu nAmakA vimAna hai usameM vaizravaNa nAmakA deva rahatA hai / inameM haraeka lokapAlake eka eka hajAra sAmAnika deva haiN| eka eka hajAra deviyAM haiN| cAra cAra paTTadeviyAM haiM aura tIna sabhAyeM haiN| cAro lokapAloMmeM soma aura hai yama nAmake lokapAloMkI eka sAgarapramANa sthiti hai / varuNakI savA sAgara aura vaizravaNakI DeDha sAgara hai pramANa sthiti hai| soma aura yama lokapAloMkI abhyaMtara mabhAmeM cAlIsa deva haiN| madhyama sabhAmeM tInasau deva haiM aura vAhya sabhAmeM cArasau deva hai| varuNa lokapAlakI abhyaMtara sabhAmeM pacAsa deva haiN| madhyama sabhAmeM cArasau hU~ aura vAhya sabhAmeM pAMcaso deva haiN| vaizravaNa lokapAlakI abhyaMtara sabhAmeM sAThi deva haiN| madhyama sabhAmeM / pAMcasau aura vAhya sabhAmeM chahasau deva haiN| ___cAro lokapAloMkI cAro abhyaMtara sabhAke devoMkI Ayu tIna sAgarakI hai aura pratyeka devake sau sau deviyAM haiN| cAro lokapAloMkI cAro madhyama sabhAke devoMkI Ayu kucha kama tIna sAgarakI hai aura 2012 pratyeka devakI sacara sattara deviyAM haiM tathA cAro lokapAloMkI cAro vAhya sabhAoMke devoMkI Ayu DhAI RASSAMARSHALAL Page #1089 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FORG BREASORRORSA | palyakI hai aura pratyeka devakI pacAsa pacAsa deviyAM haiN| sAnatkumArakA varNana kara diyA gayA mAheMdrakA || adhyAya 18 varNana isaprakAra hai sAnatkumAra svargake aMtima cakra nAmake iMdraka vimAnakI uttara dizAke paccIsa zroNibaddha vimAnoM meM hai| paMdrahaveM zreNibaddha vimAnakI klpa saMjJA hai| usakA kula varNana aizAna kalpake samAna samajha lenA cAhiye isa paMdrahaveM zreNibaddha vimAnakA svAmI mAheMdra nAmakA iMdra hai isa mAheMdra iMdrake ATha lAkha vimAna haiN| teMtIsa trAyastriMza deva haiN| sacara hajAra sAmAnika deva haiN| tIna sabhA haiN| sattara hajAra AtmarakSaka deva haiM aura cAra lokapAla haiN| aizAna iMdrakI paTTadeviyoMke jo nAma Upara kaha diye gae haiM unhIM nAmoMkI dhAraka mAheMdra iMdrake bhI ATha paTTadeviyAM haiM aura unakI gyAraha palyakI Ayu hai tathA ATha hajAra vallabhikA deviyAM haiM aura unakI bhI Ayu gyAraha palyakI hai| ina vallabhikA deviyoMkA zeSa varNana sAnatku-15 mAra iMdrakI vallabhikA deviyoM ke samAna samajha lenA caahiye| ___maheMdra iMdrakI samitA nAmaka abhyaMtara sabhAmeM chaha hajAra deva haiN| caMdrA nAmakI madhyama sabhAmeM ATha ijAra deva haiM aura jAtu nAmaka vAhya sabhAmeM daza hajAra deva haiN| ina tInoM sabhAmeM rahanevAle devoMkI Ayu sAnatkumAra iMdrakI sabhAoMke devoMse kucha adhika hai| zeSa deviyoMkA parimANa unakI Aya aura | vikriyAkI sAmarthya Adi sAnatkumAra iMdrakI sabhAoMmeM rahanevAle devoMke samAna samajha lenA caahiye| aizAna iMdrakI senAke mahacaroMke jo nAma kaha Ae haiM ve hI mAheMdra iMdrakI senAke mahacaroMke samajha lenA 8 caahiye| mAheMdra iMdrakI padAti senAkI sAta kakSA haiM / unameM pahilI kakSA meM sacara hajAra deva haiN| dUsarI AAAAELEAGESRAEMEMBER Page #1090 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - adhyAya kakSA meM usase dUne deva haiM tIsarI kakSAmeM usase dUne haiM isaprakAra sAtavIM kakSA taka uttarocara dUne dUne deva samajha lene cAhiye / isIprakAra ghoDe Adi senAoMmeM bhI kakSAoMkI vyavasthA samajha lenI caahiye| mAheMdra devake senAoMke mahacaroMmeM pratyeka mahattarakI tIna tInasai deviyAM haiN| hara eka devI sAta sAta / / palyakI AyukI dhAraka hai| AtmarakSa devoMkI Ayu kucha adhika sADhe tIna sAgarapramANa hai| hara eka AtmarakSake sau sau deviyAM haiM aura unakI sAta sAta palyakI Ayu hai|| . dakSiNa Adi dizAmeM sama, sarvatobhadra, subhadra aura samita ye cAra vimAna haiM aura inameM kramase soma, I yama, varuNa aura vaizravaNa ye cAra lokapAla rahate haiN| ina cAro lokapAloMmeM pratyeka lokapAlake eka eka hajAra sAmAnika deva, eka eka hajAra deviyAM, cAra cAra paTTa deviyAM aura tIna tIna sabhAyeM haiN| cAro lokapAloMmeM varuNakI sthiti sADhe tIna sAgara pramANa hai| usase kama sthiti vaizravaNakI hai| usase bhii| kama sthiti soma aura yama lokapAlakI hai| __soma aura yama lokapAloMkI abhyantara sabhAmeM pacAsa deva haiM / madhyama sabhAmeM cArasau deva haiN| vAdhya sabhAmeM pAMcasau deva haiM / vaizravaNa lokapAlakI abhyaMtara sabhAmeM sAThi deva haiM, madhyama sabhAmeM pAMcasau deva haiM aura vATya sabhAmeM chahasau deva haiN| varuNa lokapAlakI abhyaMtara sabhAmeM satcara deva haiN| madhyama sabhA meM chahasau deva haiM aura vAhaya sabhAmeM sAtasau deva haiN| . ' cAro lokapAloMkI cAro abhyaMtara sabhAoMmeM rahanevAle pratyeka devakI sau sau deviyAM haiM / cAro madhyama sabhAoM meM rahanevAle pratyeka devakI sacara sacara deviyAM hai tathA cAro lokapAloMkI cAro vAhya sabhAoMmeM rahanevAle devoM meM pratyeka devakI panAsa pacAsa deviyAM haiN| ina deviyoMkI Ayu kiMcit adhika, SANGEECRUICEAEBARELIGIBARELRECRUCENG - Page #1091 -------------------------------------------------------------------------- ________________ campAya || samAna aura kiMcit ghATi tIna sAgara pramANa hai arthAt abhyaMtara sabhAoM meM rahanevAle devoMkI devi- / / l yoMkI Ayu kucha adhika tIna sAgara pramANa hai| madhyama sabhAmeM rahanevAle devoMkI deviyoMkI Ayu tIna sAgara pramANa hai aura vAhya sabhAoMke devoMkI deviyoMkI Ayu kucha kama tIna sAgara pramANa hai| mAheMdra devakA puSpaka nAmaka vimAnakA-racanevAlA Abhiyogya jAtikA puSpaka nAmakA deva hai| / usakI Ayu kucha adhika sADha tIna sAgara pramANa hai| isake anuyAyI sau deva haiM aura ve kucha adhika do sAgara pramANa Ayuke dhAraka haiN| isaprakAra yaha sAnatkumAra aura mAheMdra svA~kA varNana kara diyA yA gayA aba brahmaloka aura brahmocara svargoMkA varNana kiyA jAtA hai - sAnakamAra svargake aMtima cakra nAmaka iMdraka vimAnake Upara lAkhoMyojanake vAda brahmaloka aura Sil brahmocara nAmaka do svarga haiM ! unameM mahaloM ke samAna ariSTa 1 devasamita 2 brahma 3 aura brahmocara ye |cAra paTala haiN| ariSTa nAmaka iMdraka vimAnakI cAro dizAoMmeM cAra vimAnoM kI zreNiyAM haiN| pratyeka oNameM cauvIsa cauvIsa zreNibaddha vimAna haiM tathA vidizAoMmeM puSpaprakIrNaka vimAna haiN| ariSTa nAmake M&l iMdraka vimAnakI cAro dizAoM meM jitane jitane zreNibaddha vimAna kahe gaye haiM unase Ageke brahmAMtara iMdraka vimAna paryaMta vimAnoMmeM eka eka zreNibaddha vimAnakI kamI hotI calI gaI hai arthAt-ariSTa nAmaka vimAnakI cAro dizAoMmeM cauvIsa cauvIsa zroNibaddha vimAna haiN| devasamita iMdraka vimAnakI cAro dizAoMmeM teIsa teIsa zreNibaddha vimAna haiM / brahma nAmaka iMdraka vimAnakI cAro dizAoMmeM vAIsa vAIma zreNibaddha vimAna haiM aura brahmocara nAmaka iMdraka vimAnakI cAro dizAoMmeM ikosa ikkIsa | zreNibaddha vimAna haiN| tathA ina prastAroMke ApasameM aMtara bhI lAkhoM yojanoMke haiM arthAt ariSTa nAmaka ATESUCCEPLIEURESHARECHEREKARACH A SABASALARSHANCHACHHAMAONE MPIGG A Page #1092 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RECESSIBEESMAPAMRowww.. paTalake lAkho yojanoMke aMtarase devasamita nAmakA paTala hai / usase lAkho yojanoMke phAsalese brahma paTala hai aura usase lAkhoM yojanoMke phAsalese brahmocara paTala hai| / brahmocara nAmaka iMdraka vimAnakI dakSiNa dizAke ikosa zreNibaddha vimAnoMmeM bAraha vimAnakI hai| kalpa saMjJA hai / usakA kucha varNana pahileke samAna hai / usa bArahaveM zreNibaddha vimAnakA svAmI brahma nAmaka iMdra hai| kucha adhika do lAkha vimAna haiN| tetIsa trAyastriMza deva haiM / chatcIsa hajAra sAmAnika deva haiN| hU~ tIna sabhA, sAta prakArakI senA, chacIsa hajAra atmarakSa aura cAra lokapAla haiM / saudharma iMdrakI jo hai padma Adi paTTadeviyAM kaha Aye haiM unhI nAmoMkI dhAraka ATha paTTadeviyAM brahma iMdrakI bhI haiN| unakI teraha palyakI Ayu hai aura hara eka paTTadevI cAra cAra (caudaha caudaha)hajAra deviyoMse parivarita hai| isa brahmadrakI do ijAra vallabhikAdeviyAM haiM aura unakI teraha teraha palyakI Ayu hai tathA hara eka paTTadevI aura vallamikA devI apanI vikriyAse causaTha causaTha hajAra devAMganAoMke rUpa dhAraNa karane meM samartha hai| brahma iMdrakI abhyaMtara sabhAkA nAma samitA hai| vaha cAra hajAra devoMkI hai aura una devoMmeM pratyeka hai devakI Ayu ATha ATha sAgara pramANa hai| madhyama sabhAkA nAma caMdrA hai / usameM chaha hajAra deva haiM aura hai ve kucha ghATi ATha sAgara pramANa Ayuke dhAraka haiN| vAhya sabhAkA nAma jAtu hai vaha ATha hajAra devoMkI hai hai aura una devoMkI Ayu ATha sAgarakI hai| abhyaMtara sabhAke devoM meM pratyeka devakI pacAsa pacAsa deviyAM 6 hai| madhyama sabhAmeM rahanevAle devoM ke cAlIsa cAlIsa deviyAM haiM aura vAhya sabhAmeM rahanevAle devoMke tIsa tIsa deviyAM haiN| KASKAISWAKHESPECHARGECIAISA 1-yaha pATha prAcIna bhASAmeM hai vaha galata patIta hotA hai kyoMki uttarocara kama saMkhyA hai| RRORS Page #1093 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gharAna baravAe brahma iMdrakI senAoM ke mahacara pUrvokta vAyu Adi nAmoMke dhAraka hI deva haiM aura unakI sADhe | | sAta sAgara pramANa Ayu hai| padAti nAmakI senAkI pahile hI ke samAna sAta kakSA haiN| usakI prathama kakSAmeM chattIsa hajAra deva haiN| dUsarI kakSAmeM usase dune haiN| tIsarImeM usase dUne haiM isaprakAra sAtavIM kakSA ||2|| taka pratyeka kakSAmeM devoMkI saMkhyA dUnI dUnI hai| vAyu Adika jo sAta mahacaraM kahe gaye haiM unameM pratyeka || mahatcarakI DhAI DhAIsau sAmAnya deviyAM aura cAra cAra paTTa deviyAM haiN| AtmarakSa devoMkI Ayu sADhe || sAta sAgarakI hai aura eka eka devako pacAsa pacAsa deviyAM haiN| brahma iMdrakA bhI bAlaka nAmakA A|| bhiyogya deva hai / evaM usakI Ayu aura devAMganA utanI hI haiM arthAt sADhe sAta sAgarakI Ayu aura pacAsa deviyAM haiN| | brahma svargakI pUrva Adi dizAoM meM svayaMprabha varajyeSTha svayaMjana aura balgu ye cAra-vimAna haiM aura yA unameM kramase soma yama varuNa aura vaizravaNa ye cAra lokapAla rahate haiN| ina cAro prakArake lokapAloMmeM bhA pratyekake pAMca pAMcaso sAmAnika deva haiM pAMca pAMcaso sAmAnya deviyAM haiM aura cAra cAra paTTadeviyAM haiN| || cAro lokapAloMmeM vaizravaNa lokapAlakI Ayu sADhe sAta sAgarakI hai| usameM kucha kama varuNa lokapAlakI 2 // hai aura usase bhI kama soma aura yama nAmake lokapAloMkI hai| . soma aura yama lokapAloMkI abhyaMtara sabhAke tIsa deva haiN| madhyama sabhAke doso deva hai| vAhya DU hai sabhAke tInasau deva hai| varuNa lokapAlakI abhyaMtara sabhAke cAlIsa deva haiN| madhyasabhAke tInaptau deva kA hai aura vAhya sabhAke cArasau deva haiN| vaizravaNa lokapAlakI abhyaMtara sabhAke paMcAsa deva haiM / madhyasabhAke cArasa deva haiM aura vAhya sabhAke pAMcasai deva haiN| cAroM lokapAloMkI cAro abhyaMtara sabhAoM ke devoM kI AGRAACAAA EPISABISHORSROSSARDARSASPUR - - - Page #1094 -------------------------------------------------------------------------- ________________ CATEGO hai| Ayu ATha sAgara pramANa hai| cAro madhya sabhAoMke devoMkI kucha kama ATha sAgarakI hai aura cAro vAhya | sabhAke devoMke sADhe sAta sAgarakI hai| unakI deviyAM kramase pacAsa pacAsa, cAlIsa cAlIsa aura tIsa | tIsa haiM arthAt abhyaMtara sabhAoMke devoM se pratyeka devakI pacAsa pacAsa deviyAM haiM / madhyasabhAoMke devoM se pratyeka devakI cAlIsa cAlIsa aura vAhya sabhAoMke devoM se pratyeka devakI tIsa tIsa deviyAM haiN| brahmocara nAmaka iMdraka vimAnakI uttaradizAke ikkIsa zreNibaddha vimAnoMmase bArahaveM vimAnakA | nAma kalpa hai / isakA kula varNana pahileke samAna hai| isa vimAnakA svAmI brahmocara deva hai| isa brahmo-13 cara iMdrake kucha kama do lAkha vimAna haiM / tetIsa trAyastriMza deva haiM / bacIsa hajAra sAmAnika devaI hai| hai| tIna sabhA, sAta prakArakI senA, bacIsa hajAra AtmarakSa aura cAra lokapAla haiN| jisaprakAra aizAna || | iMdrakI ATha paTTadevI kaha Aye haiM unhIM nAmoMkI dhAraka brahmocara devakI bhI ATha paTTadeviyAM haiM aura ve paMdraha palyakI AyukI dhAraka hai / tathA ina paTTadeviyoMke sivAya do hajAra vallabhikA deviyAM haiM aura 5| unakI Ayu bhI paMdraha patyakI hai / inakA avaziSTa varNana brahma indra ke samAna samajha lenA caahiye| / 1 brahmottara iMdrakI abhyaMtara sabhAkA nAma samitA hai usameM do hajAra deva haiN| madhyama sabhAkA nAma caMdrA18 hU~ hai vaha cAra hajAra devoMkI hai| vAhya sabhAkA nAma jAtu hai aura usameM chaha hajAra deva haiN| anya saba varNana | hU~ brahmedrake samAna samajha lenA cAhiye / puSpaka nAmakA Abhiyogya deva bhI brahma iMdrake samAna hai| padAti hU~ nAmakI senAkI sAta kakSA haiM / pahilI kakSAmeM bacIsa hajAra deva haiM Age AgekI kakSAoMmeM brahma iMdrake hai samAna dUne dUne haiN| AtmarakSa devoMkI saMkhyA bhI brahma iMdra ke samAna hai| dakSiNa Adi cAro dizAoM meM 1 .4 | soma Adike cAra lokapAla haiM aura unakA kula varNana brahma iMdrake samAna samajha lenA cAhiye / ArariBIHEMORIOR RSHASTRORMECHANICORNER AORRORRORISTRATION Page #1095 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ABASAHA B ADABAD-BRECE brahmocara nAmaka iMdraka vimAnake Upara lAkhoM yojanoMke bAda lAMtave aura kApiSTha nAmake do svarga haiN| inameM brahmahRdaya aura lAMtava nAmaka do paTala haiN| lAMtava vimAnakI dakSiNazroNake unnIsa vimAnoMmeM adhyAva navaveM vimAnakA nAma kalpa hai aura usakA svAmI lAMtava nAmakA iMdra hai| isa lAMtava iMdrake kucha adhika hai| paccIsa hajAra vimAna haiN| tetIsa trAyastriMza deva haiN| caubIsa hajAra sAmAnika deva haiN| tIna sabhA, sAta prakArakI senA, caubIsa hajAra AtmarakSa deva aura cAra lokapAla haiN| saudharma iMdrakI paTTadeviyoMke jo || nAma kaha Ae haiM unhIM nAmoMkI dhAraka lAMtava iMdrakI bhI ATha paTTadeviyAM hai aura unakI satraha palyakI Ayu hai| hara eka paTTadevI do do hajAra deviyoMse parivArita hai| ina paTTadovayoMke sivAya pAMcasau valla ch| || bhikA deviyAM haiM aura unakI bhI satraha satraha palyakI Ayu hai| tathA hara eka paTTadevI aura hara ekahU~| || vallabhikA devI eka lAkha aTThAIsa hajAra deviyoMkA rUpa apanI vikriyAse dhAraNa kara sakatI hai| lAMtava iMdrakI abhyaMtara sabhAkA nAma samitA hai aura vaha eka hajAra devoMkI hai| isa abhyaMtara hai| sabhAke pratyeka devakI AyuM kucha adhika daza sAgarapramANa hai aura hara ekake sacAsI sacAsI deviyAM haiN| madhya sabhAkA nAma caMdrA hai| usameM rahanevAle do iMjAra deva haiN| isa madhya sabhAmeM rahanevAle pratyeka devakI Ayu kucha kama daza sAgarapramANa hai aura hara ekake picahacara 2 deviyAM haiN| vAhya sabhAkA nAma jAtu hai | | vaha cAra hajAra devoMkI hai| isa vAhya sabhAke rahanevAle devoMkI Ayu madhya sabhAke rahanevAle devoMse kucha || kama hai aura pratyekake saThi saThi deviyAM haiN| . ___lAMtava iMdrakA vAlaka nAmakA Abhiyogya deva hai / vAhya sabhAke devoMkI jo Ayu kaha Ae haiM utanI hI isakI Ayu hai aura sAThi deviyAM haiN| sAto prakArakI senA aura usake mahacaroMkI Ayu madhyama Ayu kaha Ae hai utanA 1069 135 READABASAASABARBAARERA - Page #1096 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhya NAMIKA-NAGAMETERRORSREE sabhAke devoMkI jitanI Ayu kahI gaI hai usase kucha kama hai| tathA pratyeka senAko sAta sAta kakSA haiN| hai..... pahilI kakSAmeM caubIsa hajAra deva haiN| dUsarI kakSAmeM usase dUne haiN| tIsarI kakSA meM usase dUne haiM isaprakAra | sAtavIM kakSA paryaMta uttarocara devoMkI dUnI dunI saMkhyA samajha lenI caahiye| senAke pratyeka devakI aura mahattarakI sAThi sAThi deviyAM haiN|.. pUrva Adi dizAke svayaMprabha varajyeSTha svayaMjana aura valgu nAmaka vimAnoM meM rahanevAle soma yama varuNa . aura vaizravaNa ye cAra lokapAla haiN| cAro lokapAloMmeM pratyeka lokapAlake cAra cArasau sAmAnika deva hU~ hai| DhAI DhAImau deviyAM haiN| cAra cAra paTTadeviyAM haiM aura tIna sabhA haiN| jAtu nAmaka vAhya sabhAke devoMkI hai jitanI Ayu kaha Ae haiM utanI hI AyukA dhAraka vaizravaNa lokapAla hai / usase kama AyukA dhAraka OM varuNa aura usase bhI kama Ayuke dhAraka soma aura yama nAmaka lokapAla haiN| 6 soma aura yama lokapAloMkI abhyaMtara sabhAoMmeM vIsa bIsa deva haiN| madhya sabhAoM ke sau sau deva evaM vAhya sabhAoMmeM do dosau deva haiN| varuNa lokapAlakI abhyaMtara sabhAmeM tIsa deva hai| madhya samAmeM hai dosau deva hai evaM vAhya sabhAmeM tInasau deva haiM / vaizravaNa lokapAlakI abhyaMtara sabhAmeM cAlIsa deva haiN| madhya sabhAmeM tInasau deva haiM aura vAhya sabhAmeM cArasau deva haiN| ____ cAro lokapAloMkI cAro abhyaMtara sabhAke devoMkI Ayu gyAraha sAgarapramANa hai| cAro madhyama 9 sabhAke devoMkI Ayu kucha kama gyAraha sAgarapramANa hI hai / tathA cAro vAhya sabhAke devoMkI Ayu madhyama hU~ sabhAoMke devoMkI apekSA kucha kama hai| inake kramase paccIsa, bIsa aura paMdraha paMdraha deviyAM haiN| arthAt hai abhyaMtara sabhAoMke devoM meM se pratyeka devakI paccIsa, paccIsa deviyAM haiN| madhya sabhAoMke devoM se pratyeka devakI bIsa bIsa deviyAM haiM aura vAhya sabhAke devoM se pratyeka devakI paMdraha paMdraha deviyAM hai| RANDARBHANDARGESite Page #1097 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAMtava nAmaka iMdraka vimAnake uttara dizAke unnIsa zraNibaddha vimAnoM se navama vimAnakI kalpa||5|| | saMjJA hai| usakA kula varNana pahileke hI samAna hai| isakA svAmI kApiSTha nAmakA iMdra hai| usake kucha || kama paccIsa hajAra vimAna haiN| tetIsa trAyastriMza deva haiN| bAIsa hajAra sAmAnika deva, tIna sabhA, sAta | prakArakA senA, bAIsa hajAra AtmarakSa deva aura cAra lokapAla haiN| zrImatI / susImA 2 sumitrA 3|| | vasuMdharA " jayA 5 jayasenA amalA 7 aura prabhA 8 ye ATha paTTadeviyAM haiN| pAMcase vallAbhakA haiM tathA / pratyeka paTTadevI aura vallAbhikA devIkI Ayu unnIsa unnIsa palyako hai| zeSa varNana lAMtava iMdrake samAna samajha lenA cAhiye tathA tInoM sabhAyeM bhI lAMtava iMdrake samAna,samajha lenA caahiye| samasta senAoMmeM sAta sAta kakSA haiN| prathama kakSAmeM bAIsa bAIsa hajAra deva haiM AgekI kakSAoMmeM lAMtaveMdrake samAna devoMkI dUnI dunI saMkhyA samajha lenA cAhiye / tathAAtmarakSa AdikI vyavasthA bhI lAMtaveMdrake hI samAna hai vizeSa itanA hai ki lAMtaveMdrakI jAtu nAmaka vAhya sabhAke devoMkI jo Ayu kaha Ae haiM utanI Ayu varuNa lokapAlakI hU~ hai| usase kama Ayu vaizravaNa nAmaka lokapAlakI hai tathA isase bhI kama soma aura yama lokapAlakI hai| PI lAMtava nAmaka iMdraka vimAnake Upara lAkho yojanoMke aMtarake vAda mahAzukra nAmakA paTala hai aura zukra mahAzukra nAmaka vimAna haiN| mahAzukra vimAnakI dakSiNa dizAke aThAraha zreNibaddha vimAnoMmeM bArahaveM vimAnakA nAma kalpa hai| usakA varNana pahileke samAna hai| isakA svAmI zukra nAmakA iMdra hai|| // isa zukra iMdrake kucha adhika vIsa hajAra vimAna haiN| tetIsa trAyastriMza deva haiN| caudaha hajAra sAmAnika 1071 deva haiN| tIna sabhA, sAta prakArakI senA, caudaha hajAra AtmarakSa deva aura cAra lokapAla haiN| padmA 45CASUASIABAD PRE5%9EALCHARDAANESAMACHAR Page #1098 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ASEANIN- S SHERBABA | Adi uparyukta nAmoMkI dhAraka ATha paTTa deviyAM haiM tathA hara ekake daza daza hajAra deviyoMkA parivAra hai tathA DhAIsau vallabhikA deviyAM haiM aura eka eka paTTa devI aura vallabhikA devI ikkIsa ikkIsa palyakI AyuvAlI haiM aura hara eka apanI vikriyAse do lAkha chappana hajAra deviyoMkA rUpa dhAraNa kara sakatI hai| / zukra iMdrakI abhyaMtara sabhAkA nAma samitA hai| usameM pAMcasai deva rahate haiN| pratyekI caudaha caudaha 5 | sAgarakI Ayu hai aura tetAlIsa tetAlIsa deviyAM haiN| madhya sabhAkA nAma caMdrA hai| usameM eka hajAra 6 | deva haiN| pratyekake kucha kama caudaha sAgarakI Ayu hai aura eka ekake aDatIsa aDatIsa deviyAM haiN|| vAhya sabhAkA nAma jAtu hai| usameM do hajAra deva haiN| madhyama sabhAke devoMkI jo Ayu kahI gaI hai usase / | kucha kama una devoMkI Ayu evaM hara ekake paiMtIsa paiMtIsa deviyAM haiN| sAta prakArakI senA aura unake | mahatcaroMkI Ayu bhI jAtu sabhAke devoMke samAna hai| pratyeka senAkI sAta kakSA hai pahilI kakSA caudaha hajAra devoMkI hai| AgekI kakSAoMmeM pahileke | | samAna dUne dune deva haiM tathA eka ekake pacAsa pacAsa deviyAM haiN| bAlaka nAmaka Abhiyogya devakI hai| | bhI Ayu.jAtu nAmaka vAhya sabhAke devoMkI hI barAvara hai aura una devoMkI jitanI deviyAM batAI gaI hai haiM utanI hI isakI bhI deviyAM haiM tathA AtmarakSa devoMkA bhI varNana jAtu nAmaka vAhya sabhAke devoMke hI hai samAna hai| . ___-pUrva Adi dizAoM meM svayaMprabha varajyeSTha svayaMjana aura valgu nAmaka cAra vimAna haiM aura unameM kramase soma yama varuNa aura vaizravaNa nAmaka cAra lokapAla rahate haiM / ina cAro lokapAloMmeM vaizravaNa lokapAlakI jAtu sabhAke devoMke samAna Ayu hai| varuNa lokapAlakI usase bhI kama Ayu hai aura soma haiM 2072 ANSAR BRETORIES Page #1099 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarA0 evaM yama lokapAloMkI usase bhI kama Ayu hai| aura yama lokapAloMkI abhyaMtara sabhAoMmeM ATha ATha || deva haiN| madhya sabhAoMmeM pacAsa pacAsa deva haiM aura vAhya sabhAoM meM sau sau deva haiN| varuNa lokapAlakI abhyaMtara sabhA vIsa deva haiM / madhyasabhA sau deva haiM aura vAhya sabhA dosaudeva haiN| vaizravaNa lokapAlakI || abhyaMtara sabhAmeM vIsa deva haiN| madhya sabhA dosau deva haiM aura vAhya sabhAmeM tInasau deva haiN| cAro lokapAloMkI cAro abhyaMtara sabhAmeM rahanevAle devoMkI Ayu paMdraha sAgara pramANa hai / cAro madhya sabhAoMke rahanevAle devoMkI Ayu kucha kama utanI hI arthAt paMdraha sAgara pramANa tathA cAro vAhaya || | sabhAke rahanevAle devoMkI Ayu sADhe teraha sAgara pramANa hai| hara eka sabhAoMke devoMke kramase vIsa, // | paMdraha aura daza daza deviyAM hai arthAt abhyaMtara sabhAoMmeM rahanevAle pratyeka devakI vIsa vIsa deviyAM | | hai| madhya sabhAoMmeM rahanevAle devoMmeMse pratyeka devakI paMdraha paMdraha deviyAM haiM evaM vAhya sabhAoM ke pratyeka | deva kI daza daza deviyAM hai / isa prakAra zukra svargakA varNana kara diyA gayA aba mahAzukra kA varNana hai| isaprakAra hai mahAzukra nAmaka iMdraka vimAnakI uttaradizAke aThAraha zreNibaddha vimAnoMmeM bArahaveM vimAnakI alklpa saMjJA hai| isakA varNana pahile hoke samAna hai| isakA svAmI mahAzuka nAmakA iMdra hai| usake kucha kama vIsa hajAra vimAna haiN| tetIsa trAyastriMza deva haiN| bAraha hajAra sAmAnika deva haiN| tIna sabhA, sAta prakArakI senA, bAraha hajAra AtmarakSa deva aura cAra lokapAla haiM zrImatI Adi ATha paTTadeviyAM haiM aura DhAIsai vallabhikA haiN| inameM pratyeka paTTadevI aura vallabhikA devIkI Ayu teIsa palyakI hai|ilkoss || anya vizeSa zukra iMdrake samAna samajha lenA cAhiye / tIna sabhAoMkA varNana bhI zukra iMdra ke samAna hai| AAORE AESCRIBEDREAMMER unaka Page #1100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAto prakArakI senAoMmeM sAta sAta kakSAoMkI vyavasthA hai tathA prathama kakSA vAraha hajAra devoMkI hai 3 dusarI kakSA usase dUne devoMkI hai isIprakAra Age bhI devoMkI saMkhyAkA dUnApana zukra iMdra ke samAna isamajha lenA cAhiye / AtmarakSa aura puSpaka nAmake AbhiyogyakA varNana bhI zukra iMdra ke samAna hI hai| dakSiNa Adi dizAoM meM kUmase sama sarvatobhadra subhadra aura samita ye cAra vimAna haiM aura unameM kamame moma yama varuNa aura vaizravaNa.ye cAra lokapAla rahate haiN| zukra iMdrakI jAtu nAmaka vAhya mAke devoMkI jo Ayu kaha Aye haiM utanI hI AyukA dhAraka varuNa nAmakA lokapAla hai| usase kucha kana.' AyukA dhAraka vaizravaNa lokapAla hai tathA usase bhI kama AyuvAle soma aura yama nAmake lokapAla hai , zeSa varNana zukra iMdrake samAna samajha lenA caahiye| isa prakAra mahAzukra vargakA bhI varNana kara diyaa| gyaa| zatAra aura sahasrAra svargoMkA varNana isaprakAra hai mahAzuru nAmaka iMdraka vimAnake Upara lAkhoM yojanoM ke aMtarase sainsAra nAmakA eka vimAna paTala hai aura usake dakSiNa aura uttara bhAgoMmeM zatAra aura sahasrAra ye donoM svarga haiN| sahasrAra vimAnakI dakSiNa dizAke satraha zreNivaddha vimAnoMmeMse navaveM vimAnakI kalpa saMjJA hai| usakA svAmI zatAra nAmakA iMdra hai| usake kucha adhika tIna hajAra vimAna haiN| tetIsa trAyAtriMza deva haiN| cAra hajAra saamaa| nika deva haiN| tIna sabhA, sAta prakArakI senA, cAra hajAra AtmarakSaka aura cAra lokapAla haiN| padmA Adi uparyukta nAmoMkI dhAraNa karanevAlI ATha paTTadeviyAM haiN| unakI paccIsa patyakI Ayu hai tathA pratyeka . devIke pAMca pAMcasai deviyoMkA parivAra hai aura hara eka apanI vikriyAse pAMca lAkha bAraha hajAra deviyoMkA rUpa dhAraNa karanemeM samartha hai / bAsaThi ballabhikA deviyAM haiN| inameM bhI pratyekakI Ayu paccIsa LEKBENEReutikeCKux Page #1101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhAjadhyAya pArA bhASA paccIsa palya pramANa hai aura hara eka apanI vikriyAse pAMca lAkha bAraha hajAra deviyoM kA rUpa dhAraNa | karane meM samartha hai / zatAra iMdrakI abhyaMtara sabhAkA nAma samitA hai| usameM DhAIsau deva haiM / unakI Ayu kucha adhika solaha sAgara pramANa hai aura hara eka devakI ikkIsa ikkosa deviyAM haiM / madhyasabhAkA nAma 2075 candrA hai| usameM pAMcasai deva haiM / unakI kucha kama solaha sAgarakI Ayu hai aura hara ekakI aThAraha 12 aThAraha deviyAM haiN| vAhya sabhAkA nAma jAtu hai| caMdrA sabhAke devoMkI apekSA inakI Ayu kama hai aura pratyekakI paMdraha paMdraha deviyAM hai| samasta senAoMke deva aura mahacaroMkI bhI Ayu jAtu sabhAke, devoMke | samAna hai| pahileke samAna padAti AdimeM sAta sAta kakSA yahAM bhI samajha lenI caahiye| pahilI kakSAmeM | cAra hajAra deva haiM aura pratyeka devake cAlIsa cAlIsa deviyAM haiN| isIprakAra AgekI kakSAoM meM deva AdikI saMkhyA dUnI dUnI samajha lenA caahiye| pUrva Adi dizAoMke svayaMprabha Adi vimAnoMmeM rahanevAle soma Adi cAra lokapAla haiN| ina cAro lokapAloMmeM vaizravaNa lokapAlakI Ayu jAtu sabhAke devoMkI varAbara hai| usase kama varuNa lokapAlakI hai| usase bhI kama soma aura yama lokapAloMkI hai| soma aura yama lokapAloMkI abhyaMtarasabhAmeM || B pAMca deva haiN| madhya sabhAmeM paccIsa deva aura vAhya sabhA meM pacAsa deva haiN| varuNa lokapAlakI abhyaMtara sabhAmeM // daza deva haiM / madhya sabhAke pacAsa aura vAhya sabhAke ekasau deva haiM / vaizravaNa lokapAlakI abhyaMtara || sabhAke paMdraha deva haiN| madhya sabhAke sau aura vAhya sabhAke dosau deva haiN| . . . . cAro lokapAloMkI cAroM abhyaMtara sabhAoMke devoMkI Ayu satraha sAgarapramANa hai| cAro madhya sabhAoMke devoMkI kucha kama utanI hI arthAt kucha kama satraha sAgarapramANa hai aura cAro vAhya saMbhAoMke REFERSIROHIBABASARAUnala ADAROSASARARIARPURA Page #1102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ devoMkI sADhe solaha sAgarapramANa hai| ina devoM meM kramase paMdraha, daza aura pAMca deviyAM haiM arthAt abhyaMtara sabhAoMmeM rahanevAle devoMkI paMdraha paMdraha deviyAM haiN| madhya sabhAoMmeM rahanevAle devoMkI daza daza deviyAM haiM aura vAma sabhAoMmeM rahanevAle devoMkI pAMca pAMca deviyAM haiN| isaprakAra zatAra svargakA varNana kara diyA gayA, sahasrAra svargakA varNana isaprakAra hai : sahasrAra nAmaka iMdraka vimAnakI ucara zreNika satraha vimAnoM se navaveM zreNibaddha vimAnakA nAma kalpa hai| usakA kula varNana pahileke samAna hai| isa kalpakA khAmI sahasrAra nAmakA iMdra hai| isa saha sAra iMdrake kucha kama tIna hajAra sAmAnika deva haiN| teMtIsa trAyastriMza deva haiN| do hajAra sAmAnika deva haiM haiN| tIna sabhA, sAta prakArakI senA, do hajAra AtmarakSa deva aura cAra lokapAla haiN| zrImatI aadi| * uparyukta nAmavAlI ATha paTarAnI haiM aura unakI sacAIsa sAgarakI Ayu hai| zeSa varNana zatAra iMdrake | - samAna samajha lenA cAhiye / tathA sabhA, AtmarakSa, senA aura AbhiyogyakA varNana bhI zatAra iMdrake e samAna samajha lenA cAhiye / vizeSa itanA hai ki padAti senAkI prathama do kakSAeM do ijAra devoMkI hai / AgaikI kakSA dUne dune devoM kI hai| hU~. isIprakAra Age senAoMmeM bhI samajha lenI cAhiye / dakSiNa Adi dizAke samasarvatobhadra subhadra aura samita nAmake vimAnoMmeM rahanevAle soma yama varuNa aura vaizravaNa ye cAra lokapAla haiN| ina cAro loka pAloMmeM pratyeka lokapAlake do dosau sAmAnika deva, sAThi sAThi deviyAM, cAra cArapaTTadeviyAM aura tIna / tIna sabhA haiN| zeSa varNana zatAra iMdrake samAna samajha lenA cAhiye / varuNa lokapAlakI Ayu.zatAra iMdrakI jAtu nAmaka vAhya sabhAke devoMke samAna hai| usase kama Ayu vaizravaNa lokapAlakI hai aura usase GGEIGNANCHA-PRA-NA. SCREE% 1076 Page #1103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya bhASA PASSAGAROBARSAN 2007 bhI kama Ayu soma aura yama lokapAloMkI hai / zeSa varNana zatAra iMdrake samAna samajha lenA cAhiye va0rA0 isaprakAra sahasrAra svargakA bhI varNana kara diyA gyaa| Anata aura prANata svargoMkA varNana isaprakAra hai sahasrAra nAmaka iMdraka vimAnake Upara lAkhoM yojanoMke bAda Anata prANata AraNa aura acyuta ye cAra svarga haiM inameM Anata 1 prANata 2 puSpaka 3 sAtaka 4 AraNa 5 aura acyuta 6 ye chaha iMdraka | vimAna haiM arthAt Anata svargameM Anata prANata aura puSpaka ye tIna vimAna haiM aura acyuta svargameM mAnA aura acyata ye tIna vimaan| Anata nAmaka iMdraka vimAnakI cAro dizAoMmeM cAra & vimAnoMkI zreNiyAM hai arthAt zreNibaddha vimAna haiM aura vidizAoMmeM puSpakaprakarNika vimAna haiN| dizA-1|| | omeM jo cAra vimAnoMkI zreNiyAM kahI gaI hai.unameM pratyeka zreNimeM solaha solaha vimAna haiN| isI-|| 2 prakAra Ageke pAMca iMdraka vimAnoMkI dizAoMmeM bhI zreNibaddha vimAna aura hara eka iMdraka vimAnako 4 A apekSA eka eka zroNibaddha vimAna kama hotA gayA hai arthAt Anata nAmaka iMdraka vimAnakI cAro dizAoMmeM solaha solaha zreNibaddha vimAna haiN| prANata | vimAnakI cAro dizAoMmeM paMdraha paMdraha zreNibaddha vimAna haiN| puSpaka vimAnakI cAro dizAoMmeM caudaha | | caudaha zreNibaddha vimAna haiN| sAtakara vimAnakI cAro dizAoMmeM teraha teraha Nibaddha vimAna haiM A| raNa vimAnakI cAro dizAoM meM bAraha bAraha zreNibaddha vimAna haiM aura acyuta nAmaka iMdraka vimAnakIka cAro dizAomeM gyAraha gyAraha oNibaddha vimAna haiN| | (AraNa) acyuta vimAnakI dakSiNa zreNike gyAraha vimAnoMmeM chaThe vimAnakI kalpasaMjJA hai| 1077 1-sAtakara nAma bhI hai / 2 irivaMzapurANa pRSTha 13 / 136 ALSONA-ATABASAAMA / S AlAUR Page #1104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ASSISROPERBERDERABAes usakA svAmI AraNa nAmakA iMdra hai| isa AraNa iMdrake kucha adhika sADhe tInaso vimAna haiN| tetIsa hai| hai trAyaniMza deva haiN| eka hajAra sAmAnika deva haiN| tIna sabhA haiN| sAtaprakArakI senA hai| eka hajAra AtmarakSa aura cAra lokapAla haiN| padmA Adi uparyukta nAmoMkI ghAraka ATha paTTa deviyAM haiN| unakI aDatAlIsa palyakI Ayu haiN| eka eka paTTadevI DhAI DhAIsai deviyoMse parivArita haiM aura apanI vikri yAse daza daza lAkha deviyoM ke rUpa dhAraNa karanemeM samartha hai| tathA paMdraha ballabhikA deviyAM haiN| unakI DU bhI Ayu aDatAlIsa palpakI hai aura hara eka ballabhikA apanI vikiyAse daza daza lAkha deviyoMkA hU~ rUpa dhAraNa kara sakatI hai| AraNa iMdrakI abhyaMtara. sabhAkA nAma samitA hai| usameM do hajAra pAMcau deva haiN| pratyekakI kucha hai adhika bIma bIsa sAgarakI Ayu hai hara ekake daza daza deviyAM haiN| madhyasabhAkA nAma caMdrA hai| usameM hai DhAIse deva haiN| usameM rahanevAle pratyeka devakI kucha kama bIsa bIsa sAgarakI Ayu hai aura hara ekakI ATha ATha deviyAM haiN| vAhya sabhAkA nAma jAtu hai| usameM pAMcasau deva haiN| pratyeka devakI sADhe unnIsa unnIsa sAgarakI Ayu hai aura chaha chaha deviyAM haiN| sAtoprakArakI senAoMmeM pratyeka senAkI sAta sAta 8 kakSA haiN| unameM padAti senAko prathama kakSA eka hajAra devoMkI hai / senAke samasta deva aura samasta mahahai caroM meM pratyekakI tIsa tIsa deviyAM haiN| AtmarakSa devoMmeMse bhI pratyekakI tIsa tIsa deviyAM haiN| vAhaka nAmake abhiyogya devakI candrA sabhAmeM rahanevAle devoMkI apekSA kucha kama Ayu hai aura tIsa deviyAM haiN| - pUrva Adi dizAoM ke svayaMprabha Adi vimAnoMmeM rahanevAle soma yama varuNa aura vaizravaNa ye cAra RECORRESTEGORMOBI * 107 Page #1105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarAnA bhASA OBHA adhyAya ISALA5 lokapAla haiN| ina cAroM lokapAloM se pratyeka lokapAlake sau sau sAmAnika deva haiN| bacIsa bacIsa deviyAM haiN| cAra cAra paTTadevI aura tIna tIna sabhA haiN| jAtu sabhAke devoMkI jo Ayu kaha Aye haiM utanI 18 | AyukA dhAraka to vaizravaNa lokapAla hai| usase kama AyukA dhAraka varuNa lokapAla hai| usase kama Ayuke dhAraka soma aura yama lokapAla haiN| soma aura yama lokapAloMkI abhyaMtara sabhAoMmeM tIna 2 / // deva haiN| madhyasabhAoMmeM bAraha bAraha deva haiM aura vAhya sabhAoMmeM paccIsa paccIsa deva haiN| varuNakI abhya| taraM sabhAmeM pAMca deva haiN| madhyasabhAmeM paccIsa deva haiM aura vAhya sabhAmeM pacApta deva haiM vaizravaNakI abhyaMtara sabhAmeM chaha deva haiN| madhyasabhAmeM pacAsa deva haiM aura vAhya sabhAmeM sau deva haiN| unakI kramase ikkIsa sAgara, kucha kama ikkIsa sAgara aura sADhe vIsa sAgara pramANa Ayu hai / arthAt-abhyaMtara sabhAmeM rahanevAle | devoMkI Ayu ikosa sAgarako hai / madhyasabhAmeM rahanevAle devoMkI kucha kama ikkIsa sAgarakI hai evaM vAhya | sabhAmeM rahanevAle devoMkI sADhe bIsa sAgarakI hai / tathA kUmase sAta pAMca aura tIna deviyAM haiM arthAt | hai| abhyaMtara sabhAmeM rahanevAle pratyeka devake sAta sAta deviyAM haiN| madhyasabhAmeM rahanevAle pratyeka devake pAMca hai| pAMca deviyAM haiM aura vAhya sabhAmeM rahanevAle pratyeka devake tIna tIna deviyAM haiN| AraNa acyuta vimAnakI uttara zraNike gyAraha vimAnoM se chaThe vimAnakI kalpa saMjJA hai| usakA | yA kula varNana pahileke samAna hai| isakA svAmI acyuta nAmakA iMdra hai| isa acyuta nAmaka iMdrake kucha || ghATi sADhe tInasai vimAna haiN| tetIsa trAyAstriMza deva haiN| eka hajAra sAmAnika deva, tIna sabhA, sAta 6 prakArako senA, eka hajAra AtmarakSa deva aura cAra lokapAla haiN| zrImatI Adi uparyukta nAmoMkI 1079 kA dhAraka ATha paTTadeviyAM haiM aura unakI pacapana palyakI Ayu hai| vallabhikA deviyAM paMdraha haiM aura unakI MHRCASCURREGMelbile AHSARDAR lanachana Page #1106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FASABA adhyAya ABORDPROFREPORILALBAUTORE bhI pacapana patyakI Ayu hai| zeSa varNana AraNa iMdrake samAna samajha lenA cAhiye tathA sabhA AdikA vidhAna bhI AraNa iMdrake hI samAna hai| vizeSa itanA hai ki cAro lokapAloMmeM varuNa lokapAlakI Adhika Ayu hai| usase kama Ayu vaizravaNa lokapAlakI hai| usase kama Ayu soma aura yama lokapAloMkI hai| isaprakAra lokAnuyogake upadezakI apekSA yahAM caudaha hai iMdroMkA varNana kiyA gayA hai vAstavameM to bAraha hI iMdra haiM kyoMki pUrvokta kramase brahmottara kApiSTha mahAzukra hai aura sahasrAra svagoMke iMdra dakSiNa dizAkI orake iMdroMke anuvartI haiM aura Anata evaM prANata svargoM meM hai eka eka iMdra svataMtra hai / arthAt saudharma aura aizAna isa eka yugalameM do iMdra, sAnatkumAra aura mAheMdra / isa eka yugalameM do iMdra, brahmaloka brahmottara lAMtava aura kApiSTha ina do yugaloMmeM do iMdra, zukra mahAzukra zatAra aura sahasrAra ina do yugaloMmeM do iMdra, AnatameM eka iMdra, prANatameM eka iMdra, AraNameM eka iMdra aura acyutameM eka iMdra isaprakAra solaha svA~meM bAraha iMdroMkI vyavasthA hai| isaprakAra saudharma Adi 18 svargoMkA varNana kara diyA gayA aba unake vimAnoMkA nirUpaNa kiyA jAtA hai . saudharma svargameM bacIsa lAkha vimAna haiM yaha bAta Upara kaha dIgaI hai| unameM kitane praNibaddha haiM aura hU~ kitane puSpaprakIrNaka haiM yaha bhI bAta kaha dI gaI hai / aizAna svargameM aTThAIsa lAkha vimAna haiN| unameM caudaha sau sattAvana to zreNibaddha vimAna haiM aura sacAIsa lAkha aThAnave hajAra pAMcau tetAlIsa puSpaprakIrNaka vimAna haiN| sAnatkumAra svargameM bAraha lAkha vimAna haiM unameM pAMcasau picAnave to zroNivaddha vimAna haiM aura gyAraha lAkha ninyAnave hajAra cArasau pAMca puSpaprakIrNaka vimAna haiN| mAheMdra svargameM ATha lAkha 9 vimAna haiM unameM ekasau chiyAnave zreNibaddha vimAna haiM aura sAta lAkha ninyAnave hajAra AThasai cAra SABISAUTOURISTORISAR Page #1107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DA ambAra 2051 prakIrNaka vimAna haiN| brahmaloka aura brahmocara svargoM meM cAra lAkha vimAna haiN| unameM tInase causaTha to . tarA. bhASA zreNibaddha vimAna haiM aura tIna lAkha ninyAnave hajAra chahasai chacIsa prakIrNaka vimAna haiM / lAMtava aura | kApiSTha svargoM meM pacAsa hajAra vimAna haiM unameM ekasau aTThAvana zreNibaddha vimAna haiM aura unacAsa hajAra || || AThasai biyAlIsa prakIrNaka vimAna haiN| zukra aura mahAzukra svargoM meM cAlIsa hajAra vimAna haiM unameM || zreNibaddha vimAna tihacara haiM aura unatAlIsa hajAra nause sattAIsa prakIrNaka vimAna haiN| zatAra aura | sahasrAra svargoM meM chaha hajAra vimAna haiM unameM zraNibaddha vimAna unahacara haiM aura unasaThisauikatIsaM prakINaka vimAna haiN| AraNa aura acyuta svoMmeM sAtasai vimAna haiM unameM tInasau tIsa zreNibaddha vimAna aura tInasau sacara prakIrNaka vimAna haiM / isaprakAra ina caudaha svargoMmeM kucha vimAna caurAsI lAkha | chayAnave hajAra sAtasau haiN| auraNa aura acyuta svargoM ke Upara lAkhoM yojanoMke bAda adhoveyaka vimAna haiN| unameM sudarzana hU~| amogha aura suprabuddha nAmake tIna vimAnoMke paTala haiN|sudrshn vimAnakI cAro dizAoMmeM cAra vimAnoMkI zreNiyAM haiN| aura eka eka vimAnazreNimeM daza daza vimAna haiN| sudarzana paTalake Upara lAkhoM yojanoMke bAda amogha nAmakA vimAnapaTala hai| uptakI cAro dizAoMmeM cAra vimAnazroNiyAM haiM aura pratyeka zroNimeM || nau nau vimAna haiN| amogha paTalake Upara lAkhoM yojanoMke bAda suprabuddha nAmakA vimAnapaTala hai| usakI 1-mAnata pANata AraNa aura acyuta ina cAro svargoM ke vimAnoMkA eka sAtha saMkalana hai / isaliye zreNibaddha aura prakI. Naka vimAnoM kA ullekha karate samaya solaha vargoM kA ullekha na kara caudaha svargIkA hI ullekha kiyA gayA hai| mAnata aura lAprANata svargIke zreNibaddha aura prakIrNaka vimAna AraNa aura acyutake vimAnoMmeM antarbhUta haiN| AAAAAABAR RASAGES Page #1108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya / cAro dizAoMmeM cAra vimAnoM kI zreNiyAM haiM aura pratyeka zreNimeM ATha ATha zreNibaddha vimAna haiN| ina tInoM paTaloMmeM prakIrNaka vimAna nahIM haiN| tInoM paTaloMke milakara kula vimAna ekasau gyAraha haiN| suprabuddha paTalake Upara lAkhoM yojanoMke bAda madhyama vaiyaka vimAna haiN| ina madhyama graiveyaka vimAnoMmeM / yazodhara bhadra aura vizAla ye tIna paTala hai| pahileke samAna yahAMpara bhI eka eka vimAnakI hAnise hai picahacara zreNibaddha vimAna haiM / arthAt-"yazodhara vimAnakI cAro dizAoMmeM cAra vimAnoMkI zreNiyAM hai hai evaM pratyeka vimAnazreNimeM sAta sAta vimAna haiN| subhadra vimAnakI cAro dizAoMmeM cAra vipAnoMkI hai " zreNiyAM haiM aura pratyeka zreNimeM chaha chaha vimAna haiN| tathA vizAla vimAnakI cAro dizAoMmeM cAra vimAnazreNiyAM haiM aura pratyeka zreNimeM pAMca pAMca zreNibaddha vimAna haiN|" isaprakAra madhyapraiveyakoMmeM zreNibaddha vimAna pacahacara haiM aura bacIsa puSpaprakIrNaka vimAna haiM, saba milakara ekasau sAta vimAna haiN| suvizAla paTalake Upara lAkhoM yojanoMke bAda uparima aveyaka vimAna haiN| unameM sumana saumana aura prItikara ye tIna paTala haiM / pahileke samAna yahAM bhI eka eka vimAnakI kamIse unatAlIsa zreNibaddha vimAna haiM arthAta sumana vimAnakI cAro dizAoMmeM cAra vimAnoMkI zreNiyAM haiM aura hara eka vimAna hai zreNimeM cAra cAra zreNibaddha vimAna haiN| saumana vimAnakI cAro dizAoMmeM cAra vimAnazreNiyAM haiM aura hai pratyekameM tIna tIna zreNibaddha vimAna hai / tathA prItikara vimAnakI cAro dizAoMmeM vimAnoMkI cAra zreNiyAM haiM aura pratyeka zreNimeM do do vimAna haiM isaprakAra uparima graiveyakoMmeM zroNibaddha vimAna unatAlIsa aura bAvana puSpaprakIrNaka vimAna haiM saba milakara kula vimAna ikyAnave haiN| prItikara vimAnase, Upara lAkhoM yojanoMke vAda nava anudiza vimAna haiN| unameM eka Aditya ne ra aURURAMInswer Page #1109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ |nAmakA vimAna paTala hai| usakI dizA aura vidizAoMmeM cAra cAra zreNibaddha vimAna haiN| unameM pUrva || | dizAmeM arci nAmakA vimAna hai| dakSiNa dizAmeM arcimAlI nAmakA vimAna hai| pazcimameM vairocana || adhyAva bhASA aura ucarameM prabhAsa nAmakA vimAna haiM tathA sabake bIcameM Aditya nAmakA vimAna hai| vidizAoMmeM | cAra prakIrNaka vimAna haiN| unameM pUrva dakSiNa koNameM ArciHprabha hai / dakSiNa aura pazcima koNameM arci-1 7 madhya, pazrima aura uttara koNameM arcirAvarta aura uttara pUrva koNameM anirviziSTa hai| ye kula nau vimAna haiN| | AdityapaTalake Upara lAkhoM yojanoMke vAda anucara vimAna hai / vahAMpara sarvArthasiddhi nAmakA eka paTala hai| pUrva Adi cAro dizAoMmeM pradakSiNAsvarUpa vijaya baijayaMta jayaMta aura aparAjita ye M|cAra vimAna haiM aura madhyama sarvArthasiddhi vimAna haiN| anuttaroM meM puSpaprakIrNaka vimAna nahIM haiN| 2 saudharma aura aizAna svA~ke viSAnoMkI mUlatalameM muTAI ekasau sacAIsa yojana pramANa hai aura mUlatalase UMcAI pAMcasau yojana pramANa hai tathA sAnatkumAra mAheMdra, brahmaloka brahmocara lAMtava aura kApiSTha, zukra mahAzukra zatAra aura sahasrAra, Anata prANata AraNa aura acyuta, nava aveyaka anudiza MS aura anuttara vimAnoMkI muTAI eka eka yojana kama aura UMcAI sau sau yojana adhika samajha lenI ||3|| cAhiye / arthAt sAnatkumAra aura mAheMdra svagoMkI muTAI ekaptau chabbIsa yojana aura UMcAI chahasau // yojana hai| brahma brahmocara lAMtava aura kApiSTha ina svagoM meM muTAI ekasau paccIsa yojana aura UMcAI | sAtasau yojana pramANa hai| zukra mahAzukra zatAra aura sahasrAra svargoM meM muTAI ekasau cauvIsa yojanA MA aura UMcAI AThasau yojana pramANa hai| Anata prANata AraNa aura acyuta ina cAra stroM meM muttaaii| / / 1-harivaMzapurANameM yahA~para kathanameM bheda hai| COMBABAMSS REASORROGRAPARDA -- --- - - - - % mummelinewlankaaranaf. BCeo Page #1110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SECUREMIER-SABASEASO hai| ekasau teIsa yojana aura UMcAI nausau yojana pramANa hai / nau aveyakoMmeM muTAI ekaso vAIsa yojana adhyAya aura UMcAI ekahajAra yojana pramANa hai / anudizoMmeM muTAI ekasau ikkIsa yojana aura UMcAI gyArahasau / yojana kI hai tathA anuttaroMmeM muTAI ekasau vIsa yojana aura UMcAI bArahasau yojana pramANa hai| Upara jo zreNibaddha iMdraka aura prakIrNaka vimAna kahe gaye haiM unameM bahutase vimAna saMkhyeya yojana 6 vistAra vAle haiM bahutase asaMkhyAta yojana laMbe vistAravAle haiM / jo vimAna saMkhyeya yojana vistAra-18 vAle haiM unheM saMkhyAtasau yojana vistAravAle samajha lenA cAhiye aura jo vimAna asaMkhpeya yojana15 vistAravAle haiM unhe asaMkhyAtasau yojana vistAravAle samajha lenA cAhiye / vistAra isa prakAra hai saMkhyAta yojana vistAravAle vimAna saudharma svargameM chaha lAkha cAlIsa hajAra haiN| IzAna svargameM I pAMca lAkha sATha hajAra hai / sAnatkumAra svargameM do lAkha cAlIsa hajAra, mAheMdra meM eka lAkha sATha hajAra, brahma aura brahmocara donoM svargoM meM milAkara assI hajAra, lAMtava aura kApiSThameM daza hajAra, zukra svargameM cAra hajAra cAra, mahAzukrameM tIna hajAra nausau chayAnave, zatAra aura sahasrAra svargoM meM vArahasau, Anata aura prANata svargoM meM aThAsI evaM AraNa aura acyutameM vAvana vimAna hai / ye samasta saMkhyAta yojana cauDe vimAna haiM aura asaMkhyAta gojana cauDe vimAna inase caugune haiM / aveyakoMmeM iMdraka vimAna to saMkhyAta yojana aura zreNibaddha vimAna koI saMkhyAta aura koI asaMkhyAta yojana cauDe haiN| samasta saMkhyAta yojana vistAravAle vimAna solaha lAkha ninyAnave hajAra tInasau assI haiM || aura asaMkhyAta yojana cauDe vimAna saDasaTha lAkha sacAnave hajAra chahasau unacAsa haiN| . 1-harivaMzapurANa pRSTha saMkhyA 94 / vimAnoMkI gaharAI cauDAI AdikA vizeSa varNana harivaMzapurAgase samajha lenA cAhiye / REAGESANGRATURPFC 5 Page #1111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarA | adhyAya bhASA 2005 BRAIGAOR saudharma aura aizAna svargoM ke vimAna kRSNa nIla rakta pIta aura zveta paMcavarNa haiN| sAnatkumAra aura mAheMdra svagoMke vimAna kRSNa varNake sivAya zeSa varNavAle haiN| brahma brahmocara lAMtava aura kApiSTha svargoMke vimAna kRSNa aura nIlake sivAya lAla pIle aura sapheda haiN| zukra mahAzukra zatAra sahasrAra oNnata prANata AraNa aura acyuta svargoM ke vimAna pIle aura sapheda do hI varNavAle haiM / aveyaka anudiza aura anuttara vimAna kevala sapheda varNake hI haiN| tathA sarvArthasiddhi vimAna parama zukla varNakA hai / yahAMpara | itanA Uparase vizeSa aura samajha lenA cAhiye saudharma aura aizAna svargoM ke vimAna ghanodAdhike AdhAra haiN| sAnatkumAra aura mAheMdra svargoM ke vimAna | ghanavAta valayake AdhAra haiN| brahma svargase bArahaveM sahasrAra svargaparyaMtake vimAna ghanodadhi aura dhanavAta donoM balayoMke AdhAra haiM aura zeSa vimAna AkAzameM Tike huye haiM samasta svargoM meM apane apane zreNibaddha vimAnoM meM iMdroMkA nivAsa hai| pratyeka yugalake Adi svargoM meM arthAt saudharma 1 sAnatkumAra 2 brahma 3 | zukra 4 Anata 5 aura AraNa 6 meM rahanevAle iMdra dakSiNa dizAmeM aura aizAna 1 mAheMdra 2 lAMtava 3 | zatAra prANata 5 aura acyuta svargoM meM rahanevAle iMdra uttara dizAmeM rahate haiM // 19 // __jina vaimAnika devoMkA Upara ullekha kiyA gayA hai unakI ApasameM vizeSatA pratipAdana karaneke | lie sUtrakAra sUtra kahate haiM 1-mAnata pANata vAraNA aura acyuta svargAke vimAnoMko harivaMzapurANameM kevala zvetavarNa kahA hai / 2 harivaMzapurANa pRSTha saMkhyA 15 // 1985 137 Page #1112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya SOUSESSIST UPSISGARRRRRRUADIHOT sthitiprbhaavsukhdyutileshyaavishuddhiiNdriyaavdhivissytodhikaaH||20|| Ayu, prabhAva, sukha, dyuti, lezyAkI vizuddhatA, iMdriyaviSaya aura avadhijJAnakA viSaya ye saba bAteM hU~ Upara Uparake vaimAnika devoMmeM adhika adhika hai| khopAttAyuSa udayAt sthAnaM sthitiriti // 1 // __ apane dvArA upArjita devAyu karmake udayase usa deva paryAyameM hI devoMkA zarIra meM rahanekA nAma sthiti hai| zApAnugrahalakSaNaH prbhaavH||2|| ' aniSTa bAtakA kahanA arthAt terA burA ho, terA amuka padArtha naSTa ho jAya, ityAdi aniSTa vacanoMkA uccAraNa karanA zApa hai aura iSTa bAtakA kahanA arthAt tujhe uttama putrakI prApti ho, dhanasaMpatti % mile isaprakAra iSTa vacanoMkA uccAraNa karanA anugraha hai| zApa aura anugraha karanekI zaktikAnAma prabhAva hai| pravRddho bhAvaH prabhAvaH arthAt jo baDhA huA bhAva ho usakA nAma prabhAva hai| . sadvedyodaye satISTaviSayAnubhavanaM sukhaM // 3 // ". __ sukhake mUlakAraNasvarUpa sAtAvedanIyake udayase icchAnusAra strI vibhUti Adi vAhya padArthoMke , hai prApta ho jAnepara jo unake viSayakA anubhava-rasAsvAdana karanA hai usakA nAma sukha hai| " shriirvsnaabhrnnaadidiiptiryutiH||4|| zarIra vasra aura bhUSaNa Adi padArthoMkI dIptikA nAma yuti hai| RECG SPEEDODRISPROMEON-5-04- 9 Page #1113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lejhyAzabda uktaarthH||5 adhyAya 1 , kRSNa nIla kApota pIta padma aura zukla ye chaha bheda lezyAoMke Upara kaha diye gaye haiN| lezyA 1087|| zabdakA artha bhI kaha diyA gayA hai| lezyAoMkI jo vizuddhatA ho usakA nAma lezyAvizuddhi hai| iMdriyAvadhibhyAM vissyaabhisNbNdhH||6|| itarathA hi tdaadhikyprsNgH||7|| sUtrameM jo viSaya zabda hai usakA iMdriya aura avadhi donoMke sAtha saMbaMdha hai / iMdriyaM ca avadhizca, Pil iMdriyAvadhI tayorviSayaH, iMdriyAvadhiviSayaH, yaha iMdriyAvadhiviSaya zabdakI vyutpaci hai| arthAt AgeAgeke || . devoM meM iMdriyoM aura avadhi jJAnakA viSaya adhika adhika hai| yadi viSayake sAtha iMdriya zabdakA saMbaMdha | nahIM kiyA jAyagA to Age Age svargAke devoMmeM iMdriyAM adhika adhika haiM yaha aniSTa artha hogA jo |7|| || ki zAstraviruddha honese aniSTa hai isaliye viSaya zabdake sAtha iMdriya zabdakA saMbaMdha iSTa hai / vizeSa saar-1|| saudharma aura aizAna svagAke devoMkI sthiti kucha adhika do sAgara pramANa hai / sAnatkumAra aura mAheMdra devoMkI sthiti kucha adhika sAta sAgarakI hai isa prakAra pahile pahile svargoM kI apekSA Age Ageke svargoM meM rahanevAle devoMkI sthiti adhika adhika hai| jo pahile dUmare svagoMke devoMkA prabhAva hai| usase adhika tIsare cauthe svagoMke devoMkA hai usase adhika pAMcave chaThe svoM ke devoMkA hai ityAdi rUpame prabhAva bhI uttarottara devoMkA adhika hai| sukha aura kAMti bhI pahile pahile svargoMke devoMkI apekSA Age Ageke svargoMke devoMmeM adhika hai / saudharma aura aizAna svauke devoMke pIta lezyA hai| sAnatkumAra | aura mAheMdra devoMka pIta aura padma donoM lezyA haiM / brahma loka aura brahmocara lAMtava aura kApiSTha | 1-kaSAyAnuraMjitA yogapravRtcilezyA / BBARBARISEARCH PREMIER-CANCERSQUAGEBACHESPEECRASNA - Page #1114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ZAASAS svagoMke devoM meM padma lezyA hai ityAdi rUpase Age Ageke svargoM ke devoMmeM pahile pahileke svagoMke | | devoMkI apekSA lezyAkI bhI adhika adhika vizuddhatA hai| saudharma aura aizAna svargoMke devoMkI iMdriyAM | 4 jitane padArthoMko viSaya karatI haiM usase adhika padArthoMko sAnatkumAra aura mAheMdra svagoMke devoMkI idriyAM karatI haiM usase adhika brahma brahmottara Adi svoM ke devoMkI iMdriyAM karatI haiM ityAdi rUpase pahile | ha~ pahile svagoMke devoMkI apekSA Age Agake svargoM ke devoMkI iMdriyoMkA viSaya adhika adhika hai| hai saudharma aura pezAna svargoM meM rahanevAle deva avadhijJAnase nIce prathama naraka takake hI padArtha jAna sakate | // haiN| sAnatkumAra aura mAheMdra svargavAsI devoMke avadhi jJAnakA viSaya dUsare naraka taka, pAMcaveM chaThe sAtaveM aura AThaveM svarganivAsI devoMkA tIsare naraka taka, navaveM daza gyArahaveM aura bArahaveM svargake devoMkA cauthe naraka taka, terahaveM caudahaveM paMdrahaveM aura solahaveM svargoM ke devoMke pAMcaveM naraka taka, nava praveyaka nivAsI devoMkA uTenaraka taka, nava anudiza vimAnavAsI devoMkA sAtaveM naraka taka aura paMcocara vimAnavAsI devoMkA lokanADatika avadhijJAnakA viSaya hai / tathA UparakI ora yadi devagaNa apane avadhijJAnase padArthoM ko jAnanA cAhe to apane apane vimAnoMke dhvajadaMDa takake hI padArtha jAna sakate haiN| sthitigrahaNamAdau tatpUrvakatvAditareSAM // 8 // / sthitiprabhAvatyAdi sUtra meM jo sthiti prabhAva AdikA ullekha kiyA gayA hai unameM prabhAva AdikI sacA sthiti ke AdhIna hai arthAt jinakI sthiti hai unhIM devoMke prabhAva Adi dIkha paDate haiM kiMtu OM jinakI sthiti nahIM hai unake nahIM dIkha paDate isaliye sabameM pradhAna honese sthitizabdakA pahile ullekha | kiyA gayA hai arthAt yadi sthiti hogI to prabhAvAdika ho sakte haiM anyathA nhiiN| * CARROR 1028 Page #1115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ASTE adhyAya tarA ASA pa , tebhyastairvA'dhikA iti tsiH||9|| uttarottara devaH sthiti Adise adhika hai yaha artha paMcamI vibhaktike arthameM tasi pratyaya karanepara | bhI hotA hai aura tRtIyA vibhaktike arthameM tasi pratyaya karanepara bhI hotA hai |jhaaNpr paMcamI vibhakti ke bAda arthameM tasi pratyaya kiyA jAyagA usa samaya to apaadaane'hiiyruho| 4 / 2 / 62 / arthAta hIya aura ruha dhAtuko choDakara anya dhAtu saMbaMdhI apAdAna arthameM jo paMcamI vibhakti ho to usa paMcamyaMta padase / tasi pratyaya hotA hai, isasUtrase tasi pratyayakA vidhAna mAna 'viSayataH' yaha siddha huA hai tathA jahAMpara tRtIyA arthameM tasi pratyaya kiyA jAyagA usa samaya viSaya zabdakA AdyAdi gaNameM pATha mAnakara 'AdayAdibhya upasaMkhyAnaM' isa sUtrase tasi pratyaya kara 'viSayataH' yaha siddha huA hai| . ____ 'uparyupari' aura 'vaimAnikAH' ina do zabdoMkI isa sUtrameM anuvRtti hai isaliye Upara Uparake vaimAnika deva hara eka kalAmeM aura hara eka paTalameM sthiti Adise adhika haiM yaha isa sUtrakA niSkarSa artha hai| sthiti utkRSTa aura jaghanyake meise do prakArako hai / donoM hI prakArakI sthitikA varNana Age kiyaa| jAyagA / yahA~para isasUtrameM jo sthiti zabdakA ullekha kiyA gayA hai usakA abhiprAya yaha hai ki jinakI sthiti samAna hai unameM bhale hI sthitikI adhikatA na ho paraMtu guNoMkI adhikatA hai / nigraha | anugraha vikriyA parAbhiyoga arthAt apakArakI icchAse dUsareko davAnA Adi kAryoM meM jo prabhAva 1-hIyAhavarjitasya dhoH sambadhinyapAdAne yA kA viDitA tadaMtAttasirvA bhavati / grAmAdAgacchati grAmataH / upAdhyAyAdadhIte, upAdhyAyato'dhIte / grahIyaruhoriti kiM ? sArthAddhInaH parvatAdavarohati / zabdArNavacaMdrikA pRSTha 138 / 2 zabdArNavacaMdrikAmeM isa sUtrako jagaha 'mAdyAdibhyastasiH' 4 / 2 / 60 / yaha sUtra hai| 3 prAcIna bhASAmeM "parAmiyogya kahiye utkRSTa dharma kArya Adike viSe" yaha artha kiyA gayA hai| AAAAAAAAAE3135 GURPOSoluGBAHROCURYA Page #1116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2ORN adhyAya saudharma svargake devoMkA hai usase Upara Uparake svargoM meM rahanevAle devoMmeM anaMtaguNA hai paraMtu unake abhi. mAnakI maMdatA hai aura kisIse kisI prakArakA unake pariNAmoMmeM saMkleza bhI nahIM hotA isalie ve 5 kisIkA nigraha Adi nahIM karate / sukha AdikI bhI Upara Upara adhikatA hai| lezyAkI vizuddhikA varNana Age kiyA gayA hai| yahAMpara jo lezyA zabdakA ullekha kiyA gayA hai usakA khAsa tAtparya yaha hai ki jahAMpara lezyAoMkI samAnatA hai vahAMpara bhI karmoMkI vizuddhi adhikAdhika hai // 20 // . ___pahile pahile svargoMke devoM kI apekSA phAra Upara ke svargoM ke deva jisaprakAra sthiti Adipe adhika hai / adhika haiM usIprakAra kyA gati zarIra Adise bhI adhika adhika haiM ? sUtrakAra isa zaMkAkA samAdhAna dete haiM gatizarIraparigrahAbhimAnato hiinaaH||21|| gamana, zarIrakI UMcAI, parigraha aura abhimAna ina viSayoM meM Upara kArake deva hIna haiN| deshaaNtrpraaptiheturgtiH||1|| vAhya aura aMtaraMga donoM prakArake kAraNoM se jo zarIrake bhItara halana calanakA utpanna honA hai hai isIkA nAma gati hai| zarIramuktalakSaNaM // 2 // ____ audArika vaikriyika AhAraka tejasa aura kArmaNa ina pAMca zarIroMkA pIche jo varNana kiyA gayA ha vahAMpara zarIra zabdakI vyAkhyA kara dI gaI hai| BARSAMRORISTORIERer. Page #1117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya bhASA lobhakaSAyodayAnmUrchA prigrhH||3|| lobha kaSAya nAmaka kaSAyavedanIya karmake udayase yaha merA hai' isaprakArakA jo mUla rUpa saMkalpa hai| usakA nAma parigraha hai| ___ mAnakaSAyodayApAdito'bhimAnaH // 4 // mAnakaSAyarUpa kaSAyavedanIya karmake udayase ,jo maiM bhI hU~' ityAdi svarUpa ahaMkArakA utpanna honA || || Baa hai vaha abhimAna hai / gatizca zarIraM ca parigrahazza abhimAnazca gatizarIraparigrahAbhimAnAH, taiH, gati- // shriirprigrhaabhimaantH| yaha sUtrastha "gatizarIraparigrahAbhimAnataH" isa zabdakI vyutpaci hai| isakA AdyAdigaNameM pATha honese 'AdyAdibhya upasaMkhyAnaM' isase tani pratyaya huA hai| yadi yahA~para gti-hai| || zarIraparigrahAbhimAnebhyaH, iti gItazarIraparigrahAbhimAnataH, yaha apAdAnakI vivakSA kI jAyagI to PI tasi pratyaya na hogA kyoMki apAdAnehIyaruho' isa sUtra se hIya aura ruha dhAtuoMke saMbaMdha na rahanepara kA apAdAna arthameM tasi pratyayakA vidhAna mAnA hai| sUtroM hInAH' padakA ullekha rahanese yahAM hIya dhAtukA | yoga hai isalie 'abhimAnataH' yahaoNpara apAdAna arthameM tami pratyayakI yogyatA nahIM ho sktii| ..' gatigRheNamAdau lakSaNAyayogAta // 5 // . vyAkaraNa zAstrameM su aura ghi saMjJA mAnI hai jo zabda su aura ghisaMjJaka hote haiM dvaMdva samAsameM unakA da |'dve sudhisaH' isa sUtrase pUrva nipAta hotA hai| tathA jina zabdoMmeM thoDe svara rahate haiM unakA bhI alpA. . 1-zabdArNavacaMdrikAmeM 'dvaMdvesudhisaH' isa sUtrakI jagaha dvaMdve ghisvekaM 1 / 3 / 112 / dve visaM susaMjhaM caikaM pUrva prayoktavyaM / 2 baMTe se'lpAntaramekaM pUrva prayujyate / dhavakhadirau / vAgvAyU / plakSanyagrodhaM / PROSPERISRUS A Page #1118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ntaraM / / 3 / 14 / isa sUtrase pUrvanipAta hotA hai| gati zabda agni Adi zabdoM ke samAna ikArAMta hai| evaM sUtrameM zarIra Adi jitane zabda haiM unakI apekSA thoDe svaravAlA bhI hai isalie visaMjJaka aura alpAntara ina do vyAkaraNake niyamoM ke bhItara praviSTa honese gatizarIraparigrahetyAdi.sUtra meM sabase pahile gatizabdakA ullekha kiyA gayA hai| tataH zarIragRhaNaM tasmin sati prigRhopptteH||6|| sUtrameM gatike bAda zarIra zabdakA ullekha kiyA hai kyoMki zarIrakI vidyamAna tAmeM hI parigrahakA saMbhava hai arthAt zarIrake rahate hI yaha merA hai aisI buddhikA prAdurbhAva hotA hai| isalie parigrahase pahile zarIra zabdakA ullekha sArthaka hai / zaMkA tahattve'pi kevalinaH parigrahecchAbhAva iti cenna devAdhikArAta // 7 // zarIrake rahate hI parigraha-yaha merA hai aisA saMkalpa hotA hai aura zarIrake abhAvameM nahIM hotA hai | aisA Upara kahA gayA hai paraMtu vaha ayukta hai kyoMki kevalI bhagavAnake zarIra vidyamAna hai paraMtu yaha merA hai aisA unake saMkalpa nahIM hotA hai isalie yahAM parigraha hai kyoMki yahAM zarIra hai isa anumAnameM jo zarIratva hetu parigrahakI sacA siddha karanekelie diyA gayA hai vaha vyabhicAra doSagrasta hai? so ThIka nhiiN| yahaoNpara rAga aura dveSake ghAraka devoMkA adhikAra hai unake zahIra rahate parigrahakI abhilASA avazya hai isalie rAgAdivAna devoMko pakSa mAnanepara zariravatvahetu vyabhicarita nahIM kahA jA sktaa| tanmUlatvAttadanaMtaramabhimAnagrahaNaM // 8 // saMsArameM yaha bAta spaSTarUpase dIkha paDatI hai ki jisa manuSyake pAsa jitanA parigraha rahatA hai use 1.99 Page #1119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vaza bhASA MARRESOR-HCAR REGAGAURBHABAR hai utanA hI adhika abhimAna hotA hai| zatapatiko apekSA hajArapatiko adhika abhimAna hogaa| | hajArapatikI apekSA lakhapati aura lakhapatikI apekSA karoDapati Adiko hogA isalie abhimAnakI utpattimeM parigraha kAraNa honese parigrahake bAda sUtrameM abhimAna zabdakA ullekha kiyA gayA hai| isa sUtrameM bhI uparyupari aura vaimAnika zabdakI anuvRtti hai isalie Upara Uparake devoMmeM gati Adi kama kama hote cale gaye haiM yaha yahAM tAtparya hai| khulAsA isaprakAra hai- ". . . saudharma aura aizAna svargAke devoMko navIna navIna padArthoM ke dekhanekA vizeSa kutUhala rahatA hai | athavA bAra bAra adhika dUra jAnemeM unheM adhika AnaMda milatA hai isalie krIDAkI abhilASAse | unakI gati adhika laMbe kSetra taka hotI hai| Age Ageke svagoMke devoMke viSayoMke grahaNa karane kI | abhilASAkI utkaTatA rahatI nahIM evaM gatimeM vaha utkaTatA hI kAraNa hai isalie ucarocara unakI gati hIna hotI calI jAtI hai| devoMke zarIrakA parimANa isaprakAra hai- " saudharma aura aizAna svagoMke devoMkA zarIra sAta arali (hAtha) pramANa hai| sAnatkumAra aura mAheMdra svagoMke devoMkA chaha hAtha pramANa, brahmaloka brahmocara lAMtava aura kApiSTha svoMke devoMkA pAMca hAtha pramANa, zukra mahAzukra zatAra aura sahasrAra svargoM ke devoMkA cAra-hAtha pramANa, Anata prANata sva| goMke devoMkA sADhe tIna hAtha pramANa, AraNa aura acyuta svargoMkA tIna hAtha'pramANa, adhoM aveyaka hai ke devoMkA DhAI hAtha pramANa, madhyapraiveyaka devoMkA do hAtha pramANa, uparima yaka aura anudiza vimA-| noMmeM rahanevAle devoMkA DeDha hAtha pramANa aura anuttara vimAnoMmeM rahanevAle devoMkA zarIra eka hAtha pramANa -1-eka iJca kama eka hAthako arani kahate haiN| E KHA Page #1120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya CHATURNSRCIBRASTRICKETERATORSite meM hai / vimAna parivAra Adi svarUpa parigraha bhI nIce nIce ke svargoM meM rahanevAle devoMkI apekSA Upara hU~ hai Uparake svargoM meM rahanevAle devoMke kama hai yaha bAta pahile kahI jA cukI hai / parigraha aura AbhimAnakI, hai Upara Uparake svargoM meM rahanevAle devoMmeM kyoM hInatA hai ? vArtikakAra isaviSayakA spaSTIkaraNa karate haiM prtnukssaaytvaalpsNkleshaavdhivishuddhitttvaavloknsNvegprinnaamaanaamuttrottraadhikyaadbhimaanhaaniH||9|| ___ kaSAyoMkI atyaMta maMdatAse thoDA saMkleza hotA hai saMklezakI alpatAse avadhijJAnameM vizuddhatA / hotI hai tathA saMklezase avadhi jJAnameM hInatA hotI hai yaha bAta Upara kaha dI gaI hai| avadhikI vizu-4 ddhatAsa zArIrika aura mAnamika duHkhoMse vyApta nArakI tiryaMca aura manuSyoMko Upara Uparake deva prakahU~ STatAse dekhate haiN| dUsaroMke kaSTa dekhanese saMsArase ghabaDAhaTa aura bhaya utpanna hotA hai yaha svAnubhava prasiddha hai hai isalie nArakI Adike duHkhoMke dekhanese saMsArase udvega aura bhaya utpanna hotA hai| usa udvega aura hai bhaya rUpa pariNAmase duHkhake kAraNa aura pariNAmameM mahAduHkhadAyI-parigrahoMmeM AbhimAna kama hotA calA jAtA hai / isasItase Upara Uparake devoMmeM parigraha aura AbhamAnakA kama honA svAbhAvika hai| aura 9 bhI yaha bAta hai ki- . __ . . . vizuddhapariNAmaprakarSanimittvAcca uparyuparyupapattaH // 10 // kAraNa jaisA hotA hai kArya bhI usakA vaisA hI hotA hai| viziSTa puNyabaMdhameM kAraNa viziSTa vizuddha hai pariNAma hai aura usa viziSTa puNya karmase hI devoMmeM utpanna honA hotA hai hasarItise devoMkI utpacimeM jabe vizuddha pariNAmanimittaka puNyabaMdha kAraNa hai taba unameM azubha pariNAma svarUpa AbhimAnakI utka- 1094' kaTatA nahIM ho sakatI-hInatA hI rhegii| khulAsA isaprakAra hai ASPUTELADRISTMABORSE Page #1121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya tarA0 bhASA 1095 DECECREGISTREECEMUCHELORASHREE asenA paryApta paMcadriya aura saMkhyAtavarSavAle tithaMca thoDe zubha pariNAmoMse puNyakarmakA baMdha kara |3|| | bhavanavAsI aura vyaMtaroMmeM utpanna hote haiN| saMjJI mithyAdRSTi aura sAsAdana samyagdRSTi tiryaMca sahasrAra ||7|| svargaparyaMta utpanna hote haiM tathA samyagdRSTi tiryaMca saudharma svargako Adi lekara acyuta svarga paryaMta utpanna kA hote haiN| asaMkhyAta varSoMkI AyuvAle bhogabhUmiyAM, mithyAdRSTi aura sAsAdana samyagdRSTi tiyaca evaM manuSya, jyotiSka paryaMta utpanna hote haiM arthAt bhavanavAsI vyatara aura jyotiSka nikAyoMmeM utpanna hote | haiN| utkRSTa tApasI bhI bhavanavAsI vyaMtara aura jyotiSka ina tInoM nikAyoM meM utpanna hote haiM / samya- I||| | haSTi bhogabhUmiyAM tithaMca aura manuSya maudharma aura aizAna svargoM meM janma dhAraNa karate haiN| saMkhyAta varSako || | Ayuke dhAraka mithyAdRSTi aura sAsAdana samyagdRSTiM manuSya bhavanavAsI Adi uparima aveyaka paryaMta utpanna | || hote haiM arthAt bhavanavAsI vyaMtara jyotiSka aura vaimAnikoM meM uparima aveyaka paryaMta unakI utpatti hai| || jo parivrAjaka sanyAsI haiM unakA brahmaloka paryaMtake devoMmeM upapAda-janma hai / AjIvaka saMpradAyake anuyAyI sAdhuoMkA sahasrAra svargaparyaMta janma hai| isase Age vimAnoMmeM nigraMtha liMgake sivA anyaliMgoMke dhAraNa karanevAle jIvoMkI utpaci nahIM kiMtu nigraMtha liMga dhAraNa karanevAle hI vahAM utpanna hote haiN| ___ utkRSTa tapake karanese jinhoMne puNyakarmakA saMcaya kiyA hai aise nigraMtha liMgake dhAraka bhI mizyAdRSTi uparima aveyakake aMta taka hI jAte haiM usase Age nhiiN| uparima aveyakake Uparake vimAnoMmeM | jinakA samyagdarzana samyagjJAna aura samyakcAritra prazasta aura prakRSTa hai ve hI janma dhAraNa karate haiN| 2015 anya nahIM / jo zrAvaka haiM unakA saudharma svargako Adi lekara acyuta svargaparyaMta hI janma hai| na usase GLEAKSHAILEREMPLASSESCRECRAFREGLE+99 / Page #1122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kA adhyAya Upara hai aura na nIce hai / isa prakAra pariNAmoMkI vizuddhikI prakarSatAse hI uttama svargake sthAnoM meM janma hai ataH nikRSTa pariNAma svarUpa AbhimAna vahAM tIvratAse nahIM ho sakatA // 21 // bhavanavAsI vyatara aura jyotiSka ina tIna nikAyoMmeM to lezyAoMkA vidhAna pahile varNana kara eM diyA gayA hai aba sUtrakara vaimAnika devoMmeM lezyAoMke vidhAnako vyavasthA karate haiM pItapadmazuklalezyA dvitrizeSeSu // 22 // do yugaloMmeM tathA tIna yugaloM meM aura zeSake samasta vimAnoMmeM kramase pIta padma aura zukla lezyA bhI hotI haiN| zaMkA-bhavanavAsI Adi devoM meM Upara lezyAoMkA vidhAna kiyA gayA hai vahIMpara vaimAnika , devoMkI lezyAoMkA bhI varNana kara denA thA phira yahA~para pRthak kyoM lezyAoMkA vidhAna kiyA hai ? || ke uttara ___ pRthaglezyAvadhInaM laghvayaM // 1 // __yahAMpara pItapajhetyAdi sUtrase jo pRthak rUpase vaimAnika devoMmeM lezyAoMkA vidhAna kiyA gayA hai hai vaha akSarakRta lAghavake lie hai| yadi jahAMpara bhavanavAsI Adi devoMmeM lezyAkA vidhAna kiyA gayA hai hai vahAMpara vaimAnika devoMmeM lezyAkA. bhI vidhAna kiyA jAtA to lezyAoMke svAmI vaimAnika devoMkA e bhI vahAM bhinna bhinna rUpase ullekha karanA paDatA jisase bhinna sUtra banAne vA eka hI sUtrameM samAveza karanese baDA bhArI gaurava hotA isAliye jaisA ullekha kiyA gayA hai vaisA hI upayukta hai| pItapadmazukla5 lezyA' isa nirdeza para vArtikakAra vicAra karate haiM-.. pItA ca padmA ca zuklA ca pItapadmazuklAH pItapadmazuklA lezyAH yeSAM te piitpdmshuklleshyaaH|yh RESENGEOGARBARE -ResHABINDASSOSOR P LANG Page #1123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya - EMEMPEG-R POROTHONORITIES % sarA yahA~para dvaMdva garmita bahuvrIhi samAma hai / yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki-pItapadmazuklalezyA' yahAMpara pApA dvaMdva samAsa kiyA jAyagA to dvaMdva meM puMbadbhAva to hogA nahIM isalie 'pItapadmazukla lezyA' yaha jo puMva(1095/6 bhAvaviziSTa nirdeza kiyA gayA hai arthAta AkArakA akAra kara diyA gayA hai vaha ayukta hai kintu || Mil yahA~para 'pItApadmAzuklalezyA' aisA nirdeza karanA cAhiye ? so ThIka nhiiN| yahAM puMvadbhAva nahIM huA hai | * kiMtu uttara pada rahanese pUrvapadako hasva huA hai jaise "drutAyAM taparakaraNe madhyamavilaMbitayorupasaMkhyAnaM". PARI isa vyAkaraNazAstrakI vArtikameM 'madhyamA ca vilaMbitA ca madhyamavilaMbitA. tayoH' isa dvaMdvasamAsayukta | gadameM vilaMbitA' ucara pada rahanese 'madhyamA' zabdako istra kara nirdeza kiyA gayA hai usIpakAra 'pIta| padmazuklalezyAH ' yahA~para bhI 'zuklA ucarapadake rahate pItA aura padmA ina donoM padoMmeM isva nirdeza nyAyya hai athavA jahAM para jaisI vyavasthA hotI hai vahAM para usIke anusAra vipariNamana ho jAtA hai| pItapajhetyAdi sthalapara isva Avazyaka hai isalie yahAM puMvadbhAva na samajhakara aucarapadika hrasva hI samajhanA caahie| kina kina devoMke kauna kauna lezyAyeM hotI hai vArtikakAra isa viSayakA spaSTIkaraNa karate haiM saudharmezAnIyAH piitleshyaaH||2|| saudharma aura aizAna svargoM meM rahanevAle devoM ke pIta lezyA hai| __ sAnatkumAramAheMdrIyA devAH piitpaalshyaaH||3|| mAnakumAra aura mADeMdra svarganivAsI devoM ke pIta aura padma do lezyAyeM haiN| 1-pItapadmazuklAnAM dvaMdva pItapAyoruttapadikaM svatvaM, drutAyAM ta(pAta 1)rakaraNAnmadhyamavilaMbitayospasaMkhyAnamityAcAryapacanadarzanAva, madhyamAzabdasya vilaMvitottarapade dve'pi invatvasiddheH / zlokavAtika pRSTha 384 / en HRASEASIDA ACheframe wa - m R l a - Page #1124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya brahmalokabrahmottaralAMtavakApiSTheSu padmalezyAH // 4 // brahmaloka brahmottara lAMtava aura kApiSTha svargoM meM rahanevAle devoM ke pAlezyA hai| zukramahAzukrazatArasahasrAreSu padmazuklalezyAH // 5 // zukra mahAzuka zatAra aura sahasrAra ina cAra svargoM meM rahanevAle devoMke padma aura zukla do lezyA haiN| ___ AnatAdiSu zeSeSu devAH zuklalezyAH // 6 // Anata Adi bAkIke vimAnoMke devoMke zuklalezyA hai| unameM bhI jo deva nava anudiza aura hai pAMca anucara vimAnoMmeM rahanevAle haiM unake parama zuklalezyA hai / zaMkA zuddhamizralezyAvikalpAnupapattiH sUtre'nabhidhAnAditi cenna, mizrayorenyataragrahaNAt yathA loke // 7 // ' Upara jo saudharma Adi vimAnoMmeM lazyAoMkA vidhAna kiyA gayA hai vaha zuddha aura mizra donoM prakArakA lezyAoMkA hai arthAt kahIMpara pIta, padma aura zukla eka eka zuddha lezyA kahI gaI hai aura kahIM kahIM para pIta padma, aura padma zukla ina mizra rUpa lezyAoMkA bhI vidhAna hai paraMtu sUtrameM zuddha lezyA oMkA hI ullekha kiyA gayA hai mizra lezyAoMkA nahIM isaliye pItapadmatyAdi sUtrase saudharma Adi hai svargoM meM zuddha aura mizra donoM prakArakI lezyAoMkA vidhAna nahIM ho sakatA ? so ThIka nhiiN| jisa- hai prakAra kisI saDakapara chatrI aura vechatrIvAle donoM prakAra ke manuSya jAte hoN| unameM chatrIvAle adhika hoM to vahAMpara 'chatriNo gacchati' arthAt chatrIvAle jArahe haiM aisA vyavahAra hotA hai aura vahAMpara 'chatrIvAle' kahanese chatrI aura vechatrIvAle donoM prakArake puruSoM kA grahaNa hotA hai usI prakAra mizra aura zuddha ina donoM meM ekakA grahaNa karanese dUmarekA grahaNa ho jAtA hai| sUtrameM yadyapi mitroMkA grahaNa nahIM hai SHASHTRIOR PERS FIBRORISTORE Page #1125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aMdhAra tArA bhASA 10 | tathApi zuddhoMkA grahaNa hai| isaliye unake grahaNase mitroM kA bhI grahaNa kara liyA jAtA hai arthAt pIta padma aura padmazukla ye do-mizra haiM inake zuddha pIta aura padma haiM isaliye pItake ullekhase pItapadma isa mizra kA, padmake ullekhase padma zukla isa mizrakA grahaNa abAdhita hai.| isIrItise pIta padma yahA~para donoMmeM kisI ekake grahaNase mizrakA grahaNa ho sakatA hai tathA padma zukla yahAMpara bhI donoM meM kisI ekake grahaNa karanese 2 || mizrakA grahaNa ho sakatA hai| koI doSa nhiiN| yadi kadAcit yaha zaMkA kI jAya ki hitrizeSagrahaNamiti cennecchAtaH sNbNdhopptteH||8|| sUtrameM 'dvitrizeSeSu' aisA pATha hai aura usakA yahI artha hotA hai ki dosvargoM meM pIta lezyA hai, tInameM | || padmalezyA hai aura zeSa svargoM meM zuklalezyA hai isa vyavasthA mizrakA bhAna nahIM hotA isaliye pIta AdikaI | kahanese jo pIta padma Adi mizrarUpa lezyAoMkA grahaNa kiyA gayA hai vaha ThIka nahIM tathA do svargoM meM pIta lezyA he' ityAdi pAThake anusAra jo artha kiyA gayA hai vaha bhI AgamabAdhita honese aniSTa hI hai ataH 'dvitrizeSeSu' sUtrameM aise zabdakA ullekha rahanese abhISTa siddhi nahIM ho sakatI ? so bhI ThIka | 8 nahIM / jahA~para jo saMbaMdha kiyA jAtA hai vaha icchAse hotA hai / yahA~para bhI jo svargoM meM lezyAoMkA saMbaMdha kiyA gayA hai vaha icchAse hai aura usakI vyavasthA isaprakAra hail saudharma aizAna aura sAnatkumAra mAheMdra ina do kalpoM ke yugaloMmeM pIta lezyA hai| yadyapi sAnatkumAra IXII mAheMdra nAmaka dasare joDemeM padmalezyA hai paraMta usakI vivakSA nahIM hai| brahma brahmotA. lAMta kAviSayaura || zukra mahAzukra ina tIna yugaloMmeM padmalezyA hai| yadyapi zukra mahAzukra nAmaka yugalameM zuklalezyA bhI hai paraMtu usakI vivakSA nahIM hai / tathA zeSake zatAra Adi vimAnoMmeM zuklalezyA hai| yadyapi yahAMpara padmalezyAkA BRAUTORRBIBIOPORANORAPAHARSASUR. Page #1126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya siestDATEDixie bhI saMbhava hai paraMtu usakI avivakSA hai / khulAsA bhAva yaha hai ki jisakI bahulatA hai usIkA nAma liyA gayA hai jisaprakAra pIta Adi zuddha lezyAoMkI svargoM meM bahulatA hai utanI pItapadma Adi mizra lezyAoMkI nahIM isalie sUtra meM unakA anullekha hai isaprakAra AgamavirodhAna honese sUtrakA uparyukta artha abAdhita hai| athavA pAThAMtarAzrayAhA // 9 // 'pItapadmazuklalezyA ditrizeSeSu' isakI jagaha 'pItamizrapadmamizrazukla lezyA didicatucatuHzeSeSu' aisA dUsarA pATha bhI abhimata hai isakA artha yaha hai ki do stroM meM pItalezyA hai do vargoM meM mizralezyA hai| cAra svargoM meM padmalezyA hai / cAra svargoM meM mizra lezyA hai aura avaziSTa svagoM meM zukla lezyA hai| yahI artha Upara kahA gayA hai isalie zAstravirodha na honese koI virodha nahIM hai| nirdezavarNapariNAmasaMkramakarmalakSaNagatikhAmitvasAdhanasaMkhyAkSetrasparzanakAlAMtara bhAvAlpabahutvaizca sAdhyA lezyAH // 10 // nirdeza 1 varNa 2 pariNAma 3 saMkrama 4 karma 5 lakSaNa : gati 7 svAmitva 8 sAdhana 9 saMkhyA 10 kSetra 11 sparzana 12 kAla 13 aMtara 14 bhAva 15 aura alpabahutva 16 ina solaha bAtoMse lezyAoMkI || siddhi hai| khulAsA isaprakAra hai__' kRSNalezyA nIlalezyA kApotalezyA tejolezyA padmalezyA aura zuklalezyA yaha to lezyAoMkA nirdeza-nAmamAtra kathana hai| bhorake samAna kAlA, morake kaMThake samAna nIlA, kabUtarake raMgakA, sonake samAna pIlA, kamalake raMgakA Ara zaMkhake samAna sapheda ye kRSNa Adi lezyAoMke kramase varNa haiM arthAt Page #1127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FASALAUREA hA kRSNalezyAkA raMga bhoreke samAna kAlA hai| nIlalezyAkA morake kaMThake samAna varNa hai / kapotalezyAkA RAIP kabUtarake samAna varNa hai| pItalezyAkA tape soneke samAna varNa hai| pAlezyAkA kamalake samAna varNa hai adhyAya aura zuklalezyAkA zaMkhake samAna sapheda varNa hai| yaha to mukhya rUpase varNoMkA ullekha hai paraMtu prati samaya hai| 1101 honevAle dUsare dUsare vA~kI apekSA lezyAoMke vA~ke anaMta bheda haiN| eka do tIna cAra saMkhyAte asaMkhyAte aura anaMte prakArake kRSNa guNoMke saMbaMdhase kRSNalezyAke anaMte bheda haiM isIprakAra nIla Adi lezyAoMke anaMte anaMte bheda haiN| pariNAmakI apekSA lezyAoMkI siddhi isaprakAra hai___asaMkhyAte loka pradezoMkI barAbara asaMkhyAtaguNe jo kaSAyodaya sthAna haiM unameM jo utkRSTa madhyama 15 aura jaghanyarUpa aMza haiM unameM utcarocara saMklezakI hAnise pariNAmasvarUpa AtmAke kramase, kRSNa nIla aura kApota ina tIna azubha lezyAoMkA pariNAma hotA hai arthAt kaSAyodaya sthAnoMke utkRSTa aMzoMmeM | vi saMkeza rahatA hai isalie usasamaya AtmAmeM kRSNalezyAkA pariNamana hotA hai, madhyama aMzoMmeM ||2|| klazakI hInatA rahatI hai isalie usasamaya AtmAmeM nIla lezyAkA pariNamana hotA hai evaM jghny| aMzoM meM aura bhI adhika saMklezakI hInatA rahatI hai isalie usasamaya kApota lezyAkA pariNamana hotA hai| tathA kaSAyodaya sthAnoMke jaghanya madhyama aura utkRSTa aMzoMmeM vizuddhikI baDhavArIse pIta, padma aura I zuklarUpa zubha lezyAoMkA pariNamana hotA hai| tathA utkRSTa madhyama aura jaghanya aMzoMmeM vizuddhikI utta | rocara kamI honese zukla padma aura pIta ina zubharUpa tInoM lezyAoMkA pariNamana hotA hai evaM kaSA2 yodaya sthAnoMke jaghanya madhyama aura utkRSTa aMzoMmeM saMklezako uttarocara baDhavArI honepara kApota nIla hai | kRSNa ina tIna azubha lezyAoMkA pariNamana hotA hai / kRSNAdi lezyAoMmeMse pratyeka lezyA lokke| ANSPORAGA RROR U 1101 CREENERBA Page #1128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya HOLERS asaMkhyAta pradezoMkI barAbara jo pariNAmoMke adhyavasAya sthAna haiM utane pramANa haiM / saMkramakI vyavasthA isaprakAra hai- eka sthAnase dUsare sthAnameM jAnekA nAma saMkrama hai| jo puruSa kRSNalezyAse saMkliSTa hai usakA anya lezyAmeM saMkramaNa nahIM hotA. kiMtu padasthAnapatita saMkramaNarUpase kRSNalezyAmeM hI usakA saMkrama hotA rahatA hai khulAsA isaprakAra hai kRSNalezyAkA jo pahilA saMkleza sthAna hai usa sthAnase kRSNalezyAmeM hI anaMtabhAgaadhika vA asaMkhyAta bhAga adhika, vA saMkhyAta bhAga adhika, vA saMkhyAtaguNa adhika, vA asaMkhyAtaguNa adhika vA anaMtaguNa adhika vRddhi hotI hai / tathA jisasamaya kRSNalezyAkI hInatA hotI hai usa samaya bhI dUsarI lezyAkA meM saMkramaNa nahIM hotA kiMtu kRSNalezyA hI padasthAnapatita saMkramase kama kama hotI calI jAtI hai aura vaha OM isaprakAra hai-kRSNalezyAkA jo utkRSTa saMkleza sthAna hai usase kRSNalezyAmeM hI anaMtabhAgavA asaMkhyAta 6 bhAga vA saMkhyAtabhAga vA saMkhyAtaguNI vA asaMkhyAtaguNI vA anaMtaguNI hAni hotI jAtI hai| jisasamaya kRSNa lezyA anaMtaguNI hAnise ekadama kama ho jAtI hai usa samaya vaha nIla lezyAke utkRSTa sthAnarUpa saMkramita ho jAtI hai aura usIsamaya jo manuSya kRSNalezyAse saMkliSTa hai usakA kRSNalezyAkI vRddhike samaya svasthAnasaMkramarUpa vikalpa arthAt apane svarUpameM kRSNalezyAmeM hI parivartana hotA rahatA hai, aura hAnike samaya svasthAna saMkrama aura parasthAna saMkrama donoM vikalpa hote haiM, arthAt hAnike samaya kRSNa lezyA jaba apane kRSNalezyAsvarUpameM hI anaMtabhAga hAni Adise hIna hotI rahatI hai usa samaya OM svasthAnasaMkama aura jisasamaya anaMtaguNI hAnise sarvathA hIna ho jAtI hai usasamaya nIlalezyA NEPARABAR SANSANSARAGRAM +ORRRRRICCHAPUR / 1102 Page #1129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . sanrA0 bhASA 11.3 | utkRSTa sthAnarUpa saMkramita honese parasthAna saMkrama nAmakA vikalpa hotA hai arthAt kRSNalezyA yadi a-18|| dhika tIvratA dhAraNa karegI taba to vaha apane-kRSNa lezyAke hI utkRSTa sthAna taka pahuMcegI, kyoMki kRSNa lezyAse Age bar3hakara koI lezyA hI nahIM hai, isaliye vRddhi meM to vaha svasthAna pariNAma hI dhAraNa ||6|| ME|| kregii| parantu hAnimeM ghaTate ghaTate apane rUpaM bhI rahegI tathA nIla lezyAke utkRSTa sthAna taka pahuMca || // jAyagI isaliye hAnimeM svasthAna aura parasthAna donoM saMkrama hoNge| yaha kRSNa lezyAkI apekSA kathana kiyA hai| yA gayA hai isaprakAra anya lezyAoMmeM bhI saMkrama bhedoMkA vidhAna samajha lenA cAhiye / vizeSa itanA hai ki jisa samaya zuklalezyAkI vizuddhikI vRddhi hogI usa samaya zuklalezyAkA dUsarI lezyArUpa || saMkramaNa nahIM hogA kyoMki usake Age aura koI lezyAkA bheda nahIM kiMtu apane svarUpa zuklalezyAmeM 8| 1 DI anaMtabhAga Adi svarUpa saMkramaNa hogA isaliye vRddhikI apekSA zuklalezyAmeM svasthAna saMkramaNarUpI hI vikalpa hogA aura jisa samaya saMklezakI vRddhi aura vizuddhikI hAni hogI usa samaya svasthAna hai| saMkrama aura parasthAnasaMkrama donoM bheda hoMge arthAt vizuddhikI hInatA honepara saMkhyAtabhAga vRddhirUpA | Adi pariNata honese svasthAna saMkrama hogA aura anaMta guNI hAni hote hote jisasamaya padma lezyAkA | pariNamana hogA usa samaya parasthAnasaMkrama bhI hogA isasItase zuklalezyAmeM vRddhikI apekSA kevala ll | svasthAna saMkrama bheda aura DAnikI apekSA svasthAnasaMkUma aura parasthAna saMkama ye donoM bheda haiM kintu bIcakI jo cAra lezyAeM haiM unameM vRddhi hAni donoMkI apekSA svasthAna saMkrama aura parasthAna saMkrama ..|| donoM bheda haiM arthAt anaMtaguNa vRddhi hote hote bhI dusarI lezyArUpa saMkramaNa ho sakatA hai aura anaMta ||110 guNa hAni hote hote bhI dUsarI lezyArUpa saMkramaNa ho sakatA hai| SCIENCUASTRAMECEMBECASTEPISONIRORISA Page #1130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ COM mahAA anaMta bhAga vRddhikA artha sarva jIvarAzi rUpa anaMtabhAga vRddhi hai| asaMkhyeya bhAga vRddhikA artha asaMkhyeya lokabhAga vRddhi hai| saMkhyeya bhAga vRddhikA artha utkRSTa saMkhyeya bhAga vRddhi hai| saMkhyeyaguNa vRddhikA artha utkRSTa saMkhyeya guNa vRddhi hai| asaMkhyeya guNa vRddhikA artha asaMkhyeya lokaguNavRddhi hai| anaMtaguNavRddhiko artha sarva jIvarAzi pramANa rUpa anaMtaguNavRddhi haiN| kRSNa Adi lezyAoMke kAryakI hai vyavasthA isaprakAra hai jaMbUphala (jamunI) khAnekA lakSya kara jahA~para skaMdha (pIDa nIcekI jaDa) viTapa (gudde ) zAkhA (baDI) anuzAkhA (DAliyAM) aura piMDikA (gucchA) ko kATakara phala khAnakI vA apane Apa hI paDe huai phala khAnakI icchA karate haiM vahAMpara kRSNa Adi lezyAoMkI pravRci hai arthAt ___ kRSNa Adi chaha lezyAoMke dhAraka chaha manuSya kisI jamunIke vRkSake nIce gaye / vRkSapara jamu. hU~ nIke phala pake huai the isa liye jo manuSya kRSNa lezyAkA dhAraka thA usakA to yaha pariNAma huA ki hU~| isa vRkSako jaDase kATakara jamunI phala khAne cAhiye tadanusAra vaha kulhADI lekara usakA skaMdha kATa neke lie udyata hogayA jo manuSya nIla lezyAkA dhAraka thA usakA yaha pariNAma huA ki skaMdhake kATanekI koI AvazyakatA nahI baDe baDe gudde kATakara unheM jamInapara DAlakara jamunI phala khAne cAhiye tadanusAra vaha baDe baDe guddoMke kATanekA prayatna karane lgaa| jo manuSya kApota lezyAkA dhAraka thA usakA pariNAma aisA huA ki skaMdha aura baDe baDe guddoMke kATanekI koI AvazyakatA nahIM 1-anaMta aneka prakAra hai, yahAM para nisa anaMtako bhAga dekara vRddhi aura hAni evaM guNa rUpase anaMtakI vRddhi hAni lI gaI hai vaha anaMta, sarva jIvarAzi pramANa anaMta lenA cAhiye / isIprakAra asaMkhyAtakA pariNAma-asaMkhyAta loka pramANa hai| |1104 Page #1131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ABI pa.sa. vaDI vaDI DAliyAM kATa lenepara acchItaraha phala khAe jAsakate haiM isa lie vaha skaMdha aura baDe baDe pApA 5 guddoMkA kATanA vyartha samajha kevala vaDI vaDI DAliyAM kATane lgaa| jo manuSya pIta lezyAkA dhAraka thA, 11055 kApota lezyAvAleke pariNAmoMkI apekSA usake pariNAmoMme vizeSa vizuddhi honese vaha yaha socane lagA ki choTI choTI palagaiyAM kATane para bhI sulabhatAse phala khAye jA sakate haiM, skaMdha Adike kATanakI koI AvazyakatA nahIM isa lie vaha skaMdha Adi na kATakara choTI choTI DAliyoMke kATanekA prabaMdha karane | lagA / jo manuSya padma lezyAkA dhAraka thA pIta lezyAvAle manuSyakI apekSA usake pariNAmoM meM | vizeSa vizuddhatA rahanese vaha yaha socane lagA ki phaloMke gucche kATanese hI acchI taraha phala khAye | jAsakate haiM skaMdha gudde Adi kATanA nirarthaka hai isalie gucchoMke kATane ke lie prayala karane lgaa| A jo puruSa zukla lezyAkA dhAraka thA anya samasta lezyAoMkI apekSA usake pariNAmoMmeM vizeSa vizuddhi // 6 // mA rahanese usake manameM yaha vicAra utpanna huA ki gucchoMke kATanekI bhI kyA AvazyakatA hai nIce jo pake phala paDe haiM ve hI khAye jAsakate haiM unake khAneke lie skaMdha Adi kATane nirarthaka haiM isalie vaha skaMdha Adiko nahIM kATa kara jo phala nIce paDe the unhIMke khAneke lie prayatna karane lgaa| isaprakAra se IPI kRSNa Adi lezyAoMke dhArakoMkI ucarocara pariNAmoMkI vizuddhikA yaha dRSTAMta hai| aba lezyAoMkA lakSaNa kahA jAtA hai pramANa aura nayoM ke dvArA bhaleprakAra nizcita tatvako na mAnanA, Agamake upadezakA grahaNana karanA " vaira virodhakA na choDanA, atyaMta kupita rainA, mukhakA AkAra sadA bhayaMkara rahanA, hRdayameM jarA bhI dayAkA leza na honA, kleza karanA, mAranA aura saMtoSa AdikA na rakhanA kRSNalezyAkA lakSaNa hai| 105 MERA Page #1132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ISREREGISIONchanRINCL AlasyakA honA, hRdayameM bhedavijJAnakA abhAva rahanA, jisa kAryako AraMbha kara diyA hai usakI parihai pUrNatAkA na honA, bhayabhIta rahanA, iMdriyoM ke viSayoM meM atyaMta lAlasA rakhanA, mAyAcArI karanA, atyaMta OM madhyAva / tRSNA rakhanA, atyaMta ahaMkAra karanA, dusareko ThaganA, jhUTha bolanA, caMcalatAkA honA aura atyaMta rU lubdhatA rakhanAnIlalezyAkA lakSaNa hai / dUsareke sAtha matsaratA rakhanA, cugalI karanA, dUsareko tir| skAra karanekI abhilASA rakhanA, apanI prazaMsA aura parakI niMdA karanA, vRddhi hAnikI gaNanA na hU~ hai karanA, apane jIvanakI AzAkA na rakhanA, prazaMsA karanese ghanadAna, yuddhamaraNa aura udyogameM pravRttikA honA kApotalezyAkA lakSaNa hai / dRDharUpase mitratAkA karanA, sadA apaneko upalaMbhita karanA, satya bolanA, dAna aura zIlameM pravRtti rakhanA, apane kAryake saMpAdanameM pravINatAkA honA, bheda vijJAna aura dhyAnameM pravRtta rahanA, samasta dharmoMse samabhAva rakhanA, tejolezyAkA lakSaNa hai / satyavANI bolanA, kSamA rakhanA, pAMDisa aura sAtvika bhAvoMkA honA, dAna denemeM agraNI honA, haraeka bAtameM caturatA aura saralatAkA honA, guru aura devakI pUjA karanemeM niraMtara pravRcikA honA padmalezyAkA lakSaNa hai / rAga dveSa mohakA na honA, zatruke doSoMkA grahaNa na karanA, nidAnakA na karanA, hiMsAjanaka samasta kAryoM ke AraMbha karanemeM udAsInatA rakhanA evaM mokSake mArga samyagdarzana AdikA anuSThAna bhakti Adi karanA zuklalezyAke lakSaNa haiN| arthAt jisa jisa lezyAke jo lakSaNa batalAe gaye haiM ve lakSaNa jisa vyaktimeM * dIkha paDeM usa vyaktiko usI lezyAkA dhAraka samajha lenA cAhiye / aba lezyAoMkI gati para vicAra 6 kiyA jAtA hai.. __kapota lezyAse pariNata AtmA kisa gatiko prApta hotA hai isakA ucara- yaha hai ki lezyAke Resea Page #1133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20rA0 bhASA aMzoMke jo chabbIsa bheda haiM unameM Ayuke grahaNake hetu madhyama ATha aMza haiN| yahAMpara yaha zaMkA na krnii| cAhiye ki isa bAtake mAnanemeM kyA. pramANa hai kyoMki 'aSTAbhirapamadhyamena prinnaamnaayurvdhaati'| arthAt ATha apakarSa-aMza rUpa madhyama pariNAmoMse AyukA baMdha hotA hai, aisA zAstrakA vacana hai / tathA ATha aMzoMke sivAya zeSa jo lezyAoMke aThAraha aMza raha jAte haiM ve vizeSarUpase puNya aura pApake || saMcayameM kAraNa honese viziSTa gatike nimitta haiM / unakI apekSA rakhanevAlA madhyama pariNAma una una / " gatiyoMke yogya Ayuke baMdhau kAraNa hotA hai isaprakAra Ayu aura nAma karmake udayake adhIna viziSTa gatikI sacA lezyAke dvArA samajha lenI cAhie / vizeSa khulAsA isa prakAra hai___..utkRSTa zukla lezyAke aMzarUpa pariNAmase jIva maraNa ke vAda sarvArthasiddhi jAte haiM / jaghanya zuklaM hai| lezyAke aMzarUpa pariNAmase zukra mahAzukra zatAra aura sahasrAra svargoM meM jAte haiN| madhyama zuklalezyAke aMzarUpa pariNAmase Anatako Adi dekara sarvArthasiddhi vimAnase pahileke vimAnoMmeM utpanna hote haiM | 'arthAta Anata svargase lekara aparAjita vimAna taka utpanna hote haiM / utkRSTa padma lezyAke aMzarUpa pariNAmase sahasrAra svargameM jAte haiM / jaghanya padma lezyAke aMzarUpa pariNAmase sAnatkumAra aura mAheMdra svAmeM jAkara utpanna hote haiN| madhyama padma lezyAke aMzarUpa pariNAmase brahma lokako Adi lekara zatAra se pahile pahile jAkara utpanna hote haiM arthAt brahma brahmocara lAMtava kApiSTha zukra aura mahAzukra svarga paryaMta unakA janma hai / utkRSTa tejo lezyAke aMzarUpa pariNAmase sAnatkumAra aura mAheMdra svargakA jo |aMtima cakra nAmaka vimAna hai usameM tathA usake zreNibaddha vimAnoMmeM jAkara utpanna hote haiN| jaghanya to tejolezyAke aMzarUpa pariNAmase saudharma aura aizAna svargoMkA jo pahilA iMdraka vimAna hai usameM aura ||41107 RESEAThamabamalAlAlampaTalAvana UREAUCRACIOSASABASEARS Page #1134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zreNibaddha vimAnoMmeM jAkara utpanna hote haiN| madhyama tejo lezyAke aMzarUpa pariNAmase saudharma aura aizAMna svargoM ke dusare caMdra nAmaka iMdraka vimAna aura usake zreNibaddha vimAnoMko Adi lekara sAnatkumAra aura | mAheMdra svargake valabhadra nAmaka chaThe iMdraka-vimAna aura usake zreNibaddha vimAna paryaMtake vimAnoMmeM gamana karate haiN| ___ . utkRSTa kRSNalezyAke aMzarUpa pariNAmase jIva sAtaveM narakake apratiSThAna pAthaDetaka jAte haiN| jaghanya kRSNalezyAke aMzarUpa pariNAmase pAMcaveM narakake tamizra nAmakake iMdraka vilameM jAte haiN| madhyama kRSNalezyAke aMzarUpa pariNAmase chaThe narakake hima pAthaDeko Adi lekara mahAraurava pAthaDetaka jAte haiN| utkRSTa nIla lezyAke aMzarUpa pariNAmase pAMcave narakake madhya iMdrakameM jAkara utpanna hote haiN| jaghanya nIla lezyAke aMzarUpa pariNAmase bAlukA nAmakI tIsarI pRthvIke tapta nAmaka iMdrakame jAkara- 'utpanna hote haiN| madhyama nIla lezyAke aMzarUpa pariNAmase bAlukA pRthivIke trasta iMdrakako Adi lekara jhapa paryaMtake iMdrakoMmeM jAkara utpanna hote haiN| utkRSTa kapota lezyAke aMzarUpa pariNAmase bAlukA prabhAke saMprajvalita nAmaka iMdraka vilemeM utpanna hote haiN|jghny kapotalezyAke aMzarUpa pariNAmase ratnaprabhA narakake sImaMtaka vilemeM jAkara utpanna hote haiN| madhyama poTalezAke aMzarUpa pariNAmase pahile narakake tIsare roruka vilako Adi lekara tIsare narakake saMprajvalita'nAmaka aMtima viletaka jAkara utpanna hote haiN| madhyama kRSNa nIla kApota aura teja lezyAoMke aMzarUpa pariNAmase bhavanavAsI vyaMtara jyotiSI pRthvI kAya jalakAya aura vanaspati kAyoMmeM jAkara utpanna hote haiN| madhyama kRSNa nIla kapota lezyAke aMzarUpa pariNAmase AgnakAyika aura vAyukAyikoMmeM utpanna hote haiN| tathA deva aura nArakI apanI apanI Page #1135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ da lezyAoMse tiryaMca aura manuSya gatimeM jAkara janma dhAraNa karate haiN| kisa kisa lezyAkA kauna kauna parAsvAmI hai, yaha nirUpaNa kiyA jAtA hai MP : ratnaprabhA aura zarkarAprabhA donoM bhUmiyoM meM rahanevAle nArakI kapota lezyAke dhAraka haiN| bAlukA1109prabhA nAmaka narakabhUmike rahanevAle nArakI nIla aura kapota lezyAke dhAraka haiN| paMkaprabhA nAmaka naraka 8 bhUmike rahanevAle nArakI nIla lezyAke dhAraka haiN| dhUmaprabhA nAmaka narakabhUmike rahanevAle nArakI kRSNa 8 aura nIla lezyAke dhAraka haiN| tamaHprabhA nAmaka naraka bhUmike rahanevAle nArakI kRSNa lezyAke dhAraka aura mahatamaHprabhAbhUmimeM rahanevAle nArakI parama kRSNa lezyAke dhAraka haiN| . bhavanavAsI vyaMtara aura jyotiSI deva kRSNa nIla. kapota aura teja lezyAoMke dhAraka haiN| ekeMdriya hai doiMdriya teiMdriya aura cauiMdriya jAtike jIva saMkliSTa tIna lezyA arthAt kRSNa nIla kapota ina tIna I lezyAoMke dhAraka haiN| asainI paMceMdriya tiryaMca saMklezasvarUpa cAra lezyA arthAt kRSNa nIla kApota aura pati ina cAra lezyAoMke dhAraka haiN| sainI paMceMdriya tithaMca manuSya, mithyAdRSTi, sAsAdanasamyagdRSTi / samyagamithyAdRSTi aura asaMyata samyagdRSTi kRSNa nIla Adi chaho lezyAoMke dhAraka haiN| saMyaMtAsaMyata yA pramacasaMyata apramacasaMyata ye tIna zubha lezyAoMke dhAraka haiM / apUrvakaraNa nAmaka AThaveM guNasthAnako Adi lekara sayoga kevalI nAmaka terahaveM guNasthAna takake jIvoMke eka kevala zukla lezyA hI hotI hai| tathA ayogakevalI bhagavAna alezya haiM-kRSNa Adi chahoM lezyAomase unake koI bhI lezyA nahIM hotii| saudharma aura aizAna svargoM meM rahanevAle devoMke teja (pIta) lezyA hotI hai| sAnatkumAra aura mAheMdra ESSABARABASASURAR RECERPURIORNSORBA 10 Page #1136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ANDIGARE svargoM meM rahanevAle devoM ke teja aura padma do mizrarUpa lezyA hotI haiN| brahma brahmocara lAMtava aura kApiSTha svargoM meM rahanevAle deva padma lezyAke dhAraka haiN| zukra mahAzuka zatAra aura sahasrAra svarganivAsI deva mizrarUpa padma aura zukla lezyAke ghAraka haiN| Anata svargako Adi lekara sarvArthasiddhi paryanake devoMke zuklalezyA hotI hai unameM bhI sarvArthasiddhi vimAnake nivAsI deva parama zuklalezyAke dhAraka haiN| lezA-I oke nimitta kAraNoMkI vyavasthA isaprakAra hai dravya aura bhAvake bhedase lezyA do prakArakI I yaha bAta Upara kahI jAcukI hai unameM dravyazyAmeM nAma modaya kAraNa hai arthAt nAma karmake udayase dravyalezyAkI utpaci hotI hai tathA bhAva lezyAkI utpatti kaSAyoMke udaya, kSayopazama, upazama aura kSayake AdhIna hai / lezyAoMkI saMkhyAkI vyavasthA / isaprakAra hai kRSNa nIla aura kApota tInoM lezyAoMmeM pratyeka lezyA dravya pramANase anaMtAnaMta hai anaMtAnaMta utsarpiNI aura avasarpiNI kAla vyatIta ho jAya to bhI unakA vinAza nahIM hotA isaliye kAlapte bhI anaMtAnaMta hai tathA kSetra pramANakari anaMtAnaMta loka pramANa hai| tejolezyA dravyapramANase jyotiSka devoke parimANase kucha Adhika parimANavAlI hai / padma lezyA dravyapramANase saMjJA paMceMdriya tiryaMcoMke pramANase saMkhyAtabhAga pramANa hai / tathA zukla lezyA palyake asaMkhyAtabhAga pramANa hai| kSetrakI apekSA hai leNyAoMkI vyavasthA isaprakAra hai __kRSNa nIla aura kApota lezyAoMke dhAraka jIvoMmeM pratyeka jIvakA nivAsa svasthAna samudAta 1110 upapAdoM dvArA sarva lokameM haiN| teja aura padma lezyAvAloM se pratyeka jIvakA nivAsa svasthAna samudghAta R Page #1137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 | adhyAya va0rA0 bhASA USESSIRSAGA - 18|| upapAdase lokake asaMkhyAta bhAgoM se eka bhAgameM hai / zuklalezyAvAle jIva svasthAna aura upapAda dvArA loka ke (a) saMkhyayabhAgameM, samudghAtake dvArA lokake asaMkhyayabhAga vA sarva lokameM nivAsa karate haiM lazyAoMke sparzana (sarvadA nivAsa ) kI vyavasthA isaprakAra hai kRSNa nIla aura kApota lezyAoMke dhAraka jIva svasthAna samudghAta upapAdoMke dvArA sarva lokakA sparza karate haiN| tejolezyAvAle jIva svasthAnake dvArA lokake asaMkhyeya bhAgako athavA caudaha bhAgoM meM | kucha ghATi ATha bhAgoMko sparza karate haiM / samudghAtake dvArA lokake asaMkhyAtaM bhAga athavA caudaha | bhAgomese kucha ghATa ATha yA nau bhAgoMko sparza karate haiM / upapAdake dvArA lokake asaMkhyAta bhAga athavA caudaha bhAgoMmeM kucha kama ardhabhAga arthAt sADe sAta bhAgoMko sparzate haiM / padma lezyAke dhAraka | svasthAna aura samudghAtake dvArA lokake asaMkhyAta bhAga athavA caudaha bhAgoMmeM kucha kama ATha bhAgoMko || sparzate haiM / upapAdake dvArA lokake asaMkhyAta bhAga vA caudaha bhAgoMmeM kucha kama pAMca bhAgoMko sparzane | haiN| zuklalezyAvAle svasthAna aura upapAdake dvArA lokake asaMkhyAta bhAga athavA caudaha bhAgoMmeM kucha kama chaha bhAgoMko sparzate haiN| samuddhAtake dvArA lokake asaMkhyAtaveM bhAgako vA caudaha bhAgoM meM kucha kama chaha bhAgoMko vA asaMkhyeya bhAgoMko athavA sarva lokako sparzate haiM / lezyAoMkI kAlakRta vyavasthA | isaprakAra hai- kRSNa nIla aura kApota tInoM lezyAoMmeM pratyeka lezyAkA jaghanya kAla aMtarmuhUrta hai aura utkRSTa kAla kucha adhika tetIsa sAgaropama, kucha adhika satraha sAgara pramANa aura kucha adhika sAta sAgara pramANa hai arthAta kRSNa lezyAkA utkRSTakAla kucha adhika tetIsa sAgara pramANa hai| nIla lezyAkA kucha R MAHESABHANUMAR AANAGERSTREON-SCREERCIENCHAR 1151 Page #1138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAvA adhika satraha sAgara pramANaHkAla hai aura kapota lezyAkA kucha adhika sAta sAgara pramANakAla hai| teja, OM padma aura zuklalezyAoMmeM pratyekakA jaghanyakAla antarmuhUrta pramANa hai aura utkRSTa kucha adhika do sAgara pramANa, kucha adhika aThAraha sAgara pramANa aura kucha adhika tetIsa sAgara pramANa hai / arthAt tejalezyAkA skRSTakAla kucha adhika do sAgara pramANa hai / padma lezyAkA kucha adhika aThAraha sAgara pramANa hai aura zuklale.zyAkA kucha adhika tetIsa sAgara pramANa hai lezyAoMke aMtarAlakI vyavasthA isa prakAra hai - kRSNa nIla aura kApota tInoM lezyAoMmeM pratyekakA jaghanya aMtarAla aMtarmuhUrta pramANa hai / utkRSTa hai aMtara kucha adhika tetIsa sAgara pramANa hai / teja padma aura zuklalezyAoMmeM pratyekakA aMtarAla jaghanya antarmuhUrta pramANa hai aura utkRSTa anantakAla hai jo ki asaMkhyAta pudgala parAvartana svarUpa hai| lezyAoMke bhAvakI vyavasthA isaprakAra hai( zarIra nAma karma aura mohanIya karmake udayase jAyamAna honeke kAraNa kRSNa Adi chaho lezyA audayika bhAvasvarUpa haiM arthAt zarIra nAmakarmake udayase to dravyalezyAkI utpaci hotI hai aura mohanIya karmake udayase bhAvalezyAkI utpaci hotI hai| isaliye dono prakArakI lezyA audayika bhAva svarUpa hai| tathA lezyAoMkA alpabahutva isaprakAra hai. sabase thoDe zuklalezyAke dhAraka jIva haiN| unase asaMkhyAtaguNe padmalezyAke dhAraka haiM / unase asaMkhyAtaguNa tejolezyAke dhAraka haiN| unase anaMtaguNe alezya-lezyArahita jIva haiN| unase anaMtaguNe kapotalezyAvAle jIva haiM unase kucha adhika anaMtaguNe nIla lezyAvAle haiM aura unase kucha Adhika anaMtaguNe kRSNa lezyAvAle haiN|||22|| . . . : .. .. . BREASURESUPE Page #1139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rA 'vaimAnika deva kalpopapanna aura kalpAtItake bhedase do prakArake haiM yaha bAta 'kalpApapannAH kalpA- | tItAzca isa sUtrase kahI gaI hai vahAMpara yaha jJAna na ho sakA ki kalpa kisako kahate haiM ? isalie 2113|4|| sUtrakAra kalpa zabdakA khulAsA karate haiM-- -... -- - 'prAgveyakebhyaH klpaaH||23|| aveyakoMse pahile pahileke 16 svarga kalpa saMjJAvAle haiN| inase Ageke nava veyakAdika kalpAtati || vimAna haiN| inameM rahanevAle ahamiMdra kahe jAte haiM arthAt vahAMkA pratyeka deva iMdrake samAna sukha bhogane- // 6 // vAlA hotA hai| : kahA~se lekara svargoMkI kalpa saMjJA hai yaha bAta jAnI nahIM jAtIisa lie 'prAgveyakabhyaH' ityAdi / sUtrameM anuvRcise saudharma AdikA grahaNa hai / isarItipta yahA~para yaha samajha lenA cAhie ki saudharmase lekara / acyuta svargaparyaMta jitane vimAna haiM una sabako kalpa saMjJA hai / zaMkA-yadi yahA~para saudhazAnetyAdi / | sUtrase saudharma AdikI anuvRci iSTa hai taba saudharmezAneyAdi sUtra ke bAda hI 'mAgnauyakebhyaH' ityAdi / 15 sUtra kahanA thA yahAM usakA ullekha ThIka nahIM jAna paDatA ? ucara- . . . . saudharmAdanaMtara kalpAbhidhAne vyvdhaanprsNgH||1|| ___ yadi saudharmezAnetyAdi sUtra ke anaMtara 'prAgya ke maH' ityAdi sUtramA ullekha kiyA jAyagA aura usake bAda sthitiprabhAvatyAdi gatizarIretyAdi aura potapa tyAdi ina sUtroM kA ullekha kiyA jAyagA to bIcameM prAgveya kebhyaH isa sUtrakA vyavadhAna paDaM jAnese saudharma Adi sUtrameM paThita sarvArtha BREBABASAButkalandramAlA RECEREMIEnchan Page #1140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya OM siddhi paryaMta samasta vaimAnikoMkI sthitiprabhAvatyAdi sUtroM anuci nahIM AvegI kiMtu kalA arthAt 6 atreyakase pahile acyuta paryaMta sagoMkI hI anuvRci AvegI aura taba sthitiprabhAvatyAdi uparyuka 4. nIna sUtroM kA jo artha hai vaha solaha svargoM meM hI saMghATeta hogA nAyaka anutA Adi vimAnoMmeM * saMghaTita na hogA paraMtu jisa jagaha prAgveya kebhyaH' ityAdi sUtra paDhA hai vaha vahIpara paDhA jAyagAtA hai to nava veyakAdikA bhI sthitiprabhAvatyAdi tInoM sUtrameM saMbaMdha hogA phira unakA jo artha kahA gayA hU~ hai vaha navagraiveyaka AdimeM bhI niravacchinnarUpa siddha hogA isalie navoyA Adi khiti Adi hai 0 arthakI siddhi ke lie 'prAgveya kebhyaH' ityAdi sUtra jahAM paDhA gayA hai vahIM upayukta hai| aba vArtika / / kAra kalpAtIta zabdakA vivecana karate haiM kalpAtItasiddhiH parizeSAt // 2 // jaba graiveyaka vimAnoMse pahile pahileke vimAnoM kI kala saMjJA nirdhArita ho cukI taba zeSake navagraiveyaka AdikI kalpAtIta saMjJA sutarAM siddha ho gaI isalie navagaireyakako Adi lekara anuvA paryaMta vimAnoMkI yahAM kalpAtIta saMjJA samajha lenI caahie| zaMkA bhavanavAsyAyatiprasaMga iti cet uparyuparItyabhisaMbaMdhAt // 3 // yadi kalpasaMjJaka vimAnoMse vAkIke bace saba vimAnoM ko kalpAtIta mAnA jAyagA to bhavanavAsI 1-pArizeSanyAyase yaha samajha liyA jAtA hai, jaise-devadatta mauTA to ho rahA hai parantu dinameM bhojana nahIM karatA hai, isase yaha vAta sutarAM siddha hai ki vaha rAtrimeM bhojana kara letA hai anyathA moTA nahIM raha skaa| isIpakAra yahAM samajhanA caahiye| FUROPERISPOTASARITAHARASHRESORRORE Page #1141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 2115 SHIDASAREKPIRNSSANDESHBGDia Adi devoMko bhI vaimAnika mAnanA paDegA kyoMki kyoMki navaveyaka Adike samAna bhavanavAsI Adi | / devoMke rahanekA sthAna bhI kalpoMse bhinna honeke kAraNa kalpAtIta siddha hogA ? so ThIka nhiiN| isa sUtroM kA "uparyupari"kAsambandha hai isaliye Upara Uparake hI deva vaimAnika ho sakate haiM nIce ke nahIM / bhAnavAsI Adi devoMke rahanake sthAna nIce hai isalie inakI kalpAtIta saMjJA siddha na hone ke kAraNa bhavanavAsI / || Adiko vaimAnika deva nahIM kahA jA sakatA isalie yaha bAta siddha ho cukI ki ahamiMdra deva hI 15 || kalpAtIta haiM bhavanavAsI Adi deva kalpAtIta nahIM kahe jA skte| l yahA~para yaha zaMkA na karanA cAhie ki kalpAtIta vimAnavAsI deva kI ahamiMdra saMjJA kyoM hai ? kyoMki bhavanavAsI Adi cAroM nikAyoM se pratyeka nikAyameM iMdra sAmAnika Adi jo daza daza hai bheda kaha Aye haiM una daza bhedoMmeMse kalpAtIta vimAnavAsI devoMmeM kevala iMdra bheda hI hai, sAmAnika Adi bheda nahIM isalie kalpAtIta vimAnoMke adhivAsI devoMmeM 'ahamiMdrA, ahamiMdraH, aisI sadA | bhAvanA udita hotI rahaneke kAraNa ve ahamiMdra kahe jAte haiN| unake sivAya anyatra nikAyoMke devoMmeM | iMdrAdi dazoM bheda haiM hamAlie una nikAyoMke saba deva ahamiMdra nahIM hote / yadi kadAcit yaha kahA | jAya ki caturNikAyopadazAnupapatiH SaTsaptasaMbhavAditi cenna tatraivAMtarbhAvAta lokAMtikavat // // . bhavanavAsI Adi cAra nikAya haiM yaha jo Upara kahA gayA hai vaha ThIka nahIM kyoMki bhavana ! pAtAla 2 vyaMtara 3 jyotiSka 1 kalpopapanna 5 aura vaimAnika ke bhedase chaha nikAyoMkA bhI saMbhava ho sktaa| hai| unameM bhavanavAsI daza prakArake haiM ve kaha diye gaye / pAtAla vAsI lavaNodAdi samudroMmeM rahanevAle 10 1995 NAREBOOBARABAR Page #1142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BACHEKADASHIBITORSEENERREN susthita prabhAsa Adi haiN| vyaMtara anAvRta priyadarzana Adi jambUdvIpake svAmI haiN| jyotiSI deva pAMca : aba prakArake haiM unakA vyAkhyAna Upara kara diyA gyaa| kalyopapanna bAraha prakArake haiN| navapraiveyaka Adi / vimAnoMkA varNana pahile kara diyA jAcukA hai| athavA sAta prakArake bhI deva nikAya ho sakate haiM unameM 9 chaha prakArake to bhavanavAsI pAtAlavAsI Adi aura sAtavAM prakAra AkAzopapanna hai| tathA pAMzutApi 4 1 lavaNatApi 2 tapanatApi 3 bhavanatApi 1 somakAyika 5yamakAyika 6 varuNakAyika 7 vaizravaNakA yika pitRkAyika 9 analakAyika 10 riSTakasambhava 11 aura ariSTakasaMbhava 12 ke bhedase AkAzopapanna bAraha prakArake haiN| isarItise jaba yaha bAta siddha ho cukI ki devoMke nikAya chaha vA sAta ho sakate haiM taba Upara cAra mAne gaye haiM vaha nirarthaka hai ? so ThIka nhiiN| lokAMtika devoMkA kalpavAsIvaimAnika devoMmeM aMtarbhAva honese jisaprakAra unheM vaimAnika hI kahA jAtA hai anya koI pAMcavI unakI nikAya nahIM mAnI usIprakAra pAtAlavAsI aura AkAzopapanna devoMkA vyaMtaroMmeM aMtarbhAva hai aura 9 kalpavAsiyoMkA vaimAnikoMmeM aMtarbhAva hai isalie vyaMtara aura vaimAnika nikaayom hI aMtarbhAva honese | unakA bhinna nikAya svIkAra karanA asaMgata hai isarItise Upara jo cAra nikAya mAne haiM unakI hAni nahIM ho sktii||23|| ____ "jisaprakAra lokAMtika devoMkA kalpavAsiyoMmeM aMtarbhAva hai" yahA~para jo dRSTAMta rUpase lokAMtika devoMkA ullekha kiyA gayA hai ve lokAMtika deva kauna-vagaimeM rahate haiM ? sUtrakAra isa viSayakA spaSTIkaraNa karate haiM Page #1143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ F barA0 adhyAya 1117 - brahmalokAlayA lokaaNtikaaH|| 24 // : jinakA brahmaloka Alaya hai arthAt jo pAMcaveM svargake aMtameM rahate haiM ve laukAMtika deva haiN| . / etsa tamillIyate ityaalyH||1|| jahAMpara jIva Akara rahaiM usakA nAma Alaya hai / usako bhI nivAsa kahate haiM / jinakA nivAsa sthAna brahmaloka ho ve brahmalokAlaya kahe jAte haiN| sarvabrahmalokadevAnAM lokAMtikatvaprasaMga iti cenna lokAMtopazleSAt // 2 // . brahmalokake aMtameM rahanevAle laukAMtika deva mAne gaye haiM parantu 'brahmalokAlayAH' isa padase to sAmAnyarUpase brahmasvanivAsI samasta devoMko lokAMtikapanA prApta hotA hai joki viruddha hai? so ThIka nahIM / brahmalokAlaya isa zabdake sAtha lokAMtika zabdakA saMbandha hai| brahmalokake aMtakA nAma lokAMta hai aura vahAMpara rahanevAle lokAMtika kahe jAte haiN| isasItase brahmalokake aMtameM rahanevAle hI deva lokAMtika ho sakate haiM samasta brahmalokanivAsI nahIM / athavA janma jarA aura maraNase vyApta sthAnakA nAma loka hai| usakA aMta lokAMta hai jinheM usa lokAMtakA |prayojana ho ve lokAMtika kahe jAte haiN| ye lokAMtika deva parItasaMsAra haiM / brahmalokase cyuta hokara, eka garbhavAsa arthAt narabhava pAkara niyamase mokSa prApta kara lete haiM // 2 // sAmAnyarUpase lokAMtikadevoMkA ullekha kara diyA gayA aba unake bhedoMke dikhAneke lie sUtrakAra satra kahate haiM- .. 141 BRECRUABASINESSURENDRBASAN SRASTROR 17 - Page #1144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hU~ , sArasvatAdityavanyaruNagardatoyatuSitAvyAvAdhAriSTAzca // 25 // ___ sArasvata Aditya vahni aruNa gardatoya tuSita avyAbAdha aura ariSTa ye ATha prakArake lokAMtika tuM hai deva hote haiN| prazna-sArasvata Adi devoMkA nivAsa sthAna kahAM hai ? uttara ___ pUrvottarAdiSu dikSu yathAkramaM sArakhatAdayaH // 1 // pUrvottara (IzAna ) Adi AThoM dizAoMmeM kramase sArasvata Adi devoMkA nivAsa hai / khulAsA 4 isaprakAra hai aruNa samudrase utpanna, mUlabhAgameM saMkhyAta yojana cauDA eka tamomayI skandha hai| vaha samudra ke daM samAna golAkAra hai, gADha andhakArase Acchanna hai / vaha kramase UparakI ora baDhatA huA madhya aura hai antabhAgameM saMkhyAta yojanakA moTA hai / ariSTa nAmaka indraka vimAnake adhobhAgameM jAkara milA hai| * mugaike samAna vakrarUpase vyavasthita hai / usa skandhake Upara ATha andhakArakI zreNiyAM haiM / ve ariSTa 1 nAmaka indraka vimAnake samIpa haiN| aMtarAlameM cAro dizAoMmeM ekamaeka haiM aura tiryak lokake aMta 6 paryaMta vistRta haiN| unake madhyameM sArasvata Adi devoMkI sthiti hai| pUrvocara arthAta 'IzAna' koNameM sArasvata vimAna haiN| pUrvadizAmeM Aditya vimAna haiN| pUrva aura hU~ dakSiNake madhya agni koNameM vahni vimAna hai| dakSiNa dizAmeM aruNa vimAna hai| dakSiNa pazcima koNameM hai gardatoya vimAna hai / pazcima dizAmeM tuSita vimAna hai / pabhimocara arthAt vAyavyakoNameM avyAbAgha P vimAna hai aura uttaradizAmeM ariSTa vimAna hai| . cazabdasamuzcitAH tdNtraalvrtinH||2|| HERS 5SSAGE Page #1145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / % 3D adhyAya sUtrameM jo cazabdakA ullekha kiyA gayA hai usakA artha samuccaya hai / usa samuccayArthaka cazabdakI MI/ sAmarthyase sArasvata Adi vimAnoMke antarAloMse ApasameM eka dUsarese milanevAle anya devagaNa bhI 6 nivAsa karate haiN| khulAsA isaprakAra haiagnyAbhasUryAbhacaMdrAbhasatyAbhakSamakaravRSabheSTakAmavaranirmANarajodigaMtarakSitAtmarakSitasarvarakSi ____tamarudvasvazvavizvAkhyAH // 3 // agnyAbha Adi solaha devagaNa lokAMtika devoMke hI bheda svarUpa haiM arthAt sArasvata aura Aditya vimAnoMke antarAlameM agnyAbha ora sUryAbha vimAna haiM / Aditya aura | 5 vahike aMtarAlameM caMdrAbha aura satyAbha nAmaka vimAna haiN| vahni aura aruNa vimAnoMke antarAlameM zreya | skara aura kSemaMkara nAmake vimAna haiN| aruNa aura gardatoyake aMtarAlameM vRSabheSTa aura kAma va(cora nAmake hU~ vimAna haiN| gardatoya aura tuSita vimAnoMke madhyabhAgameM nirvANaraja aura digaMtarakSita nAmaka vimAna haiN| tuSita aura avyAbAdha vimAnoMke madhyabhAgameM AtmarakSita aura sarvarakSita nAmaka vimAna haiN| || avyAbAdha aura ariSTa vimAnoM ke madhyabhAgameM marut aura vasu nAmake vimAna haiN| ariSTa aura sArasvata | | vimAnoMke madhyabhAgameM azva aura vizva nAmake vimAna haiN| ina vimAnoMke sambandhase inameM rahanevAle deva 8 bhI inhIM nAmoMke dhAraka haiN| | uparyukta vimAnoMmeM sArasvata vimAna sAtasau sAta haiN| Aditya vimAna bhI sAtasausAta hai / vahni nAmake 1 vimAna sAta adhika sAta hajAra haiM aruNa vimAna bhI sAta adhika sAta hajAra haiM / gardatoya vimAna | nau hajAra nava hai / tuSita vimAna bhI nau adhika nau hajAra haiM / avyAbAdha vimAna gyAraha adhika % D AAAAAAEBAREERBRBAR HAMAREILGRIMALAMUGLISHAR 1119 Page #1146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya / gyAraha haiM / ariSTa bhI gyAraha adhika gyAraha hajAra haiM / isa prakAra sArasvata Adi vimAnoMkI / saMkhyAkA ullekha kara diyA gayA / cazabdase samucita agnyAbha Adi vimAnoMkI saMkhyAkA ullekha isa prakAra hai___agnyAma vimAnameM sAta adhika sAta hajAra deva haiN| sUryAbha vimAnameM nau hajAra deva haiM / caMdrAbha vimAnameM gyAraha adhika gyAraha hajAra deva haiN| satyAbha vimAnameM terahaadhika teraha hajAra deva haiN| zreyaskarameM paMdraha Adhika paMdraha hajAra deva haiM / kSemakara vimAnameM satraha hajAra sattaraha deva haiN| vRSabheSTa vimAnameM unnIsa hai Adhika unnIsa deva haiN| kAmavara vimAnameM ikkIsa adhika ikkIsa hajAra deva haiN| nirmANaraja vimAnameM teIsa adhika teIsa hajAra deva haiM / digaMtarakSita vimAnameM paccIsa adhika paccIsa hajAra deva haiM / AtmarakSita vimAnameM sacAIsa adhika sattAIsa hajAra deva haiN| sarvarakSita vimAnameM untIsa adhika untIsa hajAra deva haiM / marut vimAnameM ikatIsa adhika ikatIsa hajAra deva haiM / vasu vimAnameM tetIsa adhika tetIsa ijAra deva haiN| azva vimAnameM paiMtIsa adhika paiMtIsa hajAra deva haiN| vizva vimAnameM saiMtIsa adhika saiMtIsa || hai ijAra deva hai |ye cauvIso lokAMtika deva milakara cAra lAkha sAta hajAra AThasau chaha 17806 haiN|ye || / samasta lokAMtika deva svataMtra haiM kyoMki inameM choTA baDApana nahIM hai / inameM viSayasaMbaMdhI ratikA / abhAva hai isalie ye devarSi kahe jAte haiN| anya samasta devoM dvArA pUjanIya haiM arthAt samasta deva inheM baDI Adara dRSTise dekhate haiM / caudaha pUrvake dhAraka haiM / sadA inakA mana jJAnakI bhAvanAmeM saMlagna banA rahatA hai| saMsArase sadA udAsIna rahate haiN| anitya azaraNa saMsAra Adi bAraha bhAvanAoMkA / sadA manameM vicAra karate rahate haiN| atyaMta vizuddha samyagdarzanake dhAraka haiN| jisa samaya bhagavAna tIrtha- 19 +RANSAR 3GP-RRUPISABSE 1920 Page #1147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya zvarA karako saMsArase vairAgya hotA hai aura ve vanako jAneke udyamI hote haiM usa samaya ye lokAMtika deva unheM bhASA aura bhI dRDha vairAgyake lie pratibuddha karate haiN| 1921 ' 'nAmakarmakI ucarocara asaMkhyAtI prakRtiyAM mAnI haiM isaliye saMsArI jIvoMkI zubha aura azubha || kA~se jAyamAna aneka saMjJA samajha lenI caahiye| isaprakAra kArmANa zarIra dvArA Atrapake apekSA arthAt nAnA prakArake karmoM ke Asravase sukha aura duHkhoMke sthAna tathA bhavya aura abhavyake bhedase do II bhedavAle saMsArI jIvoMkI apekSA yaha saMsAra anAdi anaMta hai / mohanIya karmake upazama tathA nAza karane keliye udyamI aura pAyA huvA samyagdarzana jinakA chUTatA nahIM aise jIvoM ke liye saMsAra parimita hai ve prA jyAdahase jyAdaha sAta ATha bhava pAra kara mokSa prApta kara lete haiM aura kamase kama do tIna bhoMke | bAda hI mokSa prApta kara lete haiM kiMtu jinakA samyagdarzana prApta hokara chUTa jAtA hai unake liye mokSa kI prApti bhAjya hai arthAt unake liye yaha koI niyama nahIM ki ve kitane dinomeM mokSa prApta kareM-ucita | deza kAla sAmagrI ke prApta hone para ve mokSa prApta kara lete haiM / arthAt ardhapudgala parivartana kAlameM ve bhI niyamase mokSa cale jAte haiM // 22 // prApta hokara jinakA samyaktva chuTatA nahIM una savoMmeM samAnatA hai ki kucha vizeSatA hai arthAt apratipAtI samyaktvavAle jIva sAta ATha bhavAvatArI hI hote haiM athavAdoAdibhavAvatArI bhI hote haiN| sUtrakAra isa viSayakA spaSTIkaraNa karate haiM 1-prAha uktA lokAMtikAstatazcyutvA ekaM garbhavAsamavApya nirvAspantItyuktAH kimanyeSvapi nirvANaprAptikAlo vidyate ? ityata 5 Ai-arthAt laukAMtika deva brahmavargase cayakara eka bhava dhAraNa kara hI mokSa prApta kara lete haiM, yaha bAta kaha dI gaI / kyA BABASATBARADASARAchana FEBRUASSENGAGEGRESORTS Page #1148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAyaH vijayAdiSu dvicrmaaH||26|| .vijaya Adi cAra vimAnoMke deva dvicarama hote haiM arthAt manuSyake do janma lekara mokSa cale jAte / ke haiN| vijayAdiSu yahAM para jo Adi zabda hai vArtikakAra usakA khulAsA artha batalAte haiM ___ aadishbdHprkaaraarthH||1|| _ 'vijayAdiSu' yahA~para jo Adi zabda hai upsakA artha prakAra hai isaliye yahAMpara Adi zabdase vijaya hai, vaijayaMta jayaMta aparAjita aura anudiza vimAnoMkA abhISTa rUpase grahaNa hai| arthAt vijaya vaijayaMta jayaMta hU~ aparAjita aura anudiza vimAvAsI deva do manuSya bhava dhAraNa kara mokSa cale jAte haiM / yahA~para prakAra / arthAt sadRzakA artha yaha hai jo vaimAnaka deva aimiMdra aura samyagdRSTi hote haiM ve hI do manuSya bhava / dhAraNa kara mokSa jAte haiM anya nahIM isa liye khulAsA tAtparya yahAM yaha aura samajha lenA cAhiye ki nava aveyakoMmeM jo ahabhiMdra mithyagdRSTi haiM ve do manuSya bhava dhAraNa kara mokSa nahIM jAte kyoMki nava atreyakoMmeM samyagdRSTi aura mithyAdRSTi donoM prakArake ahamiMdra haiM / arthAt jo ahamiMdra samyagdRSTi haiM ve hI do manuSya bhava dhAraNa kara mokSa jAte haiN| yadi yahAMpara yaha zaMkA ho ki ahamiMdra aura samyagdRSTi to sarvArthasiddhi vimAnavAsI bhI deva haiN| yadi yahAMpara prakArakA artha yaha kiyA jAyagA ki jo vaimAnika deva ahamiMdra aura samyagdRSTi hoM ve dvicarama arthAt do bhava laukAMtika devoMke sivAya dUsaroMmeM bhI nirvANa prAptikA niyata kAla hai yA nahIM sUtrakAra " aipA svIkAra kara spaSTa karate haiM-paha utthAnikA sarvArthasiddhikI hai / eka bhava dhAraNa kara mokSa prApta karanevAle to lokAMtika deva kaha diye gaye, do bhatra dhAraNa karanevAle kauna haiM sUtrakAra isa bAtakA spaSTIkaraNa karate haiM-vijayAdiviti / Page #1149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0rA0 | jmaa 2123 dhAraNa kara mokSa jAte haiM taba to sarvArthasiddhi vimAnavAsI devoMkI bhAdo manuSya bhava dhAraMNake vAda mokSa mAnanI paDegI kyoMki ahamiMdra aura samyagdRSTi ve bhI haiM parantu unheM zAsrameM ekacarama arthAt eka bhava dhAraNa kara mokSa jAnevAlA mAnA hai isaliye prakAra zabdakA jo ahamiMdra aura samyagdRSTi artha mAnA hai vaha ayukta hai ? so ThIka nahIM / sarvArthasiddhi vimAnavAsI deva paramotkRSTa haiN| jahAMpara sarva prayojanoMkI siddhi ho vaha sarvArthasiddhi hai yaha sarvArthasiddhi zabdakA anvartharUpase abhiprAya hai| savArthasiddhi vimAna| vAsI devoMke kisI prayojanIya kAryakA saMpAdana karanevAlA karma vAkI nahIM rahatA jisase ve do manuSya |bhava dhAraNa kara mokSa jAMya isaliye mokSArtha ve eka hI manuSya bhava dhAraNa karate haiM aura vahA~se mokSa cale | IM jAte haiM ataH unake eka caramapanA hI hai dvicaramapanA nhiiN|| dvicaramatvaM manuSyadehavayApekSaM // 2 // carama zabdakA artha pahile arthAt aupapAdikacarameyAdi sUtra kaha diyA gayA hai| jinake do| carama deha hoM ve dvicarama kahe jAte haiM aura vicaramatvakA artha dvicaramapanA hai| yaha dvicaramapanA yhaaNpr| manuSyabhavake do zarIroMkI apekSA hai arthAta jisakA samyaktva apratipAtI hai arthAt jo kSAyika sampa| ktvI hai vaha vijaya Adi vimAnoMse cyuta hokara manuSya hotA hai| manuSya bhavameM saMyamakA ArAdhana kara | punaH vijayAdi vimAnoMmeM utpanna hotA hai| vahAMse cyuta hokara punaH manuSya hotA hai aura vahAM se phira | mokSa calA jAtA hai kiMtu bhava sAmAnyakI apekSA yahAMpara dvicaramapanA nahIM hai anyathA do manuSya bhava aura eka devabhava isaprakAra tIna caramadehapanA siddha hogA docaramadehapanA siddha na ho skegaa| zaMkAmanuSyadehako hI caramapanA kyoM ? devadehako kyoM caramapanA nahIM mAnA gayA ? uttara UPERPRISPORPORARAMMAHARARIA Page #1150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ClicaicRSARO PAGESGE manuSyadehasya caramatvaM tenaiva muktiprinnaamopptteH||3|| manuSyaparyAyako prAptakara hI deva nArakI aura tiyaca mokSalAbha karate haiM, deva nArakI aura tiyaMca paryAyoMse mokSalAbha nahIM hotA isaliye manuSyadehako hI caramapanA siddha hai anya kisI paryAyavartI dehaOM ko nhiiN| zaMkA ekasya caramatvamiti cennaupacArikatvAt // 4 // jisa manuSyase sAkSAt mokSa ho usIko carama mAnanA ThIka hai kiMtu manuSya bhavakI do dehoMko carama mAnanA ThIka nahIM isaliye manuSya bhavakI do dehoMko jo carama mAnA hai vaha ayukta hai ? so ThIka nhiiN| jisa deise sAkSAta mokSa prApta ho vaha mukhya carama hai aura pratyAsatti saMbaMdhase usa carama dehake samIpa rahanevAlA pahilA manuSya deha upacArase carama hai isarItise eka manuSya deha mukhyarUpase aura eka upacArase | carama honeke kAraNa donoM manuSya dehoMko carama mAnane meM koI Apatti nahIM / yadi yahaoNpara yaha zaMkA kI 12 jAya ki pahile manuSya deise saMyamake dvArA vijayAdi anuttara vimAnoMmeM janma lenA paDatA hai usake bAda / manuSya deha dhAraNa karane ke bAda mokSa prApta hotI hai isatise devagatike vyavadhAna paDajAnepara manuSya * deha pratyAsanna nahIM ho sakatA so ThIka nhiiN| yena nAvyavadhAnaM tena vyavAhite'pi vacanaprAmANyAt' arthAt jisa padArthakA avazya vyavadhAna hai usake vyavadhAna rahate bhI vacana prAmANyase kArya ho jAtA hai, yadyapi yahAMpara devagatikA vyavadhAna hai tathApi donoM manuSya dehoMko AgamameM carama kahA gayA hai isaliye A-2 1121 'gama vacanake pramANase donoM manuSya dehoMko carama mAnanA nirApada hai| yadi yahAMpara yaha zaMkA ho ki HSClerkeBCCBOURURUNGANAGAR Page #1151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ba0rA0 adhyApa ANDAPSARESOLARS ASHOGAUGEECHNOORBOORORSAURA ArSavirodha iti cenna praznavizeSApekSatvAt // 5 // . vijaya AdimeM jo dvicaramapanA mAnA hai vaha ThIka nahIM kyoMki vahAMpara tricaramapanA arthAt tIna hai| cAra manuSyabhava dhAraNakara pIche mokSa jAnA hotA hai aisA AgamameM kahA hai| jahAMpara AgamameM aMtarakArI prakaraNa hai vahAMpara yaha ullekha bhI hai anudiza anucara vijaya vaijayaMta jayaMta aparAjita vimAnavAsI devoMkA jaghanya aMtara varSapRthaktva | pramANa hai aura utkRSTa aMtara kucha adhika do sAgara pramANa hai isakA khulAsA tAtparya yaha hai-koI koI jIva anudiza anucara Adi vimAnoMse cayakara, manuSyaparyAya pAkara aura ATha varSapramANa saMyama dhAraNa kara aMtarmuhUrta meM hI vijaya Adi vimAnoM meM utpanna hote haiM isarItise jaghanya aMtara to varSapRthaktvapramANa hai tathA koI koI jIva anudiza Adise cayakara manuSyoMmeM utpanna hote haiM. vahAMpara saMyamako ArAdhana | kara saudharma aura aizAna svagoM meM utpanna hote haiM vahAMse cayakara manuSyaparyAya pAkara punaH vijaya AdimeM | utpanna hote haiM isarItise utkRSTa aMtara kucha Adhika do sAgarapramANa hai| yahAMpara mokSake pahile pahile tIna bAra manuSya bhava dhAraNa karane ke kAraNa dvicaramapanA jo kahA hai vaha ayukta hai kyoMki Agamase trica-10 ramapanA siddha hai aura yahA~para dvicaramapanA mAnA hai isalie Agama virodha hai ? so ThIka nhiiN| jahAM | jaisA prazna hotA hai vahAM vaisA hI ucara diyA jAtA hai yadi vizeSa prazna hogA to vizeSa ucara aura yadi sAdhAraNa prazna hogA to sAdhAraNa uttara diyA jAtA hai prazna vizeSakI apekSA AgamameM dicaramapanakA hI ullekha hai aura vaha isaprakAra:1-artha sapramANa pahile likhA jAcukA hai| 142 HSSFROISAPANARASRE Page #1152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 90SALASSESASARAMERIERE vyAkhyA prajJapti daMDoMmeM isa prakAra likhA hai ki vijayAdinivAsI deva manuSya bhavako prApta hote hai hue kitanI gati Agati (jAnA AnA) vijaya Adi vimAnoMmeM karate haiM isa gautama gaNadharake prazna karanepara bhagavAna mahAvIra jineMdrane yaha ucara diyA thA ki jaghanya rUpase to AgamanakI apekSA eka manuSya bhava dhAraNa karanA paDatA hai aura utkRSTa rUpase gamana AgamanakI apekSA do manuSya bhava dhAraNaM karane paDate haiM kiMtu jo deva sarvArthasiddhi vimAnanivAsI haiM ve vahAMse cayakara usI bhavase mokSacale jAte haiM hu~ isaliye jisaprakAra lokAMtika deva eka hI bhava dhAraNa kara mokSa cale jAte haiM vaisA vijaya Adi anuttara vimAnavAsI devoMkeliye niyama nahIM kiMtu vijaya Adi cAra anucara vimAnavAsI deva do manuSya bhava dhAraNa kara mokSa jAte haiM isa rItise yahAMpara jo prazna thA vaha dUsare dusare svagoMmeM honevAlI utpacikI apekSArahita thA isaliye vijaya AdimeM dvicaramapanA AgamavirodhI nahIM ho sakatA ataH vijaya Adi vimAnavAsI deva do manuSyabhava dhAraNa kara mokSa jAte haiM yaha bAta abAdhita rUpase siddha ho cukI // 26 // Upara jahAMpara jIvake audayika bhAva kahe gaye haiM vahAMpara yaha ullekha kiyA gayA hai ki tiyaMca gati audayika bhAva hai| tathA jahA~para nArakI AdikI sthitikA varNana kiyA gayA hai vahAM 'tiryagyo hai nijAnAM ca' isa sUtrameM tithaMca zabdakA ullekha kiyA gayA hai / tathA Age chaThe adhyAyameM jahAM para hai AsravakA prakaraNa likhA gayA hai vahAMpara 'mAyA tairyagyonasya' arthAt mAyAcArI-chala kapaTa karanA tithaMca gatika AsravakA kAraNa hai paraMtu tiyaca kauna haiM ? yaha vAta abhI taka nahIM kahI gaI isaliye ve // 1126 7 tithaMca kaise aura kauna haiM ? sUtrakAra isavAtakA khulAsA karate haiM MERESUMERORISRIESCENERRISHRIRAMMect PALMC-5 POPUR Page #1153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya barA bAcA aupapAdikamanuSyebhyaH shessaastirygyonyH||27|| upapAda zayyAse utpanna honevAle deva aura nArakI tathA manuSya inase bhinna-avaziSTa sava jIva tiryaca haiN| yadi yahA~para yaha zaMkA kI jAya ki1127 'aupapAdikamanuSyebhyaH' yaha jo nirdeza kiyA gayA hai vaha ThIka nahIM kyoMki yaha niyama hai jisameM thoDe svara hote haiM usakA dvaMdvasamAsameM nipAta vA prayoga pahile hotA hai / aupapAdika aura manuSya inadonoM zabdoMmeM manuSya zabdameM thoDe svara haiM aura aupapAdika zabdameM adhika haiM isaliye 'aupapAdikamanuSyebhyaH' yahAMpara manuSya zabdakA pahile prayoga honA Avazyaka hai ? so ThIka nahIM thoDe svaravAlekI apekSA jo abhyahita (utkRSTa) hotA hai vaha pradhAna mAnA jAtA hai yahAMpara manuSyakI apekSA aupapAdika abhyarhita hai isaliye sUtrameM aupapAdika zabdakA hI ullekha kiyA gayA hai| yahAMpara yaha zaMkA na karanI cAhie ki aupapAdika kyoM abhyarhita haiM ? kyoMki aupapAdikoMmeM devoMkA aMtarbhAva hai tathA manuSyoMkI apekssaa| sthiti prabhAva Adike dvArA deva abhyarhita-utkRSTa haiM yaha Upara vistArase varNana kiyA jA cukA hai isa | liye aupapAdika zabdakA manuSya zabdase pahile prayoga abAdhita hai| uktebhya aupapAdikamanuSyebhyo'nye shessaaH||1|| upapAda zayyAse utpanna honevAle deva aura nArakI pahile kaha diye gaye / 'prAGmAnuSocarAnmanuSyAH 18|| isa sUtrase manuSyoMkA bhI vyAkhyAna kara diyA gayA / ina deva nArakI aura manuSyoMse bhinna tithaMca hai| zaMkA siddhaprasaMga iti cenna sAMsArikaprakaraNAt // 2 // ACANCELEBRUARUECAUGUSAR TEA%BASCHEMECREGAR- SAMBABA ASHRA - Page #1154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya yadi deva nArakI aura manuSyoMse bhinna jIvoMko tiyaMca mAnA jAyagA to siddhoMko bhI tiryaca / kahanA cAhiye kyoMki deva nArakI aura manuSyoMse bhinna siddha bhI haiM ? so ThIka nahIM / yahA~para saMsArI jIvoMkA prakaraNa cala rahA hai isaliye yahAM para yaha artha samajha lenA cAhiye ki deva nArakI aura manuSyoMse bhinna jo saMsArI jIva haiM ve tiryaca haiM isarItise siddhoMkA grahaNa nahIM ho sakatA kyoMki ve 5 saMsArI nahIM / vArtikakAra tiryagyoni zabdakA spaSTArtha karate haiM tirobhaavaattairygyoniH||3|| tirobhAvakA dUsarA paryAya nyagbhAva aura upavAhya hai aura usakA artha bojha bahana karanA vA pAsa / meM Akara sevA karanA hai / isarItise tiryaMca nAma karmake udayase jo nyagbhAva vA upavAhyatva svarUpa prApta / ho usakA nAma tiryagyoni vA tithaMca hai| yonikA artha janma hai / tiyacoMmeM jinakA janma ho ve tiryagyoni kahe jAte haiN| unake trasa sthAvara Adi bheda haiM aura ve Upara kaha diye jAcuke haiN| zaMkA devAdivattadAdhArAnirdeza iti cenna sarvalokavyApitvAta // 4 // jisa taraha devoMke rahanekA sthAna Urdhvaloka batalAyA hai| manuSyoMkA tiryagloka aura nArakiyoMkA adholoka kahA gayA hai usIprakAra tiryacoMke rahanekA bhI koI khAsa AdhAra kahanA cAhiye / usakA samAdhAna yaha hai ki tiryacoMmeM ekeMdriyase lekara pAMcoM idriyAM hotI haiN| ve ekeMdriyAdi tiyaMca samasta loka meM rahate haiM isaliye unake rahanekA vizeSa AdhAra na honese nirdeza nahIM kiyA gayA / tiyaca sarva7 lokameM kisaprakAra phaile haiM vArtikakAra isa viSayakA spaSTIkaraNa karate haiM sukSmavAdarabhedAt // 5 // 1128 Page #1155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ THE THE BABASABALEGE URE sUkSma aura vAdarake bhedase tiyaca do prakArake hote haiN| jinakI utpati sUkSma nAma kamake udayase || || ho ve sUkSma haiN| ve pRthvI jala teja vAyu aura vanaspatike bhedase pAMcaprakArake haiM aura samasta lokameM | adhyAna || sarvatra phaile huye haiM tathA pRthvI jala teja vAyu vanaspati vikaladriya arthAt do iMdriya teiMdriya cauiMdriya evaM | paMceMdriya jo kahIM kahIM para rahate haiM sarvatra nahIM ve sava vAdara haiN| zaMkA dvitIye'dhyAye tannirdeza iti cenna kRtsnalokabhAvAt // 6 // zeSasaMpratipattezca // 7 // ___dUsare adhyAyameM jahAM para iMdriyoMkA varNana kiyA gayA hai vahIMpara tiyacoMkA varNana kara denA nA yogya thA yahAM unakA varNana kyoM kiyA gayA so ThIka nahIM / tiyacoMke rahanekA sthAna sarvaloka hai| sarvalokake varNanake vAda hI unake AdhArakA ullekha karanA sugama ho sakatA hai / yahAMtaka sarvalokakA | varNana kiyA jA cukA hai isalie sugamatAse tiyoM ke AdhArake batalAnekelie yahAM unake AdhArakA ||] mA ullekha kiyA hai| tathA aura bhI yaha bAta hai ki - nArakI deva aura manuSyoMke varNanake bAda unase anya jo aziSTa saMsArI jIva haiM ve tiyaca haiM | isaprakAra zeSoMkA lAbha spaSTarUpase hotA hai isaliye nAraka Adike varNana ke bAda zeSoMko tithaMca batA- 17 IPI neke lie yahA~para hI tiyaMcoMkA ullekha kiyA gayA hai // 27 // I. aba sthitikA varNana karanA cAhiye unameM nArakI tithaMca aura manuSyoM kI sthitikA varNana to kara diyA gayA aba devoMkI sthitikA varNana karanA Avazyaka hai isalie devoM kI sthitikA varNana kiyA jAtA hai| unameM bhI cAro nikAyoMmeM bhavanavAsI nikAyakA sabase pahile ullekha kiyA gayA hai isaliye sabase 7 1129 pahile sUtrakAra bhavanavAsI devoMkI sthitikA varNana karate haiM - Page #1156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAva sthitirasuranAgasuparNahIpazaSANAM sAgaropamatripalyopamAhAnAmatA // 28 // asurakumAra nAgakumAra suparNakumAra dvIpakumAra aura zeSa chaha kumAroMkI Ayu kramase ekasAgara, / tIna palya, DhAI palpa, do palya aura DeDha palyakI hai| asurAdInAM sAgaropamAdibhirabhisaMbaMdho yathAkramaM // 1 // asura Adi zabdoMkA sAgaropama Adi zabdoMke sAtha kramase saMbaMdha hai / yahA~para jo yaha sthiti batalAI gaI hai vaha utkRSTa sthiti hai jaghanya sthiti bhavanavAsI devoMkI Age kahI jaaygii| asurakumAra Adi devoMmeM vibhaktarUpase sthitikA varNana isaprakAra hai___ asurakumAra devoMkI utkRSTa sthiti eka sAgarapramANa hai| nAgakumAroMkI tIna palya, suparNakumA. ' roMkI DhAI palpa, dIpakumAroMkI do palya vAkIke chaha kumAroMmeM pratyekakI DeDha DeDha palpa kI hai // 28 // * Adi devanikAya arthAta bhavanavAsI devoMke sthitike pratipAdana kara deneke bAda vyaMtara aura jyotiSI devoMkI sthiti kramaprApta hai paraMtu vaha na kahakara pahile vaimAnika devoMkI sthitikA varNana kiyA hai , jAtA hai| yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki vyaMtara aura jyotiSI devoM kI sthitikA ullaMghana kara vaimAnika devoMkI pahile sthiti kyoM kahI jAtI hai ? usakA samAdhAna yaha hai ki-vyaMtara aura jyotiSI devoMkI yahAM sthiti kahanemeM sUtrameM Adhika akSara kahanese gaurava hogA aura Age kahane meM akSaroMkA lAghava hogA isaliye inakI Aga hI sthiti kahanA lAbhadAyaka hai| isa taraha vaimAnika devoMmeM sabase pahile kahe gaye saudharma aura aizAna svargoM ke nivAsI devoMkI sitikA sUtrakAra varNana karate haiM STOTRETRIOTIOTISTICTIOTERRORIS 1130 PERS Page #1157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 90rA0 pApA BGASAAS saudharmaizAnayoH sAgaropame adhika // 26 // saudharma aura aizAna svargoM ke devoMkI utkRSTa Ayu do sAgarase kucha Adhika hai| dvivacananirdezAd dvitvamiti // 1 // 'sAgaropame yaha prathamA vibhAktikA dvivacanAMta nirdeza hai isaliye usakA 'do sAgara' yaha artha samajha | lenA caahiye| Adhike ityAdhikAra AsahasrArAt // 2 // sUtrameM 'Adhika' yaha adhikAra hai aura yaha AdhikAra sahasrAra svargaparyaMta liyA gayA hai isaliye / yahA~para sUtrakA saudharma aura aizAna svargavAsI devoMkI utkRSTa sthiti kucha adhika do sAgara pramANa hai, 6 yaha artha samajha lenA cAhiye // 29 // sUtrakAra aba sAnatkumAra aura mAheMdra svarganivAsI devoMkI utkRSTa sthitikA ullekha karate haiM sAnatkumAramAheMdrayoH sapta // 30 // sAnatkumAra aura mAheMdra ina donoM svagoMke devaoNkI Ayu kucha adhika sAta sAgarakA hai| __ adhikArAtsAgarAdhikasaMpratyayaH // 1 // saudharmazAnayorityAdi sUtrase isa sUtrameM sAgara aura adhika zabdako anuvRti AtI hai isaliye / sAnatkumAra aura mAheMdra svarganivAsI devoMkI utkRSTa sthiti kucha adhika sAta sAgara pramANa hai, sUtrakA se yaha spaSTa artha hai // 30 // niSPERIERRUPESABROAABASPURA balbabAla Page #1158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya PLECREGISTERBARISHADARSHIP brahma svargako Adi lekara acyuna svargaparyaMtake devoMko utkRSTa sthiti pratipAdana karaneke lie | sUtrakAra sUtra kahate haiM trisaptanavaikAdazatrayodazapaMcadazabhirAdhikAni tu // 31 // sAta sAgarase tIna, sAta, nava, gyAraha, teraha aura paMdraha sAgara Adhika vAkIke chaha svargoMke yugaloMmeM rahanevAle devoMkI utkRSTa Ayu hai / arthAt brahma brahmottara svarganivAsI devoMkI utkRSTa Ayu daza kI sAgarase kucha Adhika hai| lAMtava kApiSTha svarganivAsI devoMkI kucha Adhika caudaha sAgara pramANa utkRSTa hU~| Ayu hai isIprakAra Age bhI samajha lenI caahiye| saptagrahaNasya shyaadibhirbhismbNdhH||1|| do do yugaloMmeM sAta sAta sAgarakI Ayu hai yaha yahAMpara prakaraNa ArahA hai usa saptake sAtha yahAM tri AdikA sambaMdha kara lenA cAhiye arthAt tIna Adhika sAta, teraha Adhika sAta, paMdraha Adhika sAta, | yaha sUtrakA artha hai| tuzabdo vishessnnaarthH||2|| tuzabda yahA~para vizeSaNArthaka hai aura vaha 'anuvRttike dvArA AyA huA Adhika zabda brahma brahmocara lAMtava kApiSTha, zuka mahAzukra, zatAra aura saIsAra ina cAra svargoMke yugaloM ke sAtha hI sambaddha hotA hai Ageke svagoMke yugaloMke sAtha nahIM yaha viziSTa artha dyotana karatA hai isase yahAMpara yaha artha samajha lenA cAhiye ki-brahmaloka brahmocara yugalameM kucha adhika deza sAgarakI utkRSTa sthiti hai| lAMtava kApiSTha | yugalameM kucha adhika caudaha sAgarapramANa utkRSTa sthiti hai| zuka mahAzuka yugalameM kucha adhika solaha SHAPERSPECTLEGENDINGEROUNGAGESAs Page #1159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya rA0 1133 4 sAgarapramANa utkRSTa sthiti hai| zatAra aura sahasrAra yugalameM kucha Adhika aThAraha sAgarapramANa sthiti hai| Anata prANata yugalameM vIsa sAgara pramANa aura AraNa acyuta yugalameM bAIsa sAgarapramANa utkRSTa sthiti hai| zaMkA 'adhika' isa AdhikArakA sambaMdha sahasrArasvarga paryata hai yaha Upara kahA jAcukA hai| vizeSaNArtha | 'tu'zabda bhI yahI bAta dyotana karatA hai / isarItise jo bAta Upara kaha dI gaI hai usI bAtakotuzabdase ghotita karanA piSTapeSaNa honese ayukta hai ataeva sUtrameM jo 'tu' zabda hai vaha nirarthaka hai ? so ThIka nhiiN| Upara jo yaha bAta kahI gaI hai ki Adhika zabdakA AdhikAra sahasrAra paryaMta hI samajhanA caahiye| vaha isI tuzabda ke ullekhase siddha honeke kAraNa likhI gaI hai / yadi tuzabdakA ullekha nahIM rahatA to vaha bAta siddha nahIM ho sakatI thI isaliye sUtrameM jo tuzabda kA prayoga hai vaha nirarthaka nahIM // 31 // solaha svargaparyaMtake devoMkI utkRSTa sthitikA varNana kara diyA gayA aba unake kArake kalpAtIta | vimAnavAsI devoMkI sthitikA sUtrakAra varNana karate haiM AraNAcyutAdUrdhvamekaikena navasu graiveyakeSu vijayAdiSu sarvArthasiddhau ca // 32 // AraNa aura acyuta yugalase Upara aveyakoMmeM, nava anudimeiM, vijaya Adika cAra vimAnoMmeM | IS aura sarvArthasiddhi vimAnameM eka eka sAgara baDhatI Ayu hai arthAt prathama veyakameM teIsa sAgara, dUmaremeM cauvIsa sAgara, ityAdi rUpase Age bhI samajha lenI caahiye| aadhikaaraaddhiksNbNdhH||1|| saudharmezAnayorityAdi sUtrameM jo Adhika zabdakA ullekha hai usakA barAvara AdhikAra calA rahA 143 HOUGREENERBOUT-SGARHMIRESS BREALIBABA-RESULSISABASE Page #1160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jmaa hai hai isa sUtrameM adhika zabdakI anuvRtti AtI hai aura usakA ekaika zabda ke sAtha saMbaMdha kara eka eka sAgara Adhika hai yaha yahA~para artha hai / zaMkA-'navasu praiya keSu vijAdiSu' isarUpa se judA judA ullekha kyoM kiyA gayA 'navagraiveyakavijayAdiSu' aisA samAsAMta eka pada hI mAnanA cAhiye thaa| aise mAnanemeM akSaroMkA lAghava bhI hotA ? uttara aveyakebhyo vijayAdInAM pRthaggRhaNamanurdizasaMgrahArthaM // 2 // ___aveyakoMse vijaya Adi vimAnoMkA jo pRthakrUpase grahaNa kiyA gayA hai vaha nau anudiza vimA noMke saMgrahakeliye hai yadi 'reyakavijayAdiSu' aisA kahA jAtA to nava anudiza vimAnoMkA grahaNa hU~ hai nahIM hotA isaliye aveyakoMse vijaya AdikA pRthag grahaNa sArthaka hai, nirarthaka nahIM / tathA - pratyekamekaikavRddhyabhisaMbaMdhArtha navagRhaNaM // 3 // yadi sUtroM navazabda na kaha kara kevala gaireyaka zabda hI kahA jAtA to jisaprakAra vijaya Adi 8 saba vimAnoM meM eka hI sAgara Adhika sthiti kahI gaI hai usIprakAra saba traivaya koMmeM bhI eka hI sAgarakI 6 samAnarUpase sthiti mAnanI paDatI parantu sUtra meM nava zabdake ullekhase hara eka aveyakameM eka eka sAgara hU~ adhika sthiti hai, yaha artha hotA hai isarItise hara eka graiveyakameM eka eka sAgarapramANa Adhika sthiti hU~ hai, yaha.pragaTa karane ke liye sUtrameM nava zabdakA ullekha kiyA gayA hai| vizeSa-pratyeka aveyakameM eka eka sAgara Adhika sthiti lIjAya isaliye nava zabdakA prayoga to sArthaka hai parantu 'navasu' yaha judA vibhaktyaMta pada kyoM kiyA ? kyoMki jaba aveyakoMko nau batalAnA hai tava 'navapraiveyakeSu' aisA hI ullekha ThIka thA isameM do akSaroMkA lAghava bhI thA ? usakA samAdhAna yaha hai ki jisa taraha yaka nau haiM usa taraha BECADRISTEREONEXXIDRILL SAIBAR m 1134 hA ullekha ThIka Page #1161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ |6|anurdiza bhI nau haiM yaha bAta pragaTa karane ke liye 'navasu' yaha judA vibhaktyaMta pada kahA gayA hai isaliye / adhyAyabarA0 bhASA koI doSa nhiiN| prazna-veyakoMse vijaya Adi vimAnoMke pRthagrahaNakA phala jAna liyA paran siddhi vimAnakA pRthaggrahaNa kyoM kiyA gayA? uttara1135 sarvArthasiddhipRthagrahaNaM vikalpanivRttyarthaM // 4 // jisaprakAra nIce ke vimAnoMmeM jaghanya aura utkRSTa donoM prakArako sthitike bheda haiM isaprakAra sarvAthasiddhi vimAnameM jaghanya aura utkRSTa bheda nahIM yaha batalAneke liye sUtrameM sarvArthasiddhi vimAnakA pRtha|| grahaNa hai isarItise yahAMpara yaha artha samajha lenA cAhiye ___agho graiveyakake tIna bhAgoM se prathama bhAgameM utkRSTa sthiti teIsa sAgara pramANa haiN| dUsare bhAgameM 5 pArA cauvIsa sAgara aura tIsare bhAgameM paJcIsa sAgara, pramANa hai| madhya aveyakake prathama bhAgameM chavvIsa sAgara ||5| pramANa, dUsaremeM sAIsa sAgara pramANa aura tIsaremeM aTThAIsa sAgara pramANa hai / upari aveyakake prathama | bhAgameM unatIsa sAgara pramANa, dUsare bhAgameM tIsa sAgarapramANa aura tIsare bhAgameM ikatIsa sAgara pramANa hai hai| nava anudiza vimAnoMmeM utkRSTa sthiti vacIsa sAgara pramANa hai| vijaya vaijayaMta jayaMta aura aparA|jita ina cAra anucara vimAnoMmeM utkRSTa sthiti tetIsa sAgara pramANa hai / sarvArthasiddhi vimAnameM bhI | tetIsa sAgara pramANa hai / meda itanA hI hai ki sArthasiddhi vimAnameM tetIsa sAgarase kama adhika sthiti |6|| nahIM hai arthAt jaghanya utkRSTa aise do bheda sarvArthasiddhi nahIM haiM kiMtu kevala tetIsa sAgara pramANa hI sthiti hai // 32 // manuSya aura tiyacoMkI utkRSTa aura jaghanyasthiti pahile kaha dI gaI hai paraMtu devoMkI utkRSTasthiti HEALUCBHASABASABSEBARIBABAR RECAREASURBARRESAASANASIANS Page #1162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya hI kahI gaI hai isaliye kyA unakI utkRSTa hI sthiti hotI hai jaghanya nahIM hotI ? isa zaMkAke uttara meM sUtrakAra unakI jaghanya sthitikA varNana karate haiM aparA palyopamamadhikam // 33 // sUtrArtha-jaghanya arthAt kamase kama Ayu saudharma aizAna svargameM eka palpase kucha adhika hai| sUtrameM jo aparA zabda hai usakA artha jaghanya hai sthiti zabdakI Uparake sUtrase anuvRtti ArahI hai| palyopamakA pramANa pahile kahA jA cukA hai| yaha yahA~para jaghanya sthiti devoM kI hai unameM bhI saudharma meM hai aura aizAna svargoMke devoMkI samajhanI cAhiye / zaMkA-saudharma aura aizAna svargoMke devoMkI yaha jaghanya sthiti hai isa bAtake jAnanameM kyA pramANa hai ? ucara- .. pArizeNyAtsaudharmezAnayoraparA sthitiH||1|| bhavanavAsI devoMkI jaghanya sthitikA ullekha Age kiyA jAyagA / parata parataH pUrvApUrvI ityAdi sUtrase sAnatkumAra mAheMdra AdikI sthitikA varNana kiyA gayA hai| saudharma aura aizAna svargakI hai sthitikA varNana kahIM nahIM dIkha paDatA isa liye pArizeSya balate aparA palyApamamityAdi sUtrase saudharma hai aura aizAna svargAke devoMkI sthitikA hI vidhAna hai| isarItisa saudharma aura aizAna svoM ke devoMkI - jaghanya sthiti kucha adhika eka palya pramANa hai yaha bAta siddha ho cukI // 33 // sAnatkumAra mAheMdra Adi svarganivAsI devoMkI jaghanya sthitikA aba sUtrakAra varNana karate haiM parataH parataH pUrvA puurvaanNtraa||33|| pahile pahile yugalakI utkRSTa Ayu vyavadhAnarahita agale agale yugalameM jaghanya hai / arthAt ISISEASONSIBUFAEBSFEBRUM Page #1163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ amA || saudharma aura aizAna svarga meM jo kucha adhika do sAMgarakI utkRSTa Ayu hai vahI sAnatkumAra aura mAheMdra meM bApA | jaghanya Ayu hai / isItaraha Age bhI samajha lenA caahiye| 113 jo para arthAt agale dezameM rahai usakA nAma parataH hai 'parataH parata:' yahAM para vIpsA arthameM dvitva hai| pUrva pUrva yahAM para bhI vIpsA arthameM dvitva hai| khulAsA tAtparya yaha hai ki-pahile pahile devoMkI jo | utkRSTa sthiti hai vaha Age Ageke devoMkI jaghanya hai / zaMkA-pahile pahile svargoMke devoMkI utkRSTa | || sthiti jo Age Age svagoMke devoMkI jaghanya mAnI gaI hai vaha sAmAnya rUpase utanI hI mAnI gaI hai| OM athavA sAdhika hai vArtikakAra isa viSayakA khulAsA karate haiM / adhikagrahaNAnuvRttaH saatireksNprtyyH||1|| _ 'aparA palyopamamadhikaM isa sUtrameM adhika zabdakA ullekha kiyA gayA hai usakI anuci isa sUtra | meM hai isaliye adhikaviziSTa sthitikA yahAM grahaNa hai| khulAsA isa prakAra hai saudharma aura aizAna svargoM meM jo kucha adhika do sAgara pramANa utkRSTa sthiti kaha Aye haiM vaha | | sAdhika arthAt kucha adhikase aura adhika do sAgara pramANa sAnatkumAra mAheMdra svargoM meM devoMkI jaghanya sthiti hai / sAnatkumAra mAheMdra svargoM meM jo kucha adhika sAta sAgara pramANa utkRSTa sthiti kaha Aye haiM| all vahI kucha adhika arthAt kucha adhikase adhika sAta sAgara pramANa brahma brahmocara svargoM meM jaghanya sthiti hai| brahmaloka brahmocarasvargoM meM jo kucha adhika daza sAgara pramANa utkRSTa sthiti kaha Aye haiM vahI kucha adhikase adhika daza sAgara pramANa lAMtava kApiSTha svargoM meM jaghanya sthiti hai isI prakAra Age Age bhI ||1137 | samajha lenI cAhiye / zaMkA-yaha sAdhikakA adhikAra kahAM taka hai ? uttara SUBSHREASRCIRSS BRUAGREEMBASSADORE - nAna - Page #1164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DRUGRAMINOSPUR PRASHTRA aavijyaadibhyo'dhikaarH||2|| AraNAcyutA ityAdi sUtrameM sarvArthasiddhi vimAnakA pRthak ullekha kiyA gayA hai isaliye usakI 5 adhyAya sAmarthyase yaha vijaya Adi anucaraparyaMta adhikAra hai arthAt vimAnoMmeM jo sAdhika sthitikA vidhAna mAnA hai vaha vijaya vaijayaMta jayaMta aura aparAjita paryaMta samajha lenA cAhiye / yadi yahAM para yaha kahA hU~ hai jAya ki ___ anaMtaretyavacanaM pUrvoktariti cenna vyavahite pUrvazabdaprayogAt // 3 // parataH parataH pUrvA pUrvA ityAdi sUtrameM pUrva zabdakA ullekha kiyA gayA hai usIse AnaMtarya-vyavadhAnarahitapanA artha nikala AtA hai arthAt pahile pahile svargoMkI utkRSTa sthiti Age Ageke svargoM meM * jaghanya sthiti ho jAtI hai, yaha spaSTa artha ho jAtA hai AnaMtarya zabdake kahanekI koI AvazyakatA 6 nhiiN| so ThIka nhiiN| yadi avyavahita arthameM hI pUrva zabdakA prayoga hotA taba to 'anaMtarA' zabdake 5 hU~ ullekhakI sUtrameM koI AvazyakatA nahIM thI kiMtu usakA prayoga to vyavahita arthAt jahA~para padArthoMkA hU~ vyavadhAna hotA hai vahAMpara bhI dIkha paDatA hai jisa taraha pUrva mathurAyA: pATaliputra' mathurAse paTanA pahile hai hai yahA~para mathurAse pATaliputra avyavahita pUrva nahIM kiMtu vIcameM aneka gAMva nadI pahADa AdikA vyv| dhAna hai isalie avyavahita arthakI siddhike liye sUtrameM anaMtara zabdakA ullekha karanA atyAvazyaka hai| isarItise saudharma aura aizAna svargameM jo utkRSTa sthiti hai vaha sAnatkumAra mAheMdra svargameM hI jaghanya mAnI jA sakatI hai kiMtu brahmaloka aura brahmottarameM vaha jaghanya nahIM mAnI jA sakatI yadi 6 sUtrameM anaMtara zabdakA ullekha nahIM hotA to brahmaloka aura brahmocarase pUrva saudharma aura aizAna svarga BOSSREPRESS Page #1165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya SABASAOTEKARSASRASADARSA hU hai isAlaye inakI utkRSTa sthiti brahmaloka aura brahmocara svargameM bhI jaghanya mAnI jAtI jo ki AgamaH | da viruddha thI paraMtu anaMtara zabdake kahanese yaha Agama viruddha Apaci nahIM ho sakatI kyoMki brahmaloka aura brahmocara svargase yadyapi saudharma aura aizAna svarga pUrva haiM kiMtu mAheMdra AdikA vIcameM vyavadhAna paDA huA hai isa liye vyavadhAnarahita pUrva nahIM haiM isa prakAra saudharma aizAna svargakI utkRSTa sthiti | sAnatkumAra mAheMdrameM hI jaghanya mAnI jAya brahmaloka brahmocarameM na mAnI jAya isa vyavadhAnarahita kAryakI | 8 siddhike liye sUtrameM anaMtara zabdakA prayoga yuktiyukta aura abAdhita hai // 33 // ____nArakiyoMkI utkRSTa sthiti pahile kaha dI gii| jaghanya sthiti yadyapi sUtrameM kahI nahIM gaI isa liye prakaraNaviruddha bhI hai tathApi yadi yahAM usakA ullekha kiyA jAyagA to laghu upAyase usakA prati-1 hai pAdana ho jAyagA vizeSa ADambara na karanA paDegA aisI icchAse sUtrakAra yahAM nArakiyoMkI jaghanya | sthiti ke pratipAdanArtha sUtra kahate haiM nArakANAM ca dvitIyAdiSu // 35 // jisaprakAra vaimAnika devoMkI jaghanya sthiti kahI gaI hai usIprakAra dusare tIsare Adi narakoMmeM | nArakiyoMkI bhI jaghanya sthiti samajha lenI cAhiye / arthAt ratnaprabhA pRthivImeM nArakiyoMkI jo utkRSTa | Ayu hai zarkarA pRthivImeM vaha Ayu jaghanya hai| usI taraha Age bhI samajha lenI cAhiye / vArtikakAra tU sUtrameM jo 'ca' zabda hai usakA phala batalAte haiM cazabdaH prakRtasamuccArthaH // 1 // .. 'parataH parataH pUrvA pUrvA'naMtarA, aparA sthitiH' arthAt pahile pahile svargoMkI utkRSTa sthiti SUPERHSSCUPSARDPORN - S ARORISANERIES Page #1166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya PAKISTAINERSTARPORN vyavadhAnarahita Age Ageke svargoM meM jaghanya hai, yaha yahA~para prakaraNa calarahA hai| ca zabdase isa prakaraNa. hai prApta arthakA isa sUtrameM saMbandha hai isaliye yahAMpara yaha artha samajha lenA cAhie ki ratnaprabhAmeM nArakiOM yoMkI jo eka sAgara pramANa utkRSTa sthiti hai vaha zarkarAprabhAmeM nArakiyoMkI jaghanya hai / zarkarAprabhAmeM OM nArakiyoMkI jo tIna sAgarapramANa utkRSTa sthiti hai vai bAlukA prabhAmeM jaghanya hai vAlukA prabhAmeM jo nArakiyoMkI utkRSTa sthiti sAta sAgarapramANa kaha Aye haiM vaha paMkaprabhAmeM nArakiyoM kI jaghanya hai isI taraha Aga bhI samajha lenI cAhiye / isakA vistArase varNana tIsare adhyAyameM kara diyA gayA hai // 35 // zarkarAprabhA Adi narakoMkI jaghanya sthiti jAna lI gaI paraMtu pahile narakameM nArakiyoMkI jaghanya hai, sthiti kyA hai ? yaha bAta nahIM jAnI isalie sUtrakAra aba pahile ratnaprabhA narakakI jaghanya sthitikA / varNana karate haiM dazavarSasahasrANi prathamAyAM // 36 // prathama narakameM sImaMtaka nAmaka pahile pAthaDemeM nArakiyoMkI jaghanya Ayu daza hajAra varSakI hai| % Uparake sUtrase isasUtrameM 'aparA sthiti' zabdakI anuvRci hai isIlie yaha daza hajAra varSakI jaghanya 9 sthiti kahI hai // 3 // aba sUtrakAra bhavanavAsiyoMkI jaghanya sthitikA varNana karate haiM bhavaneSu ca // 37 // bhavanavAsiyoM meM bhI jaghanya sthiti daza hajAra varSakI hai| sUtrameM jo cazabda hai usakA artha samuccaya haiM isalie cazabdase isasUtrameM daza hajAra varSakI jaghanya PESABREAMPIERROR Page #1167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya bhASA / sthiti hai yaha saMbaMdha hai isarItise bhavanavAsI devoMkI jaghanya sthiti daza hajAra varSakI hai yaha isa sUtrakA barA artha hai // 37 // sUtrakAra aba vyaMtara devoMkI jaghanya sthitikA varNana karate haiM vyaMtarANAM ca // 38 // vyaMtara devoMkI bhI jaghanya sthiti daza hajAra varSakI hai| yahAM para bhI ca zabdakA artha samuccaya hai aura "jaghanya sthiti daza hajAra varSakI hai" ipsa | arthakA vaha samuccaya karatA hai / isalie vyaMtaroMkI jaghanya sthiti daza hajAra varSakI hai, yaha sUtrakA spaSTa | tAtparya hai / zaMkA parA vyaMtarANAM prAgabhidhAtavyA iti cenna, lAghavArthatvAt // 1 // jisaprakAra anya anya devoMkI pahile utkRSTa sthiti aura pIche jaghanya sthiti kahI hai isIprakAra || vyaMtaroMkI bhI pahile utkRSTa aura pIche jadhanya kahanI cAhiye, isalie utkRSTa sthiti na kahakara pahile 5 jaghanya sthiti kahanA ayukta hai ? so ThIka nahIM / pahile jaghanya sthitike kahanemeM 'dazavarSasahasrANi, 8 parA sthitiH' ina akSaroMkA lAghava hai| kyoMki barAbara unakI anuvRtti Uparase ArahI hai| yadi pahile || utkRSTa sthiti aura pIche jaghanya sthiti kahI jAtI to utkRSTa sthiti kahanevAle sUtrake vIcameM vyavadhAna paMDajAneke kAraNa dazavarSasahasrANi Adi zabdoMkI anuvRtti AtI nahIM isalie yahAM 'vyaMtarA- 1 PNAmaparA dazavarSasahasrANi' itanA baDA sUtra banAnA paDatA jisase aneka adhika akSaroMke kahanese mahA 144 CASSESEGSECRECENOUGHBHUR SABAIDANGABBARBASAN am Page #1168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya RCHESTRACHARCHERSALCHACHECIAL gaurava hotA isalie lAghavArtha pahile jaghanya sthiti aura pIche utkRSTa sthiti jo yahAM kahI gaI hai hai vaha ThIka hai // 30 // sUtrakAra vyaMtara devoMkI utkRSTasthitikA pratipAdana karate haiM parA palyopamamadhikaM // 36 // vyaMtaroMkI utkRSTa Ayu eka palAse kucha adhika hai| sthityabhisaMbaMdhAt strIliMganirdezaH // 1 // Uparake sUtroMse isa sUtrameM sthitikI anuvRtti hai| sthiti zabda strIliMga hai isalie 'parA' yahAM sroliMgakA nirdeza kiyA gayA hai // 31 // aba jyotiSI devoMkI utkRSTasthitikA sUtrakAra varNana karate haiM jyotisskaannaaNc||40|| ____jyotiSka devoMkI utkRSTa Ayu eka palyase kucha adhika hai| sUtrameM jo ca zabda hai umakA artha samuccaya hai isalie 'parA palyApemamAyaka' isa samasta sUtrakA 'jyotiSkANAMca' yahAMpara samuccaya hai| isataraha vyattaroMke samAna jyotiSka devoMkI utkRSTasthiti eka palya kucha adhikakI hai yaha artha hai // 40 // jyotiSka devoMkI jaghanyasthiti kitanI hai ? sUtrakAra isa bAtakA pradarzana karate haiNtdssttbhaago'praa||41|| 1942 jyotiSka devoMkI jaghanya Ayu eka palyake ATha bhAgoMmeM eka bhAgapramANa hai // 11 // CASPBERRORISGARDISECTOBER Page #1169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 0rA0 MOURJARAPleared jyotiSI devoMkI utkRSTasthiti kucha adhika eka patyapramANa hai yaha kathana sAmAnyarUpase hai paraMtu bhASA | caMdra Adi pAMcoM prakArake jyotiSiyoMkI bhinna bhinna sthiti kyA hai ? yaha nahIM jAna paDatA isalie vArtikakAra usakA spaSTIkaraNa karate haiMcaMdrANAM varSazatasahasrAdhikaM // 1 // sUryANAM vrssshsraadhikN||2||shukraannaaN zatAdhikaM // 3 // vRhaspataniAM ' pUrNa // 4 // zeSANAmadhaM // 5 // nakSatrANAM ca // 6 // tArakANAM caturbhAgaH // 7 // caMdroMkI utkRSTasthiti eka lAkha varSa adhika eka palyapramANa hai / sUryoMkI eka hajAra varSa adhika || eka palyapramANa hai| zukroMkI sau varSa adhika eka palyapramANa hai / vRhaspatiyoMkI utkRSTasthiti eka palya | pramANa hai| bAkIke budha Adi grahoMkI AdhA palyapramANa hai / nakSatroMkI utkRSTasthiti AdhA palyapramANa | hai tathA tArakAoMkI utkRSTa sthiti palyake cauthe bhAgapramANa hai| tadaSTabhAgo jaghanyobhayeSAM // 8 // zeSANAM cturbhaagH||9|| tArA aura nakSatroM kI jaghanyasthiti palyake ATha bhAgoM meM se eka bhAgapramANa hai tathA bAkIke sUrya caMdramA zakra AdikI jaghanyasthiti eka palyake cAra bhAgoM se eka bhAgapramANa hai| sUtrakAra aba lokAMtika devoMkI sthitikA pratipAdana karate haiM 'lokAMtikAnAmaSTau sAgaropamANa sarveSAM // 42 // brahmalokake aMtameM rahanevAle samasta lokAMtika devoMkI utkRSTa aura jaghanya Ayu ATha sAgarakI hai aSTasAgaropamasthitayo lokaaNtikaaH||1|| ALAGEIAS4: 54SARKARIENHALCORG -left-MBECAUR 143 Page #1170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAva lokAMtika devoMkI utkRSTa aura jaghanya donoM prakArakI sthiti ATha sAgarapramANa hI hai| ye samasta OM lokAMtika deva zuklalezyAvAle aura pAMca hAthapramANa UMce zarIrake dhAraka hai| ' vyAkhyAto jIvaH // 2 // samyagdarzanake viSayapradarzanakeliye kahe gaye jIva Adi padArthoMmeM sabase pahile nirdiSTa jIva padArthakA vyAkhyAna kara diyA gyaa| saca eko'nekAtmakaH // 3 // jisa jIvakA varNana kiyA gayA hai vaha jIva ekasvarUpa anekasvarUpa donoM prakAra hai / zaMkAjo padArtha eka hogA vaha ekahI svarUpa hogA, aneka svarUpa kaise ho sakatA hai ? uttara abhAvavilakSaNatvAta // 4 // ___ jo padArtha nahIM hai usakA abhAva hai vaha abhAva ekasvarUpa hai kyoMki abhAvasvarUpase abhAvakA bheda nahIM, abhAva svarUpase vaha eka hI hai / usa abhAvase bhinna bhAva hai aura vaha aneka svarUpa hai / yadi abhAvase bhAvako vilakSaNa na mAnA jAyagA to ve donoM eka hI hoMge, donoMmeM bheda na hoskegaa| sa tu SoDhA bhidyate-jAyate'sti vipariNamate vardhate apakSayate vinazyatIti // 5 // vaha bhAva jAyate Adi kriyAoMke saMbaMdhase chaha prakArakA hai| vAhya aura aMtaraMga kAraNoM ke dArA jo padArtha apane svarUpako prApta ho arthAt utpanna ho vaha 'jAyate' kriyApadakA viSaya hai jisataraha manuSya gati nAma karmake udayase AtmA manuSya Adi kahA jAtA hai| Ayu Adi kAraNoM se kisI bhI ' paryAyameM ThaharanA astitva kahA jAtA hai| jo padArtha jisarUpase vidyamAna hai usakA samUla nAza na USAIDASTISEASESSISURESURE Page #1171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -- ||adhyaar 18 hokara usImeM paryAyoMkA palaTanA vipariNAma kahA jAtA hai| pahile svabhAvakA nAza to ho nahIM kiMtu | kisI svarUpAMtarase usakI baDhavArI ho jAya usakA nAma vRddhi hai| pUrva bhAvakA kramase eka dezakA naSTa || ho jAnA apakSaya hai| sAmAnya rUpase usa paryAyakA sarvathA naSTa ho jAnA vinAza kahA jAtA hai| isa prakAra pravRttiyoMke bhedase kSaNa kSaNameM badalate rahanese padArtha anaMtarUpa dhAraNa karate haiM isarUpase pravRttike || bhedase eka padArtha aneka svarUpa yuktisiddha hai / athavA AtmA padArtha satsvarUpa hai, jJAnakA viSaya honese All jJeya, dravya, rUpAdise rahita hone ke kAraNa amUrtika, atyaMtasUkSma, avagAhayukta, asaMkhyAtapradezI, | OM anAdinidhana aura cetana hai isaliye satva jJeyatva dravyaMta amUrtatva atisUkSmatva avagAhanata asaMkhyeya | || pradezatva anAdinidhanata aura cetanatvAdi dhauke bhedase vaha aneka dharmasvarUpa hai / isaprakAra eka bhI || padArtha paryAyoMke bhedase aneka dharmasvarUpa hai / aura bhI yaha bAta hai anekavAgvijJAnaviSayatvAt // 6 // lokameM eka artha bhI aneka zabdavAcya dIkha paDatA hai arthAt artha eka hI hotA hai kiMtu usake kahanevAle zabda bahutase hote haiM kyoMki eka hI padArtha aneka vAcyarUpa pariNAma ko dhAraNa karatA | Paa hai isIliye usa arthako pratipAdana karanekeliye aneka zabdoM kA prayoga dIkha paDatA hai yahaoNpara prayogakA // artha pratipAdana karanekI kriyA hai / usa kriyAke sAdhaka zabda aura artha donoM haiM / unameM zabda vyaMjaka || rUpase usa kriyAkA pratipAdaka hai aura artha vyaMgyarUpase usa kriyAkA pratipAdaka hai / arthAta zabda || arthakA vAcaka hai aura artha vAcya hai arthAt zabdake dvArA padArtha kahA jAtA hai isaliye zabda usa padA- hArthakA pragaTa karanevAlA honese vyaMjaka kahA jAtA hai aura padArtha usa zabda dvArA pragaTa hotA hai isaliye GORONSTABHASHOKASARIES 1995 Page #1172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D ESCRI%AGE FORORSANERISTIANEI - vaha vyaMgya hai| tathA jo padArtha karma I vaha usI samaya kartA bhI bana jAtA hai kyoMki kartAke hote hI | kriyAkI pravRtti hai jisa taraha 'taMDuloMkA pAka karatA hai| yahAMpara taMDula karma hai paraMtu ve hI usa samaya | 'pakate rahate haiM' aimI pratItike balase kA bhI kahe jAte haiM isatise eka hI taMDularUpa artha karma kartA hU Adi aneka zabdoMkA vAcya hai| dUsarA khulAsA dRSTAMta isaprakAra hai-jisa prakAra eka hI ghaTa pRthivIhai) kA vikAra honese pArthiva, miTTIkA vikAra honese mArtika, jJAnakA viSaya honese saMjJeya, nUtana honese TU nava aura baDA honese mahAn kahA jAtA hai| tathA pArthiva Adi svarUpoMse hI vijJAnoMkA bhI viSaya hotA hai| yadi pArthiva Adi ghaTake svarUpa na mAne jAyage to ghaTa padArtha hI siddha na ho sakegA usakA 1 abhAva hI ho jAyagA kyoMki jisakA koI svarUpa nahIM vaha padArtha asat hai usIprakAra AtmA bhI aneka vacana aura vijJAnoMkA Azraya hai isaliye eka AtmAkA aneka svarUpa kahanA ucita hai, bAdhita nahIM / tathA anekazaktipracitatvAt // . // jisa prakAra gho padArthoMko cikanAtA hai khAnevAloMko tRpta karatA hai aura puSTa karatA hai ityAdi hai aneka zaktiyoMkA dhAraka hai tathA jisaprakAra ghaTa jala dhAraNa karanA jala lejAnA Adi aneka zaktiviziSTa hai usIprakAra AtmA bhI dravya kSetra kAla bhAva rUpa kAraNoM ke dvArA aneka prakArakI bhinna bhinna zaktiyoMkI prApti karatA hai isaliye aneka zaktisvarUpa honese vaha aneka sarUpa hai aura bhI yaha bAta hai kivastvaMtarasaMbaMdhAvirbhUtAnekasaMbaMdhirUpatvAt // 8 // 1956 N ISTRITISTORRORISR Page #1173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sarA 2117 eka hI ghaTa kisI padArthase pahile honeke kAraNa pUrva, para honese para, samIpa honese Asanna, nUtana honese navIna, purAnA honese prAcIna, jala Adike dhAraNameM samartha honese samartha, mudra AdikI coTa khAnemeM asamartha honese asamartha, devadatta dvArA banA huvA honeke kAraNa devadacakRta, caitra nAmaka puruSa kA honese caitrasvAmika, saMkhyAkA dhAraka honese eka Adi saMkhyAtmaka, parimANakA dhAraka honese choTA baDA Adi parimANasvarUpa, anya padArthoMse pRthak rahaneke kAraNa pRthaktvasvarUpa, dUsare padArthose | milA huvA honese saMyogasvarUpa aura vibhakta honeke kAraNa vibhAgasvarUpa isarItise jisa prakAra pUrva para Adi aneka. nAmasvarUpa hai kyoMki saMbaMdhI padArtha anaMte mAne haiM tathA bhinna bhinna saMbaMdhI padArthakI | apekSA bhinna bhinna paryAyavAlA hotA hai usIprakAra saMbaMdhIkI apekSA eka bhI AtmA aneka paryAyasvarUpa pariNata honeke kAraNa anekasvarUpa hai isItase dUsarI aneka vastuoM ke saMbaMdhase saMbaMdhIkA aneka Me svarUpa honA bAdhita nhiiN| athavA pudgalAnAmAnaMtyAttattatpudgaladravyamapekSya ekapudgalasthasya tasyaikasyaiva paryAyasyAnyatvabhAvAt // 9 // (pradezinIkA artha tarjanI-aMgUThAke pAsakI uMgalI hai| madhyamAkA artha tarjanIke pAsa kI bIcakI aMgulI hai aura anAmikAkA artha vIcake pAsavAlI athavA kaniSThA jo sabase choTI aMgulI usase | baDIkA nAma hai|) pradezinI aMgulIkA madhyamA aMgulIke bhedape jo bheda hai vaha anAmikAke bhedase nhiiN| nA hai| tathA madhyamA aura anAmikAkI bhI ApasameM samAnatA nahIM kintu bheda hai kyoMki pradezinI aura madhyamAke bhedakA jo kAraNa kahA gayA hai vaha madhyamA aura anAmikAke meda karAnemeM bhI samAna hai | nAlA paraMtu vicAra yahA~para yaha karanA hai ki yaha jo pradezinIkA madhyamAke bhedase arthasatva arthAt bheda hai| ABORA Ananima CS-BAvasamatvAvara - Page #1174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ECORRES RSSPARENDR vaha sarvathA parake nimittase arthAt madhyamAke bhedase hI jAyamAna nahIM hai yadi madhyamAkI sAmarthyase hI pradezinIko choTA mAnA jAyagA to usakI sAmarthya se choTApana zazAke sIMga aura iMdrakI muTThImeM bhI mAnanA paDegA kyoMki svataH choTApana to kisI bhI aMzameM mAnA nahIM gayA sarvathA parAnImattaka hI 8 mAnA hai| madhyamAse sarvathA para jisaprakAra pradezinI hai usaprakAra zazaviSANa aura iMdramuSTi bhI hai isa % lie madhyamAkI apekSA jisaprakAra pradezinImeM hasvatA hai usIprakAra zazAke sIMga aura iMdrakI muTThImeM bhI |6| , ho sakatI hai| yadi kadAcita yaha kahA jAya ki madhyamAkI apekSA pradozanImeM jo isvatA hai vaha svataH hU hai kAraNaka hai paranimicaka nahIM so bhI ayukta hai kyoMki jisa kisI padArtha kI abhivyakti hotI hai vaha hai parakI apekSAse hotI hai svataH kisIkI bhI abhivyakti nahIM ho sakatI / pradezinImeM jo choTApana hai, usakI Abhivyakti madhyamAkI apekSA hai isaliye svayaM bhI kisI padArthakI utpaci vA abhivyakti nahIM siddha ho sakatI kiMtu yaha dravya anaMtaparyAya svarUpa hai / jaisa sahakArI kAraNa milate jAte haiM unake anusAra vaise hI vaise svarUpoMko yaha dhAraNa karatA calA jAtA hai isalie yahI nizcita bAta hai ki DU padArthako prakaTatA na to svayaMkAraNaka hai aura na paranimicaka hai kiMtu kathaMcit svataH aura kathaMcit parataH hai / isarItise jisaprakAra eka bhI pudala dravya bhinna bhinna sahakArI kAraNoM kI apekSA anaMtaparyAya svarUpa ho jAtA hai usIprakAra eka bhI. AtmA karma aura nokarmake viSayabhUta padArthoMke bhinna saMbaMghoMse haiM jAyamAna jIvasthAna, guNasthAna, mArgaNAsthAna rUpa apane 'bhedoMse anaMta paryAyasvarUpa hai aura bhI yaha bAta hai 2110 anyApekSAbhivyaMgyAnekarUpotkarSApakarSapariNataguNasaMbaMdhitvAt // 10 // / me Page #1175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FASANSAR adhyAya pApA jisa prakAra eka hI ghaTa eka do tIna cAra saMkhyAta asaMkhyAta aMnata avasthA svarUpa kabhI Adhika to kabhI hIna aise rUpa rasa Adi pariNAmoMkA dhAraka jo vipakSI dravya usakI apekSArUpa sahakArI kAraNoMse utpanna honevAle nIla nIlatara (usase Adhika nIla) naulatama (usase bhI adhika nIla) Adi hai nijI anaMta pariNAmasvarUpa hai usIprakAra eka bhI jIva paradravyoMke saMbaMdhase jAyamAna, tItra, tIvratara | Adi vizeSa avasthAsvarUpa krodha mAna Adi kaSAyoMke anaMta avibhAga pratichedasvarUpa pariNata | | hone ke kAraNa anekasvarUpa hai| aura bhI yaha bAta hai atItAnAgatavartamAnakAlasaMbaMdhitvAt // 14 // koI eka padArtha naSTa hogayA hai aura usakI utpaci honevAlI hai vahAMpara samudAya vA avayavake nAzako viSaya karanevAlA bhUtakAla hai kyoMki padArthakA nAza bhUtakAlameM huA hai / utpaci aura use | jAnanekI saMbhAvanAko viSaya karanevAlA bhaviSyat kAla hai aura usa kAryakI utpacikeliye jo avi| rAma rUpase prayatna cala rahA hai vaha viSaya vartamAna kAlakA hai isarItise jisaprakAra miTTI Adi dravya bhUta, zabhaviSyata, vartamAna tIno kAloMmeM bhinna bhinna svarUpa honese bheda svarUpa dIkha paDatI hai| yadi yahAMpara bhUta bhaviSyat kAlako na mAnakara kevala vartamAna kAla hI mAnA jAyagA to jisaprakAra vAMjha ke putrakI hai| yuvAvasthA bAdhita hai kyoMki jaba putra hI nahIM taba usakI yuvAvasthA saMbhavita nahIM ho sakatI usI prakAra vartamAna kAlakA bhI abhAva mAnanA hogA kyoMki bhUta aura bhaviSyat kAlake abhAvameM vartamAna hai kAlakI avadhikA bhI sadbhAva nahIM ho sakatA isaliye bhUta bhaviSyat kAlake abhAvameM vartamAna kAlakI sacA siddha nahIM ho sakatI usIprakAra jIva bhI anAdi bhUta kAlake saMbaMdhase jAyamAna, bhaviSyat 145 SUBBABBASIRABARI BRUAECHBABASSAD A BASAHE Page #1176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya HABARRIORSRAJMACREASONSTRO hai anaMta kAlake saMbaMdhase jAyamAna aura vartamAna kAlake saMbaMdhase jAyamAna tathA jinakA bheda arthaparyAya aura vyaMjanaparyAyake bhedase do prakArakA mAnA gayA hai aisI anaMta paryAyoMke saMbaMdhase anaMta svarUpa hai hai isarItise sahakArikAraNa paryAyoMkI apekSA eka bhI padArtha aneka vA anaMta svarUpa ho sakatA hai koI hai 8 doSa nhiiN| aura bhI yaha bAta hai utpAdavyayadhrauvyayuktatvAt // 12 // ___ anaMta kAla vA ekakAlameM utpAda Adi anaMta haiN| jisa taraha dravyakI apekSA ghaTa eka kAlameM 4 hU~ pRthivI rUpase utpanna hotA hai jalarUpase nahIM / deza (kSetra) kI apekSA isa dezameM utpanna hotA hai pATa: liputra paTanAke pradezameM nahIM / kAlakI apekSA vartamAnakAlameM utpanna hotA hai bhUta aura bhaviSyat kAlameM hU~ hai nhiiN| bhAvakI apekSA mahAna rUpase utpanna hotA hai alparUpase nhiiN| ye jo dravya kSetra AdikI apekSA haiM utpAda kahe gaye haiM unameM pratyeka utpAdakA anya utpAdoMse bheda hai jaise samAnajAtIya eka ghaTakI meM miTTIse bhinna miTTIse bane anya aneka ghaToMke utpAdoMse tathA miTTIkI apekSA kiMcit vijAtIya 4 suvarNamayI anya aneka ghaToMke utpAdoMme tathA atyaMta vijAtIya paTa Adi anaMta mUrtika amUrtika dUsare dUsare dravyoMmeM prApta utpAdoMse bheda kiyA jAya to usa utpAdake utane hI arthAt anaMta bheda hojAte haiM bhAvArtha-sajAtIya ghaTa jitane hoMge aura dravya AdikI apekSA jitane unake utpAda hoMge sava liye jAyage hai isIprakAra kucha vijAtIya sone Adike ghaTa aura marvathAvijAtIya paTa Adi padArthoM ke utpAdoM kI bhI avasthA 1-pradezavatva guNake sivAya anya samasta guNoM ke vikArako arthaparyAya kahate haiN| pradezavatva guNake vikArako vyaMjana paryAya kahate haiN| SELFISTERESCORRISHTRAGINISTRIORS-SERSKARAN Page #1177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya SECAURBASHREEMEGESABGURGEOCTOBP samajha lenI cAhiye isa rItise.eka bhI,utpAda dravya kSetra AdikI apekSA anaMtarUpa ho jAtA hai| yadi ina utpAdoMko bhinna bhinna na mAnA jAyagA to saba eka ho jAyage isa rItise ghaTakA utpAda aura paTakA utpAda donoMko eka kahanA hogaa| tathA ___usasamaya taka jo utpanna nahIM huvA hai aise dravyake utpAdameM jo Urdhva adhaH tirachApana aMtarita hai (DhakAhuvA) anaMtarita (khulA huvA ) ekAMtara Adi (eka Adise DhakA huvA) pUrva dizA pazcima dizA uttara dizA dakkhina dizA, mahattva alpatva Adi, guNoMke bheda rUpa Adi guNoMke adhika hIna svarUpa anaMta bheda, tIna loka tIna kAla viSaya saMbaMdhI bheda sahakArI kAraNa paDate haiM ve aneka haiM evaM unakI apekSA utpAda bhI aneka haiN| tathAhI aneka avayavasvarUpa jo skaMdha aura pradezoMke bheda unakI samAnatA aura viSamatAse aneka utpAda | aa hote haiM isalie dravya AdikI apekSA eka bhI utpAda anekasvarUpa hai / tathA jala AdikA dhAraNa karanA lAnA denA rakhanA bhaya harSa zoka paritApa aura bhedakA utpanna karanA ityAdi apanI kAryakI hai| siddhikelie aneka utpAda hote haiM isalie dravya Adiko apekSA eka bhI utpAda anekasvarUpa hai| nathA-1 jisa kAla meM utpAda ho rahA hai usI kAlameM jitane utpAda heM utane hI unake pratipakSasvarUpa vinAza haiM arthAta jaba upapAda anekasvarUpa haiM taba unake vinAza bhI anekasvarUpa haiM kyoMki yaha niyama hai ki | jisakA pahile nAza nahIM huA hai usakI Age utpatti nahIM ho sakatI kiMtu jisakA vinAza hai usIkI | | utpatti hai isalie upapAdoMkI jitanI saMkhyA hogI vinAzoMkI bhI utanI hI saMkhyA hogii| tathA upa-14|1151 pAda aura vinAzoMkI pratipakSI sthiti bhI utanI hI hai arthAt jisamakAra upapAda aura vinAza aneka AAAAASPADOLESALEX Page #1178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya * FARRORNERBALASASI- hai usaprakAra sthiti bhI aneka prakArakI hai kyoMki sthiti jisako ki nauvya kahate haiM upapAda aura vinAzakI AdhAra hai| yadi sthitiko koI padArtha na mAnA jAyagA to jisaprakAra bAMjhake putrakA honA saMsArameM asaMbhava hai usIprakAra sthitike abhAvameM utpAda aura vyayakA honA bhI asaMbhava hai evaM sthiti ke abhAvameM upapAda aura vyayake abhAva honepara samasta padArthoM kA hI abhAva ho jAyagA koI bhI padArtha kI |siddha na ho skegaa| tathA yadi sthiti padArtha nahIM mAnA jAyagA to 'ghaTa utpadyate' ghaTa utpanna hotA hai jisasamaya yahI varta. mAna kAlakA prayoga hai usasamaya ghaTa tayAra nahIM hai tathA yahAMpara pahile vA pIche nayAra hone yogya bhAvakA kathana kiyA gayA hai isalie ghaTakA abhAva hI kahanA paDegA arthAt 'ghaTa utpanna hotA hai jisa samaya yaha kahA jAtA hai usasamaya ghaTa to vidyamAna hai nahIM, yadi sthiti padArtha mAnA hI na jaaygaa| to ghaTakA abhAva hI ho jaaygaa| tathA yadi utpacike anaMtara vinAza mAnA jAyagA arthAt 'jo utpatti hai vahI vinAza hai' isa siddhAMtake anusAra utpati aura vinAzakA eka kAla nahIM mAnA jAyagA to + satasvarUpa avasthAkA kahanevAlA koI zabda to hogA nahIM kyoMki utpAdameM bhI abhAva kahA jAyagA hai aura vinAzameM bhI abhAva kahA jAyagA isarItise bhAva padArtha hIna bana sakegA kyoMki padArthako | utpAda vyaya aura dhauvyasvarUpa mAnA hai evaM jaba padArtha hI siddha na ho sakegA taba padArthoM ke AdhIna jo saMsArakA vyavahAra hai vaha bhI ruka jAyagA tathA aura bhI yaha bAta hai ki 1-sthiti bhI utpAda vyayake samAna ekapakSIya hai vaha paryAya utpAda vyayake sAtha hI hotA hai tIno paryAyeM savaguNakI haiM isaliye jaba utpAda aura vyayameM bheda hai sthitimeM bhI avazya mAnanA pddegaa| SARICIRCTCReleSCARRIERIES A RE Page #1179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ parA pApA RRIERSPEASAEEMBER bIja-kAraNake abhAvameM usake Azraya rahanevAlA koI kArya siddha nahIM hotA / utpAda aura vyaya kI kAraNa sthiti hai jaba sthitikA hI abhAva ho jAyagA taba utpAda aura vyaya bhI na siddha ho skeNge| isarItise sthitike abhAvameM utpAda aura vyaya donoMkA bhI abhAva ho jAyagA kyoMki inakA vAcaka ||6| koI zabda. hI na hogA isalie utpAda aura vinAzakI rakSAkelie sthiti padArtha mAnanA. atyAvazyaka || hai isarItise utpadyamAnatA (utpAda) utpannatA (sthiti) aura vinAza ye tInoM hI avasthA svIkAra karanI hoMgI isataraha jisaprakAra eka hI utpAda sajAtIya vijAtIya utpAdoMkI apekSA anaMta svarUpa hai usIprakAra eka bhI AtmA dravyArthika aura paryAyArthika nayake viSayabhUta sAmAnya vizeSarUpa anaMta zaktikI apekSAse Arpita sthiti utpAda aura vinAzarUpa anaMta zaktisvarUpa honese anekarUpa hai / tathA aura bhI yaha bAta hai ___ anvayavyatirekAtmakatvAJca // 13 // . jisaprakAra eka hI ghaTa sattva acatanatvarUpa anvaya aura navInata prAcInatvarUpa vyatireka isa. prakAra anvaya vyatirekarUpa svarUpakI apekSA aneka hai arthAt eka hI ghaTa sat acetana navIna aura prAcIna Adi anekasvarUpa kahA jAtA hai usIprakAra eka bhI AtmA anvaya aura vyatirekasvarUpakI apekSA aneka prakArakI hai| kauna dharma anvayasvarUpa kahe jAte haiM aura kauna dharma vyatirekasvarUpa kahe jAte haiM.? isakA khulAsA isaprakAra hai buddhi (jJAna) AbhidhAna (zabda) aura anukUla pravRcirUpa liMgoMse jinakA anumAna hotA hai ||1153 kA arthAt jinakA jJAna hotA hai jinakI saMjJA hai aura jinameM ThIka ThIka pravRtti hotI hai tathA jinakA AGAR- SE-%A4%Boss Page #1180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maNyAca HeadSGARDENDRA-ALIGEDROty kabhI bhI vinAza nahIM hotA aise svAtmasvarUpa astitva Atmatva jJAtRta dRSTTatva kartRtva bhoktRtva amUrtatva asaMkhyAtapradezatva avagAhanatva AtasUkSmatva agurulaghutva ahetukatva anAdisaMbaMdhitva UdhrvagatisvabhAva Adika anvayI guNa haiN| tathA jo jJAna vacana aura bhedarUpa anumAnase jAne jAte haiM jo paraspara bhinna hai evaM utpaci sthiti vipariNAma vRddhi hAsa aura vinAzarUpa dharmasvarUpa haiM aise gati iMdriya kAya yoga tu veda kaSAya jJAna saMyama darzana lezyA aura samyaktva Adi vyatirekI guNa haiN| tasya zabdenAbhidhAnaM kramayogapadyAbhyAM // 14 // ___ usa aneka svarUpa eka jIvakI pratIti karAnevAlA zabdaprayoga do prakArakA hai eka kama dUsarA ma yogapadya arthAt usa AtmAkI pratIti yA to samudAyasvarUpa vAcyako kahanevAle zabda prayogase hotI OM hai yA krama kUmase eka eka dharmake pratipAdana karanerUpa zabda prayogase hotI hai| kiMtu usa aneka svarUpa ra jIvako pratipAdana karanevAlA tIsarA zabda nahIM hai| teca kAlAdibhirbhedAbhedArpaNAt // 15 // ve donoM krama aura yogapadya kAla AtmarUpa Adike sAtha bheda aura abheda vivakSAse hote haiN| hai khulAsA tAtparya yaha hai ki-Age kahe jAnegale kAla AtmarUpa Adise jisa samaya vastuke Astatva hai Adi dhA~kI bheda vivakSA hai vahAMpara kisI eka zabdameM aneka arthoke pratipAdana karanekI zakti na hone ke kAraNa krama mAnA hai arthAt bhedavivakSA rahanepara vahAMpara vastu ke aneka dharmoM kA jJAna kramase hI ___* jo guNa sadA nityarUpase AtmAke sAtha rahate haiM unheM anvayI guNa kahate haiN| tathA jo kAlAMtarameM naSTa ho jAte haiM aise hai jo paryAya dhame haiM unheM vyatirekI dharma kahate haiN| ina dhAkI vivakSAse AtmAmeM anekapanA AtA hai| SSPOPSISEASSISTREPORTEREST 55 Page #1181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ H bhASA | hotA hai kiMtu jisa samaya kAla Adise abheda vivakSA hai ve saba dharma eka vastu svarUpa hI mAne jAte haiM sthA usa samaya aneka dharmoM kA eka svarUpa ho jAneke kAraNa eka koI svarUpa vAcaka zabda usa aneka dharmA | tmaka vastukA pratipAdana kara sakatA hai isalie vahAMpara yogapadya hai arthAt kisI ekasvarUpavAcaka zabda 1155dvArA tAdAmyasaMbaMdha honese eka samayameM hI usa aneka dharmasvarUpa vastukA pratipAdana ho jAtA hai| tatra yadA yogapadyaM tadA sklaadeshH|| 16 // jisasamaya aneka dharma svarUpa vastukA pratipAdana karate samaya yogapadya hai arthAt aneka dharmasvarUpa vastukA eka samayameM eka sAtha pratipAdana kiyA jAtA hai usa samaya sakalAdeza kahA jAtA hai aura vahI pramANakA viSaya hai / kyoMki 'sakalAdezaH pramANAdhInaH' arthAt sakalAdeza pramANa jJAnakA viSaya khaa| jAtA hai, aisA Agamavacana hai / tathA ___ yadA tu kramastadA viklaadeshH|| 17 // ' jisasamaya krama rahatA hai arthAt aneka dharmasvarUpa vastuke dharmIkA kramase pratipAdana rahatA hai vahAM vikalAdeza kahA jAtA hai evaM yahI vikalAdeza nayakA viSaya hai| kyoMki 'vikalAdezo nyaadhiinH'| arthAt vikalAdeza nayajJAnakA viSaya kahA jAtA hai, aisA AgamakA vacana hai| vizeSa-sakalAdezaH pramANAdhInaH, vikalAdezo nayAdhInaH, yaha jo sakalAdeza aura vikalAdeza ke pAribhASika artha kie gaye haiM unakA yadi yahaoNpara koI aisA artha kare ki-'anekadharmAtmakavastuviSayakabodhajanakavAkyatvaM' arthAt Astitva Adi aneka dharmasvarUpa vastukAjanAnevAlA vAkya sakalAdeza hai, tathA 'ekadharmAtmakaviSayabodhajanakavAkyatvaM vikalAdezatvaM' arthAt eka dharmasvarUpa vastuko 1155 DONESIAnanyasalalalalalalalalalala unakAyamaR URS - - Page #1182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ PACASSANBHAS haiM janAnevAlA vAkya vikalAdeza hai, to vaha ThIka na hogA kyoMki 'svAdastyeva jIva" ityAdi sAta pramANa vAkya aura sAta naya vAkya mAne haiM yadi astitva Adi aneka dharmasvarUpa vastuko janAnevAlA sakalA deza mAnA jAyagA to syAdasti nAsti ca jIvaH, syAdasticAvaktavyazca, syAnAsti cAvaktavyazca aura 2 syAdakhinAsticAvaktavyazca isaprakAra ye tIsarI, pAMcavIM, chaThI aura sAtavI cAra bhaMgI hI pramANa | vAkya kahI jAsakeMgI kyoMki tIsarI bhaMgI Atitva nAstitvAtmaka, pAMcavIM bhaMgI Astitva avaktavyA smaka, chaThI bhaMgI nAstitva avaktavyAtmaka evaM sAtavIM bhaMgI astitva nAstitva aura avaktavyAtmaka' honese aneka dharmAtmaka haiM kiMtu sthAdastyeva jIvaH, syAnAstyeva jIvaH, syAdavaktavyazca, ye tIna bhaMgA arthAt pahilI dUsarI aura cauthI bhaMgI-pramANa vAkya nahIM kahI jAsakegI kyoMki pahilI bhaMgI kevala I AstitvAtmaka, dusarI nAstitvAtmaka aura tIsarI avaktavyAtmaka hai| tInoMmeMse koI bhI aneka dharmasvarUpa nahIM isarItise sAtoM bhaMgoMko jo AgamameM pramANavAkya kahA gayA hai, vaha mithyA ThaharegA tathA yadi eka dharmasvarUpa vastuko janAnevAlA vAkya vikalAdeza mAnA jAyagA to syAdastyeva jIvaH, 7 syAnAstyeva jIvaH, syAdavaktavyazca ina tIna hI bhaMgoMko nayavAkya kahA jAyagA kyoMka ye tInoM bhaMga eka eka dharmasvarUpa haiM kiMtu syAdastinAsti ca ityAdi jo tIsarI, pAMcavIM, chaThI, sAtavI, bhaMgI kahI hai hU~ ve nayabhaMgI na kahI jAyagI kyoMki ye aneka vauko viSaya karanevAlI bhaMgI haiM paraMtu AgamameM sAtoM hai bhaMgoMko nayavAkya mAnA hai isaliye vaha mithyA tthhregii| yadi kadAcit yaha kahA jAya ki-. 'dha viSayaka dharmiviSayakavodhajanakavAkyatvaM sakalAdezatvaM' arthAt vizeSaNabhUta dharmako choDakara kevala dharmI vastuko jAnanevAlA vAkya sakalAdeza hai aura dharmIko viSaya na kara kevala dharma-vizeSaNako O RDINECRACROPORN Page #1183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bhASA AAMSABHARASHTRA viSaya karanevAlA vAkya vikalAdeza hai, yaha hama sakalAdeza vikalAdezakA lakSaNa mAneMge ? vaha bhI ThIka nahIM, kyoMki astitva Adi kisI bhI dharmake vinA dharmIkA jJAna nahIM hotA arthAt kisI na kisI dharmasahita hI dharmIkA zAbdabodha bhAna hotA hai, dharmarahita dharmImAtrakA nahIM, isaliye dharmoMke binA kevala dharmIko viSaya karanevAlA vAkya kabhI sakalAdeza nahIM kahA jA sakatA tathA astitva Adi dharmoM ke AdhAra svarUpadharmIkA binA ullekha kiye kevala dharmakA jJAna honA bAdhita hai arthAt apane AdhAra 18 ra svarUpa dharmIke sAtha sAthahI dharmoMkA jJAna ho sakatA hai / isa liye sakalAdeza aura vikalAdezake jo ye lakSaNa kiye gaye haiM ve bhI ThIka nhiiN| yadi yahAMpara zaMkA kI jAya ki* 'syAjIva eva' arthAt kathaMcit jIva hai, isa vAkyameM kisI bhI Astitva Adi dharmakA ullekha na kara kevala jIva rUpa dharmIkA hI ullekha kiyA hai isa liye yaha kevala dharmIko viSaya karanevAlA vAkya S! hai tathA 'syAdastyeva' arthAt kathaMcit hai, yahA~para kisI bhI dharmIko na kahakara kevala astitva arthakA hI 3 || ullekha kiyA gayA hai isaliye yaha kevala astitva dharmakA kahanevAlA vAkya hai 'isarItise jaba kevala ||5| dharmIko viSayakaranevAle aura dharmako viSaya karanevAle vAkyakA asaMbhava nahIM taba Upara jo sakalA- // 6] deza aura vikalAdezake lakSaNa kahe gaye hai ve yathArtha haiM? so ThIka nhiiN| 'sthAjIva eva' yaha vAkya kevala jIvarUpa dharmIkA bodhaka nahIM kiMtu jIvatvarUpa dharmaviziSTa jIvarUpa dharmIkA bodhaka hai tathA syAdaratyeva yaha vAkya bhI kevala astitvarUpa dharmakA bodhaka nahIM kiMtu kisI dharmIko apanA AdhAra mAnakara usa sahita astitva dharmakA bodhaka hai isarItise jaba kevala dharmibodhaka vA kevala dharmabodhaka vAkyoMkA honA hI asaMbhava hai taba uparyukta sakalAdeza aura vikalAdezake lakSaNa yathArtha nahIM ho 1157 sakate / yadi yahAM phira yaha zaMkA kI jAya ki eRAEBASEASASARASTROPRABASASREP 146 / Page #1184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ FABLASTRASTRORSCRecipe MER . . jaba yaha niyama hai ki.jahA~para dharmIkA jJAna hogA vahAM dharmaviziSTa dharmIhIkA jJAna hogA aura jahAM hai adhyAya para dharmakA jJAna hogA vahA~para dharmIviziSTa hI dharmakA jJAna hogA kiMtu kevala dharmI aura kevala dharmakA to jJAna hogA nahIM phira dravya aura bhAva arthAt dharmako jo bhinna bhinna mAnA jAtA hai aba unakA vibhAga na ho skegaa| so ThIka nahIM jahA~para mukhyarUpase dravyako kahanevAlA zabda hogA vahAM dravya zabda kahA 8 jAyagA jisataraha jIva zabda, kyoMki jIva zabda jIva rUpa dravyako mukhya rUpase kahatA hai aura jIvatva rUpa dharmako gauNarUpase kahatA hai tathA jahAMpara mukhyarUpase dharmakA kahanevAlAzabda ho vaha bhAva zabda hai jima taraha asti Adi zabda, kyoMki astizabda astitvarUpa dharmako mukhyarUpase kahatA hai aura astitva ke AdhAra dharmIko gauNarUpase kahatA hai| isa rItise mukhya aura gauNa apekSA dravya aura bhAvakA vibhAga asaMbhava nhiiN| koI koI mahAnubhAva pAcako'yaM' yaha puruSa rasoiyA hai, ise dravyavAcaka zabda kahate haiM aura 'pAcakatvamasya' isakA pAcakapanA,ise bhAvavAcaka zabda mAnate haiM, isatise dravya aura bhAvakI bhinnatA kahate haiM paraMtu vaha ThIka nahIM / jahA~para pAcaka zabdakA prayoga hai vahAMpara pAcakatvaviziSTa hI pAcaka puruSakA grahaNa hai tathA jahAM para pAcakatva zabdakA ullekha hai vahAMpara bhI pAcakatvake AdhAra viziSTa arthAt hai pAcakasahita hI pAcakatvakA grahaNa hai isatise jaba yaha niyama hai ki jahAMpara pAcaka zabdakA prayoga hai hogA vahAM pAcakatvaviziSTa hI pAcaka zabdakA prayoga hogA tathA jahAMpara pAcakatvakA prayoga hogA vahAM para pAcakaviziSTa hI pAcakatvakA prayoga hogA taba kevala pAcaka zabdakA dravya zabda aura kevala pAcakatvako bhAva zabda mAnakara dravya aura bhAvakA vibhAga mAnanA vyartha hai| SCIETRIBENGASMISTRICISTORIES MEECHCEC Page #1185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ GAURBASHREECLEGEleKEDARLABORATOR kinhIM kinhIM manuSyoMkA kahanA hai ki 'syAdastyeva jIvaH' ityAdi jo sAta bhaMga haiM unameM pratyeka ||6|| adhyAya | bhaMga vikalAdeza hai aura jisasamaya sAto bhaMga samudita ho jAte haiM usasamaya ve sakalAdeza kahe jAte haiM | hai paraMtu yaha bhI ThIka nhiiN| kyoMki vahAMpara yaha zaMkA hotI hai ki syAdastyeva jIvaH' ityAdi haraeka vAkya | vikalAdeza kyoM hai ? yadi yahA~para yaha uttara diyA jAya ki vaha haraeka vAkya samasta arthakA pratipAdana | nahIM karatA kita mile hae sAto hI vAkya samasta arthakA pratipAdana karate haiM isalie pratyeka vAkyakA vikalAdeza kahA jAtA hai ? mo ThIka nhiiN| syAdastyeva jIvaH' ityAdi sAto vAkya bhI yadi mila jAya to bhI samasta arthakA pratipAdana nahIM ho sakatA kyoMki 'svAdastyeva jIvaH' ityAdi sAto vAkya astitva & viziSTa jIvakA hI pratipAdana kara sakate haiM samasta dharmaviziSTa samasta padArthoM kA nahIM kiMtu samasta bhuta|| jJAnameM hI samasta artha pratipAdana karanekI sAmarthya hai isalie sAto vAkyoMmeM pratyeka vAkya vikalAdeza hai aura milakara sAto vAkya sakalAdeza hai yaha bhI sakalAdeza vikalAdezakA artha ayukta hai / tathA isIprakAra bahutase loga jo yaha kahate haiM ki sakala arthakA pratipAdana karaneke kAraNa milehue sAto vAkya sakalAdeza haiM, vaha bhI ThIka nhiiN| kyoMki milehae sAto vAkya samasta arthake pratipAdaka nahIM ho sakate / jisasamaya astitva dharmakI saptabhaMgI calAI jAyagI usasamaya usase astitvaviziSTa padArthakA hI pratipAdana hogA ekatva anekatva nityatva anityatva Adi arthoM kA pratipAdana nahIM ho | sakatA isalie samasta arthake pratipAdaka honeke kAraNa sAto vAkya sakalAdeza hai yaha bhI sakalAdezakA // artha ThIka nhiiN| isarItise Upara jo sakalAdeza vikalAdezake artha kahe gaye haiM ve saba ThIka nahIM / aba ||8|| vArtikakAra sakalAdezakA spaSTIkaraNa karate haiM 1 sptbhNgiitrNginnii| KERI-NCREASIRAMPIECCASIONARIES Page #1186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ COM ORDPORNERA RIESREADRDAUN '. ekaguNamukhenAzeSavasturUpasaMmahAtsakalAdezaH // 18 // 5 vastuke kisI eka guNadvArA usa vastuke samasta svarUpakA grahaNa kara lenA sakalAdeza kahA jAtA hai| isakA khulAsA artha yaha haira binA kisI guNasvarUpake ullekha kie guNI padArthakA jJAna nahIM hotA, yaha niyama hai isalie jahAM ra para jisasamaya koI Abhinna vastu kisI eka guNarUpase kahI jAtI hai vahAMpara sakalAdeza hotA hai jima va taraha eka jIva padArtha astitva Adi anaMte guNoMkA piMDa hai / vaha jahA~para astitva Adi guNoM se ra kisI eka guNake dvArA abhedasaMbaMdha vA abheda upacAse niraMza samasta kahA jAtA hai aura jIva aura 13 guNoM meM vibhAga karanevAle anya kisI guNakI vivakSA nahIM rahatI vahAMpara vaha jIva sakalAdeza-pramANakA viSaya hotA hai yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki abheda saMbaMdha aura abheda upacArako vyavasthA kisaprakAra para hai ? usakA samAdhAna yaha hai kiMa jahA~para dravyArthika nayakA Azraya liyA jAtA hai vahAMpara abhedavRci hai kyoMki Astita Adi guNa jIva Adi dravya se bhinna nahIM tathA jahAMpara paryAyAthika nayakI vivakSA kI jAtI hai vahA~para yadyapi hai paryAyArthika nayase guNa guNIkA ApasameM bheda hai parantu una donoMko 'eka' aisA upacArase mAnA jAtA hai isaliye vahAMpara abhedopacAra hai| tatrAdezavazAtsaptabhaMgI pratipadaM // 19 // Upara jo sakalAdeza pramANa kahA gayA hai umake rahanepara Adeza arthAt jaisA jaisA prazna hotA hai. 1 ekadharmabodhanamukhena tadAsakAnekAzepadharmAtmAvAstuviSayakavAdhajanakavAkyata sakalAdezatvaM (saptabhaMgItaraMgiNI pRSTha 19) SABONGAMSABHA RGADChoda Page #1187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ abhyAra / yA usake anusAra pratipadArtha prati sapta bhaMgIkA vidhAna mAnA hai| ve sAta bhaMga ye haiM-syAdastyeva jovaH / pApA syAnAstyeva jIvaH 2 syAdavaktavya eva jIvaH 3 syAdasti ca nAsti ca 4 syAdAsta cAvaktavyazca 5 syA nAsti cAvaktavyazca 6 syAdasti nAsti cAvaktavyazca 7 arthAt kathaMcit jIva hai 1 kathaMcit jIva // nahIM hai 2 kathaMcit jIva avaktavya arthAta nahIM kahane yogya hai 3 kathaMcit jIva hai bhI aura nahIM bhI hai kathaMcit jIva hai bhI hai aura avaktavya bhI hai 5 kathaMcit jIva nahIM bhI hai aura avaktavya bhI hai 6 evaM kathaMcit jIva hai bhI nahIM bhI aura avaktavya bhI hai 7 / dUsarI jagaha AgamameM kahA bhI hai pucchAvaNa bhaMgA satteva du saMbhavati jassa jathA / vatthUditaM pauccadi sAmaNNANaM sadA NiyadaM // 1 // pRcchAvazena bhaMgAH saptaiva tu saMbhavaMti yasya thayA / vastUditaM prayunAkta sAmAnyAnAM sadA niyataM // 1 // praznake dvArA sAta hI bhaMga hote haiM. sAmAnyataH jaisA AcAryoMne AgamameM vastukA svarUpa kahA hai / / hai vaisA hI vaha nizcita hai| / Upara jo sAta bhaMga kahe haiM unameM pahilA bhaMga syAdastyeva jIvaH' yaha hai| yahAMpara jIva zabda vizeSya hai isaliye vaha dravyako kahatA hai tathA Asti vizeSaNa hai aura vaha guNako kahatA hai| una donoMkA sAmAnyarUpase vizeSaNa vizeSyabhAva saMbaMdha jatalAnevAlA 'eva' zabda hai| eva zabdake prayogase Astatva guNakA AdhAra hI jIva siddha hogA anya guNoMkA usameM abhAva jAna paDegA isaliye anya guNoMkI bhI usameM satcA batalAneke lie syAt zabdakA prayoga kiyA hai / ' syAt' yaha tiG pratyayAMta sarIkhA jAna paDnevAlA nipAta hai arthAt asa dhAtuse liG pratyaya karanepara bhI 'syAt' rUpa siddha hotA hai paraMtu yahAMpara vaha kriyArUpa nahIM kiMtu usIke samAna avyaya hai| isa syAt zabdake anekAMta vidhi vicAra ASSASSEASESUnalalanagna 1991 Page #1188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAna Adi aneka artha haiM paraMtu yahAM anekAMta arthakI vivakSA hai isaliye yahA~para syAt zabdakA anekAMta artha hI liyA gayA hai / zaMkA yadi syAt zabdakA artha anekAMta mAnA jAyagA to usIse sarvadharmAtmaka padArthakA jJAna ho jAyagA phira syAdatAtyAdi vAkyoM meM Asti Adi padoMkA jo prayoga kiyA hai vaha vyartha hai ? so ThIka nhiiN| * jisa taraha vRkSa zabdake uccAraNase sAmAnyarUpase vRkSoMkA jJAna ho jAtA hai tathApi yaha dhavavRkSa hai yaha khadiravRkSa hai yaha Amra vRkSa hai isaprakAra vizeSarUpame vRkSoMke jJAnakeliye dhana Adi vizeSa vRkSoMkA prati- hai pAdana nirarthaka nahIM usIprakAra anekAMtavAcaka syAt zabdase bhale hI anaMtadharmAtmaka samasta padArthoM kA jJAna ho jAya tathApi yaha vidyavAna hai, yaha AvidyavAna hai, yaha nitya hai, yaha anisa hai ityAdi vizeSa OM rUpase padArthoM ke jAnaneke liye vizeSarUpase Astatva Adi padoMkA ullekha nirarthaka nahIM / athavA nipAta saMjJaka zabdoMko dyotaka (prakaTa karanevAlA) aura vAcaka (kahanevAlA) donoM prakArakA hU~ mAnA hai / 'syAt' yaha bhI nipAta zabda hai isaliye yaha anekAMta arthakA dyotaka hai tathA yaha niyama hai hU~ ki vAcaka zabdoMkA vinAM ullekha kiye dyotaka zabda abhISTa arthakA dyotana karanevAlA nahIM ho sakatA hU~ hai isaliye dyotaka zabdase jina dharmoMkA dyotana kiyA jAya una dharmoMke kahanekeliye dumare dUsare vAcaka hai 0 zabdoMkA prayoga karanA hI par3atA hai| yahAMpara 'syAta' zabdako dyotaka mAnA hai isaliye Astitva Adi 1 dharmoke dyotana karane ke liye Astitva Adi aA~ke vAcaka Astitva Adi anya zabdoMkA prayoga karanA hI pddegaa| yadi yahAMpara yaha kahA jAya kijaba 'syAta' nipAtako dyotaka mAnA jAyagA to kisa zabdase kahe hue anekAMta arthako syAt % 1112 STRICTORROROUNREFRESS RAJASRASARIENCE Page #1189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya GULABIRBALEKASARAMBAR zabda dyotana karegA ? usakA samAdhAna yaha hai ki abheda saMbaMdha vA abheda upacArase jina zabdoMkA prayoga kiyA gayA hai unhIM zabdoMke dUsare dharma vAcya vana jAte haiM arthAt jahA~para abhedasaMbaMdha vA abheda upacArase Astitva zabdakA ullekha kiyA gayA hai usa Astatva zabdakA vAcya jaisA AstitvarUpa artha hai usImakAra nAstitva nityatva Anityatva Adi dharma bhI usake vAcya haiM isarItise abhedasaMbaMdha vA abhedopacArase jina zabdoMkA prayoga kiyA gayA hai ve hI zabda syAt zabdase dyotana kiye gaye ane. kAMta arthake vAcaka haiM / yaha yahA~para 'syAdastyeva jIvaH' isa vAkyako mukhyakara kathana kiyA gayA hai| imIprakAra 'syAnitya eva jIvaH syAdeka eva jIvaH' ityAdi vAkyoM meM bhI arthakI kalpanA kara lenI | hI caahiye| zaMkA eka dharmake dvArA samastavastuke svarUpakA grahaNa karanA sakalAdeza hai, yadi sakalAdezakA yaha lakSaNa kiyA jAyagA to 'syAdastyeva jIvaH' ityAdi jo sAta vAkya haiM unase syAdastyeva jIvaH' isavAkyake kahanese hI sakalAdeza pramANa ke dvArA jIvameM rahanevAle nAstitva Adi samasta dhokA grahaNa ho jAyagA phira 'syAnnAstyeva jIvaH, syAdavaktavya eva jIvaH' ityAdi uttarake chahoM bhaMgoMkA bhI grahaNa ho jAnepara unakA pratipAdana karanA vyartha hai arthAt 'sthAdastyeva jIvaH' yahI eka bhaMga kahanA cAhiye, sakalAdeza pramANase jIvagata samasta dharmoM kA jJAna ho jAyagA avaziSTa bhaMgoM ke kahanekI koI AvazyatA nahIM ? yaha bhI ThIka nhiiN| kyoMki gauNa aura mukhyarUpase vizeSarUpa arthaka pratipAdana karane ke lie samasta bhaMgoMkA prayoga karanA hI Avazyaka hai isalie samasta bhaMgoMkA prayoga anarthaka nahIM sArthaka hI hai| khulAsA tAtparya isaprakAra hai Page #1190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 4 / SociOROASAREERSOOR . dravyArthikanayakI pradhAnatA aura paryAyArthikanayakI apradhAnatA rahanepara 'svAdastyeva jIvaH' yaha prathama bhaMga hotA hai / paryAyArthikanayakI pradhAnatA aura dravyAthikanayakI apradhAnatAmeM 'sthAnAstyeva jIva' yaha dusarA bhaMga hai / jisa bAtakA zabdake dvArA ullekha kiyA gayA hai vaha bAta pradhAna mAnI jAtI hai hai yaha yahA~para pradhAnatA lI gaI hai tathA jo bAta zabdase nahIM kahI gaI hai kiMtu arthAt jAnI jAtI hai | vaha apradhAna hai yaha yahaoNpara apradhAnatA hai / 'svAdastyeva jIvaH' isa prathama aMgameM astitvakI pradhAnatA hai / | kyoMki yahA~para astitvarUpa arthakA pratipAdana karanevAlA asti zabda hai / . 'syAnnAstyaMva jIvaH' isa hai| dvitIya bhaMgameM bhI nAstitvakI pradhAnatA hai kyoMki nAstitvarUpa arthakA pratipAdana karanevAlA yahAM nAsti zabda hai| tIsare arthAt 'syAdavaktavyo jIvaH' isa bhaMgameM eka sAtha astitva nAstitvarUpa arthakA prati- hU~ pAdana karanevAlA eka zabda nahIM hai isalie vahAMpara donoMkI apradhAnatA hai| cauthe bhaMgameM arthAt 'syAdasti / nAsti ca jIvaH' isa bhaMgameM astitva aura nAstitva donoMkI pradhAnatA hai kyoMki asti zabdase astitva / rUpa artha aura nAsti zabdame nAstitvarUpa artha kahA gayA hai| usIprakAra Ageke bhaMgAmeM bhI samajha 5/ lenA cAhiye / arthAt syAdasti cAvaktavyazca arthAt kathaMcit jIva hai aura kathaMcit avaktavya hai yaha | pAMcavAM bhaMga hai yahAMpara asti zabdakA ullekha hai isalie isakI pradhAnatA hai aura avaktavya zabdakI / apradhAnatA hai kyoMki astitva nAstitvarUpa donoM aau~kA pratipAdana karanevAlA koI eka zabda nahIM / syAnnAsti cAvaktavyazca arthAt kathaMcit jIva nahIM hai aura kathaMcit avaktavya hai yahAMpara nAsti zabdakA / ' | ullekha hai isalie usakI pradhAnatA hai aura avaktavya zabdakI apradhAnatA hai| syAdasti nAstivAvaktavyazca - Rin arthAt kathaMcit jIva hai bhI, nahIM bhI hai aura avaktavya bhI hai yahAM asti aura nAsti zabdakA ullekha : Page #1191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ S adhyAya ||ii hai isalie ye donoM pradhAna haiM aura avaktavya apraghAna hai| aba yahAMpara jo astitvaikAMtavAdI hai arthAt EARNE kevala astitva padArthako hI ekAMtarUpase mAnanevAlA hai usakA kahanA hai ki | 'jIva eva asti' arthAta jIva hI hai, yadi aisA avadhAraNa (niyama vA nizcaya) kiyA jaaygaa| 2155 to ajIvakI nAsti siddha hogI jo ki astitvakAMtasiddhAMtameM aniSTa mAnI hai isaliye ajIvake | nAstitvakI siddhikA prasaMga na ho isa bhayase iSTa avadhAraNakI siddhike liye 'astyeva jIva' (jIva | hai hI) aisA prayoga hI yukta hai / so ThIka nahIM, kyoMki abhiprAyake anukUla zabdameM prApta karAye gaye || avadhAraNakI sAmarthya se jAyamAna 'astyeva jIvaH' isa niyamase jIvakA sarvathA astitva hI siddha hogA | aura jIvako sarvathA astitvarUpase vyApta mAne jAne para pudgala Adi dravyoMkA jo astitva hai usase vyApta | Rall bhI mAnA jAyagA, kyoMki 'astyeva jIva' isa zabdase aisA hI artha upalabdha hotA hai tathA arthake jJAna || honemeM hama zabdako hI pramANa mAnanevAle haiM arthAta zabdase jaisA artha nikalatA hai use hI hama saba jAna sakate haiM isalie astitvaikAMtavAdiyoM dvArA batalAye gaye 'jIva eva Asta' ke avadhAraNArthaka eva 2 zabdase jaba jIva aura pudgalakA eka hI astitva siddha hogA taba donoM eka mAne jAyage jo ki mahAna | aniSTa hogA isaliye astitvaikAMta nahIM mAnA jA sakatA / yadi astitvaikAMtavAdI yahAM para yaha | RANASAMADAAEAR - EARSACASEASABHABAR / jisataraha anityameva kRtakaM' isa sthAnapara anityatvake abhAvameM niyamase kRtakatvakA abhAva hotA hai aisA nizcaya honese jo jo. kRtaka hai vaha vaha anitya hai| yahAMpara sarva prakAra arthAt sAmAnya aura vizeSa svarUpa donoM prakArake anityatvase sarva prakAra arthAt sAmAnya vizeSa donoM svarUpa kRtakatva vyApta 147 Page #1192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ BRE XBREAKISRORE hai nahIM mAnA kiMtu ghaTa paTa ratha AdimeM rahanevAle vizeSa svarUpa anityatvase vyApta na mAnakara anityatva . adhyAya ra sAmAnyase kRtakatva vyApta mAnA hai usItaraha 'astyeva jIvaH' yahAMpara jIvake sAtha astitva sAmAnyakI 9 vyApti he ghaTa paTa AdimeM rahanevAle vizeSa svarUpa astitvakI nahIM isarItise jaba astitva sAmA6 nyase hI jIvakI vyAti hai, pudgalAdigata astitvavizeSase nahIM taba pudgalakA astitva jIvakA astitva 6 nahIM mAnA jAsakatA isaliye Upara jo doSa diyA gayA hai vaha ThIka nahIM ? isakA samAdhAna yaha hai ki jaba astitvaikAMtavAdIne sAmAnya anityarUpase hI anityatva mAnA, vizeSa anityarUpase nahIM taba 'anityameva kRtakaM' yahA~para jo eva zabdakA prayoga avadhAraNArthaka kiyA gayA hai vaha nirarthaka hai kyoM hU~ ki vizeSa anityatva rUpase anityatvakI nivRcikeliye evakArakA prayoga hai so vizeSa anityatva rUpase hai anityatvako AstitvaikAMtavAdI svIkAra hI nahIM karatA phira usakA prayoga vyartha hI hai yadi yahaoNpara hai astitvaikAMtavAdI yaha kahe ki___ hama sarvathA vizeSarUpase AnatyatvakA naSedha nahIM karate kitu svagata arthAt apane svarUpakI apekSA anitya hai hI aisA mAnate haiM ? so bhI ThIka nhiiN| yadi svagatarUpase jo kRtaka hai vaha anisa mAnA jAyagA to paragatarUpase arthAta parapadArthakI apekSA 'Anitya nahIM hai| yaha bhI mAnanA paDegA phira 'anityameva' yahAMpara avadhAraNArthaka eva zabdakA prayoga nirarthaka hI hai arthAta vizeSarUpase ani, tyatvake niSedhake liye evakArakA prayoga thA so parapadArthakI apekSA AnityatvakA niSedha svIkAra karane / para vaha siddha hI ho gayA phira evakArakA prayoga vyartha hI hai / tathA jaba avadhAraNArthaka eva zabdakA / prayoga nahIM kiyA jAyagA taka 'AnityaM kRtakaM aise hI vAkyakA prayoga hogaa| yahAMpara AnityatvakA RECTROCIATERACTERISTORECResortants ORAT Page #1193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ COMHEMA SARASHTRACANCE niyama vA nirdhAraNa to hogA nahIM isalie pakSameM nityatvakA prasaMga rahanese nityatva bhI mAnanA paDegA isIprakAra yadi Astitva sAmAnya se hI jIva mAnA jAyagA aura pudgala AdimeM rahanevAle Astatva vizeSase na mAnA jAyagA taba 'pudgala Adike Astitvase jIvakA Astitva nahIM' isaprakAra kahanevAle | vAdIne hI yaha bAta svIkAra kara lI ki sAmAnya aura vizeSa donoM prakArase astitva siddha hai| dono prakArake Astitva siddha hone Astitva sAmAnyase jIva hai / Astatva vizeSase jIva nahIM hai yaha artha hai ho jAtA hai aura savathA AstitvakI siddhike liye jo 'syAdastyaiva jIva yahA~para avadhAraNArthaka eva || zabdakA prayoga hai vaha nirarthaka Thahara jAtA hai kyoMki AstitvaikAMtavAdIke matakI apekSA sarvathA Astatvake svIkAra kara lenepara yadi nAstitvakA nirodha ho jAya taba to avadhAraNa saphala mAnA jAya paraMtu yahAM para to nAstitva siddha ho cukA isaliye avadhAraNArthaka evakAra vyartha hI hai| tathA yadi evakArakA prayoga na kiyA jAyagA taba anyake AstitvakI to jIvameM nivRtti hogI nahIM isaliye pudgala Adi ke Astitvase bhI jIvakA astitva kahA jAyagA ataH ekAMtavAdIko avadhAraNa avazya mAnanA paDegA / isaprakAra jaba avadhAraNArthaka evakAra mAnaliyA jAyagA taba Upara jo doSa diyA gayA hai IPL vaha phira lAgU ho jAyagA arthAt samasta Astitvase yadi jIvakI vyApti mAnI jAyagI to pudgala | Adike Astitvase bhI usakI vyApti hogI isalie astitvaikAMtavAdIke anusAra sarvathA Astitva || padArtha siddha nahIM ho sktaa| aura bhI yaha bAta hai ki| jo astitva hai vaha svadravya svakSetra svakAla aura svabhAvakI apekSA hotA hai paradravya parakSetra para | kAla aura parabhAvakI apekSA nahIM kyoMki paradravya kSetra Adi vahAM aprastuta haiM vivakSita nhiiN| jisa HAREKALKAS ATEST Page #1194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ASTRO DR taraha ghaTa svadravyakI apekSA pRthivI svarUpase hai / kSetrakI apekSA isasthAnapara hai / kAlakI apekSAvartamAna S kAlameM hai aura bhAvakI apekSA rakta Adi svarUpase hai kiMtu paradravya suvarNa parakSetra anyasthAna AdikI apekSA nahIM hai kyoMki paradravya Adi yahAM aprastuta haiM unakI vivakSA nahIM hai / isarItise jaba paradravya parakSetra parakAla aura parabhAvakI apekSA nAstitva siddha hai taba syAdasti syAnAsti ye donoM hI bhaMga siddha ho gaye kiMtu kevala Astitva hI saMsArameM siddha nhiiN| yadi svadravya AdikI apekSA ghaTa hai paradravya AdikI apekSA nahIM hai, yaha niyama na svIkAra kiyA jAyagA to ghaTa padArtha hI siddha na ho sakegA kyoMki sAmAnyarUpase Astitvake svIkAra karanepara svadravya svakSetra svakAla aura svabhAvakI apekSA to'ghaTa padArtha ho na sakegA kyoMki yaha apekSA vizeSarUpase mAnI gaI hai isaliye jisataraha zazAke sIMgakA honA asaMbhava hai usIprakAra ghaTakA honA bhI asaMbhava hogA tathA ghaTake AstitvameM niyata dravya Adi svarUpako kAraNa na mAnanese ghaTa padArtha to siddha hogA nahIM sAmAnya hI padArtha siddha hogA isa. satise jisaprakAra Anayata dravya Adi svarUpa honese mahAsAmAnya ghaTa nahIM mAnA jAsakatA kyoMki anya siddhAMtameM sAmAnya padArtha bhinna aura dravya (ghaTaghaTAdi) padArtha bhinna mAne haiM, usIprakAra sAmAnya huuN| padArtha bhI ghaTa nahIM ho sakatA / khulAsA isaprakAra hai jisataraha dravyakI apekSA ghaTa pRthivIsvarUpa mAnA jAtA hai usItaraha yadi vaha jala AdisvarUpa bhI mAnA jAyagA to jisaprakAra pRthivI jala agni pavana AdimeM rahaneke kAraNa dravyatva sAmAnya dharma ghaTa nahIM kahA jA sakatA usIprakAra jala AdisvarUpa bhI ghaTa nahIM kahA jA sakegA tathA isa sthAnakI apekSA jisaprakAra ghaTa hai usaprakAra yadi vaha viruddha dizAke aMtameM rahanevAle aMniyata sthAnakI apekSA SCIE REBABABASANG-Sat me UPER Page #1195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ || bhI mAnA jAyagA to jaise viruddha dizAke aMtake aniyata sthAnakA AkAza ghaTa nahIM kahA jAtA vaise pApA || vaha bhI ghaTa nahIM kahA jAyagA tathA jaise vartamAnakAlakI apekSA ghaTa hai vaise yadi atikAlameM rahanevAlI ||| adhyAya zivaka Adi ghaTako paryAya aura bhaviSyatkAlameM honevAlI kapAla Adi paryAyakI apekSA bhI ghaTa 1169 // & mAnA jAyagA to jisaprakAra sarvakAlameM rahanevAlI miTTI ghaTa nahIM kahI jA sakatI usIprakAra trikAla| vartI bhI ghaTa nahIM kahA jA sakatA tathA jisataraha isa deza aura isa kAlake saMbaMdhase ghaTakA hameM pratyakSa | ho rahA hai usataraha atIta anAgata kAla aura anya dezake saMbaMdhase bhI ghaTakA pratyakSa mAnA jAyagA | / to usa atIta anAgata kAla aura anya dezameM rahanevAle ghaTakA bhI hameM pratyakSa honA caahiye| tathA | jisaprakAra isa deza aura isa kAla saMbaMdhI ghaTameM jala AdikA dhAraNa, le AnA aura le jAnA Adi | hotA hai usaprakAra atIta anAgatakAla aura anya dezavartI ghaTase bhI honA cAhiye paraMtu vaisA hotA | nahIM isalie atIta anAgatakAla aura anya dezavartI ghaTa padArtha nahIM kahA jA sktaa| tathA jisa taraha ghaTa nUtanarUpase hai usataraha yadi purAtanarUpa evaM samasta rUpa samasta gaMdha samasta sparza samasta saMkhyA aura samasta AkAra Adi rUpase bhI use mAnA jAyagA to jisaprakAra sarvathA AgAmI kAlameM hone ID vAlA bhavana ghaTa nahIM kahA jAtA usIprakAra purAtana Adi svarUpa bhIghaTa nahIM kahA jA sktaa| tAtparya | yaha hai ki jisaprakAra bhavanaH rUpa rasa gaMdha sparza svarUpa tathA pRthu (vizAla) mahAna (baDA) choTA bharAhuA aura rItAhuA svarUpa hai tathA vaha bhavana kisI bhI vastu vA vastuke kisI dharmase judA nahIM isalie vaha bhavana padArthaH ghaTasvarUpa nahIM hotA usIprakAra purANa evaM samasta rasa gaMdha Adi svarUpa padArtha bhI ghaTa nahIM ho sktaa| tathA isIprakAra DISSSSSURES SHRSHIBIRBElana BARABECEMARA bA1169 Page #1196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __ jisa jIvane manuSyaparyAya prApta kara rakkhI hai vaha nijadravya nijakSetra nijakAla aura nijabhAvakI 5 apekSA hI hai itarathA arthAt paradravya-parakSetra parakAla aura parabhAvakI apekSA nahIM hai yadi manuSyajIvakA. adhyAca hai astitva paradravya AdikI apekSA bhI mAnA jAyagA to manuSya hI nahIM ho sakatA kyoMki niyamita hU dravya kSetra kAla aura bhAvake dvArA to manuSyakA astitva mAnA nahIM jAtA isaliye gadheke sIMgake hai samAna usakA honA asaMbhava hai| yadi aniyamita dravya Adise usakA astitva mAnA jAyagA to hai manuSyake sarvathA na honepara sAmAnya padArtha hI utpanna hogA isaliye jisaprakAra aniyamita dravya Adi hai rUpase honese mahAsAmAnya padArtha; manuSya nahIM kahA jAtA usIprakAra sAmAnya padArtha bhI manuSya nahIM / kahA jaaskegaa| khulAsA isaprakAra hai jisataraha manuSya jIva dravyakI apekSA mAnA jAtA hai usataraha yadi vaha pudgala Adi dravyakI apekSA bhI mAnA jAyagA to jisaprakAra pudgala Adi samasta dravyoMmeM rahanevAlAdravyatva dharma manuSya nahIM kahA % jA sakatA usIprakAra pudgala Adi dravyakI apekSA manuSyapanA bhI nahIM kahA jA sktaa| tathA- cha jisataraha isa sthAnakI apekSA manuSyakA honA mAnA jAtA hai usataraha viruddha dizAke aMtake kisI hai aniyata zAnakI apekSA bhI usakA honA mAnAjAyagA tojisaprakAra viruddha dizAoMke aMtake ani- " yata sthAnameM rahane ke kAraNa AkAza padArtha manuSya nahIM mAnA jAtA usIprakAra viruddha aniyata sthAnameM rahanevAlA bhI padArtha manuSya nahIM kahA jA sktaa| tathA-jisataraha vartamAnakAlakI apekSA manuSyakA astitva hai usataraha yadi atIta aura anAgatakAlakI apekSA bhI usakA astitva mAnA jAyagA to jisaprakAra bhUta bhaviSyat vartamAna tInoM kAloMmeM rahanevAlA jIvatva sAmAnya manuSya nahIM kahA jAtA 1170 BRRORIESIRESHERPORTERRIERRIOR Page #1197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sA 117 SCORPIOUS usIprakAra tInoM kAloMmeM hamezA rahanevAlA padArtha; manuSya nahIM kahA jA sakatA / tathA-trikAlavartI padArthako manuSya mAnA jAyagA to jisataraha 'isa deza aura isa kAlake saMbaMdhakI apekSA manuSya padArtha pratyakSarUpase dIkha paDatA hai usataraha anya deza aura bhUta bhAviSyatkAlakI apekSA bhI manuSya padArtha dIkha paDanA cAhiye paraMtu aisA dIkha nahIM paDatA isalie jisaprakAra isa deza aura vartamAnakAlakI apekSA manuSyakA Astatva hai usaprakAra anya deza evaM bhUta aura bhaviSyatkAlakI apekSA manuSyakA astitva nhiiN| tathA-jisataraha yauvana paryAyakI apekSA manuSyakA astitva hai usataraha yadi vRddhatva paryAya vA anya dravyameM rahanevAle rUpa rasa AdikI apekSA bhI manuSyakA astitva mAnA jAyagA to jisaprakAra sarvathA bhaviSyatkAlameM honeke kAraNa uparyukta bhavana padArtha manuSya nahIM kahA jA sakatA usaprakAra vaha bhI manuSya nahIM ho sakegA isarItise svasacAkI apekSA jIva syAdasti aura parasacAkI apekSA sthAnAsti / hI kahanA paDegA isataraha syAdasti aura sthAnAsti ye do bhaMga svayaMsiddha haiN| tathA yaha bhI bAta hai ki yadi jIva apanemeM parasacAke abhAvakI apekSA na karegA to vaha jIva hI na ho sakegA athavA | sanmAtra hI siddha hogA aura vaha jisaprakAra vizeSarUpase anizcita hone ke kAraNa sAmAnya padArtha jIva nahIM hotA usIprakAra vaha sanmAtra padArtha bhI jIva nahIM ho sakatA tathA jana jIvatvakI siddhimeM khasattAkA honA aura parasacAke abhAvakI apekSA mAnI gaI hai taba yadi usameM svasacAkA pariNAma na mAnA jAyagA to jIva padArtha hI siddha na hogA athavA jIvakA jIvatva bhI siddha na ho sakegA kyoMki svasacArUpa pariNata na honepara kevala parakA abhAvasvarUpa honese AkAzake phUlake samAna usakI nAsti hI mAnanI paDegI isaliye yaha bAta siddha huI ki jisaprakAra AstitvakI svAtmA AstitvasvarUpase hai aura nikaTavarakarAvaREAkasalavAlala ABASANATABA Page #1198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - ARNI nAstitvakI svAtmA nAstitvasvarUpase hai usIprakAra parakA abhAva bhI svasattA pariNatikI apekSA hI hai kiMtu svasattA pariNatikI apekSAke na honepara parakA abhAva siddha nahIM ho sakatA hasarItise syAdasti aura syAnnAsti ye donoM bhaMga svataH siddha haiN| yadi syAdasti aura syAnnAsti donoM bhaMga na mAne hA jaoNyage to vastukA abhAva hI ho jAyagA kyoMki yaha niyama hai ki yadi abhAvako bhAvanirapekSa mAnA , jAyagA to usase bhinna anvaya arthAt bhAvakI upalabdhi to hogI nahIM phira vaha abhAva atyanta zUnya hI vastukA hI pratipAdana karegA tathA yadi bhAvako bhI abhAvanirapekSa mAnAjAyagA to usase bhinna vyatireka arthAt abhAva padArthakI upalabdhi to hogI nahIM phira vaha bhAva samasta vastusvarUpakA pratipAdana kregaa| tathA sarvathA sattArUpase vA sarvAbhAvarUpase koI bhI vastu nahIM ho sakatI evaM sarvasvarUpa vA sarvAbhAvasvarUpa koI bhI vastu nahIM dIkha paDatI / yadi sarvAtmaka vastuko mAnA jAyagA to vaha vastu hI nahIM ho sakatI kyoMki usa prakArakI vastukA honA asaMbhava hai| yadi sarvAbhAvasvarUpa mAnI jAyagI to vaha AkAzake phUlake samAna asaMbhavita kahI jaaygii| paraMtu hAM! yadi vastutvako sarvAtmaka mAnA jAyagA to jisaprakAra zrAvaNavadharma zabdamAtrameM rahane ke kAraNa asAdhAraNa hai isalie kahA jA sakatA hai usIprakAra vastutvadharma bhI vastumAtrameM rahaneke kAraNa asAdhAraNa hai isalie vaha bhI kahA jA sakatA hai isarItise yaha bAta siddha ho cukI ki na sarvathA sattAtmaka padArtha hai aura na sarvathA abhAvAtmaka padArtha hai kiMtu kathaMcit astitvasvarUpa aura kathaMcit nAstitvasvarUpa hai isalie syAdasti aura sthAnAsti ye donoM bhaMga nirvAdha rUpase siddha hai| aura bhI 1172 yaha bAta hai ki Page #1199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAya ta0rA0 bhASA 173 abhAvapanA bhAvasvarUpase vilakSaNa hai aura usameM kisI bhI kriyA aura guNakA nAmoccAraNa nahIM / hotA evaM bhAvapanA abhAva svarUpase vilakSaNa hai aura usameM kriyA aura guNakA nAmoccAraNa hotA hai isa dusarakA apekSA hai to bhI abhAvako apanI siddhimeM // || apane sadbhAva aura bhAvAbhAvako apekSA hai isIprakAra bhAva bhI svasadbhAva aura abhAvAbhAvakI apekSA || siddha hotA hai| yadi kadAcit ekAMtase abhAvakA astitva mAnA jAyagA to sarvAtmarUpase astitvako / 6 siddhi honese nijarUpa sadbhAvakI apekSA mI astitva mAnA jAyagA kyoMki abhAvarUpase nAstitva honA || cAhiye, yadi abhAvarUpase bhI astitva mAnA jAyagA to saba tarahase astitva hI siddha hogA nAstitva hI || nahIM siddha hogA isa rItise jaba bhAva aura abhAva donoM rUpase astitva siddha hogA taba astitvakA sAMkarya honese anizcitapanA honese bhAva aura abhAva donoMmeM ekakI bhI siddhi na honese astitvakA abhAva hai| hI siddha hogaa| yadi kadAcit astitvake mAnane meM doSa dIkha paDaneke kAraNa ekAMta rUpase astitvako na.mAnakara nAstitva mAnA jAyagA to usase jisaprakAra abhAvaH bhAvasvarUpase nahIM hai usaprakAra abhA vasvarUpase bhI nahIM hai yaha kahA jAyagA taba phira abhAvakA abhAvasvarUpa tattva siddha honese tathA bhAvakA 6 virodhI koI bhI abhAva padArtha na siddha honese kevala bhAvasvarUpa bhI padArtha siddha na hogA tathA jipsala|| prakAra ghaTake abhAvakA abhAva ghaTasvarUpa kahA jAtA hai usaprakAra AkAzake phala.Adike abhAvakA | abhAva bhI bhAvasvarUpa hI siddha hogA isaliye AkAzake phUla Adi padArthoMko bhAvasvarUpa hI mAnanA paDegA isarItise jaba ekAMtase abhAvakI nAsti mAnI jAyagI taba samasta saMsAra abhAvasvarUpa hI siddha hogaa| isIprakAra yadi bhAvakA ekAMta rUpase astitva mAnA jAyagA to usameM bhI ekAMta rUpase -SECREENERGREENERAOARSESEGORIERSPES ARENERAGNERAGHORASTRIESGASAVERAGS Page #1200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya PARETAILSIASTISGGESCE abhAvake astitva mAnanemeM jo doSa kaha Aye haiM ve samajha lene cAhiye / arthAt-'ekAMtasvarUpase 5 bhAva astitvasvarUpa hai' yadi yaha mAnA jAyagA to sarvAtmanA astitva svIkAra karanepara nisaprakAra 3 vaha svasvarUpase astitvasvarUpa mAnA jAyagA usaprakAra abhAvasvarUpase bhI astitvasvarUpa mAnanA hai paDegA isarItise bhAva aura abhAva donoMke astitvakA sAMkarya honese asthiratAke kAraNa donoMkA cha hI abhAva ho jAyagA athavA bhAvakA ekAMtase yadi nAstitva mAnA jAyagA to jisaprakAra vaha svasva-hU~ 8 rUpa apane bhAvasvarUpase nahIM hai usaprakAra abhAvasvarUpase bhI usakI nAsti kahI jAyagI isarItise 6 hU~ bhAvake abhAvase evaM abhAvake virodhI bhAvake na rahanese abhAvamAtra hI tattva siddha na hogA isarItise ra bhAva aura abhAvake abhAva honepara sarvathA abhAva hI siddha honese ghaTa paTa Adi bhAva aura ghaTAbhAva paTAbhAva Adi abhAva koI bhI padArtha siddha na hogaa| isaliye sthAdastibhAvaH, sthAnAstibhAvaH, 5 syAdastyabhAvaH,syAnAstyabhAvaH, syAdasti jIvaH, syAnnAsti jIvaH, isataraha kacit astitva nAstitva 6 svarUpa hI tattva mAnanA ucita hai| aba yahAMpara vAdIke abhiprAyako Azrayakara yaha kahanA hai ki isaprakAra uparyukta rItise jaba AtmA aura ghaTa paTa Adi padArthoMkI siddhi meM bhAva aura abhAva donoMkI ApasameM apekSA siddha hai arthAt binA donoMkI ApasameM apekSA kisI bhI vastukI hai siddhi nahIM ho sakatI taba arthase aura prakaraNase ghaTameM nahIM rahanevAlI jo paTakI sacA hai usakA niSedha ghaTameM karanA vyartha hai kyoMki vinA usa bhAvakI apekSA kiye ghaTa padArtha siddha nahIM ho sktaa| arthAt / ghaTameM paTakI sattAkA niSedha nahIM karane para bhI sutarAM siddha ho jAyagA phira jo niSedha kiyA jAtA hai hu vaha vyartha hai / so ThIka nhiiN| yadi ghaTameM paTAdikI sacAkA niSedha na kiyA jAyagA to sAmAnyarUpase SRIECCORREARESCARSANERRERSISTERRIECRETRESCORE Page #1201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ D CASE % tarA0 bhASA 1975 SHUGER-78ASALASAREEREADARSHA | jisaprakAra ghaTa padArtha hai usIprakAra paTa Adi bhI padArtha hai isaliye paTa Adike astitvakI ghaTameM / prApti anivArya hogI isaliye usakI nivRcike liye ghaTameM viziSTa padArthapanA mAnA gayA haiM ataH / padArtha sAmAnyakI sAmarthya se prApta paTa AdikI sacArUpa jo arthasvarUpa hai usake niSedha karanese ghaTakA vAstavika svarUpa labdha hotA hai, yadi ghaTako viziSTa padArtha na mAnA jAyagA aura paTa AdikI sacAkA niSedha na kiyA jAyagA to vaha ghaTarUpa artha hI nahIM kahA jAyagA athavA usakI paTa Adi padArthoMke Baa svarUpase to judAI hogI nahIM phira paTa Adi viparIta padArtha svarUpa hI kahA jAyagA isaliye paTa | Adi padArthoM kI sacAke niSedhake liye ghaTako viziSTa padArtha mAnanA hI atyAvazyaka hai / arthAt jaise ghaTameM padArthatva aura sattva hai usIprakAra ve dharma paTameM bhI haiM isaliye vinA paTake dharnAkA niSedha kiye ghaMTa paTasvarUpa hI tthhregaa| tathA- jo paTa Adi svarUpase ghaTakA abhAva kahA gayA hai vaha abhAva bhI ghaTakA hI dharma hai kyoMki jisaprakAra ghaTake svarUpake AdhIna ghaTakI siddhi nizcita hai usIprakAra paTAdisvarUpase jo abhAva kahA gayA kA hai usake AdhIna bhI ghaTakI siddhi nizcita hai usakI apekSA vinA kiye ghaTakI siddhi nahIM ho sktii| | isaliye vaha paTa Adi svarUpase abhAva bhI ghaTahIkI paryAya hai kiMtu usako jo paraparyAya kahA jAtA hai| B vaha upacAramAtra hai kyoMki vaha parapadArtha paTAdi vizeSaNoMkI apekSA kahA gayA hai isalie paranimittaka cha honese vaha paraparyAya kaha diyA jAtA hai tathA yaha niyama hai ki "svaparavizeSaNAyacaM hi vastusvarUpa-5 hai| prakAzanaM" vastuke svarUpakI jo prakaTatA hai vaha sva aura parasvarUpa vizeSaNoMke AdhIna hai| paTAbhAva bhI | 1-parake nimittase honevAlA kiMtu svasvarUpa / ASREACHESIRECOGNABAR a - Page #1202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya 4 CH8*96HKARKOHES OGISGA8-9NESSPORNSRIDERES || ghaTake svarUpakI prakTatA kAraNa hai imalie vaha ghaTakI hI paryAya hai| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki- / 'syAdasyeva jIva:' yahAMpara asti zabdakA vAcya jo artha hai usase jIva zabdakA vAcya arthabhinna kA svabhAva hai ki abhinna svabhAva hai ? yadi kahAM jAyagA ki asti zabdake vAcya arthase jIva zabdako haivAcya artha abhinna hai to jo sat zabdake vAcya arthakA svarUpa hai vahI jIva zabdake vAcya arthakA bhI hU~ svarUpa hogA anya kisI bhI vizeSa dharmakA vahI samAveza na ho sakegA isalie sata aura jIva padArthoM P koI vizeSa na hogA donoM eka hI kahe jAyage tathA yaha niyama hai jo padArtha bhinna bhinna hote haiM unhIMkA hai ApasameM samAnAdhikaraNa saMbaMdha hotA hai evaM jinakA ApasameM samAnAdhikaraNa saMbaMdha hotA hai unhIMkA | vizeSaNa vizeSyabhAva bhI hotA hai jaba jIva aura AstitvakA vAcya artha eka hI mAnA jAyagA taba ne | to una donoMkA ApasameM sAmAnAdhikaraNya saMbaMdha banegA aura na ApasameM ve vizeSaNa vizeSyabhAva kahe jAyage isa rItise jo Upara astitvako vizeSaNa aura jIvako vizeSya kahA gayA hai vaha kahanA mithyA | hogA / tathA jisaprakAra ghaTa aura kuTa zabda eka hI arthake vAcaka haiM isalie jahAM ghaTarUpa arthake janAnekI AvazyakatA paDatI hai vahAMpara ghaTa kuTa donoM zabdoMmeM kisI eka zabdakA hI prayoga kiyA jAtA hai usIse artha saMpanna ho jAtA hai donoM zabdoMkA prayoga nahIM karanA pddtaa| yadi astitva aura hai kA jIva zabdoMko ekArthavAMcaka monA jAyagA to 'syAdastyeva jIva:' yahA~para astitva aura jIva ina donoM zabdoMmeM eka hI zabdakA prayoga karanA hogaa| tathA aura yaha bAta hai31 / astitva ke viSaya samasta dravya aura paryAya haiM arthAta samasta dravya aura paryAya astitvasvarUpa mAne B gaye haiM usa astitvase jIva.padArtha abhinna hai isalie-jisaprakAra AstitvakA samasta dvya aura paryAyoMke REKARNEGRESTERIES Mas Page #1203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ta0rA0 adhyAya bhASA 1177 BUREASABGACAAAA-1BRUAR sAtha tAdAtmyasaMbaMdha hai usIprakAra jIvakA bhI usake sAtha tAdAmyasaMbaMdha hogA isa rItise jitane bhI | saMsArake bhItara padArtha haiM sAmAnyarUpase sabako jIva kahanA hogA isalie phira samasta saMsAra jIvarUpa hI kahA jAyagA / tathA yadi jIvako satsvarUpa hI mAnA jAyagA to jIvasvarUpa jo caitanya hai usake bheda jJAna Adi krodha Adi narakatva Adi jitane bhara bhI vizeSaNa haiM unakA vibhinnarUpase jJAna hogA| nahIM isalie unakA abhAva hI kahanA hogA tathA AtmAmeM jo Astitva dharma hai use jIvatva dharmake samAna | jIvakA hI svabhAva mAnA jAyagA to jisaprakAra pudgala dharma adharma Adi dravyoMmeM jIvatvadharmakI nAsti hai usIprakAra unameM astitvakI bhI nAsti hogI isa rItise pudgala AdikI satsvarUpase pratIti na hogI kyoMki tat rUpase pratItimeM kAraNa astitvakI vidyamAnatA hai so astitva jIvakA svabhAva mAnanepara pudgala AdimeM raha nahIM sktaa| yadi kadAcit yahA~para yaha kahA jAya ki...... jIva aura astitvakA abhedasaMbaMdha mAnane para uparyukta doSa Ate haiM so nahIM A isaliye Asti zabdakA vAcya jo artha hai usase jIva zabdake vAcya arthako bhinna mAneMge..? so bhI ThIka nahIM / yadi jIvase astitvako bhinna mAnA jAyagA to jIvako asata kahanA paDegA kyoMki astitvako vidyamAnatAmeM hI padArthakI sat rUpase pratIti hotI hai yahAMpara jIvase astitvako bhinna mAnA hai isaliye usakI satarUpase pratIti nahIM ho sakatI isa rItise-"nAsti jIvo'stizabdavAcyArthaviviktatvAta' kharaviSA| Navat" arthAt jIva koI padArtha nahIM kyoMki Aste zabdakA vAcya jo artha hai usase vaha bhinna hai jisa taraha gadhekA sIMga, arthAt-z2isaprakAra Asti zabdake vAcya arthase bhinna honeke kAraNa saMsArameM gadhekA sIMga koI padArtha nahIM mAnA jAtA usIprakAra jIva bhI astitvase rahita hai isaliye vaha bhI koI padArtha nachamachaHSALASHBABASAHELCABINE Page #1204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya nahIM ho sktaa| athavA astitvase jIvako bhinna mAnane para viparIta padArtha siddha hogA arthAt-'ayaM astizabdavAcyArthabhinnaH, jIvatvAt manuSyavat' yaha asti zabdakA vAcya jo artha hai usase minna hai kyoMki yaha jIva hai jisataraha manuSya, sArArtha-manuSya jIva paryAya hai isaliye usameM jIvatva to hai paraMtu jIvatvase asti zabdavAcya artha bhinna hai isaliye manuSya bhI AtizabdavAcya arthase bhinna hai| yaha viparIta bAta siddha hogI tathA jaba jIva padArtha hI saMsArameM prasiddha na hogA to usake AdhIna jo mokSa svarga Adika vyavahArakI vyavasthA mAnI hai usakA bhI lopa ho jaaygaa| aura bhI yaha bAta hai ki jisaprakAra Astitva dharma jIva padArthase bhinna hai usIprakAra vaha anya padArthoM se bhI bhinna mAnA jAyagA isarItise usakA koI bhI Azraya nizcita na hone para usakA abhAva hI hogA kyoMki jitane bhara dharma vA guNa haiM vinA dharmI vA guNIke nahIM raha sakate astitva bhI dharma hai isaliye vaha bhI dharmI vA guNIkA Azraya kiye vinA nahIM raha sakatA isaprakAra jaba AstitvakA abhAva hI ho jAyagA to usake AdhIna jitanA bhI lokameM vyavahAra hai sabakA lopa ho jAyagA tathA aura bhI yaha bAta hai ki jaba jIvakA svabhAva astitvase bhinna mAnA jAyagA tava yaha batalAnA cAhiye ki AtmAkA hU~ khabhAva kyA hai ? yadi uttara meM usakA koI bhI svabhAva kahA jAyagA to una sabameM koI bhI usakA 1 svabhAva nizcita na ho sakegA kyoMki java jIvapadArthakA astitva hI siddha nahIM tava usakA aura bhI koI padArtha siddha nahIM ho sakatA isaliye astitvake vinA jisaprakAra AkAzake phUlakA abhAva hai usIprakAra satvarUpake abhAvameM bhI abhAva kahanA hogA isarItise yaha bAta siddha ho cukI ki asti TU zabdake vAcya arthase jIva zabdake vAcya arthakA na to sarvathA abheda hai aura na sarvathA bheda hai kiMtu ASTROTECRETREECHECEOFREEDOS animaAAAAAAAE RRCRORE Page #1205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ttarA bhASA Mal kathaMcit abheda aura kathaMcit bheda hai kyoMki paryAyArthiMkanayakI apekSA honA aura jInA ye donoM adhyAyaH MR paryAya paraspara bhinna bhinna haiN| astitva paryAyake ullekhase jIvakA grahaNa nahIM hotA aura jIva paryAyake | ullekhase astitvakA grahaNa nahIM hotA isaliye Astatva aura jIvakA ApasameM kathaMcit bheda hai| takAra 1171 dravyArthika nayakI apekSA honA aura jInA donoM paryAyeM dravyasvarUpa haiN| donoMke dravyasvarUpa hone astitvake grahaNa karanese jIvakA grahaNa aura jIvake grahaNa karanese astitvakA grahaNa hotA hai isaliye astitva aura jIva ApasameM kathaMcit abhedasvarUpa haiN| isarItise syAdasti aura sthAnAsti ye donoM bhaMga nirvAdharUpase siddha hai| tathA artha abhidhAna aura pratyaya arthAt padArtha zabda aura jJAna ina tInoMkI | prasiddhi syAdasti aura sthAnAsti ina donoMke AdhIna hai isaliye padArtha AdikI prasiddhi honese syAdasti aura sthAnAsti ina donoM bhaMgoMkA honA bhI atyAvazyaka hai / khalAsA isaprakAra hai jIva padArtha, jIva saMjJA aura jIva jJAna ye tInoM bAteM lokameM vicArasiddha haiM aisA koI mAnatA hai, usakA yaha kahanA bhI hai ki jo puruSa varNAzrama dharmake mAnanevAle haiM ve jIvakA astitva mAnakara hI | isa loka paralokasaMbaMdhI kriyAoMmeM pravRtta hote haiM isalie jIva padArtha hai hii| isa siddhAMtakA prativAda 6 svarUpa dusarekA kahanA hai ki ___jIvapadArtha, jIvazabda aura jIvajJAna ye tInoM hI padArtha saMsArameM nahIM haiM unameM jIvapadArtha upalabdha na hotA nahIM isalie vaha to hai hI nahIM kiMtu usa rUpase pariNamita honevAlA vijJAna padArtha hI usakI II svapnake samAna kalpanA karatA hai arthAt jisaprakAra svapnameM aneka padArtha dIkha paDate haiM paraMtu AMkha || khulate hI unameMse ekakA bhI patA nahIM calatA isalie ve saba mithyA mAne jAte haiM usIprakAra jIva bhI ARBABISEASOORNSAROPALGBIRSSIS AACASSESASURE - Page #1206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RAMOLAN ISASRAELEASCHCECRESAR koI padArtha nahIM, vijJAna hI padArtha hai paraMtu vaha svapnameM dekhe padArthake samAna jIvarUpase dIkha paDatA hU~ adhyAya hai| tathA pratyaya jIva bhI koI padArtha nahIM hai kyoMki vijJAna jJeyasvarUpase kisI padArthakA pratipAdana hai| Paa nahIM kara sakatA arthAt yadi pratyaya jIva padArtha mAnA jAyagA to vaha vijJAnakA jJeyarUpase viSaya hai paDegA paraMtu vijJAna jJeyarUpase kisI bhI padArthakA pratipAdana kara nahIM sakatA isalie vijJAnakA viSaya hai| | na hone ke kAraNa pratyayajIva koI padArtha nahIM / yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki vijJAna hIko jIva mAna / lenA cAhiye so bhI ThIka nahIM hai kyoMki vijJAna padArtha svayaM na to jIva hai aura na ajIva hai kintu vaha eka prakAzasvarUpa padArtha hai, kisI bhI zabdase usakA nirUpaNa nahIM ho sktaa| yadi kadAcita | yahAMpara kahA jAya ki zabda dvArA nirUpaNa karanepara usakA jIva Adi svarUpa kucha AkAra to prakaTa anubhavameM AtA hai| usakA samAdhAna yaha hai ki-jisa AkArase usakA nirUpaNa hotA hai vaha svapna hai| jJAnake samAna usakA asaMta AkAra hai arthAt svapnajJAnameM jisasamaya hAthI ghoDe nagara Adi dIkha hai| paDate haiM usasamaya sAthameM sphuTarUpase unakA AkAra bhI dIkha paDatA hai paraMtu nidrAbhaMga ho jAnepara usa AkArakA patA bhI nahIM lagatA isaliye svapna avasthAmeM dekhe hue padAyoMke AkAra jisaprakAra asat / AkAra mAne jAte haiM usIprakAra jisa kisI bhI AkArase vijJAnakA nirUpaNa mAnA jAtA hai vaha A-6 kAra saba asat AkAra hai isaliye nAsti jJAna, atadAkAratvAta kharaviSANavat, arthAt jIva viSayaka jJAna nahIM hai kyoMki jIvasvarUpa jo bhI vijJAnakA AkAra kahA jAtA hai vaha asat AkAra hai jisa hU~ prakAra gadheke sIMga / arthAt gadheke sauMgakA savasvarUpa koI bhI AkAra na rahane ke kAraNa jisaprakAra usakI nAsti hai usIprakAra jIvasvarUpa jJAna padArtha bhI koI bhI na rahane ke kAraNa usakI bhI nAsti hai Page #1207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2- PEECANS IMl isaliye vijJAna eka nirAkAra padArtha hai, jIva AdisvarUpa usakA koI bhI sat AkAra nhiiN| tathAtarA0 madhyAna | jIva zabda bhI koI padArtha nahIM kyoMki zabda yA to padarUpa ho sakatA hai yA vAkyarUpa ho saktI bhASA | hai so vaha donoM hI svarUpa nahIM ho sakatA athavA donoM hI eka kAlake avayava svarUpa nahIM ho sakate | arthAt zuddha eka samayameM padasvarUpa vA vAkyasvarUpa zabdakA uccAraNa nahIM ho sakatA isaliye bhI unase | donoMkI nAsti hai / yadi yahAMpara yaha kahA jAya ki jabe jIva zabdakA abhAva mAna liyA jAyagA taba 6 | jIva zabdakA jo saMsArameM grahaNa hotA hai vaha na honA cAhiye / usakA samAdhAna yaha hai ki jina anya | siddhAMtakAroMne vargoM kI vibhAgakalpanA kara rakkhI hai una vargoM ke vibhAgoMse anukramase prApta kI huI zaktikI dhAraka buddhioMmeM, zaktikI paripUrNatA honepara jisameM samasta varNoMkA vibhAga asta hai aise vijJAnako hI jIvazabda mAna liyA gayA hai kintu vijJAnase bhinna koI bhI jIvazabda nAmakA padArtha nahIM / tathA yaha bhI bAta hai ki'. anya siddhAMtakAroM kI apekSA jIvazabdako jo vijJAnasvarUpa kahA gayA hai vaha bhI ThIka nahIM kyoMki vijJAnako kSaNavinAzIka pratyarthavazavartI arthAt hara eka padArthako kama kramase viSaya karanevAlA mAnA hai / usase pUrvApara padArthoM ke pratibhAsana karanekI sAmarthya nahIM ho sakatI / pUrvApara padArthasvarUpa jIvazabdako vijJAna eka kSaNameM viSaya nahIM kara sakatA isaliye vAstavameM jIvazabda vijJAnasvarUpa ho hI nahIM sakatA? jainAcArya isa vistRta praznakA samAdhAna dete 1-yaha siddhAMta bauddha vizeSakA hai| usake matama kAla bhI eka prakArakI upAdhi mAnI gaI hai / jo kArya'eka kSaNake andara niSpanna hone|| vAlA ho use to vaha vastubhUta mAnatA hai kiMtu jisakI niSpatti kSaNase adhika kAlameM ho use vaha avastubhUta arthAt vaha koI padArtha hai| hI nahIM pesA mAnatA hai| padarUpa dhA vAkyarUpa zabda paka kSaNameM niSpanna nahIM hosakatA isaliye vaha avastubhUta arthAt ho hI nahIM sakatA hai| 149 PECASIBIRHABHARIDABASERECREENSIDERENCES -CIRCASSANSARSNECSCREERIE% Page #1208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya REMIKARREARRESTERIES yadi uparyukta jIvarUpa padArtha, jIvajJAna aura jIvazabdakA abhAva mAnA jAyagA arthAt sivAya , vijJAnake koI bhI padArtha na mAnA jAyagA to saMsArameM eka padArtha vAcya hai aura dUsarA vAcaka hai yaha hai jo vAcyavAcakasaMbaMdha rUDhise prApta hai usakA abhAva ho jAyagA kyoMki vijJAnamAtra padArthake mAnane meM koI bhI anya padArtha siddha na honeke kAraNa vAcyavAcaka saMbaMdhakA saMbhava nahIM ho sakatA isarItise lokavirodha hogA tathA jIvapadArthake na mAne jAnepara kisI padArthakI parIkSA karaneke liye jo prayatna kiyA jAtA hai vaha bhI niSphala jAyagA kyoMki jIvapadArthake AdhIna hI parIkSAkA prayatna hai, jaba jIvapadArtha hI nahIM siddha hogA taba parIkSAkA prayatna bhI niSphala hI hai| isaliye jIvakI sarvathA nAsti na mAnakara 'jIvaH syAdasti syAnAsti' arthAt kathaMcit jIva hai kathaMcit jIva nahIM hai, ye syAdasti aura syAnnAsti ye donoM bhaMga dravyArthika aura paryAyArthika nayakI apekSA haiM kyoMki dravyArthikakAvyApAra paryAyArthikako aMtaHpraviSTa kara hotA hai aura paryAyArthikakA vyApAra dravyArthikako aMta:praviSTa kara 6 hotA hai evaM ye donoM naya sakalAdezasvarUpa haiM / yahA~para prathama dvitIya donoM bhaMgoMmeM eka kAlameM samasta / padArthakA eka guNa rUpase kathana hai tathA tIsarA bhaMga avaktavya hai kyoMki vahAMpara do guNoMse abhinna eka hI dravyako abhedarUpase ekasAtha kahanekI icchA hai| khulAsA isaprakAra hai pahalI aura dUsarI bhaMgoMmeM eka kAlameM eka zabdase eka samasta padArthakA eka guNa mukhase pratipAdana hai kramase hai evaM jisasamaya jaba dhAraNasvarUpakA pratiyogI guNoMke dvArA eka sAtha eka kAlameM amedarUpase P eka samasta padArthakI kahanekI icchA ho vahAMpara avaktavya nAmakA tIsarA bhaMga hai kyoMki astitva nAsti va svarUpa donoM guNoMkA kahanevAlA koI eka zabda nahIM hai, yahA~para yugapadbhAvakA artha kAla Adike RUARREARS ASTER Page #1209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarA0 mAna adhyAya RECADEDORECA VEDHEADries A 6 dvArA abhedarUpase vivakSita guNoMkA rahanA hai| avaktavyabhaMgameM vaha abheda ho nahIM sakatA hasIliye donoM 6 pratiyogI guNoMkA eka sAtha kahanevAlA koI zabda na rahanese usa bhaMgakA avaktavya nAma hai / jina | kAla Adika dvArA abheda saMbaMdhakA ullekha kiyA gayA hai vArtikakAra una kAla AdikA varNana karate haiM kAla AtmarUpamarthaH saMbaMdha upakAro guNidezaH saMsargaH shbdH||20|| ___ kAla AtmarUpa artha saMbaMdha upakAra guNideza saMsarga aura zabda ye ATha padArtha abheda batalAne vAle haiN| jo guNa jisakAraNase ApasameM viruddha haiM unakA eka kAlameM kisI bhI padArthameM rahanA nhiiN| || dIkha paDatA isaliye abhedarUpase kisI eka padArthameM na rahaneke kAraNa unako kahanevAlA koI eka zabda // nahIM ho sktaa| isarItise ApasameM jude jude, asaMsargasvarUpa aura anekAMtasvarUpa astitva nAstitva ll eka AtmAmeM nahIM raha sakate jisase eka kAlameM AtmA astitva nAstitva donoM svarUpa kahA jAya | hai| isaprakAra yaha kAlakRta abhedakA niSedha hai| ekAMta pakSameM samasta guNoMkA ApasameM svarUpa bhinna bhinna hai isaliye ve ApasameM ekamaeka nahIM ho sakate tathA jaba ve ApasameM ekamaeka nahIM ho sakate taba ve |eka AtmAmeM eka sAtha abhedarUpase kahe bhI nahIM jA sakate sAra yaha hai ki yadi guNa ApasameM ekamaeka | rUpase pariNamana kareM taba ve kisI jagahameM abhedarUpase kahe jA sakate haiM paraMtu vaisA to hai nahIM isaliye unakA abheda nahIM kahA jA sktaa| yaha AtmarUpakRta abhedakA niSedha hai| ekAMta pakSameM astitva nAstitva dharmoM kA ApasameM virodha hai isaliye ve ekasAtha eka dravyako AdhAra banAkara nahIM raha skte| | tathA jaba unakA AdhAra abhinna nahIM hai taba unakA ApasameM abhedasaMbaMdha aura ekasAtha rahanA bhI nahIM ho sakatA evaM astitva nAstitvakA ApasameM abheda na rahanepara unako ekasAtha kahanevAlA koI zabda RDAMADAM-15-DIY ARDARSHEEMA 219 5 Page #1210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya MLACHIKESCRISISTRICALCER RECRUIRECALCIETY bhI nahIM ho sktaa| isaprakAra yaha arthakRta abhedakA niSedha hai, saMbaMdhake dvArA bhI guNoMkA ApasameM 5 abheda nahIM ho sakatA kyoMki jisaprakAra chatra aura devadaca evaM daMDa aura devadattakA saMbaMdha ApasameM judA hai judA hai kyoMki chatra aura devadatta evaM daMDa aura devadaca rUpasaMbaMdhI jude jude haiM usIprakAra astitva hU~ nAstitvakA saMbaMdha bhI AtmAke sAtha judA judA hai kyoMki yahAMpara bhI astitva AtmA aura nAstitva hai AtmArUpa saMbaMdhI judai jude haiM isarItise ApasameM saMbaMdhake bhedase astitva nAstatvakA bheda honese una hai donoMkA abheda nahIM ho sakatA evaM saMbaMdha ke bhedase jaba una donoMkA bheda hai taba una donoMkA pratipAdana * karanevAlA koI eka zabda bhI nahIM ho sakatA / zaMkA chatra devadaca vA daMDa devadacakA jo udAharaNa diyA gayA hai vaha saMyogaviSayaka saMbaMdhakA hai parantuH | 8 astitva nAstitvakA jo AtmAke sAtha saMbaMdha hai vaha samavAya hai aura vaha nitya evaM eka mAnA hai kiMtu saMyogasaMbaMdha aneka aura anitya hai isaliye saMyogasaMbaMdha bhinna bhinna mAnA jA sakatA hai samavAya saMbaMdha bhinna bhinna nahIM ho sktaa| tathA astitva nAstitvakA AtmAke sAtha samavAyasaMbaMdha mAnane aura unake eka honese astitva nAstitvakA abheda saMbaMdha ho sakatA hai koI doSa nahIM / so ThIka nhiiN| jiptaprakAra saMyogasaMbaMdhakA abhidhAna aura pratIti bhinna 2 hai isaliye usako anekaprakArakA mAnA gayA hai usIprakAra 2 samavAyasaMbaMghakA abhiyAna Ara pratIti bhinna bhinna hai isaliye vaha bhI anekaprakArakA hai isatise jude ra rUpase abhidhAna aura pratItikA kAraNa honese jaba samavAya padArtha bhI aneka hai taba saMbaMdhake bhedase astitva | nAstitvakA abheda nahIM ho sktaa|isriitise yaha saMbaMdhakRta astitva nAstitvake abhedakA niSeSa hai tathA-18 1-saMyoga bhI saMvandha hai aura samavAya bhI saMbandha hai donoM ke nAma ekase haiN| HBOURS660572375634863A HICHOSASCAR Page #1211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ R tarA0 bhASA adhyAya upakArake dvArA bhI guNoM kA abheda nahIM kyoMki nIle vA lAla AdiraMgoMse raMga jAnA yahI guNoMkA dravyake Upara upakAra hai| ve nIla lAla Adi raMga ApasameM apane apane svarUpake bhedase bhinna bhinna haiN| | jabataka una naula AdimeM nIlata raktatva Adi rUpa hai evaM jabataka unakI nIla nIlatara nIlatama Adi avasthAeM hai tabataka hI ve dravyako raMjAyamAna karate rahate haiM isaliye jaba nIla AdikI nIla nIlatara Adi avasthA bhinna bhinna haiM taba unake dvArA honevAlA dravyake Upara upakAra bhIbhinna ra hai isarItise guNoMse jAyamAna upakArake bhinna bhinna honese astitva aura nAstitvakA bhI bheda hogA taba jopadArtha astitvase | raMjAyamAna hogA vaha sat kahA jAyagA aura jo nAstitvame raMjAyamAna hogA vaha asat kahA jaaygaa| evaM jaba upakArake bhedase astitva nAstitvakA abheda na siddha hogA taba una donoMkA vAcaka koI eka zabda | | nahIM ho sktaa| yaha upakArakRta abhedakA niSedha hai / tathA yadi guNIke ekadezameM guNoMka dvArA upakAra nA hotA ho taba to ekadezameM astitvake dvArA upakAra aura ekadezameM nAstitva ke dvArA upakAra isataraha bhinna bhinna dezakI apekSA eka hI guNoMmeM donoMkA rahanA nizcita honepara astitva nAstitvakA eka hI | padArthameM sahabhAva arthAt sAtharahanA kahA jA sakatA hai paraMtu nIla Adi samasta guNa sAkalyena dravya ke upa-12 | kAraka haiM aura paTa Adidravya sAkalyena unase raMjAyamAna hotI haiM ekadeza rUpase nahIM kyoMki 'guNa upAya | kArako guNI upakAryaH' guNa sAkalyena dravyakA upakAraka hotA hai, aura guNI sAkalyena dravyakA upakArya II hotA hai, aisA mAnA gayA hai, tathA guNa aura guNIkA ekadeza ho bhI nahIM sakatA jisase guNako sAkalyena | upakAraka mAnane vA guNIko sAkalyena upakArya mAnanemeM kisIprakArakI bAdhA ho sake isarItise jaba yaha bAta siddha ho cukI ki guNIkA ekadeza siddha nahIM taba usake ekadezameM AntatvakA upakAra aura ROSPECIPEDIRECECAMSASARDPURANCE ASGASHIKAHASRAMILASASHNESS Page #1212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ANGRESOURISTRUCBREAKEELCASRIDROINE dusare dezameM nAstitvakA upakAra isataraha ekahI guNImeM astitva aura nAstitvakA sahabhAva nahIM ho sktaa| sahabhAvake na honepara una donoMkA abheda bhI nahIM ho sakatA aura jaba una donoMkA abheda nahIM taba unako ekasAtha kahanevAlA koI eka zabda bhI nahIM ho sktaa| yaha guNidezakI apekSA astitva nAstitvake abhedakA niSedha hai| tathA-jisaprakAra zukla aura kRSNa guNa kara (citakavarA) raMgase bhinna hai aura ApasameM bhI apane svarUpase jude jude haiM / asaMsRSTa-ApasameM mile hue bhI nahIM haiM evaM zuklatva rUpase hai zuklakA aura kRSNatvarUpase kRSNakA isaprakAra donoMkA svarUpa judA judA nizcita hai isaliye ve eka hai se padArthameM eka sAtha rahaneke liye samartha nahIM usIprakAra Astitva nAstitva guNa bhI ApasameM jude jude haiM 2 evaM AstitvasvarUpase astitvakA aura nAstitvasvarUpase nAstitvakA ityAdirUpase Astitva AdikA OM svarUpa bhI bhinna bhinna rUpase nizcita hai isaliye ekAMtapakSameM bhinna bhinna rUpase pratyekakA svarUpa nizcita 6 honese unakA milA huA akhaNDa anekasvarUpa nahIM hai isarItise astitva nAstitva ke sAtha saMsargakA 6 6 bheda rahanese donoMkA ekasAtha pratipAdana nahIM ho sakatA kyoMki padArthameM vaime hone kI sAmarthya nahIM arthAt hU~ jinake saMsargoMkA bheda ho aise padArthoM kA ekasAtha pratipAdana honA asaMbhava hai tathA jisakA ekarUpame hU~ pratipAdana hotA ho usake do saMbaMdhoMkA honA bhI asaMbhava hai isaliye jaba Astitva nAstitvake saMsargoMkA bheda hai taba unakA bhI ApasameM abheda nahIM ho sakatA evaM jaba unakA ApasameM abheda nizrita nahIM taba eka kAlameM ekazabda una donoMko pratipAdana nahIM kara sakatA isaprakAra yaha saMsargakRta astitva nAstitvake abhedakA niSedha hai| vizeSa--yahAMpara saMbaMdha aura saMsarga donoMke dvArA jAyamAna abhedakA niSedha kahA gayA hai. paraMtu ORRECASIRected / 118 Page #1213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya bhASA 1187 ASEASANGADHDS saMbaMdha aura saMsargakA artha eka hI hai isalie yahAM donoM se ekakA prayoga karanA cAhiye ? so ThIka nhiiN| | kathaMcit tAdAtmyasvarUpa saMbaMdhake mAnanepara abhedakI pradhAnatA aura bhedakA gauNapanA rahatA hai isalie jahA~para abheda pradhAna aura bheda gauNa hogA vahAMpara saMbaMdha samajhanA cAhiye aura saMsargameM bheda pradhAna aura abheda gauNa hai isalie jahAMpara bheda pradhAna aura abheda gauNa ho vahAMpara saMbaMdha samajha lenA caahiye| tathA-doguNoMkA eka kAlameM eka sAtha kahanevAlA koI eka zabda nahIM hai| yadi yaha kahAjAyagA ki eka kAlameM eka sAtha do guNoMkA pratipAdana karanevAlA eka zabda hai taba sat zabda jisaprakAra svArtha 'apane astitvarUpa arthakA pratipAdana karatA hai usaprakAra vaha svArthase viruddha asatrUpa arthakA bhI pratipAdana karegA paraMtu sat zabda astitva nAstitva donoMkA eka sAtha pratipAdana karatA ho aisI lokameM pratIti nahIM hai kyoMki donoM hI zabda ekAMta yakSameM vizeSa zabda mAne gaye haiN| isatise astitva aura nAstitvakA vAcaka koI eka zabda na honeke kAraNa una donoMkA abheda nahIM kahA jA sakatA isaprakAra yaha zabdakRta abhedakA niSedha hai / isaprakAra Upara kahe gaye kAla AdikI apekSA astitva aura nAstitvakA eka jagaha eka sAtha rahanA nahIM ho sakatA tathA una donoMke svarUpakA eka kAlameM eka sAtha kahane vAlA eka zabda bhI upalabdha nahIM isalie astitva nAstitvakI yugapat vivakSA honepara aura eka sAtha || una donoMko kahanevAlA koI eka zabda na honepara AtmA avaktavya hai / athavA jahA~para eka hI vastumeM mukhyarUpase samAna zakti ke dhAraka do ghA~kA kahanA ho vahAMpara ApasameM || eka dusarekA pratibaMdhaka honese donoMmeMse ekakA bhI ullekha hogA nahIM usa samaya pratyakSavirodha aura ig 1987. 1-saptabhaMgItaraMgiNI pRSTha saMkhyA 33 / Page #1214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ U adhyAya AMICHAEOLE-SAIRELEASERECTest vastuko nirguNapanA prApta hogA isa rotise jahAMpara Astitva nAstitva donoM guNoMkI mukhyarUpase vivakSA hai| ho aura eka sAtha eka kAlameM unakA pratipAdana na ho sake vahAMpara avaktavya bhaMga kahanA paDatA hai isa- hai| prakAra jahAMpara AtmAmeM astitva nAstitva guNoMkI mukhyarUpase vivakSA hai paraMtu eka zabdase donoM svarUpa AtmAkA pratipAdana nahIM ho sakatA vahAMpara AtmA avaktavya kahA jAtA hai| vizeSa-saptabhaMgItaraMgiNImeM kAla Adike dvArA abheda aura bhedakA nirUpaNa isaprakAra kiyA gayA hai| vahAMpara abhedakA pratipAdana isaprakAra hai kAla AtmarUpa artha saMbaMdha upakAra guNideza saMsarga aura zabda ye ATha abheda aura bhedake niyAmaka haiN| abhedapakSameM 'syAdastyeva ghaTaH' yahAMpara jisa kAlameM ghaTameM astitva hai usI kAlameM aura bhI anaMte dharma haiM isa rItise astitva aura dharmoMkA eka hI kAlameM eka hI adhikaraNameM rahane ke kAraNa kAlase abheda hai| ghaTakA guNapanA jo astitvakA svarUpa hai vahI zeSa anaMta dharmoMkA bhI hai isa rItise / | astitva Adi dharmoMkA samAna svarUpa honese AtmasvarUpase abheda hai| jo ghaTarUpa padArtha astitvakA 6 AdhAra hai vahI anya anaMte dhaukA bhI AdhAra hai isa rItise aneka dharmoM kA eka hI AdhAra honese hU~ arthase abhedavRti hai / jo hI kathaMcicAdAtmyasvarUpa saMbaMdha astitvakA hai vahI anya anaMta dharmoMkA 6 bhI hai isa rItise astitva Adi dharmoMkA samAna saMbaMdha honese saMbaMdhase abhedavRtti hai / upakArakA artha hai apane svarUpa pariNamAvanA hai arthAt apanese viziSTatA utpanna kara denA hai / jisataraha ghaTako nIlA hai vA lAla Adi banAdenA athavA nIla Adi viziSTa kaha denA, yaha nIla rakta Adi guNoMkA ghaTake hai| 1985 Upara upakAra hai / vAstavameM jahAMpara dharmakA vizeSaNarUpase bhAna ho aura dharmIkA vizeSyarUpase jJAna ho l -SANSARAKASHANGABRIESWARG Page #1215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAya tarA0 mASA **** O hai| vahI upakAra zabdakA artha hai| astitvakA ghaTake Upara upakAra; astitvaviziSTa ghaTakA janA denA hai| to jisa rUpase ghaTapara astitvakA upakAra hai usI rUpame anya bhI anaMta guNoMkA ghaTake Upara upakAra 1989 hai isarItise upakArakI samAnatAse ghaTameM astitva nAstitvAdi dharmoMkA upakArase abheda hai / jisa || jagahapara ghaTameM astitva dharma rahatA hai usI jagahapara nAstitva dharma bhI rahatA hai, yaha bAta nahIM ki ghaTake || kaMThabhAgameM to astitva rahe aura pRSThabhAgameM nAstitva rahe imaprakAra ghaTameM ekahI jagahapara astitva || nAstitva ke rahanepara guNidezakI apekSA abheda hai| jisaprakAra eka vastusvarUpase ghaTake sAtha AkhitakA | saMsarga hai usI eka vastusvarUpase anya bhI anaMte dharmoMkA saMsarga samAna honese saMsargakI apekSA abheda hai| jo astizabda astitvasvarUpakA kahanevAlA hai vahI anya anaMta dharmoMkA bhI kahanevAlA hai isaprakAra hai astitva nAstitva rUpa dhaukA kahanevAlA eka hI zabda honepara zabdakI apekSA abheda hai| isaprakAra hai yaha dravyArthika nayakI pradhAnatA rahanepara aura paryAyArthika nayake gauNa rahanepara kAla Adike dvArA ka guNoMkI abhedavyavasthA hai / astitva nAstitva Adi dhA~kI bhedavyavasthA isaprakAra hai ___jahAMpara dravyArthika nayakI gauNatA aura paryAyArthika nayakI pradhAnatArahatI hai vahA~para guNoMkI abheda18| vyavasthA nahIM hotI kiMtu bhedavyavasthA hotI hai / jisataraha-paryAyArthika nayakI apekSA astitva nAstitva Adi dharma ApasameM viruddha haiM eka kAlameM unakA ekajagaha rahanA nahIM ho sakatA yadi unakA ekajagaha I saMbhava mAnA jAya to jitane guNoMkA vaha dravya Azraya hogA utane hI prakArake bheda usa dravya vA padArtha hai ke ho jAyage kyoMki pratikSaNameM padArthoMkA bheda mAnA hai isalie paryAyArthika nayakI apekSA kAlase | astitva nAstitvAdidharmoMkA abheda nahIM ho sktaa| astitva nAstitva Adi samasta guNoMkA svarUpa | -RINPEOAISGARLASS ISROCESSAGI 1989 150 Page #1216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ra Apasa meM bhinna bhinna hai yadi.una saba-guNoMkA svarUpa eka mAnA jAyagA to ApasameM unakA bheda na bana : skegaa| isaliye AtmarUpakI apekSA bhI guNoMkA 'ApasameM abheda nahIM bana sktaa| tathA' astitva guNakA Azraya bhinna hai| nAstitva Adi guNoMkA Azraye bhinna hai / ' isarItise guNoMke Azraya jAnA hone se guNa bhI nAnA hoMge, yadi unako nAnA na mAnA jAyagA to dravyArthika nayakI apekSA jo unheM eka kaha Aye haiM vaha viruddha ho jAyagA isalie guNa nAnA siddha honese arthake dvArA bhI unakI adavRtti nahIM bana sktii| saMbaMdhiyoMke bhedase 'saMbaMdhakA bhI bheda dIkha paDatA hai / jisataraha daMDa devadatta ke saMbaMdhase chatra devadatcakA saMbaMdha bhinna haiM isIprakAra astita AtmAke saMbaMdhase nAstitva AtmAkA saMbaMdha bhI bhinna hogA isarItise saMbaMdhake bhedase bhI guNoMkA abheda nahIM bana sktaa| tathA-astitva nAstitva Adi guNoM kA upakArakI apekSA bhI abheda nahIM bana sakatA kyoMki jo upakAra aneka guNoMse kiyA gayA hai vaha bhinna bhinna svarUpa honese aneka hai| jima upakArako aneka upakArI kareM vaha upakAra kabhI eka nahIM ho sakatA isarItise upakArakI apekSA bhI Astatva nAstitvakA abhedaM nahIM tathA guNideza bhI pratyeka guNakI apekSA bhinna bhinna mAnA I yAda guNidezakI apekSA guNoMko abhinna mAnA jAyagA to bhinna padArthoM ke guNoMkA bhI guNidezake sAtha abheda mAnanA paDegA isalie guNidazakI apekSA bhI Astitva nAstitvakA abheda nahIM bana sakatA tathA-saMsargI padArthoMke bhedoMse saMsargoMkA bhI bheda hai yadi saMsargoMko abheda mAnA jAyagA to saMsagiyoMkA bhI bheda na bana sakeMgA isa lie samargiyoMkI abhedako Apattikai bhayase. saMsargokA bheda mAnanA hI hogA isarAtise saMsargoM ke bhadase bhI astitvaM nAstitva AdikA-bheda nahIM bana sktaa|"tthaa-shbdkii apekSA bhI astitva Page #1217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAstitva Adiko abheda nahIM siddha ho sakatA kyoMki arthake bhadame zabdoMkA bheda mAnA gayA hai yadi MS yA adhyAya S|| samasta guNoMkA vAcaka eka zabda mAnI jAyagA to samasta padArthoMkA vAcaka bhI eka zabda mAnanA (DogI phira anya anya jo bhA zabda mAna gaye haiM unakA mAnanA nirarthaka haiM isatisa zabdakI apekSA bhI astitva nAstitva Adi dharmokA abhedasaMbaMdha nahIM siddha ho sktaa| isaprakAra paryAyArthika nayako hai apekSA kAla Adike dvArA bheda vyavasthA hai| 2. {} " " ".- aur " yaha avaktavya bhaMga bhI sakalAdeza bhaMga hai kyoMki yahAM para jinakA ApasameM bhinnarUpase aneka svarUpa nizcita hai aura jo guNAke vizeSaNarUpase prApta haiM aise guNoMke dvArA jisake aMzabhedoMkI kalpanA | vivakSita nahIM hai paiso samasta dharmAtmaka vastukA aMbheda saMbaMdha vA abheda upacArase kahane kA prayojana hai arthAt 'avaktavya AtmA yahaoNpara kevale avaktavyatva dharmake dvArA astitva Adi aneka dhAtmaka vastuke kahane kI icchA hai| yaha jo avaktavya bhaMgI mAnI hai use syAdasti Adi bhaMgoMke samAna syAdara vaktavya arthAt kathaMcit avaktavya samajhanA cAhiye kyoMki yadyapi astitva nAstitva Adi dharmoM ko eka hi sAtha na kaha sakane ke kAraNa vaha bhaMga avaktavya hai tathApi avaktavya zabdase evaM anya chaI bhaMgoMse vaha khii| jA sakatI hai isalie usa apekSAseM vaha vaktavya bhI hai| yadi kadAcit syAdavaktavya na mAnakara use sarvathA / avaktavya mAnA jAyagA to sapta bhaMgoMdvArA jo baMdha mokSa AdikI prakriyAkA prarUpaNa kiyA gayA hai| jAvaI na ho sakegA isalie use anya maMgoM ke samAna syAdavaktavya hI mAnanA yukta hai / isaprakAra yaha tIsarI bhagIkA ullekha hai| tathA 1- ht: HARYANA jisa samaya astitva nAstitvako kramase vivakSA hogI usa samaya syAdasti nAsti cautmA arthAt AAAAAAAAAA%atara chAnabIna Page #1218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kathaMcit AtmA astitva nAstitva donoM svarUpa hai yaha caturtha bhaMga hai / yaha bhaMga bhI syAdasti Adi adhyAya : bhaMgoMke samAna sakalAdeza hai kyoMki syAdasti Adi bhaMgoMmeM astitva Adi kisI eka dharmake bodhaname / 4 jisa prakAra anaMta dharmAtmaka samasta vastukA jJAna hotA hai isalie unheM sakalAdeza mAnA gayA hai usI / prakAra yahAMpara bhI kramase vivakSita astitva nAstitva dharmoM ke dvArA anaMtadharmAtmaka samasta vastukA jJAna hai ho jAtA hai isalie 'syAdastinAsti cAtmA' yaha bhaMga bhI sakalAdeza hai / tathA jisa prakAra asti, hai nAstiko syAdamti, syAnnAsti kaha Ae usIprakAra caturthabhaMgako bhI syAdastinAsti mAnanA caahiye| yadi sarvathA astitva nAstitvasvarUpa isa maMgako mAnA jAyagA to ApapsameM eka dUsarekA virodha hogaa| arthAt donoMke samAna honese jahAMpara astitva rahegA vahAMpara nAstitva nahIM raha sakatA aura jahAMpara nAstitva rahegA vahAMpara astitva nahIM raha sakatA tathA samAnazaktika honese jaba ye donoM padArtha vastu na raha sakeMge to pratyakSa virodha hogA tathA astitva nAstitva ke abhAvameM aura bhI guNa padArthameM na ho sakeMge isalie use nirguNatAkA bhI prasaMga hogA imalie syAdavaktavya Adi bhaMgoMke samAna caturtha bhaMgako bhI 'syAdastinAsti' mAnanA cAhiye / isa prakAra yahAMtaka cAra bhaMgoMkA nirUpaNa kara diyA gyaa| ina bhaMgoMkA nirUpaNa kaise hotA hai vArtikakAra isakA spaSTIkaraNa karate haiM ukta bhaMgoMkA nirUpaNa sarvasAmAnya, tadabhAva 1 viziSTasAmAnya, tadabhAva 2 viziSTasAmAnya, tada. bhAvasAmAnya : viziSTasAmAnya, tadizeSa sAmAnya, viziSTasAmAnya 5 dravyasAmAnya, guNasAmAnya 6 dharmasamudAya tavyatireka dharmasAmAnyasaMbaMdha tadabhAva tathA dharmavizeSasaMbaMdha tadabhAva 9 ke dvArA hai| khulAsA isaprakAra hai- . 1112 HESABASS-1962-90%A4BAREI G HB Page #1219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - ta0rA0 bhASA adhyAya sarvasAmAnya aura usake abhAvase jisa padArthakA nirUpaNa hotA hai vaha padArtha do prakArakA hai eka zrutigamya aura dUsarA arthAdhigamya / jo anapekSitarUpase pravRcimeM kAraNa ho arthAta jahA~para pravRttikI dI koI apekSA na ho aura sunanemAtrase jisakA jJAna ho vaha artha zrutigampa hai tathA jisa arthakA jJAna artha-prayojanase, prakaraNase, saMbhavase aura abhiprAya AdirItise kalpita ho vaha arthAdhigamya hai / arthAta | jahA~para ghaTake lie pravRttikI apekSA na ho kiMtu ghaTa zabdake sunanemAtrase ghaTa arthakA jJAna ho jaay| | vaha zrutigamya artha hai evaM 'saMghavamAnaya' saMghava le Ao yahAM para prakaraNa sa~dhavakA lavaNa artha jAna | lenA arthAt roTI khAte samaya saiMdhava magAnepara namaka hI lAnA, ghoDA na le AnA, kyoMki saiMdhava zabdake | namaka aura ghoDA donoM artha hote haiM, yaha arthAdhigamya artha hai / 'AtmA asti' arthAt AtmA hai yahAM kAlpata vastukharUpa sarvasAmAnyase AtmAkA | astitva kahA gayA hai isaprakAra vastukharUpa sarvasAmAnyakI apekSA syAdastyevAtmA' yaha prathama bhaMga hai| | usa sarvasAmAnyake virodhI avastutvarUpa abhAva sAmAnyakI apekSA 'nAstyAtmA' arthAt vastukharUpase AtmA nahIM hai yaha dusarI bhaMga hai / vastutva aura avastutvakI apekSA honevAle astita nAstitvakI jahAMpara abheda vivakSA hai vahAMpara eka sAtha una donoMkA vAcaka zabda na honese 'syAdavaktavya AtmA', yaha tIsarI bhaMga hai evaM jahA~para Astitva nAstitvako kramase vivakSA hai, astitva nAstitvakharUpa vastu kahI jAtI hai vahAMpara syAdasti nAsti cAtmA, yaha caturtha bhaMga hai|| . . viziSTa sAmAnya aura usakA abhAva, arthAt Atmatva aura anAtmatva jisa rUpase sunA jAtA hai hai usI rUpapte isakA jJAna honese zrutigamya padArtha hai aura isakA saMbaMdha AtmAmeM hI hai isalie Atmatva. GOPEECHUAGREEGASABP ABSORDERMISSIOSCREECECISIC TURESTHETA - Page #1220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya LASH 2 rUpa viziSTa sAmAnyakI apekSAAtmA hai isaprakAra viziSTa sAmAnyakI apekSA syAdastyevAtmA yaha - prathama bhaMga hai / usake abhAva rahane para arthAta yathAzrutase viparIta anAtmatvarUpase,AtmA nahIM hai, isa 6 prakAra viziSTa sAmAnyAbhAvakI apekSA syAnAstyevAtmA' yaha dvitIya bhaMga haiN| eka sAtha aatmtvkii| hU~ sattA aura anAtmatvakI asacAkA pratipAdaka eka zabda nahIM isaliye donoM kI eka sAtha vivakSA, + karane para 'syAdavaktavya AtmA' yaha tIsarA bhaMga hai / tathA jisasamaya donoMke sattva asattvakI kamase hU~. & vivakSA kI jAyagI usasamaya syAdasti nAsti AtmA, yahA caturtha bhaMga hai // 2 // tathA * A. viziSTa sAmAnya aura tadabhAva sAmAnyameM jahAM jaisA zravaNa hogA. vahAM usakI apekSA syAdasti hai ityAdi bhaMgI hoNgii| 'sthAdastyevAtmA yahAMpura viziSTa sAmAnya Atmatta padArtha haiM, isaliye usakI apekSA AtmatvarUpase AtmA hai yaha prathama bhaMga hai| evaM yaha jo viziSTa sAmAnyakI apekSA prathama maMga svIkAra , kiyA gayA hai. usameM kisI prakArakA virodhAna par3e, isa. bhaya se sAmAnyarUpale usa Atmatva ke abhAva: svarUpa evaM dUsare padArthasvarUpa pRthivI jala agni ghaTa paTa karma Adi rUpase AtmAkA abhAva mAnanese, syAnAstyevAtmA arthAta pRthivI Adi, svarUpase AtmA nahIM hai yaha dUsarA maMga hai / jisasamaya viziSTa , sAmAnya svarUpa AtmatvakI apekSA AtmAkI sacA evaM tadabhAva sAmAnyasvarUpa ghaTa AdikI apekSA hai AtmAkI asacAkI eka sAtha vivakSA kI jAyagI usasamaya syAdavaktavya yaha tIsarA bhaMga hai.| evaM jisa hai , samayA viziSTa sAmAnya aura tadabhAva sAmAnya arthAt Atmatva anAtmalakI, kamase vivakSA kI jAyagI usasamaya syAdasti nAstivAtmA yaha caturtha bhaMga hogA // 3 // tathA viziSTa sAmAnya aura usake vizeSameM jahAM jaisA zravaNa hogA vahA~ usakI apekSA bhI sAdastika ERY CAMEN Page #1221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anabana adhyAya SAN NECRASHASTRAKARE-A carA Adi cAra bhaMga hoMge / syAdastyevAlA yahAM para viziSTa sAmAnya Atmatva hai isaliye usakI apekSA : || AtmatvarUpase AtmA hai yaha prathama bhaMga he.AtmatvarUpa viziSTa sAmAnyako vizeSa manuSyatva, he, isalie | 1195 jisasamaya manuSyatvakI apekSA kI jAyagI usasamaya manuSpavarUpase AtmA nahIM hai isalie manuSyatvakI | apekSA syAnnAstyevAtmA yaha dusarA bhaMga hai| jisasamaya AtmatvakI apekSA AtmAkI sacA aura manu kAvyattvakI apekSA AtmAkI asattAkI eka sAtha vivakSA kI jAyagI usasamaya syAdavaktavyaM yaha tIsaMga bhaMga hogA evaM jisasamaya AtmatvakI apekSA AtmAkI sattAkI aura anAtmatvakI apekSA AtmAkI | asacAkI kramase vivakSA kI jAyagI usasamaya syAdasti nAstivAtsA yaha caturtha bhaMga hogA 4i tathA- sAmAnya aura viziSTa sAmAnya ke pratiyogI (virodhI.) meM jahAM jisa rUpale avaNa hogA vApara bhI usakI apekSA syAdasti ityAdi bhaMga haiN| jahAM para 'dravyatvarUpase AtmA hai' yaha kahatA hai vahAM para bAda sAmAnya padArtha dravyatva hai isaliye dravyatvarUpa sAmAnyakI apekSAsyAvastyevAtmA yaha prathama saMga haiN| viziSTa sAmAnyakA virodhI arthAt AtatvakA virodhI anAtmatva hai isaliye jahA~para viziSTa sAmAnyakA virodhI svarUpa.anAtmasako vivakSA mAnI jAyagI sasamaya usakI apekSA syAnnAstyevAtmA' yaha dUsarA bhaga hai| jisasamaya dravyastarUpase. AtmAkI sacA aura anAtmatvarUpase AtmAkI. asattAkI eka sAtha vivakSA kI jAyagI usasamaya syAdavaktavya yaha tIsarA bhaMga hogaa| evaM jahAM para dravyatvarUpase AtmAkI sacA aura anAtmatvarUpase AtmAkI asacAlI kamase vivakSA hogI usasamaya, syAdastinAsticAtmA yaha caturtha bhaMga siddha hogA // 5 // tathA 11 . 15A 5 F- dravyasAmAnya vA guNasAmAnyameM jahAM jisa jisa rUpase vastukA honA saMbhava hogA vahAM usa usa 61995 5 navanavina % AHA Merior Page #1222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ MONOLICONNERAOMOMARUGGEScies | rUpakI vivakSA mAnanepara bhI syAdasti Adi bhaMga hote haiN| jahA~para 'dravyatvarUpase AtmA hai' yaha kahanA |hai vahA~para avizeSarUpase dravyasAmAnya-dravyatvakI vivakSA honese usakI apekSA 'spAdastyevAtmA' yaha , adhyAya [ prathama bhaMga hai / jahA~para dravyasAmAnyake virodhI vizeSarUpase guNatvakI vivakSA ho vahA~para 'syAnAstyevAtmA' yaha dUsarA bhaMga hogA kyoMki guNatvakI apekSA guNa padArtha hI siddha ho sakatA hai AtmA nhiiN| | tathA jahA~para dravyatvarUpase AtmAkI sattA aura guNatvarUpase AtmAkI asacAkI yugapat vivakSA hogI | vahAMpara spAdavaktavya yaha tIsarA bhaMga hogA evaM jisa samaya dravyatvakI apekSA AtmAkI sacA aura 3 | guNatvakI apekSA AtmAkI asacAkI kramase vivakSA hogI vahAMpara 'syAdasti nAsti cAtmA' yaha caturtha hai | bhaMga hogA // 6 // tathA dharmasamudAya aura tadvyatirekameM jahAM jisakA jaisA zravaNa hogA usakI apekSA bhI syAdasti Adi bhaMga haiN| jisataraha bhUta bhaviSyat aura vartamAna kAla sambandhI aneka zaktiyAM aura jJAna Adi dharmoMke samudAyasvarUpase AtmA hai isaprakAra dharmasamudAyakI apekSA 'syAdastyevAtmA' yaha prathama bhaMga hai| | jJAna Adi dharmake vinA AtmAkI upalabdhi nahIM ho sakatI isaliye tadvyatirekakI apekSA 'syAnnA-6 |styevAtmA' yaha dusarA bhaMga hai| jisasamaya dharmasamudAyakI apekSA AtmAkI sacA aura tadvyatirekakI apekSA AtmAkI asacAkI ekasAtha vivakSA kI jAyagI usasamaya syAdavaktavya yaha tIsarA bhaMga hogaa| | evaM donoMkI kramase vivakSA kI jAyagI usasamayasyAdastinAstivAtmA yaha caturtha maMgasiddha hogaa| tathA dharmasAmAnya saMbaMdha aura tadabhAvameM jahAM jaisA zravaNa hogA usakI apekSA bhI syAdakhi Adika maMga hai jisataraha guNagata sAmAnya rUpase sambandhakI vivakSA rahanepara kisI eka dharmake AzrayakI ASSEURRESARDASTRUCHCREATMEREKAREEResc Page #1223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAya 10rA0 mAvA 197 // | apekSA AtmA hai kyoMki kisI na kisI dharmakA Azraya AtmA hai| yaha bAta nahIM ki vaha kisI bhI dharmakA || Azraya na ho| isalie kisI dharmakI vivakSAme syAdasti AtmA yaha prathama bhaMga huaa| evaM sAmAnyarUpase || || samasta dharmoMkA anAzraya rUpase AtmA nahIM hai isa rItise dharmasAmAnya sambandhakI apekSA 'syAnnAstye || vAtmA' yaha dUsarA bhaMga hai / tathA dharmasAmAnya saMbaMdhakI apekSA AtmAkI sacA aura usake abhAvakI || apekSA asacAkI eka sAtha vivakSA rahanepara syAdavaktavya yaha tIsarA bhaMga haiM evaM jisasamaya una donoMkI | kramase vivakSA hogI usasamaya syAdastinAsti yaha cauthA bhaMga hogaa||8|| tathA___ dharmavizeSa saMbaMdha aura usake abhAva meM. jahAM jaisA zravaNa hogA usakI apekSA bhI syAdasti Adi | | bhaMga haiN| jisataraha-aneka dharmAtmaka vastumeM kisI eka dharmake saMbaMdha rahanepara aura usake pratipakSI kisI dharmako vivakSA na rahanepara AtmA hai isaprakAra dharmavizeSasaMbaMdhakI apekSA 'syAdasyevAtmA' yaha | prathama bhaMga hai evaM jahAM dharmavizeSake saMbaMdha ke abhAvakI vivakSA hai vahAMpara apane virodhI anityatva Adi / dhamAke sAtha rahanevAle nityatva niravayavatva cetanatvarUpase AtmA nahIM hai isaprakAra dharmavizeSake saMbaMdha ke | | abhAvakI apekSA syAnAstyevAtmA dUsarA yaha bhaMga hai / jisasamaya dharmavizeSa saMbaMdha aura usake abhAvakI vivakSA eka sAtha kI jAyagI usasamaya syAdavaktavya yaha tIsarA bhaMga siddha hogA aura jisa samaya ina |donoM dharmoMkI kramase vivakSA hogI usasamaya 'syAdastinAsti cAtmA' yaha cauthA bhaMga siddha hogaa| isa prakAra dharmasAmAnya aura usakA abhAva ityAdi donoM dharmoMkI apekSA syAdastyevAtmA ityAdi cAra | bhaMgoMkA nirUpaNa kara diyA gayA / aba pAMcaveM bhaMgakA pratipAdana kiyA jAtA hai paMcama bhaMgakA nAma syAdAstacAvaktavya hai| yahAMpara tIna svarUpoMse do aMzoMkA nirmANa hai arthAt 151 desiCASHRECRABARRRRRRORISA 1997 Page #1224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya NER eka to astisvarUpa aMza hai aura vaha eka svarUpa he dusarAM avaktavyarUpa aMza hai aura vaha astitva nAstitvasvarUpa do aMzasvarUpa hai / aneka dravyasvarUpa vA aneka paryAyasvarUpa kucha dravyArtha aura kucha paryAyArthakA avalambana kara asti aMza hai| ekasvarUpa dravya hai aura usase anyasvarUpa paryAya hai, jahA~para ina donoMkI eka sAtha vivakSA mAnI gaI hai koI vibhAga nahIM mAnA gayA vahAM donoM eka sAtha vacanake viSaya na honeke kAraNa avaktavya aMza hai| spaSTa tAtparya isaprakAra hai-- 'syAdastyAtmA' arthAt AtmA hai yahAMpara dravyasvarUpa sAmAnya vA dravyavizeSa vA jIvatva sAmAnya vA manuSyatva AdikI apekSA AtmAkA astitva hai tathA dravyasAmAnyakI apekSA jahAM vastutvasvarUpase vastukI sacA aura paryAyasAmAnyakI apekSA avastusvarUpase jahAMpara vastukI asacAkI eka sAtha abheda hai vivakSA hai vahAMpara eka kAlameM vastula avastutvarUpame astitva nAstitvakA nirUpaNa nahIM ho sakaneke / kAraNa avaktavya aMza hai| yaha yahAMpara vastutva avastutvakI apekSA avaktavyatva kahA gayA hai kiMtu jahAM para jIvatva manuSyatva Adi do do vizeSoM kI apekSA astitva nAstitvakA eka kAlameM eka sAtha pratipAdana nahIM kiyA jAya vahAM bhI avaktavya aMza hI kahA jAtA hai| ye saba vastutva avastutva jIvatva manuSyatva Adi eka hI AtmAke bhItara rahanevAle dharma haiM isa rItise 'sthAdasti cAvaktavyazra jIvaH' hU~ arthAt jIva astitva aura avaktavyatva donoM svarUpa hai yaha pAMcavAM bhaMga nirvAdharUpase siddha hai| yaha RECENTREPRE ROFRIE%AER . prazna-jaba jIva eka svarUpa hai taba vaha aneka svarUpa to ho nahIM sakatA phira jIvako aneka vyasvarUpa jo kahA gayA hai vaha prayukta hai? uttara-jIvakA lakSaNa upayoga mAnA hai vaha upayoga zAnadarzana svarUpa hai| zAnakA pariNamana zeyasvarUpa hotA hai, vahaya bhaneka dravyasvarUpa hai isa rItise jISako aneka dravyasvarUpa kahA gayA hai| 119 Page #1225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya tarA mASA || pAMcavAM bhaMga bhI sakalAdeza hai kyoMki pahile. bhaMgoMke samAna yahAMpara bhI jIvameM jitane aMza-dharma hai| unakI abheda vivakSA mAnakara astitvaviziSTa avaktavyatva dharmadvArA hI jIvagata samasta dharmoMkA saMgraha || hai| chaThe bhamakI vyavasthA isaprakAra hai-- chaThe bhaMgakA nAma 'syAnnAsticAvaktavyazca jIvaH' arthAt jIva nahIM aura avaktavya hai / isa bhaMgameM || bhI tIna svarUpoMse do aMzoMkA nirmANa hai arthAt isa bhaMgameM eka to nAstitvarUpa aMza hai vaha eka svarUpa | // hai aura dUsaga avaktavyarUpa aMza hai evaM vaha astitva nAstitvakA milA huA svarUpa honeke kAraNa | do svarUpa hai / yahA~para yaha zaMkA na karanI cAhiye ki avaktavyatvameM nAstita dharma vidyamAna hai hI, phira || bhinnarUpase nAstitvake kahanekI kyA AvazyakatA hai ? kyoMki vastumeM rahanevAlA aura avaktavyatva |8|| || dharmake aMtaraMgameM praviSTa jo nAstitva dharma hai vaha jaba taka apaneko bhinnarUpase na prakaTa karegA arthAt || va bhinnarUpase usakA ullekha nahIM kiyA jAyagA taba taka usakI kalpanA nahIM ho sakatI kyoMki vastu kI hai| vyavasthA isIprakAra mAnI hai| isaliye avaktavyatva dharmake aMtaraMgameM praviSTa rahanepara bhI nAstitva dharmakA | pRthak rUpase jo paMcama bhaMgameM ullekha kiyA gayA hai vaha yukta hai / yahA~para nAstitva dharma paryAyake Azraya hai| vaha paryAya do prakArako mAnI eka yugapadavRtta arthAta jo eka sAtha dravyameM rahai isIkA dUsarA # nAma sahavRtta bhI hai aura dUsarI kramavRtta arthAt yaha dravyameM kramase rahanevAlI hai| yahA~para yaha na samajha // lenA cAhiye ki aneka paryAya eka dravyameM kisa taraha raha sakatI haiN| kyoMki jina paryAyoMkA eka sAtha | jA rahanA mAnA gayA I ApasameM unakA adhirodha hai-eka dUsarI paryAyase virodha nahIM rakhatI isaliye | avirodha rUpase unakA rahanA bAdhita nahIM / gati iMdriya kAya yoga veda kaSAya jJAna aura saMyama Adi PREGGESCHESTERDAMUARCADREAM-5 SARAAREWARASHAREKARNIRRRRRRRE Page #1226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya ; paryAya sahavRtti haiM kyoMki jIvameM inakA eka sAtha rahanA vinizcica hai tathA krodha mAna mAyA Adi deva / 3 manuSya nArakI Adi aura bAlakapana yuvApana Adi kramavartI paryAya haiM kyoMki jIvameM inakA kramase 5/ rahanA hai arthAt eka paryAyake naSTa honepara dUsarI paryAyakA udaya hotA hai| yahAMpara gati Adi sahavRtta paryAyA~se bhinna evaM niraMtara palaTanevAlI krodha Adi kramavartI pryaayose TU Rs bhI bhinna, eka nizcala dravyasvarUpa koI jIva padArtha nahIM hai kiMtu ve gati Adi vA krodha Adi dharma hI hai 3 eka vilakSaNarUpase sanniviSTa hokara jIva kahe jAte haiM, jahAMpara aisI kalpanA hai vahAMpara usakI apekSA jIvameM nAstitva dharmakA sadbhAva hai / arthAt dravyArthika nayakI apekSA jIva hai paryAyArthika nayakI apekSA nahIM hai isaprakAra isa chaThI bhegameM paryAyArthika nayakI apekSA nAstitva rUpa aMza hai tathA vastutvarUpase 'sat' yaha dravyArthAza hai aura usa vastutva ke virodhI avastutva rUpase 'asat' yaha paryAyAMza hai jisasamaya yahAMpara vastutva avastutvakI apekSA sattva asatvakI ekasAtha abhedarUpapte vivakSA kI jAyagI usasamaya avaktavya aMza hai / isaprakAra syAnnAsti cAvaktavyazca yaha chaThAbhaMga spaSTarUpase siddha hai| yaha bhaMga bhI haiM sakalAdeza hai kyoMki nAstitvaviziSTa avaktavyatvarUpa svarUpake sivAya jitanA bhI vacanakA viSayabhUta hai jIvakA svarUpa hai usake sAtha nAstitvaviziSTa avaktavyatvakA avinAbhAvasambandha hai isaliye nAstitva. 5 viziSTa avaktavyatvake ullekhase una sabakA yahAM grahaNa hai tathA jIvameM aMtarbhUta jitane bhI dharma haiM unakA syAt zabda dyotana karatA hai| sAtaveM bhaMgakI vyavasthA isaprakAra hai sAtavAM bhaMga 'syAdasti nAsti cAvaktavyazcAtmA' arthAt AtmA kathaMcit astitva nAstitva aura , avaktavya svarUpa hai| yahAMpara cAra svarUpoMse tIna aMzoMkA nirmANa hai arthAt isa bhaMgameM eka astitva SABASAHRAIGALURUGREADGE 2. Page #1227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va0rA0 adhyAya svarUpa aMza I vaha eka rUpa hai| dUsarA nAstitvarUpa aMza hai vaha bhI eka svarUpa hai tIsarA avaktavya rUpa aMza hai vaha astitva nAstitvakA milAparUpa do svarUpa hai| yahAMpara kimI dravyArthakI apekSA astitva ||6| hai| paryAyavizeSakI apekSA nAstitva hai| ye donoM dharma ApasameM jude jude kiMtu samucitasvarUpa haiM kyoMki yahAM astitva nAstitva donoM dharmoMkI pradhAnatAse vivakSA hai tathA jahA~para vizeSa rUpase dravya aura hA paryAyakI athavA sAmAnya rUpase dravya aura paryAyakI abhedarUpase eka sAtha vivakSA hai vahAMpara avaktavyaH | svarUpa tIsarA aMza hai isaprakAra 'syAdasti ca nAsticAvaktavyazcAtmA' yaha sAtavAM bhaMga nirvAdharUpase || siddha hai| yaha bhaMga bhI sakalAdeza hai kyoMki yahA~para samasta dravyAA~ko abhedarUpase dravya mAnakara eka | || dravyArtha mAnA jAtA hai evaM samasta paryAyoMko abheda rUpase eka paryAya mAnakara paryAyArtha kahA jAtA || ||6|| hai isarItise jahA~para jisa vastukI vivakSA kI gaI ho vahAMpara samAnajAtIya mAnakara abheda sambandhase | samasta vastuko eka dravyArthase abhinna eka vA abhedopacArase eka paryAyase abhinna eka mAnakara vivakSita vastusvarUpase anya vastusvarUpakA saMgraha kiyA gayA hai arthAt isa saptamabhaMgameM astitva | nAstitvaviziSTa avaktavyatva svarUpase jIvake anya samasta svarUpoMkA bhI abheda sambandha vA abhedopaPI cArase grahaNa hai isaliye anya bhaMgoMke samAna yaha bhaMga bhI sakalAdeza hai / aba vArtikakAra vikalAdezakA spaSTIkaraNa karate haiM niraMzasyApi guNabhedAdaMzakalpanA vikalAdezaH // 21 // . khavarUpakI apekSA jisameM kisIprakArakA vibhAga nahIM arthAta svasvarUpakI apekSA jo eka hai| aisI vastumeM aMzoMkI kalpanA kara aura bhinna bhinna rUpase kalpita guNa rUpa aMzoMkA svasvarUpa arthAt 1201 PEECHEEROLOGISEASESSIRECEN ANRISUTNIHkoristnoksne Page #1228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya SCAPSUCKSECRETROLARSHA vastuke svarUpakA raMjAyamAna karanevAlA mAnakara jahA~para narasiMha siMDatvake samAna aneka svarUpa ekatva (bhinna bhinna guNasvarUpa dravya) kI vyavasthA hai arthAt jisaprakAra narasiMha aura siMha anekarUpa siMhatva kahA jAtA hai usIprakAra astitva nAstitva Adi svarUpa aneka prakAra vastu kahI jAtI hai jahAM aisI vyavasthA hai evaM kAla AtmarUpaAdi jo Upara kAraNa batalAAye haiM unake dvArA jahAM eka aMzake viSayakA dUsare aMzameM ApasameM praveza nahIM hai aise samudAyasvarUpa eka padArthakA nAma vikalAdeza hai| kiMtu kevala siMhameM siMhatvake samAna akhaMDa vastuke vastutvakA svIkAra vikalAdeza nahIM kyoMki yahAM para eka * svarUpa ekatvakA grahaNa hai arthAt yahAMpara eka svarUpa-kevala siMhameM, ekatvasvarUpa-siMhatvake samAna eka 5 svarUpa-akhaMDavastumeM, ekatvasvarUpa vastatvakA grahaNa hai| athavA pAnaka (zasvata) khAMDa anAra kapUra Adi aneka prakArake rasasvarUpa hotA hai usa pAnakako cakha6 kara aura usakI aneka rasasvarUpatAkA nizcaya kara phira apanI zaktikI vizeSatAse isameM yaha cIja paDI hai, yaha cIja paDI hai isaprakAra padArthoM kA vizeSarUpase nirUpaNa karanA vikalAdeza hai arthAt aneka hai rasasvarUpa pAnakameM kisI eka rasake jAna leneme usake,avinAbhAvI samasta rasoMkA jAna lenA sakalA- eM ra deza hai aura usake rasoMko bhinna bhinnarUpase jAnanA vikalAdeza hai| athavA____ jo manuSya narAmya vastuko svIkAra kara vizeSa vizeSa hetuoMkI sAmarthya se jo vizeSa vizeSa sAdhyoMkA nizcaya karatA hai vaha vikalAdeza hai arthAt kisI akhaMDavastu ke vizeSa vizeSa dharmoM kA ullekha kara unakA nizcaya karanA vikalAdeza hai| sArArtha yaha hai ki-jahAMpara abhedasaMbaMdha vA abheda upacArakI vivakSA nahIM vahAMpara eka dharmasvarUpa vastukA janAnevAlA vAkya vikalAdeza hai jisapakAra 'spAdastyeva RECRUGSASTERSTAGEANCHPSS Page #1229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tarA0 bhASA adhyAya 12.3 A-UAEREGACASSURESH ghaTaH' yahA~para astitva padake ullekhase kevala astitvakA hI jJAna honA vikalAdeza hai / zaMkA jo padArtha abhinna hai arthAt jisakA koI vibhAga nahIM usakA bheda karanevAlA guNa kaise ho sakatA| hai ? uttara-abhinna padArthakA bhI bheda guNake dvArA dIkha paDatA hai isakA zAstranirdiSTa prasiddha udAharaNa isa prakAra hai-'paThan bhavAn paTurAsIt paTutara eSa meM paDhate hue Apa catura the paraMtu merA yaha ziSya adhika catura thaa| yaha isa udAharaNakA akSarArtha hai / yahA~para jisako lakSyakara bhavAna (Apa) aura eSa (yaha) zabdakA prayoga kiyA gayA hai usa vyaktise 'paTu' (caturAI ) guNa kucha pRthak nahIM hai to bhI bheda batalAyA gayA hai aura isIliye 'bheda karane' arthameM honevAlA 'tara' pratyaya paTu zabdase vyAkaraNa zAstrA. | nusAra huA hai / isa rItise jisaprakAra yahAM abhinna vyaktimeM bhI guNake dvArA bheda batalAyA gayA hai usI prakAra eka bhI akhaMDadravya guNoM ke bhedase bhinnarUpa ho sakatA hai koI doSa nahIM kyoMki guNoM se bhinna koI // dravya padArtha nahIM aura jisa jisa rUpase guNoMkA bheda hai usa usa rUpase guNiyoMkA bheda bhI sunizcita hai| hAtha nahIM aura jisa CALGHANALESASARASAIjavAlA tatrApi tathA saptamagA - padya vA kramayogapata vikalA jo aMza-guNa, guNIkA bheda karanevAle haiM unameM krama, yogapadya vA kramayogapadyase vivakSA rhnepr| vikalAdeza hote haiM tathA jisaprakAra takalAdezameM saptabhaMgIkA vidhAna kaha Aye haiM usIprakAra vikalA|| dezameM bhI saptabhaMgIkA vidhAna samajha lenA cAhie / isa vikalAdezakI sAtoM bhaMgomese prathama bhaMga aura dvitIya bhegameM jude jude rUpase kramakA vidhAna hai arthAt 'syAdastyevAtmA' yahaoNpara nAstitvase judA astitvake kramakA vidhAna hai evaM 'syAnAstyevAtmA' yahAMpara astitvase judA nAstitvake kramakA 1 abhedavRtyamedopacArayoranAzrayaNe ekadharmAtmakavastuviSayakabodhajanakavAkyaM viklaadeshH| saptabhaMgItaraMgiNI pRSThasaMkhyA 20 // - Page #1230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya RECOR hai vidhAna hai isaliye donoM bhaMga aprAcitakrama haiM arthAt ina donoM bhaMgoMmeM astitva nAstitvakA milakara hai| 3 vidhAna nhiiN| 'syAdavaktavya AtmA' yahA~para astitva nAstitvakA eka sAtha vidhAna hai / 'syAdasti / nAsti cAtmA' isa caturtha bhaMgameM astitva nAstitvakA pracitakrama hai arthAt milakara donoMkA vidhAna hai 3 hai| pAMcavI aura chaThI bhaMgoMmeMse pratyeka bhaMgameM apracitakama aura yogapadya donoMkA vidhAna hai arthAt 6 'syAdasti cAvaktavya AtmA' isa pAMcaveM bhaMgameM apracitakramakI apekSA astitvakA aura yogapadyakI apekSA avaktavyatvakA vidhAna hai| 'syAnnAsti cAvaktavyazcAtmA' isa chaThe bhaMgameM apracitakramakI apekSA eM nAstitvakA aura yogapadyakI apekSA avaktavyakA vidhAna hai tathA 'syAdasti nAsticAvaktavyavAtmA' hai isa sAtaveM bhaMgameM pracitakramakI apekSA astitva nAstitvakA vidhAna hai arthAta astitva nAstitvakA yahAM milakara vidhAna hai aura yogapadyakI apekSA avaktavyatvakA vidhAna hai|khulaasaa isaprakAra haiOM dravyArthika nayakI apekSA sAmAnya AdimeM kisI eka dharmakI upalabdhise 'syAdastyevAtmA' OM arthAt kathaMcit AtmA hai. yaha vikalAdeza prathama bhaMga hai / yahAMpara uparyukta kAla AdikI medavivakSA 6 hai isalie AtmArUpa vastumeM anya aneka dharmoM ke vidyamAna rahate bhI astitva zabdakA jo vAcya artha hU~ hai usameM unakA aMtarbhAva nahIM ho sakatA tathA unakA abhAva bhI nahIM kahA jA sakatA ataH isa prathama hai bhaMgameM na unakA niSedha hai aura na vidhAna hai| isIprakAra aura bhaMgoMmeM bhI vikalAdezakI kalpanA samajha haiM lenA cAhiye / vahAMpara jina aMza-dharmoMkI vivakSA hogI unhIMkA prarUpaNa hogA zeSa dharma udAsIna rUpase raheMge arthAt na unakA abhAva mAnA jAyagA aura na unakA astitva prarUpaNa kiyA jA 1204 skegaa| zaMkA BARBATHREPRECAMECRAFROF Page #1231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAya va0rA0 bhASA ADKIBHABHOSAREERSORRUAR 'sthAdastyeva jIvaH' ityAdi bhaMgoMmeM sAmAnya rUpase vizeSaNa vizeSya bhAvasambandhake batalAne ke liye evakArakA prayoga kiyA gayA hai vaha avadhAraNAtmaka hai. jisa dharmake aMtameM evakArakA prayoga hogA dharmImeM usIkI sattA samajhI jAyagI, anya dharmoMkA niSedha mAnA jaaygaa| syAdastyevAtmA yahApara astitva dharmake aMtameM evakAra hai aura yahAMpara astitva vizeSaNa evaM AtmA vizeSya he yaha vaha dyotana karatA hai isaliye yahA~para astitvakA hI Azraya AtmA ho sakatA hai aura dharmoMkA usameM niSedha kahanA hogA ? so ThIka nahIM, aisA hI doSa sakalAdezake aMdara bhI upasthita thA usake dUra karaneke liye vahAMpara | 'syAta' zabdakA prayoga kiyA gayA thA usIprakAra yahAMpara bhI usa doSa dUra karane ke lie syAta zabda | kA prayoga hai isaliye isa vikalAdezameM bhI 'sthAdastyeva jIvaH' ityAdi rUpase hI bhaMgoMkA svarUpa samajha lenA cAhiye / 'syAt' zabdakA artha isaprakAra hai- pavakArake prayoga karanepara jisadharmake aMtameM evakArakA prayoga kiyA gayA hai use choDakara zeSa ||2|| | dharmoMkA abhAva siddha hogA isaliye itara dharmoM ke abhAvase vastuke svarUpake abhAva honepara usake samasta || svasvarUpakA nAza na ho isaliye syAt zabda vastumeM jo dharmasvarUpa jisa svarUpase nizcita hai usI rUpase use batalAtA hai| jaisA ki vacana bhI hai-sthAcchabde vivakSitArthavAgaMgamiti / arthAt jisa arthakI ||7|| 5 vivakSA kI gaI hai isa arthakA vAcaka jo vacana hai vaha vastukA aMga hai arthAt jisadharmakA pradhAnarUpase | | ullekha kiyA gayA hai vaha dharma to usa vastumeM hai hI parantu zeSa dharma bhI usake andara maujUda haiM, unakA || abhAva nahIM, yaha bAta syAt zabda batalAtA hai| isaprakAra sakalAdeza aura vikalAdeza donoM sthaloMpara vivakSAke vazase 'sthAdastyevAtmA' ityAdi ASKATRECASTHAKARSARIBABASABREAA 1205 Page #1232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya sAta hI prakAra haiM anya koI prakAra nahIM ho sakatA kyoMki jisaprakAra 'syAdastyevAtmA' ityAdi sAtoM , bhaMgoMkI pravRcikA kAraNa bhinna bhinna siddha hai usaprakAra sAtase atirikta bhaMgoMkI pravRtikA kAraNa siddha hai nahIM tathA yaha jo sakalAdeza vikalAdezarUpa mArga hai vaha dravyArthika aura paryAyArthika nayoMke AdhIna hai| arthAt sakalAdeza dravyArthika nayakI apekSA hai aura vikalAdeza paryAyArthikanayakI apekSA hai / tathA ve 5 dravyArthika aura paryAyArthika saMgraha Adi naya svarUpa haiM evaM ve saMgraha vyavahAra Adi naya arthanaya aura zabdanayake bhedase doprakArake mAne haiN| unameM saMgraha vyavahAra aura RjusUtra ye tIna arthanaye haiM aura vAkAMke arthAt zabda samabhirUDha aura evaMbhUta ye tIna zabdanaya haiN| yahAMpara saMgraha naya sattako ENCIESCHECK RANDOCAL% 25A 1-inakA svarUpa pahile adhyAyameM naigama saMgraha Adi satrameM vistRtarUpase varNana kara pAye haiN| 2-jahA~para arthanaya aura zabdanayake medase nayoMkA nirUpaNa kiyA gayA hai vahAMpara naigama saMgraha vyavahAra aura sUtra ina cAra jayoM ko arthanaya mAnA hai aura zeSa tIna nayoMko zabdanaya mAnA hai| bhagavAna amRtacandrasUrine taravArthasArameM kahA hai catvAro'rthanayA AdyAstrayaH zabdanayA: pare / uttarottaramatraSAM sUkSmagocaratA matA // 43 // prarya-pahile tIna dravyArthikanaya va paka jusUtra paryAyArthikanaya ye cAra naya samasta guNaviziSTa vastuoMko grahaNa karate hai isaliye haiM |inhe arthanaya kahate haiN| yahA~ arthazandakA artha guNa hai, Ageke tIna paryAyArthikanaya zabda dvArA arthako dikhAte haiM isaliye ve zabdanaya haiN| mila kara ye sarva naya mAta hai| paryAyArthika nayoM kI taraha sAtoM meM uttarottara viSayakI maryAdA ghaTatI huI hai| ma01 pRSThasaMkhyA 37 / bhagavAna vidyAnaMdane bhI zlovArtikame likhA hai tatrarjusUtraparyaMtAzcatvAro'rthanayA matAtrayaH zabdanayAH zeSAH shbdvaacyaarthgocraaH||81|| pRSTha 274 / artha-jasUtra paryaMta arthAt naigama saMgraha vyavahAra aura RjusUtra ye cAra naya arthanaya hai tathA zeSa tIna naya arthAH zabda samabhiruDha aura pavaMbhUta ye tIna naya zabdake dvArA pratipAdita arthako viSaya karate hai isaliye zabdanaya hai| 3GLUCLOSAIRRORSERIA 4 %Bite Page #1233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ varA bhASA adhyAya 1207 SAPNACEAESEARCHEART | viSaya karanevAlA hai kyoMki yaha naya samasta vastuoMke svarUpoMko satmeM aMtarbhAva kara saMgraha karatA / hai- arthAt isa saMgraha naya ke dvArA sat zabdake kahanese hI samasta vastuoMkA saMgraha ho jAtA hai tathA vyavahAra naya asata padArthako viSaya karatA hai kyoMki bhinna bhinna rUpase sattvakA parigraha nahIM ho | sakatA tathA sattva svasvarUpakI apekSA hI ho sakatA hai, parasvarUpakI apekSA nahIM / vyavahAra nayameM anya hai| padArthakI apekSA rahatI hai isaliye anyakI apekSA sattva na honeke kAraNa vyavahAranaya asattvako hI viSaya karatA hai| RjusUtra nayakA viSaya vartamAna kAla hai kyoMki jo padArtha bhUtakAlIna thA vaha naSTa ho / Mil cukA hai usakA vyavahAra nahIM ho sakatA isaliye vaha RjusUtra nayakA viSaya nahIM ho sakatA aura jo 5|| padArtha Age jAkara utpanna honevAlA bhaviSyatkAlIna hai vaha abhI anutpanna hai isaliye usakA bhI 18 vyavahAra na ho sakaneke kAraNa vaha bhI RjusUtra nayakA viSaya nahIM ho sktaa| __. ye tInoM arthanaya arthAt saMgraha vyavahAra aura RjusUtra eka eka svarUpa haiM evaM ApasameM hai| milakara saptabhaMgI vAkyoMko utpanna karate haiN| unameM-AdikA bhaMga saMgrahasvarUpa eka hai| dUsarA vyavahArahai svarUpa eka hai / tIsarA bhaMga bhedasvarUpa kramase saMgraha vyavahAranayasvarUpa hai / cauthA milA huA saMgraha vyavahAranayasvarUpa hai| pAMcavAM bhaMga saMgrahasvarUpa aura abhedasvarUpa saMgraha vyavahArasvarUpa hai| chaThA bhaMga vyavahArasvarUpa aura abhedAtmaka saMgraha vyavahArasvarUpa hai evaM sAtavAM bhaMga saMgrahasvarUpa vyavahArasvarUpa | evaM abhedAtmaka saMgraha vyavahArasvarUpa hai / isIprakAra RjusUtra ke aMdara bhI yojanA kara lenI caahiye| arthAt pahilA bhaMga saMgraha svarUpa hai / dUsarA RjusUtrasvarUpa hai| tIsarA ApasameM bhedAtmaka kramase prApta saMgraha RjusUtrasvarUpa hai| cauthA milA huA saMgraha RjusUtrasvarUpa hai / pAMcavAM saMgrahasvarUpa aura ami- 1200 .PAPERSATISARKARISRANSOMnaU Page #1234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / nnAtmaka maMgraha RjusUtrasvarUpa hai / chaThA RjusUtrasvarUpa aura AbhinnAtmaka saMgraha RjusUtrasvarUpa hai evaM sAtavAM saMgraha svarUpa, RjusUtrasvarUpa aura abhinnAtmaka saMgraha RjusUtrasvarUpa hai| Upara jo arthanaya kahI gaI haiM unase avaziSTa naya arthAt zabda samabhirUr3ha aura evaMbhUta ye tIna zabda naya haiN| ye tInoM naya paryAyoMko viSaya karatI haiM isalie ye paryApArthika haiM tathA ina sabakA viSaya vyaMjana paryAya haiM / ina zabdanayoMke dvArA do prakArake vacanoMkI kalpanA hai-eka abhedarUpase kathana karanA aura hU~ dUsarA bhedarUpase kathana krnaa| zabdanayake aMdara eka hI arthake vAcaka aneka zabda mAne haiM isalie hai aneka paryAya zabdoMke rahanepara bhI eka hI arthakA pratipAdana honese abhedarUpase kathana hai| samabhirUDha / nayameM cAheM ghaTa pravRcikA kAraNa ho cAha pravRcikA kAraNa na ho to bhI sAmAnyarUpase usakA abhinna rUpase hI abhidhAna hai arthAta isa nayameM bhinna bhinnarUpase arthoMkA grahaNa nahIM hotA isalie yahAM bhI abhedarUpase kathana hai tathA evaMbhUta nayameM pravRtti kAraNabhUta bhedasvarUpa eka hI arthakA kathana hai arthAt iMdra Adi zabdoMkI jisa jisa kAlameM jaimI jaisI pravRci hotI hai usIke anukUla artha liyA jAtA hai isalie yahAMpara bhedarUpase kathana hai / athavA eka hI arthameM aneka zabdoM kI pravRcikA honA 1 aura pratyeka arthake lie bhinna bhinna zabdoMkI racanA karanA 2 isa rUpase bhI vacanoMkI dotarahakI kalpanA ho sakatI hai| zabdanayameM artha eka hI rahatA / 1 hai ora usake vAcaka paryAyasvarUpa zabda aneka mAne haiN| samabhirUDhanayameM zabdako pravRttikA kAraNa nahIM 1-pradezavattva guNake vikArako vyaMjanaparyAya kahate haiM yaha bAta Upara likhI jA cukI hai| arthAta dravyakI paryAyako vyajanaparyAya aura guNAkI paryAyako arthaparyAya kahate haiN| RECHOGYPROGESCHICHT*672% Lesome FREERIES. 1205 Page #1235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya |mAnA jAtA aura vahAMpara eka zabdakA vAcya artha eka hI liyA jAtA hai tathA evaMbhUtanayameM vartamAna kA kAlasaMbaMdhI pravRttikA kAraNa eka zabdakA eka hI artha liyA jAtA hai| zaMkA-jo padArtha ApasameM ra virodhI hote haiM ve eka jagaha nahIM raha sakate / astitva nAstitva dharma bhI ApasameM virodhI haiM isalie eka padArthameM eka jagaha ve avirodharUpase nahIM raha sakate isalie Upara jo unakA eka jagaha avirodharUpase rahanA batAyA gayA hai vaha ayukta hai ? uttara virodhAbhAvastallakSaNAbhAvAt // 23 // Astitva nAstitva AdikA Agamake anusAra eka vastumeM ullekha apekSAse kiyA gayA hai isalie virodha doSakAjo lakSaNa mAnA gayA hai vaha lakSaNa yahA~para nahIM ghaTatA isalie astitva nAstitva ke virodha kI kalpanA vRthA hai| isa virodha doSa ke tIna bheda mAne haiM-pahilA badhyaghAtakabhAva ra dUsarA sahAnavasthAnalakSaNa 2 aura tIsarA pratibadhyapratibaMdhakabhAva 3 / jahA~para ekake dvArA dUsarA naSTa kiyA jAtA hai vahAM hU~ | badhyaghAtakavirodha hotA hai tathA isake udAharaNa sarpa naulA evaM agni aura jala Adika haiM kyoMki sarpa RI aura nolA jahA~para mile ki usIsamaya naulA sAMpakA badha kara DAlatA hai isIprakAra jalatI huI agnipara | pAnI paDA ki vaha usIsamaya agniko bujhA detA hai / yaha badhyaghAtakabhAvarUpa virodha eka kAlameM vidya. | mAna do virodhI padArthoM ke ApasameM saMyoga honepara hotA hai kyoMki jiptaprakAra divadharma do padArthoM meM | rahaneke kAraNa anekAzraya hai usIprakAra saMyogarUpa guNa bhI aneka padArthoM ke saMbaMdha hotA hai isalie vaha 6|| bhI anekAzraya hai| yahAMpara yaha na samajha lenA cAhiye ki vinA ApasameM mile bhI eka virodhI padArtha dusarekA ghAta kara sakatA hai ? kyoMki agnike sAtha saMyoga vinA kie jala agni nahIM bujhAtA yadi BRECRECEPSHREGREASABREARSAGAR GREENSTRUCASSESASURALAB Page #1236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -GASTISGARCHUREIAS 3 vinA jalake sambandhase bhI agnikA nAza mAnA jAyagA tava saba jagahakI agnikA sarvathA abhAva hI ho abhyAra 9 jAyagA phira agni kA nAma hI saMsArase uTha jaaygaa| isI taraha sarpake sAtha nakulakA saMyoga honepara hI 4 nakula sarpakA ghAta karatA hai yadi vinA saMyogake bhI saukAghAta mAnA jAyagA to phira saMsArake samasta saukA abhAva ho jAyagA isarItise saMsArako sarpazUnya kahanA hogA isaliye mAnanA paDegA ki eka kAlameM do padArthoM kA ApasameM saMyoga rahanepara balavAna nirvalakA uttara kAlameM ghAta karatA hai aura jahAM hai para aisI vyavasthA rahatI hai vahIMpara badhyaghAtaka virodha mAnA jAtA hai / virodha kI zaMkA karanevAle ke matoM se eka kSaNake lie bhI astitva nAstitvakI eka jagaha sacA nahIM svIkAra kI gaI hai isalie jaba unakA 8 eka jagaha eka kAlameM kSaNamAtrake liye bhI saMyoga nahIM mAnA jAtA taba unameM badhyaghAtaka virodhakI OM saMbhAvanA nahIM ho sktii| yadi kadAcit yaha kahA jAya ki-hama unakI eka jagaha sthiti mAneMge to hai taba bhI donoMke utpAdaka kAraNa; samAna zakti ke dhAraka haiM isaliye donoM hI guga samAna zaktivAle honeke kAraNa eka balavAna aura dumarA nirbala to hogA nahIM phira unameM badhyaghAtaka virodha kabhI hai saMbhava nahIM ho sakatA isa rItise sarpa aura naulA evaM agni aura jalAdi udAharaNoMke samAna jaba TU hai astitva nAstitvameM badhyaghAtaka virodhakA uparyukta lakSaNa nahIM jAtA taba yahAM usa virodha kI kalpanA hai nirarthaka hai| astitva nAstitvameM sahAnavasthAna lakSaNa virodha bhI nahIM ho sakatA kyoMki jahA~para do virodhI padArthoM kA eka sAtha rahanA na ho sake vahAMpara sahAnavasthAna lakSaNa virodha mAnA jAtA hai| yaha virodha 1210 eka jagaha eka sAtha na rahakara pUrvakAla aura uttarakAlameM rahanevAle padArthoM meM mAnA gayA hai| isakA SCSTORIESCRIFICATERESISTRIES - Page #1237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ UCA carA0 mASA RAN R -CASSAGEINDIAIDS | udAharaNa eka hI phalameM rahanevAlA kAlApana aura pIlApana hai kyoMki pahile hI pahile AmameM kAlA || adhyAva pana rahatA hai phira pakate samaya jisasamaya usameM pIlApana hotA hai vaha uma kAlepanako sarvathA naSTakara hI utpanna hotA hai| kAlApana aura pIlApana donoM eka sAtha eka jagaha nahIM raha sakate / paraMtu jisaprakAra | kAlApana aura pIlApanakA pUrvakAla aura uttarakAlameM rahanA pratyakSa siddha hai evaM pUrvakAlameM rahanevAle | | kAlepanako naSTa kara hI jisaprakAra pIlApana utpanna hotA hai, usaprakAra astitva nAstitvameM eka pUrvakAlameM rahanevAlA ho aura dUsarA uttarakAlameM rahanevAlA ho yaha bAta nahIM tathA astitva, nAstitvako miTAkara utpanna ho aura nAstitva astitvako miTAkara utpanna ho yaha bhI bAta nahIM hai kiMtu ve donoM eka jagaha eka sAtha rahanevAle dharma haiN| yAde kadAcit yahA~para yaha mAnA jAyagA ki-astitva aura nAstitva dharma pUrva aura uttarakAlabhAvI hI haiM taba jisasamaya padArthameM astitva rahegA usasamaya nAstitva nahIM raha sakatA isaliye 'syAdastyeva jIvaH' yahAMpara jIvakI sacAmAtra hI samasta saMsAra siddha hogA tathA jisa samaya nAstitva rahegA usasamaya astitva to rahegA nahIM phira astitva ke AdhIna jo baMdha mokSa Adiko vyavasthA hai vaha bhI saba naSTa ho jAyagI tathA yaha bhI bAta hai ki-jo padArtha sarvathA asat hogA uptakA koI svarUpa na siddha hogA evaM jo padArtha sarvathA sata hogA usakA abhAva bhI na ho sakegA kyoMki | "navAsato janma sato na nAzaH" arthAt jo padArtha sarvathA asat hai usakA janma nahIM aura jo padArtha || || sarvathA sat hai usakA nAza nahIM aisA ArSavacana hai / yadi jIvako sarvathA asat mAnA jAyagA to deva Adi rUpase usakA svarUpalAbha na hogA aura yadi use sarvathA satsvarUpa mAnA jAyagA to usakA paryAya 1-vRhatsvayaMbhUstotra / 'nAsato vidyate bhAvo nAbhAvo vidyate sataH aisA bhI vacana hai| SAUGASTRAMERIAL Page #1238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya SAEGA rUpase vinAza bhI na hogA isalie eka AgraphalameM rahanevAle kAlepana pIlepanake samAna eka padArthameM kA astitva nAstitvakA sahAnavasthAnalakSaNa virodha saMbhava nahIM ho sktaa| isa rItise astitva nAstitvameM || isa virodhakI kalpanA bhI nirarthaka hai| tthaa| astitva nAstitvameM pratibaMdhyapratibaMdhakarUpa virodha bhI nahIM ho sakatA kyoMki jahA~para eka kArya pratibaMdhya aura dUsarA use na hone denevAlA pratibaMdhaka ho vahAMpara yaha virodha mAnA jAtA hai| isakA udAharaNa hai-phala aura DaMThala / saMyogakI vidyamAnatAmeM bhArIpanake pratibaMdhaka saMyogake rahanepara phalakA nIce na giranA hai kyoMki jabataka phala aura DaMThalakA saMyoga rahatA hai tabataka nIce girane meM kAraNa bhArIpanakA pratibaMdhaka vaha saMyoga mAnA jAtA hai isalie vahAMpara patana karma arthAt AmakA nIce giranA nahIM hotA kyoMki vahAM bhArIpanakA pratibaMdhaka saMyoga vidyamAna hai kiMtujahAMpara bhArIpanakA hai pratibaMdhaka vaha phala aura DaMThalakA saMyoga nahIM hotA vahAM phala giratA pratyakSa dIkha paDatA hai| aisA vacana , bhI hai 'saMyogAbhAve gurutvAtpatanamiti' arthAt jisasamaya saMyoga nahIM rahatA usa samaya bhArI honeke 5 kAraNa phala nIce gira paDatA hai paraMtu jisaprakAra yahAMpara bhArIpanakA pratibaMdhaka saMyoga patanakAryako 6 nahIM hone detA ataeva saMyogakI vidyamAnatAmeM patanarUpa kArya nahIM dIkha paDatA usa prakAra astitva, nAstitvake prayojanakA pratibaMdha nahIM karatA kyoMki jisa kAlameM vastumeM svarUpAdi catuSTaya kI apekSA astitva vidyamAna hai usasamaya paradravyAdi catuSTaya kI apekSA nAstitva kI bhI vahAMpara upalabdhi hai isa | liye astitvakI anupalabdhi arthAt nAstitva bhI vahAMpara mojUra hai isalie astitva kI maujUdagI meM nAstitvakA abhAva nhiiN| tathA nAstitva bhI astitva ke prayojanakA pratibaMdha nahIM karatA kyoMki jisa ORLSODECEBSTRUCHAR 1211 Page #1239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAya carA0 mASA 18 samaya paradravyAdi catuSTayakI apekSA vastumeM nAstitva hai usIsamaya svarUpAdi catuSTayakI apekSA usameM astitva bhI hai isalie nAstitva ke rahanepara astitvakA abhAva nahIM isalie yahaoNpara pratibaMdhyapratibaMdhaka bhAvavirodhI bhI saMbhAvanA nhiiN| (isa pratibaMdhya pratibaMdhaka virodhakA prasiddha udAharaNa caMdrakAMtamaNike dvArA agnikA dAhana honA bhI hai| yahaoNpara caMdrakAMta maNi pratibaMdhaka aura agnikA dAha pratibadhya hai| jalatI huI agnike Age jisasamaya caMdrakAMtamaNi A jAtI hai umasamaya usakA jalanA baMda ho jAtA hai paraMtu aisA pratibadhyapratibaMdhaka bhAva astitva nAstitvameM nahIM kyoMki jisasamaya apane kharUpapte vastumeM ||6|| | astitva rahatA hai usIsamaya parasvarUpase nAstitva bhI rahatA hai yaha bAta nahIM ki AstitvakI maujUdagImeM | nAstitvakA prayojana baMda ho jAya aura nAstitvakI maujUdagImeM astitvakA prayojana baMda ho jAya / | isalie astitva nAstitva meM pratibadhyapratibaMdhaka bhAvarUpa virodhakA bhI saMbhava nahIM ho sktaa|) isarUpase astitva nAstitva ke aMdara kisI bhI virodhakA lakSaNa na ghaTanepara inameM virodha batalAnA kevala vacanamAtra hI hai isaliye vivakSAke bhedase anekadharmAtmaka jIvapadArtha aviruddharUpase vyavasthita hai| vizeSa-uparyuktarUpase anekAMtavAdameM virodha doSakA parihAra karadiyA gayA paraMtu koI koI mahA|| zaya isa anekAMtavAdako chalavAda kahate haiM, unakA kahanA isaprakAra hai yaha ekAMtavAda chalasvarUpa hai kyoMki jisa padArthako asti kahA jAtA hai usIko nAsti kahA jAtA hai jo padArtha nitya kahA jAtA hai vahI anitya bhI kaha diyA jAtA hai iMsI rUpase anekAMtavAdakA I prarUpaNa mAnA hai| so ThIka nahIM / anekAMtavAdameM chalake lakSaNakI saMbhAvanA ho hI nahIM sakatI kyoMki "abhiprAyAMtareNa prayuktasya zabdasyArthAtaraM parikalya dUSaNAmidhAna'chalamiti" arthAt kisI dUsare abhi. ||1293 SASHNOISSERISPENSIOCHUREBSIRESCre 4-90%ARRECCALCCASNORMATICCARE 153 Page #1240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAva SCRECRSALCHAUTARIES se prAyase prayoga kiye gaye zabdakA apanI kalpanAse dUsarA artha kara dUSaNakA kathana karadenA chala kahalAtA hai OM hai, yaha sAmAnyarUpase chalakA lakSaNa hai| jisataraha nava zabdako nUtana arthaka abhiprAyase kisIne kahA * 'navakaMbalo'yaM devadacaH' arthAt isa devadacake pAsa navIna kaMbala hai, vahIM pAsameM khaDe kisI anya puruSane 3 6 nava zabdakA navIna artha na kara nau saMkhyA artha mAnakara evaM uparyukta arthako dUSita kara yaha kahA-are 81 bhAI ! yaha devadatta atyanta garIba hai isake nau kaMbala nahIM, isake to do bhI kaMbala nahIM, nau kahAMse Aye! | paraMtu anekAMtavAdameM isaprakArake chalake lakSaNakA prasaMga nahIM kyoMki vahAMpara anya abhiprAyase prayoga kiye gaye zabdake dUsare arthakI kalpanA nahIM hai| kiMtu astitva Adi jisa rUpase pratipAdana kiye gaye haiM unakA usI rUpase pratipAdana hai isaliye anekAMtavAdameM chala doSakA saMbhava nahIM ho sktaa| bahutase manuSya anekAMtavAdako saMzayakA kAraNa batalAte haiM unakA kahanA isaprakAra hai eka hI vastumeM astitva nAstitva Adi viruddha nAnA dhauMkA saMbhava honese anekAMtavAda saMzayakA kAraNa hai kyoMki-"ekavastuvizeSyakaviruddhanAnAdharmaprakArakajJAnaM hi saMzayaH' arthAt vizeSa svarUpa hai| kisI eka vastumeM viruddha svarUpa aneka dharmoMkA vizeSaNarUpase bhAna honA saMzaya kahA jAtA hai jisa. 1 taraha-saMdhyAsamaya kucha aMdhakAra ho jAneke kAraNa kisI sthANu (sUkhA peDa) ko dekhakara 'yaha sthANu hai hai athavA nahIM hai ?' isaprakArake jJAnako saMzaya kaha diyA jAtA hai kyoMki yahAMpara dharmIsvarUpa ekahI sthANumeM hai sthANutva aura usake abhAvasvarUpa, donoprakArake dhaukA vizeSaNa rUpame bhAna hai usItaraha vizeSya, svarUpa ghaTa Adi kisI padArthameM viruddha svarUpa astitva nAstitva Adi aneka dharmoMkA vizeSaNa rUpase 5 bhAna hai isaliye ekahI ghaTa Adi kisI dharmI meM astitva nAstitva Adi viruddha dharmoM kA vizeSaNa rUpase 1214 HIECTRICISTRAREVASNAIRECTERSTATEGecte BREAK Page #1241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ va0rA0 mASA ||6|| bhAna karAneke kAraNa anekAMtavAda saMzayakA kAraNa hai ? so ThIka nahIM / sAmAnya padArthake pratyakSase vizeSa | 1215 padArthoke apratyakSase kiMtu vizeSa padArthoMke smaraNase saMzaya hotA hai jisataraha kisI pradezameM eka sUkhA 13 6 vRkSa hai jise dekhakara sthANu aura puruSa donoMkI saMbhAvanA ho sakatI hai usa pradezameM kucha aMdhakAra ho jAne ta para kevala sthANu aura puruSa donoMmeM rahanevAle UrdhvatAsAmAnyako dekhanevAle, sthANumeM rahanevAleTeDApana kholAra ghoMsalAdi vizeSa evaM puruSameM rahanevAle vastra dhAranA, zira khujAnA, coTokA khujalAnA Adi vizeSoMko na dekhanevAle kiMta unheM smaraNa karanevAle puruSako 'yaha sthANu hai vA puruSa hai? aisA saMzaya hotA hai paraMtu anekAMtavAdameM isaprakArake saMzayaka saMbhAvanA nahIM kyoMki vahAMpara svarUpa Adi vizeSoM 5 kI apekSA astitva nityatva Adi aura pararUpAdi vizeSoMkI apekSA nAstitva anityatva Adi vizeSoMkI nirvAdharUpase upalabdhi hai isa rUpase anekAMtavAdameM vizeSa dharmoMkI upalabdhi honeke kAraNa saMzayakA lakSaNa na ghaTanese vaha saMzayakA kAraNa nahIM ho sktaa| yadi yahaoNpara yaha zaMkA uThAI jAya ki| ghaTa Adi padArthoM meM astitva Adi dharmoko siddha karanevAle jo kAraNa batalAye gaye haiM ve pratiniyatarUpa haiM ki apratiniyatarUpa haiN| yadi kahA jAyagA ki pratiniyatarUpa nahIM hai to jo puruSa eka jagaha | Astitva nAstitvakI sacAmeM vicAra karanevAlA hai usake sAmane astitva nAstitva ke svarUpakA pratipAdana nahIM ho sakatA kyoMki jaba unake utpAdaka kAraNoMkA koI bhI niyama nahIM hai taba vAdI unakI siddhike liye jina kAraNoMkA ullekha karegA prativAdI unase bhinna kAraNoM kA ullekha karegA / yadi kahA jAyagA unake utpAdaka kAraNa pratiniyata hI haiM taba eka ho vastumeM ApasameM viruddha astitva nAstitvako | siddha karanevAle kAraNoM ke vidyamAna rahanepara saMzayakA lakSaNa ghaTa jAnepara saMzayakA honA ruka nahIM saktA yA 1215 MAMACHARGEAR SPECAUCREAM VERGREECHECHESISEASISATERMEDICINSite * Page #1242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ madhyAda - isaliye anekAMtavAda niyamase saMzayakA kAraNa hai ? so ThIka nhiiN| jisaprakAra eka hI puruSako apane putrakI apekSA pitApanA hai aura apane pitAkI apekSA putraranA hai, ye donoM ApasameM virodhI nahIM | mAne jAte kyoMki vivakSAke bhedase pitA aura putrakA bheda hai arthAda eka hI puruSa vivakSAke bhedame putra bhI kaha diyA jAtA hai aura pitA bhI kaha diyA jAtA hai tathA anvayavyaktirekI dhUma Adi hetuoMmeM mahAnasa (rasoI khAnA) Adi sapakSakI apekSA satva aura tAlAba Adi vipakSako apekSA apatta mAnA jAtA hai isaliye jisaprakAra yahaoNpara eka hI dhuma Adi hetumeM astitva nAstitvakA ApamameM | virodha nahIM arthAt vivakSAke bhedase eka hI dhUma Adihetu mata aura amata donaoNrakArakA mAnA jAtA hai usIprakAra jIvameM bhI svasvarUpakI apekSA astitva hai aura parasvarUpakI apekSA nAstitva hai isaprakAra avacchedake bhedase eka padArthameM astitva nAstivakI arpaNA honeme donoM kA eka jagahapara rahanA virodhotpAdaka nhiiN| hama rUpase astitva nAstitvAdi svarUpa anekAMtavAdameM saMzayakI saMbhAvanA karanA nirmUla hai| bahutase loga yaha kahate haiM ki anekAMtavAda meM virodha Adi ATha dopoMkI saMbhAvanA hai unakA kahanA isaprakAra hai jisaprakAra zIta aura uSNa padArtha ApasameM virodhI haiM isaliye ve eka jagaha nahIM raha sakate usI prakAra vidhi aura niSedhasvarUpa vA bhAva abhAvasvarUpa astitva nAstitvadharma bhI eka jagaha nahIM raha 3 sakate / yahA~para astitva padArtha bhAvasvarUpa hai kyoMki usakI vidhirUpase pratIti hotI hai aura nAstitva || 5 abhAvasvarUpa hai kyoMki niSedhavAcaka naJ avyayase ullikhita umakI pratIti hai / jahA~para Astitva ||6|| hai rahegA vApara usakA virodhI nAstitvaguNa nahIM raha sakatA evaM jahAM nAstita rahegA vahAM usakA virodhI SCIEFERE:55191cksekcekck - 1229 Page #1243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya va0rA0 bhASA 15 hai| usakA lakSaNa 'parasparaviSayagamanaM vyAta karaH' arthAt paraspara viSayake gapanako vyatikara kahate haiN| Upara jisa rUpase satva kaha Aye haiM usa rUpase asattva hI hotA hai sattva nahIM evaM jiptarUpase | 1218 asattva kaha Aye haiM usa rUpase mattva hI hotA hai asattva nahIM isaprakArake sattake viSayako asala 13 kahanese aura asatvake viSayako satva kahanese anekAMtavAda vyatikara doSoM kA bhI sthAna hai| tayA sattva-15 svarUpa vastu sattvasvarUpa hI hai evaM asattvarUpa vastu asatta svarUpa hI hai isaprakAra nizcaya rUpase na kaha sakaneke kAraNa anekAMtavAda saMzayakA bhI sthAna hai tathA jaba saMzaya sthAna anekAMtavAda hogA taba usameM nizcaya rUpase kisI padArthakI pratipatti bhI nahIM hogI isaliye anekAMtavAdameM apatipati doSa bhI hogA tathA pratipatti na honese astitva nAstitva svarUpa vastukA abhAva hI ho jaaygaa| isaprakAra virodha 1 vaiyadhikaraNa 2 anavasthA / saMkara 4 vyatikara 5 saMzaya 6 apratipati 7 aura abhAva 8 ye ATha doSa anekAMtavAdameM haiN| sabakA samAdhAna ipsaprakAra hai kisI apekSAse pratIyamAna vastameM svarUpAdicataSTayakI apekSA satva aura pararUpa Adi catuSTayakI apekSA asattvakI pratIti hotI hai isaliye una donoM meM virodha nahIM ho sakatA kyoMki ekakI maujUdagI | meM dUsarekA na rahanA virodha kahA jAtA hai| svarUpa AdikI apekSA jisasamaya vastu meM astitva rahatA yA hai usasamaya pararUpAdikI apekSA honevAle nAstitvakA to usameM abhAva hai hI nahIM kiMtu svarUpa Adiko || apekSA jisaprakAra vastumeM astitvako nirbAdha rUpase pratIti hotI hai usItaraha pararUpa AdikI apekSA nAstitvakI pratIti bhI usameM nirvAdha hai tathA yaha bhI bAta hai-yadi vastu kA svarUpa bhAva-sattAmAtra hI ho taba nAstitvakI pratIti na ho sake athavA abhAva-asacAmAtra hI svarUpa ho taba astitva kI pratIti SPEACEBOOKMARGEORRIER AAAAAAPSABA Page #1244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -42ECRE-EFFERENCircCREACHE hai, isaliye anekAMnabAda niyamame maMzayakA kAraNa? ? mo Thora nhiiN| jisamakAra eka hI paramo Ane putrakI apekSA pinApanA hai aura apane pinAkI apekSA puranA, ye donoM ApanameM virodhI nhiiN| Rs mAne jAne kyoMki vivakSA bhedame pinA aura panakA bheda ayAna para hI puniyA meMdame putra , bhokada diyA jAtA hai aura pinA bhI diyA jAnA nayA anvayAnokA Aditu meM.. mahAnama (ramoI sAnA) Adi mapakSakI apekSA mApa aura nArAya Adi zikSAko apekSA asara ra mAnA jAtA hai maliye jimaprakAra yahAgara ekadama AdinoM a nAmniAkA Apako virodha nahIM arthAta vivakSAke bhedape ekahI gama Adinu aura mana donoM kA mAnA jAnA hai umIprakAra jIvameM bhI samparUpI aA anniva aura parIkSA nAmita imaprakAra avanchedake bhedame eka padAvoM anAnAtina apaMgA dAMnA donoM kA eka nagara rahanA virodhorasAdaka nhiiN| hamapame nita nAnimAvimA anejAdo manapachI mAnA karanA nirmUla haiN| bahaname loga yaha kahane ki anAdapi Adi bAda donoM kI mAnA unakA kahanA imaprakAra hai jisaprakAra zIta aura Na padArtha Apama vigI siemajagaha nahIM mAne ubhI prakAra vidhi aura nidhanarUpa yA mAra abhAvamA prati nAnA bhI eka jagaha nahIM rahI skte| yahAMpara astitva padArtha bhAvasampayoMki usakI pariNIti hotI hai aura nAgina 6. amAvasvarUpa mAMti miNavAna nara apama ullidhita umInIti ra nita hI rahegA vahAMpara umakA virodhI nAstisaguNa nahIM 16 mamatA janAntiA rahegA vahAM usakA virodhI trmu ma s -S ... . .. Page #1245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ DH barA adhyAra / yASA na ho sake paraMtu vastukA kevala bhAva hI to svarUpa hai nahIM, kyoMki yadi sarvathA bhAva hI svarUpa mAnA || | jAyagA to jisaprakAra svasvarUpakI apekSA bhAvakI pratIti hotI hai usaprakAra pararUpa AdikI apekSA bhI bhAvakI pratIti honI cAhiye evaM yadi kevala abhAva hI vastukA svarUpa samajhA jAyagA to jisaprakAra pararUpAdikI apekSA abhAvakI pratIti hotI hai usIprakAra svarUpa AdikI apekSA bhI abhAvakI / pratIti honI cAhiye paraMtu aisI pratIti hotI nahIM isaliye astitva nAstitvakI eka jagaha pratIti bAdhita nahIM evaM jaba donoM eka sthAna para avirodha rUpase raha sakate haiM taba anekAMtavAdameM virodha doSako sthAna nahIM mila sktaa| yadi kadAcit yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki pararUpase jo asattva mAnA gayA hai vaha pararUpakA hI asattva hai svasvarUpakA nahIM kyoMki jisa|| prakAra bhUtalameM ghaTake na rahanepara 'bhUtalameM ghaTa nahIM hai| aisA hI prayoga hotA hai usIprakAra ghaTameM paTasva rUpake abhAvameM paTa nahIM hai, aisA hI prayoga honA cAhiye, 'ghaTa nahIM hai| aisA prayoga nahIM honA caahiye| / paraMtu ghaTameM paTasvarUpake abhAvakI vivakSA rahanepara 'ghaTa nahIM hai prayoga yahI hotA hai isaliye yaha ayukta hA hai|so ThIka nhiiN| vicAra karane para yaha bAta siddha ho nahIM sakatI. vaha vicAra isaprakAra haiyA ghaTa Adi vastuoMmeM paTa Adike pararUpakI jo asacA hai use paTa AdikA dharma mAnA jaaygaa| || vA ghaTakA dharma mAnA jaaygaa| yadi kahA jAyagA ki paTa Adi pararUpakA asatva paTakA dharma hai, to | caupaTa hIhojAyagA kyoMki paTakA kharUpa paTameM nahIM hai aisA kahA jAnepara saMsArase paTakI sarvathA nAsti hai yahI ho jaaygii| aisI bAta hI nahIM ho sakatI ki apanA svarUpa vA dharma apanemeM na rahai kyoMki yadi | aisA mAnA jAyagA to vaha apanA dharma hI nahIM kahA jA sakegA tathA aura bhI yaha bAta hai ki jo A-MEAAAAAARRESIRSINCREGIR-% baEALEASRAEANSAREESAERBOS - Page #1246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya RECRUGGEORA2-%15656GUREScri paTakA dharma hogA vaha kabhI ghaTameM nahIM raha sakatA yadi paTarUpAsattvako paTakA dharma mAnakara usakI ghaTameM sacA mAnI jAyagI to-paTake aMdara phailanA bunA jAnA Adi aneka AkAra haiM ve bhI ghaTake aMdara hone cAhiye paraMtu ve ghaTameM dIkha nahIM paDate isalie paTarUpAsatva kabhI paTa AdikA dharma nahIM mAnA jA / sktaa| yadi kadAcit yaha dvitIya pakSa aMgIkAra kiyA jAyagA ki pararUpAsatva (paTarUpAsattva) ghaTa hIkA dharma hai paTakA nahIM taba to abhipretakI siddhi honese vivAdakI hI samApti ho jAtI hai kyoMki bhAvadharmake saMbaMdhase jisaprakAra bhAvapanA pAyA jAtA hai usIprakAra abhAvadharmake saMbaMdhase abhAva bhI khIkAra karanA cAhiye kiMtu yaha na mAnanA cAhiye ki vastumeM bhAvapanA to khadharma hai aura abhAvapanA paradharma hai isa rItise jaba yaha bAta siddha ho gaI ki jisaprakAra svasvarUpakI apekSA honevAlA astitva dharma ghaTakA nijadharma hai usIprakAra paTarUpAdikI apekSA honevAlA nAstitva bhI ghaTa hIkA dharma hai, paTakA dharma nahIM isalie ghaTo nAstIti' arthAt ghaTa nahIM hai, yaha prayoga nirvAdha hai / yadi kadAcita abhAvadharmake saMbaMdhase ghaTako asat na mAnA jAyagA to bhAvadharmake saMbaMdhase bhI use 'sada' na kahanA hogA kyoMki astitva nAstitva samAnarUpase ghaTake svarUpa haiN| yadi nAstitvako ghaTakA svarUpa na mAnA jAyagA to astitva bhI ghaTakA svarUpa na ho sakegA isalie svarUpa AdikI apekSA honevAle Astitvake samAna pararUpa AdikI apekSA honevAlA nAstitva bhI ghaTakA hI svarUpa hai| yadi yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki jisataraha bhUtalameM ghaTa nahIM hai yahAMpara sUtalameM rahanevAle ghaTAbhAvakI pratiyogitA hI bhUtalameM nAstitva mAnA gayA hai arthAt bhUtala meM rahanevAlA jo ghaTakA abhAva usakA pratiyogI ghaTa hai aura vaha pratiyogitA ghaTakA hI dharma mAnA jAtA hai, bhUtalakA nahIM, usIprakAra ghaTameM paTarUpa kA na rahanA isakA RELASSAGESGEEGCAREERAGES 1220 Page #1247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ adhyAya kNDRESSES / ca0rA06|| astitva guNa nahIM raha sakatA isarItise anekAMtavAdameM virodha doSa hotA hai tathA astitvakA adhiH bhASA karaNa bhinna hotA hai aura nAstitvakA adhikaraNa bhinna rahatA hai eka adhikaraNa una donoMkA ho hI nahIM 1217 | sakatA paraMtu anekAMtavAdameM una donoMkA adhikaraNa eka mAnA hai isaliye yahAMpara vaiyAdhikaraNya doSa | bhI hai / vaiyadhikaraNyakA lakSaNa 'vibhinnAdhikaraNavRcit' arthAt bhinna bhinna adhikaraNameM rahanA hai / tathA isa anekAMtavAdameM anavasthA doSakI bhI saMbhAvanA hai| usakA lakSaNa-"aprAmANikapadArthaparaMparApari| kalpanAvizrAMtyabhAvazcAnavasthA" arthAt apramANIka anaMte padArthoM kI kalpanA karate cale jAnA, kahIM mI vizrAma na lenA anavasthA hai| Upara jisarUpase Astitva aura jisarUpase nAstitva kahA gayA hai una | rUpoMko bhI astitva nAstitva svarUpa kahanA cAhiye vaha astitva nAstitva svarUpa pararUpakI apekSA kahA jAyagA / usa svarUpa pararUpako bhI astitva nAstitva svarUpa mAnanA cAhiye vaha bhI svarUpa pararUpakI apekSA mAnA jaaygaa| use bhI phira astitva nAstitva svarUpa kahanA cAhiye vaha bhI svarUpa pararUpakI | apekSA hogA isaprakAra anaMtI kalpanA karate cale jAo kahIM bhI vizrAma nahIM ho sakatA isa rItise yaha anekAMtavAda anavasthAdoSaparipUrNa hai / tathA isa anekAMtavAdameM saMkara doSakI bhI saMbhAvanA hai| isakA lakSaNa 'sarveSAM yugapatprAptiH saMkaraH' arthAt saba dhA~kI eka sAtha prApti honA saMkara doSa kahA jAtA hai / Upara jo Astatva nAstitva kahe gaye haiM unase jiptarUpase astitva kahA gayA hai usa rUpase nAstitva bhI kahA jA sakatA hai tathA jisa rUpase nAstitva kahA gayA hai usa rUpase astitva bhI kahA jAtA hai isaprakAra astitva nAstittrakI eka vastumeM eka sAtha prAptikI saMbhAvanA honeke kAraNa anekAMtavAda saMkara doSakA bhI sthAna hai, tathA anekAMtavAdameM vyatikara doSakI bhI saMbhAvanA HealtESIGRADARSHIDARBAR S MELARAMERIESGRE 1217 Page #1248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ GREEN *R COEPTESHPURNSRCRAFTEGORIESARIRECTES 9 hai| usakA lakSaNa 'parasparaviSayagamanaM vyatikaraH' arthAt paraspara viSayake gamanako vyatikara __ adhyAya kahate haiN| Upara jisa rUpase satva kaha Aye haiM uma rUpase asattva hI hotA hai sattva nahIM evaM jiptarUpase asattva kaha Aye haiM usa rUpase matva hI hotA hai amattva nahIM isaprakArake sattake viSayako asatva kahanese aura asatvake viSayako satva kahanese anekAMtavAda vyatikara doSoMkA bhI sthAna hai| tayA sattvahai svarUpa vastu sattvasvarUpa hI hai evaM asattvarUpa vastu asatta svarUpa hI hai isaprakAra nizcaya rUpase na kaha sakaneke kAraNa anekAMtavAda saMzayakA bhI sthAna he tathA jaba saMzaya sthAna anekAMtavAda hogA taba usameM nizcaya rUpase kisI padArthako pratipatti bhI nahIM hogI isaliye anekAMtavAdameM apatipaci doSa bhI hogA tathA pratipatti na honese astitva nAstitva svarUpa vastukA abhAva hI ho jaaygaa| isaprakAra virodha 1 vaiyadhikaraNa 2 anavasthA saMkara 4 vyatikara 5 saMzaya 6 apratipaci 7 aura abhAva 8 ye 5 hU~ ATha doSa anekAMtavAdameM haiN| sabakA samAdhAna isaprakAra hai kisI apekSAse pratIyamAna vastumeM svarUpAdicatuSTayakI apekSA sattva aura pararUpa Adi catuSTayakI hai apekSA asattvakI pratIti hotI hai isaliye una donoMmeM virodha nahIM ho sakatA kyoMki ekakI maujUdagI TU ra meM dUsarekA na rahanA virodha kahA jAtA hai / svarUpa AdikI apekSA jisasamaya vastumeM astitva rahatA hai 9 hai usasamaya pararUpAdikI apekSA honevAle nAstitvakA to usameM abhAva hai hI nahIM kiMtu svarUpa AdikI apekSA jisaprakAra vastumeM astitvakI nirbAdha rUpase pratIti hotI hai usItaraha pararUpa AdikI apekSA nAstitvako pratIti bhI usameM nirvAdha hai tathA yaha bhI bAta hai-yadi vastu kA svarUpa bhAva-sattAmAtra hIOM 1 ho taba nAstitvakI pratIti na ho sake athavA abhAva-asacAmAtra hI svarUpa hotaba astitvakI pratIti *Eace Preca Page #1249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maya va0rA0 mASA 1221 ISGA FASHISHASTRIPASHARELASAHABAR artha ghaTameM rahanevAlA jo abhAva usakI pratiyogitA hai arthAt ghaTameM rahanevAle paTake abhAvakA prati. | yogI para hai aura vaha pratiyogitA paTakA dharma hai isa rUpase jaba paTakI nAstitA ghaTameM nahIM hai taba ghaTa paTakI apekSA nAstitvasvarUpa nahIM ho sakatA ? so ThIka nahIM / jisaprakAra ghaTakA abhAva bhUtalasvarUpa mAnA jAtA hai isalie vaha bhUtalakA hI dharma hai usIprakAra paTarUpakA abhAva bhI ghaTasvarUpa hai isalie vaha paTarUpAbhAva ghaTakA hI dharma hai / isa rUpase jaba paTAbhAva ghaTakA hI nAstitvadharma siddha ho cukA taba ghaTa bhI astitvanAstitvasvarUpa siddha ho gyaa| yahAMpara yaha zaMkA na karanI cAhiye ki dharmapadArtha dharmAte judA rahatA hai, astitva nAstitvako ghaTakA svarUpa hI mAnA hai taba ve dharma kaise ho sakate haiM ? kyoMki yahAMpara kathaMcit tAdAtmyalakSaNa saMbaMdhase saMbaMdhI astitva nAstitva Adiko hI dharma mAnA hai isalie abheda rahanepara bhI astitva nAstitva Adiko dharma kahane meM koI Apaci nhiiN| yadi yahAMpara phira yaha zaMkA uThAI jAya ki jisaprakAra 'bhUtalameM ghaTa nahIM hai| yaha vAkya ghaTake abhAvakA pratipAdana karanevAlA hai isalie yahAM para 'bhUtale ghaTo nAsti' arthAt 'bhUtalameM ghaTa nahIM hai' aisA hI prayoga hotA hai kiMtu 'bhUtala nahIM hai" aisA prayoga nahIM hotA usIprakAra ghaTameM paTAbhAvake pratipAdana karanepara yadyapi paTAbhAva ghaTasvarUpa hI hai tathApi 'syAnnAstyeva ghaTa: isa vAkyake sthAnapara paTonAsti' arthAt paTa nahIM hai isIvAkyakA prayoga hogA kyoMki yaha niyama hai jo vAkya abhAvako janAnevAlA hai uptameM pratiyogIkI pradhAnatA rahatI hai arthAt jisa | padArthakA abhAva kiyA jAtA hai usI padArthakI pradhAnatA hotI hai, ghaTameM paTakA abhAva kiyA jAtA hai isalie usa paTAbhAvake pratiyogI paTa hIkI pradhAnatA rahegI, ghaTakI nhiiN| jisaprakAra-yadyapi ghaTakA R PRESGP, 154 Page #1250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5 adhyAya AREEWA prAgabhAva kapAlasvarUpa hai to bhI jisasamaya kapAla bana cukA hai usasamaya ghaTa hogA' yahI prAgabhAvako kahanevAlA prayoga dIkha paDatA hai, kapAla hogA aisA prayoga kabhI nahIM dIkha paDatA athavA ghaTake nAzake ucarakAlameM usake avayavasvarUpa kapAloke dekhanepara 'ghaTa naSTa huA' yahI prayoga hotA hai, kapAla naSTa 6 haA yaha prayoga nahIM hotaa| isaprakAra ghaTameM paTake abhAva kahanepara pratiyogI paTakI hI pradhAnatA rahane 3 para 'paTo nAsti' yahI prayoga hogaa| isa rItise astitva nAstitva donoM svarUpa ghaTake siddha rahanepara hai Rs bhI 'syAdastyeva ghaTaH, syAnnAstyeva ghaTaH" ina prayogoMkI jagahapara 'ghaTo'sti paTo nAsti' aise hI prayoga hai hU~ hoMge arthAt yahAMpara dUsare prayogoMmeM ghaTake abhAvakI jagahapara paTakA abhAva hI kahA jAyagA kyoMki jo vAkya paTake abhAvakA pratipAdana karanevAlA hai usakI pravRttikA yahI prakAra hai ? isakA samAdhAna isaprakAra hai___astitva nAstitva donoM svarUpa ghaTake mAnanepara hamArI (jainoMkI) iSTasiddhi ho cukI isalie 'astitva nAstitva donoM svarUpa hai vA nahIM hai' ityAdi jo vivAda thA usakI bhI itizrI ho gaI, aba rahI zabdaprayogakI bAta arthAt ghaTo nAsti isakI jagaha paTo nAsti honA cAhiye, yaha bAta, so usakI hai vyavasthA pUrva pUrva prayogake anusAra mAnI hai / arthAta jisa rUpase prayoga pracalita hai use usIprakArase hai mAnanA paDatA hai| khulAsA isaprakAra hai___'devadattaH pacati' arthAt devadatta pAka karatA hai aisA pracAlita prayoga hai / yahA~para devadatca padakA artha usakA zarIra liyA jAyagA vA AtmA athavA zarIraviziSTa AtmA liyA jAyagA ? yadi prathama pakSa devadatvakA zarIra liyA jAyagA to devadacakA zarIra pAka karatA hai, yaha ayukta prayoga mAnanA FRESHERRIGANGRESSUE 1956 9222 Page #1251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sArA mASA nyAya 1223 ECRECANSPECIRBE* 9GCCORDARSWAM- 164E paDegA kyoMki devadattake zarIrake dvArA pAka honA asaMbhava hai athavA devadattake mRtazarIrase bhIpAka honA cAhiye / yadi dUsarA kalpa devadacakA AtmA liyA jAyagA to devadattakA AtmA pAka karatA hai yaha prayoga svIkAra karanA paDegA jo ki bAdhita hai kyoMki yadi kevala AtmA pAka karanevAlA mAnA | jAyagA to siddhoMkI AtmA bhI pAkakA saMbhava prApta hogA / yadi tIsarA kalpa zarIrAvaziSTa aatmaa| liyA jAyagA to vaha hai to Thoka paraMtu saMsAra meM prayoga hotA nahIM isaliye kyA devadattakA zarIra pAka karatA hai vA AtmA vA zarIraviziSTa AtmA ye jo prayoga kahe gaye haiM unameM eka bhI prayoga utpanna na jA honepara 'devadatca pAka karatA hai yaha jo pUrva paripATIse prayoga pracalita hai vahI zaraNa aura yukta hai isa- 181 rItise isaprakAra zabdoMke prayogakI pravRci jaba pahile prayogoMke anukUla hai taba zabdoMke prayogaviSayaka || kisIprakArakI Apaci prakaTa karanA asvAbhAvika hai / isarItise ghaTameM paTake abhAva rahanepara bhI 'syAnnAstyeva ghaTaH' yahI prayoga hogA 'syAnAstyeva paTaH' vA 'paTo nAsti' yaha prayoga nahIM ho sakatA aura bhI yaha bAta hai ki- ' ghaTa AdimeM rahanevAlA jo paTa Adi parapadArthoM kA abhAva hai vaha ghaTase bhinna hai ki abhinna hai ? yadi kahA jAyagA ki vaha pararUpakA abhAva bhinna hai taba usa pararUpAbhAvako bhI para mAnakara usake || abhAvakI bhI kalpanA karanI paDegI yadi aisA na mAnA jAyagA arthAt usa paratvAbhAvako para na mAnA jAyagA to anekAMtavAdameM usakI apekSA jo ghaTa Adiko kathaMcit asat mAnA hai vaha na bana sakegA / tathA vaha jo paratvAbhAvako para mAnakara usakA abhAva mAnA gayA hai usa abhAvako para mAnakara usakA bhI abhAva kalpanA karanA paDegA tathA use bhI para mAnakara usakA bhI abhAva kalpanA karanA paDegA isa IRSADESCR. mA1223 Page #1252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ALSOCLUCLEASSAGARLSCRECRUAR GALOREOGRESS rUpase pararUpAbhAvako ghaTame bhinna mAnanepara anavasthA doSa lAgU hogA tathA eka bAta yaha aura bhI hai ki- adhyAra jahAMpara do nakAra rahate haiM vahAMpara prakRta rUpakI siddhi hotI hai jisataraha ghaTake abhAvakA abhAva ghaTa-15 svarUpa hotA hai yadi yahA~para bhI abhAvake abhAvakI kalpanA kI jAyagI to ghaTa AdimeM AtAnavitAna (paTAdikI racanA) svarUpa pararUpake abhAvakA abhAva AtAnavitAnarUpa hogA use bhI ghaTAdisvarUpa kahanA hogA arthAt abhAvake abhAvakI kalpanA rahanepara ghaTa bhI paTa ho jaaygaa| yadi kadAcit yaha kahA jAyagA ki vaha pararUpAbhAva ghaTase abhinna hai taba yaha bAta siddha hI ho cukI ki jisaprakAra svadravya AdikI apekSA Astitva dharma ghaTa Adise abhinna hai usIprakAra paradravya AdikI apekSA nAstitva dharma bhI ghaTa Adise abhinna hI hai isaliye ghaTako astitva nAstitvasvarUpa mAnanA nirApada hai| yadi kadAcit yahAMpara yaha zaMkA kI jAya ki jise svasvarUpase astitvasvarUpa mAnA hai use hI parasvarUpale nAstitvasvarUpa mAnA hai tathA jise parasvarUpase nAstitvasvarUpa mAnA hai use hI svasvarUpakI apekSA astitvasvarUpa mAnA hai isa rUpase jaba * eka vastumeM rahanevAle bhAva aura abhAvakA bheda nahIM hai taba Upara jo astitva nAstitva donoM svarUpa jIva Adi padArthoM ko mAnA gayA hai vaha mithyA hai ? so ThIka nhiiN| bhAvakI pratItimeM svadravya Adi / nimittakAraNa haiM aura abhAvakI pratItimeM paradravya Adi nimicakAraNa hai isaprakAra bhAva aura abhAvakI | utpacimeM jo nimicakAraNa haiM unake bhedase ekatva dvitva Adi saMkhyAke samAna bhAva aura abhAvakA ApasameM bheda hai kyoMki eka dravyameM dumare dravyakI apekSAse DonevAlI do Adi saMkhyA, kevala apane / svarUpakI apekSA vidyamAna jo eka saMkhyA he usase bhinna nahIM hai arthAt svasvarUpakIapekSA rahanevAlI 1226 vaha ekatva saMkhyA; paradravyakI apekSA honevAlI do Adi saMkhyA svarUpa hI hai tathA vaha ekatva aura 8| H ARGEASUREMIES REC Page #1253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cA0rA0 bhASA dvitva Adi saMkhyA bhI saMkhyAvAna padArthase bhinna nahIM hai / yadi ekatva Adi saMkhyAko saMkhyAvAna dravya padArtha se bhinna mAnA jAyagA to vaha dravya asaMkhyeya (jisakI koI saMkhyA na ho) kahA jAyagA jo ki 9225 bAdhita hai| yadi kadAcit yahAMpara yaha uttara diyA jAya ki yadyapi saMkhyeyavAna dravyapadArthase saMkhyA bhinna hai tathApi usameM saMkhyAkA samavAya saMbaMdha hai isaliye samavAya sambandhase saMkhyAkA AdhAra rahanese dravya saMrUpeya kahA jA sakatA hai ? so ThIka nhiiN| kyoMki || kathaMcit tAdAtmya sambandhase bhinna samavAya padArtha hI asambhava hai kiMtu vaha kathaMciva tAdAtmpa svarUpa hI hai| kathaMcit tAdAtmya sambandha rahane para saMkhyAsarUpa hI dravya mAnAjAyagA, saMkhpAsai bhinna nahIM mAnA || jA sktaa| isaliye yaha bAta siddha haI ki ekatla dvitva Adi saMkhyA samAna nimicoMke bhedase sattva hai aura asattvakA ApasameM bheda hai tathA eka vastumeM bhinna bhinna rUpase jaba unakI pratIti maujUda hai taba / unameM kisI prakArakA virodha nahIM kahA jA sktaa| yadi kadAvit yahaoNpara phira zaMkA uThAI jAya ki___ * astitva aura nAstitvakI jo eka vastu pratIti mAnI gaI hai vaha pratIti mithyA hai ? so ThIka nhiiN| isa pratItikA koI bhI bAdhaka pramANa nahIM isaliye isa pratItiko mithyA nahIM mAnA jA sktaa| yadi yahA~para yaha kahA jAyagA ki astitva nAstitva donoM dharma virodhI honese eka jagaha nahIM raha sakate / isaliye unake eka vastumeM rahane meM virodha hI bAdhaka hai ? so ThIka nhiiN| virodhako bAdhaka kahane para anyonyAzraya doSa lAgU hogA kyoMki virodhake siddha rahanepara astitva nAstitva kI eka jagaha pratItikA 1-khApekSApekSakatvaM hyanyogyAdhayatvaM' arthAt jahA~para usako usakI aura usako usakI apekSA hogI yahA~para anyonyAzraya doSa hotA hai yahA~para virodha mithyAtyapratIti ke AdhIna hai aura mithyAtvapatIti virodhake AdhIna hai isaliye prApasameM pakako dUsare kI apekSA rahane DrA para anyonyAzraya doSa hai| banAnanyAlA ECeRROREGISTRACTREEGASRAGHURCHANG - T Page #1254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ R ECORRUARMINAKANOKARISTIBRAKAR usase bAdha honepara usa pratItikA mithyApanA siddha hogA aura usa mithyApanakI siddhise astitva nAstitvakA ApasameM virodha siddha hogA isa rItise eka vastumeM astitva nAstitvakA eka sAtha rahanA avAdhita hai / virodha doSa-badhyaghAtakA saddAnavasthAna aura prativadhyaprativandhaka bhAvake bhedase tIna hU~ prakArakA hai usakA khulAsA Upara granthoM hI kara diyA gayA hai| tathA Upara jo yaha kahA gayA hai ki-zItasparza aura uSNasparza jisaprakAra ApasameM virodhI honese eka sAtha nahIM raha sakate usIprakAra astitva nAstitva bhI ApasameM virodhI dharma haiM isaliye ve bhI eka vastumeM nahIM raha sakate ? vaha bhI ThIka nahIM kyoMki eka hI ghUpa khene ke ghaDemeM madhyabhAgameM uSNatA aura kinAre para zItatA dIkha paDatI hai isaliye avacchedaka bhadese zIta aura uSNakA eka jagaha rahanA sunizcita honese unameM bhI virodha kI sambhAvanA nahIM ho sakatI tathA aura bhI yaha bAta hai ki- jisaprakAra eka hI vRkSa AdimeM calapanA aura acalapanA dIkha paDatA hai, eka hI ghaTa AdimeM 6 lAlapanA aura kAlApanA dIkha paDatA evaM eka hI zarIra AdimeM kucha DhakApana aura kucha ughaDApana dIkha paDatA hai koI virodha nahIM usIprakAra eka hI vastumeM astitva nAstitvakA sadbhAva raha sakatA hai koI virodha nhiiN| sAra artha yaha hai ki-calanA aura na calanA donoM virodhIdharma haiM tathA zAkhAvacchedena hai vRkSa calatA dIkha paDatA hai aura skaMdhAvacchedena arthAta mUlakI aura acala rahatA hai isaliye eka hI vRkSameM avacchedakake medase jisaprakAra calanA aura na calanA avirodharUpase rahate haiN| tathA eka hI ghaTa eka jagaha lAla dIkha paDatA hai aura dUsarI jagaha kAlA dIkha paDatA hai isaliye eka hI ghaTameM avacchedaka-sthAna bhedase jisaprakAra lAlapanA aura kAlApanA dIkha paDatA hai tathA eka hI zarIra eka . SHRERAKARIk* Page #1255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ SA:- bhASA jagaha kapaDA Adise DhakA huA aura eka jagaha khulA huA dIkha paDatA hai isaliye eka hI zarIrameM DhakanA khulanArUpa virodhI dharma bhI jisaprakAra avirodharUpase dIkha paDate haiM usIprakAra eka hI jIva 2327 Adi vastumeM khadravyAdikI apekSA astitva aura paradravya AdikI apekSA nAstitva bhI avirodharUpale nA raha sakate haiM, koI doSa nahIM / tathA|| Upara eka jagaha astitva nAstitva dharmoMke rahane meM jo vaiyAdhikaraNya doSa diyA thA vaha bhI ThIka ||3 || nahIM kyoMki eka jagaha astitva aura nAstitakI pratIti nirvAdharUpase siddha hai / Upara jo anavasthA | doSa diyA gayA thA vaha bhI anekAMtavAdameM ThIka nahIM kyoMki usameM anaMtadhAtmaka vastuko pramANarUpase hI svIkAra kiyA gayA hai isaliye apramANIka padArthaparaMparAkI vahAM kalpanA nahIM ho sktii| saMkara | vyatikara doSa bhI nahIM ho sakate kyoMki astitva nAstitva AdikI eka vastumeM pratIti avAdharUpase siddha hai kyoMki jo padArtha amAtItika hotA hai vahI doSoMkA sthAna rahatA hai kiMtu jo padArtha pratIti stitva AdikI pratIti avAdharUpase siddha hai isa- 13 liye yahA~para koI doSa nahIM laga sktaa| saMzayakA nirAkaraNa pahile kiyA jA cukA hai| apratipaci aura abhAva doSa bhI yahAM sthAna nahIM pA sakate kyoMki astitva nAstitvakI eka AdhArameM nirbAdha rUpase pratIti hai / isaprakAra yaha anekAMtavAda samasta doSoMse rahita nirdoSa aura prAmANika hai / yahI | vivecana zrIsaptabhaMgItaraMgiNI graMthake AdhArase likhA gayA hai aura bhI syAt, eva AdizabdoMkA vizeSa vyAkhyAna zrIaSTasahastrI Adi graMthase jAnanA cAhiye / / 12 / / isaprakAra tattvArtharAjavAtikake vyAkhyAnAlaMkArameM cauthA adhyAya samApta maa||4|| AAAAA CATEGRIMEGESSkse-ROR A MAmpA AERIENCE Page #1256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 zrItattvArtharAjavArtikAlaMkAra bhASA vacanikAmeM pUrvArdha samApta Page #1257 -------------------------------------------------------------------------- Page #1258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ na MA NA JANA ALIA KMR0 Bes. THAL AMAVASM VE zrItattvArtharAjavArtikAlaMkAra a (caturthakhaMDa samApta) ENTERRAGHWAHARGHARE MaaNBDUN m WHAT NOTAT Page #1259 -------------------------------------------------------------------------- _